Бастапқы кәсіптік білім беру бағдарламасын іске асыратын білім
беру мекемелерінің оқу үрдісінде пайдалануға арналған оқу құралы
сараптау кеңесімен ұсынылған
4-ші басылым, стереотипті

Мәскеу
«Академия» баспа орталығы

3-138 Әрлеу құрылыс жұмыстарының технологиясы: Орта кәсіптік
білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқу құралы / Н.Н.
Завражин. –
4-ші басылым., стер. – М.: «Академия» баспа орталығы, 2016. – 416 б.

Әрлеу жұмыстарын орындау туралы негізгі мәліметтер қамтылған, құрылыс
нысанында дайындалатын жұмыстар мен құрамдарды өндіру технологиясы
келтірілген.
Әрлеу жұмыстарын жүргізу үшін пайдаланылатын тетіктер, ықтимал ақаулар,

кезінде қолданылатын машиналар мен тетіктер сипатталған. Әрлеу жұмыстарын
орындауға қойылатын талаптар баяндалады. Осы жұмыстарды жүргізу кезіндегі
ықтимал ақаулар мен оларды жою әдістері көрсетілген.
Оқу құралы «Әрлеу құрылыс жұмыстарының шебері» кәсібінің кәсіби циклына

кіретін пәнаралық курстарды игеру кезінде пайдаланылады.
Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.

КБЖ 38.639я722
Оқу басылымы

4-ші басылым, стереотипті
Редактор О.А.Туваева. Техникалық редактор О.Н.Крайнова
Компьютерлік беттеу: Р.Ю. Волкова. Корректорлары Т.В. Кузьмина,
И.В. Могилевец

«Академия» баспа орталығы» АБҚ. w
ww . a cademіa - m
oscow . ru 129085, Мәскеу, Мир
даңғылы, 101В, стр. 1.

«Первая образцовая типография» ААҚ-да басылым ұсынған электрондық тасығышта
басылып шығарылды.
Бұл басылымның түпнұсқа макеті «Академия» баспа орталығының меншігі болып

салынады
© Завражин Н.Н., 2009
© Завражина С.Г. (автордың мұрагері Н.Н. Завражина), 2012
© «Академия» білім беру-баспа орталығы, 2012

Әрлеу жұмыстары ғимаратты салу және қайта жаңарту кезінде
құрылыс жүргізуде ең көп еңбекті қажет ететін жұмыстардың бірі
болып табылады. Ол ғимаратты салған кездегі жалпы еңбек
сыйымдылығының 25-30% құрайды. Ғимарат құрылысы туралы

жалпы жұмыс барысы және оны аяқтау жұмыстарының барысы
орындалу сапасына байланысты қалыптасады. Жоғары сапалы
әрлеу бұл ғимаратта тұратын адамдарға жайлылық, ғимарат
қасбетінің сәулеттік ресімделуіне әр береді. Әрлеу жұмыстарының

кез келген түрлерін орындау үшін жоғары білікті жұмысшылар
талап етіледі. Әрлеудің алуан түрлілігіне орай жұмысшылардың
шеберлігі де жан-жақты болуы тиіс. Жоғары білікті әрлеуші-маман
әсіресе ғимараттың ішкі құрылысын әрлеген кезде түсті пайдалана

білуі маңызды; ғимараттың мақсаты мен жарыққа қарай орналасуын
есепке алып, түс пен жарықтың жайлы әсерін қалыптастырып,
олардың үйлесуі үшін түрлі материалдарды қолданып, жұмыстарды
сапалы атқаруы тиіс. Әрі ғимараттарды әрлеу жұмыстарының көп

бөлігі қолмен атқарылатындықтан күрделі еңбекті қажет ететін
жұмыс болып табылады.
Әрлеу жұмыстарын жүргізудің еңбек сыйымдылығы негіздер
мен қолданылатын құрамдарды дайындаудан ғана емес, әрлеушінің

(сылақшы, тасшы-өңдеуші, әктеуші) біліктілігі мен білімінен, оның
сапалы жұмыс істей білуінен, механикаландырылған да, жұмысты
қолмен істеуде де оның тиімді тәсілдерін қолдана білуі қажет.
Негізді сапасыз дайындауды беткі жағын жоғары сапалы әрлеумен

теңгеруге болмайды.
Әрлеу жұмыстарын орындаудың негізгі талаптарының бірі әр
жаққан сылақ пен бояу қабатының қатуы үшін, сондай-ақ
«ылғалды» үрдістерді орындаған кезде белгілі бір қалыңдық

қабатын жаққан кезде технологиялық үзілісті сақтау болып
табылады. Бұл талаптарды сақтамау әрлеу сапасының нашарлауына
және әрленген жамылғының түсіп қалу ықтималдығына алып
келеді.

Сол немесе өзге де жағдайларда қандай құрамдар немесе
құрылымдарды қолдану қажеттігін ажырата алмау әрленген
жамылғыны пайдалануға жарамсыз етуі мүмкін.
Сылақ, қаптау, әктеу жұмыстарын жүргізген кезде әр жаққан

қабаттың жабысу (адгезия) беріктігі (күші) олардың негізден
ажырап түсіп қалуының алдын алу үшін алдыңғымен бірдей немесе
сәл аз болуы тиіс.

Сылақ және әктеу құрамдарын жағудың механикаландырылған
тәсілі кезінде жұмыс сапасы ерітінді сорғысы, сырлағыш пульт, бояу
бүріккіш-тапанша және басқа да техникалармен жұмыс істей білуіне
байланысты. Сонымен бірге, бүріккішті қай бұрышқа, қандай

арақашықтыққа қоюын білуі қажет. Бұл сылақты, сырлауды сапалы
орындауға әрі ерітінді мен сырдың шашылуына жол бермеуге ықпал
етеді.
Жұмысты жоғары сапалы орындау (қарапайым әрлеумен

салыстырғанда) орындалу сапасына талап неғұрлым жоғары
болғандықтан жұмыс едәуір күрделене түседі.
Көркем әрлеуді осы жұмысты жүргізудің қағидасын зерделеген,
қандай аспаптар мен тәсілдерді қолдануды, оларды қалай

пайдалануды білетін жоғары білікті шебер ғана орындай алады.
Заманауи әрлеу үрдістері екі түрге бөлінеді: сұйық жағдайда
жағатын құрамдарды қолданумен – «дымқыл», декоративті тақта
және желімдегіш қабатты қолданбай, олардың бекіту

элементтерімен бекіткішті пайдаланумен – «құрғақ». Бекіту
элементтерін қолдану әрлеу жұмыстарының еңбек сыйымдылығын
күрт төмендетуге мүмкіндік береді.
1-тарау

Әрлеу үрдістері «дымқыл» (сұйық түрде жағылатын құрамды
қолданып) және «құрғақ» (бекіту элементтерін қолданып
(жабыстырылатын қабаттың орнына) негізбен тақталар мен
панелдерді біріктіру үшін) екі түріне бөлінеді.

Әрлеу жұмыстарына сылақ, әктеу, түсқағаз жапсыру, шынылау,
қаптау, оның ішінде мотаждау-әрлеу жұмыстары, сондай-ақ еден
жамылғысын орнату жұмыстары жатады. Сылақ және оның
құрамына кіретін альфрейлі әшекейлеу, түсқағаз жапсыру

жұмыстарын әктеуші орындайды. Оған сондай-ақ терезе
жақтауларын әйнектеу жұмыстары да кіреді.
Сылақ жұмыстары ішкі және сыртқы болып бөлінеді. Оларды
қалыпты (дәстүрлі) декоративті және арнайы сылақ ерітінділерін

қолданып, жүргізеді. Тауарлық ерітінділер бетон зауыттарынан
немесе ерітінді тораптарынан жеткізіледі. Сылақшы құрылыс
алаңында құрғақ қоспа немесе оның компоненттерінен ерітінді
дайындайды.

Қалыпты сылақ жамылғысы ұсақ материалдардан (кірпіш, сирек
жағдайда қож бетон) ғимараттың қабырғасының бұзылуынан
қорғайды. Олар ғимараттың ішкі және сыртқы беттерін сырлау
немесе әрлеу үшін дайындалған негіз болып табылады.

Орындау сапасы бойынша қарапайым, жақсартылған және
жоғары сапалы сылақ болып бөлінеді. Ең күрделісі жақсартылған
және жоғары сапалы сылақ жамылғыларын жағу жұмыстары болып
табылады. Жоғары сапалы сылақ жамылғыларына ең жоғары талап

қойылады.
Аты айтып тұрғандай, декоративті сылақ дайын әрлеумен
декоративті жамылғыны алуға мүмкіндік береді. Бір уақытта олар
қарапайым сылақ сияқты қабырғаны қираудан қорғайды.

Арнайы сылақ тиісті толтырғыштармен түрлі сылақ құрамдарын
қолдана отырып, рентген сәулелері мен басқа да әсерлерден гидро,
дыбыс, жылу оқшаулағыш және қорғаныс жамылғыларын орнатуға
мүмкіндік береді.

Майлау жұмыстары лак сыр құрамдарын қолданып,
орындалады. Бұл ішкі көрініс пен қасбеттерді беттік соңғы әрлеу.
Жаңа сырларды қолдану әдемі әрлеп қана қоймай, майлау
жұмыстарының еңбек сыйымдылығын да азайтады. Әрлеудің кейбір

түрлері (бағалы ағаш түрінен, аэрография әдісімен әшекейлеу,
трафарет бойынша) жоғары сапалы болып табылады.
Майлау жұмыстары майлау, альфрейлік, монументті-декоративті
жұмыстарды қамтиды. Майлаушылар түсқағаз жапсыру және

ішінара әйнектеу жұмыстарын орындайды. Орындау шартына қарай
майлау жұмыстары ішкі және сыртқы деп бөлінеді.
Байланыстырғыш түрі бойынша оның еріткіші су және сусыз
майлау құрамына бөлінеді. Сулы түріне эмульсия және сумен

ерітілетін басқа құрамдар жатады, сусыз түріне – еріткіштегі сырлар
жатады. Кендірмай қосылған дәстүрлі сырдан басқа еріткіштерде
синтетикалық сусыз эмульсиялар да болады.
Сырлау кезінде негіз дайындау, оларды грунттау, бекіту және

жамылғыларды (альфрейлі және монументті-көркемдеу
жұмыстары) ықтимал әрлеумен сырлау жұмыстары жүргізіледі.
Сырлау қарапайым, жақсартылған және жоғары сапамен
орындалатын жоғары сапалы (бұл ретте операция саны ұлғаяды)

болып бөлінеді.
Түсқағаз жапсыру жұмыстары қағаз түсқағаздар мен
синтетикалық қабықша материалдарды қолданумен жүргізіледі. Бұл
әрлеу жұмыстары тек үй-жайлардың ішкі жағында ғана

орындалады.
Әйнектеу жұмыстары терезе ойықтарын толтыру кезінде
шынының түрлерін (көрме әйнегін қоса алғанда) пайдалана отырып
жүргізеді. Бұл жұмыстардан әрлеушілер (майлаушылар) терезе

жақтауындағы әйнекті ауыстыруда ғана жүргізеді.
Қаптау жұмыстары оларды ерітінділер мен маситкалармен
жапсыру арқылы декоративті тақта мен плиткаларды қолдану
арқылы орындалады. Мұндай жамылғы ұзаққа жетеді. Қаптау

жұмыстарына монтаждау-әрлеу жұмыстары да жатады. Оларды
тақталар мен плиткаларды қолданумен орындайды. Алайда
желімделетін қабаттың орнына оларды негізбен біріктіретін
өздігінен оятын бұранданы пайдаланады.

Қаптау монтаждау-әрлеу «құрғақ» әдістері кезінде ірі көлемді
табақтардан, тақталар мен беттік әрлеу қабатымен панельдерден
құрастырмалы жамылғы орната отырып, бекіткіш элементтерін
қолданады. Сондай-ақ, декоративті түрлі енсіз жұқа тақтайшаларын

және басқа да шағын ұзын ағаш және платмассалы элементтер
қолданады.

Әрлеу жамылғыларының түрлері әрлеу нұсқаларының
каталогында берілген. Майлау жұмыстарын жүргізген кезде сырды
таңдауда колер кітапшасының (альбомы) септігі зор. Себебі сулы
құрам кебу кезінде түсін жоғалтады. Колер кітапшасында сулы

құрамнан майлау құрамының нақты түсі мен олардың рецептері
келтірілген.
Соңғы уақытта мұндай альбомдар сусыз, негізінен синтетикалық
сырларды шығара бастады. Мұндай альбомдар арқылы нақты түсті

айқындап қана қоймай, сырлардың үйлесімін көрсете отырып
келтірілген олардың реңктерін таңдауға болады.

Сатыны ғимараттың қасбетін әрлеген кезде қолданады және
анда-санда бір қабатты өнеркәсіптік ғимараттар цехына әрлеу
жүргізген кезде ішкі жұмыстарда қолданылады. Заманауи сатылар
құрастырмалы-ағытпалы құрылмалардан металл, ригелді, құбырлы

болып табылады. Ригелді сатылар тік бағаннан және жазық бойлық
рамадан тұрады. Кейде сатылардың қапталына көлденең рамалар
орнатылады. Жинақы сатыны міндетті түрде ғимараттың
қабырғасына бекітеді. Ригелді саты құбырлыға қарағанда барынша

үнемді.
Құбырлы сатылардың құрылымы ҰМҚТКОҒЗЖЭИ және
өнеркәсіптік құрылыс жобасы әзірлеген сатылардан
ерекшеленбейді. ҰМҚТКОҒЗЖЭИ (1.1-сурет) әмбебап болат

құбырлы құрылымы 60 м (ғимараттардың конфигурациясы мен
жергілікті жердің бедерінен тыс) дейін биік ғимараттардың
қасбеттерін әрлеуге арналған. Олар тік болат құбырлы бағандардан,
көлденең ригелден, бойлық байланыстар мен тірек кебісінен

тұрады. Сатылар элементтері металл құюлы немесе таңбаланған
қамыттармен біріктіріледі. Сатылардың басқа да
құрылымдарындағы сияқты төсем де тақта арасындағы саңылау 10
мм аспайтын тұтас түзу еденмен жасалады. Тақтайдың шеттерін

кемі 200 мм тірекпен жабады; алынбалы тақтайлармен жабылған
төсемнен қабырғаға дейінгі аралық 100 мм-ден аспайды. Биіктігі 1 м
таяныш 1,1 мм жоғары орналасқан барлық төсемдерге орнатылады.
Қосымша қорғаныс төсемін жер деңгейінен 6 м астам биіктікке

орнатады.
Бұл сатыларда әр қабаттың биіктігі 2 м құрайды; төсемнің ені –
1,8 м; қабырға бойы баған арасындағы қашықтық – 2,5 м дейін,
қабырғаға қарай – 1,4 м бастап; әр монтаждау элементінің массасы –

34,9 келі; сатының максималды рұқсат берілген жүктемесі – 2 000 Н
(200 келі). Бұл сатылардың артықшылығы ондағы жүктеме
мүмкіндігі үш жікқабаттан болуынан.

1.1-сурет. ҰМҚТКОҒЗЖЭИ құрылымының мүкәммал болат құбырлы сатысы
Бірінші вертикалында адамдардың болуына рұқсат етілмейді,
екі аралық төсем болған кезде рұқсат етіледі. Үлгі сызбадан
жаңылған кезде жаңа сызба бойынша сатылардың орналастыру

есебі жүргізіледі. Саты құрылымы жекелеген элементтерден
жылжымалы мінбе және мұнараға арналған мінбе жинауға
мүмкіндік береді.

пайдаланылады. Олардың бағаны түзу тығыз негізге орнатылады да
ғимарат қабырғасына кронштейнмен немесе арнайы тіректермен
бекітіледі.
Әмбебап өздігінен көтерілетін мінбе (ӘӨМ) қабырғаға

бекітілетін құрастырмалы-ағытпалы баған (жоғарыдан
қысқартылған ұзындығы 800 м және типтік ұзындығы 1 600 м)
секцияларынан тұрады. Олар баған арасына орналастырылатын
тартпамен ферма түрінде платформамен жарақталады. Бұл мінбе

күрделі конфигурациямен ғимараттарды әрлеген кезде жылжымалы
консольдармен жарақталуы мүмкін. Орнын ауыстырған кезде
оларды жеке секцияларға бөлшектейді.
Платформа төрткілдеш бойынша көтеріліп, түсіріледі. Олар 9-

дан 12 м дейінгі аралықты құрайды. Көтеру басқару пультімен 4,55
м/мин. жылдамдықпен жүзеге асырылады; көтеру биіктігі – 40 м;
негізгі платформаға максималды жүктеме – 2 000 Н (200 келіс),
жылжымалы консольмен жабдықтаған кезде – 1 000 Н; электр

қозғалтқышының қуаты – 10 кВт, мінбе Масса – 8 500 келі.
Өздігінен көтерілетін мінбе 1-100-300 100 м-ге дейін биіктікке
көтеруді жүзеге асырады. Олар платформаны орналастыру үшін
құрастырмалы-ағытпалы бағанмен, сондай-ақ баған секциясын

биіктету және демонтаждау үшін шығырмен және тізбектеле
жабдықталады. Баған қабырғасына әр 7 м сайын кронштейнмен
бекітіледі.
1 000х6 000 мм көлеммен 5,75 м/мин. жылдамдықпен 300 келі

салмақпен жүк көтеріледі. Мінбе қуаты 1,5 кВт электр
қозғалтқышымен ЛЭФ 1-500 шығырмен жабдықталған; жалпы
Масса – 5 750 кг (әр секцияның Масса – 55 кг).

жүк-жолаушылар көтергіші жүктер мен адамдарды көтеруге
арналған.
Көтергіштер жылжымалы және стационарлық болып бөлінеді.
Жылжымалы көтергіштерді 9 м-ге дейін биіктік кезінде қолданады.

Оларды алдын ала ажыратпай тығыз бояу қабатымен жазық алаң
бойынша жылжытады. Стационарлық көтергіштерді міндетті түрде
ғимаратқа бекітеді. Көтеру биіктігі 150 м жетуі мүмкін.
Орнын ауыстырған кезде олдарды жеке секцияға бөлшектейді.

Барлық көтергіштер жүк діңгегімен, тірек рамаларымен, алдыңғы
блокпен және электр жабдықтарымен, платформалармен,
кабиналармен немесе жүк арбаларымен, сондай-ақ электр
қозғалтқыштарымен жабдықталған.

Жылжымалы діңгекті жүк көтергіші ТП-3А (1.2, а-сурет) 0,5
м/с жылдамдықпен 9 м дейін биіктікке 500 келіге дейін салмақпен
жүк көтеруге қолданылады. 6 жазық жүк арбасы 2 жылжымалы
тірек рамасында орнатылған. Ол қуаты 3,7 кВт электр

қозғалтқышымен шығыр көмегімен блок арқылы діңгек үстіне
тасталған 5 қанатпен орналасады. Көтергіштің өзі 2 жылжымалы
тірек рамасында автокөлік көмегімен
немесе қолмен

жылжытылады. Көтергіш Масса – 860 келі.
Стационарлық діңгек жүк көтергіші ТП-5 алдыңғы блок пен
тірек рамасымен діңгектен тұрады. Ол оны қабырғаға бекіту үшін
жүк шығырымен, қабырға тіректерімен, сондай-ақ терезе жақтауына

500 келі салмақпен материал беру үшін траверспен жабдықталған.
Бұл траверске көлденеңінен 3,5 м-ге орналасады.

1.2-сурет. Діңгек жүк көтергіштері:
а – жылжымалы ТП-3А; б – стационарлық МГП-1000: 1 – резеңке дөңгелек;
2 – жылжымалы тірек рамасы; 3 – электр қозғалтқыш; 4 – жазық жүк діңгегі;

14 – тірек; 15 – ғимарат
Стационарлық діңгек жүк көтергіші МГП-1000 (1.2, б-сурет)
11 діңгекпен 7 тірек рамасынан, резервтік барабанмен 8 қарсы
салмақтан, материалды көтеру үшін 10 жебемен кран үшін негіз

болып табылатын 9 бастан, сондай-ақ 12 жүк көтергіш кабинадан
және 13 қоршаудан тұрады. 14 тірек көтергішті 15 ғимаратқа бекіту
үшін қызмет етеді. Көтергіш қуаты 26 кВт электр қозғалтқышымен
жабдықталған.

1000 келі салмақпен жүк көтеруге арналған жебе мен 2 500х1
500 мм көлемді кабинамен лифт адамдар мен жүктерді 150 м
биіктікке көтеруге мүмкіндік береді; лифттің қозғалыс жылдамдығы

ТП-4, ТП-7, ТП-9, ТП-12, ТП-14 жүк көтергіштерінің және ПГС-
800-16 жүк-жолаушылар көтергішінің техникалық сипаттамасы 1.1-

800-16
3 000
5 000 5 000
5 000

5 000
8 000
Жүк көтергіштік, Н
Көтеру биіктігі, м

орналастыру
алшақтығы, м
Көтеру жылдамдығы,
0,500

0,367 0,367
0,367
0,500
0,610

16,0
қозғалтқышының
қуаты, кВт
платформаның

кабинаның габаритті
көлемі (ұзындығы х
ені), мм:
1,5х

1,5х1,
1,5х
1,45х0,6
3,1х1,5

Масса, келі
1 600
2 200 1 700
2 200

6 000
10 00

болады. Ола
1.р3 м
-су арте
ет.риа

Өздлда
ігін р
ен м

өтн жүк
ергіш ті
мұн 32,5 м
аралар биі

мен к
лютлік
ьк ке к
алар:өтеру үшін

ы ра
лж ла
ымрд
ал ы

ы ң ш
мұн ағ
ара ы
; н,

б – бі
б ра
ір қ м
орын адне

люлі а
ьк ла
а ңы
ЛОС бар.

сақт Ж
ан ы
д лж

рғы м
ш алы

ан өз
ын д
т ігін
арт е

ең өт
геру ері
ші ле

ы О-
рғы 10,
ш 6-12
арқан ; (1

ар р
қ ет
ан )

; биі
8 – к
қ ті
ар г

ьк им
а; а
10 ра

ік рна
тікті лғ
ш ан.
ект Ол

егіш 2 діңгек-
баған құрастырылған пневматикалық бағытта 1 өздігінен жүретін
арбадан тұрады. Олардың арасына 5 000 Н жүк көтергіштікпен 3
платф

люлькла
а са
ны ды

өте /м
рг ин
ішт іг жы
і 1 лдам

500 ды
Н; қ

то н
лы қ көт
биіекру
ті д

к иним
өтеруа лды

ы биі
ты к
( тіг
16, і

2 1,
м 25

Мас а
с лды
а – –
7 10

500 ,6
ке м
лі .құрайды. Мұнара
қуаты 1,

а жа
нға б

і;а лғ
к ан.
өтеру және түсіру
үш іМ

н ұна
қос ра
т ны
еж ң

шбарит
пен т
ш і к
ығөле

да 076х3
ныла 230х1
ды. Лю 1600
лька м

да м
, Ма
орна с

ы а –
лға 2

лар олармен жұмыс істеп жатқан майлаушы, сылақшы
не Т

ші ігі
ле н

өзде т
рі ін

өт к
е і с
рі е
п, к циялы

түсіру і м
н ұн
е ара-
мүмк лю

ре 2
ді . СВ-
18 би

уітіг
пс і з18

жұ -
м ге
ыс дей
үшін ғим

лю а
л ра
ьк т
а ты

е еу
рг гее тарна
ұйы лғ
қт а

а н.
лғ аО
н,л алю

құрас
ұры ты
лы ры
мылы

ш лы
жә б
нее кіт
биілг

ктеін
кт і дөңг
шекетле
ег к

қ ұра
та ды
лға .

о на
л ра
да ны
ныс ң

кі 16
т ,2
үрг м
е биі

бөлікті
не к

м рг
ен е

жәке
нез де
эл 4
ек тм

қ йі
озғна, 1
лт м

ы биі
шыкт

е кк
н. е көтерген кезде 9 м дейін.

Люлька блоктары ернеу немесе шатырдан қабырғадан
шығарылатын консольге бекітіледі. Консоль адамдармен және
материалдармен люлькадан тиісті жүктемеге есептелген. Консоль
құрылымдары мен олардың бекітілуі жобада көрсетіледі.

Бір орындық өздігінен көтергіш люлька ЛОС-80-120 (1.3, б-
сурет) металл құбырлардан пісірілген құрылымын қамтиды.
Көтерген және түсірген кезде ол екі дөңгелегімен ғимарат
қабырғасына сүйенеді.

9 люлькада электр магнитті қалыпты және дискілік тежеуішпен
10 үйкелісті-барабандық электрлік шығыр орнатылған. Авариялық
түсіру алынатын тұтқа көмегімен қолмен шығыр барабанын
айналдыру арқылы жүзеге асырылады.

11 биіктікті шектеуші ол максималды биіктікке (80 м) жеткен
кезде автоматты түрде шығырды ажыратады. Орталықтан тепкіш 8
қармағыш оны көтерудің максималды жылдамдығын (5,5 м/мин)
асырған кезде люльканың қозғалысын тежеуге мүмкіндік береді.

Люлька жүк және сақтандырғыш арқанмен тірек консоліне
ілінеді. Қармағыш арқылы сақтандырғыш қанаты келесі шетімен, ал
жүк арқаны шығыр барабаны арқылы 5 және тиісінше 4 теңгеруші
жүкке тарту үшін ілінеді.

Люльканың жүк көтергіштігі – 1 200 Н (120 келіс); Масса – 158
келі. Өздігінен көтергіш люлька ЛС-15-250 орталықтан тепкіш
қармағыштармен қолмен түсіру мүмкіндігімен екі электр
шығырымен жабдықталған, қауіпсіз жұмыс электр магнитті және

дискілік тежегіштермен қамтамасыз етіледі.
Люльканың жүк көтергіштігі – 2 500 Н; Электр қозғалтқышының
қуаты – 0,6 кВт; көтергіш жылдамдығы – 8 м/мин.
Люлькалардың техникалық сипаттамасы 1.2-кестеде келтірілген.

Массана, жүк көтергіштігіне және люльканың орналасуына (ернеуде
қабырғада, еңісті немесе жазық шатырда) қарай жобаға сәйкес
әзірленеді және белгіленеді. Жобада консолді қалай бекіту қажеттігі
де көрсетіледі. Одан әрі келтірілген консоль құрылымдары

консольдің басқа нұсқаларынан қағидатты ерекшеленбейді.
Мәскеу тұрғын үй басқармасының мүкәммал конструкция
консолі (1.4, а-сурет) еңісті шатырда люлькаларды ілуге арналған.
Оның айналмалы шығымы бар; теңгеруші жүкті қолдану оны

қосымша бекітусіз орнатуға мүмкіндік береді. Консоль тірек
жастықта орналасқан күшейтілген консольдік арқалықтан (қос
таврлы) тұрады. Тірек жастығын ғимарат қабырғасына, бекіту
торабын (өкшелік) шатырға орнатады. Люльканы ілу үшін көтергіш

болат арқан консольдің тесігіне бекітіледі, сақтандырғыш арқанды
айналмалы тесік арқылы түсіріп, оны да консольге бекітеді.

Максималды
2 500
2 500
3 000

3 000
5 000

2 200
6 000
жүктеме, Н

Люльканы
көтеру
биіктігі, м
Люльканы

көтеру
жылдамдығы,
м/мин:
электр

4,40
5,50
8,00
8,00

5,50
5,50
5,75
4,35

қозғалтқыш
ы кезінде

қолмен
келтіргенде
Электр

қозғалтқышын
ың қуаты, кВт
Габаритті

1,34x1,00 4,00x0,85 4,97x0,85
4,41x0,97
4,00x0,85
5,85х1,00

6,3х1,0
көлемі
(ұзындығы х
ені), м

сақтандырғыш арқан; 9 – жүк арқаны; 10 – артқы тірек; 11 – теңгеруші жүк
Консолдың максималды ұзындығы 1300 мм; алдыңғы тірекке
максималды жүктеме 7 500 Н, артқы – 2 000 Н жетеді.
«Мосстрой» АКБ (1.4, б-сурет) құрылымының консолі жазық

шатырмен ғимарат қасбетінде люлькаларды ілуге арналған. Ол
тікелей шатырға орнатылады және құрастырмалы-ағытпалы,
әмбебап және айнымалы ұшудан болуы мүмкін. КУ-1 консолінің
ұзындығы 2 000 мм, КУ-2,5 консолінің ұзындығы – 2 500 мм

КУ-2,5 консолі 11 теңгеруші жүк, 8 сақтандырғыш, 9 жүк
арқанымен, 7 алдыңғы және 10 артқы тіректермен консольдік
арқалықтан тұрады. Максималды жүктеме 9 700 Н алдыңғы тірекке
және артқы тірекке 7400 Н құрайды.

Инвентарлыққа жеңіл жылжитын мінбелер жатады: үстелдер,
тапал тіреу, жеңіл саты, тақтай төсеммен арнайы мұнара немесе
мінбелермен жарақталған мұнара, оларға мінбе мұнара,
құрастырмалы-ағытпалы мұнаралар жатады.

Олар 6...7 м биіктік пларен үй-жайларды – сирек жағдайда –
қасбеттерді (биік емес ғимараттар) әрлеу үшін қолданылады.
Мұндай мінбелер жеңіл жылжытылады; 3 м асатын биіктікте жұмыс
істеуге арналған мінбелер қажет кезінде ағытылып, құрастырылады;

олардың кейбірі жұмыс істеуге ыңғайлы биіктікке көтеру
құрылғысымен жабдықталған.

а – ҰМҚТКОҒЗЖЭИ құрылымының жазылмалы әмбебап үстелшесі; б – ағытпалы-
құрастырмалы мінбелер; в – мұнара үстелше; г – жылжымалы ағытпалы –
құрастырмалы түр-мұнара

Екі биіктікті жиналмалы үстелше (1.5, а-сурет) 3 м дейін
биіктіктегі әрлеу жұмыстарының кез келген түрін орындауға
арналған. Оның алаңы 974x530 мм төсемі бар. Үстелшенің жалпы
массасы – 15х4 келі. Бір биіктікте қатар бірнеше үстелшелер

орнатылуы мүмкін, бірақ олардың арасына төсем салуға рұқсат
етілмейді.
Әмбебап жиналмалы үстел-мінбе (1,5, б-сурет) екі биіктікті
үстелшеге қарағанда, 1 360 мм дейін биіктікте төсем жаюға

мүмкіндік береді.
Телескопиялық үстелше (1.5, в-сурет) биіктігі 3 м дейін үй-
жайларды әрлеу кезінде төсем көтеруді биіктігі бойынша реттеуге
мүмкіндік береді. Оның қоршауы бар, еркін жылжу үшін

роликтермен жарақталған.
Әмбебап мосылы-үстелше (1.5, е-сурет) тапал тіреу (1.5, д-
сурет) және жиылмалы үстелді (1.5, е-сурет) (биіктіктері тиісінше
750, 650 және 600 мм) әрлеу жұмыстарының шағын көлемінде

қолданады. Оларға 10 келіден аспайтын салмақпен материалдар
орналастыруға болады.
Биіктігі 5 м дейін үй-жайларды әрлеу үшін жиылмалы
ағытпалы-құрастырмалы мінбелер мен мұнара-үстелшелер

пайдаланылады; биіктігі 6 м дейін ағытпалы-құрастырмалы тур-
мұнаралар.
ҰМҚТКОҒЗЖЭИ құрылымдарының жиналмалы әмбебап
үстелшелері (1.6, а-сурет) жұмысқа қолайлы биіктікте (1 360 мм)

төсеммен орындалды. Оны сатының басқыштарына орнатқан кезде
аяқтарының бір жұбын төсемнің жазықтығын қамтамасыз ету үшін
500 мм қысқартуға болады. Төсеммен үстелшенің массасы 20,3
келіні құрайды; максималды жүктеме – 1 000 Н (100 келіс).

Ағытпалы-құрастырмалы мінбелер ( 1.6, б-сурет) 1 500x800 мм
көлеммен 1200...2200 м биіктікте орналаса алады, бұл биіктігі 4 м
дейін үй-жайларды әрлеуге мүмкіндік береді. Төсем қоршалған.
Осы мінбелерді орнатқаннан кейін бекітетін жылжуға арналған

роликтермен тірек рамасында құрастырылған. Габаритті көлемі – 1
950x1 000x3 200 мм; Масса – 121 келі.
Мұнара үстелше (1.6, в-сурет) төрт тік діңгектен тұрады; екі
діңгек роликтерге, екеуі – өздігінен жылжуға кедергі келтіретін,

бірақ орын ауыстырған кезде жеңіл қозғалуға мүмкіндік беретін
резеңкеленген өкшеліктерге орнатылған. Төсем алаңы 900x1200 мм
1200, 1 800 және 2 200 мм биіктікке қойылады; оған көтеруді
ысырмалы саты жүзеге асырады.

Максималды жүктеме – 1 000 Н; Масса – 60 келі.
Жылжымалы ағытпалы-құрастырмалы тур-мұнара (1.6, г-
сурет) төрт роликте қоршаумен және сатымен алаңы 900x1 200 мм
төсеммен 4 м биіктікте жабдықталған.

Максималды жүктеме – 2 000 Н; габаритті көлемі –
1 250x2 300x5 200 мм; жалпы Масса – 414 келі. Оны қасбеттерді
әрлеген кезде де қолданады.

Әрлеу жұмыстарының барлық түрлерін жүргізу үшін толықтай
аяқталмаған жалпы құрылыс және санитарлық-техникалық
жұмыстарды қайта жасауға алып келмейтін белгілі бір жағдайлар
қажет. Сондай-ақ, ғимараттың шөгуінен әрлеудің (негізінен сылақ

және әрлеу жамылғылары) зақымдануын болдырмау тиіс.
Ішкі әрлеу жұмыстары басталғанға дейін:
• атмосфералық шөгуден әрленген үй-жайларды қорғау;
• панелдер мен блоктар арасындағы тігістерді

саңылаусыздандыру, терезе, балкон және есік блоктарының
түйісулерін бітеу және оқшаулау;
• барлық жарық ойықтарын әйнектеу (сылақ, майлау, түсқағаз
жапсыру, әрлеу жұмыстарын және еден жамылғыларын орнатуды

бастағанға дейін);
• төсейтін бөлшектерді монтаждау, радиатор, шұңғылшаны
және т.б. орнататын орындарды (тауашаларды) міндетті сылап,
жылу-, және сумен жабдықтау, канализациялау жүйелерін

монтаждау, сынақтан өткізу және қысыммен тексеру;
• гидро-, жылу- және дыбыс оқшаулау және еден жамылғысын
тегістеп тұтастыру жұмыстары орындалады.
Сыртқы әрлеу жұмыстарын бастағанға дейін:

• қабырғаны сыртқы гидрооқшаулау және қабыстырумен
шатыр орнату;
• сыртқы суағар кезінде құбырлардың бөлшектерінің барлық
бекітпелерін орнату;

• сыртқы сәулет бөлшектерінде барлық шатыр картиналарын
монтаждау және бекіту жұмыстарын орындайды.

салынған ағаш үйлерді ғимараттың ықтимал шөгуіне, сылақ, әрлеу
жамылғыларының зақымдануы салдарынан салынғаннан кейін бір
жыл өткен соң ғана сылап, әрлейді. Ағаш қаңқа және қалқанды
үйлерді оларды құрастырғаннан кейін сылауға (әрлеуге) болады.

Алайда ағаш беті қатты, тығылықты сыланып, салбыраған тұстары,
саңылау, шәйірлер сияқты кемшіліктер болмауы тиіс. Бұтанақтар
мен шәйірлер болса 2...3 мм тереңдікке кесіп тастап, бітеуішпен
әрлейді.

Қабырғаны дайындар алдында негіздің сапасын жазық және
тігінен ауытқулардың бар-жоғын тексереді. Кірпіш қабырғаның тік
бетінің тегіссіздігі оларды сылап, әрлеген кезде қабатына 10 мм
және қабырғаға 10 м-ге 20 мм-ден, ағаш қабырғалар үшін – жазық

және тігінен 10 мм (қалқанды қабырға үшін – 5 мм) және 1 м
биіктікке 3 мм аспауы тиіс. Бетон және темір бетон бет үшін оларды
үйкелеген кезде (сылақтың жұқа қабатын жағып өңдегенде)
жазықтан және тігінен 1 м-ге 5 мм-ден аспайтын және барлық

Құрылымның барлық түріне рұқсат етілген ауытқулар қабатына
10 мм және ғимараттың бар биіктігіне 30 мм-дан аспауы тиіс.
Ауытқулар асып кетсе, нормада көзделмеген сылақ жұмыстарының
көлемінің ұлғаюына алып келеді.

Ғимараттың ішкі және сыртқы беттерін әрлеген кезде
тыңғылықты дайындық керек, өйткені металл торды қоймау үшін
ерітіндіден желімделетін қабаттың қалыңдығы 20 мм аспауы тиіс,
кемі 5 мм, ал мастика кемі 3 мм аспауы тиіс.

Бекіту элементтерін қолданған кезде тыңғылықты дайындық
қажет емес, бірақ негіздің тегіс емес жерінің көп болуы ірі көлемді
табақ бекітілетін ағаш және металл қаңқа орнатуға арналған
материалдар шығынына алып келеді.

Сылақтың қалыңдығы 20 мм-ден асса, ол құлап қалуы мүмкін.
Мұндай жағдайда негіз бетіне металл тор қоюға тура келеді. 10х10
мм ұяшық көлемімен ені 1 м торды ұзындығы бойынша кесіп, бір
жақтан шегелеп, тартады.

Сосын оны әр 100 мм сайын шахматтық тәртіпте шегелейді.
Ұзындығы 50...70 мм жіңішке шегелерді қолданады. Негізге тығыз
қысып, оларды шамамен орта тұсынан майыстырады. Егер тор
нашар қағылса, онда ерітінді жаққан кезде ол дірілдеп, ерітіндіні

шашыратады.
Металл тормен құрылымды жіңішке аралықты нығайту үшін де
қолданады. Олар көтеруші тік қаңқадан тұрады (1.7-сурет), ол
арқылы жазық қатарлармен шамамен 50 см сайын көтеруші

қаңқамен сымды дәнекерлей немесе байланыстырып, ол арқылы
40х40мм көлемді ұяшықпен металл торды пісіре немесе байлай
отырып 2 бөлу қаңқасын орнатады. Тор қаңқаға жиі
байланыстырылса, ол көп салбырамайды. Бұл сылаған кезде

ерітіндіні үнемдейді.
Сылақ ерітіндісін тегіс бетке жағуға болмайды, өйткені негізге
дұрыс жабыспайды. Сондықтан бетон, қож-бетон, кірпіш беттер
кертіледі. Соның есебінен осы бетке сылақ ерітіндісі жабысады.

Кірпіш қабырғаларда және аралықтарда қалау тігістерін кемі 10
мм тереңдікке босатады. Бетін металл шеткамен тазалайды, егер
қалау «қуыс жікте» орындалса, онда барлық бетті металл щеткамен
өңдейді.

Бетон, қож-бетон негізін бетті болат щеткамен тазалағаннан
кейін кертеді. Кертік 50...70 мм арқылы 3...5 мм тереңдікпен
жасалады.

1.7-сурет. Жіңішке аралықтарды нығайтуға
арналған металл торлы құрылым:
1 – металл тор; 2 – металды бөлу қаңқасы;
3 – көтеруші тік қаңқа

Қож-бетон негіздерде 50...70 мм арқылы шахматтық тәртіпте
диаметрі 10 мм және тереңдігі 20 мм саңылау бұрғылайды. Ол
кертіктің орнын алмастырады. Гипс, гипсолитті және гипсбетон
негіз кертілмейді, оны кедір-бұдыр ету үшін болат щеткамен

өңдейді, кір мен шаңнан тазалайды.
Сылақ жамылғы жағудың орнына ағаш бетті гипс-қатырма
табақпен әрлейді. Егер бұл негізді сылауға тура келсе, оларды
қалқанды жаңыршақпен тыстайды. Ерітіндідегі судың әсерінен

олардың қыртыстануының алдын алу үшін алдын ала ені 100 мм-
ден асатын тақтаны теседі. Сылақ жақсы жабысу үшін пайда болған
саңылауға ағаш сына қояды.
Жаңыршақты қағар алдында сұрыптайды. Оның ұзындығы кемі

10 см және төменгі қатарға қағу үшін қалыңдығы кемі 3 мм (әдетте
5 мм жоғарғы қатарға) болуын тексереді. Егер неғұрлым қалың
жаңыршақ қолданса, ол ерітіндіден қыртыстануы ықтимал. Ені кемі
10 мм жаңыршақ оған шеге қаққан кезде шағылады, ал ені 20 мм-

ден асса, қабыршақтанады. Бұл сылаған кезде жарықтардың пайда
болуына алып келеді. Барынша шағын жаңыршақты оны бұрама
шегемен бекіткен кезде ғана пайдалануға болады.
Төменгі қабат үшін олар және жоғарғы қабат үшін ерітіндімен

толтырылатын бос орын пайда болатын неғұрлым тар жаңыршақ
қолданады. Бұл сылақ ерітіндісінің негізбен жабысу беріктігін
арттыруға ықпал етеді. Төменгі қабат үшін қисық жаңыршақты
қолдануға болады.

Жаңыршақты 45° жазыққа және 90° төменгі және жоғарғы
жаңыршаққа бұрыш түбінен диагоналдық қатармен екі қабат
қағады. Жаңыршақтың бұлай орналасуы ағаш негізге қосымша
беріктік береді. Жаңыршақ арасындағы қашықтық ұзындығы

1.8-сурет. Ағаш беті бойынша әрлеу қабатының құрылымы
1 – 25x30 мм көлемді төрткілдеш; 2 – ағаш аралық; 3 – гидро оқшаулайтын
материал (қарақағаз немесе рубероид); 4 – металл тор; 5 – цементті-құмды
ерітіндіден қабатттау; 6 – әрлеу алаңы; 7 – керамикалық плитка

Төменгі қатардағы әр жаңыршақты ортасына немесе шетіне қарай
түйрейді, ал жоғарғы қатарды (бірінші шегемен перпендикуляр, ал
екінші шегемен – жаңыршақты тарту үшін 45° бұрыш түбінен
диагональ бойынша) шетінен, ортасында – қабырғада әр жаңыршақ

сайын төбеде бір жаңыршақ сайын қағады.
Қалқанды жаңыршақты ұқсас 1,0... 1,2 м2 көлеммен жинайды.
Егер ағаш беті тысталса, онда ерітіндіні жаңыршақ астына,
жаңыршақ арасына және үстінен жағады.

Ағаш бетті әрлеген кезде оған ерітіндімен ылғалданудан қорғау
үшін оған гидрооқшаулау (1.8-сурет) қабатын жағады. Гидро
оқшаулау қабаты бойынша 400 м сайын 25х20 мм қимамен тіке
тақтай қағады. Олар үй-жай ұзындығы бойынша орналастырып,

алдын ала кесілетін, сосын бір жағынан шегелейтін, тартатын және
қарсы жақпен бекітетін металл торды бекітуге арналған. Торды
тартып, оны төрткілдешке жиі бекіту оның дірілдеуінің алдын
алады.

алдында олардың сапасын тексереді. Екі метрлік бақылау тақтайын
немесе осы көлемдегі қағиданы қойып бетон және сылақ жағылған
беттінің тегіс-тегіс еместігін айқындайды. Қарапайым сырлау үшін

5 мм дейін тереңдік немесе биіктікпен үштен аспайтын тегіссіздікке
жол беріледі. Жасартылған сырлау үшін 3 мм аспайтын тереңдікпен
(биіктікпен) екеуден аспайтын бұдырлыққа жол беріледі. Жоғары
сапалы және көркем (декоративті) сырлау үшін 2 мм дейін

тереңдікпен (биіктіпен) екіден аспайтын бұдырлыққа жол беріледі.
Ақаулары көп өрескел бұдыр бетті үйкелейді. Бұл жұмысты
сылақшылар орындайды.
Зауытта әзірленген темір бетонды тақталар мен панельдердің

ішкі бетінің 2 мм аспайтын диаметрмен және тереңдікпен
(биіктікпен) қабыршағы мен қатпары, шөгу салдарынан ұзындығы
0,2 мм-ден аспайтын жарықтары, 1-1,5 мм-ден асатын беттің
қисықтығы, майлы дақтар (майлаудан) болмауы тиіс.

Сылақ жамылғысы қыртыстанбай, негізбен берік бірігуі тиіс.
Жабысу беріктігіні ағаш балғаны жеңіл қағып білуге (дыбыстың
өзгеруі сылақ пен негіз арасына ауа қабаты бар екенін білдіреді)
болады. Сылақ жағылған бетте сондай-ақ ернеулікке, жақтау, терезе

алдындағы тақтайға жанасатын жерлерде, сондай-ақ құбыр
артындағы сылақ жағылмаған учаскелерде (су құбыры, канализация
және т.б.), радиатор артындағы қуыста жарықтар мен тесіктер
болмауы тиіс. Күйе іздері, майлы дақ, және т.б. сылақ ақауларына

жол берілмейді.
Сондай-ақ, ағаш беттердің беріктігін, жарықтар мен
саңылаулардың бар-жоқтығын тексереді. Сырлар алдында ағаш
беттердің шекті ылғалдылығы – 12% дейін. Жұққан қара май мен

бұтанақтарды 2...3 мм тереңдікте кесіп тастап, тегістеп жабады.
Металл құрылымдар жобаға сәйкес құрастырылып, бекітілуі
тиіс. Олар таза, тот баспаған, қабыршақтанбаған және майлы
дақтары болмауы тиіс. Олардың бетін металл щеткалармен немесе

қырғышпен тазалап, сырлауға дайындайды.
Табақ материалдардан бет солқылдақ болмауы тиіс, олардың
арасында тігіс болған жағдайда жапсар мұқият және берік беттеліп
немесе дөңес тұсын аздап тереңдетіп (жоба бойынша), жарық

болмайтындай жағдайға жеткізу қажет.
Кез келген беттің тегіс емес жерлерін жұмыс сапасына
қойылатын талаптарға қарай тегістеліп, жекелеген учаскелерді
жақпа пастасымен тегістеу қажет (тегістегішке қарағанда қоюлау).

Жарықтарды 2,4 мм тереңдікте тіліп, пастамен немесе бітеуішпен
тегістейді.
Бетті (ағаш беттерді қоспағанда) оның ылғалдығы 8% аспаған
кезде сырлауға дайындайды. Әк және цемент құрамдармен ғана

Сылақ пен бетон беттердің ылғалын шағын учаскеге 1%-ды
фенолфталеин ерітіндісін жағып тексереді, қызыл дақ пайда болса,
негіздің ылғалдылығы жоғары екенін білдіреді. Ылғалды сылақ пен
жекелеген дымқыл дақтарды кептіреді.

Негіздерді өлшеу сылақ жүргізу кезінде сылақ қабатының
жалпы қабатының қалыңдығын және негізді сылақ ерітіндісімен
тегістегенде әрлеу жұмыстарын жүргізген кездегі оның жай-күйін
айқындауға мүмкіндік береді.

Бұл ретте сылақ қалыңдығын төмендету үшін тегіс емес
жерлерді тегістеу орынды болатын учаскелерді айқындайды. Егер
алдын ала қарағаннан кейін негіздің дөңес тұстарын тегістеу қажет
болса, онда оларды белгілейді, ал бетті оларды алып тастағаннан

кейін өлшейді.
Беттерді өлшеген кезде тағанмен немесе олсыз (1.9-сурет)
Грюнвелда ротациялық лазерлік аспапты пайдаланған қолайлы. Ол
тағанға орнатылған лазерлік түтіктен тұрады. Бұл аспаптың түтігін

қабырғаның жоғарғы жағына орнатады және лазерлік сәуле
бойынша төбенің горизонталды жазықтығын тексереді.
Тағанды босатып немесе тағансыз лазерлік түтікті орнатып,
қабырғаның тіктігін анықтайды. Сылақтың қалыңдығын анықтай

отырып, бір уақытта ерітіндіден марка (жекелеген «жабыстырма»)
орнатады. Ал қажет болған жағдайда – сылақтың қалыңдығын
(жабу қабатынсыз) айқындау үшін оларға тұтас жолақтар (маяктар)
орнатады.

Жазық беттерді құрылыс өлшеу аспабымен, тіктегішті
тақтайша көмегімен немесе су өлшем аспабымен өлшейді. Тік
алаңдарды – шарғыға бекітілген тіктеуішпен және тізбекпен және
жазық белгіні ауыстыру үшін құрылыс өлшем аспабын

пайдаланады.
1.9-сурет. Грюнвелд лазерлі аспабы:
1 – таған; 2 – лазерлік түтік; 3 – өлшем аспабы

Шыны түтіктегі құрылыс өлшем аспабында ауа көпіршігімен
сұйықтық бар. Егер құрылыс өлшем аспабы салынған бет қатаң
жазық болса, онда ауа көпіршігі шыны түтікте бөлік ортасында
болады. Ауа көпіршігін бір бөлікке орналастыру беттің

жазықтықтан шамамен 1 м ұзындыққа 4...5 мм-ге ауытқығанын
білдіреді. Құрылыс өлшем аспабы көрсеткіштерінің сапасы
салыстырылған жазық бет бойынша тұрақты тексеріліп отырады.
Жазық белгіні ауыстырған кезде құрылыс өлшем аспабын қатар

шектермен тақтайшаға бекітіледі; жаңа белгі егер ауа көпіршігі
құрылыс өлшем аспабының шыны түтігінде бөліктің ортасында
орналасса, алдыңғымен бір деңгейде болады.
Суды өлшеу аспабында қатынас ыдысты пайдаланылады – онда

су үнемі бір деңгейде болады. Су өлшеу аспабы резеңке құбырды
қамтиды. Оның ұштарында бөлініспен шыны құбырлар орналасады.
Белгіні ауыстырған кезде резеңке құбырды иеді. Оған су құйып,
шыны түтікте су бірдей бөліністе болғанын бақылап, белгіні

ауыстырады. Сонда белгі бір көлденең жазықтықта орналасады.
«Шегелі» қабырғаны (1.10, а-сурет) өлшеуді қабырғадан және
төбеден 30...40 см аралықтағы бұрыш маңынан 1 бірінші шегені
қаға отырып, жоғарыдан бастайды; оның бүркеншігінен негізге

дейінгі аралық одан кейін жағатын сылақ ерітіндісінің қалыңдығына
сәйкес келуі тиіс. Бірінші шегенің бүркеншігі бойынша қойылған
тақтайша (құрылыс өлшем аспабы) көмегімен қарсы жоғарғы
бұрыштағы 2 екінші шегенің орналасқан орнын айқындайды. Оны

қабырға мен төбеден 30...40 см аралықта шеге бүркеншігі тақтайша
бетімен түйісетіндей етіп қағады.
Сосын, тіктегіш жібін 1 және 2 шеге бүркеншігіне қойып,
қабырға мен еден бетінен 30...40 см аралықта төменгі бұрыш

мағына 3 және 4 шегені қағады. Әр шегенің бүркеншігі тіктегіш
жібіне тиюі қажет. Бұл шегелер арасына (тігінен қабырға ортасына
және көлденеңінен 100 см сайын) тең қашықтықта олардың арасына
аралық шегелер қағылады (1.10, а-суретте).

Шегелерді олар арасындағы жіпті тарту арқылы (бұрыштағы
шегелер арасын диагональ бойынша, ал кейде бұрыштағы және
аралық шегелер арасын жазық бойынша) тексереді. Егер барлық
тартылған жіптер шеге бүркеншігімен түйіссе, онда олар бір

көлденең жазықтықта болады. Бүркеншігі жіптан шықпай немесе
жетпей тұрған шегелер түзетіледі. Өлшеген кезде шегенің орнына
өздігінен кесетін бұранданы да қолдануға болады.
Сылақ жүргізген кезде ерітінді қалыңдығын шеге немесе

1.10-сурет. Су өлшем аспабын қолданып (б) және олсыз (в) қабырғалар (а) мен
төбелерді өлшеу:
1...12 – қабырғалар мен төбелерді өлшеу және өздігінен кесетін бұрандалар,
шегелер және гипс ерітіндісінің маяктарын орнату дәйектілігі

Сондықтан олардың айналасында әдетте 2 см жуық ұзындығы және
еніне квадратпен ерітінді жағады. Егер негізге шеге қағу ыңғайсыз
болса, онда оның орнына тартылған жіп бойынша (ерітіндінің
артығын алып тастап немесе қажет болғанда қосып) соңғы рет

түзете отырып, ерітіндіден марка орнатады.
Негіздерді сылауға ерітіндіден марка кепкен кезде кіріседі.
Сондықтан әк немесе цемент ерітіндісінің орнына тез қататын гипс
ерітіндісін қолдану орынды. Бетке сылақ жүргізгеннен кейін гипс

ерітіндісінен марканы алып тастамас үшін олардың бетін гипс
қатқанға дейін әліпмаймен түптеу қажет.

Төбелерді өлшеген кезде шеге, өздігінен кезестін бұранда немесе
ерітіндіден маркаларды қолданады. Алдымен шегені (бұранданы)
шамамен қабырғадан 30 см аралықта төбе бұрышына шамамен бір
деңгейде орнатады. Құрылыс өлшем аспаптарымен немесе су өлшем

аспаптарымен тақтайшаларды қолданған кезде оларды (1.10, б-
сурет) және 1.10, в-суретте көрсетілген шегеге қояды, қалған
шегелерді (бұрандаларды) олардың бүркеншігі қаншалықты
негізден шығып кететінін айқындап орнатады. Шегелер мен

бұрандаларды әдетте 250 мм сайын орнатады. Оларды орнату
дұрыстығын тартылған жіп бойынша тексереді. Олардың
айналасына сондай-ақ ерітіндіден марка орнатылады.
Ерітінді маркасымен көмегімен төбелерді өлшеген кезде

Құм ағызғыш және бытыра ағызғыш аппарат, сондай-ақ гидро
құм ағызғыш қондырғылары олардың ластануы мен жұмыс
көлеміне қарай бетонды, темір бетонды және металл беттерді
тазалау үшін қолданылады. Қол машиналары мен металл

щеткаларды да пайдаланады. Аппараттар мен қондырғыларда
абразивті материал шүмекке үлкен қысыммен берілетін тығыздалған
ауа әрекетімен күшпен бетке соғылып, одан тас немесе бетонның
беткі қабатын, ал металдан тотты алып тастайды.

Құм ағызғыш аппарат (1.11, а-сурет) 1...3 мм фракциямен
құммен металл құрылымдарды тоттан және қалыңдығы 3 мм асатын
қабыршақтан және қатты ластанған бетон және тас беттерді тазалау
үшін қолданылады. Майсуайырғышта тазартылған компрессордан

тығыздалған ауа 3 аппараттың конус тәрізді бөлігінің 4 келте
құбырына түседі. Оның әрекетімен онда құм беріліп, одан әрі
резеңке жеңмен шүмек арқылы ол тазартылып жатқан бетке түседі.
Дымқыл кварцты құмды пайдалану шаңдануды азайтады, алайда

оның ылғалдылығы 5%-дан аспауы тиіс.
Бытыр ағызғыш аппарат (1.11, б-сурет) тірек діңгегінде және
дөңгелекте орналасқан 12 цилиндрлі камерамен жабдықталған. Іске
қосар алдында, аппараттың істеп тұрғандығын тексеріп,

тығыздалған ауа түсу үшін 6 және 10 кранды және құм (немесе
0,2...2,0 мм тостаған мөлшерімен бытыра) беру үшін клапанды
жауып 11 тиеу корпусы арқылы 9 автоматты тиеу пневматикалық
клапанының көмегімен оның түсуін реттей отырып, құмды

(бытыраны) 12 камераға береді. Құмды тиегеннен кейін 10 кранды
ашып, тығыздалған ауаны 9 автоматты жабылатын тиеу клапаны
кезінде 12 камераға береді.

тірек діңгек; 16 – материалдық жеңнің келте құбыры
6 кранын ашып, тексереді, 16 материалдық жең бойынша
тығыздалған ауа өтеді, шүмекті жұмыс жағдайына келтіріп, құм
беру үшін 14 клапанын ашады. Тығыздалған ауа әрекетімен ол

ағынмен тазаланып жатқан бетке жіберіледі.
Гидро құм ағызғыш аппарат (1.12-сурет) металл, бетон және тас
беттерін тазалауға арналған. Олар шаң мөлшерін азайтуға мүмкіндік
береді. Өйткені құрғақтың орнына қатты сумен ылғалдандырылған

құм қолданылады. 9 багынан 6 шүмегіне 8 жеке жеңі бойынша 3
май су ажыратқыш арқылы тығыздалған ауа 4 цемент атқышқа
түседі.
Цемент атқыштың тиеу бункеріне құм беріледі және тығыз-

1.12-сурет. Гидро құм ағызғыш
қондырғы:
1 – компрессор; 2 – тығыздалған ауа
беруге арналған жең; 3 – май су

ажыратқыш; 4 – цемент атқыш; 5 –
құмды шүмекке беруге арналған жең; 6

арналған жең; 9 – сумен бак
Су беру ауада қалқыған құм бөліктерінің айналасында тығыздалған
ауаның қатты қысымына қарамастан, шаңның пайда болуын күрт
төмендететін су пердесі пайда болатындай кранмен реттеледі.

Механикаландырылған тәсілмен бетті тазалау жұмыстарының
шағын көлемі кезінде ауыспалы металл щеткалармен (қабыршақты
жою үшін) және шаржымен (тотты жою үшін) қол электр
машиналарын қолданады.

Қол электр машиналарының техникалық сипаттамасы 1.3-
кестеде келтірілді.
Қолмен сүрту машиналары шағын жұмыс көлемі кезінде
өрескел беттерді алдын ала түзету үшін қолданылады.

CO-86, СО-112А қол электр машиналары (1.13, а-сурет) екі
сатылы редуктормен электр қозғалтқышы, бір немесе екі сүрту
дикісінен тұрады. Сондай-ақ, корпусқа бектілген бір немесе екі
(қолайлы болу үшін) тұтқышы болады. Тікелей бетпен электр

қозғалтқышымен біріктірілген ілмек арқылы сүрту дискілері
түйіседі.
1.3-кесте

Электрқозғалтқышы:
қуаты, кВт
0,45
0,40

Ауыспалы аспапты айналдыру
жиілігі, мин-1
2 750
4 000

Бұрыштық жылдамдық, мин-1
2 750
12 000
Икемді білік диаметрі, мм

Масса, келі
13,8

Өнімділік, м2
8 дейін
8 дейін

д 13
ы -су
қо р
л ет

да. Қо
ну л
д мен
ың сүр

арт ту
ы қма

ыина
лы лары
ғы :
неде?

рг 5
е – сты
ы ғы
ла зқдалған

жүргуіаға
зг еарн
н алған

неқ ысқ
әра лқеұб
ге ынр кезде оларға
қандай талаптар қолданылады? Негіз беттерінің максималды

жүргізілетін беттерге қандай
талаптар қойылады?

қойылады?
Үш фазалы электр қозғалтқышы:

СО-54 қол пневматикалық сүрту машинасы (1.13-сурет, б)
Өңделетін бет аймағына оны беру үшін құрылғымен тығыздалған
ауа мен суға арналған жұмыс қалақты дискісінен, келте құбырдан,
сондай-ақ қорғаныс дискісінен тұрады.

Сылақ жамылғысы бүрку, бояу қабаты және жоғарғы жабу
қабатынан тұрады. Барлық қабаттың негізбен және өзара жабысу
беріктігі кемі 4 МАПа, ал әр жаққан қабаттың жабысу беріктігі тең
немесе сылақ жамылғысының негізден ажырап қалмауы үшін

төмендегі қабаттардың жабысу беріктігі кемдеу болуы тиіс.
Бүрку бетті алдын ала дайындағаннан кейін негіздің бос жерлері
мен тегіс емес жерлерін орнықтыруға арналған. Сонымен қатар,
негіз тегіс болмауы тиіс, мұндай беттер кертіледі. Бояу қабатымен

бері жабысу үшін бүрку тегістелмейді.
Негіз сапасына және сылақ қабатының жалпы қалыңдығына
қарай жаңыршақ қалыңдығын есепке алып ағаш беттер бойынша
бүрку қабатының қалыңдығы 9 мм, тас және кірпіш бет бойынша 5

мм жетуі мүмкін. Жеке тереңдіктерді тегістеу кезінде бүркудің
жалпы қабаты 12 мм жетуі мүмкін. Ол кезде оны әр қабаты
қатқаннан кейін 4 мм аспайтын қалыңдықпен қабаттап жағады.
Бояу қабаты сылақ жағылған бетті тегістеуге арналған. Өйткені

жабу қабаты түзу бетке жағылады. Бояу қабатының әр қабатының
қалыңдығы қолданатын ерітіндіге байланысты. Ол әк және әк-
гипсты ерітіндіні пайдаланған кезде 7 мм, цемент, цемент-әк және
саз ерітіндісін пайдаланған кезде – 5 мм аспауы тиіс. Сапасына

қарай жаққан ерітіндінің қалыңдығы мұндай жарық пайда болады.
Ол кезде саз ерітіндіден қабат қалыңдығын 2...3 мм дейін азайтады.
Бояу қабатының әр қабаты нығыздалып, тегістеледі.
Үстіңгі жабу қабаты қалыпты сылақ жүргізу кезінде бүрку мен

бояу қабаты жасайтын ерітіндімен орындалады. Алайда толтырғыш
қоспайды немесе 1,5х1,5 мм мөлшерлі ұяшықтармен елеушіпен
еленген ұсақ құмнан толтырғыш қосылады. Қалыңдығы қалыпты
сылақтан 2 мм аспайды.

Бұл тіпті толтырғышсыз ерітіндіні қолданған кезде жарықтардың
пайда болуының алдын алуға мүмкіндік береді. Декоративті
сылақты жүргізген кезде жабу қабатының қалыңдығы оның түріне
байланысты.

Әр қабатты алдыңғысы қатқаннан кейін жағады, өйткені егер
жаңа жаққан ерітіндіні тегістесе, барлық сылақ қабаты түсіп қалуы
мүмкін.
Сылақ жамылғысының жалпы қалыңдығы 20 мм аспауы тиіс,

әйтпесе уақыт өте келе ол бұзылып қалуы мүмкін. Мұндай
ұлғайтылған қалың қабат кезінде ерітіндіні сылақ торымен жағады.
Сылақтың жалпы қалыңдығы негіздің сапасына байланысты, алайда
ол қарапайым сылақ жамылғысын 7 мм дейін, жақсартылған сылақ

жамылғысын 15 мм дейін, ал жоғары сапалы сылақ жамылғысы
кезінде 20 мм дейін болады. Бұл жамылғының тегістелген бетінің
сапасына қойылатын талаптың әртүрлі болуына байланысты.

Қалыпты сылақ жұмыстарын жүргізген кезде әк, цемент немесе
әк-цементті (әк пен цементтің құрамына қарай), әк-гипсты, сирек
жағдайда, гипсты және саз ерітінділер қолданылады. Олар тұтқыр
(ерітінді атауы қалыптасатын) және толтырғыштан (құм түрлерінің

бірінен) тұрады. Толтырғыш сапасы тұтқыр түріне, ерітінді және
оны қолдану саласының (бүрку, бояу қабаты немесе жабу қабаты)
талап етілген маркасына байланысты.
Ерітіндіні дайындаған кезде алдымен тұтқырды сумен

араластырады және араластырған кезде құм салады. Жаңа
дайындалған құрамда ертерек дайындалғанға қарағанда, илемділігі
жоғары болады. Бұл жамылғы сапасынан көрінеді. Сондай-ақ,
жамылғының берік болуы су мен тұтқырдың (су-цементті қатынас)

арақатынасынан көрінеді.
Құрам жылжымалылығы (консистенциясы) су мөлшеріне
байланысты: су аз болса, ерітінді қою болады, бірақ жамылғының
беріктігі жоғары болады. Сондықтан ерітіндіге созғыш қоспа

қосады. Олар суды аз қосқанда ерітіндінің жылжымалылығын
арттырып, оны тегістеуді жеңілдетеді. Ерітіндіні
механикаландырылған жағу кезінде бүрку үшін (сылақтың төменгі
қабаты) оның жылжымалылығы ерітінді сорғысы жұмысының

ерекшелігінен 7...10 см құрайды, бірақ сорғылардың соңғы
құрылымдары 3...5 см жылжымалылық-пен қатты ерітінділерді
жағуға мүмкіндік береді.

Ерітіндіні механикаландырылған жағу кезінде оның жылжы-
малылығы әдетте 9...10 см, ал қатты ерітіндіде 5...7 см (стан-дартты
конустың шөгуі кезінде) құрайды. Қолмен жаққан кезде бүрку үшін
3...5 см және бояу қабаты үшін 4...6 см оңтайлы болып табылады.

Әк ерітіндісі деп сумен ерітілген әк және құм қоспасын айтады.
Әдетте әктің орнына әк қамырын немесе суға алдын ала ерітілген әк
сүтін қолданады. Әк ерітіндісі илемді, жіңішке қабатпен жеңіл
жағылады, алайда баяу қатады. Қоюланған ерітіндіге су қосады.

Алайда олар дайындағаннан кейін 24 сағаттан соң қата бастаса, оған
су құюға (кейде әк қосумен) болмайды. Бұл жарықтардың пайда
болуына алып келетін жамылғының беріктігіне кері ықпал етеді.
Қатуды жеделдету үшін әк ерітіндісіне алдын ала суда ерітілген

гипс пен цемент (гипс пен цемент ерітіндісі) қосады. Олар сондай-
ақ сылақ жамылғысының беріктігін арттырады. Алайда әк-гипс
ерітіндісіне гипсты қосқан кезде әк қамырына гипс ерітіндісін
біртіндеп, аздан, біртекті массаға жеткенше тыңғылықты

араластырып отырып аз мөлшерде (5 л дейін) әзірлейді. Мұндай
құрамды ерітіндінің қатып қалуын болдырмас үшін (ол кезде
жарамсыз болып қалады) 2...3 минут ішінде жағады.
Әк ерітіндісіне қатуды тездету үшін кейде жіңішке ұнтақталған

домна қожын салады. Ішінара оларды құммен немесе оның
бөлігімен алмастырып отырады. Мұндай ерітінділердің беріктігін
қосылған қождың максималды мөлшерін айқындайтын
зертханаларда тексереді.

Әк ерітіндісін дайындаған кезде сөндірілген және сөндірілмеген
әк-қайнапаны қолданады. Әк-қайнатпада ерітіндінің беріктігі
артады, баяу қатады және жеңіл тегістеледі. Мұндай ерітіндіні
сылақ бетіне ауа көпіршіктері қалыптаспас үшін 40 минуттай ұстау

қажет.
Цемент-әк ерітінділері әкке қарағанда илемділігі төмен. Бірақ
оны цемент ерітіндісіне қарағанда, жағу, тегістеу жеңіл. Цементті-әк
ерітіндісін дайындаған кезде әк сүтіне алдымен құм салып

араластырады, сосын біртекті массаға цемент қамырын қосады.
Тыңғылықты араластырылған ерітіндіні сүзіп, дайындағаннан кейін
2 сағат ішінде қолданады. Содан кейін ол қата бастайды да
жарамсыз болып қалады.

Цемент ерітінділері ең қаттысы болып табылады. Құм қосып, су
мөлшерін азайтқан кезде оның қаттылығы ұлғаяды. Бірақ
жамылғының беріктігі артады. Цемент ерітінділері басқа
ертінділерден бачу қатады. Ғимарат ішінде оны бетон бетті

үйкелеген кезде ғана қолданады.
2.1-кестеде тұтқыр маркасы және құммен олардың көлемдік
қатынастарына қарай сылақ ерітінділерінің маркасы келтірілген.

2.2-кестеде әк ерітіндісіне гипсты қосу нормалары келтірілген.
2.3-кестесінде негіздер, көлемді бөліктер түріне қарай с

2.3-кестесінде көрсетілгендей, ерітіндінің құрамы сылақ бояу
қабаты
Негізд м
ер е

уді орындау к
Сыез
ла інде

ріт і
ін д негіз
ілерін
іңт үрі

ұрамы байланысты;
жабу қабаты үшін – бояу қабаты (төменгі қабат) түріне ғана
Цементті
Цементтік-әк

әкті
Әк-гипсты (әк:
байланысты. Суды е
(ц рі

е ті
меннді
т: н(ің
ц қаж

ымалы
гип лы
с: қ ғы
ұм) на

дейін қосады.
құм)
Гипс ерітіндісі қоспадан тазартылған және ангидритті гипстің
екі есе термо өңдеуімен сусыздандыру негізінде 60% дейін

Үй-жайларда 60%-дан аспайтын салыстырмалы ауа ылғалдылығында ішкі сылақ
салыстырмалы ылғалдылықпен үй-жайларда кез келген бет
және жүйелі ылғалдануға бейім емес қабырғаларға сыртқы сылақ жүргізу
бойынша ішкі сылақ жүргізу үшін қолданылады. Оларды жағар

алдында сумен араластыратын пластификатормен және гипстың
қатуын баяулатқышпен құрғақ қоспа
Бүрку т
үш үр

ін інде жеткізеді.
Тас және бетонды

1-ден: 0,5: 4
1:2,5-тен

дейін 1:0,7:6
1 : 4-дейін
Ағаш және гипсты

1: 0,7: 6 дейін
1:4 дейін 1:0-ден, 3:2 1 : 1 :
3 дейін
2.2-кесте

Топырақ қабатына арналған
Тас және б Қо
етол
ндан

-д ип
ен с
:2 мөлш
1 : 3 ері, % –

дейін 1:1:1,5
дейін
60% және одан төмен салыстырмалы ылғалдылық кезінде
Ағаш және гипсты

1-ден:0,5:1,5
Ішкі ағаш және гипс қабырғалар мен
1:1:1,5 дейін
аралықтар үшін:

Жабу қабатына арналған
Бүрку мен бояу қабаты үшін
0,1...0,3
Бояу қабаты үшін

еменатбтуі үшін
дейін
1,0– 1,2
ерітінділерді

қолданған кезде
Ішкі көлденең ағаш беттер үшін:
Боя бүрк
у қабуа ж

үшбо
ін я у қабат–ы үшін

1-ден0,3.
:1 0,5 1:1:1-ден (гипсті)
әк және гипсты
1 : 2 дейін

1:1:1,5 дейін
ерітінділерді
Жабу үшін
1,0– 1,5

қолданған кезде
Кірпіш қабырғаның ішкі беті үшін:
Жүйелі ылғалдануға бейім қабырға, ірге, ернеу, тірекке сыртқы сылақ
Бүрку және бояу қабаты үшін

0,03.0,10
жүргізу, сондай-ақ 6 салыстырмалы ауа ылғалдылығы 0% аспайтын үй-
жайларда ішкі сылақ жұмыстарын жүргізу
Жабу үшін

Бүрку үшін
60% жоғары салыстырмалы ылғалдылық кезінде
Тас және бетонды 1-ден : 2,5 1-ден : 0,3: 3

Проолифкасы бар сыртқы күшке
1:4 дейін
дейін 1:0,5:5
арналған

0,5.0,7 (құммен) 0,5 – 2,0
(құмсыз)
Жабу қабаты үшін
Тас Е

ж ск
ән е
е рт
бет уо .

нд Г
ы ип

-д ты
ен: ң

1 : иним
1-д а
ен лды
: 0,7:0 , м

гипстың максима
3 лды

ін мөлшдер
ей і

ы ұр
лаамы
қ ерітінділерінің
Негіз

жы дер
лжы т
м үр
а лері

лылығын арттыруға рұқсат етіледі. Ерітінді
Цементті
Цементті-әк
жылжымалылығ (ц

ы емен
н е т
рі :тінді(ц

бө :
лі әк

пен ст әк
а тік
ндартты Әк

о ік
н -уги
с пст
саік

рі і.
тіндіні ав қ
т ұм
ом )аттанды қ

ры ұм)
лған бето (
н әк
з :а қ

у ұм)
ытта (ә
рык : ги
нда, п с

е : қ
рі ұм)
тінді
то Ә

а ос
рыылғ
нда ан әкт
жә і жә

не не
қ күр
ұры де
лылі

ріті
жұ нд

ы ні
ст а1,4
ры г/с
ндам3

дағыз
йы дық
нда пен
йды.

рі ы
ті р
нді түр
ні қ інде

лықсо л
а да
ла ны
ңы лады

нда д .а О
йы ны
ндау б
е ас

е пе
ді: н
ер і ә
ті кті

Төменгі қабаттың 1:1-ден 1:5
1:1:1,5-ден 1:

қамы
ұра р

н дайы
өлшеу нд

жаен
т ке
жә зд

д ру
ы а ко
рн э
а фф

йы ицие
сы нт
лақ тері
жүрг (і2.

(топырақтың)
дейін
1,5:2 дейін

улда
ме ны
н ла
не ды

мес .е нығыздаушы қоспалармен тыңғылықты араластыру
цементті және
қа ц
ж емен

е 4-
т. т

ла еде
йда қкөс
ұрғеатқі лг

о нде
спа й,
лар ә

л ам
да ы
нғ р

нд1,
і 30
ні қ а г/

де ы
да 1
йы,33
нда (

п,я ғ
о ни
ла ,р д 1
ы, 33

бір е
д се

не өп)
гізге ауд
жа а

п, ко
па эфф
йда ицие
лану нт

тіан
йтған

нікқе
ң зд

е мғ
лгіал е
і нг
бі із

а іқ.тау мерзімі бар.
2.4-кесте
Дайындағаннан кейін олар қата бастайды. Ал мұндай ерітінді

айтқанда, суды аз
қосып илемді ерітінді алу үшін илемдеуші және гипс ерітінділерінің

а т с
қу т

н ик
рын а

батңяо ур
л а е
т нг
ат і

па і
енні

ла ң
р. жұм

тт а жы
амыры

лғ ф
ан ғ

р , ә м
г/с өлш

детте ері
ос н

ндаза
й йт
қ уға
ұрғ қ м

қ үм
ос кті
па нді

н, е, ре
ал д іс. Б
ұйы ұл
қ қ о с

қо м
с ылғ
пағаы
есзы

і ны
нді ң

с рі
па кт
ла іг

қ ры
ос п,
ы бі
ла р

ды .уақы
г/см3 тта ерітіндіні жағуды,
тегісте

Е нд»
ріті жә
нді қне
о 1с, «

па Го
ла л

ы дба
шт нд

ет а
38 ла
не т

ла қ
қ қ қоспа
онды ла
рғ р

ы ( с«тК
а науф
нция »

қ фир
ұрам м
ыасы
нда қ (Г

олФР
да )
на ш
ды ы

. ға
О ра
ла ды

ержә
зі не

жә ар
не а

үз ль
1,ді »
49кс і (зР еәсе
ре й)

ке.т т О
і ла

ик ы
лдыс ум

рі н
ті а
ндра

қосты
па рғ
лааунна
ыш н

қа к
1,ейі
43 н
бөлі

Үздуіт
к сіш1
з і, нде

е йда
тті ла

нді ла
қ ды
ос .
палауыш1,

т 27
ың Масса

үлк 48
ен, оны
негі Қ
зі ат

не у
нд ы

ла ба
қ сяту
алатпа
нция са

ла ,ры гип
нда с

не ерітінді
нді с іда о
йы лар
нда ды

лып, с
үз у

1,47
0,85
1,26
1,54

бе ла
рі с
лі т

ру н
ы ке
қ йі
ажне т5 ...

р ім
ті ин
нд у
і тт

йы қат
ндаы
у,п қ

е ла
ру ды

дә да
не , ода
жа н

қ і жар
онды ам

лаз бо
ры лы
нда п

л ла
да ды

1,25
1,60

Ері ті ер
нд іт
қ іо нс діс
па ін

штғаайт
рм у

н ық
ат қ

р с па
а лар
йна ме
лм н

лы ( «Л
ба ем
ра »
ба қ

нд ұрғ
армаеқ
1,45
0,89

1,24
1,67

ос және
палау о
ы ла
ш рс

р з қо
па лда
йда на
ла ды

ны . Б
ла ұл
ды. қ

ерірд
ті ы
нді60%
сін -ға

б йі
ет н
о са
қ лы

1,44
ос ст
па ы

н алы
да а

а а0 ,
йы ы
90 лғ
нда а

у лды
ға лы

үм ы
кі к

ре де
ді. к ора
Не т
ғ ив

тале
раулғ а к

нқоқсол
пада
лана
у 0ды

та р О
да ла

бадкы к жа
1,22
өле ғ
міа р а

180 1,
л; 82 сум
жле е

қ ла
озғаслты
қ ра
ы ды

шы .
ны Е
ң рі
қутаінд

.. ысы
490 м
Вт қішінде
ұрайды . жұмысқа қажетті

мөлшер
С д1
О е,

42 зі
46Б р
лейді
циклд .

0,95
1,21
1,90
ы әрекетті ерітінді қоспалауыш (2.1-сурет) 5 мм

дейі С
н а з 1,те
о рі

ынді
рғ ле

97йт
ция у

м ауыл
жы ша
лжы ру
ма аш

лы ы
00 лы
лық ғы

қ(ұры
ста лы
нда с

т нд
ты а кқоанбы
ус рғ
тыала

ншін
а) қо

ы да
ла на
қ ды
ер .

ті Са
нді зсд

жы бі
лдар
м тә
даул

ык 1а
, лды

ндауға н
а ала
рна ұс
лға т

н. айды
1,19 , суда ол илене
2, д
10 і. Бір

тәулікт
Оелн1 ,ке

7 йін
қ оны
орша ута

н ил
1, е

жә п,
не а ра
е ла
ріт с

і ты
нді ры
ні1п
, ,а

18су
ра қ
лаосстады
ыру ( қойм

онда
түрге
орна де
ласйі

қ н)
ан , с

о іс, с
паос

шз мөл
бар ш

барде
нм р
ен оғ

1 н құм
дәне с

е бе
рл д

рба)ұм1
, 3 , м
37э өлш
лект е

р р іқ с
оз а

рі а
тіныс

па 1
лаубө
ы лі
штгі

ын е2,
ба (

қ өле
ару м

бойы
арна нш
лға а1
н ), м

36п ауйлы
льт с
пе а
н зғ а 4 құм

ект ң
р 4 бөл
шка і

ын с1
на а,
н,ла
16 ды

а бөл
лтқыігі

білітгаіш
неан

ба с
н аз

ыбөл
ны і
ңгі –
бі қ

л ұна
ігі рс
не ыз саз
бұра ғ

е саз
ңді д ақ

е а с
ру а лына
үші ды

1,35
1,14
1,15
2,66

ду жа
кт м

д лғ
ан ы
тда жа
ұра ры

ды. қтың пайда болуын азайтады, бірақ беріктігін
төменде
Қо т1се,д

паі.
ла С
у онды
шы қ

ба та
ра н
ба 1, ер
17 іт

нны і
ң нді
6 қм
а арк

лағ а
ыс ы

14 орт
ойы аш
нті а
ре кктлим

е а а
2, тт

йнаа
ла М
ты4н

бі рк
лі а

п,існ
33ірқ
і ұрғ
лге ақ

н. к
О лим
лар ат

ба 10
ра м
ба анрк

о сы
рп на

ы таөм
ра е

ы бол
нда ма
6- уы

08тиі
17 с

с лақ
аңы е
ла р
у іт

ба ін
р. ділері түрінен тыс 3...7 м қолмен жаққанда
(стандарт
1,ты

32 конустың шөг
1, уі
25 бойынша), мех
1, аник

аландырылғ
3, ан
33 жағу
кезінде 10

1, с
31 м дейін жылжы
1, м
29алылықта болуы

1 тиіс.
3,54
1,30
1,33

1,10
4,00