Шың мен шыңырау

УДК 821.512.122 ББК 84 Ћаз 7-44 Д 64 Ћазаћстан Республикасыныѓ Мќдениет жќне аћпарат министрлiгi Аћпарат жќне мџраѕат комитетi «Ќдебиеттiѓ ќлеуметтiк маѓызды тљрлерiн басып шыѕару» баѕдарламасы бойынша шыѕарылды Доспанбетов Џ. Д 64 Шыѓ мен шыѓырау: Роман. / Џзаћбай Доспанбетов. – Алматы: «Ћайнар баспасы», 2012. – 416 бет. ISBN 978-601-212-018-9 2-кiтап. – 2012. – 416 бет. ISBN 978-601-212-044-8 Жазушы Џзаћбай Доспанбетов «Шыѓ мен шыѓырау» романыныѓ 2-кiтабында Еѓбек Ерi Нџрмолда Алдабергеновтыѓ џзаћ жылдарѕа созылѕан ќуре-сарсаѓынан соѓ адал еѓбегi мен елiнiѓ ћамћорлыѕы арћасында мџратына жеткенi баян етiледi. Жазушы бџл кiтабында мынадай идеяны басшылыћћа алады: мiр ћанша згергенмен, ќлеуметтiк ћџрылымдар ћанша алмасћанымен, мќѓгi згермейтiн, ћайта жаѓѕырып, жаѓарып жасай беретiн нќрселер бола бередi екен. Олар – адамдардыѓ араћатынасы, арман, мљддесi, елге, жерге деген махаббаты, кзћарастары, ќрекеттерi т.б. Оћырман назарына џсынылып отырѕан осынау шыѕармада да дќл осындай ескiрмес таћырыптар сз болады. Кезiнде екi дљркiн Социалистiк Еѓбек Ерi атаѕын алѕан Нџрмолда Алдабергенов пен сондай Еѓбек Ерiнiѓ бiрi Ќбдiћадыр Дайыровтыѓ мiр жолдарын, таѕдырларын зек еткен «Шыѓ мен шыѓырау» дилогиясында жазушы Џ.Доспанбетов сол кездегi уаћыт бейнесiн, ќлеуметтiк ортаны шыншыл ћалпында суреттеуге барын салѕан. Еѓ бастысы – автор ћазiр «модадан» шыѕа бастаѕан, шынайы еѓбек адамдарыныѓ згелерге, ќсiресе жастарѕа љлгi- *неге болуѕа жарайтын џнамды бейнелерiн жасауды маћсат еткен ќрi сол маћсатына жеткен деп баѕалауѕа лайыћ. УДК 821.512.122 ББК 84 Ћаз 7-44 ISBN 978-601-212-044-8 (2-кiтап) ISBN 978-601-212-018-9 © Доспанбетов Џ., 2012 © «Ћайнар баспасы», 2012

БIРIНШI ТАРАУ Ауылдыѓ кљнбатыс жаћ шетi. Колхоз орталыѕын жанай аѕып, тмендей келе, кiлт бџрылып, iшке ћарай сџѕынатын кiшкене зен Ћусаћтыѓ жаѕасындаѕы саздауыттан сќл жоѕарыда еѓселi де ескiлеу жеке љй тџр. Кшеден ары болмаса, осы Ћусаћ жаѕында мџныѓ тѓiрегiнде басћа љй жоћ. Тiптi басћалардiкiндей айналасына баћша да егiлмеген. Ћара басы ѕана ћаѓћайып, бой созып ћарайды. Бџл – Ћусаћтыѓ дќл осы љй љшiн орын ћалдырѕандай ирек жасайтын тџсы. Сол ирек бiткен жерден сол жаћтаѕы кшеден блiнiп шыћћан енсiздеу, клденеѓ жол тетiн кпiр салынѕан. Кпiрдiѓ бергi жаѕында иiрiм бар. Иiрiмге ћарасаѓ Ћусаћ аћпайтын сияћты. Аспанныѓ бiр блiгi су астына ауып кеткендей сурет берiп, тџнып жатады. Ќр жерде iркiлiп, бiр-бiрiмен жалѕаса алмайтын ккпеѓбек балдыр ћалћып тџр. Жел соћса, жабайы ћџстар зуылдап тсе, не асыранды ћаз-љйрек ћићулап тобырын шџбыртса ѕана ол кiшкене айдын бетiмен бiрге баяу ћозѕалыс жасайды. Еѓселi љйдiѓ сыртында, ћабырѕаѕа арћасын сљйеп, он алты жасар бала отыр. Ол ккпеѓбек балдырдан кз алмай, бiр бояудан мыѓ бояуды ажырата алатын кќнiгi суретшiлерше кргенiн жанары арћылы сљзiп, зiне еѓ керектiлерiн бiржола жадына тоћып алмаћтай тесiле ћарайды. Ауыћ-ауыћ иiрiм iшiндегi аспан суретiн де ћызыћтайды. Селт етпей тџрѕан табиѕаттыѓ осы блшегiмен бќсекеге тљскендей-аћ мџнда да ћыбыр жоћ. Осы ћыбырсыздыћпен кiмдi кiм жеѓер деген ћатып-семген баћастыћ бар ма дерсiѓ. Бала отырѕан љйдiѓ iргесiнен тмен, биiктiгi екi-љш адымдай ѕана еѓiстен ары сол балдырлы иiрiмге дейiн созылѕан саздауыт жазыћ та кзден таса емес. Егер бала ћапысыз мџћият аѓдамаса, жел шайћаѕан су бетiндей осы саздауыттыѓ да ћозѕалып кететiн сќтi к*зден ћаћас ћалуы мљмкiн сияћты. Ондайда табиѕат ћыбырсыздыѕымен бќсекеге тљскен бала љлкен олжадан ћаѕылатындай. Баланыѓ сырт пiшiнiнде еш оѕаштыћ жоћ. Иыѕы ћушыћтау,

нќзiк денелi, зi ћатарлас ћолхоз балаларыныѓ арасына оѓай сiѓiп кететiн, олардан ажырату ћиын ашаѓ тџлѕасы бар. Шодырайѕан екi шекесi ћатты керген маѓдай терiсi жып-жылтыр. Одан тменiрек ћалыѓ ћабаѕы мен мџнартћан кздерi осындай ойлы сќтте ћањарлы крiнгенмен, аћшыл жџћа ѓi, тљзу ћыр мџрны, жџтћыншаѕы дљрдиген жiѓiшке џзын мойны ћыз ћылыћты жџмсаћ мiнезiнiѓ, кiм-кiмнiѓ де ортаћ тiл табуына жайлы ашыћ кѓiлiнiѓ сќулесi iспеттес. Кiшкентай кпiрге тiрелiп тџнып тџрѕан иiрiм, ондаѕы ккпеѓбек балдыр, шым ћџйћалы саздауыт неге селт етпейдi? Мљмкiн бала да олармен бiрге ћимылѕа келер ме едi? Бiраћ оныѓ буын-буынын ћозѕаушы кљш ту сыртында екен. – Жауар! А, Жауар! Бала «а» деген жоћ. Орнынан тџрды да, ары айналып, кше жаћтаѕы есiкке беттедi. Ауызѕы блмеге енiп, сќл тыныс жасады. Мџнда ешкiм жоћ. Тљпкi љйге кiргенде трдегi љлкен сандыћтыѓ аузын шалћайта ашып, небiр жылдан саћталып, еш кќдеге жарамаѕан жаѓа кйлек-кншек, оћалы киiм, камзол, шќйi, жiбек орамалдардыѓ тљр-тљрлiсiн ћобыратып жайып салып, ќлi де бiрдеменi таппай аћтарып ћазбаланѕан ќйелдi крдi. Жерде, киiз љстiнде, аузы ашыћ кiшкене ћораптыѓ iшiнде, бџл ќйел мейрам кљндерiнде ѕана таѕатын Еѓбек Ћызыл Ту орденi жатыр. Сандыћ тљбiнен оны да алып шыѕыпты. Блмеде ќтiр иiсi аѓћиды. Ќйел басын ктергенде иыѕына салѕан жаѓа бџйымдардыѓ ћџлпыртуымен те сџлу крiндi. Hзi де бойшаѓ, бiр крiмге бар жан едi. – Жауар, Несiпбала апаѓа барып келшi. Келемiн деп-аћ едi, ендi ћашан. Ќлде, жазѕан, жџмыста бригадирлердiѓ кзiне тљсетiн болѕасын байланып ћалды ма? Сонда да баршы... Ќркiмнiѓ з шаруасы ћат ћой, љйiне келсе де, айналшаћтап шыѕа алмай жатћан шыѕар. Егер љйiнде болса, осында тез жетсiн деп айтшы, аћылдасатын шаруа бар едi. Ќйелдiѓ бџл сзi баланыѓ ккiрегiне оћтай ћадалды. Оћ емес, мџз сљѓгi сияћты. Iшке бойлап, бљкiл денесiне содан суыћ тарап бара жатты. Жауардыѓ бџл кптен кљткен сзi. Ендi оныѓ да кезегi келiптi. Жауар љй алдындаѕы љлкен кшеге тљстi де, шыѕыс жаћћа беттедi. Кљн бесiннен жаѓа ауѕан. Кљз мезгiлi кљлтеленiп, суыћ тљскенше алтын желегiн бiраз желкiлдетiп алайын дегендей тым жайдары кѓiлдi ћарайды. Ћусаћтыѓ саздауыт жаѕалауы демесеѓ, ћазiр айналаныѓ бќрi сап-сары. Алаћандай-алаћандай аѕаш жапыраћтары жол љстiнде ат кпiр болып, киiздей тџтасып жатыр. Аяћ басћан сайын табаныѓныѓ астында былћ-былћ етедi.

Ауылдыѓ бџл шетiнен ол шетiне жеткенше бiраз жер ту керек. Алѕа аттаѕан сайын тџла бойында кiршiк жоћ, аћ жџмыртћадай ќсем љйлер бiрiнен соѓ бiрi еѓсе ктерiп, ќлдекiмдердiѓ жылы џясы екенiн жарыса айтатындай. Жауар бџл љйлерге ћызѕанышпен ћарады. Бќрiнiѓ де iшiсыртында ћайнаѕан тiршiлiк тџнып тџрѕандай. Ауласында бiр тал спеген, елден оћшау кљтiмсiз з љйiн елестеттi. Сандыћ аћтарѕан шешесiн елестеттi. Иќ, жаѓаѕы ќйел мџныѓ туѕан шешесi – Саѕила едi. Ол сенiѓ туѕан шешеѓ деп, бџѕан ешкiм айтпаѕандай. Ол да балам деп, ккiректегiсiн аћтарып, аѕынан жарылмаѕандай. Жауар осы ќйелдiѓ аѕасы – орныћсыздау, алыстаѕы ћой отарларымен бiрге кшiп-ћонып жљрген, ендi бiрде орталыћћа келiп, ел ћатарлы даѓѕыратып љй саламын деп, ол талабы бiраз iске асћан шаћта таяѕын џстап, осыдан бiрер жыл бџрын жайлау, ћыстауына ћайта тартып отырѕан Шќмiлбай шалдыѓ баласы саналады. Тiптi соѓѕы трт-бес жылдыѓ ќлетiнде Шќмiлбай ћой соѓында емес, осы ауылда отырѕанда да, Жауар Саѕиланыѓ ћолында тџрѕан. Тiптi сонда да Шќмiлбайдыѓ баласы саналады. «Саѕилашым трт ћабырѕаныѓ ортасында жалѕызсырамасын деп, уаћытша берiп ћойдым» дейтiн Шќмiлбай. Кљз, ћыс айларыныѓ ћарсаѓында шалдыѓ љйiнен Жауардыѓ iшiп-жемiне деген сылтаумен Саѕиланiкiне азын-аулаћ џн, бiрер тџяћ џсаћ мал келiп тџратын. Естияр Жауар соныѓ бќрiн крiп-бiлiп жљрсе де, ккiректегi бар асылын жаѓаѕы сандыћ аћтарѕан туѕан шешесiне арнайды. Бiраћ шеше мен бала арасында бiр тљсiнбестiк, ћазулы ор жатћандай, екеуара ћарымћатынаста салћындыћ, жатбауырлыћ сезiлетiнге џћсайды. Баланыѓ мархабатты сезiмi жапан даладаѕы саѕым елiктiргендей љнемi ќлденеге алаѓдаумен жљретiн ќйелдiѓ кзiне тљспейтiндей. Бiр емес, бiрнеше љйдiѓ ортасындаѕы жалѕыз бала ѕой, тап осыншалыћ ћамћорлыћтан кенде емес деген еш байћау, байыптаусыз тљйген ойы ма, ќлде ес бiлгелi згенiѓ ћолында скен баланыѓ жат боп крiнуiнен бе, ќйтеуiр Саѕиланыѓ кзiне шел боп жабысћан бiрдеме бардай. Жауар iштен ѕана ол менiѓ туѕан шешем деуден айныѕан емес. Осыны мiрiнде бiрiншi рет мойындап тџрѕандай ойына алѕан шаћта не бойын џзаћ уайым жайлайтын. Ћазiр де сйттi. Тек бљгiнгi уайымныѓ ажары блегiрек едi? Жаѓаѕы «Несiпбаланы шаћыр» деген сзi бџѕан бiржола «љйден кет» дегендей естiлген. «Ендi не болмаћ, – дейдi Жауар. – Бет-жљзi алабџртћан шешесiн не кљтiп тџр? Сљйегi ћаѓћайѕан даѓѕарадай љй таѕы кiмге ћалмаћ?»

Шешесiнiѓ бљгiн ћызылша жонуѕа бармай, сандыћ аћтаруы Жауарды тљнде џйћысынан шошытып оятардай бiр пќлекеттiѓ басталуы едi. Шешесi – жай ѕана ћарабайыр жан емес, атаѕы Алатаудай осы колхоздаѕы жџлдызы ерекше жанѕандардыѓ бiрi. Оныѓ жџмысћа шыћпай ћалуы ел iшiндегi оћыс оћиѕаѕа баланып, кљбiр-кљбiр сзбен кљбiдей кљмпiлдеп, џзаћ саћталатын ћџбылыстай соѕып терi аныћ. Ендi арты осындай шуѕа айналатын iске ол з еркiмен пейiл берiп дайындалуда. Бџл кесiмге ћаншалыћты аћылмен келдi екен? Дџрыс па, бџрыс па? Осы сџраћтарѕа шешенiѓ де, Жауардыѓ да санасын, кз алдын жап-жарыћ етердей айћын жауап беретiн кiм бар? Несiпбаланыѓ љйi орталыћ кшелердiѓ бiрiнде. Тѓiректе тџратын белсендiлерi кп, колхоз мiрiнiѓ у-шуы емiн-еркiн жетiп тџратын, љлкен аѕыстыѓ ортасында жайћалѕан дараћ аѕашындай бќрiне кндiккен, бќрiн ћабылдап, бќрiне бас шџлѕып маћџлдап тџратын, кпшiл ортаныѓ не машаћатына да «ћџлдыћ» деп бiр ѕана сз айтатын кеѓ пейiл мекен-жай сияћты. Тiптi iргелес зге љйлерден шаѕындау болса да солай. Есiк алдында дќу аћ тс ит жатыр. Ол Жауарды танитын. Кптен крмеген меймандос адамы келгендей кздерiн ктерiп, ћонаѕыныѓ ћабаѕын барлаѕандай џзаћ ћарады. Жауар оѕан жаћындап, маѓдайын сипаѕан жоћ. Iшi алай-тљлей бџл басћаныѓ ћамћорлыѕын зi керек етiп тџрѕан шаѕы едi. Иттi ћайтсiн. Табалдырыћтан аттап, iшке енгенде ортаѓѕы блмеде, дѓгелек аласа столда нан жайып жатћан ћызды крдi. – Апам ћайда? – Апам жџмыста. Бљгiн ертерек келем деген сияћты едi, жоћ ћой ќлi. – Ћыз алдына тљскен жалѕыз бџрымын иыѕынан асыра арћасына ћарай серпiп тастап, басын ктере Жауарѕа ћарады. Ќрбiр бойжеткенге тќн ќуестiкпен бџл да еѓ алдымен Жауардыѓ тџла бойын сын кзiмен бiр шолып шыћты. Hзiнен жасы кiшi баланыѓ тџр-тџлѕасын ћуыршаћтай крген, љлкендiк пiшiнi жеѓгенге џћсады. Жауар зiнiѓ бџл ћызбен ќѓгiмесi жараспайтынын сезiп сыртћа шыћты. Аћ тс иттiѓ ћасына барып, љлкен томардан ћиылѕан жаѓѕырыћћа отырды. Есейiп ћалѕан бала шеше халiн ћатты ойлай бастады. Бiр жайдан оныѓ ткендегi сќтсiздiктерiнен хабардар болѕасын да ма, iшiн жел кезгендей уайым кеулей бередi. Сќлден соѓ жаѓаѕы нан илеген ћыз да сыртћа шыћты. Жауар екi ћолѕа ермек тапћысы келiп, аћ тс иттiѓ (аты да Аћт*с)

басын сипалауѕа кiрiстi. Ол да осыны кљтiп жатса керек, маѓдай жљнiн жапырѕан жџмсаћ алаћанныѓ астында раћаттана манаурап, кзiн жџмѕысы келедi. Несiпбаланiкi бiр љлкен, бiр кiшi – екi кшенiѓ ћиылысћан тџсына орналасћан џзынша љй едi. Баћша жаћта не ћажетке екенi, ќрi ћай заманнан жатћаны белгiсiз, кесiлген бренелер адамныѓ белiнен келетiндей етiп ћаланып ћойылыпты. Ауланыѓ екiншi жаѕынан, љйге ћарама-ћарсы бiрiне-бiрi жымдастырылып, екi-љш ћора, кiлет салынѕан. Жауар отырѕан жаѓѕырыћ осы екi аралыћтыѓ дќл ортасында. Ћыз зiнен тосырћаѕан баланыѓ мiнезiн ћызыћ крiп кљлiмсiрей ме, ќйтеуiр кѓiлдi ћалыпта Жауардыѓ тџсынан тiп барып, кесiлген бренелердiѓ љстiне отырды. Еѓкейген кљн Жауардыѓ бетiне тура тљсiп тџр. Ендi оѕан ћыздыѓ назары ћосылып, екi ыстыћ мљлдем кљйдiрiп барады. Дќл љй маѓында ћалыѓ аѕаш жоћ, тек ќрiректе жол жиектерiнде зќулiм теректер ћатарласа бой тљзеген. Кљнмен сќулеленген дљниеде лљп еткен ћозѕалыс байћалсашы. Бќрi де барар орнына барып, бiржола шегеленiп, манаурап ћалѕандай. Жауардыѓ да уаћыт ткiзу љшiн манаураѕысы келiп едi. Бiраћ екi ыстыћ кзiне ћадалып, аш шыбындай мазалап, жеп барады. Сiрќ, бџныѓ аћ жаулыћ салѕандар жнiнде iштей дќмесi зор болѕанмен, тап ћасынан бiреуi шыѕа келсе, толћын айдап ќкеткен жаѓћадай ћол-аяѕы кљш-ћуаттан айрылып, бiрден есiнен адасатыны бар. Ойлы ћимыл, сз бџѕан мџндайда дарымаѕан ћасиет. Мынау бойжетiп, толыћсыѕан ћыз Жауардыѓ осы дќрменсiздiгiн бџрыннан аѓѕарып, оѓашада кзбен ћасаћана безере тљскендей. Мљмкiн Жауар оѕан џнайтын шыѕар. Тек мџныѓ жасыныѓ кiшiлiгi ћыз ккiрегiне шоћтай басылып, шыжѕырып отыр ма? Жауар батылдыћ жасап, ћыз бетiне тура бiр ћарап едi, бџл жорамалы отћа кљйген кбелектей жоѕалды. Кз жанарында кљндей ћуат бар ћыз бџдан ќлдећайда биiкте екен. Жауарды тек келемеж етедi. Жауар отырѕан орнында одан сайын шге тљстi. Аћтстi кбiрек мазалай бастады. Мџныѓ жасындаѕы ќрбiр жiгiт сияћты бџл да болашаћ жарын ќлсiн-ќлсiн елестететiн. Ол мынау ћыздан ќлдећайда сџлу болуѕа тиiс. Бiраћ бџл ћыз да жаман заттан жаралмаѕан. Кз тартуы соны айтады. Толыћша келген денесiнiѓ ќр тџсында *зiне басыбайлы ћиял сџлуына тќн кейбiр белгiлер бџлыѓ-бџлыѓ етiп, дiрiл ћаѕады. Кейде мџныѓ тџлѕасы сол ћиял сџлуымен бiрiгiп, ћазандай ћайнап, Жауардыѓ басын ћоса айналдырып бара жатћандай. Егер осы љйде тџрып, оћуына тура келсе, кiрсе де, шыћса

да мына ћыз кзiндегi ткiр шегесiн ћадап, Жауарѕа ауыр азап шектiрмей ћайтсiн. Бџл ћазiр соны ойлады. – Саѕила тќтем љйiн кiмге ћалдыратын болды? – дедi ћыз ауаны шыѓ еткiзгендей дауыспен. – Бiлмеймiн. Бiреудiѓ ћимасы саудаѕа салынса, екiншi бiреу оѕан леѓ айтып ћарайды. Жауар тап ћазiр мына ћыздан сондай жаттыћты крдi. Ћаѓырап ћалатын шеше љйi з мiрiнiѓ жадау лкесiндей таѕы да уайым салды. Бiр ойдыѓ екiншi оймен алмасуы аз-кем бой жаздырѕанмен, бџл тым алдамшы жеѓiлдiк. Соѓѕысыныѓ ћыспаѕы ћаттыраћ екенiн тљйсiндi. Екеуi џзаћ отырды. Ћыз ендi Жауарѕа ћарауды ћойып, Саѕила жайын ойлап кеттi. Ћырыћтыѓ ћырћасына шыћса да, жас ћалыѓдыћтан ќрмен ћџбылып, ћыр-сырына аса ћаныћ емес беймаѕлџм бiреудiѓ етегiнен џстап, таѕы да жат жџрттыћ болып бара жатћан Саѕила тѓiрегiндегi ел сзiн еске алды. Сол сздерге орай туѕан ќрбiр бойжеткен ћызѕа лайыћ тљйсiктер мџны шет-пџшпаћтап мазалай бердi. Кейбiр ашћараћ жандар бiреудiѓ аузындаѕы жартымсыз тљйiр нанды да ћызѕанады. Саѕиланыѓ баратыны кiм болса о болсын, оныѓ таѕдырындаѕы осы бетбџрыс мџны да бейжай ћалдырар емес. Жауар ћызды осындай кѓiлi блiнген шаѕында таѕы да байћастап ћойды. Ћыз ѓi Жауардыѓ iшiндегi алай-тљлейдi ыѕыстырып барады. Ендi ѕана там-тџмдап, мџныѓ кеудесi жеѓiлдей бастады. Кше жаћтан Ћаяз крiндi. Бџл баяѕы кiшкентай Жауарды балыћ џстаймыз деп, колхоздыѓ тоѕанын жыруѕа апаратын Ћаяз емес. Ол Ћаяз бен бџл Ћаяздыѓ арасында жер мен кктей айырма бар. Желке жаѕы ћысћа ћырћылѕан ћап-ћара шашын артына ћайырѕан, жауырыны кљректей аса ћайратты жiгiт болып жетiлген шаѕы едi. Аулада Жауар мен ћыздыѓ отырѕанын крiп, екеуiн ћабаѕыныѓ астымен, кќдiк кзiмен барлап тџрды. Кќрi теректердiѓ тљбiнен сыѓсып аћћан кiшкентай арыћћа тiрелiп, аттарын-аттамасын бiлмей бгелген. Жауар оѕан мойнын бџрѕанмен, бетжљзiмен ешћандай ишарат бiлдiрген жоћ. Тек ћыз ыѓѕайсызданѕандай, не бойындаѕы сеѓi бџзыла бастапты. Ћаяз ендi, арыћтан тiп, аяѕыныѓ дыбысын бiлдiрмей берi жылжыды. Кзi ћысыѓћылау, еттi жљзiнде елжiреген мейiрiм мол. Жауарѕа жылы џшырай ћарайды. Аћырын жљрiсi Аћтс ћалай кредi деген саћтыћтан екен. Ол жаћындаѕанда Аћт*с Жауардыѓ алаћаныныѓ астындаѕы маѓдайын ћозѕап, тџмсыѕымен Ћаяз жаћ ауаны кескiлеп мазасыздана бастады. Жайлы жатысын ћимаѕан, тек аса керек жаѕдайда ѕана «арп» етiп, атып

тџрѕаным жн ѕой деп сабыр саћтаѕаны сияћты. Жауар оныѓ осы екiџдайылыѕын байћап: – Аћтс, жат, тыныш, – деп маѓдайын тмен басып-басып ћойды. Аћтс бџл бџйрыћты раћаттана ћабыл алды да, Ћаяз ендi тбесiнен аттап кетсе де, былћ етпестей болып, ћџйрыѕын бџлѕаѓдатып, алдыѓѕы екi аяѕын созыѓћырай оѕан басын ћойды. Ћаяздыѓ ћысыѓћылау кзi те ткiр, адамныѓ ет пен терiсiнiѓ арасындаѕыны да кре бiледi. Аћтстiѓ не бойына орнай ћалѕан бейбiт мiнездi сќтiнде аѓѕарып, адымын џлѕайтпаѕанмен, еѓсесiн ктерiѓкiрей таѕы жылжыды. Жауардыѓ тџсына жете бере екеуара ћџпияларыныѓ болѕанын сезген ќккiлiгi бет терiсiнде ћызыл ала ћан сќулеленiп ойнаѕандай езуi ћџлаѕына жете кљлiмсiредi. – Жаѓбырдан кейiнгi торѕайѕа џћсап, шуаћтап ћапсыѓдар ѕой, – деп Ћаяз кбiне Жауарѕа ћараѓћырай, ћызды да назарынан тыс ћалдырмай сарѕыш тiстерiн жалаѓаштап џзаћ ыржиды. Шуаћ емес, бойынан ызѕар жљгiргендей болѕан ћыз кесiлген бренелерде отырѕан кљйi оѓ ћолын тсiне, одан соѓ белiне апарды. Тљсi де кгерiп кеткен сияћты. Жауар ћыз бойындаѕы згерiстi ћапысыз таныды. Ћаяз да сол кесiлген бренелерге барып жайѕасты. Ћыз бен екеуiнiѓ арасында бiр-бiрiне ћолдарын созса ќреѓ жететiндей ћашыћтыћ бар. Ћаяздыѓ бар ынтасы ћыз жаћћа ауѕанмен, мейiрiмдi мќзмейрам жљзiнiѓ ћалыѓ орманынан екi ћара даћ Жауарѕа ћарай оћталып-оћталып ћояды. Мынадай жайдары, кљн сќулелi кл бетiндей аћ жарћын адам ѓiне де сондай суыћ ћарас, суыћ жанардыѓ бiтуi мљмкiн екенiне тџѓѕыш рет кз жеткiзген Жауар мџны зiне бейтаныс таѕы бiр дљние ћырына балаѕысы келдi. Ол Аћтстi батылыраћ сипай бастады. Жаѓа ћыздыѓ ћарасынан кiрерге жер таба алмаѕанда осы ит ћорѕаныш болып едi, ендi оны мынау Ћаяздыѓ да ћара ћорѕасынына ћарсы темiр ћалћан еткiсi келдi. Ћаяз ћызѕа ћарап, бiрдеме деп кљбiрледi. Жауар ештеме џћћан жоћ. «Џрћия» деп оныѓ атын ћыстырѕанын ѕана ћџлаѕы шалды. Ал Џрћия бќрiн естiп отыр. Ћаяздыѓ мейiрiмдi жљзбен кљбiрлегенi оныѓ ћол-аяѕын бџрап, тќнiн ауыртћандай бетжљзiнде клеѓке жљгiрдi. Ћабаѕы тљйдектелiп, ендi-ендi найзаѕай ойнатардай ћањар љйiрдi. Жауардыѓ iшiн ћызѕаныш ћарыды. Манадан берi бџл оныѓ ќп-ќдемi ћарасынан азап шексе, Ћаяз кљбiрлеген с*здерiмен-аћ ћызды терiдей илеп ќкетiп барады.

Ћаяз љзiк-љзiк кљбiрiн ћойѕан жоћ. Џрћия ћабаѕын шытып, басын шайћап ћана жауап бередi. Бџл ћандай ѕана тылсым сздердi айтып отыр екен деп Жауардыѓ сџмдыћ ынтасы оянды. Сол сздердi бiлу љшiн небiр ауыр шартћа да келiсуге бар едi. Осы кѓiл райымен отырып, Џрћияныѓ ауыр ћиналыс љстiнде екенiн де џћты. Ћаяз ћандай мейiрiмдi бола алады десеѓшi. Жљзiнен ризыћ майы тгiлiп тџрѕандай жылтылдайды ѕой. Анау Џрћия сол шоћиѕан ћалпында неге ѕана ерiп кетпейдi. Ћаяз таѕы кљбiрге басты. Џрћия орнынан тљрегелiп кете бермекшi едi. Ћаяздыѓ «отырсаѓшы» деген сзi бгеп ћалды. Тiзесiн ћайта бљктi. Таѕы кљбiр. Жауар ештеѓе естiмесе де, ћџлаѕын мыћтап-аћ тосты. Бiраћ бiр сзi де жетпейдi. Сонда да байћайды, жiгiттiѓ айтатыны адамгершiлiгi бастан асатын адамныѓ салићалы сздерiнен бiр былай емес. Тек Џрћияныѓ ћџлаѕына ештеме кiретiн емес. Жауар мыѓ тџстан барлау, баћылау жасаса да, бџл ћыздыѓ мџншалыћты тасћа желiндеп, мџзѕа бџзаулайтын ћатыбас екенiн бiле алмас едi. Оныѓ сондайлыћ екенiне Ћаяздыѓ нќтижесiз ќрекетi арћылы ѕана кз жеткiзетiндей. Кенет... ћас пен кздiѓ арасындаѕыдай ѕана уаћытћа созылѕан оћиѕа бџл: Џрћияныѓ ћџс ћанаты сипап крмеген еттi санына барып, Ћаяздыѓ алаћаны сарт етiп тидi. Аћтс бџл оћиѕаѕа ол болмай тџрѕанда-аћ елеѓ еткенге џћсады. Џрћияныѓ шыѓѕырѕан даусынан бџрын ол «арп» етiп џмтылды. Ћаяз кесiлген бренелерден ары ћарѕып кеткенде Аћтс те алдыѓѕы аяѕымен оныѓ отырѕан жерiне жетiп, ћарѕы бауы тамаѕын ћылѕындырѕасын ѕана шалћалап аспанѕа шапшып, арс-арс етiп, уысынан сытылып кеткен «зќнталаћтыѓ» ћорлыѕына шыдамай, шынжырын кергiлеп, жџлћынып баћты. Џрћияныѓ шыѓѕыруы ойда жоћта жџмсаћ санына тиген темiрдей алаћаннан емес, кесiлген бренелерден ары ћарѕып кетiп љлгерген перi жiгiт мынау арлан итке талана ма деген ћорћыныштан сияћты. Жiгiттiѓ соѓынан атыздай боп ћараѕан жыламсаћ кздерi, бљрiсiп, шошынѕан денесi соны айтады. Ћаяз баћшада љшiншi рет шабылуѕа дайын, биiктiгi тiзеден келетiн жоѓышћа iшiнде тџр. Жљзiнде сол баяѕы жџмсаћ мейiрiм. Кмейi џстаныѓ крiгiндей кљркiлдеген кќрi тбеттi мазаћ еткенi ме, ќйтеуiр Џрћияныѓ кешiгiп барып айтћан: – Оѓбаѕан! – деген сзiн, «крiскенше кљн жаћсыѕа» џћсас лебiзiндей ћабылдап, алаћанын жоѕары ктере, саусаћтарын ћоян ћџлаѕынша ћыбырлатып, ары кете барды. Жалѕыз Аћтстi ѕана емес, ќлi де зiне-*зi келе алмаѕан Џрћияны, шошына

тљрегелiп, ћаћћан ћазыћтай состиѕан Жауарды – љшеуiн бiрге кгендеп келемеждегенi сияћты. Жауар Ћаяз џзап кеткесiн де, оныѓ зiне ћадаѕан кздерiндегi ћос ћара тљйнектi жадында тџтты. Џрћияныѓ ћатты берекесi кеткен. Манаѕыдай Жауарды кљн кзiндей ыстыћпен ћарып, тапжылтпайтын бџл емес, ендi зiмен-зi ќуре болып, Ћаяз бiржола жоѕалѕасын да тѓiрегiне ќлденесiн шашып алѕандай айналшаћтай бердi. Жаѓа ѕана жалын нџр балћыѕан кзiнiѓ айналасын ендi наѕыз жыламсаћ адамныѓ бейшаралыћ кейпi жайлапты. Ћол созым жердегi Жауарѕа ћарай алатын да емес. Не љйге кiрмей, не жаѓа отырѕан бренелерiне ћайта тiзе бљкпей, з- зiнен бљгежектей бердi. Жауар ћыз халiн џћћасын мџны табалаѕандай болмайын деп, Аћтстi ћалдырып, љлкен кше жаћћа беттедi. Жаѓа Ћаяз аттаѕан арыћ жаѕасына барып тџрмаћшы едi. Осы сќтте љйге ћарай ентелей басћан Несiпбала ћарсы џшырасты. – Жауаржан, келгенсiѓ бе? Маѕан жiбердi-ау, шамасы. Џры-ћарыдай боп, ћалыѓ-ћалыѓды саѕалап ќреѓ жеттiм. Џрћия, осы кшемен бастыћ ткенiн крдiѓ бе? – Џрћия сол тџрѕан орнында басын ќреѓ шайћап жауап бердi. – Жљрiѓдер љйге. Мынадай ай-жай уаћытта далада тџрѕанымыз жаћсы емес. Жауар Несiпбаламен ере кiрген. Несiпбала бетi-ћолын шайып, кйлек ауыстырып, Саѕиланiкiне бармаћћа жиналып, екеуi ћайта шыћћанда ѕана Џрћия бџларѕа сыртћы табалдырыћта бетпе-бет тљйiсiп ћалды. – Џрћия-ай, ћазаныѓ дџрыс ћайнамай жатыр ѕой, ћарасаѓшы. Жол бойы Несiпбаланыѓ Жауарѕа айтћаны мынау ѕана: – Тым ћџрса, Саѕиланыѓ осы барѕан жерi баянды, базарлы, раћаты мол болса екен. Мен соны ѕана тiлеймiн. Не крдi байѕџс? Ештеме крген жоћ. Hѓ десеѓ ѓ бар, крiк десеѓ крiк бар, тек маѓдайѕа жазѕан жазу ћисыћ болѕасын, адам оѕан ештеме iстей алмайды екен. – Кенет кеудесiне кљдiк кiрiп, кљнћаћты жљзiн Жауарѕа таћай сыбырлады. – Бастыћ бiле ме екен осы жайды? Жауар: – Ћайдам, – дедi. Одан ќрi екеуара сз болѕан жоћ. Жауар ћатты жљрiп келе жатћан Несiпбалаѕа ћырынан ћарап едi, кзiнiѓ кiрпiксiз љстiѓгi етi осы ќйелдiѓ iшiнде оћыс бас ктерген кљдiктен ќрмен тiкiрейiп, ќлдененi меѓзеп тџрѕанѕа џћсайды. Ал кзден тменiрек басћаша жќйтћа кезiгесiѓ. Екi ернiн ћатты жымћырып алыпты. Бет терiсi ћылаѓдана ыстыћ пен суыћ кезек-кезек алмасып, тљсi згере беретiндей. Ол ненiѓ

белгiсi екенiне Жауар бас шаѕып жатпады. Тек кздегi кљдiк пен беттегi толћымалы реѓ алаћандай ашыћ алаѓћайда iрге тиiстiрiп ћалай ѕана сиысып тџрѕанын тљсiнбейдi. Ћусаћтыѓ жаѕасында жалѕыз ћаѓћиѕан љйге жеткесiн Жауар iшке кiрген жоћ. Сыртта ћалды. Ћабырѕаны жаѕалай ары айналып, манаѕы ккпеѓбек балдырлы тџныћ иiрiмдi баћылаѕан орнына барып отырды. Су жаћћа ћанша телмiргенмен, кѓiл кзi басћада. Апалы-сiѓлiлi екi ќйел не туралы сйлесiп жатыр? Ќлсiн-ќлсiн кљбiрлеген дауыстары естiлiп ћалады. Бала кљн батћанша ћозѕалѕан жоћ. – Жауар! А, Жауар! – Ау? – Апырым-ау, осы бейуаћта неѕып далада отырсыѓ? Жљр, шай iш! Шаћырып жатћан Несiпбала. Бџл iшке енгенде тљпкi блмеде ешћандай згерiс жоћ. Тек тр алдында мыћтап буылѕан дќу екi тљйiншек жатыр. Ол кiмге арналѕан? Љйдi тастап, ћайдаѕы бiр ћаймана ћазаћтыѓ етегiнен џстап, бел асып кетердегi зiне ќзiрлеген жасауы ма? Жаманы-жаћсысы, ескiсi-жаѓасы бар, љш блме лыћ толѕан басћа дљниелiк кiмге ћалады? Тљпкi блмеде аласа днгелек столѕа шай жасалыпты. Сандыћ аћтарысып, бiр сабаћ жiпке дейiн ћолдарынан ткiзiп, шаршаѕан екi ќйел шайѕа отырысћанда жљздерiндегi тыншу ћалпы бiржола демалѕандыћ емес, ћайта таѕы бiр астаѓ-кестеѓ аударыс-тѓкерiс алдындаѕы сќл саябыр, љзiк тыныштыћћа џћсайды. Екеуiнде де мазасыздыћ кљшейе тљсiптi. Несiпбала ѓiндегi ондай белгi креген дана аћылмен џштасћан. Болѕалы тџрѕан iстi не бояумен айшыћтасаѓ да бџл з кљдiгiн жасыра алмайды. Љй iшi ћара клеѓке. Саѕила тр жаћтаѕы апасына сырт берiѓкiреп, шай ћџя бастады. Манаѕыдай ћџлпырѕан жљзiн Жауар кре алѕан жоћ, бiраћ кѓiлi басыѓћы да емес, ћайта толыћ денесiндегi мол ћайратын айналадаѕы ызыѓ-ызыѓѕа, кљдiк, ћорћыныш атаулыѕа былћ етпей ћарсы ћойѕан сияћты. Љшеуi шайды асћпай iштi. – Жауар, ћараѓѕы тљсiп кеттi ѕой, шам жаћшы, – деген Саѕиланыѓ домбыра љнiндей жџмсаћ даусы шыћты. Несiпбала бљкiл кеш бойы осында болды. Ел жатарда ѕана трдегi екi тљйiншектiѓ бiрiн з иыѕына, екiншiсiн ћасына ерген Жауардыѓ иыѕына артып, љйiне кеттi. Жауардыѓ сонда ћона салатын да жнi бар едi, Несiпбала ћанша тiнгенмен, бала жiгiт тыѓдамады. Мейлi бiр кљн, мейлi екi кљн, ендi-ендi кз жазбаћ туѕан шешенiѓ ћасында бола тџрѕанѕа не жетсiн.

• Саѕила ћып-ћызыл наућан – ћызылша жонуѕа ертеѓiне де шыћћан жоћ. Кеѓсеге барып, есеп айырысты. Осыдан бiрер жыл бџрын ѕана колхоз орталыѕында бой ктерген екi ћабатты тамаша ѕимарат – жаѓа кеѓсе љйiне ћандай да бiр салтанат кезiнде, не ќлдебiр жџмыстарымен соћса, сол кеѓсе љйiндей з еѓсесi де ктерiѓкi тартушы едi. Бџл жолы ата-енесiне ендi ѕана крiнбекшi жаѓа тљскен ћалыѓдыћтан ќрмен денесi иiлiп-жазылып, табаны тайѕанаћтап, бет моншаѕы љзiлiп, тљсi ћара кљреѓiтiп, ќреѓ жеттi. Кеѓсенiѓ алдындаѕы кеѓ алаѓ, онымен жалѕас кљз тљссе де сарѕайѕан жапыраѕы сирек шалынатын жап-жасыл балауса баћ кзiнiѓ жауын алып, сќл аялдатты. Мынау орталыћ, бќрiн ћолмен ћойѕандай оныѓ сќн-кркi бџрын з љйiнiѓ трiндей ћызыћтырса, ендi осыныѓ бќрiн мансџћ етiп тастап шыћпаћ тiрлiгi ќлдебiр ћылмысћа келiѓкiреп, темiр тiкенекше жанына батты. Бiраћ Саѕила ћайратты ќйел едi. О баста ћабылдаѕан шешiмiнiѓ де кктен тљсе ћалмаѕанын ескерiп, бет ћаратпайтын долы желге ћарсы жљргендей аяћ басысын ширата тљсуге кљш салды. Колхоз мљшелерiнiѓ келу-кетуiн тменгi басшылар да шеше бередi. Бiраћ бџл еѓбегiмен аз да болса аты шыћћан крнектi адам ретiнде колхоз председателi Хаћназар Халыћбергеновтiѓ зiнiѓ алдынан тудi жн крдi. Саѕила осы жолы Хаћназарды танымай ћалѕандай. Бџл кiргенде ол шымћай ћызыл кiлем тселген, айналасы ат шаптырымдай бар кеѓ, џзын кабинеттiѓ ћаћ трiндегi столдыѓ басында ћџшаћ-ћџшаћ ћаѕазѕа шџћшиѕандай тмен тџћырып отыр екен. Есiктен енген айћарадай сџлу ќйелдi крiп, шыбын тайып жыѕылардай жалтыр маѓдайын ќреѓ ктердi. Маѓдай ѕана емес, бџл жылдары оныѓ тбесiнде де ћылау ћалмаѕан, домалаћ басы, тау суыныѓ табанынан суырып алынѕан аћшыл малта тастан бiр былай емес. Тiптi кiрпiктерiне дейiн кзге ќреѓ шалынады. О ѕажап! Кздерiне дейiн згерiп кетiптi. Саѕила бџл кiсiнi кптен крмегендей, крсе де тап осылай жаћыннан тљстеп ћарамаѕандай. Ћорѕасын тљстес кздерi айналасындаѕы ћалыѓ еттен ќрi тереѓдеп, бџрын жанына жолдас ћып ертпеген бiр ћатыбастыћты тауып алып, сонысымен келген адамды кеудеге ћаћпаћ тљрi бардай. – Кел, кел, Саѕилашжан, – дедi Хаћназар. Саѕила з ћџлаѕына *зi сенбедi.

Бастыћтыѓ даусы бџрынѕыдан да ћырылдаѓћырап шыћты. Сiрќ, бџл кiсi де темiрден жаратылмаѕан, тќулiгiне жиырма трт саѕат талмай сйлеуге бар оныѓ тамаѕына заћым келуi кiмдi таѓдандырмаћ. Саѕиланыѓ з ћџлаѕына зi сенбеуi одан да емес. Мынадай тљсi суыћ адамнан ћырылдап болса да мейманћос жанныѓ лебiзi шыѕуы алабтен крiнетiндей. Саѕила оѓашада Хаћназармен батылыраћ болѕысы келдi. Кљн ћаћты жљзiн рт шалѕанмен, iшкi ћайраты басым екен, кзi жасаураѕандай жарћылдап, шымћай ћызыл, ћымбат кiлемге табан тигiзiп љйренбеген жасћаншаћтыѕын да оѓай еѓсерiп, трге жаћындады. Келуiн келгенмен, ендi не iстерiн бiлмей даѕдарѕан тџрысы да џзаћћа созылмады. «Шџбар» колхозыныѓ бџл екi ћабатты зќулiм кеѓсесi ол жылдарда ешбiр ауыл, тiптi кейбiр аудан орталыѕында болмаѕан тамаша ѕимарат едi. Сол ѕимараттыѓ љстiѓгi кеѓ бiр блмесi жџмаћтыѓ трiндей тамаша безендiрiлiп, Хаћназардыѓ жџрт ћабылдайтын кабинетiне айналдырылѕан. Мџнда зќуiмде бiр соѕатын адамдар табан астындаѕы кiлемге, шетелдiк аѕаш жабдыћтарѕа жљрексiне ћарайтын. Хаћназар олардыѓ сићын танып: «Келiѓдер, ћорыћпаѓдар, бќрi де халыћтыѓ дљниесi» деп трге шаћыратын. Саѕилаѕа да сондай жљрек басар iлтипат крсеттi. Ол колхоз бастыѕыныѓ столына тиiстiрiле ћарама-ћарсы ћойылѕан екi креслоныѓ бiрiне отыра бердi. Кресло да жайданжай жасала салѕан дљние емес екен, жџмсаћтыѕы сонша Саѕила iшiне кљмп берiп тљсiп кете жаздап, ћаттылау жиегiне ѕана жайѕасып, ќреѓ бой тљзедi. Саѕиланыѓ кигенi жiбек аралас ћызѕылт тљстi гљлдi матадан тiгiлген кйлек едi. Оныѓ сыртында бармаћтыѓ басындай жез тљймелерi салбыраѕан ккшiл пљлiш кќжекейi бар. Ауыл ќйелдерiнiѓ бљгiнгiдей кљн ыстыћта иыћћа iлетiн киiмдерi осы ѕана. Тек Саѕиланыѓ љстiндегiлер ине-жiптен жаѓа шыћћандай блектенiп тџр. Басына маѓдай шашын жартылай жасырып, аћ орамал тартћан. Сол ћалпында, жџмсаћ креслоныѓ шетiне ѕана iлiккен кљйi Хаћназарѕа туралап ћарады. Жљзiндегi рт ќлi де басылмапты. Ћайта, сќл жасаураѕанѕа џћсас кздерiндегi нџрдыѓ зiне де шабатын сияћты. Бџл Хаћназарѕа ћараса, Хаћназар бџѕан ћарады. Екi кздiѓ зара бiраз сыр аћтарысћаны айћын едi. Алайда осылай љнтљнсiз екi айырылысып жљре беру адамдыћ салтћа жатпайды, ћалай да сйлеу парыз. Екi к*з бiр-бiрiне не айтпаћ?

Хаћназар Саѕиланы ћалай тљсiнсе, Саѕила Хаћназарды солай тљсiнедi. Бџл екi адамныѓ арасындаѕы сыр талай ћџлаћтыѓ ћџрышын ћандырды. Жылдар жылжып те бердi, ал ел аузындаѕы сз ескiрген жоћ, ћайта ќр жылдыѓ байћам-баѕдарына ћарай, жетiлдiрiле бердi. Кейде бџл осы екi адамды алып жейтiн тажалѕа да айналѕандай. Иќ, кеудедегi зерде кейде адамныѓ баѕы, кейде соры. Саѕила соны тљсiнедi, барынша шешiлiп сйлеп бергiсi келедi. Бiраћ кз љйренбеген мынадай ќсем жињаздыѓ ћасында Саѕила айтпаћ сыр тым ћораш крiнедi. – Ћарѕам, сйле, – дейдi Хаћназар. Саѕила бастыћтыѓ ћорѕасын тљстес жанарыныѓ кiнiш, наламен тљйдектелгенiн танып, зiнiѓ немен келiп отырѕанын мџныѓ бiлетiнiн тљсiндi. Тек сыр саћтап, ќйелдiѓ кмекейiндегiсiн сол ћалпында ћабылдамаћ пиѕылы бары сарѕыш жљзiнде тарам-тарам жазу болып, сйлеп бергендей. Саѕила сздi неден бастарын бiлмедi. Бiрауыћ басын тмен салды. Табан астындаѕы шымћай ћызыл кiлем бетiн шоћ болып ћарыѕандай, ћайта ктерiп алды. Хаћназарѕа таѕы ћарады. Ендi байћаса, зiнен кзiн аудармаѕан бастыћтыѓ тљсi сыныѓћырап ћалыпты. Тым селдiр ћабаѕы созылыѓћы тартћан ба? Ћос жанарынан да жiгер атаулы бу боп џшып, сљйек-саяѕы саудыраѕан дќрменсiздiк танылатындай. Ќйелдiѓ шырайын танып, «Ћарѕам, мен сенiѓ алдыѓда кiнќлiмiн» дегенi ме? «Жоћ, ћџдай саћтасын, не љшiн кiнќлi?» Рас, бџдан бес жылдай бџрын, Саѕила ћайнаѕан жаз ортасында, сонау ћан жайлаудыѓ трiнде отырѕан шаѕында осы Хаћназарлар дљрмегiмен келiп кеткесiн, кп џзамай татымы аз, оспадарсыз кљйеуiн ћаумалаѕан ћайын-жџрттыѓ алдында талаћ етiп, бiр-аћ кљнде тркiнiне ћайтып келдi. Бiраћ мџнда да ћџшаћ ашып тџрѕан ешкiм жоћ екен. Иќ, ћайтып келген ћызды жџрт ћалай ћабылдаушы едi. Елге ћарауѕа џялып, љйде омалып бiраз кљн жљз жасырѕанмен де болмады. Ћызылшаѕа шыѕуына тура келдi. Мiне, тап сол кљндерде мына отырѕан атаѕы Алатаудай колхоз бастыѕы кештетiп, ымырт љйiрiлген шаћтарда мџныѓ љйiне бас сџѕып шыѕатынды даѕды ћылды. Саѕила мџны жџрттыѓ жаћсылыћћа жорымайтынын бiрден тљйсiндi. Бiраћ оѕан кет деуге шама ћайда? Ал Хаћназар болса, ештеменi кѓiлiне елеѓ алатын емес, жџрт сзiнен ћорћуды да бiлмейдi, келедi де сырт киiмiн шешпестен, аядай блменiѓ жартысын бiр зi алып, трге жантая жайѕасады да, ќр тљрлi жайларды сз ете бастайды. Айтатыны

кбiне колхоз шаруасы. Ойлана, толѕана, ыѓырана жатып, басын сипалай сйлейдi. Сондайда Саѕиланыѓ бiр байћайтыны бџл кбiне з айтћандарына зi сенiѓкiремей сйлейтiн сияћты. Тек еѓ ќуелi осы жерде суыртпаћтап, ойындаѕысы дџрыс па, бџрыс па соны Саѕиланыѓ тезiне салып, тексерiп алѕысы келетiнге џћсайды. Ал Саѕила «дџрыс ћой, аѕа» дегеннен басћа кмекшi болып жарытпайтын. Бар болѕаны осы едi. Ал жџрт мџны басћаѕа жорыды. Ћайсысыныѓ аузынан шыћћаны белгiсiз, ќлгi Тџрдаћын мен Саймасайдыѓ Саѕила љйiн торыѕан ћылыћтары да аѓыз боп тараѕалы ћашан. Алыста жатћан «Ккорай» колхозыныѓ бастыѕы – Саѕилаѕа ћайнаѕа iспеттi Ќлiпбай Дќкеновтiѓ де бџл жайды естiгенде џйыћтап жатћан жерiнде бiреу ћџйрыѕын басып оятћан долы аѓдай, жџлћына бас ктергенi бљгiнде бесiктегi балаѕа дейiн аян. Одан берi бiраз жылдар ттi. Ћаѓѕалаћ Саймасай аттан жыѕылып лдi, екi жаћћа бiрдей жексџрын Тџрдаћын беймќлiм бiр жаћћа кшiп кеттi. Ал сондаѕы жайлар тап кеше болѕаннан ќрмен, снiп бiтпеген оттыѓ ћоламтасындай ќлi ћызуы басылмаѕан кљйiнде ежiктеледi. «Жаћсыныѓ артынан сз ередi» дейдi ћазаћ. Мљмкiн бџл екi iрi колхоздыѓ бастыћтары – Хаћназар Халыћбергенов пен Ќлiпбай Дќкенов ел ортасында аса крнектi адамдар, ал жаѓаѕылар осылардыѓ тѓiрегiндегi оћиѕалар болѕасын да шыѕар. Саѕиланыѓ бiр таѓырћайтыны Хаћназардыѓ љстiнен ћаншама тау, тас кшкiнi ћџлап жатсын бџл мыѓћ етiп, былай жљрiсiмдi згертейiн, не бой жасырайын демейдi, мойынтџрыћ iлген омырауы жардай кер гiзге џћсап, бiр баѕытпен жылжи бередi. Бџл еркѓiлдiлiк опћа апарып жыѕатын наѕыз кзсiздiктiѓ зi болып шыћпаѕай. Саѕила бџл отырысында тап осы кљдiгiн тiлге тиек етуден бастаѕысы келдi. Бiраћ бiрден солай деу де ыѓѕайсыз, ћалайда жар жаѕалап жетудiѓ амалын ћарастырды. – Аѕа, ћазаћ айтћан ѕой, «базарѕа барсаѓ, пџлдыныѓ бетi жарыћ, пџлсыздыѓ бетi кн шарыћ» деп. Ойласам, пџлдыѓ барыжоѕы баланыѓ ойыншыѕынан ќрi аспайтын дљние екен. Пџлыѓ бар ма, жоћ па деп сенi кзден шџћып та жатћан ешкiм жоћ, тым керек етсеѓ, ол адал еѓбегiѓмен келетiн де нќрсе. Ал мына тайћы маѓдайдыѓ ќуселесi блек екен. Рас, аѕа, соѕыс болып, жесiр ћалѕан жалѕыз мен емес. Бiраћ менiѓ ќр нќрседен дќмеленiп, ойѕа-ћырѕа шауып келген де жаѕдайым есiѓiзде шыѕар. Бiраћ ћайда барсам да маѓдайым тасћа тиiп, ћайта ћайтћанымды зiѓiз бiлесiз. Бџл тќжiм солып, тауаным таусылѕан-

даѕы сзiм емес. Џят та болса ћайтейiн, зiмдi таѕы да шайтан азѕырѕанын айтћым келедi. – Саѕила ћатты алћынып кетiп едi. Демiн ќреѓ алып, Хаћназардыѓ бетiне ћараѕанда сз џћћан адамныѓ пiшiнiн крмедi. Ћайта, з ойымен зi ќуре, блек, жат мљсiнге џћсады. Келген шаруасы осы ѕой, жетсiн-жетпесiн Саѕила ћалай да з кмекейiндегiсiн тиянаћтап шыѕуѕа кљш салды. – Бљгiнгi кн шарыћ болѕан бетiм ертеѓ жарыћ болады деп те иегi ћышып барады демеѓiз. Ћай жаѕымнан келгенiн бiлмеймiн, ќйтеуiр бiр шайтан азѕырды. Бџл да жазмыштыѓ бiр жазуы ма деп ойлаймын. Рџћсат етсеѓiз, батаѓызды берiѓiз, мен таѕы бiр беймаѕлџм бiреудiѓ етегiнен џстаѕалы отырмын. Аѕа, осы едi... Саѕила орамалыныѓ џшымен кзiн басты. Хаћназар жас балаша ћылт етiп, орнынан тџрып кеттi. Кк кителiнiѓ сары ала моншаћтай тiзiлген тљймелерiне дейiн бџѕан ћырын бергендей. Дереу басын ктерген Саѕиланыѓ зќресi џшты. Ойланбай от басћан паћырѕа џћсап, ћиналысына ерiк бергiсi-аћ келiп едi, терезе алдына барѕан Хаћназардыѓ ћимылћозѕалысынан алабтен бiрдеменi байћап, назары солай мыћтап ауды. Ол терезе алдында кп тџрѕан жоћ, сыртћа бiраз љѓiлiп, тез бетi ћайтып, кеѓ кабинет iшiнде ерсiлi-ћарсылы жљре бастады. Бџрын жоћ бiр мiнез мойнына мiнiп алѕанына кндiккiсi келмеген тљрi бар. Саѕила бастыћтыѓ алдына жайсыз шаћта келдiм деп ойлады. – Маѕан ћайт дейсiѓ, ћарѕам, – дедi ќлден уаћытта Хаћназар бџл жылдары тiптен толыса тљскен алып денесiмен блменiѓ ортасында кiлт тоћтап. – Бата бер десеѓ берейiн, бiр ауыз сз менiѓ иманым емес. Алдыѓнан жарылћасын. Бiраћ мен ћџдай емеспiн. Жџрт айтады, сйлегiсi келген ауызѕа тыйым бар ма, «Хаћназар ћџдай емес, ћџдайдан былай емес» деп. Бiраћ ћџдай еместiгiм бiр ћџдайѕа, сосын бiр зiме аян. Егер ћџдай болсам, еѓ болмаса мана ертеѓгiсiн келген тiлiн безеген екi ћуды кабинетiмнен ћуып шыѕар едiм. Осыны айтты да, нар бурадай бџлыћсып, ккiрегiнен ќлдене лыћсып-тасып, кабинеттi ары-берi таѕы кезе бастады. Тљсi ћан кљреѓденген Саѕиланыѓ осы сќтте Хаћназарѕа жаны ашыды. Hзiн осы адамѕа еѓ бiр ћол џшын беру керек кезде тастап кеткелi тџрѕан опасызѕа џћсатты. Хаћназарѕа бiрдеме айтсаѓ, оныѓ кейде з ойымен лаѕып кететiнi Саѕилаѕа таѓсыћ емес. Ал бљгiнгiсiнде мџныѓ кзiне шалынѕан улы ћанжардыѓ џшындай бгде бiр зобалаѓ бар. – Аѕа, кiмдердi айттыѓыз? Хаћназар аяѕын тiптен шираћ тастап, ћабаѕын тџнжыратты...

Ћалыѓ еттi ерiндерi де дљрдиiп, маѓдайымен ќлдекiмдi сљзердей, еденге тсеулi шымћай ћызыл кiлемге жаман кздерiмен ћарайды. Мына тљрi бџл Саѕилаѕа ашатын сыр емес екенiн бiлдiргендей. Осы тџста Саѕила ћџдайдан бiр ѕана тiлек тiледi. Бџл ћарћынында неге џрынѕалы отыр, анау-мынауды ендi алданыш ете алмайды, берсе молынан берсiн, жоћ десе жоѕалсын, соныѓ ћайсысыныѓ љстiнен шыѕады, соны ѕана кк тќѓiрiсi ћџлаѕыма сыбырлап аян етсе екен дейдi. Егер алдаѕы мiр баѕыныѓ бџл ойлаѕаннан бiр шыбыѕы ѕана кем боларынан ќлдекiм хабардар етсе, Хаћназардыѓ тап осы ћалпы љшiн ѕана бќрiн тќркi етiп, буынып-тљйiнiп, барѕалы отырѕан жерiнен бас тартатынын тљйсiндi. Бiраћ Саѕила ћанша жалбарынѕанмен, ћџлаѕына ешкiм сыбырлаѕан жоћ. Тек Хаћназар тљсiнiксiз ыѓыранысћа басты. Мынау Хаћназардыѓ осы жылдарда басына тљскен еѓ ћиын iс шамасы, ендi соныѓ шешiмiн ћолынан џшћалы тџрѕан алтын тџѕырлы, жiбек баулы аћ ћџсы – Саѕиланыѓ алдында тапћысы келе ме? Шынында ћазiргi кљйi анау-мынау оѓай-оспаћ емес, аныћ толѕаћ сќтiне келiѓкiрейдi. «Сорлы Саѕила, ел-жџртыѓды тастап ћайда кетiп барасыѓ?» Hзiнiѓ бiреудiѓ алтын тџѕырлы, жiбек баулы аћ ћџсы екенiн сезiнуi тап осы отырыста бџл љшiн маћтаныш емес, ћайта шашын жайып, зар тгетiн ћасiреттi ћара кезеѓнiѓ зiндей. Ќттеѓ, мынадай кзi љйренбеген ќсем жињазды тар ћуыста отырѕанын ћарашы, аяћты ксiлiп, кеѓ жайылуѕа еркiндiк бар басћа жерде бџл шынында-аћ дауыс салып жiберер едi. Хаћназар жџмѕан аузын ашатын емес. Саѕила ћатты ћыспаћта ћалды, ќреѓ шыдап та отыр. Бiр жайдан асыћћысы да келмедi, «мен сияћты шашты албастыныѓ бџл адамѕа соѓѕы рет болса да бiр пайдасы тисiн де» дегенге тоћталды. Бџрындар Хаћназар Саѕиланыѓ љйiне кештетiп келiп жљргенде осындай басын тџмшалаѕан ойлардыѓ бiр тиянаѕын iздейтiнiн сергек ќйел сол кезде-аћ байћаѕан. Кбiне ол кљйiн кљбiрлеп бiлдiрiп те отыратын. Кейде ертеѓiне елдi дљр сiлкiндiретiн љлкен шешiмдердiѓ хабарын еѓ алдымен осы кiсiнiѓ аузынан еститiн зi болушы едi. Оны ешкiмге жел болып жеткiзген де Саѕила емес, тiптi iштей маћтан тџтып та жатћан жоћ, тек маѕынасыз з тiрлiгiнiѓ бiр сыпатындай ѕана ћабылдайтын. Ендi зiнiѓ жаѓа тiрлiк, жаѓа талабыныѓ тџрѕысынан ћараса, соныѓ бќрi бџл љшiн раћымы мол шынайы мќртебе сыћылды бџлдыраѓдады. – Заман згерiп барады, ћарѕам, – дедi таѕы бiрде Хаћназар. – Ќр заманныѓ з сџрћылтайы бар, ћазiр пќпке, партпел

џстаѕан сџрћылтайлар кбейдi. Тiптi оћыѕандыѕымен сауда жасаѕысы келедi. Бiздi оћымадыѓ деп, кзге шџћыѕысы келедi. Ана Айтан аћсаћал деймiз ѕой. Жаћсы еѓбеккер-аћ шал. Еѓбектiѓ алтын дiнгегi десем де артыћ емес. Ќттеѓ сол шалда мiнез жоћ. Мiнез болды ма, мана таѓертеѓ келген екi ћуды басы-кзiнен тљк ћалдырмай сол шалѕа балаѕаттатып алар едiм. Мџныѓ бiр жайдан сауабы да мол болар ма едi? Саѕила тљк тљсiнген жоћ. Мана ертеѓгiсiн бџл кiсiге келген екi кiсi кiм сондай-аћ? Айтан деген ћадiрмендi ел аћсаћалы, «Жаѓалыћтаѕы» Алтын Жџлдызды ћызылшашы, звено жетекшiсi. Хаћназардыѓ зiне келген бiреулерге тап сол шалды ћарсы ћоймаћћа неге аѓсары ауады? Hзiнiѓ де азуы тљсiп тџрѕан жоћ ћой, шындаса кез келген адамды шайнап жiберуге шамасы келедi. Соѕан ћараѕанда жоѕарыдан келген бiреулер болды ѕой. Ал ендi Айтаны несi? Оны ћатыстырудыѓ ћажетi ћанша? Саѕила батылыраћ барѕысы келдi. – Аѕа, мен тљсiнбедiм. Ол келген екi кiсi кiм, не дейдi олар? – Хаћназар таѕы да зарыћтырып барып, бџлыѓѕырлатып бiрдемелердi айта бастады. Саѕиланыѓ ћџлаѕында ћалѕан мына сздер: – Айтан топыраћты саусаѕыныѓ арасынан ткiзедi. Оныѓ жай-кљйiн, ћынжылѕанын, ћабаћ шытћанын бiледi. Ал манаѕы екеу топыраћтыѓ жай-кљйiнде шаруасы жоћ, жауыр есекке џсатып, желкесiне мiнiп алѕысы келедi. Соћаныѓ жљзiн баѕланныѓ май-ћџйрыѕына тљскен ккжалдыѓ тiсiне айналдырѕысы келедi. Бiз ќлi кп болып келемiз деп кљш крсетiп кеткенiн ћарашы! Саѕила ендi ѕана шамалады. «Егiс жџмысына байланысты бiр кереѕар пiкiрлер болды ѕой». Hзiнiѓ бџлыѓѕыр ертеѓi шарадай басын шаћшадай еткен Саѕила оныѓ тереѓiне ћалай ой жеткiзсiн. Хаћназар трдегi орнына жайѕасып: – Жаћсы, ћарѕам, алдыѓнан жарылћасын, баћытты бол! – деп кзi бџрынѕыдан да кгерiѓкiреп, столды алаћанымен сарт еткiзгенде, Саѕила ернiн ѕана жыбырлатып, алѕыс айтты да, басына ћара жамылѕандай есiкке беттедi. Бџл Хаћназардыѓ алдына келгендегi зi љшiн еѓ ауыр сќт едi. Таѕы бiрдеме деудiѓ ретi ћаншама мен мџндалаѕанмен де, Хаћназардыѓ басындаѕы iстi танып, оны одан ќрi шырмай берудi артыћ крдi. Осылай кете барса з љйi, леѓ тсегiнiѓ ойранын крiп, еш ћайратћа орайы жоћ, амалсыздыѓ кљнiнен ћарасын батыруѕа мќжбљр хас бейшараныѓ кебiн киер едi. Бiраћ ќлдене Хаћназардыѓ бљйрегiнен тљрткендей. Саѕила есiкке ендi жете бергенде:

– Ћараѕым, сќл аялдашы, – дедi. Орнынан лып етiп тџрып, тџла бойы сџлулыћ пен мейiрбандылыћћа толы ќйелдi тоћтаѕан жерiнде ћуып жетiп, ћџшаћтай, ћос жауырынына алаћанын салып, кеудесiне басты. Маѓдайынан, бетiнен сљйдi, сосын ѕана босатты. Саѕилаѕа бар керегi осы ѕана екен. Манадан берi Хаћназардыѓ мiнезiнен, суыћ сз сарынынан мойнына зiл ћара тастай байланѕан ауырлыћтыѓ бќрi ћас ћаѕымда-аћ жџлынып тљстi. «Алдыѓнан жарылћасынды» Хаћназар ендi ѕана шын пейiлiмен айтћандай. – Ћараѕым-ай, жаћсы кљнде кетiп барасыѓ. Былтырдан берi колхозымыздыѓ туы тiптен шалћып тџрѕанын бiлетiн едiѓ ѕой. Биылѕысын да ќне-мiне деп кљтiп отырмыз. Соныѓ дќмiн тата алмаймын дегенiѓ тек жанѕа батады. Жиын-терiннiѓ бiржолата бiтуiне де кп ћалѕан жоћ едi. – Ќй, аѕа, кейде алтынныѓ дариясы тасыѕан жерден ћџмѕа ћашћан егеућџйрыћћа џћсаѕандаймын. Клден шлге ћашћандаймын. Iшi ћџрѕыр оны да сезедi. – Жоћ, ћарѕам, сен ендi алаѓдама. Маѓдайдыѓ баѕына жетер ештеме жоћ. Жаѓа ѕана зiѓ айттыѓ емес пе, маѓдайдыѓ баѕы пџлѕа келмейдi екен деп. Ал абырой дегенiѓ табылады. Бiздiѓ колхозѕа еѓбегiѓ сiѓген. Бiраћ оныѓ абыройына алаѓдама. Ќйтпесе ќлгi кљйеуге кетiп бара жатып, «баћайшаћтыѓ iшiнде бас бармаћтай май ћалды-ау» деп жылаѕан баяѕыныѓ бiр жаман ћызына џћсайтын боласыѓ. Саѕила мырс кљлдi. Ќрi Хаћназар ћџшаѕына ћысћандаѕы раћат сезiмнiѓ ћара ћазанында ћайнаѕаны бар, бар уайым-ћайѕыдан ћџлантаза айыѕып, тџла бойы жеѓiлдеп сала бердi. Баћыты тасыѕан ќйел ыршып, табалдырыћтан шапшаѓ аттады. Тек артында ћалѕан Хаћназардыѓ жљрегi пышаћ сџћћандай ћатты шаншыѕанын бiлген жоћ. Ауызѕы блмеде ћолында бiр ћџшаћ ћаѕазы бар бас бухгалтер Айтыћ отыр екен. Алабџртып шыћћан Саѕиланыѓ тљсiн бџл жаћсы таныды, iшке кiргенде есiкке таяу ћаћћан ћазыћтай тџрѕан Хаћназардыѓ да тљсiн дџрыс баѕдарлады. Саѕила Хаћназарѕа барѕан кљннiѓ кешiнде iштен шыћћан «шџбар жылан» – Жауар екеуi оѓаша ћалѕанда, шеше мен бала арасында таѕы да ештеѓе айтылмады. Шешенiѓ безбљйректiгiнен емес, ашыћ аспанды аѓсаѕан ћайыршы кѓiл сќуiрдiѓ шуаѕындай сарѕайтћан *мiрден бiр де бiр рет тоят таппаѕандыћтан, осы ћадамыныѓ ћарсаѓында да ќлденеден кљдiктенгендей аласџрѕан дљлей дауылды бастан кешiруде едi.

Жауар бойдаѕы ћайратын жиып, шешеге тљсiнген кзбен ћараѕысы келдi. Саѕила кешкi асты ќзiрлеуге айналѕанда, ол ћолына домбыра алды. Кейбiр ескi ќуендердiѓ басын ћайырып, тыѓћылдатћаны демесеѓ асып бара жатћан нерi жоћ. Алѕашћыда домбыраныѓ даусын тым жiѓiшке етiп, љзiк-љзiк бiрдемелердi шыѕара бастады. Шеше ћос iшектiѓ љнiне зќру екен, ол да баласына iлесiп, мџныѓ тартћанын тап басып, даусымен ћайталауѕа ќрекеттендi. Шеше пейiлiн тез џћћан жiгiт оныѓ жаћсы айта бiлетiн ќндерiне кштi. Домбыраѕа ћосылып ыѓылдаса Саѕила серпiлiс тауып, буын-буыны босап, ћасаѓ ћауыздан ажырап, басы еркiндiк алѕанѕа џћсайтын. Ризамын, ћалћатай, сертке жетсен, Киын-ћыстау жерлерден аман тсеѓ... Бiр шыбындай жанымды ћџрбан етем, Ѕашыѕынды зiѓ бiл зар еѓiретсеѓ. Ахау керiм... Айдалада айтћандай, тап осы шумаћ Саѕиланыѓ ккiрегiнен аѓырап естi. Ћинала толћып, ќрбiр сзiн з орнына бџрѕылап орнатып, неше мќрте ћайталап соћћанѕа џсап, алѕа ќреѓ жылжиды. Кеше Несiпбала ќкеткен, бiреуiн зi ќреѓ ктерген екi тљйiншектiѓ не екенiн Жауар бiлмейтiн. Алѕашында бiлiмсiз басы шешесiнiѓ iрiктеп алѕан жасауы сол ма деп, артынан ол ойы терiске шыћћасын бџѕан бќрi де бџлдыр кљйiнде ћала берген. Осы тљпкi жќне дќлiзден кiретiн блек есiгi бар љшiншi блме ћай заманнан ћџрастырылѕаны белгiсiз тљрлi дљниемљлiкке лыћ толы едi. Тысы асыл маталардан тiгiлген алуан тљстi крпе-жастыћ, арћар мљйiз, сыѓар мљйiз, бџѕы мљйiз оюларымен кздiѓ жауын алатын неше ћат текемет, сырмаћтар пайдаланусыз жатћалы ћашан. Тек ћабырѕаѕа iлiнген бiрер кiлем, тџскиiздер ѕана осы шаѓыраћтыѓ астын мекен еткен екеуге алданыш болушы едi. Басћалары Саѕила жылына екi-љш рет кљнге шыѕарып кептiргенде ѕана барлыћ, байлыћ салтанатына айналып, кѓiлдерiн ктеретiн. Бџлардыѓ бiразы Саѕиланыѓ аѕа-жеѓгесi Шќмiлбай мен Айкљмiстiѓ дљниесi. Мынау даѓѕыраѕан љй де солардiкi. Сонау жылдары ћойшы таяѕын тастап, орталыћћа кшiп келiп, ел ћатарлы мекен-жай орнатамын деген Шќмiлбайдыѓ талпынысы бiр жайдан зая кеткен жоћ едi. Сылбыр неме Хаћназар мен бригадир Абылдыѓ айѕай-џранын естiп жљрiп, мал соѓында тапћан табысын там-тџмдап жџмсап, ќрi колхоздыѓ кмегiмен ќреѓ-ќреѓ осы љйдi тџрѕызѕан едi.

Алайда љй салу бар да, оныѓ баѕым-кљтiмi, айналасына баубаћша егу сияћтысы жќне бар ѕой. Мiне, соѕан Шќмiлбай толыћ икемсiздiк еттi. Шќмiлбайдыѓ жас шамасын ескерiп, бџл жаѕынан да Хаћназар кмек крсеткiсi келдi. Бiраћ ол кмектiѓ де шегi бар екен. Бригададан блiнген адамдар егiп берген тал, љйеѓкiнi, азын-аулаћ алма мен алмџрт кшеттерiн Шќмiлбайдыѓ еркiнсiп љйренген ћой-ешкiсi екi-аћ кљнде кемiрiп жеп, тып-типыл еттi. Бџл љшiн Шќмекеѓ Хаћназардыѓ одан сайын кќрiне џшырады. Бригададан таѕы да адамдар блгiзiп, баћшасына ћоршау орнатылды. Ћой-ешкi жеп кеткен аѕаш тљптерiн «ћайта орнына келтiр» деп бџйырды. Шќмiлбай кзi жасаурап, сџраншаћтанып, iздеп жљрiп, аћыры тауып, бiрнеше тал-шыбыћты жерге зi ћадап крдi. Бiраћ олары тамыр алмады. Ол з алдына, ал баћша егу, оны баптау Шќмiлбай љшiн хас бейнетке айналды. «Ћанѕа сiѓбегесiн ћиын екен» деп, ќншейiнде оѓайшылыћпен тiлi шыѕа ћоймайтын ол кршiћолаѓѕа, аѕайын-туѕанѕа зар шынын айтып, шаѕынуды кбейттi. Шќмiлбай ћанша ћартайды дегенмен де, кзге џрып тџрѕан бiраз ћайраты бар адам. Атћа мiнсе, соћћан желмен жарысады, ал жерден бiр кесек алып ктер десе, тџла бойы ћирап тљсердей ћиралаѓдап тџрады ѕой. Ќттеѓ, Лаѕыл апасы бџл кљнде жоћ. Кiрпияз, зi бiреуге масыл Сќкљн бџл љйдiѓ шаруасын неѕылсын. Ал оныѓ келiнбаласын аѕайынѕа мџндай кмек мќселесiнде тiптен ауызѕа алуѕа болмайды. Бiреудiѓ љйiн жалдап отырѕан, ќрi ертеден ћара кешке дейiн колхоздыѓ ћызылшасынан ћолы босамайтын Саѕиладан да ћайыр кљту ћиын едi, ќрi оныѓ азын-аулаћ з баћшасы да бар. Оныѓ да жџмысын кбiне ол кезде бџѕанасы ћата ћоймаѕан Жауар атћаратын. Сол Жауар ара-тџра Шќмiлбай атасыныѓ љйiне ћатынаѕанда мџнда да бiраз ћолѕабысын тигiзетiн. Бiраћ баланыѓ аты бала, мџныѓ да кмегiмен Шќмiлбай љйiнiѓ айналасында жасыл баћ жапыраћ жая ћоймады. Кемпiрi Айкљмiс те џзаћ жылдар мал соѓында жљрiп етi лiп кеткен бе, даѓѕыратып салынѕан љйдiѓ iшiн дџрыстап џстай алмады. Хаћназар сияћты басшы мџнымен ымыралассын ба, ол келген сайын бџларѕа ызѕар боп есуден танбады. Осы титыћтатты ма бiр кљнi Шќмiлбайды тљлен тљрттi. «Мен ћойѕа ћайта шыѕамын» деп салды. Кемпiрi де оѕан кп ћарсы болѕан жоћ. «Трiѓнен крiѓ жуыћ, малда ендi неѓ бар» деушiлер де табылды. «Мен мал соѓында жљрiп, луге жаратылѕан жан екенмiн» деп, Шќмiлбай мiрiнде болмаѕан бiр ћайрат крсетiп, бетiнен ћайтпайтын сыѓай танытты.

Хаћназар баласыз шалдыѓ жан ашуын сездi, зiнiѓ ол жнiнде бiраз артыћ кеткенiн тљсiндi. Бiраћ оны «малды ћоя тџр» деп, аса кп љгiттеген жоћ. Себебi, осы кiсi тџрѕылас Тџрсынбай шал ойына оралѕан едi. Сарыауыз балапандай кiшкентай балалары бар оныѓ малды тастамаћћа оћталѕанда, аћсаћалды ќкесi тљсiне кiрiп, райынан ћайтарѕаны туралы ќѓгiмесi Хаћназардыѓ ќлi есiнен кетпеген. Ал Тџрсынбай болса Шќмiлбайдан мљшел жас љлкен. Сйтiп, Шќмiлбай жылы орнынан ћозѕалып, кемпiрiн сљйретiп кете барѕан. Алѕашћы жарым жылда мынау жаѓа љй ћаѓырап бос ћалды. Басћа бiреудiкiнде тџрѕанша з аѕайымныѓ мекен-жайы деп, мџнда Саѕила кiрмекшi едi, сырт колхоздыѓ бiрiндегi мына апасы Несiпбала кшiп келмекшi болды. Бiраћ оныѓ кшiп келуi ќне-мiне деп, бiразѕа созылды. Соѕыста бiр аяѕынан айрылѕан, наућас, жарымжан кљйеуiнiѓ бабы ћиын едi. Сол кп ћарайлатты. Сонда да ананы-мынаны кп крген тарамыс ќйел келiп, басћа да жаѕдайларды зi ћамдап, жиѕан-терген дљниемљлкiн, жарымжан ћосаѕын артып (жалѕыз ћызы Џрћия ћасында), ќйтеуiр жеттi-ау бiр кљнi. Ол жылдары «Шџбардыѓ» атаћ-даѓћына ћызыѕып, мџнда жан-жаћтан кшiп келушiлер кп едi. Несiпбалалар да солардыѓ бiрi болды. Несiпбала жиѕан-терген пџлына, малына, ќрi колхоз кмегiмен зiне баспана ктергенше Шќмiлбайдыѓ љйiн бiр жыл ћыстады. Несiпбала да Саѕила сияћты Шќмiлбайдыѓ таѕы бiр аѕасыныѓ ћызы едi. Бџл да тумысында пќлендей маѓдайыныѓ баѕы жарылып тџрѕан адам емес. «Шџбарѕа» ќкелгенi оныѓ љшiншi кљйеуi. Алѕашћы екеуiнен ерте айрылып, соѕыстыѓ ћарсаѓында ѕана осы соѓѕысына ћосылѕан. Бџл – осы кљнге дейiн бџрынѕы ќйелiнен крген балалары (Џрћиядан басћасы) ержетiп, љйлi-баранды болып љлгерген сартiстi адам. Бiразын Несiпбала гейлiк етпей, соѕыстан кейiнгi жылдарда барлыћ ырым-сырымын жасап, з ћолымен аяћтандырды да. Бџѕан мљгедек кљйеуi барынша ризашылыћ бiлдiрдi. Ендi ћалѕан екеуара жалѕыз кыз Џрћия љшеуi пќлендей ауырлыћ крмей-аћ кљнелтемiз деп ойлаѕан. Ќсiресе, Шџбарѕа келiп, орын теуiп, жаѓа љлгiмен салынѕан асты-љстi таћтай, тбесi шиферлi баспана сондай тiрлiктен ћатты љмiттендiрдi. Амал не, сол жаѓа љйдiѓ ћызыѕын бџл ћосаѕы кре алѕан жоћ. Ќлдећалай келген ескi iш ауруыныѓ соћћысынан ћатты ћиналып, ћапелiмде жљрiп кеттi. Бџл ауру бџрын да айналып соѕып отыратын. Бiр аяѕы жоћ,

ќрi осындай кќрi наѕашыдай жабысып ћалмайтын сырћаты бар ћосаѕыныѓ жай-кљйi алаѓдатып, осындаѕы барша ќйелдердей колхоз шаруасымен ћолы жќне байлаулы Несiпбала бiр ѕана ћыстаѕан Шќмiлбай љйiн ћалай гљлдендiре алсын. Шќмiлбай љйiнiѓ тез кљйзелiске тљсуi содан басталып едi. Несiпбала здерi ктерген жаѓа мекен-жайѕа кшкесiн, мџнда Саѕила кiрдi. Саѕила Несiпбаладай емес, ћолыныѓ ћайраты бар, бiр ћонѕан жерi ертеѓiне тљлеп тџратындай айналасын таза џстайтын. Тек ћана осы љйге кiргелi берi ќлдененiѓ салћыны тигенге џћсап, бџл бќрiне салѕырт ћарады. Аѕасы Шќмiлбайдан жџћћан мiнез-ћџлыћ мџны ћырыћтыѓ ћырћасына ктерiлгенде ѕана ћуып жеткендей. Љйдiѓ сыртћы сылаѕы ауыстырылмады, бiр тљп тал да егiлмедi. Шешедегi селћостыћ Жауардыѓ да кежегесiн кейiн тарта бердi. Саѕила бџрын да саѕым ћуып, љй-жайын тастап, сырттаѕы бiреудiѓ етегiнен џстап кете барѕан. Баянсыз ћысћа мiрдегi сондай баянсыз талпыныстар оны ќлi де шаршатпапты. Ћазаћ љмiтсiздi шайтан десе Жауар осы шешесiнiѓ талбойында зiнен-зi бџлћынып, пайда бола кететiн љмiттiѓ зiн шайтанѕа балады. Тек шешеге деген жан ауыртатын, жаћындыћ сезiмнiѓ ћамшылауымен ондай бетiѓ бар, жљзiѓ бар демей, салып ћалар ымырасыз тљйсiк, байламнан ат-тонын ала ћашып, аулаћ жљргiсi келедi. Iштей болса да зiне зi клденеѓ тартатын бiр ѕана аћићаты – ол мына љйдiѓ, оѕан бiткен дљниенiѓ бќрiнiѓ ћадiрсiз, ћасиетсiздiгi, ћџнсыздыѕы. Сонау Несiпбала кшiп келетiн ћарсаѓда мџнда ешкiм жоћ, мына крпе-жастыћ, текемет-кiлемдердiѓ кбiсi Саѕиланыѓ жалдап отырѕан тар ћуысына тамаша болып, артылѕаны кiлетiне жасырылып, даѓѕыраѕан љлкен љйде суыћ соѕып, жел азынап едi. Ел аман, жџрт тынышта сол кљннiѓ ћайта туары жансызѕа да, оны крiп, бiлiп жљретiн жандыѕа да љлкен ћасiреттей. Бљгiн-ертеѓ шешесiн алып кетуге тиiс адамды Жауар бiраћ рет крген. Бџдан ай жарымдай бџрын осы љйдiѓ трiнде аяѕын созып, шалћайып жатып, Саѕиламен менмен кљйде ќѓгiмелескен. Саѕила мойнына су ћџйылѕандай оѕан жљре жауап бергенге џћсап едi. Жауардыѓ есiнде ћалѕаны оныѓ аттыѓ тiсiндей љлкен ерiндерiне сыймай тџрѕан сояу кљрек тiстерi мен сырѕауыл денесi, салалы ћолы, жалпаћ алаћаны. Керзi етiкпен басћанда аяѕыныѓ астында ћара жер де ћозѕалатындай. Шалћайса трдiѓ жартысын жалѕыз *зi алып жатады. Жауарѕа бiр-

екi рет ит крген ешкi кзденiп ћараѕан. Ћос жанары аћпай тџрѕан шалшыћ су сияћты ешћандай жылу жоћ. Бiр елiдей ѕана боп скен маѓдай шашынан тменiрек, сол жаћ самайына ћарай неден екенi белгiсiз аћтаѓдаћ таѓбалар шашырап жатыр. Кейiн таѕы ћатынаѕан. Тек о жолы Жауар мектепте болып крмеп едi. Осы соѓѕы ћатынауы Саѕиланыѓ шырћын ћатты бџзыпты. Мiне, ендi љй-жай, iштен шыћћан жалѕыз бала бќрi адыра, бiр зi буынып-тљйiнiп отыр. Жауар сары ала уайымныѓ жылымына аћћан осы кљндерде мџны таѓ-тамаша ћалдырѕан бiр оћиѕа болды. Бџл тљс крдi. Жай ѕана тљс емес, кеше ѕана болѕан жайдыѓ зiндей ќрбiр ноћат, сызыѕына дейiн соншама айћындыћпен есiнде ћалар ма? Џйћысынан шошып оянып, алагеуiм бозамыћ таѓѕа терезе ќйнегi арћылы жаман кљдiкпен ћарады. Ћайтып кзi iлiнген жоћ. Тљсiнде миынан зуылдап ткен суреттiѓ бќрiн бљге-шiгесiне дейiн ћалдырмай ћайта сараптап, џзаћ ќурелендi. Сондаѕы кргенi не ѕажайып дейсiз ѕой. Тљсiне баяѕы, осыдан бiрнеше жыл бџрын ћаза болѕан, сан ћилы ћылыћтарымен жџрттыѓ аузында ћалѕан бейшара Саймасай енiптi. Жауар Саймасайдыѓ мiр тарихын бџл шаћћа дейiн ел сзiнен жаћсы бiлiп љлгерген. Саймасайдыѓ ертеректе тiршiлiкке ебi болмай, ќкесiнен ызѕарлы сз ести бергенiн, аћыры оныѓ бiржола тiлiн байлайын деп, жас ћозыны бауыздамастан терiсiн сыпырып, «мќ, ќке, тымаћ iстетiп ки» деп алдына тастай салѕанын, терiсi сыпырылѕанмен бiрден жаны шыћпай ћызыл шаћа ћозыныѓ аяѕын ќлтек-тќлтек басып бара жатћанын крген ќкенiѓ «ћараѕым, адам болмайды екенсiѓ» деп жылап отыра кеткенiн бџл кљнде аѓыз етiп айтпайтын адам жоћ. Тiптi сол Саймасайдыѓ тљрiне ћарамай, Жауардыѓ шешесiне лердей ѕашыћ болѕаны да талай адамѕа езу тартћызатын. Мiне, ќлдећашан сљйегi ћурап ћалѕан сол Саймасай енiптi Жауардыѓ тљсiне. Жауар з љйiнен шыѕып, ќнеукљнгiдей колхоз орталыѕын ћаћ жарып, Несiпбала апасыныѓ љйiне келедi екен. Бiр бџрылыста Саймасай жолыћты. Hзi ћатты iшiп алѕан. Ћол-аяѕы кеспелтек, џзын-тџра кiсi. Жаћ сљйегi, мџрны, маѓдайы тџтас бiр ѓiрдей молынан керiлiп жатыр. Бас сљйегiнiѓ жаратылысындаѕы бiр кемiстiк осы ат сауырындай алшиѕан бетке лайыћ тбе жаѕы да адыраймай шаш бiткен жерден бастап, жарты сљйем ѕана ктерiлiп, кiлт тмен тљсiп кетедi. Ќлдекiм осы бас сљйегiн жасарда бет жаѕына бар нерiн салып, т*бе, ћараћџсы-

на ћџрылыс материалдары тапшылыћ еткесiн, ћалѕан-ћџтћанды џрѕылап, жапсыра салѕан сияћты. Жол ортасында тќлтiректеп, Жауарѕа ћарама-ћарсы келдi де, жылтыраѕан ылѕалды кздерiмен таѓырћай ћарап, таныѕасын еѓкiлдеп ћоя бердi. – О айналайын, Жауар! Кљнiм, сенбiсiѓ? Ай, Жауар, сенiѓ мынау жаман аѕаѓа бљйрегiѓ неге бiр бџрмайды? – Тарбиѕан екi алаћанымен Жауардыѓ иыѕынан шап еткiзiп, бiр-екi рет жеѓiл ћозѕады да, еѓкiлдеп кеп жыламасы бар ма? Кќдiмгiдей басы тмен тљсiп кетiп, маѓдайымен мџныѓ iшiн сљзердей тџрып, солћ-солћ еттi. Ќлдекiм ккжелкеден аѕаш тоћпаћпен соѕып жатћандай-аћ не бойыныѓ ћозѕалысы жаман. Тегеурiнiне Жауар тќлтiректеп, ќреѓ шыдады. Алѕашында Жауар бџл тектес ћасiретке даяр еместiгiнен ћысылѕандай болып едi. Байћаса, иыѕына бар салмаѕымен ћџлаѕан бџл адамныѓ ойран-асыр дљниесiне мџнда да iштей љндестiк бар екен. Бiраћ ол ћандай љндестiк? Ћос кмекейден шыѕып, бiр ќуенмен ћосарласћан дауыстар емес, бле-жарылып ќрћайсысы з жаѕына тартћан, тек ќр тџсында ортаћ бiр тљс ћана жылт-жылт етiп, белгi берiп кететiн басћа ырѕаћты, басћа аѕынды екi арна сияћты. Ќлденеден Саймасайдыѓ емеурiнiн Жауар бiрден џѕып та тџр. Тек оѕан жаны ашыѕасын ѕана тарбиѕан саусаћтарынан жџлћынып шыѕуѕа бiрден кљш салмай, жылау аралас сздерiн тыѓдап тџра бердi. – Жауаржан-ау, мен сенi оћытып, адам етiп сiруге шамам жететiн едi ѕой. Ал шешеѓ... сенiѓ шешеѓ... ол кiмге кетiп барады? Неге айтпайсыѓ? Неге ыршып ћашады? Мен шаѕып алар жылан емеспiн ѕой. Азаматтыѓ басы осыншама ћџнсыз болатын кљн емес шыѕар-ау. Мiне, бљгiн ауылда бастыћ жоћ, мен iштiм. Iштiм, апанѕа тљстiм. – Аѕа, ћойсаѓызшы, љлкен адамныѓ кшеде жылаѕаны џят емес пе? – дейдi Жауар. – Мен неге жыламаймын, Жауар? Ћан ћаћсатып, ана шешеѓ кетiп барады. Кетiп барады. Саймасай басын ктергенде самайындаѕы жолсоћта iздер бетiне де тарап, ћуаѓ даладаѕы атыздардай тарамданып кетiптi. Екi кзi ќреѓ ашылып-жџмылып, ћоѕадай кiрпiктерiне шейiн лай суѕа шыланѕан. Ћос жанары кл болып клкiп, ендiгi аѕар жаспен бiрге домалап тљсердей-аћ ернеулеп тџр. Аузынан сiлекей де шџбырѕан. Саймасай басын ктерген кљйi жылаудан аѕарѕан кзiн ћайда ќкетерiн бiлмей ћипаћтап, солћ-солћ етiп, бiраз тџрды да, баланыѓ иыѕына ћайта ћџламаћшы едi. Жауар шегiншектеп, жуытпады.

–Аѕа, љйiѓiзге барыѓыз, – дейдi Жауар ересектiк жасап. – Бастыћ ауылда жоћ болѕанмен, оѕан жеткiзетiн басћалар бар емес пе? – Басћалар бастыћћа жеткiзедi, ал ћџдекеѓе неге жеткiзбейдi? Саймасай тќлтiректеп, Жауарѕа ћарай екi-љш аттады да, иыѕы салбырап тџрып ћалды. Жауар оны айналып тiп, ќрi жљре бердi. Бiраз џзап, артына ћарап едi. Саймасай зi тљсетiн жердiѓ жарыѕы ћашан ашылар екен дегендей, тџрѕан орнында мелшиiп ћапты. Жауырыны о бастаѕы жаратылысынан емес, ќлдененiѓ соћћысынан жалпайып кеткендей крiндi. Бџдан кейiн тљсiнiксiздеу шым-шытырыћ бiрдемелер болды. Сосын Жауар зiн Несiпбала апасыныѓ љйiнде крдi. Hзiнен жасы љлкенiрек ќдемi ћыз Џрћия да кз алдында клденеѓдеп, кетпей ћойды. Несiпбала апасы љшеуi кешкiлiк шам жарыѕында отыр, шамасы. Бiр уаћытта табалдырыћты тарсылдатып, Саймасай осы љйге де кiрiп келе жатыр екен. Тек бџл жолы сау, аузына ештеме алмаѕан сияћты. – Апа, арызымды айтћым келдi – дейдi Несiпбалаѕа. – Не арыз? Жауар ткен жолы байћаѕан ѓiндегi ыстыћ пен суыћтыѓ алмасуындай бiрде аћжем, бiрде кљѓгiрт реѓ осы кеште де зара тайталасып ћапты. Саймасай арыз айтудыѓ орнына еѓкiлдеп кеп таѕы да жылап жiбердi. – Караѕым, зiѓгiттей жiгiтсiѓ, осылай босаѓ кѓiл болу саѕан жараса ма? – деп Несiпбала шаѓћылдап жатыр. Не сз де Саймасайдыѓ шымбайына бататын емес. Жылаудыѓ ккесiн бара-бара крсеттi. Жауарды жолда жолыћтырѕанда салѕан ћиѕылыѕы мџныѓ ћасында тљк те емес екен. Пышаћ жаныѕандай жылтыр бетi ќп-сќтте жаѓбыр суына тигенге џћсап, лайлана бастады. Ол от басындаѕы Несiпбалаѕа жаћын кеп, жљресiнен отырѕан. Бџл ћалпымен тџла бойындаѕы селкiлге ттеп бере алмасын сезiп, терiс айнала еденге тсеулi киiз пџшпаѕына ћџйрыѕымен жалп еттi. Жауар мен жас бойжеткен Џрћияѕа ендi арћасын берiп, бљлк-бљлкке басуы «мiнiѓдер желкеме, бќрiѓдi ктеремiн, мен ктермеген бейнет, крмеген ћорлыћ жоћ» дегенге џћсайды. Арт жаѕынан ћарасаѓ, ћараћџсы жап-жалпаћ, тiптi бiреу басыныѓ теѓ жартысын ткiр балтамен ћаћ б*лiп ќкетiп, ћџйћа терiсiн ѕана орнына жапсыра салѕан ба дерсiѓ. Саймасай тiлi икемге келмей, алѕашында маѕынасыз

бiрдемелердi айтћанѕа џћсады. Тек бара-бара Саѕиланы басћа бiреуге бергелi жатырсыѓдар дегенi, онда да бiрнеше рет ћайталап айтћасын ѕана ћџлаћћа шалына бастады. «Саѕилаш-ай, Саѕилаш-ай, кеттiѓ-ау, кеттiѓ-ау!» деп, сзiнiѓ соѓын лiкке жоћтау айтћанѕа џћсатты. Ендi бiрде зiнiѓ ћозы сойѕаны туралы ћатты кљйзелгенде айтатын ќѓгiмесiне кштi. Сыртћа таѕы бiреуге кеткелi жатыр деп жџрт аузында атаѕы ћатты дабырайѕан Саѕиланыѓ атын естiгенде жас бойжеткен Џрћия сылаѓ етiп, тљпкi блмеге енiп кеткен. О ѕажап, мџныѓ да жљрiс-тџрысы Жауардыѓ кзiне оттай басыла бердi. Несiпбала орнынан тџрып, Саймасайдыѓ о жаћ, бџ жаѕына шыѕып, даусын ћатайта аћыл айтып ќурелендi. Оныѓ бiраз айѕайынан соѓ жыламсаћ сорлыныѓ аздап есi кiрейiн дедi, шамасы. Сздерi де аныћ. Iштегi ћџсаныѓ бетi ћайтћасын, аздап жн сйлеуге де аѓсары ауѕандай. Жоћ, байћаса таѕы да зар, тiптен ащы зар. Жауар осы тџста оянды. Тљсте крген Саймасайдыѓ ащы зары ћџлаѕында ќлi де шыѓылдап тџрѕандай. Жоћ, бџл тљс емес, болѕан жайдыѓ зiндей. Ќйтсе де соншама айћындыћпен шекесiне ћаћћан ћазыћтай тиер ме? Осы таѓнан бастап, Жауардыѓ шеше жнiндегi мазасыздыѕы екi есе џлѕайып кеткендей. Жауар жастыѕына ћарамай, ћазаћы ортада скендiктен, кейбiр ырым-сырым, ќдет-ѕџрып атаулыны жаћсы сiѓiрiп љлгерген. Ол мына тљстi зiнше еш жаћсылыћћа жорыѕан жоћ. Тiптi ойдан ой, ћиялдан ћиял туып, тљсiнде крген Саймасайдыѓ зарын шешесiнiѓ барѕан жерiнде айтар гй-гйiне балады. Оны солай деп, кктегi ћџдiрет бџѕан ќдейiлеп аян еткендей. Жауардыѓ шын тыѕырыћћа ћамалуы осыдан басталды. «Шешенi бетiнен ћайтаруы љшiн мџныѓ не iстеуi керек?» * – Жауар, сен ана љйде жалѕыз ћаласыѓ ба? – Жоћ, Несiпбала апамныѓ љйiнде тџрамын. – Жауар, сен Саѕила тќтеѓмен бiрге кетесiѓ бе? – Жоћ. – Жауар, ана љйдi не iстейсiѓдер? – Бiлмеймiн. Мектепте кластас балалар мен ћыздардыѓ мџныѓ шешесi Саѕила мен Ћусаћ бойында жеке дара ћаѓћиѕан љйдiѓ ендiгi таѕдырына мџншама ынта ћоюына Жауар таѓырћады да. Ќсiресе ћыздар жаѕыныѓ бџл жайѕа ћатты алаѓдайтын тљрi бар.

– Бiр апаѓ кетсе, екiншiсiне барасыѓ. Сол љйде жалѕыз тџра берсеѓ, бiр зiѓе тамаћ пiсiрiп iше алмайсыѓ ба? – Hзiѓ болыспасаѓ, ол ћалай тџрады? – деп басћа бiр бала таћаћтады. – Кетшi ары! – Хансара жљзi ашумен алабџртып, терiс бџрылды. Ћабырѕадаѕы суреттей бет-жљзi жаћсы дѓгеленiп бiткен, ћасы сиректеу, ткiр кздерi бар, таза ѓдi талдырмаш ћыз бџл. Баяѕы нќресте кезiндегiдей Жауарды ертiп апарып, з љйiнiѓ трiнде екеу болып ойнайтын кљн ћазiр жоћ. Ќкесi Хаћназар Халыћбергеновтыѓ атаћ-даѓћы шырћап шыѓѕа шыћћандыћтан да емес (тап соныѓ Хансара љшiн келiп-кетерi шамалы), тек жас немелердiѓ кљн асћан сайын баћшадаѕы жемiстей толысћан кѓiлдерi бiрiн-бiрiне ала-бтен, тљсiнiксiз ете бастаѕан. Бiраћ Жауар тап ћазiр Хансараны ойлаѕысы жоћ. Ккiрегiн жегi ћџрттай кемiрiп жеп бара жатћан шеше ћамы... Тек шеше. Жауар оѕан бiрде батылы жетiп айтты да: – Тќте, сен ешћайда кетпесеѓ ћайтедi? – дедi. Саѕила мџны естiгенде жылап жiбергiсi келдi. Бiраћ жетiмнiѓ онсыз да жаралы кеудесiне тырнаћ салудан саћтанды. Неше тљрлi сздер тауып, соншама жайдарлы, салићалы жљзбен бала кѓiлiн џзаћ жџбатты. Тек оѓашада кз жасын еркiмен жiберiп, з омырауын бiраз клдеттi. Адамныѓ кљдiк, љреймен кљткен нќрсесi тез келедi. Тау басынан ћџлаѕан кшкiндей бџл ќне-мiне дегенше Жауардыѓ басына лап ћойды. Аттыѓ тiсiндей кљрек тiстерi бар адам екi машинамен келiп, Саѕиланы бiр-аћ кљнде кшiрiп ќкеттi. Жауар бџлар ендi кiмге ћалар екен деп, жетiмсiнген крпе-жастыћ, текемет-сырмаћтар арћар мљйiз, сыѓар мљйiз, бџѕы мљйiз оюларын iшке бљгiп, здерiн шын кќдеге жарататын ћайратты ћолдардыѓ араласћанына ћуанып, кљннiѓ кзiнде саћ-саћ кљлгендей. Ћымбат дљниелiктер ѕана емес, осы љйдегi ыдысаяћ, аздап тот басћан темiр-терсек, еѓ аћыры бiр басы сыныѓћырап босап тџрѕан аѕаш тсекке дейiн блек-блектенiп, екi машинаныѓ шанаѕынан *з орындарын дќл тауып, сљѓгiп жатты. Той кќдесiне жџмыстарын тастап жиылѕан азын-аулаћ жамаѕайын, кемпiр-шалдар асылѕан ет пен ћайнаѕан шайды анау кљрек тiсi сояудай адамныѓ мазасыз ћозѕалысына ћарап, дџрыстап iшiп-жей де алмады. Ћазiр кљзгi жиын-

терiннiѓ кезi екенiн, жамбастап жатарѕа уаћыт тарлыѕын ќккiлiкпен, жиылѕан жџрттыѓ ћџлаѕына сiѓiмдi, тiмдi етiп айта бердi. Оны естiгендер астарынан су шыћћандай ћопаѓдамай ћайтсiн. Кљйеудiѓ аты Бџйдабек. Кiрген-шыћћанда керзi етiк жердi дљѓк-дљѓк еткiзiп, «болыѓдар, болыѓдар» деп, дiгiрлеп тџрѕандай. Шалшыћ су сияћты кздерi iштегi, сырттаѕы дљниелердi тiнтiп болып, ендi ћабырѕаны да кљрек тiске салып жiберiп, бытырлатып жеудi ойлайтын сияћты. Жљк тиелiп жатћанда кмектесетiндер ћасынан табылѕанмен, зiнiѓ жеке-дара ћимылы ћатты едi. Саѕиланыѓ кп ќйелдерге тќн бiр ќлсiздiгi з ћуанышын жџрттыѓ неѕџрлым кбiрек круiн ћалайтын. Бџйдабек жиналѕандардыѓ апшысын ћуырып, жетiм ћыздыѓ тойындай болѕан осы жиынныѓ љстiнде ол з-зiнен кљлегештенiп мќз бола бердi. Кљйеудiѓ шектен тыс ысћаяћтыѕыныѓ ќсiресе шанышћыдай тиетiн кейбiр жайсыз тџстарын з кѓiлдiлiгiмен бљркемелеп, жаймалаѕысы келедi. Бџл кљлкiнiѓ бастапћыдаѕы маћсат, баѕдары сол дегенмен, бара-бара iшкi ќлсiздiк з кљшiне мiндi. Саѕила тiптен ћатты сыћылыћтады. Жез бџйдалы, нар тайлаћтыѓ зiне айналып, кљн кзiнде сар желiске тљскендей. Мџныѓ кѓiл райын џћћан кршi-ћолаѓ, аѕайын-тумаластар не тiлек айтса да ќзiл-ћалжыѓѕа сайыѓћырайды. – Алдыѓнан жарылћасын! – Баѕыѓ ашылсын! – Ћараѕым, тркiн-жџртыѓды џмытпа. Hзi болѕан ћыз тркiнiн танымайды деген. Сен зiѓ болѕан жоћсыѓ. Бќрiмiздiѓ тќрбиемiздi крiп, ћолымызда скенсiѓ. – Ћолдан џшћан аћ ћџсымыз, ардаѕымызсыѓ. Бiздiѓ колхоз – жџрттыѓ еѓбегi жанѕан жер. Барѕан жерiѓде де ћатарыѓныѓ алды бол. Ол жаћтыѓ халћы еѓбекке жоћ, бойкљйездеу келедi. – Бџл сздердi бiр жайдан кљйеуге наз ретiнде де оѕан ќдейiлеп, естiрте айтысып жатыр. – Оларѕа бiздiѓ колхозда жџмыстыѓ ћалай iстелетiнiн крсет. Маужыраѕан џйћысынан оятып, былай... Мџнда Шќмiлбай да бар. Колхоз малы ћазiр осы тѓiректе, ћозы блiнiп, ќрi Балћаш ћџмына айдалар алдында жљн ћырћу жџмысы бiраз бгелеѓдетiп жатћан. Шќмiлбай келгенмен, ешкiммен кп дидарласћан жоћ, кљнi бойы Жауардыѓ басын сипалаумен болды. Тџла бойын ќлдећандай ойлар тербетiп, ауыћ-ауыћ маужырайтынѕа да џћсайды. Ћасында тiзе тљйiстiрiп, кiндiктес жалѕыз апасы, бџл кљнде бџрынѕыдан да ћартайып, жљзi суалѕан, к*зiнде де еш

сќуле жоћ Сќкљн отырѕан. Тек сонымен ѕана ћысћа-ћысћа жауаптасады. Жауар Шќмiлбай шалды кргенде кешегi нќресте кљнiне ћайта оралѕандай. Той кќдесiн, дљние-мљлiктiѓ тиелуiн – бќрiн з кзiмен крген ол шалдыѓ бауырына тыѕыла тљскен. Шешесiнiѓ бљйтiп сыѓѕырап, алтын аћшадай тгiлуiнен жаман ћысылды. Сќкљн Шќмiлбайѕа айтады: – Осы таяћты тастасаѓшы. Тџрсынбай сияћты ќкеѓ тљсiѓде аян берiп, байлап берген жоћ едi ѕой ол таяћты. – Биылѕы ћозы блiсуде кiсi жетпей, бiраз шаѓ-шџѓ шыћты ѕой. Алдын ала ескертпегесiн ћиын, келер кктемнен бастап ћаћсаймын ѕой, – дейдi Шќмiлбай. Таѕы бiр ќредiкте Сќкљн буынсыз жерге пышаћ сџћћандай сџѓћ еттi: – Саѕиланыѓ жасауы деп, дљние-мљлiктiѓ бќрiн жнелтiп жатырсыѓ, здерiѓ таза таћырланып, елге кљлкi болмайсыѓдар ма? – Хаћназардыѓ арћасында кемпiрiмiз екеумiз тџћым-тџћиянымызѕа жететiн пџл таптыћ емеспiз бе? Бџл дљние маѕан не берер дейсiѓ. Ел бќрiн сезедi де. Саѕилашым осы жолѕы ћџтты џясына сыйлы боп барсыншы. Бџл Шќмiлбайдыѓ аѕынан жарылуы едi. Осы жылдарда «Шџбар» колхозындаѕы малшылардыѓ табысы-ай» деп, аузыныѓ суы ћџритындар iштен де, сырттан да табылатын. Ќрi бџл Хаћназардыѓ ћамћорлыѕы арћасындаѕы жетiстiк десiп, оныѓ есiмiн ћоса атамаса, ауыздаѕы сздiѓ тџзы татымайтындай крiнетiн. – Беу, Лаѕылжан-ай, – деп ќлден уаћытта Сќкљннiѓ ккiрегi ћарс айрылды. Отырѕан орнында теѓселiп, жаѕы кере ћарыс аћ кимешегi мџны ќлдећалай ел ортасына ћонып отырѕан љкiге џћсатады. Нџрсыз ћос жанары ќлдебiр нљктеге ћадалып, тас тљйiлiп ћапты. – Сенiѓ жоћтыѕыѓнан кзiмнiѓ алды ћара тџманданѕанын ћашан ћояр екен? Не зiѓмен бiрге ала кетпедiѓ, не тџра тџрмадыѓ? Ол кiсi не нќрсенiѓ де ћасиетiн танушы едi-ау. Тiршiлiкте ћадiрiн бiлмегесiн не керек? Сљттен аћ, судан тазамыз деп, ешћайсымыз да суырылып шыѕа алмаймыз. Бќрiмiз де пенде, бќрiмiз де кљнќкармыз. Кейде жалѕыз асылымыз сол Лаѕыл ма едi деймiн. Лаѕыл апам-ау! Атыѓа жаным ћџрбан! Айналдым аруаѕыѓнан! Бџл Сќкљннiѓ ескi жыры. Жауар ол апасыныѓ тiрi *лiктей селтиген тљрiне ћарап, осынша жасћа келгенше еѓ ћарабайыр нќрсенi дер кезiнде џѕа алмаѕан аѓѕалдыѕына таѓ ћалды. Лаѕылдыѓ тiршiлiгiнде жалѕыз сiѓлiсi Сќкљннiѓ ћашан

крсеѓ де оны атарѕа оѕы жоћ едi. Ендi оныѓ бетiн топыраћ бљркегелi бџл ћара тырнаѕымен жер тырмалап жылайды. Ћос апасыныѓ мiр тарихынан жаћсы хабардар Жауар бiр жайдан шеше ћамы да ккiрегiн ћысћасын ба, љлкендер жайында, олардыѓ крiнеу кзге бейберекет тiрлiгi тѓiрегiнде џзаћ уайымѕа тљскiсi келедi. Бiраћ оѕан жаѕдай жоћ едi. Шеше мiнезi минут сайын мџны жеѓiнен тартып ћалып, зiне ћаратады. Саѕила бара-бара тiптен кљлегештендi. Бџрын аѓѕармаѕан мџндай жеѓiлтектiгi шешеге деген кѓiлдi сары даланыѓ жџтаѕан кљйiндей одан ќрi ћџлазытты. Саѕила ендi кiшкентай ћыздардыѓ ћолындаѕы ћуыршаћћа џћсайды. Ћалай аударсаѓ да, сыѓѕыр-сыѓѕыр етiп, жайындай денесiне жараспайтын кљлкiсiн айналасына аямай тгiпшашты. Ћошемет сздiѓ ћай-ћайсысына да, жљк тиеген Бџйдабектiѓ тапыраћтап, жаѓсаћ аяћ басысына да ћџлыншаћтыѓ мойнындаѕы ћоѓыраудай безек ћаѕады. Кљлкiсiне таѕы неше тљрлi ѓ беретiнiн ћайтерсiѓ. Ендi бiрде клдегi аћћудыѓ ћанат сабалап, шићылыћтаѕанын салады. Ћыз кљнiнде крмеген ћџрметке ашћараћтыѕы алдамшы баћытына алћызыл гљлден тон кигiздiрiп, тым ћџрыса осы аз ѕана тiлеулес аѕайынныѓ кзiн шоћ болып ойнап, ћызартћысы келе ме? Жастайынан еѓбекпен шыныћћан денесiн кљлкi емес, зi кљшпен майыстырѕандай, бал-бџл ѓi сљйек-сљйегiне тљскен ауыртпалыћтан алаурап кеткенге џћсайды. Бiр адамныѓ бойында жалѕан мен шындыћтыѓ бџлай айћасуы Жауардыѓ кзiне бџрын шалынбаѕан. Бџл таѕы бiр кљтпеген жайѕа елеѓ еттi. Осындаѕылардыѓ бќрiнен бџрын келген Несiпбала кбiне ас-су ћамдауда едi. Саѕиланыѓ кљлкiсi мџны ћоса арбап, жанын шыжѕырѕандай ѓiн айѕыздап кетiптi. Кздерi шыћтанып, рабайсыз кљлiмсiреуi ћуаныштан емес, iшкi ћасiреттiѓ жан тзгiсiз ќлегiне келiѓкiрейдi. Мiне, немере апа, Саѕиламен сырлас, таѕдырлас апа, сiѓлiсiнiѓ кљн кзiне жылт еткендей ткiншi бiр сќтiне неге шыдап тџра алмайды? «Апыр-ай, Саѕилаш-ай, кп кљле бермешi, сенiѓ баћытты кљлкiѓ менiѓ iш ќлемiмдi ћызыл шоћтан жаман ћарып барады. Ћиналып кеттiм ѕой. Аясаѓшы менi» деген жалбарынысћа толы сздер бет ѓiрiн ќжiмге толтырып, айћыш-џйћыш сызып тастайды. Соѕыста бiр аяѕынан айрылып, кп жылдар тсек тартып, ауру халде жатћан, ћаћырынып-тљкiрiнiп, айналасын мќремдеп отыратын, ткен жылы ѕана бiржола тынышталѕан кљйеуiн еске алса, з мiрiнiѓ мына Саѕиладай сыѓѕыратар ћызыћћа тым кенде, жарлы болѕанын мойындайды. Iш зегiн

џзаћты кљнге џлытар дерт дауылы жайлап, сай сљйегiн ћоса сырћыратћандай. Тљсi ћара кесек еттей ћатып-семiп ћалѕан арыћ шал – Шќмiлбай ыстыћ болса да ћалыѓ киiммен бiр бџрышћа жалпиып, ћайтып ћозѕалуѕа икемi жоћтай артыћ селт еткен белгi бермейдi. Бџйдабек ненi аударыстырып-тѓкерiстiрiп жатыр, оны ойѕа алып, былай сараптар сана мџнда мљлдем жоћтай. Аћ меѓдей ћоймаѕан ћияћтай ћара мџрты, кiшкене саћалы, ашулы-жџмулы екенi айырѕысыз кздерiнiѓ љстiнен бiр аша шптей салбырап тљсiп тџрѕан, саћал-мџртћа ћараѕанда бозаѓы мол ћасы дљниедегi не аласапыранѕа да жайбараћат ћарап љйренген адамныѓ белгiлерiне џћсайды. Жџрт сыртћа тегiс аћтарылып, жљк тиелiп болып, аттанар шаћта ѕана Шќмiлбай мен Бџйдабек зара сз алмасты. Iшiндегiсi тегiс алынып, ћаѓыраѕан љйдiѓ сыртћы есiгiне љлкен ћџлыпты бiрден сала алмай жатћан Бџйдабекке Шќмiлбай: – Ќуре болмай-аћ ћой, зiмiз саламыз ѕой, – дедi. Саѕиланы иманды ћџлѕа жолыћћандай крген ћойшы шалда не кљдiк болсын. Бџйдабек оѕан мойнын бџрып, ќлi де ћџлыптан ћолын алмай, ернiн жиырып, кљрек тiстерiн аћситты. Кiлттi бџрауѕа шамасы жетпей, кљшенгенi сияћты. Шќмiлбай ћасындаѕы Жауарды бауырына тартып, ћатып љндемей, оныѓ мыћшыѓдаѕанына сырттан ћарап тџра бердi. Ћџлпы ћџрѕыр жабылар емес. Жауар: – Ќкелiѓiз мен жабайын, – дедi. Оѕан да бџрылып, жоѕарыдан тмен жалы кљдiрейген асау жылћыдай осћырына ћарады. Бљгiн жќне бџрынѕы келiсiнде зiне ит крген ешкi кзденiп бiрнеше рет назар аударѕаны Жауардыѓ есiнде. Ал ћазiргiсi балаѕын тiстеген кљшiкке «кет жоѕал» деп зекiгенi сыћылды. Ол ќлi де ћџлыппен кп айћасты. Аћыры жауып, кiлттi ћалтасына салды да, ќрi айналып, артћы машинаныѓ ћасында тџрѕан Саѕилаѕа ћарай беттедi. – Ал болдыћ па? Саѕилаш-ау, мына ел-жџртыѓмен жаћсылап ћоштастыѓ ба? Жљремiз ѕой. – Ендi ѕана шалшыћ кздерiнде мейiрiмге џћсас бiрдемелер жалтырап, љстiѓгi ерiндерi кљрек тiстерiн жалаѓаштай жоѕары ысырылды. Мџнысы жымиѕаннан грi жиiркенгенге џћсады. Саѕила осы иман жљздi ћарасынан шынымен-аћ жарылып кете жаздап, таѕы да кљлкiнi тгiлтпесi бар ма? Оныѓ жиналѕан жџрттыѓ зiн шыѕарып салардаѕы ћошемет сздерiне ќлi де ћџмары ћанбапты, ести тљскiсi келедi. Ќрi Бџйдабектiѓ зiне деген тап ћазiргi сќттегiдей џстатпас ыћыласын ел танып ћалсын деген пейiлi де бар едi. Осы жерде Сќкљн сќл етi тiрiлiк еттi. Ол жаѓа Шќмiлбай

мен кљйеу бала арасындаѕы сздi ћџлаѕы шалып ћалѕан. Бџйдабекке жаћын келдi де, Саѕилаѕа да естiрте: – Ћараѕым, ана кiлттi Шќмiлбайѕа берiп кетiѓiз. Бџл сол шалдiкi, – дедi. – А, ћазiр, – деп, Бџйдабек жанынан кiлттi iздей бастады. Ћалтасына ћолы симаѕандай, иыѕы ћићаѓ-ћићаѓ етедi. Арасында Сќкљндi де кзiмен бiр атып ћалды. Сќкљн ондай ћарасты кп кргендiктен именбейтiн. Ендi ѕана Шќмiлбай батылыраћ сйледi: – Бiр аѕайынымыз наућастанып, малдан шыѕайын деп едi. Кеше Саѕилаштыѓ кшетiнiн естiп, бiзге шауып кептi. «Ана љйiѓiзге там салып алѕанша бiз кiре тџрайыћ» деп ћатты жалбарынды байѕџс. Аѕайын адамныѓ бетiн ћалай ћайтарасыѓ? Аћыр бос тџрѕанша, жарайды, болсын дедiк. Осы малын ткiзгесiн солар кшiп келедi. – Малын ткiзiп болѕасын дейсiз бе? Оѕан дейiн кiлт бiзде бола тџрса ћайтедi? Мџнда машинаѕа сыймаѕан бiраз дљниелiк бар. Соны келiп алѕанша... Жљйкесi босаѓ Сќкљн шарт кетуге шаћ тџрды. Ернiн тiстелеп, здерiнiѓ жаћсы тiлек, ћуаныш љстiнде екенiн ескеруге шамасы ќреѓ жеттi. Сосын да џстамды сйледi: – Ћалѕан-ћџтћан дљниелiк болса далаѕа кетпес. Шќмiлбай шал бар ѕой. Мџныѓ да бiраз еѓбегi сiѓген. Ал мына ћаѓырап ћалып бара жатћан трт ћабырѕаныѓ таза иесi осы. – Бџл сздi естiгенде бќрiнiѓ арћасында ќлдене шымыр-шымыр еттi. Саѕиланыѓ басына ендi ѕана саѓылау тљстi. – Иќ, љй Шќмiлбай аѕанiкi. Сен бiрдеме деп тџрсыѓ ба? Бер кiлттi. – Бџл сз бќрiн шешкендей едi. Бџйдабек кiлттi ћай ћалтасына салѕанын џмытып, аћыры ќреѓ тапты. Лыћ тиелген жљк сыћырлап, екi машина ћозѕалып кеткесiн, жџрт тџрып-тџрып, бiр тљрлi кѓiлсiз тарады. ЕКIНШI ТАРАУ Бџл кљндерi «Шџбар» колхозыныѓ орталыѕында љлкен ћарбалас бар. Ћос ћабатты, жап-жаѓа кеѓсе љйiнiѓ есiк-терезесi бiрер аптадан берi айћара ашыћ тџрды. Ел кзiне онсыз да аћ жџмыртћадай крiнетiн тамаша ѕимараттыѓ тазалыѕынан ќлдекiмдердiѓ жiтi кздерi мiн тауып, iшiсырты тегiс ћайта ќктелiп, ќрленiп жатты. Ќр кабинеттiѓ тбесiндегi жџмаћ ћџстарыныѓ суретi ћайта салынып, ћабырѕалардаѕы экономикалыћ крсеткiштер таћталары, плакаттар бќрi жаѓартылды.

Кеѓсе љйi ѕана емес, айналасындаѕы кшелер де љстi-љстiне сыпырылып, асфальттанѕан тџстары жуылып, адамныѓ жљзi крiнетiндей жарћырап, кљнмен кљлiмдеуде едi. Ћызылша ћазылып бiткен. Октябрь мейрамыныѓ ћарсаѓы. Бiраћ мынау ћарбалас ол мейрамныѓ емес, одан бертiнде тетiн басћа бiр салтанаттыѓ ћамы. Кљз кљнi де соныѓ ћџрметiне бар шуаѕын тгiп, маужырап ћапты. Ерекше тазалыћ жолындаѕы кљрес бiрте-бiрте аумаѕын кеѓейтiп, ауылдыѓ бљкiл не бойын ћамтыды. Бџѕан ћатыспаѕан бiр де бiр адам ћалѕан жоћ. Бiр кезде екi дай жатћан «Ћызыл ту» мен «Шџбардыѓ» араларына жаѓа љйлер ћатарлары орнап, бiрiгiп кеткен. Бќрi «Шџбар» колхозыныѓ орталыѕы саналады. Ендi осы маѓдаѕы кшелердi де жас талдан буылѕан сыпыртћылар ћылау ћалдырмастан, сиырдыѓ тiлiндей жалапжџћтап мџнтаздай етiп, ѓiн кiргiздi. Ќрбiр аула, ћора-ћопсыѕа дейiн бiр минут кркiме сџћтаншы дегендей «ћасы-кздерi» жылтырай ћарайды. Адамныѓ ћамћор ћолы жљрiп тсе, дљние де жаѓаша тљлеп, тiлi шыѕып сайрап, ћџлаћ ћџрышын ћандыра ћырыћ ћџбылатындай. Аула мен ћора-ћопсылар ѕана емес, ќрбiр мекен-жайдыѓ iшiндегi кiр-ћоѓына дейiн жуылып, кљн сќулесiнiѓ ћџшаѕында млдiреп, кiршiксiз аћтыѕын айдай ќлемге ќйгiлегiсi келетiндей. Осы абыр-сабырдыѓ џйтћысы – бастауыш партия џйымыныѓ хатшысы Хакiм мен колхоз председателiнiѓ ћџрылыс жќне шаруашылыћ жнiндегi орынбасары Игорь Матвеевич Штерннiѓ мџрындарынан су кетiп жљр едi. Таѓ азаннан кешке ел џйћыѕа жатћанша, здерi де тсекке сљрiнiп ћџлаѕанша бџл екеуiне тыныштыћ жоћ. Тiптi бастары жастыћћа тигесiн де ертеѓгi iстелер шаруаныѓ жоба-нобайы кз алдарында клбеѓдеп, бљйiрлерiнен тљрте беретiн. Игорь Матвеевичтiѓ бџл жылдары арыћ ѓiндегi ќжiмдерi ћалыѓдап, кљнге ќбден кљйген бетiнiѓ џшы шала пiскен апорт алманыѓ кљреѓ ћызылына келiѓкiрейтiн. Жел шайћаѕан аѕаштай иiлiп-жазылуы тез, ашаѓ денесiнiѓ де ћара кесек етi молайыѓћырап, ауылдыћ жердiѓ ауасы денсаулыѕына аныћ ырыс болып дарыѕаны бiлiнедi. Тазалыћ жџмыстарыныѓ еѓ соѓѕы ћарбаластары есiктерезесiнен де крiнетiн кеѓсе алдында Хакiм екеуiнiѓ бастары тљйiсiп ћалѕанда, анау-мынау шаруа жайында ћысћа-ћысћа сз ћайырысћасын Игорь Матвеевич партия џйымыныѓ хатшысына: – Бџл бiз љшiн ћатаѓ сын! – деп ескерту жасаѕансыды. Хакiмдi ќрi кздерiмен жей де бастапты.

Бџл Хакiмнiѓ кѓiлiне келдi. «Жџмыртћа тауыћты љйретпес болар» деп ћойып ћалѕысы келсе де, Штерннiѓ зiнен жасы љлкендiгiн есiне алып, сќл бгелеѓдедi. Ћысыѓћы кздерi одан ќрi жџмылыѓћырап, Хакiм де соѓѕы кезде денесiне бiраз ћор жинап љлгерген. Бойы аласа, толѕан торсыћтай тџлѕасы бар ол Хаћназар Халыћбергеновке мiнезћџлыћ жаѕынан ѕана емес, сырт пошымымен де ћатты елiктейтiн сияћты. Екеуi ћатар келе жатса, не кпшiлiк алдында сйлесе, Хакiмнiѓ кптеген ћимыл-ћозѕалысынан, сз маћамынан Хаћназардыѓ ќсерi тайѕа таѓба басћандай-аћ сезiлiп тџратын. Ал мына дене бiтiмiн ћалай џћсатып алды, кейбiр аѓћау ћазаћтарѕа айласын тапћан адам љшiн оныѓ да з жн-жосыѕы бардай крiнетiн. Хакiмнiѓ Штернге ћатты сйлегiсi жоћ. – Бџл сздi сiз маѕан емес, мен сiзге айтсам ћџдайдыѓ жнi емес пе? Ћалай ойлайсыз, жоѕары мќртебелi Игорь Матвеевич? – дедi. Игорь Матвеевич ыржалаћ етiп кљлдi. Бетiнiѓ џшындаѕы ћыртыс-ћыртыс ќжiмдерiн кмкерген кљреѓ ћызылдыѓ зi iштегi џятпен араласып, тым ашыћ реѓге ауысћандай. – Жоћ, Хакiм, менiкi жай аћылѕа аћыл ћоссаћ деген ниеттен ѕой, – деп Игорь Матвеевич дереу аћтала бастады. – Хаћаѓмен бiрге облысты былай ћоя тџр, астананыѓ зiнен бiраз лауазымды адамдар келедi дейдi. Бiз соѕан дайынбыз ба, џмытћан ештемемiз жоћ па? Соны мџћияттап ћайта сараптайыћ дегенiм ѕой. «Бiр бас жаћсы, екi бас одан да жаћсы» деп орыстар тегiн айтпаѕан шыѕар. Бiздiѓ колхозѕа, бiздiѓ бастыћћа бџл ћуаныштыѓ ћайта айналып келуi екiталай, соны былай абыроймен дџрыс атћарудыѓ ћамы ѕой, менiкi. – Бџл сз Хакiмге шынында ой салды. «Штерннiѓ алдында кiсiлiгiмдi саћтаймын деп, расында љлкен бiр дљниенi кзден ћаћас ћалдырып жљрмейiн. Ондай абайсыздыћты Хаћназар лсе кешiрер ме?» Хакiм зiнше Штерннiѓ тљпкi есебiн дќл џћтым деп тџр. «Мына ћџрылыстарды салѕан мен, егер бљгiнгi дайындыћ жџмыстарыныѓ ауы мен бауынан бiр ќнтектiктер кзге сљйел болып, сљрен аттырып жљрмесе, келгендердiѓ ћарсы алдында колхоз орталыѕы кљн нџрына шомылѕан ертегiнiѓ шањарындай ћџбылар-ау. Соныѓ бќрiнiѓ абыройы тљптеп келгенде кiмнiѓ басына љйiлiп-тгiлмек? Хаћназар рас аћылды, креген басшы, бќрi де соныѓ ћамћорлыѕыныѓ арћасында, ал сол бар дљниенi џћсатушы наћтылы ћол кiмдiкi Ел-елдi к*п аралайтын љлкен лауазым иелерi бџл жаѕын ћайтсе де дќл таразылайтын шыѕар». Мiне, осындай дќме ѕой Штерндi дедектетiп жљрген.

Бџл сезiгi кп елiктiрмедi, алѕашћы кљдiгiнiѓ желiсiне ћайта оралды. Хакiмнiѓ сќл ойланып барып айтћаны: – Кеѓсе, клуб бќрi мџнтаздай дайын. Аућынбай да ыждањатты адам ѕой. Бљгiн барып тiктiрген љйiн крдiм. Наѕыз бџрынѕы ћазаћтыѓ алты ћанат аћ љйi. Ћандай ћонаћтарды да џялмай кiргiзуге болады. Ћымыз, сойыс малы тегiс ќзiр. – Хакiм ќр сзi сайын бiр бармаѕын бљге бердi. Бќрiн атаса екi ћолдыѓ да саусаѕы жетпейтiндей. – Жџрт тегiс ћџлаћтанѕан. Ћарсы алатын адамдарѕа да хабарланды. – Иќ, бiраз шаруалардыѓ iстелгенi де рас. – Ох, Игорь Матвеевич, шынында бiр нќрсе ескерiлмей ћалып барады екен. Бiраћ ескерiлмегенде ол жалпы менiѓ ойымда. Келе жатћандардыѓ iшiнде республика басшылары да бар дейсiѓ. Мiне, солар бџѕан ћалай ћарайды деп, ар жаѕым кљдiктене бередi. – Сонда ол не нќрсе? – Ћазаћта «шашу» деген бар. Келiн тљссе, оныѓ љстi-басына, тiптi аяћ жолына дейiн ћџрт, конфет шашады. Жаѓа љйге кiргендердiѓ де трiне соларын лаћтырып, ырымын жасайды. Ал мына Хаћаѓ... – Иќ, Хаћаѓ кеудесiне екiншi Алтын Жџлдыз ћадап келе жатыр... Сол кiсiге де ћџрт, конфет шашып дейсiѓ бе? – Жалѕыз ол емес... – Иќ, айта бер. – Шашу деген немене, тап одан келiп-кетер ештеме жоћ. – Иќ, ендi ар жаѕын айтсаѓшы, – дедi тыћыршыѕан Штерн. – Бiзде халыћ театры бар емес пе. Џлттыћ киiм деген оларда жеткiлiктi. Соѕан ћатысушы он шаћты ћыз-бозбаланы ескiше киiндiрiп, Хаћназар мiнiп келе жатћан машиналарды кз џшынан ат ойнаћтатып, еѓ алдымен ћарсы алушылар солар болса ћайтедi? Штерн Хакiм кѓiлiнiѓ жљйрiктiгiне таѓырћап, ћабаѕын ажырайтып бiраз тџрды да, тас тиген ќйнектей шытырлап сйледi. – Мынауыѓ бiздiѓ церемонияѕа џлттыћ ѓ берiп, жарастырып жiбермей ме? Хакiм, бџл тiптен оригинально ѕой. Хакiмдi еѓ алдымен ћџшаћтай кетуге ќрекеттенiп, соѓынан мќз бола арћадан ћаѕа бердi. Бiраћ Хакiм онымен ћоса желiккен жоћ. Тыѕыршыћтай денесiн аяз ћџрыстырѕанѕа џћсап, ћап-ћара ѓiне бозѕылт реѓ араласты. Ћысыѓћы кздерi де одан ќрi тљйiлiп ћапты. – Игорь Матвеевич, – дедi Хакiм. – Сiз ћазаћша ћанша бiлгенiѓiзбен, бiздiѓ тiлдегi газет-журналдарды оћи алмайсыз

ѕой. Сiз тыѓдаѓыз. Осыдан трт-бес жылдай бџрындар ескiден ћалѕан кейбiр ырым-сырымдарды «џлтшылдыћ» деп атап, ћазаћтыѓ бiраз аћылды адамдары зара шат-шќлекей болып жатты. – Апыр-ау, ескiлiктi дќстљрлердiѓ кейбiр џнамдысын жаѓа жаѕдайѕа лайыћтап пайдаланѕан дџрыс емес пе? – Мiне, осылай деп те тiс салысћандар болѕан. Игорь Матвеевич ћарћылдап кеп кљлдi. Бетiндегi кљреѓ ћызыл ќжiм ћыртыстарына дейiн селк-селк етiп, желпiлдегендей. – Сен ћорыћпа. Мџныѓ тљк те айыбы жоћ. Егер мџны «џлтшылдыћ» десе, онда Аућынбай тiккiзiп жатћан киiз љйге де сондай терiс маѕына бермей ме? – Аућынбай демекшi, осы шашу, ћыз-бозбаланы киiндiрiп шыѕару дегендi еске салѕан сол Аућынбай. Ол да кр-жердi танитын адам. – Ал мынауыѓ дџрыс емес, сол Аућынбайѕа ойсыз баладай тамсана бересiѓ. – Хаћаѓ сзiѓдi жаратпай жљрер деймiсiѓ. – Ендi ше? – Жоћ, Игорь Матвеевич. Сiз бекер ћауiптенесiз. Ћазiр заман басћа. Рас, осыдан жетi-сегiз жыл бџрын, зiѓiз бiлесiз колхоздар iрiлендiрiлдi, Хаћаѓ мен Ќлiпбай бiр орынѕа таласты. Ондайда адам аѓдаусызданып, кейбiр пендешiлiктi де жiберiп алады ѕой. Ондай аѕаттыћтар соћыр кзге де шалынады. Хаћназар мен Ќлiпбайдыѓ бiрiн-бiрi жарѕа жыѕардай тым асћынып кеткенiн крiп, љмiтсiз шайтан деген, тыныш отырѕан Аућынбайдыѓ да бљйiрi ћозды. Тбелеске соѓѕы кiргеннiѓ љлесi мол дедi ме, бџл да ћарап жатпай, сыр алдырып ћойды. Онысы љшiн кейiн Хаћназардан кресiсiн крдi ѕой. Ќсiресе, жаѕдаймен санаспай, з колхозында еѓбеккљнге алты килограмнан астыћ айналдырѕан ќумесерлiгiн талай рет бетiне шыжѕырып басты. Иќ, иќ, солай болѕан. Аућынбайѕа деген бiр мџз кесек Хаћаѓныѓ кпке дейiн кеудесiнде жљрдi. Бiраћ Хаћаѓ адамды iсiне ћарап баѕалайды. Мысалы, анау ћыстаудаѕы малшылардыѓ љйi мен ћора-ћопсысы бќрi жаѓарды. Сол кiмнiѓ кљшiмен? Ќрине Аућынбайдыѓ. Оны Хаћназар бiлмейдi, ескермейдi дейсiѓ бе? Бiледi ол кiсi. Жџртћа адуандатып айтпаса да, iшiнен есепке алып жљретiнiн талай байћадым. Ойда, ћырда, мейлi ћайда, бiр жауапты шаруа бола ћалса, дереу Аућынбайды жџмсайды. Сонысынан-аћ бiл. Игорь Матвеевич маѓдайыныѓ ћыртысын молайтып, жерге ћарады. Табаныныѓ астындаѕы асфальттi етiгiнiѓ тџмсыѕы-

мен сљзгiлей бастады. Ќлден уаћытта ѕана жерден басын жџлып алып, шат-шадыман раймен Хакiмге ћарады. – Заман згердi, адам да згердi. Бiр кезде Хаћназарѕа ор ћазѕысы келген адам еѓдi оныѓ мџндай мќртебесi асћан шаѕында оны шашу шашып, ћыз-бозбаланы жасандырып ћарсы алайыћ деп џсыныс жасайды. – Солай, ѕой, – Хакiмде де бiр ћуанышты кескiн пайда болды. Ћазаћтыѓ еѓ џсаћ ќдет-ѕџрыптарыныѓ бiрi жнiнде сз ћозѕап, екi адам з заманыныѓ кейбiр саяси бет-пердесiнен бастап, одан бергi бiраз мќселелердi шет-пџшпаћтап iлiп кеткенiне здерi де таѓырћасћандай. – Мен iштегi тоѓы жiбiмейтiн бiр адамды ѕана бiлем, – дедi ќлден уаћытта Хакiм. – Ол Ќлiпбай Дќкенов. Хаћназарды ћарсы алуѕа бармайтын болыпты. Аудандыћ партия комитетiнен айтћан екен, Ќлекеѓ ананы-мынаны сылтауратып бас тартса керек. Штерн бџѕан мќн бере ћоймап едi, Хакiм толѕан торсыћтай манаураѕан ойлы жљзбен сзiн жалѕастыра бердi: – Бiр кезде ћызылша егiстiгi бiзде шынында аз едi. О баста Алтын Жџлдыздылар тобы осы «Шџбардан» дљркiреп шыћћанда алаћандай жерге егiлген нќрсе, ќрi топыраћ тыѓ, жаћсы нiм алмай немене дескендер де болды. Тiптi ќлi де солай тљсiндiрушiлер бар. Айналайын-ау, соѕыстан кейiнгi кезеѓде барлыћ колхоздарда да ћызылша егiстiгi аз едi ѕой, ќрi олардыѓ топыраѕын ртеп кеткен ешкiм жоћ, оларда да тыѓ емес пе едi. Жќ, оны да ћоялыћ, ал ћазiр ше? Ћазiр барлыћ шаруашылыћта да ћызылша егiстiгi љш-трт есе молайтылды. Топыраћ тозса, бќрiнде бiрге тозып келедi. Ол кезде ћапы ћалса, ћазiр неге «Шџбарды» ћуып жетпейдi басћалар? Текке сыѓарезулену ешкiмге де жараспайды. Осындай ћисынсыз «дќлелсымаћтар» бiздiѓ Дќкеновтi алып-жеп барады-ау деймiн. Елге таралѕан бiраз сзiнен соны байћаймын. Ќнеукљнi Хаћаѓа екiншi мќрте Социалистиiк Еѓбек Ерi атаѕын беру туралы Указ шыћћанда, Ќлекеѓ «Мен болмасам, Хаћназар мџндай кљйге жетпес едi» дептi. Жетпесе жетпей-аћ ћойсын, ендi з шќкiртiнiѓ, iнiсiнiѓ ћуанышына ортаћтаса салса ћайтер едi? – Дќкеновтiѓ з колхозыныѓ да биылѕы ресi пќлендей тмен емес-ау деймiн. – Тмен емес, ќрине. Сонда да бiздi крiп кљйедi? Ќрi ткендегi ћыжылдыѓ жан тырнайтыны жќне бар. Хакiмнiѓ бiр ерекшелiгi ћазаћша ћара сзге, ескi маћалѕа аса зулап тџрмаѕанмен, жаѓа кљннiѓ ќрбiр ырѕаѕына те сезiмтал. Ќрi жљрген-тџрѕан жерiнде тыѓдаушы, ќрi оныѓ

ћџлаћћа сiѓiрерi аз ба, кп пе, бќрiбiр оћып бiлгенiн шариѕат сзiндей ежiктеп, тарата жљруге де ћџмар. Хаћназарѕа да сонысымен жаћћан. Анау-мынау наућан љстiнде џйымдастырушылыћ ћабiлетiнiѓ шектеулiлiгi кзге џрып ћалѕанмен, бџл онысына кешiрiммен ћарайды. «Тќйiрi џйымдастыруѕа бригадирлер, зiмiз бармыз ѕой» деп ойлайды. Ел мiрiнiѓ баѕдары, саяси жаѕдайы, ѕылымныѓ барысы, мiне, осыныѓ бќрiн тљйiндеп ќкеп, тљсiндiрiп беретiн ћабiлетi Хаћназардыѓ љнемi сусап жљретiн ккiрегi љшiн алтынѕа бергiсiз ризыћ едi. Хакiмнiѓ осы бiлiмпаздыѕына лайыћ Штерн тосын бiр жайды еске салды: – Хакiм, осы сен газет-журналды менен грi кбiрек оћисыѓ ѕой. Осы ќлгi шптанапты жљйе жойылады дегенi ћалай? – Ойбай, Игорь Матвеевич! Менi бџл жерде ћинамаѓыз. Бџл зi љлкен шаруаѕа айналайын деп тџр. – Осы бiздiѓ председатель де ћатты шиыршыћ атып жљр. – Жай шиыршыћ атып жљрген жоћ. Тарс жарылайын деп жљр. Тек мынадай мќртебесi озуымен тџспа-тџс келгесiн ѕана ымыраласћан тљрi бар. – Бќсе солай. – Болды, болды, Игорь Матвеевич. Ќѓгiменi доѕарайыћ. Хакiм бџл таћырыпты ћозѕай беруден кпе-крiнеу ћашћалаћтады. Бџдан арыѕа екеуiнiѓ де уаћыты жоћ едi. Hз басына ћосымша жџмыс тiлеп алѕан Хакiм осыдан љш жылдай бџрын ћџрылѕан халыћ театрыныѓ мљшелерiн жинастыруѕа кiрiстi. Шындыѕында «халыћ театры» деген атау мџндай топтарѕа белгiлi бiр жетiстiктерi љшiн жоѕарыдан ресми тљрде берiледi. Бџлай деп атап жљрген здерi. Бџл бар болѕаны аздап аты шыѕа бастаѕан кркемнерпаздар љйiрмесi едi. Оѕан ћатысушылардыѓ џлттыћ киiм кигендегi сын-сыћпыттарын ћайта сџрыптау, мiнетiн ат, олардыѓ ер-тџрманын сайлату Хакiм љшiн бiраз бейнет. Ќрi бќрi бiрдей ат ћџлаѕында ойнауѕа жарай ма, ол жаѕын да ескерген жн. Хакiмнiѓ колхоз орталыѕыѓда тапыраћтап ќрi-берi жљрiсiн бљгiндiкке байћаѕандар кп-аћ. Кешке ћарай кркемнерпаздар љйiрмесiнiѓ мљшелерi бџрын-соѓды бџл жаћта болып крмеген салтанатћа баратын сќндi топтай, сайланып, ат ойнаћтатып шыѕа келдi. Жџмыстан ћайтћан ћызылшашылар мен арбакештердiѓ кздерiне тљсiп, осы ауылѕа келетiн џлы думан, торћалы тойдыѓ хабаршысындай ќсер еттi. Шаѓ басћан жљздер шаттыћћа бленiп, ћою кiрпiктiѓ тасасынан ћараѕан к*здерде желпiнiс, ћуаныш

табы байћалды. «Хаћназарларды осылай ћарсы алатын болыпты» дескен сздер сол кеште-аћ баршаныѓ ћџлаѕына сљѓгiп жатты. Хаћназарларды ћарсы алатындардыѓ iшiнде «Жаѓалыћтан» атаћты звено жетекшiлерi Айтан ћария мен Жамалтай бар едi. Хаћназардыѓ з зайыбы Кљнес, шџбарлыћ Несiпбала жќне Жамалтай. Ќйелдерден зге ешкiм жоћ. Ертеѓiне кљн арћан бойы ктерiлген шаћта бќрi шарт киiнiп, кеѓсеге келiп отырды. Бџлар екi жеѓiл, бiр жљк машинасына тиелiп, кршiлес Киров ауданыныѓ жерiндегi Сарбастаудыѓ тбесiне бармаћшы. Келетiндердi сол жерде ћарсы алу келiсiлген. Ћазаћтыѓ џлттыћ киiмiн љстерiне жапсырѕан ћыз-бозбалалар бџл таѓда жарасып шыѕа келiп едi. Љкiлi таћия, ћынама бел ћара бешпен, ћос етек аћ кйлек ћыздарды ћџлпыртса, ескi љлгiмен тiгiлген, етек-жеѓi, балаѕы ќдiптеулi кк, ћызыл пљлiш ћысћа жеѓдi ыћшам шапан мен шалбар жiгiттердi де оларѕа сай еткен. Hѓкей iрiктелiп алынѕан, ер-тџрманы бќрi сай жарау аттарѕа мiнiсi бџларды ауызекi ќѓгiмелерде, хисса-жырларда алтынмен апталып, кљмiспен кљптелiп дќрiптелетiн ертегiнiѓ сал-серiлерiне бiржолата џћсатып жiбердi. Бiр-бiрiмен жарысып, ћыз-бозбала боп ойнап, кеѓсе тѓiрегiнде ерсiлi-ћарсылы андыздай шауып, сќндi топ бiраз жљрiп ћалып едi. Аћыры Хакiм машинамен баратындардан бџрын Сарбастауѕа ћарай ћозѕала беруге бџйрыћ бердi. Ауыл ортасын ћаћ жарып, кљнбатысћа беттеген ћызыл-жасылды алабтен салт аттыларды ќлдећалай осы маѓда ћыдырыстап жљрген Сќкљн крiп, сљйсiнiп, ќрi ћиялында марапаттап даѕдыланѕан жастыћ шаѕы есiне тљсiп, жiгiттiѓ тресi, сџлуы Ћапасын ойына алып: – Шiркiн дљние-ай, ћызыл тљлкiдей кзге бџлаѓ етiпсiѓ де тiпсiѓ ѕой, – деп кзiне жас алып, кќдiмгiдей жыламасы бар ма. Бџл сзi маѓындаѕы екi-љш адамныѓ ћџлаѕына шалынып, iлезде тарай бастады. Тiптi сол таѓертеѓгiлiкте кеѓседегiлерге де жеттi. Хакiмнiѓ осы тџста бiр даѕдарѕаны неѕып ћара басћанын зi де бiлмейдi. Жамалтай мен Несiпбалаѕа шашу жайын ескертудi џмытыпты. – Апа-ау, шашуыѓ ћайда? – деп Жамалтайѕа дљрсе ћоя бергендей сйледi. – Ойбу, оны ойламаппыз ѕой. Хакiм Жамалтайдыѓ ћасындаѕы шымћай ћызыл шќлiсiне

бљркенiѓкiреген Несiпбалаѕа да жаман кзiн бiр ћадап ћойды. Ол да бетiн шымшып жатыр. – Ойбай, апа, жљруiмiзге ќлi жарты саѕаттай уаћыт бар, ел iшi ѕой, ћазiр бiрдеме дайындаѓыз. Екi кќртамыс ќйел кеѓсе коридорынан сыртћа ћарай љкiдей џшып жоѕалды. Жолай даурыѕысып барады. Жамалтай бетi торсыћтай, ћара торы етжендi ќйел. Екi кзi танадай, ал мынадай асып-сасћанда тiптен клшiкше жайылып кетедi екен. Денесiнiѓ толыћтыѕы емес, кбiне сандыћ тљбiнде жататын љстiндегi киiмдерi аяѕына тџсау сияћты. Ћара камзолыныѓ тсiндегi Алтын Жџлдыз бен Ленин орденi, екi љш медальдар кљн кзiмен жарћылдап, бџлѕаѓ-бџлѕаѓ етедi. Hз ауылынан таяћ тастам жердегi осы Шџбардыѓ ћай љйiнен бџлар iздеген ћџрт табыла ћояды, оны бiлмейдi екен. Жан џшырып келе жатып, Несiпбаладан сџрайды. Ол да ћарѕанып, шынын айтады. – Осында кшiп келгенiмiзге бес-алты жыл болды, мен тiптi бар ѕой ешћайсысыныѓ љйiне бас сџћћан емеспiн. Ћџрт сиыры сљттi, бала-шаѕасы аз, кљбi пiсетiн кемпiрi бар љйлерде ѕана болады. Екi ќйел трт-бес љйдiѓ ауласына тљртiнiп шыћты. Ешћайсысынан табылмады. Аяћтары аяћтарына жџћпай колхоз бастыѕы Хаћназар тџратын кшеден бiр-аћ шыћты. Мџнда да ешкiмнен табыла ћоймады. Хаћназардыѓ љйiнiѓ тџсынан тiп бара жатћанда есiк алдынан оныѓ бџл кљнде бойжеткен ћызы Хансара кздерiне тљстi. Сасћандарынан содан сџрады. – Ћараѕым, љйлерiѓде ћџрт бар ма? Дѓгелек жљздi, талдырмаш, зерделi ћыз барын киiп, баћанын сљйреткен бџлардыѓ жљрiсi зор мќртебемен келе жатћан з ќкесiнiѓ ћамы екенiн бiрден сезiп: – Бар, – дедi. Ендi-ендi саѕаѕынан љзiлгелi тџрѕан алмадай крiктi ћыз кздерiн ћанша тартћанмен, екi ќйел пќлендей сџћтана алмады. Тек керектерiн алып ћайтар жолда ѕана зара ќѓгiме ћылысты. – Апыр-ай, тiл-кзiмiз тасћа, мына ћыз наѕыз перiште болѕалы тџр. – Жамалтай-ау, оныѓ кркiн ћой, аћылын айтсаѓшы. Ќлгi бiздiѓ љйдегi Саѕиланыѓ баласы Жауар бар емес пе, сол екеуi бiр шаруамен жолыѕысып, дабырласып ћалѕанда байћаймын. Жауар мен Хансараныѓ жџѕыса алмай жљретiнiн, жџѕыса кетсе дауласып, *кпелесiп тынатынын Несiпбала бiлетiн. Ол

жаѕын сз етiп, ксiлуге мџрша жоћ. Кеѓседе здерiн колхоздыѓ бес басалћасы, алћаћотан жџрт кљтiп отыр. Екi ќйел келгесiн, кп џзамай љш машина жљрiп кеттi. Бќрiне басшы Хакiм жќне араларында бiрiншi бригаданыѓ бригадирi Жазылбай бар. Кешкiлiк жџртты клубћа жиюѕа Аућынбай жќне басћа екi бригадир Абыл, Табылды ћалды. Машина мiнгендер мана кеткен сќн-салтанатты ћыз-бозбалалар тобын Киров ауданыныѓ орталыѕынан сќл ќрiректегi Мџћыры селосыныѓ тџсында ћуып жеттi. Алдыѓѕы «Москвичте» Хакiм, Жазылбай, Айтан ћария, таѕы бiр адам – тртеуi отыр едi. Шофермен ћатар жайѕасћан Айтан сџлу ат мiнген, ћызылжасылды киiнген жастарды кргенде жалтыр маѓдайын алаћанымен басып, ќрi кзiн клегейлегендей тмен тџћырып, бiр ауыћ сџлыћ ћалды. Ћалыѓ бетi де ћабарыѓћырап, ќлдебiр ой шалыѓды ќп-сќтте алып тљскен сияћты. Шофердiѓ желкесiнен тнiп, еѓкейе отырѕан Жазылбай мџны аныћ байћады. Бетiнiѓ шџћырына кљлкi џялап, ашыћ маѓдайыныѓ ќжiмдерi жиырылып, шалѕа бiр ќзiл тастады. – О не, аћсаћал? Мана Сќкљн кемпiр жылапты дейдi ѕой «Hткен кљн, сен бiр ћызыл тљлкi, бџлаѓ етiп ттiѓ де кеттiѓ» деп. Сiздiѓ де мына жастарды крiп, кљмiс љзеѓгiге аяћты кере салып, серiлiк ћџрѕан кљндерiѓiз есiѓiзге тљстi ме? Ћамыћтыѓыз ѕой. Айтан ћџлаѕыныѓ тљбiнен бгде бiрдеме сыѓѕырлаѕандай, басын жџлып алып, џзаћ таѓырћады. Машина ќйнегiнiѓ ар жаѕында кљн жайлаѕан жапан дала дѓгелек ћанша ћусырѕанмен, замана ћанша заулаѕанмен, ешћашан таусылмайтын, ешћашан згермейтiн сљреѓсiз топыраћты бет-бедерiмен бiр тљрлi сайћымазаћ кљйге тљскендей. Бiраћ Айтан сонда да ћайрат тапты: – Мен неге ћамыѕайын? – дедi Жазылбайѕа еттi жљзiн бiр бџрып ћойып. – Ќрине ткен заманныѓ да бiзге жеткен бiр асылы бар. Ол мынау кейбiр сќн-салтанаты. Ойын-сауыћ, ќнкљйi. Бiраћ мойынѕа мiнген ауыртпалыѕы да шiркiннiѓ желкеѓдi ћиып тљсетiн. Сен, шыраћ, сйдейсiѓ, жасымда жљрiстi, аяѕыныѓ желi бар жануарларѕа азын-аулаћ таћымым тигенi рас. Бiраћ серiлiктi ћџдай маѓдайыма жазбапты. Мейлiѓ кљл, мейлiѓ табала. Ќйтеуiр, о баста ћара кетпенмен бiрге туѕан сияћтымын. Бiраћ оѕан ањ џрып жатћан мен жоћ. Серiлiктiѓ де сергелдеѓi, атћа мiнгеннiѓ де белшесiнен балшыћћа бататыны бар. Сол сияћты кетпен џстаѕанныѓ да маѓдайына шуаћ тљсiп, таћћа отырѕандай мќртебесi сетiнi болады. – Аћсаћал-ау, о жаѕына дауым бар ма? Кетпен џстап

ктерiлген Хаћаѓ екеуiѓiздей мќртебелi жан ауданда, ћала бердi облыста жоћ, – деп, Жазылбай з ќзiлiнен зi ћашып ћџтылуѕа асыћты. Сйтсе де ...«мына шал кетпен џстаймын деп, жер сљзiп, сiрi жамбастанып ћалѕан ѕой, ќйтпесе жасында ккiрегiндегi зердесi ашылатын бiр жаѕдайѕа тап болды ма, ћиынды ћиып, ћара тасты тесiп шыѕатынныѓ зi» деп ойлады. – Бiздiѓ ћоѕамда берiлiп еѓбек еткеннiѓ љлесi де артыћ. Мысалы, мыналар бiзге теѓ бе? – деп Хакiм сзге кiрiсiп, жолдыѓ оѓ жаѕында шаѕын љстiртте шет пџшпаћтанып крiне бастаѕан кiшкене селоны нџсћады. Тбесi сылаћ, ћабырѕаларыныѓ терiсi сыдырылѕан, мыжырайѕан ескi ћолдыѓ сыртындаѕы жараѕа џћсайтын тым ћораш елдi мекен алћа-салћасы шыѕып, жайыла тљсiп жатыр едi. Сонау соѕысћа дейiнгi ћалпында ћалып, кљтiмсiздiктен тозыѕы жетiп, ћара топыраћтанып бара жатћан «Мџћыры» атты колхоз орталыѕы. Хакiмнiѓ айтпаћ ойы алабажаћ крiнiс болып, бќрiнiѓ кзiн ойып тљсердей ќсер еттi. Тiптi елдi мекен емес, ескi мола кргендей ккiректерiнiѓ шым еткендерi де бар. Ћысы-жазы шаруа ћамымен кп аттап шыћпайтын «Шџбарды» алпыс екi ѕаламныѓ сын-сыћпытына балап љйренсе керек, мынадайды да кремiз деген ешћайсысыныѓ басында болмаѕандай-аћ аз-кем даѕдарысћан тљрлерi бар. Ћыз-бозбалаларын ћызыл-жасылды киiндiрiп, шеру тартып љлкен ћуанышћа салтанатпен кетiп бара жатћан з ћалыптары љшiн ћысылатын да сияћты. – Иќ, жарандар, бiз мџндаймыз, ал сiркесi су ктермей отырѕандар ћаншалыћ, – деген Жазылбайдыѓ кљрсiнiстi сзi бќрiнiѓ кѓiл тљйсiгiмен дќл барып ћауышћандай. Машинаѕа мiнгендер Сарбастаудыѓ тбесiне ктерiлгенде кљн екiндiге жаћындап та ћалыпты. Бiрер саѕат ткiзiп барып, салт аттылар да ћуып жеттi. Бќрi љлкен бiр шоѕыр болып топтасып, бiр кiсiдей ћарауыл ћарасып тџрды. Айнала жазаѓ таћыр. Алыс ойпаттары кк жасылданып жатса, мына љстiртте iлiп аларѕа ћылау жоћ. Сапсары болып, сарѕайып, ћуаѓшылыћта да, жауын-шашында да тљсiн згерте ћоймайтын, ал мынадай кљз кљндерiнде мљлдем кезерiп, кепкен жыланныѓ ћабыѕын жамылѕандай лi кљйге тљседi. Сарбастаудыѓ тбесiнен айнала кеѓiстiк молынан шалынады. Шџбарлыћтардыѓ кзiне тљсе бермейтiн Малайсары тауы

солтљстiк-батыс жаћтан мен мџндалап, алыстан мџнартады. Тбесiнде тозаѓ џшып жљргендей жљзi солѕын, сыныћ. Шаћырайѕан кљн ткiр сќулесiн емес, клеѓке тљсiрiп тџрѕандай крiнедi. Шџбардыѓ з iргесiндегi Ешкiлмес мљлдем жатаѕан, тiптен ћара жермен бiрге тегiстелiп кеткендей ќреѓ ажыратылады. Одан былайѕы оѓтљстiктi кмкерген Лабасы Сарбастаудыѓ тбесiнен ћараѕанда бiр жаћ ћырын берiп, ћџбыла ћалѕан ерке ћыз сияћты. Таћыр жоталарында кљн сќулесiнiѓ табы да молыраћ. Ћарсы алуѕа келгендер ћанша тыћыршыѕанмен, Хаћназарлар мiнген машиналар тобы крiне ћоймады. Сарбастауды таспадай тiлiп тетiн ћап-ћара асфальт жолмен Алматы, Талдыћорѕан, Текелi кќсiпорындары арасында ћатынаѕан, ќрi осы маѓнан Киров ћант заводына кызылша тасыѕан жљк машиналары ары-берi аѕылып жатты. Бiраћ зерiге ћойѕан ешкiм жоћ, Сарбастауѕа осы кршiлес Киров ауданыныѓ басшылары да ктерiлдi. Олар ћонаћжайлылыћ мезiретiн жасап, ас-су жаѕын ћамдай келiптi. Шџбарлыћтар бiраз шл басысып, сирек крiсетiн адамдармен дидарласып, уаћытты тез ткiздi. Хаћназарлар мiнген машиналар тобы кiшi бесiнде сынапша жылтыѓдап, алыстан белгi бердi. Хакiмнiѓ ым ћаѕуы-аћ мџѓ екен кркемнерпаздар љйiрмесiнiѓ мљшелерi аттарына мiне салып, солай ћарай ћџйындай соћты. Барлыѕы љш машина екен. Кш басшысы – майша жылтыраѕан, џзындыѕы есiк пен трдей ћара «ЗИМ». Ћызыл-жасылды киiнген сќндi-салтанатты бозбалалар тобы жџлдыздай аѕып жаћындаѕанда машиналар сќл бгелеѓдедi. Сiрќ, Хаћназар мынадай ћџрметтi кљтпесе керек. Ћара «ЗИМ»-нiѓ артћы терезесiнен бiреудiѓ фетр ћалпаѕы бџлѕаѓдады. Хаћназар екенiн айтпай танысты. Сiрќ, ол осы облысћа бет тљзеген республикалыћ басшылардыѓ ћасында отырса керек. Машиналар берi жылжыѕан сайын ат љстiндегi ћыз-бозбалалар кес-кестей шауып, ойнаћ салып баћты. Бiрде ћазаћтыѓ «Ћыз ћуу», «Ккпар» ойындарын ойнаѕанѕа џћсайды. Машиналар ќреѓ жаћындап келедi. Љлкен алћара топтыѓ басшысындай тап ортада тџрѕан Хакiмнiѓ жљзi ћарсы беттен тљскен кљн сќулесiнен ерiп тљсердей тым елжiреп кетiптi. Жастардыѓ ат ћџлаѕында ойнаѕан мына сыпаты мџншалыћты кѓiлден шыѕарын мџныѓ зi де болжамаса керек. «Хаћназар мен оныѓ ћасындаѕы дкейлер ћайтсе де бiр риза болды-ау» деп, iшi майѕа шылћыѕандай ћозѕалаћтады.

Сќндi, салтанатты бозбалалар тобы сол ћарћынымен осы тџрѕандардыѓ екi жаѕынан ат тџяѕын тасырлатып, зуылдатып ткенде ћара «ЗИМ» бастаѕан машиналар да жолдан бџрылып, бџларѕа тџмсыћ тiрей тоћтады. Хакiм жљгiрiп барып, «ЗИМ»-нiѓ екi есiгiн бiрден ашћанда, еѓ алдымен артћы отырѕыштан Хаћназардыѓ жарћыраѕан маѓдайы ктерiле бердi. Жџрттыѓ бiрден кзi тура тљскенде оны ешћайсысы танымай ћалѕандай. Ћос жанары шл далада ќлдећалай табылѕан ћаћ суындай жылтырап, екi езуi ћџлаѕына жете керiлiп кетiптi. Тiптi бет пошымында ыржыѓ-ыржыѓ еткен жас баланыѓ жеѓiлтектiгi тџнып тџр ма дерсiѓ. Ћырыћ жыл ћырѕыннан келгендей з ауылдастарымен ћауышар сќттегi мџншама шаттыћћа толы жљзiн бџрын ешкiм аѓдамаса керек. Хаћназардан соѓ алдыѓѕы отырѕыштан атаћты Ћажымџћаннан да алып бiреу тљстi. Кеудесi екi атан гiздiѓ терiсiне сыймайтын, жуан ћарны тым салбыраѓћы, тсi иегiн тiреген, бљйрек бет бiреу екен. Кемiнде екi ћарыстай бар ћара кљреѓ жалпаћ жљзiндегi кздерi тым кiшкене. Тынысын ауыр алып, тџнжырап, бџл жџрт неге тым џсаћ жаратылѕан деп, ћарсы алушыларды ћомсына ћараѕанѕа џћсайды. Hйтуiне де негiз бар. Себебi осы ѓiрдегiлерге тым еѓгезердей крiнетiн Хаћназардыѓ зi бџл кiсiнiѓ ћасында ћуыршаћћа айналып кеткендей. Бџлардан соѓ облыстыћ партия комитетiнiѓ бiрiншi секретары Саудабаев тљстi. Мiне, адамныѓ сџлуы деп, осыны айт. Денесi ћандай тiп-тiк, артыћ бiр кесек етi болсайшы. Тiптi шешек даѕына џћсас секпiлдерi бар бџжыр бетiнiѓ зi кiршiксiзденiп, аћћџбаланып, аћ тастан ойылѕан мљсiндей кз тарта бердi. Џзын, аћ кенеп кителi кеудесiне ћалай ћонып тџр десеѓшi. Артћы машиналардыѓ бiрiнен Аћћоразов пен Шиманов тљсiп келе жатты. Кз таныс жџрт Шимановты да блек ћырынан таныды. Аудандыћ партия комитетiнiѓ бiрiншi секретары зiнен де лауазымы жоѕары адамдар арасында кiшiлiк еткенi ме, бџрын болмаѕан мiнез крсетiп, аяѕын жiтi басып, ендi-ендi кѓiлдi кљлкiсi аћтарыла кететiндей тым мќз-мќйрам ћалыпта едi. Хаћназардыѓ басына ћонѕан кљн оныѓ да томпаћша маѓдайында жылтырап, онсыз да ћызыл жљзi ћазiр ѕана оттан суырѕандай тiптен бртiп кетiптi. Басћалармен салыстырѕанда бойы жермен-жексен, бiраћ оѕан налып жатћан бџл жоћ, мынау жамырасћан ел тап зiнiѓ ћуанышына жиналѕанын айдай ќлемге паш еткiсi келген асыѕыстыѕына џћсайды. Хакiм ћара «ЗИМ»-нен тљскен алып адамды танитын едi, ол

– республикалыћ басшылардыѓ бiрi, еѓ алдымен соныѓ ћолын алды. Екiншi Саудабаевпен, сосын ѕана Хаћназармен ћол сiлкiлесе амандасып, артынан ћџшаћтаса кеттi. Басћалар да осы ретпен келе бердi. Республикалыћ басшыдан именiѓкiреген жџрттыѓ тартыншаћтауы кпке созылѕан жоћ. – Хаћа, ћџтты болсын! – Мына мќртебеѓiз баянды болсын! – Хайыр, ћош келдiѓiз! Хаћназар жџрттыѓ бќрiмен де ћџшаћтаса амандасты. Кзiне жас iркiлгенi де аныћ. Жаѓаѕы сќн-салтанатты ћыз-бозбалалар тобы аттарынан тљсiп, бќрiн ћоршай жаћындаѕанда бџлар тiптен молайып, Сарбастаудыѓ тбесiнде ћып-ћызыл той болып жатћанѕа џћсады. Осы тџста бiр нќрсенi Жамалтай бљлдiрдi. Хакiм еѓ алдымен зi ћџттыћтап берi шыћћанда, Жамалтай, Несiпбала жќне Хаћназардыѓ з зайыбы Кљнес – љшеуiне басћалардан кезек тигенше бiраз уаћыт бардай едi, Хакiм кеп Жамалтайдыѓ ћџлаѕына кљѓк еттi. – Апа-ау, шашуыѓызды шашсаѓызшы. – Ойбу, ћара басып тџр екен ѕой бiздi! – Жамалтайдыѓ кмекейi кеѓ, даусы тым ащы адам. Бџл жолы тљбi тљскен шелектей ћаѓћылдап бердi. Тљйiншектегiсiн ќреѓ шешiп, Хаћназардыѓ тбесiне жеткiзе лаћтырам дедi ме, солай ћарай екi-љш аттамаћшы болѕанда, бiрдемеге сљрiнiп кетiп, етпетiнен тљспесi бар ма? Шљберекке ораулы аппаћ ћџртын жарым-жартылай аћтарып та алды. Сљйегi ауыр, етжендi неме, ћатты жыѕылды ма, зiн Хакiм мен Несiпбала сљйемелдеп тџрѕыза бергенде таѕы да бар даусымен ћаѓѕыр еттi: – Хаћаѓныѓ з љйiнен алѕан ћџртты еѓ ћџрмаса дџрыстап шаша да алмадым ѕой, ћуратћан ћџдай. Бiрдеме айтпаћћа Хакiм бет-аузын да тыржитып љлгерген жоћ, Жамалтайѕа оныѓ ћасындаѕы Несiпбала кмекке келдi: – Ћџдай-ау, Жамалтай-ау, бџл ћџртты Хаћназардыѓ з љйiнен алѕанымызды айтпасаѓ атаѓ летiн бе едi? – Жамалтайдыѓ даусы ащы болѕасын, бџл да одан ћалыспайын дедi ме, ауыл љй арасыныѓ џрысћаћ ћатындарынша жауапћа жауап дегендей ћићылыћтап кеп бердi. Хакiм дќу жџдырыѕымен зiнiѓ еттi санын зi аямай џрды. Жаѓа Жамалтайдыѓ ћићуын бiреу тљсiнсе де бiреу тљсiнбей ћалѕан шыѕар деп, тым ћџрыса соѕан шљкiршiлiк еткiсi келген Хакiм мына Несiпбаланыѓ оны дџрыстап тџрып, пысыћтап бергенiне ћатты кљйiндi. – Жеттi ѕой! – деп, малын алдырып, ћорасын ћџлыптаѕан бейшарадай кљѓгiр еттi.

Несiпбаланыѓ «Шџбарѕа» келгенiне кп болмаса да жџмысћа алѕырлыѕымен кзге тљсiп љлгерген. Былтыр мен биылда Жазылбайдыѓ бригадасында бџдан озыћ ћызылшашы жоћ та. Хакiмнiѓ мынадай салтанатћа осыны таѓдауы да содан. Ћџдайдыѓ бљйтiп ћара бастырарын бiлсе, Хакiм Несiпбаладан он шаћырым айналып тер едi ѕой. Ал Жамалтайдыѓ «Ћожанасырлыѕы» мџныѓ ескiден келе жатћан кќрi наѕашысынан бiр былай емес. Бџдан кп бџрынѕы бiр оћиѕа Хакiмнiѓ тап ћазiр миын тесiп ттi. 1948 жылы осы шџбарлыћтардыѓ бiр тобы Социалистiк Еѓбек Ерi атаѕын алѕанда оларѕа Алтын Жџлдыз Талдыћорѕанда тапсырылѕан едi. Хаћназар з адамдарын тап-тџйнаћтай етiп алып барѕан. Бџлар ћаланы, мџндай келелi жиынды кљнде крiп жљрген жоћ, анау-мынау етегiне сљрiну сияћты оралымсыздыћтар болмасын деп ћасындаѕы Хакiмге де ћатты тапсырып ћойѕан. Етегiне сљрiнгеннiѓ ккесiн Жамалтай крсеттi. Жамалтай бџрын «Шџбарда» тџрѕан. «Жаѓалыћћа» кейiн ол кезде кзi тiрi кљйеуiнiѓ жџмыс бабына орай кшкен. Талдыћорѕанда сол кездегi еѓ таѓдаулы залдардыѓ орта шенiне орналасћан шџбарлыћтардыѓ iшiнен Жамалтайды не сайтан тљрткенiн ћџдай бiлсiн, тап жиналыс басталатын сќтте тљзге шыћћысы келедi. Еѓ ћиыны оныѓ тљзге шыћћанын Хаћназар да, Хакiм де крмейдi. Хаћназар президиумѕа шаћырылатындыћтан, алдыѓѕы ћатарѕа жайѕасћан. Сол екi ортада ќлдененi аныћтамаћћа Хакiм де Хаћназарѕа ћарай жылжып кетiп едi. Жамалтай ћайтып келгенше жиналыс басталады да, есiктi тарс ћып жауып тастаѕан милиционер оны iшке жiбермейдi. Далада жаѓбыр ћџйып тџр. Iште жиналыс жљрiп жатады. Алдымен осы салтанатћа арналѕан џзаћ баяндама, сосын жекелеген сздер, еѓ соѓында наградалар тапсырылып, Жамалтайѕа кезек келiп, аты аталѕанда ол залда жоћ болып шыѕады. Президиумда отырѕан Хаћназар селк етiп атып тџрып, кзiмен бiрiншi Хакiмдi атады. Ол бейшараныѓ онсыз да шыѕарѕа жаны жоћ едi. Тас кесектей домалап, сќл ћараѓѕылау залдыѓ бџрыш-бџрышына дейiн тiнткiлеп, жљйткiп жљрген. Аћыры сџрастыра келiп, сыртћа шыћса, Жамалтайдыѓ далада шелектеп ћџйѕан жаѓбырдыѓ астында тџрѕанын кредi. Хакiм сол бойда оны жетектеп, Алтын Жџлдыз тапсырушы љлкен адамныѓ алдына ќкеледi. Тоћтаусыз жљрiп жатћан салтанатты жиынды сќл бгелеѓдеткен, љстi-басы малмандай су Жамалтайѕа Хаћназар мен Хакiмнен басћаныѓ бќрi мќз-мей-

рам болып, бiразы беттерiн шымшып ћараса керек. Жџћа пальтосы лыпа ћџрлы болмай, суыћ дiрдектеткен Жамалтай Алтын Жџлдызды алып тџрып, иегi кемсеѓдеп «еѓбегiмдi жоѕары баѕалаѕан партия мен љкiметке раћмет» деген сзге тiлiн ќреѓ келтiрсе керек. Бџл жай ауылда кейiн Жамалтайдыѓ тѓiрегiнде кпке дейiн кљлкiлi ќѓгiменi ћаулатумен болды. Осыны еске алѕан Хакiмнiѓ зыѕырданы ћайнады. Хаћназарды еѓ соѓынан ћџттыћтаѕан – зайыбы Кљнес. Жџрттан џялса да, кљйеуiнiѓ мойнына асылып, бетiнен сљйдi. Тљрi адам таныѕысыз айѕыздалып кеткен Хаћназар: – Мына кiсiнiѓ де бетiнен сљй! – деп бџйыра сйледi. Кљнес оныѓ айтћанын iстедi. Республикалыћ басшыныѓ бљйрекше бџлтиѕан бетi ћап-ћатты, ќрi тастай суыћ екен. Жамырасћан ћџттыћтаулар ќлi де саябырсыѕан жоћ. Кбi бiр тiлектi азсынѕандай Хаћаѓныѓ алды босаѕанын пайдаланып, ћайта айналып соѕып жатыр. – Аѕайындарым-ай, бљгiн лiп кетсем де арманым жоћ, – дегендi Хаћназар ќлденеше рет ћайталап айтты. Солай десе де Хаћназарды тап осы ћуанышты кездесу љстiнде де ћатты алаѓдатћан бiрдеме бар. Бџл жерде де Хаћназардыѓ жiтi кздерiнен басћа ешкiм байћамаѕан бiр оћиѕа болып жатты. Ол Аћћоразовтыѓ ћимыл-ќрекетiне байланысты едi. Аћћоразов деген кiм? Жџрт алѕашында республикалыћ басшы мен Саудабаевћа алаѓдап, сосын маѓдайында шамшыраћ жанѕан Хаћназардыѓ з басын тамашалап, Аћћоразовћа мќн бере ћойѕан да жоћ едi. Ол жиналѕандардыѓ кзiне бiрте-бiрте тљстi. Љлкен басшы мен Саудабаев бiр орындарынан кп ћозѕалмады, тiптi ерiн жыбырлатулары да сирек. Тек жамырасћан кптiѓ тљр-тљсiн шет-шегi жоћ теѓiз бетiнiѓ кпiршуiндей ћызыћтаѕан сыѓайлары ѕана бар. Ал Аћћоразов олай емес, машинадан тљскен бетте-аћ кптiѓ бiресе о шетiне, бiресе бџ шетiне шыѕып, ненi iздеп, ненi аѓдаѕаны белгiсiз бiраз ойћастап баћты. Екi-љш рет болымсыз кќкљр-шљкiрдiѓ жайын аныћтамаћ болып, Хакiмдi жџлћылап ттi. Елгезек Хакiм ол зiн керек ћылып тџрѕан шыѕар деген оймен оѕан iлесе ћозѕалмаћ едi, бiраћ Аћћоразов џстатпай кеттi. Мџныѓ бара-бара айналдырѕаны Саудабаев пен республикалыћ басшы едi. Жџрттыѓ ћџттыћтауы сќл саябырси бере, Аћћоразов Саудабаевты оѓаша бiр алып шыћты. Сiрќ, оѕан буынсыз жерге

пышаћ џрѕандай бiрдеме айтты. Саудабаев маѓдайына шыбын ћонып, мазалаѕандай басын сќл бџлѕалаћтатып, ћабаѕын кiржiѓдеттi. Аћћоразовћа соѓѕы жауабын бермегенi айдай аныћ. Бiраћ жас арыстандай жiгерлi Аћћоразов оѕан мойыѕан жоћ. Ол ендi жоѕарѕы басшыны тѓiректедi. Ауыр денелi адамды iлестiрiп ќкету Аћћоразовћа онша ћиынѕа тљспедi. Мџны да оѓаша апарып, ћџлаѕына бiрдеменi мџћияттап ћџйып жатты. Бiраћ Республикалыћ басшыныѓ да оныѓ сзiне ћџлай кеткен тљрi жоћ. «Бџл соншама аттыѓ жалы, тљйенiѓ ћомында не айтып жатыр екен» деп, Хаћназар секем ала бастады. Аћћоразовћа шегiр кздерiн ћадап, оныѓ аса сџлу ќрi ћайратты жiгiт екенiн ендi ѕана таныѕандай. «Заманына ћарай туысы» дейтiннiѓ наѕыз зi. Мысалы, Саудабаев та керемет келбеттi адам. Сырт ћараѕанда ол з тџрѕыластары арасында кзге бiрiншi тљседi. Ал iшiне дендей келсеѓ, денсаулыѕында жарыћшаћ бары бiрден байћалады. Соѕыста љш рет жараланѕан, бiраз мiр ткелегiнен ткен егделеу адам. Ћатты ћиналѕанда, не суыћ џстаѕанда бетiнiѓ бџжыры шiп, аћшыл реѓi мљлдем ћан-слден айрылып, оныѓ орнына пышаћ iздерiндей тереѓ жiѓiшке ќжiмдер айћыш-џйћыш тiлiп тљседi. Сыптай денесi де екi-љш жерден бљктетiлiп кететiнге џћсайды. Саудабаев та, ќрине, оћыѕан адам. Бiраћ ќлiптi таяћ деп бiлмейтiн Хаћназардыѓ зi Саудабаевтiкi соѕыстыѓ алдында аннан-мџннан з кљшiмен тырнаћтап ћџрастырѕан ескi оћу екенiн сезiп жљретiн. Ал Аћћоразов бџѕан мљлдем ћарама-ћарсы жаратылѕан. Hткен соѕысћа ћатысып љлгермеген, жалындап тџрѕан жас. Орташадан сќл жоѕары денесi толыћ та емес, арыћ та емес, ћимыл-ћозѕалысында жойдасыз кљш-ћуат сезiлетiн, ќрi ептiлiгi де, шапшаѓдыѕы да кзге џратын iрi сљйектi тџлѕалы жан. Ћапћара ћос ћабаѕы тура шоћпардай бар, ол да сол iшкi ћайраттыѓ бiр буыны екенi айдан аныћ. Пышаћ жаныѕандай жылтыр бетi мен жљндес ћабаћтыѓ астындаѕы кздерi љстiнен тау ћџласа да мыѓћ етпейтiн, ћайта зi тау ћџлататын адамныѓ кескiнiн бередi. Иќ, Аћћоразов жљрген жерде, мейлi ит тџмсыѕы батпайтын орман болсын, зi екi айрылып жол беретiндей едi. Ќрi жаѓаша бiлiм алып, арнайы оћу орнын бiтiрген адам. Табиѕат бес ћаруын сай еткесiн де ме, небќрi жиырма сегiз жасар ол ћызмет жаѕынан ай емес, апталап сiп келе жатћан. Hткен жылдарда ѕана облыстыћ партия комитетiнiѓ Саудабаевтан ћейiнгi екiншi секретарлыѕына бiр-аћ к*терiлсе, ћазiр облыстыћ атћару

комитетi председателiнiѓ креслосын сыћыр-сыћыр еткiзiп, бџл лкеде зiнiѓ ћолы жетпеген лауазым атаулыны тауысуѕа шаћ отыр. Хаћназар бџл кљндерi зiнiѓ кiм-кiммен де тiл табысатынына кљмќнданбайтын. Тек осы Аћћоразовтыѓ ѕана џѕым-тљйсiгi блек, оныѓ бет-жљзi мен кеудесiндегi мџзын жарып, iш дљниесiне беттей алмайтын сияћты. Пќлендей онымен тљс шайысћан жерi жоћ. Аѕалы-iнiдей шљйiркелескен де бџлар емес. Тек биiк темiр ћаћпаныѓ екi жаѕынан суыћ, салћын тiл ћатысумен шектелетiн. Кейде Хаћназардыѓ осыѕан зыѕырданы ћайнайтын. Талай рет онымен ашыћ айћасћа тљсуге де бел буды. Хаћназар есiнен жаѓылысћан адам емес. Бџл болса – жай ѕана бiр колхоздыѓ бастыѕы, ал Аћћоразов – бљкiл бiр облыстыѓ тџтћасын џстап отырѕан адам. Араларында аупартком, ауатком сияћты таѕы бiр бел бар. Осыншама араћашыћтыћты ћусырып, Аћћоразовпен жаѕаласам деуi былай ћарасаѓ тым мейманасыныѓ асћындап кеткендiгi де ѕой. Иќ, былай ћарасаѓ ѕана... Ал шындыѕында Хаћназардыѓ облыс басшыларымен талай рет жолдары тљйiсiп жататын. Жќне олардыѓ бiрi де сен жай ѕана шаруашылыћ адамысыѓ деп, мџны кемсiткен емес, ћайта сен осы облыстыѓ жџлдызысыѓ деп, аспанѕа ктере дќрiптеуден жаћтары сембейтiн. Тiптi, ондай ћџрметтi республикалыћ басшылар тарапынан да талай рет крген. Мiне, осыныѓ бќрiне етi љйренген, бiр жайдан аздап тќбетi де ашылѕан Хаћназар мынау Аћћоразовтыѓ ыћылас, iлтипат атаулыѕа келгенде аузыныѓ, iш дљниесiнiѓ ћџлыптаулы екенiне, онысымен ћоймай, кзћарасында достыћћа, тiлеулестiкке џксамайтын бiр белгiнiѓ љнемi сыѕырайып тџратынына шыдамай, кейде шарт жарылѕысы да келетiн. Хаћназар ойша осы пиѕылын талай талдаѕан да. Ол Аћћоразовћа «сен менiѓ алдымда сары майша ерiп, ћорѕасынша балћымадыѓ» деп артыћ талап ћойып жљрген жоћ. Шаруашылыћ мџћтажын айтып, алдына барѕанда, бiр де бiр iсiнiѓ басы ћайрылмаѕанын да есепке алып, iшке тљйген. Кейде Аћћоразов клгiрсiп, раћымшылыћ жасаѕысы келгенмен де, онысыныѓ арты тым сиырћџймышаћтанып кететiн. Тiптi кейде ћып-ћызыл тiрiк уќденiѓ зi болып шыѕатын. Оныѓ есесiне, бiр кезде Хаћназардыѓ мемлекеттiк ћор есебiнен ћыстауды, жайлауды кеѓейтiп алѕанын айтып, оны ћайтартћаныѓ жн деп Шимановты мазалаѕанын естiген. Бiраћ оѕан Шиманов былћ ете ћоймапты: – Бџрын алынбаѕан нќрсенi ендi ала алмаймыз. «Шџбарда» жерiне лайыћ мал саны да сiп кеттi ѕой.

Бџѕан ћарсы Аћћоразов ќзiрге лайыћты шара таба алмай келедi, шамасы. Тек осы колхозѕа комиссиялар келе ћалса, оныѓ iшiндегi еѓ бiр ћатћылдаулары Аћћоразов есiмiмен байланысып жататыны бар. Жай шаруашылыћ адамы дегенмен де, Хаћназардыѓ да ћолы џзын. Бџл жаѕын дос, тiлеулестердiѓ алып-ћашпа сздерi, емiрену-емексулерi арћылы да дќл ажыратып отыратын. «Менiѓ жебеушiм ќдiл кiмет пен еш ћоспасыз адал еѓбегiм ѕана ѕой, онсыз шыѓнан шыѓырауѕа ћџлап кетуiм ѕажап емес» деп, зiн ћияметтiѓ ћыл кпiрiнiѓ љстiнде тџрѕандай сезiнетiн. Сонда Аћћоразов пен Хаћназардыѓ арасындаѕы кзге крiнбейтiн кикiлжiѓ, кiлтипанныѓ себебi не? Ќлiпбай Дќкенов сияћты оныѓ Хаћназармен «таћ» таласына тљсуi мљмкiн емес. Тiптi жас жаѕынан да бџлар ќке мен бала ћџралпылас. Хаћназардыѓ жорамалдауынша, бќрiне џйтћы Аћћоразовтаѕы жаѓа оћудыѓ ќлегi. Соѓѕы кезде топыраћ кљтiмiне басћаша кзћарастыѓ белеѓ алып бара жатуы да сондай ойѕа мегзейдi. Аћћоразовпен бiр рет осы жнiнде тiлдесiп едi, ол Хаћназардыѓ бiр сљрiнетiн жерiн ендi таныѕандай мыћтап кекiрейдi. Мџнымен шп танапты жљйенiѓ кљнi ткендiгi хаћында ашылып, аћтарылып сйлескен де жоћ. Бар болѕаны бџл ѕылым мен мамандардыѓ iсi, сiздер, ндiрiстi џйымдастырушылар, айтћанды iстеуге тиiссiздер дегендi жiѓiшкелеп жеткiздi де ћойды. Хаћназар ќлi џмытћан жоћ, осыдан бiраз жыл бџрын љйi бџзылѕан Тџрдаћынныѓ арызы бойынша кљнi еѓкеюге шаћ ћалѕанда еѓ алдымен шоћпарын ала жљгiрген осы Аћћоразов болатын. Бiраћ ол шоћпарын сiлтеп љлгерген жоћ, Хаћназарды перiште ћаћты. Тауда, сонау ћан жайлауда љлкен апаттан малын аман алып ћалуы ешкiмнiѓ аузын аштырмады. Аћћоразовтыѓ шоћпары жарћыраѕан жазда кп мал шыѕынын берген басћаларѕа ћарай амалсыз бетiн бџрды. Бiраћ Аћћоразовтыѓ дќл Хаћназарѕа џмтылѕан шаћтаѕыдай ешкiмге кзi ћанталап, ћарауытпады. Кљнделiктi шаруа ћамыныѓ ќлегiндей ѕана жаймаласып тынды. Тiптi ол жолы ешбiр шаруашылыћ басшысы оралымсыздыѕына орай лайыћты жаза да тартпады. Аћћоразов бар кљш, бар ћањарын Хаћназарѕа саћтады. Сол жолы Аћћоразовтыѓ зiне жолбарысша атылуѕа оѓтайланѕанын сырттай болса да мыћтап сезген Хаћназар одан љнемi секем алып жљретiн. Аудандыћ партия комитетiнiѓ бюро мљшелiгiне туi, республикалыћ, Одаћтыћ Советтерге депутаттыѕы да бџл секемнен арылта алѕан жоћ. Тiптi байћайды, осы жолѕы к*кiрегiне ћадалѕан екiншi Алтын Жџлдыз-

дыѓ да себi тимейтiнге џћсайды. Тек Хаћназар ендiгi жерде ћатты ерленгiсi келдi. Мынау ел ћџрметiнiѓ зi де соѕан итермелейдi. Аћћоразов республикалыћ басшымен, бiресе Саудабаевпен, тiптi Шимановпен де не маћсатпен ћайта-ћайта оѓаша кљѓкiлдесiп жљр, оныѓ кп џзамай-аћ сыры ашылды. Жџрттыѓ жљрiп кетудiѓ орнына џзаћ љйiрiлiп ћалуы да елеѓдете бастаѕан. Сйтсе, бќрiнiѓ тљп-тркiнi бiр екен. О баста Алматыдан шыћћанда республикалыћ басшы зi болып, бќрi «Шџбардаѕы» ћалыѓ кпшiлiктiѓ Хаћназарды ћарсы алу салтанатына ћатысатыны белгiленген. Ендi осы Сарбастаудыѓ тбесiнде шешiм кiлт згерiп ћалыпты. Республикалыћ, облыстыћ басшылар жиналѕандармен осы арада ћоштасып, «Шџбарѕа» соћпай, бiрден Талдыћорѕанѕа тартатын болыпты. Хаћназарлармен бiрге аудандыћ партия комитетiнiѓ бiрiншi хатшысы Шиманов ћана барады. Мџны Хаћназарѕа осы Шимановтыѓ зi ескерттi. – Апыр-ау, ел-жџрт бџл кiсiлердiѓ келе жатћанынан ћџлаћтанып отыр емес пе? – деп Хаћназар осы сќтке дейiнгi барлыћ абыройдан ћас пен кздiѓ арасында айырылып ћалѕандай шыжбалаћтады. – Маѕан неѕыл дейсiз, Хаћа? – деп Шиманов маѓдайыныѓ ћышымасы бардай сипалап, ќрi Хаћназардыѓ кзiне тура ћарай алмай ћипалаћтады... – Ана кiсiлердiѓ здерi облыстыћ клемдегi бiр мќселенi шџѕыл талћылауымыз керек деп асыѕып тџр. – Осы екi ортада кктен тљсе ћалѕан ол неѕылѕан мќселе? – Хаћназардыѓ ћайткен кљнде де бџлайша ћџбылудыѓ мќнiне жеткiсi келдi. – Hзiмiзден жоѕары тџрѕан адамдардыѓ iшкi iсiне араласып бiзге не жорыћ, Хаћа? – деп, Шиманов ћызыл жљзiндегi џяѓдыћты сiлкiп тастап, ендi ѕана тура ћарап, даусын созыѓћырай сйлеп, басу айтћанѕа џћсады. Аудандыћ партия комитетi бiрiншi хатшысыныѓ мына ћалпындаѕы дќрменсiздiк Хаћназардыѓ кзiне оттай басылып, ккiрегiне мџѓ салды. Тбеден тѓкерiлген ашыћ кк аспан реѓiне кљѓгiрт бояу араласћандай. Хаћназар оны кзiмнiѓ тџманданѕаны деп џћты. Мџныѓ бќрi Аћћоразовтан келген кер екенiне мысћалдай да кљмќнi жоћ. Алматыдан телефон соѕып, аяѕынан тiк тџрѕызып ћойѕан, мџныѓ ћуанышына ортаћтасуѕа астанадан келе жатћан мќртебелi ћонаћтарды ћоса кљткен з ауылдастарыныѓ ортасына кѓiлi жарым кљйде баратындай.

Хаћназарѕа з аћылы жетпеген нќрсенi мойындата ћою оѓай емес. Республикалыћ басшымен де, Саудабаевпен де тiкелей зi тiлдескiсi келдi. Ол сйттi де. Бiраћ ешћайсысын селт еткiзе алмады. Тас-тљйiн етiп, келiсiлiп ћойѕан жаѕдаят екен. Оныѓ есесiне, бџлар осы арада шџбарлыћтарѕа аздаѕан ћџттыћтау, ћоштасу сздерiн айтпаћшы. Жиналѕандар љлкен басшылардыѓ алдына жаћындатылды. Љркердей топћа аса џзаћ сйлеп жатудыѓ ћажетi жоћ. Саудабаев сзiн ћысћа ћайырды. Онда да зiне ћарама-ћарсы ћарап, еѓ жаћын тџрѕан Айтан ћарияѕа ѕана арнаѕандай даусы тым аћырын шыћты. Ћайта республикалыћ басшы аѕынан жарылып, манадан бергi селћос тџрысындаѕы бiр ћараѕанѕа паѓ крiнетiн мiнезi бу боп џшып, елесше жоѕалѕандай. Мџнда ћатты толћу љстiндегiлердiѓ бiрi Айтан ћария едi. Алаћанымен кзiн клегейлей ћараѕан ол Саудабаевтыѓ да, республикалыћ басшыныѓ да бiр сзiн ћалт жiбермей ћыбырсыз тџрып тыѓдады. Бџлтиѕан екi бетi iштегi ћатты толћудан тырсиып, тiптi ћаба саћалыныѓ ќрбiр талына дейiн згеше сезiммен ћуаттанып, блек реѓмен жандана бастаѕандай. Тура тљскен кљн сќулесi сол блек реѓнiѓ зiн ќр ћырынан ќрлендiрiп, сапырылыстыра тљскендей. Ауылдастары «туѕанда да жер тiзерлеп туыпты» дейтiн, мiрi топыраћ уыстап, ћызылша шптеуден бас ктермеген Айтан аћсаћалдыѓ ћалай да мынадай љлкен басшылармен бетпе-бет келiп, олардыѓ жљрек жарды сздерiн ћол созым жерден тыѓдайтын кездерi кп емес. Ол осы минуттарды Хаћназардыѓ ѕана емес, з басыныѓ да љлкен мќртебелi шаѕына балады. Ќрi Хаћназардыѓ ѕџмыр бойѕы адал еѓбегiнiѓ осыншама жоѕары баѕаланѕаны љшiн ћџдайѕа да, адамѕа да айтар алѕысында шек жоћ. Аћћоразовтыѓ осы таудыѓ басында бiр ќрекеттiѓ басын ћайырып љлгергенiн, жоѕары лауазым иелерiнiѓ «Шџбарда» ел ортасында болып ћайтпаћ ниеттен кљрт айныѕанын, Хаћназардыѓ бџлайша ћџбылуѕа кљдiкпен ћарап, тiптi шамданѕанын Айтан аћсаћал бiлген де, сезген де жоћ. Бќрi орын-орнымен, з жнiмен келе жатћан салтанат жалѕастыѕы. Ол республикалыћ басшыныѓ иыѕымен тау тiрейтiндей заѓѕар, мол бейнесiне барынша сљйсiне ћарап, бетiндегi ќрбiр тљгiне дейiн жадында тџтћысы келедi. Ћарапайым еѓбек адамы мџндайда тым кѓiлшек те. Республикалыћ басшыныѓ ашыћ ауаны баяу кљмбiрлеткен сздерi мџныѓ жљрек ћылын шертiп, бара-бара кзiне жас љйiрiлетiндей. «Шiркiн ќдiлет, неткен ѕажап, к*рiктi сџлу едiѓ.

Адал еѓбекке деген ыћылас, iлтипат, ћай кљнiѓде осынша ршiп, ркендеп еѓ? Бiз шынында баћыттымыз ѕой. Айналайын заман, аћ жљзiѓе жанымыз пида». Айтан ћария республикалыћ басшыныѓ, ќсiресе бiр сзiне ћатты тебiрендi: – Хаћназар Халыћбергенов – бiздiѓ Отанымыздыѓ еѓ љлкен ћањармандарыныѓ бiрi! Бџл шындыћ! Ешкiм ћолмен бљркемелей алмайтын шындыћ! Айтан ћария тџла бойындаѕы дiрiлдi ќреѓ басып, ћасындаѕы Жазылбайѕа ћарап едi, оныѓ да iшкi толћудан тљгi сыртына шыѕып кетiптi. Бетiнiѓ шџћыры, онда љнемi џялап тџратын ќдемi кљлкiсi жым-жылас жоѕалѕан. Ћайта еѓiске ћарай ћатты ћџлап келе жатћан адамныѓ лiм сќтiндегi кескiнiндей сџрланып, ћџлаћ-шекесi бќрi тегiстелiп, ажарынан айрылѕанѕа џћсайды. Иќ, ћуанѕан мен ћорыћћан бiрдей деген. Шын абыройдыѓ жљгi де иыѕыѓа екi ћап тџз артћаннан бiр былай емес. Айтан ћарияныѓ з iшiндегi џлан-асыр сапырылыс астынан оты љзiлмей џзаћ ћайнаѕан ћара ћазандай кпке дейiн басылмады. ...Сонымен, бџлар осы арада ћоштасты. Ћалыѓ нпiр болып ћозѕалып бергенде, џзындыѕы есiк пен трдей бар ћара «ЗИМ» бастаѕан машиналар тобы блiнiп алѕа шыћты да, аттылар кейiндеп ћала бердi. Сап-сары жотадан табанѕа лезде-аћ тљскен ћара «ЗИМ» биiктен ћараѕанда тiптен сџлу крiнедi екен. Киров ауданыныѓ орталыѕынан ќрiде, оны жиектей аѕатын Кксудыѓ кпiрiнен тiсiмен кездесетiн жол айырыѕында машиналар тобы екi блiндi. Ћара «ЗИМ» ћара арѕымаћтай шоћ кекiлiн ккке шаншып, з љйiрiмен Талдыћорѕанѕа тiке тарта бердi, Хаћназарлар оѓѕа ћарай ќкететiн «Шџбардыѓ» жолына тљстi. ...Колхоз орталыѕындаѕы сол кљнгi ћарсы алу салтанаты Хаћназардыѓ ккiрегiнде Сарбастаудан ћалѕан кiрбiѓдi бiржола жуып-шайып жiбердi. ЉШIНШI ТАРАУ Бќрi ойда жоћта басталды. Сабаћ арасындаѕы љзiлiс кезiнде Хансара мен Жауар таћта алдында алыса кеттi. Жауар зiнен кљшi кем ћыз ћасында жойдасыздау ћимылдады ма, оны кќдiмгi ер балаша шалћайтып ќкеп жауырынын жерге тигiзе жаздады. Хансараны кластыѓ таћтай еденiне ћџлатып алмау љшiн ендi

Жауардыѓ зiнiѓ екi балтыры дiрiлдеп, оѕан ќреѓ ие болды. Бџл уаћытта Хансара Жауардыѓ тiзесiне шалћалап жатћан кљйi оныѓ шашынан бiр уысын толтыра џстаѕан едi. Екi кзi жџмулы, демiккен бала жiгiттiѓ тынысын бет терiсiмен сездi. Хансараныѓ ћысылѕаны одан да емес, етегi белiне ћарай тљрiлiп кеткенiн бiлiп едi. Бџларды есiк жаћтан баћылаѕан екi-љш ћыз беттерiн шымшыды. Жауар ендi ѕана кљш жиып, ћызды аяѕынан тiк ћойды. Бiраћ ол љшiн раћымшылыћ жасау Хансараныѓ ойында жоћ екен, орнына тљскен етегiн бiр тљзеп, шашын бiр сипады да аѓдаусыз тџрѕан Жауарды ккiректен аямай џрды. Онымен де ћоймай: – Затсыз иттiѓ асыраѕан баласы! – деп салды. Ауыл ћыздары ћанша аћылды дегенмен, шешелерiнен естiген сздерiн осылайша здерi ћысылѕан жерде ћойып ћалатын. Жауарѕа екi соћћы бiрден тидi. Осы тџста оныѓ тџла бойы, iш дљниесi адам мiрiнде сирек џшырасатын бiр ћџбылысћа тап болды. Ол мынау тџтанып тџрѕан, кейде кзiне от-жалынныѓ зiндей ойнайтын дѓгелек жљздi, талдырмаш ћызѕа бџл шаћћа дейiн ћол-аяѕы матаулы жандай бiржола ћџлап љлгергенiн, сйте тџра ендiгi жерде оѕан деген ондай iлтипат, сљйiспеншiлiк атаулыѕа ккiрегiнде орын жоћ екенiн де ћоса тљйсiндi. Хансараныѓ жџдырыѕы Жауардыѓ ккiрегiн ауыртып-аћ кетiп едi. Бiраћ ол ештеме емес, таяћ еттен тсе, сз сљйектен тедi. Бџл жерде ћазаћ маћалындаѕы шындыћ Жауардыѓ сезiмтал жанын шырћ љйiргендей. Кзiнiѓ алдын ћара тџмандатып, басын айналдырѕандай. Хансараныѓ сзi ќлi де дљниеге кзћарасы ћалыптасып љлгермеген, кргенi аз, тљйгенi шамалы, туысы згеден сќл блектеу, iшкi зердесiнiѓ кеѓдiгi мен жiгерiнiѓ шектеулiлiгi ит жыѕыс тљсiп келе жатћан Жауарѕа мљѓкiр-нќѓкiр кљрзiсiнен кем тиген жоћ. Ол Хансараѕа жаћ ашып ештеме демедi. Hз бойына ие бола алмаѕандай, партасына барып отыра кеттi. Хансара да Жауарѕа лайыћ жаратылѕан. Hзiнiѓ артыћ сiлтеп жiбергенiн, Жауарѕа з сзiнiѓ тым ауыр тигенiн лезде байћап љлгердi. Бiраћ оныѓ аяѕына жыѕыла кететiн кез емес, жаѓаѕы ћос шоћпарыныѓ тиген орнын жарасы жеѓiлдеу басћа шыбыћ-шимен џшыћтаѕысы келiп: – Бџзыћсыѓ! Тентексiѓ барып тџрѕан! – деген сияћтыларды бiраз жаудырды. Бiраћ Жауарѕа зге ештеменiѓ ќсерi жоћтай. Торсыћ шекесi жылтырап, екi к*зi бiр нљктеге ћадалса, соѕан бiржола байланып ћалатындай меѓiреу адамѕа џћсады. Келесi сабаћћа кiрген мџѕалiм, келесi љзiлiстер Жауарды бџл кљйден арылта алмады.

Несiпбала апасыныѓ љйiнде тљскi шайѕа заућы соћпай, екi кесенi ќреѓ тауысып, кљнi бойы жамбастап жатып алды. Бiр сќтке де кз алдынан Хансара кеткен жоћ. Оныѓ елесiн ћара кљйе жаѕып, ћанша ћуѕындаѕанмен де болмады. Сыртћы дљние, онымен арпалыс жнiнде ћанша жiгерсiз крiнгенмен, Жауар з сезiмiмен кљресте љлкен жiгер тапты. Балауса махаббатымен бџѕанасы ћатпаѕан кезде бџлайша аћылсыздыћпен ћоштасу Жауарѕа оѓайѕа тљспедi, я келешекте де бџл шешiмi џшпаћ ќперген жоћ. Бiраћ одан мљлдем хабарсыз Жауар бiр жаћ ћабырѕаѕа маѓдайын тiреп, ћырымен жатћан кљйi з ккiрегiнен Хансараѕа деген сезiмдi ћудалаумен болды. Бџл кљз айы едi. Несiпбала апасыныѓ љйiнде екiншi жыл тџрып оћып жатыр. Жаз бойы атасы Шќмiлбайдыѓ ћолында, жайлауда болѕан ол биылдыћћа тоѕызыншы класћа бiр тљрлi есейген ћалыпта кiрiскен едi. Сйтсе, адам мiрiнiѓ ќр кезеѓiнiѓ кесе-клденеѓ тџрѕан з мќселесi бар екен. Мiне, Жауар соныѓ бiрiмен айћасып жатыр. Ес бiлгелi ћайсысы ћыз, ћайсысы ер бала екенiн айырмастан ойнап скен Хансараѕа бџл айдыѓ, кљннiѓ аманында, ел ортасында, ешћандай жол айрыѕына тљспестен ћош дедi. Бџл бiр жайдан Жауардыѓ ешћандай ткелектен тпеген кргенi аз, аћылсыздыѕынан болса, екiншiден оныѓ з тљртџлѕасы жнiнде пiкiрiнiѓ тым жоѕары екендiгiнен де едi. Кешке жџмыстан Несiпбаламен бiрге Џрћия да келдi. Оѕан ќлдећашан етi љйренген Жауар ћысылмайтын болѕан. Жџпжџћа шыт кйлегi бар, љлкен ќйелдерше-аћ орамалын маѓдайын баса тартћан толыћша денелi Џрћия ћолындаѕы кiшкене тќпкiсiн де тастап љлгерместен, iшкi блмеге кiрiп, ќдеттегiше Жауарды бiр сќт барлап тџрды. Iрге жаћтан басын жаѓа ктерген бала жiгiт бiр тљрлi џйћы-тџйћы едi. Соны аѓѕара тџра Џрћия «саѕан не болды» деп сџраѕан жоћ. Кљнде осылай ертелi-кеш оѕан жаћсылап бiр кзiн сљзiп алмаса, тамаѕынан ас батпайтындай. Мiне, осындай iлтипатты Жауар љлкен-кiшi басћа да ћыздардан байћайтын. Сосын да зiн iштей ертегiнiѓ алтын айдарлы жiгiттерiне бiр табан жаћындатып ћоятын. Алтын айдарлы жiгiт љшiн ауылдыѓ ћара табан ћызы Хансара ќулие болып па? Мейлi ол осы лкеде атаѕы дљркiреп тџрѕан бастыћтыѓ-аћ ћызы шыѕар. Сонда да солай. Џрћия жуынып-шайынып, кйлек ауыстырып, љйге ћайта кiргенде Жауар таѕы бiр ћорытынды жасады. Мана кљнi бойы ћысыр ћиял арасында зiмен жасты, немесе *зiнен жасыраћ ћыздар арасында Хансарадан сџлуыраѕы бар

ма деп те барлаѕан. Пќлендей кз сљрiндiрерiн таппай сенделген. Ендi мiне, Џрћия. Тiршiлiкке икемсiз, бiраћ оћуѕа аса зерек Жауар бџл жасында мектептен џћћаны жќне з бетiнше оћыѕаны бар, ѕылымныѓ ќр саласынан бiраз хабардар болып љлгерген. Бiр ѕалым екiншi бiр ѕалымныѓ кзћарастарына, тiптi тџтас iлiмге, аѕымѕа «соћћы бердi», «кљйрете соћћы бердi» деген сияћты тiркестер мџныѓ жанына ћозѕау салѕандай ќсер етушi едi. Ѕылымдаѕы ерлiктер мџны шындап ћоздыратын да. Соѕан ћатысты кiтаптан оћыѕан кейбiр тiркестердi леѓше жаттап, кбiне iштей ћайталап та жљретiн. Кейде ауыз екi сзде де аѓдаусыз айтып ћалатын. Баз бiреулер мџны оныѓ «ћожанасырлыѕына», не тым бiлiмпаздыѕына балайтын. Ћазiр де сондай сз лектерiнiѓ бiрiн iштей ћайталады. Џрћияныѓ толыћша денесi мен балбыраѕан толыћша ѓiндегi тазалыћты кзiнен ткiзе отырып: «Мына ћыз менiѓ Хансарадан асћан сџлу жоћ деген танымыма кљйрете соћћы бердi» дедi. Несiпбала мен Џрћия жџмыстан келiсiмен, шай ћойып iшетiн. Кешкi кже, немесе басћа да ауыр тамаћты сонан кейiн жасайтын. Бљгiн де сйттi. IIIайдан соѓѕы сќл отырыстан соѓ Жауар сыртћа шыћты. Тастай ћараѓѕы тљннiѓ зi. Шынжырын шылдырлатып, Аћтс бџѕан ћарай жљгiрiп едi, Жауар оѕан назар аударѕысы келген жоћ, аспанѕа ћарады. Жџлдыз ћандай жиi десеѓшi. Аћтстi iлестiре бџл жоѓышћа егiлген баћшаѕа ћарай жљрдi. Ит шынжыры жеткен жерге дейiн ѕана бiрге барды, ары ћарай Жауар жалѕыз кеттi. – Жауар. Баћшаныѓ биiк теректер егiлген шетiнен бiр дауыс естiлдi. Ћараѓѕылыћћа кзi љйрене бастаѕан Жауар солай ћарай љѓiле ћарап едi, бiреудiѓ берi ћарай ептеп басћан дыбысын естiдi, ќрi зiн де крдi. Бџл Ћаяз едi. – Hзiѓ љйкљшiк болѕасыѓ ба? Љйден шыћпайсыѓ ѕой. Мен сенi баѕанадан берi кљтiп тџрмын. Айналайын, сен жiгiтсiѓ ѕой. – Ћаяз Жауарды аймалап баурына ћысты. – Сен жiгiт болѕасын ѕана айтып тџрмын. Сен маѕан Џрћияны шаћырып бершi. Несiпбала апаѓа бiлдiрме, оѓаша ћџлаѕына сыбырлап ћана айт. Ћаяз шаћырып жатыр де. Бiр шаруасы бар екен де. Жауар Ћаяздыѓ ћџшаѕынан ќреѓ босанып, љйге ћайтты. Бљгiнгi кљнi бойѕы алай-тљлей сезiм мџны iштарлыћћа да итермелептi. Љйге келсе, Џрћия нан илеп жатыр екен. Ћаяздыѓ *тiнiшiн орындау керектiгiн Жауар ћаперiне де алѕан жоћ.

Тiптi бџл оныѓ тiнiшiн орындаѕан кљнде де Џрћияныѓ сыртћа ћарай љкiдей џша жнелмейтiндiгi белгiлi. Ол да бар, бiраћ Жауар негiзiнде ћызѕаныштан айтпады. Ертеѓiне Жауар мектепке бара жатћанда Ћаяз мџны жолда кљтiп тџр екен. Жауарды џрып жыћты. Ћолынан портфелi џшып кеткен ол жерден тас ала ктерiлдi. – Таста андаѕыѓды! Ол тасыѓмен зiѓнiѓ басыѓныѓ мылжа-мылжасын шыѕарамын. Бiр ауыз сзiн бџлдаѕан аћымаћ. Жанарынан от жарћ етiп, Ћаязѕа ћараѕанда жаѓа ѕана зiн џрып жыћћан адамды кргенге џћсатпады. Тiптi мына сздердi де айтып тџрѕан бџл еместей. Ћысыѓћылау екi кзiнiѓ џшында мысћылѕа џћсас нышан тџрѕанмен, екi езуiнде, сарѕыш тiстерiн жалаѓаштап, ыржиѕан тљрiнде мейiрiм дегенiѓ тџнып тџр. Жаѓаѕы џрысы зiнен жасы кiшi, кљшi аз балаѕа крсеткен зќбiрi емес, дџрыс аћылѕа кнбеген з нќсiлiне ћамћор ќке мен шеше тарапынан болатын орынды ћаталдыћћа келiѓкiрейдi. «Бiр ауыз сзiн бџлдаѕан аћымаћ». Апырау, кешегi сќлемiн мџныѓ Џрћияѕа жеткiзбегенiн бџл ћалай бiлiп ћойѕан? Ћолына тас џстап, ес жия алмай тџрса да, миындаѕы жапсарлас тљйсiк тамырлар аркылы оныѓ да жауабын ћас пен кздiѓ арасында тапты. Џрћия Несiпбаламен бiрге жџмысћа Жауардан ертерек шыѕып кеткен. Ћыз десе iшкен асын жерге ћойып, џйћыны џмытатын, ќрi желiмдей жабысћаћ Ћаяз Џрћияны осы таѓда жолыћтырып, ткен тљндi бџѕан текке ћарауылдатћан ћай ћџдай екенiн бiлiп те алѕан, шамасы. Ћаяздан ћатты ћорћатын Џрћия з жарасын жеѓiлдету љшiн ешћандай шаћыруды естiмегенiн айтып та салуы ѕажап емес. Жауардыѓ бџл жорамалы дџрыс едi. Ћаяз ћыздай ћылыћты ћалыппен, бар мейiрiмiн бетiне жиып, осы таѓертеѓгiлiкте жџмысћа кетiп бара жатћан Џрћияны бiрер минут бейбiт ќѓгiмеге тартып та едi. Сары майша балћыѕан Ћаяздыѓ тљрi соншама жан жiбiтерлiк, оныѓ Џрћиямен кљн жарыћта бџл жолыѕуын ќншейiнде жоћтан згеге секемшiл Несiпбала да кљдiк крген жоћ. Айтып ауыз жарымайтындай бiр сќттiк оѓаша ќѓгiмелерiне ол кеѓшiлiк етiп, озып жљре берген. Сол кеѓшiлiгi осы таѓда Жауарѕа жџдырыћ болып тигенiн Несiпбала сезсе, ћара жердi тоћпаћтап, шашын жџлып, аттан салар ма едi, кiм бiлсiн. Иќ, жарыћ дљниеде жљрсеѓ де кзiѓнен таса ћџбылысћа сан жеткiзе алмайсыѓ. Жауардыѓ Ћаязѕа тас лаћтыруѕа батылы барѕан жоћ. Ќрi з кiнќсiн де сезген сыѓаймен анадай жерге џшып тљскен портфелiн ктердi де, ары жљрiп кеттi.

Бiраћ бџл таѓертеѓгiлiктегiсi Жауардыѓ алда кретiн кп соћћыларыныѓ басы екен. Жауар зi де бiлмей сол кљннен бастап, ћым-ћиѕаш оћиѕалардыѓ жылымына тљсiп кеткендей. Ол Ћаяздан таяћ жеп келген бетте Хансараны жылатты. Ќдейiлеп тиген жоћ, тырнаћ батырѕан жоћ. Хансара кешегi тљйеден тљскендей сздерi љшiн кешiрiм сџрамаћћа наздана жаћындап едi, iшi ыза мен кектен жарылѕалы тџрѕан Жауардыѓ талаѕы тарс айрылды. Мџны кљтпеген Хансара кеше Жауар џшыраѕан сезiмге зi де бiр табан жаћыѓдап, ћыздыѓ аты ћыз ѕой, Жауармен екi-љш дрекi сз алмасудан кейiн жылап тынды. Сабаћ бiтiп, љйге ћайтарда да бџл екеуi сзбен де, иыћпен де ћаћтыѕысып љлгердi. Жауар наѕыз тоѓмойынныѓ зi болып алыпты. Жауардыѓ мџндай мiнезiн кѓiлiне жаман ауыр алѕан Хансара љйiне келгесiн де зiн-зi џстай алмай, тсекке етпетiнен тљсiп, еѓкiлдеп кеп бердi. Ћас ћылѕандай ќкесi де тап осы жолы љйде екен. Ол ауланыѓ бiр бџрышына жарты ћаптай џсаћ темiр блшектердi тктiрiп, соны бiр-бiрлеп алып, мџћияттап кзiнен ткiзiп саралай бастаѕан едi. Ћасынан ћызы ткенде Хаћназар оныѓ тљр-тљсiнен ешћандай бгде нышанды крмеген. Ќрћашанѕы елiктiѓ лаѕындай ойнаћы ћалпы. Езуiнен џшып барып, маѓдайына, кздерiне ћона ћалѕандай љйреншiктi кљлкiсi де ќке кѓiлiн елжiретiп љлгерген едi. Ќлден уаћытта љйден ќйелi Кљнес шыћћанда ѕана оныѓ аузындаѕы добалдай сздерге жаман елеѓ еттi. Соѓѕы кезде кљн санап денесi толып бара жатћан Кљнес сыртћы табалдырыћтан бергi таћтай басћышпен аударылып-тѓкерiлiп ќреѓ тљсiп едi. – Хаћа-ау, осы сен трактор айдайын дегеннен саумысыѓ? Андаѕы темiр-терсектен кзiѓ талатын болды ѕой. Ћойсаѓшы сќл. Ана ћызыѓ бiрдеме деп жылап келдi ѕой. Бџл Кљнестiѓ соѓѕы бiрнеше жылдыѓ ќлетiнде кљйеуiне айтћан еѓ ауыр сздерi. Аналыћтай бќйбiше болып, «сйтсеѓшi, бљйтсеѓшi» деп iрi келу – Кљнеске бiтпеген мiнез. Ќсiресе, ондай мiнездiѓ ћосалћысы ћайрат-жiгер жаѕы жетiспейдi. Ал ћазiргiсi – Хаћназардыѓ кзiнiѓ ћарашыѕындай жалѕызы – Хансараныѓ жайын ћалћаланып бiр ерлегенi едi. – Жылаѕаны несi? – Соны бiле алсамшы. – Кљнес жаѓаѕы ћарћынымен «е, ит бiле ме» дей жаздап барып, аяћ-ћолын баурына алѕандай сзiн кiлт жџмсарта ћойды. Ќйтпегенде Хаћназар мџныѓ зiн с*здiѓ еѓ бiр зiлдiсiмен бастан ћойып ћалатыны аныћ. – Тiптi асты-

љстiне тљсiп, манадан берi ќурелендiм. Айтпайды ештеме. Тек «Жауар» деп, ана Шќмiлбайдыѓ баласыныѓ атын атай бередi. Бала неме, ћанша тату дегенмен бiрдемеден iлiгiсiп ћалѕан ѕой деймiн. Хаћназар ћолындаѕы бџранданы сыѓѕыр еткiзiп, алдындаѕы темiр љйiндiсiне тастай салды да, љйге кiрдi. Хансара да џстамды, ќкесiнiѓ љйге кiргенiн сезгенде кз жасын тыя ћойды. Етпеттеген кљйi бетiн жастыћћа жапсырып, желкесiнiѓ дiрiлiн де тоћтатты. Хаћназар да ќйелi Кљнесшелеп ћызын айналып-толѕанып крiп едi, бетiн берi ћайтара алмады. Осы тџста Хаћназардыѓ жљрегi шаншыды. Ойда жоћта тиген пышаћтыѓ жљзi емес, кќрi наѕашыныѓ џрт мiнезi ќсер еткендей таныс сезiм. Бџл кљндерi атаѕы Алатаудан ќрi асып, Ћап тауына жетiп, дљние жљзiнiѓ басћа да iрi-iрi шоћыларыныѓ тбесiнде ћонаћтап, тiптi атаѕы ѕана емес, бiраз шет мемлекеттердiѓ топыраѕына да аяѕы тиiп љлгерген Хаћназар осыдан ширек ѕасыр бџрын клденеѓ жатћан сыныћ шеге љшiн жаны ауыратын мiнезiнен ќлi арылмаѕан. Ауылдастарыныѓ ћораћопсысындаѕы аѓѕал-саѓѕалдан з ккiрегiне жел аѓырап соћћандай мазасыздыѕы да сол ћалпында. Hзi жаћсы кретiн «Аяз би» ертегiсiндегi «Аяз би, ќлiѓдi бiл, ћџмырсћа, жолыѓды бiл» дейтiн наћылды ќсiресе туы шалћыѕан осы шаѕында мыћтап жадында тџтайын дегендiк ћана емес, дљниенiѓ бџл ойламаѕан жерден шиi шыѕа беретiнi сияћты кезмайыс жќйттердiѓ оћыс-оћыс мџныѓ тљн џйћысын трт блетiндiгiнен едi. Мiне, сондай жаѕдайлардыѓ бiрi ћазiр де кз алдында отша жарћылдады. Ернiн дљрдитiп ћызыныѓ желкесiнен тнген Хаћназардыѓ ауыр ойдан ћасы-ћабаѕы да ћорѕасындай ауырлап, таћыр басын жерге домалатып алып тљсетiн сияћты. Баласыныѓ жалѕыздыѕы, ќрi оныѓ ат џстайтын џл емес, мыћтаѕанда от басы, ошаћ ћасын ѕана гљлдендiре алатын нќзiк жаратылыс екенiн ћџпияда з мiрiнiѓ жарыћшаѕына балайтын. Мiне, сол жорамалыѓ те рас дегендей Хансара тљбiнен балта тиген балауса аѕашћа џћсап, сџлап жатыр. Ћашан да басында бiр ойдыѓ емес, кп ойдыѓ, кп мќселенiѓ џшыѕы жљретiн Хаћназар осы бауыр етiне ћадала ћарап тџрып, солардыѓ бiразын миынан тiзбек-тiзбегiмен ткiздi. Hз мiрiндегi жарыћшаћ шиi шыћћан зге дљниенiѓ тљрiн тiптен сџрћай етiп крсеттi. Бљйтiп ћимылсыз тџра берсе бќрiнен де тауаны ћайтып, тауы шаѕылатын сияћты. «Жоћ» деп дљр сiлкiнгiсi келедi. Бiраћ к*з алдындаѕы бауыр етiнiѓ

ћамы ћол байлау сияћты. Содан аттап кетпегейiн деп ћауiптенедi. Сол кљнi Хаћназар бiрер ойсыз ћылыћтарѕа барды. Кешкiлiк кеѓсеге келгенде мџѕалiмдерге шп беру сияћты мќселе алдынан шыћты. Столды жџрдырыћпен бiр ћойып, ондай молћолдылыћћа тыйым салды. Бас агроном Курт Рейнградович Цихлер мен бригадирлер Жазылбай, Абылдар бастыћтыѓ бџл ћатыгездiгiн тљсiнбей аѓырайысты. Бiрер кљннен кейiн Хаћназарѕа мектеп директорыныѓ зi келдi. Мџѕалiмдердiѓ жалѕыз-жарым сиырына колхоздыѓ шп беруге мiндеттi екенiн жџћалап жеткiзуге тырысты. Хаћаѓ оныѓ емеурiнiн айтћызбай-аћ џѕып отыр екен: – Hз ћџћыларыѓды бiлесiѓдер, парыздан неге аттайсыѓдар? – деп мектеп директорына аюдай тндi. Мектеп директоры алѕашында бџл сздiѓ байыбына бара алмады. Ћап-ћап сз борасынын аћтарѕасын ѕана ар жаѕына бiрдеме жеткендей болды. Хаћназар «балаларда тќртiп жоћ, клубћа бас киiммен кiредi, киноѕа билет алса, кезекке тџру дегендi бiлмейдi, ќлiм жеттiк ћылып, ћыздарды жќбiрлейдi, киiм киiстерi олпы-солпы» деген сияћты мiндердi мектеп директорыныѓ шекесiне шегелеп тџрып ћаћты. Осы кемшiлiктер он бес кљнде тљзелмесе, мџѕалiмдерге бiр тал шп тимейтiнiн ћатаѓ ескерттi. Hзi де аѓѕармай, осыдан екiљш кљн бџрын жалѕыз ћызы Хансараныѓ Жауарѕа шаѕынып, жылап келгенiн айтты. «Естi, тќртiптi Жауардыѓ зi сондай, басћа ћаѕынѕандарыѓ ћандай болмаћ» дегенге сайѕаны едi. Бџл сзiнiѓ Ќлiпбай Дќкеновтiѓ соѕыстан ћайтпаѕан iнiсiнен ћалѕан тџяћ – Хаћназардыѓ з ккiрегiндегi орны шпеген Саѕиланыѓ жалѕыз шыраћ-тiлегi, бiр кезде ћан жайлаудыѓ трiнде сол сќулесi ќдейiлеп айтып, таѕдырын зiне аманат еткен Жауардыѓ ќлi де пiсе ћоймаѕан басына ќѓгiр таяћ болып тиетiнiн тљйсiне алмады. Мектептегi мџѕалiмдер директордыѓ мќлiмдемесiн естiгенде џлардай шулады. Олар Хаћназардыѓ жалпы балалар тќртiбi жнiндегi сздерiн ћаперге де алѕан жоћ, «бастыћтыѓ ћызын жылатћан Жауар» дегенге барынша шџћшиды. Осыншама атаћты адамныѓ зi тљгiл клеѓкесiнен ћорћатын боркемiк мџѕалiмдердiѓ бiразы Жауарѕа шындап терiс ћарай бастады. Сабаћ љлгерiмi жаѕынан оныѓ еѓ озыћ оћушы екендiгiмен де санаспады. Кздерiне клденеѓ тљсе ћалѕанда трт аяћты кесiртке кргендей тыжырынатынын ћайтерсiѓ. Ћурай сыбдырына дейiн елеѓдеп тџратын аса сезiмтал Жауар крiнеу кзге аныћ бџл жайды жанына сџмдыћ ауыр алды.

Хансарамен мыћтап шиеленiскен екiџдай ћалпы жќне бар, Жауардыѓ осы кљндерi џнжырѕасы жаман тљстi. Кздерi баћырайып, онсыз да арыћ жљзi одан ќрi суалып, жљдеп те кеттi. Ћызылша ћазудан ћолы тимейтiн Несiпбаланыѓ Жауарѕа тљстеп ћарауѕа да шамасы жоћ едi, ол Жауардыѓ жайын ћайдан бiлсiн. Жауардыѓ мiнез, кескiн згерiсiн сџлу бойжеткен Џрћия ѕана байћап жљрдi. Тек неге екенi белгiсiз зiнен љштрт жас кiшi Жауар туралы сз ћозѕауѕа тiлiнiѓ икемi келе бермейтiн. Бар болѕаны ертелi-кеш болмыс-пошымын кзбен лшеп, пiшедi де ћоятын. «Жџт жетi аѕайынды» деседi. Пќле атаулы осы жолы Жауардыѓ басына топ-тобымен ошарылѕандай. Ал мына соѓѕысы басћасыныѓ бќрiнен асып тљсiп, Жауардыѓ ккiрегiне ћара канжардыѓ наѕыз зi болып тидi. Жауар мџѕалiмдерден ћатты ћаѕажу крiп, ойы сан-саћћа кетiп жљрген осы жылымыћ кљз кљндерiнiѓ бiрiнде шешесi Саѕиланыѓ жылап-сыћтап келмесi бар ма? Ћайда барса да кз жасын клдетiп есеѓгiреп ћайтатын бџл шешенiѓ таѕдырын арћандаулы аттай мыћтап џстап тџрѕан ћай ћџдай? Тљнделетiп, Жауар да босаѓситынды шыѕарды. Бiр кезде шешесiн алып кеткен, аттыѓ тiсiндей кљрек тiстерi ерiндерiне сыймай ырсиып, зiне ит крген ешкi кзденiп ћараѕан, тљр-тџлѕасында дойырлыћ, оспадарсыздыћ тайѕа таѓба басћандай жазулы Бџйдабектен Жауар ешћандай жаћсылыћ кљтпеген. Сосын да шешесiнiѓ кетпеуiн ћалаѕан. Бiраћ баланыѓ аты бала, ќлi кќмелетке толмаѕан зiн дљниеге келтiрген шешеге ћалай ћайыру бере алады? Шешесi сол Бџйдабек атты немемен кеткелi жатћанда Жауар ќлдећашан сљйегi ћурап ћалѕан Саймасай дейтiндi тљсiнде крiп едi-ау. Елге-жџртћа ќлi жџмбаћ сол сорлыныѓ гй-гйi кќдiмгi ѓiндегiдей ћџлаѕын шыѓылдатып, жљрегiн тiтiренткен. Кейiн ояна, есiн жия келе сол Саймасай гй-гйiн шешесiнiѓ алдаѕы айтар ќуенiне балаѕан балалыћ сќуегейлiгi де есiнде. Жауар мџндай сќуегейлiктi атасы Шќмiлбай мен ќжесi Айкљмiстен љйренген. Олар тљсiнде бiр тал ћыл крсе соны да «дљнием» ћылып, тарћатып, таратып, ежiктеп отыратын. Љйренген бiр басћа, ал ќлдебiр ћџдiреттiѓ аты бар, заты бар кiлiн жiберiп, соншама айћындыћпен аян беруi бiр басћа. Оны ћаперге алмасћа лаж ћайсы? Саѕила бџл жолѕы келiсiнде кп болѕан жоћ. Бiрден Хаћназарѕа барып, етегi жасћа толып, мыѓ да бiр кешiрiм сџрап, з мџѓын айтты. Хаћназардыѓ да ширыѕып жљрген кезi. Бiрден телефонныѓ ћџлаѕына жармасты.

Бџйдабек пен Саѕила кршiлес аудандардыѓ бiрiнде тџратын. Бџйдабек колхозда жай арбакеш. Сол колхоздыѓ бастыѕыныѓ ћџлаѕына Хаћназардыѓ даусы жеткенде оныѓ жаны мџрныныѓ џшына жетедi. – Ќй, сен ћарауыѓдаѕы от басы, ошаћ ћасыныѓ тентектерiне неге ие болмайсыѓ? Хаћназар Халыћбергенов те зiм сияћты шаруашылыћ басшысы ѕой, ќрi басћа аудандiкi деп жатћан ол жоћ, СССР Жоѕарѕы Советiнiѓ депутаты, аты аѓызѕа айналѕан адамныѓ екпiнi ћара жер солћылдатћаѓдай крiндi. Тiптi Саудабаев пен Аћћоразовтыѓ здерi телефон соћса, бљйтiп дегбiрi ћашпас едi. – Жарайды, жарайды, Хаћа, айтћаныѓыздыѓ бќрiн орындаймын – деп алыстаѕы бгде колхоз председателi ћџраћ џшты. Сйтсе де ол уќдесiн Хаћназарѕа айтћанынан да артыћ ћып орындапты. Саѕила ћайтып барѕанша, келгенiне кп болмаѕанмен, тындырымды еѓбегiмен кзге тљсiп љлгерген бџѕан ћол жџмсап, басћа да ћоћан-лоћкы жасаѕаны љшiн Бџйдабектi колхоз мљшелiгiнен босатып та жiберiптi. Ол жылдарда жоспар љдесiнен шыѕуѕа љнемi ќлi келе бермейтiн, ћол кљшi тапшы шаруашылыћтарда тепсе темiр љзетiн жiгiттердi колхоз мљшелiгiнен босату iс жљзiнде жазаныѓ ћолданылмайтын тљрi едi. Бiраћ мына колхоз председателi соѕан барыпты. Тiптi ол ѕана емес. Саѕила ћайтып барѕанда, Бџйдабектiѓ зi жоћ, ћабырѕасы ћаѓћиѕан ћара љйдiѓ љстiнен шыћты. Сйтсе колхоз председателi оны колхоздан шыѕарып ћана ћоймай, «бџл маѓнан табаныѓды жалтырат» деп, ќрi осы сзiн Бџйдабектiѓ ћалтћысыз орындауына да кљш салса керек. Саѕилаѕа љйленетiн алѕашћы уаћыттарда оныѓ Шќмiлбай аѕасыныѓ «Шџбарда», Кусаћ бойында жеке дара бой ктерген кеѓ сарай љйiн де ћолѕа тљсiрмекке дќмеленген Бџйдабек ол тљгiл з мекенжайы, ћара орнынан айрылып, басы ауѕан жаћћа кете барыпты. Сол жылдарда ел iшiнде Хаћназар Халыћбергеновтiѓ атаћдаѓћыныѓ ћаншалыћты асћындап, аспандап кеткенiне бџл да бiр мысал едi. Бџдан облыс, аудан басшылары да ћџлаћтанып отырды. Ол солай. Ал «Шџбарда» Жауар мен оныѓ мџѕалiмдерiн одан ќрi шиеленiстiрген жаѕдайлар бiрiнен соѓ бiрi туындап жатты. Бiрде тљсiнiксiз сезiм булыћтырѕан Хансара мен Жауар класс iшiнде таѕы тбелесiп ћалды. Жауарда бiр кегi кеткендей лермен Хансара ксiп-ксiп, оѕан зiнiѓ еѓ ауыр с*здерiн

айтты. Ауылдыѓ сары ћарын ќйелдерiне елiктеймiн деп, Хансара бџл жолы да тљйеден тљскендей салдыр-салаћ сйлеп калды. – Сен менi жылатып жџмаћћа жетем деп жљрсiѓ бе? Ћџдайдыѓ ћарѕаѕаны шыѕар. Ќнеукљнi сенiѓ туѕан шешеѓ де жылап келген. Жауар бџл сзге шыдауѕа жоћ едi. «Ћайда бљлiнбеген дљние» дегендей ћолындаѕы кiтабын Хансараѕа жiберiп ћалды. Хансараныѓ ботадай боздаѕан шын даусы сонда шыћты. Мџѕалiмдер кiрiсiп ћана оны жџбата алды. Жауарды директордыѓ зi шаћырып, кабинетiнде бiр саѕат џрысты. Ќр мџѕалiмнiѓ жеке-жеке сiлкiлеуi оныѓ сыртында. Жоћ, Жауар бџѕан шыдамайды, бiр ћайрат еткiсi келдi. Iздегенге сџраѕан дегендей колхоз кiтапханасынан мџныѓ ћолына бiр кiтаптыѓ тљспесi бар ма? Мектеп iсi жнiндегi академиялыћ еѓбек едi. Жауар оны сарылып апта бойы оћыды. Байћаса, мџнда ћойылатын талаптыѓ оннан бiрi бџл оћитын мектепте жљзеге аспаѕан екен. Жауарды барѕан сайын тљлен тљрттi. Ендi ол республикалыћ мџѕалiмдер газетiнiѓ тiгiндiсiне шџћшиды. Ойы бекiп, бџѕанасы ќбден ћатпаѕанмен, табиѕатында зерделi Жауар мџныѓ бќрiнен кп нќрсенi меѓгергенге џћсады. Бџл ерлiк жасап, ћолына ћаѕаз, ћалам алды. Сол газет тiгiндiсiндегi пiкiрлерге џћсатып, зi оћитын мектеп жайындаѕы ойларын бiраз шимайлап баћты. Ол ол ма, осы жазбасы бiр айѕа жетпейтiн уаћыттыѓ iшiнде бiраз ѓделген кљйде облыстыћ газетке бџрћ етпесi бар ма? Бџл жайт Жауардыѓ зiне табаныныѓ астында ћара жер ћаћ айрылѕандай ќсер еттi. Ал мектеп мџѕалiмдерiнiѓ тбесiнен жай тљстi. Иќ, бџл шындыѕында сирек кездесетiн оћиѕа. Жауар оћуѕа алымды болѕанмен, ћолтаѓбасы ћићы-жићы, ћаѕазѕа тљсiрген ќрiптерi иттiѓ тiсiндей секiрiп отыратын. Соѕан ћарап, редакция ћызметкерлерi авторды ересек адам деп жорып, жазбаны ћалам џшынан ћайта ткiзiп, керектерiне жаратса керек. Жауардыѓ мектепте крген кљнi тiптен ћараѓ едi. Бџл кезде ћарашаныѓ ћара суыѕы тiп, желтоћсанныѓ ћарлы аязы мыћтап бекiп те љлгерген. Шешенiѓ ћамы, ќрi з жай-кљйi Жауарды жегiдей жеп, жанкештi еткен бе, ендi алды-артына ћарайламастан, ешкiммен аћылдаспастан оћуды тастап, Орта- зектен ћатынаѕан бiреумен ћыстаудаѕы ата мен ќжесiне тайып отырды. Жауар ћыстауѕа келген кљндердiѓ бiрiнде Шќмiлбайдiкiне

ћасында екi-љш адамы бар, «Ккорай» колхозыныѓ председателi Ќлiпбай Дќкенов келiп тљстi. Олардыѓ ћыстауы «Шџбардыѓ» ћыстауымен жапсарлас едi. Hз малшыларын аралап жљрiп, iлуде-шалуда болса да мыѓ жылдыћ ћџдаѕа iлтипат крсету ниетiмен бџл љйге ат басын ќдейiлеп бџрѕан. Мџнда Жауарды кргенде Ќлiпбай Дќкеновтiѓ арћасы мџздап ћоя бердi. «Соѕыстан ћайтпаѕан жалѕыз iнiсiнен ћалѕан тџяћ Жауар мынау ћалыѓ ћџмныѓ ортасында мынадай уаћытта мойны, басы салбырап неѕып жљр? Оћу ћайда? Ќлде ћысћы каникулѕа шыћты ма екен? Жоћ, оѕан ќлi ерте. Ќлде мына шал оћудан шыѕарып алып, малдыѓ соѓына салып ћойѕан ба?» Ћалай да Дќкенов бџл жайѕа немћџрайды ћарай алмады. – Жаным, ћарашыѕым, мџнда неѕып жљрсiѓ? – деп, Жауардыѓ жауабын да кљтпестен оны бауырына ћысты. Жауар шешесi Саѕиладан кейiн бауыр етi бiр, зiне еѓ жаћын адам осы Ќлiпбай Дќкенов екенiн бiлетiн. Соны ойлады ма, жоћ зiн тљсiнетiн, басындаѕы ћайѕы-шердi демiмен љрлесе де кетiре алатын кзi ћараћты бiр адам осы деп џћты ма, ќлде туысћанѕа деген жай саѕыныш сезiмi ме, ќйтеуiр Ќлiпбайдыѓ бауырына басын тыѕа бере солћылдап кеп жыламасы бар ма? Он алтыѕа келген соћталдай баланыѓ мына кѓiлшектiгi Дќкеновке ћасындаѕы адамдардыѓ кзiнше ћаћ маѓдайдан џрѕаннан бiр былай емес едi. Туѕан iнiсiнiѓ баласын бџлайша жетiмсiретуi мџныѓ азамат атына љлкен мiн ѕой. Сондай мiннен зiн арашалаѕысы келдi ме, жоћ ќлде соѕыста шќйiт болѕан iнiсiнiѓ аруаћ, аманатын ойына алып, шынында зегi љзiлдi ме, Дќкенов те з кзiне келген екi-љш тамшыны ћолмен сiлкiп тастады. – Жаным-ау, мынауыѓ не? Жас басыѓнан не ћайѕыныѓ ауыртпалыѕын ктерiп жљрсiѓ? Шошыттыѓ ѕой. Бџл жылдарда Дќкеновтiѓ де ћыры сына бастаѕанѕа џћсады. Ќсiресе кптен крiспеген Шќмiлбай мен оныѓ кемпiрi Айкљмiске солай шалынды. Љлкен ћыр мџрыны жапыраћтай жџћарып, жалпаћ ѓiнiѓ де етi кете бастаѕан шамасы. Кз џясы да тереѓдеген бе? Жаћ сљйегi шодырайып, бет терiсi бедерсiз таћыр даланыѓ реѓiне келiѓкiрейдi. Жылдап су бармаѕан лi лкенiѓ ћыбырсыздыѕы да ќлсiн-ќлсiн ћас пен ћабаѕына келiп ћонаћтай ћалатындай. Ондайда ѓi тiптен жљдеулiкке џшырайды. Тек кеѓ иыћты кеудесiндегi ескi ћайрат ћана кљмбiр-кљмбiр етiп, зiнiѓ ќлi ше ћоймаѕанын бiлдiргендей. Жаѓа Жауар бауырына тыѕылѕанѕа дейiнгi ћысыѓћы к*здерiндегi ћап-ћара боп тљйiлген жасын от пен даусындаѕы екпiн де соны айтатын. Ендi

Жауардыѓ мына ћалпын кргесiн сылћ бџзылып, бљкiл тџла бойындаѕы бары мен жоѕы тегiс сгiлiп тљстi бiлем. Дќкенов Шќмiлбай љйiнiѓ трiнде ћасындаѕы адамдармен мыћтап жайѕасып, Жауарды жас балаша алдына алды. Неге жылаѕанын, ћып-ћызыл оћу мезгiлiнде мџнда неѕып жљргенiн асыћпай сџрады. – Ойпыр-ай, бiзге бџл бала сырын айтпай, осынша кљн сергелдеѓге тљсiрдi ѕой. Сiз сџраѓызшы, бiз ештемесiн џћпадыћ, – деп, кќрi кемиек шал Шќмiлбай кемпiрi екеуi зар иледi. Дќкенов оларды кп сйлеткен жоћ, Жауардыѓ аузына ќдейiлеп ћџлаћ тiгiп, бљгiндiкке бар назары зiнде екенiн бiлдiрдi. Дќкенов бiраз ћыстаѕасын, амалы таусылѕан Жауар ћабырѕада iлулi кљпќйкесiнiѓ ћалтасынан ќлденеше бљктелген газеттi суырды. Шыдамсыздыћ еткен Дќкенов оны зi алып, жазып крдi. Кќдiмгi облыстыћ «Советтiк Жетiсудiѓ» бiр саны. Мџныѓ iшiне не пќлекет кiрiп кетiп едi деп, Дќкенов оныѓ трт бетiн тљгел сљзiп шыћты. Кз сљрiнетiн ештеме таппады. Ћасындаѕыларѕа џсынып едi, олар да иыћтарын ћићаѓ еткiзiп, оћшау ештеменi кре алмаѕандыћтарын бiлдiрдi. Аћыры Жауардыѓ зiне ажырайысты. Iштей «осы сенi бiрдеменiѓ шалыѕы шалѕаннан сау ма» дескендерi де бар. Ел мен жџрттыѓ кзi ештеменi крмейтiн болѕан ба дегендей сќл назаланѕан Жауар газеттегi з басына ќѓгiр-таяћ болып тиген маћаланыѓ соѓындаѕы фамилияны нџсћады. – Ж.Дќкенов. А?! – деп, Ќлекеѓ ћабаѕын барынша ктерiп, ћаудырлаѕан ћаѕазды љлкен ћыр мџрнымен тесiп жiберердей шџћшиды. – Бџл сџмдыѕы не таѕы? Ќлiпбай з фамилиясын кргенде шынында бiр љлкен зобалаѓды кљттi. Оѕан Жауар кмекке келдi: – Бџл мен жазѕан маћала? – А? – деп Дќкенов ендi ќйелге џћсап, жiѓiшке дауыспен шић еттi. Жџдырыћтай Жауардыѓ мынадай облыстыћ газетке клдей маћала жариялауы бџл љшiн ѓi тљгiл тљсiнде крсе сенетiн нќрсесi емес. Бџл тiптi зiме де ћатысты ма деген ћаупi де бардай. Не де болса тбесiнен саѓѕыр етiп тљскен жџмбаћтыѓ шешiмiне жетiп тынбаћћа, мџнда не жазылды соны миына сiѓiруге ћџлшынды. Дќкеновтiѓ желкесiне мiнердей ћасындаѕылар да жапа-тармаѕай шџћшиып жатты. Мќн-жайды ќбден тљсiнгесiн ѕана Ќлiпбай Дќкеновтiѓ ойы мљлдем басћа ћиырѕа шалћыды. Ендi ол Шќмiлбайдыѓ љйiнде бiржола жастануды ойлаѕандай. Шынында мџнда екi кљн ћонды. Шалдыѓ ескiлiктi ћџдасына арнап сойѕан ћџнан ћойыныѓ

етiн асыћпай жедi. Ћысћы соѕымныѓ ћазы, ћартасы, жал-жаясы да мџныѓ мiрi крмеген асындай таѓдайына татып, тамаѕынан те бердi. Осы уаћыттыѓ iшiнде ол Жауарды з бауырынан екi елi ажыратћан жоћ. Кљндiз екеуi ћџм кезiп кетiп, оѓаша сйлестi. Тарбиѕан бџта, жатаѕан сексеуiл, дљзген, аћ таспа, кк таспа, изен, ебелек, басћа сiмдiктер алалап тастаѕан ћары жџћа, кейiнде мљлде жоћ шаѕыл тбелер бiр-бiрiне џћсап, бџларды адастырып ќкетпектей айнала мен мџнадалап жатты. Солардыѓ ырћына кнiп ќкелi-баладай бџл екеу малшы ауылынан тым џзап кеткенiн де сезбейтiндей. Дќкеновтiѓ љстiнде тљгi сыртына ћаратылып тiгiлген, мол пiшiлген ћасћыр iшiгi бар едi. Етегi аяѕыныѓ басына дейiн жауып тџратын. Жаѕасын ктерсе, ћалыѓ жљннiѓ арасынан бетжљзi ќреѓ крiнедi. Ћџм iшiнде тосыннан таяћ тастам жерден баћылаѕан адам жоны ћџлпырѕан тљз таѕысыныѓ сџлулыѕын еске алар едi. Басындаѕы ћџлаћшыны бџл жаћта аты белгiлi болѕанмен, заты онша крiне бермейтiн ћџндыз терiсiнен жасалѕан. Ол жылдарда ћай ќулиенiѓ де басында мыћтаѕанда ћазаћы ћой ћозысыныѓ таѓдаулы елтiрiсiнен iстелген ћџлаћшын жљретiн. Атаћты сеѓсеѓ брiк те айылын жия ћоймаѕан кез. Ал су тышћандарыныѓ алтынѕа бергiсiз ћымбат баѕалы терiлерi ќлi жете ћоймаѕан. Оныѓ бiрiн осындаѕы дљйiм жџрт алѕаш рет Дќкеновтiѓ басынан-аћ крген шыѕар-ау. Тiптi талай ћџрлыћћа табаны тиiп љлгерген Хаћназардыѓ зi кк ћараклден ќрi аса алмаѕан. Ал барынша сырбаз, жаћсы мен жаманѕа талѕампаз, серiлiктен де ћџралаћан емес, кiрпияз кiнќз Дќкенов сол ел крмегендi басына жапсырып, ала блектенiп жљрудi iштей маћсат та тџтатын. Љстiндегi iшiгi де оѓайшылыћпен тљскен жоћ. Дќкеновтiѓ ћасћыр терiсiн жиып жљргенiн естiп, бiрер малшылар љзеѓгiмен џрып тљсiрген, не ћаћпан ћџрып џстаѕан ккжалдарыныѓ еѓ жарамдыларын шалажансар кљйiнде осы кiсiге жеткiзiп берген. Сыдырылѕан терiлердi илеу де љлкен нер. Оны Дќкенов кез келген адамѕа сенiп тапсыра алмайды. Ондай нер иелерiн саралап жљрiп зi таѓдаѕан. Аћыры мџныѓ бќрi Талдыћорѕандаѕы он саусаѕы да буынсыз жаралѕан атаћты тiгiншiнiѓ ћолына тидi. Ќрине, аз пџлѕа емес. Оныѓ сџраѕаны, бџѕан ћоса Дќкеновтiѓ жомарттыћ жасап, ћосып тлегенi жќне бар дегендей. Дќкеновтiѓ сырты осылай ћашан да бљтiн жљретiн. Бљтiн ѕана емес, ер азаматтыѓ кљшiн, рухын танытар сџлулыћ та

ежелгi жан жолдасы. Ал iшкi дљниесi... Иесi тастап кеткен, есiк-терезесi аѓѕал-саѓѕал ескi љйдей жел уiлдеп ћџлазитынын ћайтерсiѓ. Бiрнеше ауданныѓ малына ћыстау болѕан осы ѓiрде жаћында ѕана Ебiнiѓ желi соѕып тiптi. Сонау Жоѓѕарда Ебiнџр клiнiѓ атауына ие болѕан бџл жел ќр жаћтан келген ауа ћозѕалысыныѓ тоѕысуынан сол таулардыѓ ћаћпасында пайда болып, Алаклдi басып тiп, осы Балћаш ћџмын, Сары Есiк Атырауды екi-љш апта, кейде одан да кп желпiп тџрады. Ћыс айларында ол ќрћилы ќсер етедi. Мына соѓѕысы ћыстаудаѕы мал отарлары љшiн жаман болмаѕан сияћты. Ебiнiѓ ћџрѕаћ лебi биыл ќдеттегiден ћалыѓыраћ тљскен ћарды љрiп, тарбиѕан бџта мен жатаѕан сексеуiл бџжырлаѕан ћџм тбелердi бiраз жалаѓаштап кетiптi. Бџл мал аяѕын бiраз џзартћан. Кейде Ебiнiѓ желi шаѓытып соѕатын, топыраћ, ћџм айдап ќкелетiн. Бџл жолы ондай мќрттiгiн, жомарттыѕын ћоя тџрыпты. Ќрi зi ентiгiп басылѕасын, ћалѕан ћызыћты сендер крiѓдер дегендей ћар жаудырып, кейде оны жаѓбырмен алмастырып, ћыстаудаѕы елдiѓ де, малдыѓ да ќптер-тќптерiн шыѕаратын. Аязбен ћџрсаулайтыны з алдына. Бџл жолы ол мiнездерiнiѓ бiрi жоћ, малшы ауылдарына «ћџдайларыѓды џмытпаѓдар» дегендей трт-бес кљн тбелерiнен бџлт тндiрiптi де ћойыпты. Оѕан бќрi риза. Тек осы ризашылыћ Дќкеновте жоћ. Мџныѓ з iшiнде соѕатын Ебiнiѓ желi бџѕан љнемi жайсыз тиетiн. Шаѓы да, ћары да, жаѓбыры да, тiптi еѓ аћыры аязы да – бќрi ћабаттасып бiраћ келетiн. Аяз жоћ дегенмен кљн жылымыћ емес, салћындау. Ќйтеуiр бет ћарымайды. Ћџм даланы кезгенде сосын да арћа-басыѓ кеѓiп сала бередi. Ћатып сiресiп ћалѕан ћџм бетiнде ћой малыныѓ iздерi жыпырлап жатыр. Жауардыѓ керзi етiгi оѕан таћ-тџћ тиедi. Дќкенов аяѕын жай басћанмен, елгезек Жауар сырмалы кљпќйкесiнiѓ екi ѓiрi далаћтап, оѕан ќреѓ iлесетiн сияћты. Екеу ара ќѓгiме кљн џзаћћа бiтпейтiндей. Ќлiпбай кiшкентай туысћаннан ќр нќрсенi бiр сџрап келедi. Кбiне жекелеген адамдар жайын, олардыѓ не iстеп, не тындырып жљргенiн бiлгiсi келедi. Ара-тџра «Шџбарда» ћалѕан, зi ћатынасуды ћойыѓћыраѕан туыстардыѓ есiмiн атайды. Жауар Ќлекеѓнiѓ сџраћтарына тап-тџйнаћтай етiп жауап бередi. Кљнiне кшенiѓ о шетi мен бџ шетiне ќлденеше рет шыѕатын ойын баласынан аса к*п џзай ћоймаѕан Жауар

«Шџбардаѕы» баршаныѓ хал-жаѕдайы алаћанында жазулы тџрѕандай сйлейдi. Ќлiпбай Жауардыѓ сергектiгiне разы болды. Тегiнде бџл кiсi жас балаѕа аћыл айтып, басын шата берудi жн крмейтiн. Болар бала жасынан, ар жаѕында зердесi болса бќрiн зi бiлiп, зi жарып шыѕады дегендi ћатты џстанатын. Бiраћ мџнысы ондай балаѕа ћамћорлыћтыѓ ћажетi жоћ дегендiгi емес. Газетке жазѕан маћаласы жќне бар, мына сздерiнен кейiн кiшкентай ћандасыныѓ жаратылысына екiншi рет мейiрi ћанѕан Дќкенов бџѕан деген ћамћорлыћ жайын ойлап, ккiрегi ћарс айырыла тљстi. Бџлар малшы ауылдан кп џзап кетiптi. Ендi тарбиѕан бџта мен жатаѕан сексеуiл, басћа да ћџм шбi молыраћ џшырасты. Бара-бара бџл ит тџмсыѕы батпайтын ћалыѓѕа айналатындай. Кейбiр тбешiктер ќлдекiмнiѓ жер астынан шыѕып тџрѕан бџжыр-бџжыр жџдырыѕына џћсайды. Ќлекеѓ оларды барлай тљсiп, малдыѓ еѓ бiр ћџныѕып жайылатын тџсы екен-ау деген шаруаћор адамныѓ шырайын танытады. Ќлекеѓ бiрде Сќкљн жайын сџрады. Оныѓ туѕан iнiсi Шќмiлбайдыѓ љйiне тљнеп шыћћанда ол ћџдаѕиы жнiнде ешкiм лќм-мим демептi. Ќлекеѓ Сќкљннiѓ есiмiн атаѕанда Жауардыѓ жљзi ќлденеге жайнап сала бердi. Ћџлаѕы тљсiрулi сеѓсеѓ ћџлаћшынын маѓдайынан сќл жоѕары ктерiѓкiреп ћойып, екпiндете сз айтатындай ћарады. Бџл ишарасы жалѕан емес екен, сздерi шынында екпiндеп шыћты: – Ол апам ћызыћ кiсi екен. Сiз бiлесiз бе ана ћайтыс болѕан Лаѕыл апаныѓ бiр ала сиыры болѕанын. Сџмдыћ асау, артћы бiр аяѕын байлап ћоймасаѓ, былай ктерiп байлап ћоймасаѓ, саудырмайтын. Ќрi рiстен ћайтћанда ауылдыѓ сыртынан кљтiп алмасаѓ, таѕы пќле. Кез келген баћшаѕа кiредi де, мќремдейдi де кетедi. Сосын Лаѕыл апа сиырын ылѕи ауылдыѓ сыртында, анау Ћусаћтан тiп барып ћарсы алатын. Таѕы ол жаћћа ылѕи ерте барып отыратын. Соны бiлiп алѕан мына Сќкљн апа ол да ол кiсiнiѓ ћасына барып отыратын. Сондаѕы екеуiнiѓ ќѓгiмесiн естiсеѓiз ѕой. – Жауар ары ћарай сзiн ћалай жалѕастырарын бiлмей ћићалаћтап, табаны жерге-тайѕанаћтаѕандай бгелiп ћалды. Лаѕыл мен Сќкљн. Апалы-сiѓлiлi осы екi кемпiрдiѓ тљздегi жолыѕысулары жнiндегi ел сзiн Дќкенов шет пџшпаћтап естiген болатын. Бiраћ мќн берiп, аћылѕа салѕан емес. Ендi жылдар ткенде сол екеудiѓ жолыѕысуы жнiнде

мына сз алдынан ћайта шыћћанда Дќкенов амалсыз елеѓ еттi. – Сондаѕы екеуiнiѓ ќѓгiмесiн естiсеѓiз ѕой. Менi Лаѕыл апа жаћсы кретiн. Сќкљн апа да. Мен барып, ќѓгiмелерiн талай тыѓдаѕам. Сонда тыѓдасаѓыз бiрiн-бiрi шанышћылайды да отырады ѕой. Лаѕыл апа бiреудi маћтаса, Сќкљн апа тап соны жамандап кеп бередi. Екеуiнiѓ сзi ѕџмыры бiр жерден шыћпайды ѕой. Не деген кереѕар адамдар. – Е, ол екi ћаћпас тумысында солай жаратылѕан ѕой, – деп Ќлекеѓ ендi ѕана бџл жайдан кiсi ћызыѕарлыћ ештеме таппаѕандай, ћасћыр iшiгiнiѓ жаѕасына жљзiн жасыра тљстi. – Жоћ, ендi ћараѓыз, – дейдi Жауар аѕасыныѓ бџл райымен келiсе алмай. – Ол кiсi, Лаѕыл апа лгесiн не болды дейсiз ѕой. – Лаѕыл апасын жоћтап Сќкљн жылап бердi де. – Иќ, иќ. – Е жылайды ѕой. – Жылаѕанда жаман жылады. – Кзi неге аѕармайды екен? Жауар аѕасыныѓ мына ћаталдыѕын тљсiнбей, сзден жаѓылып, айтпаћ ойын ќреѓ тапты: – Hлгенде жылаѕаны бiр блек. Кейiн жоћтаѕанын крсеѓiз. Екi адамныѓ басы ћосылѕан жерде бар ѕой, аѕа, Сќкљн апа Лаѕыл апаны аяѕын жерге тигiзбей маћтайды да отырады. Тiптi маћтаѕанда бар ѕой аузыныѓ суы ћџриды да отырады. Тiптi з ћџлаѕыѓызѕа зiѓiз сенбейсiз. Дќкенов ћасћыр iшiкке тџмсыѕын тыѕып, ћабаѕын шытты. Жауар оны елеѓ ћылѕан жоћ. Ет ћызуымен одан ќрi сйлей бердi. – Мен џмытып барады екенмiн. Лаѕыл апаныѓ бар кезiнде Сќкљн апа екеуiнiѓ шарпысатыны з алдына. Ал ол кiсi лдi, тiптi басћаша бќрi. Мен Сќкљн апаны тљсiнбеймiн. – Тљсiнетiн несi бар, «ћолда барда алтынныѓ ћадiрi жоћ» деп ћазаћ бќрiн сыйѕызып бiр-аћ айтћан. Дќкенов сзiн ныѕарлай сйлесе де, ћасћыр iшiктiѓ iшiне бiржола жљз жасырып, ћараѓѕылыћћа сљѓгiп кеткiсi келгендей кѓiлi жаман алай-тљлейлендi. Жауар ќѓгiмелерiнен кеудесiне љлкен уайым кiрдi. Бџл туѕан жерге деген саѕынышћа байланысты едi. Жауар «Шџбар» адамдарын, Ћусаћты атаѕанда, тiптi рiстен ћайтћан сиырларды кљтiп, ауыл сыртында жолыѕатын ћос мќжнљн екi кемпiрдi еске салѕанда зi топыраѕын таптап скен туѕан жерi жарћыраѕан жазда буы бџрћыраѕан ћалпымен кз алдына келiп, жљрегiн тiлгiлеп бермесi бар ма? Туѕан жерге де-

ген саѕынышыныѓ мџншалыћты насырѕа шауып тџрѕанын ендi ѕана сезгендей ауыр ћиналысты бастан кешiрдi. Апыр-ау, мџншама зарыѕатындай ол соншама алыста ма едi? Hзi басћаратын «Ккорай» колхозынан таяћ тастам жерде ѕана емес пе? Ат тљгiл машинаныѓ ћандайын мiнем десе з еркiнде Дќкеновке оѕан жету мџѓ болып па? Дќкеновке ерiп жљрген «Ккорай» колхозыныѓ атћамiнерлерi з бастыћтарыныѓ осы жолѕы мiнезiне тљсiнбей, Шќмiлбай љйiнiѓ трiнде ћаѓтарылып отыра бердi. Шќмiлбайдыѓ зi ћой жайып кеткен. Кемпiрiнiѓ кiруiнен шыѕуы кп. Оѓашада «ккорайлыћ» белсендiлер тiл мен жаћтарын безегеннен басћа ермек таппады. – Ќй, бiрге туѕанныѓ аты бiрге туѕан-ау. Ќлекеѓнiѓ кѓiлi жаман бџзылды ѕой. – Ќлекеѓде кѓiлшектiк бар деп, мен бас кессеѓ де ойламас едiм. – Ќй, байћайсыѓдар ма, мынауыѓ тегiн бала емес. Жыласа да, сыћтаса да кзiнiѓ оты жанып тџр ѕой. – Кзiнен бџрын маѓдайын ћарашы. Ќрi ашыћ, ќрi балтаныѓ дљмiндей шыѕыѓћы ѕой тiптi. Мџндай маѓдайды крсем кзiм шыћсын. – Тљр-тљсiн айтпай-аћ мынаусыныѓ зiнен байћамайсыѓдар ма? Hзiн оћытып жљрген мџѕалiмдердi айдай ќлемге ќшкерелеп салѕаны. – Астапыралла-ай десеѓшi. – Бџл Ќлекеѓдердiѓ тџћымы тегiн тџћым емес. – Айтпаћшы, осы баланы жетiмсiретпей, Ќлекеѓ неге з ћолына алмайды? Балалары љйiне сыймай жатћан адам емес ћой. – Бџл о баста Шќмiлбайдыѓ бауырына салынѕан бала ѕой. Шќмекеѓ ћойдан айрылса, иманынан айрылатындай шошаѓдап, ал мџныѓ оћуы керек, сйтiп ќрлi-берлi болып ћалѕаны демесеѓ... – Туѕан шешесiнiѓ жайы анау де... – Иќ... – Жалпы, Ќлекеѓнiѓ «Шџбарда» ћалѕан туѕан-туыстарымен аралас-ћџраластыѕына Хаћназар екеуiнiѓ арасындаѕы тоѓ-торыс жаѕдайдыѓ да кесiрi тиiп келедi емес пе? – Ойбай-ау, бџлардыѓ сабыр суы баяѕыда басылмап па едi. – Жоћ, Ќлекеѓнiѓ сабыр суы басылѕан жоћ. – Сонда бџрынѕысы бџрынѕы, бљгiнгiсi не? Ћызѕанышы ма? Ќйтпесе...

– Ћызѕанышын ћайдам. Ќйтеуiр Ќлекеѓ Хаћназардыѓ аћтыѕына, адалдыѕына сенбейдi. Шырћаудыѓ да шырћауы бар, бiраћ мынанiкi тым асћынып кеттi. Соѕан кљмќнданады. Маѓдайдаѕы баћтыѓ тљп ћазыѕы берiк ћаѕылмаса ћиын ѕой. Бљгiн болмаса, ертеѓ жер соћтырады. Шыѓнан шыѓырауѕа ћџлайтындар жоћ дейсiѓ бе? – Сен не айтып кеттiѓ? Ќлекеѓ бiрдеменi сезiп жљр ме? Сонда Хаћназар... – Ар жаѕына мен жоћпын. Бiлмеймiн... Ќлiпбай Дќкенов осы екi кљнде кп нќрсенi ой елегiнен ткердi. Ол жас бала Жауардыѓ таѕдырынан бастап, тџрлаусыз з мiрiн де бiраз саралап баћты. Жауардыѓ олпы-солпы жаратыла салмаѕанын да, оныѓ балалыѕын, шалалыѕын да – бќрiн де мыћтап тљйдi. Ќлекеѓ ежiктеп сџрай бергесiн Жауар з мџѕалiмдерiмен шатасуы туралы ќѓгiмесiнiѓ арасында Хаћназардыѓ жалѕыз ћызы Хансараны да атап ћалды. Оны атаѕанда бетiне ћан ћџйылѕандай ѓiнiѓ згерiп кеткенiн де Ќлекеѓнiѓ сыѕырайѕан ћысыѓћы кздерi ћаћас жiберген жоћ. Бќрi де балалыћ сезiмнен, балалыћ кикiлжiѓнен басталѕан. Ал љлкендер неге оны бала тљгiл здерiнiѓ басын шырмаѕан ћып-ћызыл саясатћа айналдырып жiберген. Бџл тџста Дќкенов тереѓ фќлсафаѕа батты. Жџмыр басты пенденiѓ пендешiлiгiн оныѓ зiнен блiп ќкете алмайсыѓ. Ол неменiѓ алабтен, ел жџрттан бле жарылып, шыѕанѕа шырћап, аћ дегенi алѕыс, ћара дегенi ћарѕыс «тфу» деген тљкiрiгiнiѓ жерге тљспей кетуi оћпан мен оћаптарѕа апарып соћтырары хаћ. Бџл – ежелден белгiлi мiр заѓдылыѕы. Дќкеновтiѓ зi де ћџдайдыѓ кѓiлсiз кљнiнде саз балшыћтан илене салѕан жан емес. Бџл да релi басшы. Айналасындаѕыларды ћас-ћабаѕымен-аћ тырп еткiзбей џстап отыра алады. Мџны да кп ауылдыѓ демесек те бiр ауылдыѓ адамдары ћалт жiбермей тыѓдайды. Бiраћ сол тыѓдайтын ћџлаћтардыѓ бќрi бiрдей ме? Ќрћайсысы з ћабiлетiне ћарай тыѓдайды ѕой. Шаш ал десеѓ бас алатындары ћаншама? Мiне, даудыѓ басы Дайрабайдыѓ к*к сиыры дегендей сџмдыћтыѓ бќрi сондайдан туындайды. Ал басшы дегенiмiз атаћтан, баћтан басы айналѕан, миы шiрiген пќѓгi бiреу болса, iстiѓ тiптен насырѕа шапћаны. Ескi аурудыѓ ќлегiндей Хаћназарды iштен шыћћан шџбар жыланѕа балаѕан џзаћ сарыуайым Ќлiпбайды таѕы да желкеден басты. Бџл сыћылды џстамалы пќлеге бой алдырмайын десе де шамасы жоћ.

Ћызѕаныштыѓ ћџлы емеспiн бе деп, бџл ойлауын ќлдећашан ћойѕан. Крер ћызыѕы, келешегi алда кiшкентай туысћаныныѓ ћалыѓ ћџмныѓ iшiнде, малшы аулында жљруiн Хаћназардыѓ зiне ћайта тас лаћтырѕанына балап, соныѓ ћылыћ-ќрекет, мiнез-ћџлыћ, ой-рiсiн таразыѕа салумен болды. Ќдiлiне басып, шындыћ тљбiне жетсек, Хаћназардыѓ да Жауарды туѕанынан кем крмейтiнiн бiлер едiк. Бiраћ Ќлiпбай Дќкенов ћаѕази ѕылымѕа жетiк, бiлiмдар адам ретiнде жаѓа заманныѓ тљлегi – з ћандасын Хаћназардан грi тереѓiрек таныды. Егер бет албаты жiбере берсем, бџл жалѕыз iнiмнен ћалѕан тџяћ љлкен баћытсыздыћћа џшырар деген ћауiпке де тiрелдi. Ћалай да бiр шџѕыл амалын ойластырмаса болмайды. Ќр тџѓѕиыћты бiр тiмiскiлеп, шар тарапты шарлаудан жалыћпады. Бiраћ ћайда сџѕынса да, Дќкеновтiѓ кз алдында Хаћназардыѓ оспадарсыздыѕы кесе-клденеѓдей бердi. Соныѓ бќрi ћара жолдыѓ љстiне ћаѕылѕан брененiѓ жойдасыз бiтiм-болмысы сияћты. Бџзып-жаруѕа ешкiм жоћ, тек айналып тесiѓ. Кейде ол жан бiтiп ћозѕалысћа келсе, еѓ алдымен таѕы да соны ткiзiп жiбермеске ар-џятыѓ шыдамайтындай. Шiркiн-ай десеѓшi, суырдыѓ iнiне ћџлап тљскен жљрдек жылћыдай осы Хаћназардыѓ да талай рет омаћасатын кезi туып едi-ау. Бiраћ бќрiнен де ћаѕып ќкетiп жљрген ћай ћџдай? «Жќ, жќ, Ќлеке. Тоћтал. Сабыр, сабыр». «Апыр-ау, Хаћназар деген кiм, менi арћандаулы аттай шыр айналдырып тџрѕан Жауардыѓ ћамы емес пе? Ќуелi соны шешуiм керек емес пе?» деп Ќлiпбай ойын ќреѓ билеп алды. Шќмiлбайѕа «Жауарды маѕан бiржола бер», не «менiѓ ћолымда тџрып оћысын» деуге Ќлекеѓнiѓ батылы бармады. Оным туыстар арасында бiр ала кљшiктi жљгiртiп ткендiк болып шыѕар деп саћтанды. Ќрi бџрынѕы кљн жоћ. Сау-саламат шаѕында ел таразысын мыћтап танитын Аршагљлмен отасћан заман емес. Ал аћжљзiн ќлi де кљн шалмаѕан сџлу Нџрбике бџл баланыѓ кљтiмiне ћалай ћарайды? Бџрынѕы бџрынѕы, ендi Жауарды бауырына салса, Ќлекеѓнiѓ басыбайлы ќйел заты алдындаѕы дќрменсiздiгi жнiнде таѕы бiр сектiѓ џшыѕы сумаѓ етпесiне кiм кепiл? Телегей-теѓiз шаруашылыћ басшысы Ќлекеѓ сџлу, ќрi бiраз ћоѓ жиѕалы еркетотайлыѕы да ауыћ-ауыћ кзге шалына бастаѕан Нџрбикенiѓ мына кiшкентай ћандасћа деген ћас-ћабаѕын љнемi аѓдып отыра алмайды ѕой. Егер анау-мынау жел сздiѓ

сыбдыры бiлiнсе-аћ Ќлiпбай љшiн ћара жердiѓ жарыѕына бiржола ћойып кеткеннен басћа лаж жоћ. «Ойбу, Ќлекеѓнiѓ жалѕыз iнiсiнен ћалѕан жалѕыз баланы ћара. Сорлы жетiмекай. Сџлу сайћалдыѓ отымен кiрiп, кљлiмен шыѕып жљр. Шашты албасты Ќлекеѓнiѓ басын тџмшалап, кзiн тџмандатып жiберген бе, бџл кiсi жалѕыз бауырынан ћалѕан тџяћтыѓ жайкљйiн крмейтiн де бопты ѕой. Жоћ ќлде крсе де крмегендей жљре ме екен. Тљзге былай да, љйде бас тiзгiнi зiнде емес шыѕар. Еркектердiѓ ондайы болады». Мiне, осындай сздер Ќлекеѓнiѓ ћџлаѕыныѓ тљбiнен алдын ала ызыѓдай бастаѕандай. Бџл жайды сџлу наћсљйерiне љйленгенмен, кѓiлi пќлендей хош емес, кеткенiне бiраз жыл Аршагљлдi ойлап, iшi-баурында жел соћћандай ћџлази беретiн Ќлiпбай ауыр мџѓ араластырып, џзаћ ойлап-толѕанды. Аћыры тапћан еѓ соѓѕы ћорытындысы Шќмiлбайѕа мына малды ткiзiп, «Ккорайѕа» бiржола кеш деу болды. Ол жаћта ћџдайѕа шљкiр зiм бармын, кз ћырымды сала жљруiме де жаћсы дегендi айтты. Шќмiлбайдыѓ аѓѕал басы бџѕан алѕашћыда ћатты таѓырћаѕанмен, артынан кнуi тез едi. «Апыр-ау, трiмнен крiм жуыћ ћалѕан адаммын, бџл «Шџбарда» мен ћимайтын кiм бар. Анау сорлы Сќкљн ѕой. Hз басын ћайда ћоярѕа жер таппай жљр, баласы мен келiнiнiѓ ћолына ќреѓ сыйып отырѕан жайы бар. Саѕила болса, ћиядаѕы џясын iздеп ол кеттi. Жалѕызiлiктi Несiпбала не сљйеу болып жарытпаћ. Ћой пейiшке барады дегенмен, ол пейiшiне соѓынан таяћ џстап iлбiген менi ћоса сљйреп жеткiзбес. Ћайта ћысы ћатты мынау ћџмныѓ iшiнде саудыраѕан сљйегiмдi жинай алмай жљрермiн. Жќ, осы елдiѓ бiр бќйтерегi Ќлекеѓ з ћанатыныѓ астына алѕалы тџрѕанда, ќрi Жауар жанымныѓ халi мынау, оныѓ обалына ћоса ћалып, менiѓ кергуiмнiѓ жнi жоћ. Кшейiн». Бџл пiкiрiн кемпiрi Айкљмiс екеуi ќлденеше ћырынан келiп, бiрнеше рет талћыласып шыћты. Ћосылѕыштардыѓ орнын ауыстырѕанмен ћосынды згермейдi. Олар ћалай блшектеп, ћалай салмаћтаѕанмен Шќмiлбайдыѓ осы райы жетелеп ќкете бердi. Ћойшы шал бiр тоћырап, кп жыл кљйбеѓдеп жљрiп «Шџбарда» салдырѕан љйiн ћимайтынын айтып едi, Ќлекеѓ оныѓ да бабын тапты. Ћабырѕасы ћаѓћайып ћалѕан ол «ырысћџтыѓныѓ» аћы-пџлына «Ккорайдан» одан да еѓсесi биiк, шырѕасы берiк љй тауып беремiн деп уќде еттi. Сонымен, тiл мен жаћћа да кп кљш тљспей, артыћ бас ћатырусыз бiр тљнде сз байланды. Алдымен Шќмiлбай алдындаѕы малын ткiзсiн. Сосын Ќле-

кеѓ клiк жiберiп, зi кшiрiп ќкетедi. Бiрден-бiр дџрыс, ныћ шешiмнен арћасындаѕы жљгi жеѓiлейгендей Дќкенов ћасындаѕы кiсiлермен аттанып та кеттi. Ал Жауар аѕа туысћаныныѓ мына ћамћорлыѕынан жљрегi жiбiгенмен, кшу мќселесiне тосырћай ћарады. «Шџбардаѕы» адам жљздерi бiрiнен соѓ бiрi кз алдында анталап, «сен не айтасыѓѕа» басып, мџныѓ бойындаѕы жiгерiн, намысын сынаћћа, ћыспаћћа алѕандай. Хансара бџрынѕыдан да жљзi тљтiгiп, сздiѓ еѓ бiр ащысын садаћтыѓ оѕынша мџныѓ ккiрегiне атћылаѕандай жанын ауырта бердi. Алыс ћыстауда жљрген Жауардыѓ тап ћасынан табылып, зiнен екi елi ажырап крмеген жанныѓ таѕдырына аралас-ћџраластыѕын танытћандай. Бџлар орындарынан тiк ктерiлiп, «Ккорай» ћайдасыѓ деп салып џрып кетсе, Хансара љшiн жер ртенiп, аспан кљйiгетiндей. Жоћ, жер емес екен ртенетiн, аспан да емес екен кљйiгетiн. Соныѓ екеуiне де џшырайтын Хансараныѓ зi екен. Жауардыѓ алѕаш рет Хансараѕа шындап жаны ашыѕандай. Бара-бара бџл мџныѓ да тљп-тркiнiн таныды. Хансара емес, осындай жаралы кљйге еѓ алдымен зi џшырайтынын да џћты. Тек з басыныѓ болашаћ таућыметiн басћаѕа телiгiсi келген iшкi бiр ќлсiздiк мџны адастырып тџр екен. Бiраћ Жауардыѓ баћытына ћарай, «кшу-мшу» дегеннiѓ бќрi адырам ћалды. Дќкенов аттанып кеткесiн екi кљннен кейiн ћыстауѕа жылап-сыћтап Несiпбала келдi. Ол зарлап бiрден Жауарды бас салды: – Ћараѕым-ау, кiмнен ћорлыћ, кiмнен зорлыћ крдiѓ? Бџл ћылыѕыѓ не? Тапа-тал тљсте оћудан ћашып, кiсi сiте ме екен? Жалѕыз аѕасыныѓ баласын шыдатпай оћудан ћуып жiберiптi деген сзге ћалып, жџртћа мен кљлкi болатын болдым ѕой. Ћџдай-ау! Шќмiлбай мен Айкљмiстiѓ: «Болды, Несiпбала, ћой, баланыѓ балалыѕы шыѕар» деген сзiне саябырламастан, кзiнiѓ жасын орамалыныѓ џшымен басып та тоћтата алмай, талмай жылады. Шќмiлбай кемпiрi екеуi «о несi, лiк шыћћан љйге келгендей боздаѕаны сонша» десiп, Несiпбаланыѓ босаѓдыѕынан тыжырына да бастаѕан. Сйтсе, Несiпбаланiкi жайдан-жай емес екен. Ол бiраз даусын созып еѓкiлдеп барып, тосын бiр сџмдыћты айтты. Мџныѓ жылап отырѕаны Жауардыѓ емес, сол зi ќкелген жайдыѓ ќлегiнен екенi ендi аныћталды. Бџл Шќмiлбай мен Айкљмiстiѓ де кќрi жандарын дљр сiлкiндiрдi. Ал Жауарѕа ћаћ тбеден ћара тоћпаћтыѓ зi болып тиiп, кзiн тџмандандырып, басын айналдырды, iшiн лайлады. Саѕила «Шџбарѕа» бiржола к*шiп келемiн деп хабар айтып-

ты. Кусаћтыѓ бойындаѕы Шќмiлбайдыѓ љйiне уаћытша кiрiп отырѕан адамдардыѓ оны таяу кљндерде босатуын тiнiптi. Бџл хабарды жеткiзген адамныѓ жанын ћоярда ћоймай Несiпбала сџраѕан да екен. Саѕила тљнеукљнi ћайын-жџртына ћайтып барѕанда ћаѓћиѕан ћара љйдiѓ љстiнен шыѕады. Бџл да басћа бiр уайым болып тљседi. Аћыры ол Бџйдабектi зi iздеп тауып, ауылына ћайтарып, тiптi сол колхоздыѓ бастыѕын ќке-ккелеп жљрiп, мљшелiкке ћайта алдырады да. Бќрi орын-орнына келгенмен, Бџйдабек пен Саѕиланыѓ арасынан ќрнќрсенiѓ шиi бiр шыѕа бередi. Ендi барып шаѕынатын жерi ћалмаѕанын сезген ќйел туѕан жерiне бiржола кетуге бел байласа керек. Аманесен сол «Шџбарѕа» жетiп, одан ћайтып аттап шыћсам, атаанамныѓ ћарѕысына џшырайын деп, соѓѕы сзiн таусыла айтћан крiнедi. Сонау кљздiѓ кљнiнде Хансара љйге жылап келген кљнi кеште Хаћназар Несiпбаланыѓ љйiн торуылдаѕан. Неге екенiн зi де аныћ бiлмейдi. Онсыз да ебiл-себiлi шыѕып жљрген ћызылшашы ќйелдiѓ таѓѕы џйћысын бџзбай-аћ егер ауласында, ћора жайында кзге тљрткi боларлыћ бiрдеме табылса, осы кештеаћ оѓдаттырайын дедi ме, љй сыртын баћша жаћтан бiр айналып шыѕып баћыламаћ едi. Бџл љйде Несiпбала жалѕызiлiк емес. Тумаса да туѕандай бойжеткен ћызы отыр. Жауары анау. Љй маѓын таза џстауѕа жаѕдайы толыћ бар. Егер олпы-солпысы байћалса, Жауарѕа кз ћылып, Несiпбала мен ана бойжеткенге ызѕар крсетпек пе? Жоћ, ќлде керiсiнше Хансара љшiн Жауарды нџћыртпаћ па? Ћалай да осы љйдiѓ адамдарымен жљздесудi тiледi. Тек ол љшiн мыћтап тiлге тиек ететiн бiрдеменi тапћысы келдi. Жоѓышћасы шабылѕан баћшамен келе жатып, осы љйдi бџдан да жiтi торуылдаѕан таѕы бiреу – Ћаяздыѓ љстiнен тљспесi бар ма? Кiшкене шмеленiѓ љстiнде жатып, анда-санда ашылып-жабылѕан есiктен сџлу бойжеткен Џрћияныѓ, тым болмаса, Жауардыѓ крiнуiн кљтiп, соѕан еѓсесi ћатты кетiп ћалѕан ба, ћараѓѕыда ту сыртынан Хаћназардыѓ келiп ћалѕанын байћамапты да. Аяћ дыбысын бiлдiретiн Хаћназар жќне жоћ. – Ќй, бџл ћайсыѓ-ей? – деп Хаћназар саѓћ ете ћалѕанда Ћаяз шмеледен аунап тљстi. Борсыћша тыпырлап ата жнелмекшi едi, Хаћназар оны жолбарысша басты. Бљгiнге осы олжасына да к*ѓiлi тояттанып, оны кеѓсеге алып келдi. Екеуiнiѓ тљсiнiсуi џзаћћа созылѕан жоћ. Ауылдыћ совет председателiнiѓ баласы Хаћназардыѓ зќрiнiѓ ћандай

екенiн бџрын да татып крген едi, з басын зi ћинауѕа салѕысы келмей, тез шешiлiп, бар сырын айтты. – Сенiѓ де бозбалашылыѕыѓныѓ тљрi осы екен ѕой, ќ? – деп Хаћназар электр шамыныѓ жарыѕында ћорѕасын тљстес жанарын Ћаяздыѓ кеудесiне таћады. Ќкесiнен грi сљйектiрек болатын ыѓѕайын танып, iштей сљйсiнiѓкiреп те алды. Бџлшыћ еттерi ћандай шiркiннiѓ. Енесiн арда емген жылћы тџћымындай. Сќл бгелiп барып айтћаны: – Сен ќлгi Ћапћазѕа кеткен џѓѕыш жiгiтi Зайпулланы бiлушi ме едiѓ. Бiлесiѓ сыѕыр. Екеуiѓнiѓ бiрiгiп, ћарбыз џрлаѕаныѓды да мен џмытћам жоћ. Оныѓ ћолѕа тљсуiне себепкер де сен екенсiѓ. Зайпулла маѕан кейiн бќрiн жырдай ѕып айтћан. Ендi онiкi де зорлыћ. Hзi кљзетшi шалды алдандырып, баћшадан ћарбызды саѕан тасытады да, соѓынан саѕан љлес бермеймiн дейдi. Ћандай мейманасы асћандыћ, ќ. Бiраћ ол Зайпулла кейiн жаћсы жiгiт болып шыћты. Наѕыз ћолыныѓ ырысы бар жiгiт сол екен. Ќлгi сџлу ћызѕа, аты Герта ма едi, соѕан љйлендiрiп едiм, тiптен жаѕасы жайлау болып, жiгерi тасыѕаны сџмдыћ. Ќттеѓ туѕан жерiмiзге кетемiз дегесiн џстап тџра алмадым, сол шешенџѓѕыштардыѓ да бiздiѓ ћазаћћа љлгi боларлыћ кп жаѕдайлары бар екен. Хаћназар Ћаязѕа џрсып тџрѕан жоћ, зiмен зi сйлесiп, бiрауыћ ћиялѕа кшкендей. Мына жiгiттiѓ тљрiне ћарап, зiнiѓ жастыћ шаѕын ойлай ма, жоћ, ќлде жалпы ткен мiрдiѓ зi тебiренте ме, сйлеп тџрып, назары еденге, аяѕыныѓ астына ћарай ћџлай бередi. Сол тљрiмен-аћ сз ћорын бiраз тоѕытып барып, ныћ шешiмiн айтты. – Сен ертеѓнен бастап ћыстауѕа мал айдасасыѓ. Сонда ћаласыѓ. Бiлесiѓ бе, бiздiѓ шопандар кбiсi кќрi-ћџртаѓ. Солардыѓ екi-љшеуiне Киiзбайдыѓ ћайсысына бекiтем десе з еркiнде, кљндiз баласы шп шашуѕа болысасыѓ, анау-мынау ауыр жџмыстарын атћарысасыѓ. Ал кктемде, саћпаншылыћћа ћалмай-аћ ћой, егiс басталмай тџрып осында келесiѓ де, маѓдай алды тракторшылардыѓ бiрiне бастан-аяћ тiркеушi болып iстейсiѓ. Тџћым ќбден себiлiп бiткенше џћтыѓ ба? Ќлде сен сол џѓѕыш жiгiтi Зайпулла ћџрлы жоћ па едiѓ. Тура сол сияћтанып жџмыс iстейсiѓ. Hзiѓдi жџмсаѕан адамдар сљйсiнiп тџратын болсын. Ал жазда ћызылша суарасыѓ. Крдiѓ бе, саѕан жџмыстыѓ ћандай жауаптысын тапсырып жатырмын. Егер осы љш кезеѓде сен жнiнде ћыѓ деген бiр сз естiсем, мына менiѓ зiм жауап аламын. Екi айтћан жерiмдi крiп пе едiѓ. Крмесеѓ сол. Ал егер жаћсы жџмыс iстеп, жџрттыѓ бќрiн риза етсеѓ, тап келесi кљзде осы Несiпбаланыѓ ћызын *зiм алып беремiн. Той-

ыѓды да зiм жасатам. Ќкеѓ жалѕыз баласыныѓ тойына ћажетi жетпейтiн адам емес, сонда да колхоздыѓ кљшiмен жасатамын. Џћтыѓ ба? Жџрт џѓѕыш жiгiтi Зайпулла ћџрлы болмады ѕой деп, зiѓдi кљлкi ћылып жљрмесiн. Неше жерден бейбас, аћыл ћонымсыз дегенмен Ћаяз з мiрiнде љлкен бетбџрыс кезеѓ басталѕанын, аласапыраны мол џзаћ еѓбек жолына тљскенiн таза џћты. Бастыћтыѓ екi айтпайтынын жќне оныѓ сзi ешћашан жерде ћалмайтынын – бџл оныѓ зiнен де жаћсы бiлетiндей. Ћыз аѓдыѕан басы мџндай ћићуѕа тљсетiнiн аѓѕарып па? Ќкесi – ауыл советтiѓ председателi Саћат бастыћтыѓ бџл шешiмiн жанына ауыр алып, шешесi тiптен тљлен тљрткенмен, ешћайсысы Хаћназарѕа наразылыћ айтып келе алѕан жоћ. Оларѕа бќрiнен де батћаны бiреудiѓ бiр жетiмек ћызы љшiн жалѕыз баламыз ел-жџрт крмей, ќлдекiмдердiѓ есiгiнде жљрмек пе деген сауал едi. Осыѕан намыстанды. Бiраћ намыстан кiсi лмейдi, шыдап баћты. Ћаяз ћыстауѕа мал айдасып кеткесiн, Хаћназар осы ойын Несiпбалаѕа да ескерттi. Оныѓ бетiн басып, тмен ћараѕанын да елеѓ ћылѕан жоћ. Кейiн бџл мќселе Хаћназардыѓ жоспарлаѕанынан сќл басћаша, ќрi ертерек шешiлдi. Хансара Жауардан жќбiр кргенсiп, жылап келгенде ќкесiнiѓ љйдiѓ бiр жаћ сыртында џсаћ темiрлердi бiр-бiрлеп, кзiнен ткiзiп, тљртiнектеп отырѕанына мќн бермеген едi. Бой жеткен ћызы сйткенмен, басћалар Хаћназардыѓ бџл даѕдысын салѕан жерден байћап, тiлдiѓ џшына iлiп те љлгерген. Сол жай ќуелi Кљнестiѓ де шымбайына батса керек: – Хансараныѓ ккесi-ау, згеѓ аз болѕандай мына ермектi ћайдан таптыѓ? – Менi ермек ћуѕан жан деп саѕан кiм айтты? – Хаћназар отырѕан жерiнен ћорѕасын тљстес жанарымен ќйелiнiѓ ѓменiнен те ћараѕанда Кљнестiѓ ккiрек етi ауырѕандай болды. – Ендi темiр-терсек џстамай-аћ ћойсаѓ ћайтедi? Оћып келген ћылшылдаѕан жiгiттерiѓ бар емес пе? Соларды салып ћоймайсыѓ ба? Мен емес мџны айтып тџрѕан, айтып жљрген жџрт. Љйiнiѓ ћасына темiр љйiндiсiн тгiп, тљртiншектейдi де отырады деп. Сенiѓ осыѓды неше саћћа жљгiртiп жљргендер шыѕыпты. Кљнестiѓ бџл жылдары тiптен домалана тљскен денесiнде тап ћазiр ќжептќуiр ћайрат бары бiлiнiп, даусы еркiн шыѕып тџр.

– Осы кiшкентай темiрлерде ћанша кљш барын бiлсеѓ ѕой. Таудай-таудай техниканыѓ жаны бармаћтыѓ басындай осы немелерде. – Сќл бгелiп, ћолындаѕы блшектi екi-љш аударыстыра тљсiп, ойын жалѕады. – Тiптi осы темiрлердiѓ анау Айтыћтыѓ басына ћанша зобалаѓ тудырып жатћанын бiлсеѓ ѕой. – Немене, осы темiрлердiѓ сыѓѕыры соныѓ шекесiне тиетiн болып па? Ол неменiѓ... – Ќншейiнде кљйеуiнiѓ алдында бљгежектеп тiлiн тарта сйлейтiн Кљнес бџлайша суырылуынан зi де сескенiп сзiнiѓ аяѕын жџта ћойды. Хаћназар да з ќйелiн танымай ћалѕанѕа џћсады, тбесiнен тнiп кеп, мџны сџраћћа алѕан мљѓкiр-нќѓкiрдей мына сз саптасында тосын iрiлiк бар. Айласы аз, сз наћышын з орнына ћарай ћџбылтуѕа љнемi ћабiлетi жете бермейтiн ќйел шаба жнелiп, жiлiншiгiн сындыра-мындыра кiлт тоћтаѕан нашар жљрiстi кќрi жылћыдай тапыраћтап ћалыпты. – Шекесiне тиетiнi сондай, кiрiс-шыѕыстыѓ есебi деген бар емес пе? – Ќй, Хансараныѓ ккесi-ай, сол Айтыѕыѓызѕа з басым сенбеймiн. Жџрт та айтып жљр, сол Айтыћты Хаћаѓ тым асћаћтатып жiбердi деп. – Жџрт сенбесе сенбесiн, зiм сенемiн. Жазылбайѕа, Абылѕа, Киiзбайѕа ћалай сенсем, Айтыћћа да солай сенемiн. Рас, Абылдыѓ денсаулыѕы ћазiр онша болмай жљр. Бiраћ сонда да кп тобырдан оныѓ бiр басы артыћ. – Абылыѓызѕа, тiптi Жазылбай мен Киiзбайѕа да ешћандай дауым жоћ. Басћаларыѓыз да жаћсы адамдар шыѕар. Ал тап сол бџѕалтырыѓызѕа сенбеймiн. Кљнес семiз ћазѕа џћсап, осы абыройымен домалаѓдап, љй жаћћа бџрылмаћшы едi: – Ќй, неге сенбейсiѓ? – деген Хаћназардыѓ шаћылдаћ даусы кiлт тоћтатты. Кљнестiѓ ендi шешiлмеске амалы жоћ едi. – Айтыћтыѓ ћатыны айтатын крiнедi, Хаћназар ќлiптi таяћ деп бiлмейдi, менiѓ байым болмаса, оныѓ ћолынан тљк келмес едi деп. Ћатынына соны айтћызып отырѕан адам ћай айналайыныѓ ѕой деп еѓ? – Бџл жолы Кљнестiѓ кљшейе сйлеуге ћаћысы да бар едi. Мџны естiгенде Хаћназар iштен шынында да долданды. Ћолындаѕы темiр блшекке ћатты батырып жiберем деп, саусаћтарыныѓ етiн де ауыртып алды. Айтыћтыѓ аузынан ондай сз шыѕар деп ол *мiрi ойламаѕан. Сонымен ћатар, ол мынаны да еске алды. Соѓѕы кезде Айтыћ пен колхоздыѓ бiраз белсендiлерiнiѓ арасында кикiлжiѓ дегенiѓ аздап шаѓ берiп жљр. Бџл жерде Хаћназар тiзгiндi аса

тарта џстамайтындыћтан, кбiне ол Айтыћтыѓ жеѓiсiмен бiтетiн. Тек кейбiр аса ндiрiстiк ћажеттiлiктен туѕан жаѕдайда ѕана, Хаћназар таразыныѓ бас бухгалтерге ћарсы жаћ басын з ћолымен басушы едi. Онда да Айтыћ алдында кiшiлiк еткенге џћсап, оѕан мќн-жайды мџћияттап тљсiндiрiп барып ћана сйтетiн. Мысалы, бас бухгалтер Хаћаѓныѓ орынбасары Игорь Матвеевич Штернмен џрсысады. Штерн ауданнан тљрлi ћџрылыс материалдарын алу љшiн артыћ сенiмхат1 сџрайды. Себебi алатын керек заттардыѓ бiреуi болып, бiреуi болмай ћалады. Ал бухгалтердiѓ артыћ сенiмхат беруге правосы жоћ. Мiне, айтыс осыдан туады. Айтыћтыѓ ћой фермасыныѓ меѓгерушiсi Киiзбаймен де талай шат-шќлекейге тљскенi бар. Киiзбай малшылар аћшасыз ћалды, олардыѓ жалаћысын бер дейдi. Ал Айтыћ ткен айдаѕы жалаћыныѓ ведомосын жќне есеп тапсыр дейдi. Кшi-ћоны мол малшылар мiрi жаѕдайында мџны дќл уаћытында жљзеге асыру љнемi оѓайѕа тљсе бермейдi. Киiзбаймен жанжалдыѓ тркiнi осында. Ал мына шайћастыѓ тљп-тамыры тiптен тереѓде жатыр. Ол кезде МТС-тiѓ таратылып, бљкiл ауылшаруашылыћ техникасы колхоз-совхоздыѓ меншiгiне берiлетiнi туралы сыбыс ел-елдiѓ ћџлаѕына жетiп те ћалѕан. Бџѕан Хаћназар пќлендей ћуана ћойѕан жоћ, заман ќлдећандай болады деген iшiне таѕы бiр алаѓ кiрген. Бџрын айтатын ауыз, тыѓдайтын ћџлаћ бар едi. Айтатын ауыз колхоз-совхоз да, тыѓдайтын ћџлаћ МТС едi. Ендi МТС жойылѕасын айтушы мен тыѓдаушыныѓ ара жiгi алшаћтап кетпес пе екен деген бiр кљдiк туды. Бџл осы ауылшаруашылыћ техникасына ћажеттi ћосымша блшекке байланысты едi. Бџл жылдары колхоз егiстiктерiнде саны кљрт кбейген машина-тракторлардыѓ маѓдайынан џратын бiр ѕана кљрзiсi бар. Ол ћосымша блшекке деген зќрулiк. МТС басшыларыныѓ ћџлаѕын ћанша бџраѕанмен, олар осы кљрзiнiѓ соћћысынан ћџтћара алмай-аћ келедi. Себебi, МТС осы ћосымша блшектер мќселесiмен тiкелей айналысатын аудандыћ «Казсельхозтехника» бiрлестiгiне љнемi сзiн ткiзе алмайды. МТС-пен ћосарласа маѓырайтын колхоздардыѓ оѕан тiптен тiсi батпайды. Мiне, осындай жаѕдайда, МТС таратылып бљкiл техниканы ћолѕа алѕасын, ћосымша блшек жайы не болмаћ? Ол дала бљркiтiнiѓ жерден iлген дќмiне џћсап тiптен алыстап кетпей ме? Бас бухгалтер Айтыћ пен техника жнiндегi колхоз инженерiнiѓ арасындаѕы кикiлжiѓ де толастамай ћойды. 1 С е н i м х ат – доверенность

Тљнеугљнi инженер – жоѕары оћу орнын жаћында ѕана бiтiрiп келген жас жiгiт, Хаћназардыѓ кабинетiне аузы тљтiгiп кiрдi. Ќншейiнде тым именшек неменiѓ бџл жолы Хаћназардыѓ зiн кеудеден ћаѕардай ѓмеѓдеуi жаман едi. – Аѕа, мына Айтекеѓнiѓ мойнына ћџрыћ тљсетiн кљн бола ма? – Немене, Айтекеѓнiѓ мойнына ћџрыћ салатын ол немене, љйiрдегi бас бiлмеген асау ма едi? – Апыр-ау ол асаудан да жаман ѕой. Бас бiлмеген асауѕа да бас бiлдiретiн кљн туушы едi ѕой. – Ќй не болды? Дљниенi жапырып бара жатырсыѓ, ашып айт? – Хаћназар мџныѓ немен келгенiн бiлiп тџр, тек сќуегейсiмейiн деп сабыр саћтады. Инженер де шегiне жеткен екен: – Бџл Айтекеѓ «Казсельхозтехниканы» менiѓ ћайынжџртым деп ћарайды ѕой деймiн менiѓ ыѓѕайыма кне салатын. – «Казсельхозтехниканыѓ» ћыз беретiн жер емес екенiн Айтыћ тљсiнетiн сияћты едi ѕой, кешелi берi бiрдеменiѓ шалыѕы шалып кетпесе. Жќ, не?... Инженер ќлi де булыѕып барып, наћтылы сзге ќреѓ кштi: – Ќр мекеменiѓ зiнiѓ џстанатын жн-жосыѕы бар. «Казсельхозтехниканы» да бас-кзге ћарамай сыбай беруге болмайды. Мен жљз сомныѓ тап бљгiн таѓѕа керек ћосымша блшегiн бер деп оѕан екi бардым. Олар «бќрiбiр алатын дљниелерiѓ ѕой басћаларын ћосып, мыѓ сомдыћ ћосымша блшекке бiрден заявка берiѓдер» дейдi. Ал Айтыћ мџнда отырып шалћаяды. «Артыѕын алма» дейдi. Аѕасы-ау, ћосымша блшек дегенiѓiз тышћан кемiрiп ћоятын нќрсе емес ћой. Сол артыћ дегенiѓiзге ертеѓ барып, таѕы тiлемсектенемiз. Онан да тiл мен жаћты босћа ауыртпай, бергенiн бљгiн-аћ ала салсаћ ћайтедi? Хаћназар инженерге не айта алсын. Осы кiшкентай темiрлердiѓ сыѓѕыры Айтыћтыѓ шекесiне тиiп жатыр ма деген сз жаѓа Кљнестiѓ аузынан шыћты ѕой. Тимесе мынау не? Бiраћ бас бухгалтердiѓ жљйкесiн аяп, инженердi ауыздыћтау да жарамайды. Ол темiрлердiѓ сыѓѕыры Айтыћтыѓ шекесiне тиiп басын ауыртса, инженердiѓ сол сыѓѕырды кейде бiр ести алмай жер сипалап жљргенi. Кейде бџл Хаћназар љшiн екi оттыѓ ортасына џћсайды. Ќрине, ол таразыныѓ инженер жаћ басына ћол салды. Айтыћты ауыздыћтап бердi. Айтыћ бiрер жџма ћомпылдап жљрдi. Осымен де Хаћназар инженердiѓ кѓiлiн таптым дей алмайды. Ћосымша блшектiѓ жыры таусылмады. Оныѓ аћыры сол немелердiѓ iстен шыћћандарын, шыћпаѕандары бар

бiразын осылай дќл љйiнiѓ ћасына тккiзiп, бџларды ћолдан жасауѕа болмас па екен деген ћиялмен ќуреленуiне ќкелiп соћћан. Џсталарѕа да айтып крген. Инженер мџныѓыз бос ќурешiлiк десе де ћыѓбады. Мiне, ћазiргi отырысы да соныѓ ќуселесi. Жаѓаѕы ќйелiнiѓ сзiнен кейiн ћолдаѕы темiрдiѓ де, бастаѕы ћиялдыѓ да берекесi кете бастады. Бiресе Айтыћты еске алды, бiресе ћарѕа адым жердегi табалдырыћтан ары аттап жоѕалѕан Кљнестiѓ домаланѕан денесiн елестетедi, сзiндегi iрiлiктi салмаћтайды. Айтыћ бџѕан шынында жан-тќнiмен наразы шыѕар. Кейде оныѓ сзi жерде ћалып жљр ѕой. Есеп-шоттыѓ маѓындаѕы адам желдi кљнi далада жортћан ћасћыр сияћты не ћџћайдыѓ да исiн алыстан сезедi. Сол сезiгi наразылыѕыныѓ тркiнi болмасын. Ќйтпесе, ћџдай мен Хаћназарѕа ћарсы тап сол Айтыћ топыраћ шашпайды. Hткен жылы Жазылбайдыѓ бригадасында колхозшылардыѓ шаѕын жиналысын ткiзген. Сонда мосћалдау бiр сушыѕа тiкесiнен: – Ќй, сен биыл ћызылшаны ћаншадан бермексiѓ? – деп сџраћ ћойѕаны бар. Сушы Хаћназармен ћџрдас, ќрi ћу тiлдiлеу адам едi. Тек екеуiнiѓ терезесi теѓ емес, зара iлiп-ћаћпайдыѓ жнi келе бермейтiн. Ћалжыѓћой сушы тап осы сќттi кќдеге жаратып ћалмаћћа лезде аѓсары ауып, шiренiп тџрып, даусын ћаттыраћ шыѕара: – Ћџдай аман болса, кiмет аман болса, Хаћназар аман болса бес жљз центнерден беремiз! – дейдi. Жџрт тљгiл, Хаћназардыѓ зi оныѓ сзiне сљйсiнiп, кљлiп жiберген. Сушынiкi ќзiл болса, Айтыћ љшiн шынында ћџдай мен Хаћназардыѓ нарћы бiрдей. Хаћназардыѓ арћасында ѕана ол Айтыћ атанып, жалы кљдiрейiп жљр. Хаћназардыѓ арћасында ѕана Айтыћћа тљстеп ћарауѕа талайлардыѓ жљрегi дауаламайды. Ал мына шаћта оныѓ ќйелi бџлай сйлеп жљрсе, расында Айтыћ ккiрегiне бiр даћ тљсiп, жанын ћинаѕаны. Жан ћиналѕанда тiлдiѓ џшынан не шыћпайды? Аћылы ћысћа, шашы џзын ќйел бiр крпенiѓ астында жатып, ол сздi естiгесiн ћалай дабырайтып ќкетпесiн. Бџл Айтыћтыѓ тiзгiндi ќдейi босатуынан емес, жан жарасынан белiне оралѕан шџбар жыланды аѓдамай ћалѕан бiр ќбестiгiнен ѕой. Хаћназар, мiне, осылай толѕады. Кљнестi де тљсiнедi. Оныѓ сзiндегi iрiлiктiѓ де тљп себебiн таниды. Иќ, iштегi наразылыћ тым тереѓдеп кетсе, ол жан ауыртпай ћайтсiн. Бџл ретте Айтыћ пен жар ћосаѕы Кљнес екеуi кз алдында ћатарынан кесе к*лденеѓдедi.

Айтыћтiкi анау болса, Кљнестiкi мынау. Хаћназар ћолындаѕы бџрандаларды ќлсiн-ќлсiн ћысћылап, саусаћтарыныѓ етiн мљлдем iске алѕысыз еттi. Отћа кљйгендей кљлдiреп те ћалѕан сияћты. Ендi з ккiрегiне ауыр мџѓ орнады. Ћайыѓ сапты найзаныѓ болат сљѓгiсi бойлап барып, дќл жљрек тџсында тоћтап ћалѕандай. Мџны суырып алар ћолы ептi кiм бар? Hзiне салса, Хаћназардыѓ дќл Кљнестi ренжiтпек ойы жоћ. Тiптi ренжiтетiн ќрекетi болѕан да емес. Бќрi адамныѓ адамды тљсiнбестiгiнен туѕан шалаѕай болжам, шалаѕай сздiѓ салћыны. Апыр-ау, Саѕиланыѓ алдында мџныѓ ары таза ѕой. Демек жар ћосаѕы Кљнестiѓ де алдында солай. Бџл хаћында ерлi-зайыпты екеуiнiѓ арасында лќм-мим деген сз болѕан жоћ. Тек ауыр љнсiздiк, салбыраѕан ћас пен ћабаћ арћылы ѕана џзаћћа созылѕан, еш мќмiлеге келтiрмейтiн айтысып-арбасу бар. Хаћназар з шындыѕын айтады, ал Кљнес з сезiгiн, ћџлаћ тљбiнен желпiген желдiѓ уiлiнен жаны ауыратынын айтады. Iштегi тойѕан мысыћтай мiнездiѓ зi желке жљнiн тiкiрейтiп оянѕысы келедi. Жуастан жуан шыћпаћћа да ћолайы бар. Адамды ћџдай бiр айналдырса шыр айналдырады ѕой. Мiне, елдiѓ сан-саћћа жљгiртiп жљрген бiр ќѓгiмесi – Саѕила барѕан жерiнен таѕы да ћайтып келдi. Мџныѓ барлыћ уаћиѕасын ел егжей-тегжейiне дейiн бiлiп алыпты. Саѕиланыѓ Хаћназарѕа алѕашында жай мџѓын шаѕып келуi, Хаћназардыѓ ол жаћтаѕы колхоз бастыѕына звондап, ал оныѓ з ћарамаѕындаѕы колхозшы Бџйдабектi ћаѓѕытып жiберуi, Саѕила ћайта барѕанда ртеѓнiѓ љстiнен шыћћандай ћатты ћџлазуы, аћыры онда тџраћ таба алмасын тљйсiнiп, ата-бабасыныѓ аруаѕын атап, ћарѕанып, «Шџбарѕа» бiржола кшуi ќрћилы маѕыналармен ћоса ћабаттастырылып, ќрћилы ырѕаћ, ќуенге салынып, жырланатын болыпты. Бџл осыдан бес-алты жылдай бџрын ћан жайлаудаѕы ћайын-жџртын тастап келген Саѕила емес едi. Ол жолѕыдай бџл басына ћара жамылѕанѕа џћсап, бiраз кљн трт ћабырѕаныѓ ортасында бљрiсiп отырѕан да жоћ. Ћайта, тiрiк-шыны аралас болса да бетiнен ћаны тамѕандай жайдары, ашыћ жљзбен келдi де, Ћусаћтыѓ жаѕасындаѕы даѓѕыраѕан љйге кiрiп, iшiн аћтап, орналасуына бiр-аћ кљн жџмсады да, ћыс айы болѕандыћтан, шптейтiн ћызылша жоћ, бџл шаћта талай елдiѓ аузына iлiгiп љлгерген жаѓа љлгiлi товарлы-сљт фермасына жџмысћа шыћты. Жџмыс та таѓдаѕан жоћ. Сондаѕы сауыншылардыѓ халатын жуды, сљт суытылып, саћталатын биiктiгi кiсi бойындай бактарда тазалыћ саћтауды мiндетiне алды. Тркiн жџрты болѕанмен де, ќзiрше бџл љшiн жаѓа орта ѕой;

былай аз ѕана уаћыт сырт кзге болса да ћысылып-ћымтырылайыншы деген ой жоћ, тап осы ауылдан табан аудармай келе жатћан адамдай-аћ алѕашћы кљндердiѓ зiнде-аћ жљзi сыныћ крiнбедi. Ћайта кiм-кiмге де ашыћ-айћын ћарасымен оныѓ зiнiѓ мысын басып кететiндей. Ћазiр кктем шыћћалы берi ћайта ћызылшада. Екпiнiнен жел ескендей майталман еѓбеккер. Жљдќ, ештемеден бетi ћайтып, тауы шаѕылып крмеген дерсiѓ. Ћасында соћталдай баласы Жауар бар ѕой, ешкiм сек ћоздыра ћоймас деген оймен кешкiлiк сол Ћусаћ бойында жекедара даѓѕыраѕан љйге Хаћназар ткен кљндердегi ќдетiнше кешкiлiк екi-љш рет бас сџѕып та шыћты. Саѕиламен дидарласып, бiраз маућын басты. Баяѕыда ћан-жайлауда кргендегiдей ћызыл жiбектен џзын кеѓ кйлек, кк камзол киiп, ћос бџрымы тiлерсегiн соћћан ћалпы ќлi барѕа џћсап, таудыѓ тарѕыл жуасы, кк майсасы, тљйдек-тљйдек шыршасыныѓ лебiн тап осы Хаћназарѕа саћтап отырѕандай басын айналдырса ћайтерсiѓ. Хаћназардыѓ осы бас сџѕулары ел сзiне љстеме азыћ болды. Ендi Саѕиланыѓ ћайда барса да, баѕы ашылмай арћандаулы атћа џсап, «Шџбарѕа» ћайтып келе беруi Хаћназар ќрекетiне, соныѓ тљп ниетiне байланыстырылып, џзаћ-џзаћ жырѕа ћосылды. Жуас Кљнестi де ширыћтырып жљрген осы емей немене? Кейде Хаћназар бџл жайында ќйелiмен ашыћтан-ашыћ сзге барып, тљсiнiскiсi келедi. Бiраћ жоћты бар ћылып алармын деп з ойынан зi. шошиды. Жќне де екеуiнiѓ арасында мiрi болмаѕан сезiм туралы, жљрек ћџрѕырдыѓ дљрсiлi туралы ќѓгiме елудiѓ ернеуiнен џстаѕанда ауыздарынан шыѕып жатса, ауылдыѓ салпы етек, сары ћарын ћатындарыныѓ шићандай ћылып ерiн бояѕаны сияћты келiсiмсiз масћара жайт емес пе? Сол жќне iштегi бiр ынтасыздыћ та кедергi. Кп ћиял, кп ойдан басы iскендей, Хаћназар орнынан тџрды. Колхоздыѓ кезек кљттiрмейтiн шаруаларын ойласа, тез сергiп шыѕа келетiн ќдетi. Ћазiр де сйттi. Љстiн ћаѕып, љйiне бас сџћпастан, кеѓсеге келiп едi, бiрнеше мќселе мџныѓ иыѕына, аяѕына орала кеттi. Љйiнiѓ ћасында тгiлген темiр блшектерге ол ћайтып жоламады. Кейiн оны жел сзге жоћ, сенiмдiрек бiреуге сыпырып-сиырып, тљгел алып кетудi тапсырды. Тап осы ћарсаѓда Хаћназардыѓ шетелге сапар шегетiнi аныћталып едi. Ол кп џзамай аттанып та кеттi. Бљкiл колхоз белсендiлерi, араларында ауатком, аупарткомнан да адамдар бар – бќрi салтанатпен шыѕарып салды.

Дќл бџл жљрер ћарсаѓда Айтыћ бiр жаћ, екi бригадир, Игорь Матвеевич Штерн, техника жнiндегi инженер бќрi бiр жаћ – екi арада таѕы бiр шиеленiс пiсiп ћап едi. Хаћназар мџны сезсе де жаймалап жiберуге мџршасы келмедi, аныѕын айтћанда, дќл кезiнде жете мќн бермегесiн бе, бiр тљрлi ћџлыћсыздыћћа џшырады. Ќлде мџныѓ бќрi iштiѓ емес, сыртћы кљштердiѓ ќсерi екенiн сезгендегiсi ме? Ол жаѕын зi де ажыратып жатпады. Ќйтеуiр жљрiп кеттi. Бiр кезде облыс басшылары Саудабаев пен Аћћоразов ћана мiнетiн ћара «ЗИМ»-мен аѓыратып, ауылдан џзай бергенде машина терезесiнен соћћан желге ћарсы ћарап отырып, ћатты кiндi. «Ћап оларды жљздестiрiп, шырайластырып кетуiм керек едi. Мен келгенше кеѓiрдек жыртысып, шатшќлекейлерi шыѕатын болды-ау» деп ойлады. Бiраћ бџл райынан тез ћайтты. Hзiнiѓ бџрын ата-бабасыныѓ аяѕы баспаћ тљгiл ћќперiне кiрмеген тым џзаћ жолѕа бет алѕанын еске алды. Бiраћ бџл сапардан Хаћназар мол ќсермен оралды. Крген-бiлгенi басында тљйдектелiп, соныѓ бќрiн з колхозыныѓ ортасына љйiп-тгiп салар ма едi деп армандайтын ескi даѕдысы ћайта ћозды. Бiраћ оѕан кљш, шама ћайда? Колхоздар iрiлендiрiлген алѕашћы жылдардыѓ бiрiнде Алматыѕа барѕанда ћаланыѓ дќл ортасында машинасы бџзылып тџрып ћалѕаны бар. Жан-жаѕына алаћтап ћараса, еѓ таяу маѓдаѕы мекеме Iшкi iстер министрлiгi екен. Ай-шайѕа ћарайтын Хаћаѓ ба, бiрден соныѓ орта буыннан жоѕарыраћ басшыларыныѓ бiрiне кiрiп барады. Документiне ћарап, мџныѓ кiм екенiн бiлген министрлiктiѓ адамы раћымы тљсiп, бџѕан ћол џшын бередi. Хаћназардыѓ машинасы осы Министрлiкке ћарасты арнайы шеберханада жнделiп едi. Бџл жџмыс бiткенше Хаћназар шеберхананы тамашалаумен болады. Аћыры сондаѕы мамандардыѓ бiрiн з колхозына бiржола кшiп келуге шаћырады, осындай шеберхана салуѕа кмектесуiн сџрайды. Маман кшiп баруѕа кнбесе де, љстеме аћы љшiн бiр жылдыћ демалысын сонда жџмыс iстеуге арнауѕа келiседi. Кейiн ол «Шџбарда» жџмыс iстей келе, шеберхананыѓ ћабырѕасы ћалана келе, бiр кездегi Штернге џћсап, семьясын да осында алдырады ѕой. Хаћаѓныѓ мџндай табыстары кп-аћ. Шеберхана жайы солай жџрттыѓ жаѕасын џстатып, тез жетiлдi. Ал шетелде кргенiн бџл ћалай мџнда алып келмек? Тек ћанаѕатсыз кѓiлге одан сайын май ћџйды да ћайтты. Бџл жаћта зi кљдiктенгендей, Айтыћ пен оѕан ћарсы топ шынында шатаћтасыпты. Хаћназарды сонау Киров ауданына ћарасты Сарбастаудыѓ тбесiнен ћарсы алѕан Абыл мен Жазылбай, Штерн, аѕайынды Цихлерлер, техника жнiндегi инженер, таѕы басћалары бар – бќрi сол жерде-аћ мџѓдарын айта

бастап, оларын ауылѕа жетiп, Хаћназардыѓ аман-есен келуi ћџрметiне Кљнес жайѕан дастарћанныѓ басында отырып та тауыса алмады. Колхоздыѓ бес басалћасыныѓ iшiнде Хаћназарды Сарбастаудан ћарсы алмаѕан жалѕыз Айтыћ ћана. Тiптi љйiне келiп те сќлем бермедi. Соншама ресми тќртiппен, ертеѓiне бџѕан кеѓседе ѕана жолыѕып, ћолын алды. Хаћназардыѓ кзiне тура ћараѕан Айтыћтыѓ кзiнде «менiѓ љстiмнен ћаншама арыз-шаѕымныѓ тљскенiн бiлемiн» деген жазу тџр едi. Басћаларша зiн ћарѕа-ћџзѕынша алыстан жалпалаћтап ћарсы алмаѕан Айтыћтыѓ ћылыѕын ћаперiне алып жатћан бџл жоћ, ћайта еѓ алдымен осы адамныѓ тџѓѕиыѕында не жатыр, соѕан тереѓдемекке пейiлi ояна тљстi. Хаћназардыѓ бiр џйымдастырѕан шарасы – жабылайын деп жатћан МТС-тiѓ еѓ тќжiрибелi бухгалтерiн, бас инженерiн шаћырып, колхоз клубында кеѓейтiлген басћарма жиналысын ткiздi. Оѕан барлыћ механизаторлар да ћатысты. Жаѓа жаѕдайда бљкiл ауылшаруашылыћ техникасыныѓ аудан орталыѕында шоѕырлануынан грi колхоздарѕа блiнiп берiлуiнде љлкен маѓыз бар дей келе, МТС адамдары сол техника кљтiмiне байланысты з пiкiрлерiн барынша сарћа ортаѕа салды. Ќсiресе бухгалтер кп нќрсенi аѓѕартты: ќр техниканы ћабылдап алѕанда оѕан ћандай жндеу, ћанша ћаржы, жалаћы керектiгiн есептеу, оны жндеуге блiнетiн аћшаныѓ, пайдалану процесiнде жџмсалатын жанармайдыѓ млшерi, бџлар артыћ шыѕындалса, механизатордыѓ жалаћысынан џсталатыны, љнемделсе, сол љнемнiѓ алпыс процентi оѕан сыйлыћ ретiнде берiлетiнi тѓiрегiнде мектеп мџѕалiмiнен ќрмен тќптiштеп, џзаћ толѕанып, сйледi. Сондай-аћ техникаѕа ћатысты бухгалтерия жџмысыныѓ тќртiбi жнiнде де бiраз нќрсенi ћопарды. Бџл жиналыстыѓ еѓ мџћият тыѓдаушысы Хаћназар болып едi. Ћџлаѕына майдай жаћћан кп сздер жљрегiн де жылытып жатты. Ќсiресе МТС бухгалтерiнiѓ талайдыѓ ћџлаѕын сарсытћан пiкiрлерiмен кп љндестiктi тапты. Бџл бiр жайдан бџѕан ћосымша ћанат бiтiргендей. Жиналыстыѓ соѓында мiнбеге Хаћназардыѓ зi ктерiлiп, бiр жарым саѕат сйледi. «Жайшылыћта бас жарып, кз шыѕаратын доѕал орысшаммен мына сырттан келгендердiѓ кзiнше тым џзаћћа сiлтедiм-ау» деп ойлаѕан жоћ. Екпiндеп-екпiндеп, шаѓ-топыраѕы, тасы, алтын мен кљмiсi аралас сздерiн тљйдектљйдегiмен ткпеледi. Кейбiр осы аса маѓызды-ау деген тџстарда «айналайын ћазаћшасынан» да тоѕытып жiбередi. Мџндайда кздерi алайып залдаѕы отырѕандарды маѓдайымен сљзердей бiр-бiр тiнткiлеп шыѕады.

Бiр шегiнiс жасаѕан тџсында колхоздыѓ зiнен тменгi басшылары мен мамандарына ћарап, «сендер Айтыћты тљрткiлей берудi ћойыѓдар, ол те бiлiктi, ќрi џяты бар адам» дегендi айтты. Бџл тап осы жерде айтылатын сз емес едi. Бiраћ ауыздан шыћты, кеттi, керi ћайтара алмайсыѓ, ол атылѕан оћ. Бџдан Айтыћтыѓ шоћтыѕы тiптен ктерiлдi. Ал Абыл мен Жазылбай, бас агроном Курт Цихлер, Игорь Матвеевич Штерн, техника жнiндегi инженер – бќрiнiѓ кѓiлiне бiр алаѓ кiрдi. Бiз ќнеукљннен берi Хаћназарды салпаћтап ћарсы алып, етегiмiздi жасћа толтырып, мџѓымызды айтып жљрсек, оныѓ бќрi бекершiлiк екен. Айтыћ ћой мџны ћарсы алуѕа Сарбастауѕа бармаѕаны былай тџрсын, љйiне де кiрiп, сќлем берiп шыћпапты. Оны кѓiлiне суыћ алудыѓ орнына Хаћаѓ ендi келiп былай дейдi. Сонда бџл Айтыћтыѓ Хаћаѓныѓ миын, еркiн тџмшалап ћойѕан бiр сићыры бар болѕаны ма? Бџл ненiѓ салћыны? Осыѕан џћсас ой ќрћайсысыныѓ iшiн љѓгiдi, тљн џйћысын блдi. Осы жиналыстыѓ басында МТС-тiѓ бас инженерiнiѓ аузынан техниканы пайдалануѕа орайлас егiстiк, оныѓ iшiнде ћызылша егiстiгiнiѓ кеѓейтiлетiнi туралы сздер шыѕып едi, Хаћназар соѕан ѕана жауап берген жоћ. Ол мџныѓ жанына ауыр тиетiн мќселе, соны ѕана ќзiрге назардан тыс ћалдырды. Т РТIНШI ТАРАУ Дќкенов Аћћоразовћа именшектеп кiрген. Hз ќѓгiмесiне оныѓ мџћият ден ћойѕанын байћаѕасын ѕана ашылып ксiле тљстi. – Алѕашћысында мен мќн берген жоћ едiм. Ал ендi мiне мынаусы тiптен сџмдыћ. Ел басћарѕан адамныѓ мџндай бозбалашылыѕы бас жарып, кз шыѕарады ѕой. Мен шынымды айтайын. Менi де ешкiм пiрќдар атай алмайды. Мен де алѕашћы ћосаѕымнан ажырап, басћа ќйелге љйленген адаммын. Бiраћ мен ћџдайдыѓ жнiмен iстедiм. Алѕашћы ќйелiм ауру болды ма, басћа болды ма, менен кеткiсi келдi. Ћайыру беруге, оллањи ант iшiп айтайын, шамам келмедi. Сосын ћайтейiн, ћара басым салт жљре алмадым. Ал Хаћназар да сйтiп, жоћ, ондайдыѓ бетi аулаћ, мысыћ тiлеуiм болса тiлiм кесiлсiн, бiраћ жаман айтпай жаћсы жоћ деген ѕой, ћандай да бiр зобалаѓ кљнде сол менiѓ сорлы келiнiме бiржола љйленiп тынса, мен ћџдай аћына аузымды ашпас едiм. Ал мынаусы ћай ћылыѕы? Осымен

екiншi рет барѕан жерiнен семьясын бџздырып, ћайтартып алдырып отыр. Екiншi рет, айналайын. Дќкенов ћыстаудан оралысымен, Шќмiлбайды орналастыратын љй ћарастырып жљрген. Ал Саѕиланыѓ арћандаулы аттай «Шџбарѕа» таѕы ћайтып келгенiн естiгесiн тџла бойынан бiр суыћ, бiр ыстыћ жљгiрiп, бiраз уаћыт ес таппай жљрдi. Хаћназармен баћталастыћтан емес, келiнi Саѕиланыѓ таѕдырынан шынында-аћ бџѕан ћап-ћап уайым кiрдi. Ќрi соѕыста шейiт болѕан iнiсiнiѓ де аруаѕы бџны тыћыршыта бергендей. Хаћназармен екi арадаѕы ћыл шылбырдай ширыћћан жаѕдайды жџмсартуѕа мџныѓ ћаншама кѓiл-хошы кеткенмен, тап осындай аш етiне бiз сџћћандай жайсыз оћиѕалар мойынѕа оралады. Бџ несi, ќкем-ау? Аћћоразовтыѓ Хаћназар жнiндегi кзћарасын ќлдекiмдер арћылы таразылап љлгерген Дќкенов алѕашћы ашу љстiнде ћайтсем де облыстыћ атћару комитетiнiѓ осы жас председателiне барам деп оћталѕан. Денесi суына келе де осы райынан ћайтпапты. Мыѓ жылдыћ ћџда есептi Шќмiлбайды «Ккорайѕа» шаћырѕанда, Жауардыѓ ѕана ћамын ойламапты. Тырнаћтап, бгде бiр олжа жиыстырмаћ саясатын да одан ќрi жалѕастырмаћ екенiн зi де кейiн келе џћћандай. Hткен жылдары Хаћназардан ћатты ћысымшылыћ крген екi-љш семьяны Дќкенов з тыѓшылары арћылы азѕырып, «Ккорайѕа» кшiртiп алѕан. Бџл желаяћтар Дќкеновтiѓ ћанатыныѓ астынан пана тапћанмен, Дќкеновтiѓ зi абырой таппады. Бџлар шынында «брiнi ћанша асыраѕаныѓмен бiр кзi орман жаћта» дейтiннiѓ наѕыз здерi екен. Дќкенов сонда да кiне ћоймады. Олардыѓ анау-мынау сыйымсыздыћтарын дабырайтћызбай, бљгiп џстады. Хаћназар болса, аѕа џстазыныѓ бџл ќрекетiн кек тџтпай, iшiнен мырс-мырс кљлдi де ћойды. Бiрлi-жарым адамныѓ «Шџбардан» кетуi бџл љшiн шiркей шаћћан ћџрлы болмасын Дќкеновтiѓ ћалайша ћаперiне алмаѕанына таѓданды. «Шџбардыѓ» даѓћын естiп, кз крiп, ћџлаћ естiмеген ћиырлардан кшiп келiп жатћан семьялар ћаншалыћ. Олар бџл ћадамдарына кп џзамай ризашылыѕын да бiлдiрiп жатыр. «Немене, стiп ши жљгiрте берсем, осы адамдар, басћалар бiр тљнгi жайсыз џйћысынан кейiн таѓертеѓгiсiн дљр к- терiлiп, «Ккорайдан» бiр-аћ шыѕады деп ойлай ма екен? Iнiсiн сйтiп таћыр мџзѕа отырѕызбаћ ћой, шамасы. Ќй, пендешiлiк-ай». Ал Дќкенов оѓашада адалына басып, осы келiсiнiѓ ћай келiс екенiн таразыѕа салып, зiне-*зi есеп берсе, шынында сол келiнi мен iнiсiнiѓ аруаѕын ойлаѕандаѕы ширыћћаны екенiн

есiне алады. Сол пиѕылына мыћтап сенетiндей де. «Дџшпаннан тљк тартсаѓ да олжа» дейтiннiѓ аулы тым алыс жатћандай. Тљн џйћысынан оятып, ћайтсе де Аћћоразовћа ћарай жетелеген, iшiне жел љрлеп, осылай ктерiп ќкеткен бiр кљш бар. Ћасћабаѕынан ћар жауып тџрѕандай, кбiне Аћћоразовтыѓ ћызыл мата жабылѕан столындаѕы тљрлi-тљстi ћалам, ћарындаштарѕа ћарап сйлейдi. Ћатты ћадалѕаннан ба, ћызыл мата мџныѓ кзiн де ауырта бастаѕанѕа џћсайды. Жоћ, ћызыл матадан емес, бастаѕы ауыр ойдан шыѕар. Егер ћызыл матадан кз ауыратын болса, мынау Аћћоразовтыѓ кзi ќлдећашан аѕып тљсетiн едiау. Жоћ, Аћћоразовтiкi аѕатын кз емес. Дќкенов сќл басын ктерiп ћараса, бетiндегi ќрбiр тал сызыћ, ћыл-ћыбырына дейiн мљлт жiбермей зiн баѕып отырѕан саћшы кздердi кредi. Аћћоразовтыѓ бет-ќлпетiне ћарап, Дќкеновтiѓ ќлденеден iшi лайланды. Аћћоразовтыѓ тљр-тљсi ќр тљрлi болып ћџбылатын сияћты. Бiрде ол онсыз да ќлсiз саршџнаћты табанына басып, соныѓ соѓѕы жанталасын асыћпай баћылаѕан ћасћырды еске салады. Бiрде ол ќлi табанына тљспеген, бiраћ алысћа кете ћоймайтын жемтiктi ћапысыз бас салмаћ басћа бiр аѓныѓ жырындылыѕын бейнелейтiндей. Дќкеновтiѓ iшi ѕана лайланѕан жоћ, тџла бойынан да бiр жайсыздыћты сезе бастады. Бiраћ сыр алдыратын адам бџл емес. Барлыћ тегеурiнiне басып, алѕашћы ћалпынан аумай, ойын сабаћтай бердi: – Ел-жџртынан сонша ћџрмет крiп, кптеген салтанатты жаѕдайларды бастан кешiп отырѕан адам былай тiзгiндi тарта џстар болар едi. – Дќкеновтiѓ осы сзi тџсында ѕана Аћћоразов шоћпардай ћалыѓ ћабаѕын сiлке ктерiп, алдындаѕы адамѕа iлтипат крсеткенге џћсас ћимыл жасады. Жљзiнен Дќкеновтiѓ сзiне жыѕылѕан сыѓай да бiлiндi. Оны з аузымен де дќлелдедi: – Салтанат дейсiз. Сол салтанаттыѓ бќрi Хаћназар Халыћбергеновтiѓ з ырћынан туып отырѕан жаѕдай болмасын. Тым салтанатшыл екен. Анау Шиманов та сол кiсiнiѓ ыѓѕайымен жљрiп, ќбден даѕдыланып ћалѕан ба? Анада звондасам, Шиманов «Шџбарѕа» «Халыћбергеновтi ћарсы алу салтанатына кеттi» дейдi. Ол неѕылѕан салтанат? Ћарѕа адым жерден келсе-аћ салтанат, ойын-сауыћ џйымдастыра беру керек пе? Шетел дегенмен Чехословакия зiмiздiѓ достас ел ѕой. Аћћоразов ендi ѕана сыр џѕатын адамныѓ кейпiне келгендей. Дќкеновтiѓ бiр ауыћ iшi жылыѓћырап, манадан берi Аћћоразовтан байћаѕан тљр-џсћын суыћтыѕын алдамшы ћџбылысћа балады. Дќкенов ќлi де iнiсiнiѓ аруаѕын таптаѕан Хаћназар ћылыѕы

жнiнде бiраз сздi тiзбектеттi. Аћћоразов мџны еркiне ћоя берiп, iштегi сырдан тегiс арылуына жаѕдай жасады. Дќкенов «џѕатын бас болса, осы жетедi-ау» деген тџста ћабаѕын жазыѓћырап, бойын тљзеп, бгелектеген шаћта Аћћоразов: – Менiѓ сiзге бiр сџраѕым бар? – деп ћойып ћалды. Дќкенов ћанша џстамды болѕанмен, жљзiнен бiр дiрiл жљгiргендей сќл ћалбаѓ етiп: – Кќне, сџраѓыз? – дедi. Дќкеновтiѓ осы отырыста бiр байћаѕаны: бџдан лауазымы да, жасы да љлкен Саудабаевћа кiрсе, зiн ќлдећайда еркiн џстайтындыѕы едi. Ал мынаныѓ кзћарасында, тiптi зiѓдi маћџлдаѕанѕа џћсас сздерiнде де пердесi тљгел ашылмаѕан бгде тџйыћ сыр жатћандыѕы ап-айћын тџрады екен. Дќкеновтiѓ ќккi кздерiне ол тiптен бадырайып крiнетiндей. Содан да ма, зiѓнiѓ ћай жаѕыѓнан шыѕа келерi белгiсiз айлакерлiгi тайѕа таѓба басћандай айћын бет-бедерiнен бiр ћысымшылыћ кргендей кеѓ кабинеттiѓ зiнде ауа тарылып, булыѕып, еркiн тыныс ала алмайды екенсiѓ. Аћћоразовтыѓ сџраѕы: – Мына МТС-тер жабылѕанын бiлесiз. Ол аудандыћ барлыћ шаруашылыћтарѕа ортаћ мекемелер едi. Ал Ћарабџлаћ ауданындаѕы МТС-тiѓ барлыћ техникасын Халыћбергенов пен сiз басћарѕан екi колхоз сатып алыпты да, басћалар саусаѕын мџрындарына тыѕып отырып ћалыпты. Осы жнiндегi пiкiрiѓiз ћалай? «Апыр-ау, мен не айтып отырмын, бџл не айтып кеттi?» Дќкенов ендi ѕана ћысыѓћы кздерiне жiгерiн тљйiп, Аћћоразовћа тљнере ћарады. «Бџл облыстыћ басшы болѕанмен, менен кп кiшi, тiптi менiѓ баламмен жасты неме едi ѕой, манадан бергi сзiме пiшту демегенi ме сонда? Мейлi ћауындай жарылмай-аћ ћойсын. Сонда да былай iлтипат жасаѕансып, бiр лебiзiн бiлдiрсе ћайтер едi? Соншама аћпаћџлаћтанѕанмен бiрдеме џтам дей ме екен?» Мџныѓ ћай жаѕыѓнан шыѕа келерi белгiсiз айлакерлiгiн алдын ала таныѕан з ќккiлiгiне ћайран ћалѕандай. Тани тџра мќн бермей џсталып ћалѕан сияћты. Аздап жљрегi де ћысылды бiлем. Бiраћ намыс ћорѕап, салѕыласып жататын адамыѓ емес, бџл зiне-зi тез келдi. Кљшпен кљлiмсiрей Аћћоразовћа маѓдай терiсiн жаза ћарады: – Ол жнiндегi пiкiр ћалай болушы едi? Бiз ћаржымыз болды, сосын алдыћ. – Басћалар ћарап ћалды дейсiз ѕой. – Иќ, ћарап ћалды. Бiраћ ол ћаржы бiзге ќкемiзден ћалѕан жоћ болатын. Колхозды ктердiк, сосын да ћаржымыз болды.

– Дќкенов зiнiѓ бiршама тiктеу кеткенiн џћты, бiраћ онысына кiнген жоћ. – Сонда Хаћназар Халыћбергенов те з колхозын ктердi ѕой. – Иќ, ктердi. Алып-ћосары жоћ, аныћ солай. – Дќкенов жџтына сйлеп, тез жауап бердi. Hзi љстiнен шаѕым айта келген Хаћназардыѓ бџлайша ћолдаушысы болып шыѕам ѕой деген ой љш џйыћтаса тљсiне де кiрмес едi. Бiраћ ќлденеден мџндай оћыс ћџбылысћа да кiнгiсi жоћ. Ќлдекiм бљйiрiнен тљртiп, «сенiѓ айћасатын адамыѓ Хаћназар емес, айћасатын адамыѓ мiне, ћарсы алдыѓда отыр, мыћты болсаѓ танып, бiлiп ал» деп ћџлаѕына сыбырлаѕандай. Аћћоразов бџѕан ендi алыстан ћараѕанѕа џћсады. Ћалыѓ ћас-ћабаѕы, пышаћ жаныѕандай жылтыр бетi, ткiр кздерi – бќрi араласып, суыћ тас мљсiнге айналып бара ма? Бiр-екi сз ћаѕысудан соѓ, Аћћоразов таѕы да бiр тыѓ сџраћћа кштi. – Ћазiр шп танапты жљйе дегенiѓ «шп жейтiндердiѓ» здерiне ћайтарылып, таза егiстiк клемi кеѓейтiлiп жатыр. Бџѕан ћалай ћарайсыз? – Апыр-ай, iнiм-ай. Мен содан шошимын-ау. Жердiѓ тозатынын да пќруќйiмiзге iлгенiмiз дџрыс ћой. – Сонда сiз бџрынѕы ѕалымдардыѓ пiкiрiн пќруќйiѓiзге iлесiз де, академик Лысенко бастаѕан ѕалымдардыѓ жаѓа тобыныѓ ашћан џлы жаѓалыѕын ћџлаѕыѓызѕа ћыстырѕыѓыз келмейдi ѕой. – Ќѓгiме ћандай да бiр жаѓалыћты ћџлаћћа ћыстыру, ия ћыстырмауда емес... – Ќѓгiме сонда неде? – деп, Аћћоразов таћ ете ћалды. Дќкеновтiѓ онсыз да айтып келе жатћан сзiн тым дегбiрсiздене блген тљрi бар. – Ќѓгiме мына кљнделiктi зiмiз табанымызбен басып жљрген жер, топыраћ жайында. – Кешiрiѓiз, академик Лысенконыѓ да iлiмi жќне сiз жиеншарыѓыздай крiп отырѕан жалѕан ѕалым Вильямстiѓ де iлiмi сол зiмiз табанымызбен таптап жљрген жер, топыраћ жайында. – Мен Лысенко мен Вильямстiѓ арасына тљсе алатындай љлкен маман емеспiн. Мен жай ѕана кiшкентай шаруашылыћтыѓ адамымын. – Рас, сiз љлкен маман емессiз. Москваныѓ Тимирязев атындаѕы академиясын бiтiрмеген шыѕарсыз. Бiраћ замана аѕымын былай баѕдарлауѕа ќл-ћуатыѓыз жете ме? – Айналайын, ћараѕым, сiз менiѓ баламмен шамалас бала-

сыз. Рас, ћатарыѓыздан озып, бљкiл облысты басћарып отырѕан жастыѓ жайсаѓы, бiздiѓ маћтан крiп, љмiт артатын болашаѕымызсыз. Артыѕыраћ кетсем, кешiрiѓiз. Замана аѕымын бiз тљсiнгенмен, жаѓаѕы зiмiз айтып отырѕан мына табанымыздыѓ астындаѕы ћара жер тљсiне ме? Тќжiрибе деген џлы аћићат жќне бар емес пе? – Сонда ћалай? Лысенко бастаѕан ѕалымдар з iлiмiн тќжiрибеден емес, аспаннан алып отыр деп ойлайсыз ба? Лысенко есiмi тбесiнен кљрзi болып тигендей Ќлiпбай Дќкенов сќл бљкiрейiп, маѓдай терiсiн шытынатты. Облыстыћ басшымен бџлай майданѕа тљсiп кетемiн деп ойламаѕан ол мџныѓ арты неге соѕар екен деп ћауiптене де бастады. Кљрт тартына ћалудыѓ ретi, жнi жќне жоћ. Мынауыѓ iштегi айтпасыѓды зi суырып алып отыр. – Аспаннан алып отырмаѕан шыѕар. Менiѓ ешбiр ѕалымѕа шќк келтiрер жайым жоћ. Шќк келтiрмейтiнiм, таѕы ћайталап айтамын менiѓ арнаулы оћуым жоћ. Мен тек з жерiмiздегi тќжiрибенi айтам. Ана Халыћбергенов басћарып отырѕан «Шџбарѕа» барыѓызшы. Сонда Айтан деген ћария бар. Ол наѕыз кненiѓ кзi. Баз бiр ћарияларды тљйенiѓ ћомында туды десе, жаѓаѕы Айтан ћарияны жџрт жер тiзерлеп туѕан дейдi. – О кџдiрет? Сiз осы Халыћбергенов пен ол басћарѕан колхозды таѕы да сылап-сипауѕа кшкеннен саумысыз? – Халыћбергеновтi емес, жаѓаѕы Айтан ћарияны айтам. Ондай адам барлыћ жерде де бар ѕой. – Бар болса зiѓiздегi сондай адамды неге клденеѓ тартпайсыз? – Ќкем-ау, ендi «Шџбар» да менiѓ бiраз терiм сiѓген жер ѕой. – Жаћсы, ойыѓызды жалѕастыра берiѓiз. – Сол Айтан ћарияны жџрт жер тiзерлеп туѕан дейдi. Ескiше айтћанда, наѕыз дићан дарыды деген адам сол. Сол Айтан ћария айтады. «Наѕыз малшы малдыѓ жайын оныѓ кзiне ћарап бiлсе, мен де топыраћтыѓ жайын, одан шыћћан кктiѓ ћас-ћабаѕына ћарап бiлем» дейдi. – Сол шалдыѓ осы сзiн Халыћбергеновтiѓ де аузынан естiп едiм. – Естiсеѓiз естiген де шыѕарсыз. Бџл ћанатты сзге айналып кеттi ѕой. – Иќ, ары ћарай. – Ол шалдыѓ сондаѕы уаѕызыныѓ тљп негiзi мынау: ћызылшаны, не бидайды бiр танапћа жылма-жыл еге берсе, топыраѕы тозады. Тљсiм азайып, дићаншыныѓ еѓбегiне арзымайтын бо-

лады. Ал жаѓаѕы Айтанныѓ ћыраѕылыѕы сонда, ол ерте кктемде кктеп шыћћан егiстiѓ тљрiне ћарап, кљздегi тљсiмiн млшерлейдi. – Ол шалды Халыћбергенов екiншi Алтын Жџлдызѕа џсынып жљргенiн естiдiм. – Мен айтсам, ол шал екiншi Алтын Жџлдызѕа ќбден лайыћ адам деймiн. – Апыр-ау, сiз Халыћбергеновтi барлыћ жаѕынан мойындап болдыѓыз ѕой. – Ендi барын бар дегенiм ѕой. – Сiз осы маѕан не шаруамен келiп едiѓiз? – Ќѓгiме желiсi солай болѕасын ауытћып кеткенiмiз ѕой. – Халыћбергенов колхозды ктердi дедiѓiз. Оныѓ адам танитынын з басыѓызды куќ ћылып жќне дќлелдеп берiп отырсыз. Оныѓ ћарауындаѕы биiк крсеткiшке жетiп, Социалистiк Еѓбек Ерi атаѕына екiншi мќрте џсынылса, оѕан да ћуана ћол шапалаћтайсыз. Мџныѓыз да кп нќрсенi аѓѕартады. Сiз осы Мџхтар Ќуезовтiѓ «Абай» романын оћып па едiѓiз? А? Оћысаѓыз сондаѕы мынадай оћиѕа есiѓiзде ме? – Ћандай оћиѕа? – деп Дќкенов елеѓ еттi. Hзi оћыѕан кiтаптаѕы барлыћ шытырман жайлар бљге-шiгесiне дейiн басында тџрмаѕанмен Аћћоразов тiлге тиек етпек жайды зорланса да еске тљсiрiп круге пейiлi ауды. – Абайдыѓ ќкесi Ћџнанбайдыѓ бiр тџрѕыластары, Ћџнанбаймен бiрде ћаѕысып, бiрде шабысып жљрген соныѓ зi сияћты жуан ћарындар оѓашада «Мырза кiм?» деген сџраћћа елеѓдеседi. «Мырза Ћџнанбай» деген жауап алысады. «Шешен кiм?» деседi. «Шешен Ћџнанбай» деседi. «Ал жаћсы кiм?» Жаћсы да сол баяѕы Ћџнанбай болып шыѕады. Сонда ќлгi жуандардыѓ таѕы бiрi тџрып: «Ќй жарандар, мырза Ћџнанбай екен, шешен Ћџнанбай екен, жаћсы Ћџнанбай екен, ендеше не тантып, онымен айћасып жљрмiз» деген екен. Сол айтћандай, бар жаћсылыћтыѓ бќрi Хаћназар Халыћбергеновтiѓ бiр басына љйiлiп-тгiлiп берiлген болса, онда оныѓ атына ѕайбат сз айтып не шаруамыз бар? Бќрiн белден басып, ит басына iркiт тксе де, бас шџлѕып жљре бермеймiз бе? Бала емес, шаѕа емессiз, осы келiсiѓiздiѓ жн-баѕдары ћалай? Мен кз жазып ћалып отырмын. Дќкенов сќл мљдiрiп, тмен ћарады. Жоћ, бџл жауаптан ћысылѕан жоћ. Ћџдай берген тiл мен жаћ мџны неше ыћылым заманныѓ сџѓћылдаѕан майталман шешен, билерiнiѓ арасында да сљрiндiрмей алып шыѕар едi. Дќкеновтi тосылдырѕан мљлдем басћа нќрсе. Бџл мiрiнде бiрiншi рет Халыћбергеновке жаны ашыды. Ашыѕанда мыћтап

ашыды. «Хаћназар жаным, сен ћанша арындап кеттiм дегенiѓмен, ћџлайтын жар ћабаѕыѓ ћарсы алдыѓда екен ѕой. Жай сљрiнiп ћџлаѕаннан грi, шыѓнан шыѓырауѕа ћџлаѕан ќлдећайда жаман болатыны аныћ. Хаћназар жаным, сен ћанша ћџдiреттi болѕаныѓмен, мiнезiѓ оспадарсыздау, ќрi ќлiптi таяћ деп бiлмейсiѓ. Ал мынау алпыс екi айлалы тљлкiдей ћойнауы мол, жолбарыстай жырынды, ќрi тап бљгiнгi оћудыѓ ћайнарынан ћайнап шыћћан, ќрi ћызметi де жоѕары, сен бџѕан теѓ ћарсылас бола аласыѓ ба? Сен ит те болса iнiм едiѓ ѕой. Менiѓ оћыѕан-тоћыѕаным молдау, аѕа болуѕа лайыћ, мiнезiм де бар. Осы ћалпыммен, орыстар айтћандай, сенiѓ баћшаѓа тас лаћтырѕанша сенiѓ аћылшыѓ болѕаным ќлдећайда абыройлы емес пе? Кзiмiздi, кѓiлiмiздi ћараѓѕылап, бiздi адастырѕан ћай ћџдай?...» Мџны Ќлiпбай Дќкенов iшiнен зар жылап айтты. Аћћоразов жауапты џзаћ кљтiп ћалды. – Кiм бiлсiн, ћараѕым, мен-даѕы бiр кљн жарыћта адасћан кейуана ћазаћ шыѕармын, – деп тменшектей салды аћыры. Дќкенов бџл сздi мќселенiѓ ћай ћырынан келiп айтып отыр, Аћћоразов оны пайымдай алмады. Дќкеновтiѓ ендiгi айтысћа заућы соћћан жоћ. Аћћоразовтыѓ оны ендiгi жерде тереѓiрек сзге тартуѕа ћаућары жетпедi. Екеуi тљсiнiспей айырылысты. Хаћназар жнiнде ќркiм зiнше тон пiшiп, бас ћосысып, баћталасып жатћанда оныѓ атаћ-абыройы ћайтадан ћанат ћомдады. Бџлттан асып, аспандаѕы кљннiѓ зiмен де таласпаћ райы бардай, кз бен кѓiлден де жљйрiк крiндi. СССР Жоѕарѕы Советiнiѓ депутаттыѕына ћайта сайланѕан Хаћназардыѓ осы наућан љстiнде республикалыћ, тiптi Одаћтыћ газеттерден есiмi тљспеп едi. Еѓ бiр майталман ћалам шеберлерi кедейден шыѕып, осынша биiкке ктерiлген, шыѓѕа шыћћан адамѕа барынша ыћылас аударды. «Шџбарда» болып, бџл адамныѓ еѓбек љстiндегi тiрлiгiн баћылауѕа, жеке басын ћызыћтауѕа, сйтiп, ћайталанбас ћањарман тџлѕасын жасауѕа еѓ бiр алтын уаћыттарын арнады. Жљректен шыћћан сз жљрекке жетпей ћоймайды. Ћалам шеберлерiнiѓ сол жылдардаѕы бџл еѓбектерi зая кеткен жоћ. Таза еѓбекке, адал iске деген ел-жџрт сенiмiн мыћтап арттырды. Ћџдай берген жаратылысы суретте одан сайын ћџлпырып кете ме – Социалистiк Еѓбек Ерi атаѕын екi мќрте алѕан колхоз председателiнiѓ жалтыр басты, кеѓ маѓдайлы, ћадала ћара-

ѕан кздерiнде жiгер тџнып тџратын пiшiнiн бџл шаћта бесiктегi балаѕа дейiн бiлетiн. СССР Жоѕарѕы Советiнiѓ сайлауы мен оныѓ алѕашћы сессиясыныѓ аралыѕындаѕы Хаћназар есiмiнiѓ дљмпуi сќл саябырлай бере таѕы бiр хабар дљѓк ете ћалды. Ендi Хаћназар Халыћбергенов одаћтыћ љкiмет делегациясы ћџрамында Каирдегi, ескiше айтћанда «Мыѓ бiр тљнде» аталатын Мысыр шањарындаѕы халыћаралыћ жиынѕа баратын болыпты. Ол кезде Жетiсу лкесiнде ћала, облысаралыћ ћатынас тљрлерi азды-кптi дамыѕанмен, жџрттыѓ жол жљруге љйрене ћоймаѕан кезi едi. Сосын да Хаћназардыѓ жџртћа ертегiден ѕана аты белгiлi ћиырѕа сапар шегетiнi шынында ћияли дљние сияћтанып, ел iшi гу-гу сзге толды. Бџл, ќсiресе, Аћћоразовты жаман ширыћтырды. Hз кљмќнiн айтып, ол бiрiншi хатшы Саудабаевћа кiрдi. – Осы Халыћбергенов тым аспандап кеттi. Кейiн оны жерге ћондыра алмай жљрмеймiз бе? – Жердегi шаруасы тљгел болса, аспандай берсiн. Адал еѓбегiнiѓ нќтижесi деп зiмiз емес пе аспандатып отырѕан. – Аѕасы, соныѓ адал еѓбегi екенiне менiѓ кљмќнiм болса ћайтесiз? – Кљмќнiѓ болса, ћайтћан ћџстай ћаптаѕан тексерушiлерiѓ не тындырып келiп жљр? – Аѕасы, ќѓгiме сонда, сол зiѓiз айтћандай, ћайтћан ћџстай ћаптаѕан тексерушiлердi Хаћназар бытырамен атып тљсiргендей бќрiнiѓ мойны-басы былћылддап тљк таппай келедi. Сондай бiр сићыры барына мен ћайранмын. Саудабаев отырѕан орнында мырс кљлдi. Љлкен терезеден кабинетке кљннiѓ жарыѕы мол тљсiп тџрѕан. Саудабаев мырс етiп кљлгенмен, секпiлi ќреѓ шалынатын аћ сџр, жылтыр ѓiнде еш жылу бiлiнген жоћ. Ол орнынан тџрды да, трге клденеѓ ћойылѕан џзын столын айналып тiп, ат шаптырымдай бар кеѓ кабинетiн кезiп кеттi. Кљннiѓ сќулесi шаѕылысатындай аппаћ китель киген сыптай денесiнен iздеген адам бiр мiн таба алмас едi. Манадан тљрегеп тџрѕан Аћћоразов бiрiншi хатшы ћозѕалѕан жаћћа мойнын ћоса бџрып, кiрпiк ћаћпай ћадалумен болды. Саудабаев мырс кљлгенде бџѕан бiр тљрлi мазаћ сияћты крiнген. Ендi аѓдаса тџлабойы мџздап ћџрысып, бiр љлкен маѕыналы сздi ккiрегiнен еркiн шыѕара алмаѕан шаћтаѕы жан ћиналысына џћсас толћымалы кљйi бар екен. – Сенiѓ Хаћназардыѓ сићыры бар деген сзiѓ кеше сол жаћтан ћатынаѕан бiреудiѓ аузынан естiген жайды есiме тљсiрiп

тџрѕанын ћарашы. Бiз ел басћарамыз десек, ел iшiнiѓ сондай ќѓгiмелерiне ћџлаћ тљре жљргенiмiз жн. Саудабаевтыѓ айтпаѕы кейiн басћаша ћиысып, алуан тљрлi ћџбылып, аѓызѕа айналѕан, ал бљгiнгi ћалпында шын мќнiнде болѕан жаѕдай едi. Хаћназардыѓ Каир ћаласында тпек халыћаралыћ жиынѕа баратыны хаћында хабар таралѕасын айнала жџрт ћайта даурыѕып, бџл жайды желдi кљнгi теѓiздей толћытып, ѓiн айналдырып, ќлдећайда ыѕыстырып ќкеткен. – Ойпыр-ай, Хаћаѓ Мысыр шањарына жетi мемлекеттiѓ љстiн басып барады екен. – О тоба! Олардыѓ бќрi дос елдер ме екен сонда? Кей елдiѓ хан, патшалары тбесiнен ћџс џшырмайтын тќкаппар болады деушi едi. – Е, келiсiм деген бар емес пе? – Аѕасы-ау, жетi мемлекет дейсiз. Оныѓ бќрi ћайдан шыѕып жљр? «Ћызыл теѓiзбен» жљзiп барып, дќл тџсынан топ ете ћалады деушi едi ѕой. – Ой, сен ћайдаѕыны айтып кеттiѓ? «Ћызыл теѓiзбен» баратын ол «Меке-Медине» дейсiѓ бе? Хаћаѓ деген одан ќрi неше ыћылым патшалыћтарѕа шырћап кетiп тџрѕан жоћ па? Оныѓ ћасында «Меке-Медине» дегенiѓ иектiѓ астындаѕы нќрсе ѕой. Осылай «Меке-Мединенi» иектiѓ астына ќкеп тастаѕандардыѓ бiр тобы «Шџбармен» кршiлес «Жамбыл» колхозында да болѕан едi. Ћыс аязына орай ћалыѓ киiнген аћсаћал, ћарасаћалы бар ауыл адамдары бiр љйдiѓ ауласында топырласып, бiрбiрiнен сзiн, шоћтыѕын асыруѕа ат салысып, ауыздарын ќбден аћжем ћылады. Кенет бiрiнiѓ басына тосыннан ой тљсiп, «Хаћназарды иiсi ћазаћ бiлмеген осынша баћ ктерiп ќкетуiнiѓ бiр гќбi бар ма» деген сауалѕа ат тџмсыѕын бiр-аћ тiреседi. Бџл сауал дабырласћан аћсаћал-ћарасаћалдардыѓ бќрiнiѓ жљрегiн ћыжылдатып жљрсе керек, топшылау сз, зара бiлiм таласы дегенiѓ жаѓа арнасын тауып, отћа май ћџйѕандай, одан ќрi лапылдайды ѕой. Iштерiндегi ккшулан кљлгiн топыраћ тљстес кздерi бар, арзандыћ матамен тысталѕан џзын iшiгi аяѕыныѓ басына дейiн оратылѕан бќрiнен де егделеу бiр шал екi ћолымен џстаѕан таяѕына кеудесiн тiрей жерге ћарап тџрып, бiр сз айтты: – Менiѓ бiлуiмше, Хаћназар – Балпыћ ќулиенiѓ тџћымы. Сол ќулиенiѓ аруаѕы осыѕан ћонѕан шамасы. Есекеѓ, Балпекеѓ, Ћабекеѓдер тегiн адамдар емес, артына бiрдеме тастамай кетер деймiсiѓ.

– Аћсаћал-ау, Балпекеѓнiѓ тџћымы екенiн ћайдан бiлесiз, Хаћназарды тџлдыр жетiм деушi едi ѕой? Бiраћ ккшулан саћалды шал берiлетiн емес екен: – Жетiм болѕанда бiр жаћтан ауып келген жетiм емес, осындаѕы зiмiздiѓ жетiм ѕой. Неге бiлмеймiз? – деп шираћ жауап бердi. – Рас, рас, аћсаћал бiлiп айтып тџр. Мен бџл жайды ќлгi еркек киiмiн киiп ткен кемпiр бар емес пе едi, аты Лаѕыл ма едi, ќлгi кљйеуге шыћћан кљнi ћойнына бiреу суыћ су ћџйып шошытћан, содан еркек ћараѕа жуымай кеткен кемпiр, мен сол кемпiрдiѓ з аузынан естiгем, Хаћназардыѓ ќулие тџћымынан екенiн. Хаћназарды тумаса да туѕаѓдай етiп асыраѕан аныћ шешесi сол ѕой. Ол кемпiр бiлмей айтпайтын адам. Hткен ѕасырларда Жетiсуды Жоѓѕар ћалмаћтарынан азат етуге ћатысып, осы ѓiрдi здерiне ћарасты елдерге алып берген Ескелдi, Балпыћ, Ћабан аћынныѓ аттарын жазатайым атап ћалып, соны кљпiршiлiк крiп, алаћандарын ккiректерiне басып iштерiнен бiр-бiр ауыз дџѕаларын айтћан ауыл адамдары ендi жаѓаѕы ккшулан саћалды шалдыѓ сзiне имандай сенген пейiлмен ћарады. Ол шал таѕы бiр тџныѕы тереѓ сырдыѓ бетiн ашты: – Сол Балпекеѓнен бiр кiтап ћалѕан деседi. Ол кiтап Хаћназардыѓ ћолында болса керек-тi. Оны Хаћаѓ кзiндей крiп, аћ шљберекке орап џстайды екен. Кейде соныѓ бiр бетiн ашып ћалса, Хаћназар бiр мќрте жоѕарылап кетедi екен. – А-а-а! – деп, жаѓаѕы Лаѕылды еске алып, шалдыѓ соѓѕы пiкiрiн бiрiншi болып ћуаттаѕан адам ћарћылдай кљлдi. – Бџл жайды мен де естiгем. Хаћаѓ ол ќулие кiтаптыѓ бiр бетiн ашса, бiр Алтын Жџлдыз алады, екiншi бетiн ашса, таѕы бiр Алтын Жџлдыз алады, таѕы бiр бетiн ашса, Секаѕа мљше, таѕы бiр бетiн ашћанда депутат болады екен. Солай кете бередi. Ал мына Мысыр шањарына жолѕа шыѕарда да, бiр бетiн ашћан ѕой. Ккшулан саћалды шал кеудесiне тiреген таяѕына одан ќрi ауырыраћ салмаћ тљсiре, кљлгiн топыраћ тљстес кздерiн жџмыѓћырап, таѕы сйледi. – Бiраћ Хаћназар дљниеге тойымы жоћ адам емес, ол кiтаптыѓ бетiн кљнде ашпайды екен. – Иќ, иќ, кљнде ашпайды екен, – деп жаѓаѕы екiншi жалпылдаћ неме таѕы iлiп ќкеттi. – Тљсiнде Балпекеѓ зi аян берсе ѕана ашады екен. Бџл кљнделiктi ќѓгiме ѕой, ал бљгiн тап сол кеѓiрдек керiсiп, к*кезулескен шалдарѕа ойда жоћта желiк бiттi.

– Ау, бiз крмегендей сол «Шџбар» Мысыр шањары емес ћой, осыдан ћанша жер едi зi? – деп, iштерiндегi елгезектеу бiреуi сџѓћ еттi. «Мџны неге айтып тџр?» дегендей бќрi соѕан ћарасты. Анау-мынау iлiп-ћаћћан сздерден кейiн, «бџлай ќрi-сќрi болѕанша, сол Хаћназар Халыћбергенов тап зiмiздiѓ ћолымызда скендей бала едi ѕой, мына џлы сапарыныѓ ћарсаѓында алдынан бiр тiп, сол ћасиеттi кiтабыныѓ бетiнен бiз де бiрбiр сипап ћайтсаћ ћайтедi? Сќттi сапар тiлерiмiз бар, оѕан да сауап, бiзге де сауап». Аћай жоћ, тоћай жоћ, мџнымыз ћалай болады деп алѕашында бiраз дауласћанмен, бiразыныѓ iшiне шынында-аћ жел бiтедi. Бiрте-бiрте солардыѓ сзi љстем болып шыѕады. Жаздаѕыдай жџмыс жоћ, малдары ћорада, шптерi сай, ќрi соѕымныѓ етiнен бiраз тоѕайып ћалѕан шалдардыѓ iшiндегi еѓ белсендiлерi осы жорыћћа тќуекел етедi. Ќрi аѕып тџрѕан шана жол барын да ескередi. Хаћназар сынды адамныѓ «алдынан темiз» деп, кетiп бара жатћандарѕа ќншейiнде он салса бiр баспайтын шабандаулары да iлеседi. Сйтiп, ћойшы, аћырында ћымыздыѓ ћызуындай бiр желiк ћџтыртћан шалдар жеке меншiк екi шанаѕа тиелiп, «Шџбар» ћайдасыѓ деп тартып отырады ѕой. Ћыс ћары бљркеген Ешкiлместiѓ етегiмен сырѕып отырып, Шаѓѕараћтыѓ аузынан тiп, бџлар «Шџбарѕа» да жетедi. Сйтiп, колхоз кеѓсесiнiѓ екiншi ћабатындаѕы Хаћназардыѓ кабинетi алдында бќрi бiр-аћ ошарылады. Хаћназар бџларды екi айтћызбай ћабылдайды. Кабинетке кiре бере едендегi ћып-ћызыл кiлемге бџлар аяћтарын ќреѓ салады. Аман-саулыћтан кейiн Хаћназар «отырыѓыздар» дейдi. Љстерiнде ћаудырлаћ тон, ескi iшiк, тiптi жамауы жалбыраѕан кљпќйке кигендерi де бар шалдар љшiн еѓ ћиыны осы едi. Дљкеннен жаѓа ѕана ќкелiнгендей аћ матамен жабылѕан диван, жџмсаћ орындыћтарѕа ескiћџсћы киiмдерiмен бџлар ћалай жалп ете ћалсын, тљрегеп тџрудыѓ ретi таѕы жоћ, бџлар ћас пен кздiѓ арасында жаман ћипаћтасады. Осыны байћаѕан Хаћназар сќл ћарлыѕыѓћы даусымен: – Ћысылмаѓыздар, бќрi де халыћтыѓ дљниесi. Отырыѓыздар, – деп љйреншiктi бџйрыѕын бередi. Ћалт-ћџлт етiп, бќрi жайѕасып, бiраз ауыр тыныстан арылѕасын манаѕы ккшулан саћалды шал бастап, келген шаруаларын айтады. Хаћназарда ондай кiтап шынында бар екен. Оны Хаћаѓ тљрегелiп барып, шкафтан зi алып к*рсетедi. Мана бџлар топ-

шылаѕандай «ќулие кiтап» аћ матаѕа оралмаѕан екен, жай ѕана ћатты мџћабасы газетпен ћапталыпты. Жќне еѓ ћызыѕы, бџл ткен ѕасырдаѕы аћылгйден ћалѕан емес, кќдiмгi здерi радиодан есiмiн кљнде естiп жљрген џлы ксем Ленин еѓбектерiнiѓ тџѓѕыш ћазаћша шыћћан бiр томдыѕы екен. Hткен жылдардыѓ бiрiнде мџны Хаћназарѕа Алматыдаѕы ресми мекемелердiѓ бiрi сыйѕа тартћан болатын. Хаћназар осыны тљсiндiредi. Бќрiмiздi бастайтын сара жол осында екенiн айтады. Шалдар шаруасы бiткесiн, ќлсiн-ќлсiн оѓ сапар тiлесiп, ћайтпаћшы едi, Хаћназар «ескiнiѓ жолы, жаѓаныѓ шапаѕаты, сiздер оѓ сапар тiлеп келген екенсiздер, ћазiр љйге барып, бiр малдыѓ басын жеп кетесiздер» деп, бќрiн бгеп ћалады. Ол шалдарды айтћанына ћндiредi де. Бџл оћиѕа Хаћназардыѓ Мысыр шањарына баруынан ќрмен оћиѕа болѕан едi. Мџндай ћџрметтi кљтпеген шалдар Алатаудай айбатты Хаћназардыѓ љйiнен, оныѓ жџбайы Кљнестiѓ ћолынан ет жеп, шай iшкенiн «Меке-Мединедегi» ћаѕба тасћа тауап еткеннен кем жариялаѕан жоћ. Бiраз кљн џйћылары бџзылып, з ауылдастары арасында жаћтары талып, кздерi ћарауытатынды шыѕарды. Алып-ћоспасы жќне бар, осы жќйт ћас пен кздiѓ арасында аныћ аѓыздыѓ зiне айналады. Саудабаев мџны з баяндауынша айтып шыћты. Жай емес бiр тљрлi сљйсiнiп айтћанын Аћћоразов тљйсiнiп тџрды. Ожар ћабаћтыѓ астындаѕы ћайратты кздер Саудабаевты iшiп-жеп бара жатыр едi, кенет бџл жойдасыз пiшiнiн зi де сездi ме, тљсiн сќл жiбiтуге тырысты. Бiраћ iштегi борасыны жаман едi. – Егер сенсеѓiз, аѕасы, бќрiнен бџрын мен оныѓ осы даћпыртынан ћорћамын. Жаћында маѕан сол аудандаѕы «Ккорай» колхозыныѓ председателi Ќлiпбай Дќкенов келiп кеттi. Ол Халыћбергеновтен ћай жаѕынан болмасын кш iлгерi адам. – Hзi кш iлгерi адам. Ал колхозыныѓ экономикалыћ жаѕдайы ше?... – Аѕасы, ол жнiнде менiѓ блек сзiм бар, арнайы сзiм бар, оны кейiн айтам. Ќлiпбай Дќкеновтiѓ келiсi... Ол – Халыћбергеновтiѓ ќрi жаћын аѕасы, ќрi џстазы болѕан адам. Мiне, сол Дќкенов саћалын алдына салып, жылады ѕой маѕан. Дќкеновтiѓ Џлы Отан соѕысында ерлiкпен ћаза тапћан туѕан iнiсiнiѓ жесiрiн мiне, бiрнеше жыл бойы Хаћназар шыр айналдырып жљр екен. Сол ел iшiндегi атаћ, даћпыртыныѓ

кљшiмен жап-жас келiншектi бiр емес, екi рет барѕан жерiнен ћайтарып алыпты. Басћа-басћа, бiреудiѓ ћойнындаѕы ћатынын кљшпен суырып алу деген бџл ћай ережеге сиятын нќрсе? Коммунистiк мораль дегенiмiз бiздiѓ мiрiмiздiѓ тљп ћазыѕы емес пе? – Тоћта, тоћта, неѕыл дедiѓ? – Саудабаев бџл жайында естiмеген екен. Аћћоразов Ќлiпбай Дќкеновтен оныѓ келiнi Саѕила таѕдыры туралы бiлгенiн егжей-тегжейлi айтып бердi. Саудабаев бiрден едiрейе кеткен жоћ. – Осындай жаћсы љздiк адамдардыѓ да етегiнде ћыл-ћыбыр, шп-шалам жљредi ѕой, – дедi де ћойды. – Аѕасы-ау, адам таѕдыры да шп-шалам ба? – Аћћоразов кабинетте ары-берi жљрген Саудабаевћа ћарай бiр аттап, љздiге сџрады. Саудабаевтан ешбiр ћџптау белгiсiн крмегесiн осы Халыћбергенов атаћ-абыройыныѓ ћаншама адамныѓ сорына айналып бара жатћанын дќлелдегiсi келдi. Аћћоразовтыѓ ендiгi айтћаны – Дќкеновтiѓ келiнi Саѕиланыѓ соѓѕы шыћћан кљйеуi Бџйдабек дейтiннiѓ жайы. – Халыћбергеновтыѓ соћћан бiр ћоѓырауынан соѓ мљлдем басћа аудандаѕы бiр шаруашылыћтыѓ басшылары ол адамды колхоздан шыѕарып, ћаѓѕытып жiберген. Халыћбергеновтiѓ сзi дегесiн ондаѕы аудан басшылары да аузын аша алмаѕан. Аѕасы-ау, ћазiргiдей ћол кљшi жетпей, баспанасы мен сауын сиырына дейiн берiп, ќр тљрлi ћалалардан адамдар шаћырып жатћанда соћталдай азаматты мљшелiктен шыѕару сол колхоздыѓ iшкi iсi ѕой. Ћала бердi ауданныѓ iсi. Тiптi болмаса, ол сiз бен бiздiѓ алдымызда шешiлетiн нќрсе. Ал айдаладаѕы Халыћбергеновтiѓ ћатысы ћанша? Облыс басшысы ол емес, бiз ѕой. Осындай жаѕдайдыѓ астарында не жатћанын џѕатын шыѕарсыз деп ойлаймын. – Аћћоразов зiнен љлкен адамныѓ тљйсiгi тмен екенiне куќ болѕысы келмегеѓдей ойын тез жалѕастырып ќкеттi. – Ћанша дќрiптегенмен, Халыћбергенов сауатсыз адам. Мiнезi де џр да жыћ, айћай-шуы мол, наѕыз жойћынныѓ зi. Мџндай адамдардыѓ тым бедел алып кетуi жеке адамдардыѓ сорына ѕана емес, бљкiл шаруашылыћтыѓ, не тiптi бљкiл ауданныѓ, тiптi бљкiл облыстыѓ, мына сiз бен бiздiѓ т*бемiзден џратын тоћпаѕымызѕа, кљрзiмiзге айналып кетуi мљмкiн. Кейiн ол бљлдiрген нќрсенi тiлiмiзбен жалап жазамыз деп, бейшара халге де џшырармыз. Саудабаев облыстыћ советтiѓ жас председателiнiѓ оѓай-оспаћ кљйiнiшпен келiп тџрмаѕанын џћты. Кљн сќулесi шаћырайѕан љлкен терезеге кеудесiн тосып, сiлейiп тџрып ћалды. Ќйнектiѓ ар жаѕындаѕы бџтаћтарына уыс-уыс ћар iлiккен аѕаштардыѓ жаратылысына назар аудар-

ѕан адамша кзiн џзаћ ћадады. Аћ жљзi мен аћ кителiне де жарыћ мол тљсiп, бiр ауыћ жас баладай балбыраѕан пiшiнi бар. Саудабаев Аћћоразовты осынау жарыћ дљниеге ћою ћараѓѕылыћ тљсiрмекшi тiлiнiѓ мерезi бар адамдарѕа џћсата жаздап, ол сыѓайынан безе ћашћандай, кабинет iшiнде аяѕын алшаћ тастай, ћайтадан ары-берi жљрiп ћоя бердi. – Есiѓiзде ме, ол кiсi екiншi Алтын Жџлдыз алып ћайтћанда, сонау Киров ауданыныѓ жерiнде Сарбастауда болѕан ћарсы алу машаћаты, мен сол машаћатты кргенде-аћ сезiктенгенмiн. Ол халыћтыѓ жљрек жарды ќрекетi емес, Хаћназардыѓ диктовкасы. – Есiмде, есiмде, – деп Саудабаев жљрiсiн тоћтатпай сйледi. – Тiптi Халыћбергенов соныѓ артынша-аћ республика басшысын «Шџбарѕа» соћтырмай алып кеттiѓiздер деп, маѕан арнайы келiп кпесiн де айтћан. – Алып кетпей ћайтемiз. «Шџбарѕа» барып, ол кiсi жџрттыѓ ќрi-сќрi жаѕасы жайлау, бас-аяѕы жоћ той-томалаѕын крiп, «ќр нќрсенiѓ шегi бар ѕой, мынадайда аздап неге тiзгiн тартћызбайсыѓдар» деп, зiмiздi жазѕырып жљрсе сiз бен бiз жерге ћарамаймыз ба? Саудабаев зiне бiр тљрлi крiнген екеуара сздi ћысћартћысы келгендей кiлт тоћтап, Аћћоразовћа бџрылды – Сен осы айтћандарыѓныѓ бќрiн жинаћтап, Хаћназар Халыћбергенов жнiндегi осынау пiкiрлерiѓнiѓ тљп ћазыѕы не екенiн ашыѓћырап, бiр айтшы. – Жаћсы, – деп, Аћћоразов деѓесiне ќлденеден жiгер жљгiргендей бџрынѕысынан да жандана тљстi. – Бiрiншiден, ол шп танапты жљйенi жоюѕа ћарсы. Демек, ол партия мен љкiметтiѓ саясатына ћарсы деген сз. Осыдан љш айдай бџрын облыстан барѕан бес-алты маманды шп танапты жљйенiѓ зияндылыѕын айтћаны љшiн, кабинетiнен ћуып шыѕыпты. – Тура ћуып шыѕып па? – Ћумаса да ћуѕандай етiптi. (Бџл жерде Аћћоразов Ќлiпбай Дќкеновтiѓ де жер кљтiмi жнiндегi осы бетбџрысћа наразылыћ бiлдiргенi хаћында жџмѕан аузын ашћан жоћ. Бiрден екi ћоянды ћуѕанныѓ тиiмсiздiгiн ескердi.) Бџл бiр. Екiншiден, Хаћназар не iстеген деѓiз. Сондаѕы бiр балаѕа, бала болѕанда журналистикаѕа ебi бар ћабiлеттi бала болса керек, соѕан зiнiѓ атынан, ќлгi атаћты ћызылшашы Айтан, таѕы бiр сушыныѓ атынан дей ме, ќйтеуiр шп танапты жљйенi дќрiптеп, республикалыћ газеттерге маћала жаздырѕан. – Бiз к*рмеген бџл неѕылѕан маћала?

– Сiз ћайдан кресiз? Оѓдай маћаланы бџл заманда жарыћћа кiм шыѕармаћ? Бiраћ соншама атаћты адамныѓ бџл не ћылѕан ћылыѕы деп, жоѕарыдан маѕан сол жазбалары жнiнде сигнал тљстi. Саудабаев ендi ѕана мќселенiѓ аныћ салмаѕын тљсiнгендей жљрiсi ауырлады: – Басћасы басћа, ќрi сйтiп, ши жљгiртiп жљр де. – Жљгiрткенде ћандай? – Њм. – Сз ретi келгесiн айта кетейiн. Бiр ћызыѕы жаѓаѕы бала ќлгi Ќлiпбай Дќкеновтiѓ соѕыста кеткен iнiсiнен ћалѕан тџяћ екен. Оныѓ да фамилиясы Дќкенов. Џмытпасам, аты Жауар дедi. Мiне, ендi Халыћбергенов оныѓ шешесiн ѕана шыр айналдырып ћоймай, аћыл-ойы толыспаѕан, буыны ћатпаѕан оныѓ баласыныѓ да миын зiнiѓ доѕал «бiлiмпаздыѕымен» тџмшалап жљр. Жас џрпаћтыѓ алдындаѕы жауапкершiлiћ дегенiмiз осы ма? Осы бастан ойы бџзылѕан бала ертеѓгi кљнi не болмаћ? Жоћ, аѕасы, Халыћбергеновтiѓ бџл беталысы сџмдыћ. Џмытпаѓыз, жас џрпаћтыѓ алдындаѕы жауапкершiлiк жнiндегi статья блек. Осыныѓ бќрi Халыћбергенов жнiндегi бљкiл пiкiрiмiзге тљп ћазыћ болуѕа жарамай ма? Аз ба? Саудабаев «аз емес» дегендей басын изедi. – Ал жаѓа сiз Ћарабџлаћ ауданындаѕы екi колхоз – «Шџбар» мен «Ккорайдыѓ» экономикалыћ жаѕдайын еске алдыѓыз. Мќлiмет бойынша Дќкеновтiѓ колхозы шынында ана колхоздан сќл кейiндеу. Бiраћ, аѕасы, мен сол Халыћбергенов берген аћпарларѕа ќлi де сенбеймiн. Iшiмдi жегiдей жеген де сол. – Жаћсы, онда былай болсын! – дедi Саудабаев сќл бгелiстен соѓ. – Менiѓ коммунист ретiнде бiр џстаѕан принципiм – ћандай да адамныѓ атаћ-абыройы оныѓ еѓбегiнiѓ наћтылы нќтижесiне сай болуы керек. – Мiне, сiз наѕыз сара басшылыћтыѓ баѕдарында тџрсыз. – Жер клемi, мал басы, орылѕан бидай мен ћазылѕан ћызылша, алынѕан тл, осылардыѓ тѓiрегiнде ћџжынаѕан цифрларда ала-ћџлалыћ болса, ол цифрлар жазылмаѕан, бiраћ бќрiмiзге белгiлi бiр заѓдылыћћа баѕынбаса, онда сiз бен бiздiѓ халыћћа масыл болѕанымыз. – Мынауыѓыз тура џлы Лениннiѓ ћаѕидасына сай келедi. – Ол љшiн бiзге ешћашан кешiрiм жоћ. Жаћсы, сенiѓ ккейiѓдi тескен бiр кљдiк бар екен. Бџл жерде «жетi рет лшеп, бiр рет кес» деген маћалдыѓ артыѕы жоћ. Мен кесе клденеѓ тџрмайын. Айтпаѕым – мынау. Хаћназар Халыћ-

бергеновтiѓ бiр басы мыѓ жерден ћайрат ћылѕанмен, шп танапты жљйенi етегiмен бљркеп ћала алмаћ емес. Бџл заѓды тљрде бљкiл ел бойынша ќупiрiмдеп жасалѕан бетбџрыс. Астыћ, ћызылша клемi џлѕайтылады. Нџсћау берiлдi, Халыћбергенов орындайды. Тек мен саѕан бiр нќрседе ерiк берейiн. Жаѓаѕы кљдiгiѓ жайында. Аћыр тiленiп тџрѕан сияћтысыѓ. Hзiѓ бас болып, «Шџбарды» мыћтап бiр тексеруден ткiзесiѓ. Бџл «Шџбардыѓ» ѕана емес, бќрiмiздiѓ тазалыѕымыз љшiн керек. Жаѓаѕы «жетi рет лшеп, бiр рет кес» деген маћал осыдан шыѕады. Атаћ-абырой наћтылы еѓбекке сай болуы шарт. – Раћмет сiзге. Мен сiздiѓ айтћандарыѓызды жљз процент орындаймын. Тек ћана бiр тiнiшiм ол тексерудi мен ћашан, ћандай клемде, ћандай тљрде жљргiземiн, оны зiм бiлейiн. Сiз ћолымды ћаћпаѓыз. – Жаћсы, ћаћпайын. Тек бiр ѕана џсыныс. – Саудабаев мџны да таптап айтты. – Халыћбергенов – ел iшiндегi аса ћадiрлi адам. Тексеру ћандай клемде, ћашан жљргiзiлсе де, ол кiсiнiѓ абыройына ћылдай да ћиянат, нџћсан келмейтiндей етiп жљргiзiлсiн. Бџл менiѓ принциптi талабым. Бџл ќрi алдын ала алып ћашпа, жалпылама сздердi ћоса жарыстырмау љшiн де ћажет. Аћћоразов мџны да ћџп крдi. Сйтiп, ол тиiстi мандатын алып, љлкен бiр наућанѕа дайындалды. Дайындыћ жџмысынан Саудабаевты хабардар етiп отыруды ойламады да. Хаћназар Халыћбергенов бџл кљнде екi тiстiѓ арасына салып, шыћ еткiзетiн шекiлдеуiк емес, ћайта сол тiстiѓ зiн опырып тљсуi ыћтимал ћатты жаѓѕаћ екенiн де еске алды, Тiптi мыћтап еске алды. Мџндайда ќрбiр асыѕыстыћтыѓ опыћ жегiзуi мљмкiн екенi де ћатаѓ ережедей ћабылданды. Сосын да Аћћоразов асыћпады. Биылѕы жылдыѓ шырайы кѓiл шалћытты. Кктемi де, жазы да, кљзi де адамныѓ з тiлеуiне сай едi. Ћаћаѕан аязы аз, ћалыѓ ћарлы ћыс апрельдiѓ орта шенiне дейiн созылып, бiрер жџмада-аћ ћара жердiѓ бетiнен сыпырылып тљстi. Кљншуаћты кктемнiѓ ћауырт келгенi соншалыћ, жџрт ћыс киiмiн тастап та љлгермедi. Hѓкей тон, кљпќйке, сеѓсеѓ брiк, пима киген адамдар тбелерiнен кљн шыжѕырып бергенде арса-арса жљздерiнен, самайларынан ыстыћ љйде отырып шай iшкендей, бода-бода тер аѕып, жейделерi суѕа малшынып, ћарѕа адым жердi мџѓ крген бiр ћызыћ кљй кештi.

Кктем шыћћанын бiрте-бiрте тљйсiнгендей ћыс киiмiнен де бiрте-бiрте арылды. Кктемнiѓ бџлай кеш, ќрi кљрт тууы малшылар љшiн аса жаѕдайлы болмаѕанмен, дићаншылар љшiн таптырмайтын ризыћ. Мџндайда ћардан ћалѕан ылѕал – жылдыћ азыћтыѓ басы. Мџны сезген егiншiлiк бригадалары дљр ктерiлдi. Бiраћ бџл жыл љлкен згерiстер жылы едi. Аныћтап айтћаѓда, ткен бiрер жылда басталѕан згерiстер биыл ћанатын мљлдем кеѓiнен жайды. Шџбарлыћтар љшiн ќсiресе, љлкен жаѓалыћ – бџрын мал тџяѕынан басћаны крмеген Ешкiлместiѓ бiршама жазыћ, ойы-ћыры да баршылыћ жотасында «ДТ-54», «ЧТЗ» жќне ескi «НАТИ» тракторлары ћарѕа-ћџзѕынѕа дейiн таѓырћатып андыздап бердi. Саршџнаћ пен суыр iндерiн топыраћ басты. Кейбiр тастаћ тџстарда соћаныѓ тiсi балћып кетiп жатты. Адамнан амал артылѕан ба, ондайда жердiѓ ћыртысын жџћараћ алса да, не тiптi айналып тсе де, ќйтеуiр жџмыс ћарћыны бќсеѓсiмедi, ћайта жер-дљниенi жапырып, љстi-љстiне љдей тљстi. Ондай ескiсi бар, жаѓасы бар тќлiмi жерлердiѓ бќрiне бидай егiлдi. Ойдаѕы суармалы алћаптарды жаппай ћант ћызылшасы мен жљгерi алды. Жљгерi «егiс патшасына» айналып, ћант ћызылшасы бџрынѕы клемiнен екi есе асып тљстi. Бџл ауыспалы егiс, яѕни шп танапты жљйе дегендi бiржола кљшпен ыѕыстырып шыѕарѕандыћ едi. Бџл ел iшiнде ќр тљрлi гу-гу сз тудырды: – Апыр-ау, ќлгi Кавказдан ќкеп еккен суданка деген шбiмiз ћайда? Малѕа не беремiз? – Апыр-ау, жер-дљниенi алып жатћан жљгерiнiѓ сабаѕын малѕа бермегенде ќкеѓе атайсыѓ ба? – Ќй, керауыз! Кавказдан келген шптiѓ ћадiрiн џмыттыѓ ба? Шалѕымен бiр тартсаѓ, бiр шмелесiн бiраћ ћарпып тљсетiнсiѓ. Осы шптiѓ арћасында мџртымыз бiраз майланды деп, Хаћаѓныѓ зi талай айтты. Ал жљгерi деген крмей жљрген нќрсемiз емес едi ѕой. – Ќй, ќй! Жљгерiге шќк келтiрме, шоћпытыѓды арћалап ћаласыѓ. – Ендi мал љшiн дегенiм ѕой. Аздап сџлы егушi едiк. – Сџлыны да атама. – Апыр-ау, сонда жылћыѕа не беремiз? Ол сенiѓ жљгерiѓдi татып алмайды. – Ћазiргiдей техниканыѓ заманында жылћы малыныѓ ћажетi шамалы деген с*здi естiмеп пе еѓ? Hздерiѓ былай газет оћып, не радио тыѓдамайсыѓдар ѕой деймiн.

– Е, сосын екен ѕой. Былтыр жалѕыз баласынан басћа дымы жоћ, жесiр ћатындардыѓ здерi соѕымына тџтас жылћы сойып, ћазы мен ћартадан кекiрiгi азып, керiм боп ћалды. – Ендi ћайтсiн. Ћазiр жылћыныѓ ћџны жаћсы ћойдыѓ ћџнынан кп артыћ емес. Осындай сздерден сол жылдардаѕы замана тынысыныѓ кейбiр алћыныс-бџлћыныстарын аѓѕаруѕа болар едi. Бџлайша кеѓiрдек кергендердiѓ ћалыѓ ортасында Айтан аћсаћал да жљретiн. Бiраћ мiнезi ауыр, сзге сараѓ аћсаћал дќл айтатын адамына келгенде болмаса љнемi аћтарыла бермейдi. Тек Ешкiлмес жаћтан жеткен трактор даусына елеѓдеп, сол таудыѓ жазыћ љстiртiне тљскен соћа тiсi зiнiѓ тбесiне тљскендей басын сипалай беретiн. Кейде сол ѕана iштегiсiн сыѕып, клденеѓ кк аттыѕа сыр ашып ћалуѕа мќжбљр ететiндей. Онсыз да сирек сетiн шашын џстарамен алѕасын, љнемi басы жылтырап жљретiн Айтан кѓiлдегi мазасыз ойлардыѓ сол Ешкiлмеске ћатыстысын ѕана кейде екi џшты ћылып тiлге тиек ететiнi бар. Ћаба саћалды, жљндес жљзiнде ћызыл молайып, жаћ сљйегi ќреѓ ћимылѕа келетiн сияћты. Томардай денесiѓдегi бљкiл кљш-ћуатты сол жаћ сљйегiн ћимылдату љшiн ѕана жџмсап тџрѕандай ыѓырана сйлейдi. – Жабайы шптiѓ тљбi берiк, топыраѕы ћатты ѕой. Ал оны пышаћпен тураѕандай етiп, топалаѓын шыѕарып, арасына салѕан дќннiѓ крген кљнi не болар екен? Су барып, жымдастырады дейтiн ойдыѓ топыраѕы емес. Тоз-тозы шыѕып кетпес пе? Желi ћатты келетiн таудыѓ жазыћ тбесi ѕой. Жќне, анау Жоѓѕардыѓ желi деген... не оѓдырады дейсiѓ. Жџрттыѓ берген тасаттыѕы ћабыл болѕандай, аспаннан жауын-шашын тгiлiп тџрса бiр сќрi. Айтанныѓ сол сздерiнен кк тќѓiрiсiнiѓ жыны оянѕандай жазѕа салым жауын дегенiѓ љстi-љстiне тгiп бердi. Ойдаѕы егiс тљгiл Ешкiлместiѓ тбесi кк пљлiшке айналды. Таудыѓ љстiнде астыћтыѓ бiтiк шыћћаны сонша, комбайншылар ораћ наућаны кезiнде жабайы тљлкiнi крiп, жаяу ћуып бередi. Бастарын ктере алмай мќуiлжiп тџрѕан, тiзеден жоѕары ћалыѓ бидайдыѓ iшiнде жоны ћџлпырѕан ћып-ћызыл тљз таѕысы емiнеркiн, бауырын жазып ћаша алмай, жаяу-жалпылап айѕайласћан комбайншылардыѓ ћолына тљседi. Кейiн ол тљлкi мектеп оћушыларына сыйѕа тартылып, солардыѓ ћолымен ерекше ћамћорлыћћа алынѕан едi. Ол тљлкiнi Айтан ћария да крдi. – Аћсаћал-ау, сiз Ешкiлместiѓ тбесiне астыћ шыћпайды дейсiз, астыћ шыћпаса мынау не? Арасынан аѓ ћаша алмайды

дейдi, ќуелде бидайдыѓ тура ћауызы жарылѕалы тџр дейдi iшiне дќнi симай. Айтан дауласуѕа жоћ. – Лайым осылай болѕай... – Сiзден-аћ бiр кљдiк арылмай ћойды. Адам дегенiѓ сйтiп, мыѓ, миллион тонналыћ техникасын ћанжыѕасына байлап, емiн-еркiн жер-ананыѓ желкесiне мiндi. Кейбiр Айтан сияћтылардыѓ кљдiгi демесеѓ, мџныѓ ћандай зардабы боларын алѕашћыда ет ћызуымен кп ешкiм ойламады да. Ћалай ойласын, тап сол тџста екi-љш жыл ћатарынан жауын-шашынныѓ молынан келмесi бар ма? Бџл ћарапайым жџрт тљгiл, басшы мен мамандардыѓ кзiн тџмшалады. Сол жылдардаѕы даѓѕаза шуѕа мџныѓ зi љлкен мџрындыћ болды. Сол Ешкiлместiѓ тбесiне алѕаш соћа тљскен жылдыѓ клксiр кљзi де келдi. Хаћназардыѓ ендi кп уаћыты егiс аралаумен тетiн. Хаћназар туралы жамаѕат не дейдi, ћалай маћтайды, ћалай даттайды, ћандай аѓыз шыѕарады бќрiбiр, бџл зiнiѓ ћалыпты тiрлiгiнен айныѕан емес. Тiптi Мысыр шањарына барып ћайтуы да кљнделiктi кљйбеѓiне, мiнез-ћџлћына иненiѓ жасуындай згерiс енгiзе алѕан жоћ. Сол баяѕы мазасыздыћ, џйћысыз тљн, алѕаш тауыћ шаћырѕаннан тџрып, кше аралау маѓдайына бiржола байланѕан дерт ќлегiндей, одан жаза басћысы келмейдi. «Шџбардыѓ» орталыѕы, ќрбiр мекен-жай осыдан он жыл бџрынѕы ћалпынан он есе ћџлпырса да, Хаћаѓныѓ кѓiлiне олћы соѕатын жайттар табыла бередi. Тiптi ол алыс сапардан ћайтћан сайын кзi креген, кешегi ћџптаѕанын бљгiн мiсе тџтпайтын ћанаѕатсыз екенi де жаѓалыћ санатынан шыћћалы ћашан. Ауылдастарыныѓ да Хаћаѓныѓ осы ћанаѕатсыздыѕына етi љйренген. Бљгiнгiнiѓ ертеѓге лшем болмасына олар жан-жљрегiмен, тыныс-ќрекетiмен бейiмделген. Тџрмыс жаѕында осылай болса, еѓбекте де солай. Аћтанау ат пен машинаѕа кезек мiнiп, егiс аралайтын Хаћаѓ ћай дљниенiѓ де трт аяѕын теѓ басуы љшiн жан берiп арпалысатынын џмыттырѕан емес. Жаѕы сембейтiн тынымсыз жљрiс љстiнде ћызылша сиреткен, не бидай суарѕан егiншiнiѓ ккiрегiне зiнiѓ осы ћалпын трт тармаћты жырдай ћџйып кететiн. Жыр ћонѕан ккiрек еѓбекке де, жаћсы тџрмысћа да одан ќрi ћџлшынары даусыз ѕой. Биыл егiс клемi џлѕайып, жоспар артып, ќрi жауын-шашын, су молдыѕына орай жердiѓ берерi де ћџшаћћа сияр-симасы белгiсiз шаћта Хаћназар да келсеѓ кел деп зiнен љстеме

кљш-жiгер тапћандай. Екiндiнiѓ кезiнде Аћтанауѕа мiнген Хаћназар Айтан звеносына жеттi. Кљн ашыћ болѕанмен, бойды тоѓазытар леп бар. Жаѓа ѕана бiрер машинаны тиеп ќкеткендердiѓ басы-ћасында болѕан ћарт звено жетекшiсi ќйелдердiѓ ћасына келiп, ћызылша тазалауѕа ендi кiрiскен едi. Аппаћ-аппаћ тљбiрлер пышаћ џстаѕан ќйелдер мен шалдыѓ ћолынан љймеге ћарай џшып тљсiп жатыр. Теѓкиiп-теѓкиiп, ќрћайсысы бiр-бiр тойѕан ћозыѕа џћсайды. Хаћназар жонылѕан ћызылша љймелерiне мейiрi ћана ћарады. Шал мен ќйелдердiѓ жљзiн барлап едi, оларда да бiр тоѕайѕан кѓiл барын байћады. Бџл Хаћназардыѓ жанын мљлдем жадыратты. – Аћсаћал-ау, жер тозады деп жылайсыз. Тозса, кќне? Ћызылшаѓыз тура самауырдай ѕой. – Жыл нышаны жаћсы болѕасын да. – Жыл нышаны жаћсы болмаса ћайтпекпiз? Ер-тоћымымызды арћалап жаяу ћаѓѕып кетпекпiз бе? – Ћаѓѕымаспыз. Мына жер ћаѓѕытпайды ѕой. Ћандай кљнде де бiр ћџдай мен екi ћолѕа сыйынамыз да. Айтан тљрегеп, ат љстiндегi бастыћтыѓ ћолын алѕасын, орнына ћайта отырып, жџмысын жалѕастыра берген едi. Мына сздiѓ бќрiн ол ћызылша жонып отырып айтты. Шалдыѓ пышаћ џстасы да сонша оѓтайлы. Ћазылѕан тљбiрдi жерден ктерсе-аћ шал демiмен љрлеп жiбергендей калаћтай-ћалаћтай ккпеѓбек жапыраћтары сыпырылып тљсiп, ендi бiр аударѕанда жабысћан топыраћ кесектерiнен де арылып, аппаћ тазарѕан кљйiнде љймеге ћарай џшып, сылћ ћџлайды. Хаћназар ћап-ћара топыраѕы шыѕып, ккпеѓбек крпесi тљрiлiп бара жатћан алћаптыѓ џзына бойына џзаћ љѓiлiп ќрбiр љйменiѓ ћасында екiден-љштен отырѕан ќйелдер ћимылына да осы Дићан бабасы дарыѕан Айтанныѓ ыстыћ демi тиiп, ћыздырып тџрѕанын сезiп, шалѕа одан сайын iшi жылыды. Hткен ћыста жыл ћорытындысына орай, Хаћназар з беделiн салып жљрiп, аудан басшыларын осы кiсiнi екiншi Алтын Жџлдызѕа џсынуѕа кндiрген. Алайда бџл џсыныс ауданнан ткенмен, облыстан те алмады. Бџл жќйт ћарттыѓ кѓiлiн жаралап кетпедi ме деп, Хаћназар осы кктемнен берiде мџны егiс басында талай рет кзiмен сљзген. Жоћ, Хаћназар кљдiгi бекер екен, Айтан мынадай кљнде ћџшаћћа сыймас игiлiктi ћайтсем де ктерiп алам деп, ћџшаѕын бџрынѕыдан да кеѓ ашћан екен. Жыл нышаны, ќрi заман тынысы мџныѓ да кѓiлiндегi алаѓ отын љрлеп шiре тџрѕандай. «Иќ, жер емген адамда, оныѓ ћадiр-ћасиетiн тљсiнген адамда атаћ-абырой љшiн жабырћау деген болмайды». Бџл – Хаћназардыѓ Айтанныѓ тау ћџласа да былћ етпестей салмаћты жљзiне ћарап тљйген ойы.

Хаћназар шалмен де, ћасындаѕы ќйелдермен де бiраз ћаѓѕырласып, аћырында Айтанды оѓашаѕа шаћырды: – Кеше колхоз орталыѕында бiр жылћы сойылѕан екен. Соныѓ бiр ћазысын Кљнеске ќкеп берiптi. Кешке сол ћазыны жеп кетiѓiз, – дедi. Айтан бџдан колхоз бастыѕыныѓ зiмен бiр шаруа жайында кеѓ отырып аћылдаспаћ екенiн џћты. Шал жџмыстан соѓ «Жаѓалыћтаѕы» з љйiне соѕып, жуынып-шайынып «Шџбарѕа» жеткенше ћараѓѕылыћ ќбден тљсiп те кеткен. Хаћназардiкiнде тыћыр иегiн сылап, бас бухгалтер Айтыћ ћана отыр екен. Айтан кеѓ љлкен блмеге енгенде колхоз бастыѕыныѓ љйiндегi кљтпеген екi згерiстi крiп, ћалбалаћтап ћалды. Ендi ѕана есiне тљсiрдi, мџнда бас сџћпаѕалы екi жылѕа таяу уаћыт тiптi. Айтан љшiн бiрiншi жаѓалыћ – суда жљзген сџћсыр љйректей сџлу Хансараны крiп, шал басымен есiнен тана жаздады. Оныѓ аса крiктi, сљйкiмдi екенiн бџрыныраћта да байћаѕан, жџрттыѓ тамсанѕан сзiн де естiген, ал зi крмеген екi жылдыѓ iшiнде тiптi мынадай болып кететiнi љш џйыћтаса тљсiне де кiрместей. Мп-млдiр судыѓ тџныѕы тџнып тџрѕандай кзiнiѓ ћарасында, шамныѓ жарыѕынан ќлденеше реѓмен ћџбылатындай аћшыл ма, жоћ ћара торыныѓ сќл сџйыћтау тљрi ме, ћайсысы екенi айырѕысыз жљзiнде, алмаспен ойып алынѕандай жалпы кескiн-келбетiнде, адамныѓ кѓiл отына май ћџймайтын бiр белгi табылсашы. Љстiне киген жолбарыс терiсi тљстес жылтыр матадан тiгiлгеѓ халаты да онсыз да жџмбаћ халiн тiптен жандыра алыстата тљседi. Биiк тастыѓ љстiне, хас сџлу дегенiмiз мынау деп, ћолмен апарып ћоя салсаѓ, адам тљгiл ћара жердiѓ ккiрегi џлып ћоя беретiндейаћ. Айтанныѓ ѓ мен тљстей ћас ћаѕымда бiр ойлап љлгергенi: ќкесi Хаћназар бойындаѕы жiгерi демесеѓ жалтыр бас, ћџлаѕы ћалћиѕан, мџрын дейтiн мџрны да жоћ, ѓмендеген томардай денесiндегi олпы-солпысы санап тауысћысыз, кптiѓ iшiнен пќлендей ажыратып аларлыћ пошымы бар деуге де аузыѓ еркiн бара ћоймайтын адам емес пе? Тљйенiѓ жарты етiндей омырылѕан шешесi Кљнес болса да анау, тљр жаѕынан келгенде ол ћай бiр ћараѕым. Сонда осы екеуiнiѓ ортасында айтса тiл жеткiзгiсiз мынадай перiште ћайдан ћалай ѕана жаратылды екен? Сонша раћымы тљсiп, мџны берiп жљрген ћай ћџдай? Айтанды маѓдайдан ћаћћандай екiншi жаѓалыћ – Хаћназардыѓ љйi ќр тљрлi кќкiр-шљкiрге толып кетiптi. Дљниећоѓыздыћ Хаћназарда жоћ, ћайта «не крiк, не жылу

бермейтiн артыћ-ауыс нќрселерден арылыѓдар» деп жар ћџлаѕы жастыћћа тимейтiн де зi емес пе едi? Ал мынаусы несi? Жоћ, бџл жай кќкiр-шљкiр крiнбейдi. Бiр жаћ ћабырѕаны толыћ алып тџрѕан аѕаш таћталарѕа ћойылѕан ћол тоћпаћтай, кейбiрi одан љлкен, ћию-бiтiмi ќрћилы дљниелерде есеп жоћ. Апыр-ау, бџлардыѓ бќрiн ћайдан жинаѕан? Жќне бџлар не емге ћажет? Ала пижам киген Хаћназар шалдыѓ назарыныѓ солай ћарай ауа толћуын кљтiп тџрѕан екен. Айтанныѓ кздерi аѕаш таћталардаѕы бџйымдарѕа бiржола байланды-ау деген кезде ћызына: – Хансара, кќне сен атаѓа мына заттардыѓ жн-жосыѕын айтып бершi, – дедi. Ондай тљсiнiктi Айтанныѓ зi де керексiнiп тџрѕан. Кздерiн тџтас ћабырѕаѕа жоѕары-тмен жљгiрткенмен, мџндаѕы ќрбiр ћарайѕан нќрсе зiне ерекше ыћыласты керек ететiндей. Ћараѕан сайын жанарыѓды тартып, ќрћайсысы «сен басћа ендi еш нќрсеге алданбай-аћ ћой, бар керегiѓдi менен табасыѓ» дейтiндей. Шынында Айтан бiреуiне ерекше мќн бергiсi келiп, љѓiлсе-аћ болды басы ауырлап, онысын ћайтып ктере алмайтындай. Љстiндегi халаты аћћу ћанатындай сусылдап, ћасына Хансара келгенде шалдыѓ бетiн ћан теуiп кетiптi. Ћызѕа жалт ћараѕанда жљзiн екi оттыѓ ћызуы шалѕандай тiтiркенiп, тџла бойынан бiр дќрменсiздiктi ћоса сездi. Бетiнде шџћыры ойылѕан, бiркелкi боп ћиылѕан кiрпiктерiнiѓ астындаѕы жанарында мейiрiм мол, елiктiѓ лаѕындай еркiн ћимылды Хансараѕа ћарап, Айтан бiр ауыћ iшкi ойымен айдалаѕа лаѕып, адамды алдымен жанды нќрсенiѓ мысы баса ма, жоћ жансыз нќрсенiѓ мысы баса ма соны ажыратып тџрѕанѕа џћсады. Хансара ћолындаѕы фабрикада жасалѕан жiѓiшке аћ таяћпен ћабырѕадаѕы ќрбiр затты нџсћап, оныѓ мќн-жайын тљсiндiре бастады. Музей экспонаттарыныѓ тарихын баяндайтын арнайы ћызметкерлер болушы едi, мынау соныѓ тура зi. Айтан алѕашћыда басы мен ћџлаѕы ћоса шыѓылдаѕандай, ћыздыѓ бiраз сзiнен ћаћас ћалды. Бiраз зiне-зi келгесiн ѕана естiгенiн ћарт ккiрегiне ћџйып алуѕа тырысып баћты. – Мынау чех хрусталiнен жасалѕан ана мен баланыѓ бейнесi. Сол жаѕынан ћарасаѓыз з-зiнен айналып тџрѕан жердi еске тљсiредi. Жердi айналдырып тџрѕан ана мен бала махаббатыныѓ кљшi деген идеяны бiлдiредi. Мџны к*кеме Чехословакияда болѕанда жџмысшылар сыйѕа тартћан. Мынау грек

мифологиясындаѕы бейбiтшiлiк ћџдайы. Таза кљмiстен жасалѕан. Бџл да шетелдiк сыйлыћ. Мынау айналмалы ойыншыћ сияћты нќрсе кљн мен айдыѓ тџтылуын бейнелейдi. Ќр тљрлi металдар ћоспасынан, ќрi тастан жасалѕан. Мџны ккеме Польшада сыйлаѕан. Мынау Москвадаѕы Лихачев атындаѕы автомобиль заводыныѓ сыйлыѕы... Хансараныѓ тљсiндiрмесi џзаћћа созылды. Басы айналѕан Айтан оныѓ бiрiн џстаса, бiрiн џстай алмайды. Ћыздыѓ айтћандарынан грi тасбџлаћтыѓ љнiндей ћџлаћћа жаѕымды оныѓ даусынан раћаттанѕысы келедi. Кз крiп, ћџлаћ естiмеген ћай-ћайдаѕы ћиырлардан жиылѕан дљниелер ендi шалдыѓ зiн таѓ-тамаша еткендей ћол-аяћтарын жиып, сырларын iшке бљккен тас-тљйiн бiреулердей сыѕалай, сынай, ќрi алыстан ћарайды. – ...Мынау Каир ћаласынан келген, яѕни ескiше атын айтћанда Мысыр шањарынан келген сыйлыћ. Нiл дариясыныѓ жаѕалауын ћазѕан кезде табылѕан осыдан љш мыѓ жыл бџрынѕы алтын ћџтыныѓ мќрмќр тас пен жезден жасалѕан к- шiрмесi... «Мыѓ бiр тљн» ертегiлерiнен ћанына сiѓген Мысыр шањарыныѓ аты аталѕанда, Айтан бiр елеѓ еттi де, кз алдын ћайта тџман басты. Айтан Хаћназар љйiндегi кiшкене музейдiѓ экспонаттарын ћызыћтаса, з басыныѓ Хаћназар мен трде малдас ћџрѕан бас бухгалтер Айтыћ љшiн де сондай экспонатћа айналѕанын сезген жоћ едi. Ол екеуi шалды ту сыртынан баѕып, кз алдындаѕы бас-аяѕы жоћ дейтiндей ескерткiш бџйымдар мен олар жнiндегi тљсiндiрменiѓ ћарт жанына ћалай ќсер ететiнiн ћалт жiбермей ћадаѕалап тџр едi. Ќлден уаћытта Айтыћ: – Жќ, Хансара, жетер. Бџл кiсi тљгiл, шала да болса аздаѕан сауаты бар зiмiздiѓ басымызѕа бiр дегенде мџныѓ бќрi ћонып болмайды, – дедi. Табалдырыћ аттаѕалы тiзе бљкпеген Айтан Айтыћтыѓ ћасына барып сылћ ћџлады. Ауыр жљк ктергенде де буын-буыны бљйтiп шаршап крмеген сияћты. Кљнес еттiѓ алдында дастарћанына ананы-мынаны мол салып, шай жасады. Екi-љш кесе ыстыћ iшiне барѕасын ѕана шал тiлге келгендей: – Ћџдайдан кейiнгi нерпаз адамныѓ зi ѕой, – деп бiр ћойды да, сќл бгелдi. Hзгенi ћойып, дастарћандаѕы бауырсаћ, май, басћа да дќмдердi де жасаѕан адамѕа шќк келтiруге болмайды дейтiн пiшiнi бардай. – Тастан тљйiн тљйген деп осыларды айтады. Кейбiреудiѓ ћолында ћара тастыѓ зi ћамырша иленiп, ћамшыдай рiледi. Алпыс екi ѕаламда ћанша нер, *нерпаз бар,

бќрiнiѓ жасаѕанын бiз ћолмен џстамаћ тљгiл, кзiмiзбен тiзiп те тауыса алмаймыз ѕой шiркiн. Кейбiр сџѓћар туѕан жандар болмаса, мына Хаћаѓ сияћты, бiз сияћты тумаћ, ћартаймаћ, лмек парыз деп ћана отыратын жандарѕа дљние кейде бар ћызыћ-шыжыѕымен терiс ћарап тџрѕанѕа џћсап кетедi. Шiркiнай, ћанат бiтсешi деп армандайсыѓ. Бiраћ ол ћанатпен де ћанша жерге барам дейсiѓ. Ћарттыѓ ккiрегiнде мџѓ, нала оянѕаны аныћ. Хаћназар љйiнен кргендерi, оѕан Хансараныѓ берген тљсiнiктемелерi, мџныѓ ѕџмырында жел тиiп крмеген тџныѕын шайћап жiбергендей. – Айтеке, сiз солай дейсiз, сiздi де дљниедегi жетi нерпаздыѓ бiрi санайтын адамдар бар, – деп Хаћназар iлiп ќкеттi. – Ол адамдар сол мен болѕан Мысыр шањарында. Бiр мыћтысы менен сџрады ѕой, зiѓiз басћарѕан шаруашылыћта еѓ керемет деп ћандай адамды санайсыз деп. Мен осы Айтекеѓдi айттым, бiр зi жетi эшелон ћантты мемлекетке ткiзген деп. Мџны естiгенде жаѓаѕы сорлы талып тљсе жаздады. – Хаћа, сiз оны айтасыз, осы Айтан аћсаћал жнiнде ќн де шыѕыпты, – деп Айтыћ та ћалыспады. – Мен ол ќндi ќлгi Далабайдыѓ баласын љйлендiрген тойында естiдiм. Ћалай едi? Ќ, былай. Даусы жоћ, ћџр ыѓылѕа ћосып Айтыћ келтiрген бiр шумаћ ќн сзi мынау едi: Алты эшелон ћантты Отаныѓа ћџйыпсыѓ. Еѓбегiѓмен даѓћты Еѓбегiѓмен биiксiѓ. Шал осы сздерден кейiн ѕана жадырады. Хаћназар осы тџста зi хаћында талай рет ашына ойлаѕан ойларын мына ћарт ћызылшашы жнiнде ћайта жаѓѕыртты. «Ќттеген-ай, осынау ккiрекке сонау балауса кезiнде оћу ћоса ћонѕанда ѕой. Онда бџѕан дљниенiѓ тџтћасын бер де тџр». Hнер атаулыдан аулаћ, бiраћ ол љшiн ккiрегi ашыћ сезiмтал адам мiрiнiѓ жауын-шашынды ћоѓыр кљзiнде онымен бетпебет шљйiркелесiп џшырасса, осындай кљйгелек кљйге, мџѓ-налаѕа тап болатынын Хаћназар дќл пайымдады. Оѕан Хаћназар мысалды алыстан iздеп жатпайды, оѕан бiрiншi мысал – з басы. Шай љстiнде анау-мынау ћысыр ќѓгiмелер ѕана айтылды. Кбiне Хаћназар шетелдерде кргендерiнен бiраз с*здi

тiзбектеттi. Арасында: «Ћанша айтћанмен, Насыр мџсылман ѕой, еѓ алдымен маѕан сќлем бердi» дегендi де ћойып ћалды. Бџл сз кейiн ел арасына аѓыз боп тарады. Ќѓгiме тiзгiнiн ћолдан шыѕармау Хаћназардыѓ ескi даѕдысы. Айтан Хаћназардыѓ тамаѕына кептелген бiр сыр барын мана-аћ џћћан. Сз арасында маѓдайын џстап тмен ћарай беретiнi де сол ортаѕа салмаћ ойдыѓ тљр-џсћынын дџрыс келтiре алам ба деген кљдiгiнен екенi крiнiп тџр. Iшкен бойѕа тарады. Хаћназар ендi шешiлетiн шыѕар деген шаћта есiк ашылып, бiр балаѓ жiгiт кiрiп келдi. Осы љйдiѓ кркiн толыћ келтiру љшiн зiнiѓ ѕана жетiспей тџрѕанын сезгендей жалын ѓдi балауса жас тым жайдары едi. – Ассалаумаѕалай-км. – Ќлiксалам, балам. – Мыѓ жаса. – Апыр-ау, Жауармысыѓ. Бойыѓ сiп кетiптi ѕой. – Айтан бџл баланы да бiраздан берi крмептi. Айтыћ Жауардыѓ сќлемiн тiптi орнынан тљрегелiп алды. Жап-жасыл ши барћыттан тiгiлген кљртешесiнiѓ тљймелерi салынбаѕан, аћ жейдесiнiѓ де тамаѕы аѕытулы, полубокс етiп ћырћылѕан шашы тбе тџсынан џйпаланып, ккке шапшыѕан теѓiз толћынына џћсап, љрпиiп тџр. Џзын ашыћ мойнындаѕы жџтћыншаѕы да адырайып, баланыѓ бiраз есейгендiгiн айтады. Осындай алћа-салћа жљрiсi де жас жiгiттiѓ ѓiне ћылау тљсiре алмапты. Айтан бџл баланыѓ соѕыстан ћайтпаѕан ќкесiне џћсаѕан ћалыѓ ћасын џнатушы едi. Ендi ол ћасы бџрынѕыдан да ћоюлай тљсiптi. Ћап-ћара жанары мен тура тартылѕан ћырлы мџрны да бiтiмiнiѓ тљзу екенiн дќлелдейдi. Жауар шайѕа тiзе бљккенде, тљпкi блмеден Хансара шыѕып, екi кз бiр-бiрiмен соћтыѕысып ћалды. Шаћпаћ отындай џшћын да осы шаћта жарћ еткенi айћын едi. Мџны љйдегiлердiѓ бќрi сездi. Бiрi кзiмен, бiрi желкесiмен. Хансара бiр крiндi де, жас жiгiтке ерiн де жыбырлатпастан, блмесiне ћайта сљѓгiп жоѕалды. Кесенi ћолына ала берген Жауар Хансара крiнгенде бiр тљрлi сенiмдi ћалпын жоѕалтып алѕандай едi. Айтан мџны да iшке тљйдi. Осы кеште колхоз бастыѕыныѓ табалдырыѕын аттаѕалы тџла бойыныѓ неше рет мџздап, неше рет ысыѕанын санап отырѕандай. Хансара мен Жауардан келешектiѓ кркiн крiп, «зымыран заман, сенiѓ бљгiнiѓнен ертеѓiѓ ћандай нџрлы едi» деп ккiрегiн кљй кернедi. Кќдiмгi ескi шанаћты ћобыздыѓ љнiндей бiрдеме зiнен-зi аѓырап бергiсi келедi.

Бџл толћуы да басылѕасын, «апыр-ау, Хаћназардыѓ не ойлап жљргенi бар, осы екi жасты неге ћоспайды» деп бiр ћойды. «Е шiркiндер мектепке барады екен ѕой» деп оны да еске алды. – Аѕа, мен сiздердi тойѕа шаћыра келдiм, – деп Жауар кљйеу мен ћалыѓдыћтыѓ ћосарласћан суретi бар шаћыру билетiн Хаћназардыѓ ћолына џсынды. – А-а-а! Мынау Саћаттыѓ џр да жыћ баласы Ћаяз ѕой, – деп, Хаћназар мќз бола сйледi. Ендi осы љйдегi бар мейiрiм атаулы зiнiѓ шегiр кздерiне жиылѕандай сирек кездесетiн бiр масаттанѕан пiшiн танытты. Шай iшiп жiпсiген мандайына дейiн электр шамыныѓ жарыѕынан жарћ-жџрћ етiп, ћџбылып бердi. Самайынан тмен сырѕып бара жатћан бiр тер тамшысын ала пижамыныѓ жеѓiмен сљрте салды. Алдында жатћан орамалды да џмытћандай. – Осыларды ћосушы – мен. Былтыр тљнделетiп, Несiпбаланыѓ баћшасынан тiп бара жатып, сол љйдi торыѕан осы неменiѓ љстiнен тљскенiм бар. Желкесiнен ћысып, кеѓсеге ќкелдiм. Ќй, сен кiмдi торып жљрсiѓ? Айтпайды. Айтпасына ћойѕам жоћ. Сйтсем, сол Несiпбаланыѓ бiр ќдемi ћызы бар екен, соны торып жљрiптi бейбаћ. Осы тџста Жауардын ккiрегi ауырды. Сол Несiпбала апасыныѓ ћызы Џрћия љшiн Ћаяздыѓ тастай жџлдырыѕын да бџл жеп едi-ау! Ендi келiп, бљгiн олардыѓ тойына жџртты шаћырып жљр. Hмiр ћандай ћџбылмалы. Одан берiде Жауардыѓ з басынан сан згерiс ткендей. Еѓ ћуаныштысы, осы кљзде оныншы класћа барѕан Жауар – бљгiнде бљкiл мектептегi еѓ ћадiрлi оћушы. Бiр де бiр мџѕалiм Жауар тбесiне шай ћайнатып жатса да, бџѕан тљсiн суытып ћарай алмайды. Hткен жылы тљу дегеѓде тљкiрiгi жерге тљспейтiн колхоз бастыѕыныѓ жалѕыз ћызы Хансарамен кикiлжiѓнен басталып, з мџѕалiмдерi жнiндегi етектей сын маћаланы облыстыћ газетке бџрћ еткiзген ћылыѕынан одан ќрi асћынѕан сол мџѕалiмдермен арадаѕы дљрдараздыѕы бџл кљнде тыйылѕан. Тiптi сондаѕы Жауардыѓ оћуды тастап, ћыстаудаѕы Шќмiлбай атасына кетiп ћалуы да ћандай ћысымшылыћтан туѕан едi десеѓшi. Ол ол ма, Ќлiпбай Дќкеновтiѓ айтћанына ћџлап, Шќмiлбайдыѓ «Ккорайѕа» бiржола к*шпекке ыѓѕайланѕаны ћандай сџмдыћ. Бџл жайдыѓ бќрiн Хаћназар кейiн џћты. Онда да тап сол кезде барѕан жерiнен таѕы да баѕы сынып ћайтып келген Саѕиладан iстiѓ мќн-жайына ќбден ћанѕасын ѕана џћты. Хаћназардыѓ темiрдей ћолыныѓ бiр жетпей жљргенi мектеп едi. Ендi оѕан да жеткiздi. Хаћназар ћџрсаулап ћысып бергенде мџѕалiм

атаулыныѓ жандары мџрындарына келдi. Директорды «жџмыстан шыѕартам» деп ћорћытты. «Осыдан жыл жарымдай ѕана бџрын пайдалануѕа берiлген бљкiл ауданда жоћ екi ћабат даѓѕыраѕан мектеп љйiнiѓ ћадiрiн бiлмейсiѓдер, кљтiмi жоћ» деп, наћты мысалдармен кзге шџћыды. Аудандыћ, тiптi облыстыћ халыћ аѕарту блiмдерiнен адамдар шаћыртты. Осы наућан љстiнде тќрбие жџмысыныѓ талай былыћ-шылыѕы ашылды. Мiне, сол сљргiннiѓ бџл кљнде бљкiл раћатын крiп жљрген Жауар. Хансарамен татуласћалы ћашан. Жай, татулыћ ћана ма? Басћа да бiр сезiм кљшiнiѓ бџл екеуiн рт болып жайлаѕаны зiнше бiр жыр. Жаѓа Хансараныѓ бiр крiнiп ћайта жоѕалуы да бойжетiп ћалѕан ћыз ћылыѕыныѓ тљлкiнiѓ жонындай ћџлпырѕан крiктi, жарасымды ћџбылысы едi. Хаћназар бџдан ќрiде Ћаязды ћыстауѕа жнелтiп, «егер кзге крiнiп жаћсы жџмыс iстесеѓ, сол Несiпбаланыѓ ћызын саѕан з ћолыммен ћосамын, тойыѓды колхоз кљшiмен жасатам» деп уќде бергенiн айтты. Ћаяз ћыстауда да, кктемде ауылѕа келiп, тџћым себу кезiнде тiркеушi болып жљрiп те, Хаћназардыѓ кѓiлiнен шыѕуын шыѕыпты, бiраћ ќке-шешесi Несiпбаланыѓ љйiне ћџдалыћћа баруѕа, ќрi той жасауѕа Хаћназардыѓ араласпай-аћ ћоюын жата-жастанып тiнiптi. Бџл ќсiресе, Ћаяздыѓ ќкесi – колхоздаѕы бес басалћаныѓ бiрi, ауыл советтiѓ траѕасы Саћаттыѓ беделi љшiн керек болыпты. Жалѕыз баласыныѓ той жабдыѕына колхоздыѓ бастыѕын араластырып, колхоз кмегiн керек ћылды деген сздi бџлар жаћсы атаћћа жорымаѕан. Сйтiп, здерi жандарын салѕан. Хаћназар мџны да ћџп алды. Хаћназардыѓ арманы Ћаяздыѓ ћолыныѓ ырысы мол, колхоздыѓ белдi бiр мљшесiне айналуы ѕой, ол арманы мџнсыз да жљзеге асып жатса, орынсыз аласџратын не бар? Осы тџста Айтан бiр сз айтып ћалды: – Хаћа, сiздiѓ ќрбiр iсiѓiздiѓ арты тойѕа айналады. Ккiрегiмдi ащы запырандай жарып шыѕатын бiр тiлегiм бар. Ћџдай, осыѓнан жазба деймiн. Шалдыѓ бџл сзiнен Хаћназар жас баладай ћымсынып ћалды. Бас бухгалтер Айтыћ мџны байћаса да Айтанныѓ сзi менiѓ де сзiм дегендей кесесiн ћыса џстаѕан кљйi ернiн ћатты жымћырып, басын изедi. Жауар љш љлкен адамѕа шай ћџйып отырѕан Кљнеске де алаћ-жџлаћ етiп ћарай бердi. Басћалар мџны байћаса да «е, рџћсат сџрап кеткелi отырѕаны шыѕар» деп здерiнше тљйген де ћойѕан. Сйтсе, жас баланыѓ тамаѕына кептелiп тџрѕан басћа бiрдемесi бар екен.

– Аѕа, мен сiздерге бiр нќрсе крсетейiн бе? – деп ћалды ќлден уаћытта Хаћназарѕа ћарап. Бќрi де елеѓ етiп едi. – Мынаныѓ не екенiн бiлесiз бе? Ћалтасынан трт бљктелген ћалыѓ ћаѕазды бiрдеменi суырып, бљктеуiн жазбастан дастарћанныѓ Хаћназар жаћ шетiне тастай салды. Тасталѕан нќрсеге Айтыћтыѓ ћолы бџрыныраћ жљгiрiп едi. Тiзесiнiѓ љстiне жайып салып: – Апыр-ау, мынау «Крокодил» журналы ѕой. Мџнда не сџмдыћ бар екен? – деп сап ете ћалды. Ћорћыныштан екi ћабаѕы ћатты тартылѕан садаћтыѓ адырнасындай керiлiп кеттi. Хаћназар бџл журналдыѓ сын-сыћпатын бiлетiн. Iшкiсыртћы сљреттерiн ћызыћтап, кзi ашыћ сауаты барларѕа сздерiн оћытып, талай рет iшек-сiлесi ћата кљлгенi есiнде. Тек бас бухгалтер Айтыћ неден шошыды, соны ѕана тљсiне алмайды. Айтан ћария бџларѕа алыстан ћарап, тiптен самарћау отыр. – Жаным, тљсiндiрсеѓшi, жерден жетi ћоян тапћандай мџны неменеге бiздiѓ мџрнымызѕа таћап, таѓсыћ етiп тџрсыѓ? – деп Айтыћ барѕан сайын таѕатсызданды. Бџл кезде Хансара да тљпкi блмеден шыѕып, Айтыћтыѓ иыѕына асылардай журналѕа ћоса шџћшиѕан. – Мџћабасыныѓ сыртына ћараѓызшы. Иќ, иќ. Сол сурет. Бџл кiмнiѓ суретi деп ойлайсыз? – Сайтан бiлiп пе? Ќй, мынау бiздiѓ колхоздыѓ бас агрономы Курт Цихлер емес пе? Тџрпаты соѕан келiѓкiрейдi. Hзi шп жеп тџр ѕой. – Жо-оћ – деп Жауар жырћылдай кљлдi. – Сонда кiм бџл? Астына фамилиясы да жазылмапты ѕой. Айтыћтыѓ кзi ендi Жауарѕа алая ћарады. – Бџл Вильямс. – Ћай Вильямс? – Кќдiмгi атаћты ѕалым Вильямс. Жауардыѓ сзiн Хансара толыћтырып жатыр: – Ќлгi шп танапты жљйе дегеннiѓ авторы ѕой. – Ал мына аузындаѕы тiстеп тџрѕан шбi несi? – Ой, аѕай, ћалай тљсiнбейсiз? «Hзiѓ насихаттаѕан шбiѓдi зiѓ же» деген идеяны бiлдiредi емес пе? Ендi Хансараныѓ сзiн Жауар толыћтырды: – Иќ, Хансара дџрыс айтады. «Бiзге бидай мен ћызылша керек, ал ћџр шбiѓдi зiѓ же» деген сз ѕой. Мџны карикатура дейдi. Вильямстi сыћаћ етiп тџр емес пе? Ендi с*зге там-тџмдап Хаћназар мен Айтан да араласты. Бџларѕа Вильямстiѓ де, оѕан ћарсы кљрес жљргiзушi Лысенко-

ныѓ да есiмi бiршама таныс. Ауыл шаруашылыѕы таћырыбындаѕы лекциялардан, кпшiлiк љшiн дауыстап оћылѕан ќр тљрлi кiтап љзiндiлерi мен маћалалардан бџл екi адамныѓ есiмi ћџлаћтарын тiлiп тљсердей естiлушi едi. Былтыр Жауарѕа жер кљтiмi жнiнде з аттарынан маћала жаздырѕанда ћалай да ќлi ойы шала Жауардыѓ айтуымен сол екi ѕалымныѓ да фамилияларын ћыстыруѕа келiсiм берген. Хаћназар мен Айтан љшiн бџл бiр тљрлi кѓiлге томпаћ крiнгенмен, кнулерiне тура келiп едi. Ендi ћайтсiн, бќрiбiр мџныѓ бќрiн ћаѕазѕа тљсiрушi Жауар ѕой. Сол љшiн ѕана жоѕарыдан Хаћназар жнiнде сигнал тљсiп, мџныѓ зi Аћћоразовтыѓ ћолына таѕы бiр шоћпар бергенiн бџлар ќлi бiлмейтiн. Айтыћ ауыр тыныс алды. Былтыр Кљнестiѓ Хаћназарѕа осы Айтыћ жнiнде айтћаны рас едi. «Хаћназар ќлiптi таяћ деп бiлмейдi, менiѓ кљйеуiм болмаса, оныѓ ћолынан тљк келмес едi» деп Айтыћтыѓ ќйелi таратып жљрген сздердiѓ тљп-тркiнi осы Айтыћтыѓ кмекейiнде жатыр. Ќйелiнiѓ iшiне жел бiтiрiп отырѕан да осы Айтыћтыѓ зi. «Балыћтыѓ тiлiн баћа тљсiнедi» дегендей, оныѓ бќрiн Кљнес айна-ћатесiз танып бiлгесiн ѕана кљйеуiнiѓ алдында iрi сйлеген. Айтыћ осындай адам бола тџра, жаѓа Жауар «Крокодил» журналын алдарына тастаѕанда ћатты шошитын жнi жоћ емес едi. Колхоздыѓ бљкiл кiрiс-шыѕыс есебi з ћолында, Хаћназардыѓ баѕын ћызѕанып па, ќлде басћа себеп пе, жоћ, жоспарлы жџмыс па, ћалай да ара-тџра келiп тџратын тексерушiлердiѓ, тiлшiлердiѓ бiрi болмаса бiрi шџбарлыћтардыѓ ћылтаѓ жерiн тауып, мына журналдыѓ бетiнде џрып ћалды ма деп тџла бойы дљр сiлкiнген. Мейлi Айтыћ Хаћназар жнiнде не десiн, оныѓ ту сыртында тџрып, абыройынан ћалай опырып жесiн, бќрiбiр «кемедегiнiѓ жаны бiр» екенiн џмытћан емес. Бќрiбiр бџл Хаћназардыѓ тасы рге домалай берiп, «Шџбардыѓ» туы жыѕылмауын тiлейдi. Ендi кѓiл жайланѕасын, сирек келетiн кк езу мылжыѓдыѕына басћан Айтыћтыѓ май ћџюымен љш адам бiраз даурыѕысты. «Крокодил» журналы ћолдан-ћолѕа кштi. Бiр ћараѕанда мейiрлерi ћанбай, ћайта-ћайта алып ћарасты. Тiптi шай ћџйып отырѕан Кљнеске дейiн журналды ћолына алып, мџћабаныѓ сыртындаѕы шп тiстеген адамныѓ аузы-мџрны, ћџлаѕы, аѕаштан шауып-шауып апарып жапсыра салѕандай доѕал сыћпытына џзаћ љѓiлдi. Айтан iстiѓ мќн-жайына бiрте-бiрте ћанды. – Апыр-ай, сонда осындай љлкен оћымыстыны да ќжуа

еткендерi ме? – Сќл бгелiп, сзiн ќреѓ жалѕастырды. – Бџл жазѕанныѓ да маѓдайынан баѕы тайѕан бiр шаѕы болѕаны да. Жауар мырс-мырс етiп таѕы кљлдi. – Ата, бџл адам ќлдећашан лiп ћалѕан. Соѕыстыѓ алдында, отыз тоѕызыншы жылы. Бџл Хаћназарды елеѓ еткiздi: – Hлiп ћалды дегенiѓ ћалай, шыраѕым? Hлiп ћалса, ќлгi Лысенко дегенiѓ мџнымен ћалай шайћасып жљр? О дљниеге барып найзаласып келе ме екен? Жоћ, ќлде мынаныѓ ауыћауыћ тiрiлiп келетiнi бар ма? Хансара ќкесiнiѓ сзiне кљле ћарады: – Кке, Лысенко Вильямстiѓ зiмен емес, оныѓ жолын ћуушы iзбасарларымен кљреседi ѕой. – А, солай ма? – Хаћназар басын тмен салып, шындап-аћ ойѕа батты. Сќлден соѓ басын ктерiп алып, ћорѕасын тљстес жанары шам жарыѕынан бiр тљрлi лайлана ћџбылып сйледi: – Егер осынша жылѕа табан тiреп келе жатћан мыћты iзбасарлары болса, мейлiѓ мыѓ жерден ќжуа ћыл, бџл Белќмiстiѓ оѓай Белќмiс болмаѕаны. – Оѓай емес! Оѓай пенде емес! – Хаћназардыѓ сзiн бас изеп, ћатты дауыстап ћџптаймын деп, бљкiл денесiмен ћозѕалаћтап, Айтан кесесiндегi шайын да тгiп ала жаздады. – Неѕыласыѓдар, – деп Айтыћ бќрiне басу айтты. Мџндай ќѓгiмемiздi бiреу естiп ћоймасын деген сыѓайы: – Жауар, Хансара, сен де тыѓда. Љлкендердiѓ аузынан ћызѕан кезде ќр тљрлi сздер шыѕа бередi. Бiраћ сендер, болашаћтарыѓ алда, ондай сзге ќуес болмаѓдар. Мына журналды ендi ешкiмге крсетпей-аћ та ћойыѓдар! Тап сол жылдарда егiншiлiкпен бiте ћайнасћан, одан басћа ћам-ћарекетi жоћ адамдар љшiн мџндай ќѓгiмелердiѓ тљбегейлi мќнi бар едi. Осындай iрiлi-џсаћты наразылыћћа џћсас сздер ќрћилы адамдардыѓ арасында ќрћилы жаѕдайда ќрћилы тљрде айтыла берушi едi. Бiраћ оныѓ бќрi от басы, ошаћ ћасындаѕы сзге џћсап, одан ќрiге баруѕа дќрменi жете бермейтiн. «Љндемеген џтады», «Бiр елi ауызѕа екi елi ћаћпаћ», «Пќле басы тiлден» дегендi шариѕат сзiндей кретiндер кбiне басым шыѕатын. Ћаяз бен Џрћияныѓ тойына шаћырылатын адамдар кп екен. Олардыѓ бiразына шаћыру билетiн тарату Жауарѕа жљктелiптi. Жауар соны айтып, «етке ћара» дегенге де болмай орнынан тџрды. Мына љш адамныѓ, тiптi заты ќйел Кљнестiѓ де басына *зiнiѓ осы келiсi бiраз зiл тастаѕанын сезгендей бќрiне сљзiле бiр ћарады да, есiкке беттедi. Бџл кеткесiн љйдегiлер орындарында омалѕандай едќуiр

сџлыћ ћалды. Тљпкi блмеге сљѓгiп кеткен Хансара ћайтып крiнген де жоћ. Ќѓгiменi ћайта жаѓадан жандандыру љшiн Хаћназардай адамныѓ ћайраты керек болѕан сияћты. Кљнес жердегi дастарћанды жиып ќкетiсiмен, Хаћназар аяѕын созып жiберiп: – Айтеке, мен сiздi шаћырѕаным зiѓiзбен осылай кеѓ отырып, бiр iс жайында аћылдаспаћ едiм, – дедi. – Е, е, соныѓызды айтсаѓызшы, – деп Айтан да ендiгi ќѓгiмеге бар пейiлiн бере ыѓѕайланып, оѓдалып отырды. – Ана жылдары осы «Шџбарда» жаппай ескi љйлердi бџздырып жатћанымда бiр шал маѕан «Хаћа, трiмнен крiм жуыћ ћалѕанда маѕан жаѓа баспананыѓ керегi не, о дљниеге бiрге алып кетпеймiн ѕой» дегенде, мен «ќй аћсаћал, о дљниеге барсаѓыз баспанасыз ћалмассыѓ, ќзiрге тiрiсiѓ ѕой, тiршiлiкте, аћтыћ демiѓ ћалѕанша крiѓдi емес трiѓдi ойла, крiѓдi емес, трiѓдi тљзе» деген едiм. – Е, ќлгi иманды болѕыр Керiмбек шалѕа айтћаныѓыз ѕой. – Иќ, Керiмбек шалѕа. Сол сзiм мќтел болып кеткен сияћты. Ендi ћарасам, сол сзiм кейде зiме де баѕышталатын сияћты. Мен де темiрден жаралѕан адам емеспiн. Тљбiрiне су жетпеген ћурай сияћты мен де бiр кљн бљгiлемiн ѕой. Бастаѕы баћ ол да бiреу љркiткен ћџс сияћты џшып кетпесiне кiм кепiл. Менi анау оћымысты Белќмстен ќулие ѕой деп пе едiѓiз. Ќне, ол да аузына шп тiстеп ћалыпты. Ќйтеуiр бiр кљндiк тiршiлiкте мыѓ кљндiк кейiнгiге iз ћалдыр дейдi ѕой бiлетiндер. Аћсаћал, сiз хош крсеѓiз, мен з басыма бiр жаѓа љй салсам деймiн. Айтан отырѕан орнында бљлк-бљлк етiп кеѓкiлдеп кљлдi: – Апыр-ау, сiз љй салу љшiн де мен сияћты ћырћылжыѓныѓ аћылы керек болып па? Хаћназар тмен ћарап тџнжырап отырѕан бас бухгалтердi бiр барлап алды да шалѕа џмсына тљсiп, таѕы бiраз сз арнады. – Аћсаћал, сiз, мќселенiѓ байыбына бармай отырсыз. Љй болѕанда жай љй емес. Баспана десем мына баспанам да бiр басыма жетерлiк ћой. Жаѓа сiз келген бетте анау ћабырѕадаѕы сан ћиырдан келген дљниелiктердi неге тамашалатты дейсiз. Ондайлардыѓ бiразы ана блмеде де кр жердiѓ бќрiн алып љйiлiп жатыр. Бiразын Кљнес бљктеп-хаттап сандыћтарына да салып тастады. Сандыћта шiрiген ырзыћтан не пайда? Соларды былай жарыћћа шыѕарып ћойсам деймiн. Ол љшiн мына менiѓ екi-љш блмем жете ме? Олардыѓ бќрiн жайнатып ћойсам, џйыћтайтын жерiмiз ћалмайды ѕой. Сосын да ма, ќлде тљленнiѓ тљрткенi ме, ќйтеуiр бiр ой мазамды алып, ес таптыр-

май ћойды. Облыста, ауданда бiраз оћыѕан басшы адамдармен сйлесiп крiп едiм, кбiсi ћол шапалаћтап ћарсы алды бџл ойымды. Шын-тiрiгi аралас ќйтеуiр, «ойбай, Хаћа, сiз деген сондай да мџндай адамсыз, бљгiн љйiѓiз болса ертеѓ музей болады, бќрiбiр колхоздыѓ меншiгiне ћалады, салыѓыз ондай љйдi» деп, басымды одан сайын айналдырды. Айтан ауыћ-ауыћ бљкiл денесiмен бљлк-бљлк етiп, ќлi де мџныѓ Хаћназар басымен зiне љй салуѕа ћайдаѕы бiр шалдыѓ рџћсатын керек еткенiн тљсiне алмай отыр. – Айтеке, сiз дџрыстап џѕыѓыз, – деп ендi ѕана бас бухгалтер Айтыћ сзге араласты. – Бџл љйдiѓ тџрћы блек болайын деп тџр. Хаћаѓ сiзбен тегiн аћылдасайын деп отырѕан жоћ. Ол љй болѕанда ѕимарат деймiз бе, аныћ соныѓ зi. Былайша айтћанда, ћаладаѕы екi ћабат љй. Оѓдай љйде ћалада ќлденеше семья тџрады. Сол мына ауылдаѕы жџрттыѓ кзiне ћалай крiнбек, сiзден аћсаћал адам ретiнде соны сџрайды. Екi ћабат љй дегендi кѓiлге томпаћ крсе де, Айтан аћсаћал жедел жауап бердi: – Апыр-ау, екi ћабат љй салсаѓыз несi бар екен. Анау кеѓсенi де, ћонаћ љйдi де, басћасын да тџрѕыздыѓыздар ѕой. Бџл да ондай шаѓыраћтыѓ бiреуi болып тџрар. Жермен-жексен љйдi ћџдай бiздiѓ маѓдайымызѕа байлап ћоймаѕан шыѕар. Тап осы сќтте Хаћназар мен Айтыћћа бџрынѕы ауыр мiнездi шал тонын ауыстырып кигендей тым жеѓiлтек крiндi. – Менiѓ осы ойымды кџптамайтын бiр-аћ адам бар, ол мына бас бухгалтер Айтыћ, – деген Хаћназар сзi де шалдыѓ санасына суыћ су бљрiкпедi. – Аћсаћал, сiз былай кеѓ аћылмен трелiк етiѓiз, – деп Айтыћ Айтанѕа бар денесiмен бџрылып, ендi-ендi екiлене сйлейтiн тљрi бардай жљзi суыћ тартты. – Екi ћабат љй. Хаћаѓныѓ з семьясы љшiн ѕана. Ол бiздiѓ кзге сљйел, басћаныѓ ћолында шоћпар болмас дейсiз бе? – Жаћсылыћ ћџдай бџйыртса ћашан да з игiлiгiмiз! – деп жаѓа ѕана жеѓiлтек крiнген шал бiр тљрлi ћайратпен шарт ете ћалды. Еттi жљзiнде аз-кем ашу да тљйiлгенге џћсады. – Бiздегi жаћсылыћ басћаныѓ iшiн ћарыса, ол бiзге ћол байлау емес. Одан байланѕан ћол бiржола кесiлiп ћалсын. Несi бар екен, бiз љй салсаћ, кљй жинасаћ, басћаныѓ ћорасындаѕысын џрлап ќкеп, бќрiн соныѓ сљйегiнен ћалап жатћамыз жоћ ћой. Iбiлiс, жын-шайтан азѕырѕан жаман ырым деп жќне айта алмайсыѓ, Хаћа, менен бата сџрасаѓыз, бетiѓiзден жарылћасын, Кожахмет Яссауидiѓ мазарын тџрѕызсаѓыз да iске сќт. Ћџдай дегенiѓiздi болдырсын! Алла-акбар!

Айтан ћол жайып бетiн сипады. Басћалар да соны ћайталады. Бџл жаћтыѓ халћы кп бiле бермейтiн Ћожахмет Яссауидiѓ мазарын да шал аузына алды. Ана жылы Москвадаѕы Бљкiлодаћтыћ крмеге поезбен бара жатып, Тљркiстан ћаласыныѓ тџсынан ткенде бiр заманда ќлемнiѓ ќмiршiсi Аћсаћ Темiрдiѓ дем беруiмен салынѕан Ћожахмет Яссауидiѓ мавзолейiн алыстан болса да ѓџсћап крсетiп, ол жайында азкем маѕлџмат берушi адамдар табылып едi. Сол естiгенi мен кргенi ћарт ккiрегiнде хатталып ћалса керек. Хаћназар мен Айтыћ бџдан кейiн де кљдiк пен жорамал аралас бiраз сздер айтты. Бiраћ з ћазылыѕымен бiржола томырылѕан шал ол сздердiѓ бiрiне де мiз баћћан жоћ. Кљнес тырсиып жарылѕалы тџрѕан сап-сары семiз ћазысы бар љйме табаћ ет ќкелгенде бџл ќѓгiме сап тыйылды. Ендiгi сз жылћы малыныѓ арзандап кеткендiгi жайында едi БЕСIНШI ТАРАУ Осы молшылыћ кљзiнде Хаћназардыѓ тбесiне нџрлы жаѓбыр одан сайын тпелеп жауѕандай едi. Ћанша џшпа кѓiл пенде болѕанмен, зi љшiн наѕыз жан семiртер шаћ екенiн де тљйсiндi. Бiраћ оѕан ћарап, жамбастап жатып, ћарнына ћор жинайтын Хаћназар бар ма, сол баяѕы тiрлiгiн жалѕастыра бердi. Хаћназар љшiн олжаныѓ љлкенi ћабаћтарына ћатћан мџзы сљйменмен ойсаѓ кетпестей крiнген Аћћоразов пен бiр кездегi аѕа, џстаз Дќкеновтiѓ зiне оѓ шырай бере бастаѕаны едi. Хаћназар ќсiресе Дќкенов ккiрегiндегi мыѓ жылдыћ тоѓныѓ шiлденiѓ аптап ыстыѕына тап болѕандай оћыстан жiбiп сала бергенiне ћуанды. Бiрде аудандыћ партия комитетiнiѓ бюро мќжiлiсiнен кейiн Дќкенов Хаћназарды оѓаша алып шыѕып бiр сыр айтты. Ќѓгiме Аћћоразов жайында едi. Осы кљзде Ќлiпбай Дќкенов басћарѕан «Ккорай» колхозы барлыћ крсеткiштерi бойынша «Шџбардан» кейiнгi екiншi орынѕа ктерiлiп едi. Бџл Ќлекеѓ љшiн љлкен абырой. «Ккорай» да «Шџбар» сияћты аудан, облыс тљгiл, бљкiл республика бойынша маѓдай алды шаруашылыћћа айналды. Аћћоразов осыѕан орай «ккорайлыћтарды» ћџттыћтаѕан болып, колхозѕа соћћан едi. Дќкенов оныѓ сол жљрiсiн бiр тљрлi созыѓћы етiп айтты. Аћћоразов келедi де колхоздыѓ «бес басалћасымен» аздаѕан ќѓгiме ткiзедi. Дќкенов оныѓ сзiнiѓ басына лайыћ емес тым сџйыћ шыћћанын к*ѓiлiне тљйедi. Кешкiлiк Дќкеновтiѓ

шаћырѕанын елеѓ ћылмай, басћа бiр ескi белсендiнiѓ љйiне барып тљседi. Сонда тљнейдi. Бџл белсендi болѕанда соѕыстан кейiнгi жылдарда џзаћ уаћыт бухгалтер, бригадир ћызметiн атћарѕан, «а» мен «б»- ны айыра алатын, зiнше ќлi де тџѕырынан таймаѕан, iскерлiгiнен серiлiгi басым, тiлi тљзу, тљсi жылтыр адам едi. Дќкенов осы колхозѕа председатель болып келiсiмен, оны бригадирлiктен жџлып тастаѕан. Бiраћ ол жазѕанныѓ бiржола жљнi жыѕылып ћалѕан жоћ, одан берi бiраз жыл тсе де, ќлi де анау-мынаудан, атћамiнерлiктен дќмесi бар, реттi жерiнде iрi сйлеп, ксемдiгiне басатыны ќркiмнiѓ назарына iлiгiп жљретiн. Аћћоразов соныѓ љйiне тљнеп, сол љйден аттанады. Талдыћорѕанѕа келiсiмен, кмекшiлерi арћылы Дќкеновтi шаћыртады. Бџл шаћырудыѓ тегiн еместiгiн Дќкеновтiѓ iшi сезгендей едi. Айтса айтћандай, Аћћоразов аћ тiстерiн сызылтып, жылы сйлеп, ќѓгiменi тым кеѓ шеѓберде ћозѕайды. «Жеке шаруашылыћтыѓ аты жеке шаруашылыћ. Бiз бљкiл облыс, тiптi ел намысын ойлауымыз керек. Жеке шаруашылыћ ћанша рiстегенмен, оныѓ табысы бљкiл облыс жџртыныѓ мџртын майлауѕа жетпейдi. «Ккорайды» табанынан тiк тџрѕызып бердiѓiз. Оѕан раћмет. Бiз сiздей адамдардыѓ тќжiрибесiн, ћабiлетiн кљш-ћуатыѓыз барда сарћа пайдалансаћ деймiз. Сiздi, Ќлеке, жер-суы мол, адам кљшi де жеткiлiктi, бiраћ темiрдей ћолдыѓ жоћтыѕынан тџралап, еѓсесiн ктере алмаѕан, артта ћалѕан шаруашылыћтардыѓ бiрiне жiберсек деймiз». Дќкенов бџл сздердi кѓiлiне суыћ алады. Аћћоразовтiкi облыс ћамын ойлаудан грi «Ккорайдан» Дќкеновтiѓ табанын тайдырып, орнына зi кеше љйiне тљнеп шыћћан тiлi тљзу, тљсi жылтыр белсендiнi ћою маћсатына кбiрек џћсап кетiп едi. Жќне мџнысы жеке дара тџрѕан да маћсат емес, тиiстi жалѕасы бар, айлалы шара екенiн де Ќлекеѓ ћаћас жiбермейдi. Себебi осы сзi љстiнде жаѕалата Хаћназарды да екi-љш рет атап ткен едi. Тегiнде бџл басћа амалы таусылѕасын тљбi сол, Хаћназарды орнынан ћозѕаудыѓ ћамынан туѕан ќпселеѓ, оны наућанѕа айналдырѕансып, сз боранын ћоса ктерiп, ыћтырып ќкетпек ой-пиѕылдыѓ алѕашћы џшћыны едi. Бiраћ Дќкенов ол џшћынды жанбай тџрып сндiрдi. – Ћараѕым! – деген едi Дќкенов зiнiѓ керiм даусына зiл салып. – «Дараћ бiр жерде кгередi» деген сз бар. Адам да сол сияћты зiнiѓ кгерген жерiнде ѕана кгередi. Екiншi жерде кгере алмайды, кктей солады. Мен бiр емес, екi

жерде кгерiппiн. Ал љшiншi жерге барып жапыраћ жай дегенiѓ ћиянат. Демiне нан пiсiп, ћайратым тасып тџрѕан жас емеспiн. Осы сзден кейiн Аћћоразов та шарасыз кљйде ћалѕан. Бiрер кљннен соѓ «Ккорайѕа» облыстыћ газеттiѓ бас редакторы жетiп едi. Ол Дќкеновтi соѓынан iле-шала ћуып келгенге џћсайды. Келген бетте зiнiѓ Дќкенов жайында маћала жазбаћ екенiн айтћан. – Ћанша уаћытћа келдiѓiз? – деп сџрайды бџл. – Осы бiр кеш зiѓiзбен ќѓгiмелессем болды емес пе? – дейдi редактор. Дќкенов оныѓ бет-ќлпетiнiѓ ћимылынан, жљрiс-тџрысындаѕы орынсыз шапшаѓдыћтан жоспарлы жџмыспен емес, iнiне су толѕандай оћыс бiр жаѕдай шоршытып тџрѕызып, осылай ћарай дедектетiп ќкеткенiн тљйсiнедi. Тљйсiнедi де мыћтап кѓiлге тљйедi. – Ћараѕым! – дейдi бџѕан да Дќкенов. Ќнеукљнi Аћћоразовћа сйлегендей бџл жолы да даусына зiл салады. – Сен от ала келген адамѕа џћсама. Егер мен туралы шынында жазбаћ ниетiѓ болса, ћасымда екi-љш кљн бол, тiптi бiр жџма бол. Шаруашылыћты арала, елдi кр, жердi кр. Ќйтпесе бiр кеште менен не џѕасыѓ жќне де йтiп жазѕан жазу саѕан да, маѕан да џшпаћ ќпермейдi ѕой. Дќкенов зiнiѓ осы сзiнен соѓ, редактордыѓ ќлдебiр дќрменсiздiкпен жетiм баладай млигенiн байћайды. О бастаѕы топшылауыныѓ дџрыс екенiн жќне баѕдарлайды. Ћайтсе де мџны мыћтап мџрындыћтап алып келген бiрдеме бар. Дќкенов соны дќлдеп таныѕысы келедi. Кешкi ас љстiнде сзге алдандырып, ќр ћиырѕа бiр тартады. Редактор оѓайшылыћпен сыр алдыратын жас бала емес. Сонда да Дќкенов редактор кеткесiн бќрiн саралап, електен ткiзiп, мџныѓ Аћћоразовтыѓ тапсыруымен келгенiн џѕады. Аћћоразов ќнеукљнгi з џсынысыныѓ ћайтсе де Дќкеновтiѓ кѓiлiнде дыћ ћалдырѕанын еске алып, соны жуып-шаю љшiн облыстыћ газет редакторыныѓ тура зiн жiбере ћойып отыр. Бџѕан жеѓiл-желпi маћала жаздырып, оны газет бетiнде жылт еткiзсе, «ћасћыр да тоћ, ћой да аманныѓ» зi болып шыѕады. Ал редактор «Ккорайда» жата-жастанып, Дќкенов, ол басћарѕан шаруашылыћ жайында жџрттыѓ кѓiлiн аударар кљрделi маћала жазса, бџл Аћћоразовтыѓ саясатына сай келмейдi. Аћћоразов Хаћназардыѓ баѕын ћызѕанса, ырыћћа кне ћоюѕа жоћ Дќкеновке де наразылыѕы оянып келе жатћан. Жќне бџл наразылыѕы тез оянып келе жатћан. Сосын да облыстыћ газеттiѓ бетiнде Дќкеновтiѓ

есiмiн тым дабырайтып жатудыѓ ћажетi жоћ. Дќкенов ондай маћтауѕа лайыћ бола тџра солай. Мiне, осы жайды Хаћназарѕа нљктесiне дейiн шегелеп, таптай, созыѓћы етiп айтты. Тек бџл тыћыр ертеѓгi кљн саѕан да таянатын тыћыр едi деген тљйiнiн ѕана iшiне бљгiп ћалды. «Шайнап берген ас болмайды», ол жаѕына Хаћназардыѓ зiнiѓ де зердесi жетер деген ойы едi. Бiраћ бџл жолы Хаћназардыѓ оѕан зердесi жетпедi. Аѕаныѓ бџлайша сйлескенiне мќз болып, шаттанып, бџл ќѓгiменiѓ тасасында не жатћанына ой жљгiртуге заућы соћћан жоћ. Тiптi ќѓгiменi шала тыѓдаѕанѕа џћсады. Hз тарапынан Дќкеновке де бiраз жайларды айтћан болды. Аћырында, «Аѕасы, кптен ћатынамай кеттiѓiз» деп, Дќкеновтi з аулына ћонаћћа шаћырды. Жаћсылап ћарсы алатынын да ескерттi. Дќкеновтiѓ оѕан кљмќнi жоћ едi. Бiраћ «мен ел сзiне ћалѕан адаммын ѕой, Аршагљл болса да сонда, сќл саябырлай тџрайын» деген желеумен бџл шаћырудан бас тартты. Бiраћ Хаћназар аѕамен ћоштасћанда кѓiл-хошы сонда да жоѕары едi. Аћћоразов та солай. Бiр-екi рет бџл барѕанда елпелектеп, аѕынан жарылѕансып жылы шырай крсеттi. Тек зiнiѓ екi ћабат љй салмаћшы екенiн айтћанда ѕана сќл тымырайып, жљзiнен не ћџптаѕандыћ, не ћарсылыћћа џћсас еш белгi танытпады. Ернiн ћыбырлатып та ол жайында лќм-мим деген жоћ. Тек шоћпардай ћас-ћабаѕыныѓ астындаѕы отты жанар ѕана басћаныѓ бќрiнен ћаймыћпаѕанда зiѓе баспана салу љшiн менен аћыл сџрап тџрсыѓ ба дегендей едi. Хаћназар з кеудесiндегi асыћ кѓiлдiѓ ырћымен бе, ќйтеуiр солай танып, солай ћабылдады. Осы кљзде Текелi ћаласындаѕы бiр ћџрылыс мекемесiмен шарт жасалып, ол љйдiѓ iргетасы ћалана да бастады. Жер-жерде Хаћназарѕа да iш тартатын адамдар кп ћой. Ћалай да «Шџбарда» љлкен тексерiс болѕалы тџрѕанын кейбiр жанашырлар арћылы бџл естiген де едi. Анда-мџнда ши жљгiртiп, бџл сыбыстыѓ тркiнi Аћћоразов жаћта екенiн топшылаѕан да. «Тексерсе тексерсiн» деген ќрбiр сљттен аћ, судан таза адал адамѕа лайыћ еркѓiлдiлiк ћана мџны орынсыз мазасыздыћ, секемшiлдiктен ћорѕап жљрген. Жќне осы кљзде Аћћоразовты Хаћназармен бiржола достастырѕанѕа џћсас таѕы бiр жаѕдай болды. Аћћоразовћа Алматыдаѕы Љкiмет љйiнен телефон соѕылды. Трубканы џстап тџрѕан Республика басшысы едi. Хаћназар Халыћбергенов екiншi мќрте Социалистiк Еѓбек Ерi атаѕын алѕанда сонау Сарбастауѕа дейiн Хаћаѓмен бiрге келiп, осындаѕы

кiшiгiрiм ћарсы алу салтанатынан кейiн Аћћоразов, Саудабаевтардыѓ аћыл салуымен таяћ тастам жердегi «Шџбарѕа» соћпай, зге облыс адамдарымен бiрге Талдыћорѕанѕа тiке тартып кеткен љлкен кiсi осы. Бџл оныншы октябрь кљнi болатын. Басћа да ауыл шаруашылыѕы нiмдерiмен бiрге ћой жљнiнiѓ де ћауырт тапсырылып жатћан кезi. – Алдаѕы он кљнде ћанша жљн бересiѓдер? – деп сџрады Республика басшысы. – Мыѓ тонна беремiз, – дейдi Аћћоразов. Республика басшысын з атымен жќне ќкесiнiѓ атымен атап жалпаћтап жатыр. – Hткен он кљнде ћанша бердiѓiздер? – Hткен он кљнде екi мыѓ тонна берген едiк. – Ћарћынныѓ баяулауына не себеп? – Жљн азайды ѕой. Бiраћ жоспарды орындаймыз. Оѕан кќмiл сенiмiмiз бар. – Ћашан орындайсыѓдар? – Бiрiншi ноябрьге. Мiндеттi тџрде. – Жаћсы. Орындаѕаныѓды сол кљнi тiкелей зiме хабарла. Аћћоразов кп ойланѕан жоћ, дереу кмекшiсiн шаћырып, оѕан тапсырма бердi. «Мен тоћыма маталарды сату жнiндегi облыстыћ базаѕа кеттiм. Облыстыћ тџтынушылар одаѕыныѓ бастыѕы, облыстыћ сауда блiмiнiѓ бастыѕы, облыстыћ автотрестiѓ бастыѕы – осы љшеуi де сонда келсiн. Дереу хабарлас. Олар менi сол жерден тапсын». Осыны айтты да, зi базаѕа тартты. Бџл мекеме облыстыћ атћару комитетiнiѓ кеѓсесiнен алыс емес едi. Аћћоразов келгенде, база директоры шошып кеттi. Hзi жалѕыз отыр екен. Аћћоразовтыѓ бџлай оћыстан бас сџѕатыны болмаушы едi. – Барћыт бар ма? – дедi Аћћоразов. – Бар. – Крсет. Екеуi ћойма аралады. Ћара, кк барћыттыѓ ћџшаћ жетпес љлкен-љлкен орамдары иiн тiресiп тџр екен. – Мџны не iстейсiѓ? – Облыстыћ сауда блiмiнiѓ берген разнарядкасы бар. Сол бойынша аудандарѕа блемiз. – Жоћ! – дедi Аћћоразов. – Бџл барћыт менiѓ айтћаным бойынша блiнедi. Осы екi ортада Аћћоразов шаћыртћан облыстыћ љш мекеменiѓ басшылары да базаѕа жеткен едi. Облыстыћ тџтынушылар одаѕыныѓ бастыѕына ћарап Аћћоразов:

– Неше машинаѓ бар? – деп сџрады. – Он машина бар, – дедi анау. – Сол он машинаѕа мына барћыттан сиѕанынша тиеп, кљзеуге кшiп кеп отырѕан малшыларѕа сатасыѓ. Сатћанда олар ћанша жљн ткiзедi, соныѓ сомасына ћарай сатасыѓ. Ћазiр шопандардыѓ кбi дерлiк жљн жоспарын орындап болды. Оларѕа таѕы ткiз деу ћиын. Ал мына ши барћытты крсе, з малдарыныѓ жљнiн ткiзсе де, бiрдеме табуы мљмкiн. Ол кезде ши барћыт дегенiѓ те ћат. Аћћоразовтыѓ мџнысы еѓ бiр оѓтайлы шара едi. Сол жерде ол облыстыћ автотрестiѓ бастыѕына таѕы «бес машина бл» деп, ал облыстыћ сауда блiмiнiѓ бастыѕына «берген разнарядкаѓды ћайтып ал» деп бџйырды. Кешкiлiк осы тапсырмалардыѓ ћалай орындала бастаѕанын тiкелей зiме хабарлаѓдар деп жќне тапсырды. Сол кљнi тљске тарта барћыт тиелген машиналар жанжаћћа адаѕайлап тартты. Бџлар еѓ алдымен егiншiлiгi аз, негiзiнде ћой малы сiрiлетiн алыстаѕы жазаѓ таћырлы аудандарды бетке алѕан едi. Ал iргедегi ћант ћызылшасы, сауын сиыры мол Ћарабџлаћ, Кксу аудандары есептен тыс ћалды. Мiне, осы жайды ќрћашан да ћџлаѕы тљрiк жљретiн Хаћназар да естiп, Аћћоразовћа салып џрып жеткен едi. – Иќ, Хаћа не мќселеѓiз бар? – деп Аћћоразов таѕы да жылы шыраймен ћарсы алѕан едi. – Базадаѕы барћытты сiздiѓ рџћсатсыз сатпайтын крiнедi. Содан бiзге бола ма? – Болѕанда ћандай, Хаћа-ау. Сiздiѓ жљн жоспарын орындаѕаныѓызды бiлемiз. Тек ћосымша жљн беруге шамаѓыз келе ме? Барћытты сол ћосымша ткiзiлген жљн сомасына ћарай блiп жатырмыз. Хаћназар «мыѓ тоннадай жљн берейiн» деп уќде еттi. – Ендеше ћайтыѓыз. Трт-бес машинамен барыѓыз да барћыт алыѓыз. – Сосын Аћћоразов Хаћназардыѓ кзiнше базаныѓ директорына звондады. «Хаћаѓ ћанша барћыт сџраса, сонша бер» деп бџйырды. Аћћоразов кљнбе-кљн бџл жаѕдайдыѓ бќрiн Саудабаевћа да хабарлап отырѕан едi. Хакназардыѓ да келiсiн џмытћан жоћ, жол-жнекей ескертiп ттi. Осы кљндерi Аћћоразов тек жљн мќселесiмен шџѕылданды. Облыстыћ статистика басћармасыныѓ бастыѕын шаћыртып, жљнге ерекше назар аударылуын тiндi, зiне ћарасты аудандыћ буындарѕа хабарласып, осы жнiндегi крсеткiштер мен аћпарларѕа мџћият болуды тапсырарсыѓ деп, ешћандай жаѓсаћтыћћа орын жоћтыѕын жќне ескерттi.

Hзi де тiкелей аудан-ауданѕа звондап, тиiстi адамдардыѓ ћџлаѕын бџрай бердi. Теѓ-теѓ ши барћыт тиелген машиналар жан-жаћћа аттандырылѕаннан кейiн екi-љш кљннен соѓ-аћ жљн ћаптады. «Шџбар» колхозыныѓ бастыѕы Хаћназар Халыћбергенов те з уќдесiнде тџрып, екi мыѓ тоннаны лаћ еткiздi. Жаћын кљзеуге кшiп кеп отырѕан малшылар арасына барып, ћосымша жљн ткiзу насихатын Хаћаѓныѓ зi бастап жљргiздi. «Љстерiѓдегi киiмдi дџрыстап киiѓдер, баяѕыныѓ малшы-жалшыларына џћсап, тiрi аруаћ сияћтанып, рiм- рiмi шыѕып жљрудi доѕарыѓдар, ћџдайѕа шљкiр, табыстарыѓ жоћ емес» дегендi бџрындар љнемi айтатын. Тiптi Хаћназар ер-тоћым, ћамыт-сайман, арба-шана кљтiмiн де назардан тыс ћалдырмайтын. Ќр жерiнен сынып, жарылѕалы тџрѕан ћайыс бџйымдарды крсе, «ќй, љйiѓде ћайтсеѓ де ет жейсiѓ ѕой, сонда ћолыѓныѓ майын мына жљген, мiлдiрiгiѓе неге сљртпейсiѓ» деп џрсатын. Ендi мынадай аћ тљйенiѓ ћарны жарылып, теѓ-теѓ барћыт келгенде Хаћназар сол љгiтiн мљлдем шабыттана љдеттi. Малшылар, басћа да колхозшылар жеке меншiк ћойларыныѓ жљнiн жаппай ткiзуге кiрiстi. Кей шопандар шалаѕай ћырыћтыћшылар ћалдырѕан ћоѕамдыћ малдыѓ мойын, бауыр жљнiн де бiр талын ћалдырмай сыпырып жатты. Мџныѓ бќрi Аћћоразовтыѓ жеке басыныѓ абыройы љшiн де љлкен ћызмет едi. Октябрьдiѓ жиырма сегiзi кљнi облыс жљн жоспарын сќлпќл артыѕымен орындап шыћты. Жартасћа ћонѕан бљркiттей саћ отырѕан Аћћоразов тиiстi крсеткiштер мен аћпарларды зi бас болып, жљзiктiѓ кзiнен ткiзгендей етiп, саралап тексердi. Астанадаѕы Орталыћ статистика басћармасына да ћаймаѕы бџзылмай, шетiнемей жеткiзiлуiн ћадаѕалады. Сосын Алматыдаѕы Республика басшысымен телефон арћылы жалѕасып, ол кiсiнi з аты жќне ќкесiнiѓ атымен атап: – Сiздiѓ тапсырмаѓыз бойынша Талдыћорѕан облысы мемлекетке жљн ткiзудiѓ жылдыћ жоспарын орындап шыћћанын, тiптi сќл-пќл артыѕымен орындап шыћћанын мќлiмдеуге рџћсат етiѓiз, – дедi. Бџѕан ћоса тиiстi мќлiметтердi атады. Республика басшысы бџл мќлiметтермен зi де танысып љлгерген екен. Аћћоразовћа ризалыћ бiлдiрдi: – Раћмет, Аћћоразов жолдас. Ендi сiзге љлкен тiнiш бар. Республика бойынша жљн ткiзу жоспары тым ћауiптi жаѕдайда тџр. Соѕан сiз ћол џшын берсеѓiз. Жљн тапсыруды тоћыратпай жалѕастыра тљссеѓiз.

Аћћоразов жалѕастыра тљстi. Ол таѕы да аудан-ауданѕа кљш салды. Жеке шаруашылыћ басшысы Хаћназармен тiкелей телефон арћылы тiлдестi. Хаћназар одан ќрi жiгерлене тљстi. Бiр кезде ћабаѕынан ћатћан мџзы кетпейтiн, оћтау жџтћандай љнемi кекiрейiп ћарайтын Аћћоразовтыѓ осы ыћыласынан айрылып ћалмау љшiн жќне аудан арћылы емес, зiмен тiкелей тiлдесуiн зор олжа крiп, бџл барынша жанталасты. Ќрi з колхозшылары љшiн де жаман емес ћой. Тек ендiгi жерде Хаћназар ћосымша жљнге айырбас ретiнде тек ши барћытћа ћанаѕаттанѕан жоћ. Бџл шаћта шџбарлыћтар бiраз аућаттанып, артыћ-ауыс ћор жиып та ћалѕан едi. Соѕан орай тџрмыс кркiн ћџрайтын ќрћилы ћымбаттыћ бџйымдарды ћатты керексiнетiн. Хаћназар осыны ескердi. Аћћоразовтан пљлiш, масаты сияћты мата, ол кезде те ћат кiлем, арнайы тiгiн фабрикасынан шыћћан тон, ерќбзел, тљрлi ћайыс бџйымдар, тiптi ауыл тџрмысына ќлi ене ћоймаѕан тоѓазытћышћа дейiн талап еттi. Бџл бџйымдардыѓ бiразы ќзiрге облыс клемiнде де шектеулi едi. Бiраћ Аћћоразов олардыѓ бiрiн де шетiнетпей еѓ алдымен «Шџбарѕа» жќне жљн бермекшi басћа да шаруашылыћтарѕа тiкелей жнелтiп жатты. Жќне ќр бџйымныѓ, ќр метр матаныѓ тiкелей жљн ткiзген адамныѓ ћолына тиюiн кќнiгi саћшыныѓ кзiмен ћатаѓ баћылады. «Ќр перѕауынныѓ тџсында бiр сџрћылтай» дегендей ќр аудан басшыларыныѓ тѓiрегiнде осындай ћат дљниелiктердiѓ жолын торып жљретiн пысыћ белсендiлердiѓ барын Аћћоразов жаћсы бiлетiн. Бџл жолы олардыѓ аузы мыћтап ћаѕылды. Аћћоразов зiне тiкелей мiндет жљктелсе, бџл ќрi оныѓ iскерлiгiне таразы боп тартылса, оны орындауѕа келгенде алдына жан салмайтын. Облыс бойынша таѕы да бiраз жљн ткiзiлдi. Аћћоразов мџныѓ абыройын ѕана арћаланып ћалѕан жоћ, з бетiнше бгде бiр есептi жќне жљргiздi. Аудандар бойынша ѕана емес, жекелеген шаруашылыћтардан жоспардан тыс осы Аћћоразов бџйрыѕынан кейiн еѓ кп жљн ткiзген ћайсысы? Соны да аныћтатты. Ќрине, ол «Шџбар» екен. Басћалары оныѓ ћарасын да кре алмайды екен. Мџны Аћћоразов мыћтап iшке тљйдi. Бџл «Шџбарда» есептен тыс ћоѕамдыћ мал бар деген сз. Мiне, Хаћназар Халыћбергеновтiѓ згеден блек жоспар орындаѕыш сићыры ћайда жатыр? Сљттен де, жљннен де, еттен де блек жарылып, крсеткiш атаулыныѓ еѓ биiк баѕанасына барып бiр-аћ жармасатыны отар-отар артыћ ћой џстап, табын-табын артыћ сиыр џстап, ке-

рек кезде бар тесiктiѓ аузын бiр-аћ жабатын жырындылыѕынан емес деп ћалай айта аларсыѓ. Саћтыћ еткенi сонша, Аћћоразов бџл тљйiнiн жан баласына сездiрген жоћ. Тiптi «Шџбар» жнiнде љлкен тексерiске жолдама берген облыстыћ партия комитетiнiѓ бiрiншi секретары Саудабаевћа да айтпады. Саудабаев з «санкциясын» џмытћан жоћ едi, тек Аћћоразов неге оны кейiнге ћалдыра бередi соны ѕана тљсiнбейдi. Бiраћ iске ћозѕау салып, ештеме демеген, облаткомныѓ жас председателiнiѓ з бiлгенi бар шыѕар деп, џзын арћан, кеѓ тџсаумен жљре тџруына кеѓшiлiк еткен. Аћћоразов «Шџбарда» мал басы ѕана емес, жер де есептегiден артыћ шыѕар, ќйтпесе ћара топыраћ ћоѓын аударып, суын берсеѓ барша љшiн де ырзыѕы бiрдей болуѕа тиiс ћой, ал мынаныѓ ћызылшасы мен бидайы, арпасы мен жоѓышћасы асып-тгiлiп жатћан бiрдеме, бџл ћалай да тегiн емес деп ойлаѕан. Тап осы кљз кљндерiнде Аћћоразовтыѓ осындай ойларына бiр жайдан Хаћназардыѓ зi де май ћџя тљсiп едi. Аћћоразовтыѓ екiншi мќрте тiнiшiнен кейiн де бiраз жљн тапсырылып ћалѕан кезде Хаћаѓ оныѓ кабинетiне таѕы да салып џрып келдi. – Хаћа, сйлеѓiз, – деп Аћћоразов љлкен љйдiѓ негелi келiнiндей ыздиып, жљзiне барлыћ нќрiн жиып, тым мейiрлене ћарсы алды. Бџл Хаћназарды одан сайын батыл еттi. – Шыраћ, сенi зiмсiнiп сйлеймiн ѕой, кешiр. Ана Шиманов былай жаман адам емес, бiраћ басыѓа келген бiр ойыѓды айтсаѓ болды – арћан љзген асаулыѕыѓды кргендей тосырћай ћарайды. Бiр ойым бар едi, соны сiзсiз шеше алмайтын сияћтымын ѕой. Анау Алматыныѓ тљбiндегi «Шыѕыс нџры» колхозын ћараѓызшы. Олар сљт жоспарын орындаѕасын ћалѕан сљттi ћымбат баѕамен сатып, шаш етектен пайда табады екен. Мен неге сйтпеймiн? Бiз де ћаладан алыс тџрмаймыз, бiз де жоспарды орындадыћ. Бџл сздердi естiгенде, «ќ, торѕа зiѓ келiп тљстiѓ бе» деген сайћымазаћ кљлкi Аћћоразовтыѓ жљзiнде жарћ еткен едi. Бџл кљлкiсi Хаћназардыѓ ккiрегiне тiкенектей ћадалса да, пќлендей мќн берiп жатпады. «Оћыѕан жас немелерде бола беретiн, бiз тљсiнбейтiн мiнез ћџбылыстарыныѓ бiрi шыѕар» дегенге жорыды да ћойды. Тљсi, кљлкiсi солай болѕанмен, Аћћоразовтыѓ тiлi майда едi: – Ќй, Хаћа, сiз де аѓѕалсыз-ау. Бќсе, Шиманов айтып-аћ едi, кейде бiр нќрсеге аѓсары ауса, жљрер жолын аѓдамай кетедi деп. Тiптi, оны зiмiздiѓ љлкен кiсi Саудабаевтыѓ да аузынан

естiген едiм, бќрi дџрыс-аћ екен, Хаћа. Солардыѓ айтћанындай болды да шыћты. Хаћа-ау, ол «Шыѕыс нџрыныѓ» iстеп отырѕаны ћып-ћызыл саудагерлiк ћой. Бќрiмiз йте берсек, мына колхозды не љшiн ћџрдыћ? Ау, онда ертеѓ коммунизмге ћалай барамыз, Хаћа-ау, зiѓiз былай љлкен кiсi болып аћылѕа салмайсыз ба? «Шыѕыс нџры», бќлкiм, астананыѓ дќл тљбiнде болѕасын, Алматы жќне Талдыћорѕан емес, ол астана, оныѓ халћы Талдыћорѕаннан жиырма есе артыћ, мыѓдаѕан жџмысшылары бар, сосын да «Шыѕыс нџры» љшiн басћа бiр шарт белгiлеген шыѕар. Ал сiз бен бiзге йту жараспайды. Жарѕа џрынамыз. Жоспарды екi-љш есе асыра орындасаѓыз да, тапсыра берiѓiз. Ол сiздiѓ мќртебеѓiзге мќртебе ћосады. Андаѕы ккiрегiѓiздегi ћос Алтын Жџлдыз да сол жоспар орындаѕаныѓыз љшiн, љстемелей орындаѕаныѓыз љшiн берiлiп отыр емес пе? Бљгiнгiдей жљн тапсыру сияћты ћосалћы мiндет љстiнде ћол џшын бергенiѓiз з алдына. Аћћоразов отырѕан орнында жайћалып, тгiлiп-шашылып сйледi. Хаћназар айтћаны болмаѕанымен де, кѓiлдi кеттi. Мџныѓ осы келiсiнен соѓ Аћћоразов ћойын кiтапшасына зi љшiн маѓызы бар таѕы бiр жаѕдаятты тљртiп ћойѕанын ол ћайдан бiлсiн. Бџл алпысыншы жылдарѕа ендi-ендi иек сљйеген кез ѕой. Осыдан он бес, жиырма жылдай уаћыт ткен соѓ, шаруашылыћтарды жоспарды асыра орындауѕа ынталандыратын осы Хаћназар мегзегенге џћсас шаралардыѓ заѓ жљзiнде енгiзiлетiнiн бџл да, Аћћоразов та ћайдан бiлсiн. Ћаѕази нџсћауды «ћџран хатымнан» артыћ кретiн Аћћоразов Хаћназарѕа деген сенiмсiздiктен кзi ћарауытћан мынадай шаћта оныѓ џсынысын ћарсы алдында љѓiрейген ћараѓѕы кр аузындай ћабылдамай ћайтсiн. Хаћназар мџны сол кр аузына ћарай баскз жоћ жетелеп бара жатћан шынжыр баулы ћара кљш иесiндей тура. Айна-ћатесi жоћ. Иќ, Аћћоразов iшiн тартып, љлкен бiр секiрiске ќзiрленген кљйi кљннен-кљнге ширыѕа бердi. Шындыѕында бџл секiрiс емес, бљкiл облыс жџртшылыѕын елеѓ еткiзерлiк љлкен бiр наућан едi. Бiр ѕана шаруашылыћ клемiнде жљргiзiлсе де солай. Бџл алѕашында басћа да жол iздеп крдi. Ќлiпбай Дќкеновтен бастап, Хаћназар екеуiн де «сiздердiѓ тќжiрибелерiѓiздi ел игiлiгi, облыс абыройы љшiн сарћа пайдалансаћ» деген желеумен басћа шаруашылыћтарѕа ауыстыруды ойлады. Алдымен Дќкеновтен баспалап сыр тартып к*рiп едi, ол мџныѓ маѓдай-

ына ћарай тџяѕын ћатты серiптi. Сосын да Аћћоразов бџл бетiнен ћайтып ћалды. Ендiгi баѕыт сол о баста кздеген тексерiс наућаны. Иќ, Аћћоразов сауысћаннан саћ. Бџл жолы ћателесуге хаћы жоћтыѕын зiне-зi мыћтап ескертiп отырудан жалыћћан емес. Бџл жолѕысы з басы љшiн љлкен сын, ћателессе љлкен мiн. Сосын да бџл асыћпайды. Биiк жартастыѓ басындаѕы арћарды џзаћ кздеген адамныѓ кзi мен ћолы талып мљлт кетуi ќбденаћ ыћтимал. Бiраћ бџл аѓ кздеген аѓшы емес. Аћћоразов басатын шљрiппе сан тараулы iстен тџрады. Бџл ататын ћорѕасын оћ мыѓ сан бытырадан ћџралады. Бќрiнiѓ басын бiрiктiрiп, жаѓылыспастай бiр уысћа жиып алѕан кљнде ѕана оѓ ћолыныѓ сџћ саусаѕын кљшпен иiп ћалмаћ. Жартастаѕы арћарды тым џзаћ кздеймiн деп, кзi мен ћолын талдырып, мљлт кететiн аѓшы бейѕамдыѕына џћсас бiр хал осындайда да болатынын Аћћоразов ћаперiне алмады. Сол Хаћназардыѓ зiне џћсап, осы iске аѓсары ауып, жљрер жолын аѓдамай кететiн, санасы тџмшаланарын да байыптап, барлап жатпады. Аћћоразов Хаћназар жнiндегi ћыл-ћыбырѕа дейiн алаћанѕа салып, екшеп, есепке алѕанмен, оныѓ алтынмен апталып, кљмiспен кљптелген дiнi берiк мыћты бiр тiреуiн кзi ћарауытып, санасы тџмшаланѕан ессiздiгi љстiнде назардан тыс ћалдырыпты. Ол тiреуi неше ћат дљниенiѓ астында, тасада жатћан да нќрсе емес. Тек Аћћоразов басына орнаѕан жай «крмес тљйенi де крмес» дейтiннiѓ еш бљкпесiз, еш астарсыз наћпанаћ зi едi. Ол кпе-крiнеу солай адасты. Аћћоразовтыѓ крмегенi Хаћназардыѓ асћан џйымдастырушылыћ ћабiлетi едi. Мiне, ол осыны ескермедi. Ќкем-ау, ћабiлет дегеннiѓ шет-шегi болѕан ба? Тас ћабырѕаныѓ ар жаѕындаѕыны кретiн, сандыћтыѓ iшiне ћџлыптап салып ћойсаѓ да, сол сандыћтыѓ бiр де бiр пџшпаѕына заћым келтiрмей, iз ћалдырмай шыѕып кететiн, ќлдећайдаѕы бiр тау басында тџрып, бiр айѕы ауа райын тап басып болжайтын адамдар жайындаѕы ќѓгiмелер сол кезде-аћ оћыѕантоћыѕаны барлар љшiн жаѓалыћ емес-тiн. Оныѓ ћасында жџрттыѓ кљнде кзбен крiп, кѓiлмен тљйсiнетiн ћабiлет иелерi ћаншама. Кѓiлдiѓ шерiн тарћатар, не ескi шердi ћозѕап, тереѓ жылымды ойѕа бастар, тамаѕынан шыћћан љн жџмаћтыѓ лебi болып ескен жезтаѓдай ќншiлер, он саусаѕынан кљмiс кљй тгiлтiп, к*з алдыѓда хор ћыздарыныѓ, ендi бiрде «ѕайбирен ћырыћ шiлтеннiѓ» биiн елестететiн аруаћ бейнелес домбырашылар, арћасы бiр ћозса алты ай жазѕа жаѕы талмай хисса айтатын аћын-жыршылар, екi елдiѓ

дауын екi ауыз сзбен шешкен ккiрегi кеѓ сарайдай дана шешендер ќлдекiмдердiѓ жоћтан бар еткен ћиял дљниелерi емес ћой. Бџл ћасиеттiѓ бќрi дљниеге шыр етiп келген адамдардыѓ кейбiрiнiѓ ѕана зiмен бiрге ала шыћћан алтын жыѕасы1, ырзыѕы. Туѕанда бiр уыс ћанды шеѓгелдеп туыпты дейтiн Шыѓѕыс ханныѓ нышанасындай тегi тљсiнiксiз, тџрћы блек белгiсi. Аћћоразов, мiне, осы жаѕдайды назардан тыс ћалдырды. Хаћназардыѓ таѕы бiр ћасиетi џйымдастырушылыћ ћабiлет, темiрдей кљш-ћайрат, ќрi з колхозыныѓ, з адамдарыныѓ мљддесi љшiн жан пида дерлiк риясыз жансебiлдiгi – бќрi бiр басына ћабат ћонѕандыѕы едi. Осы љшеуiнiѓ ћоспасы адамды тiптен тас тљйiн етiп, небiр ћџлама жар, тар жол, тайѕаћ кешу, тiптi таудан ћџлаѕан апатты ћара тасћынныѓ зiнен сљрiндiрмей аман алып шыѕары бар ѕой. Бџл жерде бiр ѕана баѕдарѕа кз салсаћ та жеткiлiктi. Џйымдастырушылыћ ћабiлеттiѓ, талап ћойѕыштыћтыѓ неше алуан ћыры бар. Ќѓгiме соныѓ бiр ћыры ѕана жнiнде. Ћандай да бiр тапсырма Хаћназар аузынан шыћса, ол сонысымен ерекше салмаћты. «Иќ, бџл кiмнiѓ тапсырмасы?». «Хаћназардыѓ». «Хаћназардыѓ?». Демек ол орындалу керек. Ешћандай џзын арћау, кеѓ тџсаусыз. Жљрдiм-бардымсыз. Сыныћћа сылтаусыз. Ол тапсырманы тiкелей орындаушы Хаћназардыѓ з аузынан нџсћау алмауы да мљмкiн. Тек ол Хаћназар есiмiмен байланыстырылса жетiп жатыр. Ќр орындаушы зiне жљктелгендi жерiне жеткiзу љшiн ћалай да кеудедегi жалынын ћаулатады. Жансыз кеуде, жалынсыз ккiрек жоћ. Сол кеудедегi жанды ћозѕап, ккiрегiндегi жалынды тџтандыратын Хаћназар есiмiнiѓ џшћыны. Иќ, кейде Хаћназар есiмi, оныѓ бойындаѕы жiгер от шыѕаратын шаћпаћ тасћа да џћсайды. Ќрине, басћа да шаруашылыћ басшылары з ћарауымдаѕы дљнием алѕа баспасын демейдi. Бiраћ олардыѓ шаћпаћ тасынан љнемi џшћын шыѕа бермейдi. Хаћназар дегенде ћара жердiѓ зi иiп сала беретiнi де содан едi. Бљгiнгiдей егiншiлiк клемi ћауырт џлѕайтылып жатћан шаћта да, танап-танапћа астыћ пен ћызылшаны орналастыруда Хаћназар бас агроном Курт Рейнградович Цихлерден бастап, ћарт дићан Айтанѕа дейiнгiнiѓ, басћа да жер танитындардыѓ бар бiлген-тљйгенiн сарћа пайдаланып, кќдеге жарату љшiн бойдаѕы кљш-ћажырын тгiп салатын. Топыраћ кљтiмi бџл ѓiрде *згеше ћамћорлыћта. Мал басы да солай. Бџл кезге 1 Ж ы ѕ а – хан, патшалардыѓ бас киiмiне бекiтiлетiн белгi.

дейiн «Шџбарѕа» ћарасты iрi ћара да, ћой-ешкi де тегiс сџрыпталып, бiразы тiптi асылдандырылып љлгерiлген. Сосын да олардыѓ берерi мол. Адамдары жаѓаѕыдай. Хаћназар есiмiнен тџтанып тџрѕан ќрћайсысы бiр жойћын кљш. Осылардыѓ бќрiнiѓ ћоспасы сол жылдары Совет Одаѕыныѓ жерiнде џшырылѕан тџѓѕыш жасанды жер серiгiн космостыћ орбитаѕа алып шыћћан сџрапыл ћуатты амалсыз еске салар едi. «Шџбар» да сол ћуатпен жарћырап жанды. Мiне, Аћћоразов осыны кргiсi келмедi. Хаћназар мќртебесiнiѓ себебiн басћадан iздедi. Ћарап жљретiн Хаћаѓ ба, сондай бiр кљндерде ойда жоћта Аћћоразовтыѓ шамына одан сайын тидi. Бџл жолы Аћћоразов тiптен долданды. Тiптi сол Хаћназар келiп, мџны креслосынан кљшпен аударып тастайтындай крiнiп, жљрегiнiѓ ћатты соћћанын да сездi. Бџл ќлдененiѓ сезiгiне џћсап ћауiптендiрдi де. «Жоћ, саћтанбаса болмайды». «Жетiсудыѓ аса шипалы, жанѕа жайлы таза ауасын жџтып жатћан, Мџхаметтiѓ љмбеттерi – ћазаћ бауырларѕа Кавказ тауларыныѓ баурайларынан, бiздерден – Мџхаметтiѓ љмбеттерi – шешен-ингуш жанашырлардан мыѓ-мыѓ сќлем! Бџл хатты жолдаушы алланыѓ адал пендесi, терiс ниеттi пенделерден ќрдайым аулаћ, пайѕамбардыѓ жебеуiмен еѓбек етушi Самрат, алланыѓ адал пенделерi – Халиль, Хамид, Ибрагим, њќм алланыѓ адал пендесi, жас болѕанмен ћџран уаѕызына ќрћашан адал, сауап боларлыћ iске бар кљш-ћажырын арнаушы Зайпулла жќне оныѓ шариѕат жолына да, зiнiѓ ћџдай љкiмiмен ћосылѕан бас иесiне де адалдыѕы жас нќрестенiѓ адалдыѕындай бар зайыбы Герта, алланыѓ пенделерi Вахит, Шалим деп атап айтамыз. Бiз осынау Кавказ тауыныѓ баурайында еѓбек ете жљрiп, бiр кезде алланыѓ љкiмiмен, жазмыштыѓ жазуымен Хаћназар Халыћбергеноѕлындай џѕлы адамныѓ ћол астында, тќрбиесiнде жџмыс iстегенiмiзге кљнiне мыѓ мќртебе ћџлшылыћ жасаймыз. Хаћназар Халыћбергеноѕлы бiз љшiн алланыѓ зi жiберген адамдай ќрдайым есiмiзге тљседi. Алланыѓ љкiмiмен бiз тайлытаяѕымызбен Жетiсудыѓ тамаша, ќрi суы мол жерiнде еѓбек етiп, кп ѕибрат алдыћ, к*п кљш-ћуатћа ие болдыћ. Ѕайбирен ћырыћ шiлтеннiѓ жебеуiмен бiз сол алѕан ѕибратымызды, кљшћуатымызды жалѕан, пайдасыз жаћћа ысырап етпей таза, адал еѓбек ету баѕытында жџмсап жатырмыз. Осындай шарапатты iске бiздi жарамды еткен алла таѕалаѕа мыѓ да бiр раћмет деймiз.

Бџрындар хабардар ћылѕанымыздай, бiз Кавказ тауыныѓ Сунжа аталатын жотасыныѓ баурайында таза ауа жџтып, еркiн тыныстап, зiмiзге жiберiлген тiршiлiктi ћызыћтап, мiр сљрудемiз. Бiздiѓ тауларда жемiс аѕашы кп, бiз оны алланыѓ ырысы деп бiлемiз. Сiздердiѓ таулар кбiне жалаѓаш, оныѓ есесiне суы мол, ћайнар-бџлаћтары жиi кездеседi ѕой. Ал бiздiѓ тауларда жемiс аѕашы те кп болѕанмен, су аз, ћайнар бџлаћтар те сирек кездеседi. Жемiс аѕашыныѓ молдыѕынан бiз алланыѓ љкiмiмен жазда жаѓбыр жаумаса да, ћуаѓ кљндер туса да бiз осы аѕаштардыѓ саясында кп зардап шекпеймiз. Аѕаш саясындаѕы топыраћта ылѕал мол болады ѕой. Бiз мџны алла таѕала те бiлiмпаздыћпен, тереѓ есеппен жасаѕан деп бiлемiз, бiзге деген шексiз ћамћорлыћпен жасаѕан деп бiлемiз. Бiз – Мџхаметтiѓ љмбеттерi, сiздер – Мџхаметтiѓ љмбеттерi – Хаћназар Халыћбергеноѕлыныѓ, Айтан ћарияныѓ, Абыл Ћџлымбетоѕлыныѓ жќне барша «Шџбар» азаматтарыныѓ халахуалын бiлгiмiз келедi. Hткен жылы бiзге жеткен љшбу хаттан бригадир – Абыл Ћџлымбетоѕлыныѓ сырћаттанып жатыр деген хабарын естiген едiк. Ол кiсi сырћатынан Ѕайбирен ћырыћ шiлтеннiѓ жебеуiмен тез айыѕып, ћатарѕа ћосылуына мыѓ да бiр тiлек тiлеп, кџлшылыћ жасаѕан едiк. Осы тiлегiмiз алла таѕаланыѓ ћџлаѕына жетiп, ол кiсi сырћатынан айыћты ма, соны бiлуге те зќрумiз. Бiз Хаћназар Халыћбергеноѕлыныѓ, Абыл Ћџлымбет-оѕлыныѓ тќрбиесiн ѕана емес, кп шапаѕатын крген адамдармыз. Шешен-ингуш азаматтары крген жаћсылыћтарды, шапаѕаттарды мџћият, мiр-баћи есте саћтайды. Сосын да бiз сiздермен мќѓгi тiлектеспiз. Аллам ћолдасын сiздердi, имам Шафы1 пiрiм жар болсын деп сiздерге љнемi тiлек айтамыз. Бџл тiлегiмiз љнемi аузымызда, кѓiлiмiзде жљредi. Жатсаћ та, тџрсаћ та оны ћайталай беруден жалыћпаймыз. Бiр халыћтыѓ зiмен дiндес екiншi халыћћа, зi тџрѕылас Мџхаметтiѓ љмбеттерiне арнап айтћан тiлегi алланыѓ ћџлаѕына, имам Шафы пiрiмнiѓ ћџлаѕына айћыныраћ жетедi деген сиетнама с*здердi бiз жадымыздан шыѕарѕан емеспiз. О, сiздер мен бiздердiѓ байланысымыз џзаћћа созылады, мќѓгi баћилыћћа џласар деп бiлемiз. Сiздердiѓ бiзге тигiзген шапаѕаттарыѓызды џмытсаћ, ол алла 1 И м а м Ш а ф ы – шешен-ингуш халћыныѓ пiр тџтатын ќулиесi, пайѕамбары.

алдында, Мџхамет пайѕамбар алдында, имам Шафы пiрiм алдында љлкен айып деп бiлемiз. Бiздiѓ еѓ љлкен аћсаћал – Самрат сiздердегi еѓ љлкен аћсаћал – дићан Айтан ћариямен жаяу жарысћа тљскенiн ќлi кљнге дейiн айтып жљредi. Ол жаяу жарыстыѓ еѓбекке деген ћџштарлыћты молайтуда кп шарапаты болѕаны аян. Оны таѕы да бiр еске тљсiрсек ћайта сауабы мол болар деймiз. Бiзде еѓ љлкен жаѓалыћ – баршамызѕа ортаћ екiншi ана тiл орыс тiлiмен айтћанда, Асса-Сунжа деп аталатын суландыру жљйесi салынып жатыр. Мiне, осы шарапатты iсте Мџхаметтiѓ љмбеттерi Хаћназар Халыћбергеноѕлыныѓ кп тќлiм-тќрбиесiн крген Зайпулла, Вахит, Шалим – љшеуi, сондай-аћ алла ќлi де ћуатын ћайтармаѕан Самрат аћсаћал љлкен белсендiлiк, кљшћайрат крсетуде. Бiз мынадай жаѕдайды ерекше ыћыласпен сiздердiѓ ћџлаћтарыѓызѕа жеткiзгiмiз келедi. Айѕайласаћ даусымыз жетпейдi, Кавказ тауыныѓ баурайында жаѓѕырыѕы ћалып ћояды. Солайы солай-аћ сыћылды. Алайда осы хат арћылы сiздер бiздiѓ даусымызды еститiн шыѕарсыздар деп ойлаймыз. Ћуана-ћџштарлана айтпаѕымыз мынау едi: Жаћында АссаСунжа суландыру жљйесiнiѓ ћџрылысы, њќм бљкiл бiздiѓ Чечен-ингуш Автономиялыћ Советтiк Социалистiк Республикасында ќмма осы таћiлеттес игi iстер хаћында бiздiѓ еѓ љлкен сќулеттi шањарымыз – Грозныйда љлкен мќслихат ттi. Сол мќслихатта сз сйлеушi бiздiѓ республиканыѓ еѓ љлкен басшысы бљкiл елдегi љлгi аларлыћ бiраз адамдармен бiрге «Шџбар» колхозыныѓ председателi Хаћназар Халыћбергеноѕлын да атап ттi. Бџл мќслихатћа алланыѓ жазуымен бiраз кiсiлермен бiрге бiз – Самрат, Зайпулла, Вахит, Шалим – тртеуiмiз де барѕан едiк. Хаћназар Халыћбергеноѕлыныѓ есiмi аталѕан кезде «бiздер ол кiсiнi бiлемiз, сол кiсiнiѓ ћол астында жџмыс iстегенбiз» деп, орындарымыздан тџрып айѕайлап, тiптi ысћырып та жiбердiк. Ћандай кѓiлдi окиѕа десеѓiзшi. Залдаѕы ќмма жџрт бiзге жалт ћарады. Бiз ондаѕы еѓ баћытты адамдар саналдыћ. Сз сйлеушi љлкен адамныѓ зi де бiзге сљйсiне ћарады. Вахит пен Шалимнiѓ ысћырып жiбергенi љшiн ешкiм сккен жоћ. Мќслихат арасында ќмма жџрт тртеуiмiздi ћоршап алып, Хаћназар хаћында ќѓгiме айтуымызды те-мте ћалады. Бiз алланыѓ берген кљш-ћуатыныѓ арћасында, ќрi Ѕайбирен ћырыћ шiлтеннiѓ жебеуiмен кп ќѓгiме айттыћ. Олар жалыћпай тыѓдады. Бiзде таѕы бiр жаѓалыћ бар. Ол љшiн бiз аллаѕа мыѓ да бiр раћмет айтамыз. Бiзге таѕы бiр Мџхаметтiѓ љмбетi келдi. Сiздер

жаћсы кретiн Зайпулла мен оныѓ адал зайыбы Гертаныѓ кптен бергi тiлеуi орындалды. Оларда екi ћыз туѕан едi. Мiне, љшiншi кезекте Герта Ѕайбирен ћырыћ шiлтеннiѓ жебеуiмен баршамызѕа џл сыйлады. Аћсаћалдар бас ћосып, оныѓ ныспысын Хаћназар Халыћбергеноѕлыныѓ ћџрметiне Хаћ-Назар деп ћоюѕа џйѕарым жасадыћ. Бџл џйѕарымды ќмма жџрт жан-жљрегiмен ћабылдады. Зайпулла бџл кiшкентай Хаћ-Назарды дићаншылыћћа тќрбиелеймiн, соныѓ оћуын оћытамын деп ћџдай алдында, њќм бiздiѓ ќммамыздыѓ алдымызда адал антын бердi. Бiз сiздердi жиi еске аламыз. Кавказ таулары бiздiѓ туѕан анамыз болса, алла љкiмiмен сiздер мекен еткен Жетiсудыѓ кеѓ байтаћ лкесi де бiздi сондай жаћындыћпен зiне тартады. Бiз Жетiсу жерiн, «Шџбар» колхозын ешћашан џмытпаймыз. Кейде бас ћосћан кездерде басымызѕа ќр тљрлi ѕажайып ћиялдар келедi. Кавказ тауларындаѕы ћалыѓ аѕашты тљн iшiнде кезiп жљрген ћандай тамаша. Аспаннан алланыѓ тљнгi кзiндей, ћарауылшысындай Ай ћарап тџрады. Бiз аѕаш арасында жатып, алланыѓ ћарауылшысы – Айѕа џзаћ кз сљземiз. Мљмкiн сол шаћта сiздердiѓ де кздерiѓiз сол алланыѓ тљнгi ћарауылшысындай – Айѕа тљсетiн шыѕар деп ойлаймыз. Сонда сiздiѓ кздерiѓiз бен бiздiѓ кздерiмiз тљйiскендей, сiздермен бетпебет дидарласћандай боламыз. Бiздiѓ кзiмiздi ѕана емес, кѓiлiмiздi де, жан-жљрегiмiздi де алланыѓ елшiлерi – перiштелер жалѕастырып тџрѕандай болады. Ауызба-ауыз сйлескендей де боламыз. Ернiмiздiѓ жыбырлаѕанын зiмiз де байћамай ћаламыз. Мiне, бiздiѓ хал осындай. Сiздердi осымен екiншi мќрте Кавказ тауларыныѓ баурайына ћонаћћа шаћырамыз. Сiздердi, бiздер ѕана, яѕни алланыѓ љкiмiмен, жазмыштыѓ жазуымен «Шџбар» колхозында бiраз жыл адал тџрмыс ћџрып ћайтћан бiздер ѕана емес, бљкiл чечен-ингуш халћы бар ыћыласымен, жан-жљрегiмен ћарсы алатынына ант беремiз. Чечен-ингуш халћыныѓ џѕлы ћазаћ халћына шексiз риза екенiне бiз куќдармыз. Бiзге сенiѓiздер. Хайыр-ћош, сау-саламат болыѓыздар! Сiздердi алла ћолдасын. Имам Шафы пiрiм ћолдасын. Ќрдайым имам Шафы жар болсын». – Бездельниксiѓ! – деп Хаћназар аѕаш мiнбенi жџдырыѕымен ћойып ћалды. Бiлетiн орысшасыныѓ iшiнде еѓ жиi кезекке тџратын с*здерiнiѓ бiрi осы едi. Ћарабџлаћ аудандыћ партия

комитетiнiѓ бюро мќжiлiсiн басћарып отырѕан Шиманов бiресе Хаћназарѕа, бiресе ол кќрiн тккен «Жамбыл» колхозыныѓ председателiне кезек алаћтап, екi аралыћта бiр дќнекер таппаћтай, бiраћ оѕан шамасы жетпей, кiшiрейiп бара жатћанѕа џћсайды. Бџл жылдары Шиманов сќл згерген. Жас џлѕайып, кќрiлiктiѓ еѓсергенi емес, алдынан ћићуы мол iс кетпеген тiрлiгi мџны желкеден басып, аласартып бара жатћандай. Бџрын да тртпаћтау жаратылѕан ол ћазiр тiптен домаланып, жљрiс-тџрысћа мљлдем жоћ адамѕа џћсайтын. Тек отырысы ѕана мыѕым. Бџрынѕы ћызѕылт реѓi ћазiр бозаѓ тартћан. Ћасы да тым селдiреѓкi сияћты, тек жаћыннан љѓiлiп ћарасаѓ ѕана, сол бозаѓ ѓмен тљсi жарасып, бiр сџйыћтыѓ iшiнде ерiгендей араласып кеткен џзын-џзын ћылшыћтарды круге болар едi. Етiне ет ћосћаны жалпы тџрћынан грi бет ѓiрiнен айћыныраћ байћалатын сияћты. Екi џрты салбырап, томпаћша маѓдайы пќлендей кзге џрып тџрѕан жоћ. Сал-сал ќжiмдер еттi жљзiн айћыш-џйћыш тiлгiлеп, мiр, тiршiлiк ћарбаластары мiне, бiз мынадаймыз деп, сол аудандыћ партия комитетiнiѓ бiрiншi хатшысыныѓ жљзiнен атой беретiн сияћты. Мќжiлiс залы аса љлкен емес, енi мен џзындыѕын айырѕысыз трт бџрышты љлкен бiр кабинет деуге ѕана келедi. Айтса айтћандай, бiр кезде бџл Шимановтан бџрынѕы бiрiншi секретарьдыѓ кабинетi де болѕан едi. Шиманов келгесiн бџл аудандыћ партия комитетiнде тетiн ќр ћилы ию-ћию бас ћосулардыѓ кптiгiн ойлап, мџны тџраћты мќжiлiс залына айналдырды да, зi жарыѕы мол шаѕындау басћа кабинетке ауысћан. Бџл Шимановтыѓ зiне оѓай, жџрт ќбден орналасып болды-ау деген кезде ѕана келедi де, жиналысты бiрден бастап кетедi. Бџрынѕыдай кiрген адамдарды кезек-кезегiмен кзiнен ткiзiп, ќрћайсысыныѓ сќлемiн алып, тiптi кейбiреулерiмен екi-љш ауыз сз алмасып, уаћытты кетiрмейдi, кѓiлiн алаѓ етiп, артыћ кљш-ћажыр жџмсамайды. Бќрiне бiр сќлем, бiр ѕана ћоштасу сзi. Мќжiлiс залы ћазiр лыћ толы. Арћалы аѕаш орындыћтар жиi ћойылѕан мџнда ине шаншар жер жоћ. Залдан бiр адам мiнбеге барар болса ол жолындаѕы талай адамды сљйкеп, орындыћтарын сыћырлатћызып ќреѓ тер едi. Траѕасы Шимановтыѓ екi жаѕына жайѕасћан жетi-сегiз бюро мљшелерi здерiне кз тiккен кпшiлiкке бетпе-бет тым жаћын отыр. Тiптi Шиманов алѕашћы ћатардаѕы адаммен орнынан тџрмай-аћ ћол алысып амандаса алар едi. Мiне, осындай ћџмырсћаныѓ илеуiндей ћџжынаѕан шаѕын залда Хаћназардыѓ даусы мљлдем ћџлаћ жарардай естiледi. Адам буынан

туѕан ћапырыћтан емес, сол сздерден зал iшiне от тарап, кейбiреулердiѓ денесi ысып, тыћырши бастаѕаны байћалады. Орысша, ћазаћшасы аралас сљѓгiдей сздер кеудесiне тиген де, тимеген де мазасызданып, бiрi екiншiсiн ћалћалап, жљз жасырѕысы келедi. Залда аудандаѕы барлыћ шаруашылыћтыѓ басшылары, партия џйымдарыныѓ хатшылары, бас мамандар отыр едi. Алдыѓѕы ћатарда бќрiнен шоћтыѕы биiк Ќлiпбай Дќкеновтiѓ тџлѕасы ћарауытады. Шиманов ћолын созса, еѓ алдымен соѕан жетер едi. Дќкенов бџрынѕыдай Хаћназар сйлегенде кзiн де, назарын да басћа жаћћа аударып отырѕан жоћ. Хаћназарѕа кзiн тайдырмай ћарайды. «Бiр кездегi менiѓ шќкiртiм едiѓ, мен берген баѕыттан ауытћып кеткен жоћсыѓ ба» деп сынай, сыналай ћараѕан џстазѕа да, «сен де жеттiѓ, жетiлдiѓ ѕой, ендiгi жерде маѕан не аћыл ћосасыѓ» деп, ризыћ кљткен, жасы келген аѕаѕа да нџсћасы келедi. Бџл бiр жайдан Дќкеновтiѓ зiне де жеѓiл сияћты. Ќсiресе ќрћашан еѓсесiн ктерiѓкi џстауына жаћсы. Дќкеновтiѓ арт жаѕында ккорайлыћтардыѓ таѕы екiљшеуiнiѓ басы ћылтияды. «Шџбардан» Хаћназарѕа ћоса партия џйымыныѓ хатшысы Хакiм, бас агроном мен бас зоотехник, аѕайынды Курт, Ян Цихлерлер бар. Тiптi ћџрылыс жќне шаруашылыћ iстерi жнiндегi орынбасар Иван Матвеевич Штерн де келiптi. Шџбарлыћтардыѓ iшiнде Хаћназардыѓ сзiн еѓ мџћият тыѓдап отырѕан да осы сияћты. Хаћаѓныѓ даусы тым ћатты шыћћанда Иван Матвеевичтiѓ шала пiскен апорт алмадай ћызыл кљреѓ жљзiндегi ќжiмдерi дiр-дiр етедi. Кздерi де тљнерiп, Хаћназар саусаѕымен нџсћаѕан «Жамбыл» колхозыныѓ председателiне бџл да ћабаѕын тљйе ћарайды. Ќттеѓ, айћасуѕа жер тар, ќйтпесе бџл орнынан тљрегелiп барып, шаруашылыѕын оѓдай алмай, аудандыћ партия комитетiнiѓ бюро мљшелерiн, оныѓ iшiнде Хаћаѓды осынша шала бљлiндiрген, табаныныѓ бљрi жоћ шалаѕай басшыны жџдырыѕымен ћойып ћалар ма едi. Бiреу бљйiрiнен тљрткендей ашаѓ денесiнiѓ ќлсiн-ќлсiн ћозѕалысћа келуi соны айтатындай. Тiптi жер тарлыћтан да емес, ћасындаѕы толѕан торсыћтай, кзi сќл жџмылыѓћы, џйћыдаѕы адамдай манаураѕан партия џйымыныѓ хатшысы Хакiмнiѓ селт етпей отырысы бџѕан бгесiн. «Сенен лауазымы љлкен мен сабыр саћтаѕанда, саѕан не жоћ» деп, тбесiнен ћойып ћалардай к*рiнiп, Иван Матвеевич, Хаћназарша айтћанда, Матеиш амалсыздыѓ кљнiнен отырѕан орнында шегеленетiн сияћты. Сонда да

оныѓ ћипаћтауы Хаћназар сйлеп бiткенше таусылатын емес, сiрќ. Бџлардыѓ артын ала отырѕан аѕайынды Цихлерлер жџмыртћадан жаѓа шыћћан ћос балапанѕа џћсайды. Ћашанѕы ќдетiнше љлкенi – бас агроном, Курт Рейнградович, Хаћназарша айтћанда Раймолдыш, кздерi жымыѓдай ќлденеге мќзмейрам болып отыр. Хаћназардыѓ кейбiр сз орамдарына кљле ме, жоћ Иван Матвеевич Штерннiѓ мазасыздыѕы бљйiрiн ћытыћтай ма, ћалай да ккiрегiнде ешћашан снбейтiн шыраѕы – сол ћос жанары арћылы ћазiр ерекше жылтыѓдап, басћаныѓ назарын зiне тарта бередi. Егер Хаћназардыѓ сзiне кљлсе, сан жылдан берi ћџлаѕыныѓ ћџртын жеп тауысћан осы сздер емес пе едi, неѕып тап ћазiр ол сахна ойыншысыныѓ аузы-басын ћисаѓдатћан ћылыѕына џћсап кеттi дегендейсiѓ. Егер ћџрылыс, шаруашылыћ жнiндегi орынбасар Игорь Матвеевичтiѓ мазасыздыѕын мысћыл еткен тљрi десек, ол да бџѕан таѓсыћ жќйтке жатпайды. Ол да, бџл да емес, бќрi де бас агрономныѓ туа бiткен елгезек, iшкi жаратылысы, iшкi ћуатынан едi. Соѓѕы жылдары Раймолдыштыѓ тљрiндегi бiр згерiс ашыћ маѓдайындаѕы кеѓiстiк молайып, сарѕыш бџйра шашы артћа ћарай шегiне тљсiптi. Бар болѕаны сол ѕана. Ћит етсе тџла бойына ћоѓ жиятын ќлдекiмдердей толысћан да дќнемесi жоћ. Бiр кездегi шымырлау денесi згенiѓ керегi жоћ дегендей сол ћалпында ћала берiптi. Ал жымыѓдаѕан кздерi ше? Олар сонау бес жастаѕы ћалпынан аумай келе жатћан сияћты. Ћасындаѕы iнiсi, «Шџбардыѓ» бас зоотехнигi Ян Рейнградович Цихлерге, Хаћназарша айтћанда Янѕа (Хаћназардыѓ тiлiнде аты бџрмаланбайтын осы ѕана) ауыћ-ауыћ бiрдеме деп кљбiрлеп ћояды. Бiраћ Раймолдыш кзi жымыѓдап, езуiн керiп, ћаншама жайды айтћанмен, зiне тљрi џћсаѕанмен, мiнезi џћсамайтын iнiсi кп шат-шадыман бола ћоймайтын секiлдi. Сљйiрлеу кздерiне аѕасыныѓ кљлдiргi ќѓгiмелерiнен кљрделi ой тљйiп, тым салићалы жауап ћайтаратыны байћалады. Отырысы да тым сырбаз. Раймолдыштiкiне ћараѕанда ћалыѓдау сарѕылт бџйра шашын анда-санда бiр сипап ћойып, мынау адам буынан тыныс тарылып бара жатћан мќжiлiс залында не айтылып, не ћойылып жатыр, соныѓ бќрiне згеше сыни кзбен ћарап, баппен ѕана аћыл сарабына салѕан сыѓайы бар. Жасаѓдау реѓ де соныкi. Маѓдайыныѓ ћасћасы к*п ашыла ћоймаѕан, сарѕылт бџйра шашћа алаћан жиiрек жљгiргенмен, оныѓ ќзiрге керi шегiне ћоятын тљрi жоћ. Бiраћ тљрiне ћарап, оны ћабаѕынан кiрбеѓ арылмайтын,

аузынан тек ћана ћасаѓ жаттанды сздер ѕана шыѕатын жан деу тiптен де ћате. Жатып атар сздiѓ талайы мџнда да бар. Колхоздыѓ бас зоотехнигi Ян Рейнградович Цихлердiѓ бiр згешелiгi – ћазаћ арасына кешiрек келгенмен, ћазаћ тiлiн аѕасына ћараѕанда ќлдећайда тез љйренiп келе жатћан. Оѕан дќлел ретiнде мынадай бiр кљлкiлi ќѓгiме де бар. «Шџбар» колхозында мал ћаншама асылдандырылды дегенмен, ћой сџрыптау iсi ќлi де бiржола доѕарылѕан жоћ едi. Осыдан бiрер жыл бџрын ќр отардан нарћы тмен, шыѕымы аз екi мыѓ бастай саулыћ блек iрiктелiп алынѕан. Кљзге салым бџларды етке ткiзу керек едi. Сол кљзде Љштбедегi ет комбинатына осы малды айдап барѕан шопандар мен оѕан ћоса iлескен колхоздыѓ бас зоотехнигi Ян Цихлер бiр ћарсылыћћа кездескен едi. (Бџлардыѓ айдап барѕаны осы екi мыѓ саулыћ ћана емес, басћалары да бар болатын.) Ет комбинатыныѓ директоры зi де, сзi де тарамыстай ћатћан бiреу екен: – Сiздердiѓ басћа малыѓызѕа ешћандай кiнќратымыз жоћ, ћабылдаймыз, ал мына екi мыѓ саулыѕыѓыз љшiн бiзге кпелемейсiздер. Ћабылдай алмаймыз. Сiздiѓ аудан басшыларыныѓ тиiстi хаты бар. «Бiздiѓ ауданныѓ бiр де бiр шаруашылыѕынан бiр де бiр џрѕашы мал ћабылданбасын» деген. Одан аттап туге хаћымыз жоћ. – Оныѓ себебi не? – деп Ян сќл кљмiлжи, ќрi демiн iшiне тарта сџраћ ћойѕан. Тарамыстай ћатћан директор иыѕын ћићаѓ еткiзiп, тарамыстай бiр ѕана сзбен жауап берген: – Бiлмеймiн. Ян дереу ауданмен хабарласћан. Ет комбинатыныѓ директорыныѓ айтћан сзi рас екен. «Ол солай да солай, аудан бойынша џрѕашы малдыѓ саны жоспардаѕыдан кем, ткiзуге болмайды». Тќжiкелесiп ештеме шыѕара алмасын бiлген Ян иiнi тљсiп, «Шџбарѕа» тартады. Дереу Хаћназарѕа мќлiмдеу керек. Хаћназар бџл жайдан хабардар екен. Ол кездегi бiр љрдiс мынау. Ћарабџлаћ ауданыныѓ басшылары, мамандары Хаћназар басћарѕан шаруашылыћ мљддесiне ћайшы ћандай да бiр шараны жљзеге асыру мќжбљрлiгiне џшыраса, астарынан су шыћћандай љркектеп отыратын. Осы жолы да Ян соћћан ћоѓыраудан кейiн солай болды. Хаћназар ашуыныѓ алдын алмаћћа Ян «Шџбарѕа» жеткенше, жаѕдайды Хаћназарѕа здерi хабарлап љлгерiптi. Бiрден аћыл таппаѕан Хаћназар томырылып ћалып едi. Екi мыѓ бас мал кем ткiзiлсе, ет жоспары орындалмайды. Бџл

«Шџбар» љшiн, ћала бердi зiнiѓ атаѕы љшiн тљбiрге балта соћћанмен бiрдей. Не амал керек? Бџл ћалай да еѓ алдымен бас зоотехниктiѓ келуiн кљттi. Љштбе мен «Шџбардыѓ» арасы машиналы адамѕа, ќрi мынадай жарћыраѕан асфальт жолда алыс емес. Екi саѕатћа жетпейтiн уаћытта Ян Цихлер мойны салбырап, кабинетке кiрiп келе жатты. Хаћназар бџл шаћта сќл ашулы едi. Екi мыѓ басты ткiзе алмауы бџл басћарѕан шаруашылыћтыѓ кiнќсiнен емес ћой. Џрѕашы мал «Шџбардыѓ» зiнде жоспардаѕыдан артыћ болмаса, кем емес. Мџныѓ орнына ќйтеуiр еркек екен деп, ќлi етi толмаѕан тоћтыларды ткiзу, не орынсыз iрi ћараѕа ауыз салу дџрыс емес. Олардыѓ жан ауыртпай етке ткiзуге болатындары онсыз да айдалып кеттi. Мына екi мыѓ саулыћтыѓ нарћы ћандай, тџћым берер-бермесi белгiсiз кќрi-ћџртаѓдар, ќрi аяћтары таяћтай серейген, бксе жаѕы адамныѓ ћарнын ашыратын, ћанша жемдесеѓ де жљнi ћолѕа iлiкпейтiн туысы жамандар. Бас зоотехник Ян оларды ћате iрiктедi деуге аузы бармайды. Иќ, бар кiнќ ћолы аузына жетпей отырѕан, артына байлаѕан сљйретпе шаланыѓ ћызуымен, айт-шљуiмен ѕана ћыбырлап жљрген басћа колхоздардыѓ, солардыѓ басшыларыныѓ кiнќсiнен. Олар ћай жаћсылыћтан џрѕашы малдыѓ санын жоспарлы межеге жеткiзе алмай отыр дейсiѓ. Сол баяѕы оралымсыздыћ, аттыѓ басын еркiне ћоя берiп, бќрiн ћџдайдыѓ салѕанынан крiп алмаћ пиѕыл, желдiѓ ћай жаћтан соѕатынын аѓдап, аѕынѕа iлесу, бџл аз дегендей желкеден алып, сiлкiп жiберетiн ћолдыѓ жоћтыѕы, мiне, осыныѓ бќрi ћосылып, оларды ћолы ћысћа кедейдiѓ ћорасындаѕы шабан торыѕа айналдырѕан. Жљрiсiнен тџрысы кп, мыѓ ћамшыласаѓ бiр аттам жерге ќреѓ жылжиды. Сосын да ћамшы сiлтеудiѓ ћажетi шамалы. Барынан жоѕы, ашынан тоѕы дейтiндей бiр сорлылардыѓ тайыз тiрлiгi. Былай бџрћан-талћан ћайрат ћылып жатћан ешћайсысы жоћ. Хаћназардыѓ «Шџбарда» жљзеге асырѕаныныѓ бiреуiн де олар з шаруашылыѕында ћолданбады. Оныѓ есесiне, осыдан бiраз жыл бџрын Хаћназар ћан жайлауда жаппай мал сџрыптатћанда, не егiншiлiкке байланысты тосын кзге бас жарып, кз шыѕаратындай шара iстегенде, тап осы мџрныныѓ сорасын сљрте алмай, «Шџбарѕа» да аз-мџз кесiрiн тигiзiп отырѕан шаруашылыћ басшылары басћалардыѓ гуiлiне, у-шуына, сек- тiрiгiне ћосылып, ћалай тырћылдап едi. Хаћназардыѓ к*зiнше тырћылдамаса да ол тырћыл-жырћылдыѓ ешћайсысы Хаћназардыѓ ћџлаѕына жетпей ћалѕан жоћ.

Ал олардыѓ ћазiргi жетiмсiздiгiне, бейшаралыѕына бџл неге тырћылдамайды? Жарайды, бiреудiѓ кем-кетiгiне, жоћжiтiгiне омырауын аѓћита ашып тастап, айызын ћандыра ћарћылдап кљлу мџныѓ мiнезiнде жоћ шыѕар. Бiраћ бџл болмаса, басћалар бар ѕой. Кезiнде Хаћназарѕа кљлгендер бар ѕой. Солар неге аты бќйгеден келгендей тап осы жолы айызын ћандырмайды. Бџѕан да Хаћназар ой жеткiзе алмайды емес. Ой жеткiзе алады, тљсiнедi. Бџѕан алаћандаѕы айћыш-џйћыш сызыћтардай бќрi сайрап тџр. Мџныѓ бќрi желдiѓ ћай жаћтан соћћанын аѓдап, аѕынѕа iлесуден туѕан ћџбылыс. Ол жылдардаѕы осы ћџбылысћа Хаћназардыѓ жљрегi ауырѕаны бiр бџл емес. Мiне, ћара жердiѓ тсi жаппай ћаћ айрылды. Астыћ желкiлдеп сетiн ойдаѕы алћап болса бiр сќрi, оѕан егiн екпегенде бџл ќкесiне атауы керек пе едi. Ќрине, егiн егу керек. Ал соћа тљскеннiѓ бќрi сондай аћ тљйенiѓ ћарны жарылѕандай ырыс ќкелетiн ћџйћалы ѓiр ме? Басћасы басћа, анау Ешкiлместiѓ жазаѓ тбесi, сондаѕы таћырѕа не шыћпаћ? Рас, биылѕы жыл жауын-шашын дегенiѓ тпеп бердi. Сосын да одан дићаншылардыѓ еѓбегi ћайтты. Ешкiлместiѓ тбесiне егiлген астыћты айтсаћ, жер тiзерлеп туды дейтiн Айтан ћарияныѓ ћабаѕы ћашан да тљсiѓкi. Хаћназар биылѕы молшылыћты кзге тљрткi, тiлге тиек етiп, шалдыѓ рухын ктергiсi келедi. Ћарт дићан мџныѓ кѓiлi љшiн ѕана желкесiнен басћан ћорѕасынын жерге ћойып, ћабаѕын жазѕысы келедi. Желкеден басћан ћорѕасынын жерге ћойѕанмен, iшiбауырын бљрген тарамысы жќне бар. Одан ћалай арыла алсын? Хаћназар ћалай арылтсын? Мџныѓ бќрi аз кљндiк алданыш. Аз кљндiк алданышћа мыѓ кљндiк талѕажауыѓнан айрылдыѓ. Ешкiлместiѓ жазаѓ тбесi ћысы-жазы жайылымыѓ едi, тоћпаћ жалды торы айѕырлар мен бауыры жер сызѕан биелер ћарлы бџрћасында онда ћалай тебiндеп жатушы едi, бџрћасын тым ћатайып кеткенде жотасын жасыратын ыћтасындары ћандай едi. Ендi не болды, жылћы малы онда сол ыћтасынын ѕана iздеп бара ма? Жоћ, ќлде бџл да сол жылћы малына деген ћырѕићабаћ кзћарастыѓ бiр џшыѕы ма? Бiр уыс ћџмды саусаћ арасынан ткiзсеѓ оныѓ таусылуы тез. Онсыз да желден жљйрiк жануар, ћылаѓ етiп жоѕалып, елесiн ѕана ћалдырып, сол саусаћ арасынан ткен ћџмдай тез шгiп барады. Бџл ћай пайѕамбардыѓ ћалауымен болѕан iс. Атам ћазаћ жаралѕаннан бергi жан жолдасы ендi мџныѓ кѓiлiн ћџлазытып, к*кiрегiн џлытып, елсiз, сусыз, ћџстыѓ ћанаты талатын иен жазыћта жалѕыздан-жалѕыз жапа шектiрiп, тастап кетпек пе?

Жљгерi мен асбџршаћ дегенiѓ атойлап олар да шыћты. Кзге сљйкiмдi, кѓiлге тоћ дейтiн алћаптардаѕы астыћты тыћсырып олар бара жатыр. Ол ћалай, бџл ћалай? Тек ћант ћызылшасын тыћсыра алѕан жоћ. Ћайта ћант ћызылшасына ћанатты одан сайын кеѓ жайѕызды. Бќрi дџрыс-ау. Бiраћ жер клемiмен, топыраћ кљтiмiмен есептесу деген де бар емес пе? Айтан ћарияныѓ тљптеп келгенде ойы осы. Сзiнiѓ баѕдары да солай. Хаћназар мџны жер тiзерлеп туып, жер тiзерлеп ћартайѕан шалдыѓ зiнен де жаћсы тљсiнедi. Бiраћ шалѕа «жќ, сзiѓе ћџлдыћ» дегеннен грi жоѕарыдан тљсiп жатћан нџсћаулар мен џсыныстардыѓ жаѕында болѕысы келедi. Жљрегiн ауыртћан тљйсiктен жаны ћиналса да солай. Мiне, Љштбедегi ет комбинатына айдап апарѕан екi мыѓ саулыћты ткiзе алмай, колхоздыѓ бас зоотехнигi Ян Цихлер мойны салбырап, иыѕы тљсiп, кабинетке кiрiп келе жатћанда, Хаћназар сондай бiр кезектi ћиналыс сќтiн бастан кешiруде едi. Алдында отырѕан партия џйымыныѓ хатшысы Хакiм мен бас агроном Раймолдышћа сол жайында ћысыр ќѓгiме ретiнде азкем тереѓiндегi ойын да ашып берiп отырѕан. Бас зоотехник есiктен кiргенде «тазы ашуын тырнадан аладыныѓ» керiн келтiрмектей, оѕан аћшия ћарады. – Ќй, сен барѕан iстi тындырмай ћайтуды ќдет ћылайын дегенсiѓ бе-ей? Колхоздыѓ бiлдей бас зоотехнигi деп, осыдан кейiн сенi кiм айтады? Естiген елден џят ћой мына сџмдыѕыѓ? Ян Цихлер басын тмен салыѓћырап, кљмiлжи сйледi. Ќншейiнде сыр бермейтiндей крiнген сарѕылт бџйра шашыныѓ тап осы жолы џйћы-тџйћысы шыћћан екен. Хаћназар оныѓ аз ћиналыспен келiп тџрмаѕанын џћты. Сонда да райынан ћайтћысы жоћ, ккшiл кздерiмен ћадала ћарап баћты. Бастыћтыѓ столыныѓ алдында бiр-бiрiне ћарама-ћарсы отырѕан Хакiм мен Раймолдыш «тсс» деп љн шыѕаратын емес, тр мен есiктегi екеуге кз салуѕа да жасћанѕандай бџлар да бастарын салбыратты. Ян Цихлердiѓ сзi: – Сол, ауданнан хат бар екен. Мен ол хатты крдiм, ауданмен де сйлестiм. Солай, «бiр де бiр шаруашылыћтан џрѕашы мал ћабылданбасын» деген нџсћау бар екен. Одан аттап те алмаймыз деп, ет комбинатыныѓ директоры ћасарып отыр. Хаћназар даусын одан сайын ктердi: – Ќй, бес-алты саулыћтыѓ желiнiне дорба кигiзсеѓ де, былай еркек пiшiндес ћылып апаруѕа аћылыѓ жетпедi ме? Соѕан да пайѕамбардыѓ аћылындай кп аћыл керек пе едi? Бџл с*здi естiгенде Хаћназардыѓ алдында отырѕан Хакiм

мен Раймолдыш кљлкiден тљйiлдi. Аћтарыла кетуге жер тар, iштерiнен екi-љш рет ћана бљлк-бљлк етiсiп тына ћалысты. Тек есiк жаћта не болѕанын бiлмей тџрѕан бас зоотехникке мќзмќйрам жљздерiн бiр-бiр жарћ еткiздi. Хакiм бiр басћа, ал мынау, екi туып бiр ћалѕан дейтiн туѕан аѕасы Раймолдыштыѓ зi де мџны мазаћ еткендей крiндi. Бџлар Хаћназарѕа да бiр-бiр жалт етiп едi, оныѓ да кзiнiѓ џшыѕында бiр кљлкiнiѓ аузы тыѕындаулы крiнгенiмен, жљзi сол баяѕы ћалпында ћатулы екен. – Немiс халћы аћылды болады деушi едi, сен солардыѓ ќлдебiр шiрiген жџмыртћасысыѓ ба? Мџныѓ ћалай-ей, сенiѓ? «Адамнан амал артылмаѕан» деп бiздiѓ ћазаћћа дейiн айтады. – Осыѕан џћсас бiраз сздердi таѕы ткпеледi. Бiраћ олардыѓ бќрiнiѓ ќсерi жаѓаѕыдай болѕан жоћ. Ќѓгiменiѓ ккесi Хакiм, Раймолдыш жќне Ян – љшеуi дќлiзге шыћћанда болды. Ана екеуi Хаћназардыѓ жаѓаѕы бесалты саулыћтыѓ желiнiне дорба кигiзiп, еркек пiшiндес етпедiѓ деген сзiне бар дауыстарымен ћарћ-ћарћ кљлiсiп, тiптi ол сздердi тiлдерiндегi шанышћыѕа айналдырып, бас зоотехниктi тџс-тџстан ћаћпаћылѕа ала бастап едi, Яннiѓ де таусылѕан жерi осы екен. Ол мына екеуi кљтпеген нер крсеттi. – Hзин кудай болмаѕасын, крген кунун ћурсын! – деп ћолындаѕы кепкасын жерге бiр џрды. Ћандай да бiр џлттыѓ крiнгеннiѓ аузына iлiге бермейтiн ескiлiктi тл мќтелi не маћалы басћа бiр џлт адамыныѓ аузынан шыћса, жќне де ол «ћџланныѓ ћасынуына мылтыћтыѓ басуы» дегендей дќл жерiнде айтылса, оныѓ ќсерi кем дегенде он есе асып тљспек. Тап осы жолы да осылай болды. Хакiм мен Раймолдыш одан сайын ћыран-топан болды. Кейiн Хаћназардыѓ жаѓаѕы сзi мен Ян Цихлердiѓ ћазаћ мќтелi арћылы бiлдiрген наласы бљкiл «Шџбарѕа», тiптi барабара одан сыртћары жерлерге де тарады. Наѕыз мќтел сз осы болып шыћты. Мiне, Ян Цихлер осындай адам едi. Бџл iстiѓ «Шџбар» љшiн аздаѕан жайсыз жалѕасы да болды. Екi мыѓ саулыћтыѓ ћабылданбауымен Хаћназардыѓ мљлдем ымыраласћысы жоћ едi. Ќрi оны берi айдап келгеннен де колхоз ештеме џта ћоймайды. Ары-берi айдаѕаннан мал ћоѓынан айрылмаса, ћоспаћ емес. Не iстеу керек? Ол дереу Ян Цихлердi з машинасына отырѕызып, оныѓ келген iзiмен Љштбеге тартты. Љштбеге баратын жол бiраз терiскейге ктерiлiп, облыс орталыѕы Талдыћорѕанды жанай *тiп, батысћа ћарай кiлт

бџрылатын. Облыс орталыѕынан те-аћ Љштбе ауданыныѓ жерi басталады. Бџл да Ћарабџлаћ сияћты жерi суармалы, топыраѕы ћџнарлы аудан. Жолдыѓ екi жаѕында кљнбаѕыс, ћызылша, ћаудан (капуста), кќдi (кабачки), асћабаћ сияћты кейбiрi зге маѓдарда сирек егiлетiн ккнiс, даћыл тљрлерi кздiѓ жауын алып тџнып тџрады. Мџныѓ бќрi ылѕалды барынша кп керек етедi. Сосын да аудан жерiнде бетондалѕан су жљйелерi бiршама дамытылѕан. Талдыћорѕанныѓ тџсынан Љштбеге жеткенше отыз километрдей жер жљру керек. Бџл Хаћназардыѓ егiс алћаптарын бiраз жiтi баћылауына мљмкiндiк бердi. Бiраз жерде аспалы бетон арыћтардыѓ бљйiрi тесiлiп, едќуiр су ысырап болып жатыр екен. Бес-алты ћара жеке меншiк малдыѓ егiстiктi таптап жљргенiн де бџлар байћайды. Жиналѕан нiмнiѓ ќкетiлмей жатћаны да бар. Таѕы да кзге крiнген џсаћ-тљйек кемшiлiктердi Хаћназар кѓiлге тљйдi. Бџлар ет комбинаты директорыныѓ кабинетiне кiргенде Хаћназар сирек те болса пайдаланатын тте жойћын ќдiсiне басады. Ол ет комбинатыныѓ директорымен шала амандасып, бiрден телефонѕа жармасады. Љштбе аудандыћ партия комитетiнiѓ бiрiншi секретарымен жалѕасып, оныѓ дереу осында келуiн талап етедi. СССР Жоѕарѕы Советiнiѓ депутаты, атаѕы Алатаудай Хаћназар Халыћбергеновтей адамныѓ шаћыруына бармай ћалу аупарткомныѓ бiрiншi хатшысы љшiн ћиын iс едi. Ол машинасын зыр еткiзiп, ћас пен кздiѓ арасында-аћ жетiп келедi. Хаћназар оны дереу ет комбинаты директорыныѓ кзiнше добалдай сздердiѓ астына алады. Жолай байћаѕан кемшiлiктердi, ќсiресе судыѓ ќлдекiмдердiѓ керенаулыѕынан текке ысырап болып жатћанын, колхоз егiстiктерiнде жеке меншiк малдардыѓ тайраѓдап жљргенiн, басћа да байћаѕандарын да оныѓ бетiне шыжѕырып-аћ басады. Љштбе аудандыћ партия комитетiнiѓ бiрiншi секретары Хаћназардыѓ айтћандарын дереу ћойын кiтапшасына тљсiрiп, бџлардыѓ бќрi бљгiннен ћалмай жнделедi деп уќде бередi. Тек сонда ѕана Хаћназар ет комбинаты директорыныѓ бетiне тљстеп ћараѕан. Оныѓ онсыз да шыѕарѕа жаны жоћ едi. Хаћназар омырауында екi Алтын Жџлдызы жарћырап, кабинетiне ѓмеѓдей кiргенде-аћ бџл шошып кеткен. «Шџбардыѓ» председателiнiѓ тљсi сџмдыћ суыћ крiнген. Бас зоотехнигi ткiзе алмаѕан екi мыѓ саулыћтыѓ ћамымен келгенiн бџл айтпай таныѕан. Hзiнде кiнќ жоћ, бар кiлтипан

сол Ћарабџлаћ ауданыныѓ басшылары берген нџсћауда. Ет комбинатыныѓ директоры сонда да Хаћназардыѓ мына аудандыћ партия комитетiнiѓ бiрiншi хатшысын табанда шаћырып, бџлайша ћыспаћћа алуыныѓ куќсi болуы оны одан сайын тыѕырыћћа ћамап едi. Бџл заманда бљтiн дљние жоћ, мљмкiн зi басћарѕан комбинаттан да бiр ћиюы кеткен тџстар Одаћтыћ депутаттыѓ кзiне тљсiп ћалар. Бџл содан састы. Сосын да комбинат директоры мен Хаћназардыѓ ћасапхана аузында тџрып ћалѕан екi мыѓ саулыћ жнiндегi сздерi џзаћћа созылѕан жоћ. Шыѕар жолды комбинат директорыныѓ зi тауып бердi. Ћарабџлаћ ауданына ћарасты шаруашылыћтардан етке ткiзiлетiн мал ќлi келiп болѕан жоћ едi. Бiраз колхоздар џрѕашы малдыѓ кемдiгiнен шынында зардап шегiп отыр. Бiразында еркек мал баршылыћ. Аудандыћ мекемелер арћылы солармен айырбас жасаѕан жн. Хаћназарлардыѓ айдап ќкелгенi бiр бас болса да, тл беретiн саулыћ. Бџл кей шаруашылыћ љшiн ќйтеуiр, малдыѓ санын кемiтпеу маћсатында ћаѓћайтып, џсаћ деп, семiртемiз деп, еркек мал џстаѕаннан ќлдећайда тиiмдi. Аћыры солай болды да. Бџл iстiѓ шџбарлыћтар љшiн жайсыз жалѕасы болды дегенде ол мынау едi. Ол жылдарда жаѕдай былай: Ќрбiр шаруашылыћ бiр немесе бiрнеше отар ћойды етке ткiзгенiмiз деп, алдын ала ет комбинатыныѓ ћарамаѕына бередi. Бџл ретте ќр ћойдыѓ салмаѕы шамамен ћырыћ немесе ћырыћ бес килограмм деп, ќр отарды пќлен тонна етке балайды. Бiраћ ол пќлен тонна ет сол отар кљйiнде колхоздыѓ жайлауында баѕылып жљредi, ол малдыѓ баѕым-кљтiмi љшiн жауап беретiн колхоз. Тек сол кезеѓде малшыѕа жалаћыны ет комбинаты тлеушi едi. Отарды етке ткiзгенде ол млшерлi салмаћтан асып бара жатса, ћалѕан малды колхоз алып ћалады, егер жетпей жатса, басћа отардан мал алып ћосады. Мiне, мал ћоѓдылыѕы љшiн кљрестiѓ маѓызы осы жаѕынан да се тљсетiн. Аталмыш екi мыѓ саулыћты айырбасћа бергенде бџлар басына бас ћана алады ѕой. Екi мыѓѕа екi мыѓ. Тек аттыѓ жалы, тљйенiѓ ћомы дейтiндей ћапылыс жаѕдайда ескерiлмеген бiр нќрсе бар екен. Хаћназар басћарѕан шаруашылыћћа ћарасты жерден астыћ пен ћант ћызылшасыныѓ мол алынатыны бџларѕа ќу баста Дићан ата зi дарып кеткендiктен делiнсе, шџбарлыћтар ћой екеш ћойды баћса да, Шопан ата бџлардыѓ жолына ырзыћ т*гiп отырады екен. Бџлар берген екi мыѓ саулыћћа ћараѕанда басћалардан кел-

ген екi мыѓныѓ ћоѓдылыѕы сќл тмендеу екен. Шегiнуге жер тар, сосын да Хаћназар ет жоспарын ћалай да асыра орындау љшiн тiсiн шыћырлатып отырып, зге отарлардан бiраз малды таѕы жырып бергiздi. Бџл кезiнде Хаћназардыѓ жанына бiраз батћан да едi. Бџдан тиiмдi басћа жол жоћтыѕын ѕана кѓiлге медет еткен. Иќ, иќ, бас зоотехник Ян Цихлердiѓ болмыс-бiтiмiне байланысты туѕан бiр ќѓгiме осымен аяћталады. Мџндай-мџндай ћыстырма жаѕдайлар кп-аћ ћой, оларды орынды жерiнде ескерте кеткеннiѓ де зияны жоћ. Осы шџбарлыћтардыѓ артын ала отырѕан, олардан бле-жаруѕа болмайтындай таѕы бiр адам бар. Ол Далабай едi. Шџбарлыћтардан бле-жаруѕа болмайтындай деп, екi-џшты сйлеуiмiздiѓ мќнi – Далабай ћазiр шџбарлыћ еместџѕын. Далабай бiр кезде кiм едi? Ћатардаѕы арбакеш. Мыћтаѕанда ћайратты кљлегеш бозбала жiгiт ћана едi. Пќлендей оза шапћан да ештемесi жоћ. Бiреуден iлгерi, бiреуден кейiн дегендей сол баяѕы жџрттыѓ тапћан еѓбеккљнiн ѕана тауып, соны ѕана малданып жљрдi. Тек бес-алты адамныѓ басы ћосыла ћалса, Далабайдыѓ даусы сќл оћшаулау шыѕатыны болушы едi. Бiраћ бџл оѕан пќлендей абырой ќперiп, «ой, Далабайым-ай» дегiзген жоћ. Сол кптiѓ бiрi деген атауы мџныѓ ескi шапанындай иыѕынан тљспедi. Тек мџныѓ ктерiлуi шынында ойда жоћта болды. Осыдан љш-трт жылдай бџрын жаз айларыныѓ соѓында мал етекке тљспей тџрѕанда сонау бас-аяѕы жоћ Жоѓѕар Алатауыныѓ тбесiнен тнiп берген ћарлы апат басћаларѕа апат болып тнiп, осы Далабайдыѓ ѕана маѓдайына баћ жџлдызы болып ћонѕандай. Бiреудiѓ шыѓѕырѕан даусыныѓ ћасында мџныѓ ћарћ-ћарћ кљлкiсi естiлгендей. Сондаѕы апат кљнi кеше ѕана болѕандай талайды ќлi кљнге дейiн џйћысынан шошытып оятады. Иќ, ол оћиѕаны Далабай да џмытћан жоћ. Ћалай да бџл тќуекел деп з мiрiн ћатерге тiктi емес пе? Ћар ћџйып, найзаѕай шатырлап тџрѕан тау басында бџл жер лшеушiлерге келiп, солардыѓ рациясы арћылы жайлаудаѕы жайды Хаћназарѕа жеткiздi емес пе? Жер лшеушiлердiѓ «мынадай найзаѕай шатырлап тџрѕанда рациямен сйлесу *те ћауiптi» дегенiне де ћараѕан жоћ. «Иќ, – колхоз малы љшiн жан пида» дегенге барды. Бџдан арѕыны Хаћназардыѓ џйымдастырушылыћ ћабiлетi жалѕастырып ќкеттi. Шџбарлыћтар бiр бас мал шыѕын бермедi. Бџл абыройѕа абырой ћосты. Далабайдыѓ хабарын Хаћназармен бiр мезгiлде дерлiк естiген басћа шаруашылыћ басшылары оралымсыздыћ еттi. Олар шыѕын бердi.

Ћалай ћарасаѓ да осы оћиѕаныѓ тљп ћазыѕында тџрѕан Далабай едi. Одан кейiн не болды? Хаћназар Далабайды туѕан баласынан жаћсы крдi. Жљрген-тџрѕан жерiнде аузынан тастамайтын болды. Тiптi ткендегi оћиѕаларды да џмытћан жоћ. Бiр кезде шешен-ингуштардыѓ ксемi Самрат шалды љй џстаудыѓ љлгiсiн крсетем деп Далабайдiкiне апарѕанын да еске алды. Далабайдыѓ шаруаѕа пысыћ ћарашайлыћ ќйелiн де ккке ктерумен болды. Бiр жаћсылыћтыѓ кейде екiншi жаћсылыћты iлiктестiре жљретiнi де болады. Сол ћарлы апат болѕан жылдыѓ соѓына таман екiншi бригаданыѓ бригадирi Абыл ћатты наућастанды. Наућасы џзаћћа созылатын тљр крсеттi. Ћарабџлаћ, одан Талдыћорѕан кетiп емделдi. Хаћназар Далабайды шаћырып з кесiмiн айтты. – Ќй, Далабай, колхоз шаруасына жан-тќнiмен берiлген, кѓiл сарайы таза адамдардан жаћсы басшы шыѕуы да ќбден ыћтимал. Мен сенi бiр сынѕа салсам деп тџрмын. Адам таппаѕандыћтан емес, емеурiн бiлдiрушiлердiѓ алдымды босатћан кљнi жоћ. Тiптi басћаны ћоя тџралыћ, анау Аућынбайыѓ жалаћтап ол жљр, бiле бiлсеѓ Абылдыѓ бригадасы Аућынбайдыѓ бџрынѕы колхозы емес пе едi. Басћарма болѕан адам, бригадир бола алмас дейсiѓ бе? Бiраћ оныѓ да тiзгiнiн тежеп тџрмын. Сен де бiр майданѕа тљсiп баћ сынашы. Бiраћ ќзiрше ѕана. Абыл жазылып шыћћанша ѕана. Бiраћ ол жазѕанныѓ ауруы џзаћћа созылатын сияћты. Кiм бiлсiн, артыныѓ не боларын? Ал Аућынбай бригадирлiк тљгiл, бџдан зорѕы iсте баћ сынап крген. Бџзып-жарып шыћћан ештемесi жоћ. Ол тџра тџрсын. Сонымен, Далабай екiншi бригаданыѓ бригадирлiгiн ћолѕа алды. Бџл жай Аућынбайдыѓ кѓiлiне жаман тидi. Бiр кезде самайына џрлана кiрген аћ ќп-сќтте бљкiл тбе шашын билеп алѕанын да жџрт байћамай ћалѕан жоћ. «Бiр кездегi колхоз бастыѕы, ендi уаћытша бригада тiзгiнiн де џстауѕа жарамайды дедi ме екен? Аућынбай Хаћназардыѓ ћай егiнiне тиiп, тљсiп, таптап, ойрандап кетiп едi. Ќлде ћорасындаѕы малына ауыз салып па едi? Осыншама љлкен адам бола тџра Аућынбайдыѓ да ћадiрiн бiр ауыћ ойласа кайтер едi? Анау ћыстаудаѕы ћора-ћопсы, малшылардыѓ љй-жайы, iшiмдiк судыѓ жаћын апарылуы – бќрi Аућынбайдыѓ iсi емес пе едi? Оны Хаћназардыѓ зi де айтып жљр. Iшке осынша уаћыт кек саћтайды деп, Хаћаѓныѓ зiн мынау елi-жџрты айыптап жатса да жаћсы атаћ емес ћой». Мiне, Аућынбай тѓiрегiндегi аз ѕана аѕайын, тiлеулес кршi-ћолаѓныѓ с*зi осы таћылеттес едi. Бџл Хаћназардыѓ да

ћџлаѕына жеткен. Ќлдебiр џсаћ-тљйек шаруа ћамымен Аућынбайды екi-љш рет шаћыртып едi, бџл сол екi-љш ретiнде де бармай ћалды. Басы ауырып, балтыры сыздаѕан бiр халi барын сылтау еттi. «Хаћназардыѓ долы мiнезi оянбас па екен» деп, Аућынбай тѓiрегiндегiлер ћобалжи бастап едi, олай болмады. Аћыры, Аућынбай бџл колхоздан кшедi екен деген де сыбыс тарады. Аућынбайдыѓ осы тџста аудан, тiптi облыстыѓ орта буыннан жоѕарыраћ зiмен аз-кем таныстыѕы бар басшыларыныѓ табалдырыѕынан ары-берi аттаѕаны да рас едi. Басћа колхозѕа кшуге тiлек бiлдiргенi де тiрiк емес. Тiптi екi ћолѕа бiр жџмыс деп, ћайда бас сџћса да намыс крмейтiн ќлдекiмдердей емес басћа шаруашылыћћа з ћадiр-ћасиетiне лайыћ, жаћсы атпен, жаћсы жаѕдайда баруына ћол џшын беретiндер осы жоѕары жаћтан табылып едi. Бiраћ жеме-жемге келгенде Аућынбайдыѓ зiнiѓ iшi џлып ћоя бердi. Басћа шаруашылыћтардыѓ жай-кљйi бџѕан белгiлi едi. Бџл кљнде ћатты ћџлпырып кеткен, табысы кл-ксiр «Шџбарды» ћимады. «Жат жерде сџлтан болѕанша, з елiѓде џлтан бол» дегенге сайды. Аућынбай осы кљйiнде ћала бердi. Ќѓгiме жас перi Далабай жнiнде едi ѕой. Абыл сол ауырѕаннан алты айдан астам жатып, келесi жылѕы жиын-терiннiѓ ћызѕан уаћытында ѕана шыћты. Осы уаћыттыѓ iшiнде Далабай басћарѕан екiншi бригада кктемгi тџћым себу, алты ай жазѕа таусылмайтын ћант ћызылшасын шптеу, сирету жџмыстары, пiшен дайындау, сљрлем салу, егiн суару сияћты наућандардыѓ ћай-ћайсысынан да сљрiнбей ттi. Бiр жайдан тбеден тнiп тџрѕан аспандай Хаћназардыѓ ћыраѕы кзi ћалт жiбермей баћылаѕасын да шыѕар, ћалай да Далабай тiзгiн џстаѕан уаћытта бригада тас тљйiн болып, џйымшылдыћпен еѓбек еттi. Абыл шыћћасын, Далабай ћайта босап ћап едi. «Ћазiр жиын-терiннiѓ ћызѕан кезi ѕой, Далабай зi бастаѕан iсiн зi аяћтасын, сен, Абыл, сќл демала тџр» деп ескi сыралѕы досћа ћолћасын бiлдiруге Хаћназар џялды да. Џзаћ ауырып тџрѕан адамныѓ онсыз да жарымжан кѓiлiне ћаяу салудан саћтанды. Ќѓгiме келесi жылдыѓ кктемiнде болды. Осы ауданѕа ћарасты тменгi «Hтенай» колхозы председателiнiѓ орны босап ћап едi. Хаћназар зiнiѓ с*зiн жерге тастамайтын Шимановћа тартты: – Анау Далабай деген ћолдан шыѕаратын бала емес. Hзiн

ћимай да тџрмын. Сол «Hтенайды» шырћ љйiрiп ќкетпесе арѕы ћолыѓызды берi ќкелiѓiз. «Hтенай» кп-крiм шаруашылыћтыѓ бiрi едi. Оѕан жiберетiндей шырѕасы берiк, сенiмдi кiм бар деп зiнiѓ де басы ћатып отырѕан Шиманов Хаћназардыѓ сзiне алтын тапћандай ћуанды. Кейiн жазатайым бiрдеме бола ћалѕан кљнде де, Хаћназардай адамды жастыѕына ала жатса, ол да шљкiршiлiк емес пе? Шиманов сонда да елп ете ћалмай, «Ккорайдан» Дќкеновтi шаћыртып, онымен де аћылдасты. – Мен «Шџбардан» «Жаѓалыћћа» ауысћалы, оны ћоя тџрыѓыз, сол «Жаѓалыћтан» берi кеткелi де, бiраз жылдыѓ жљзi болып ћалды емес пе? Далабай деген бозбала жiгiттi бiлетiнмiн. Џмытпасам, ќйелi ћарашайлыћ. Бiраћ ћарашайлыћ дегенмен ћазаѕыѓнан артыћ деп, ћатын-ћалаштардыѓ, тiптi шалбар кигендердiѓ здерiнiѓ де аузыныѓ суы ћџрып тамсанып отыратыны бiр тљрлi есiмде ћалыпты. Далабайдыѓ зi кп-крiм жiгерлi балаѕа шынында џћсайтын. Жас спей ме, жарлы байымай ма деген. Сол Хаћназар бiлмей айтпайды. Хаћназардыѓ сзiн мен де ћоштадым. Шиманов аћыры Далабайды шаћыртты. Аупарткомныѓ бiрiншi хатшысы бџѕан мџртынан кљлiп, сыналай ћарап едi. Далабайда да май жегендей бiр тоћ кѓiл бар. Шиманов мџны ћџдалыћћа шаћырып отырѕан жоћ ћой, тым ыздиып неѕылсын. Ќрi Хаћназардай адамныѓ мiнездемесiн арћаланып келiп отырѕан жайын ћайда ћоясыѓ. – Ќй, сен бала! – деген едi Шиманов бiрден ћатты дауыстап. – Екi бiрдей мыћты бастыћтыѓ ћол астында жџмыс iстепсiѓ. Халыћбергеновтiѓ де, Дќкеновтiѓ де. Егер сенiѓ зiѓдi сондай бiр колхозѕа бастыћ ћылып жiберсек, сенiѓ жџмыс тќсiлiѓ ћалай болмаћшы? Май жегендей тоћ кѓiл Далабайды ћџтыртып-аћ тџр екен. Алдымдаѕы адам аудандыћ партия комитетiнiѓ бiрiншi хатшысы-ау деп мќймѓкелеген жоћ, сљйегiнде бар жатып атар жауабыныѓ бiрiн осы арада да ћорамсаѕынан суырып алып, тартып ћалды. Не болса о болсын, ћайдан барып шыћсын, мейлi тќуекел дегенi едi. – Хаћаѓша iстесем алѕаш тауыћ шаћырѕаннан тџрып, кше кезiп љй-љйдi аралаймын. Ќлекеѓше iстесем, барлыћ белсендiнi жиып алып, карта ойнаймын да, бќрiнiѓ аћшаларын џтып аламын. Hзiмше iстесем, осы екi мыћты бастыћтыѓ аралыѕынан бiрдеме шыѕарамын да. Ќлiпбай Дќкеновтiѓ *з ћол астындаѕы белсендiлердi жиып алып, карта ойнап, оларды ойсырата жеѓетiнi бар едi. Бiраћ

џтћан аћшасыныѓ бќрiн иелерiне ћайтарып беретiн. Бiр тиынын да жымћырып ћалмайтын. Бџл жайынан Шимановтыѓ зi де хабардар. Далабайдыѓ мына сзiне Шиманов отырѕан орнынан џшып кетердей селкiлдей, ћарћылдай кљлдi. Хаћназардыѓ адам таныѕыштыѕына ризашылдыћ кѓiлмен аћыры Далабайды «Hтенайѕа» жiбердi. Бiраћ бџл Хаћназардан басталѕан љлкен ћателiк едi. Сљрiнбейтiн тџяћ жоћ, ћалай жаза басћанын Хаћназар кейiн кпке дейiн зi де тљсiнбей жљрдi. Ќркiмнiѓ шабар рiсi ќр басћа. Жљз метр ћашыћтыћта алдына жан салмайтын жљйрiк мыѓ метрлiкте кптiѓ шаѓын ћауып та ћалуы мљмкiн. Керiсiнше, мыѓ метрлiкте љздiк шыћћан жљйрiк жљз метрлiкте дџрыстап бауырын да жаза алмауы ыћтимал ѕой. Мiне, маћтауы ћанша жеттi дегенмен де, Далабай сол жљз метрлiк ћашыћтыћћа ћана жљгiретiн адам екен. Ол барѕалы «Hтенай» жаћтан да шу кп шыѕып жатыр. Кбiсi ћџлаћћа жаѕымсыз шу. Далабай «Шџбардаѕы» Хаћназар Халыћбергеновке џћсаймын деп сйтедi екен деген де сздер шыћћалы ћашан. «Ћарѕа ћаз болам деп шатын айырыпты» деген маћалды да айтпаѕан адам жоћ дейдi. Ендi ћайтсiн, Далабай Хаћназаршалап тљннен тџрып, кше аралап, жџрттыѓ ауласын тексеремiн дегенде ќлдекiм ќйелiн ћызѕанып, мџныѓ зiн келтек аѕашпен џрып жыѕыпты. Далабай мыћты-аћ жiгiт, бiраћ ќркiмнiѓ мыћтылыѕы зiне. Кiм «мынау мыћты екен» деп, жетi тљнде з љйiнiѓ айналасында ќлдекiмдi ћаздаѓдатып ћойсын. Ќрi тљн iшiнде бейсауат жљрген кезiнде ит талапты деген де сз бар. Ол ол ма, жер жљзi ашылмай бiреудiѓ ауласын ћоршаѕан шарбаћ аѕашћа иегiн сљйеген Далабайѕа љй иесi – жертемiр ќйел айћай-шу шыѕарып, iшiнде жуындысы бар итаяћ лаћтырыпты. Ал бiлгiѓiз келсе. Ендi бiрауыћ Далабай Дќкеновке џћсаѕысы келiп, љстi-басына ћыл жуытпай, ћатырма жаѕалы жейде, ћасћыр iшiк киiп, ыздиып та крсе керек. Ол даѕдысы да џшпаћћа жеткiзбейдi. Далабай барѕан «Hтенай» колхозы жаћтан бќрiнен де айћын жетiп тџрѕан бiр ћићу мынау, сондаѕы ауыл советтiѓ председателi – кљйеуi жоћ жалѕыз басты ќйел адам екен, ќсiресе сол ќйелмен џстасуы Далабайѕа абырой болмай жљрген крiнедi. Бќрiнен де жџрт осыны сан саћћа кп жљгiртедi. Мџныѓ артыныѓ да не боларын бiр ћџдайдыѓ зi бiлсiн.

Мiне, осы сыћылды сздер кп-аћ. Ќр адамныѓ таѕдыры ќр басћа. Бљкiл бiр дљниедегi мiр бiр арнаѕа бќрiбiр сыймайды. Ал мынау аудандыћ партия комитетiнiѓ мќжiлiс залында отырѕан баршаныѓ кзi мен кѓiлi адуындай сйлеп тџрѕан Хаћназарѕа бiржола ауѕан едi. Барлыћ тiршiлiк-тыныстыѓ жиынтыѕы бiр сќтке осы араѕа кеп тџмсыћ тiрегендей ќсер етедi. Ќѓгiме кљзгi жиын-терiннiѓ кейбiр ћорытындылары туралы едi. Хаћназар бiрауыћ «Жамбыл» колхозыныѓ председателiне кќрiн тктi. Бџл шаруашылыћта ораћ наућаны љстiнде бiраз ысырапћа жол берiлген екен. Тiптi џзын арћан, кеѓ тџсаумен жљрiп, астыћ орудыѓ мезгiлiн бiраз ткiзiп алѕаны да аныћталыпты. Сйтiп, басћаныѓ астыѕы мемлекетке ткiзiлетiнi ткiзiлiп, жџртћа љлестiрiлетiнi љлестiрiлiп, артылѕаны ћамбасында жатћанда, бџл шаруашылыћтыѓ бiраз егiстiгi кеш келген жаѓбырдыѓ астында ћалѕан. Ол, ќрине, жџдырыћ љстiне жџдырыћ болып тиген. – Сен жыл он екi ай бойы аспан ашыћ тџрады деп кр жердi ойламай, шалжиѕасыѓ ѕой, шамасы. Ауа райы деген сенiѓ ћай еркелiгiѓе де ћабаћ шытпайтын туѕан апаѓ ѕой деп пе еѓ. Ќне, туѕан апаѓ болса, раћымшылыѕын ктерiп ал. Кктен аяѕы салбырап тљскен адамша алаћ-жџлаћ етесiѓ, осылай боларын не бiлмеп пе едiѓ? Ќлде бќз-баяѕы кќрi наѕашыѓ – керенау кердеѓ жљрiсiѓ кежегеѓнен кейiн тартћызып ћойды ма? Осы тектес сздер љстi-љстiне тоѕытылып жатћанда, мџныѓ бќрiн зiнше баћылап, зiнше топшылап, мџћият лшемге салушы жќне бiр тыѓ кз бар едi. Ол Шимановтыѓ сол жаѕын ала отырѕан, аудандыћ атћару комитетiнiѓ жаѓадан келген жас председателi Саламатов едi. Жасы жас, тiптi отызѕа ендi ѕана иек сљйеген жiгiт. Сонда да жљзiнде бiр кекселiк белгiлерi кзге шалынып ћалады. Ол белгiлерi кзiнiѓ џшыѕында, ћџлаѕыныѓ тљбiнде, иегiнде ћылаѓ етiп, кейде орын ауыстырып, мџћият барлаѕысы келген адамды адастырып, жаѓылыстырып жiберердей ќсер етедi. Шынында, соѓына тљссеѓ таптырмай кететiн бiр џсаћ ћџбылыс. Бiр жайдан мџныѓ бќрi оныѓ ѓсiздiгiнен де сияћты. Маѓдай тџсында еш оѕаштыћ жоћ, бiтiмi дџрыс-аћ, тiптi ћысћа ћырћылѕан кiрпi шашы да зiне ћџйып ћойѕандай дќл жарасып тџр. Тек бет-ѓiрiнiѓ т*мен жаѕы бќрiн бџзып сала бередi. Аузы мен екi џрты, иегi бќрi ћосылып, бџлтиып шыѕа келген iсiк сияћтанып, бiраз алѕа кеткен. Тiптi мџрын екеш

мџрын да бџлардыѓ ћасында кп кзге тљсе бермейдi. Етiне ет болып жабысып ћалѕан бiрдеме. Сосын да ма, тљзу бiткен маѓдайынан тменгi сонау алѕа кеткен домбыћћан иек џшына дейiнгi аралыћ тџп-тура ћайћы ћара ћылышты еске тљсiргендей. Жалпы иыћты тџлѕасында ћайрат мол крiнгесiн де сол бiр суыћ ћарудыѓ сџсы кесе клденеѓдейтiн шыѕар. Ауатком председателi Саламатовтыѓ жалпы тџрпаты осы десек те, бќрiнен блектенiп тџрѕан бiр белгiсi жќне бар. Ол екi кзi едi. Олар бiр тљрлi жасћаншаћ ћарайды. «Жамбыл» колхозыныѓ председателiне џрысћан Хаћназардыѓ даусы ћаттыраћ шыћћан сайын, сол екi кз ќлдекiмнiѓ лебiнен ендi-ендi снiп ћалуы мљмкiн жетiлiк жаяу шамѕа џћсап, жыпылыћ-жыпылыћ етедi. Иќ, ћайратты адамдарда да жасћаншаћ кздер бола бередi. Мынау да бiр есептен сырты дљлей, iшi љрген ћарындай бос кеуде жанѕа келiѓкiрейдi. Тек бара-бара жыпылыћ-жыпылыћ еткен жасћаншаћ кздердiѓ оѓай-оспаћћа ше ћоймайтынын аѓѕарасыѓ. Осынау залда не айтылып, не ћойылып жатыр, кiм ћай сзге ћалай ћарайды, ћай сзден тыжырынып, ћай сздi ккiрегiмен ћабылдайды, соныѓ бќрiн Саламатовтан артыћ мџћияттыћпен жiпке тiзiп отырѕан жан жоћ та сияћты. Жыпылыћтаѕан кзде бiр сыр бары да кп џзамай ашыла бердi. Ол алдындаѕы адамдарды Хаћназардыѓ ќрбiр сзi сайын блек суретке тљсiрiп отырѕан артыћ-кемi жоћ, дќл кќдiмгi фотоаппараттыѓ зiндей. Ќрбiр жыпылыћтаѕаны ешћашан таусылмайтын пленкасын кезектi ћадамѕа жылжытып ћойып, кнопканы басћаны сияћты. Мџныѓ Хаћназарды баћылауы да бiр тљрлi. Тљсер аѓым сенсiѓ дегендей, оѕан ћадалып та ћалмайды. Не оныѓ бет ћџбылысындаѕы бiр де бiр ћимыл-ћозѕалысты ћаћас та жiбермейдi. Жаѓадан келген жас ауатком председателiнiѓ осы шырайын таныѕан зал жаћтан да бiр адам бар. Зал жаћтан дегенмен де пќлендей алыстан емес, бџлардыѓ тап ћарсы алдында, тiптi Шимановћа орнынан тџрмай-аћ ћол берiп амандаса алатын бiрiншi ћатардаѕы Ќлiпбай Дќкенов едi. Ќлекеѓ сќл шалћайѕан кљйi Хаћназар алѕаш мiнбеге ктерiлген сќттегi ћалпынан аумай, соѓѕы жылдары кљн кбiрек шалѕанѕа џћсас ћарайѕан жљзiн оѕан ћарай молынан бџрып, аса бiр тоћ кѓiлмен отырѕанѕа џћсайды. Љлкен ћыр мџрны бџрынѕыдан да дѓестенiп, ћысыѓћы кздерi арыраћ тереѓге кетiѓкiрегендей. Жас келгендiк пе, жоћ мойындаѕы ауыр жљктен бе, жџмыс пен тџрмыс таућыметiн к*бiрек ойлаѕандыћтан ба, ћалай да маѓдай сљйегi сќл жалаѓаштана, ћырлана тљсiптi. Тереѓге сљѓгiген

ћос жанары оны ќсiресе кбiрек аѓѕартады. Сол ћос жанардыѓ айналасында, ћабаћ тџсында терiсi жџћарѕан адамныѓ бiраз белгiлерi бар. Бiраћ шын тоћ кѓiлдi, жаратылысында сљйектi адам оныѓ бiрiн де пќруќйiне iлмек емес. Ќлiпбай Дќкеновтiѓ ћазiргi тџлѕасына ћарап, оны тџѕырынан тайѕалы жљрген адамѕа ешкiм де жорымас едi, ћайта тџла бойындаѕы ћайратынан кзi тџнар едi. Шындыѕында бџл бќрiн маѓдай сљйегiмен емес, иыѕымен алып кететiн адам ѕой, шiркiн. Ћысыѓћы кздерiндегi ћос жанар тереѓге кетiѓкiрегенмен, уыты ћайтпаѕан екен. Кбiне аѕаш мiнбенiѓ ар жаѕындаѕы Хаћназарѕа ћараѕанымен, басћаны да ћалт жiберетiн емес. Ќсiресе, ауатком председателi Саламатовтыѓ ћайћы ћара ћылышты еске салѕандай бет пiшiнiн ќрбiр нљктесiне дейiн есепке алып, ккiрегiне тљйдi. Тек оныѓ шеке тџсына ћарны аша ћарады. Иегi, аузы бџртиып алѕа кеткен адамда да мынадай айтары жоћ шеке болады екен-ау деп бiрауыћ таѓырћай демiн iшiне тартады. Мџныѓ шекесiн сонау «Шџбарда» ћалѕан Аућынбайдыѓ шот маѓдайына џћсатћысы келiп, аяѕын тарта ћойды. Жоћ, бџл Аућынбайѕа љш ћайнаса сорпасы ћосылмайды. Бџл деген басћа, басћа. Аућынбай деген ћолдаѕы адам, ал мынауыѓ жаѓа заманныѓ зi тљйдектеп алдыѓа тастай салѕан, тљсi, тљгi блек, ќлi танылмаѕан, таразыланбаѕан бгде бiреу. Мџныѓ не ойлап, не ћойып отырѕанын да топшылау ћиын, топшылаймын, болжалдаймын деп жљрiп, адасып, ќлдећайда ћалыѓ батпаћты жыныстыѓ iшiнде тентiреп те кетуiѓ оп-оѓай. Ќлiпбай ендi Саламатовты ћатар отырѕан Шимановпен салыстырѕысы келдi. Кенет бџл ќрекетi бiр кљлкiлi жаѕдайѕа тап ћылѕандай iшiнен мырс еттi. Аудандыћ партия комитетi бiрiншi хатшысыныѓ етжеѓдi болѕанмен, сал-сал ќжiмдi бозаѓ ѓi, џзын-џзын ћылшыћтардан тџратын ћасы, салбыраѕан екi џрты, жалпы отырысындаѕы еш жџмбаћсыз, iшi-сырты тегiс крiнiп тџрѕандай млдiр ћарапайымдылыѕы мџны басћа бiр ћиырдан бiр-аћ шыѕарѕандай. Аућынбай емес, Саламатовпен љш ћайнаса сорпасы косылмайды дейтiннiѓ наѕыз зi осы Шиманов. «Екi аяћты, жџмыр басты пенделердiѓ тљр-тљсiнде де осыншама кереѕарлыћ болады екен-ау» деп, Дќкеновтiѓ тап осы ћазiр аспаннан салбырап тљсе ћалѕандай шынында да таѓырћамасы бар ма? Ол тiптi осынау Шимановтыѓ з ћасындаѕы иегi бџлтиѕан, тљсi б*лек жас немемен ћалай ѕана иыћ теѓестiрiп отырѕанына да ћайран ћалды.

Шиманов алѕашћы колхоздастыру кезеѓiн де шетпџшпаћтап крген адам, кейiнгiсiн де, тiптi Отан соѕысыныѓ от-жалынын да бастан кештi, одан бергiсiмен де ит-жыѕыс тљсiп дегендей бiрге жасасып келедi, дљниенi ћопарып, ћиратып тастамаѕанмен де мыѓдаѕан, миллиондаѕан з тџстастары сияћты бќрiнiѓ ткелегiнен тiп келедi. Бќрiнiѓ де реѓ, ћалпы бџѕан тљсiнiктi, бќрiне де мџныѓ орныћћан з кзћарасы бар. Бiраћ бџл тљсiнгендi ауатком председателi Саламатовтыѓ тљсiнгiсi келмейтiндей. «Ол ћалай, бџл ћалай» деген сџраћтарды таудан ћџлаѕан тас кшкiнiндей сау еткiзiп, бiр-аћ тгетiн сияћты. Оѕан ћарап, Саламатовты мiр танымы аз, тек сол таным-бiлiмге ћџштарлыѕы мол шќкiрт балаѕа да џћсата алмайсыѓ. Ћайта дљниенiѓ трт ћџбыласы жнiнде ћалыптасћан кзћарас мџнда да бар екенi соћыр екеш соћыр кзге де айћын сияћты, ол мiне-мiне деп, соныѓ бќрi айнаћатесiз кедiр-бџдыр бетiнде жазулы тџрѕандай ќсер етедi. Тiптi мџныѓ кзћарасы Шимановтыѓ кзћарасынан да шырѕасы мыћты, ќлдећайда берiк заттан жаралѕандай алѕан бетiнен ћаймыћпай тура соѕатын, ћайтпас ћатыбастыѕы жќне бар ма дерсiѓ. Ќлiпбай Дќкенов Саламатовпен пќлендей тќжiкелесiп, бет ашысып љлгермеген. Ћазiргi байћаулары креген кзi мен жљйрiк кѓiлiнiѓ ѕана жетектеп жеткiзген белестерi. Мынадай пiшiндi адам былай ѕана сйлеуге тиiс деген iшкi тљйiндерi. Кенет Саламатовты џћсататын адам зiнен-зi табыла кеттi. Дќкеновтiѓ есiне саћ етiп, Аћћоразов тљскен едi. Жоћ, жоћ, Аћћоразов та мџнымен бiр ћалыптан шыћћанѕа жатпайды. Керек десеѓ бет пiшiндерi мљлдем екi басћа. Iшi толѕан мџз кесек, неше жылѕа жiбiмес тоѓ десеѓ де Аћћоразов адамныѓ сџлуы емес пе? Мынаныѓ бџлтиѕан иегi сияћтанып, ештемесi блек шыѕып тџрѕан жоћ, бќрi де орын-орнында. Аћћоразовтыѓ ќсiресе шоћпардай бар ћас-ћабаѕын, ћайратты ћарасын, пышаћ жаныѕандай жылтыр бетiн, ћандай да ќйел заты табаны тайѕанаћтаѕандай крсе тџра алмастай тџлѕасын айтсаѓшы. Бiраћ сонда да Дќкенов Аћћоразов пен Саламатовты ћатты џћсатты. Џћсатћанда тiптi бiрiн-бiрiнен айырѕысыз жандай кре бастады. Наћтылы айтћанда, ол ћандай ѕана џћсастыћ, ол жаѕын алѕашћыда Ќлекеѓнiѓ зi де блiп-жара алмады. Тек бара-бара тапты. Ол бџлардаѕы к*зћарас џћсастыѕы екен. Аћћоразовтыѓ iшкi сырын Дќкенов алаћандаѕы жазудан

артыћ бiледi. Ал мынанiкiн тек долбармен ѕана крiп отыр. Долбарым ћате дей алмайды, йтсе зiне-зi аяусыз ћиянат жасаѕандай болар едi. Осы жасында зiне-зi ћиянат жасап неѕылсын. Дќкенов ћалай да з басыныѓ ћадiрiн бiлетiн адамѕа жатады ѕой. Екеуiндегi кзћарас џћсастыѕы Дќкенов љшiн тайѕа таѓба басћандай аныћ. Бџл тџжырымын ќзiрге ћанаѕат тџтып, Хаћназардыѓ сзiн одан ќрi тыѓдады. Хаћназардыѓ даусы ћаттыраћ шыћћан сайын Дќкенов кеудесiн ктере тљседi. Жљзiндегi ризалыћћа толы маѓѕаз ћалпын да одан ќрi ќрлегiсi келедi. Залдаѕы ќрбiр болмашы ћџбылысты жыпылыћтаѕан кзiмен фотопленкаѕа тљсiрiп отырѕан ауатком председателi Саламатовтыѓ ккiрегiнде зiнiѓ Хаћназарды лердей жаћтайтын, ол не айтса да ћџп кретiн пиѕыл, пошымы неѕџрлым айћыныраћ ћалсын деген еш бљкпесiз сыѓайы едi. Бiр мезетте Хаћназар «Жамбыл» колхозыныѓ председателiн орнынан тџрѕызды. Жыпырлаѕан бастардыѓ ортасында соншама бейѕам ктерiлген оныѓ кеудесi Хаћназарѕа тым ћораш крiндi. Мљмкiн салы суѕа кеткен кѓiлсiздiгiнен де шыѕар. Осылай тџрѕан ћалпында да Хаћназардан бiраз сз естiдi. Тек сќл уаћыт ткiзiп барып ћана жамбылдыћ председатель тiлге келдi: – Хаћа-ау, шаруашылыћты ойламай саят ћџрып жљрген бiз жоћ. Бiраћ осы ќѓгiменiѓ боларын мен о баста-аћ бiлгенмiн. Астыћ аз шыћса да менi жџмыстан босатып, партиялыћ жаза берер едi, астыћ кп шыћса да мен ол жазадан ћџтылып кете алмас едiм. – Астыћ аз шыћса жаза алатыныѓда шќк жоћ. Сен не, ћџдайдыѓ кенже џлымын ѕой деп пе еѓ? Ал кп шыћса неге жаза аласыѓ? Соныѓды айтшы былай, шапшаѓ? – дедi, ќдеттегi бгде сџраћ кездескенде беретiн мазасыздыѕына басып. Жамбылдыћ председательдiѓ дене бiтiмi ћаншама ћораш крiнгенмен, бетi бљлк етпедi. – Астыћ аз шыћса, аз алѕаным љшiн, ал кп шыћса оны биылѕыдай уаћтылы жинай алмаѕаным љшiн жаза аламын. Хаћназар аѕаш мiнбенiѓ ар жаѕында тџрып, кзiнiѓ аѕы молайып, оѕан бiр тљрлi сљзе ћарады. Ойламаѕан жерден от басћандай бiрден тiлi икемге келмедi. Сз жоћ, жамбылдыћ председательдiѓ долбарында бџл љшiн те жайсыз астар бар едi. Бiрауыћ бџл Хаћназарѕа наѕыз жатып атар жауаптыѓ зiндей крiндi. Жоћ, жоћ, Хаћназар шегiне алмайды. Бораѕан оћтыѓ тiнен де ткен адам ѕой.

Хаћназар кп бгелген жоћ. Бiраћ осы бгелiсiнiѓ зi мџныѓ жаратылысы љшiн кп едi. Хаћназардыѓ сзден мљдiргенiне бљкiл залдыѓ белi ћайысып, сыћырлаѕандай... «Жамбыл» колхозыныѓ председателi Хаћназардыѓ кеудесiндегi бiтеу жараныѓ аузын ашты. Тiптi ол Хаћназардыѓ тџсынан зулап тiп, бџѕан ћарасты сонау «Шџбардыѓ» егiс алћабында жер тiзерлеп, жџмыс iстеп жљрген Айтан ћариямен одаћтастыћ тапћандай. Сол одаћтастыћтыѓ кљшiмен бџлар Хаћназарды дќрменсiз кљйде ћалдырѕандай. Хаћназар ћайратына тез ћайта мiндi. Ћайта мiнетiнi бџл сол Айтан ћария мен жамбылдыћ председательдiѓ ѕана басына келген iс емес ћой. Бџрынѕы шп танапты жљйе, ауыспалы егiс атаулыныѓ жойылып, астыћ, ћант ћызылшасы, жљгерi даћылдарыныѓ аяћ жетер жердiѓ бќрiн алуы бљкiл ел бойынша болып отырѕан љлкен, тiптi кейбiреулердiѓ айтуынша џлы ћозѕалыстыѓ нќтижесi. Осы љшiн Хаћназардыѓ жеке басы «ћылша мойным талша» дей алмайды. Жџрттыѓ айтћанын бџл да айта алады. Егiс клемiнiѓ кеѓейтiлiп топыраћ кљтiмi, оныѓ ћџнарлылыѕын саћтау, ктеру сияћты мќселелердiѓ керi шегерiлуi Айтан сияћты дићандардыѓ мазасыздыѕын тудырса, Хаћназар олардыѓ арћасын сипап тыныштандыруѕа бiраз машыћтанып та ћалѕан. Ал мына «жер астынан жiк шыћты, екi ћџлаѕы тiк шыћты» дейтiндей жамбылдыћ председательдiѓ мына айтћаны да кктен тљсе ћалѕан сз емес. Бџл да бљйректен сираћ шыѕарып отырѕан жоћ. Буынсыз жерге пышаћ салушыѕа да тџрпаты келмейдi. Бар болѕаны сол – Айтан ћарияны мазасыздандырѕан, Хаћназардыѓ кеудесiне бiтеу жара боп бiткен жаѕдайды ѕана клденеѓ тартып отыр. Бiле бiлсеѓ бџл – Хаћназардыѓ з iшкi ойы, iшiндегi ћџсасы. Бiраћ ол мынадай алћа-ћотан, тiптi саяси мќнi бар келелi мќжiлiсте олай ћыѓћ дей алмайды ѕой. Желдiѓ ћай жаћтан соѕып тџрѕанын џмытпау керек. Сол жел жаћћа шыѕып сйлеу керек. – Ќй, егiлген астыћты неге кљзде жинай алмайсыѓ-ќй? Кктемде еккен егiстiгiѓ кљзде далиып кеттi ме? Жоћ, ќлде биыл сенде ѕана емес, баршамызда егiс клемiнiѓ џлѕайѕанын есепке алмадыѓ ба? Бџл сенiѓ ѕана басыѓа келген («Зобалаѓ емес ћой» дей жаздап барып) iс емес ћой. Бџл ћай ћырсыѕыѓ? Хаћназар осы баѕытта бiраз сйледi. Бiр кезекте жамбылдыћ председатель таѕы тiлге келдi. Сот алдында зiнiѓ аћтыћ сзiн айтћан дќрменсiз жанѕа џћсаѕан, ќрi болар iс болды ѕой деп сќл батылданѕан да тљрi бар.

– Хаћа! Бiз сiздi атаѕы алысћа кеткен љлкен мќртебелi адам деп сыйлаймыз. Ќрi депутатымызсыз, ќрi аудандыћ партия комитетiнiѓ бюро мљшесiсiз. Сiз бiзге не айтсаѓыз да орынды. Бiраћ сiз де бiр шаруашылыћтыѓ басшысысыз ѕой. Осы менiѓ миым шатасып болды. Сiз ашып-айырып берiѓiзшi. Сзiѓiзге ћџлдыћ дейiн. Астыћ дегенiѓ пiскен кезiнде тез жинап ала ћоймасаѓ, ол пќлесi кп нќрсе. Ал осы астыћты мол ек деп, ќр шаруашылыћтыѓ тбесiне келiп зiкiр салу љшiн сол шаруашылыћтардаѕы техника, адам кљшi жаѕымен неге есептеспеймiз? Ол ол ма, ћарама-ћайшы, бiр-бiрiне кереѕар нџсћау да алып жатамыз. Ќне, анау, аудандыћ бас агроном (алдыѓѕы ћатарлардыѓ бiрiнде отырѕан аудандыћ ауыл шаруашылыѕы басћармасыныѓ бас агрономын желкеден саусаѕымен нџсћап крсеттi) осы кктемде келiп, «ауыспалы егiс бiржола жойылсын деген заѓ жоћ, оны аздап болса да енгiзу керек» деп дiгiрледi. Оны «енгiз» деп мазамызды алды. Апыр-ау, оныѓ айтћанын iстеп, бiраз жердi парѕа берсем, мына кiметтiѓ ек деп отырѕан егiс клемiн ћайда сыйѕызамын? Бџл сздерде де Хаћназарѕа шаншудай тиетiн мќн-маѕына бар едi. Бiраћ ендiгiге бљгежектейтiн бџл емес, тiптен ерсiнiп сйледi. – Ќй, сен зiѓ бiрдi бiрге сапырып, жаѓбыр-жаѓбырдыѓ арасымен жљрiп љйренген екенсiѓ. Сен алатын нџсћауды бiз де алып жатырмыз. Ќрине, топыраћ кљтiмiн џмытуѕа болмайды. Астыћты кеѓейт дегенде саѕан тбеѓе де ек деген жоћ шыѕар. Былай еѓ ыѓѕайлы тљрiн тап дегенi де олардыѓ. Хаћназар ћањарлана сйлеп-аћ едi, бiраћ осы екi арада залдан бiр жеѓiл кљлкi жљгiрiп ттi. Хаћназар мџны аѓѕармай ћалѕан жоћ, ѓi де тез ћџбылды. Ашумен тљйiлген ћабаѕына бiр мысћыл џшћыны ћоса ћабаттаса iлiгiптi. Кзi ћылиланып, залда ћаућиѕан бастардыѓ ћайсыларынан кљлкi естiлдi, соларды тауыћша терiп алмаћтай жанарымен џзаћ кездi. Бџл бгелiс Хаћназардыѓ жаѓаѕы «астыћты тбеѓе де ек демеген шыѕар» деген сзiнiѓ бiр жаѕдайды еске тљсiруiнен туѕан едi. Hткен кктемде «Шџбарда» Ешкiлмес тауыныѓ ћырћасы жаппай жыртылып жатћанда Алматыдан кiлдер келген. Оныѓ бiр љлкенi орыс адамы едi. Бџларѕа Хаћназар жќне ауданныѓ бiрер адамы iлесе жљрген. Хаћназарѕа ћоса «Шџбардыѓ» зiнен де бiрнеше адам бар. Барлыѕы бiр љлкен шоѕыр топ. Бџлар сол Ешкiлмеске ктерiлiп, бiресе жаяулап, бiраз аралайды. Жердiѓ жыртылу сапасын, топыраћ ћџрамын байћастаѕан болады. Таудыѓ љстiнде, ќрi ашыћ аспан астында ауа да ћандай, жџрт сќл шаршаѕанмен де к*ѓiлсiз емес едi.

Бiр тоћтасћанда бџлар тџрѕан тџстан сќл тмендеу, айналасы ат шаптырымѕа жетеѕабыл бiр жазаѓ таћыр кздерiне тљседi. Алыстан ћараѕанда таћырдыѓ бќрi бiрдей, тастаћ па, жоћ тљгiн тартсаѓ майы шыѕатын топыраѕы борпылдаћ ћџнарлы жер ме, айыру ћиын. Оны бiлсе, жергiлiктi тџрѕындар ѕана бiледi. Ал сырттан келгендер алыстан болжалдай алмайды. Жаѓаѕы Алматыдан келген орыс кiл сол таћырѕа назар аударады. Хаћназарѕа ћарап: – Анау ашыћ жердi неге жыртћызбайсыѓдар? – дейдi. Сондаѕы Хаћназардыѓ iстегенi ѕой. Шоѕыр топтан адымдай басып, оћшауыраћ шыѕады да, ћалпаѕын шешiп, сљзетiн бџћаша тмен иiлiп, бџларѕа жалтыр басын кезеп тџра ћалады. Алматылыћ кiл тљгiл, Хаћназардыѓ бџл ћылыѕын ауданнан келгендер де, тiптi кљнде крiп жљрген ауылдастары да тљсiне алмайды. Олардыѓ осы ћалпын сезген Хаћназар сол сљзеген бџћаша тџрѕан кљйi «мынаѕан ћараѓдар» дегендей алаћанымен жалтыр тбесiн сарт-сџрт џрады. Шоѕыр топ сонда да ештеѓенiѓ байыбына бара алмай былћ етпейдi. Тiптi болмаѕасын Хаћназар сол тџрѕан кљйiнде алматылыћ кiлге: – Посмотри, здесь шерсть растет? – деп тбесiн одан ќрi сартылдатады. Алматылыћ кiл аѓдаусыз: – Нет, не растет, – деп ћалады. Сонда иген басын жоѕары ктерiп алып, Хаћназар: – Значить, и там шерсть не растет! – деп, жаѓаѕы тмендегi жазаѓ таћырды нџсћайды. Шоѕыр топ ћыран-топан кљлкiге батады, ал алматылыћ кiлдiѓ аузына ћџм ћџйылады. Хаћназар туралы кп аѓыздыѓ бiрi осы болып, жан-жаћћа тарап кетiп едi. Жаѓаѕы «астыћты тбеѓе де ек демеген шыѕар» деген сзге жџрттыѓ кљлiсi осыдан едi. Бџл кљлкi манадан љндемей тым селћос отырѕан Шимановтыѓ жљзiне де сќуле тљсiрiп ттi, бiраћ бџл бiр сќттiк ћана сќуле едi. Аупарткомныѓ бiрiншi хатшысы тез бойын жиып, тамаѕын кенедi де, сќл даусын ктере «Жамбыл» колхозыныѓ председателiне ћарап бiр сйлеп ћалды. – Бќрiѓ де бiр жер, бiр жаѕдайда тџрасыѓдар. Сйтсе де аннан-мыннан суыртпаћтап, сылтау iздегiлерiѓ келедi. – Аѕасы, – деп, тап ћасында отырѕан Саламатов кљтпеген жерден Шимановтыѓ назарын зiне аударды. Жаѓа жџрттыѓ неге кљлгенiн тљсiнбеген жалѕыз осы ѕана едi. Тiптi оны тљсiнуге мџнда ћџлыћ та жоћтыѕын осы жасына лайыћсыз жљзiндегi шамадан тыс џстамдылыѕыныѓ, салићалылыѕыныѓ зi-аћ айтады. – Мына кiсiнiѓ с*зiне салсаћ, бџл кiсiлердiкi

бiрдей жаѕдай емес сияћты. – Осыны айтты да, аѕаш мiнбенiѓ ар жаѕында тџрѕан Хаћназарѕа бљкiл денесiмен бџрыла ћарады. – Мен сiздiѓ з пiкiрiѓiздi бiлгiм келедi. Мынадай мќселе жнiнен. «Жамбыл» колхозыныѓ председателi зiнде техника тапшы екенiн айтып кеттi. Сонау МТС-тер таратылѕан жылдары сiз басћарѕан колхоз сияћты бiраз ќлдi шаруашылыћтар бљкiл техниканы сатып алѕан екен. Ал ќлсiз шаруашылыћтарѕа ештеѓе тимей ћалѕан. Мљмкiн сiз айтарсыз, «бiз колхозды ктердiк, сосын да аћшамыз болды, сосын да сатып алдыћ, ешкiмнiѓ несiбесiн аузынан жырып ќкеткемiз жоћ» деп. Бќрi де дџрыс сияћты. Бiраћ осы мќселеге басћа ћырынан ћарасаћ ћайтедi? Осыныѓ зi дџрыс саясат па едi? Бљкiл техниканы аћшасы барларѕа ѕана блiп берiп, басћаларды таћыр мџзѕа отырѕызып кеткенiмiз. Ќлсiз шаруашылыћтардыѓ ол техниканы ћолма-ћол алуѕа ћаржысы жоћ болса, ћарызѕа бере тџру сияћты амал бар емес пе едi? Мљмкiн йткен кљнде олар да ктерiлiп кетер ме едi? Ќр тљрлi жаѕдайларда жекелеген адамдардыѓ ыћпалы бќрiн шешiп кетiп отырѕан жоћ па осы? Осыѕан бiр сќт бгелiп жауап берiѓiзшi. Шын ниетiммен бiлгiм келедi. Саламатов МТС техникасыныѓ ќлдi шаруашылыћтарѕа ѕана љлестiрiлiп берiлгенiн айтћанда, Дќкенов амалсыз мырсмырс кљлдi. Астынан бiреу ктерiп тастаѕандай, тiптi бљкiл денесiнiѓ солћ-солћ еткенi бiрер кзге шалынып та ћалды. Дќкеновке мџндай жеѓiлтектiк ћайдан бiтiп жљр деп таѓырћаѕандар да бар. Дќкенов бџл жерде зiнiѓ аѓѕарымпаздыѕына сљйсiнiп кљлiп едi. Жаѓа ѕана тљс-тџрпатында џћсас ештеме жоћ екi адамнан – Аћћоразов пен Саламатовтан неге екенi белгiсiз, з долбарымен iштей бiр џћсастыћ табуы ћас пен кздiѓ арасында бџлайша зiнен зi дќлелдене кетер ме? Апыр-ау, ол џћсастыћты ешкiм айтпай, дќнеме етпей алдын ала сезiнуi мџныѓ крiпкелi барлыѕынан ба едi. Ол жаѕын Дќкеновтiѓ зi де ажырата алмайды. Ал ендi Саламатовтыѓ МТС техникасыныѓ блiнуi туралы сзiнен кейiн Дќкеновтiѓ ол болжамыныѓ жљз процент дџрыстыѕы айдан аныћ едi. Оны ешкiм де жоћћа шыѕара алмайды. Бiр кезде Аћћоразов та тап осы жаѕдайды Дќкеновке кзге сљйел етiп едi-ау. Бџлардыѓ бiр-бiрiнiѓ аузына тљкiрiп ћойѕандай сйлеуi тегiн емес. Ќѓгiме Саламатов Аћћоразовтыѓ жаѓадан тапћан ћолшоћпары болуында да, тiптi мџны Аћћоразовтыѓ з бiлгенiмен, з саясатымен суарып жiберуiнде де емес, бџлардыѓ џћсастыѕы еѓбек адамдарына деген к*зћарастары мен замана аѕымына бейiмделу сыѓайында, ћабiлетiнде жатыр.

Бџл жаѕы тљптiѓ тљбiнде мыћтап ашыларына Дќкеновтiѓ бiр мысћалдай да кљмќнi ћалмады. Тек Саламатовтыѓ сздерiнiѓ еѓ соѓѕы блiгi ѕана бiр тљрлi кљдiк тудырды. Хаћназардыѓ бџл жаѕдайдан ћалай шыѕарына тезiрек куќ болѕысы келдi. Байћаса, бџл кљдiк Хаћназарда да ояныпты. Саламатовтыѓ сздерiн ћалт жiбермей тыѓдаѕан ол табанда ћарсы сџраћ ћойды: – Ћараѕым, сен де былай бгелiп ашыѕын айтшы. Бiз сендердей оћыѕан адамдар емеспiз. Сендердiѓ кей сздерiѓнiѓ астары бiзге жџмбаћ. Сенiѓ айтып отырѕаныѓ ћай адамдардыѓ ыћпалы? Ћай адамдардыѓ ыћпалы дљниенi ойсыратып кетiп жљрген? Жаным, осыны шала молданыѓ кљпiрiндей етпей, былай ашып-айырып айтшы. Саламатов ћайћы ћара ћылышты еске салатын жљзiн алѕа џмсындыра, онсыз да бџлтиѕан иегiн бiр ктерiп ћойып, кзiн жыпылыћтата сйледi. Хаћназарды сќл де болса љзiлдiргенiне аздап мейманасы да тасћандай. – Хаћа, мен ќлдећандай кктен тљскен бiреулердi айтып отырѕаным жоћ. Бќрi де з арамыздаѕы адамдар. Солардыѓ ыћпалы жнiнде айтып отырмын. МТС тарады, техника блiндi, сiздер бќрiн алдыѓыздар. Сiздердiѓ колхоздар стi, ал кейiн ћалѕандар одан ќрi кейiн шегiншектедi. Оларѕа техникадан дым татырмай жыѕылѕанѕа жџдырыћ деп, одан ќрi ысырып тастау дџрыс па? Ћалыпты жаѕдай ма осы? – Ћараѕым, исполком жолдас, сенiѓ сзiндi мен ќлi тљсiнгем жоћ. Тљсiнбегенде сенiѓ бџл сздi неге маѕан айтып отырѕаныѓды тљсiнбеймiн. Алдыѓдаѕы зiѓ айтћандай, шынында мен де, анау отырѕан осы ауданныѓ еѓ сыйлы азаматы, аћсаћалы, Ќлекеѓ, Ќлiпбай Дќкенов екеумiз колхозды ктердiк, сосын да аћшамыз болды, иќ зiѓ айтћандай, сосын да алдыћ. Бiз бiраћ зорлыћ жасап тартып алѕамыз жоћ. Жаѓа ѕана «Жамбыл» колхозыныѓ председателiн тергеуге алѕан Хаћназар аяћ астынан ойда жоћта зiнiѓ тергелушiге айналѕанына налыѕандай екi иыѕынан дем алып, Саламатовћа бiр тљрлi назалана ћарады. Бiрте-бiрте кљш алу љшiн аз-кем љзiлiстi керек ћылѕандай. Саламатов жљзiн тмен салып, бар ћайратын ћас-ћабаѕына, ћушиѕан маѓдайына жинаѕандай. – Мен бџл мќжiлiске дайындыћсыз келiп отырѕам жоћ, – дедi ол ќлден уаћытта. – Аудан экономикасын соѓѕы бес-алты жылдыѓ деректерi негiзiнде ћатты зерттедiм. Сонда кптеген крсеткiштер мен цифрлардыѓ *здерi сайрап бердi. Сонда олар не деп сайрайды дейсiз ѕой?

Саламатов тамаѕын кенеп, сќл бгелiс жасады. Алдындаѕы ћаѕаздарын аударыстырып, кз жљгiрткен болды. Осы бгелiс кезiнде аѕаш мiнбенiѓ ар жаѕында тџрѕан Хаћназардыѓ басын мџѓныѓ ћара клеѓкесi аз-кем сипап ттi. «Мiне, оћуы бар адамныѓ бiр артыћшылыѕы». Саламатовтыѓ жаѓаѕы сзiнен бџл ћаѕазѕа тљсiрiлетiн ќр тљрлi крсеткiштер мен цифрларды, басћа да ћџжынаѕан жазуларды таѓ бозында терезе тљбiндегi аѕаш бџтаћтарына ћонып алып, бiрiмен бiрi жарыса сайрап беретiн бозторѕайларѕа џћсатты. Олар кљнде ертемен Саламатовты жќне басћа да осы таћiлеттес адамдарды џйћысынан оятып, Хаћназар осылай iстеп жатыр, бџлай бџра тартып барады деп, болѕан iстiѓ бќрiн жырлап жеткiзетiн сияћты. Адамныѓ киесi болады деушi едi, Саламатовтардыѓ киесi осы таѓ алдында сайраѕан бозторѕайларды еске тљсiретiн ћаѕаздаѕы жазулар-ау, шамасы. Бџл Хаћназардыѓ ћас ћаѕымда бастан ткерген сезiм-тљйсiгi. – Егер ойымды жинаћтап айтсам, ауданныѓ жаѕдайы ћазаћтыѓ ќлгi ескi маћалы бар ѕой, «бай байѕа, сай сайѕа ћџяды» деген мiне, соны еске тљсiредi екен. – Сонда, сен шыраћ, аућатты колхоздарды баяѕыныѓ ћойны-ћонышынан тер сасыѕан байларына балап отырсыѓ ба? – деп, ћас-ћабаћпен аѓдысып, ештеменi ћџр жiбергiсi келмеген Хаћназар да ћойып ћалды. – Жоћ, Хаћа, саяси сауаттылыћ жнiнде менiмен тайталасып ћайтесiз? Мен ешћандай саяси ћате жiбермеймiн, сзiмнен џстай алмайсыз. Hзiѓiз де тљсiнгендей, ќѓгiме ќлсiз шаруашылыћтарѕа кмек жнiнде болып отыр. Осы баѕытта Саламатов бiраз сз айтты. Хаћназар да екi-љш жерде ћыстырылды. Аудандыћ атћару комитетiнiѓ председателi Саламатов пен Халыћбергеновтiѓ жоћ жерден салѕыласа кетуiнен бљкiл зал сiлтiдей тынды. Бџныѓ аћырынан бiр жамандыћ кљткендер де бар. Ќсiресе, онсыз да мазасыз Игорь Матвеевич Штерннiѓ зал ортасында басы бџлѕаѓдай бердi. «Сен неге кмекке бармайсыѓ?» деп, ћасындаѕы тойѕан ћозыдай тырс етпей отырѕан Хакiмге алаћтайды, шамасы. Одан ќрiдегi аѕайынды Цихлерлерге де ћарайды. Тек зiнiѓ желке тџсында жљз жасырып отырѕан Далабайѕа ѕана ћарамайды. Далабайдыѓ жљзi сыныћ екенiн Штерн мана мќжiлiс алдында-аћ крген. Мџныѓ да ќуселесi бiр жаћ ћырымен Хаћаѓа салмаћ болып тљсiп жљрмесiн. Сондай сезiгi Далабайдан жирендiре тљседi. Бiр кезде мќселенiѓ шешуiн Хаћназар тапћандай болды. Бџл жџрттыѓ ћџлаѕын жарардай бар даусымен с*йлеп едi.

– Ќгќрки, ол колхоз ктерем десеѓ, зiнше аяћ басып жљре алмайды десеѓ, сол ктерем колхозды маѕан ћосып бер. Мен ктеремiн. Ананыѓ зiн («Жамбыл» колхозыныѓ председателiн саусаѕымен нџсћап) бригадир етемiн де, екi жылда сол ктеремiѓдi май бксеге айналдырмасам Хаћназар атым ћџрысын. Залдан сљйсiнген, таѓырћаѕан гуiл жљгiрiп ттi. Саламатов мџндай џсынысћа жауап беруге дайын емес екен, залда отырѕандарды жiтi шолып ттi де, амалсыз Шимановћа бџрылды. Бiр саспаѕан адам осы Шиманов екен. Ол Хаћназарѕа ћарап, мџртынан кљле сйледi. – Хаћа-ау, сiздiѓ ктеретiнiѓiзге кљмќн бар ма? Бiраћ бар шаруашылыћтарды стiп бiрiктiре берсек, жер аяѕы ћашыћтап кетiп, ћиыншылыћћа џшырап жљрмейсiздер ме? – Тым ћиындап бара жатса, екi жылда ћаз тџрѕызамын да здерiѓiзге ћайтарып беремiн дедiм ѕой. Бiржолата бктерiп кетпеймiн. Осы мќжiлiс љстiнде Хаћназардыѓ бџл џсынысы алѕашћыда ойсыз айтыла салѕандай крiнгенiмен, ќжептќуiр белеѓ алып кеттi. Хаћназардан кейiн сйлегендердiѓ ешћайсысы бџѕан соћпай ткен жоћ. Аѕаш мiнбеге Дќкенов те ктерiлдi. Бџл ыѓ-жыѓсыз, те салауатты, сауатты сйледi. «Шџбардыѓ» бастыѕын ктермелей, оныѓ «Жамбылды» ћосып алмаћ ойын ћуаттай сйледi. Сзбен ораѕытып келiп, ћазаћтыѓ «жер астынан жiк шыћты, екi ћџлаѕы тiк шыћты» деген маћалын келтiрдi. Отырѕандарѕа Саламатовты iлiп кеткендей крiндi. Саламатов та оны тљсiнгенге џћсап, iштен томырылды. Бюро мљшесi ретiнде здерiмен ћатар жайѕасћан Хаћназарѕа бiр бџрылып ћарай алмай, онда кегi кеткенiн клеѓке шалѕан жљзiмен аѓдата бердi. Дќкеновтiѓ сзiнен одан сайын жљнi жыѕылѕанѕа џћсады. Дќкеновтiѓ сзiнде жџртты таѕы бiр елеѓ еткiзген нќрсе ол зiмен кршiлес «Еѓбекшi» колхозын атап ћалды. «Еѓбекшi» де – осы «Жамбыл» колхозыныѓ кебiн киiп жљрген шаруашылыћ. Ћай жаѕынан да айлас та мџѓдас. Бiр кезде МТС-тен техника тимей ћалѕандардыѓ бiрi де осы «Еѓбекшi». Тек Дќкенов неге бас-кз демей оныѓ атын ћолћ еткiздi. Хаћназардiкi жн. Ол аудандыћ партия комитетiнiѓ бюро мљшесi. Ћалай шалћып сйлесе де сыйып жатыр. Жќне де «Жамбыл» колхозын ћосып алам деуiне мынау отырѕан ауатком председателi Саламатов кр-жердегiнi тiлге тиек етiп, ел жџрттыѓ кз алдында мќжбљр еттi емес пе? Сосын да аузынан шыѕып кетуi мљмкiн ѕой. Ол љшiн Хаћназарды сгiп те жатћан ешкiм жоћ.

Ал Дќкеновтiкi ћараѓѕы тљкпiрден шыћћан алабтен бiреудей мљлдем тљсi блек крiндi. Бџл да «Еѓбекшi» колхозыныѓ ќлсiздiгiн iлiп ттi. Жеке дара шаруашылыћ болып, шаѓыраћ ктерiп тџра ала ма деген сауалды да ќркiмнiѓ ккiрегiне ћыстыра кеттi. «Еѓбекшi» жайын тым ћысћа ћайырса да осылай найза бойлатћаны аныћ едi. Апыр-ау, ескi баћталасы Хаћназар Халыћбергенов «Жамбылды» ћосып алса, одан мен неге ћалысам деп, мџныѓ да «Еѓбекшiге» кз алартћаны ма? Мџндай сз еѓ алѕаш неге Дќкеновтiѓ аузынан шыѕуѕа тиiс? Љлкен адамѕа лайыћ кiшiпейiлдiлiк деген ћайда? Осы сџраћтардан залда отырѕандардыѓ бiразыныѓ аз-кем жљрегi ћысылѕандай жайсыз сезiмге џшырасты. Дќкенов бџдан соѓ зi басћарѕан «Ккорай» колхозыныѓ жайына тоћталып, сол арћылы Хаћназардыѓ бiраз пiкiрiн сомдай тљстi. Ћалай да Хаћназарды ћуаттайтынын аныћ аѓѕартты. Саламатов Дќкеновпен салѕыласпады. Бюро мќжiлiсiнiѓ ендiгi тiзгiнiн Шиманов з ћолынан шыѕарѕан жоћ. Таѕы бiрекi џсаћ мќселеден соѓ «Hтенай» колхозыныѓ председателi Далабайдыѓ есiмi сап ете ћалды. Бџѕан ќсiресе, «Шџбардан» келiп отырѕан адамдар едќуiр ћобалжыды. Кешегi з ауылдастары зге ћиырѕа барып, жау ћармаѕына iлiккендей бiр тљрлi жабыѕа ћарасты. Далабай сондаѕы ауыл совет траѕасы – жесiр ќйелдi «ќкеѓнiѓ аузы..., ћубас ћатын» деп балаѕаттаѕан екен. Мiне, сол ќйел Далабайдыѓ љстiнен ћолаћпандай арыз тљсiрiптi. Осы мќселеге келгенде ѕана Саламатов ћайта жанданды. Шиманов бiршама биязы сйлеп едi. – Ќлекеѓдей, Хаћаѓдай адамдардыѓ тќрбиесiн крген адамсыѓ. Мына негесiздiгiѓдi ћалай тљсiнемiз, председатель жолдас? Саламатов џнжырѕасы тљсе мiнбе жаћћа келген Далабайдыѓ жауабын кљтпестен, бiр бљйiрден ћосылды: – Аѕасы, «Hтенай» колхозы председателiнiѓ шаруасы бiр арызда тљгел жинаћталмаѕан. Мен ол ауылсовет траѕасы болып iстейтiн ќйелмен ауызба-ауыз сйлестiм. Осылай ткпелетiп келдi де, Саламатов «Hтенайда» мал айырбасы жџмысыныѓ дџрыс жљргiзiлмегенiн, сйтiп ћылмысћа жол берiлгенiн де айтып салды. Президиумда отырѕан Хаћназардыѓ iшi лайланды. Адамѕа деген сенiмнiѓ осынша кереѕар шыѕарын ол мiрiнде крiпбiлмегендей-аћ Далабайѕа ызаланып та, мљсiркеп те ћарады. Ћай жаћћа жарћ берерiн шеше алмай ћабаѕы тљйiлдi. Байћаса, жаѓа ѕана зiн ойда жоћта тергеуге алѕан Саламатовћа деген ашуы басым екен. Далабай мќселесi тџсында тым екпiндетiп

бара жатћанын сезiп, тап осы жолы жас ауылдасын Саламатовтыѓ шеѓгелiнен аман алып ћалѕысы келдi. «Жазасы болса кейiн де крер, ешћайда ћашпас, ќзiрге Саламатовтыѓ бiр мџртын сындырып ћалайын». Екi кзiн Саламатовтыѓ тбесiнен асыра Шимановћа ћарады: – Бџл iстi жерден жетi ћоян тапћандай етiп, аћай-тоћайсыз бiрден бас салмай байыбына барып, бiр-аћ неге ћозѕамаймыз? Шиманов емес, Саламатов жауап бердi: – «Байыбына барып» деген сзiѓiздi ћалай тљсiнемiз? Кпекрiнеу жасалѕан ћылмыстыѓ байыбына бару љшiн не iстеу керек? Осы отырѕан отырысымыз сол ћылмыстыѓ байыбына бару емес дей аласыз ба? – Ћараѕым, жан алу љшiн де адамныѓ бiраз саябырлыѕы керек. Жќне арыз жазѕанныѓ бќрi перiште емес. Ал мал айырбастаса оны Далабай сонау Кавказдаѕы ћайын жџртына жiберу љшiн жасамаѕан шыѕар. (Залдан таѕы жеѓiл кљлкi жљгiрiп ттi.) Не нќрсенi де iстiѓ басы-ћасына барып тексеру керек. Далабайдыѓ мќселесi бџл отырыста шешiле ћоймайды. – Хаћназар осыны айтты да зi де ойламаѕан жерден алдындаѕы столды жџдырыѕымен ћойып ћалды. Мџнысы артыћ едi. Ћалай дегенмен де бџл аудан басшыларыныѓ алдындаѕы сз ѕой. Бџл ћателiгiн Хаћназар табанда сезiп те љлгердi. Залдан бiреу сџраћ ћойды. Саламатов пен Хаћназардыѓ арасындаѕы ушыѕып бара жатћан сз жарысынан шошынѕан жанныѓ сџраѕына џћсады: – Мал айырбасы несi? Ол ћалай жасалѕан? Соѕан аздап тљсiнiктеме бере кетсеѓiздер ћайтедi? Бџѕан Шиманов жауап бердi. Ол кезде бiр сауын сиырѕа екi бџзау беру тќртiбi бар едi. Алайда, колхоз бен колхоз мљшелерi арасындаѕы мџндай айырбас басына-бас жљргiзiлмей, аћша арћылы хатталуы керек. Яѕни ќрбiр колхозшы зi беретiн сауын сиырды колхозѕа аћшаѕа сатып, екi бџзауды содан тљскен аћшаѕа алатын болуы керек. Документте осылай крсетiлуi заѓ екен. Ал Далабай басћарѕан «Hтенай» колхозында бiр басћа екi бас, мынау саѕан мынау маѕан деп, тiкелей айырбас жасалып, заѓѕа ћайшы келген. Ауыл совет т*раѕасы жесiр ќйел мџны да аудан басшыларына дабырайтып жеткiзген. – Аћыр айырбасталатын мал ћалай айырбасталса олай айырбасталсын, бќрiбiр емес пе? Формализм дегеннен ћашан ћџтыламыз? – деп зал жаћтан таѕы бiреу дауыстады. Алда отырѕан Дќкенов мырс етiп, дауыс шыћћан жаћћа сљйсiнген жљзбен ћарады. Саламатов мџны байћамай ћалѕан

жоћ. Зал жаћтан дауыстаѕан адамды да тауып алып, кзiмен џзаћ атты. Сол жаѕында бiр адамнан кейiн отырѕан Хаћназар Халыћбергенов те тiзгiнге кне ћоймас бiр ауыр, жаѕымсыз кљш. Жалѕыз бџлар ѕана емес, зал жаћтан ѓменiнен тердей бiраз кздердi байћап ћалды. Осылардыѓ бќрi жабылып Саламатовтыѓ табаныныѓ астындаѕы тiректi жџлып ќкетерге џћсайды. Кз алдына Аћћоразов келiп, ћџлаѕында соныѓ ескертпелерi ћайта жаѓѕырыћћандай. «Бiлмей айтпайды екенсiѓ». Саламатовтыѓ Аћћоразов атты пiрi мџныѓ санасында тiптен жалы кљдiрейiп ћџдiреттене тљскендей. Саламатов «Hтенай» ауыл совет траѕасыныѓ сзiнде ешћандай жалѕандыћ жоћ деген маѕынада бiраз екiленiп едi, Шиманов тiзгiн тартћызды. Бџл Хаћназар Халыћбергенов пен Ќлiпбай Дќкенов кзћарастарыныѓ бiр жерден шыѕып отырѕанын да байћаѕан. Жалпы залдаѕы жџрттыѓ да сыѓайы бџѕан хатћа тљсiрiлгендей аныћ. Кпке топыраћ шашып, абџйыр таппайсыѓ. «Hтенай» колхозындаѕы кикiлжiѓ бiрер жџмадан кейiн ћаралса да сорпасы суып, дќмi кетiп ћалады дейтiн iс емес. Бџл жайт аудандыћ партия комитетiнiѓ келесi бюро мќжiлiсiне ћалдырылатын болды. Таѕы бiрер мќселеден соѓ Шиманов ћорытынды сз сйлеп, жџрт сыртћа шыћты. Ќркiмде ќр тљрлi алаћџйын ой кеттi. Ќсiресе, Хаћназар Халыћбергенов пен Ќлiпбай Дќкенов кз алартћан «Жамбыл» мен «Еѓбекшi» колхоздарыныѓ болашаћ таѕдырлары туралы жорамал жаѓа бiр ћауесеттiѓ легiн тудыратыны аныћ едi. Ќрi Саламатов пен Халыћбергенов арасындаѕы сз жарысы, кпекрiнеу Халыћбергеновтi ћолдаѕан сыѓаймен Дќкеновтiѓ бiр бљйiрден ћосылуы – бџл да сз сљйген ћауымѕа аз нќпаћа емес. Бџл екi шаруашылыћ басшысы кп жылдар кереѕар келiп, кердеѓ басысып, бiрiнiѓ барын екiншiсi жоћћа шыѕарып, зара џмар-жџмар болып жатћасын да сырт кљштер љшiн залалсыз, ћарсылыћћа жоћ, керек жерде доѓайбат тудыруѕа да пќлендей шарасыз сияћтанып едi. Ендi тљбi бiр, туысы бiр екi арыстан бар мен жоћтыѓ арасындаѕы манаураѕан халден тез айыѕып, жау жаћты саналы тљрде болжап ойћастап, майданѕа шыѕа келгендей. Екеуiнiѓ бiрiгуiнде ћара жердi солћылдататын ћара кљш бардай. Саламатов та жас дегенмен де бес ћаруы сай крiндi. Ол не амал жасамаћ? Ћандай ћайрат к*рсетпек? Жоћ, Саламатов еш нќрседен тайсалмаћ емес. Тек Шимановтыѓ џстамдылыѕы бџѕан тџсау.

Ћарабџлаћ ауданыныѓ ќр шаруашылыћтарынан келген адамдардыѓ ккiректерiнде осы таћылеттес ойлар, ауыздарында кљбiр-кљбiр сздер кеттi. Тек Игорь Матвеевич Штерннiѓ ѕана бгде еш нќрсемен шаруасы жоћ, бiр ѕана кљдiктен басы шатыла бердi. Бџлар аѕайынды Цихлерлер, Хакiм – тртеуi Хаћназардан блек, жеке газикпен кеткен. Жолай Штерн ћасындаѕы љшеудiѓ ћџлаѕыныѓ ћџртын жей бердi: – Хаћназар Халыћбергеновичтiѓ «Жамбыл» колхозын ћосып аламын дегенi несi? Ол колхоздыѓ жаѕдайы белгiлi ѕой. Тљп етектен жабысћан пќленiѓ зi болып шыћпай ма? – Жай айтылѕан сз ѕой. Аяѕына тас байлаѕан желаяћ туралы ертегi ћашан туды? Адам самолетке ћашан мiндi? Арасында неше ыћылым заман ттi, ойласаѓшы. Ертегi айтылады. Ол шындыћћа айналѕанша кiм бар, кiм жоћ? – Бџл алда шофердiѓ ћасында отырѕан Хакiмнiѓ сзi. Штернге бџрыла ћарап, кѓiлдiлеу сйлегенмен, жљзi тљнерiѓкi едi. Бюро мќжiлiсiндегi ћићудыѓ ќсерiнен арылу љшiн бџѕан бiраз уаћыт керектей. Штерннiѓ де кейде ойламаѕан жерден тiлдiѓ майын тамыза ћоятыны бар: – Жоћ, бќрi Хаћаѓныѓ кѓiлi тљсуiне байланысты. Ондай шаћта бџл кiсiнiѓ таѓертеѓгiсiн айтћан ертегiсi кешке жаћын сџлу ћыздай сылаѓ етiп, есiктен кiрiп келе жататыны болады. Артта ћатар отырѕан аѕайынды Цихлерлер мырс-мырс кљлiстi. Олардыѓ кљлкiсi Хакiмдi сергiте тљстi бiлем: – Ћорыћпа, Матейш, йтiп сџлу ћызѕа џћсаѕан дљниеден айналмайсыѓ ба? Кѓiл шiркiн сондайда жадырамай ма? Оныѓ љстiне, Хаћаѓ саѕан да сенген шыѕар. Анау жылдары «Шџбарѕа» ќкелгендей диiрмен тасты жамбылдыћтарѕа да тауып берерсiѓ, басћа ырзыѕыѓ жќне бар, сйтiп олардыѓ да алѕысын аларсыѓ. Бџл таћияѓа тар келмес. Бiр ауыћ бџлар Далабай жайын сз етiстi. «Бармай жатып, маѓдайына тас тиiп, байѕџсћа обал болды-ау. Аћыры немен бiтедi, ћџдай бiлсiн» дестi. Солай сйлесе де бџлар ќлдененi iштерiне бљккендей тiлдерiн тез тарта ћойды. Тегiнде Далабайдай ресi белгiлi адамды Хаћназардыѓ сондай iргелi шаруашылыћћа бас-к*з болуѕа жiбертуiн бџл љшеуi де ћџптамайтын. Тек ашыћ айтуѕа батылдары жетпейтiн. Ќлдекiмнiѓ баѕын ћызѕанды деген атћа ћалудан саћтанады.

• Осы бюро мќжiлiсiнен бiрер жџма ткен соѓ ћалыѓ ћар жауды. Алѕашћы аппаћ ћар ауыл адамдарына тым жџмсаћ келдi. Айналаны аћ мамыћћа блеген аспан ырзыѕы кiм-кiмнiѓ де тбесiне, иыѕына, ћасы-ћабаѕына ћонѕанмен ар жаѕындаѕы табиѕаттыѓ жаѓа шырайына деген кѓiл ризалыѕын жасыра алѕан жоћ. Жылдыѓ ќр мезгiлiн осындай жылы ыћыласпен ћарсы алу жиi бола бермеушi едi. Кейде ћыс дегенiѓ ћарсыз ћара суыћпен келедi. Кейде бџл ћара суыћ жайшылыћта адамныѓ рiсiн кеѓейтiп, тамылжып туатын кктемнiѓ де џйћы-тџйћысын шыѕарып, берекесiн кетiредi. Жаз бен кљздiѓ де алѕашћы белгiлерi љнемi ћуанта бермейдi. Бiрi аспаннан тамшы тамызбай ћуаѓшылыћ белгiсiн ерте танытып, бедiрейiп туса, екiншiсi љстi-љстiне ткпелеп, жауынын, лайсаѓын ќкеледi. Жердi де, адамды да жљндей тљтедi. Ал осы жолѕы ћыс желсiз, борансыз, тым жомарт майда мiнезiмен етек-жеѓi кеѓ кљйде Жоѓѕар Алатауыныѓ ыћтасынындаѕы ѓiрге ћадам басты. Бџл аныћ жаћсы белгi едi. Ћардыѓ ерте, ќрi мол тљсуi келесi жылѕы игiлiктiѓ де басы. Кзiн егiнмен ашћан ћазаћ бџѕан ћуанбай ћайтсiн. Бiраћ бџл ћуаныш џзаћћа барѕан жоћ. Ћар ќбден бекiп болды-ау деген кезде, кљн кљрт жылып сала бердi. Сай-саладан ћарайып, судыѓ бетi де крiне бастады. Осыныѓ артынша-аћ ћџтырынып, суыћ соѕып берсе ћайтесiѓ. Ерiген ћардыѓ суы сол жеткен жерiнде ћарайып ћатты да ћалды. Наѕыз кк тайѕаћ шаћ туды. Кейбiр тым секемшiл жандар «бџл наѕыз жџттыѓ басы» деп санады. Хаћназар да мџндай секемшiл жандардан алыс емес, ћасына бiрнеше адам ертiп, салып џрып, ћыстауѕа барып ћайтты. Ћыстау жайы жаман емес едi. Бiр кезде зiнiѓ жџмсауымен осында џзаћ уаћыт жљрiп, ћџрылыс жџмысын басћарѕан Аућынбай iсiнiѓ нќтижесiн бџл осы жолы ѕана аныћтап кргенге џћсады. Шопандардыѓ љйi жылы, ћора-ћопсысы да солай, ќрi берiк, бiр емес, бiрнеше жылдыћ жџтћа жонын тосып, мызѕымай, сыр бермей шыдап тџрып алатын кљш-ћуаты бардай. Мая-мая шп те ћастарында. Осы жылдары Хаћназардыѓ бiр тындырѕан шаруасы шопандар ана жылдардаѕыдай ћар суын iшпейдi. Жаћын маѓнан керек кезiнде ток кљшiмен iске ћосылатын ћџдыћ ћазылѕан. Арнайы су таситын машиналардыѓ бiр емес, бiрнешеуi лыпылдап жџмыс iстеуде. Адам љшiн де, мал љшiн де жер астыныѓ тџптџныћ млдiрi сарћырап аѕып, есiк алдына молынан келiп тџр десе де болады. Жолай *зге шаруашылыћтар малшыларыныѓ да жаѕдайын

кзiмен сљзе ткенi рас едi. Бiраћ олардаѕы жаѕдай онша емес екен. Тумай жатып ћаѕынѕан Саламатов Дќкенов екеумiздiѓ етегiмiзге жармасћанша осыларды неге крмейдi, неге кзге шџћымайды деп iштей бiр ызѕарланып, ћара борандатып ћойѕаны да рас едi. Ћыстаудан келген бетте бiлгенi зiне аудандыћ партия комитетiнен бiр ћаѕаз жатыр екен. Оны ќдеттегi даѕдысынша секретарь жiгiтке емес, Хакiмдi шаћыртып, соѕан оћытты. Бџл аупарткомныѓ кезектi бюро мќжiлiсiнде ћаралатын мќселелердiѓ тiзiмi екен. Солардыѓ еѓ алѕашћыларыныѓ бiрi болып «Hтенай» колхозыныѓ председателi Далабайдыѓ мќселесi тџр екен. – Бџл бейшараны Саламатов жолдас ћырына алды-ау, шамасы, – дедi Хакiм Хаћназардыѓ бџзылѕан тљсiн байћап. – Ќнеукљнi Саламатов «Hтенайѕа» барып, ќлгi арызшы ќйелмен, ауыл совет траѕасымен оѓаша џзаћ сйлесiптi деп естiдiк. Далабай да бiрдеме айтпаћ екен, бiраћ оѕан жџрттыѓ кзiнше шатынап аузын аштырмапты. Хаћназар одан сайын тљнерiп, ћарсы отырѕан партия џйымыныѓ хатшысын џмытћандай алдындаѕы ќйнектi сџћ саусаѕымен џзаћ шимайлады. Мџныѓ басына бiр ой келдi. «Жоћ, бќрi Саламатовтыѓ жетегiнде кете беруге тиiс емес». Хаћназар дереу Шимановћа звондады. Шиманов Хаћназардыѓ мал ћыстауына барып ћайтћан хабарын ћуана ћабыл алды: – Депутат жолдас, ол жаћтаѕы жаѕдай ћалай екен? – Аупартком бiрiншi хатшысыныѓ мџныѓ депутаттыѕын еске салѕаны ол жаћта з шаруашылыѕыныѓ ѕана емес, згенiѓ де жай-кљйi ћалай, содан не аѓѕардыѓ деп сџраѕаны едi. Кргенбiлгенiн тљгел аћтара сйлейтiн Хаћаѓныѓ осы мiнезi Шимановћа ертеден жаћћан. Ћазiр де наћтылы аћпар кљте жџтына тыѓдады. Хаћназарѕа тап ћазiр керегi де осы. Hз жайын ћысћаша шолды да, бiрден згелердiѓ жай-кљйiне кеттi. «Отын тапшы, шопандар љйi керосин орнына тоѓ май жаѕып отыр, электр двигателi бќрiне жетпейтiн де шыѕар, ал керосин деген алтынѕа келетiн дљние емес едi ѕой, мал ћырылатын ћаупi бар, жемшптi алыстан тасиды екен. Ћора-ћопсысы да суыћ» деп осы баѕытта ћараспанды бiраз тндiрiп келiп: – Мќселенi жџмсаћ креслода отырып шешемiн деп Саламатовыѓыздыѓ осы бастан ћџйрыѕы сiп кеткен бе? Бара-бара ћаћћан ћазыћћа айналып, отырѕан жерiнен суыра алмай жљрерсiз. Бљйте берсе не болады? Бiздiѓ жасымызѕа жеткенде мыћтаѕанда жџмсаћ тсектен басын ктермейтiн ћићар џран-

шыныѓ зiне айналмасын ол сыѕырыѓыз. Неге жiбермейсiз ана ћыстауѕа? Араласын, крсiн, мќселенi сйтiп шешсiн. Ойынан бойы биiк бiр бќйтерек сияћтанѕан неме, бiздiѓ ћас-ћабаѕымызды аѓдыѕанша, ћызыл ћарын жас балалы малшылардыѓ ћасћабаѕына неге ћарамайды? Сйтiп, неге iстiѓ тетiгiне жармаспайды? Шиманов мына сзден шынында ћатты ойланып ћалды. Хаћназар бiлмей айтћан емес, оныѓ кљдiгi љлкен бiр ћатердiѓ џшыѕы болып жљрмесiн. – Жаћсы, Хаћа, бiрер кљнде мына бюроны ткiзейiк. Сосын бiрден жнелтермiн. – Ендеше, сiздiѓ мына бюроѓызѕа да мен бiр кiнќрат таћћым келiп тџр. – Иќ, ол ћандай кiнќрат? Айтыѓыз, бгелмеѓiз? – Айтсам, мына «Hтенай» колхозы бастыѕыныѓ шаруасын тым жеделдетiп жiберiпсiздер. Апыр-ау, мен де бюро мљшесi емес пе едiм, мен неге ол жаћћа былай ат iзiн салып, басыћасында болып жаѕдайды тексермеймiн. Аћай-тоћайсыз бюроѕа шаћырып алып, басына ќѓгiртаяћ ойнатћаннан майы шыѕатын болса, ондайдыѓ талайын iстеп едiк ћой. Бiраћ соныѓ ћайсысынан кейiн дљние оѓалып, нџр тгiп кетiп едi. Оныѓ љстiне Далабай менiѓ џшырѕан ћџсым. Ол неше жерден дљниенi љйтiп кетсе де мен одан бас тарта алмаймын. Сосын да мен ћџћылымын деп ойлаймын. Райкомныѓ бюро мљшесi болсам, еѓ алдымен бџл жайды мен тексеруiм керек. Ол љшiн маѕан мџрсат берiѓiз. Сосын, мейлi, оны неше жерден љйтiп жесеѓiз де з еркiѓiз. Хаћназардыѓ бџл сздерi де Шимановтыѓ ћџлаѕына майдай жаћты. Мынадай љлкен адам бќрiн з жауапкершiлiгiне алып отыр. Шиманов бџдан џтпаса, џтылмайды ѕой. Ол дереу бюро мќжiлiсiнiѓ кљн тќртiбiнен Далабайдыѓ мќселесiн сыздырды. Саламатовтыѓ наразылыѕын пќруќйiне де iлген жоћ. Сосын, айтћандай-аћ, осы бюро тiсiмен, Шиманов Саламатовты ћыстауѕа жнелттi. Бiр емес, бiрнеше кљнге. Шопандардыѓ ине-жiп жнiндегi мџћтажына дейiн тексерiп, шешiп ћайтуын тапсырды. Ћасына аудандыћ екi-љш мал маманын, тџтынушылар одаѕыныѓ адамдарын ћосып бердi. Бџлар љлкен салићалы топ болып аттанды. Олар ћыстауѕа кеткен кљнi Хаћназар «Hтенайѕа» тартты. Келген бойда Далабайды алћымнан алды. «Сенген ћойым сен болсаѓ, кљйсегенiѓдi џрайын». Далабай былћ-сылћ, ћарсы жауапћа жоћ, љнсiз ћџтылудан басћа амал таппаѕандай. Хаћназар зiнiѓ ћай кљнi к*зi ћарауытып, осыны мынадай жауапты жџмысћа џсына ћойѕанын ашып-айырып бiле алмайды. Бар

пќле з тiлiнен шыѕып едi ѕой. Шимановты, басћаларды не деп жазѕырсын. Хаћназар адуындатћан сз арасында ауыћ-ауыћ ауыр ойѕа да кеткендей. Бiр кезде Ќлiпбай Дќкеновтiѓ аузынан «сиырдыѓ жљгiрiсi сабанѕа жеткенше» деген маћалды екi-љш мќрте естiген едi. Не деген џрып жыѕар сз десеѓшi. Hмiрде бiр емес, бiрнеше сенiмдi аћтайтын адамдар кездесе бередi. Бiраћ олардыѓ бќрi бiрдей елiнiѓ бќйтерегi болып, кк тiреп шыѕа келмейдi. Бќрi бiрдей Хаћназар Халыћбергенов, не Ќлiпбай Дќкенов бола алмайды. Далабайдыѓ бiр iстеген iсiне, тiптi ерлiк iс-аћ бола ћойсын, осынша кзi ћарауытып, ћџлап тљскен бџл ќлсiздiктi ћалай ѕана жiберiп алды. Ќркiмнiѓ ћоѕам љшiн, шаруашылыћ љшiн жасаѕан жаћсылыѕы, ќперген џшпаѕына орай ѕана раћмет айтып, артыћ ћџлшылыћ етудi, аћ бџлттан ќрi асырып жiберудi сап тыйдырса, арты љлкен машаћатћа айналатын дау-дамайдыѓ ћарасы да крiнбес едi ѕой. Мiне, осындай ауыр толѕаћты ойлардан кейiн де, Хаћназар зiн осында жетектеп ќкелген тљп маћсатын џмытпай, Далабай мен ауыл совет председателi – бiраз жљйкесi жџћалау ќйелдi жарастырѕан болды. Тiптi Далабайѕа кешiрiм де сџратты. Сосын «Шџбарѕа» келген бетте Шимановћа звондады. Бюро мќжiлiсiн ткiзу ћажеттiгiн ћџлаћћаѕыс еттi. Шиманов «Саламатов ћыстаудан оралсын» дегендi айтып едi, Хаћназар «Далабайдыѓ мќселесiн осы ет ћызуымен ћарамаса болмайды» деп, бiраз бастырмалатты. Ћосалћы жаѕдайларды да ћыстырып, тiлге тиек еттi. Аћыры Шиманов аупарткомныѓ бюро мќжiлiсiн ткiзiп те жiбердi. Бџл мќжiлiсте Хаћназардыѓ шоћтыѕы жаман ктерiлдi. Аћыры, осы кiсiнiѓ ћолдауымен Далабай жеѓiл сгiс алып ћана ћџтылды. Саламатов Ћарабџлаћћа келiсiмен осы жаѕдайды естiп, жаман назаланды. Ќкесiндей кiсi, ќрi лауазымы да љлкен Шимановћа не дерiн бiлмей, ауыздыѕын шайнаѕан бастыћпаѕан жас асаудай басын бџлѕаѓдатып, џзаћ кекiреѓдеп, ћылѕынып лер халге жеттi. Кзiнiѓ џшына кљлкiсiн жиѕан Шиманов оны бiраз тыныштандыруѕа кљш салды. «Ел адамдарыныѓ iшiнен шыћћан атаћтылардыѓ сзiне аз-мџз ћџлаћ салып отырѕан да жн. Демократия деген сондайдан туады». Осылай жаймалай сйлеп, сабыр саћтауын тiндi, артын таѕы крiп алармызѕа сайды. Бџл жайды Саламатовтан облыстаѕы Аћћоразов естiп, оныѓ ћаупiне ћауiп ћосылды. Бџл да терiсiне симай, Шимановћа телефон соћты: – Аћсаћал, Ћарабџлаћ аудандыћ партия комитетiнiѓ бiрiншi

хатшысы сiз бе, жоћ Хаћназар Халыћбергенов пе? – деп, тiкесiнен ћойып ћалып, отырѕан орнымен орайласпайтындай оспадарсыздау сйледi. Бџл сз Шимановтыѓ ккiрегiне ћадаћтай тисе де, зiн тежедi, сыр бiлдiрген жоћ. Бџѕан да сол Саламатовћа айтћандай «ел адамдарынан шыћћандардыѓ сзiне ћџлаћ асћан жн, одан дљние ћирап ћалмайды, бќрiбiр бiрiншi тiзгiн зiмiздiѓ ћолымызда ѕой» деген баѕдарда сйлеп баћты. Бiраћ бџл iстiѓ арты тынышталмады, ћайта одан сайын ушыћты. «Hтенайдаѕы» ауыл совет траѕасына Далабайдыѓ таѕы да тiлi тидi. Тигенде тiптi жаман тидi. Ендi мына ќйелдiѓ бетiн ћайтару мљмкiн емес едi. Ол облыстыћ заѓ орындарына барып, олардыѓ табалдырыѕына кесе клденеѓ жатып алды. «Hтенай» колхозындаѕы кiрiс-шыѕыс есебiн арнайы комиссия келiп тексерiп, ќрi ауыл совет траѕасыныѓ шоћ-шоћ деуiмен Далабай табаны кљректей екi жылѕа сотталды да кеттi. Бџл Хаћназарѕа да абырой болѕан жоћ. Ќрi бџл дегенде кздерiнiѓ алды ћарауытып жљре беретiндердiѓ ћолына таѕы бiр шоћпар џстатты. АЛТЫНШЫ ТАРАУ Келесi жылдыѓ кктемi туды. Таѕы да жер-дљниенi тегiс егiс басты. «Шџбарда» байырѕы жылћы жайылымы – Ешкiлместiѓ тбесi екiншi рет ћайта жыртылды. Тiптi былтыр ћол џшы жетпей ћалѕан оныѓ кейбiр ћуыс-ћолтыѕына дейiн соћа тiсi тидi. Тиген жерiн аяѕан жоћ, таѓын айырып тљстi. Hткен кктемде Хаћназар Алматыдан келген комиссия мљшесiне зiнiѓ шаш шыћпайтын тбесiн алаћанымен џрып крсетiп, бџѕан бiтпеген ћылау оѕан да бiтпейдi деп, нџсћаѕан тастаћ таћырѕа да трактор сљйреткен соћа жiберiлдi. Онда темiр екеш темiр де балћып кетiп, нiмдi жџмыс болмады. Сонда да оныѓ бiраз жерiн жџлмалап баћты. Соћаныѓ тiсiн жоѕарыраћ ктерiп, жердiѓ беткi ћыртысын ѕана ћырѕан бгде амал тапты. Бџл жџмыстыѓ бќрi облыстан, тiптi республикадан ћап-ћап нџсћаулар арћалап жеткен жоѕары лауазымды, немесе уќкiлдiк правосы аса жоѕары адамдардыѓ кiрпiк ћаћпай ћадаѕалауымен жљргiзiлдi. Егiс клемiн ћалай да џлѕайту мемлекеттiк саясат дќрежесiне ктерiлген бџл жылдары жергiлiктi шаруашылыћ адамдарыныѓ ой-пiкiрi ћџлаћтыѓ тљбiнен ескен жел ызыѓынан артыћ баѕаланѕан жоћ.

Тап осы екiншi жылы да жауын-шашын тгiп бердi. Тiптi оныѓ кп жауѕаны сонша – кейбiр еѓiстi жерлердегi егiндi ерте кктемде-аћ су жырып кеттi. Бiраћ одан келген шыѕын мынадай жалпы молшылыћтыѓ ћасында мџхиттыѓ бiр тамшысын блiп алѕандай ѕана едi. Ћант ћызылшасы егiлген алћаптар да џлѕайтылды. Жоспар да љстемелеп стi. Жаѓбыр кпте ћызылша суаратын су да ентегiн. Кљзге ћарай самауырдай теѓкиген тќттi тљбiрлер ћазыла бастады. Бџл мерейге мерей ћоспай ћайтсiн. Ешкiлместiѓ тбесiне арасында жабайы тљлкi бауырын жазып ћаша алмайтын бiтiк егiн таѕы шыћты. Екi-љш жыл ћатарынан молынан жауѕан жауын кп нќрсенi џмыттырып та жiбергендей. Тек ештеменi џмытпаѕан Хаћназар мен ћарт дићан Айтан ћария ѕана сияћты. Бiрде дићан шал Хаћназарѕа ашу-ызасын да бiлдiрдi: – Осынша жыл арћа етiмiздi арша, борбай етiмiздi борша ћылып жџмыс iстегенде, бiздiѓ де былай ккiрек ћуысымыздаѕыны тыѓдасаћ, естiсек деген бiр ћџлаћ болуѕа тиiс едi ѕой. – Айтеке, ондайды ойлап, зiѓiздi ћажыта берiп ћайтесiз? Кппен крген џлы той дейдi ѕой. Аћырын бiр крiп алармыз. – Сол аћырын крмесем деп те ойлаймын. – Асћар белiмдей кретiн, ћария, сiз йтiп бљгiлмеѓiз. Наѕыз майдан ќлi алда. Тым болмаса анау зiѓiз атын естiген ѕџлама ѕалым о дљниеде жатса да, ћџлаѕынан ћићу кетпеген Белќмстен жанымыз ќулие емес ћой. Ол тiстеген шптi бiз де тiстеп жатармыз. Хаћназардыѓ айтып тџрѕаны Вильямс едi. Hткен жылы Хаћназардыѓ љйiнде Жауар ќкеп крсеткен «Крокодил» журналыныѓ сыртћы бетiнде сол ѕалымныѓ ќжуа-сыћаћшы суретшiнiѓ ћолымен салынѕан шп тiстеген бет пiшiнiн еске алѕан. Айтан ћария да еске алды, шамасы. Маѓдайын тмен салып, еттi ћызыл жљзi одан сайын балбырап, ћарт кеудесiндегi наразылыћ Хаћназардыѓ жџбату сздерiнен ше ћоймайтын тљр крсетедi. Шалдыѓ айтпаѕы: «Сiз осы топыраћ кљтiмi жайлы, оныѓ тозатыны хаћында бiз сияћты дићаншылардыѓ пiкiрiн жоѕарыѕа неге жеткiзбейсiз?» Ал Хаћназар жеткiзбей жљрген жоћ. Ал тап ћазiргiдей молшылыћ кезiнде ћандай да бiр кљдiктi арћаланып бару сол молшылыћћа ћарсы топыраћ шашћанмен бiрдей баѕаланатынын ћайда ћоярсыѓ. Хаћназар тiптi сонда да зiнiѓ Хаћназарлыѕына басып тќуекел еттi. Ал басћалар йтсе, партиялыћ билетiмен ћоштасып ћайтар едi. Хаћназар да сол тќуекелiнен кейiн ћап-ћап сздер естiп, ћап-ћап ескертулер арћалап ћайтты. «Партияныѓ саясатын дџрыс тљсiну керек. Саяси сауатсыздыћ сiз сияћты адамдарѕа

жараспайды. Шп танапты жљйе жќне оны жаћтаушылардыѓ кљнi ткен. Ол iлiм ауыл шаруашылыѕын ркендетуге зиянды баѕыт ретiнде ќлдећашан дќлелденген, партиямыздыѓ ћатаѓ сынына џшыраѕан. Сосын да оныѓ дќуренi келмеске кеткен. Бџл саясаттыѓ дџрыстыѕын зiѓiз басћарѕан шаруашылыћтыѓ крсеткiштерi де дќлелдеп отыр емес пе? Ендi сiзге не жорыћ?». Жоѕарыдаѕы кптiѓ пiкiрi осы едi. Хаћназар оѕан ћарсы ешћандай артыћ ћайрат ћыла алмады. Кезiнде Социалистiк Еѓбек Ерi атаѕын екiншi мќрте алуына байланысты СССР Жоѕарѕы Советiнiѓ Президиумы «Шџбарда» бџл кiсiнiѓ ћола мљсiнiн орнату жнiнде де Ћаулы шыѕарѕан. Сол Ћаулымен ћолѕа алынѕан мљсiн дайын болып, тап осы жылы колхоз кеѓсесiнiѓ ћарсысындаѕы парктiѓ бер жаћ шетiнде аса салтанатты жаѕдайда ашылып едi. Ќрi Текелi ћаласындаѕы бiр ћџрылыс мекемесiнiѓ кљшiмен салынып жатћан з семьясына арналѕан екi ћабат љй де бой ктерiп, тбесi жабылып, iшi-сыртыныѓ ќктелуiн ѕана кљтiп тџрды. Осыныѓ бќрi бiр жайдан Хаћназардыѓ кз алдын тџмшалап, бгде жойћын ћимылѕа ћырсыздау еткендей. Iштегi кљдiгiн де бiржола айдап шыћћандай. Осы жылѕы таѕы бiр жаѓалыћ – былтырѕы аупартком бюросында Хаћназардыѓ аузынан аѓдаусызда шыѕып кеткен кршiлес «Жамбыл» колхозын да ћосып аламын деген сзi облыс адамдарыныѓ да ћџлаѕына жетiп, олар бџдан бiр дџрыс шешiмнiѓ нобайын крiп, бiрiнен соѓ бiрi ћуаттай келiп, аћыры осы кктемде солай болсын дескен де едi. Бiраћ наћтылы ћаулы ћашан шыѕады, Хаћназар «Жамбылды» наћтылы ћай мезетте ћабылдап алады, мiне, сол жаѕы адамныѓ дiѓкесiн ћџртып, белгiсiз боп ћала берiп едi. Ал ќлгi Аћћоразовтыѓ «Шџбарѕа» комиссия шыѕартпаћ ойы да бџл кезде баршаныѓ ћџлаѕына жетiп љлгерген. Бiраћ оныѓ да аћыры су аяѕы ћџрдымѕа кетiп, даћпырт сзге џћсады. Хаћназар облаткомныѓ жас председателi Аћћоразов ол райынан ћайтћан шыѕар деп те ойлады. Шынында оныѓ зi тым џзаћћа созылды ѕой, жiберсе жiберетiн уаћыты болды емес пе? Ќѓгiменiѓ ккесi келесi жылы болды. Ћыс ћары ккек айы туар-тумастан жым-жылас болды да, Ћаратал, Кксу зендерi де ќдеттегiсiнен ерте тасыды. Тасыѕанда осыдан љш жыл бџрынѕыдай жаѕасынан шыѕа бџлћынѕан жоћ, жалы кљдiрейiп, ескi арнасына толып-толып ћайтты. Жџрттыѓ таѓырћаѕаны бџл да емес, тменде Екiаша деген жерде ћосылатын Жоѓѕар Алатауыныѓ бџл ћос алћасы жайшылыћта саратан, шiлденiѓ жџптасар тџсында ѕана ктерiлушi едi. Ћант ћызылшасы ћат-

ты шлiркейтiн шаћтарда мџныѓ зi дићаншы жџртћа ћосымша ризыћ та едi. Ал биыл Ћаратал мен Кксу мамырдыѓ аяѕын ала-аћ нер крсеттi. Жонданып, бџйра толћыныныѓ реѓi згерiп, ћоюланып жатты. Маѓайдаѕы ел «осыдан љш жыл бџрынѕыдай апатты тасћын болар ма екен» деп те ћауiптендi. Ол жолы ќсiресе, Ћаратал зенiнiѓ жоѕарыдаѕы бiр арнасы – Шажа зенi ћаћ жарып тетiн Текелi ћаласы кп зардап шегiп едi. Су тым ктерiлiп, жаѕалаудаѕы бiраз љйлердi алып кеткен. Адам шыѕыны да, мал шыѕыны да болѕан. Ал осы Шажа мен таѕы бiр тау суы Ћора зенi – екеуi ћосылып, Ћаратал боп аѕатын тџстан тменiректегi бљлiншiлiк те аз емес. «Шџбармен» iргелес Киров ауданыныѓ орталыѕы Тентек селосыныѓ дќл тљбiндегi Талдыћорѕан – Алматы жолы тетiн љлкен кпiрдi су аѕызып ќкеткен едi. Осы тѓiректе кз ашып, кнерген ћариялар бџрын тап мџндай сџмдыћтыѓ куќсi болып крмегенiн айтып едi. Биыл судыѓ тым ерте тасуы мљмкiн сол жолы Жоѓѕар Алатауыныѓ сонау Ћытай жерiне дейiн созылып жатћан сiлемдерiндегi мќѓгiлiк мџз ќлемiнiѓ шамадан тыс кп опырылып кетуiнен басталѕан ћџбылыс па деп те жорушылар бар. Жоћ, бџл ыстыћтыѓ тым ерте тљсуiнен деушiлердiѓ де пiкiрiн ћалай терiске шыѕарарсыѓ. Тiптi мџны сол екi себептiѓ ћосындысынан туѕан салдарѕа жатћызатындар да сз жарысында кп џтыла ћоймайтын. Жџрттыѓ аћ езу, кк езуiмен жџмысы жоћ, табиѕат з дегенiн жалѕастыра бердi. Шынында биыл ыстыћ ерте тљскен едi. Тiптi жылдаѕыдай ћџс ћанатыныѓ ћары, кк ћарѕаныѓ суыѕы дейтiндерден баршасы жаѓылысып та ћалѕандай. Ол ћар мен суыћтыѓ бiрi де болѕан жоћ, сонау ћыстыѓ бел ортасынан ћалѕан ћар мен кк мџз бiрден ерiдi де, ккек айыныѓ екi-љш жаѓасында-аћ, кљн дегенiѓ кљйiп кеттi. Жаѓылысып, жаза басып, наѕыз шiлденiѓ зi апыл-ѕџпыл кiрiп келгендей. Ћаратал мен Кксудыѓ тым ерте тасуын осы ћауырт ыстыћпен байланыстырушылардыѓ да сздерiнiѓ жаны жоћ емес едi. Ћазаћ «љркерлi айдыѓ бќрi ћыс» дейдi. Ал биыл оѕан ћарасћан жоћ. Љркер жатпай-аћ, жамбасћа келмей-аћ биылѕы ыстыћтыѓ екпiнiнен шошынѕан шаруа адамдары ћыс ћарыныѓ ылѕалынан айрылып ћалмауѕа жанталасты. Ой мен ћырда андыздап соћа сљйреткен тракторлар жортып бердi. Ерте тљскен кктем кейiн шала бљлiнiп жљрмесiн деушiлер де болды. «Ой, кк ћарѕаныѓ суыѕынан ћорыћсаѓдар, ешкiлерiѓдi ћырыћпай-аћ ћойыѓдар» деп, басћалар бџѕан мыс-

ћылмен жауап берiстi. Ал астыћћа, ћант ћызылшасына келетiн оныѓ сайтандай да залалы жоћ, азар болса ћауын-ћарбызды, басћа да ккнiстi кейiнге ћалдыра тџрармыз». Талдыћорѕан облысыныѓ осы блiгiнде бџл жылдары бiренсаран жеке меншiкте болмаса ешкi малы жоћћа тќн едi. Бiраћ «кк ћарѕа келмей, ешкi ћырћуѕа болмайды» деген бџрынѕылардан ћалѕан сз ќлi џмытылмаѕан. Бџл «ткен заманда бiр пысыћай адам кк ћарѕа келмей, ешкiсiн ћырћамын деп, сол кк ћарѕаныѓ суыѕы тап бергенде, терiсi жџћа осы малыныѓ бќрiн ћырып алыпты» деген аѓызѕа байланысты едi. Ќрине, ћант ћызылшасы мен бидай анау-мынау суыћћа жантая ћалатын баћырауыћ ешкi емес. Ќрi оныѓ кктеп шыѕуына дейiн де бiраз уаћыт керек. Бiраћ биылѕы жылдыѓ ќпселеѓi, бџл даћылдарѕа мљлдем басћа жаћтан келе жатыр едi. Ол ќпселеѓнiѓ аты ћуаѓшылыћ едi. Аспан айналып жерге тљскендей ауыр ыстыћ пен ћара жердiѓ шаѓымен кљннiѓ кзiн клегейлеген ћуаѓшылыћ ћабат келiп, Жетiсу ѓiрiне майдан салды. Жџт жетi аѕайынды деген. Мына екi сойћанныѓ лаѓы аз болѕандай сол жылы ќдеттегiден ерте тасыѕан Ћаратал мен Кксу наѕыз егiн суарылатын саратан мен шiлденiѓ кезiнде кљрт тмен тљсiп кеттi. Ал ендеше... Анау-мынау адасћан iрi ћара мал екi зендi емiн-еркiн ары-берi кешiп тетiн халге жеттi. Дићаншылар љшiн биылѕы ћуаѓшылыћ мљлдем тыѓ ћырынан, бгде доѓайбатпен сес крсете келдi. Жердiѓ де, кктiѓ де ылѕалын сипап, сыпыра келдi. Ендiгi ћалѕан амал не? Ол амалдыѓ аты су љнемдеу. Ќр бригадаѕа су лшеп беру. Тап осы ѓiрде мџндай џѕымдар бџрыннан да бар, дегенмен дќл бџлайша ћылкеѓiрдектетiп тџрмаушы едi. Ал биылѕыныѓ заѓ жобасы мљлдем басћа. «Шџбарда» бџрынѕы мџрап деген атау да, ол атауды малданып жљретiн адам да тќрiк етiлдi, оныѓ орнына колхоздыѓ бас су технигi деген ћызмет белгiлендi, бџл орынѕа Алматыдан жоѕары оћу орнын бiтiрiп келген маман ћойылды. Ал бџрынѕы мџрап осы маманныѓ кмекшiсiне айналды. Бiраћ астанадан келген ћурайдай иiлген бойы бар, ћылдырыћтай мойны бар жас бала маман ћалтадаѕы дипломынан басћа зiмен бiрге не ќкелдi дейсiѓ, бiр џртына клдiѓ суын бiраћ џрттап сыйѕызып, керек кезiнде жердi бљркiп жiбiтетiн ертегiде айтылатын алып сићыршы емес ћой. Мџныѓ бар бiтiретiнi сол Кксудыѓ тобыћтан келетiн суынан здерiне тиген љлестi дџрыс б*лiп, оныѓ дџрыс пайдалануын ћадаѕалау ѕана едi. Бќрiнен бџрын жаздыѓ бас айналдырар ыстыћ кљндерiнде

сйту керек. Ћуаѓшылыћ жылдары сегiз, он рет суѕарылатын ћызылша алћаптарында ќсiресе, солай. Бљгiн де тѓiректi аспан айналып жерге тљскендей ауыр ыстыћ басып тџр едi. Колхоз орталыѕынан Хаћназар бастаѕан бiрнеше салт атты бiрiншi бригадаѕа аттанды. Бџл бригаданыѓ егiс алћаптары «Шџбардыѓ» кљншыѕыс жаћ iргесiнен басталады. Уаћыт биенiѓ бас сауымыныѓ шамасы. Бiраћ ыстыћ дегенiѓ ткен кљндерден берi ћозѕалмай тџрѕандай-аћ кљннiѓ ћай мезгiлi екенiн ажыратудыѓ зiн ћиындатыпты. Хаћназарлар мiнген аттар бастарын ћатты шџлѕи бередi. Топтыѓ iшiнде Хакiм, Курт Цихлер, осы бiрiншi бригаданыѓ бригадирi, бџл жылдары жаћ сљйегi бџрынѕыдан да шодырайып, кќрiлiк белгiлерi жљзiнен атойлап шыћћан Жазылбай бар едi. Жазылбай мiнген керћџла басћа аттардыѓ ћџйысћанын тiстеп келедi. Ћатарласа жљруге иесi тiзгiн тартћылап жiбере ћоймайды. «Неѓдi бџлдап алѕа ѓмеѓдейсiѓ» деп бiреуi болмаса бiреуi ћамшыныѓ сабымен ћаћ маѓдайдан сарт еткiзетiндей. Сосын да бџл љнемi шегiншектей бередi. Хаћназар бiрдеме десе ѕана Жазылбай керћџласын тебiнiп жiберiп, колхоз бастыѕыныѓ сзiне жауап беру љшiн ћатарласады да, соѓынан таѕы да шегiншектеп ћалады. Љнемi ћатарласып жљруге мќжбљр ететiндей емес. Хаћназардыѓ сзi шолаћ байталдыѓ ћџйрыѕындай тым ћысћа, бiлгiсi келетiн аћпарлары да болымсыз џсаћ-тљйек. Бџлар Ешкiлмес тауын бетке џстап келедi. Бетке џстаѕанмен, ол жаћћа тљстеп ћарауѕа жљздерi шыдамайтындай. Љнемi кздерiн тмен сала бередi. Сонда кретiндерi – здерi мiнген жылћы малыныѓ жалы, ћайшылаѕан ћос ћџлаѕы. Кейде ат тџяѕы џшырѕан топыраћ кесектерi. Биылѕы кесектiѓ зi жай кесек емес, тас кесек. Ат тџяѕы тура топыраћ емес, тас уатып келе жатћандай бырт-сырт, кейде тарстџрс етедi. Ћазiр наѕыз ћырыћ кљн шiлде дейтiннiѓ ћаћ ортасы. Ћайнаѕан жаз. Ћурайтын дљние тегiс ћурап та болѕан. Ал онсыз да сарѕайып, тышћан жонданып жатћан Ешкiлместi айтпа. Тек кѓiлге де, кзге де бiр демеу ћалай да судыѓ кљшiмен шыѕатын ћант ћызылшасыныѓ алћаптары ѕана ккпеѓбек. Хаћназарлар соларды араламаћ. Бџлардыѓ алѕаш келгенi Саѕиланыѓ звеносы едi. Соѓѕы екi-љш жылда бџл ќйел звено меѓгерушiсi болып iстейтiн. Хаћназарларды алыстан крген ол тќпкiсiн жерге тастады да, љстi-басын бiр сипалап *ттi. Ћырыћ жылдан бергi

ѕџмырда талай ойын-тойда сќнiне сќн ћосћан алћызыл гљлдi торѕын жiбек кйлегi бџл кљнде ћызылша шптеуге киюге ѕана жарап ћалыпты. «Сырлы аяћтыѓ сыры кетсе де, сыны кетпейдi» деген рас па, сонда да бџл етегi кеѓ, џзын тiгiлген торѕын жiбек кйлек ћанша тозыѕы жеткенмен, Саѕиланыѓ тџлѕасын басћа ћызылшашы ќйелдерден ћазiрдiѓ зiнде де сќл блектендiрiп тџрады екен. Ол орнынан ктерiлiп, Хаћназарларѕа ћарсы жљргенде сљйектi ќйелдiѓ жалпы бiтiмi салт аттыларѕа тым ерен крiндi. Орамалын маѓдайына баса тартћанмен, оныѓ астынан ћараѕан ћасы-ћабаѕы да мiрiнде кiрбеѓ, мџѓ атаулы бџл жаћћа ат iзiн салмаѕандай соншама ашыћ, жарћын екен. Тек тым жаћын келгенде ѕана Хаћназар Саѕиланыѓ жљзiнен бiр љлкен згерiстi байћады. Кљн жеп, ћызартћан ѓi ќрi суалайын да деген бе, бетi бџрынѕысынан ќлдећайда жалпаћ крiндi. Тiптi мойын тамырларыныѓ да кљдiрейе бастаѕаны бiлiндi. «Кќрiлiк деген сайтан џрланып саѕан да жеткен екен-ау, аћ ћанатты кгершiнiм-ай» деп, Хаћназар iшiнен ћан жылауѕа шаћ ћалды. Бiраћ Саѕиланыѓ зi тым жайдары. Хаћназарлармен соншама жылы амандасты. – Аѕалар, келiѓiздер, амансыздар ма? – Аман, шыраћ! – Аманшылыћ, ћарындас! Hзiѓ ћалайсыѓ? Салт аттылардыѓ бќрi жамырай амандасты. Хаћназардыѓ Саѕиланы бџлай жаћыннан тљстеп ћарамаѕанына бiраз болып едi. Екi љйде екi бала кљннен-кљнге ћџлпырып ержетiп келедi. Жџрттыѓ аузындаѕы сзiне де айналды. Олар – Жауар мен Хансара. Бџл екеуiнiѓ зара жарастыѕы ћалай екенiн Хаћназар бiлмейдi, бiраћ оларды жџрттыѓ сырттан телiгенiне кп болды. Бџл жайды Кљнес талай рет ескерткен. Кљнестiѓ оны ескертуiнде де з есебi бар шыѕар, ал Хаћназар неше жерден тоѓмойын болса да ол ескертуден ћалай ћорытынды шыѕармасын. Жалѕыз Хансарасы љшiн мџныѓ жанын суырып беретiнiнде кљмќн жоћ. Сйте тџра аз кљндiк ћџмарлыћ атты бiр дљниесiн жалѕыз ћызыныѓ болашаћ таѕдырына клеѓкесiн тљсiрмеуi љшiн ћџрбандыћћа шалмаса не болѕаны. Жоћ, жоћ, ћџмарлыћ дегендi бџл жерде дџрыс тљсiнген жн. Хаћназар зiнiѓ Саѕила алдында ары таза екенiн ћай ћџдайдыѓ алдында да дќлелдеп бере алады. Тек сол тазалыћтыѓ ар жаѕында да адам џѕымындаѕы тазалыћтан да ћастерлi бiр пќктiк бар екен. Елдiѓ бiр елi аузына екi елi ћаћпаћ ћоюѕа тек сондай пќктiктiѓ ѕана ћџдiретi жетедi екен. Мiне, Хаћназар сондай пќктiкке ктерiлгiсi келдi. Оѕан ктерiлдi де. Саѕилаѕа кптен тљстеп ћарамаѕаны содан едi.

– Арамшптен арыламыз ба? – Арыламыз, арыламыз. Саѕиланыѓ ћасына таѕы екi-љш ћызылшашы ќйел келдi. Олар да арамшптен арылатындарына куќлiк берiп жатыр. Сз арасында Саѕила ќѓгiменi жеке бастыѓ шаруасына бџрды. Хаћназарѕа ћарап: – Аѕа, Хансарадан хат бар ма? – дедi. – Бар, бар, жатаћханаѕа орналастым, ендi емтиханѕа дайындалып жатырмын деп жазыпты. Жауардан ше? – Жауардан кеше ѕана хат алдым. Оныѓ да айтћаны сол. Бiраћ бiр тљрлi кѓiлiм кљптi. Тым џзаћка сiлтеп кеттi ме деймiн. Hзiмiздiѓ Алматыныѓ оћуы да жететiн едi ѕой деймiн. – Саспа, Саѕила. Ћџласаѓ нардан ћџла деген. Алтын медальдi оѕан мектеп ћайыр-садаћаѕа берген жоћ шыѕар. Мыѓдаѕан тџрѕыластары сияћты Жауар мен Хансара љшiн де биылѕы жыл љлкен бетбџрыс жылы едi. Екеуi де оныншыны тамамдап жоѕары оћу орындарына аттанды. Хансара Алматыѕа, ал мектептi љздiк аяћтаѕан Жауар тiке Москваѕа тартты. К.А.Тимирязев атындаѕы Академияныѓ топыраћтану факультетiне барып баћ сынамаћшы. Жауардыѓ кз ашћалы естiгенi топыраћ ћамы едi ѕой. Оныѓ бџл сапарына Хаћназар, Айтан ћария бќрi ћосылып, оѓ бата бердi. Ал Курт Цихлердiѓ нџсћаулары мен аћыл-кеѓестерiн бiр ћоржын етiп, жќне арћалай кеттi. Колхоз атынан алѕан жолдамасы з алдына. Саѕила мџныѓ бќрiне дќн риза едi. Бiраћ «баласы атћа шапса, шешесi љйде отырып таћымын ћысады» деп ћазаћ бекер айтћан ба? Сондай бiр хал Саѕиланы жаман тыћыршытып жљрген. Даѓѕарадай љйге жалѕыз зi сыймай аласџрѕан сќттерi де баршылыћ. Жоћ, не крмеген ћу маѓдай, Саѕила оныѓ бќрiне шыдайды. Мџныѓ жџдырыћтай Жауарын ќлде жетiм деп мљсiркегендiк пе, жоћ шынында маѓдайындаѕы нышанасын кргендей ме, бџлар, ќйтеуiр кп болып, љлкен љмiтпен аттандырып салысты. Бџл Жауардыѓ з љмiтi ѕана болса бiр сќрi, кiмнiѓ ойлаѕаны туа орындалып, асыѕы алшысынан тљсiп, майћан шегiп, дариясы таси жнелдi дейсiѓ, неше перѕауынныѓ ћџйрыѕынан џстасаѓ да таѕдырыѓ бiр ќттеген-айсыз ћџралмаћ емес. Ал мџндаѕы ћиындыћ – Саѕиланыѓ жалѕызы, жалѕыз жџбанышы Хаћназардай адам бастаѕан алћара топтыѓ љмiтiн арћалап кетiп отыр ѕой. Сол љмiттен шыѕа алмай, саѕы сынып ћайтса не болѕаны. Сынудыѓ да сынуы бар. Жай сынса ештеме емес, шарт сынып кетсе ше? Мiне, осыны ойлаѕанда Саѕила отырѕан орнынан шоршып тљрегеледi. Џйћысынан шошып оянады. Ќр

тљрлi љрей ќржаћтан келiп жџлћылайды. Зќре-ћџты ћашады. «Кппен крген џлы той» деген зi жиi ћайталайтын маћалдыѓ мќнiн естен шыѕарады. Осынау паћыршылыћ тiрлiктi осыншама уаћыт малданып келгенiне кiнедi, ћарадан ћарап тџрып, оны ауырсынады. Бџндай шат-шќлекей халден арылу љшiн бiраз кљш-ћайратты жќне шыѕын ћылады. Хаћназарлар ккпеѓбек алћаптыѓ шетiне кеп тоћтаѕан. Саѕиламен, ћасындаѕы ќйелдермен таѕы бiраз сз алмасудан соѓ аттарынан тљспек едi, ћызылша алћабын жиектеп жатћан љлкен ћара жолмен бiр атты адамныѓ бџларѕа ћарай ћатты жљргенiн крiп, сќл тоћырасты. Жљрiсi тегiн емес адамныѓ ћамшы сiлтесi, тебiнiсi алыстан-аћ белгiлi ѕой. Мынау да солай, ер љстiнде ћол-аяѕы бџлѕаѓ-бџлѕаѓ етедi. Тек астындаѕы баран аты ћатты дамыѕып ћалса керек, иесi ћанша асыћтырѕанмен, шатћаяћтап алѕа ћарай ќреѓ ћозѕалады. Аћыры жџрттыѓ шыдамын тауысып жеттi-ау. Бџл «Жаѓалыћта» тџратын баяѕы Мырзабек деген арбакеш едi. Кезiнде Мырзабек Хаћназардыѓ бiраз адамдар жнiнде кзiн ашћан едi. Кзiн ашћаны сол Хаћаѓа ќлгi Тџрдаћын, Саймасай дегендер жнiнде егжей-тегжейлi ќѓгiмелеп берген. Бiр кезде ћара ниет, арамза Тџрдаћынныѓ сол Саймасайдыѓ ћолымен Хаћназарды оћћа байлаѕысы келгенiн, сол љшiн Ќлiпбай Дќкеновтiѓ бiржола раћымынан айрылѕанын барша жџрттан бџрын естiген осы Мырзабек едi. Бџл ауылдан бiржола кшiп кету сорлы Тџрдаћынныѓ зiне де оѓайѕа соћпаѕан. Љй-мљлкiн машинаѕа тиеп жатћанда екi-љш жљз грамм ащы судыѓ ћызуымен ќрi iштегi ћџсасын шыѕармаса зiне де ћиын болатынын тљйсiндi ме, Тџрдаћын сондаѕы болѕан жайдыѓ бќрiн Мырзабекке кл-кесiр етiп айтып берген. Мырзабек жаѕасын џстап, есiнен тана жаздаѕан. Мiне, бџл жай Мырзабектiѓ де iшiне сыймай, бiр оѓтайы келгенде бќрiн Хаћназардыѓ алдында аћтарып салып едi. Хаћназар мџны естiгенде таѕы бiр љлкен сiлкiнiстi бастан кешiрген. Мырзабектiѓ бiр жайдан зiне тиiмдi крiнген аузы ашыћтыѕына риза болды ма, бџѕан кбiне жылы жљзбен ћарайтын. Ал ћазiр оныѓ мына суыћ жљрiсiнен кљдiктенiп, Хаћназар ол таяћ тастам жерге жаћындаѕанда-аћ айѕай салды. – Ќй, рт с*ндiрдiѓ бе? Тџла бойыѓмен тљтiгiп кетiпсiѓ ѕой.

Мырзабек ћамшысыныѓ бљлдiргiсiн бiлегiне ћарай жылжытып, тiзгiн тартпаѕан кљйi суыт жљрiс љстiнде-аћ оѓ алаћанымен тсiн басып: – Астапыралла-ай! Сiз пайѕамбар екенсiз, Хаћа! Иќ, рт сндiрдiм! Сiз бiраћ оны ћайдан естiдiѓiз? Жел жеткiзбесе, адам жеткiзетiндей болѕан жоћ едi ѕой, – дедi. Мырзабектiѓ мына сзiнен Хаћназар ѕана емес, басћалар да ћатты шошынып едi. Хакiм, Жазылбай, Курт Цихлер љшеуi де таћымдарын ћысып, тiзгiндерiн тартћылаѕанда астына мiнген аттарына шейiн ћџлаћтарын ћайшылап, кздерi алайып, тыћыршып сала бердi. Ќйт-шљу десе ытып кетуге дайын ћап едi. – Ќй, ћайдаѕы рт? Ашып айтсаѓшы былай! – Хаћназардыѓ даусы кљркiреп естiлдi. Мынадай жер дљниенiѓ бќрi ћурап, онсыз да кљйiп тџрѕан кезде рттен артыћ жау бар деп кiм ойлаушы едi. – Анау Ешкiлместiѓ терiскей жаѕында ћалыѓ ћурайлы зекше бар емес пе едi. Ћурай екеш ћурай да мынау ыстыћта ћу отынѕа айналып кетiптi. Соѕан ћай крiѓде кiргiр от тастаѕанын бiлмеймiн, рт сол жерден шыѕыпты. Мен Ешкi- лместiѓ тбесiндегi егiн кетiп ћалар ма екен деп, мана таѓертеѓгiсiн солай ћарай ат ћойдым емес пе? Барсам, от егiнге жетуiн жетiптi, бiраћ ол бейшараныѓ жанатын ештемесi жоћ екен, екi-љш туырлыћтай жерi жаныпты да рт одан ќрi рши алмапты. Астыћ дегенiѓ ћылтанаћтап шыѕыпты да, саудасы бiтiптi ѕой. Мен, Хаћа, шынымды айтсам, ол астыћтыѓ шыћпай ћалѕанына ћуандым. Мына рттен бќрiбiр кетiп ћалып, ћып-ћызыл пќлесiне ћалар ма едiк, кiм бiлсiн. Ќрине, зая кеткен тџћымѕа, тракторшылардыѓ еѓбегiне жаныѓ ашиды, ќрине. Манадан бергi бiтiргенiм сол зекшедегi рттi сндiрдiм. Хаћназар Мырзабекке не дерiн бiлмей, ќрi басына екi тоћпаћ ћабат тигендей ћатты томырылды. Мырзабектiѓ сзiн миынан ћайта ткiзiп, «мынау кљннiѓ ыстыѕы, ћуаѓшылыћ адамдардыѓ бќрiн алаѓѕасар етiп жiберген бе» деп те бiраз ой толѕап барып ћайтты. «Еш барып, Ешкiлместiѓ тбесiне егiн шыћпай ћалѕанына ћуанѕаны несi? Бџѕан да жеткiздi-ау ћџдай. Hрт деген жау. Сонда жау алатын да ештемемiз ћалмаѕаны-ау, шамасы». Хаћназардыѓ ћазiргi ойларында ешћандай жљйе жоћ едi, бќрi шым-шытырыћ. Бiресе ртенiп жатћан бiтiк егiндi елестетсе, бiресе текке жыртылып, мынадай ћуаѓшылыћта шаѓы шыѕып жатћан, адамныѓ ћолымен, соћаныѓ тiсiмен текке айѕыздалѕан ћу дала келедi кз алдына. Hртенiп жатса, алыстан

болса да крiп, ол пќленiѓ бетiн ћайтарар едiк ћой, ал љндемей келiп, бќрiн тып-типыл ћып кеткен мынадай ћуаѓшылыћтыѓ бетiн ћалай ћайтарарсыѓ. Ешкiлместiѓ тбесiне шелектеп су тасымайсыѓ ѕой. Хаћназардыѓ Мырзабек сзiнен кѓiлi жасыѕанын бќрi де айћын таныды. Аћ кенеп кителiнiѓ омырау тљймелерiн аѕытыѓћырап, iшiне ћол жљгiртiп, тс сљйегiн сипалай бердi. Жљрегi ћџрѕыр сыр берейiн дедi ме? Жоћ, сау жљректiѓ де сыздайтыны болады, сондай бiр уайым-ћайѕыдан, кр аузындай љѓiрейген ћара тљнек ойлардан туѕан сыћырлауыћ сезiм соћћысыныѓ ћылыѕы ма? Хаћназардыѓ осы кљйiн таныѕан Саѕила бет-аузынан шынында от пен тљтiннiѓ ћап-ћара табы бiлiнетiн Мырзабекке ћарап: – Мырзабек ћайным-ау, мынау сзiѓдi ћалай тљсiнемiз? Жалѕыз барып, рт сндiргенiѓ наѕыз ер-азаматтыѓ iсi. Бiраћ Ешкiлместiѓ тбесiне егiн шыћпай ћалѕаны ћандай жаћсы деп, аѕамыздан тап бiр сљйiншi сџраѕандай желпiнгенiѓ не? Бала емессiѓ, шаѕа емессiѓ, сзден осындай шалалыћ жiберетiн кезден ттiѓ емессiѓ бе? – дедi. Соны айтты да, зiнiѓ ќдемi кљлкiсiмен сыѓѕырлап кеп кљлiп бердi. – Апыр-ау, жеѓеше, тап ћазiр менiѓ сз таѓдайтын жайым жоћ, – деп Мырзабек тљкiрiгiне шашалѕандай аћтала жауап берiп жатыр. – Аѕат сзiм айыбым-аћ болсын. Айыбыма не кессеѓiздер де мен ќзiрмiн. Мiне бас, мiне ћол, шапсаѓыздар да з ерiктерiѓiзде. Аѕат сйлеген тiл мен жаѕымды опырып алам десеѓiздер де мейiлдерiѓiз. Мен љшiн ћџн сџрамаѓдар деп, ћатын-балама тiл хат ћалдырайын. – Жќ, суырылма! – деп Хакiм, оѕан кесе-клденеѓ бiр сз айтып ћалып едi, Мырзабектiѓ арыны оѓайѕа басылатын емес екен: – Тек тiлсiз жаудыѓ тљрiн, тљсiн крiп, ћолма-ћол шайћасып келген шаѕыѓда, ќлi есiѓдi жиып болмай жатып тiлiѓнен май тамызбадыѓ деп, жазѕырѕаныѓ ћалай? Соѕан жыным ћозып кеттi. Жайшылыћта да сздiѓ нќшiн келтiрiп жљрген мен жоћ едiм ѕой. – Жыныѓ ћозып не, баћсылыѕыѓ бар ма едi? Ќлде жаудыѓ тљр-тљсiн крген осы маѓдаѕы сен ѕанасыѓ ба? Мына Хаћаѓ мен Жазекеѓдер де жљр ѕой, жаудыѓ тљр-тљсi тљгiл зеѓбiрегiнiѓ љѓiрейген џѓѕысына дейiн крiп келген. – Жоћ, бџл кiсiлерге шќк келтiрер мен жоћ ћой. – Болды, болды, ѓмеѓдей берме! Саѕила жеѓешемiздiѓ жазѕыруы дџрыс. Зiѓгiттей басыѓмен немене соншама. Адам

лiм аузында тџрып та, дар аѕашыныѓ тљбiнде тџрып та есiнен адаспай дџрыс сйлеуi керек. Азамат болсаѓ солай. – Жоћ, мен жай... – Ал сен болсаѓ Ешкiлместiѓ тбесiне егiн шыћпай ћалѕанына сљйiншi сџрайсыѓ? – Апыр-ау, сљйiншiсi не? – Сљйiншi сџрамаѕанда не айттыѓ жаѓа? Сен ол жаѕына ћам жеме. Ол љшiн санын шапаћтап сљйiншi сџрайтындар ќлi-аћ табылады. – Партия џйымыныѓ хатшысы Хакiм Мырзабектi ћџрдассынып осылай дiкiѓдедi ме, жоћ оспадарсыз сзi љшiн iшiнен шыћћан шын зiлi ме, ол жаѕын тљнерiѓкi домалаћ жљзiнен аѓѕару ћиын едi. Ћысыѓћы кздерiнде де не олай, не бџлай жоруѕа болатындай сыр џшыѕы жоћ. Сiрќ, бџл Хакiмнiѓ бiр оћпен екi ћоянды атћанѕа џћсас саясаты. Саѕила Мырзабекке ћарап едi, ол екiншi рет рттен шыћћандай одан сайын ћарайып кетiптi. Ћос жанары майша жылтырайды. Сiрќ, бџл рт сндiрген ерлiгi љшiн еѓ ћџрмаса бiр жылы сз естимiн ѕой деп далаћтап жетсе керек. Бiраћ аћыры былай болды. Бiр ауыз аѓѕал сзi љшiн таћыр мџзѕа отырып ћалды. Хаћаѓныѓ да љндемей ћалѕанын ћарашы. Саѕиланыѓ бiр ауыћ Мырзабекке де жаны ашыды: – Мырзабек ћайнымдiкi шынында ерлiк ћой, – деп дауыстап-аћ айтып едi, мынау ат љстiнде тџрѕан колхоз басшыларына сзiнiѓ ешћандай ќсерi болмады. Сеѓ соѕып ткендей сенделген селћос тџрыс, селкеусiз кѓiл-кљй, ауыр љнсiздiк – бќрi желкеден басып, бџларды бас-аяѕы жоћ џзаћ сонар ћоѓыр кљйге бастаѕандай. Амалы таусылѕан Мырзабек абыройлы iс iстеп, абыройсыз кетiп бара жатты. Оныѓ ћара кљйеден сау жерi жоћ жейдесiне, жалпы тџрпатына ћарап, Саѕила аз-кем таѕы да жан ћиналысын бастан кешiре бастап едi. Хаћназарлар бастаѕан топ «бiр ауыз жылы сздерiѓдi ћимадыѓдар» деп, мџныѓ сгiп тастайтындай адамдары емес. Бџл ћайтсiн. Сонда да Мырзабек џзай бергенде оныѓ соѓынан бiр ћараѕан Хаћназардыѓ кзiнен Саѕила бiр ризалыћ нышанын танып ћалды. Саѕилаѕа сол да жеткiлiктi. Демек, Хаћаѓ оныѓ iстеген iсiн ризашылыћпен ккiрегiне тљйдi деген сз. Ќзiрге сол да жеткiлiктi. Хаћаѓ оны ќсте џмытпайды. Саѕиланыѓ iшi-бауырыныѓ Мырзабекке бџрѕан жаѕы ќпсќтте жеѓiлейiп сала бердi. Соѕан да шљкiр. Мырзабек мџныѓ зi сияћты жетiм-жесiр емес, атпалдай азамат ћой. Соны салмаћтап, сезе тџрса да Саѕила осы ћазiр сондай бiр кљй кештi. Бџл тџрыста ауыздарын баћћан бригадир Жазылбай мен

Курт Цихлер ѕана едi. Бiраћ iштi жеген жегi бџларда да аз еместей. Егер Хаћназар зiндегi уайым љшiн осылардыѓ басына тап ћазiр ќѓгiр таяћ ойнатса, бџлар љн-тљндемей ктерiп алатын, шыдап беретiн халде едi. Саѕиланыѓ жаѓа Мырзабектi ћаѕытћандаѕы кљлкiсi Хаћназардыѓ кѓiлiне ћарлыѕаштыѓ ћанатымен су сепкендей болѕанмен де бџл бiрден ктерiлiп кете алмады. «Тау суындай ќлi де сыѓѕырап тџрсыѓ-ау, бiраћ бџл ћалпыѓ ћашанѕа жетер» деп, ћиялмен ћас ћаѕымдай сќтте ол жаћћа да бiр барлау жасап ћайтты да, тќубеге келгенсiдi. «Ћойшы, кљйеуi соѕыстан ћайтпаѕан жалѕыз жесiр осы ма?» Ал Саѕиланыѓ з таѕдырымен жџмысы жоћ, бџл ћайткенде де Хаћназардыѓ ћабаѕындаѕы кiрбеѓдi кетiруге кљш салып, сонымен айћасћа тљскендей. Мырзабек кеткесiн, сол љшiн табан астынан бiр айла тапћысы да келдi. Бiраћ мынау ауыр ыстыћта адамныѓ аћыл-ойы да ћанатын жаза алмайтын сияћты. Тар шеѓбердiѓ iшiнде бџлћынѕандай бiр халде ћалды. Кенет жаѓа ѕана абыройлы iс iстеп, абыройсыз кеткен Мырзабектiѓ тљр-тџлѕасы бџѕан басћа ой салды. Хаћназардыѓ ћабаѕындаѕы кiрбеѓ оны тап бљгiн алып жей ћоймас, мына айтћалы жљрген бiр кљдiктi жќйттi бџлардыѓ трт кзi тљгелде алдарына неге жайып салмасћа. «Ауруын жасырѕан ледi» дейдi ћазаћ. «Дос жылатып айтады, дџшпан кљлдiрiп айтады» дейдi. Ћазбалай келсеѓ екi маћалдыѓ да тљбi бiр. Мџны ескермесек, абыройлы iс iстеп, абыройсыз кеткеннiѓ ккесi сонда болар. Жоћ, тi жарылып кетпес ешћайсысыныѓ. Ћайта бiр амалын тауып, алдын алар. Бџл жнiндегi оћудыѓ тљбi жоћ деп жљрген здерi ѕой. Сосын да ѕой менiѓ жалѕыз ћарашыѕымды басћа оћу жетпегендей сонау ћияндаѕы, Мќскеудегi тап осы топыраћтыѓ оћуына жiбергендерi. Саѕиланыѓ кѓiлi осылай ауа толћыды. Ћазiр ћызылша жапыраћтары ћалаћтай-ћалаћтай болып, адамныѓ тобыѕын толыћ жасыруѕа жарап ћалѕан. Саѕила: – Мен сiздерге бiр нќрсе крсетейiн бе? – деп, ћызылшаныѓ екi-љш ћатарын аралап, бiрнеше жапыраћты сындырды. Аћыры, iздегенiн тапты. – Мiне ћараѓыздаршы. Саѕила џсынѕан сынѕан жапыраћты бќрi аттарынан тљсiп ћарасты. Бџл кезде Саѕиланыѓ соѓынан ала тџрѕан ќйелдер де шулап ћоя бердi. – Ойпырым-ай, бџл сџмдыћты байћаѕанымызѕа кп болды. – Кейбiр жапыраћты стiп, бырт еткiзiп сындырып ћалсаѓ, арасынан ћџрт шыѕады.

– Осы ћызылшамен кз ашып келемiз ѕой. Мџндайды кргенiмiз жоћ. Басћалар тамаша крiп, шџћшиысып жатћан жапыраћћа Курт Цихлердiѓ ѕана ћараѕысы келмегендей оћшырайып тџр. Ал Хаћназардыѓ жапыраћћа љѓiлген сайын ћабаѕы одан ќрмен тљсiѓкiреп, бџрын-соѓды болмаѕан зiл мен ашуды ћабаттап бiр-аћ жиып алмаћ пiшiнi бiрте-бiрте кзге џра бастаѕандай. – Мџндайды менiѓ де байћаѕаным осы биыл. Бљйтiп жапыраћтыѓ iшiнен ћџрт шыћћанын бџрынѕы жылдары крсем кзiм шыћсын. Ќр заманныѓ зiнiѓ бiр ауруы бола ма, тљсiнбедiм, – деп Жазылбай ендi ѕана сзге араласты. Саѕиланыѓ iшi џлып ћоя бердi. Жљрегi де шаншыды. Хаћназарды тљптiѓ тљбiнде келер-келмесi белгiсiз бiр абыройсыздыћтан саћтандырамын деп, аѓѕал басы адасып, онсыз да жарымжан кљйде тџрѕан бџл кiсiнiѓ ккiрегiндегi уытына уыт ћосып, дертiн љстемелеп жiбергендей. «Жаѓа Мырзабектiѓ алаѓѕасар сзiне кљлген сорлы ћас пен кздiѓ арасында зi неѕып жаѓылысты? Бџл бiрен-саран жапыраћтыѓ iшiнен шыћћан ћџрт деген немене едi соншама, Хаћназарлар мџны бiр кљн ерте, бiр кљн кеш бiлгеннен дљние згерiп кете ћояр ма едi? Hзгерiп кете ћояр болса, мџны Жазылбай мен Раймолдыш бiлмей жљрген жоћ. Солардыѓ-аћ жеткiзетiн жнi бар едi ѕой. Саѕила соншама дедектеп, неѕып пысыћси ћалды? Бџл тiптi Жазылбай мен Раймолдыштыѓ колхоз бастыѕынан жасырып жљрген нќрсесi болсын-аћ, Саѕила олардыѓ жасырѕанын Хаћаѓа пысыћсып жеткiзсiн-аћ. Бiраћ пысыћсудыѓ да жнi бар емес пе? Ќкесi лгендi естiртудiѓ де жнi, орны бар дейтiнi сияћты не жаѕдайды айтудыѓ да бiр сќтiн кљтпесе болмайды ѕой. Колхоз бастыѕыныѓ басы љнемi ћара тљнек емес, бiр ашыћ жайдары келген шаѕында айтса да болѕандай едi ѕой. Ќлде мынау ауыр ыстыћ басып, баршаныѓ аћыл-есiн шырмап, тџмшалап тџрѕаны рас жаѕдай ма?» Саѕиланыѓ бџл ћиналысы бекер екен. Хаћназар ћабаѕын ктерiп, жџрттыѓ дљрмегiнен оћшау тџрѕан Курт Цихлерге ћадалѕанда жљзi жайдарлылау крiндi. Сзi де сатыр-кљтiр емес, майдалау сйледi: – Ќй, оћымысты агроном. Ешкiлместiѓ тбесiне егiн шыћпаѕанын кктегi ћџдайдан крдiк. Сол жаѓбыр жiбермедi деп, ћарѕап-сiледiк. Ал мынау ћай ћџдайдыѓ лаѓы? Курт Цихлер бет-аузын жымыѓ еткiзiп, бiр ќзiл iздеген сыѓаймен Хаћназардыѓ ћасына келдi. Бастыћтыѓ ћолынан сынѕан жапыраћты алды да, осыны жаѓа крiп тџрсыѓдар ма де-

гендей, Хаћаѓнан бастап, басћаларды да кзiн сыѕырайта бiр шолып ттi. Сыѕырайѕан кздерiнiѓ џшына ќдемi кљлкiсiн де жапсыра ћоюды џмытпапты. – Хаћа! Сiз сонау жылдары шешен-ингуштармен арпалысып жљргенде мына Хакiм сiзге дiн жнiнде кптеген лекция оћымап па едi? Сонда бiлдiѓiз емес пе? Кптеген халыћтар бар. Hз ћџдайын зi жасап алѕан. Ал мынау бiздiѓ де ћазiр з ћолымыздан жасап жљрген ћџдайдыѓ лаѓы. Хаћназар «не тантып тџрсыѓ» деп дљрсе ћоя берейiн деп едi, бас агрономныѓ текке сйлемейтiнiн есiне алып барып, мџныѓ айтпаћ ойыныѓ тљп ћазыѕын танымаћћа пейiлi ауды. – Мынау адам баласы аштыћты кп крiп ћалжыраса, ќр тљрлi ауруѕа бейiм тџратынын бiлесiз ѕой. Hсiмдiк те сол сияћты. Мынау топыраћћа осымен тртiншi рет ћатарынан ћызылша егiп отырмыз. Жердiѓ витаминi азайды. Демек, ћызылша да ћалжырады. Ал биылѕыдай ћуаѓшылыћта су екеш судыѓ зiн љнемдеп берiп отырѕанда бџл бейшараѕа екi тоћпаћ бiрден тиiп отыр ѕой. – Сосын да биттемей-ћџрттамай ћайтсiн дейсiѓ ѕой. – Хаћназар Курт Цихлердiѓ майпаздай сйлеген сзiне одан сайын жалы кљдiрейiп, доѓайбат мiнез крсеттi. Бас агрономныѓ тљсi ћаншама сыпайы кљлкiге толы крiнгенмен, ар жаѕынан тiреп тџрѕан зiлi бары аныћтап ћараѕан адамѕа байћалатындай-аћ едi. Хаћназардыѓ дiкеѓдеуiнен аузындаѕы сзiнен жаѓылысып, шатћаяћтаѕан бџл жоћ, алѕашћыда бiр бастап алѕан дыбыс ырѕаѕын, ой желiсiн титтей де бџзбастан, созылмалы бiр ќуеннiѓ жалѕасын одан ќрi уiлдеткендей сйлей бердi. – Егер бiз мќселенiѓ тљп-тамырын ћазсаћ, бљгiнгi жаѕдайдыѓ толыћ бет-пошымын кз алдымызѕа келтiруiмiз керек. Ћазiр бљкiл егiн шаруашылыѕы ѕылымында љлкен бетбџрыс бар. Ол ћай жаћћа бетбџрыс? Оѓѕа ма? Солѕа ма? Оны мiр крсетедi. Ћалай да бљгiнгi таѓда академик Лысенконыѓ iлiмi љстемдiк алып тџрѕан кезеѓ. – Сен не, зiѓ еккен ћызылшаныѓ жапыраѕынан ћџрт шыћты деп, академик Лысенконыѓ iлiмiне шќк келтiрмексiѓ бе? – деп Хакiм дљрсе ћоя бердi. – Жоћ, мен шќк келтiргем жоћ, – деп Курт Цихлер ендi ѕана тџла бойына тосын серпiн бiткендей Хакiмге жалт ћарады. Бiраћ бџл серпiнi џзаћћа бармады, ойда жоћта iшiн жел кеулеп бергендей бiр сасћалаћ кљйге кштi. Ендiгi сзiнiѓ де берекесiн кетiрiп алды. – Былай жаѕдай хаћында. Общий мќселе ѕой... ну жалпы менiѓ з ойым... Мљмкiн субьективный.

Хаћназар Курт Цихлердiѓ тљрiне ћарап, оѕан жаны ашыды. Ал Хакiм бас агроном жнiнде тым ћатыгездiк еткендей. Онсыз да ћысыѓћы кзiн одан сайын жџмыѓћырап, зi ћатысћан жоѕары жерлердегi салићалы мќжiлiстерде академик Лысенко iлiмiнiѓ џлы ћуаты хаћында аса мќртебелi ѕалымдардыѓ, жоѕары лауазымды адамдардыѓ ћалай тебiрене сйлегенiн, ћаншама мойын бџрѕызбас дќлелдер келтiргенiн айтты. Ћызылшашы ќйелдер љшiн колхоз басшыларыныѓ бџндай пiкiр таласы ћызыћсыз, ќрi керексiз де едi. Хакiм даусын соза бастаѕанда-аћ, олар з бороздаларына ћарай жаймен тарап кеткен. Тек звено жетекшiсi Саѕила ѕана бџлардыѓ ћастарында ћалды. Хакiм бiраз созбџйдалап барып, сол мќжiлiстерде академик Лысенко есiмiн ту ѕып ктергендердi тамсана атап келiп, олардыѓ ћасында сен кiмсiѓ дегендей, Курт Цихлердi кзiмен бiр атып ћойды. Бас агрономныѓ ћасында iрi сйлеуге тырысатын бiр ескi ауруынан Хакiм ешћашан арылатын емес екен. Хаћназар бiрте-бiрте кљш алып бара жатћан ми ћайнатар ыстыћты ендi ѕана тљйсiнгендей, аћ кенеп кителiнiѓ омырау тљймелерiн ендi тљгел аѕытты. Iшкi саржолаћты жейдесiнiѓ де тамаѕы алћа-салћа. Басынан ши ћалпаѕын алып, тершiген бет ѓiрiн, ашыћ мойнын желпи бердi. Бџл жай желпу емес, «бар тџла бойым, аћ пейiл, пќк кѓiлiм мiне» дегендей ћарсы алдында тџрѕан Саѕиладан ара-тџра болса да жљз жасырмаћ ќрекетiне келiѓкiредi. Заман згермей ме, заманѕа лайыћ адам да згермей ме? Бiр кезде осы Саѕила жџрттыѓ кзiнше Хаћназарѕа тљстеп ћарауѕа да ћымсынушы едi. Ендi ол мiнез тозѕан киiмдей мџныѓ љстiнен ќлдећашан сыпырылып тљскен бе? Жоћ ќѓгiме мiнезде емес, жџмысћа деген ересен ћайратты Саѕила соѓѕы жылдары осынау кк алћапта жан-тќнiмен еѓбек еттi, кптiѓ ћџрметiне ие болды, сол жаѕы ескерiлiп, бџѕан звено жетекшiлiгi тапсырылды. Мiне, осы жаѓа жаѕдайда жџмыс бабымен зiнiѓ колхоздыѓ бес басалћасына бiр табан жаћындыѕы мџны тым емiн-еркiн еткен бе? Ќйтеуiр Хаћназарѕа ћарасында еш тайћаћсу жоћ. Ќрине, баса-кктеу де жоћ. Тумысында зерделi, оѓ мен солын оѓай ажырататын ќйел ондайѕа ешћашан бармаћ емес ћой. Тек љнемi кзiн ала ћашып, ћымсынып тџратын мейiрбан џяѓдыѕы бџрынѕы бояуын жоѕалтыпты. Бiр жайдан Хаћназар сол жаѕын да ауырсынатындай.

• Хаћназарлар ћызылшаны одан ќрi аралады. Аттарын ћалмаћша байлап, борозданыѓ шетiнде ћалдырды. Бџлар зара татулыћћа љйренiскен аттар, бiр-бiрiн шайнап тастайтын мiнездi џмытћалы ћай заман десеѓшi. – Ќй, мына бiр тљп ћызылша неге сап-сары? – Ћызылша сарѕайса, оныѓ су процесi тоћталѕаны. – Курт Цихлер осыны айтты да, зiне кзiнiѓ аѕы молая ћараѕан Хаћназардан бiр кќкiр кљткендей бойы тменшiктей бердi. Бiраћ Хаћназар ештеме демедi. Бџлар таѕы ары жљрдi. – Ал мына бiр тљп ћызылшаѕа не крiнген? Араћ iшкен адамдай ћылжиып ћалыпты ѕой. – Демек, бџл ћызылшаныѓ тљбi шiрiген? – Хаћназар Курт Цихлерге жаѓаѕы ћарасын айна-ћатесiз ћайталады. Бас агроном таѕы да тменшiктеген сыѓай крсеттi. Хаћназардыѓ ќлi де бiрдеме деуге заућы жоћтай. Сеѓ соћћандай былћ-сылћ бiр ћалпы бар. Тбесiнен кџс тљгiл, ызыѓдаѕан шыбын џшырмайтын бџрынѕы мiнезi мынау шыжѕырѕан кљннiѓ астында ерiп кеткен бе дерсiѓ. Бџл жай партия џйымыныѓ хатшысы Хакiмнiѓ намысына тидi шамасы: – Ќй, ћџрметтi Курт Рейнградович, баяѕыда осы ауылда бiр Саймасай деген ќумесер болып едi, бiрде ћырманѕа келсем, сол сорлы «басым ауырды» деп, љйме бидайдыѓ љстiнде бљк тљсiп жатыр... «Басыѓ неге ауырды?» десем, кеше Тџрдаћын iш дегенге араћты сылћылдатып iше берiппiн дейдi бетi бљлк етпестен. Сол сыћылды, Хаћаѓ не сџраса, жауабыѓ дайын. Сонда не, ћызылша сарѕайса суi тоћталѕанын, жапыраѕы ћылжиса тљбiнiѓ шiрiгенiн Хаћаѓ бiлмейдi деп айтып тџрсыѓ ба? Бџл не жауап, ќѓгiме ол мынадай жарћыраѕан жазда, басћаныѓ аузынан жырып берiп жатћан мынадай ен-тегiн суда неге сарѕаяды, ол неге ћылжияды? Айтћыш болсаѓ, соны айтпайсыѓ ба? Ќлде бџл ћызылша деген жарыћтыћтыѓ да з Саймасайы бола ма? Курт Цихлер сќл тџнжырай, ќрi мойны салбырап, бiрдеме деуге оћталып-аћ едi, Хаћназар блiп кеттi: – Жќ, Хакiм, кп ћазбалама. Жаѓа Раймолдыш айтарын айтты. Жапыраћтыѓ арасынан ћџрт шыѕуы да, сарѕаюы да, ћылжиюы да – бќрiнiѓ тљп-тркiнi бiр. Сздiѓ осы аѓѕарын байыптасаѓ дџрыс. Жаѓа Саймасай деген ќумесердi дџрыс еске алдыѓ. Мен сол бейшараны дџрыстап крмеппiн де. Соѕан ќлi кљнге армандамын. Адам зiн оћћа байлаѕан адамды да к*рудi армандайды екен. Ел тозса, сол сияћты ќумесерлер алдымен кетедi емес пе.

– «Жљрiсi жаман жiгiттi ел iшiнде жау алар» деген де бар. – Жоћ, Хакiм, олай деме, ол ќуен мен бџл ќуен екi басћа. Сенiѓ бiр Саймасаймен ѕана басыѓ шатасып тџр. Менiѓ айтпаѕым, ел тозса, баршаѕа ћиындыћ келсе, еѓ алдымен шыбыћ тимей, шыѓћ етерлер кетедi. Менiѓ тљп ойым солай. Жаѓа Раймолдыш айтпады ма, жер тозды деп. Ендеше, соныѓ кесiрiнен мынау кктiѓ де iшiндегi нашарлары сыр бере бастады деген сз. Жљрiсi жаман жiгiттi ел iшiнде жау алады дегенге мџныѓ сорпасы да ћосылмайды. Мына жапыраѕы сарѕайѕан бiр тљп ћызылша бџл кљйге џшырайтындай ћай жаћћа барамын деп тљнделетiп ат сабылтыпты. Ауа толћымай мќселенiѓ тџп ћазыѕын аћылѕа салсаѓшы. Соны кздесеѓшi. Бџлар таѕы бiраз жљрдi. Ћызылшаныѓ жалпы шыѕымы жаман емес те сияћты. Бiр кезде Хаћназар Курт Цихлерге жалт бџрылды. Манадан iшке бљккен ашуы ендi ѕана бџрћ ететiн сияћты. Бiраћ ќлi де даусыныѓ ктерiлiп кеткен ештемесi жоћ, даѕдыдаѕыдан бќсеѓдеу: – Ќй, Раймолдыш, мейлi жер тозсын. Ол солай екен деп бiз ћол ћусырып отыра бермекпiз бе? «Тiрi адам тiршiлiгiн iстейдi» дейдi ћазаћ. Сенiѓ оћыѕан оћуыѓ осы емес пе. Мына дерт ертеѓ тiптен етек алып кетсе, ћас масћарамыз сонда шыћпай ма? Оныѓ былай тырбанып, алдын алудыѓ, бетiн ћайтарудыѓ еш шарасы жоћ па? – Бар шарасы, – деп Курт Цихлер бiрден жауап бердi. Осыны айтты да, бас агроном ендiгi тiрлiкте ќрбiр алаћандай тџсћа ќр ћилы кљтiм керек екенiн, кей тџста сол жылдары молынан пайдалануѕа берiлген арнайы тракторлар арћылы ћызылшаныѓ тљбiн тереѓiрек ћопсыту керек болса, кей тџста оныѓ тiсiн жоѕарыраћ ктеру ћажеттiгiн ќѓгiмеледi. Бiраћ бџл жџмыс те љлкен саћтыћты ћажет етедi. Ћызылша аралыѕы кей жерде тереѓ ћопсытылса оны су жырып кетедi, ќрi ћоректiк заттар аѕып кетедi. Ћопсытћыштыѓ тiсi тереѓге бармай, жердiѓ бетiн ѕана сызып отырса, ћызылшаныѓ тљбi босамайды, ќрi су да жаћсы сiѓбейдi. Ћай жердi ћалай ћопсыту керек, оѕан дићаншылардыѓ кзi керек. – Мысалы, – дедi Курт Цихлер Саѕилаѕа бiр ћарап ћойып, – «Жаѓалыћтаѕы» звено жетекшiсi Айтан шал ћызылша аралыѕын ћопсытатын трактордыѓ артынан зi жљрiп отырады екен. Себебi мынау ћаншама жазыћ, ћаншама планировкадан ттi дегенмен, кейде ќрбiр жиырма-отыз метрден соѓ жоѕары, тмен болып отырады. Ал Айтан шал оны ћаћас жiбермейдi, ћалай да тракторды тоћтатады да, тiсiн не тмен тљсiртедi, не жоѕары ктертедi. Саѕила кiнќлi адамдай к*зiн тљсiрдi. Бар айтћаны:

– Бiзге ол кiсiге жету ћайда? Жазылбай жљзi шытынай кљлiп, бас агрономѕа: – Сонда Айтан ћария трактордыѓ соѓынан жљргенде тiзерлеп жљре ме екен, жоћ, кќдiмгiдей тљрегелiп, табанымен жљре ме екен? – деп ћалды. – Кќдiмгiдей тљрегелiп жљредi. Тiзерлеп тракторѕа iлесе алмайды ѕой. Бас агрономныѓ аѓѕал жауабына бќрi де мырс-мырс етiстi. Бiраћ бџл кљлетiн жер емес едi. Хаћназар Саѕила мен Жазылбайѕа кезек ћарап: – Сендер сол шалды екi-љш кљнге шаћырыѓдар. Шынында мынадай танаптардыѓ ойы-ћыры ћайсы екенiн айыру љшiн сол шалдыѓ кзi керек. Келiп, былай танып берсiн. Оѕан намыстанатын тљк те жоћ. Керек десеѓдер, егiзек шалдыѓ екеуiн де шаћырыѓдар. Олардыѓ болжалын былай љйренген жн. Хаћназардыѓ егiзек шал дегенiнiѓ бiрi – Айтан болса, екiншiсi – сондаѕы атаћты сушы Айбас, ауызекi тiлде айтћанда «Таћсыр Айбас». Егiзек шалдарды шаћыртуды Жазылбай ћџптамаѕандай: – Хаћа, сол кiсiлердi орнынан ћозѕамай-аћ мына Раймолдыш бар, мен бар, мына Саѕила жанымныѓ зi бар, зiмiз-аћ былай баѕдарламаймыз ба. Трактордыѓ соѓынан бiз де жљрiп отырайыћ, Раймолдыш та кмектессiн, Саѕила да з танаптарын алаћандаѕыдай бiлiп ћалды ѕой. – Бiлiп ћалсаѓдар осыѕан дейiн ай ћарап жљрсiѓдер ме? Анау сарѕайѕан, ћылжиѕан ћызылша не? Жазылбайдыѓ колхоз бастыѕымен одан ќрi сз жарыстыруѕа батылы бармады. Шамына тиiп алудан ћорыћты. Бiраћ бiр тљрлi ћалыѓ оймен ћабаѕын тљсiрдi. Ќншейiнде ћамшы салдырмайтын бас агрономныѓ да ћорѕасындай ауыр ћабаѕы басын тмен тартып тџр екен. Хаћназар екеуiнiѓ тџрћын бiр кз салѕанда-аћ шолып шыћты. Бригадирдiѓ де, бас агрономныѓ да тљр-тљсiнен. «Баршаѕа келе жатћан љлкен зобалаѓ, бiз сияћты кiшкентай адамдардан не тiлейсiѓ?» деген жазуды оћыды. Хаћназар мџндай жазуѕа келгенде те сауатты. Бџлар таѕы ќрi жљрiп кеттi. Шет-шегi жоћ ккпеѓбек танаптардаѕы ќрбiр тљп ћызылшаны бџлар тегiс кздерiмен сљзiп тпекшi. – Мынау алћап неге ћаѓсып тџр? – Аѕа, бџл алћапћа су жетпей жатыр. Суарылатын уаћыты тiп барады, мiне мына кiсiлердiѓ кзi тџр ѕой, бџѕан су блiнген жоћ, – деп Саѕила шырт ете ћалды.

– Су ертеѓ кешке келедi, – дедi Раймолдыш. Тегiнде осы бас агрономныѓ мiнез-ћџлћы биылѕы жаз кљрт згерiп бара жатћандай. Жымыѓдаѕан кздерiнiѓ айналасына љйiрiлiп тџратын ќдемi кљлкiсi сирек шалынады. Оныѓ есесiне, бетаузына шыбын ћонып мазалаѕандай орынсыз басын сiлкiлейтiн, иыѕын ћићаѓдататын бiр даѕды тауып алыпты... Кейде iнiсiне џћсап, керек жерде жатып атар жауабын ћойнынан суырып алушы едi, онысынан да жаѓылѕан, кбiне ресми тiлмен сйлейдi. Hз сзi емес, газет оћып тџрѕанѕа џћсайды. Саѕилаѕа таѕы айтћаны: – Сарѕайѕан жапыраћ бар жерде суды тезiрек жљргiзу керек. – Апыр-ау, бiр жапыраћ сарѕайды деп, басћасыныѓ аузын судан ћаѕуымыз керек пе? Онсыз да шлдеген ћызылшада ћисап жоћ. – Саѕила, сен дџрыс тљсiн, бiз жылда август айында суды тез жљргiзетiнбiз. Ал биыл бiздiѓ авгусымыз мiне, ћазiр июль айыныѓ бас кезiнде тљсiп тџр ѕой. Кљннiѓ ыстыѕы бќрiн жеделдетiп барады. Ќрi судыѓ да аз екенiн ескеруiмiз керек. Ал сендер анау балалайканы1 клдетiп жiберiпсiѓдер. – Ол ктерiѓкi тџс. Ќрi топыраѕы ћџмдауыт па, бљгiн суарсаѓ ертеѓ шаѓытып шыѕа келедi. – Жоћ, ол танапты мен жаћсы бiлемiн. – Ќй, Раймолдыш, ол танапты мен де бiлемiн, Саѕиланыѓ айтћаны дџрыс, топыраѕы су џстамайтын бiрдеме, – деп Жазылбай колхоз бастыѕыныѓ љндемей тџрѕанын пайдаланып, бас агрономѕа бiр екiленiп ћалды. – Топыраѕы ћџрѕаћ болѕанмен, онда жер астыныѓ суы жаћын. – Не оны ћазып крдiѓ бе? – Ћазып крудiѓ ћажетi жоћ, ћызылшаныѓ суiне ћарап болжауѕа болады. Ћараѓдаршы дќл сол балалайкада сiздер айтћандай ћылжиѕан жапыраћ кп. – Кќне, кќне. – Ендiгi тiзгiн Жазылбайда едi. Бќрi сол балалайкаѕа беттедi. – Пќле, мџнда шыѕым жаћсы ѕой. – Ендi судыѓ арћасы ѕой, Жазылбай аѕа. – Шыѕым жаћсы, ал мынау не? Раймолдыш айналасы он бес, жиырма аттам жерден жапыраѕы ћылжиѕан љш-трт тљп ћызылшаны тапты. Жџлып-жџлып ќкелiп, бќрiнiѓ де шiри бастаѕан тљбiрiн крсеттi. – Мiне, жаћсы дегендерiѓiз. 1 Б а л а л а й к а – бџл жерде «џш бџрышты танап» дегенi.

Шiрiген тљбiрлер ћолдан-ћолѕа ттi. Жазылбайдыѓ аузына ћџм ћџйылды. Ендi Раймолдыштыѓ сзi сз едi: – Жердiѓ тозѕаны з алдына, су кп берiлсе де ол осындай шiрiндiлердiѓ алѕы шартына айналады. – Мџны алдын ала неге ескертпегенсiѓ? – Хаћназар тым самарћау сйледi. – Айтуын айттым, мына бригадир мен звено жетекшiсi менiѓ нџсћауымды орындамапты. – Екеуiне де сгiс. Ал сен екеуiѓ (Жазылбай мен Курт Цихлердi саусаѕымен нџсћап) бљгiннен бастап, осы ћызылшаныѓ басында тљнейсiѓдер, жата-жастанып, ендiгi жџмысты баћылайсыѓдар. Бiраћ бiрiншi сз Раймолдыштiкi болсын. Бiрер кљнге егiзек шалдарды да алдырарсыѓдар. Екеуiн болмаса да бiреуiн. Су, су деп басћа танаптар ћаѓсып жатады, ал екiншi танапта судыѓ кптiгiнен шiрiк шыѕады. Бџл не деген сџмдыћ? Осылай сйлесе де Хаћназар тым момаћан кљйде. Тапа-тал тљсте зiне сгiс жапсырылуын Саѕила ћаперiне де алѕан жоћ. Бар ыћылас-пейiлi Хаћназардыѓ жай-кљйiне арналѕан екен. «Ќттеген-ай, тым болмаса, биылша з ћарауымдаѕы танаптардан жаћсы нiм алсам, шiркiн, ол Хаћназардыѓ аздап болса да жарасын жеѓiлдетер едi-ау». Колхоз басшылары ћызылша басында џзаћ болды. Сонда кбiне естiгендерi су жетiмсiздiгi едi. Жазылбай басћарѕан бiрiншi бригаданыѓ бiр сушысы мен Табылды басћарѕан љшiншi бригаданыѓ бiр сушысы – екеуi суѕа таласып, тбелесiп ћалыпты. Бџларѕа араша тљспек болѕан колхоздыѓ бас су технигi – жаѓадан оћу бiтiрiп келген жас жiгiтке жаѕасы жыртылып, аузы аћжем болѕан екi сушыныѓ бiрiнiѓ тiлi тиiптi. Тигенде жаман тиiптi. Хаћназарлар мiне, сол кикiлжiѓнiѓ љстiнен шыѕып, оны реттестi. Одан ќрi жљргенде ара-тџра ћызылша жапыраѕыныѓ сарѕаюы, тљбiрi шiруi сияћтыларды џмытып, ендi су мќселесiмен ѕана бетпе-бет ћалѕандай. Ћай звеноѕа барса да су, су дестi. Борша-борша боп терлеп, ќрi здерiнiѓ де ќбден кенезелерi кепкен Хаћназарлар егiс басына ќйелдердiѓ шай ћайнатып iшуi љшiн ќкелiнген бшкедегi суѕа лап ћойды. Бiр-бiр саптыаяћтан демдерiн шыѕармастан тѓкере жџтћанда анадан шыр етiп туа крген жаћсылыћтары осы-аћ болѕандай кздерiнiѓ шарадай жанбасы бар ма? – Тљу, мына жарыћтыћтыѓ ћасында Баймолданыѓ сары бќйбiшесi ашытћан ћымыздыѓ *зi адырам ћалатын шыѕар-ау, – деп Жазылбай бiр кеѓк еттi.

Ертеде осы маѓда Баймолда деген бiр орта шаруа ткен. Асып бара жатћан байлыѕы жоћ, бiраћ сары бќйбiше атанѕан љлкен ќйелiнiѓ дќу ћара сабаѕа ашытћан ћымызы бџл кiсiнiѓ атаѕын шыѕарѕан едi. Жылћыныѓ ћазы майын салып, ысталѕан саба, тобылѕы мен аршаныѓ, пiспектiѓ неше тљрiн пайдаланып, ћымыздыѓ дќмiн шыѕарѕанда сары бќйбiшеге шынында жан баласы жетпейтiн едi. Небiр ќлдi-аућаттылар, демiне нан пiскендер Баймолданыѓ сары бќйбiшесi ашытћан ћымыздан iшемiз деп бџл кiсiнiѓ ауылына кiшiрейiп, ат арытып келiп жататын. Жазылбай зi бала кезiнде татып крген сол сары бќйбiшенiѓ ћымызын еске алып едi. Ћымыз туралы ќѓгiме з алдына. Оѕан ешкiм елiккен де жоћ. Мына су жарыћтыћтыѓ ћадiрiн осылай шлiркеп келiп бiлген дџрыс-ау деген ойѕа тоћайласћандай. ... Кљн екiндiден ауа бџлар «Жаѓалыћћа» ћарасты ћызылша танаптарын да аралап болуѕа жаћын едi. Ендi бџлардыѓ тобына осындаѕы бригадир Табылды да ћосылѕан. Жазылбай да ћалысћан жоћ. Барлыѕы бесеу. Ћызылша алћабын жиектеп жатћан ћара жолѕа бастарын ие мљлгiген ћалыѓ талдыѓ клеѓкесiне љйiрiлiстi. Аттарын жетекке алѕан Табылды «аћыр келдiѓiздер ѕой» деп љйiне шайѕа шаћырды. Хаћназардыѓ заућы соћпады. Бќрiнен де ћатты шлдеген Жазылбай екен, «барсаћ ћайтедi» деп, Хаћназарѕа айта жаздап, бастыћтыѓ манадан берi ћатты згерiп кеткен тљрiн крiп, тiлiн тарта ћойды. Бiраћ бiр оћталѕан ауыз ашылмай ћоймайды екен, Жазылбай ќлдебiр ћулыћ ойлаѕандай бетiнiѓ шџћырына, екi езуiне, кзiнiѓ айналасына кљлкi љйiрiлiп, бiр жайды айтћансыды: – Бџл кќкiр бiздiѓ ѕана бригадада ѕана ма деп, љндемеушi ем, ћџдайѕа шљкiр басћада да бар екен ѕой, – деп жас балаша сылћ-сылћ кљлдi. Бџл сзге бќрiнен бџрын елеѓ еткен Табылды едi. Ћыры сынбаѕан тобылѕы реѓдес сопаћша жљзiнде не кесапатћа да ћарсы тџра келетiн ћайрат iзi жазулы тџрѕандай. Жаћ сљйегiнiѓ ћыры белге байлаѕан ћылыштыѓ жљзiн еске салады. «Бес ћаруы сай жiгiт осындай-аћ болатын шыѕар» деп, Хаћназар оныѓ сырыћтай тљзу денесiне, бет-жљзiне, тiптi iстеген iсiне де љнемi сљйсiнiп ћарайтын. Табылды Жазылбайѕа елеѓ етсе, Хаћназар Табылдыныѓ зiне елеѓ еттi. Томаѕасын сыпырѕан бљркiтше ћарасы тым алѕыр едi, сонысымен Хаћназардыѓ кзiн зiне тартћан. Майпаздап сйлеген Жазылбайдыѓ алѕашћы сздерi Хаћназардыѓ ћџлаѕынан ћаћас ћалды.

– ...Бџл пќленiѓ ћайдан шыѕа келгенiн зiм де бiлмеймiн. Мана ќр заманныѓ зi ќкелген бiр дертi болады дедiк. Ол жапыраћтыѓ iшiнен шыћћан ћџрт жайында. Жарайды ол жер тозып, ћызылша ќлсiрегесiн сйттi дейiк. Ал мына пќленiѓ туысына не себеп? – Сiз не айтып тџрсыз? – Мiне, мынаны айтып тџрмын. Кќне крiѓiздер! – Жазылбай керћџласыныѓ тiзгiнiн бiр бџтаћћа iле салды да, ќзiрге шптелмеген ћызылша танабына адымдап барып, ќлдененi iздей бастады. Iздегенiн тез тапты. – Мiне, мынау ћараѓыздаршы. Хаћназарлар бќрi топырлай љѓiлгенде, Жазылбайдыѓ ненi нџсћап тџрѕанын бiрден ажырата алмады. Кќдiмгi ћызылша жапыраћтарыныѓ iшiнен бгде ештеѓе кзге шалынбайтын сияћты. – Мiне, мынау... Бџлар ендi байћады. Жiбек жiптей жiѓiшке ккпеѓбек талшыћтар ћызылша жапыраћтарын бљрiп алыпты. Тiптi рмекшiнiѓ торына да џћсайтын бiрдеме. – Ой, бџл айтып тџрѕаныѓыз арам шырмауыћ ћой, – деп Табылды басын ктердi. Жаѓа ќлденеден ћатты кљдiктенген жљзiнде ендi жеѓiлейгендiк бар. – Ќкем-ау, арам шырмауыћ дейсiѓ. Арамыѓды ћоя тџршы. Ћызылшаныѓ да, бидайдыѓ да, басћаныѓ да арасынан шыћћан шптiѓ бiз бќрiн арам деймiз. Арамыѓды ћойшы, мен оны адалѕа шыѕарайын деп тџрѕам жоћ. Шырмауыћ дегенiѓ дџрыс. Ал бiз бiлетiн шырмауыћ осындай ма? Ол – кќдiмгi сiмдiк. Тамырын ћисаѓ ледi, малѕа берсеѓ жейдi. Ал мынаныѓ тамырын ћишы, лер ме екен. Ћайта одан сайын ршiп сала берсiн. Ћалаћтай-ћалаћтай ћызылша жапыраѕын бљрiп ќкететiн бiр тарамыс. Hйткен ћызылша ћайтiп ссiн. Не мџны малѕа берiп аузын жарыта алмайсыѓ. Бiр пќле. Мен бар сџмдыћты осыдан кљтiп жљрмiн. Мџны мына Раймолдыш «пќбелке» дейдi. – Повилика1 – деп, бас агроном Жазылбайдыѓ сзiн тљзетiп жатыр. – Ух, йткен пќбелкеѓ ћџрсын, – деп Жазылбай з кљйiнiшiн бiр-аћ сарыћты. – Ќйелдер де жылайды, љнемi саусаћ жљгiртiп, осыны аластаумен кљнiмiз тедi деп. Хаћназар Курт Цихлерге ћарап едi, ол арам шырмауыћтыѓ осы тљрi туралы бiлгенiн баяндады. – Бџл шп з тџћымынан жерде *сiп шыѕады да, бес-алты 1 П о в и л и к а – арам шырмауыћ.

сантиметрге жеткесiн тамырын тастап, ћызылша жапыраѕына бiржола кшедi. Оны сљлiктей сорады. Бџл жабысса ћызылша тљбiр ала алмайды. Себебi ћызылшаныѓ жерден алѕан ћоректiк нќрiнiѓ љлкен бiр блiгi осыѕан кетедi. Мџныѓ сырын бiлмейтiн ћызылшашы ќйелдер «тамырын ћисаћ басћа сiмдiктерше зiнен-зi лiп ћалады» деп, мќн бермей те беруi мљмкiн. Оны жапыраћ арасынан саусаћпен терiп алып тастамаса болмайды. Бџл тамыры ћиылѕанмен, жапыраћтан жапыраћћа кшiп, жайыла бередi. Наѕыз паразит. Бас агрономныѓ айтћаны осы. – Кейбiр жџмыс iстемейтiн, ел љстiнен кљн кретiн алаяћтар болады. Тура соныѓ зi десеѓшi. Айыбы шп болып жаратылѕаны десеѓшi онан да. – Хаћназардыѓ ашуы ендi ѕана оянып келе жатћандай. – Дџрыс айтасыз, тап соныѓ зi. Тамырын ћисаѓ лмейтiн, ћайта жапыраћтан-жапыраћћа секiрiп ршiп шыѕа келетiн бiр пќле. Раймолдыш дџрыс айтады, – деп Жазылбай одан сайын ћанаттана тљстi. – Бќрiѓнiѓ де сзiѓ дџрыс. Ћате сйлеп жатћан кiм бар бџл заманда? Бiраћ бит пен ћџртты, шiрiндiнi, ел љстiнен кљн кретiн алаяћты, адамныѓ да, шптiѓ де алаяѕын ћџртатын сздiѓ слiн кiм таппаћ? Кктен ћџдай келiп, ћџлаѕымызѕа сыбырлаѕанын кљтiп жљре беремiз бе? – Хаћназардыѓ зегi ртенгенi аныћ едi. Ќттеѓ клеѓкеде отырып шай iшсе ѕой. Жаѓаѕы бiр саптыаяћ су шлдi одан сайын љдетiп жiбергендей. Мана Табылды шаћырѕанда бара ћоймай, ќлi де кеш емес, жоћ мынадай кз крiп, ћџлаћ естiмеген сџмдыћтар ћосћостап алдарынан шыѕып жатћанда, бџл бiреудiѓ трiнде жантайып шай iше алмайды. Мына кргендерi бќрiбiр байыз тапћызбайды. – Бџл шырмауыћ жайын бiздiѓ ќйелдердiѓ де ћан жылап айтћанына бiраз болды, – деп, Табылды манаѕыдай емес, сќл иыѕы тљсiѓкiреп айтты. Пышаћ жаныѕандай жљзi солѕын тартћанѕа џћсайды. – Ќй, Раймолдыш, не iстеймiз? – дедi Хаћназар бар салмаћты ендi соѕан салып. – Шптеу жџмысын кiшкене жаћсарта тљсу керек. Бџѕан ешћандай гербицид себе алмаймыз? Ол ћызылшаныѓ зiн ћоса ћџртып кетуi мљмкiн. – «Жапалаћты таспен џрсаѓ да жапалаћ ледi, тасты жапалаћпен џрсаѓ да жапалаћ *ледi». Ћит етсе бар ауыртпалыћ еѓ алдымен ќйелдерге тљседi десеѓшi, соларды тоћпаћтай бер десеѓшi. Тiл мен жаѕымызѕа сљйенiп бiз жљрейiк. Мынадай ыстыћта онсыз да шыѕарѕа жаны жоћ, жанталасып олар жатсын,

ал бiз ауызбен ораћ орайыћ, сйтiп, жанымызѕа тыныштыћ табайыћ. Осылай десеѓшi сздiѓ тоћ етерi. Хаћназар сзiн аяћтады ма, жоћ па, бiр бљйiрден Табылды ћосылып, бџл да бас агрономѕа дљрсе ћоя бердi: – Курт Рейнградович, сен сол гербицидiѓдi ћоя тџршы. Ол зi желмен де тарайтын пќле екен ѕой. Анау Ккћиядан бергi жљгерiге шашамыз деп, ћасындаѕы ћызылшаныѓ сiмiн нашарлатып алдыћ. – Дџрыстап, байћастап шашса, ол тарамайды. Анау механизаторыѓ менiѓ нџсћауымды дџрыс орындамаѕан, ал сен зiѓ дџрыстап оныѓ жџмысын баћыламаѕансыѓ. Вот корень зла где? – Жоћ, жоћ, сол пќленi кызылша егiлген танапћа мљлдем жаћын апаруѕа болмайды. – Апаруѕа болмаса, жљгерiнiѓ арасына кiсi бойындай боп скен алабота мен ћышыны ћолмен жџласыѓ ба? Жџлѕыш болсаѓ ана повиликаны жџлып тауысшы. Оѕан ћарсы гербицид жоћ. – Бас агрономныѓ да жалы кљдiрейе бастапты. Бџлардыѓ айтып тџрѕан гербицидi амин тџзы1 едi. Мџны жљгерi алћабына сепсе, алабота, ћышы сияћты арамшптер зiнен-зi лiп ћалады. Бџл ћол кљшiн љнемдеуге љлкен сеп. Бiраћ оны кез келген алћапћа шаша беруге болмайды, мысалы, ол кейбiр арамшптердiѓ ѕана емес, ћант ћызылшасыныѓ да ћас жауы, оны ћоса ћџртып кетедi. Бас агроном мен Табылды таѕы бiрер сз алмасты. Егер Хаћназар ћастарында тџрмаса, бџлардыѓ ћатты жљз шайысатын тљрлерi бар. Хаћназар ћатты толѕаныс љстiнде. Аћын ккiрегi де оянѕандай. – Бџрын арамшптi ћолмен отаушы ек. Су жайсаѓ ћызылшамыз да, бидайымыз да атойлап шыѕа берушi едi. Ендi сумен бiрге дќрi бермесеѓ бџл сыѕырыѓ бой ктере алмайды. Дќрiсiз оныѓ арамшбiне де ќлiмiз келмейдi. Тегiнде дќрi iшпесе тџра алмайтын бџл ћара жер ауру адамѕа айналѕан ба? Бџл сз бќрiнiѓ де шымбайына батты. Ќсiресе жасамыс Жазылбай ћатты шiмiрiккенге џћсайды. Орамалын алып, терiн бе, кзiнiѓ жасын ба, ћайсысын сљрткенi белгiсiз бет ѓiрiн љйкелей бердi. Курт Цихлердiѓ желкесi кљдiрейiп, зi еѓкiш тартћанѕа џћсайды. Тљбiнде осыныѓ бќрi љшiн тиетiн тоћпаћ еѓ алдымен зiнiѓ тбесiнде ойнайтынын сезген бейшара ћалпы бардай. 1 А м и н н а я с о л ь.

Табылды да пќлендей мќз-мќйрам емес. Мџныѓ да крген кљнiне бiр ћара клеѓке тљскендей. Бќрi љнсiз. – Ал мынаѕан не жорыћ? – Аспанѕа ћараѕан Хаћназарѕа iлесiп, бќрi де бастарын жџлып-жџлып алысты. Шаћырайѕан кљн кздерiн ртеп, жанарларын аѕызып тљсiргендей аћыр заманѕы ћараѓѕылыћ басћанѕа џћсады. Бџлар, сiрќ, ћызылша алћабында жљрiп, ќрћайсысы бiр-бiр жџмбаћ ойлап таппаћ љшiн жарысћа тљскендей. Жазылбай з жџмбаѕын жердi нџћып айтса, Хаћназар бќрiн аспанѕа ћаратты. Ќзiр ешкiм ештеме тљсiнген жоћ. – Хаћа, ненi айтып тџрсыз? – Осы жљрiсте жасыныѓ љлкендiгiне ћарамай, елгезек крiнген Жазылбай едi. Мџныѓ тљрiнде Хаћназар сонау шаћырайѕан кљннен де арамшптердiѓ бiр тљрiн, не басћадай бiр кќкiр тауып тџр ма деген кекесiндi мысћыл бар едi. Басћалардыѓ да басынан соѕан џћсас ќр тљрлi жорамалдар жљгiрiп ткен. Партия џйымыныѓ хатшысы Хакiм кљннен кзiн клегейлеместен, Хаћназар ћараѕан жаћты жiтi ћарауылѕа алды. Бастыћтыѓ ненi нџсћаѕанын басћадан бџрын зi крсе абырой емес пе? Осы ойы мџны ћатты камшылады, шамасы. Ћалыѓ тал бљркеген ккке ћараѕан Хаћназардыѓ кз баѕдарын ћайта бiр шамалап алып, солай ћарай одан сайын љѓiлiп баћты. Ћос жанарына барынша кљш салды. Жазылбай, не басћа бiреуi «а, сiз мынаны айтып тџр екенсiз ѕой» деп тап ћасынан сап еткiзе ме деп, жаны да шыѕып барады. Хакiмнiѓ ойлаѕанындай-аћ болды. Басћалардыѓ кз талдырып ћарап байћамаѕанын бас агроном Курт Цихлер ќлдећашанаћ ойѕа салып тџр екен. Тiптi бџл љшiн де сз еститiн зi екенiн бiлiп, iштей жауап ќзiрлеген сыѓайы бар. – Ћызылша жайын айттыѓдар, жер тоздыѕа келтiрдiѓдер. Ал мынаныѓ табаныныѓ астындаѕы топыраћћа не болыпты? Атам заманѕы зiнiѓ туып-сiп келе жатћан топыраѕы емес пе? Мџны кљштеп егiп, орып алып жатћан ешкiм жоћ. Анау таудаѕы мыѓ жылдыћ ћараѕайлар да бљйтпейдi ѕой. – Хаћа, дџрыс айтасыз. Мџныѓ топыраѕында гќп жоћ. Сiрќ, бџл жџћпалы нќрсе ме деп ойлаймын. Хаћназар мен Курт Цихлер не жнiнде пiкiр алмасып тџр. Жазылбай, Хакiм, Табылды – љшеуi соны бiле алмай ќлi де аѓтаѓ кљйде. Сздiѓ мќнi бiраз салѕыртып барып ћана бџлардыѓ тљйсiктерiне жеттi. Ћызылша алћабын жиектеп тетiн ћара жолдыѓ џзына бойына ћалыѓ тал егiлген. Алты ай жаз судан к*з ашпайтын ћызылшадан ћалѕан ылѕалмен болса да бџлардыѓ тљбiндегi те-

реѓ жыраѕа айналѕан арыћтар кп ћџрѕамайтын. Сосын да бџл талдардыѓ шоћтыѕы киiз љйдiѓ аумаѕындай болып, ќбден биiктеп скен едi. Ќрћайсысынан тљскен клеѓкенiѓ зi екi љйдiѓ орнындай бар. Ендi мiне, солардыѓ бiрiн ћап-ћара ћџрт жептi де, жарћыраѕан жаз ортасында тљбiн рт алѕандай сљйрiктей-сљйрiктей жапыраћтары аппаћ боп тегiс ћурапты. Хаћназардыѓ нџсћап тџрѕаны сол едi. Курт Рейнградович Цихлер бџл жайында да бiлгенiн айтып едi, Хаћназар оныѓ сзiн блiп: – Осы ќлгi сенiѓ сiмдiк ћорѕау жнiндегi агрономыѓ ћайда? – деп таћ етiп сџрады. – Ол ана Табылдыныѓ бригадасында жљгерiге гербицид шашып жљр. Хаћназар Табылдыѕа ћарады. Табылды бас агрономѕа ћарады. Екеуiнде таѕы да тiстесе кетуге iлiк iздеген тљр бар. Хаћназардыѓ ойлаѕан ойы: «Мынадай бљйректен сираћ шыѕып жатћан заманда бџлардыѓ жљйкелерi жџћармай ћайтсiн. Жќ, мен сабырлы болайын. Ашу дџшпан, аћыл дос, аћылыѓа аћыл ћос. Сйтiп сабырмен шешiм iздеуге жџмылдырайын». Бiраћ Хаћназар зiне берген бџл уќдесiнде тџра алмады. Бќрiнен бџрын зiнiѓ жљйкесi жџћарып таусылыпты. Ендiгi бiр аяћ алыста шарт љзiлдi. Ќбден шаршап-шалдыћћан бесеу ћызылша алћабынан кететiн емес едi. Ќлi де екi-љш алћапты аралады. Тек Айтан аћсаћалдыѓ звеносына жолаѕан жоћ. Сiрќ, ол кiсiге тура ћарайтын Хаћназарда бет жоћтай. Жолай естiген сздерi таѕы да: су жоћ, су аз. Хаћназарды бiр тџста ћызылшашы ќйелдер ћоршады. Хаћназардыѓ зi де олардыѓ айтпаћ тiлегiн естiгiсi келдi, шамасы. «Су, су» десiп барып, ќйелдер басћа жайѕа кштi: – Ћызылшаныѓ алѕашћы шптеуiнде, сиретуiнде бiздiѓ звеномыз алѕа шыћты. Бiраћ бiзге бiр де кiлем тиген жоћ. – Ќр тљрлi кќкiр-шљкiрмен бiздi алдандырды да ћойды. – Сыйлыћћа деп бергенiмiз мынау деуге бригадирiмiз џялмайды да, – деп, Хаћназардыѓ кзiнше Табылдыѕа да шџћшиысты. Табылды ћызара бртiп ол тџр, ћайта ќйелдердiѓ з мџѓдарын айта тљсуiн ћуаттайтын да сияћты. – Ќйел жолдастар, «сыйлыћћа деп атап берген аттыѓ тiсiн ашып ћарамас болар». Орыста осындай маћал бар. Сыйлыћ берсе де шымбайларыѓа батады, бермесе де шымбайларыѓа батады. Бџл не *рекпу?

Хакiм осыны айтып едi, ќйелдер одан сайын шулап бердi. Кљн жеп, ћарайѕан жљздерiмен ашу шаћыра бастаѕан тљрлерi бар. Хаћназардан ћымсынатын емес. – Hйтiп сыйлыћ бергенше бермей-аћ ћойсын. – Бiрiншi бригаданыѓ барлыћ зеноларына бiр-бiр кiлемнен таратылыпты. – Ал бiзге бергенi ѓкей бiр термос. – Термос!? – Жазылбай таѕы жас балаша елп ете ћалды. – Ќкем-ау, термос дейсiѓдер ме? – Иќ, термос, термос. – Е, жарћындарым, былай болмасын. – Жазылбайдыѓ даусы бiр тљрлi уiлдеп шыћты. – Анада комбайншылар комбайнныѓ термосы жоћ деп жылап жљр едi, мына Табылды соларды џрлатып, сендерге таратып жљрмесiн. Жазылбайдыѓ ќзiлiне ешкiм кљлген жоћ. «Сйтсе сйткен шыѕар» дескен ќйелдер даусы ѕана естiлдi. Жазылбайдыѓ Табылдыѕа жезделiгi бар, мына ќзiлiне мџрындыћ еткенi сол жаѕы едi. Хаћназар ќдетiне басып, ћызылшашыларды тыныштандырып, бiраз сз сйледi: «Жџмысты жаћсы iстеѓдер, сыйлыћтыѓ ккесiн кљзгi жиын-терiннiѓ ћорытындысы шыћћасын кресiѓдер, бќрiн зiм реттеймiн» дедi де, ћасындаѕы тобын ертiп, ары жљрдi. Бџлар ќйелдермен тоћайласћан жерден жљз ћадамдай џзаѕан жоћ едi, бiр ћызыћ жаѕдайдыѓ љстiнен шыћты. Бас арыћтан бороздаѕа ћарай су молынан бџрылып кетiп жатыр екен. Сабан, тас тсеп, ќдейi ћолмен бџрѕаны крiнiп тџр. Бiраћ су клемi мынадай тапшылыћта бiр борозда љшiн ќдеттегiден кптеу сияћты. Хаћназардыѓ дќл осы судыѓ ћалай пайдаланылып жатћанын крмекке аѓсары ауды. Судыѓ аѕысына iлесiп, бџлар жљрiп бердi. Байћайды, борозданыѓ не бойында кетпен џстап, дќл осы суѕа иелiк етiп жљрген ешкiм жоћ. Мљмкiн ћазiр ѕана суды жайып салып, сушы бiр шаруамен ћас ћаѕым сќтке ѕана сытылып шыћћан шыѕар. Hйткеннiѓ еш айыбы жоћ. – Мына иттiѓ ћатыны ћайда жљр? – деп, Табылдыныѓ аузынан бiр ызѕарлы сз шыѕып ћалды. Хаћназар бастаѕан топтыѓ ћарсы алдында борозда жиегiнде бiр сабан љймесi жатыр едi. Арыћтыѓ ћџлаѕын байлауѕа арбакештер ќкеп тастаѕан сабан екенi крiнiп тџр. Сабанныѓ тасасынан бiреудiѓ шешкен сырт киiмiне џћсас бiрдеѓелер жќне шалынады. Хаћназарлар келсе, ќлдекiмнiѓ шешкен киiмi емес – сол

ќлдекiмнiѓ зi. Тљйенiѓ жарты етiндей бар бiр сарыћарын ќйел теѓкиiп ћырынан тљсiп, ћолын-ћолына, аяѕын-аяѕына айћастырып, жљзiн жартылай жџмсаћ сабанѕа жасырыѓћырай ай-шай жоћ, ћалыѓ џйћыѕа кiрiсiп-аћ кетiптi. Џйћысы сол келбетi тура лiп ћалѕан адамѕа келiѓкiрейдi. Анадай жерде кетпенi ол да ћисайып, иесiнен ћалыспайын дегендей кз шырымын алуѕа кiрiсiптi. Тек кетпен ћыбырсыз, ќйелдiѓ ауыр денесi ќрбiр тынысы сайын ктерiлiп-басылып, ептi бiр џста табылса мџныѓ аузымџрнынан шыћћан лептi крiк орнына пайдалана алатындай. Кмiр шоѕын љрлеп, темiр екеш темiрдiѓ зiн балћытып жiберетiндей. Хаћназар алаћанымен белгi берiп, ћасындаѕылардыѓ жаѕын аштырмады. Табылдыныѓ да аузына ћаћпаћ ћойды. Бќрi ауыр џйћыдаѕы ќйелдiѓ басына љймелесiп, еѓ алдымен оныѓ осы жатысындаѕы ћайратына ћайран ћалысћандай. «Мџнымен бiр тсекке сиысуѕа ћандай еркектiѓ дќтi шыдайды екен» деген ойѕа да ат iзiн салып ћайтћан тљрлерi бар. Анадай жерде ћисайѕан кетпеннiѓ жљзiндегi балшыћ кеуiп те ћалыпты. Сiрќ, бџлардыѓ мынау дљниенi, мынау сусыраѕан кк алћапты тќрiк еткендей ћисайѕанына бiраз уаћыт ткен. – Шыраѕым, мына жатысыѓ ћай жатыс? – деп Хаћназар мектепке баратын, бiраћ таѓѕы џйћысын ћия алмай жылы тсекте басы-кзiн жастыћћа кмiп жатћан кiшкентай ћызын оятћандай аћырын ѕана тiл ћатты. Ќйел былћ етпедi. Хаћназар сќл ћаттыраћ дауыстады. Ќлi де ћџлаѕына жететiн емес. Тек тџмсыѕын шыбын мазалаѕандай ћалыѓ сабанѕа емiнiп-емiнiп ћойды. Тiптi жатысын да сќл тљзеѓкiреп, тынысын одан сайын ауырлатты. Ауыр џйћыныѓ ќбден меѓдеп-аћ алѕан кезi екен. Ћџс џйћылы бiреу болса ќлдећашан-аћ келгендердiѓ аяћ дыбысынан-аћ, Хаћназардыѓ даусын шыѕартпай-аћ шошып тљрегелер едi. Ал мынау дегенiѓ ћасына кеп, бомба жарылса да осы жатысын бџзбайтын сияћты. Хаћназардыѓ даусы бомбадан да жаман. Бџл ендi аћырып ћалды. Мџндайда жљрегi нашар адам о дљниенiѓ табалдырыѕынан ќрмен ћарай бiр-аћ секiрiп, топ ете тљсер ме едi. Ћайдан шыћћанын бiлмей ќулекiленгеннiѓ ккесi сонда болар ма едi. Ал мына ќйелдiѓ жљрегi тастан да бетер екен. Тљс крiп жатћан ба: – Патшаѕар, не болды, жетпей желкеѓ ћиылды ѕой, ћџдайдыѓ ћарѕысы саѕан тиген, – деп, ќлдекiмдi жерлеп, жазѕыра оянды. Басын ктерген бойда жан-жаѕына ћараѕыштап, т*гiлiп-

шашылып жатћан бiрдемелерiн жалма-жан жиып алмаћтай, жер сипалай бердi. Орамалыныѓ шетiнен шыѕып, дудыраѕан шашы, тап ћасындаѕы ћараѕайдай адамдарды крмей жерге, сабан арасына ћол жљгiртуi тап бiрдеменiѓ шалыѕы шалѕан адамныѓ нџсћасынан бiр былай емес. – Ќй, не алтыныѓды iздеп жатырсыѓ? Не iздеп жатырсыѓ? – деп, шыдамы таусылѕан Хаћназар таѕы да аћырып ћалды. Ќйел сонда ѕана тбесiнен тнген адамдарды крiп, кiмдер екенiн ажыратты ма, ажыратпады ма, ол жаѕы беймќлiм, ќйтеуiр: – Бетiм! – деп, бетiн шымшыды. Бiраћ бетiн шымшуы џзаћћа созылды. Мынау џйћысын аша алмай отыр, не бџѕан шынында бiрдеменiѓ салћыны тиген. Хаћназар содан кљдiктенгендей. – Ќй, Заѕипа, тџрсаѓшы былай! Ћара жерге жџмсаѕыѓмен жабысып ћалсаѓ да! – Бџл айѕайлаѕан Табылды едi. Мџныѓ тљсi жаман згерiп кеткен. Ќттеѓ тап ћасында колхоздыѓ љш бiрдей басшысы, ара аѕайын iспеттес Жазылбайдыѓ табасына жќне ћалып тџр, бџлар болмаса еѓгезердей ћатын Заѕипаны тура ћамшыныѓ астына алудан тайынбайтын сияћты. Заѕипаѕа сонда ѕана ес кiрдi, шамасы. Еѓ алдымен ћоѓыр шыт кйлегiнiѓ етегiн тiзесiнен тмен тљсiрдi, тс етiн бiр сипалап ттi. Сйтiп барып, ћолымен жер таянып, екi бљктелiп ќреѓ тљрегелдi. Белiн жаза берiп, мас кiсiше ћайта ћџлай жаздады. Орамалын оѓдап тартып, келiп тџрѕан кiсiлерге сонда ѕана тљстеп ћарауѕа шамасы келдi. Ћарсы алдындаѕы алпамсадай денелi Хаћназарды танып, оныѓ аѕы мол ћорѕасын тљстес жанарына тура тљскен кзi шарасынан шыѕа жаздады: – Бетiм! – деп балшыћтай бетiне таѕы ћол салды. – Ќй, сенiѓ бетiѓнiѓ бес батпан екенiн бiлемiз. Бiзге керегi сенiѓ бетiѓ емес. Мына ћызылша ћалай суарылып жатыр? – Табылды ендi алай-тљлей кљйге тљстi. Хаћназар сушы ќйелдiѓ ендiгi тљрiн ћызыћтаѕан жоћ, жалт бџрылып, ћызылша ћатарларын аралап кеттi. Бџлар ћас масћараныѓ љстiнен шыћты. Hз бетiнше жайылѕан су, ќрi шамадан тыс мол жiберiлгесiн де бiраз жердi мќремдеп кетiптi. Трт-бес ћатарда џзындыѕы бес-алты аршындай бар аралыћта ћызылшаныѓ ћол тоћпаћтай тљбiрлерi аршылып ћалыпты. Ендi ћайтсiн, бџл су жiберiлердiѓ алдында ѕана арнайы трактормен ћатар аралыћтары мџћият ћопсытылѕан танап ћой. Ендi мына ћызылша тљптерiнiѓ одан ќрi тљбiр алуы екiталай.

Хаћназардыѓ кљнi бойы шекесiне дыѓ-дыѓ етiп тиген сз – су, су жетiмсiздiгi едi ѕой. Ендi мiне, пышаћ љстiнен блiскендей етiп, ќр бригадаѕа таратылѕан алтынѕа бергiсiз ол мардымсыз ылѕалдыѓ бiр блiгi былай кетiп жатыр. Текке кетiп жатћаны з алдына, жаз бойы жџрттыѓ алаћанда мќпелеп сiрiп баћћан ризыѕын тљбiрiнен аршып, ћиып, ћырћып кетiп жатыр. Бџл ћалай жанѕа тимесiн. Хаћназар кптен болмаѕан айѕай-џранды осы арада бастады. Мынау суды басћа жаћћа бџрмаћћа ћолдарына кетпен, кљрек ала жљгiрген Курт Цихлер мен Хакiмнiѓ ќрекетiне де тыйым салды. Жаћын маѓдаѕы барлыћ ћызылшашы ќйелдер жиылсын деп бџйрыћ бердi. Мџныѓ айтћаныныѓ табанда iске асатын бiр сићыры бар емес пе? Жџрт тез-аћ жиылды. Мана «бiздiѓ звеномызѕа сыйлыћ берiлмедi» деп шуласћан ќйелдер де желаяћша жетiп келдi. Hткен-кеткен арбакештер, машина рулiндегiлер де тегiс џсталып, беттерi берi бџрылды. Жаѓа ѕана ћаннен-ћаперсiз сорлы Заѕипа џйыћтап жатћан сабанныѓ айналасы ћара-ћџрым кiсiге толды да кеттi. Айналасы кз жеткiсiз жазыћ дала, ккпеѓбек алћап, мџншама адамды ћас пен кздiѓ арасында ћайдан тауып алды деп, Заѕипаныѓ ќѓгi басы соны ойлаумен ќлек. Ќлi де џйћысын аша алмай тџр ма, жоћ тбесiнен жай тљскендей жаѕдайда есiнен адасып, алаѓѕасарланѕаны ма, з басына тнген кљрзiден ћауiптенудiѓ орнына ћай-ћайдаѕы бiр жџмбаћты шешкiсi келедi. Апыр-ау, бџл ћашан џйыћтап, ћашан тџрды? Сол сџраћтыѓ зi сайћымазаћ елес сияћтанып, кз алдындаѕыныѓ бќрiн тљске жорыѕысы келген сыѓайы бар. Бiраћ Хаћназардыѓ даусында ћандай тќттi тљс кргенiѓмен, оянбасыѓа ћоймайтын ћањар бар едi. Заѕипа есi бiр кiрген шаћта Хаћназардыѓ мынадай ыстыћ кљнде, мынадай ћуаѓшылыћта ќрбiр тамшы судыѓ тiске басћан ќрбiр тќттi дќмнен ћымбат екенiн айтып тџрѕанын џћты. Таѕы бiр аѓѕарѕан жаѕдайы – Заѕипаныѓ зi ортада, ал жер астынан шыѕа келгендей ћалыѓ топ мџны ћоршауѕа алыпты. Тап ћазiр мџныѓ жалѕыз зiн талап жейтiн аш брiлерге џћсап кеттi Заѕипаныѓ кзiне. Жљрегi аузына тыѕылды. Тумысында етжендi неме жљрегiне кљш тљскенiн кп ктере алмайды. Ћазiр ћайта ћџлап ћалатын сияћты. Ћџлай кетсем, одан сайын абыройдан айрылармын деп зќре-ћџты жоћ. Хаћназардыѓ сзiне кп мќн беретiн емес, сол ћџлап ћалмасам екен деген ынтаыћылас ћана иектеп алыпты. Хаћназардыѓ бiр бќсеѓсiген тџсын пайдаланып: – Ќй, Заѕипа, шынында саѕан не ћара крiндi? – деп Жамалтай да дауыстап ћалды. Бџл бiр кездегi атаћты ћызылшашы,

жџлдызы жанып, сонау 1948 жылы «Шџбар» мен «Жаѓалыћтан» шыћћан Хаћназар Халыћбергенов пен Ќлiпбай Дќкенов бастаѕан бiр шоѕыр топпен бiрге Социалистiк Еѓбек Ерi атанѕан Жамалтай едi. Одан берi кп жылдар ттi. Жамалтай звеносы ол жылдарда шыћћан биiкке ћайта ктерiле алѕан жоћ. Бiраћ тмен ћџлдырап та кеткен жоћ. Осы Табылды басћарѕан екiншi бригаданыѓ бар мен жоѕыныѓ ортасында шайћатылып келедi. Жамалтайдыѓ зi аздап ћартайды да. Жљзiнiѓ тарам-тарамдары кбейiп, онсыз да аласа бойы ћазiр тым тменшектеу крiнедi. Мынау жџрт ортасында тџрѕан Заѕипаѕа џћсас етжеѓдiлiгi ѕана ћатарынан ћалдырмай, тџѕырынан тайдырмай ќкеле жатћан кљш-ћуатыныѓ белгiсi сияћты. Заѕипа осы Жамалтай звеносына ћарасты танапта едi. Жамалтайдыѓ даусы шыћћанда ѕана Заѕипа љшiн мынау айнала дљние бџѕан бџрыннан таныс кейпiне келгендей. Заѕипа сонда ѕана бiршама есiн жиды бiлем: – Апа-ау, бiр ћџдайдыѓ зiнен сџраѓыз, менi не ћара басћанын? – деп, Заѕипаныѓ ѓешiнен ендi ѕана жнi тљзу сз шыћты. Бiраћ зi орамалыныѓ џшын кзiне басып, солћылдап жылап жiбердi. – Немене, тљнiмен байыѓ тыныштыћ бермей џйћыѓ ћанбады ма? – Бџл таѕы да Жамалтайдыѓ даусы. Зiлi мен кекесiнi аралас сздi айтћанда Жамалтайдыѓ Заѕипаны мџћата тљспек ойы жоћ, ћайта Хаћназар сiлтеген ауыр кљрзiден мџны арашалай тџру пиѕылынан едi. Не айтсам да менiкi жеѓiлдеу тиер деген-сымаѕы. Заѕипаныѓ зi ћырыћтардыѓ iшiндегi ћайратты ќйел де, кљйеуi зiнен мљшел жас љлкен, ќрi дiмкќстау, з тџрѕыластарынан ертерек ћартайѕан адам едi. Жаѓаѕы Жамалтайдыѓ «байыѓ тыныштыћ бермей џйћыѓ ћанбады ма?» дегенi Заѕипаныѓ намысын жыћћан сз болса да ћартаѓ звено жетекшiсi оны ћаперiне алѕан жоћ. Хаћназардыѓ бiр ћырына алса, тым ћатты кететiнiн бiлiп, сорлы Заѕипаны аћыл-есi дџрыс кљйiнде ћорѕап алып шыћпаћћа жанталасћаны осы едi. Тiптi кiнќнiѓ жартысын зiне алудан да ћашћаћтайтын емес. Ќлден уаћытта Заѕипа кзiнен жасы млтiлдеп, аузынан сiлекейi шџбырып, таѕы да тiлге келмек едi, бiраћ бџл жолы iштен булыѕуы жаман екен, жџрт ештемесiн ажырата алмады. – Ќй, мiѓгiрлемей мына халыћћа ћарап сйле! Дџѕа оћып тџрсыѓ ба? Дџѕаѓды љйiѓде оћисыѓ? Мына халыћћа арнап айт, айтатын сзiѓдi! Сен осы халыћћа ћарсы ћылмыс жасаѕан адамсыѓ. Сол ћылмысыѓныѓ себебiн айт, т*ркiнi ћайда жатћанын айт! Ар жаѕыѓдаѕы пиѕылыѓды ашып айт!

Ћањарына бiржола мiнген Хаћназар мынау жардай ќйелдi кптiѓ кзiнше тулаћтай сiлкiлей бастады. Заѕипаныѓ бiр бетi домбыѕып iскен бе, жоћ кљнге ћатты кљйгесiн солай крiне ме, аузы икемге келмей, не дџрыстап сйлейiн десе кљш жия алмай бар мен жоћтыѓ арасындаѕы делсал кљй меѓдетiп-аћ ќкеттi. Аузымен кљбiрлеп бiрдеме дейдi-аћ, бiраћ онысы ешкiмнiѓ ћџлаѕына жетпейдi. Кмекейi бiтелiп, тек тiл мен жаѕын еш дыбыссыз ћимылдата беретiн сияћты. Бетiн жуѕан мысыћ сияћты, басы-кзiн орамалымен љйкейдi кеп. Денесiне лайыћ шашы да ћалыѓ, ћос бџрымы да бiлектей бар екен. Басынан орамалы сыпырылѕасын сол ћос бџрымы да тарћатыла бастапты. Ћазiргi абыройсыздыѕы, љстi-басыныѓ берекесi кетiсi ѕана айып, ал былай ауылдыѓ сарыћарын ћатындарыныѓ iшiндегi сорлысы деуге келмейдi. Ћырымнан кз тартар кркi жоћ болса да, жарамды бiр еркек љшiн жiлiгi татитын-аћ ќйел екен. Ћайрат десе ћайраты да бар. Ќнеукљнi сушыныѓ еѓбеккљнi жаћсы деп, Жамалтайды салып жљрiп, Табылдыдан осы жџмысты зi сџрап алѕан. Жамалтай оны да ескертiп ттi. Бџл жаѕын бiлген соѓ Хаћназар одан сайын айѕайѕа басты: – Халыћћа ћарап сйлей алмасаѓ, онда ана шаћырайѕан кљнге ћарап сйле. Кљнге ћарап сйле деймiн мен саѕан? Hлексеге џћсама! Ктер басыѓды! Кљн ана аспанда. Соѕан ћарап сйле! Сен ана алтынѕа бергiсiз суды бетiмен жiбергесiн ана ћызылшалардыѓ тљбiрi ашылып ћалды. Тура тљскен кљн оныѓ ендi не жанын ћойды дейсiѓ. Ол ћызылшалар ендi тљбiр ала алмайды. Кљннiѓ ћызуыныѓ ћандай екенiн бiлемiсiѓ. Кљнге ћара деймiн саѕан! Кљнге ћарап сйле. Сонда бiлесiѓ! Шыдамсыз Хаћназардыѓ саусаѕыныѓ џшы онсыз да бодабодасы шыћћан ќйелдiѓ иегiне де тидi. Жџмсаћ тисе де, тигеннiѓ аты тиген ѕой, оны жџрттыѓ бќрi крiп тџр. Заѕипа жљзiн одан сайын тмен салды. Бiраћ Хаћназар оны кљнге ћаратпай ћойѕысы жоћ. – Ќй, Заѕипажан-ау, кљнге ћарасаѓ кзiѓ аѕып тљспес, ћара дегесiн ћарасаѓшы! – деп, Жамалтай байѕџс таѕы да љстi-љстiне шыр-шыр етедi. Табылды оћшау ћалѕан. «Заѕипаныѓ бљгiнгi жазасын Хаћаѓныѓ зi мен Жамалтай апамыз-аћ бере жатар» деп сабыр саћтаѕан тљрi бар. Ќйтпесе бљктеулi ћамшысыныѓ сабымен Заѕипаныѓ иегiн зi де бiр ктерiп тастаѕысы келiп едi. Хаћназар «кљнге ћарап сйле» деген сзiн тоћтатћан жоћ. Тiптен бiрден-бiрге асћынып барады. Ендi басћа ќйелдер де шуласты:

– Заѕипа-ау, ћарай салсаѓшы кљн жаћћа былай! – Бiз де мына ћарадыћ ћой ештемесi жоћ. – Кзiѓ аѕып тљспейдi, ойбай! Кзiѓ аѕып тљссе, обалыѓ бiзге болсын. – Не болды соншама, босаѕаны жаѓа аттаѕан келiншек ћџсап, есiѓдi жия алмай. Осындай сз кбейiп кеткесiн ѕана Заѕипа шынында кљнге ћарамаћћа ќрекет жасады. Бет-аузын орамалымен таѕы бiр сипап тастап, иегiн ктермек едi, ћос балтыры ћџрѕыр одан сайын дiрiлдеп ћџлап ћала жаздады. Звено жетекшiсi Жамалтайдыѓ ћара ћайыстай тарам-тарам жљзiн ашу-ыза ма, жоћ, мына ортадаѕы сорлы ќйелге жаны ашыѕандыћ па, ћайсысыныѓ нышаны екенi белгiсiз, ќйтеуiр бiр тљйдек-тљйдек толћын реѓ жеѓiп шыћты. Hте сирек, тек бiр ћатты шамырћанѕан шаћта ѕана тауып алатын реѓi. Ћарауындаѕы ћызылшашы ќйелдер, тiптi ауылдас келiн-кепшiктер, тiптi абысын-ажындар Жамалтайдыѓ осылай тљсi згерiсiнен ћаймыѕатын. Кейде жиын-той, шiлдехана љстiндегi ќр тљрлi ырымсырымда Ћожанасырлыѕы џстай ћалатын Жамалтай болса да ауыл ќйелдерi терiс ќжуа-секке айналдырып кеткен емес. Тiптi сек ћылѕанныѓ зiнде де оны Жамалтайдыѓ бiлiмсiздiгi емес, ќулиелiгiне, кiршiксiз аћкѓiлдiгiне балай айтатын. Тегiнде Жамалтай ћадiрсiз ќйел емес едi. – Ќй, айналайын, Заѕипа, сен босанѕалы тџрѕан ћатын емессiѓ! Бќрiмiздi осынша шырћ љйiрдiѓ. Босанатын ћатын да бљйтiп џзаћћа созбайды. Бџйрыћты дљниесi болса шыр еткiзiп тастай салады. Немене, соншама басыѓды бiр ктерiп, аспанѕа ћараѕанѕа бар абыройыѓ ашылатындай жиырыла бересiѓ. – Бџл жолѕы Жамалтайдыѓ даусы шынында блек едi. Анадай жерде ћырын тџрѕан Жазылбай аћырын ѕана жырћ-жырћ кљлдi. Табылды мен Курт Цихлердiѓ де езулерiнде кљлкi табы бар. Тек Хакiм ѕана екi ћабаѕыныѓ ортасын ашумен кiржитiп алыпты. Ќттеѓ Хаћназар мен мына рекпiген звено жетекшiсi екеуi есе берер емес, ќйтпесе Заѕипаѕа ћарсы наућанѕа бџл да бiлек сыбанып кiрiсiп кететiн сияћты. Хаћназардыѓ даусы еш бќсеѓсiген емес. Тек Жамалтайдыѓ ернi ћимылдай бастаса соѕан ѕана ырыћ берiп, ол тоћтаѕанда ћайта шапши жнеледi. Заѕипаѕа бара-бара ес кiретiн сияћты. Бќрiбiр љндемей ћџтылатын заман жоћтыѕын сезген бейшара тљрi ендi бар кљшжiгерiн жиып, аруаћћа сиынып, ћимылѕа келетiн сияћты. – Айтатыныѓды кљнге ћарап айт! – деп аћырды Хаћназар с*зiнiѓ соѓында. Кљн бесiнге ауѕан шаћ. Оѕан ћарау љшiн пќлендей мойынѕа

кљш салып, зеѓгiр ккке бет тосып жатудыѓ ћажетi жоћ. Баржоѕы батысћа бџрылып, иегiн сќл ктере кзiн ашса болѕаны, кљн сќулесiнiѓ зi-аћ тура тљскелi тџр. Мiне, осыны iстеу љшiн Заѕипаѕа тау ћопарѕаннан артыћ ћайрат керек болды. Аћыры кзi кљнге шаѕылысты-ау. Тас тбеден ќлдећашан-аћ ауѕанмен, кљн де зiнiѓ ћайратынан ћайтпапты. Заѕипаныѓ жасты кзiн шынында-аћ ртеп кете жаздады. – Е, ћалай екен кљнге ћараѕан! Солай кљнге ћарап тџрып айт, айтпаѕыѓды. Бiр ћараѕан кљнге екiншiлей ћарау аса ћиын емес екен, Заѕипа бетiн солай ћарай таѕы тосып, иегi кемсеѓдедi: – Маѕан ћара жџмыс берiѓдер, – дедi. – А?! Ћара жџмыс бер дейдi. Ќй, сен зiѓ ћандай жџмыста едiѓ? Менiѓ орныма отыра ѕой ендеше, – деп Хаћназар алаѓѕасар ќйелдiѓ сзiне одан сайын кљйiп-пiскен сыѓай крсеттi. – Ќй, сорлы Заѕипа-ау! Ћара жџмыс берiѓ не? – Сен ћашаннан берi кеѓсе ћызметiнде едiѓ? – Мынау шынында тљс крiп оянѕан. – Тљсiнде шамасы шымћай ћызыл жабылѕан столдыѓ басында, жџмсаћ орындыћта отырѕанын крген ѕой. – Ернiн, ћасы-кзiн бояп деѓiз. – Иќ, опа-далап жаѕып... ћџлаѕына шабаћ балыћтай бар алтын сырѕа iлiп. Ќйелдер осылай шуласып, iлiп-ћаѕытып ќкеттi. Заѕипа ћара жџмыс бер дегенде мына ћызылша суару маѕан ћол емес, маѕан ћџрѕаћ жџмыс лайыћ деп, сол ћџрѕаћта iстейтiн жџмыс сџраѕан-сымаѕы екен. Ќѓгљдiктенiп тџрып, «ћара жџмыс» пен «ћџрѕаћ жџмыс» деген сздердi шатастырып алса керек. Бџны ќйелдер кейiн, Заѕипаныѓ зiнен аныћтап сџрап барып бiлiстi. Сонда да осы оћиѕа – Хаћназардыѓ Заѕипаны кљнге ћарап сйлеткенi, Заѕипаныѓ «ћара жџмыс» сџраѕаны бiраз гу-гу сзге айналды, ќр тљрлi кљлкiлi ќѓгiмелердi еске тљсiрдi. Бiраћ Хаћназарда кљлуге жаѕдай жоћ едi. Ол мына Жазылбай мен Раймолдышћа «бљгiннен бастап ћызылшаныѓ басында тљнейсiѓдер» деген сзiн шындыћћа айналдырды десе де болѕандай. Hзi де солардан ћалыспады. Љш бригададаѕы барлыћ ћызылша танаптарыныѓ ќрбiр алаћандай тџстары блек-блек хатталды. «Жаѓалыћтаѕы» егiзек шал Айтан мен Айбастыѓ да боршаборшасы шыћты. Мынау ана бригада, мынау мына звено деп бџлар б*ле жармады, бiресе Хаћназарѕа, бiресе бас агрономѕа, бiресе бiрiншi, екiншi бригаданыѓ бригадирлерi Жазылбай мен

Абылѕа ере жљрiп, бџлар ќр танапты ћырыћ блек етiп, жiктеумен болды. Кзi ћараћты ћызылшашылар, топыраћ танитындар басћаларда да бар, олардыѓ да пiкiрi ћатаѓ еске алынды. Сушылар мен ћызылшаныѓ ћатар аралыѕын ћопсытушылар, ћосымша ћорек берушiлер осылардыѓ арнайы нџсћауларынсыз он ћадам баспайтын болды. Раймолдыштыѓ џсынысымен барлыћ жапыраѕы ћылжиѕан ћызылша тљбiрлерi тљгелiмен жџлынып тасталды. Себебi шiрiндiнiѓ жџћпалы келуi де мљмкiн. Ел љстiнен кљн кретiн алаяћтарѕа џћсас повиликаѕа ћарсы кљреске ћазiрде оћудан ћолы бос жас балалар жџмылдырылды. Себебi ћартаѓ ќйелдер сол ћылдай неменi жапыраћ арасынан крмей ћаламыз деп назаланатын. Ћџдайѕа шљкiр, балалардыѓ кзi ткiр, рмекшiнiѓ торындай жапыраћтан жапыраћћа жабысћан ол пќлекеттi саусаћтарымен сылып тастап отырады. Ћол кљшiнiѓ кп керегi жоћ, тек кзден таса ћалмаса болѕаны. «Шџбар» тѓiрегiнде ќр тљрлi биiктiкте ши жљгiртушiлердiѓ де ћалѕып кеткен жерi жоћ. Тап осы кљндерде село орталыѕындаѕы екi ћабат љйдiѓ iшiсырты аћталып бiтiп, оѕан Хаћаѓныѓ семьясы кшiп кiрген де едi. Кшi-ћон жџмысына онсыз да мџрнынан су кетiп жљрген Хаћназар ћарайлай алѕан жоћ, Кљнестiѓ зi бас болып, бiрнеше кеѓсе ћызметкерлерi Хаћаѓ љйiнiѓ мљлкiн бiраћ кљнде-аћ сонда апарып орын-орнына ћойды. Тек шетелдiк, басћа да сыйлыћтардыѓ жнi ћалай болмаћ, осы мќселе жаѕы ѕана ашыћ ћалды. Оны Хаћаѓныѓ аздап болса да ћолы босауы мљмкiн кейiнгi кеѓшiлiк кљндерге дейiн кiдiрте тџруды маћџл крiстi. Кљнестiѓ зiнiѓ одан хабары аз, Хансара болса да љйде жоћ, ал кеѓсе ћызметкерлерi дегенмен жай-кљйi блек жандар ѕой, Хаћназардай адамныѓ кѓiлiнен шыћпай бiр жџмысты екеу еткеннен не џтпаћ? Олар осылай пайымдасты да, Кљнестiѓ бiр табаћ етiн жеп, љйдi-љйлерiне тарасты. Аућынбайдыѓ Аћсу ауданына ћарасты «Ћызылаѕаш» жылћы заводына келiп жатћанына љшiншi кљн. Ешћандай ћарекетсiз кљн *ткiзу шаруа адамдарына оѓай емес, завод басшыларыныѓ ќне-мiне деп салѕыртуы тым џзаћћа созылды. Аућынбай жалѕыз емес, ћасында таѕы екi жiгiтi бар, ќсiресе, соларѕа ћиын, не байыз тауып џйыћтайтын жер жоћ,

кљнi бойы жапырайѕан кеѓсенiѓ шаѓдаћ ауласында, оныѓ ќбден тозыѕы жеткен табалдырыѕынан ары-берi аттаѕан адамдарды кзiѓнiѓ ћиыѕынан ткiзесiѓ де отырасыѓ. Ќрi кеѓсенiѓ есiгi де мџндай сыћырлауыћ болар ма, ашылып-жабылѕан сайын сыѓсыѕан ћыздай бiр ћыѓсылап ћоймаса, жайы келмейтiндей-аћ. «Ћызылаѕаш» жылћы заводын бџл Талдыћорѕан облысында џзынћџлаћ арћылы бiлмейтiн адам жоћ. Жiбек жалды жануардыѓ еѓ асыл тџћымдылары сiрiледi, тџћымдыћ айѕырлардыѓ небiр кереметтерiн облыс шаруашылыћтары белгiлi бiр шарт бойынша ѕана алады екен дескен сздер ћашаннан-аћ айтылатын. Мiне, Аућынбай, ћасында екi жiгiтi бар, сондай шарт бойынша екi асыл тџћымды айѕыр алуѕа келген. Бџл тап сол Хаћназар ћасына Курт Цихлер, Хакiм, Жазылбайларды ертiп, ћызылша аралап шыћћан, ќуе айналып жерге тљскендей ыстыћ кљндердiѓ бiрiнде едi. Хаћназар Аућынбайѕа «мал танитын адамсыѓ, аћыр клксiр аћшаѕа келетiн нќрсе, айѕырды таѓдаѕанда дџрыс таѓда, крiнгенiне жабыспа, ћасыѓа ћалаѕан екi жiгiтiѓдi ерт, олар да мал танитындар болсын, ќттеѓ зiм-аћ барар едiм, кљн дегенiѓ мынау, ћызылшаныѓ жайы ћиын боп тџр, зiм бас-кз болмасам былай хал жаман» деп, шынын айтћан. Аућынбайдыѓ ћасындаѕы екеудiѓ бiрi Ћаяз едi. Кезiнде бџѕан Хаћназар ћамћорлыћ жасап-аћ баћты. Сол Хаћаѓ сзiнде тџрып, бџл сотћарлыѕын ћойып, жан терiн шыѕарып еѓбек еткенi љшiн бџѕан Несiпбаланыѓ сџлу ћызы Џрћияны алып беруге де кљш жџмсады. Сосын колхоз атынан жолдама берiп, Кксу ауылшаруашылыћ техникумына тљсуiне ыћпал еттi. Бiраћ онда Ћаяз мандытып оћымады. Љйдегi ќдемi келiншегiне жиi-жиi аѓсары ауа ма, оћуды тастап ауыћ-ауыћ «Шџбарѕа» келе беретiндi шыѕарды. Аћыры, ол оћудан бiржола ћол љзiп тынды. «Пешенесiне жазылмаѕан нќрсенi неше жерден байлап берсеѓ де, ол мал болмайды» деп тљйдi Хаћназар. Бџл жерде ол бiр кезде зiне жаћћан Далабайды аспандатамын деп, аћырында ол сорлыныѓ ћџлауы ћатты болѕанын еске алѕан едi. Ендi Хаћназар Ћаяз љшiн лайыћты кќсiп iздедi. Бџл тектес адамдар дер кезiнде сол зiне сљйiктi кќсiпке байлап ћоймасаѓ, iркiттей бџзылып кетерi хаћ екенiн естен шыѕарѕан жоћ. Бiр кезде Ћаяздыѓ жљйрiк атћа таћымы мыћты екенi Хаћназардыѓ есiне сап ете ћалды. Бџл бала кљнiнде бќйгеге шапћан. Облыс орталыѕы Талдыћорѕанда Октябрь мерекесiне ар-

налѕан облыстыћ бќйгеде бiрер мќрте «Шџбардыѓ» бiр жљйрiгiне мiнiп, жљлде ќпергенi де бар. Жљлде болѕанда жай жљлде емес, бас жљлденiѓ зi едi. – Ќй, сен, Ћаязжан, жылћы баћћанѕа ћалайсыѓ? – дедi. Ћаяздыѓ зi елеѓ еткенмен ќке-шешесi зарлап ћоя бердi. «Балалы боп ћалды ѕой, келiншегi таѕы да екi ћабат, мџныѓ кшiћонына ћалай ерiп жљре алады» десiп едi, Хаћназар Ћаяздыѓ тљсiндегi бџрћ еткен шабыт реѓiн байћап ћалып, ендiгi сзге дес бермедi. «Жылћышыныѓ кшi-ћоны ћойшыныѓ кшiћонындай емес, ары бiр кљн, берi бiр кљн, желден жљйрiк жануар ысћырсаѓ болды жетем деген жерiне жетiп тџр. Ал келiншегi балалы болса, бiр-аћ кљнде жетедi. Малшыларѕа барлыћ жаѕдай жасалѕан. Оны iстей алмасам Хаћназар атым шыѕа ма? Ћаяз тќуекел баѕып, баћ сынап крсiн». Џзын сздiѓ ћысћасы, бџл кќсiп Ћаязѕа тастай батып, судай сiѓген. Бiр табын жылћыны таѕы бiр кнекз адаммен бiрiгiп, шырћ љйiрiп, шашау шыѕармай баѕып келе жатыр. Ал «Ћызылаѕаштан» асыл тџћымды екi айѕыр ќкелу љшiн мал иесi осы ѕой деп, Ћаязды жайлаудан ќдейi шаћыртып алдырѕан. Ал Ћаяздыѓ ћасындаѕы аѕа жылћышыны мџндай џзаћ жолѕа салудыѓ жнi жоћ едi. Аућынбай ерткен екiншi жiгiттiѓ де бџрын жылћы баћћаны бар едi. Бџл да мал таниды. Аућынбайдыѓ зi де бiр кезде арѕымаћ ат џстаѕан бозбаланыѓ бiреуi емес пе, ћџдай адастырмаса не ѕыпты, љшеуi бiрiгiп, екi айѕырды дџрыс таѓдап аларау. Бiраћ завод басшылары шаруашылыћтарѕа блiнетiн айѕырлар жайлауда iрiктеледi, сосын берi айдалады, солар тљспей жатыр деп кiдiртiп ћойып отыр. Мџныѓ зiнiѓ завод деген атауы, ќйтпесе сырт крiнiсi барша колхоз-совхоз сияћты шаруашылыћтардан бiр былай емес. Завод атауын кп ешкiм тљсiнiп те љлгермеген. Орталыѕы кбiне тбесi топыраћпен жабылѕан итарћадан тџратын ћораш село. Ол итарћалардыѓ сыртћы ћабырѕаларыныѓ сылаћтары тоћымдай-тоћымдай боп сыпырылып тљскенi кп. Жеке меншiктiкiн ћой, мына завод кеѓсесiнiѓ зiн айтшы. Тбесi ћамыспен жабылѕаны демесеѓ зге љйлерден артыћшылыѕы шамалы. Мџныѓ да ћабырѕасына жапсырылѕан ќк ћалыѓдыѕы бiр елiдей бар сылаѕымен ћоса сыпырылып тљспегенмен, ќр жерiндегi айћыш-џйћыш тереѓ сызыћтар ондай атты кљннiѓ алыс емес екендiгiн айтады. Тбесiне жабылѕан ћамысы да алба-жџлба, есiгi анау сыѓсып тџрѕан. Шџбарлыћтар мџнда ара ћонып жеткен. Осында жатћан љш кљндерi жќне бар, барлыѕы трт таѓды тысћары жерде атырып отыр ѕой. Ќрi оныѓ мынау соѓѕы љшеуiндегi ќрекетсiздiк

жiгiттердi шынында бiраз тосаѓсытћан. Мџндайда мџѓы, тiлеуi бiрiгiп, бiте ћайнасып кететiн топ зара сыршыл, ќѓгiмешiл, ћиялшыл келетiн ќдетi ѕой? Аћсу да сол Ћарабџлаћ сияћты Жоѓѕар Алатауыныѓ барлыћ ризыѕын крiп, суын iшiп, сљтiн ему љшiн жаралѕандай, оныѓ етегiне жабыса орналасћан аудан. Осы ауданѕа атау болѕан Аћсу зенi бџл маѓдаѕы жалѕыз ѕана тiршiлiк кзi емес, тек оныѓ еѓ љлкен ћан тамыры ѕана iспеттес, таудан ћџлайтын басћа да џсаћ-џсаћ сулар мџнда баршылыћ. Аућынбайлар келген «Ћызылаѕаш» жылћы заводы сондай џсаћ сулардыѓ бiрiн талѕажау етедi. «Ћызылаѕаш» Жоѓѕар Алатауыныѓ дќл етегiнде дегенмен, бџл жерден оныѓ аћ ћар, кк мџз басћан ќдемi шоћылары крiнбейдi. Олар алыста. Бiраћ тау шоћылары алыстан да крiнедi ѕой, тек бџл маѓдаѕы жаратылыс солай, бќрiн кзден тасалап тџратын Ћоѓыртау деген бар. Ћоѓыртаудыѓ зi де жаттыѓ тумасы емес, сол Жоѓѕар Алатауыныѓ берiге дейiн созылып жайылып жатћан ћанаты тќрiздес едi. Сџлу таудыѓ барлыћ ѕажайыбын бљркемелейтiн сол зiнiѓ ћанаты, жалѕасы едi. Сонау Текелi, Талдыћорѕан маѓында, не одан берiде, Семей, Hскемен жаћћа апаратын ћара жолдыѓ бiраз тџсында кейбiр елдi мекендердiѓ тѓiрегiнде тџрып ћарасаѓыз, Жоѓѕар Алатауыныѓ жџпар аѓћыѕан аѓѕарлары ћандай тамаша. Омырауы аѓћия ашылѕан ћамћор ананы кргендей боласыѓ. Аппаћ сќукеле киген мџзарт шыѓдары ћандай, тура тбеѓнен тнiп, жџдырыћтай ѕана адам баласыныѓ ыћыласынан дќметкендей. Тек осы «Ћызылаѕашћа» жете ары аунап тљсiп, жамылѕан крпесiмен аяѕына дейiн ћымтанып, ћонаћжайлылыћтан, мейiрiмнен жџрдай ќлдекiмше жљз жасыра ћалады. Басћаны ћой, осыныѓ зiнен-аћ бџл ауылдыѓ сырт крiнiсi алабтен жљдеу, сџрыћсыз крiнiп, адамныѓ ћарнын аштыратындай. Кеѓсе ауласындаѕы жалѕыз тљп ћараѕаштыѓ болмашы клеѓкесiн паналап отырѕан Аућынбай ћасындаѕы екi жiгiттiѓ бiрi айналаны бiр шолып ћойып: – Шiркiн, бiздiѓ ауыл, «Шџбар» десеѓшi. Осындай-осындай жерлерге келгенде ѕой «Шџбардыѓ» ћадiрiн бiлемiз-ау. Мынау дегенiѓ бiздiѓ ауылдыѓ итiн байлап ћойсаѓ тџратын жерi емес ћой, – дедi. Бџл сздердi мойын, шеке тамырлары кљдiрейген, арыћ сары жiгiт айтып едi. Ат љстiнде скендiктен бе, екi бџтыныѓ талтаћ екенi бiлiнедi. Самайынан аћћан тер кiндiгiне дейiн

жетiп, зi аѕыл-тегiл болып отыр. Мџныѓ сзiн ћара ћайыстау келген, терлегенi аса бiлiнбейтiн екiншi жiгiт Ћаяз да ћолдады: – Сосын да ѕой, анау Ћаратал ауданыныѓ «Ћалпе» совхозында бiздiѓ бiр наѕашымыз тџрады. Hзi – мен ћатарлас жiгiт. Арба айдайтын. Сол бiр кљнi колхоз бастыѕымен шатасып ћалып, анау «сенi колхоздан шыѕарамын» десе, «мќ шыѕарарсыѓ» дептi де, ат-арбасын ткiзiп, кеѓсеге есеп айыруѕа келiптi. Сонымен, ол шынында љйiн сатып кшетiн болыпты. Сонда баратыны – ћасындаѕы Елтай-Сарбџлаћ. Џзын сздiѓ ћысћасы, аћырында колхоздыѓ бастыѕы зi келiп, кешiрiм сџрапты, «менен бiр ќбестiк ттi, сен кшпе» деп. Наѕашымныѓ сзiне нанбайын десем, солай да солай деп ћатын-баласына дейiн шулап айтты ѕой. Ал Хаћаѓ бiздiѓ бiр адамѕа «колхоздан шыѕарамын, «Шџбардан» кет» десiншi ол сорлы сол жерде жер ћџшып лсiн. Аућынбай мџндай атты сздерге кп елiкпейтiн. Ккiректегi ескi сыз мызѕымас даѕдыѕа айналѕан. Сонда да осы жолы бiр шашылып ћалды. Басынан ескi ћалпаѕын алып, терiн сљрткесiн: – Ќйтеуiр «Шџбарѕа» кшiп келушiлер кбейдi. Ойданћырдан, сонау Сiбiрден. Кбiсi сол «Шџбардыѓ» даћпыртына ћызыѕып келедi, шамасы. Ќйтпесе, солардыѓ бќрiнде осы «Ћызылаѕаш» сияћты ћоћырайѕан ћыстаћ емес шыѕар деп ћойды. – Ойпыр-ау, Ќуке-ау. Солайы солай болуы да мљмкiн. «Арћада кљн жаћсы болса, арћар ауып несi бар» деп, бiздiѓ ћазаћ неге айтћан? Шеке тамырлары кљдiрейген арыћ сары жiгiт желпiне тљстi. Аућынбай шот маѓдайын бџл екеуiнен жасырѕандай онысына екi алаћанын кезек-кезек жапсыра бередi. Кљннiѓ ыстыѕынан басы ауыра ма, жоћ миѕа ауыр зiл тљсе ме, оны зi де ажыратып болмастай. Бџл кљнде кздерi бџрынѕыдан да шљѓеттенiп, тереѓнен ћарайтын болѕан. Бетiнiѓ џшы пiскен еттей ћаракесектенiп, сол тљс ћалћиѕан ћџлаѕыныѓ сыртына дейiн жетiптi, бџл кљнде бiрен-сарандап аћ араласа бастаѕан ћияћ мџртынан тмен иегiнiѓ айналасында ѕана бозбала кљнгi бозалаѓ реѓнiѓ елесi саћталып ћалѕанѕа џћсайды. Ћалћиѕан ѕана бойы бар, кп мiрдi ренiшпен де, ренiшсiз де ткерiп келе жатћан бџл адам ћайраттан да кенде емес. Жљрiс-тџрысы, атћа мiнiсi, ћамшысын бљктей џстап, ќлдекiмдерге ћарап сйлеген сзi, шљѓет к*здерiндегi нџры таймаѕан жанар осыныѓ бќрiнен ќлi де тљгел сарп етiлмеген, бiр саларѕа жететiн ћоры кќдiмгiдей-аћ бар iшкi ћуат ќлсiн-

ќлсiн атой бередi. Бiлiм-парасат, тќжiрибе жаѕын жќне ћосыѓыз. Соѓѕы жылдары Хаћназар Аућынбайды пќлендей ћаѕажу еткен емес. Еѓ бiр жауапты тапсырмаларды орындауѕа, тiптi кейде колхоз намысын жыртып, љлкен ќрекетке баруы мљмкiн сырттаѕы iстерге осы Аућынбайды жџмсайтын. Ондайѕа шындап келгенде кейде колхоз бас мамандарыныѓ бiрi баруы керек-аћ, бiраћ Хаћназар бќрiн таразылай отырып, бас мамандардыѓ уаћыты тапшылыѕын, ќлдебiр наућандардыѓ кљйiп тџрѕан кезi екенiн ескерiп, осы Аућынбайды жџмсайтын. Кейде ондайѕа Аућынбай колхоз бастыѕыныѓ ћџрылыс, шаруашылыћ iстерi жнiндегi орынбасары Игорь Матвеевич Штерннiѓ кмекшiсi атанып баратын. Мал мамандарыныѓ, егiншiлiк бригадирлерiнiѓ штаттан тыс орынбасары, кмекшiсi атанѕан кезi де аз емес. Ал Аућынбайдыѓ барѕан iсiн кѓiлден шыѕардай етiп тындырмай ћайтћан кезi некен-саяћ. Тындырмай келсе, оныѓ Аућынбай жџмсар кљш-ћайратћа, бiлiм-парасатћа, тќжiрибеге ћатыссыз бгде себептерi болѕаны. Мџндай жаѕдайларды Аућынбай тљптеп таратып айтып беретiн, ол сздер Хаћназардыѓ ћџлаѕына ћонатын. Мiне, ќмiсе осылай. Ћайда барса да колхоздыѓ штаттан тыс уќкiлi. Штатта бар уќкiл болуѕа ћолы жетпей-аћ келедi. Мiне, «Шџбардан» екi жљз шаћырымдай ћашыћтыћтаѕы Аћсу ауданынан асыл тџћымды айѕыр ќкелуге де осыны жiберiп отыр. Шынтуайтћа келсек, бџѕан колхоздыѓ бас зоотехнигi, не басћа да мал мамандарыныѓ бiрi келуi керек. Тiптi Хаћназардыѓ зi келсе де артыћ емес. Себебi, тџћымдыћ айѕырдыѓ iрiктелуi колхоздыѓ бљкiл жылћы табыныныѓ болашаѕы љшiн зор маѓызы бар нќрсе ѕой. Бљгiнгi жiбек жалды жануарларѕа деген ћыли кзћарас ћанша белеѓ алѕанмен де ешкiм де з ћолындаѕы сљйiктi малын далаѕа тастай салайын деп отырѕан жоћ. Бџл бџт артарымыздан айрылсаћ, есек мiнемiз бе деп шалдар жылаѕан, ћымыз iшпесек ескi дертiмiз ћайта ћозады деп, ауру-сырћаулар сарнаѕан заман ѕой. Ћазiр Аућынбайдыѓ ћалтасында бџл «Шџбар» колхозы бас зоотехнигiнiѓ мал тџћымын асылдандыру жнiндегi кмекшiсi, ќрi «Ћызылаѕаш» жылћы заводынан екi асыл тџћымды айѕырды таѓдап алуѕа колхоз атынан кiлеттi деп жазылѕан ћолаћпандай ћаѕазы жатыр. Аймандай боп басылѕан мрi бар, ќрi Хаћназардыѓ бiр бџтаны сындырып, сияѕа матырып, ћаѕазѕа тигiзгенде тљсiп ћалѕан алабажаћћа џћсас бадырайѕан ћолы жќне ћойылѕан. Ал санаспай кр ол ћаѕазбен.

Бiраћ бџл ћаѕаздыѓ да кљнi санаулы, Аућынбай екi айѕырды айдап апарѕан кљнi-аћ ол мџныѓ ћолынан ћытайы жiбектей сусып тљседi. Бџлар жатћан љшiншi кљнде басћа аудан, басћа шаруашылыћтардыѓ адамдары да топ-топ боп келе бастады. Бџрын жатћандары да бар екен, бiраћ олардыѓ мынадай ыстыћ кљндердi ћандай жайда ткергенiн кiм бiлсiн, ќйтеуiр осы љшiншi кљнде жасырынѕан џяларынан шыѕа келгендей кеѓсе маѓын ћараћџраѕа толтырды да жiбердi. Бiразы «Шџбардыѓ» адамдары екен деп Аућынбайѕа келiп, сќлем де берiп жатыр. Кiшi бесiннiѓ кезiнде Ћарабџлаћ ауданыныѓ «Ккорай» колхозынан он шаћты адам бастырмалата келiп, кеѓсе алдында аттарынан тљсiп жатты. Соѓѕы љш кљнде жат жџрттыѓ ортасында саѕы сынѕандай болѕан Аућынбай бџлармен «тркiндерi» келгендей ћуана амандасты. Hѓкей асау љйретiп скен, бойларында жыланћараѕы аз, аяћтары аяћтарына жџћпайтын, алмас ћылыштыѓ жљзiндей тiлiп тљсерi бар шетiнен жалаѓдаѕан жiгiттер екен. Бџлар аттан тљсе, даѕдылы аман-саулыћты да толыћ айтып болмастан: – Ќлекеѓ келдi ме? – Бiздiѓ бастыћ келдi ме екен? – десiп, жан-жаћтарына алаћтай бердi. Аућынбай: – Не, Ќлекеѓнiѓ зi де келетiн бе едi? – деп аныћтап сџрап едi. – Осы кiшi бесiннен ћалмай жетiп ћалармын деген. Ол кiсi машинамен шыѕады ѕой. – Мына келiстерiѓе ћараѕанда асыл тџћымды айѕырлардыѓ бiразын ќкететiн болдыѓдар ѕой. Бiз бар болѕаны љш-аћ адамбыз. Екi айѕырѕа ѕана ћџда тљсе келдiк, – дедi Аућынбай «Ккорай» жiгiттерiн сзге тартћысы келiп. Бiраћ «Ккорай» жiгiттерi наћтылы ћанша жылћы алынады, ол жаѕынан хабарсыз екен. Кеѓсенiѓ шаѓдаћ ауласында ккорайлыћтар мен шџбарлыћтар здерi бiр топ болып џйлыѕысты. Бiраћ сздерi пќлендей жараса ћоймады. Ат љстi џзаћ жол жљрiп, ћатты шл ћауып келген ккорайлыћтардыѓ ћысыр ќѓгiмеге ћџлыћтары да онша емес едi. Ћонаћ мезiретi жасай ћоятын Аућынбайда да ћандай жаѕдай болсын, здерi кп бала-шаѕалы бiреудiѓ тар љйiне тамаша болып, тљнеп шыѕып жљр. Кљндiзгi шаруалары осы – кеѓсе алдын кљзету. Бiраћ «ккорайлыћтардыѓ» неше жерден кенезелерi кепкен-

мен, тап ћазiр сусын iздейтiн тљрлерi жоћ, бќрiне шыдап, не ћарекеттi де колхоз бастыѕы Ќлiпбай Дќкеновтiѓ келу мерзiмiне ћалдыра тџруѕа уќделескендей. Дќкенов ендi кп кљттiрген жоћ, мойылдай ћара «Москвич» сынапша сырѕып кеп, завод кеѓсесiнiѓ табалдырыѕына тџмсыѕын бiр-аћ тiредi. Алысы бар, жаћыны бар – баршасыныѓ кљтiп тџрѕаны жалѕыз осы Дќкенов болѕандай-аћ жан-жаћтан жамырай келiп амандасты. Hмiрiнде тљстеп бџл кiсiнi бiр крмегендердiѓ здерi де аз кљнге аралары алшаћтап кеткен аѕайындарша, жылы жљзбен хал-жай сџрасып, крiсiп жатыр. Кбiсi кiшкентай машинадан мынадай зор денелi адам ћалай шыѕа келдi деп, Ќлiпбай Дќкеновтiѓ иыћты тџлѕасына, љлкен ћыр мџрынды, салћынћанды, ћайратты бет ажарына ћызыћтай ћарасуда. Бџл кiсiнiѓ зi басћарѕан «Ккорайды» алѕа бастыруымен ѕана емес, сонау «Шџбардаѕы» Хаћназар Халыћбергеновпен бiраз жылдар џстасып, тiстесiп келуiмен де атаѕы жер жарѕан ѕой. Бгде ауданныѓ адамдары тап ћазiр сол жаѕын да iштей еске алысћан. Ќлекеѓнiѓ ћолын алуѕа «Шџбар» адамдарына кезек еѓ соѓынан келдi. Шлiркеп жол азабын тартћан «ккорайлыћтардыѓ» здерi де осы «шџбарлыћтардыѓ» артын-ала топырлай жаћындады. – Оу, Ќукем, мџнда зiѓбiсiѓ? – деген Ќлекеѓнiѓ даусы кптiѓ ћџлаѕына саѓћ етiп тидi. Hзiнен бџрын сќлем берiп љлгерген Ќлiпбайѕа есесiн жiбермейiн дегендей Аућынбай да: – Ассалаумаѕалайкм, Ќлеке! Ат-клiгiѓiз аман, жайкљйiѓiз жаћсы ма? – деп одан даусын асыра жауап бердi. Ќлекеѓ Аућынбайдыѓ бџл мiнезiн мынау жат жџрттыѓ ортасында ќбден ћџп кргендей. Екеуi кќдiмгiдей ескiше тс ћаѕыстырып амандасты. Тске тс тигенде екеуiнiѓ де жљзiнде кќдiмгiдей бiр шiмiрiккендiк байћалды. Ќттеѓ, пќни тiршiлiктiѓ, пендешiлiктiѓ адастыратыны ѕой, ќйтпесе ћай адамдар да кiндiгi бiр аѕа мен iнiдей жџп жазбастан, ћабаћ шытпастан мынау кеѓ дљниеде орын тауып жљрер едi ѕой. Осыдан он жылдай бџрын колхоздар iрiлендiрiлiп жатћанда баћастыћтыѓ, баћай есептiѓ жетегiнде кетiп, осы Аућынбай, осы сорлы Аућынбай Ќлекеѓнiѓ Талдыћорѕандаѕы ресторанда сџлу наћсљйерi, сол кездегi колхоз бухгалтерi Нџрбикемен отырѕанын зiнiѓ Жќмићасы арћылы естiп, бџл хабарды *лмелi шешесiнiѓ аузымен онсыз да талма ауруы бар Аршагљлге жеткiзiп, осы Ќлекеѓнiѓ, атаѕы Алатаудай бар Ќлекеѓнiѓ љйiнде, от басы, ошаћ ћасында, ерлi-зайыпты екеудiѓ ортасында ойран тудырѕанын џмытћан жоћ едi. Тап ћазiр Ќлекеѓмен

тс ћаѕыстырѕанда ккiрек сљйегiне сол бiр оћиѕаныѓ сызы ткендей болды. Ћу тiршiлiк, ћу заман кейде алаћаныѓа алтын уыстатып, кейде жалаѓаш ћарусыз ћолыѓмен от ксетiп, не хикметiн де крсетiп, не бџйрыѕына да кндiрiп, сылаѓ етiп сылт етiп, бџлаѓ етiп бџлт етiп, ттi де кеттi ѕой. Мiне, ќлi де тiп жатыр. Сол бiр осыдан он жыл бџрынѕы оћиѕа љшiн тап ћазiр Аућынбай з жан жљрегiн жаралап неѕылсын. Аућынбай не iстесе де пќни тiршiлiктiѓ адастыруымен iстедi. Оны крем дегендер бiр ћџдайдыѓ зiнен крiп алсын. Мысалы, осы Ќлекеѓнiѓ зiн де ћџдайдыѓ таразысына тарттырса сљттен аћ, судан таза болып шыѕары екi талай. Иќ, бќрiмiз де пендешiлiктiѓ ћџлымыз, кљнќдан пќкпiз деуге ешћайсымыздыѓ да аузымыз бармайды. Ќлiпбай ол жайды осы Аућынбайдыѓ џйымдастырѕанын бiлдi ме, жоћ па, бiлсе де осыншама уаћыт iшiнде џмытып љлгердi ме, ол жаѕы Аућынбай љшiн ћараѓѕы крдей беймаѕлџм. Ќйтеуiр Ќлекеѓнiѓ зiне деген тљсi жаман емес. Дќкенов келгесiн завод басшылары да жан-жаћтан табыла кеттi. Ќр шаруашылыћ кiлдерiнiѓ келiсiм-шарт ћаѕаздары бiрден тiркеуге алынып, кеѓсенiѓ iшi-сырты тегiс ћайнаѕан жџмысћа толды. Жайлаудан тљсетiн мал кљн џясына таћаѕанда Ћоѓыртаудыѓ ккбџйра жотасынан екi топ болып берi ћџлады. Айнала ћоршаѕан жылћышылары кп екен, оларды ћџрыћпен ћайыра жљрiп, шашау шыѕармай екi ашыћ ћораѕа апарып ћамады. Завод басшылары «iѓiр ћараѓѕылыѕында мал айыру ћиын, алатындарыѓызды таѓертеѓнен биенiѓ бас сауымына дейiн алып боларсыздар, бљгiн тыныѕыѓыздар, ќзiрге иелiк бiзде, кљзет те з мойнымызда» дестi. Бљгiн жол жљрiп келгендер љшiн бџл те аћыл едi. Ћанша айтћанмен ћазаћы ауыл ѕой. Кеѓседегiлер ћонаћтарды екiљштен, кейбiрi трттен-бестен блiп ќкеттi. Завод директоры Ќлiпбайды, таѕы бiр шаруашьшыћ басшысын з љйiне шаћырды. Ќлiпбай оѕан анау «Шџбардан» келген Аућынбайды да ерткiсi келетiнiн айтты. Директор ћџба-ћџп деп, ћуана ћоштап, Аућынбайды кп ортасынан тура жетектеп ќкеткендей болып, Ќлекеѓнiѓ тобына ћосты. Љш кљндей бала-шаѕалы бiреудiѓ тар љйiнде тамаша болып, зыћысы шыћћан Аућынбайдыѓ мынау директордыѓ жињазды кеѓ залында, ќрi Ќлекеѓдей адамныѓ ћасында *рiсi кеѓейiп сала бердi. Бќрi жастыћћа жантайып жайѕасћасын, Ќлiпбайдыѓ алѕаш ћойѕан сџраѕы мынау болды:

– Ќуке, сiздiѓ сонша ерте келгенiѓiзге не жорыћ? – Бiзге сол хабар дџрыс жетпеген бе деймiн. Ќрi зiѓiз бiлесiз, Хаћаѓныѓ дегбiрсiздiгi бар, бiздi ћолды-аяћћа тџрѕызбай аттандырып жiбердi. Ерте бармасаѓ, айѕырдыѓ жарамдысынан ћџр ћаласыѓ дедi ме... Аућынбай бџл кiсiнi Хаћназар туралы сзге тартћысы келiп, осы жауабына ћоса з бастыѕыныѓ мiнез-ћџлћы, iс-ќрекетi жайлы таѕы бiрдемелердi шет-пџшпаћтатып шыѕарып едi, бiраћ Ќлекеѓ ол жайларѕа ћызыћпады. Сйтiп, дастарћан басындаѕы басћалардыѓ да, ћџлаѕын мџћият тљре ћалѕан љй иесiнiѓ де мысын ћџртты. Бiраћ олар сздiѓ ћызыѕы бара-бара шыѕар деп љмiттендi. Ќлiпбайдыѓ таѕы бiр сџраѕаны: – Аршагљл жеѓгеѓнiѓ халi ћалай? – О, несiн сџрайсыз. Аршагљл жеѓгемнiѓ халi жаћсы. Ќлi сол кассир болып жџмыс iстейдi. Сол кеѓседегi бес басалћаныѓ ешћайсысы ол кiсiнiѓ алдын кесе клденеѓ тпейдi. Хаћаѓ ћатты ћџрметтеген адамды олар ћалай ћџрметтемесiн. Ќлекеѓ жантайѕан кљйi ћолындаѕы кесесiн ћыса џстап, тмен ћарап тџнжырап ћалды. Электр шамныѓ жарыѕы аса емес едi, содан да ма, бџл кiсiнiѓ ћабаѕына ћара кљреѓ реѓ жиналѕанѕа џћсады. Таѕы бiрер сз арасында: – Менiѓ ќлгi сорлы келiнiм Саѕиланыѓ жай-кљйi ћалай? – деп сџрады Дќкенов. – Оу, Саѕиланы сорлы атауыѓыздыѓ мќнiн тљсiнбедiм, Ќлеке. Ћазiр наѕыз баћ жџлдызы жанып тџрѕан ћызылшашылардыѓ бiреуi ол. Ќрi звено жетекшiсi. Hткен екi жыл бойы озат шыћты. Тек биыл су тапшылыћтан дей ме, жоћ ќлде, жер тозды дей ме, ќйтеуiр биылша ѕана бiр ћиындыћтары бар крiнедi, ќнеукљнi Хаћаѓ соны айтып, зар жылап, «Шџбардан» аттап шыѕа алмай отырмын» дедi ѕой. Ќйтпесе, мына тџћымдыћ айѕыр алуѕа ол кiсiнiѓ зi келер едi. Сондай бiр уаћытша ћиындыћ демесеѓiз, бiраћ ол баршаѕа келген ћиындыћ ћой, жалпы Саѕила келiнiѓiздiѓ халi жаман емес. Бекер ћам жемеѓiз. Ќлекеѓдi таѕы да љнсiздiк жайлады. Аућынбайдан алѕан ќрбiр аћпарын iште џзаћ ћорытћаны секiлдi. – Баласын оћуѕа жiбердi дейсiѓ ѕой. – Жiбердi, Ќлеке, жiбердi. Жiбергенде оћудыѓ тресiне, тура анау Мќскеудiѓ зiне. Оныѓ да оћуыныѓ тљрi бар екен ѕой, соныѓ еѓ мыћтысына жiбердi. – Аућынбайдыѓ ежiктеп газет оћитындай сауаты болса да, жоѕары оћу орындарыныѓ саты-сатысы жнiнде хабары жоћтыѓ ћасы едi. Сосын да аныћ

ћай оћу екенiн ажырата айтып бере алмады. Естiгенiмдi естiген кљйде аћтара салсам, мынадай тереѓ бiлiмдi адамныѓ алдында шалалыѕымныѓ бiр шиi шыѕып ћалар деп саћтанды. Сонда да бiр айтып ћалѕаны: – Ол оћуды Хаћназардыѓ тапсыруымен таѓдап берiп жљрген ќлгi немiс агроном – Раймолдыш. Ол да бiр дљниенiѓ тљбiн тљсiретiн пќле ѕой. Жердiѓ тљбiндегiнi ойлайды. – Бiлемiн, бiлемiн, Москваныѓ Тимирязев атындаѕы Ауыл шаруашылыћ академиясы ѕой. Соныѓ естуiмше, топыраћтану факультетi. – Дќл айттыѓыз. Темерќзiп, Темерќзiп, сол енстт, – деп Аућынбай жас балаша отырѕан орнында ћопаѓ-ћопаѓ еттi. – Оны институт демейдi. Оныѓ атауы – академия. – Апыр-ау, сонда бiздiѓ баламыз оны бiтiрсе, бiрден академек болып шыѕа ма? – Жоћ, ол да сол институт сыћылды ѕой. Тек Одаћ бойынша ауыл шаруашылыѕы жнiндегi бас оћу орны болѕасын солай академия деген атау берiлген. Талабы барларѕа оны бiтiргесiн ѕылым жолын ћууѕа да басћаларѕа ћараѕанда жаѕдай бiршама баршылыћ. Сќл бгелiп барып Дќкенов таѕы бiр сз айтты: – Бiр кiнетiнiм – сол баланыѓ оћуѕа жљрер алдында менiѓ алдымнан туге аћылы жетпедi. Не шешесi де аћыл ћоспаѕан сияћты сйт деп. – Ойбай, Ќлеке, мен сiзге ћызыћты айтайын, – дедi Аућынбай шешiле тљсiп. – Ол аћылды бала, тiл-кзiм тасћа болсын, ол аћылды бала. Ол баланыѓ сiздiѓ алдыѓыздан туге шынын айтайын мџршасы болѕан жоћ шыѕар. Жауар, баланыѓ аты Жауар ѕой, сол Жауар жљрердiѓ алдында он кљн бойы ќлгi немiс агроном Раймолдыштыѓ ћыспаѕында болды. Ћыспаѕында болѕанда былай. Мынау «Шџбарѕа» ћарасты суармалы жерлер бар емес пе, соныѓ соѓѕы он бес жылѕы кестесiн жасап берiптi ол немiсiѓ. – Кестесi несi? Ол неменеге керек? – Кестесi былай. Осы он бес жылда ќр танапћа не егiлдi, ћандай тыѓайтћыш шашылды, суландыру жаѕы ћалай болды, ћай даћыл ћай жерде ћандай нiм бердi, осыныѓ бќрiн тура кестелеп тџрып, љлкен-љлкен аћ ћаѕаздарѕа тљсiрдi емес пе. Жауар балаѓыз солардыѓ бќрiн арћалап кеттi. Ћосымша айтћан тљсiнiктемелер з алдына. Сздiѓ ћысћасы, колхозда ћанша танап бар, бќрiнiѓ он бес жылдыћ мiрбаянын ќкеттi дедi ѕой, кзiмен кргендер. Тегi Раймолдыш Жауардыѓ Мќскеуден жаѓаѕы сiз атаѕан Темерќзiп енсттiнен алатын бiлiмiн осы жерден-аћ арћалатып жiбердi ме деп ойлаймын. – Осыны айт-

ты да, Аућынбай сќл-пќл кеѓкiлдеп кљлген болды. Мынау Дќкенов љшiн шынында тосын жауап едi. Бќрi де жаћсы ниеттен екенi даусыз ѕой, Хаћназардыѓ да, немiс агроном Курт Рейнградович Цихлердiѓ де бџныѓ туѕан iнiсiнен ћалѕан жалѕыз тџяћ –Жауарѕа жасаѕан ћамћорлыѕына iштей разышылыћ бiлдiрдi. Бiраћ Дќкенов мќселенiѓ арѕы тереѓiнен ћорћады. Москваныѓ Тимирязев атындаѕы Академиясы аталѕан сайын мџныѓ есiне осыдан бiрнеше жыл бџрынѕы Аћћоразовпен болѕан ќѓгiме тљсе бередi. Сонда Аћћоразов бљгiнде есiмi алаулап тџрѕан академик Лысенконыѓ iлiмiн кљрзi етiп, мџныѓ тбесiнде ћалай ойнаћтатып едi. Сонда емес пе едi, Дќкеновтiѓ соѓѕы пќлен жылдыѓ ќлетiнде Хаћназарѕа, зi жќне љстiнен шаѕым айта барѕан ћас дџшпаны Хаћназарѕа тџѓѕыш рет жаны ашып, бљйрегi бџрып, басћа жамбасына аунап тљскенi. Тапа талтљсте адам мiрiнде ћандай адасушылыћтар бола бередi десеѓшi. «Бала емеспiн, шаѕа емеспiн, ћџдай ендiгi жерде адасушылыћтан, кљн жарыћта кз алдымды мџнар басћаннан саћтасын» дейдi iшiнен Дќкенов. Содан берi Ќлекеѓ Хаћназарѕа ћарай тас атћанын ћойѕан, ћайта оѕан лаћтырылѕан тасты жолай ћаѕып тљсiрудiѓ де ќрекетiн жасаѕысы келген. Ол жнiнде џсаћ-тљйек мысал, дќлелдер де баршылыћ едi. Бiраћ тап ћазiр оны ойша тiзбектеп жатудыѓ ћажетi жоћ. Дќкенов осы отырыс љстiнде бiр тљрлi Жауар таѕдырынан секем ала бастады. Онысын жасырѕан да жоћ, жљзiнен ала ћџйын бiр кiрбiѓ жљгiртiп, Аућынбайѕа аныћтап бiр айтћаны. – Сен солай ксiлтiп отырсыѓ. «Таудай талап бергенше, бармаћтай баћ бер» деген ћазаћтыѓ сзi бар емес пе? Жауар сен айтћандай, таудай талапты арћалап кеткенмен, маѓдайыныѓ баѕы ћандай екенiн ћайдан бiлесiѓ? Аућынбай да сезгiр, Ќлекеѓнiѓ тљсiн бiрден танып: – Кљдiкке алып отырѕан бiр орайыѓыз бар ма? – дедi. – Бар емей немене? – Осыны айтты да, Ќлiпбай Дќкенов жџртты бiраз салѕыртты. – Ол ћандай кљдiк? – деп Аућынбай шыдамсыздыћ еттi. Жалпы осы кеште Аућынбайдыѓ мiнезi бџрынѕы з мiнезiне џћсамайтын едi. Тым алып-џшпалау. Сiрќ Ќлекеѓнiѓ мысы басћаннан да болар. Ќлiпбай ќлi де бiраз толѕанып барып жауап бердi: – Бiз оћыѕан кездегi оћудыѓ бќрi де тљзу, дџрыс оћу болатын. Ќлде оныѓ ћым-ћиѕаш болатын жерiне бiз жетпей ћайттыћ па бiлмеймiн. Жетпей ћайтсаћ, онда ќѓгiме басћа.

Бiз надан боп сiрдiк Иектегi саћалды. «Hнер жiгiт кркi» деп Ескермедiк маћалды. Ћџлпырып скен жас шптей, Жасспiрiм достарым, Сендерге бердiм батамды, – деген Ыбырай атамыздыѓ сиетiне ћџлаћ тљрiп, сусаѕан жылћы ћосынындай жолымызда кездескен кл ме, шалшыћ па, бџл ћайсысы деп таѓдаѕанымыз жоћ, ќйтеуiр бас ћойдыћ. Ћанѕанымызша ћандыћ. Бiраћ ќйтеуiр ол оћуда бiр тљзiк жол бар едi. Ал ћазiргi оћудыѓ ќуселесi басћа болып тџр. Жаѓа айттым ѕой, бiз оныѓ ћым-ћиѕаш болатын жерiне жетпей ћайттыћ па деп. Шынында солай шыѕар. Жетпей ћайтсаћ, таѕы айтамын, кешiрiм тiнемiн. Ћазiргi оћудан бiр байћайтыным – ћазiргi оћу бiр-бiрiмен атысћан, шабысћан оћу, бiрiн-бiрi жоћћа шыѕарып жатћан оћу. Жауар соныѓ ћай тобында кеттi. Жеѓетiн тобында ма, жоћ жеѓiлетiн тобында ма? Талабы таудай болар-ау, маѓдайдаѕы баѕы ћалай болар дегенiм содан едi. Жаѓа Курт Цихлердi кстите атап отырсыѓ, сол пќлеѓ буыны ћатпаѕан баланы бiрдемеге арандатып жљрмесiн. Ќлiпбай Дќкенов зiнiѓ кiшкентай туысћаны Жауардыѓ газетке маћала жазарлыћ нерi барын џмытћан жоћ. Бiр кезде зiн оћытып жљрген мџѕалiмдер туралы клдей маћаланы облыстыћ газетке сарт еткiзбеп пе едi? Оныѓ ќуселесi ћаншаѕа жетiп едi. Жќ, ол жай ќншейiн нќрсе? Ал кейiнгiсi ше. Ќлекеѓ оны да бiлмейдi емес. Осы Хаћназар зiнiѓ, Айтанныѓ, таѕы басћа сондаѕы бiраз дићаншылардыѓ атынан ћазiрде ел болып ћостап отырѕан жер ѓдеу жнiндегi баѕытћа ћарсы маћала жаздырѕан сџмдыѕын ћайда ћоярсыѓ. Иќ, ол маћала жарыћћа шыћћан жоћ. Ол љшiн жас бала Жауарѕа ешћандай кќкiр келген жоћ. Оныѓ таућыметiн Хаћназар з мойнымен ктердi. Ал бџл жолы Жауар сол Хаћназарды ћанжыѕасына байлап ќкетiп отырѕан жоћ ћой. Тљу алыста жљрiп, «ѕылым тасын кемiрген» ѓкей дљлейлердiѓ ортасында шiркейге џћсап ќлдекiмдердiѓ азу тiсiнiѓ арасында кетiп жљрмесiн. Ќлiпбай з сзiн iштей осылай ойша жалѕастырды. Иќ, iштей ѕана. Соѓѕысын сыртћа шыѕарѕан жоћ. Бiраћ кљдiгi шынында ћатты едi. Араѕа таѕы бiраз сздер араласты. Љй иесi тарапынан да бiраз ќѓгiмелер айтылды. Осында Дќкеновтермен бiрге ћонып

отырѕан бгде шаруашылыћ басшысы да ћарыздар ћалмайын дегендей аз-кем љлес ћосты. Ќѓгiменiѓ денi Дќкеновтi ћолпаштаумен аяћталады. Хаћназар есiмi манаѕыдан кейiн аталѕан жоћ. Басћаларѕа салса, ол кiсiнiѓ ћџлаѕын шулататын-аћ сќт едi, Дќкеновтiѓ ћабаѕын баћћан олар олай ћарай ат iзiн салуѕа батылдыћ етпедi. Бџл љрдiстi Дќкеновтiѓ зi бџзды. Ќлдебiр мезгiлде Аућынбайѕа бџрыла ћарап, тiл ћатты: – Хаћназар осы ќлгi екi ћабат љйiне кiрдi деп естiдiм ѕой. – Иќ, кiрдi, Ќлеке, кiрдi. – Аућынбай кптен кљткен сзi осы болѕанын жасыра алмаѕандай, ћопаѓдай ћозѕалаћтай жауап бердi. Ћияћ мџрты жыбырлап, шот маѓдайына згеше айћын реѓ кiргенi аныћ едi, тiптi пiскен еттей ћаракесектенген екi бетiнiѓ џшына дейiн бiр сљйкiмдiлiктi тауып алѕанѕа џћсайды. – Апыр-ай, ќ, екi ћабат љй дейсiздер! – Бџл сонда зiнiѓ жеке меншiк љйi ѕой. – Ол кiсiнiѓ семьясында ћанша кiсi бар едi зi. – Келiмдi-кетiмдi кiсiлерi кп деп салдырѕаны-ау, шамасы. Ќлiпбай мен Аућынбайдан басћалар Хаћназардыѓ iсiн ћџптаѕаны, иќ ћџптамаѕаны белгiсiз осы тектес ањылаѕануњiлеген одаѕай сздердi бiраз ойсыз тгiп алды. – Сол екi ћабат љй Хаћназардыѓ ћџтты ћонысы болып, игiлiгiне жараса ћџба-ћџп. Айѕай-шу, даѓѕазаны молайтып, басын шыр айналдыра ма деп ћорћам. Хаћназар аћылды адам ѕой. Адалдыѕы бiр басынан жќне асып жатыр, бiраћ тап осысы замана аѕымын, уаћыт шiркiннiѓ кедiр-бџдырын бiр аѓдамай ћалѕан жерi сияћты. Адам шiркiнде ћателiк болады-ау, бiраћ ћатенiѓ iрiсi, џсаѕы бар. Хаћназар џсаћ адам емес, ол не нќрсенiѓ де iрiсiне жармасады. Ћате жiберсе де оныѓ iрiсiне џрынатынныѓ зi. Тап осы жолѕы џрынысы тым ћатты болып кетпегей. Ћайдам, мен де ћасына жын-шайтаннан жолдас ерткен, крiпкелi бар адам емеспiн. Бiраћ бљйiрiмдi тљрткен бiр тљйткiл бар. Сол мазалай бередi. Ал ендеше! Ќлiпбай Дќкенов Аућынбайдыѓ тбесiнен жай тљсiргендей етiп, осылай сйлеп бердi. Тiптi Аућынбайдыѓ кз алды бџлдырлады ма, осыныѓ бќрiн айтып отырѕан Дќкеновтiѓ зi еместей де крiндi. Аућынбай Ќлекеѓнiѓ бџрынѕыдай Хаћназарѕа ћарсы ћасастыћ атаулыны бiржола тќрiк еткенiн бiлмеушi едi. Ћайдан бiлсiн, Ќлекеѓнiѓ кљнде ћасына ертiп жљрген љзеѓгiлес серiгi бџл емес ћой. Тiптi осы Ќлекеѓдi крмегенiне неше жыл болѕанын да Аућынбай аныћ есiне тљсiре алмас едi. Жаѓа ѕана жљзi жайнап сала берген Аућынбай ендi кљтпе-

ген жерден оппаѕа кездескендей алаћтап ћалды. Бџл Дќкеновтiѓ ћай ћыры? Хаћназарѕа деген ешћандай кпе-араздыѕы жоћ, мен бќрiн кешкенмiн, тiптi адам баласына деген алалыѕымды таппайсыѓ деген сыѓайын бiлдiру љшiн iз тастаѕаны ма? Аућынбай осыны Хаћназарѕа жеткiзсе, баћталастыѓ кзiн бiр сќт тџмшалауѕа жарар деген тљбiн ойлаѕан тљпсiз саясаттыѓ бiр бџрауы ма? Аућынбай солай сенделгенмен, сыр алдырмауѕа зiнен кљшћуат тапты. Ол Дќкеновтiѓ сзiне кп кљттiрмей жауап бердi: – Апыр-ау, зiѓiз айтћандай, Хаћаѓ да алды-артын ойлайтын адам ѕой. Ол љйдi салуѕа обкомныѓ зiнiѓ рџћсаты бар. Жќне Хаћаѓ ол љйдi зiне баспана љшiн салып отырѕан жоћ, ертеѓгi кљннiѓ ћамынан туѕан нќрсе деп тљсiнедi. Ол ертеѓгi кљнгi колхоздыѓ музейi. Жќне зiнiѓ музейi. Хаћаѓныѓ оннанмџннан жиѕан сыйлыћтары деген анау ескi љйiне симай кеткенiн з кзiмiзбен крiп жљрмiз. Жќне Хаћаѓ да ћу, бќрiн заѓдастырып ћойды деп естимiз. Hзiм лген кљнi бџл љй колхоз меншiгiне тегiн берiлсiн деген тiлхатын тиiстi орындарѕа тапсырып, тiркетiп ћойыпты. Ал ендеше, Ќлеке. – Оу, сонда зiм лген кљнi бала-шаѕам ћайда ћаѓѕырса, онда ћаѓѕырсын дегенi ме? – Бџл љй иесiнiѓ сџраѕы едi. – Апыр-ау, ендi Хаћаѓныѓ бала атаулыдан жалѕыз ћызы ѕана бар, ол дегенiѓ жат жџрттыћ. Сонда Хаћаѓ олай-бџлай бола кетсе, оныѓ ќйелi неше жерден ќулие болса да анадай љйде жалѕыз омалмайды ѕой. Тауып берер бiр ћуысты. Далада ћалдырмас. Дќкенов мырс-мырс кљлдi. Кљлкiсi бiр тљрлi суыћ. – Сендер бќрiн сонау арѕы кљнге апарып бiр-аћ таћайсыѓдар. Hлсек ћай-ћайсымыздыѓ да мќселемiз оп-оѓай шешiледi. Ал лмей тџрып басымыз ћор болса ше... – Ендi жџрттыѓ бќрi Дќкеновтiѓ аузына ћарап аѓырайысты. Бџл бiр салћын сыбысты естiп келiп отырѕан адамѕа џћсайды. Сзiнiѓ аяѕын iшiне жџтћан Дќкеновтi ешћайсысы асыћтыруѕа жоћ. Ашћараћ кѓiл ћанша ћамшылаѕанмен, сз тiзгiнi ћолында Дќкеновке ћайсысы «Ќй, жџмбаћтамай iшiѓдегiѓдi тезiрек аћтарсаѓшы» деп дiкектей алады. Еѓ дџрысы, сабыр саћтап, шыдап беру. – Обкомныѓ ћаѕазы бар дейсiѓ, Ќуке. Бiреудiѓ ћџптап, екiншi бiреудiѓ ћџстыратынын неге ойламаймыз? – Апыр-ау, ендi обком деген бiр мекеме ѕой. Дќкенов таѕы да мырс кљлдi. Кљлкiсi таѕы да суыћ. – Обкомда да адамдар iстейдi. Бiреудiѓ ћолымен от ксеп, сол от ксеген адамды сен бљйтiп ксемедiѓ деп жазѕырып, алѕашћы бџйрыћ берген адам су аяѕы ћџрдымѕа жiберсе ћайтесiѓ.

Сйтiп, берiлген ћаѕаз берiлмеген болып шыћса, не ол заѓсыздыћћа жатћызылса ћайтесiѓ? Аућынбай да, басћалар да мына сзден шынында шошыѕанѕа џћсады. – Оншалыћты заман бџзыла ћойѕан жоћ едi ѕой, Ќлеке. Дќкенов ендi мырс етiп кљлудi де артыћ санаѕандай. – Сiздер бџл жерде «су аяѕы ћџрдымѕа жiберу» дегендi дџрыс тљсiнiѓiздер. Кейбiр љлкен жерлердегi адамдардыѓ бiрiнбiрi «су аяѕы ћџрдымѕа жiберуi» бiр мекемеден екiншi мекемеге ауыстыра салуы деп те џѕылады. Жќне алѕашћы мекемесiне ћараѕанда соѓѕысы ќлдећайда майлы, бкселi шыѕуы да мљмкiн. – Џћтым, Ќлеке, ќйтеуiр оны сыртћа кз ћылу љшiн ѕана iстейдi десеѓiзшi. Ќрине, ендi зi бџйрыћ берiп, оны орындаѕан адамды шынында апарып тљрмеге жаппайды ѕой. Болмай бара жатса, ананыѓ да тiл-жаѕы бар ѕой. – Дџрыс айтасыѓ, Ќукем. Тек бџйрыћ берген адам ќмiсе з бџйрыѕыныѓ арты неге апарып соѕарын бiлмей тџрады деп жќне ойлама. – Сонда, Ќлеке, сiздiѓше бiздiѓ Хаћаѓды ќлдекiмдер екi ћабат љй салуѕа ќдейi айтаћтап, арандатћан ѕой. Солай ѕой. – Аућынбай бџл жолы тым ћызына сйледi. Тљптеп келгенде, мџныѓ з бастыѕы Хаћназарѕа жаны ашыѕан ештемесi жоћ, тек осы кеш бойы Ќлiпбай Дќкеновтiѓ астарлы сздерiнiѓ байыбына барам ба деп, аздап басы ауыра бастаѕан, мына ћызулыѕы соныѓ салдары едi. Сќл љздiктiрiп барып, Дќкенов таѕы бiр сџраћ ћойды: – Ол љй Хаћназардыѓ таза з ћаражатымен салынды ѕой. – Ана тыћылдаћ бас бухгалтер Айтыћтыѓ айтуынша, барлыћ шыѕынныѓ жетпiс процентi Хаћаѓныѓ таза з аћы-пџлы да, ћалѕан отыз процентi колхоздан алынѕан сода1 есебiнен телген. Айналдырып келгенде бќрi таза зiнiѓ ћаражатымен салынып отыр. – Айтса айтпаса да бџл Хаћаѓныѓ наѕыз азаматтыѕы екен. – Соншама ћыруар аћшаны шыѕын етiп, тљптiѓ тљбiнде оны колхоз меншiгiне ћалдырамын десе, мџны ендi ћалай асыра сйлесеѓ де жарасымы бџзылмайтын нќрсе-ау. – «Тегiн адам таз бола ма» деген. Халыћбергенов бќрiн адал жолмен, ќрi ойлап iстеп отыр ѕой. Hйтпесе Халыћбергенов бола ма? Дастарћан басындаѕы адамдар кз алдарындаѕы Дќкеновтi, оныѓ жаѓа ѕана айтћан кљдiктi сздерiн ћаперлерiне 1 С о д а – «ссуда» дегенi.

алмаѕандай, не бiржола џмытћандай осылай аћтарылып бердi. Арамыздаѕы бiр љлкен ћадiрлi ћонаѕымыз осы Дќкенов ћой, тап осы кеште бџл кiсiнiѓ кѓiлiн аулай тџрсаћ таѕымыздан тайып ћалмаспыз деген алѕашћы райларынан ћалай ћайтып ћалѕанын здерi де бiлмейдi, шамасы. Ќйтеуiр «Шџбар» колхозыныѓ бастыѕы Хаћназар Халыћбергеновтiѓ атаћ-даѓћына деген бiр ынтызарлыћ бџларды не сзге де бас шџлѕуѕа дайын, момаћан ќдеп саћтаѕан ћалыптарынан жаѓылдырып жiбергендей. Алаћ-жџлаћ етiп, Дќкеновтiѓ ћасћабаѕына алаѓдауды былай ћоя тџрып, тура ттесiнен тартып берiптi. Ќлiпбайдыѓ жљзiнде бџл сздердi жаћтырмаѕан шырай жќне бiлiнбедi. Екi ортада Аућынбай ѕана аѓ-таѓ кљйге џшырады. Алпысты алћымдаѕан Дќкенов кќрiлiктi ойлап, не нќрсеге де бейбiт кзбен ћарауѕа зiн даѕдыландыра бастаѕан екен деген ойѕа да ћалды. Ќѓгiме ауаны басћаѕа ауды. Бџлар ћонып отырѕан љйде электр шамы бiрде тым кљѓгiрттенiп кеттi. Сќлден соѓ ћайта жарыѕы молайып, жџрттыѓ кзi ашылды. Осыѕан байланысты Аућынбайдыѓ есiне бiр ќѓгiме тљстi. – Бiздiѓ жаћта ертеректе бiр шал болѕан. Мынау Ќлекеѓдер бiледi. Сол колхоздар iрiлендiрiлiп жатћан кезде ћайтыс болды-ау деймiн. Ой ол шалдыѓ ашуындай ашу еш жерде жоћ. Ћџлаѕыныѓ тљбiнен шыбын ызыѓдап тсе ту-талаћайы шыѕады ѕой. Кемпiрiн, баласын сабаѕанда айтпа, ай, олардыѓ да жаны сiрi, шалдыѓ ћаншама соћћысына шыдап бердi десеѓшi. Бiреудiѓ љйiнде ћонаћта отырсын, тiптi мейлi лiктiѓ садаћасына жиылѕан жџрттыѓ ортасында болсын, бiрдеѓе кѓiлiне жаћпады ма, саћалды басымен орнынан атып тџрады да, жнелiп бередi. Оныѓ неге кпелеп кеткенiн адам баласы бiлiп болмайды. Мейлiѓ артынан ћуып, аяѕына жыѕыл, бќрiбiр бетiнен ћайыра алмайсыѓ. Hз љйiнде отырса да сондай мiнезi џстап кетедi. Бiраћ ол љшiн артынан кресiнi кемпiрi, не баласы кредi. Сол шалдыѓ мына бiр ћызыѕын айтайын дегенiм ѕой. Ол зi «Шџбардыѓ» тљпкiлiктi ћазаѕы. Хаћназар «Шџбарѕа» электр жарыѕын басћамыздан бџрын сол елуiншi жылдыѓ алдында ќкелдi емес пе? Алѕашћы кезде оныѓ кљшi ћаншалыћты болды десеѓшi. Снiп-жанатын кезi кп. Бiр кљнi ќлгi шалдыѓ љйiнде де т*бедегi электр шамы бiресе сыѕырайып, бiресе ћайтадан жарыѕы молайып, онсыз да жетесiне жетiп отырѕан шалды мазаћ ћылѕандай ары-берi ћџбылып бiраз тџрып алыпты. Бџѕан ол шал ћалай шыдасын. – Оу, Ќуке, сенiѓ айтып отырѕанын, ќлгi Баћсыбек шал ѕой.

– Иќ, Ќлеке, Баћсыбек шал, Баћсыбек. – Е, Баћсыбек деп атын атап айтпайсыѓ ба ол сыѕырдыѓ, ћайынатаѓ болса да, – деп Дќкенов жамбастап жатћан жерiнен атып тџрды. Ћысыѓћы кздерiнде кљлкi ойнап, ћалжыѓкй ѓмен Аућынбайдыѓ айтпаћ ќѓгiмесiн зiнiѓ де еске тљсiргенiн бiлдiрiп, бiраћ сонда да сз желiсiн бџзѕысы келмей ћџныѕа тыѓдады. – Е, сол Баћсыбек, Баћаѓ, тбедегi электр шамыныѓ мынадай мазаѕына кнгенше, тыныш лгенiн артыћ санамай ма? Ћолына љлкен аћ таяѕын алып «Жетi атаѓныѓ крiн џрайын», «зќузатыѓды џрайын» деп, зiнiѓ сыр мiнез кршiћолаѓдарыныѓ бiрiн балаѕаттаѕандай бiраз аузыныѓ нќрiн армансыз тгедi-ау. Бiраћ ол сздердiѓ бiрiне де тбедегi сыѕырайѕан пќле ћыѓћ демесе керек. Бџл шалдыѓ жынын одан ќрi келтiредi. Аћыры, не керек, Баћсыбектiѓ шыдамы осыѕан ѕана жетедi, ћолындаѕы аћ таяћпен снiп-жанѕан электр лампасын сарт еткiзiп џрады-ау келiп... О одан арѕысын сџрама ендi. Бџл ќѓгiмеге љй iшiндегiлер тегiс кљлдi. – Сен, ол ћаћпастыѓ ќлгi терi шалбарѕа байланысты ќѓгiмесiн айтсаѓшы онан да, – дедi Дќкенов. Аућынбай оны да айтты: – Баћсыбек шал сондай ћырсыћ болѕанмен, кемпiрi маѓдайына бiткен адам едi. Ќйелдердiѓ ћолынан келетiн ћырыћ тљрлi нер болса, Баћаѓныѓ кемпiрi соныѓ бќрiн iстей бiлетiн. Бiр кљнi кемпiрi жаћсылап, бiрнеше терi илеп, шалына шалбар тiкпей ме? Аныћ есiмде жоћ, соныѓ балаѕында ма, ќйтеуiр бiр жерiнде шалѕа жаћпаѕан бiрдеме болады. Егер шал оны ашып айтса, кемпiрi оны тљзеп-аћ жiберетiн екен. Кемпiрiнiѓ ойында ештеме жоћ, бiр уаћытта далаѕа шыћса, Баћсыбек ћаћпас ќлгi шалбарды жаѓѕырыћтыѓ љстiне ћойып, шаппа шотпен бауырсаћтай-бауырсаћтай етiп турап отыр дейдi. – Љй iшiнде таѕы ћыран-топан кљлкi болды. Дќкеновтiѓ де осы жолы екi езуi екi ћџлаѕына жеттi-ау. Молынан жеттi. – Сiздер кљлесiздер, – дедi Аућынбай ќѓгiмесiн тамамдай алмай. – Мџны крген кршi-ћолаѓныѓ ќйелдерi жылапты. «Мына жарыћтыћћа не болды? Жеѓешем ћалай нерiн салып мына терiлердi илеп едi, шалбарды ћалай iсмерлiкпен тiгiп едi, џнатпаѕан жерi болса айтпай ма, жеѓешем жндейтiн едi ѕой, лiге жан бiтiре алмайды, басћаныѓ бќрi бџл кiсiнiѓ ћолынан келетiн едi ѕой» десiптi. Бџдан кейiн Дќкеновтер ћонып отырѕан љйде тек ћана кљлкiлi, кѓiлдi ќѓгiмелер айтылды.

Тек џйћыѕа жатћанда ѕана жаѓаѕы Баћсыбек шалѕа байланысты ќѓгiмелерден ткен адамдар, ткен мiр есiне тљсiп, Дќкеновтi уайым басты. Ќр кездегi пќни тiршiлiк, колхоздарды iрiлендiру жќне одан кейiнгi кезеѓдердегi Хаћназармен баћастыћ, басћа да џсаћ-тљйек дљниелiктер бљйiрiн шанышћылай бердi. Жаћсылыћтыѓ да, жамандыћтыѓ да бiр де бiр тљйiрiн жадынан шыѕармау – Ќлiпбай Дќкеновтiѓ бiр ерекшелiгi емес пе. Ћасиетi десеѓ де келедi. Ертеѓiне бџлар ерте тџрды. Шай да ерте iшiлдi. Ќлiпбай мен Аућынбай жылћы ћамалѕан базѕа келгенде, мџндаѕы ћићу тiптен таѓ бозынан басталса керек, ѓештерi жыртыла айѕайлаѕан жылћышылардыѓ даусынан тiптен ћџлаћ тџнады. Тбесi ашыћ, талдан тоћылѕан љлкен жаздыћ ћораныѓ iшiнде бес жљз ћаралы нелер бiр сќйгљлiктер жоталары жылтылдап, ары-берi љркiп, сынапша сырѕып жљр. Заты асыл немелер шынында сџлу келедi. Дќкеновтер жаяу-жалпылап жаћындай бергенде ћораныѓ сыртынан бiр ккорайлыћ жылћышы бџларѕа ћарай астындаѕы атын борбайлата шаппасы бар ма? Аућынбай «мынау бiздi атына таптатып кетер ме екен» деп те шошыѕан. Бiраћ тiзгiнге мыћты неме екен, осы таѓ бозында-аћ етi ћызып алѕан торћасћаныѓ темiр ауыздыћтан езуi жырылып, мойны ћайрылып тљсердей болып, Дќкеновтерге жеткен тџста-аћ трт таѕандап, мџзѕа тайѕанаћтаѕандай тапыраћтап тоћтай ћалды. – Ой, Ќлеке, мынау керемет! – деп, ат љстiндегi шашы ћысћа ћырћылѕан, ћара ѓдi, екi-љш кљннен берi џстара тимеген саћал-мџртыныѓ скенi да аса бiлiнбейтiн, желеѓ жiгiт бiрден дауыстады: – Шетiнен бiр су жџћпас бестi мен днендер. Бiздiѓ «Ккорайдыѓ» адамдарыныѓ мына биелердiѓ зi тљгiл ћылы тигендерi бiр марћаятын болды. – Ќй, тап осыны маѕан баянда деп бiреу саѕан арнайы тапсырма бердi ме? Бар ана шаруаны тездетiѓдер онан да! – Дќкенов сљйiншi сџраѕандай, жеткен жылћышыны табан астында ћатты сгiп тастады. Бiраћ колхоз бастыѕыныѓ кепкен таяћтай ћатћыл сзiн жанына ауыр алатын ол емес екен, ќлi де сол ћыры сынбаѕан кѓiлдi жљзбен торћасћасыныѓ басын шџѕыл бџрып алып, керi ћарай шапты. Аућынбайдыѓ к*зi алаћандай болды. – Ќлеке-ау, мына жiгiтiѓiздiѓ айтып тџрѕан биесi несi, сiздер бие алуѕа келiп пе едiѓiздер? Айѕыр емес пе бќрiмiздiѓ де алатынымыз? – дедi.

– Ой, Ќукешiм-ау, тiршiлiкке керек болар деп, итшiлеп онысын да, мџнысын да ћамтып жатћанымыз ѕой, не дљниенi кшiрiп кетер дейсiѓ. Жеке меншiгiнде жаћсы бие џстаѕысы келген кейбiреулердiѓ тiнiшi бар дегендей. – Осыны айтћасын, Дќкеновтiѓ жљзi кљрт суытып кеттi. Домбыѕып iсiп, ћарайѕан реѓ мљлдем жеѓiп алѕандай. Бџл Аућынбаймен ендiгi ќѓгiменi шорт љзiп, бетiн аулаћ салѕанына да џћсады. Аућынбай да солай тљсiндi. Сосын да екiленген кѓiлiн сап тыйды. Аућынбай љшiн наѕыз таѓырћайтын шаћ алда екен. Дќкенов мынау жылћы ћосындарынан жетпiс биенi блiп айдады. Бiр де бiр айѕыр алѕан жоћ. Осыныѓ аныћ-ћаныѕын з жiгiттерiнен естiгенде Аућынбайдыѓ кзi тiптi шарасынан шыћты. Бџлар екi айѕырды таѓдап алѕанша, Дќкеновтiѓ жiгiттерi де жетпiс биенi блiп ќкеттi. Аузын ашып, аћситып, тiсiн санап жататын емес, бiрiнен-бiрi ткен ѓкей сџлу сќйгљлiктi топтап айдап, кз млшермен сыннан ткiзедi де, здерi алатын малдыѓ санатына ћоса салады. Iшiндегi жаћпаѕан бiрен-саранын ћџрыћпен ћаћпайлап ћайта ћуып тастайды. Бџл аса џзаћћа созылатын жџмыс емес едi. Ал Аућынбайлар здерi алатын екi айѕырды џзаћ таѓдады. Келiсiм-тџрпатына жан-жаћтан љѓiлiсiп, мал таѓдаѕаннан грi бџлар мынау асыл тџћымды жануарларѕа сљйсiнiп, мейiр ћандыру љшiн келген жандарѕа џћсап кеттi. Мана таѓертеѓгiсiн Дќкенов жылћышысыныѓ сљйiншi сџраѕандай алып-џшып бџларѕа ћарай шауып жетуiнiѓ мќнiн Аућынбай ендi ѕана тљсiндi. Бiрте-бiрте сол жiгiттiѓ халiне зi де џшырайтын секiлдi. Бiраћ мџныѓ шауып баратын адамы жоћ. Хаћназар болса да алыста. Жылћы баласына, оныѓ мљше-мљшесiне ћатысты теѓеу сздер ћазаћтан артылѕан ба? «Мойыныѓ аћћу ћаздай иiледi» дейдi. Мџны ћазаћ ћызѕа емес, жылћыѕа арнап айтћан шыѕар дейдi iшiнен Аућынбай. Не тiптi «ћаз мойын ћара тџлпар» деген де бар ѕой. Ќне, ана бiр кк айѕырды ћарашы. Басын шџлѕи, сала ћџлаш џзын мойнын тмен игенде аћћу, ћаздыѓ тура зi емей немене. Астаудай омырау да осынiкi. Ћазаћ жылћыѕа арнап не балама айтса, осы блек ћоршаудаѕы айѕырлардыѓ ќрћайсысы соныѓ бќрiн бiр зiне жиып, љстi-басына жапсырып алѕандай. Жерге тiк ћадалып тљскендей, алдыѓѕы екi аяѕыныѓ жiлiншiктерi де ќлдебiр аћын-жыраулардан мадаћтау сз кљтiп тџрѕандай. Ќлде Аућынбайдыѓ з к*кiрегi кљмбiрлегiсi келе ме? Аућынбай бџл айѕырларѕа ћатты ћызыћты. Тiптi бќрiн тас-

тап, жылћы баѕып кетсем ћайтедi деген де ой келдi басына. Ќйтеуiр ата-бабасынан ћалѕан ћанында бар осы тљлiкке деген ћџмарлыћ ћалай да ћатты оянды. «Таѓдаѕан тазѕа жолыѕады» деген. Hстiп жљрiп, ќрћайсысына бiр кзiм сљрiнiп, ћара басып ћайдаѕы бiр сџрћайына жолыћпайын. Ќрi ћымбатћа келетiн неме, оным љшiн Хаћназар басымнан сипай ћоймас» деп, Аућынбай тез бойын жиып алды. Аћыры бџлар здерiне аса шоћтыћты крiнген ћос айѕырды ћџрыћтап алып шыћты. «Неше соћыр болсаћ та дџрыс таѓдаѕан шыѕармыз» дестi бiр-бiрiне. Ал ендi бџл «Ћызылаѕаштан» сонау Талдыћорѕаннан арѕы «Шџбарѕа» дейiн жљз елу шаћырымѕа жуыћ. Мџнда салт бастары ара ћонып жеткен Аућынбайлар, мынау ћџрыћ тимеген асау айѕырлармен ол ауылдыѓ ћай заманда ћарасын крмек. Осыны ойласћан Аућынбайдыѓ ћасындаѕы Ћаяз жќне екiншi жiгiт ћосылып, бџѕан аћыл салды: – Ќуке, «Ккорайдыѓ» жылћыларына ћосып жiберсек ћайтедi. Hзi ыршып тџрѕан малды жетекке алѕаннан грi айдап барѕан ќлдећайда жеѓiл. Hйтсек тiптi бiр-аћ кљнде ауылдыѓ љстiнен шыѕамыз. Жаћындай бере блiп алуымыз ћиын емес ћой. Аућынбай осы тiнiштi Дќкеновке жеткiздi. Не ћџдай џрѕанын кiм бiлсiн Ќлекеѓ бџѕан ћарсы болды. – Ћалыѓ биенiѓ ортасына екi айѕырды жiберiп, бiрiнiѓ маѓдайы жарылып, бiрiнiѓ кзi шыѕып, шат-шќлекейлессе таѕы да сау басћа саћина тiлеп алѕанымыз ѕой. Ќрћайсымыз з малымызѕа блек ие болайыћ та осы бастан. Сонымен, бџлар блек кеттi. Аућынбай ћасындаѕы жiгiттердiѓ астындаѕы жљрiске жоћ болѕанмен, тiрсегi жуан мыћты жылћы тџћымдарынан едi. Осылай шыѕарда бџларды ќдейi таѓдап мiнiскен. Сол таѓдаудыѓ пайдасын бџлар ендi кргендей. Екi асау айѕырды екi ћабат етiп ноћталап, ќрi мойындарына ћыл шылбырды ћоса салып, здерi мiнген жылћыныѓ мойнына байлады. Ћос ноћтаѕа тiзгiн еткен љшiншi ћыл шылбырды жiгiттер ћолдарына џстады. Сйтiп, екi жiгiт екi айѕырѕа ие болып, Аућынбай зi басшы – љшеуi ќупiрiмдеп жљрiп бердi. Жолдыѓ алѕашћы кљнiнде ѕана бљйтiп ћолды болып крмеген асаулар бастыћпай аз-кем ћиѕылыћ салѕанмен, екiншi кљнiнде Аућынбайлар мiнген жылћылардан ћалыспай сар желiске салып отырды. Хаћназар бџл айѕырларды кргенде ћатты сљйсiнiп, Аућынбайѕа деген ризашылыѕында шек ћалмады.

– Ќукешiм, – деп, ћџшаћтап арћасынан ћаћты. Хаћназарда бџлайша аћтарыла кѓiл бiлдiру сирек кездесетiн ћџбылыс ћой. Ал мынадай ћызылша деген негiзгi даћылдыѓ жайы болмай ћурап жатћан жаѕдайда тiптен таѓ ћаларлыћ нќрсе. Ћаязѕа, оныѓ ћасындаѕы жiгiтке де жылы лебiз бiлдiрдi. «Ккорай» колхозыныѓ бастыѕы Ќлiпбай Дќкеновтiѓ бiр топ жылћышыѕа зi бас болып келiп, асыл тџћымды жетпiс биенi айдатып ќкеткенiн Аућынбай сол Хаћназармен алѕаш жљз крiскен жерде айтып салѕан едi. Ендi ћайтсiн неше жерден бiтеу жаралсаѓ да бџл адамныѓ iшiне сиятын жаѓалыћ емес ћой. Мџны естiген Хаћназар ћалпаћтай тљсе жаздады: – Жетпiс бие! – деп ќлдекiмге ашумен айѕайлаѕандай онсыз да кљркiреуiк Хаћаѓныѓ даусы бџл жолы тiптен тосын шыћты. – Иќ, жетпiс бие! – деп Аућынбай да мiз баћпастан сзiн ћайталады. – Апыр-ау, асыл тџћымды екi айѕырдыѓ ћџны мынадай. Ал жетпiс бие бiз бiлетiн «Ккорай» колхозыныѓ бар табысыныѓ жартысын опырып кетпей ме? Бџл сџраћћа Аућынбай да жауап таба алмады. Уаћыт кешћџрым едi. Хаћназар тап бџл кљнi Аућынбайды ћасынан тастаѕысы жоћ. Аућынбай сол кљнi кешкi асты Хаћназардыѓ екi ћабат ќдемi љйiнiѓ трiнде отырып iштi. Љстiѓгi екi блме мен астыѓѕы бiр блменi ѕана Кљнес з шамасынша жаћсы жасаулап ћойыпты. Басћалары боянѕан, сырланѕан кљйiнде бос тџр. Алѕаш кiрген бетте асыћпай бќрiн аралап крген Аућынбай маѓдайына ќлдебiр блек салтанаттылыћтыѓ лебi ескендей екi кљнгi ат љстi жљрiстен шаршаѕанын џмытып, бойы жеѓiлейiп сала бергенге џћсады. Ќрi бiр жайдан Хаћназардыѓ зiне деген ризашылыѕы, блек ыћыласы да ћосымша ќсер еттi ме кiм бiлсiн. Ќлде осы љйдiѓ алѕаш нџсћасын сызѕан адамныѓ бiлгiрлiгiн танып, тiптi солай деп айћын танымаса да сондай бiр нер атаулыныѓ бiр туындысы мџныѓ кзiн з сићырыныѓ кџпиясына ћарай ћол бџлѕап шаћырып, жаћын тартып, ћѓiл сарайын ћоса ашып жiбердi ме, ќйтеуiр Аућынбайдыѓ ќлдећашан ћасаѓ болѕан жаны, жљрегi тап бљгiнгi кештегiдей кеѓшiлiктi, жљрек ћуанышын тљйсiнбегенiне сан жылдардыѓ жљзi болып едi. Кiмге *тiрiк, кiмге рас, ол солай. Бiреудiѓ жљрегi ћан жыласа, екiншi адамныѓ одан жаны шыћпайды, шыћпай ћалсын-ау, тiптi сезбейдi де ѕой. Мiне, ќманда адам мен адамныѓ арасында ор болып жататын нќрсе

осындай сезбеушiлiк ћой. Ал сезуге деген ыћыласћа келсек оныѓ тркiнi басћа. Бљгiн Хаћназардыѓ iргетасы ћаланбай-аћ талайдыѓ аузындаѕы жырына айналѕан жаѓа екi ћабат љйiнде жџмаћтыѓ трiнде отырѕандай шалћыѕан Аућынбайдыѓ кѓiлiн жомарт пейiлдi оћырман дџрыс тљсiнсiн. Аћылдасуѕа керек болар деп Хаћназар бас бухгалтер мен бас зоотехниктi де шаћыртты. Еденге, ћалыѓ киiз љстiне жайылѕан кеѓ, ќрi мол дастарћанныѓ еѓ алдымен Аућынбай ћџрметi љшiн екенi Хаћназардыѓ да, тiптi ер адамдардыѓ арасындаѕы астарлы ќѓгiмеге, саясатћа кп ден ћоя бермейтiн ћарабайыр мiнездi Кљнестiѓ де ћасы-ћабаѕынан тайѕа таѓба басћандай аныћ едi. Сосын да Айтыћ пен Ян кп тменшiктеѓкiреп отырды. Негiзiнде Хаћназар мен Аућынбайдыѓ аузына ћарасады, айтса тек аса керекау деген жерде ѕана ћыстырма сздердi ћосады. Бас бухгалтер Айтыћ ќрћашан з ћадiрiн бiлетiн адам ѕой, сосын да оныѓ бџлайша тiзгiн тартып отыруы бiраз iшкi тегеурiнiн сарп ететiнi даусыз. Ћазiр де солай едi. Ал Ян ћанша айтћанмен немiс, оћыѕандыѕы, тќрбиелiлiгi жќне бар, бiрнеше адамныѓ бас ћосћан жерiнде сзден љстемдiк алсам дейтiн мiнез о бастан жоћ. Бџл жаѕына келгенде аѕасы Курт Цихлермен тура ћџйып ћойѕандай џћсастыѕы бар едi. Ал тљртљсiндегi екi туып бiр ћалѕанѕа лайыћ ортаћ белгiлерi зiнше ќѓгiме. Кљнес ыћыласпен ћџйѕан кљреѓ ћызыл шайдан бода-бода болып терлеген Аућынбай бiрiншi кезекте «Ћызылаѕаш» жылћы заводы директорыныѓ љйiнде Ќлiпбай Дќкеновпен болѕан ќѓгiменi бљге-шiгесiне дейiн ћалдырмай тљгел айтып шыћты. Жќне асыћпай айтты. Џзаћ жолдан ћатты ћаталап келгенде бiр самауыр шайды бiр-аћ тѓкеретiн Аућынбайдыѓ ежелгi салты едi. Бљгiн де сйттi. «Колхоз бастыѕыныѓ љйiнде отырмын-ау, сќл ћанаѕат етейiншi» деген ой бџѕан кiрiп те шыћћан жоћ. Кљнес самауырдаѕы суды екiншi рет еселегенде де Аућынбайдыѓ шлi ћанѕан жоћ, ќѓгiмесi де таусылѕан жоћ едi. Ќукеѓ шынында да бџл жолы ћатты шешiлдi. Ќлiпбайдыѓ не жайды сџраѕанын, зiнiѓ ћалай жауап бергенiн бќрiн сап-сабымен, орын-орнымен ќдемi жырдай етiп, нџсћасын бџзбай жеткiздi. Ештеменi боямалаѕан жоћ. Hз пайдасына ћарай бiр сздiѓ де ѓiн згерткен жоћ. Аућынбай ќрине, бџл жерде бiр сзiм жалѕан шыћса, кейiн оны ауданда, облыста жиi тоћайласып ћалатын Дќкеновтен басћаша естiсе, не онымен ќлдећалай бџрћ еткен кикiлжiѓ,

пiкiр таласы љстiнде Хаћназар Аућынбай айтћан сол бiр заѓсыз туѕан, тљбi шикi сзге сљйенiп, жоћ нќрсенiѓ шиiн шыѕарып алса, мџныѓ ескi баћталасыныѓ алдында мыћтап тџрып туын жыѕып аларын ескерiп, ћатты саћтанды. Ондайды кешiретiн Хаћназар бар ма едi. Ашыћ кљнде адастырѕан Аућынбайдыѓ суайттыѕын мџныѓ з мойнына ќкеп, ћыл бџрау ѕып салмай ма? Бала емес, шаѕа емес, Аућынбайдыѓ да саћалы сапсиѕан шаѕы ѕой (ћырма саћал заман да оны жасыруѕа ыѓѕай берiп тџрѕан жоћ). Сйте тџра, жоћ нќрседен абыройдан айрылу, екi тљйе жанасса ортасында летiн бiр шыбынныѓ кебiн кию бџѕан ћалай да ендiгi кљнде жараспайды. Ћайсысыныѓ тi жарылсын мейлi, Аућынбай тек шындыћты айтады. Ал олардыѓ здерi мџныѓ сзiнiѓ ѓiн айналдырып жатса, онда Аућынбай «е, мынау Хаћаѓ екен ѕой, не Ќлекеѓ екен ѕой» демейдi, бiлек сыбанып шайћасћа тљседi. Адалдыћты жаћтас еткен адам ћайраттыраћ келедi, Аућынбай оны бiлмейдi емес. Дќкеновтiѓ зiнiѓ бџрынѕы ќйелi Аршагљл жайын сџраѕанын бiр алуан ќѓгiме еттi. Ал Мќскеуге оћуѕа кеткен жас бала Жауар жайына ћатысты Ќлекеѓнiѓ ћатты толѕанѕанына келгенде Аућынбай сќл-пќл ћиналды. Ћиналѕаны Дќкеновтiѓ арѕы тљкпiрiндегiнi зiнiѓ де алаћандаѕыдай айћын тљсiне алмауынан едi. Замана аѕымы, бљгiнгi ѕылым жайындаѕы пайымдауларын ћаз ћалпында жеткiздi-аћ, бiраћ ол сздi з тарапынан тиянаћтауѕа келгенде Аућынбай тым шарасыздыћ еттi. Ћатты ћысыла-ћымтырыла сйлеп, осы жаѕдайдан шыѕудыѓ жолын таппай ћиналѕаны бет-жљзiнен, тџла бойындаѕы орынсыз ћозѕалыстан аѓѕарылып-аћ ћалды. Кљнес ћџйѕан, Хаћназар з ћолымен ќперiп отырѕан шайдан бiр терлесе, осы ћиналыстан екiншi бiр ащы терi жќне алынѕандай едi. Хаћназар з љйiнде ќлдекiмнiѓ кесесiн ќперiп ыћылас крсетсе, ол адамды, ол адамныѓ сзiн љлкен бiр iспен байланыстыруѕа болады деген љмiтiнiѓ, љмiтiнiѓ ѕана емес-ау ныћ сенiмiнiѓ оянѕаны жн деп баѕалаѕан дџрыс. Айтыћ пен Ян ол жаѕынан хабарсыз емес. Ал Хаћаѓныѓ Аућынбайѕа деген бљгiнгi ыћыласын бџлар мљлдем блек баѕалады. Ќѓгiмеге ћатты ден ћойѕаны сонша, кей сќттерде Хаћназар Аућынбайдыѓ босаѕан кесесiн, не оѕан ћарай Кљнес џсынѕан кесенi байћамай да ћалып отырды. Бiраћ Хаћназар ыћыласыныѓ бос ћуыстанып ћалѕан бџл тџстарын толтырып жiберуге Айтыћ пен Ян ќзiр едi. Олар мџндай шаћтарда лып етiп, орындарынан тiзерлей ктерiлiп, Аућынбайдыѓ кесесiне ћол жалѕап жiбередi.

Дќкеновтiѓ «Жауар аћылды бала-ау, сонда да оћуѕа кетер алдында менiѓ алдымнан туге аћылы жетпедi» деген Аућынбайдыѓ з ойынша те орынды крiнген сзiн де џмытћан жоћ. Ал шешесi Саѕиланыѓ «сйт» деп оѕан аћыл салмаѕанына наразылыћ бiлдiргенiн жасырып ћалды. Жалпы осы шай љстiнде Саѕила есiмiн ѕана атамады. Тљйенiѓ жарты етiндей болып отырѕан Кљнестi бљлдiрiп алармын деп ћорыћты, жќне де зiмнiѓ бiлiмсiздiгiм болар деп, ол жаћтан аулаћ ћашты. Тек шайдан кейiн желiнетiн еттiѓ алдындаѕы љзiлiске шыћћанда ѕана Дќкеновтiѓ Саѕила жайын сџраѕанын Хаћназардыѓ ћџлаѕына ћџпиялай сыбырлады. Hзiнiѓ берген жауабын да солай жеткiздi. Мџныѓ бќрi з алдына, Хаћназар Ќлiпбайдыѓ Жауар жайындаѕы толѕанысына џзаћ кѓiл блдi. Ќттеѓ, Курт Цихлердiѓ жоѕын ћарашы, осыныѓ мќнiн талдап беру соныѓ ѕана ћолынан келетiн сияћты. «Мамандыѕыѓ басћа болѕанмен, сен де оћыѕан адамсыѓ ѕой, сен не айтасыѓ» дегендей Ян Цихлерге ћарап едi, ол мќз-мейрам боп кљлiп жауап бердi. Оныѓ кѓiлдi кљлкiсiнен еѓ алдымен Кљнес жеѓiлейiп сала бергендей. Жауар туралы ќѓгiмеге бџл да барынша ћџлаћ тiккен. Шындыѕында бџл кљндерi Кљнес кѓiлсiз емес едi. Мынау хан ордасындай оћшау жаѓа љйге кiргендерi з алдына. Бџлар кiргелi ћаншама кемпiрлер, кексе ќйелдер ћџрт пен кќмпиттен шашу шашып шыћты. Айтћан тiлек сздерiнiѓ здерi ћандай десеѓшi, Кљнеске уыс-уыс алтын џсынѕаннан бiр былай емес. Тегiнде Кљнесте ћомаѕайлыћ жоћ. Байыѕан љстiне байысам дейтiн ашћараћ кѓiл мџнда мiрде атой берген емес, барѕа ћанаѕат тџтуды ерте даѕды еткен. Бџл мљмкiн Хаћназардан сiѓген ќдет шыѕар, сыныћтан згенiѓ бќрi жџѕады деп ћазаћ тегiн айтпаѕан ѕой. Сондыћтан да Кљнес љшiн екi ћабат љйдiѓ еденiне шашылѕан ћџрт пен кќмпит, ћџт-береке тiлеген бiр ауыз сз дљниедегi бар ризыћ пен ћызыћтыѓ зi десе де болѕандай. Артыѕыныѓ керегi жоћ. Ал Хаћаѓмен љзеѓгiлес колхоз басалћасыныѓ мљшелерi шашу шашпаћ тљгiл бџл љйдi ќлi дџрыстап крген де жоћ. Кљнес ол жайды кќперiне алмайды. Ћалай алсын, биылѕы ћант ћызылшасыныѓ шыѕымдылыѕы бќрiн мазасыздандырып, мџрындарынан су кетiп жљр ѕой. Тап мынадай жџрттан блек оћшау, екi ћабат љйге кiрген жылы Хаћназарды ћџдай абыройсыздыћтан саћтаса екен дейдi. Соѓѕы кљндерi ара-тџра ћџдайѕа арнап айтып ћоятын бiр тiлегi осы. Бiраћ ол да шындыѕына басса тљбi, тркiнi басћа дљние, басћа ќлем ѕой. Бiр жнi табылар. Хаћназар тегiн Хаћназар болып жаратылѕан жан емес. Тап

биыл пайѕамбардыѓ зџлпыћары тбелерiнен тнiп тџрса да бџлар бiр амалын тауып, бас ћорѕап шыѕар, ертеден ћара кешке дейiн текке сандалып жљр дейсiѓ бе? Кљнестiѓ тап содан ќзiрге кѓiлiне ћаяу тљсiп жатћан жоћ. Ћайта з ћызыѕы зiмен; кљннен-кљнге дариясы тасып, айдыны асып, љлкен бiр шоћыѕа ктерiлгенiн тљйсiнедi. Ћарапайым колхозшы ќйелдермен бiрге ебiл-себiлi шыѕып, ћызылша шптеп жљрсе де солай. Iшiн оттыѓ ћызуы кернегендей, Кљнестегi ктерiѓкi кѓiлдi одан ќрi љстемелей тљсетiн таѕы бiр жаѕдай Алматыѕа оћуѕа кеткен ћызы Хансарадан осы бљгiндер хат келген. Алѕашћы екi пќннiѓ екеуiн де беске тапсырыпты. Жќне Хансараныѓ жазѕан жазуы бойынша, бџл негiзгi пќндер болса керек. Ал Мќскеуге кеткен Жауардан «бардым, жеттiм» деген алѕашћы хабардан соѓ ешћандай сыбыс естiлмей кеттi. Шешесi Саѕиланыѓ бџл кљнде шыѕарѕа жаны жоћ. Бљгiнгi кеште Кљнес Жауарѕа ћатысты ќѓгiмеге ћатты ћџлаћ тљретiнi оныѓ здерiне болашаћ кљйеу бала екенiне сенiмi мол едi. Бџлардыѓ алтындай Хансарасы тџрѕанда Мќскеу тљгiл, одан арыда болсын, оныѓ басын басћа ешкiм айналдырып кете ћоймас деп ойлайды. Сйтсе де, ќлдебiр шашты албасты ол баланыѓ кѓiлiн бџзбасын деген тiлеуi де iшiн тескiлегенiне бiраз болѕан. Тек ол баладан неге соѓѕы кезде хат љзiлдi? Ќрi Ќлiпбай Дќкенов сияћты љлкен адам неге ол баланыѓ оћуы жнiнде соншама дљдќмал сздер айтады? Осы жаѕына басы жетпей сенделгендiктен, Ян Цихлердiѓ кѓiлдi кљлкiсiнен бiр таяныш тапћысы келiп, ћџлай тыѓдады: Ян Цихлердiѓ сзi: – Дќкеновтiѓ ол баланы оћуѕа тљсу љшiн емес, тура кандидаттыћ, тiптi докторлыћ диссертация ћорѕауѕа кеткендей тљсiнгенi несi? Ол бала бар болѕаны оћуѕа тљсу љшiн кеттi ѕой. Оћуѕа тљсу љшiн! Егер оћуѕа тљссе, ондаѕы оћытушылар ћџрамы оѕан здерi ћалаѕан баѕытта бiлiм бередi, басћа жаћћа мойын бџрѕызбайды. – Жоћ, сен мынаны айтшы, – деп ћызып алѕан Аућынбай оныѓ сзiн блдi. – Раймолдыш сенiѓ аѕаѓ. Сенiѓ аѕаѓ жнiнде бiз ешћандай жамандыћ ойламаймыз. Ол осы колхоздыѓ бiр тiрегi, мына Хаћаѓныѓ оѓ ћолы. Ал Ќлiпбай Дќкенов те оћыѕан адам. Ол сонау соѕыстыѓ алдында, тiптi одан бiраз жыл бџрын комвузды бiтiрген адам. Мiне, сол адам неге Раймолдыштыѓ Жауарѕа арћалатып жiберген ћаѕаздарынан ћауiптенедi. Имандай шыным, Ќлекеѓ тап бџл жолы

ќлдекiмдерге кз ћылу љшiн тiрiк ыѓыранысћа басћан жоћ, iшiндегi жанды жарасы ашылып кеткенiн, мен де бала емеспiн ѕой, аныћ байћадым. Осы байћаѕаным тiрiк болса, екi кзiм су ћараѓѕы соћыр болсын! Ян Цихлер бџѕан да кљлiп жауап бердi. Москвадаѕы Тимирязев атындаѕы Академия бљкiл елiмiз бойынша ауыл шаруашылыѕы мамандарын даярлайтын еѓ жоѕары орталыћ оћу орны. Басћа оћу орындарынан оныѓ шоћтыѕы ќлдећайда биiк. Оѕан тљсемiн деген ќрбiр абитуриенттен мынау топыраћ, сiмдiк атаулы жайында ерекше тљсiнiк талап етiледi. Бас агроном осындай тљсiнiктермен ѕана Жауардыѓ ћойны-ћонышын толтырып жiбердi. Бљгiнгi жер кљтiмi жайлы аѕымѕа, саясатћа ћарсы топыраћ шаш деген жерi жоћ. Тiптi топыраћ шашћан кљнде де жас бала Жауарѕа одан кќкiр келмейдi. Ћайта бџл iлiмге деген оныѓ зiндiк кзћарасы, ыћыласы барын танып, мџѕалiмдер оны Академия ћабырѕасына ћарай тартпай ма? Сйтiп, ол баланыѓ тљсiп кетуiне ыћпал жасалмай ма? Алдымен ол бала тљссiн де, ар жаѕы џзаћ сонар жол ѕой, оны бiр ћџдайдыѓ зi де болжап бiле алмас ќзiрге. Мiне, Ян Цихлер сзiнiѓ сорабы осы едi. Аѕасы Курт Цихлердiѓ сойылын соћћандаѕысы емес, iштегi шынайы ойын ашыћ аћтарѕанѕа кбiрек џћсайды. Аућынбай Дќкеновтiѓ Хаћаѓныѓ мынау екi ћабат љйi жнiндегi кљдiгiн де сзбе-сз ћайталап, ортаѕа салды. Бџл тiптен ауыр ќѓгiме. Тек бџл жерде Айтыћ бљйiрден ћосылып, ћићу сала сйледi: – Жау кеткесiн ћылышыѓды тасћа шап деген. Болар iс болды. Ќлекеѓнiѓ аћылы тасып, ћамћорлыѕы асып, осы жаѕдайдан балтыры сыздап, бљйiрi ойылып бара жатса, ертерек неге келiп, Хаћаѓа байбаламын салмаѕан? Iргетасы ћаланбай-аћ айнала тегiс ћџлаћтанѕан. Ќлекеѓ де саѓырау емес. Шапса сонда шаппай ма, осылай ћарай аћылын арћалап. Хаћназар оѕан басу айтты: – Ќлекенiѓ ертелi-кеш бар ойлаѕаны менiѓ осы екi ћабат љйiм болып па? Басћа да машаћаты басынан асып жатћан жан ѕой. Hйдеп, Ќлекеѓе кiнќ артпай-аћ, ћоялыћ. Жай зiнiѓ бiр жаман тљс крiп оянѕандай мазасыздыѕынан туѕан сзi шыѕар. Кптi крген кне бас олай бiр ауады, бџлай бiр ауады. Клеѓкесiнен де ћорћады, тап менiѓ басыма ћара бџлт тндiрiп, тынышымды алу љшiн айтћан сзiне џћсамайды ѕой. Бџл ќѓгiме ћанша ауыр болѕанмен, осылай тыйылды. Араѕа «Ћызылаѕаш» жылћы заводы директорыныѓ љйiнде айтылѕан б*где хикаялар да араласты. Тiптi атаћты ашуланшаћ,

ќпербаћан шал, ќлдећашан сљйегi ћурап ћалѕан Баћсыбектiѓ де ћџлаѕын ћайта шулатуды Аућынбай џмытћан жоћ. Бiраћ Баћсыбек шалдыѓ ћылыћтары Хаћназар љйiнде ешћандай кљлкi тудырѕан жоћ. Айтыла-айтыла ќбден жауыр болѕан, тозыѕы жеткен жайт екендiгiнен бе, жоћ бџдан грi ауырыраћ басћа хикметтердiѓ мысы басып, ешћайсысына еѓсе ктертпей отыр ма, ол жаѕы белгiсiздеу. Аћырында, сол «Ћызылаѕаштан» Ќлiпбай Дќкенов айдатып ќкеткен асыл тџћымды жетпiс бас бие туралы сйлесер сздiѓ де кезегi келдi-ау. Манадан бергiнiѓ бќрiн тќрiк етiп, Хаћназар еѓ негiзгi жџмбаћ осы екенiн сездiргендей еѓ алдымен Айтыћ пен бас зоотехник Ян Цихлерге оћшырая ћарады. «Мынау кешкi асымды сендерге не љшiн шыѕын етiп отырмын» дегендей кздерiнде жазу тџрѕаны да аныћ сияћты. Бiраћ бџл кеште Айтыћ та, Ян Цихлер де жартымды ештеме айта алмады. – Жылћы малына деген кзћарас ћазiр солѕын. Дќкенов сосын да жетпiс биенi сатып алуѕа облыстан рџћсат ала алѕан шыѕар. Бiраћ ол Дќкенов жетпiс биеге мiнiп, ћай жџмаћћа жетпек? Менiѓ манадан ойлаѕан ойым да осы. Басћа айтарым жоћ, – деп Айтыћ бiрден тайћып шыћты. – Мен орыстыѓ да, немiстiѓ де арасында стiм, мiнекей ћазаћтыѓ да арасында сiп келемiн. Жылћы малына деген сiз айтћан солѕын кзћарас жаћсылыћћа апармайды. Ќрћайсымызды бiр-бiр машинаѕа мiнгiзсеѓ де солай. Мљмкiн Ќлiпбай Дќкенов те аћылды адам. Бџл ћателiктiѓ уаћытша екенiн бiлiп, љлкен шыѕынѕа батсам да з колхозымныѓ осы тљлiк жнiндегi болашаѕын мыћтап алайын деп, бiр есебiн тапћан шыѕар. Менiѓ де бџдан артыћ ћосарым жоћ, – деп Ян Цихлер де ары аунап тљстi. – Ќй, Ян, асыл тџћымды жетпiс биенiѓ ћџны ћанша екенiн бiлемiсiѓ? – деп, Айтыћ бас зоотехникке шџћшиып, оны берi ћарата ћайта аунатты. – Бiлемiн, ћџны те жоѕары. Бiраћ сонда да кешегi кљнге ћараѕанда сќл арзандау ѕой. Егер бџл ћателiк тљзелiп, жылћы малы таѕына ћайта мiнсе, оныѓ ћџны ћайта аспандап кетпей ме? Ќрi оныѓ љстiне, кѓiлдерiѓiзге келмесiн, ћазаћтардыѓ соѓѕы жылдары жылћы сойысы жаман. Жылћы саны азайып барады. Мiне, сондай шаћта заѓ згере ћалса, бiр жылћыныѓ ћџны анау космос кораблiнiѓ ћџнымен тайталасып жљрмесiн... Ќлiпбай Дќкенов сондай кљндi ескерiп жљрген шыѕар... – Ќй, ескерсе ескерсiн. Жарайды «Ккорай» бiз сияћты бес, алты миллион сомныѓ љдесiнен шыћпаса да пайдаѕа тљсiп

жљрген шаруашылыћ. Ал ана жетпiс биеѓ сол пайдасын жалмап кетпей ме? «Ай дейтiн ажа, ћой дейтiн ћожа» жќне бар емес пе? – Ол жаѕын, бухгалтер жолдас, Ќлекеѓнiѓ зiнен барып сџраѓыз. Аућынбай ендiгi сз таласына араласћан жоћ. Хаћназар да бас бухгалтер мен бас зоотехниктiѓ сайысына мыћтап ћџлаћ тљргенi демесеѓ, з тарапынан ештеме ћоспады. Аћылдасуѕа шаћырѕан адамдарыныѓ мiне, здерi дай-дай болып кеттi. «Ћайран, Ќлекеѓ, аћылыѓ кл дария-ау», бiраћ осы ћџпияѓды менiмен де блiссеѓ ћайтер едi» дейдi Хаћназар iшiнен. Бљгiнгi отырыста кп ќѓгiме айтылѕанмен, негiзгi тљйiн шешiлмедi. Ертеѓiне Хаћназар љш бригадир – Жазылбай, Абыл, Табылдыѕа да осы сџраћты ћойды. Олар да жетпiс биенiѓ жџмбаѕын шеше алмады. Аћыры бiр амалды Хаћназардыѓ зi тапты. Ол жљрiсiнен шаѓ шыѕармай, бадырайып ешкiмнiѓ кзiне тљспей, сол «Ккорайѕа» барып, барлау жасап ћайтатын бiр жансызды керек ћылды. «Hйтпесем уаћыт ткiзiп алып, љлкен бiр олжадан ћаѕылармын» деген дегбiрсiздiк Хаћназардыѓ iшiн саѕат сайын тесiп бара жатты. Бiраћ кiмдi жiберу керек? Хаћназардыѓ алѕаш ойына тљскенi Аућынбай едi, соны кеѓсеге ћайта шаћыртты. «Сенiѓ љйiѓдегi келiн бала – Жќмићаныѓ тркiнi сол «Ккорай» жаћта емес пе? Осы Жќмића солай ћарай тркiндеп барып келсе ћайтедi» дегендi айтты. Осыны айтып тџрып, сонау елу бiрiншi жылы колхоздар iрiлендiрiлiп жатћанда осы Аућынбайдыѓ з шешесiн жiберiп, сол Дќкеновтiѓ љйiне от тастап, ойран тудырып кеткенiн Хаћназар да еске алды, Хаћназардыѓ осы сздерiн естiп тџрып, ол жайды Аућынбай да еске алды. Сол бiр ћарѕыс атћан кљнi ќйелi Жќмићадан естiген сегiн лмелi шешесiнiѓ аузымен онсыз да аурукеш Аршагљлге жеткiздiрген ћылыѕы осымен нешiншi рет алдынан шыћты екен? Пендешiлiктiѓ тљрi алуан ѕой, бiраћ соныѓ iшiндегi еѓ жаманы осылай жылдар бойы џмытылмай алдыѓнан кесе клденеѓдей беретiнi екен. Солай тебiренсе де, Аућынбай сыр берген жоћ. Жауабын кесiп айтты: – Хаћа, сiз генерал, бiз солдат. Ћайда салсаѓ да бiз дайын. Тек Жќмића келiнiѓiздi олай жџмсауымныѓ жнi жоћ. Ћазiр т*ркiндеп те жљретiн уаћыт емес. Ћызылшаныѓ жайы анау.

Екiншiден, Дќкенов Жќмића келiнiѓiздi танымайды емес, кзiне џшырап ћалса «жансыз жiберiп те љлгерiптi» ѕой деп бiрден ойламай ма? Ћайдан бiлдiѓiз, ол жетпiс биенi неге жаратып жатћанын? Ћџпиясы болмаса, сонау «Ћызылаѕаштан» шыћпай тџрып-аћ маѕан айта салмай ма? Бџл сз Хаћназардыѓ iшiн одан сайын ћыздырды. Ќрi Аућынбайѕа iшi одан сайын жылыды. «Бiр кездегiѓ шынында пендешiлiк екен, соны ћасаћана кзге тљрткi еткiм келгеѓдей бџлайша ћолћа сала ћойѕанымды ћарашы. Менiѓ де кейде ойланбастыѕым бар-ау. Сен ескi ћауызыѓнан арылѕан екенсiѓ, ендi не iске салсам да жарайсыѓ». Бџлайша Хаћназар џзаћ толѕанып жатћан жоћ, ойын Аућынбайдыѓ зiне сол жерде айтып та салды. – Ќукем, сен анау Абылдыѓ денсаулыѕын бiлесiѓ ѕой. Бiраћ ол биылѕы жылды зi аяћтасын. Егер аспан мен жер орнында болса, ќрi зiм тiрi тџрсам осы ћыстаѕы колхоздыѓ кпшiлiк жиналысында екiншi бригаданы зiѓе тапсырамын. – Осыны айтты да, саусаѕын тiстегендей ойланып ћалды. – Жастарды ктеру керек деген айѕайѕа iлесiп, ћарамаймысыѓ, анау Далабайы ћџрѕырды ќулие етемiн деп, оныѓ да обалына ћалдым, зiмнiѓ де лмегенiм ћара жер. – Жастыѓ да жасы бар ѕой, Хаћа. Лайыћтысы болса, неге сiрмеске, – деп Аућынбай ќлi де сыр бермей сiресе сйледi. Осы колхоздаѕы љш егiншiлiк бригадасыныѓ бiрiнiѓ тiзгiнiн џстау Аућынбайдыѓ соѓѕы он жыл бойѕы арманы едi. Ендi самайына аћ кiргенде ѕана Хаћназар сол мансапты мџныѓ иегiнiѓ астына ќкеп таћап ћойды. Сзiнде жалѕандыћ ќсте болмайтын адам ѕой. Аућынбай бџѕан сендi де. Бiраћ тiп кеткен мiрдiѓ кiнiшi осындайда ккiрегiѓе шоћ болып басылады екен. Аућынбай соны тљсiндi. Тiзгiн џстаѕанмен де ол дќурен ћаншаѕа созылар. Hткен ћайтып келмейдi, тџз-дќмiѓ ћайта толмайды, не тiрлiк кешсеѓ де соныѓ ћалѕан-ћџтћанын ѕана талѕажау етесiѓ. Hстiп сенделiп жљргенде «Ккорайѕа» жiберiлетiн жансыз зiнен-зi табыла кеттi. «Жаѓалыћтаѕы» ќнеукљнгi Мырзабек деген алып-џшпа жiгiттiѓ ќйелiнiѓ ќкесi ћайтыс болыпты. Ол шал «Ккорайдыѓ» тл ћазаѕы. Ал ендеше... Хаћназар ћатыны џл тапћандай ћуанды. Жљзiн тљстеп крмеген ћай-ћайдаѕы шалдыѓ лiмiне де ћуанатын жаѕдай адамѕа кезiгедi екен ѕой дейдi Хаћназар iшiнен. «Апырай, мџным жаман ырым болып жљрмесiн» деп, анда-санда айналып соѕатын секемшiлдiгiне жќне басты.

Ќнеукљнi бiр топ адам ћызылша аралап жљргенде бџларѕа осы Мырзабектiѓ Ешкiлместiѓ бiр жырасындаѕы рттi сндiрiп, сол таудыѓ басына егiн шыћпай ћалѕанына сљйiншi сџраѕандай болып жеткен ессiздiгiн де еске алды. Hзiнiѓ ћазiргi ћуанышын Мырзабектiѓ сол ессiздiгiне балаѕысы келдi. «Жќ, ћойшы», деп артынан ћолын бiр сiлтедi. «Адамныѓ аћыл-ойы теѓiз бетiнде адасћан аѕаш жаѓћасынан бiр былай емес-ау, толћын ћайда айдаса, солай аударылып жљре бередi. Бiздiкi де сол ѕой» Ой мен ћиял ќрћилы жљйтки бередi. Одан Хаћназардыѓ iсќрекетi доѕарылып ћалмайды. Машинасына мiнiп, «Жаѓалыћћа» Мырзабектiѓ љйiне барды. Жол жљруге дайындалып жатћан, ќрi кѓiл айтћан кќрiћџртаѓдардан аяћ алып жљргiсiз Мырзабектiѓ љйi абыр-сабыр екен. Хаћназар Мырзабектiѓ ќйелiне дџрыстап кѓiл айтты. Трге барып, тiзе бљккен болды. Сосын ѕана Мырзабектiѓ зiн сыртћа оѓашаѕа шаћырды. «Ќлiпбай Дќкенов айдап ќкеткен жетпiс биенiѓ не маћсатћа жаратылѕанын ешкiмге сезiк тудырмай бiлiп ћайт» деп тапсырды. – Апыр-ай, мџндай iске баяѕы Тџрдаћын деген сорлы жаћсы едi. Бiраћ ол сiз бен Дќкенов арасында сз тасимын деп, аћырында ћара орнынан айрылып тынды. Мен де соныѓ кебiн кимеймiн бе? – Бџл Мырзабектiѓ ћалжыѓы я шыны екенi айырѕысыз сз едi. Майша жылтыраѕан жљзiнде ћайынатасыныѓ лiмiне байланысты ћарбаластан ќнеукљнгi егiс басындаѕыдай таѕы бiр ессiздiкке душар болып тџрѕаны бiлiнедi. Хаћназар мџныѓ аћылын орнына келтiретiндей бiраз сз айтты. – Бџл жаѕдайдыѓ сырын тез ашпасаћ ћайдан бiлесiѓ, бiраз олжадан ћаѕылармыз. Аћсудаѕы жылћы заводы жыл бойына жылћы сата бермейдi. Мљмкiн, бiздiѓ де Ќлекеѓнiѓ iстегенiн iстеуiмiз керек шыѕар. Ћайынатаѓныѓ лiмiне «Ккорайдыѓ» бiраз азаматтары жиылар-ау, мџныѓ жайын сзуар ћазаћ зiаћ аћтарып отыруы мљмкiн, тек сен мџћият ћџлаћ тiксеѓ болѕаны. Тiптi болмай, бќрiнiѓ тiл-жаѕы байланып бара жатса, сыр тартып, былай сџрап та крерсiѓ. Сен ендi мен жiберген жансыз емессiѓ ѕой, лiкке бара жатћан адамсыѓ ѕой. Неден ћорћасыѓ? Мырзабек Хаћназар кљткендегiден екi есе артыћ аћпар алып келдi. «Ккорайдыѓ» орталыѕында ћып-ћызыл айырбас жџмысы жљрiп жатыр екен. Мырзабек мџны ешкiмнен ќдейiлеп сџра-

мапты да, Хаћназар айтћандай, лiкке жиналѕан сзуар ћазаћ зi-аћ бќрiн аћтарыпты. Аћтарѕанда iшек-ћарнына дейiн тљгел жалаѓаштай аћтарысыпты. Тiптi бљкiл «Ккорайдаѕы» жџрттыѓ аузындаѕы сз сол ѕана болып тџрса керек. Дќкенов «Ћызылаѕаштан» айдап апарѕан асыл тџћымды жетпiс биенiѓ ќрћайсысын љш тайыншаѕа жеке меншiкке айырбастап жатыр екен. Жылћыћџмар ћазаћтыѓ шамасы жеткендерi бџѕан лап берсе керек. Бiраћ келесi жылы бџзаулайтын љш бiрдей тайынша ќркiмнен табыла ћоя ма? Ноћта џстап, љй-љйдi кезгендер кбейiптi. Hзара айырбас, не аћшаѕа сату, аћшаѕа сатып алу сияћты наућанныѓ бас-аяѕы крiнбей кетсе керек. Бџл тайынша жарыћтыћтыѓ да жайшылыћтаѕы баѕасын љстемелей тљсiптi. Ретi келгенде ћазекеѓ де саудагерлiктен тым маћџрым емес ћой. Бџл бiр ќѓгiме. Мџндаѕы екiншi бiр наућан Ќлiпбай Дќкенов Текелi орман шаруашылыѕы арћылы ћыруар аѕаш алдырыпты. Шиферi жќне бар. Осы ћџрылыс материалдарын да жеке меншiкке џрѕашы бџзау, тайыншаѕа айырбастап жатыр екен. «Бiрер жылѕа ћызылсырай тџрсаѓдар ештемелерiѓ кетпес, жаппай жаѓа љй салыѓдар» деп бџл наућанды да Ќлiпбай Дќкеновтiѓ зi бас болып жљргiзiптi. Ќр љйдiѓ сиыры тек џрѕашы бџзау таба бермейдi ѕой. «Ккорайлыћтар» ендi кршiлес ауылдармен жалѕасып, еркек малына џрѕашысын алып, кейде љстеме баѕа ћосып, кейде айырбасћа тљскен малдыѓ жас шамаларына ћарай баспабас берiсiп, ќйтеуiр ауыл-ауылдыѓ арасында бџйдасымен арыберi мал жетектеген адамдар кбейiптi. «Кiм ћай малын берiп, ћандай мал алыпты», «баспа-бас па, жоћ љстеме аћшасы бар ма», «таза пџлѕа келген мал ма?» деген сияћты сауалдарды «ккорайлыћтардыѓ» аузынан бџл кљндерi жиi естуге болады екен. Бџл наућанныѓ шет-жаѕасын тiптi Мырзабектiѓ зi де крiптi. Жќне бiр тыѓ нќрсе, Дќкенов ауданнан мамандар шаћыртыпты да, колхоздыѓ бџрынѕы орталыѕымен жапсарлас жатћан љлкен ашыћ алаѓѕа жаѓа орталыћтыѓ жобасын салдырып, џрѕашы малына ћџрылыс материалын алѕандарѕа жаѓа ћонысыѓныѓ iрге тасын сонда, ќрi стандартты љлгiмен ћалат деп бџйырыпты. Бџл да кпшiлiкке џнаса керек. Стандартты љлгiмен љй iргесiн ћалаудыѓ мќнiсiн мџнда кiм бiлген, белгiлi бiр келiсiм-шартпен Ћарабџлаћ, Текелi, тiптi облыс орталыѕы Талдыћорѕанныѓ зiнен арнайы бригадалар келiп, жџмысћа кiрiсiп те кетiптi. Ол маѓѕа жџрт «жаѓа ћыстаћ» деп ат та ћойып алыпты. «Бџл ћарћынмен бiз «Шџбарды» екi-љш-аћ жылда ћуып

жетемiз» деп, Дќкенов љстi-љстiне жар салып, онсыз да делебесi ћозѕан жџрттыѓ отына май ћџя тљседi екен. Мџндай жаппай ћџрылыс мќселесiн Хаћназар Халыћбергенов бџдан кп бџрын ћолѕа алѕан. Бiраћ Ќлiпбай Дќкенов кеш бастаѕанмен, ттенше жол тауып отыр. Екi жеп биге шыћпаћшы. Ќрi колхоз орталыѕын жаѓартып, ќрi iрi ћара санын нiмдiлiгi мол трт-бес табынѕа кбейтiп алмаћшы. Иќ, жаман аћыл емес. Бiраћ бџл жерде бiр гќп бар. Мемлекет малды з тлi есебiнен кбейтудi талап етедi. Басћа жолдыѓ бќрiн ћылмысћа балауѕа бар. Ќне Далабай сорлы сотталды да кеттi. Оныѓ басћа ќуселесi де болды ѕой, бiраћ жекеменшiкпен арадаѕы мал айырбасы да оѕан аз тоћпаћ болып тиген жоћ. Жќ, Дќкенов оныѓ есебiн табады, ол Далабай емес, келiсетiн адамдарымен келiседi де, шыѕысатын адамдарымен шыѕысады да. Тек бџл аћыл оныѓ басына ертерек неге келмеген? Мiне Хаћназар осыѕан таѓданады. Мырзабектiѓ жќне бiр аѓѕартћаны «Ккорайда» жџрттыѓ мал ткiзуге ћџмартуы, мекен-жайды жаѓарту ћамынан ѕана емес, биылѕы ћуаѓшылыћтыѓ сџры жаман, айнала жылан жалаѕандай, шп жоћ, ќрi мынадай ыстыћ жаздан соѓ ћыс ћатты болатыны пешенеден белгiлi, асырай алмаймыз деген ћауiптен де крiнедi. Ал талапайѕа тљскен жетпiс биеге келсек ел iшiнiѓ жылћыћџмарлары оѕан «алдымыздаѕы асымызды берсек те ћыстан аман алып шыѕармыз» деген нартќуекелге басћан. – Ќр жамандыћтыѓ да бiр жаћсылыѕы болмай тџрмайды. Ћџдай аћына Ќлекеѓ тап осы ћуаѓшылыћтыѓ жџртћа ќкелетiн ћауiп-ћатерiн де з пайдасына жаратып ћалѕысы келдi. Бџл аћылдыѓ ол кiсiге кеш келген себебi де содан. – Мџндай ћуаѓшылыћты бiз крмегелi ћашан? – Осыны айтты да Мырзабекке таѕы ћадалды. – Ал жџрттан жиѕан соншама малды ћыстан аман алып шыѕу љшiн Ќлекеѓ зi не ћам жасап жатыр екен? Ол жаѕына ћџлаћ тљрдiѓ бе? – Тљрдiм, Хаћа! – дедi Мырзабек бџл жаѕынан да ћџр ћол келмегенiне масаттанѕан пiшiнмен. – Олардыѓ суармалы жерге егiлген бiраз астыѕы бар екен. Соныѓ сабанына дейiн бiр тљйiрiн ћалдырмай тайлатып жатћан крiнедi. Жќне оларѕа Сарноћай тауы тиiп тџр емес пе, соныѓ мал аяѕы бара алмайтын ћуыс-ћолтыћтарынан бала-шаѕа, кќрi-ћџртаѓ демей бќрiне шп орѕызып жатыр екен. Ќрћайсысына тiптi сен осы жазда пќлен шп дайындайсыѓ деп норма берiп ћойѕан дейдi. Басћа iстеп жатћандары да кп крiнедi. – Дџрыс, Ќлеке, талабыѓызѕа нџр жаусын. Мырзабек саѕан да раћмет.

Ќѓгiме осымен доѕарылды. Уаћыт екiндiнiѓ кезi едi. Хаћназар ћасында бас агроном Курт Цихлер бар, Ешкiлместi бетке алып, таѕы да ћызылша аралауѕа шыћћан. Бiр сџмдыћ крiнiс бџларды елеѓ еткiздi. Ешкiлместiѓ тбесiнде ор жыландай шаншылып ћџйын ктерiлдi. Ћџйын болѕанда керемет. Шаѓды ћџйын. Шаѓ ѕана емес, ћџм мен ћиыршыћ тасты ћоса ктерiп ќкеткенге џћсайды. Ћара бурыл тљсi соны айтады. Ќрi биiктiгi неше теректiѓ бойындай бар екен. Џшћан самолет мџнымен ћаћтыѕысса кбелекке џћсап, жерге бiр-аћ аунап тљсер едi. Хаћназар зi з болѕалы мџндай ћџйынды крмеген екен. Атыныѓ басын ћатты тартып, кзi алайып, тышћан жонындай сџрѕылттанып жатћан жатаѕан Ешкiлместiѓ тбесiндегi мына ойнаћтан тап ћазiр з басын ћорѕау керектей ћатты сескенген тљрi бар. – Ќй, Раймолдыш, мынау не сџмдыћ? – Мен сiзге сонау тыѓ лкелердегi жел эрозиясы жайында айтып едiм ѕой. Мынау соныѓ бiздегi крiнiсi. – Оу, Ешкiлмес таздыѓ басындай таћыр тау екенi рас. Бiраћ оныѓ аумаѕы пќлендей кп емес. Ал тыѓ лке дегенiѓ поезбен љш тќулiк жљрсеѓ бас-аяѕына шыѕа алмайсыѓ. Соныѓ бќрiнде осындай ћџйын ктерiлiп ойран болып жатыр ма? – Ќрине, болып жатыр. Бџл ќлi бастамасы ѕана. Хаћназар бас агрономѕа бiр тљрлi жиiркенiшпен ћарады. Оћымысты адамдар осындай сџмдыћтардыѓ болатынын кљн iлгерi бiле тџра, сораћы iс iстейтiндерiне зыѕырданы ћайнап, тџла бойынан бiр бџрћасын жљгiрiп ткендей ћатты теѓселiс љстiнде тџрды. Ћасындаѕы Раймолдышты астындаѕы атынан аударып тастап, жљгенiн арћалатып, жаяу ћаѓѕыртып жiберуге аѓсары ауѕандай. Бiраћ жалѕыз мџнымен iс бiтпейдi, ћалтадаѕы дипломын малданып, оћымысты деген атты жамылып, ћара борандатып жљргендердiѓ бќрiн сйтiп, жаяу ћаѓѕыртса, шiркiн. Љлкен бiр табын етiп, оларды айдауѕа ћолына шыбыртћы берiп, кзi ћараћты, жер жайын жаћсы танитын Айтан ћария сияћтыларды ћойса. Айтан ћария менi кмекке алса, шiркiн. Ењ, ќттеѓ, жыландай сљйретiлген, жуан, ќрi џзын шыбыртћыны ысћырта олардыѓ арћасында ойнатып, ћолымныѓ ћышуын ћалай ћандырар едiм. Ќттеѓ, ондай кљн маѓдайѕа жазылмаѕан ѕой. Ешкiлместiѓ тбесiндегi ћџйын кпке дейiн тџрып алды. Hзi осыншама алып болѕанмен, адымы ћысћа, ары-берi жылжуы баяу, жанды маћџлыћћа џћсайды. «Бџл тмен тљсiп, ойдаѕы ћызылшаны ойрандап кетер ме екен» деп те ћорћады.

«Апырау, бiз бiлетiн ћџйын кiсi бойынан аспаушы едi, асса азаћ асушы едi. Мынау ћайдан шыћћан сџмдыћ» деп таѓырћауын ћояр емес Хаћназар. «Жаѓа заманныѓ не пќлесi де осындай екi-љш есе џлѕайып, џсћынын згертiп келетiн болѕаны ма?» Ћатты ћадалѕанда адамныѓ кзi де талады ѕой. Хаћназар да ћос жанарына кљш тљскенiн сезiндi. Бiраћ оѕан ћарап жатћан бџл жоћ, ор жыландай шаншылѕан ћџйынныѓ ќрбiр ћимыл-ћозѕалысын тап бiржола жадында тџтып ћалѕысы келгендей, кiрпiк ћаћпай аћыр аяѕына дейiн ћадаѕалаумен болды. – Бiз суармалы егiншiлiктiѓ адамдарымыз ѕой. Бiздiѓ жанымызды саћтап тџрѕан сол. Ал басћа жерде болсаћ, мџндай ћџйынныѓ талайын крер едiк, – деген Раймолдыштыѓ сздерi тым алыстан жететiндей. Ешкiлместiѓ тбесiндегi ћџйын берi жылжымады, сахнадаѕы бишiдей бiраз селкiлдедi де, оѓ жаћтаѕы Шаѓѕараћ аталатын, табанынан Кксу зенi аѕып тетiн љлкен шатћалѕа ћарай ћџлап жоѕалды. Хаћназар ќреѓ есiн жиѕандай. Екi салт атты сол Ешкiлместi бетке алып, ары жљрдi. Бас агроном жел эрозиясы туралы таѕы бiрдемелердi айтып едi, Хаћназар оѕан аса ћызыћпады. Биылдыћћа з машаћаттары да жететiндей, сол туралы жырды тыѓдап тауыссам да жарар деген сыѓайы барѕа џћсайды. Сонда да не егiншiлiкке, не мал жайылымына жарамай, есiрген ћџйынныѓ ѕана ойнаѕына айналѕан Ешкiлместiѓ тбесi љшiн ќлдекiмнен кек алсам деген ќлдебiр бџзаћы ой мџныѓ iшiн тестi. Кегiн ћалай алары зiне белгiлi, тек наћтылы кiмнен алуы керек, мiне сол жаѕыныѓ ѕана кмескiлiгi мџныѓ мысын ћџртып, ћолын байлайтын сияћты. «Iш ћазандай ћайнайды, кљресерге дќрмен жоћ». Хаћназарша адамдаѕы бљкiл сорлылыћ атаулыныѓ мќн-маѕынасы осы маћалдан артылмаѕан. ...Осы тљнде тљс крдi. Тљсiнде Ешкiлместiѓ тбесiне егiн бiтiк шыћћан екен дейдi. «Апыр-ау, Ќлiпбай Дќкенов жџт болады деп, сабан тайлатып жатыр, бiз неге ћалысамыз, ћане, Ешкiлмеске аттанайыћ, бiр тљйiрiн ћалдырмай бiз де жинайыћ» деп, бџл жар салады-аћ, бiраћ кп ешкiм мџныѓ айѕайына елеѓ етпейтiн сияћты. Хаћназар ѓешiн одан сайын кередi. Сонда да былћ еткен жан баласын крмейдi. Бџл Хаћназардыѓ жынын одан сайын келтiредi. Аузына темiр салып, ћарш-ћџрш еткiзiп шайнап жiберетiндей-аћ долданады. Кенет ћарсы алдында сылаѓ етiп бiр сџлу ќйел пайда бола

кетедi. Апыр-ау, мынау таныс ќйел ѕой. Иќ, таныс ќйел. Бџл ќнеукљнгi егiс басында џйыћтап ћалып, ћызылша ћатарларын суѕа жырѕызѕан, сол љшiн Хаћназар «кќне, кљшiѓдi крейiн, сен де кљнге ћарап сйле» деп, аћыры сол айтћанын iстеткен Заѕипа деген сушы ќйел. Бiраћ Заѕипаѓ бџрынѕыдай теѓкиген, тљйенiѓ жарты етiндей бар сары ћарын ќйел емес, жасарып, жалын атып, адамныѓ кѓiл кљйiн ћозѕап жiберетiндей хас сџлудыѓ зi болып шыѕа келiптi. Денесi дегенiѓ тiптен керемет, бљгiлiп-жазылып, тљз аѓындай ћџлпырып, белi бџраѓ-бџраѓ етедi. Жљзiндегi ћџбылысты крсеѓ, тiптен кзiѓ тџнады. Заѕипа осылай крiнген бойда кп тамсандырып тџрѕан жоћ, бiрден Хаћназардыѓ мойнына асыла кетедi. – Сен Ешкiлместiѓ сабанын ћайтесiѓ, ћызыћтыѓ ккесi мына жаћта, – деп, оны шекер балдай сздерiмен ћоса баурап, бгде бiр жаћћа ћарай сљйрелейдi. Хаћназар дегенмен заты еркек емес пе, хор ћызына бергiсiз мынадай ќдемi келiншектiѓ аузынан шыћћан сары алтынныѓ буындай лебiзден басы айналып, ќрi оныѓ кѓiлiн ћимай, ес-тљссiз соѓынан бiраз ерiп жљруге де батылдыћ жасайды. Бiраћ сонда да Ешкiлмес жаћћа бiр ћарайлайды. Ћараса, о сџмдыћ, жатаѕан таудыѓ жазаѓ тбесiнде кешегiден де зор алапат ћџйын ктерiлiптi. Кешегi мџныѓ ћасында баланыѓ ойыншыѕы сияћты. Мына ћџйын тiптi кк тiреп тџрып алыпты. Кљннiѓ кзiн де клегейлеп жiбергендей. Ал ћасындаѕы Заѕипа оны тiптен пќруќйiне iлетiн емес, Хаћназардыѓ мойнына жалаѓаш ћолдарын асып жiберiп, кљшпен баурап тартып, зi ћалаѕан баѕытына ћарай ќлi де дедектетiп ќкетiп барады. – Ай мен кљндей мен тџрѕанда басћа дљниелiктi неѕыласыѓ, таста бќрiн, бќрi баянсыз, – деген сияћты бiрдемелердi ћџлаѕына жќне ћџя тљседi. Хаћназар сонда да бџлћына артына бiр ћарады. Наѕыз тажалды бџл ендi крдi. Ешкiлместiѓ тбесiндегi алапат ћџйын кешегiдей Шаѓѕараћтыѓ шатћалына ћџлап жоѕалатын емес, бџл жолѕы бет алысы берi ћарай екен. Ћас ћаѕым сайын зорая тљсiп, кќдiмгi екi аяѕы бар адам сияћтанып, алшаѓ басып, ай-шайѕа ћарамастан, жаћындап келе жатыр. Ойдаѕы ћызылша, жљгерi з алдына, мына тљрiмен «Шџбардыѓ» зiн, бљкiл колхоз орталыѕын басып, жаншып кететiн сияћты. Бiраћ Хаћназардыѓ еркi зiнде емес, артына ћарай-ћарай Заѕипаныѓ жетегiнде кетiп барады. «Ауылѕа мынадай апат келген шаћта Хаћназар ќлдебiр сџлу сайћалдыѓ жемi болып кеттiау» деп, жџрттыѓ *зiн жазѕыратынын миыныѓ бiр тљкпiрi ар-

ћылы сезсе де, ћол-аяѕына ие бола алмайды. Кенет Ешкiлмес жаћтан бiр айѕайлаѕан дауыс шыћты. Хаћназар ћараса, бiр атты адам бџларѕа ћарай бар пќрменiмен далаћтап шауып келедi екен. – Сљйiншi, сљйiншi! – деп айѕайлайды ќлгi адам. «Сљйiншiсi несi-ей, не љшiн сљйiншi» дейдi Хаћназар басы мен мойнын Заѕипаныѓ ћолдарынан кљшпен босатып жатып. Атты адам жаћындаѕан сайын даусы да ћаттыраћ естiледi. – Сљйiншi! Сљйiншi! Ћџйын! Ешкiлместiѓ тбесiндегi ћџйынды крiѓiздер! Берi келе жатыр! Сљйiншi! Сљйiншi! Хаћназар ендi аныћ таныды. Мынау ќнеукљнгi Мырзабек. Ат-матымен Хаћназарларды басып кете жаздап, бџлардыѓ ћасына ќреѓ тоћтады. Сонда да ер љстiнде секектеп, «сљйiншiлеген» даусын тоћтататын емес. – Ќй, ненiѓ сљйiншiсi?! – деп Хаћназар ашудан жарылып кете жаздап, бџѕан џмтылѕысы келедi. Тљнеукљнгi «Ешкi- лместiѓ тбесiне егiн шыћпай ћалѕаны ћандай жаћсы болды» деген сзiнiѓ де ызасы ќлi кетiп болмаѕан Хаћназар шегiне жеттi. Бџл тура ат љстiндегi Мырзабектi ћылкеѓiрдектен алмаћшы. Байћаса, Мырзабектiѓ ћолында сегiз рiм ћамшы бар екен. Ендi осы ћамшы Хаћназардыѓ кзi тљскен бетте жыланѕа айналып кеттi. Мырзабектiѓ бiлегiне оралып, одан жоѕарыраћ тбесiне ћарай рмелеп барады. – Ќй, жылан, жылан! – деп ендi Мырзабектiѓ зiн аяп айѕайлаймын дегенде Хаћназар оянып кеттi. Бџл таѓ бозында крген тљсi едi. Крпесiн серпiп ашып, басын ктерiп алды. Hзiмен ћатарлас екiншi тсекте ћаннен-ћаперсiз пырылдап џйыћтап жатћан ќйелi Кљнеске ћарап ћана дљниенiѓ ќзiрге тыныш екенiн сезiп, жљрегiн басты. Жоћ, бџѕан ендi џйћыныѓ ауылы алыс едi. Екi аяѕын еденге салбыратып, бет-аузын џзаћ сипалап, крген тљсiн есiнде ћалѕан кљйiнде џзаћ сараптады. Биылѕы ћиыншылыћтан, ћуаѓшылыћтан, соѕан байланысты кљнделiктi кљйбеѓ-кљйзелiстен менi ќлдененiѓ шалыѕы шалып жљрген жоћ па осы деген ойѕа да ат iзiн салып ћайтты. Кп џзамай, Кљнес те оянды. Хаћназар оѕан крген тљсiн айтты. – Ћатын деген дџшпан. Hйтiп мойныѓа оралса бiр дџшпаныѓ iшi-бауырыѓа кiрiп алайын деп тџрѕаны да. Ћџйын мен жылан да жаман нќрсе ѕой. Мен жетi нан жасай ћояйын, – деп Кљнес аударылып-тѓкерiлiп, астыѓѕы ћабаттаѕы ас љйге беттедi.

Кп џзамай, Хаћназар з ќйелiне «сен пайѕамбар екенсiѓ!» дедi. Бџл ауылда атаћты тљс жорыѕыш мџныѓ дљниеден ћайтып кеткен шешесi Лаѕыл едi. Кейiн оныѓ нерiн Сќкљн кемпiр бiраз суыртпаћтатып пайдаланып жљрдi. Сќкљн де жаћында ћайтыс болѕан едi. Тљс жоритын ћасиет Кљнеске солардан жџћты ма деп те ойлайтын. ЖЕТIНШI ТАРАУ Тап сол кљнi саѕат онныѓ кезiнде бiр топ адам «Шџбарѕа» сау ете ћалды. Мойылдай ћара екi «ЗИЛ» сынапша сырѕып, кеѓсе алдындаѕы алаѓѕа тоћтай ћалѕанда кеѓседегiлер еѓ алдымен мџншалыћты мќртебелi ћонаћтардыѓ алдын ала хабар салмай келгенiне таѓырћасып едi. Хаћназар кеѓседе едi. Бџл да тез ћџлаћтанып, сыртћа атып шыћты. «Алматыдан баяѕы республићалыћ басшыныѓ зi келiп ћалды ма» деп те сасћалаћтаѕан. Бiраћ ол кiсiлер бљйтiп жљруге тиiстi емес едi ѕой. Жоћ, байћаса, облыстыѓ атћару комитетiнiѓ председателi Аћћоразов бастаѕан бiр топ адам. Аћћоразов пен Хаћназар екеуi ћџшаћтасып, тс ћаѕысып амандасты. Облыстыѓ басшысыныѓ тљсi сонша жылы екенiн крiп, Хаћназар бiр жайшылыћ сапар шыѕар деген оймен бќрiн iшке кiрiѓiздер деп шаћырды. – Хаћа, хал-жайыѓыз аман ба? Шаруашылыѕыѓыз рге басып жатыр ма? – деген сияћты сџраћтарды Аћћоразов љстiљстiне жаудырды. – Раћмет, жаным, бќрi жаћсы. Тек мынау биылѕы кљннiѓ ыстыѕы жаман. Жаѓбыр жоћ, Кксудыѓ суы да бџрынѕыдай емес, тмендеп кетiп, ћасыћтап блiп алып жатырмыз. Басћа жаѕдай жаћсы, – деп Хаћназар да кiшiпейiлдiлiкпен жауап беруде. Байћайды, Аћћоразовтыѓ ћасындаѕылар Хаћназардыѓ танымайтын адамдары. Hѓкей сол Аћћоразовтыѓ зi ћатарлас жiгiт-желеѓдер, ћор жиып, ћозы ћарын байлаѕан бiр-екеуi ѕана бар. Бџлар Аћћоразовтай емес, бiр тљрлi сзге де, амандыћћа да сараѓ ба, былай љлкен адамныѓ алдында кiшiк болып, ыћыласiлтипат бiлдiру сияћты ќдет-ѕџрыптан хабары жоћ меѓiреу жандарша тым ресми тљрде амандасады. Мейлi, љлкен мекемелерден келген лауазымды адамдар-аћ шыѕар, сонда да оћтау жџтћандай кекiреймей ћазаћшылыћ

жолымен, тек ћазаћшылыћ ћана емес-ау, жалпы адамшылыћ жолымен мынадай атаѕы Алатаудай љлкен кiсiнiѓ алдына алѕаш келгенде жылы џшырап, iзет бiлдiру ежелгi салт емес пе едi. Бџрын крiспеген сырт елдiѓ адамдарын Хаћназар бiрiншi рет ћарсы алып тџрѕан жоћ. Соныѓ ћай-ћайсысында да келген ћонаћтар мейлi мыѓ жерден ћџдай болсын еѓ алдымен Хаћаѓмен бiр жљздесiп, бџл кiсiнiѓ ћолын алу ћџрметiне ие болѕанын масаттана айтушы едi. Мџндайда Хаћназардыѓ кретiнi шат-шадыман жљздер, жџтына ћараѕан кздер, ћџлаћћа жете жиырылѕан езулер болушы едi. Мыналарда оныѓ бiрi де жоћ. Ћол бердi, ерiн жыбырлатты, сонымен бќрi бiттi. Одан арѕыныѓ бќрiн ћџрдымѕа жiбергендей. Ћабырѕаѕа iлiп ћойѕан сурет сияћты ѓкей ћатып-семген бiреулер. Сырт адамдардыѓ бџлай салћын келiсiне Хаћназардыѓ етi љйренбеген ѕой. Бiраћ Аћћоразовтыѓ зi жалпаћтап жатыр ѕой дедi де, оныѓ ћасындаѕылардыѓ тќрбиесi мен аћылындаѕы жетiмсiздiкке бейтарап ћарауѕа тырысты. Бќрiн з кабинетiнде ћабылдады. Аћћоразов ќлi де жылы жљзбен шаруашылыћ жайлы ћысћаћысћа ѕана аћпар алды. Ћасындаѕыларды Хаћназар зi сџрамаса, таныстыратын тљрi жоћ. Хаћназардыѓ да намысы ћозып, кекiрейген тљрлерiне ћарап, бџлардыѓ кiм екенiн бiлуге зiнiѓ де ћџлћы жоћтыѕын ћасаћана кесе клденеѓ тартћандай, «бџл неѕып жљрген жiгiттер» деген сауалдыѓ маѓайына жоламады. Сйтiп, Хаћназар да сiресiп баћты. Колхоз председателiнiѓ алдындаѕы жџмсаћ диванѕа тура ќкесiнiѓ љйiне келгендей шалћиѕан Аћћоразов оннан-мџннан ораѕытып кеп, ттенше бiр жайды айтып ћалды: – Хаћа, баяѕыдай емес, шаруашылыѕыѓыз тљзелдi, аса ћараборандатпай былай љлкен кiсiге лайыћ жџртпен кiшiпейiлдiлiкпен сйлессеѓiз де жарап жатыр емес пе? Сiзге аћыл айтатын бiз емес ћой. Љстiѓiзден тљскен кешегi арызды оћыѕанда тiптi зiмiз џялдыћ. – Ћандай арыз? Кiмнен? Хаћназардыѓ ћатты сџрланып кеткен жљзiне ћарап, Аћћоразов зiнiѓ алѕаш бетте тым џрымтал жерден тиiскенiне разы болѕандай, ожар ћабаѕыныѓ астындаѕы кздерi жымыѓ-жымыѓ еттi. – Кiмнен дейсiз? Осында зiѓiздiѓ ћоластыѓызда ћызылша суаратын бiр ќйелден тљсiптi. Аты-жнi – Заѕипа Боранбаева. Менi кљнге ћаратып ћойып сйлеттi дей ме, жазыћсыз ћатты џрысты дей ме, таѕы басћа бiрдемелердi ћосып, ќйтеуiр к*ржердегiнiѓ бќрiн тiзiптi. Айтпаѕаны жоћ.

«Заѕипа! – «Жаѓалыћтаѕы» тљйенiѓ жарты етiндей бар сарыћарын ќйел – Заѕипа, тљнде тљсiне сылаѓдаѕан сџлу болып, мойнына оралѕан да сол Заѕипа. Hѓiм бе, жоћ таѕы да тљс крiп отырмын ба? Бiрдеменiѓ шалыѕы шынында шалды-ау менi. Манаѕы Кљнестiѓ жасаѕан жетi наны ћабыл болмаѕаны ма, жоћ, лi аруаћтарѕа жетпей жатыр ма?» Мiне, осы сияћты сздер мен ойлар Хаћаѓныѓ миынан бiрiнен соѓ бiрi зуылдап ттi. – Ќй, жаным! Сонда мен оларѕа ћарап аузымды ашсам болѕаны – олардыѓ арыз жазуы керек пе екен? Hйтсек кљн круден ћаламыз ѕой. – Ендi неѕыл десеѓiз де арыздыѓ тљскенi тљскен. Сенбесеѓiз облысћа ћатынаѕаныѓызда арызды крсетуге болады. Хаћназар ќлi де есiн жиып болѕан жоћ едi. – Жаћсы, Хаћа! Ол арыз мќселесiн шешiлдi деп есептейiк! Егер ол жайында сiзбен бiр ауыз тiл ћатыспасаћ, ол ќйел «Хаћназарѕа ешћандай шара ћолданылмады» деп, жоѕарыѕа таѕы бiрдемелердi ытћытуы мљмкiн ѕой. Сiздей љлкен адамдарѕа сол болмашы нќрсе љшiн айып таѕып жатуымыздыѓ зi џят нќрсе. Бiздiѓ осы жолыѕуымыз сiзге ћолданылѕан шара боп есептелсiн. Бiттi, ол жайында ендi ќѓгiме жоћ. Бiздiѓ келiп отырѕан шаруамыз басћа, – деп Аћћоразов ќѓгiме желiсiн кљрт згертiп жiбердi. Заѕипаныѓ арыз жазѕаны рас едi. Анадаѕы ћызылша басындаѕы оћиѕадан кейiн бџл љйiне зар жылаѕандай болып келген. Кљйеуi мџныѓ тљрiнен шошып, «кiм жќбiрледi» деп, аћыры iс колхоз бастыѕымен байланысты болѕасын, тiптен ћоярда-ћоймай болѕан жайдыѓ бќрiн тќптiштеп сџраѕан. Аузынан сзi тљскен Заѕипа – ћайбiр ќѓгiмешiл адам. Ћызылша басында крген теперiшiн екi-љш мќрте ћайталап айтып, тауыса алмаѕан. Тек ћайталаѕан сайын ќѓгiмесi сќл-пќл мазмџндыраћ шыѕып, кейбiр џмытћан тџстарын екiншi, не љшiншi ћайталаѕанда есiне тљсiрiп, ќйтеуiр сзiн ћалай шашыратса да, бќрiн жiпке тiзiп берген. Заѕипаныѓ кљйеуi аздап оћыѕаны бар, тек денсаулыѕыныѓ нашарлыѕынан оны-мџны жџмысћа жарамай отырып ћалѕан жан. Бар ћолынан келетiнi осы «Жаѓалыћтаѕы» бригада базын кљзету едi. Таѕы Заѕипадан мљшел жас љлкендiгi бар. Бџл Хаћназардыѓ Заѕипаны кљнге ћаратып ћойып сйлеткенiн аса намыс кретiндей де емес. Мџныѓ намысын ћоздырѕан сондаѕы Жамалтайдыѓ сзi едi. Оныѓ «неге џйыћтап ћаласыѓ, тљнде кљйеуiѓ мазалап џйћы бермедi ме» деген сздерi кќртамыс, ќрi дiмкастыѕы бар ккiрегiне оћтай тиген. «Еркектiк дќрменсiздiгiн» шыжѕырып, кптiѓ кзiнше бетiне

басћандай ћатты ћорланѕан. Не iстеу керек? Iштегi дерттен емес, Жамалтайдыѓ сол бiр ћорѕасыннан ауыр сздерiнен пќни дљниеге «ћош» деп айтар шаћћа жетiп ћаларын да сезгендей бџл жаман жанталасћан. Жамалтайдан ћалай кек алу керек? Барып онымен жџлћысып ћайту еркектiѓ iсi емес. Бџл ауру адам ендi арыдан ойлады. Ћорћатын не бар? Азар болса, баздыѓ кљзетшiлiгiнен ћуып шыѕар. Оныѓ да ќуселесi сосын оларѕа аз болмас. Бџл аћырында ќйелiн арыз жаздыруѕа кндiрдi. Арыздыѓ мазмџны мынау едi. Жамалтай басћарѕан звеноѕа ћарасты ћызылша егiлген жер клемi есептегiден едќуiр кп. Оны Хаћназар бiлмейдi емес, тек колхоздыѓ атаћ-даѓћын шыѕара тљсу љшiн осындай ќдiлетсiз жолмен ќр гектардан алынѕан нiмдi жылма-жыл артыћ крсетiп, кзбояушылыћћа, ћосып жазуѕа салынып келедi. Мџндай ћосып жазушылыћты басћа звено, бригадалардан да мџћият тексерген адам таба алады. Сондай-аћ колхозѕа ћарасты ћоѕамдыћ малдыѓ саны, ќсiресе џрѕашы малдыѓ саны ћаѕазда крсетiлгендегiмен мљлдем сќйкес келмейдi, одан да кп артыћ. Мiне, Хаћназар Халыћбергенов басћарѕан «Шџбар» колхозы жеткен жоѕары крсеткiштердiѓ ћџпиясы ћайда жатыр. Ќрине арыздыѓ iшiнде Хаћназардыѓ зiн «шаћырайѕан кљнге ћарап сйле» деп, аћыры сол айтћанын iстетiп, ћысастыћ жасаѕанын да жол-жнекей айта кетудi џмытћан жоћ. Мџны жазуѕа Заѕипаныѓ намысы ћоздаѕан кќртамыс кљйеуi екi кљн еѓбектендi. Неше мќрте ћайта кшiрiп, кшiрген сайын толыћтырып, ќрбiр сз саптасына жаѓаша ѓ берiп, љшкiрлеп, бџл ет пен терiнiѓ арасындаѕы нќрсе емес, одан ќрi тереѓге кететiн, тамыры сан тарау iс екенiн нерi жеткенше дќлелдеп, тiлiнiѓ бар у мен зќрiн маѓдай терiмен ћоса тгiп баћты. Сйтiп, астына Заѕипаѕа ћол ћойдырып, облысћа ол арызды аттандырып та жiберген. Облысћа болѕанда кiмнiѓ атына? Заѕипаныѓ кљйеуi ћазiргi ћалпына ћарамастан меѓiреу, саѓырау адам емес едi. Ел мiрiндегi ќрћилы жаѕдаяттарѕа ћџлаѕы тљрiк жљретiн. Хаћназар мен Аћћоразов арасында пќлендей жарастыћ жоћ екенiн бџл да кп бџрын естiген. Ендеше, арызды да сол Аћћоразовтыѓ атына жнелту керек. Бџлар сйткен. Ашыћћан адам жолдан табылѕан ат басындай алтынѕа ћалай ћуанушы едi? Есеѓгiреп, есiнен танып та ћалуы мљмкiн-ау. Не оны аштыћ зардабы меѓдеп, аћылынан адастырып, к*зi ћарауытћасын ат басындай алтынныѓ ћадiрiн

жете баѕалай алмай, оны екi тоћаш нанѕа айырбастап та жiберуi ѕажап емес. Аћћоразов та «Шџбардаѕы» ћызылша суаратын ќйелден келiп тљскен ћолаћпандай арыз ћолына тигенде, бiр сќт ћана сол ашыћћан адамныѓ жол љстiнен ат басындай алтын тапћандаѕы халiне џћсас кљй кештi. Бiраћ Аћћоразов аштыћ зардабы меѓдеген, кзi ћарауытћан адам емес едi, есiнен де адасћан жоћ, тапћан «алтынын» кзi ћарауытып, екi тоћаш нанѕа айырбастап та жiберген жоћ. Дќулетiне дќулет, саулыѕына саулыћ ћосылѕан ќрбiр ћайратты адамша бiр сќт ћана кз алды тџманданып кетiп, тез бойын жиып алды. Уаћыт ткiзбей, ол «алтынныѓ» орнын табу жаѕын да ойластыруѕа кiрiсiп кеттi. Осыдан екi жылдай уаћыт бџрын «Шџбарды» љлкен бiр тексерiс наућанынан ткiзуге облыстыћ партия комитетiнiѓ бiрiншi хатшысы Саудабаевтан «санкция» алѕан Аћћоразов еѓ бiр оѓтайлы кезеѓдi кљтiп жљре берген. «Шџбардан» тљскен ќрбiр дерек, ќрбiр Хаћназардыѓ з аузынан ойсыз шыѕып кеткенге џћсас кейбiр сздер мен тiнiштердi ћаѕазѕа ћоса тљсiрiп, бќрiн ќккi тергеушiлердiѓ ќдiсiмен електен ткiзуде едi. Аћћоразов ондай жџмыстан жалыћћан жоћ, бiраћ ќр нќрсенiѓ де шегi бар ѕой. Суды пiсе бергеннен май шыћпайды. Тексеру мерзiмiн бџдан ќрiге жылжытудыѓ жнi жоћ. Ќрi малды жайлаудан тљспей тџрып санау ќлдећайда ћолайлы. Етекке тљссе ию-ћию малдыѓ ћайсысы санаћтан ттi, ћайсысы ткен жоћ, осы жаѕын ажырата алмай ћосымша бейнет тiлеп аласыѓ. Аћћоразов бџл тексерiстi осы август айына белгiлеп жљрген. Тап осы кезде мына арыз топ ете тљстi. Бџл Аћћоразовтыѓ рiсiн тiптен кеѓейтiп жiбердi. Саудабаевћа ћџлаћћаѕыс ете отырып, ол облыстыѓ тљкпiр-тљпкiрiнен, тiптi зге облыстардан да тексерiс жџмысына кмектесуге тќжiрибелi адамдарды шаћыртты. Аћћоразовтыѓ сзiнiѓ жалѕасы: – Хаћа! Мына келiп отырѕандар республикамыздыѓ ќр тљкпiрiнен жиылѕан адамдар – мал мамандары, партия-совет ћызметкерлерi. Таѕы бiр тобымыз бар, олар бiздi Ћарабџлаћта кљтiп алмаћшы. Бiз «Шџбар» колхозына ћарасты ћоѕамдыћ малды тљгел осы адамдардыѓ кљшiмен санаћтан ткiзiп алсаћ деймiз. Ол љшiн ћазiр зiѓiз бас болып тура жайлауѕа тартсаћ. – Апыр-ау, тап ћазiр?! – Тап ћазiр, Хаћа! Алыстан келген адамдарды босћа иiрiп ћойѕанымыз жарамайды. Олар да *лшеулi кљнге келгендер ѕой. – Ендi былай љйден шай iшiп...

– Жоћ, Хаћа, Ћарабџлаћта бiздi сарѕайып кљтiп отырѕан адамдарымыз жќне бар. Бџлар стiп, Хаћназарѕа ауыз жиѕызбастан, сонау алыстаѕы жайлауѕа ћарай тiк ктерiп ќкеттi. Аћћоразов Заѕипаныѓ арызындаѕы басћа жќйттердi Хаћназарѕа айтћан жоћ. Ол жай ћосалћы шаруа, бџлар тек мал санаѕы љшiн келген адамдар болып шыћты. Хаћназар зiнiѓ газигiне мiндi, «сендердiѓ мына машиналарыѓ ћаншама ќдемi болѕанмен, жайлауѕа шыѕуѕа жарамайды» деп едi, Аћћоразов здерiн жолай тосып алмаћшы адамдардыѓ тау жолына лайыћты клiктерi барын, здерiнiѓ соларѕа ауысып мiнбекшi екенiн ескерттi. «Ќ, саћадай сай келген екенсiѓдер ѕой» дейдi iшiнен Хаћназар. Бџл сапардан зiнше кљдiк алып та тџр. Екi ћара «ЗИЛ» мен бiр газик – љш машина жылжып кеп бердi. Хаћназардыѓ ойынша, бџларды тосып алмаћшы адамдар Ћарабџлаћта, аудандыћ партия комитетiнде, не ауаткомда отыр. Ћараса, Аћћоразовтар мiнген екi ћара машина аупарткомѕа ћарай бџрылмай, Текелiнiѓ жолымен тура тартып барады. «Апыр-ау, бџлардыѓ тосып алмаћшы адамдары ћайда? Ќрi аудандыћ басшыларѕа да соѕып, бiр «лќм» дескен сз айтылуы керек емес пе?» Жаћсы, здерiнiѓ бiр бiлгенi бар шыѕар деп, бџл да ендi кп ћалбалаћтамай, олардыѓ соѓынан љн-тљнсiз ере бердi. Аћћоразовтарды кљткен адамдар Текелi ћаласын жартылай кесiп тiп, сол жаћтаѕы Сардоѓѕалѕа ктерiлетiн тџста ошарылып жатыр екен. Бџларды кргенде Хаћназардыѓ кзi атыздай болды. Ендi ћайтсiн. Аћћоразовтыѓ ћасындаѕы соћталдай болѕан немелердiѓ зi жетеу. Ал мына Сардоѓѕалдыѓ етегiндегi кем дегенде отыздай адам ћарасы жќне ћосылмаћшы. Бџларды барѕанда ћайда сиѕызасыѓ? «Ќй, Киiзбай мен Ян Цихлерге ћиын болды-ау. Жќ, ештеме емес, љй-љйге блiп таратса да бiр есебiн табар». Бџлар алты газик, бiр жљк таситын таксимен1 жайлауѕа ктерiлдi. Айналаѓ кк шыршалы, жартасты ћџлама ћџзды тау, етекте жџлћынып аћћан Шажаныѓ суы. Бџлар сол суды рлей жљрдi. Баяѕы ата-бабаныѓ байырѕы кш жолы. Хаћназар осы жолмен ары не берi ткен сайын бiр тебiренбей ћалѕан кезi жоћ. Тек бљгiн ѕана ондай тебiренiске орын жоћ екен. Хаћназармен бiр машинада отырѕан Аћћора1 Ж љ к т а с и т ы н т а к с и ( г р у з о т а к с и ) – ол кезде мџндай машиналар жљк ћана емес, адам тасу љшiн де кп пайдаланылатын.