Әлем халықтары
Александра Волкова
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
Бұл кітапта әлемдегі халықтар жайлы айтылапды. Олардың мекен еткен жерлері мен әдет-ғұрыптары, тіл, діндері әңгімеленеді. Сахара шөліндегі көшпенділердің, мәңгі мұз басып жатқан Арктика маңында тұратын ел тіршілігі жайлы қызықты мағлұмат баяндалады.
ХАЛЫҚТАРЫ
ӘЛЕМ
MӘСКЕУ
РОСМЭН
МАЗМҰНЫ Кіріспе ..........................................................................4 Жер шарының халқы Саны мен орналасуы ..................................................6 Нәсіл, халық, ұлт ........................................................8 Тілі ...........................................................................10 Жазуы ......................................................................12 Діні ...........................................................................14 Еуропа Жер бедері мен халықтары .......................................16 Өткен күн шежіресі ...................................................18 Мәдени дәстүрлері ..................................................20 Қызықты мәліметтер ................................................22 Азия Жер бедері мен халықтары .......................................24 Өткен күн шежіресі ...................................................26 Мәдени дәстүрлері ..................................................28 Қызықты мәліметтер ................................................30 Ресей Ел тұрғындары .........................................................32 Орыс халқы ..............................................................34 Орыс мерекелері ......................................................36 Еуропалық Солтүстік халықтары ...............................38 Карелдер мен комилардың ғұрыптары .....................40 Волго+Камья халықтары ...........................................42 Поволжья халықтарының мерекелері .......................44 Солтүстік Кавказдың халықтары ...............................46 Кавказ халықтарының дәстүрлері .............................48 Сібір халықтары .......................................................50
Сібір халықтарының дәстүрлері ................................52 Төменгі Амур мен Сахалин халықтары ......................54 Тайга аңшыларының дәстүрлері ...............................56 Солтүстік+шығыстың азиялық халықтары .................58 Солтүстік халықтарының мерекелері ....................... 60 Африка Жер бедері мен халықтары .......................................62 Өткен күн шежіресі ...................................................64 Мәдени дәстүрлері ..................................................66 Қызықты мәліметтер ................................................68 Солтүстік Америка Жер бедері мен халықтары .......................................70 Өткен күн шежіресі ...................................................72 Мәдени дәстүрлері .................................................. 74 Қызықты мәліметтер ................................................76 Оңтүстік Америка Жер бедері мен халықтары .......................................78 Өткен күн шежіресі ...................................................80 Мәдени дәстүрлері ..................................................82 Қызықты мәліметтер ................................................84 Австралия мен Мұхит аралдары аймағы Жер бедері мен халықтары .......................................86 Өткен күн шежіресі ...................................................88 Мәдени дәстүрлері ..................................................90 Қызықты мәліметтер ................................................92 Көрсеткіштер .............................................................94
Әлем халықтары
Кіріспе
Біздің ғаламшарымызда қанша халық тұрады? Қазіргі заман
ғылымының дерегі бойынша 3 мыңға жуық халық бар екен! Әлем
халқының жартысы (57%) – әрбірінің саны 50 млн. асатын ірі
халықтар екен. Олардың арасында саны 100 млн. адамнан аса+
тындары да бар (қытай сияқтылар). Сонымен қатар, шағын, тіпті
мүлдем аз халықтар да өте көп (мысалы, Сібірде тұратын, 2002
ж. халық санағы бойынша бар болғаны 837 адамды құраған то-
фалары сияқты). Зерттеуге ыңғайлы болуы үшін, Жер шарының
барлық халықтары туыстық топтарға бөлінген. Бұл бөлініс тілдік
ерекшелігіне байланысты. Туысқан тілдер тілдер тобына біріксе,
ал тілдік топтар – тілдік жанұяларға кіреді.
Жер шарының әрбір халқының өзіне тән пайда болуы
мен даму тарихы бар. Кейбіреулерінде ол тереңнен тамыр
тартқан. Адамзаттың енді пайда болған дәуірінде, алғашқы
қауымдық құрылыс дәуірінде адамдар жанұяларға, рулар
мен тайпаларға бірігіп өмір сүрді. Бір аумақта бірге өмір сүріп
жатқан руластардың бірте+бірте ортақ тілі, ортақ дәстүрі мен
мәдениеті қалыптаса бастады. Халықтар осылай қалыптасты.
Әр халық әр түрлі тарихи кезеңдерде өмір сүрді. Ежелгі дәуірде
Адамзат
тарихының
бастауында.
Мамонтқа
шабуыл.
Кіріспе
пайда болған кейбір халықтар жер бетінен әлдеқашан жоғалып
кетті. Қазіргі уақыттағы үлкен және кіші халықтар бірұлтты не+
месе көпұлтты халық аясында дамуды жалғастыруда.
Әрине бір кітапта Жердің бүкіл халықтары туралы айтып
шығу мүмкін емес. Сол себепті біз олардың саны мен орна+
ласуы, халықтар мәдениетінің негізі – тіл, жазу, дін секілді
жалпы сұрақтардың айналасына тоқталамыз. Содан соң,
құрлықтардың әрбірінде тұрып жатқан халықтардың калейдо+
скопына үңілеміз. Кітапта Ресей халықтарына баса назар ауда+
рылады.
Әлем халықтарын зерттейтін ғылым этнография деп ата+
лады. Мұндай атау «этнос» + ұлт, «графо» + жазу деген
сөздерден пайда болған. Этнография халықтың шығу тари+
хын зерттеп (этногенез), оның құрамын, орналасуын,
мәдениеті мен тұрмысының ерекшеліктеріне назар
аударады. Ол өзге ғылымдармен тығыз байланысты.
Қазіргі таңда Қытайда
шамамен 1,5 млрд. адам
тұрады
Әлем халықтары Жер шарының халқы 2010 ж. 1 қаңтарындағы бағалау деректеріне қарағанда, әлем халқы 6,9 млрд. құрады. Біздің заманымыздың басында Жер шарын 230 млн. адам мекендегенін ескерсек, бұл өте көп көрсеткіш. Жер шарының халқы үнемі өсуде. Саны мен орналасуы Жер халқының өсу қарқыны үнемі бір қалыпта тұрған жоқ. 1970 жылдарға дейінгі соңғы 100 мың жылда халық саны өте жылдам өскенімен (жылына 90 млн. адамға дейін), одан соң баяулай ба+ стады. Егер, мұндай тенденция сақталып қалатын болса, онда алдын+ала болжамдар бойынша 2050 жылдарға қарай, біздің ғаламшарымыздағы адамдардың саны 9,2 млрд. құрайтын бо+ лады. Мұндай жағдайда, негізінен, кедей елдердің халық саны өсетін болады. Жердің тұрғындары ғаламшар бойынша теңдей орналаспаған. Бүкіл халықтың 70%+ы құрлықтың бар болғаны 7%+н тұрады. Шығыс жартышарда Жердің 80% халқы қоныс тепкен. Халықтың қалай орналасқанын көрсететін басты көрсеткіш– оның тығыздығы. Жер халқының орташа тығыздығы 1 шар+ шы шақырымға 40 адамнан келеді. Алайда, аймаққа байланысты, халық тығыздығы әралуан. Әлемнің ең халқы тығыз елдері – Қытай мен Үндістан. Жер бетінің әрбір бесінші тұрғыны – қытайлық болып есептеледі. Қытайда шамамен 1,3 Орта Азиядағы көшпенділердің көшпелі үй – киіз үй
Жер шарының халқы 7
млрд. адам мекендейді. Қытайдың Аомынь провинциясында 1
шаршы шақырымда шамамен 322 адам өмір сүреді. Әлемнің еш
жерінде бұлайша халық тығыз қоныстанбаған. Ғалымдар 2030 ж.
бастап Қытай халқы бірте+бірте азайып, ХХІ ғ. ортасына таяу ең
халқы көп мемлекет Үндістан болмақ. Қазір әлемдегі ең халқы көп
қала – 16,3 млн. адам мекендейтін Шанхай (Қытай) қаласы. Екінші
кезекте Мумбай немесе Бомбей (Үндістан) – 13,8 млн., үштікті
13,2 млн. адаммен Карачи (Пәкістан) қаласы қорытындылайды.
Адамдардың орналау тығыздығы ең төмен мемлекеттер ретінде
Моңғолия, Ливия, Намибия, Австралия, Гренландия белгілі.
Ал, Жердегі құрлықтың 15%+ы табиғатының өте қолайсыздығы
себепті, адамдар тарапынан мүлдем игерілмеген.
Ғаламшарымыздағы ең көп жасайтындар қайда тұрады? Тау+
лы Қарабақта. Оның 100 мың адамының ішінде жасы 100 асып
жығылаты 100 адам. Тіпті «Ұзақ жасау ауданы» аталған
Абхазия да Таулы Қарабақтаң әжептәуір қалып қояды.
Мұнда 100 мың адамның 82+сі өте ұзақ жасайды екен.
Бейжің –
әлемдегі
халқы ең көп
ел Қытайдың
астанасы
Әлем халықтары
Нәсіл, халық, ұлт
Қазіргі ғылым бойынша, Жер халқы үш үлкен нәсілге бөлінген.
Еуропеоидтық нәсілдің отаны – Еуропа мен Кавказ (Қап таула+
ры) болғанымен, көп уақыттан бері бұл нәсіл өкілдерін Солтүстік
Африка, Ілгергі Азия, Солтүстік Үндістаннан кездестіруге бола+
ды. Ал, еуропалықтар Американы ашқаннан кейін, олар Аме+
рика, Австралия мен Оңтүстік Африкаға да қоныстанып алды.
Еурропеоидтық нәсіл өкілдеріне терісі ақ, тік немесе толқынды
жұмсақ шашты, жұқа ерінді, жіңішке әрі қыр мұрынды, тік не+
месе сәл жатыңқы маңдайлы адамдар жатады. Моңғолоидты
нәсіл өкілдері Шығыс Азия, Индонезия, Орталық Азия, Сібір
мен Американы мекендейді. Бұл адамдардың терілерінің
түстері қараторы мен аққұбаның арасында болса, шаштары
қара, қайратты, тік, дөңгелек бетті, жалпақ мұрынды, көздері
қысыңқы келеді. Негро+австралоидтық немесе экваториалдық
нәсіл өкілдерін өзгелерден қара немесе шоколад түсті терілері,
қара көздері мен қара бұйра шаштары, жалпақ мұрындары
Үш нәсілдің өкілдері
Жер шарының халқы 9
Нәсіл – ортақ шығу тегімен ерекшеленетін, сыртқы
физикалық
белгілерімен
ерекшеленетін
адамдардың
үлкен тобы. Нәсілдік белгілер ата+анадан баласына
мұрагерлікпен беріліп отырады. Әрбір нәсілдің өкілі бір+
бірінен терісінің түсі, көзі, шашы, бассүйек формасы,
бойы, т.б. белгілері арқылы ажыратылады.
ерекшелейді.
Экваториалдық
нәсіл
өкілдері
негізінен
Экваторлық және Оңтүстік Африкада, Австралияға жақын
жатқан аралдарда өмір сүреді.
Халық (немесе этнос) – бір+бірімен тіл, мәдениет, өмір сүру
аумағы, діні, ортақ тарихы арқылы біріккен адамдардың үлкен
тобы. Халықтың маңызды белгілерінің бірі – ортақ тіл. Әлемде
бір тілде сөйлейтін әр түрлі халықтар болғандықтан, мұның өзі
де жалғыз шарты емес. Мысалы, шотландықтар, ирландықтар
және валлдықтар түгелдей ағылшын тілін қабылдағанымен,
өздерін ешқашан ағылшын санаған емес. «Халық» сөзі көп
жағдайда «ұлт» деген мағынада да қолданылады. Ұлт – халық
дамуындағы белгілі бір баспалдақ, кезең. Бұл кезде халық өзінің
жеке мемлекетін құрады. Іс жүзінде, француздар халық, этнос
және ұлт болып табылады. Бірақ, ұлттық қауым пен этностық
қауымның көзге көрінетін айырмашылығы – ұлт құрамына түрлі
этникалық қауымға жататын адамдар кіріккенде байқалады.
Қазіргі кезде француздарды, бретондықтарды, корсикандықтар
мен эльзас+лотарингтерді өздері отаны санайтын бір мемлекет+
ке тәуелділік біріктіреді. Нәтижесінде, олардың бәрі өз арала+
рында сақталған этникалық өзгешеліктерге қарамастан, ортақ
француз халқын құрайды.
Әлем халықтары Тілі Тіл адамзат қатынасының маңызды құралы. Ол алғашқы қауымдық құрылыстың ерте кезеңдерінде+ақ қалыптаса ба+ стады. Адамдар аң терісін жамылып, тастан жасалған еңбек құралдарын пайдаланып жүрген кезде+ақ, оларға бір+бірін түсінуге көмектесетін дыбыстар қажет болды. Алғашында адам+ дар «тамақ», «от», «қауіп» деген сияқты ең басты ұғымдарды түсіндіріп, қуаныш, қорқыныш, ашу сияқты сезімдерін жеткізуді үйренді. Уақыт өте келе сөздік қорлары ұлғайып, бір+бірінен алшақ өмір сүретін әр түрлі тайпалардың өздерінің тілдері қалыптасты. Тіпті лингвистика (тілдерді зерттейтін ғылым) саласының мамандарының өздері біздің ғаламшарымызда нақты қанша тіл барын дөп басып айта алмайды. Алдын+ала зерттеулер нәтижесінде 2,5 пен 5 мың арасында «тірі» тіл анықталды. Тірі тілдердің қатарына өте аз адам сөйлесе де, біздің заманымыз+ да пайдаланылатын тілдер жатады. «Өлі» тілдердің қатарына бұл күнде ешкім сөйлемейтін, ежелгі мемлекеттердің тілдері жа+ тады. Мысалға бұл тілдерге көнеегипет, көнегрек, латын тілдері жатады. Тіл алғашқы қауымдық құрылыстың алғашқы сәтінде пайда болған деген деректер бар
Жер шарының халқы 11
Халықаралық немесе әлемдік деңгейдегі тілге дүниеде
өте көп адам тұтынатын тіл жатады. Бұл күндері мұндай
ағылшын, француз, испан, орыс, араб, португал және
неміс тілі секілді жеті тіл бар.
Әлем тілдерінің көпшілігі өзара туыстық қатынастар арқылы
байланысатындықтан, оларды тілдік жанұялар біріктіреді. Оның
ішінде кең таралғаны – үндіеуропа жанұясы. Бұл жанұяның
тілдерінде шамамен 2 млрд. адам сөйлейді. Үндіеуропалықтан
кейін, қытай+тибет тобы бар. Бұлар секілді түрік, алтай, аф+
роазия және өзге де бірқатар жанұялар бар. Егер, қандай да
бір тілді қанша адам ана тілі ретінде қолданатынын ескер+
сек, бірінші орынды қытай тілі алады. Бұл тілде 885 млн. адам
сөйлейді. Екінші орында испан мен ағылшын тілдері (330 млн.
адам), одан соң хинди, араб, бенгал (шамамен 200 млн.) және
орыс (160 млн. адам) тілдері тұр. Кейбір аз халықтардың тілдері
құрып кетудің аз алдында тұр.
Ағылшын тілі
пәні
Әлем халықтары Жазуы Алғашқы қоғамда ежелгі адамдар жартастарға, ағаштарға, тастарға аңшылықтың, аңдардың, адамдардың кескіндерін бей+ нелеген. Мұндай суретті хаттарды ғалымдар пиктография деп атайды. Уақыт өте келе, суреттер сөз мағынасын білдірген түрлі белгілермен ауысты. Бірте+бірте ойлаудың дамуы символдардың артына сөз жасыруға алып келді. Осылайша жазу пайда болды. Ежелгі Египетте пиктографиялық суреттер сына жазуымен ау+ ыстырылды. Египеттіктер жазу үшін ұғым ғана емес, дыбысты та білдіретін белгілерді пайдаланғандардың алғашқысы болды. Египеттіктерден бөлек, белгі+иероглифтерді қытайлықтар, олардан кейін, жапондар мен корейлер пайдалана бастады. Бірте+бірте жылдам жазу үшін, иероглифтер жеңілдетіліп, ды+ быстар мен буындарды білдіретін белгілерге айнала бастады. Мұндай жазуды ертеректе шумерлер мен өзге халықтар да пайдаланды. Финикиялықтар буындарды білдіретін белгілерден бас тартып, жазу кезінде тек әріптерді ғана пайдаланды. Финикиялық жазу еуропалық халықтардың барлығының арғы тегі болған грек алфавитінің бастамасы болды. Ежелгі римдіктер де өз әліпбиіне латын жазуы гректікінен өзгеше болғанымен, грек жазбасын пайдаланды. Латынның әріптік жазуын Батыс Еуропаның көп халқы сақтап қалды. Шығыс Еуропада негізінде грек алфавиті жатқан жазудың өзге үлгісі пай+ да болды. Алғаш болып Кирилл мен Мефодийдің жазу түрі пайда
Жер шарының халқы 13
Ою+өрнекті есіңе салатын айқыш+ұйқыш араб жазуы латын
және кирилл әліпбилерімен ортақ түбірден тарайды дегенге
сену қиын. Алайда, араб қарпінің де арғы тегі финикий
дазуы болған. Араб әліпбиі 28 әріптен және түрлі қатар
үсті, қатар асты белгілерден тұрады. Мәтін оңнан солға
қарай оқылады.
Сына жазуы
болды. Одан соң оның жетілдірілген нұсқасы,
әріптерді жазу формасымен ерекшеленетін
кириллица шықты. Бұл әліпби оңтүстік, шығыс
және батыс славяндарына таралды. 1708 ж.
Ресей императоры І Петрдің жарлығымен ки+
риллица өзгеріске түсті. Оның жаңа нұсқасы
орыс және украин әліпбилерінің негізінде
қалған азаматтық қаріп атауын алды.
Иероглифтер
бізге
қанша
қиын
көрінгенімен, көптеген азиялық халықтар оны
пайдалануын доғарар емес. Ережеге сәйкес,
иероглифтер әріптер емес, кана ұғымын
білдіреді. Мысалы, Қытайда белгілердің
жалпы саны 50 мыңға жеткенімен, заманауи
тілінде оның 4+7 мыңы қолданылады. Ерте+
ден Қытайдағы, Жапониядағы, Кореядағы
иероглиф жазуы жоғарыдан төмен қарай
бағытталса, қазір көбінесе, солдан оңға
қарай жазады.
Әлем халықтары Діні Бағзы замандардан бері адамдар әлемді жаратушы және оған билігін жүргізуші құдіретті күштің барына иланған. Бұл сенім, сонымен қатар құдіретті күштерге қызмет етумен бай+ ланысты барлық нәрсе дін деп аталады. Замандар өткен сай+ ын діннің пішіндері өзгеріске ұшырады. Бастапқыда адамдар табиғат рухына сенді. Кейінірек табиғи құбылыстар жекелеген тәңірлерді сипаттай бастады. Мұның ізінше адамдар күллі әлем тәуелді Бір Құдайдың бар екендігі туралы пайымдады. Жердің әр пұшпағында адамдар Құдайды әртүрлі қалыпта түсінді, сондықтан көптеген діндер туындады. Олардың кейбіреулері жер бетіне таралды. Әлемдік діндерге христиандық, буддизм және ислам жатады. Буддизм Үндістанда б.д.д. V ғасырда дүниеге келген, бұл ең ежелгі әлемдік дін. Оның негізін салушы деп ойшыл Сиддхартха Гаута+ маны (Будда) есептейді. Будда өмір дегеніміз азап деп түсіндірді, бұл әр мақұлықтың тууы мен өлуінің кезегі. Адам өлімнен кейін басқа кейіпте дүниеге келеді. Алайда егер нирвана+ ға – айрықша психологиялық күйге жететін болса, + онда қайта туылу тізбегін үзуге бола+ ды және өлімнен кейін бір тәңірмен қауышуға мүмкіндік бар. Нирванаға жеткен адам сыртқы әлемнің әсерін сезінбейді, бірақ өзінің ішкі ру+ хани әлемінің кемелдігінен ләззат алады. Христиандықты ұстанушылар мөлшері бой+ ынша әлемде ең көп таралғандар санатын+ да. Христиандардың жалпы саны 1 млрд. адамнан аса+ ды. Христиандық біздің дәуіріміздің І ғасырында Палестина еврейлерінің арасында пайда болған және Иисус Христостың сеніміне негізделген. Ол айқышқа таңылып өлтірілген бола+ Будданың мүсіні
Жер шарының халқы 15
Мұсылмандардың қасиетті кітабы – Құран (ата+
уы араб тіліндегі «әл+Құран» «дауыстап оқу,
жаттап алу» дегеннен келіп шығады. Мұхаммед
пайғамбардың алғашқы ізбасарлары арабтар
болған. Қазірде мұсылмандар әлемнің 120+дан
астам елінде өмір сүреді.)
тын. Осы арқылы Иисус адамзаттың
күнәларын
арқалап,
оларды
құтқарған және өлімнен кейін мәңгі
өмір сыйлаған деп түсіндіріледі.
1054 жылы христиан шіркеуі екіге
бөлінді. Католик және православ
бағытына жіктелді. Ал XVІ ғасырда
католик дінінен протестантизм ірге
ажыратты.
Үшінші әлемдік дін – ислам – VІІ
ғасырда Азияда Арабия түбегінде
пайда болған. Оның негізін са+
лушы
Мұхаммед
пайғамбар,
мұсылмандар оны Алланың Елшісі
деп біледі.
Әрбір мұсылман құдіретті бір Аллаға
сенуге және Мұхаммед пайғамбардың
Алланың
Елшісі
екендігіне
илануға
міндетті. Оларға күн сайын құлшылық
етіп, міскіндерге садақа беру, жыл сай+
ын ораза ұстап, өмірінде бір рет болса
да, киелі Мекке қаласына қажылыққа
бару парызы жүктелген.
Әлем халықтары
Еуропа
Еуропа ең үлкен және халық ең көп қоныстанған Еуразия
құрлығының батысында орын тепкен. Аралдарын қоса
санағанда, Еуропа аумағы – 10 млн. шақырым шамасын-
да. Еуропада 70-ке жуық халық қоныстанған, ал оның
тұрғындары 830 млн. адамға жетіп қалады.
Жер бедері мен халықтары
Еуропа жағасын Солтүстік Мұзды мұхиттың және Атлант
мұхитының теңіз сулары шайып жатыр. Еуропа мен Азияның
арасындағы құрлық шекарасын Орал тауы бойынша өткізу
қабылданған, содан кейін Каспий теңізіне, Дон сағасына қарай
Үлкен Кавказ таулары арқылы, Каспий, Азов, Қара және Мәрмәр
теңіздерімен, Босфор мен Дарданелл бұғаздары арқылы Еуропаны
әдетте бірнеше бөліктерге бөледі. Шығыс Еуропа Польша, Слова+
кия, Мажарстан және Румынияның батыс шекараларынан шығысқа
дейінгі аумақты қамтиды. Осы сызықтың бойынан батысқа қарай
Батыс Еуропа орналасқан. Оны Солтүстік және Орталық Еуропаға
жіктейді. Солтүстік Еуропа Скандинавия елдерін, ал Оңтүстік –
Эстондар
Мажарлар
Еуропа 17
Солтүстік Испанияда және Оңтүстік+Батыс Францияда
баск халқы өмір сүреді. Баскілердің саны 1 млн. адамға
әзер жетеді. Олардың тек үштен бірі ғана баск тілінде
сөйлейді. Бұл тіл оқшау болып саналады, ол бірде+
бір белгілі тілдік бұтаққа жатпайды. Баскілердің шығу
төркіні беймәлім.
оңтүстік түбектердің барлық елдерін қосып алады, қалған
елдер Орталық Еуропаға қарайды.
Еуропаның көптеген халықтары (95%) үндіеуропа тобына жа+
татын тілдерде сөйлейді. Оған роман, герман, славян және кельт
тілдері жатады. Роман тобындағы тілдерде португалдықтар, ис+
пандықтар, француздар, итальяндықтар, румындар, молдаван+
дар тіл қатысады. Герман тобындағы тілдерде сұхбаттасатын+
дар – немістер, австриялықтар, голландықтар, фламандықтар,
ағылшындар,
шотландықтар,
шведтер,
даттар,
норвегтер,
исландықтар. Славян тобындағы тілдер орыстар, украиндықтар,
белорустар, поляктар, чехтар, словактар, словендіктер, хорваттар,
сербтер, черногорлықтар, македондықтар еншісіне тиесілі. Кельт
тобындағы тілдерде – ирландықтар,
уэльстіктер, бретондықтар сөйлеседі.
Үндіеуропалық тілдер тобына со+
нымен қатар латыштар, литвалықтар,
албандар, гректер мен сығандар да
кіреді. Бұдан бөлек, Еуропада финн+
угор тобындағы (мажарлар, финдер,
эстондықтар); түркі тобындағы (түріктер,
татарлар, гагауыздар); семит тобындағы
(мальтийліктер)
өмір
сүреді.
Ұлттық
дәстүрлері әр ел мен оның тұрғындарына
қайталанбас қасиет дарытқан.
Испандар
Әлем халықтары Өткен күн шежіресі Еуропа көптеген ежелгі эгей, грек, этрусс, кельт, рим өркениеттерінің бесігіне айналды. Еуропа өркениетінің тари+ хы Жерорта теңізіндегі Крит аралынан басталған. Тарихшылар мұндағы алғаш қоныстанушылар б.д.д. 3+мыңжылдықта пайда болған және Кіші Азиядан келген деп есептейді. Ежелгі гректер мен римдіктер кезінде (б.д.д. 3+мыңжылдық – б.д. V ғ.) қазіргі еуропа мәдениетінің негізі қаланды. Римдіктер галлдар деп атап, тағылар санатына қосқан кельттер б.д.д. 1+мыңжылдықта қазіргі Франция, Бельгия, Швей+ царияны, Германияның оңтүстік бөлігін, Австрияны, Солтүстік Ита+ лияны, Солтүстік және Батыс Ис+ панияны, Британ аралдарын, Че+ хияны, жекелей алғанда Венгрия мен Болгарияны мекендеген. Нақ осы кельттер Еуропаға металл+ дарды өңдеу өнерін әкелген деп есептеледі. Олардың абыздары – друидтер көптеген кельт пұттарына қызмет етуден бөлек, дәрігерлікпен шұғылданған, арақашықтық пен алаңдарды өлшеуді білген және тіпті күнтізбелер де құрастырған. Ортағасырлық Еуропада Сканди+ навияда өмір сүрген герман тайпа+ ларын нормандар деп атаған. Олар тәржімалағанда «солтүстік адамда+ ры» дегенді білдіреді. Қатаң табиғи жағдай оларды Кельттер
Еуропа 19
әскери олжа есебінен күн көруге мәжбүрледі. Жеңіл кеме+
лер – драккараларда – нормандар Еуропа жағалауындағы
тұрғындарды тонап, тіптен өзендер арқылы құрлыққа ішкерілей
енді. Нормандардың көпшілігі өмірін теңіз жорықтарында
түгескен ержүрек жауынгерлер болатын.
Сакстар – ІІ ғасырда Эльбаның солтүстік жағында, қазіргі
Шлезвигте тіршілік еткен герман тайпаларының шоғыры. Жа+
удан беті қайтпаған халық сакс + өткір қысқа семсер деген
атауға ие болды. Бұл германдықтар күн құрғатпай қарақшылық
жорықтарға шығатын. Уақыт өте келе, сакстар Ла+Маншқа кеме
шалдырып, Британияға қоныстанып қалды.
Нормандардың немесе
викингтердің кемелері
Балқан түбегінің шығысында қола дәуірінен бері ежелгі
фракиялықтар өмір сүрген. VІ – VІІ ғғ. мұнда славян тайпа+
лары қоныстанды, көп кешікпей ілкібұлғар түркітілдес
тайпалары келіп жетті. Аталмыш тайпалардың аралас+
құраласының нәтижесінде қазіргі бұлғар халқы пайда
болды.
Әлем халықтары Мәдени дәстүрлері Шотландия Ұлыбританияның Біріккен Корольдігі мен Солтүстік Ир+ ландия мемлекеттерінің құрамына кіреді. Ежелден бері қазіргі Шотландия аумағында скоттар тайпасы тіршілік етеді. Олардың әрқайсысы шаршы орағыштар мен килттердің – жауынгер+ лер киген белдемшелердің түстерімен ерекшеленеді. Орағыштар мен килттер әзірлейтін шаршы мата бізге шотландық деген атпен белгілі. Нағыз килт әдеттегі әйел белдемшесінен дараланады. Бұл белді қаусыра оралған және тоға мен белдікпен бекітілетін матадан тұрады. Оған ақша мен ұсақ+түйек салуға арналған дәндеку (қалта) қоса тігіледі. Жауын жауғанда және түнде килтті жамылғы ретінде пайдалануға болады. Қимыл+қозғалысқа кедергі келтірмейтін мұндай киім жартастарға жылдам өрмелеп, таулы өзендерді жалдап өтуге мүмкіндік береді. Соғыс кезінде килттерді шешіп тастап, жалаң жейдемен шайқасқа түскен. Қазіргі таңда килт шотландтықтардың рес+ ми немесе той киімдерінің бөлігіне айналды. Итальяндықтар – ширақ және көпшіл халық. Бұл әсіресе қалалардың бас көшелерімен өтетін спорттық ойындар мен ше+ рулерден тұратын мерекелерде көрініс табады. Әрбір итальяндық тұрғындар тұратын аумақтың тамаша жергілікті оқиғалармен бай+ ланысты дербес мейрам күндері бар. Италиядағы ең үлкен көктем
Еуропа 21
мерекесі болып карнавал есептеледі. Оның міндетті бөліктері –
театрландырылған көріністер мен маскалар.
Таулықтар әндерді ақырын және көмеймен айтқанды жақсы
көреді. Бағзы заманда мұндай әндер бір+бірінен жырақта
тұратын тұрғындарға араласуға көмектескен. Көптеген халықтар
өздерінің ән дәстүрлерін жоғалтып алған, альпілік таулықтарға
қатысты айтпай+ақ қойса да болады. Олар өздерін және бүкіл
әлемді танымал йодлдармен тәнті етіп келеді. Йодлдар баяу ке+
уде дыбысынан жоғары және толассыз руладаларға шеберлікпен
өту ретінде көрініс табады. Ол әншінің керемет өнерін паш етеді.
Йодлдар Швейцарияда, Тирольде (Австрия) және Оңтүстік Бава+
рияда шырқалады.
Венециядағы
карнавалда
Көптеген басқа халықтар сияқты украиндықтар асханасы да
өзіне тән ерекшелікке толы. Дәстүрлі украин тағамы + әртүрлі
салынды қосылған самсалар, тоқаштар мен үзбелер. Жи+
ырма түрлі қоспадан әзірленетін атақты украин борщы
да кеңінен танымал. Кең таралған ет тамағы – шошқа еті
және шошқаның майы.
Әлем халықтары
Қызықты мәліметтер
Орталық Еуропада шағын ғана Швейцария мемлекеті
орналасқан. Оның тұрғындары 7 млн. адамнан аз ғана асады.
Мұнда бірден үш тіл: неміс, француз және итальян тілдері ресми
тіл болып есептеледі. Алайда мұнымен Еуропаны, тіпті әлемді
де таңдандыра алмайсың. Көптеген елдер мемлекеттік тіл
ретінде бірнеше тілдерді қолданады.
Дат дастарханының көркін ашар тағам – бутерброд. Ол «дат
асүйінің патшасы» деген құрметке ие. Дат ұлттық рецептердің
ішінде – ең қарапайымнан көп қабаттыға дейін бутербродтың
700 түрі кездеседі. Тіпті «Ханс Кристиан Андерсеннің сүйікті бу+
терброды» да бар. Копенгагеннің ең танымал асханаларының
бірі «Оскар Давидсен» бутербродтарға маманданған және ше+
телдерден де тапсырыстар алып тұрады.
Испан тілінен тәржімалағанда, «коррида» «бұқалар шабы+
сы» деп аталады. Оның түп+төркіні бағзы замандардан ба+
стау алады. Ол кездерде көптеген халықтар бұқаны пір тұтқан.
Бүгінгі таңда коррида жай ойын+сауық болып есептеледі, мұны
Тореадор
бұқамен
шайқасып
жатыр
Саам қоймасы Еуропа 23 жауыздыққа балайтындар да бар. Жазықсыз жануар өлім құшады, бірақ «тореодор» деп аталатын оның қарсыласы да ба+ рынша тәуекелге барады. XVІІІ ғасырдың басынан дәстүрлі цирк сауығы ретінде коррида Испанияда, Португалияда, Оңтүстік Франция мен Латын Америкасы елдерінде өткізіліп келеді. Норвегияда екі байырғы халық тіршілік етеді: норвегтер, олардың тілдері герман тобына жатады, және саамдар – Солтүстік Еуропаның ең ежелгі халықтарының бірі. Олар бұрын Скандинав және Кола түбектерінің солтүстігінде көшіп+қонып жүрген. Саамдардың, немесе өздері атағандай, саамидің финн+ угор тобына тиесілі өз тілдері мен өзіндік мәдениеті қалыптасқан. Саамдар Швеция, Финляндия және Ресей аумағында да тұрмыс кешіп келеді. Барлық саамдардың 2/3 тұратын Норвегияда осы халықтың салтын сақтап қалуға барлық жағдай жасалған. Саам тілдерінде оқытатын мектеп+ тер жұмыс істейді, саамдардың дәстүрлі кәсіптеріне – бұғы өсіру, балық аулау, аңшылыққа қолдау көрсетіледі. Славяндар – Еуропадағы ұлттық топтардың ішіндегі ең саны көп ұлт. Әлемде олардың саны 400 млн. адамнан асады. Славяндар үш бұтаққа бөлінеді: батыс славян+ дар (чехтар, поляктар, словактар), оңтүстік слаяндар (сербтер, болгарлар, словендіктер, македондықтар) және шығыс славяндар (орыстар, украиндар және бе+ лорустар).
Әлем халықтары Азия Азия аумағы 43,4 млн. км2 құрайды. Бұл Еуропамен бірге Еуразия құрлығын түзген жердің ең ауқымды (барлық құрлықтың 30%-ы) бөлігі. Азия кеңістігінде 3,5 млрд адам өмір сүреді, бұл Жер тұрғындарының 60%-ын құрайды. Жер бедері мен халықтары «Азия» атауы көне грек тіліндегі «асия» сөзінен келіп шығады. Гректер Эгей теңізінің шығыс жағалауын осылай атаған. Кейінірек осы есім бар әлемге таралған. Азияны үш мұхит шай+ ып жатыр: Тынық, Үнді және Солтүстік Мұзды мұхиты. Батысын+ да ол Еуропамен шектеседі, Африкадан Азияны Суэц арнасы, ал Солтүстік Америкадан Беринг бұғазы бөліп жатыр. Азияның үлкендігі сондай, оны алты (немесе жеті) бөлікке жіктейді. Бұл Солтүстік Азия, Шығыс Азия (онда Қиыр Шығыс орналасқан), Орталық Азия, Орта Азия, Оңтүстік Азия және Батыс Азия. Әлемнің ең үлкен бөлігінде адамзаттың ең басты үш нәсілінің өкілдері өмір сүреді – моңғолоидтық, еуропеоидтық және негроидтық. Ази+ яда жүздеген ұлттар мен ұлыстар тіршілік етеді. Азия елдерінің көбісінің тұрғындары көпұлтты болып келеді. Қиыр Шығыс пен Орал аумағында алеуттер, ительмендер, коряктар, Кимоно – Жапонияның дәстүрлі ұлттық киімі
Азия 25
нанайлықтар, нивхтар, ороктар,
орочтар,
удэгейлер,
ульчтер,
чувандар,
эвенктер,
эвендер,
юкагирлер, самодийлік және финн+
угор халықтары тұрмыс кешеді.
Шығыс Азия аумағында қытайлар
мен кәрістер өмір сүреді. Оңтүстік
Азияда – Бангладеш пен Пәкстан
халықтары. Алдыңғы Азияда – араб-
тар, еврейлер, ассириялықтар.
Орталық Азияда моңғолдар мен
тибеттер тіршілік етеді. Оңтүстік+
Шығыс Азияда монкхмер және тай+
кадай халықтары, Үндіқытай, Фи+
липпин халықтары қоныстанған.
Азияда таралған тілдік топтардың ішіндегі ең ірілері қытай+
тибет, үндіеуропалық (басты түрде үндіиран және славян топта+
ры), түрік, семит+хамит тобының семит бұтағы болып табылады.
Еуропа елдерінің бұрынғы бірнеше отарларында (Үндістанда,
Малайзияда, Сингапурда ағылшын тілі) батыс еуропа тілдері
қолданылып келеді және қостілділік таралған.
Үнділік пен үндістің айырмашылығы неде? Үнділіктер
деп Үндістанның тұрғындарын атайды, ал үндістер –
индуизм дінін ұстанушылар. Сондықтан үндістер тек
Үндістанның ғана емес, басқа да мемлекеттердің,
мәселен Непалдың да азаматы бола алады. Мұнда
индуизм мемлекеттік дін ретінде мойындалған.
Гүлді әшекейлер сатушы
үнділік
Әлем халықтары
Өткен күн шежіресі
Азия – Месопотамияда (Тигр және Евфрат өзендерінің
арасындағы аймақ), Үнді және Хуанхэ өзендерінің аңғарында
туған ежелгі өркениеттердің отаны. Байырғы кезеңде Азияда
халықтар мен тайпалардың қоныс аударуы орын алды, жаула+
ушылар қосыны лек+легімен қозғалып, патшалықтар құрылды
һәм қирады, тілдер араласты. Б.д.д. 4 – 3 мыңжылдықта Ме+
сопотомияда Шумер елі тіршілік етті. Шумерлер сына жазуын,
дөңгелекті, ұста пешін, күйдірілген кірпіш пен суару жүйесін ой+
лап тапты.
Моңғолдар деп моңғол тілінде сөйлейтін халықтарды атай+
ды. Олардың арасынан ежелгі дәуірдің даңқты қолбасшысы
Колхида деп гректер Грузияның батыс бөлігін атаған. Мұнда
колхтар өмір сүрген. Колхида тауларынан алтын өндірген:
аңыз бойынша, алтынды өзен суына руноны (қой терісін) ма+
лып қойған. Алтын қиыршықтары қалың жүнге шөгетін болған,
содан кейін теріні кептіріп, алтынды таратып алған. Алтын руно
туралы грек мифі дүниеге осылай келген еді.
Шумерлер күймесі
Азия 27
Шыңғысхан шыққан.
ХІІІ ғасырдың бірінші жартысында Киев Русінің жерін жау+
лап алған моңғолдар тәңіршілдік дінді ұстанатын. От пен суды
қасиетті санап, оларды қорлағандарды өлім жазасына кесетін.
От пен сумен моңғолдардың көптеген жоралғылары байланы+
сты болатын. Мәселен, суды ластамау үшін киімді жууға тыйым
салды. От, моңғолдардың көзқарасынша, адамдардың зұлым
ниетін жояды, сондықтан ханға әкелетін орыс мырзаларын екі
оттың ортасынан өткізіп алатын.
Батыс Азияда және Шығыс Жерорта теңізінде Палестина
тарихи аймағы орналасқан. Бағзыдан+ақ еврейлер оны Уәделі
Мекен, яғни Құдай уәде еткен Жер деп санайды. Әр кезеңде
Палестинада әртүрлі халықтар өмір сүрген. ХІІІ ғасырдан біздің
дәуірімізге дейін көне еврей тайпалары осы аумаққа басып
кіре бастады. Б.д.д. ХІ ғасырда олар мұнда Израиль+Иудей
патшалығын құрды, бес ғасырдан кейін оны парсылар жау+
лап алды, содан кейін Рим империясының меншігіне айналды.
636 жылы Палестинаны арабтар басып алды, ал 1516 жылы –
түріктер жаулады. ХІХ ғасырдың соңына дейін еврейлер ара+
сында еврей мемлекетін қайта қалпына келтіру үшін толқулар
туындаған.
Моңғолдар
Әлем халықтары
Мәдени дәстүрлері
Су мейрамы – Мьянмадағы ең көңілді мереке (1989 жылға
дейін бұл ел Бирма деп аталған). Ол сәуірде өткізіледі және үш
күнге созылады. Бұл уақытта көшеге жақсы киіммен шығуға бол+
майды, өйткені сізді малмандай су етуі мүмкін. Құлқын сәріден
ересектер мен балалар қолдарына бақыраш пен шелекті ала
салып, жүргіншілерді аяусыз жуындырады. Суды тіптен автобу+
стар мен машиналардың да әйнектеріне шашады. Көше бойын
қуалап су ағады, барлығының да мұздай судың астында дірдектеп
тұрғаны. Бірақ тұмау тиіп қалады деп ойлап қалмаңыз + өйткені
бұл тропик елі ғой.
Тибеттіктердің салт+дәстүрі мен әдет+ғұрпына осында VІІІ
ғасырда пайда болған буддизмнің айрықша формасы – ламаизм
қатты әсер еткен. Тибеттік ерлер әдетте оң қолдарын жалаңаштап
жүреді, ал босап қалған шапанының жеңін белдікке таңып қояды.
(Буддизмнің негізін қалаушы Сиддхартха Гаутама, немесе Шакья+
муни, уағыз кезінде оң иығын жалаңаштайтын болған). Тибеттіктер
әрдайым өздерімен бірге таспихы мен гэуін (Будда бейнесі мен
Тибеттік тақуалар
Азия 29
Жапондар өте инабатты келеді. Екі жапон амандасқанда,
бір+біріне қолдарын тізесіне қойып, қырық бес градусқа
дейін иіліп сәлем салады. Бірден бойларын түзеп алуға
асықпайды. Бұл жағдайда асығыстық таныту әдепсіздік
болып саналады. Жапондар басқа да азиялық елдер
сияқты, қол алысып амандасқанды ұната бермейді.
тұмар салынатын шағын қорапша) тастамай алып жүреді. Тек қана
ғибадатханаларда емес, сонымен қатар қарапайым үйлерде де
бамбуктен жасалған құлшылық шиыршықтарын көруге болады.
Күндіз+түні үйлердің қабырғасында хоругвалар (әулие, тақуалар
суреттері) тербеліп тұрады. Бұл үй тұрғындарының
дұға оқып жатқандықтарын білдіреді.
Бәдәуилер деп көшпелі өмір салтын ұстанатын
араб әлемінің барлық тұрғындарын атайды. Бұл
жағдайда ұлт мәселесі мәнге ие емес. Солтүстік Аф+
риканы арабтар жайлап алғаны сияқты, бұл мекенде
де аяқ басқан сайын бәдәуилерге кезігесің. Олардың
баспаналары шатырлар мен итарқалар болып келеді.
Бәдәуилер тайпасын шейхтар басқарады. Араб
тілінен аударғанда бұл сөз «қарт», яғни ақсақал адам
дегенді білдіреді. Бұл атақ атадан балаға ауысып оты+
рады, сондықтан шейхтар ежелгі кездегі көсем сай+
лауы емес, Ортағасырлардағы патшалардың таққа
отыруын еске түсіреді.
Құмырадағы ағашты жапондар бонсай деп атайды. Құрама
өрнек жасалатын миниатюралық ағаштарды өсіру өнері де осы+
лай аталады. Олар тірі табиғаттың өте шағын көшірмесі ретінде
көрініс табады. Мәселен, етегінде ағаш өсіп тұрған жартас. Мұнда
жартас ретінде талғаммен таңдалған тас алынады, ал ағаш 15
см+ден аспайды. Бонсай өнері Жапонияға Қытайдан, ал Қытайға
Үндістаннан келген.
Әлем халықтары Қызықты мәліметтер Семангтар – Азияның оңтүстік+шығысында орналасқан Малак+ ка түбегінің байырғы тұрғындары. Қазір оларды тек жыңғылдардың түкпірінен ғана кезіктіруге болады. Бұл көне тайпаның көзі тірісі 2 мың адамға жетер+жетпес. Семангтар кезбе аңшылардың және терімшілердің өмір салтын ұстанады, садақ, жебелер және от қарулары оларға сыралғы болып кеткен. Өздеріндей «жабайы» тайпалардан ерекшелігі, семангтар жас маймылдар мен басқа да аңдарды қолға тез үйретеді. Бұлар кейіннен аңшыларға тамыр+ лар мен жемістер жинауда жақсы жәрдемшіге айналады. Семанг+ тар әдеттен тыс бейбітшілігімен дараланады. Оларға соғыс не+ месе қандай да бір дұшпандық әрекеттер бейтаныс болып келеді. Барлық жиналған азық+түлік тайпа мүшелерінің арасында әділ бөліске түседі. Оңтүстік+Шығыс Азиядағы Катар түбегінде таңғажайып бір ел орналасқан. Бұл ел де Катар деп аталады, оның тұрғындары – 900 мың шамасында ғана. Әрбір катарлыққа дүниеге келген сәтінен кәсіпорын акциясы пакеті түрінде мемлекеттік мүліктен үлес беріледі. Сондықтан Катарда жұмыс істейтіндердің көпшілігі – шетелдіктер, және олар 500 мың адамды құрайды. Жергілікті тұрғындарға жұмыс істемесе де болады, өйткені олар толық қамсыздандырылған: мұнайдың есебінен жан басына шаққандағы орташа табыс әлемдегі ең жоғары көрсеткішке ие. Әрбір катарлықтың жеке автокөлігі бар және тегін білім ала алады. Сонымен қатар Катарда қылмыс деген атымен жоқ. Ұлттық ту ұстап тұрған катар қызы
Азия 31
Армяндар үшін – су культі – көп ғасырлық дәстүр.
Ежелден+ақ Армениядағы бұлақтар қасиетті орын бо+
лып есептелген. Халықтың салты бойынша, бір адамның
немесе бір оқиғаны құрметіне бұлақтың көзін ашады.
Бастауларды мұқият тазалап, өнердің шынайы туынды+
сымен әшекейлейді.
Непалда көптеген тәңірлер мен
тәңіриялар, сонымен қатар Кумари
есімді тірі тәңірия да бар. Кумари –
тәңіриялардың бірінің тәндегі сипаты
әрі Шиваның әйелі болып есептеледі.
Жыныстық
тұрғыдан
есеймеген
қыз кумари бола алады. Оны буд+
да монахтары невар халқының ша+
кья кастасынан (алтын және күміс
зергерлері) таңдап алады.
Шерптар – Непалдың шығысында
және Үндістанның көршілес аудан+
дарында өмір сүретін шағын ғана
халық. Олардың жалпы мөлшері 120
мың адамнан аспайды. Бұрынырақ
шерптар Непалда орналасқан құзар
шыңдарға жол тартқан альпинистер+
ге жолсерік болған. 1953 жылы Эд+
мунд Хилларимен бірге алғаш рет
ғаламшардың ең жоғарғы нүктесін
бағындырған атақты Норгей Тенцинг
деп шерптен шыққан.
Әлем халықтары Ресей Ресей - әлемдегі ең үлкен ел. Оның аумағы 17 075,4 мың км2 құрайды. Алып державаның бір бөлігі Еуропада, бір бөлігі – Азияда орналасқан, сондықтан Ресейді еуразиялық мемлекет деп атайды. Мұнда 180-нен астам халық тұрмыс кешіп жатыр. Ел тұрғындары 2010 жылдың 1 қаңтарындағы мәлімет бойынша Ре+ сей тұрғындары 141 957 296 жан басына жеткен. Олардың көпшілігі (79,3%) Ресейдің Еуропалық бөлігінде өмір сүреді. Ресейде тұрғындардың төрттен бірінен азы ғана тұрады. Ресейліктер қоныстанған басты аймақ үшбұрышқа ұқсайды. Оның солтүстіктегі ұшы Санкт+Петербург, оңтүстіктегісі Сочи және шығысында Иркутск. Мұндағы климат жағдайы барын+ ша қолайлы. Осы үшбұрыштың солтүстігіне қарай тайга орма+ ны мен мәңгі мұздық аймағы сұғына орналасқан, ал оңтүстік+шығысын шөлейт және шөл дала көмкеріп жа+ тыр. Ресей – қисапсыз үлкен және шағын халықтардың от+ аны. Ірі халықтары: орыстар (2002 жылғы мәлімет бойынша, ел тұрғындарының 79,8%+ы), татарлар (3,8%), украиндар (2,0%), башқұрттар (1,2%), чуваштар (1,1%), шешендер (0,9%). Ресей тұрғындары жүзден астам тілдер Балалар тырналарды шығарып салып тұр
Ресей 33
Орыс тілі – Ресей Федерациясының мемлекеттік
тілі. Алайда Ресей құрамындағы республикалар өз
мемлекеттік тілдерін орнықтыруға құқылы. Мәселен,
Қарашай+Шеркес Республикасында орыс тілінен бөлек,
мемлекеттік тіл мәртебесіне абазин, қарашай, ноғай және
шеркес тілдері ие болған.
мен сұхбаттасады. Барынша кеңінен
таралған тілдері: орыс, украин, бело+
рус,
армян,
осетин
(үндіеуропалық
тілдік топ), татар, чуваш, башқұрт (ал+
тай тілдік тобы), удмурт, марий, эрзян
(орал тілдік тобы), шешен, авар, дар+
гин (нах+дағыстан тілдері), кабардин+
шеркес (абхаздық+адыгейлік тілдік топ)
тілдері. Орыс тілін Ресейдің 130 млн.
(тұрғындардың 92%+ы) азаматы ана тілі
ретінде құрметтейді.
Ресейде орыстар, сонымен қатар
Еділ
бойындағы
халықтың
көпшілік
бөлігі (мордва, марийлер, удмурт-
тар, коми, чуваштар) және Солтүстік
халықтары (ненецтер, чукчалар, эвен-
ктер), ал кавказ халықтарының
ішінде – осетиндер православ дінін
ұстанады. Ислам дінін Дағыстанның
көптеген
халықтары,
татарлар,
башқұрттар, шешендер, ингуштар және
т.б. тұтынады. Иудаистер де үлкен топ+
ты құрайды. Буддизм дінінің шарттары+
мен шығыс буряттар, қалмақтар және
тувалықтар жүріп+тұрады.
Татарлар мерекелік
киімде
Әлем халықтары Орыс халқы Орыс халқы ежелден орын тепкен атамекен – Шығыс Еу+ ропа жазығы. Осы аумақта орыстар солтүстік ұлыорыстар және оңтүстік ұлыорыстар болып бөлінеді. Бұл екі үлкен топтың әрқайсысынан өздерінің айрықша топтары жіктеліп шығады. Ежелгі орыс халқы ХІІ ғасырда әртүрлі шығыс сла+ вян тайпаларының бірігуі нәтижесінде қалыптасты. Х ғасырда Киев Русі шоқындырылғаннан кейін христиандық орыстар арасындағы кең таралған дінге айналды. Дәстүрлі орыс ерлер киімі қисық жағалы көйлек болып табы+ лады, оның сыртынан әдетте белбеумен буған. Сонымен қатар кенеп шалбар киіп жүрген. Қыста қалың шұғадан немесе барын+ ша дөрекі шұғадан тігілген жағасыз (шекпен) шапан (армяктар) жамылған. Шаруалардың көпшілігі шабатамен, мерекелерде етік киіп жүрген. Әдеттегі әйелдер киімі ұзын кенеп көйлек, оның жоғарғы жағын жемелекпен көмкерген. Суық мезгілде күртеше киген. Көне әйелдер бас киімі қарқара, кейіннен орамал мен шәлі салған. Орыстардың кеңінен таралған сыртқы киімі тон болып табылады. Кедейлер тон+ ды қой немесе қоян терісінен тіксе, ауқатты адамдар – тиін немесе сусар терісінен әзірлеген. Ал байлар – бұл+ ғын және түлкі терісінен тігілген тон+ дар киген. Ескі уақытта орыстар жертөлесі бар ағаш жармалы үйшіктер тұрғызған. Қосқабатты шатырларды тақтаймен жапқан, терезе жақтауларын ою+ Воронеж аймағындағы мерекелік киім
Ресей 35
өрнекпен
әшекейлеген.
Әйнек
жетіспегендіктен,
терезені
бұзаудың қарнымен керіп қойған, кейін оны слюда алмастырды.
Үйге түнде шырағдандар жағып қойған. Әдетте үй үш бөлікке
бөлінген: шөп қоятын жер, қойма және пеш орналасқан жатын
бөлме. Орыс ауласының ерекшелігі, үйді қақпаның қасына емес,
ішкерілей салған, бас қақпадан оған дейін жол жүрген. Аулаға
әртүрлі шаруашылық құрылыстары көрік беріп тұрған. Үйдің
биіктігі және ауланың кеңдігі қожайынның байлығынан хабардар
етеді.
Дәстүрлі орыс сусыны квас пен бал болған. Балдың қазір
біз білетін балмен ешқандай ұқсастығы жоқ. Бұл сусын+
ды дайындаудың құпиясы, өкінішке орай, ұмытылып кет+
кен. Және бір орыстың бал қатқан сусынын шайқурайға,
сәлбіге, лавр жапырағы мен бұрышқа бал қосу арқылы
әзірлеген.
Шаруа үйшігіндегі шаруашылық сарайы
Әлем халықтары Орыс мерекелері Көптеген халықтарда қыстан жазға өту кезеңі айрықша мере+ келермен атап өтіледі. Осы уақытқа орыстың Масленица (Май аптасы) да сәйкес келеді. Ежелгі кезден Масленица – құймақтар, ірімшіктер, бәліштер мен самсалар көптеп пісірілетін уақыт. Бұрын бұл тәттілерді, ең алдымен, жаппай балаларға үлестіретін. Алғашқы құймақты алған балаларға жауапты рәсім жүктелетін, бірінші құймақпен көктем келетін. Май ап+ тасы келген сәттен әткеншектер мен алтыбақандар құрылатын. Сонымен қатар Май мерекесі жұдырықтасу сай+ ысымен де әйгілі болатын. Мереке Май аптасымен қоштасып, сабан қарақшыны өртке орайтын үлкен алаумен шырқай шыңына жететін. Қызыл тал жексенбісі (Қызыл тал) – бұл Пасхаға дейінгі аптаның жексенбі күні жаппай мерекелейтін үлкен мей+ рам. Көне кезде бұл балалардың қызыл тал базарына жиналатын өзіндік мерекесі болған. Мәскеуде мұндай базарды Қызыл алаңда құрған. Мұнда балаларға боялған қызыл тал бұтақтарын, әдемі қағаз гүлдер, қызыл шарлар, ойыншықтар, ысқырықтар мен тәттілерді сатып әперген. Қызыл тал Жексенбісінің қарсаңында орыс қалаларының алаңдарында және ауылдарда жәрмеңкелер бой көтеретін
Ресей 37
Ілияс күні – орыс халық күнтіз+
бесіндегі ең ұлы мерекелердің бірі. Ол
Ілияс пайғамбарға арналған және 2 та+
мызда тойланады. Ілияс күнінің рәсімдері
мен жоралғыларының ерекшелігі оның
жаз бен күз арасында атап өтілетіндігінен
аңғарылады. Бұрынғы заманда осы күні
Ілияс суға тас пен мұз лақтырады деп
есептелген. Орыстарда «Ілияс үшін түске
дейін жаз, түстен кейін + күз» деген мәтел
қалған. Ілияс күні алғаш тартылған ұннан
бәліштер пісіріп, бірінші бұрыш пен сәбізді
жинап алған.
7 шілдеде Иван күнін мерекелейді. Ежелгі кезде Иван Ку+
пала күнінде табиғат адамға өзінің тылсым құпияларын
ашады деген сенім болған. Аңыз бойынша, дәл түн ор+
тасында аз ғана уақытқа қырыққұлақтың гүлі салбырап
түседі, оны кім жұлып алса, қазынаның кілтін де сол
табады. осы күні дәрілік шөптер жинау қалыптасқан.
«Иван үшін» шөптер
жинайтын
Құдай ана мейірі (Покров) – ең сүйікті күзгі мерекелердің бірі.
Оны 14 қазанда тойлайды. Бұл үшін мынандай мақал бар: «По+
кров әкей! Үйге жылылық, иесіне мейірім бер!». Ескілікте Покров
күні күзгі жиын+теріннен қалған өрістен соңғы маяны әкеліп, оны
қорадағы малдың алдына салған. Бұл мая бүкіл егістіктің қуатын
сақтайды деп сенген. Бұл мереке жиын теріннің соңғы күні болып
есептелетін. Бұлардан өзге, Покров күндерінен бастап ауылдарда
той тойланып, жас жұбайлар шаңырақ көтеретін. Егер бұл күні қар
түссе, жас жұбайлар бақытты болады делініп, ал егер күн желкем
болса, жас келінге көп назар аударылады, + деп білген.
Әлем халықтары Еуропаның солтүстігіндегі халықтар Еуропаның солтүстігіндегі Ресейде орыстардан бөлек, карелдер, саамдар және басқа да ұлыстар өмір кешеді. Карелдер – Карелия республика+ сында және онымен көршілес аймақтарда тіршілік ететін халықтар. Бұл халықтың тарихы тереңде жа+ тыр. ІХ ғасырдың басында карелдер Ладога көлінің солтүстік+батыс жағалауын жайлаған. ХІ+ХІІ ғғ. олар Карелияның қазіргі аумағының батыс бөлігін игерді, кейіннен Ақ теңізге және Онега көлінің шығысына қарай қоныстана бастады. Мұнда вепс тайпасымен араласып, бірігіп кетті. Орыс жылнамаларында ка+ релдер алғаш рет ХІІ ғасырдың ортасында ұшыраса бастайды. Карелдер фин тіліне жақын тілде сөйлейді. Олардың мәдениетінің қалыптасуына осындағы орыс тұрғындары үлкен ықпал еткен. ХІІІ ғасырдан бастап карелдер православ дінін ұстанады. Ежелгі жылнамаларға сәйкес, Ақкөл ауданын+ да балтық+фин тайпасы весьтер көшіп+қонып жүрген. Весьтердің ұрпақтары вепстер болып табылады. Вепстер – саны аз халық. Олар Вологод облысындағы және Карелиядағы орыс тұрғындарымен ара+ ласып өмір сүреді. Фин+угор тілдік тобының веп тілінде сөйлеседі. Веп айналма қуыршақтары – үйленген әйелдің бейнесі, молшылық пен байлықтың нышаны. Айнал+ ма қуыршақты ісмерлер қайшы мен инесіз әзірлеген. Мұндағы мақсат өмір үзілмесін, кесілмесін деген мәннен туған. Қуыршақтың жүзін салмаған себебі, ол арқылы қуыршаққа жын+шайтан ұя салмасын деген тілек. Коми – Ресейдің еуропалық бөлігін Айналма:қуыршақ
Ресей 39 мекен еткен қос халықтың ортақ атауы. Олардың біреуі – коми-зыряндар – Коми Республикасында өмір кешеді, екіншісі – коми-пермяктар – Пермь өлкесінің Коми+Пермяк аймағында тіршілік етеді. Бұрынғы кезде олар бір халық болған, сондықтан қазірде де тілдері мен мәдениетінде ұқсастық бар. Комидің ата+бабалары Кама өзенінің орта және жоғарғы ағысын жайлаған. Орыс зерттеушілері олар+ ды аңызға айналған чудь тайпасының ұрпақтары деп есептейді. XVІ – XVІІІ ғғ. комилер солтүстікке, жоғарғы Вычегда мен Печора аңғарына орын тепті. Ерте кезде комилердің басты кәсіптері аң аулау мен балықшылық болған. Осы заманға дейін комилер мәдениетінде өрнек салу, тері өңдеу, тоқымашылық дербес орынға ие. Тілдік жағынан финн+угор тілдік тобына тиесілі. Саамдар (лопари), Кола түбегінің ішкі аудандарында орналасқан байырғы тұрғындар. Саамдар – финдерден тараған, ежелгі мәдениеті бар халық. Әлі күнге дейін тун+ драда сейдтер – саамдардың қасиетті тастары жатқан көптеген орындар сақталып қалған. Оларға табыну ата+ бабалар рухына тағзым етуге негізделген. Саамдардың Ақ теңіз жағасындағы тас құрылыстары
Әлем халықтары
Карелдер мен комилердің салт-
дәстүрлері
Карелия орманға бай өлке, сондықтан карелдер бағзы дәуірден
сәулетті үйлер тұрғызған. Құрылыс кезінде және үйдің табалдырығын
аттаған сәтте көптеген маңызды жоралғыларды жүзеге асырған.
Мәселен, үйді іргесін қалаған кезде бақыт қонсын деген тілекпен
оның оң жақ бұрышына ұлардың қауырсынына қаусырған сынап там+
шысын орналастырған. Және осында үйдің ішін жаңа киім жайнатып
тұрсын деген ниетпен жаңа кенептің құрағын қойған. Суыт көздің
суық назарына ұшырамас үшін үйге түнде немесе таңсәріде көшіп
келуге тырысқан. Отанасы босағада тұрып, төрге қонағын оздырған.
Карелдердің
жаңа үйге
қоныстану
жоралғысы
Ресей 41 Жаз кезінде ол шақыратын болса, демек, үй жайлы қоныс болады деген сөз. Қазан немесе қараша айының соңында карел қыстақтары Кегрипяйва мерекесін тойлайды. Ол шаруашылық жылының та+ мамдалуы болып саналады. Осы мерзімде ерлер күзгі балықшылық науқанын аяқтаса, әйелдер жазда өскен зығырды иіріп бітіреді. Малды жазғы өрістен ай+ дап әкеліп, қысқы қораға тоғытады. Егінді де толық жинап, қысқасы, сабантойға сақадай+сай дайын тұрады. Мереке басталысымен, ас әзірленеді. Салтанаттың басты кейіпкері – кегри. Бұл көрінбейтін рух тәрізді барлық қыстаққа бірдей ертегілік тұлға. Оны жергілікті тұрғындардың біреуі бейнелеп шығады: өзін ешкім танымас үшін ескі, кір киім мен нықап киіп, осы күйінде үй+үйді кезіп жүреді. Комилердің шаруашылығы үшін жылқының маңызы орасан. Ол – таптырмайтын жәрдемші. Оған салт міне жүріп, жер жыртады, егістіктен жиналған өнімді тасиды, жайылымнан – орылған пішенді жеткізіп алады. Комилердің барлық мерекесінен әсем аттарды көруге болады. Егорь күні (жаңаша жыл санауында 6 мамыр) жылқының есімімен байланысты. Бұл күні барлық жылқыны және ұсақ малдарды шіркеуге айдап әкеледі. Құлшылықтан соң, жануарларды арша бұтағы жағылған екі қатар алаудың ортасынан айдап өткізген. Осы рәсімнен кейін малдарды жайылымға жіберуге болады деп есептеген. Ерте заманда коми халқы құда түсуге қатысты мына+ дай дәстүрді ұстанған. Жігіт қыздың өзіне тұрмысқа шығуын сұрап, беторамалын созған. Егер қыз келісім берсе, онда осы орамалды өзіне алған. Осыдан кейін ғана күйеу жігіт қалыңдықтың ата+анасына құдаларды аттандырған. Қолдаушы:рухтар
Әлем халықтары Еділ-Камья халықтары Еділ+Камья халықтарына мордва, ма+ рий, удмурт, чуваш, татар, башқұрт, калмақтар жатады. Олардың барлығының тарихы мен мәдениетінің тамыры тереңде. Мордва Мордовия Республикасында өмір сүреді. Бұл халық екі топқа бөлінеді – эрзя және мокша, сол сияқты мордва тілі де екі түрлі сөйленіске ұшыраған. Марий өлкесі, немесе Эл Марий Республикасы Ветлуга және Вятка өзенінің аралығында орын тепкен. Марийліктер «черемистер» атауымен VІ ғасырдан+ақ мәлім болған. Таулық марийлер (Еділдің оң жағалауында өмір сүреді), қыр марийі (Еділдің сол жағалауында өмір сүреді) және шығыс марийлер деп үшке жіктейді. Мордвалар мен марийлердің көпшілігі христиандықты ұстанады. Чуваштар – Еділ бойындағы ең ірі халықтардың бірі. Олар Чуваш Республика+ сында өмір сүреді. Чуваштар туралы алғашқы деректер 1551 жылдан бастап ұшырасады. Орыстар Қазанды бағындыру қарсаңында чуваш жеріне дендей енген. Бұл ел бұрын Еділ Болгариясының құрамына кірген. Чу+ ваштар жер өңдеу, омарта, аңшылық және балықшылық кәсібімен шұғылданады. Чуваштардың дәстүрлі киімінің ерекшелігі оның жағасы, кеудесі мен жеңі әсем әдіптелген, сол сияқты әйелдер бас киімі де, сырғалары мен алқалары тиынмен көмкерілген. Чуваш+ Удмурт ерлер және әйелдер киімі
Ресей 43
Жабайы қаздар, аққулар мен тырналар марийліктер
үшін қасиетті құстар санатында. Күйеу мен қалыңдық
отау құрған кезде оларға: «Аққудай адалдықтан
айнымаңдар!» деген тілек айтылады.
тар түркі тілдес топтан тарайды, XVІІІ
ғасырдан бері христиан дінін тұтынады.
Қалмақтар – моңғол тілдерінің бірінде
сөйлейтін Ресейдің еуропалық бөлігінің
дербес тұрғындары. Олар Қалмақ Респу+
бликасында және көршілес аймақта өмір
сүреді. Қалмақтардың ата+бабалары –
батыс моңғолдар. Қазіргі қоныстанған
аумаққа олар алғаш рет XVІІ ғасырда
ат басын тіреген. Малдың соңында
көшіп+қонып жүретіндіктен, қалмақтар
киіз үйде тұрған. Киіз үйге қажетті жаб+
дық – ошақтың орнын ештеңе ауысты+
ра алмайды. Оған тамақ пісіретіндіктен,
қасиетті орын саналады. Қалмақтардың
негізгі ауқаты қой мен ешкінің еті, ұннан
жасалған тағамдар. Нанды ыстық тандыр
пешке пісірген. Қалмақтар будда дінінің
талаптарымен жүріп+тұрады.
Татарлар – Ресейдегі саны жағынан екінші орынға ие түркі
халықтарының бірі. Олардың тілі қыпшақ тілдік тобына қарайды.
Татарлар Татарстанда ғұмыр кешеді, сонымен бірге шағын топ+
тары батысында Тамбовтан, шығысында Омскіден, солтүстігінде
Киров пен Пермьнен оңтүстікте Астраханьға дейінгі аумақты жай+
лап жатыр. Татарлардың дәстүрлі діні – ислам. Татарлардың басты
кәсібі бұрыннан жер өңдеу, ағаш, тері өңдеу, әртүрлі әшекейлер
әзірлеу болып табылады.
Әлем халықтары
Еділ халықтарының мерекелері
Жер емшегін емген барлық халықтар сияқты удмурттардың
көптеген мерекелері ауылшаруашылық кәсібімен сабақтасып
жатыр. Алғашқы жер жырту мерекесі де осы санатқа жатады.
Мерекені өткізу күнін ақсақалдар алқасы анықтайды. Осы күнге
қарай ерлер құрал+саймандарды жөндеп, әйелдер мерекелік
ас пен киім+кешектерді әзірлеген. Рәсім бойынша, топыраққа
дән еге жүріп, шаруа боялған жұмыртқаны да атызға тастайтын
болған (мұндағы тілек дән жұмыртқадай үлкен болсын деген+
ге саяды). Ал балалар алыса+жұлыса жұмыртқа теріп, оларды
атыздарға жасырған. Мұның өзі үлкен ойын+сауыққа ұласқан. Бұл
дәстүр жақсы науқанға жетуге жәрдемші деп ұғынылған.
Бұрынғы кезде мордва қыстақтарында көптеген мерекелер
торғайдың шетінде, кәрі емен немесе сәмбі талдың астында
тұсауын кесетін. Бір мерекелерге тек ерлер ғана қатысса, екінші
бір мерекелер әйелдердің тобырымен өтетін. Үшінші бір мейрам+
ды бәрі бірігіп тойлайтын. Мейрамның қарсаңында моншаға ба+
рып, таза киімдерін киген. Ағаштың маңына ұзын кенеп дастархан
жайып, оны тағамдармен сықай толтырған. Содан кейін ауылдың
көнекөз кәрілері Құдайға және аруақтарға сыйынып, берген
нығметке шүкіршілік еткен.
Егістік науқанының
аяқталуын тойлау
Ресей 45
Татарлардың ең сүйікті мерекесі – Сабантой. Оны көктемгі
егін жұмыстары аяқталған кезде жазда тойлайды. Мерекеге ар+
налып бай дастархан жайылады, меймандарды – туыстар мен
достарды құшақ жая қарсы алып, бірге ән шырқайды, билеу+
ден және жыр айтудан сайысқа түседі. Бірақ Сабантойдың ең
басты сауығы – көптеген қалжыңдық және спорттық жарыстар.
Бұған аяққа қап киіп, немесе иінағашпен шелек тасып жарысу,
арқан тартыс, бағанадағы жамбыға өрмелеу, шөп толтырылған
қапшықпен соққылау, бәйге, күрес сияқты сан түрлі ойындар
кіреді. Сайысқа қалаған адам, оның ішінде әйелдер де қатыса
алады. Жеңімпаздар үшін ең қымбат жүлде кестелі орамалдар
болып саналған. Оны жас келіншектер осы күнге арнайы тіккен.
"Қарға ботқа" башқұрт тілінен аударғанда осы мағынаны
білдіреді, Каргатуй көктем мерекесі. Бұл күні қазанда
бидай ботқасы пісіріледі. Ағаштарға лента, моншақтар,
тиындар ілініп,жұрт алаң қайда билеп ән салады. Әлгі
ботқаны құстарға да береді.
Сабантойды Ресейдегі татарлар тұратын барлық қалаларда
мерекелейді
Әлем халықтары Ноғайлар – Ресейдің байырғы тұрғындарының бірі. Олар түркі тобына жататын ноғай тілінде тілдеседі, ислам дінін ұстанады. Ноғайлар негізінен Солтүстік Кавказда – Ноғай даласында, сонымен қатар Кавказ Минерал Сулары ауданында, Қарашай+Шеркес пен Астрахан ауданында өмір сүреді. Солтүстік Кавказ халықтары Солтүстік Кавказ – Ресейдің шеткі оңтүстігіндегі аудан. Бұл таңғажайып өлкеде ежелден+ақ көптеген халықтар қоныстанған. Олар әртүрлі тілдерде сөйлейді, мәдениеті мен тұрмысы жағынан бір+бірінен ерекшеленіп тұрады. Ғасырларға ұласқан қарым+ қатынас нәтижесінде әр тілді, бірақ бірегей Кавказ әлемі қалыптасты. «Дағыстан» атауы «таулар елі» деп тәржімаланады. Бірақ Дағыстан және «тілдердің тауы»: мұнда бағзыдан ғұмыр кешіп жатқан халықтар отызға жуық. Құмықтар мен ноғайлар түркі тобындағы тілдерде сөйлейді. Авар+ лар, лактар, дарғындар, қайтақтар және құбашындар, агулдер, рутулдар, цахур+ лар, лезгиндер сөйлейтін тілдер нах+ дағыстандық тілдік тобына жатады. Тат+ тар тілі – иран тобында, ол парсы тіліне жақын. Дағыстан халықтары ислам дініне мойынсұнған. Аварлар – Дағыстанның байырғы халқы
Ресей 47 Адыгейліктер, шеркестер, кабар+ диндер өздерін ортақ адыгэ немесе адыгтар деген есіммен атайды. Бұлар Солтүстік Кавказдың батыс бөлігінің жергілікті тұрғындары. Адыгтар тілі (ка+ бардин+шеркес және адыгей) абхаз+ адыгей тобына жатады. Бұл халықтар– мұсылмандар. Шешендер мен ингуш+ тар – Кавказдың байырғы тұрғындары, олар туралы ежелгі жылнамаларда мәліметтер бар. Бұл халықтардың тілдері, жоралғылары мен дәстүрлері өте жақын, олардың ортақ атауы – вайнах+ тар болғаны да кездейсоқ емес. Тілдері нах+дағыстандық тілдер тобына жата+ ды. Ше+ шендер мен ингуштар мұсылман дінінің шарттарын ұстанады. Осетиндер Кавказдың орталық бөлігін қоныстанған және Солтүстік пен Оңтүстік Осетияның негізгі тұрғындары санатында. Олар сақ+сармат тайпаларынан тарай+ тын аландардың ұрпағы. Осетин тілі үндіеуропалық тілдер тобының шығыс иран бөлігіне жатады. Осетиндердің көпшілігі – православ христианда+ ры, қалғандары ислам дінін тұтынады. Қарашайлар мен балқарлар негізінен Қарашай+Шеркес және Кабардин+Бал+ кар Республикасында тұрады. Олар бір халықтың құрамында және түркі тобының қарашай+балқар тілінде сөйлейді. Кабардин киімі Осетиндер
Әлем халықтары
Кавказ халықтарының дәстүрлері
Ескі уақытта адыгейлер дерттің негізгі себебі түнге қарай
өріп жүретін жын+перінің дуасы деп деп ұққан. Сырқат адам+
ды қонақүйге жайғастырған. Емші оған қажетті дәрілерді беріп
отырған. Кешке қарай қонақүй жанына кісілер шоғырланған.
Олар сауық+сайран ұйымдастырып, аурудың көңілін сергіткен.
Оның көңілін сұрауға тек ауылдастары ғана емес, көрші ауыл+
дан да ат арытып кісілер келетін болған.
Әрбір дағыстан қыстағында күн сайын ерлер бас қосатын
арнайы орын – годекан болады. Бір жағынан, мұнда адамдар
еріккеннен келетін сияқты. Бірақ мүлдем олай емес. Годекан –
бұл айрықша тәрбие мектебі. Әр еркек оған келуді өзіне парыз
санайды. Мұнда барлық қыстақ жаңалықтарын және шаруаны
талқылайды, жастарға үлкен – ізет, кішіге – құрмет көрсетуді
үйретеді. Жиі+жиі жастар үшін ойындар мен бәсекелер
ұйымдастырып отырған.
Дағыстан қыстағындағы
годекан
Ресей 49
Осетиндер
ас+ауқат
қойылатын
дастарханды
айрықша
қасиетті санаған. Дастархан басына тек ішіп+жеу үшін және
уақытты жақсы өткізу үшін ғана жиналмаған. Бұл тегінде үлкен
сынаққа жатады. Адамның дастархан басындағы әдебінен,
сөз әуенінен тегін танитын болған. Дастархан басында
керісуге, оған бір бүйірмен немесе теріс қарап отыруға тыйым
салынған. Ас үстінде ән шырқап, керемет және бейнелі тілектер
айтылған, тағылымды жайттар қозғалған. Рұқсатсыз тұрып
кету әдепсіздікке баланады. Тек үлкен адам бата беріп орнынан
көтерілгеннен кейін ғана дастарханнан тұруға болады.
Бұрын ноғай тілінде «мейман» және «дос» сөздері бір
мәнге ие болатын. Үйге кірген адам бірден құдайы
қонақ болып есептелетін, оған қонақасы беріп, асты+
үстіне түсіп күтеді. Отағасы қонақтың не үшін келгенін
және қанша күн қонатынын сұрауды өзіне ар көретін.
Осетин әйелдері
мерекелік дастархан
әзірлеуде
Әлем халықтары Кеттер + әлемдегі сыры ашылмаған халықтардың бірі. Оларды ертеректе остяктар деп атайтын. Моңғолоидтық нәсілдері еуропеоидтың белгілермен ұштасқан. Кеттердің тілдері бірегей тілге жатады, ол Сібір мен Қиыр Солтүстік халықтарының тілінен ерекшеленетін. Ғалымдар оны ежелгі кезде Алтайда, Саянда және тіпті Тибетте өмір сүрген халықтардың тіліне ұқсатады. Сібір халықтары Сібірдің тұрғылықты халықтары – буряттар, якуттар, тувалар, хакастар және алтайлықтар. Аталмыш үлкен халықтармен қатар Сібірде шағын ұлыстар да тұрмыс кешіп жатыр: ненецтер, эвен+ дер, кеттер. Олардың ана тілдері орал және алтай тілдік топта+ рына жатады. Буряттар – Сібірдегі саны басым жергілікті халық, жан басы жарты миллионнан асады. Олар Бурятия Республика+ сында, Үркіт аумағында және Байкал өлкесінде өмір сүреді. Байкалдың батысы мен шығысын жайлаған буряттардың арасында ұзақ уақыт бойы елеулі айырмашылық бо+ лып келген. Үркіт буряттары жар+ тылай православтар, ал жартысы шамандықты ұстанатын және жер өңдеумен несібелерін айырған. Бай+ кал буряттары Моңғолиядан келген буддизмді қабылдап, көшпелі мал шаруашылығын күнкөріске айнал+ дырды. Хакастар – Оңтүстік Сібірдегі түркі
Ресей 51 халықтарының бірі. Үлкен бөлігі Хакасия Республикасында өмір сүреді. Қазіргі кезге дейін жалғасқан хакастардың негізгі кәсібі аң шаруашылығы, жылқы мен қой бағу, дәнді дақылдар өсіру болып табылады. Алтайдың таулы жазығында бұрынырақ малшылар мен тайга аңшылары тайпасы өмір кешкен. Олардың салттары, мәдениеті және тілдері ұқсас болып келеді. ХІХ ғасыр ортасында бұл тайпалар бір халыққа – алтайлықтарға бірікті. Қазіргі алтайлықтар Алтай өңірінде және оған көршілес Кемеров аймағында тіршілік етеді. Долғандар Таймырда, сонымен қатар Якутия мен Эвенкияда өмір сүреді. Долғандар дер+ бес халық ретінде XVІІІ – XІX ғғ., жекеле+ ген якут және эвенкілік тайпалардың, сонымен бірге Таймырдағы орыс тұрғындарының бірігуі нәтижесінде қалыптасты. Долғандар бұғы өсірумен шұғылданады, бағалы аң терісін өндіреді, балық аулаумен айналысады. Якуттар (сахалар) Эвенкияда, Үркіт аймағында, Краснояр және Ха+ баров өлкелерінде тұрмыс кешеді. Бірақ негізінен олардың мекені біздің ғаламшардың тұруға болатын суық белдеуі орналасқан Якутияда (Саха Республикасы). Якуттардың дәстүрлі шаруашылығы – жылқы өсіру, мүйізді ірі қара мал бағу, аңшылық пен балықшылық. Долған киімі
Әлем халықтары
Сібір халықтарының салттары
Эвендер ежелден Нимат салтын ұстанған. Оған сәйкес аңшы
қоңсылары мен туысқандарына табысының қомақты бөлігін
беруі тиіс. Бұған балықтар, құстар, барлық аңдар мен тіпті эвен+
дер үшін ақша бірлігі болып есептелетін бағалы аң терілері
де жатқан. Барлығын да пышақ үстінен бөлісуге тура келетін.
Егер екі аңшы бірлесе ауласа, онда өздері олжалаған аңның ең
бағалысын бір+біріне сауға ететін.
Кеттердің басты кәсібі – тайга жануарларын қанжығалау.
Бұрынғы кездің өзінде ірі аңның ізіне түсіп (аю немесе бұғы) аңшы
тайпаластарын да хабардар еткен. Ол қосынына оралған бетте,
үйшігінің жанына шаңғысын шешіп алып, оны қатты соққылаған.
Бұл «кеңеске» шақыру болатын. Қосынның еркектері бас қосып,
аңға тұзақ құрудың жайын ақылдасқан.
Жаздағы буряттардың ең басты мерекесі Сурхарбан деп
аталған. Ол мергендік, күш және жылдамдық сайысына
арналған спорттық додаларымен та+
нымал. Мереке атауы «сур» + «нысана»
және «харбан» + «жебе» деген сөзден
келіп шығады. Нысанаға оқ атқаннан
кейін білек сыбанып, күреске түскен.
Ұлттық бурят күресінің айрықша ережесі
бар: қарсыласты бастан асыра лақтыру,
аяқтан ұстау, қолтығының астынан көтеру
және мойнынан қайыру сияқты әдістерді
қолдануға болады. Кім жерге тізерлесе
және қолын тіреп қалса, сол жеңілген бо+
лып есептеледі. Буряттар бәрінен бұрын
бәйге десе қандары қызады. Шабандоз+
дар, ереже бойынша, 8+ден 13+ке дейінгі
жастағы балалар. Әдеттегі арақашық+
тық – 15+тен 20 шақырымға дейін.
Ресей 53
Аңшы және бұғышы тофалар таулы өңірде өмір кешеді. Олар+
да бір+бірімен байланысқа түсу үшін ағаш бағаналарын су+
рет салу дәстүрі бар. Тофалар балтамен із түсіріп, содан кейін
бағанаға көмірмен кез келген назар аудартатын оқиғаларды
бейнелеген: аю аулау, шай ішу, дабылы бар шаман суреттері.
Суретке жағылатын шайыр оны желден және жауыннан
жақсы сақтайды. Тайгада көшіп жүріп, тофалар әрқашан өз
туыстарының суреттерін іздестірген.
Алтайлық отбасында ұл бала дүниеге келсе, егде әйел
оның бесігіне жебе тағылған садақты іліп қоятын болған.
Жебеге ақшыл шүберекті – Май+ананың нышанын
байлаған. Май+ана сәбиді қорғайды және қатер төнсе,
жын+шайтанға көрінбейтін жебені атады деп сенген.
Тофалар сәби кезінен балаларды бұғыға салт мініп жүруге
үйретеді
Әлем халықтары
Байырғы «удэгей» халқының атауы орыс тіліне «орман
адамдары» ретінде тәржімаланады. Ғасырлар бойы удэ+
гейлер ит мұрны өтпейтін тайганы мекендеген. Қазірде
де олардың көпшілігі Хабаровтағы және Теңіз өлкесіндегі
орманды қыстақтарды тіршілік етеді. Удэгейлердің
барлығы – туабіткен аңшылар.
Төменгі Амур мен Сахалин халықтары
Төменгі Амур мен Сахалин аралын+
да нивхтар, нанайлар, ульчтер, удэ+
гейлер, ороктар, негидалдықтар өмір
сүреді. Олар теңіз аңдарын және тайга
жануарларын олжалап, балық аулай+
ды, бұғыларды бағады. Отырықшы өмір
салтын ұстанған халықтардың қысқы
баспаналары бұрынғы кезде жеркепе
болған. ХІХ ғасырда оларды мұржасы
бар пештер, ал кейіннен ағаш жармалы
үйлер ығыстыра бастады. Бірақ әлі күнге
дейін жазғы және уақытша тұрақтары
қызметін ағаш қабығымен жабылған
итарқа мен лашықтар атқарып келеді.
Бұл халықтардың көпшілігінің тілдері
алтай тілдік тобының тұңғыс+манчжур
бұтағына жатады. Төменгі Амур мен
Сахалиннің халықтары көне наным+
дарын сақтаған. Көп ғасырлар бойы
шамандар – адамдар мен рухтар
арасындағы дәнекерлер үлкен беделге
ие болып келді.
Удэгейліктер
мерекелік
костюмде
Ресей 55 Нивхтер тілінің көршілес халықтар тілімен ешқандай ортақтығы жоқ. Олар күнкөрісін балықшылықтан және итбалық аулаудан айырған. Жаймашуақ жыл мезгілінде нивхтар аң мен балық аулауға қайықпен, ал қақаған қыста ит шаналармен аттанған. Он мыңдаған қақталған балықтарды тіреулі қамбаларға сақтап, ұзақ қыста кәдеге асырған. Төменгі Амурда тұрмыс кешетін халықтар басқаларға қарағанда, туыстық қатынасты үзбей жалғастырып келеді. Бұл әсіресе нивхтарға қатысты. Оларда тайгада тұратын барлық халықтарға тән аюды пір тұту рәсімі барынша тараған. О р о к - тар Сахалинде, ал орочтар мен негидалдықтар Амурдың төменгі ағысында өмір сүреді. Бұл халықтар теңіз жағасына жақын қоныстанғандықтан, итбалықтар мен басқа да теңіз жануарларының аулаудың әдісін жақсы меңгерген. Бұдан бөлек, ороктар бұғы аулау+ дан несібесін айырса, орочтар мен негидалдықтар + тайга аңшылары мен балықшылары. Амур орманда+ рында ғұмыр кешетін екі туыс халық нанайлар мен ульчтер өздерін нани деп атайды. Олардың ата+бабалары Қиыр Шығысқа 5 мың жыл бұрын кел+ ген. Еркек нанайлар мен ульчтер + әккі ізкесерлер мен аңшылар. Орочтар
Әлем халықтары Тайга аңшыларының рәсімдері Ороктар, орочтар мен негидалдықтар нерпаны адамға туыс «теңіз халықтары» деп есептеген. Нерп аулау үшін аңшылар мен итбалықтарды татуластыруға бағытталған көптеген құрбандықтар шалынатын. Алайда нерпалар қандай құрметке ие болса да, косатка теңіздің нағыз қожайыны саналған. Осы жыртқыш дельфиндерден бас сауғалаған нерпалар мен балық үйірлері жағаға келіп, аңшылар үшін оңай олжаға айналатын. Сондықтан жағалауда тұратын халықтардың терең нанымын+ да косаткалар олардың кәсіптеріне көмектеседі деген түсінік қалыптасқан. «Теңіз иесін» «қоректендіруге» байланысты ар+ найы жоралғылар бар. Бұл рәсімге тек ерлер ғана қатыса ала+ ды. Ежелден удэгейлер тайпасы үшін жолбарыс қасиеті аңға баланған. Оны аулауға ғана емес, атын қатты айтуға да тыйым салынған. Тайгадан жолбарыс ізін көзі шалған аңшы, алдымен, оның жетеуін санап шығатын. Содан кейін тізерлеп тайганың иесінен олжа тілеп жалбарына+ тын. Удэгейліктер әдетте жорыққа жалғыз шығады
Ресей 57 Амур мен Сахалин халықтарында (Сібір мен Солтүстіктегі көптеген халықтар сияқты) шамандар үлкен ілтипатқа ие болды. Олар сырқаттарды емдеп, келешекті болжайтын, марқұмдардың жанын жер асты патшалығына жеткізетін. Ша+ мандар міндетті саймандары дабыл мен асатаяқты қоса алып жүретін. Әдетте шамандар жүздерін ағаштан, қабықтан және теріден жасалған нықаппен жасыратын. Шамандардың тай+ гада айрықша ғибадатханалары болады, олар осы жерде қолдаушы рухтарға арнап құрбандық шалады. Кей халықтарда шаман қызметін ерлер ғана емес, әйелдер де атқаратын. Бақсы әйелдер адам жанын сиқырмен тербетіп, сырқаттарға шипа беретін айрықша қасиетке ие болып саналатын. Амур бойындағы тайганың тұрғындары үшін баланың дүние есігін ашқан күні үлкен мереке. Ал егер әйел егіз тапса, көл+көсір қуанышқа ұласады. Бұл оқиғаны әсіресе ульчтер мәре+сәре күйде атап өтеді. Көптеген ғасырлар бойы оларда егіздерді пір тұту сақталған. Ульчтер егіздерді тайга және су рухтарының жібергеніне иланатын. Қоныстың барлық тұрғындары бұл балалардың қамын ойлауы тиіс болатын. Өмір бойы егіздер қасиетті адамдар санатында қалатын.
Әлем халықтары
Солтүстік-шығыстағы азиялық халықтар
Ресейдің солтүстік+шығысында ител+
мендер, чукчалар, коряктар, эскимостар
және басқа да халықтар тіршілік етеді.
Ғасырлар бойы олар аң аулауды (оның
ішінде теңіз жануарларын), балық аулау+
ды және бұғы бағуды кәсіп қылған. Ител+
мендер – Ресейдегі саны ең аз халық.
Олар Камчатка түбегінде өмір сүреді.
Ителмендер өздерін камчадалдар деп
атайды. Эскимос атандырған халық Чу+
кот түбегінде жасайды. Алайда бұлардың
бәрі эскимостар емес, тек солардың бір
бөлігі. Олар сонымен қатар АҚШ+та, Ка+
надада және Данияның иелігіндегі Грен+
ландия аралдарында тұрмыс кешеді.
Чукчалар
Ресейдің
солтүстік+
шығысында,
Чукоткада
қоныстанған.
Орыстың
«чукча+
лар» деген сөзі чукот тіліндегі «чаучу» + «бұғыға бай» деген
тіркестен тәржімаланған. Ұзақ жылдар бойы чукчалар бұғы
шаруашылығымен шұғылданды. Бұл халықтың мың жылдық
тарихы бар, арғы бабалары Сібірдің орталық аудандарынан
Ителмендер
Чукчалардың қоныстары
Ресей 59 Арктикаға көшіп келген. Чукчалардың баспанасы ұш жақтары бірігіп бай+ ланатын үш сырықтан тұрады. Төбе жағына түндік үшін тесік орын қалдырады. Сыртын бұғының терісімен қымтайды (40 теріге дейін). Ішкі бөлме пішіні жағынан бұғы терісінен тігілген жәшікті еске са+ лады. Бөлмеге бұғы және итбалық майы құйылған шырағдандар сәуле беріп тұрады. Ошақ әрбір отбасында басты орынға баланады. Отты көздің қарашығындай сақтаған. Қарызға тамызық беру немесе біреудікін алып кету үлкен күнә болып есептелінеді. Чукчалардың қыстағында ортақ от пен от алатын қасиетті тақта орналасқан. Киімді теріден тігіп киген. Қыстық киімнің әрбір бөлігі екі астардан тұрады: ішін денеге жайлы тиетін жұмсақ терімен және сыртын дөрекі матамен қаптаған. Негізгі киімдері тізеге дейін жететін кең жағалы ауыр жүнді жейде. Шалбар+ ды бұғы сирағының терісінен, қар жиналып қалмас үшін жүнін ішіне қаратып тіккен. Әйелдер де ерлердікіндей, бірақ әртүрлі түбіттермен әшекейленген киімдер киеді. «Бұғы адамдары» + «коряктар» сөзі қазақ тіліне осылай ау+ дарылады. Бұл халық Камчаткада, Чукоткада және Магадан аймағында мекендейді. Ғалымдар коряктардың Солтүстік Америка үндістерімен үлкен ұқсастығы бар екенін атап көрсетеді. Мұны аталмыш халықтардың тегі бір – олардың Сібірдің байырғы аңшылары екендігімен түсіндіреді. Чукчалар
Әлем халықтары
Солтүстік халықтарының мерекелері
Кит – эскимостар ең көп аулайтын жануар, ең қауіптісі және
ең қалаулысы, өйткені кит – бұл мол май мен еттің көзі. Мерекені
оған сүңгі қадаған аңшы бастайтын болған. Жағаға қыстақтың
барлық тұрғындары жиналып, өзіне бұйырған сыбағадан дәм
татады. Мереке кезінде ағаштан киттердің мүсінін жасап,
оны кейіннен үйшіктерінің бұрыштарына қадап қояды. Киттің
құрметіне теңіз аңшылығының барлық сатыларын көрсететін
арнайы би ұйымдастырылады.
Баяғы заманнан бері, желтоқсанның аяғында күндізгі
уақыт артқан кезде коряктар күннің қайтуын тойлаған. Мей+
рам қарсаңында бұғышылар көш бастап,
жаңа орынға қостарын тіккен. Мереке таң
алакеуімнен тұсауын кеседі. Әйелдер адам
пішіндес ағаш шақпақтың көмегімен от
тұтатқан. Бай дастархан әзірленіп, адамдар
думан мен сауыққа ерік берген. Әрі қарай
спорттық додаларға ұласып, жұртшылық
бұғыға шана жегіп, бір+бірімен жарысқа
түскен.
Коряктар
күннің қайтуын
тойлауда
Ресей 61
Ителмендердің көне мерекелерінің бірі Алхалалалай
деп аталады. Мереке кезінде барлығы қосылып осылай
деп дауыстайтындықтан, мейрамға осы атау берілген.
Оның мәні – табиғатқа алғыс айту және адам келтіріп
жатқан шығын үшін кешірім сұрау.
Чукчалардың ескі түсінігі бойынша адам айналасындағы
барлық нәрсенің де жаны бар. Теңіздің де, итбалық терісімен
қапталған қайық – байдардың да жаны бар. Бұл қайықпен
аңшылар мұхитқа шығады. Бүгінге дейін әр көктемде бай+
дарды теңіз жылы қабылдау үшін аңшылар арнайы мереке+
лер ұйымдастырған. Қайықты қыс бойы қаңтарылып тұрған
бағанадан салтанатты түрде түсірген. Содан кейін теңізге
құрбандық шалған: суға піскен еттің түйірін тастаған. Байдар+
ды үйшікке жеткізіп, мереке қатысушылары алқалай қоршаған.
Келесі күні қайықты жағаға апарып, теңізге тағы құрбандық
берген. Осыдан кейін ғана байдарды суға түсірген.
Алхалалалай
мерекесіндегі
би сауығы
Әлем халықтары
Африка
Жер құрлығының бестен бір бөлігін алып, жалпы ауданы
30,3 млн. шаршы шақырымды құрайды. Бұл үлкендігі
жағынан әлемдегі Еуроазиядан кейінгі екінші материк.
53 африкалық мемлекетте шамамен 700 млн. адам
(ғаламшар тұрғындарының 15% жуық) өмір сүреді.
Географиясы мен халқы
«Африка» атауы б.з.д. ІІІ ғ. бері белгілі. Ол уақыттарда ежелгі
қала Карфагенге жақын мекенді атаған. Ғасыр ортасында бұл
атау Ливия мен Алжирге таралып, уақыт өте келе Африка деп
тұтас континентті атай бастады. Бұларға қоса, Африканы оның
тұрғындарының көбі қара нәсілді келетіндіктен, Қара құрлық деп
те атайды. Африка жағалауының солтүстігін Жерорта теңізінің
сулары шайып жатса, батысы – Атлант мұхиты, шығысы – Қызыл
теңіз бен Үнді мұхитымен шектеседі. Африканы Солтүстік (не+
месе араб), Тропикалық (Сахара шөлінің оң қанатын ала, Ба+
тыс, Шығыс және Орталық Африканы қамти орналасқан) және
Араб
салтаттылары
Африка 63
Африка
тұрғындарының
арасында
әралуандығымен
ерекшеленетін араб, ағылшын, француз және африкалық
тілдер кеңінен тараған. Африкадағы әрбір халықтың өз
тілдері бар. Сол себепті африкалықтар әр түрлі жағдайда
қолдану үшін бірнеше тілдерді пайдаланады.
Оңтүстік деп үш бөлікке бөлу қалыптасқан. Мағриб (арабша
«батыс») – құрлықтың солтүстігінде, Египеттің батыс жағында
жатқан Африканың үлкен аумағының атауы. Оған Тунис, Алжир,
Марокко, Ливия, Мавритания және Батыс Сахара кіреді.
Африка тұрғындарының негізгі бөлігі негроидтық және
европеоидтық екі нәсілге жатады. Африканы көптеген мемле+
кеттерде тұратын жүздеген үлкенді+кішілі ұлттар мекен етеді.
Көшпенді тайпалар мен халықтардың өкілдері үнемі көшіп+
қонып жүреді. Солтүстік Африкадағы халықтардың ең ірі бөлі+
гін – арабтар (египеттік, алжирлік
және
марокколық);
Тропикалық
Африкадағы
халықтардың
көпшілігін – йоруба мен хауса,
амхара,
оромо;
Орталық
және
Оңтүстік
Африканың
басым
бөлігін – бантулар құрайды. Әрбір
халқының құрылымы күрделі. Мы+
салы, банту – жалпы саны 200 млн.
құрайтын 400+ден астам халықтың
тобы. Африка елдерінде Еуропа
мен Азияның өкілдері де аз емес.
Әсіресе олардың үлес салмағы
Оңтүстік Африка Республикасында
(ОАР) басым.
Самбуру (Кения)
Әлем халықтары Өткен күн шежіресі Африка – адамзат өркениетінің бесігі. Ғалымдар адам бала+ сы Африкада пайда болып, сол жерден бүкіл құрлыққа таралған деп санайды. Оңтүстік және Шығыс Африкадан австралопитек+ тің – маймыл мен тарихқа дейінгі адам арасындағы аралық мақұлық – екі аяқты маймыл адамның сүйегі табылған. Сахара аумағында адамзат өркениетінің ең ерте іздері табылған. Жар+ тастарда суреттерін қалдырған ежелгі аңшылар мұнда 5 млн. жыл бұрын өмір сүрген. Б.з.д. 4 мыңжылдықта пайда болған Ежелгі Египет мемлекеті әлемдік тарих пен мәдениеттің дамуына зор ықпал етті. Египеттің кейбір ежелгі байырғы тұрғындары бүгінгі күнге дейін сақталып қалған (мы+ салы нубиялықтар). Африка халықтары мен мемлекеттерінің дамуы өзіндік сүрлеумен өрбіді. Көп жағдайда бұл оны мекендеген халықтардың күрделі құрамы мен ежелгі тайпалық құрылымның беріктігіне байланысты. Бұлардан өзге, Африка тарихында аяусыз құл сату дәуірі мен ұзақ от+ арлау кезеңі болды. ХІХ ғ. басында Африка құрлығының 90%+ ы еуропалықтардың билігінің қоластында болды. Тек, Еги+ пет, Эфиопия, Либерия және Оңтүстік Африка Республика+ сы ғана тәуекелсіз болып қалды. Ең үлкені Ұлыбритания мен Францияның иеліктері болды. Сол секілді, Португалия, Гер+ мания, Бельгия, Италияның да Африкада жерлері болды. ХХ ғ. 50+ші жылдардың аяғында африкалық мемлекеттер бірте+бірте отарлық тәуелділіктерден азат етіле бастады. Алғашқылардың Сахара түкпіріндегі жартастағы жазулар (Алжир)
Африка 65 Оромо – Африкадағы ең саны көп ұлт. Оро+ мо тайпаларының ішінде әлі күнге дейін құрбылар ұйымдастырудың өте көне формасы сақталып қалған. Бір мезгілде топқа біріккен құрбылар әрбір 8 жыл сай+ ын аңшы болып, отбасын құрып, ақсақалдар алқасын құрып, т.б. келесі кезеңге өтіп отырады. бірі болып, тәуелсіздікті Ливия, Марокко, Тунис пен Судан алды. 1950+1960 ж.ж. Африка елдерінің көпшілігі бостандық алды. 1961 ж. бірен 17 мемлекет тәуелсіздік алып, сол сәттен бастап бұл жыл Африка жылы деп аталады. Ал, Африка күні жыл сайын 25 мамырда атап өтіледі. Бұл күні 1963 ж. Африка бірлігі ұйымы құрылған. Отарлық езгіден соңғы болып 1990 ж. ғана Намибия босап шықты. Нубиялық ауыл
Әлем халықтары
Мәдени дәстүрлер
Бербер тайпаларының ішіндегі ең халқы көп тайпа туарегтер
болып саналады. Олар ешкімнің қол астында өмір сүргісі кел+
меген бұла күйінде Сахараға кетіп қалғандығының арқасында,
бәріне қарағанда өз дәстүрлерін сақтай алды. Қазір олардың
көпшілігі қалалар мен ауылдарға қайта келгенімен, келелі
түйелері мен отарлы ешкілерін жайып, көшпенді ғұмыр кешіп
жүргендері әлі күнге дейін бар. Шөл далада туарегтер құдық
маңына ұзақ аялдайды. Оларда су бәріне тиесілі болғанымен,
құдық қазған адам суды кезексіз ала алатын мүмкіндікке ие. Ту+
арегтер қоғамы бірнеше бірнеше қауымға бөлінеді. Солардың
ішіндегі ең жоғарғысы + әскерлердікі. Туарег+сарбаздың шаты+
ры қызыл түске боялады. Туарег еркектер жазу кезінде араб
әліпбиін пайдаланса, әйелдері тифинаг деп аталатын арнайы
«әйелдер» жазуын пайдаланады.
Бушмендер – еуропалықтар келгенге дейін банту тайпа+
лары Намиб шөлінің маңына тықсырып тастаған африканың
оңтүстігіндегі ежелгі халық. Жер бетінде шөл даланың
жағдайында өмір сүруге бұлардай үйреніскен халықты табу өте
қиын. Мұнда күндізгі ауа қысымы 50ºC+ге жетеді. Ешқандай
Туарег еркектерінің
бетіндегі нықап –
нағыз көшпендіге
тән белгі
Африка 67
өзен мен бұлақ жоқ, жаңбыр мүлдем жаумайды десе де бо+
лады. Алайда, бушмендер ұралар қазып, жер асты ылғалын
қамыс арқылы сорып, жер астындағы суды пайдалануды
үйренген. Олар бірнеше адам бірігіп, топ болып өмір сүреді.
Бірлесіп тереңдігі бірнеше метрге жететін құдық қазып, оны
бөтен біреулер байқамас үшін, таспен немесе құммен тамаша
жасырып қояды. Бушмендер тамаққа шөл даладан табылатын
кез+келген затты пайдалануға тырысады. Олар бөкендерді
аулап, шегіртке, термит, кесіртке, жұлдызқұрттарды көмірге,
түйеқұс жұмыртқасын құмға пісіріп, жабайы өсімдіктердің та+
мыры мен жемісін жейді. Оларда ұжымдық дүниетаным жақсы
дамыған. Тіпті кішкентай баланың өзі жеуге жарамды бірдеңе
тапса, олжасын үлкендерге алып келеді. Ал, үлкендер болса,
ол олжаны топ мүшелеріне теңдей қылып бөліп береді.
Тайпалық бөлініс (трайбализм) – Африкаға тән ең сорақы
құбылыстардың бірі. Мұнда өте көп бір+бірінен дәстүрі, тілі
және мәдениеті жағынан қатты ерекшеленетін әр түрлі тай+
па өмір сүреді. Көптеген тайпалар арасында ғасырларға
кеткен қанды соғыстарға әкелетін жаулық орнаған.
Африка
оңтүстігіндегі
шөлдің
байырғы
тұрғындары –
аңшылар мен
терімшілердің
тайпасы
бушмендер
Әлем халықтары
Қызықты мәліметтер
Ежелгі римдіктер Африканың солтүстік+батысындағы Маврита+
нияда күн кешкен халықты маврлар деп атаған+ды. Латын тілінен
аударғанда бұл атау «қаралар» дегенді білдіреді. Мұсылмандар
Пиреней түбегінің үлкен бөлігін жаулап алған орта ғасырларда бұл
түбек пен Солтүстік Африканың батыс бөлігін мекендеген барлық
мұсылмандар осылай аталды. Қазір маврлар, мавритандықтар
деп Мавритания Республикасының азаматтарын атайды. Ал,
маврлардың өздері + өздерін бейдан деп атайды.
Бақсақ, ақ нәсілді африкалықтар да бар екен. Олар Африканың
байырғы тұрғындарының қатарына жатпағанымен, ол жерді
бірнеше ғасырдан бері құт мекен етіп, өздерін африканерміз
деп атайды. Бұлар 3 млн. астам голланд, француз және неміс
отаршылдарының ұрпақтары. Негізінен, африканерлер Оңтүстік
Африка Республикасында, сондай+ақ, Намибияда, Зимбабведе,
Замбияда, Ұлыбритания мен АҚШ+та тұрады. Олар ерекше афри+
канс тілінде сөйлейді. ХХ ғ. басында бурларды көнеголланд тілінде
«шаруа» дегенді білдіретін африканерлер деп атаған.
Бербер:араб
тегінен тараған
мавритандық:
тар – маврлар –
Мавританияның
негізгі халқын
құрайды
Африка 69 Халқының жартысынан астамы православ дінін ұстанатын африкалық жалғыз мемлекет – Эфиопия. Бұл мемлекет христиандықты ІV ғ. Русьтен жеті жүз жыл бұрын қабылдаған. Православ христиандардан өзге Эфиопияда католиктер, мұсылмандар мен аними+ стер бар. Орталық Африканың тропикалық ормандарын+ да ғаламшарымыздың ең аласа адамдары өмір сүреді. Еркектерінің бойы 145 см. аспайтын бұл адамдарды еуропалықтар пигмейлер деп атайды. Пигмейлер негроидтық нәсілге жатқанымен, терілерінде сарғыштау, еріндері жіңішке келеді. Пиг+ мейлер бабаларының тас дәуіріндегі өмір сүру дағдыларын сақтап қалған. Олар аңшылықпен, балық аулаумен, терімшілікпен айна+ лысады. Қарулары – жебелі садақ пен шағын найза болғанымен, балық аулауға қармақ пен шанышқыны пайдаланбайды. Балықты өсімдік уымен мас қылып, ол су бетіне қалқып шыққанда азық қылуға қажеттісін алып, белгілі бір уақыт өткенде суда қалған балық есін жинайды. Бір кездері саны көп болған пигмейлер біздің заманымызда құрып бітуге таяған тайпаға жатады. Пигмейлер тайпасының өкілдері
Әлем халықтары Солтүстік Америка Солтүстік Америка құрлығы Батыс жартышардан орын тепкен. Материктің оңтүстік бөлігі Орталық Америка деп аталады. Солтүстік Американың аралдарды қосқандағы ауданы 24,25 млн. шаршы шақырымды құраса, халқының саны шамамен 500 млн. Жер бедері мен халықтары Еуропалықтар алғаш рет мұхиттың ар жағында, алыс күнбатыстан жаңа жерлер тапқан кезде оны Жаңа Дүние деп ата+ ды. Алайда, тек қана жерлер ашылып қана қоймай, Атлант пен Тынық мұхиттарының арасынан әлемнің жаңа бөлігі ашылған екен. Оны Америка деп атай бастады. Солтүстік Америка полярлық ендіктен бастап, экваторға дейін созылып жатты. Көлемі жағынан ол тек Еуразия мен Африкаға ғана жол берді. Батыс жағынан құрлық Тынық мұхиты арқылы шайылса, шығыс жағында Атлант мұхитымен, солтүстігінде Солтүстік Мұзды мұхитпен шектесіп жа+ тыр. Солтүстік Американың ірі аралдары – Гренландия, Баффин Солтүстікамерикалық үндістер
Солтүстік Америка 71 Америка құрлығы жер шарының өзге аудандары секілді адамзат баласының бесігі, арғы отаны атағынан үміттенбейді. Мұнда адамдар 25+30 мың жыл бұрын ғана қоныс тепкен. Ол кезде қазіргі Беринг бұғазының орнын+ да Азияны Африкамен жалғастырған құрғақ жер болған. Осы құрғақ көпір арқылы Азияның адамдары Африкаға келген. жері, Виктория, Элсмир, Ньюфаундленд. Солтүстік Америкада адамзаттың үш ірі нәсілінің өкілдері тұрады. Еуропалықтар келгенге дейінгі байырғы тұрғындар мен Азиядан қоныс аударған кейбір қоныстанушылар монголоидтық нәсілге жатады. Еуропадан шыққандардың ұрпақтары – европоидтық нәсілге, ал Африкадан шыққандар – негроидтық нәсілге жатады. Тұрғындардың айтарлықтай бөлігін – метистер, мулат+ тар, т.б. құрайды. Солтүстік Америка тұрғындарының көпшілігі – XVІ+XІX ғ.ғ. Еуропадан келген иммигранттардың ұрпақтары. Олар өздеріне тән тілдерде сөйлеседі. АҚШ+та ағылшын тілі, Канадада – ағылшын мен фран+ цуз тілдері, Мексикада – испан тілі басымдыққа ие. Тұрғындардың аз бөлігін Азиядан келгендер мен Африкадан келген еріксіздердің ұрпақтары құрайды. Ал, халықтың өте аз бөлігін – үндістер, эски+ мос, алеут секілді Солтүстік Американың байырғы тұрғындар қалдықтары құрайды. Халықтың көпшілігі католик шіркеуі (негізінен АҚШ пен Канадада) мен көптеген протестанттық шіркеулерге бар+ са, православтық, иудалық, будда дінінің өкілдері де бар. Эскимос
Әлем халықтары
Өткен күн шежіресі
Христофор Колумбтың саяхаттары Еуропа үшін нағыз
сенсацияға айналды. Оның соңын ала Атлант мұхиты арқылы
Батысқа көптеген экспедициялар аттанды. XVІ ғ. басын+
да Солтүстік Америкада алғашқы үндістер пайда бола
бастағанда мұнда шамамен 400 үндіс тайпалары болған.
Еуропалықтар келгенге дейін үндістер отырықшы ғұмыр
кешіп, ірі бұршақ пен жүгері егіп, аңшылықпен айналысты.
Үй жануарларынан оларда тек ит қана болды. Еуропалықтар
келгеннен кейін мұның бәрі өзгерді. Үндістер жылқылармен
танысып, содан кейін барып көптеген тайпасы көшпендіге
айналды. Жылқылар оларға бизондарға шабуыл жасап, көшу
кезінде үйінің ұсақ+түйек бұйымдарын алып жүруге мүмкіндік
берді.
Б.з.д. І мыңжылдықта Орталық Американың аумағында
майя тайпалары ғұмыр кешті. Керемет тасты сарайлар мен
ғибадатханалы қалалар олардың діни орталықтары болды.
Қарапайым адамдар сол қалалар айналасындағы шағын
Майялар иероглиф жазуын ойлап
тапқан
Солтүстік Америка 73 1620 ж. Солтүстік Американың жағалауына алғашқы ағылшын отаршыларын алып келген «Мэйфлауер» кемесі зәкір тастады. Осылайша, құрлықтың шығыс жағалауында еуропалықтар алғашқы қалалардың негізін қалай бастды. Манхэттен аралындағы голландықтар Жаңа Амстердам қаласының негізін қалайды. Уақыт өте келе қала ағылшындардың қоластына өтіп, оның атауы Нью+Йорк деп өзгертіледі. қыстақтарда өмір сүрді. Ежелгі майялардың мәдениеті өте жоғары деңгейде болды. Олар жазуды ой+ лап тауып, күнтізбе жасап, астро+ номия, математика, медицина са+ лаларына қанық болды. Майялар өркениеті ІХ ғ. дамудың шырқау шегіне жетіп, испандықтар келгенге дейін ғана өмір сүрді. Қазіргі таңда Орталық Америкада шамамен 6 млн. майя өмір сүреді. Олардың көпшілігі майя тілінде сөйлегенімен, испан тілін жиі қолданады. Испандықтар Мексика жеріне келген кезде бұл жерді құдіретті үндіс халқы – ацтектер мекендеген+ді. Ацтектер империясының астанасы Теночтитлан қаласы болды. Оның императорлары тек билеуші ғана емес, дінбасы қызметін де қатар атқарды. Жауынгер+ацтектер құрбандыққа тұтқын+адам шалу мақсатында жорықтарға жиі шығатын. Ацтектердің өздеріне тән бірегей мәдениеті конкистадорлар тарапынан аяусыз жойылды. Қазір Мексикада өздерін көне ацтектердің ұрпағымыз деп есептейтін 1 млн. астам адам өмір сүреді. Олар өздерінің ана тілі – ацтек тілінде сөйлеседі. Ацтектердің күнтізбесі
Әлем халықтары
Мәдени дәстүрлер
Жер шарының суық, мәңгі қар басқан ең үлкен аралы Грен+
ландияны эскимостар мекен етеді. Теңіз және полярлық аң ау+
лау жолында олар жұпыны ғана боқташағын асынып, көшіп+
қонып жүреді. Қыста ит жегіп, шанамен көшсе, жазда теріден
жасалған қайық – каяктармен қозғалады. Мұндай қайықтар
ағаш қаңқаны итбалық терісімен қаптау арқылы жасалады.
Оның жоғарғы жағынан су өтпейтін терілі күпі киген аңшы оты+
ратын жарық жасалады. Егер каяк аударылып кететін болса,
аңшы оны оңай түзей қояды. Эскимостардың тағы бір өзгеше
өнері – қардан иглу деп аталатын лашықтар жасау. Иглу күртік
қардан ойылып алынған тығыз қар кесектерінен күмбезделіп
қаланады. Салынып біткеннен кейін, қабырғалары мен төбесі
құлап түспес үшін, лашықты ішінен аздап жібітеді. Нәтижесінде,
иглу бірнеше адамның салмағы көтере алатындай мықты болып
шығады. Баспананың іші итбалықтың майымен жылытылып,
сыртта 30+40ºC аяз болып тұрса да, оның іші кісі сырт киімсіз
отыра алатындай жылы болады. Екі+үш адамға арналған шағын
иглуды еркектер бар болғаны 2+3 сағаттың ішінде+ақ қалап
шығады. Бұлардан өзге эскимостардың 50+60 адам сыйғыза
Иглу – жылусыз:
ақ өмір сүруге
болатын
арктикалық
баспана
Солтүстік Америка 75 Ертеректе ирокезді өзгелерден айыратын белгісі – шаш қою үлгісі болатын. Ирокез еркектері көбінесе, «скальп бұрымы» деген атпен белгілі, төбесіне бір шоғыр етіп жиналған шашпен жүретін. Кейінірек ұзын шаш+ тар да кеңінен таралды. алатын қоғамдық орындары да бар. Майя үндістері Гватема+ ла халқының 54% құрайды. Еуропалықтар әкелген көптеген жаңалықтарға қарамастан, бұл үндістер әлі күнге дейін өздерінің дәстүрлі өмір сүру дағдысынан жаңылған емес. Олар егістіктің отамалы+өртеу түрін, лашықтар тұрғызудың дәстүрлі әдісін, тігіншілікті тұтынады. Қазіргі майя үндістері үйлерін ағаштан тұрғызып, шатырларын қамыспен неме+ се пальма жапырағымен жабады. Майя әйелдері тігіншілік кезінде қол станоктарын пайдаланады. Тамақ дайындаулары да дәстүрлі күйінде қалды. Басты тағамдары – жүгері ұнынан жасалған жұқа күлшені – жүгері дәнін қолдан жасалған тасты дәнүккішке ұнтақтап даярлайды. АҚШ+та тұратын америкалық үндістердің ежелгі тайпаларының арасында ирокездер біздің кезімізде де, әлі де саны көптердің қатарында (80 мың адам). Онондога қыстағында олардың өз орталықтары, жерлері бар. Онда Қырық Абыздың Кеңесі басқаратын мыңдай адам тұрады. Қазіргі таңда ирокез+ дер өз тәуелсіздіктеріне ұмтылуда. Майялардың билері
Әлем халықтары Қызықты мәліметтер Үндістер – Американың байырғы тұрғындары болып та+ былады. Еуропалықтар келген+ ге дейін Америка құрлығының ең тұрғыны көп бөлігі Орталық және Оңтүстік Америка болды. Солтүстік Американың үндістері бүкіл амрикалық тұрғындардың жи+ ырмадан бір бөлігін құрады. Алай+ да, біз үндістер деген кезде көзге ең әуелі бұғы терісінен тігілген киім мен басына бүркіт қауырсынынан жасалған баскиім киген сұлбаны, яғни, Солтүстік Американың үндісін жиі елестетеміз. Бірақ, ежелгі өркениетті жасаған майяларды да, ацтектерді де, инктерді де үндіс деп атаған дұрыс. Дегенмен, американың қиыр теріскейіндегі алуеттер мен эскимостар үндістерге жатпайтынын ескеру қажет. Олар халықтардың мүлдем басқа тобына кіреді. Сыртқы кейіптері мен тілдеріне қарағанда, алеуттер мен эскимостар Солтүстік және Солтүстік+Шығыс Сібір халықтарының жақын ту+ ыстарына жатады. Вест+Индияның Доминик аралында орналасқан Доми+ никте қызық этникалық топ қара карибтердің өкілдері күн кешеді. Олар абориген тұрғындар мен Африкадан шыққан қашқын құлдардың негізінде қалыптасқан. 1970 ж.ж. олар бар болғаны төрт жүз адам болған. Олар егістікпен, балық аулау+ мен және себет тоқумен күн көреді. Аралда еуропалықтардың жұрнағы да жоқ. Халықтың көпшілігін негрлер мен будандар (метис) құрайды. Басымдыққа ие халықтың бөлігі католицизмді Майялық үндіс
Солтүстік Америка 77
Канаданың оңтүстігінде тұрған үндістер көктемде
қант үйеңікісі мен қара үйеңкінің шырынын жинап,
оны қайнатып, қанттың орнына пайдаланатын тосап
жасайтын. Еуропалықтар бұл құрияның сырын ашып,
қазіргі таңда үйеңкі тосабы канаданың ұлттық тартуы бо+
лып есептеледі.
тұтынады.
Мексикалықтарды
өзгелерден
әуенге
деген
ынтықтық ерекшелейді. Мексикада халықтық орындаушылар –
марьячестердің өте көп. Ансамбльдерге біріккен олар алаңдар
мен көшелерде, мейрамханалар мен қонақүйлерде, ресми
шаралар мен ауыл мерекелерінде өнер көрсетеді. Шаттық
сүйгіштік қасиет мексикалықтарды жыл сайын 2 қарашада
Өлілер күні немесе Бүкіл Қасиеттілер Күнін тойлағанда да та+
стап кетпейді. Мексикалықтар оны өлім алдындағы өмірдің
көңілді салтанатына айналдырған. Бұл мерекенің басты сим+
волы – мексикалықтар кескінін барынша қызықты етіп жасауға
тырысатын адамның бассүйегі болып табылады. Дәл осы күнге
арналып карамель мен қанттан бассүйектер жасалады. Мере+
ке көше шерулері мен фестивальдеріне, сыйлықтар таратып,
сыйлауға ұласады.
Өлілер мерекесін
тойлардан бұрын
кондитерлік
дүкендер сөрелері
бассүйек, табыт
пішініндегі
тәттілерге толып
кетеді
Әлем халықтары
Оңтүстік Америка
Оңтүстік Америка Солтүстік Америкамен Панама
мойнағы арқылы байланысады. Ол да түгелімен Батыс
жартышарда жатыр. Аралдарын қосқандағы Оңтүстік
Американың ауданы шамамен 18,28 млн. шаршы
шақырымды құрайды. Халқы 385 млн. жуық.
Жер бедері мен халықтары
Оңтүстік Америка халықтары батысында Тынық мұхитымен
шектессе, шығысында Атлант мұхитымен, солтүстігінде Ка+
риб теңізімен шектесіп, оңтүстігінде Магеллан бұғазымен
тоқайласып
жатыр.
Оңтүстік
Америкаға Ықтасын мен Трини+
дад, Фолкленд аралдары, Отты
жер топаралы, Оңтүстік Чили, Га+
лапагос аралдары жатады. XV ғ.
соңында
еуропалықтар
келгенге
дейін құрлықты түрлі үндіс тайпа+
лары мекендеген. Еуропалық жа+
улаушылар (испандар мен порту+
галдар) келгеннен кейін, көптеген
үндіс
халықтарының
саны
күрт
кеміп кетіп, отарлаушылар жаппай
үндістермен араласып, өзгерістер
болды. XVІ ғ. негрлердің пайда бо+
луы экономикаға байланысты бол+
ды – оларды кен орындары мен қант
құрағы плантацияларында еңбек
Перулік үндістер
Оңтүстік Америка 79 Құрлық халқының түрлі аралас топтарының өз атаулары бар. Мысалы, Америкада будан деп ақтар мен үндістердің некесінен туғандар аталса, мулаттар деп – еуропеодтық пен негроидтық нәсілдің араласуынан туғандар аталды. Ал, үндістер мен афроамерикалықтардың некесінен туған ұрпақтар самбо аталды. етуге құл ретінде алып келді. Оңтүстік Американың қазіргі халқы өте ала+құла. Мұнда америкалық (үндістер), европеоидттық (еуропалықтардың ұрпақ+ тары), негроидтық (африкалықтардың ұрпақтары) секілді әр түрлі нәсілдердің өкілдері бар. Сол секілді, будандар (ме+ тис), мулаттар, самболар секілді көптеген аралас топтар да бар. Тек, екі елде ғана (Перу мен Боливия) үндістердің кечуа мен аймара халықтары басымдыққа ие. Ал, Колумбия, Эквадор, Парагвай және Венесуэла тәрізді елдерде будандар көп. Бразилия, Колумбия және Венесуэ+ лада африкалық адамдар жеткілікті. Ал, Аргентина, Уругвай, Чили мен Бразилия халқының көпшілігі еуропалық тектен тараған. Оңтүстік Америка мемлекеттері көпшілігінің ресми тілі – испан тілі (Бразилияда – португал тілі). Үндіс тілдерінің ішінде Перуде ғана кечуа тілі ресми тіл. Құрлық халқы негізінен католик дініне сенеді. Үндістерде христиан діні келгенге дейінгі сенімі сақталса, афроамерикалықтарда – африкалық культтері сақталған. Суринам тұрғыны креол әйел
Әлем халықтары
Өткен күн шежіресі
Ескілікте, қазіргі Перудің территориясында инктердің тай+
палары тұрды. XІ+XІV ғ.ғ. олар көрші тайпаларды жаулап алып
кеңістікте қуатты империя құрды. Куско қаласында астанала+
ры болды. Уақыт өте келе бұл держава бұған дейін Америкада
болған мемлекеттердің ішіндегі ең алыбына айналды. Инктердің
империясы – қоланы игере алған колумбқа дейінгі Американың
жалғыз өркениеті болып саналады (өзге жерлерде тек мыс қана
өндірілді). Инктер сондай+ақ, алтын, күміс және платина (ақ ал+
тын) қорыта алатын. Олар шебер құрылысшы да болды. Куско
мен өзге қалаларда су құбырлары жүргізілді. Қисық кескінді та+
стардан қаланса да, тастан мұқият соғылған ғимараттары қандай
да бір жер сілкіністеріне былқ етпейтін. Тасты кәсектердің тығыз
орналастырылғандығы сонша, олардың арасына тіпті пышақ жүзін
сұғу мүмкін болмайтын. Сөйткен инктер империясы жаулаушылар
қолынан жермен+жексен етілді.
Оңтүстік Американы конкистадорлар ашты. Испан тілінен
Инктер ұзындығы 50 м. дейін
жететін аспалы арқанды
көпірлер де жасаған
Оңтүстік Америка 81
Оңтүстік
Американың
халықтары
көптеген
құдайларды
ұлықтады. Олардың ішінде ең бастылары соғыс құдайы Уици+
лопочтли, түн мен тағдыр құдайы Тескатлипока, жаңбыр, су,
найзағай және тау құдайы Тлалок, күн құдайы Тонатиу бол+
ды. Олардың барлығына да қанды құрбандық беру керек
деп жорылса, тек ауа мен жел құдайы Кецалькоатлю ғана
құрбандыққа гүл алғанды «қанағат тұтты».
аударғанда бұл сөз «жаулаушы» немесе
«бағындырушы» дегенді білдіретін. Бұған
дейінгі бірнеше ғасыр бойына испандар
маврлармен соғысқан болатын. Соғыс
испандардың жеңісімен аяқталғанымен,
олар әбден кедейленген еді. Бұлардан
өзге, жаулауға үйреніп қалған, гидальго
атанған шағын дворяндар –әскерилерден
басқа
кез+келгеннің
тірлігіне
мұрнын
шүйіре қарайтын. Конкистадорлардың –
Жаңа Әлемді жаулауға аттанған әскери
экспедициялар қатысушыларының негізгі
бөлігін дәл солар құраған еді. Жүздеген
мың жартылай кедейленген дворяндар ал+
тын, асыл тастар тауып, атақ+даңққа бөлену
деген үмітпен Испанияны тастап шықты.
Экспедицияға қатысу үшін олар жартылай
қираған қамалдары мен жерлерін сатып,
қарыз алды. Олардың көпшілігі үндістердің
оғынан, улы жәндіктер мен жануарлар
шаққаннан, аштық пен тропикалық без+
гектен
қаза
болды.
Алайда,
көпшілігі
шындығында да, байып, тіпті кейбірі Латын
Америкасындағы қалалар мен елдердің
негізін қалады.
Инктердің алтын
бетпердесі
Инктердің дәстүрлі
киімі
Әлем халықтары
Мәдени дәстүрлері
Уругвайдың оңтүстігінде аз ғана испан+үндіс тұрғындары (ме+
тис) мекен етеді. Олардың арасында жергілікті аралас тұрғын+
дар – гаучоның ұрпақтары бар. Ертеректе олар көшпенді ғұмыр
кешсе, кейіннен, тағы болып кеткен сиырлар мен бұқаларды ау+
лау үшін жылқыны қолға үйретіп, тәжірибелі малшы+бақташыға
айналды. Қазір де ауылдық жерлерде гаучоның дәстүрлі киімі –
ала пончо, кең белдемше шалбар, кең жиекті шляпа, етік киіп,
мойындарына ашық түсті орамал байлаған бұл бақташыларды
кездестіруге болады. Мереке кездерінде олар салт атпен
жүру өнерінен көріністер көрсетеді. Олардың сөзі қарапайым
болғанымен, жарқын әуендері ұлттық фольклордың қазынасына
енген.
Оңтүстік
Американың
тропикалық
ормандарының
түкпірінде өркениеттің жетістіктерін қабылдауға асықпайтын
көптеген үндістер сақталған. Олар бұрынғыдай аңшылық пен
балық аулаумен күнелтіп, қарабайыр ауылшаруашылықпен ай+
налысып, орманнан жемістер мен құстардың жұмыртқаларын
тереді. Мысалы, якуро үндістері Анд тауларының етегінде, Ка+
Оңтүстік Америка 83
Колумбиялықтардың дәстүрлі сусыны кофе ғана емес
(сыртқа шығарылатын тауардың үштен екісін құрайтын),
ыстық шоколад болып табылады. Ауылдық жерлердің
тұрғындары оны какао+бұршағынан қою қылып, маис
ұнын, қызыл бұрышты, ванил мен тазартылмаған қант –
панел қоса отырып, өздері дайындайды.
панапаро өзенінің құмшауыт жағалауында өмір сүреді.
Бұлар қолтырауын аулау негізгі аңшылық кәсібі болып табы+
латын Оңтүстік Америкадағы жалғыз тайпа. Қолтырауындарды
олар арнайы жебелер салып, садақпен атады. Оның басқа да
әдісі бар. Екі жағы үшкірленген ағашқа бір жапырақ ет шаншып,
ағашқа ұзын жіп немесе сым байлайды. Содан соң, жемді суға
тастайды. Етті жұтып жібергенде, қармаққа ілінген балықтың
кейпін кешеді де қалады. Олжаны ыстық көмірге қолтырауынның
терісі сыпырып алуға жарайтындай болып құрғағанша, әбден
күйдіреді. Етті соңына дейін пісірмей, жартылай шикі күйінде
жейді.
Амазондық үндістер
Әлем халықтары
Қызықты мәліметтер
Венесуэла ұлты әртүрлі нәсілдер мен ұлттар – испандардың,
басктердің, итальяндықтардың, португалдықтардың, XVІІ
– XVІІІ ғғ. әкелінген африкалық құлдар мен жергілікті үндістердің
ұрпақтарының физикалық және мәдени тұрғыдан араласуының
нәтижесінде
қалыптасқан.
Венесуэлалықтардың
өздері
«сүтті кофеге ұқсайтындықтарын» айтып қалжыңдайды, тек «тек
біреулерде сүт көп болса, біреуінде кофе басым».
Рио+де+Жанейродағы бразилиялық карнавалды бай махал+
лалар мен лашық тұрғындары асыға күтеді. Әншілер бас қосып,
оркестрлер күй шертеді, әуендер туып, киімдер тігіледі, би
биленеді. Мыңдаған туристер осы сирек көрініске сүйсіну үшін
Риоға қарай аттанады. Әдетте мереке ақпанның екінші апта+
сынан басталады және он шақты күнге созылады. Карнавалға
қаланың барлық халқы атсалысады. Мекемелер, өнеркәсіптер
мен дүкендер жабылады, ал Рионың барлық тұрғындары не
алапат көше қозғалысының бел ортасында жүреді, немесе
Оңтүстік Америка 85
Пончо – Латын Америкасы елдеріндегі дәстүрлі сыртқы
киім. Бұл үлкен тікбұрышты мата қиындысы. Ортасын+
да басқа кию үшін тесігі болады. Пончоны ежелгі кезден
жүннен немесе мақтадан жасаған, матадағы әрбір
өрнектің өз мәні бар. Әлі күнге дейін Латын Америка+
сында мамыр айында пончо күнін атап өтеді.
көрерменіне айналады. Карнавалдың шырқау шыңы + әсем
киімді адамдардың салтанатты шеруі. Оркестрлер мен бара+
бандар ойнап, шұғылалы сәуле қараңғылық құшағынан ғажайып
киімдерді жарқ+жұрқ еткізіп көрсетіп қалады. Ақыр аяғында,
карнавалдың міндетті бөлігі – «жого ди энтрудо», карнавал
әзілдері басталады. Олардың ең қарапайымы – суға басын ба+
тыру, ұнмен немесе күлмен әлеміштеу.
Боливия үндістерінің дәстүрлі тағамында ботташық басты
орынға ие. Одан қатты крахмалды өнімді чуньоны әзірлейді. Ол
көп жылдар бойы бұзылмай сақталады және үндістерді шөлден
алып шығады. Анд таулы өлкесінің ең
ежелгі нан өнімі – сырттай қарағанда
аққуды еске салатын киноа тарысы. Оның
жапырақтарынан
сорпа
дайындайды,
дәнінен – көже мен чичу алкогольді су+
сынын жасайды. Бұдан бөлек, бұрынғы
заманнан бергі үндістердің күнделікті
«наны» + коки құрғақ жапырақтарынан
шығатын сағыз.
Гуарани үндістеріне парагвайлықтар
өздерінің ең сүйікті сусыны – парагвай шайы немесе мате үшін
қарыздар. Бұл сусынды парагвай еменінің жапырақтарынан
әзірлейді. Матені арнайы ыдыс – калебаста қайнатады – және
бомбилью түтігі арқылы ішеді.
Мате дайындайтын
құрал
Әлем халықтары Австралия және Мұхит аймағы Дәстүрлі түрде әлемнің бұл бөлігіне арал құрлығына жататын Австралия және Мұхит аймағына кіретін аралдар жатады. Австралия мен Мұхит аймағының жалпы көлемі 8,52 млн. км2 құрайды, халық саны – 33,8 млн. адам. Географиясы мен халықтары Австралия – құрлықтардың ең кішісі, оның аумағы 7,7 млн. км2 құрайды. Бұл халық ең аз қоныстанған құрлық: тұрғындардың тығыздығы 2,5 адамға км2+ден тиеді. Ғалымдардың пікірінше, елдің байырғы тұрғындары – абори+ гендер Австралияға Азиядан 40 – 50 мың жыл бұрын қоныс аударған. Аңшылар мен терімшілер тіпті Австралия жағалауларына еуропалықтар келіп түскен XVІІ ғасырдың өзінде тас құралдарын пайдаланған. Аборигендер тұрғындардың 2,1 %+ын құрайды. Қазіргі Австралия – келімсектер елі. Тұрғындардың негізгі бөлігі – көшіп келгендердің ұрпақтары. Алғашқы келгіншілер ағылшындар бо+ латын, қазірде Австралия тұрғындарының арасын+ да Еуропаның барлық халқының өкілі ұшырасады. Соңғы кездері Азиядан жеткендердің үлес мөлшері арта түсуде. Мұхит аймағы – Тынық мұхиттың орталық және батыс бөлігіндегі аралдардың ірі шоғыры (10 мыңға жуық). Аралдар үш үлкен топқа бөлінеді: Меланезия, Макронезия және Полинезия. Әлемнің осы бөлігіндегі ең ірі аралдар – Жаңа Гвинея, Оңтүстік және Солтүстік (Жаңа Зеландия) және Тасмания. Мұхит аймағының тұрғылықты халқы меланещиялықтарға, микронезиялықтарға және полинезиялықтарға бөлінеді. Бұл топтардың әрқайсысы көптеген Австралия аборигені
Австралия мен Мұхит аралдары аймағы 87
ХІХ ғ. соңына дейін Австралияны ағылшындар абақты
ретінде пайдаланған. Кейінірек мұнда бақыт іздеп,
Ұлыбритания мен басқа да еуропалық елдердің азаматта+
ры ағыла бастады. Келушілер көші әлі толастар емес.
Қазіргі Австралияның әрбір бесінші азаматы шетелде
дүниеге келген.
халықтардан тұрады, әр халықтың өзінің тілі бар. Полинезиялықтар,
мәселен, туыс тілдерде тілдеседі, бірақ әр аралдар шоғырында
тіпті жеке аралда өз халықтары тонгандықтар, ниуэандықтар,
токелауандықтар, таитяндықтар, тубуайлықтар, рапануйлықтар
және т.б. өмір сүреді.
Жаңа Гвинеяда және Индонезияның кейбір аудандарында папу+
астар қоныстанған. Әртүрлі мәліметтерге сүйенсек, папуас халқы
және тілдері 300+ден 800+ге дейін таралған. Байырғы тұрғындардан
бөлек, Мұхит аймағы аралдарында дәл сондай келімсектер тіршілік
етеді. Бұлар австралиялықтар, жаңазеландтықтар, ағылшындар,
француздар, американдықтар, жапондар және т.б.
Жаңа Гвинея
Папуастары
жұмақ
құстарының
қауырсынымен
әдіптелген
мерекелік
киімде
Әлем халықтары Өткен күндер шежіресі Австралия жағалауында еуропалықтар пайда болғанға дейін мұнда адамдар өмір сүрген. Австралиялық аборигендер – Жерде тіршілік ет+ кен өркениеттердің ішіндегі ең ежелгісі және ең аз зерттелгені. Алайда Австралияны отарлау кезінде еуропалықтар жергілікті халықты адам санатына қоспаған және қанішерлікпен құртып отырған. Қазіргі кез+ де аборигендерге деген көзқарас түбегейлі өзгерді. Австралияның ақ азаматтары тіпті ақ болғанша, абориген бол деген көзқараста. Өйткені жергілікті австралиялықтарға жасалатын жеңілдіктер көп. Аборигендердің көпшілігі дәстүрлі өмір салтын және дәстүрлі сенімдерін ұстанады. 1606 жылы голландтық Ост+Индия компаниясы Жаңа Гвинея ау+ данына капитан Виллем Янсзон жетекшілік еткен қосынды аттан+ дырды. Оған алтынға, інжу мен дәмтатымға бай жаңа жерлерді іздеу жүктелді. Жаңа Гвинеяның оңтүстігінде теңізшілер үлкен шығанағы бар жерді көрді. Янсзон мен оның сапарластары жағалауға кеме шал+ дырды, бірақ тағылар оларды жаулықпен қарсы алды, сондықтан Бәлкім, адамдар осындай қайықтармен Мұхит аралдарына қоныс аударған болар
Австралия мен Мұхит аралдары аймағы 89 XVІ ғасырға дейін еуропалықтар Мұхит аралдарының бар екендігінен бейхабар болатын. Тек Фернанд Магелланның жер жүзін айналып шығу сапары кезінде Мариан арал+ дары ашылды. Алайда Мұхит аралдарының көптеген шоғырлары географиялық картаға түскенше, ғасырлар өтті. голландтықтар кемеге қарай асықты. Янс+ зон өзі ашқан жағалауды Жаңа Гвинеяның бір бөлігі деп есептеді. Шынында, бұл екінші бір голландиялық теңізші Абель Тасман дәлелдегендей, Австралия құрлығы бола+ тын. Голландтықтар бастапқыда қайта ашылған құрлыққа жиі+жиі келіп тұрды және оны Жаңа Голландия деп те атай бастады. Кейінірек, құрлықты ағылшындар игере бастаған кезде теңізші Мэтью Флиндерс Ав+ стралия атауын ұсынды (1814). Ғылымда Мұхитқа қай жақтан – батыстан немесе шығыстан келіп қоныстанғандығы туралы ортақ пікірге келген жоқ. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, алдымен, Оңтүстік+Шығыс Азиядан адам+ дар ағыла бастаған және бірте+бірте солтүстік пен батыстан оңтүстік пен шығысқа қарай қоныс аударған. Шығысқа ең жырақ аралдарға адамдардың аяғы тек XІV ғасырда ғана тиді. Қазіргі мұхиттықтардың ата+бабалары батыл және шебер теңізшілер болатын. Мұхит халықтары жарқын, өзіндік өнер қалыптастырды. Ғалымдардың ал+ дында Мұхит аралдары халқының тарихын қалпына келтіру үшін және археологиялық және жазба ескерткіштерден оның құпияларын ашу үшін әлі талай еңбектенуге тура келеді. Осындай әшекейлерді Жаңа Гвинея тұрғындары ақша орнына пайдаланған
Әлем халықтары
Мәдени дәстүрлері
Жаңа Гвинеяның ит тұмсығы өтпейтін жыңғылдарынан
жергілікті тұрғындардың анықталғанына да көп уақыт өте
қойған жоқ. Олар өздерін короваилар деп атайды. Олардың
мәдениетінің ең басты ерекшелігі – баспаналары. Короваи олар+
ды тығыз өрілген пальма жапырақтарынан және жер бетінен 20 м
биіктікте шығып тұратын қабықтардан тұрғызатын. Бұл адамдар
от пен темірді білмейді, тас балталарды пайдаланады, аң аулау+
мен және балық аулаумен, жабайы жемістер мен тамырлар жи+
наумен айналысады. Ең қызықтысы, тайпада көсемдер мен мы+
стандар жоқ.
Самоа топаралдарының Маноно мен Аполима атты ұсақ
аралдарының тұрғындары «теңіз тайпалары» деп аталады. Олар+
ды ашық түсті терілері мен дербес дәстүрлері ерекшелеп тұрады.
Теңіз халқы балықпен, жемістермен, кокос жаңғақтарымен, ба+
нандармен қоректенеді. Нан ағашынан жемістер әзірлеу әдісі
қызықты. Оларды тазалап, себетке салады. Себетті банан
жапырақтарымен тығыздап орап, құдыққа тастайды. Содан кейін
Полинезиялықтар
дәстүрлі
баспананың
шатырлары мен
қабырғаларын
пальма
жапырақтарынан
жасайды
Австралия мен Мұхит аралдары аймағы 91
бетін топырақпен көмеді.
Бірнеше күн өткеннен кейін жемістер
ашып, қамыр тәріздес күйге түседі.
Одан тандыр нан жабады. Манонодағы
үйлер кең, өйткені оларда қабырға
болмайды. Аралда жыртқыш аңдар
жортпайды, әрі әрқашан жаймашуақ
қалыпта тұрады. Ақшаның орнына арал
тұрғындары кілемшелер пайдаланады,
оны өте әдемі тоқиды.
Палауандықтар
Палау
топаралын
мекендейді. Олар аналық жақтан та+
райтын туыстық отбасымен өмір сүреді.
Дәстүр бойынша ананың ағасының
дәрежесі әкемен бірдей. Еркектер ежел+
ден теңіз кәсібімен, ағаш өңдеумен,
каноэ қайығын құрастырумен айна+
лысады. Әйелдер жер өңдеумен және
тігіншілікпен шұғылданады. Палаулар
қауымында әйелдердің мәртебесі биік. Ауылдарды ер адамнан
тұратын көсемдер кеңесі басқарады. Алайда көсемді әйелдер
сайлайды, тіпті олар оны лауазымынан айыра да алады. Әйелдер
рудың ақшасын қолында ұстайды. Дінге сенушілердің жартысы
дерлік христиан дінінде, ал ширегі дәстүрлі жергілікті нанымдар+
мен өмір сүреді.
Кука аралы тұрғындарының 80 %+ын маорилер құрайды.
Олар әлі күнге дейін өз дәстүрлі мәдениетін ұстанады.
Үлкен отбасы құрады, маори көсемі ретінде әйелдер
тағайындалады. Ағашқа өрнек салу маорилерде қасиетті
әрекет, тіпті діни жоралғы болып саналады. Онымен
айналысуға тек ерлерге рұқсат беріледі.
Жаңа Зеландия
аборигендерінің
ағаш пұты – маор
Әлем халықтары
Қызықты мәліметтер
Саяхатшылар Орталық Африканың құнарсыз шөлінде аз
қырылған жоқ. Аборигендер осы жерде ұзақ сапарласа да,
шөл мен ыстықтан зардап шекпейді. Ұзақ уақыт бойы олардың
төзімділігінің сыры беймәлім күйде қалды. Шын мәнінде бәрі
де қарапайым. Ұзақ саяхатқа шықпай тұрып, аборигендер суды
әбден сіміреді. Тек түнде ғана жол жүріп, күн көтерілген кезде
ылғал құм шыққанша, тыным таппай құдық қазып алады. Содан
кейін жолаушылар осы құдықтарға жатып, өздерін бастан+аяқ
құммен көміп тастайды. Күні бойы тұяқ серіппей, тек күн ұясына
батқаннан кейін ғана сапарларын жалғастырады. Осылайша
аборигендер терідегі ұсақ тесіктер арқылы судың кебуін және
ағзаның сұйыққа тәуелділігін қысқартады.
Маршалл аралдарының тұрғындары – Тынық мұхитындағы
ең шебер теңізшілердің бірі. Жұлдыз бен теңіз ағыстарынан
бағыт ала отырып, маршалдықтар көпжылдық бақылауының
негізінде күнделікті саймандардан (бақалшық және т.б.) жол+
ды жаттап алу үшін және жастарға тәрбие беру үшін ерекше
Полинезиялықтардың
қолынан шыққан
бамбук пен
бақалшықтан
жасалған карта
негізгі ағыстар
мен аралдарды
бейнелейді
Австралия мен Мұхит аралдары аймағы 93
«карталар» жасайды. Теңізшілердің жүзуі
үшін нан ағашының тақтайынан құралған
қайықты
пайдаланған.
Оның
адамдар
мен жүк тасуға арналған мачтасы мен
көлденең жақтауы болады. Теңіз бетіндегі
ашық жорыққа шығу үшін әзірленген үлкен
каноэнің ұзындығы 30 метрді құраған. Оған
40 адам сыйған. Балық аулайтын қайықтың
ішіне 10 адам сыйып кеткен.
«Тату» сөзі полинезия тілінен енген. Та+
итян диалектісінде «татау» «сурет» дегенді
білдіреді.
Мұхит
аймағының
көптеген
тұрғындары
татуировканы
міндетті
санаған, ол адамдарды бесіктен көрге
кіргенше қолдайды деп сенген. Күрделі
өрнектер адамның күш+қуатынан хабардар
етеді, оның қоғамдық жағдайын көрсетіп,
тайпа таңбасы ретінде қызмет етеді. Татуировка салу рәсімі
қасиетті саналған, сондықтан бұл іспен үлкен құрметке ие абыз+
дар айналысқан. Аспап ретінде аборигендер өсімдіктердің
тікенін, өткір балық қылтандары мен бақалшықтарды қолданған.
Татуировка өнерінің пайда болуына 60 мың жылдан асады.
Әртүрлі уақытта оны әлем халықтары пайдаланған.
Австралияның мемлекеттік тілі ағылшын тілі болып
есептеледі. Алайда оның 2,5 миллионнан астам тұрғыны
күнделікті қарым+қатынаста ағылшын емес, итальян,
грек, араб, қытай, вьетнам және басқа да тілдерді
қолданады. Австралияда бас+аяғы 282 тіл болса,
соның 170+інде аборигендер тілдеседі.
Жергілікті таитилік
Әлем халықтары А Аварлар 46 Австриялықтар 17 Агулдер 46 Ағылшындар 47 Адыгейлер 47, 48 Адыги 17 Аландар 25, 71, 76 Албандар51, 53 Алеуттер 21 Алтайлықтар 63 Альпілік таулықтар 17, 86 Амхара Арабтар 25, 27, 63 Армяндар 31 Ассириялықтар 25 Африканерлер қар. Бурлар Ацтектер 73, 76 Б Балқарлар 47 Банту 63 Баскілер 32, 42 Башқұрттар 17, 23 Белорустар 19, 23 Бретондықтар 17 Бурлар 68 Буряттар 33, 50, 52 Бушмендер 63, 67 Бұлғарлар В Валлдықтар 9 Венгрлер 17 Венесуэлалықтар 84 Вепстер 38 Г Гагауыздар 17 Голландтықтар 17, 89 Гректер 17, 18 Д Даргиндер 46 Даттар 17 Долгандар 51 Е Еврейлер 25, 27 Египеттіктер 12 Ж Жапондар 12, 29 И Ингуштар47 Инктер 76, 80 Ирландықтар 9 Ирокездер 75 Исландықтар 17 Испандар 17, 81, 84 Итальяндар 17, 20ғ 84 Ительмендер 25, 58, 61 К Кабардиндер 47 Кайтагтар 46 Карелдер 38, 40, 41 Катарлықтар30 Кельттер 18 Кеттер 50, 52 Колумбиялықтар 83 Колхтар 26 Комилар 33, 40+41 Коми+зыряндар 39 Коми+пермяктар Корейлер 12, 25 Коровайлар 90 Коряктар25, 59, 60 Кубачиндар 46 Қ Қалмақтар33, 43 Қарашайлар 47 Қытайлар 4, 6, 7, 25 Құмықтар 46 Л Лактар 46 Латыштар 17 Лезгиндер 51 Литвалықтар М Маврлар 68, 61 Майялар 72, 75, 76 Македондықтар 17, 23 Мальталықтар 17 Маорилер 91 Марийлер 33, 42, 43 Маршаллдықтар 92 Мексикалықтар 77 Молдовандар 17 Моңғолдар25, 26, 27 Мордвалар 33, 42 Көрсеткіштер
Көрсеткіштер Н Нанайлар 25,55 Негидальдар 55 Немістер 22 Нендер 33, 50 Нивхилер 25, 55 Ниуэандар 87 Ноғайлар 46, 49 Норвегтер 17, 23 Нормандар 18, 19 Нубиялықтар 64 О Орокилер 25, 55 Оромолар 63, 65 Орочилер 25, 65 Орыстар 25, 55 Осетиндер 33, 47, 49 П Палаулықтар 91 Папуастар 87 Парсылар 27 Пигмейлер 69 Поляктар 17, 23 Португалдар 17, 84 Р Рапануйлар 87 Римдіктер 12, 18 Румындар 17 Рутулдар 46 С Саамдар23, 39 Сакстар 19 Семангтар 30 Сербтер 17, 23 Скоттар 20 17, 23 Славяндар 23 Словактар 17, 23 Словендер17, 23 Сығандар Т Таитиліктер 87 Татарлар 17, 32, 43 Таттар 46 Тибеттіктер 25, 28 Токелаундар 87 Тонгандар 87 Тофаларлар 4, 53 Туарегтер 66 Тубуалықтар 87 Тувалықтар 33, 50 Түріктер 17, 27 У Удмурттар 33, 42 Удегейліктер 25, 54, 56 Украиндар 17, 21, 23, 32 Ульчилер 25, 55 Уэльстіктер 17 Ү Үндістер 70, 71, 76, 78, 83 Үндістандықтар 25 Х Хакастар 51 Хаусалар 63 Хорваттар 17 Ц Цахурлар 46 Ч Черкестер 47 Черногориялықтар 17 Чехтар 17, 23 Чувандар 25 Чуваштар 32, 33, 42 Чукчалар 33 58, 59, 61 Ш Шведтер 17 Шерптер 31 Шешендер 32, 47 Шотландтықтар 9 Шумерлер 12 Э Эвенктер 25, 33, 50 Эвендер 25, 50, 52 Эскимостар 71, 74, 58, 76 Эстондар 17 Ю Юкагирлер 25 Я Якуттар 51 Яруро 82
Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитетінің «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды Авторы: Е. А. Аверина, М. М. Бронштейн, С. В. Горячкин, Н. Л. Жуковская, М. Д. Каракетов, Н. Н. Малофеева, М. Ю. Мартынова, В. В. Мирошникова, Н. И. Новикова, Г. В. Семкин, И. В. Травина, Л. А. Тульцева, Р. К. Уразманова, З. Б. Цаллагова, Е. В. Широнина, А. А. Ярлыкапов Составитель А. В. Волкова Художники: Ю. Г. Алутина, М. О. Дмитриев, А. Л. Дудин, В. А. Дыгало, Е. А. Комракова, И. В. Максимова, Г. А. Мацыгин, Л. Т. Митрюкова, О. К. Пархаев, А. Н. Позиненко, Г. И. Ремизова, И. Н. Ситников, Т. Е. Ситникова, М. Е. Спехова, Е. Г. Трегубова, Д. А. Чалтыкьян, В. Г. Челак, И. В. Шарикова, А. З. Юзбашев Обложка Н. Г. Кунгурова Ответственный редактор Е. В. Попова Художественный редактор Н. О. Москалева БАСТАУЫШ МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНА АРНАЛҒАН «Балалар энциклопедиясы РОСМЭН» cериясы Әлем халықтары Бұл кітапта әлемдегі халықтар жайлы айтылапды. Олардың мекен еткен жерлері мен әдет-ғұрыптары, тіл, діндері әңгімеленеді. Сахара шөліндегі көшпенділердің, мәңгі мұз басып жатқан Арктика маңында тұратын ел тіршілігі жайлы қызықты мағлұмат баяндалады. Редакторы: Мақпал Мыса Қазақ тіліне аударған: Нұраддин Садықов Корректоры: Майра Кенжебекова Беттеген: Арман Мақсұтов Басуға 01.09.12. қол қойылды. Пішімі 70 90 1/16. Қағазы офсеттік. Офсеттік басылыс. Гарнитура «Прагматика». Шартты баспа табағы 7,02. Таралымы: 1000 дана. + 2 000 дана. Тапсырыс № . ІSBN 978-5-353-06038-3 УДК 087.5 ББК 63.5 «Книжник» ЖШС Қазақстан Республикасы, Алматы қаласы, Қонаев көшесі 1 Тел.: +7 (727) 273-59-06, 273-59-07 (сату бөлімі) © Перевод на казахский язык. ТОО «Книжник», 2012г. © Текст, оформление, иллюстрации. ЗАО «РОСМЭН-ПРЕСС», 2012 x
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру