«Білім беруді дамытудың федералды институты» федералдық мемлекеттік мекемесі орта кәсіптік білім беру бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелеріне оқу құралы ретінде ҰСЫНЫЛҒАН.

Пікір берушілер:

Мәскеу қ. «№31 политехникалық колледжі» ОКБ МБМ жоғары біліктілік санатындағы оқытушы — Н. А. Боженюк; В.П.Горячкин ат. Мәскеу мемлекеттік агроинженерлік университетінің профессоры, пед.ғыл.докторы, техн ғылымд.кандидаты — Г. Н. Стайнов

Вереина Л.И.

В313 Техникалық механика негіздері: оқу құралы / Л. И. Вереина, М. М. Краснов. — 6-ы стереотипті басылым — М. : «Академия» баспа ортылығы, 2016. — 80 б.

Оқу құралында теориялық механика және материалдар қарсылығының негіздері көрсетілген, мынадай негізгі ұғымдарға анықтамалар берілген: «бөлшек», «механизм», «машина», «беріліс». Сондай-ақ, редакторлар туралы мәліметтер берілген. Бөлшектердің ажыратылатын және ажыратылмайтын: дәнекерленген, жапсарланған, желімделген, бұрандалы, сыналы, штифті қосындылары қарастырылған. Оқу құралында көптеген мысалдар келтірілген, көрнекі материалдарына бай, түсінікті әрі логикалық тілмен жазылған. Жұмысшыларды дайындау, қайта даярлау, біліктілігін арттыру үшін қолданылады. Орташа кәсіби білім беру мекемелерінде пайдаланылуы мүмкін.

Басылымның түпнұсқасы «Академия» баспа орталығының жеке меншігі болып табылады және оның авторлық құқық иесінің келісімінсіз кез-келген тәсілмен көбейтуге тыйым салынады.

Техникалық механиканы білу – машинақұрылысы мамандықтарын оқыту және мамандықтарын меңгерудің негізі, себебі барлық машиналар механизмдерден, үйіндерден және конструктивті ерекшеліктері әр түрлі бөлшектерден тұрады. Техникалық механика келесі пәндерді қамтиды: «Теориялық механика», «Материалдардың қарсылығы», «Машиналар және механизмдердің бөлшектері».

■Түйіндерді жинау кезінде ажыратылатын және ажыратылмайтын қосындылар пайдаланылады; ■Қозғалмайтын ажыратылмайтын қосындылар дәнекерлеумен, пісірумен, желімдеумен, шегелеумен, сондай-ақ, тартып отырғызудың көмегімен орындалады; ■Ажыратылатын қосындыларды сына пайдалана отырып бұрандада, кілтекте жинайды; ■Бір буыннан екінші буынға қарай жасалатын айналу қозғалысын: фрикциялық, белдікті, тісті, бұрамдықты, шыңжырлы берілістерді пайдалана отырып жүзеге асырады; ■Айналмалы қозғалысты тік сызықты ілгерілмелі қозғалысқа айналдыру үшін төрткілдеш берілістерді және бұранда-сомын берілістері, қосиін-бұлғақ және жұдырықты механизмдерді пайдаланады; ■Айналмалы қозғалысты орындаушы органға беру кезінде қуатты арттыру үшін (айналым жиілігін төмендету кезінде) бөлек тұрқыдағы бірнеше тісті берілістерді пайдаланады; осындай механизм бәсеңдеткіш деп аталады

■Тәжірибе жолымен күрделі машиналардың, мысалы, ұшақтардың, өзі аударғыш машиналардың және өзге де техниканың ауырлық орталығы жағдайын анықтау; ■Эпюралар салу, созу және қысу кезінде төзімділікті тексеру бойынша есептеулер жасау.

Теориялық механика — ол денелердің механикалық қозғалысы зерттелетін және осы қозғалыстың жалпы заңдары белгіленетін ғылым. Теориялық механика статикаға, кинематикаға және динамикаға бөлінеді.

Механикалық әсер ету нәтижесінде уақыт өте келе осы денелердің кеңістіктегі өзара орналасуының өзгеруі (механикалық қозғалыс) немесе осы денелер бөлшектерінің өзара орналасуының өзгеруі (деформация) орын алатын материалдық денелердің өзара әрекеттесуі болып табылады. Мысалы, бөлшектерді қалыптау кезінде жоғарғы штамп құлап жатып төменгі штампен әрекеттесудің нәтижесінде тоқтайды. Егер олардың арасына дайындаманы салатын болсақ, осындай әрекеттесудің нәтижесінде дайындаманың деформациясы орын алады. F күшінің векторлық көлем ретінде F модулі, түсіру нүктесі А және бағыты (күштің әсер ету сызығы) бар (1.2-сурет). F күш векторының y координат өсіне кескіні төменгі жолмен анықталады. F күшінің векторына катеттері Ox және Oy остеріне параллелді орналасқан, ал гипотезасы ретінде F күш болатын тік бұрышты үшбұрыш салады. Ox осіне параллелді катет осы күштің осы оське кескіні болып табылады:

Келесі анықтамаларды енгізейік.

Егер күштер жүйесі бір күшке балама болса, онда бұл күш осы күштер жүйесінің тең әсерлі күші деп аталады.

күштерден жақтар ретінде салынған параллелограмм диагоналі болып табылатын тең әсерлі күшке ие. R векторы (1.5-сурет) F1 және F2 векторларының геометриялық сомасы болып табылады:

Статиканың 4-аксиомасы бойынша, байланыс денеге қарама-қарсы бағытталған күшпен әсер етеді.

Денелерге әсер етуші күштерді берілген немесе белсенді күштерге, байланыс реакцияларына немесе пассивті күштерге бөліп қарастырамыз.

Байланыстардың жиі кездесетін типтерін қарастырайық.

Жазықтықта еркін орналастырылған күштер, күштер жұбы және бір нүктеде жинақталатын күштер түсірілуі мүмкін.

Жинақталатын күштер жүйесінің тепе-теңдік шарты болып R тең әсерлі күші модулінің нөлге тең болуы саналады, яғни күшті көпбұрыш тұйық (қосудың геометриялық тәсілі кезінде) немесе талдаушылық негізде тең әсерлі күштің координат осіне кескіндері нөлге тең болуы тиіс (Rx=Ry=0). Осыдан жинақталатын күштердің жазық жүйесі үшін осы күштер тепе-теңдігінің екі теңдеуін аламыз:

∑Fіx = 0; ∑Fіy = 0.

1.Конструкцияның кестелік сызбасын жасау. Тепе-теңдігін қарастыру қажет объектіні таңдау (түйін, өзек немесе қатты дене), бұл ретте бастапқы және берілген көлемдер онымен байланысты болуы тиіс. Осы есепте бастапқы мәліметтер (салмақ, а және Р бұрыштары) және бастапқы көлемдер (жіптер керілісі) денемен 5 Н салмағымен байланысты, яғни ол тепе-теңдік объектісі болып табылады. 2.Байланыстардан босатылу және қарастырылып отырған тепе-теңдік объектісіне барлық белсенді және пассивті күштерді түсіру. Есепті шығарудың осы типіне аса мұқият қарау қажет. Статикада зерттелетін тепе-теңдік теңдеулері тек қана еркін күштер үшін келтіріледі. Сондықтан, соңғыларынан босату кезінде қандай байланыс реакцияларын сызбаға қою керек екенін жақсылап ойлану қажет. Осы жағдайда байланыстар болып АВ және ED байланыстары табылады. Байланыстардан босату кезінде оларды сәйкесінше T1 және Т2 керілістерімен ауыстырамыз (1.14, б-сур.). 3.Алынған күштер жүйесін талдау. Дене жинақталатын күштердің жазық жүйесі әсерінен тепе-теңдікте болады (олардың әсер ету сызықтары шар орталығында қиылысады). Осындай күштер жүйесі үшін тепе-теңдіктің екі теңдеуі бар. Осы теңдеудегі белгісіздер саны да екіге тең, яғни, есеп статикалық анықталатын есеп. 4.Тепе-теңдік шарттарын векторлық (кестелік) немесе талдаушылық нысанда жазу. Белгісіз көлемдерді анықтау. Осы есепте шешудің талдаушылық әдісін пайдаланамыз. Жинақталатын күштердің жазық жүйесінің тепе-теңдік теңдеулерін жазамыз: 3 3

Алынған теңдеулер жүйесін шеше отырып жіптер керілісін есептейміз:

(1.15, а-сур. қараңыз), — егер күш денені сағат тілі бағыты бойынша бұруға тырысса — «минус» белгісі (1.15, б-сур.қараңыз). Егер күштің әрекет ету сызығы нүкте арқылы өтетін болса, осы нүктеге қатысты күш сәті нөлге тең.

2. Жұпты құрайтын күштер сәтттерінің сомасы жұп орналасқан жазықтықтың кез келген нүктесіне қатысты жұп-сәтіне тең болады (1.16, в-сур.):

О нүктесінде екі теңгерімді күштен салайық, олардың біреуі берілген: F'1 = F1, ..., F'n = Fn параллелді және тең, екіншісі тең, бірақ қарама-қарсы бағытқа қарай бағытталған: F" = -F1, ..., F"n = -F'n. Енді денеге жинақталатын F1, F'2, ..., Fn күштер және сәттері m1 = mom(F1, F"1), m2 = mom(F2, F"2), ..., mn = = mom(Fn, F"n) күштер жұбының жүйесі әсер етеді. Жинақталатын күштер жүйесін тең әсерлі күшпен ауыстырамыз (1.17, б-сур.): R = F1 + F2 + ... + F'n немесе (F1 = F1 теңдейінен шығатындай және т.б.) R = F1 + F2 + ... + Fn. Күштер жұбының екінші қасиетіне сәйкес барлық жұптар сәттерінің алгебралық сомасын табамыз:

МО = m1 + m2 + ... + mn.

Кез келген жазық күштер жүйесін еркін түрде таңдалған орталықта түсірілген барлық күштердің геометриялық сомасына тең бір күшпен және қосылған жұптар сттерінің алгебралық сомасына тең сәтпен ауыстыруға болады.

Теориялық механикада келесі анықтамалар қалыптасқан:

1)R = 0, MO ≠ 0 — күштер жүйесі жұпқа келтіру орталығына қатысты барлық күштер сәттерінің алгебралық сомасына тең сәті бар жұпқа келтіріледі. Осы жағдайда басты сәт келтіру орталығына байланысты емес; 2)R ≠ 0, MO = 0 — жүйе О нүктесіне келтірілген бір тең әсерлі күшке келтіріледі; осы жағдайда бас вектор тең әсерлі болып табылады, себебі ол өзі әрекет етуші күштердің жиынтығын ауыстырады; 3)R ≠ 0, MO ≠ 0 — осындай күштер жүйесі алдыңғысынан d=MO/R арақашығында орналасқан жаңа келтіру орталығында түсірілген бір тең әсерлі күшпен ауыстырылуы мүмкін;

4)R = 0, MO = 0 — жазық күштер жүйесі тепе-теңдікте болады.

Rx = 0 және Ry = 0, себебі

біле отырып еркін жазық күштер жүйесінің талдаушылық шарттарын аламыз

Күштердің орналасуына байланысты кейде тепе-теңдік шарттарын екі сәт теңдеулері және бір кескін теңдеуі мен түрінде құрастырған орынды:

осы жағдайда Ох осі АВ перпендикулярлы болмауы тиіс.

Тепе-теңдік теңдеулерін бір түзуде орналаспаған А, В және С үш нүктелеріне қатысты үш сәттер теңдеулері түрінде жазуға болады:

1.Тепе-теңдік объектісі ретінде ферманы таңдаймыз. 2.Байланыстардан босатыламыз және олардың әрекеттерін реакциялармен ауыстырамыз (1.18-сур.). 3.Алынған күштер жүйесін талдаудың нәтижесінде ферма жазық күштер жүйесінің әрекетімен тепе-теңдікте болатынын анықтаймыз. Яғни, үш тепе-теңдік теңдеуі бар. NB, XA және YA белгісіз бастапқы көлемдер санын теңдеулер санымен сәйкестендіре отырып, жүйе статикалық анықталады деген қорытынды жасаймыз.

4.Тепе-теңдік теңдеуін нақты есеп үшін жазамыз:

XA реакциясы теріс белгімен шықты; ол іс жүзінде оның бағыты қарама-қарсы екенін білдіреді.

1. F үйкеліс күші қатынасты сырғанау жылдамдығына қарама-қарсы жаққа қарай бағытталған (1.18-сур.). 2. Үйкеліс күші үйкелетін беттердің ауданына байланысты емес. 3. Үйкеліс күшінің модулі қалыпты қысымға пропорционалды.

Эксперименттерден белгілі болғандай, қозғалыс кезінде сырғанау үйкелу коэффициенті денелердің сырғанау жылдамдығына байланысты. ƒ0 және ƒ коэффициенттері үйкелетін беттердің материалына және физикалық жай-күйіне байланысты.

1.Тепе-теңдік объектісі ретінде белдікті аламыз. 2.Байланыстардан босатыламыз және оларды реакциялармен ауыстырамыз: N қалыпты күшпен және Fүйк үйкеліс күшімен, олар белдікке әрбір қалып жағынан әсер етеді (1.19, б-сур.). 3.Белгісіздер саны жазық күштер жүйесі теңеулерінің санынан аспайтындықтан, мысал статикалық анықталатын мысал деп есептейміз.

4.Тепе-теңдік теңдеулерінің бірін жазып аламыз:

Кедір-бұдыр бетте үйкеліс күші нөлден максималды көлемге дейін ауытқуы мүмкін, яғни 0 ≤ Fүйк ≤ Fүйк max. Осы жағдайда R байланыс реакциясы N ≤ R ≤ Rmax болады.

Q < Fүйк max нүктесінің жазықтық үстімен сырғанауына кедергі келтіретін Fүйк max үйкеліс күші пайда болады. Осы жағдайда mg және N теңестіріледі, ал

Fүйк және Q күштер жұбын құрайды және сырғанақ жазықтық бойынша сырғанауы тиіс. Шын мәнінде де, егер Q әрекет етуші күш оның шекті мәннінен аз болса Qшек (Q < Qшек ), сырғанақ тыныштық жағдайында қалады. Осы құбылысты түсіндіру үшін ойлауға түзетулер енгізу қажет (1.20, б-сур.):

Qшек r = N ∙ AB = Nk.

Майн = kN.

Дененің ауырлық ортасын эксперимент жолымен – ілу және өлшеу әдістерімен анықтауға болады.

Осыдан а бастапқы көлемді, яғни ұшақтың ауырлық ортасын анықтаймыз:

mа = F.

күштер нүктеге бір күш жіберетін, олардың геометриялық сомасына тең үдеуді жібереді.

Модулі және бағты бойынша тұрақты күш жұмысын есептейік (1.22-сур.). М нүктесі М1 нүктесіне ауысады деп болжайық. F күштің векторы U жылжу векторымен α бұрышын құрайды. Осы жағдайда жұмысты U жылжу векторының бағытымен сәйкес келетін күш құрауышы орындайды:

1)F күш денеге U жылжу векторының бағытында әрекет етеді:

2)F күш U жылжу векторына перпендикулярлы бағытталған:

3)F күш U жылжу векторына қарама-қарсы бағытта бағытталған:

A = mgH, Егер нүкте төменнен жоғарыға қарай жылжыса, ауырлық күшінің жұмысы теріс болады:

A = - mgH.

A = mgH = 1 200 ∙ 9,8 ∙ 2 800 = 32 828 000 Н∙м = 32,82 МН∙м.

Егер күш тең уақыт аралығында тең жұмыстар жүгізетін болса, қуатты жұмысты уақытқа қатынасымен анықтауға болады. Нүкте біркелкі түзу сызықты жылжыған жағдайда, жылжу U=vt, бұл жерде v — қозғалыс жылдамдығы, t — уақыт, қуатты F күш және v қозғалыс жылдамдығы арқылы анқтауға болады (1.22-сур. қараңыз):

N = F ∙ v cosα.

N = Майн ɷ= Майн , бұл жерде Майн — айналу осіне қатысты айналу сәті; n — айналу жиілігі, мин-1.

Пайдалы жұмыс жасау үшін біршама үлкен жұмыс шығындау қажет, себебі оның бір бөлігі қарсылық күштерін тойтаруға жұмсалады (тісті берілістер мен тіреулердегі үйкелу күші, ауа қарсылығы және материалдық нүкте жылжитын өзге де орта).

Пайдалы әрекет коэффициенті құрылғы немесе машина жұмысының тиімділігін бағалайды.

Дінгектің кесіп тасталған бөлігіне әсер ететін сыртқы FіE және ішкі FіІ күштердің тепе-теңдік теңдеуін жасайық:

σ = N / S,

Ішкі күштерді талдау кезінде созу және қысу мәселелеріне қатысты бірдей көзқарас байқалады. Ерекшелік ретінде ұзын жінішке өзектерді атауға болады, олар үшін қысу иілумен аяқталады.

σ = Еε,

ε = Δl /l.

Бірінші тектегі серіппелілік модулі материалдың физикалық сипаттамасы болып табылады және эксперимент жолымен анықталады.

Δl = N L/ ES.

1.Қозғалмайтын кесудегі есептің басталуын таңдаймыз (О нүктесі); Oz осінің оң бағытын белдік осі бойынша, яғни төменге қарай жібереміз.

3. N ішкі күштер эпюрасын саламыз. Ол үшін z1 арақашықтығында белдікті кесеміз және төменгі жақтың тепе-теңдігін қарастырамыз (2.2, б-сур.):

∑Fіz = 0; – N1 +F = 0 Осыдан N1 = F, ол l ≤ z1 ≤ 3l үшін әділетті. Осы шектерде белдікте созылу пайда болады, себебі N1 кесуден бағытталған. Енді белдіктің екінші учаскесін таңдаймыз 0 ≤ z2 ≤ l және жоғарғы бөлігінің тепе-теңдігін қарастырамыз (2.2, в-сур.):

∑Fіz = 0; NO – N2 = 0; 2F – N2 = 0 Осыдан N2 = 2F. N2 кесуге қарай бағытталғандықтан, белдік NO және N2 күштерінің әсерінен қысылады. Барлық ішкі қалыпты күштерді анықтап болған соң, қалыпты күштер эпюрасын салуға көшеміз (2.2, г-сур.). Оң жаққа қарай қалыпты күштердің оң мәндерін, сол жаққа – теріс мәндерін қоямыз. N салынған эпюрасын талдай отырып ішкі күштер көлденең кесуге байланысты емес, түсірілген сыртқы күштерге ғана байланысты екенін байқаймыз. Сондықтан белдіктің ұзындығын оның ұзындығында қанша шоғырланған күштер түсірілгеніне тең бөліктерге бөлеміз. Осы жағдайда екі бөлік болды. N эпюрасын салудың дұрыстығын тексеру кезінде сыртқы күштер түсірілген ішкі күштер эпюрасында түсірілген сыртқы күшке тең секірулер болатынына назар аудару қажет. 4.σ кернеулер эпюрасын саламыз. Белдікті бөліктерге бөлу қажет. Кернеу σ = N / S, яғни, эпюрадағы бөліктер көлденең кесу қанша рет өзгереді сонша болады; бұл жағдайда көлденең кесудің ауданы тұрақты болған жағдайда N эпюрасындағы қалыпты күш өзгеріссіз қалатындығына назар аудару қажет. Осыны ескере отырып σ эпюрасында σ үш әр түрлі мәндері болады (2.2, д-сур.): σ1 = N1 / S1 = F / S; σ2 = N1 / S2 = F / (2S); σ3 = N2 / S2 = – 2F / (2S) = –F / S. 5. U жылжулар эпюрасын саламыз. Қозғалмайтын кесуден, яғни О кесуінен бастаған дұрыс. Қозғалмайтын кесуден z2 арақашықтығындағы есудің жылжуын көрсетеміз:

Есептелген жылжулароды U эпюрасына қоямыз (2.2, е-сур.).

АВ аймағы жалпы аққыштық аймағы немесе аққыштық алаңшасы деп аталады. Бұл жерде үлгі ұзындығының жүктемені елеулі түрде өзгертпей елеулі түрде өзгеруі орын алады. Барлық металлдардың аққыштық алаңшасы болмайды. Мысалы, алюминийде, жасытылған мыста, легирленген болаттарда аққыштық алаңшасы байқалмайды.

ε1 = Δb / b.

μ = ε1 / ε.

Пуассон коэффициенті, сондай-ақ, Е серіппелілік модулі материалдың физикалық қасиеттерін сипаттайды; оның мәні металлдар үшін 0,25 - 0,35 шектерінде ауытқиды.

Материалдардың механикалық қасиеттері үлгілерді созу арқылы сынай отырып тәжірибе жолымен анықталады. Үлгілерді сынап болған соң созу диаграммасын σ, ε координаттарында қайта құрады. 2.5-суретте көрініп тұрғандай, ол F, Δl координаттарындағыдай түре болады (2.3-суретті қараңыз), бірақ осы қисық үлгінің қасиеттерін емес, материалдың қасиеттерін сипаттайды. Осы диаграммада тән нүктелерді белгілейік.

Іс жүзінде пропорционалдық шегін және серіппелілік шегін өлшеуге қиынға соғады, сондықтан, σп және σc мәндері материалдар қасиеттері жөніндегі анықтамалық мәліметтерге әдетте енгізілмейді.

Конструкцияны талдаудың негізінде ең көп кернеу стең көп пайда болатын нүкте анықталады. Анықталған кернеу мәнін осы материал мен конструкция үшін жол берілетін кернеу мәнімен салыстырады.

Запас коэффициенттерінің мәні материал қасиеттеріне де байланысты. Материал илемді болған жағдайда запас коэффициенті аққыштық шегінен алынады (nт = 1,5…2,0), ал морт материалдар үшін запас беріктілік шегінен есептеледі және nв = 2,5...4,0 ретінде алынады.

1. Алдымен N эпюраларын және σ салу қажет. Эпюраларды құрастырудың әдістемесі және реттілігі 2.1-мысалда келтірілген. 2. Запас коэффициентін анықтаймыз. Материал илемді болғандықтан, запас коэффициентін n a = 1,5 деп аламыз. 3. Жол берілетін керенуді есептейміз:

[σ] a.с = [σ] a.қ = = 220 Н/мм2. 4. Кернеулер эпюрасын талдай отырып (2.2, д- сур. қараңыз) екі учаскеде бірдей кернеу пайда болады деген тұжырым жасаймыз σең көп = F / S. Осы материал үзуге де қысуға да бірдей жұмыс істейді, яғни осы учаскелердің кез келгені үшін шартты жазып алуға болады σең көп≤ [σ]:

1000/S = 220 H/мм2. 5. Алынған теңдеуден дөңгелек діңгек диаметрлерін анықтаймыз: S = 4,55 мм2. S = πr2 біле отырып, r1 = 1,2 мм; d1 = 2,4 мм анықтаймыз. Аудан S2 = 2S, болған учаскеде диаметр d2 = 3,4 мм.

Діңгектің көлденең кесулері жоғрағы қыры горизонтальмен бұрыш құрайтындай бір-біріне қатысты ығыстырылады. τ жанама кернеу γ бұрыштық деформациясына тікелей пропорционалды екені анықталды:

τ = G γ.

F түсірілген күштер ығыстыру деформациясын тудыратындығы және олардың әсерінен шегеленген жердің кесілуі мүмкін болатындығы көрсетілген. Ығыстыру кезіндегі серіппелілік модулі бірінші қатардағы серіппелілік модулі Е-ге байланысты:

Егер Е және белгілі болса, ығыстыру кезіндегі серіппелілік модулін анықтауға болады. Мысалы, болат үшін 30 Е = 2 ∙ 105 Н/мм2, = 0,3, яғни,

Ығыстыру – бұл кернеулі жай-күй. Егер ығыстыру кезінде пайда болған деформациялар серіппелілік шегінде болса, жүктемені алып тастағаннан кейін бөлшектің мөлшері мен пішіні қалпына келтіріледі. Егер серіппелілік шегі асып кетсе, илемді деформациялар пайда болады. Жүктемені алып тастағаннан кейін кесудің белгіленген жері қалады. Шекті кернеуге қол жеткізілгеннен кейін кесу орын алады.

Бұрандама тойтарма шегелердің көлденең кесулерінде берілген күштер әсерінен пайда болатын іс жүзіндегі жанама кернеуді анықтаймыз. Бұрандама тойтарма шегелер саны і = 2, олар бір жазықтық бойынша кесіледі (кесу жазықтықтарының саны k = 1), яғни

Бұрандама тойтарма шегелер беріктігін тексеруді жүзеге асырамыз: бұрандама тойтарма шегенің көлденең кесуіндегі іс жүзіндегі жанама кернеу кесуге жол берілетін жанама кернеуден аз немесе оған тең. Шын мәнінде, 79,6 < 100.

Яғни, F = 50 кН күшінің әсерінен бұрандама тойтарма шегелер кесілмейді.

Егер жапыру бету қисық сызықты болса, осындай бетті жапыру ауданы осы беттің жапыру күшінің әрекет ету сызығына перпендикулярлы жазықтыққа проекция ауданы ретінде есептеледі.

Шегендеменің кесілгенше беріктігін тексереміз (әдістемесі 2.3-мысалда келтірілген).

Алынған іс жүзіндегі жапыру кернеуінің мәні жол берілетіннен төмен, себебі шарт бойынша [σ]ж = 240 Н/мм2. Яғни, тесіктер қабырғаларының жапырылуы орын алмайды.

Қауіпті кесуді анықтау үшін күрделі жағдайларда N эпюралары, содан кейін σ салынады. Бұл жағдайда есеп қарапайым болып табылады. Қауіпті болып А — А кесуі табылатыны анық. Осы көлденең кесудегі аудан S = 10∙(120 - 2∙20) = 800 мм2, ал іс жүзіндегі кернеу

Теориялық механика және матерниалдар қарсылығы негізіндегі «Машиналардың бөлшектері және механизмдері» курсында жекелеген элементтерді және машиналардың қарапайым қосындыларын есептеу ерекшеліктері және құрастыру қағидаттары қарастырылады.

«Машина» сөзі энергияны пайдалы жұмысқа өзгерту үшін арналған техникалық құрылғыларды атау үшін пайдаланылады.

Машиналар мен түйіндер бөлшектерінің түрлері:

Машиналарда айналмалы қозғалыс бөлшектерінің көптеген түрлері пайдаланылады: тісті дөңгелектер, белдікті беріліс тегершігі, барабандар, шыңжырлы берілістер жұлдызшалары, сермерлер, білдек сүмбілері, автокөліктер және гидротурбиналардың дөңгелектері. Осы айналатын бөлшектердің барлығы біліктер және остерде орнатылады.

Көбінесе остер мен біліктердің екі тіреуі бар, бірақ, көп тіреулері бар трансмиссиялық біліктер де бар, олардың жекелеген бөліктері муфталармен қосылады. Біліктер мен остердің тіреу бөліктері шетмойын 1 (3.4-сур.) деп аталады, аралық сандар мойындар, ал шеттегілер — бұртабандар деп аталады. Шетмойын радиалды жүктемені береді; шетмойын ұғындығы теңселу мойынтірегі астында сырғанау мойынтірегінің астындағыдан аз. Білікті (ості) өзге бөлшектермен қосу үшін беттерінде буатты ... жасайды 3.4- сур. ''1'' паздары 4, саңылау 3; бұранда кеседі 2 және оймакілтектер. 6. Белдік кесулерінің күрт өзерулері оның шаршаңқылық төзімділігін төмендетеді. Сондықтан, бір кесуден екіншіге қарай өту икемді, 5 ойықтар түрінде орындалуы тиіс.

Корпус бөлшектері елеулі дәрежеде жүктеме, дірілдеуге тұрақтылық, ұзақ мерзімділікке жұмыс дәлдігі өлшемдері бойынша машиналардың жұмысқа қабілеттігін және сенімділігін анықтайды. Стационарлық машиналарда корпус бөлшектері машинаның барлық массасынан 70 ...85 % құрайды. Корпус бөлшектерінде үлкен қаттылығы болуы тиіс, сондықтан оларды серпімдіктің жоғары модулімен материалдардан жасайды (жылумен өндеусіз шойыннан және болаттан жасалады, өйткені корпус бөлшектері үшін жылумен өңдеу қиын). Көбінесе корпус бөлшектерін шойыннан жасайды, бұл күрделі геометрикалық формаларды алуға болады. Көлік машиналарындағы корпус бөлшектері, мысалы қозғалтқыштың картерлері, сондай-ақ стационарлық машиналардың жылжымалы бөлшектері, мысалы, үлкен жүктемемен жұмыс істейтін мікбастар, жиі жоғарлатылған бекімділікке жататын жеңіл қоспалардан орындайды. Дәнекерленген құрылымдарды массаны және ауқымды көлемдерін азайтуға, сондай-ақ жалғыз және ұсақ сериялы өндірісте құймалы корпус бөлшектеріне қарағанда, дәнекерленген бөлшектер арзандау болады. Ауыр машина құрылысына дәнекерлеу-құйма құрылымдарды қолданады, өйткені олар ірі құймалардың әзірлеуін елеулі түрде жеңілдетеді (мысалы, бүйірінен сүргілеу станоктарының тұғырын жасау, олардың бағыттаушылардың ұзындығы 20 м жете алады). Ірі корпус бөлшектері үшін соңғы кездерде бетонды және темір-бетонды құрылымдар қолданылады. Бетон дірілдеуді жақсы басады, бұл жалпы машинаның қаттылығын ұлғайтады. Бұдан басқа, шойынмен салыстырғанда, бетон температу-раның ауытқуларына азырақ сезімтал. Бетон серпімдігінің модулі шойын серпімдігінің модулінен азырақ болады, осындай құрылым қаттылығын қабырғалар қалындығын ұлғайту есебінен алуға болады. Корпус бөлшегінің массасы норма шектерінде қалады, өйткені бетонның тығыздығы сүр шойынның тығыздығынан үштен бір бөлігін құрайды. Алайда бетонның кемшілігі бар: қатып қалғаннан кейін ылғалды сіңіп алу мүмкін, бұл көлем өзгерістеріне әкеп соқтырады. Бұдан басқа, бетонға май түсу оған зақымдану келтіреді. Келешегі бар материал полимерлік бетон болып табылады, оның серпімдігінің жоғары модулі бар (Е = 40 кН/мм2) және бетонға тиеселі кемшіліктері де жоқ. Көптеген жүктемелер жоқ және өлшемдер тұрақтылығын талап етпейтін аз массасымен корпус бөлшектерін пластмассадан жасайды. Осындай бөлшектерге құралдардың корпустары, жылжымады машиналар және құралдар, қақпақтар, тыстар, тұрмыстық құралдардың корпустары және т.б. жатады.

Серіппелердің және рессоралардың қолдану аясы өте кең болады: 1) берілген тұрақты күштерді жасау – бастапқы қысу немесе созу — үйкеліспен берілісте, үйкелісті жалғастырғыштарда, тежеуіштерде, сақтандырғыш құрылғыларда, шайқау мойынтіректерде; 2) орнын ауыстыру дәлдігіне саңылаулар әсер етуін жою үшін тетіктердің күшті түйісуі; 3) серіппені алдын ала бұрау негізінде қозғалтқыштың функцияларын орындау, мысалы сағат құралдарында; 4) көлік машиналарында, автомобильдерде, теміржол вагондарда, құралдарда, дірілдеу оқшайлайтын машина тіректерінде дірілдеуді оқшаулау; 5) соққы энергиясын басу, мысалы, артиллериялық қаруларда қолданатын буферлік серіппелер көмегімен. Үлкен жылжуларда серіпімді элементтердің арқасында соққы энергиясы басылады да, соққы күші азаяды. Бірінші үш оқиғадан айырмашылығы, буферлік және дірілдеуді оқшаулайтын серіппелер машина жұмысына зиянды энергияны жинайды; 6) серіппелердің бұрамалардың серіпімді орнын ауыстыру арқылы өлшеу құралдарында күштердің өзгеруі.

Серіппелерге арналған материалдар жоғары және тұрақты серіпімді қасиеттері болуы тиіс. Сондықтан, негізгі материал жоғары көміртекті болаттар 65, 70, марганецті болат 65Г, кремнийлі болат 60С2А, хромованадийлі болат 50ХФА және т.б. болып табылады.

Бекітуді немесе бөлшектердің өздерін бұзғанда ғана торап бөлшектеуі мүмкін болатын қосындыларды берікке жатқызады. Бұл дәнекерленген, тойтарылған, желімденген қосындылар; жылжымайтын қосындылар пластмассалық бөлшектерді армирлеу арқылы алынады; жылжымайтын бөлшектердің қосындылары тартып отырғызғанда да пайда болады.

Дәнекерлеу сапасы пісірілетін үстілердің формаларына және дайындық тазалығына және жұмыстарды өндіру жағдайларына байланысты. Дәнекерленген тігістердің бекімдігі дәнекерлейтін металл мен дәнекерленетін бөлшектердің металы өзара сінуіне байланысты: шалапісірілім немесе дәнекерленетін бөлшектердің металын артық пісіру болуы да мүмкін. Екі ақау тігістің бекімділігін төмендетуге әкеп соқтырады. Дәнекерлеу қосындыларының қолдануы механикалық қосу алдындағы артықшылықтары арқасында кеңейеді: құрылымның азайтылған массасы; қосындының саңылаусыздығы; қалың профильдерді дәнекерлеу және қосу әдерісін автоматтандыру мүмкіндігі. Дәнекерленген болат құрылымдары шойын құйылғандардан жеңілдеу болады — кейбір кезде 50 % дейін, ал болаттан құйылғандардан — 30 % дейін жеңілдеу болады. Прокаттан дәнекерленген құрылымдардың құны болаттан құйылғандардың немесе шыңдалған темірлер құнына қарағанда екі есе азырақ болады. Дәнекерлеудің кемшіліктері: дәнекерлеу тігісін бақылау қиындылығы; дәнекреушінің біліктілігіне байланысты болатын тігіс сапасының тұрақсыздығы; — осы кемшілік автоматты дәнекерлеуді қолданумен жойылады; дәнекерлеу тігісі жерінде кернеулер шоғырлануы, кейбір кезде әртүрлі текті металдарды дәнекерлеу қиындылығы мен мүмкінсіздігі; көптеген жылулық шығуы және оның салдарынан дәнекерлеу құрылымының шалыстануы пайда болатын елеулі ішкі кернеулер жасалуы; дірілдеу және динамикалық жүктемелерде қосындының жеткіліксіз бекімдігі. Қосылатын элементтердің өзара орналасуы бойынша дәнекерлеу қосындыларын келесілерге бөлуге болады:

бұнда l — тігістің есептелген ұзындығы (мм), ол шалапіскенге 10 мм алып тастап тігісі ұзындығына тең болады; — парақтың қалындығы. Дәнекерленген тігістерде рұқсат етілген кернеулер [σ'] 3.1.кесте бойынша таңдалады.

Ескертпе. [σ]р — созылған кезде құрылымның негізгі металына рұқсат етілген кернеу; [σ ]c, [σ ]қ, [σ ]ке — бұрышты тігіс үшін кескенде және түйіспелі тігіс үшін созғанда және қысқанда рұқсат етілген кернеулер .

1. 3.1 кестеден [σ ']c = 0,8[σ]c = 0,8 ∙ 160 = 128 Н/мм2 таңдаймыз. 2. Тігістің есептік ұзындығын анықтаймыз l = 180 - 10 = 170 мм. 3. Рұқсат етілген созылатын күшті анықтаймыз

[F] = 128∙170∙8 = 174,08 кН.

Егер қосылатын элементтердің жазықтығында М иілмелі сәті мен созылатын (қысатын) күш әрекет етсе, кернеу осылайша болады

τке = ≤ [τ']ке; [F] ≤ 0,7 kl [τ']ке.

Дәнекерлеу тәсіліне қарамастан, көрінетін тігісті МЕМСТ 2.312—72* «Дәнекерлеу қосылыстардың тігістерін шартты суреттеуі және белгілеуі» сәйкес тұтас желімен суреттейді, ал көрінбейтін тігісті— пунктирмен көрсетеді; тігістің суретінен желі шығарылымды өткізеді, ол біржақты тілмен аяқталады (3.10 суретке қараңыз). Нүктелі түйіспелі дәнекерлеуде көрінетін жалғыз дәнекерлеу нүктесін + белгімен суреттейді, көрінбейтін жалғыз нүктені сұлбада көрсетпейді. Тігіс катетінің мөлшері белгімен көрсетіледі, ал оң жақта тұратын катет биіктігін сан миллиметрде көрсетеді.

Дәнекерді фольга аралықтар, сымдар, таспалар, бытыралар, түріндегі флюсі бар дәнекерленген жеріне салады. Автоматтандырылған пісіруде дәнекерді паста түрінде шприц-қондырғылармен дозаланған түрде енгізеді. Жалғыз және ұсақ сериялы өндірісте жергілікті жылытуды дәнекерлегішпен немесе газ жанарғысымен жүргізеді. Көп сериялы және жаппай көпшілік өндірісте жоғары жиілікті токпен (ЖЖТ) ваннада, газ пешінде, электр жылыту мен индукциялық жылыту қолданады. ЖЖТ жылытқан кезде индукторда қосылатын бөлшектерге жақын формаға ие болады, сондықтан бөлшектерді дәнекерлеу жерінде қыздырады (бұл тоттанудан және өзгеруден сақтайды).

Металды және металды емес материалдарды дәнекерлеген кезде ультрадыбыс қолдану перспективасы бар бағыт болып табылады. Жабдық (3.12 сурет) ультрадыбыс жиіліктің генераторынан 1 және ферромагниттік өзегі бар 3 (4 — электрлік орауыш) ультрадыбыстық өзгергішпен 2 электр дәнекергіштен тұрады. Ұштықтың 7 ауытқулар жиілігі шамамен 20 кГц. Осы тәсіл алюминийден жасалған бөлшектерді дәнекерлеуге қолайлы болады, өйткені балқытылған дәнекерде 5 жоғары жиілікті ауытқулар металдың 6 тотталған жабындысын бұзады, бұл флюс қолданудан дәнекерді жүргізуге қол жеткізеді.

Дәнекердің шартты белгілеу белгісі сызбаларда желі шығарылымда салады:

; периметр бойынша орындалған тігістерді желі шығарылымда шеңбермен белгілейді —

; қажеттілік болғанда, сұлбада тігістің өлшемдерін қояды; дәнекер белгілеуін келесі тип бойынша жазумен сұлбаның техникалық талаптарында көрсетеді: «ПОС 40 МЕМСТ…». Әртүрлі маркадағы дәнекерлерді пайдалағанда, бір материалмен жасалған барлық тігістерге бір реттік нөмір береді, оны желі шығарылымда көрсетеді, мысалы:

Дәнекер қалдық кернеулер мен өзгертулерді азайтады, кейбір кезде толық алып тастайды. Дәнекердің өте маңызды артықшылықтарына әртүрлі металдар қосу және металдарды металдар еместермен қосу мүмкіндігін жатқызуға болады. Дәнекер көмегімен бекім және ажыратымды қосылыстарды алуға болады. Соңғысы баспа платасында орнатылған ақаулы құралдарды икемдеу немесе ауыстыру кезінде бөлшектеу қажеттілігі туғанда, радиоэлектрондық аппаратура өндірісінде өте маңызды. Дәнекер құрылымдардың артықшылықтарына қосылатын бөлшектердің металдар құрылымын және қасиеттерін сақтауға жатқызуға болады. Жоғарыда аталған артықшылықтарды өндірісте кең қолданатын ілгерінді технологиялық үдеріс ретінде қарастыруға болады. Дәнекерлеумен салыстырғанда дәнекердің кемшілігі қосылыстың шектеулі механикалық бекімдігі, дәнекерлердің елеулі үлкен құны, флюстердің және дәнекерлердің зиянды буланулар болып табылады.

Тойтармамен әртүрлі және қиын дәнекерленетін материалдардан жасалатын бөлшектер қосылыстарын алады; жылумен өнделген және жылытуға болмайтын түпкүлікті түрде өнделген бөлшектерді алады; дірілдеуге және артық жүктемелерге шалдыққан бөлшектерді алуға қолданады. Жиі тойтарма қосылыстар жоғары және төмен температурада жұмыс істейтін құрылымдарда қолданады, сондай ақ үлкен жүктемелерге тозуға қабілетті бекім қосылыстарды алуға (мысалы, ұшақтар құрылысында) қолданады. Тойтарыс қосылыстардың кемшіліктеріне оларды әзірлеудің жоғары еңбек сыйымдылығын, тойтармаларға тесіктер бөлшектерін әлсіретуді, кернеулер шоғырлануды және үстілердің тегістігін бұзуды жатқызуға болады. Тойтару үдерісі үлкен шу көтереді, ал тойтарма балғаның дірілдеуі қолмен жинаған кезде жұмысшының қолдарына әсер етеді және бірнеше жылдан кейін кәсіби ауруларға әкеп соқтырады.

Желімді қосылыстарды қолдану механикалық өңдеу көлемін азайтады, ал бір жағдайларда өнім массасын және оны әзірлеу өзіндік құнын төмендетеді. Желімді қосылыстардың артықшылықтары әртүрлі және жұқа парақты материалдардың бөлшектерден қосу мүмкіндігі, жоғары қарсыласу, саңылаусыздықты қамтамасыз ету мүмкіндігі, тоттануға қарсы тұрақтылығы, кернеудің аз шоғырлануы, аз массасы болып табылады. Соңғы жылдары желімдеу жауапты машиналар мен құрылыстарда (ұшақтар мен көпірлер), метал кесетін станоктарда (төзімділікті жоғарлату үшін бағыттаушыларға фторпластты желімдейді) кеңінен қолданады. Тісті дөңгелектерді белдікпен түйісу бекімділігін көтеру үшін жетістікті қолданады; мойынтіректердің сыртқы дөңгелектерін корпусқа орнату үшін, атап айтқанда кесу өлшемдерін жоғалтқсан кезде; ойыма қосылыстарын тығыздау үшін қолданылады. Желімді қосылыстардың кемшіліктеріне жұлып алуға (үзілу, қабаттану) аз бекімдігін, кейбір желімдер уақыт өте ескеретінді, басқа дәнекерлеу және тойтарма қосылыстарға қарағанда, азырақ ұзақ қолдануды, кейбір желімдерде полимерлеудің ұзақ мерзімін және мардымсыз жылу тұрақтылығын жатқызады. Желіммен алынатын бекім қосылыстардың тігістерін сұлбада желіде шығарылым қойылатын

белгімен белгілейді

; желімдеген қосылыстың жерін тұтас желімен суреттейді, ол екі есе рет негізгіден қалындау болуы тиіс (3.13, а сурет). Сұлбаның техникалық талаптарында бекім қосылыс қай желіммен жасалғаны көрсету қажет, мысалы «Желім БФ-2 МЕМСТ...».

Желімденген қабаттың оңтайлы қалындығы 0,05.0,15 мм болуы тиіс. Үлкенірек қалыңдықта қаттылану барысында саңылаулар пайда болуы мүмкін. Жанасқан үстілердің бұдырлығының тиімді параметрлері Ra 2,5...3,2 мкм және жоғары. Желімденетін үстілердің талап етілетін алаңын бөлшектерді жүктеу түріне қарай анықтайды (жылжыту, біркелкі жұлыну, иілу және т.б.) және қажеттілік болғанда ұлғайтады, бұндайда қисық түйісулерді жасайды ( 3.13, а сурет), құлыпқа ( 3.13, б сурет), мұқабаға (3.13 в сурет) орналастырып, және қосымша бөлшектерді пайдалана отырады 1 (3.13, г сурет). Желім маркасын қосылатын бөлшектердің материалына және қосуды пайдалану жағдайларына қарай таңдайды: жүктеме, температура, ортаның агрессиялығы және т.б.. Желімдер желімденетін бөлшектердің үстілерін сенімді молекулярлық ілінісуді (адгезия) қамтамасыз етуге қажет. Желімдер жылуға төзімділікті, қышқылдар, сілтелер, май, бензин, су әсерлеріне төзімділікті сақтау және оларды дайындағаннан кейін 2 сағат ішінде желімдейтін қабілеттікті сақтау қажет.

Дайындалған үстіне желімді қылшықпен, құйып, қалақшамен, роликпен, балқытумен, тозаңдату арқылы жағады.. 3.14 суретте желімді тігіске салу үшін пневматикалық шприцтің сұлбасы келтірілген. Желімді 2 шприц саптамасына 1 құяды. Шүріппеге басқанда 5 ауа камерасына 4 құбыршектен 6 келетін ауа қысымымен 3 мікбас желім арқылы желімденетін үстіне басып шығарады. Эпоксидтік желімдерді пайдаланған кезде желімді қабатты салғаннан кейін желімнен ерігіштерді бумен шығару үшін оны біраз кептіртеді (60 минутқа дейін). Қажетті ұстаудан кейін желімденетін үстілер бұрандама қышқыштар, 0,05...2 МПа салмақты қысыммен арнайы құралдар көмегімен қысады. Желім қатаяғаннан кейін бөлшектердің үстілерінен металды қылшықтар, егеуқұм қағазы арқылы немесе еріткішпен жуумен артықтарды алып тастайды.

Отырғызуды таңдау аз созғанда қосу бекімділігі мен жүктеме беру қамтамасыз етіледі, ал көп созғанда — бөлшектердің бекімдігі қамтамасыз етіледі. Созып қосу (шарлы мойынтіректерді белдіктерге, мікбасты шеңберлерді мікбасқа және т.б. орнату)

Машина құрылысында кеңінен қолданылады, қосулардың жалпы санынан — 10—17 %. Кепілдірілген созу бөлшектер қосылу тәсіліне байланысты емес (қамтылған бөлшекті басып, қыздыру, салқындату немесе құрамдас тәсілмен).

200_400 °С дейін қамтитын бөлшектерді жылыту жолымен түйісу тәсілі кеңінен таралған. Осы тәсілдің кемшіліктері — металл құрылымының өзгеруі мүмкіндігі, күйген жері мен өзгеруі пайда болу.

Кепілдірілген созуды беретін негізгі ауытқулар болып табылады: P, R, S, T, U, V, X, Y, Z, ZA, ZB, ZC (тесіктер үшін) және p, r, s, t, u, v, x, y, z, za, zb, zc (белдіктер үшін). Қосылыстар тағайындалуына қарай созылудың ауар, орта және жеңіл отырғызу таңдалады.

Отырғызу бөлшекпен көрсетеді, оның алымында тесікке қол жеткізудің белгіленген өрістерді көрсетеді, ал бөлімінде — белдікке қол жеткізу өрісін белгілейді, мысалы H6/t5. Отырғызулар белгілеуіндегі сандар квалитетті (дәлді дәржесін) көрсетеді, оған сәйкес МЕМСТ 25346—89 «Жалғы қағидалар, қол жеткізу қатарлары мен негізгі ауытқулар» бойынша өлшемдердің берілген аралықтары қол жетімділікті анықтайды. Отырғызуды белгілеу элементтің номиналдық мөлшерінен кейін көрсетеді, мысалы 50Н7s6 немесе Ø70Н6А5.

Жылжымайтын қосылыстарды жасау үшін бұрандалар, гайкалар, қадалар түріндегі артамтураны шеңберлі белдемелер немесе арналар көмегімен бекітеді (3.15, а, б сурет). Осы бөлшектердің сыртқы үстілерде бұрылуға жол бермеу үшін бұдырлауды, кертіктерді немесе тегіс шектерді жасайды. Палстинкалар түріндегі ұсақ бөлшектерді (электр ажыратқыштарының клемдері) тесіктер немесе ойықтар көмегімен бекітеді (3.15, в, г сурет). Сымды арматураны жапыратып жібереді (3.15, д сурет).

Бөлшектердің ажыратымды қосылыстарға ойық, конус тәрізді шеңберлері бар фрикциялық, сыналы, штифті, кілтекті, оймакілтекті және бейінді (оймакілтексіз) жатқызады. Ажыратымды қосылыстарды бірнеше рет бөлешктеп, қайта жинауға болады.

Бұрандалы қосылыстар бұрандалы үстілерде екі бөлшек жанасумен жасалады, біреуінде сыртқы нақыс (бұрама, түйеруіш, бұранда), басқасында ішкі нақыс (сомын, жалғастырғыш, нақыс тесіктері бар басқа бөлшектер)болады. Бұрандалы қосылыстарды жинаған және бөлшектеген кезде бекітпе бұрандаларды бұрайды немесе бұраудан тиісті құрал сайманмен (кілтпен, бұрауышпен) немесе тікелей қолмен бұранданы басынан ұстап тұрады. Сомыны бар бұранданы бұрандама деп атайды. Бұрандамалар қалындығы көп емес бөлшектерді, пластиналарды және фланецтерді бекіту үшін қолданады; жиі бұрап бекітуге және бұрап ажыратуға қажеттілік болғанда; нақыстың жеткілікті сенімділігін және ұзақ мерзімділігін қамтамасыз етпейтін материалдардан жасалған бөлшектерді бекіту үшін керек. Бұрандамалар бөлшектегі нақысты талап етпейді, алайда жинағанда өте қолайлы месе кейбір кезде құрылымның дизайнын нашарлатады. Қосылатын бөлшектерге бұрап салынатын бұрандама сомынды орналастыруға орын болмағанда, оның жеткілікті қалындығында бөлшектің материалы жеткілікті бекім болғанда қолданады. Сомын — нақыс тесігі бар, бұрандамаға бұрып салынатын және сомын кілтімен немесе қолмен ұстауға бейімделген формасы бар бөлшек болып табылады. Бұрандалы қосылыстарда сомынға (немесе сомын ұшына) шайбаны 2 ( 3.19, а, б сурет) қояды, ол бұрандаманың белдігі мен тесік арасындағы саңылауды жабады, сомын бүйірінде қосымша үйкелісті жасайды. Барлық бекітпен бұрандалар өзін өзі тежеу шартына жауап беретін болса да, пайдалану тәжірибесі ауыспалы және қарқынды жүктемеде әлсіреу мен өзін өзі бұрап шығарулар орын алатына көрсетеді. Сондықтан, жауапты құрылымдарда өзін өзі бұрап шығаруға жол бермеу үшін арнайы бекітіп ұстайтын шайбалар қолданылады.

Метрикалық цилиндрлік нақыстың бейіні (3.17, а сурет) α = 60° ұшымен Н биіктігімен тең қабырғалы үшбұрыш болып табылады. Нақыс бейіні оның белағашты кесім жазықтығында беріледі. Сыртқы нақысқа (мысалы, бұрандаманың) және ішкі нақыстың (мысалы, сомынның) ортақ параметрлері, сәйкесінше болып табылады: d және D — бұрандаманың және сомынның сыртқы диаметрлері; d1 және D1 — бұрандаманың және сомынның ішкі диаметрлері; d2 және D2 — бұрандаманың және сомынның орта диаметрлері; Р — нақыс қадамы; α— бейіннің бұрышы; α /2 —профиль мен перпендикулярдың бүйірлі жағынан нақыс белағышына қарай бұрыш; Н —профильдің теориялық биіктігі (бастапқы профильдің биіктігі); h —профильдің жұмыс биіктігі. Профильдің бұрышын өлшеген кезде α /2 бұрышы міндетті түрде ескеріледі, өйткені нақысты кескен кезде оның профилі бір жаққа еңкейю мүмкін, (оң жағынан бұрыш сол жаққа қарағанда, көбірек немесе азырақ болуы мүмкін), ал жалпы профильдің бұрышы 60°тең болады.

Бұрандалы қосылыстар машина құрылысында артықшылықтар қатары арқасында кеңінен таралады: құрылым қарапайымдылығы; әзірлеу технологиялығы; жинау-бөлшектеу жеңілдігі; бөлшектерді өзара орналасуды реттеу үшін қолдану мүмкіндігі; бұрандыны бұрайтын құралды пайдалана отырып, жинауды автоматтандыру мүмкіндігі, бұл жинаушы жұмысшылардың еңбегін жеңілдетеді және бұйымның сапасын көтереді; жоғары жүктеме қабілеттігі. Заманауи машиналарда нақыстар бар бөлшектер бөлшектердің жалпы санынан 60 % артығын құрайды. Бұрандалы қосылыстардың кемшіліктері кернеулердің жоғары шоғырлануы болып табылады, бұл ауыспалы жүктемелер шарттарында құрылым жұмысында бекімділікті төмендетеді.

Сыналардың жұмыс үстілер цилиндрлік немесе тегіс фаскалармен (3.18 сурет) жалғастырады. Күшті сыналы қосылыстарда 1:100, 1:40, 1:30 еңкею таңдалады. . орнату сыналарда 1:10, 1:6, 1:4 еңкею болады. Егер сынаны төлкемен d диаметрмен белдікті қосады, сына қалындығы b=(0,25...0,30)d; сына кесімінің биіктігі h > 2,5 b. Сына ұядан бөлінбегендей, φ үйкеліс бұрышы мен α еңкею бұрышы арасында келесі арақатынасты сақтау қажет: α < 2 φ, бұл ретте бір кесілген сына үшін tgα=(h1-h2) /l.

Сына қосылыстардың артықшылықтары жинау және бөлшектеу тезділігі, созу күштерін жасау мүмкіндігі мен үлкен жүктемелерді қабылдау, құрылымның салыстырмалы қарапайымдылығы болып табылады. Күш сыналы қосылыстардың қолданудың ең сыңдарлы салалар тарту қосылыстары, сырғақтары бар мікбасты сояуыштар, сермерлердің жартылары, белдік пен күпшек қосылыстары, сондай ақ метал кесетін станоктарда өңдеген кезде бөлшектерді бекіту үшін технологиялық құралдарда, жиналмалы құйылмалы модельдерде пайдалану болып табылады. Орнататын сына құрылғыларының типтік үлгілері машиналардың қондырғыларын, станоктар үстелінде әзірлемелер болып табылады.

Штифтерді тегіс, нақысталған немесе басылған арналарға, серіппелерге бөледі. Штифттер форма бойынша цилиндрлік және конус тәрізділерге бөлінеді. Тегіс штифтерді 45 және А12 болаттан әзірлейді, арналары бар штифтер мен серіппелілерді — серіппелі болаттан жасайды. Цилиндрлік штифттерді созып тесіктерге қояды (3.19, а сурет); кейбір кезде штиф-тердің ұштарын тойтарады (3.19, б сурет) . бөлшектеуге жататын бөлшектерде тесіктерді бұрап ашады бұл штифтерді шығармай ақ қосылыстарды ажыратуға мүмкіндік береді.

Тегіс конус тәрізді штифтер ең көп таралды; оларды конуспен 1:50 орындайды. Кәдімгі штифттер тесікке саланатын (3.20, а сурет), қарама қарсы жағынан шығаруға болатындай өткен тесіктерге пайдаланады. Бөлшектеген кезде алып тастауға арналған нақыспен штифттер (3.20, б сурет) бітеу тесіктерге орнату үшін қолданылады Сомынмен бұралып жабылатын нақысы бар штифтер (3.20, в сурет), соққылар мен итеруге шалдыққан қосылыстарда және тез айналатын тораптарда пайдаланады.

Призматикалық кілтектердің кемшіліктері олардың өзара алмасуын қамтамасыз етуге қиындығы, яғни қолмен тықсыру немесе жауапты қосылыстарда кілтектерді қиыстырып келтіру қажеттілігі ірі сериялы және жаппай көп өндірісте олардың қолданылуын шектейді. Призматикалық кілтектер (жай — 3.21 сурет және бағыттаушы — 3.22 суретке қараңыз ) тікбұрышты кесімді орындайды; кілтектер енін b (0,25 ...0,30)d тең қылып таңдайды, ірі белдіктерге 0,2d арналады. Призматикалық кілтектердің кесімдер мөлшерлері b х h және тесіктері стандартталған d белдіктер диаметрлеріне қарай таңдайды. Кілтек биіктігінің жартысына белдік ойықтарына кіреді және жартысынан — доңғалақ күпшегінің ойғына кіреді. Кілтектердің бүйірлі (жұмыс) шектері доңғалақтан белдікке қарай және керісінше айналманы береді.

Сегменттік кілтек екі негізгі параметрмен сипатталады: енімен b және әзірлеме диаметрімен d1. Күпшекке салу ені мен тереңділігін призматикалық кілтекті қосылыстарда сияқты таңдайды. Биіктігін h шамамен 0,4 d1таңдайды. Кілтектердің ұзындығы l d1 жақын болады. Сегменттік кілтектердің кемшіліктері белдікте терең арна керектігі болып табылады.

Қысқы күпшектерде қосылатын бөлшектердің қисаю мүмкін, сондықтан сына кілтектердің қолдану саласы бүгінгі таңда біраз қысқарды. Дәл машина құрылысында оларды мүлдем қолданбайды. Ұштары бар кілтектер бөлшектеуге қажеттілік туғанда қолайлы арнайы шектеулерді талап етеді. Сына кілтектердің артықшылығы саңылау жоқтығы болып табылады оның салдарынан соққы жүктемелерді жақсы қабылдайды. Бұйірінен барлық кілтектер кесілмеген түрінде көрсетеді. Кілтектерге материал — 590 МПа кем емес үзілуге уақытша қарсыласумен таза тартылған болат болып табылады.

Осы беріліске ол осылайша анықталады:

Сондықтан жетеленетін буынның бұрышты жылдамдығы

Фрикциялық берілістердің артықшылықтарына әзірлеу қарапайымдылығы; жылдамдықты реттеу сатысыздығы; жетекшіні тоқтатпай жетеленетін диск жылдамдығын өзгерту мүмкіндігі; құрылым қарапайымдылығынан әзірлеудің төмен құнын жатқызуға болады. Осындай берілстердің кемшіліктеріне дәл беру қатынастарын мүмкінсіздігі; жоғарлатылған тозу; арнайы басатын құрылғылар керектігі; мойынтіректерге үлкен жүктемелер жатады. Аталған кемшіліктерден машина құрылысында вариаторларды қолдану шектеулі. Олар бұрандалы басқыштарда, кейбір станоктардың құралдарында, жетектерінде пайдаланады( мысалы, мод. 1810 — ұста-затыл станогы).

Белбеу берілісі (3.26, а, б сур.) белдіктерде бекітілген және бір немесе бірнеше сына белбеулерге киілген шкивтер 2 арқылы жүзеге асырылады.

Белбеулі берілістердің артықшылықтары берілісті елеулі қашықтарға беру мүмкіндігі; сырғынау есебінен елеулі жүктемелерден сақтайтын және ауытқуларды жұмсартатын жетек иілмелігі; жүріс жатықтығы; жұмыс шусыздығы, салыстырмалы күтім мен қызмет көрсетудің оңайлығы жатады. Кемшіліктерге үлкен ауқымды өлшемдер (әсіресе үлкен қуаттарда); беріліс қатынасының тұрақсыздығы (сырғанаудан), белдіктерге және тіреулерге үлкен қысым; елбеулердің электрилизациясынан жарылыс қауіпті орын жайларда қолданбау; жоғары емес ПӘК жатады. Белбеу берілістер 0,7 бастап 50 кВт дейін қуаттарда ең көп таралады, сирек түрде олар 70 кВт дейін қуатта қолданылады және жеке жағдайларда — 200 кВт дейін қуатта қолданылады. Тегіс- және сынабелбеулі берілістер келесі жылдамдықтарда 5...25 м/с жұмыс істейді, сирек жағдайда — 30 м/с дейін. 5 м/с дейін жылдамдықта белбеу берілістер ауқымды көлемдерінен тиімсіз қолданылады. Осындай белбеулер шкив арналарымен жақсы түйісуді және байсалды шусыз жұмысты қамтамасыз етеді. Күш жігерлерді беру тек қалыпты созылған белбеулерде қамтамасыз етіледі. Сол үшін белбеулерді мерзімділік түрде қайта тігеді және белбеулердің созылуын реттейтін арнайы құрылғыларды орнатады. Тегіс белбеулі беріліс ашық болады (3.26, в сурет), оның жетеленетін белдігі жетекші шкифтің айналу бағытымен сәйкес келеді және ұйқас (3.26, г сурет), жетеленетін белдік айналу бағытын керісіншіге өзгертеді. Бойлай-сүретін станоктарда ашық және ұйқас белбеу берілістерді қолданады. Сырғанау салдарынан жетеленетін белдіктің шеңберлі жылдамдығы v2 жетекші белдіктегі жылдамдықтан азырақ болады v1

яғни

анықтамаларда сырғанаудың коэффициентінің Е келесі мәндері келтірілген: резеңке, маталы және синтетикалық белбеулер — 0,01; тері белбеулер — 0,015; корд маталы сына белбеулер — 0,2; корд- белбеулі сына белбеулер — 0,01.

Параллельдік белдіктер арасында айналысты беру үшін цилиндрлік тісті доңғалақтарды пайдаланады (3.27, а, в сурет). Ілінесетін белағаштармен белдіктер арасында айналымды беру және қайта жасау үшін конус тәрізді тісті доңғалақтарды пайдаланады (3.27, б сурет), ал айқасатын белағаштар арасында — бұрамдықты және тісбұрандалы доңғалақтарды пайдаланады (3.27, г сурет). Жоғарыда қарастырылған тісті берілістерде елеулі артықшылықтары бар: шағын ауқымды көлемдер, жұмыста сенімділік, ұзақ мерзімділік, жоғары ПӘК, тұрақты беру қатынасы, үлкен берілетін айналма сәті, жылдамдықтардың және сәттердің кең диапазоны. Кемшіліктерге шу, жылдамдықты реттеу сатылығын, жүргенде жылдамдықты қайта қосу мүмкінсіздігін жатқызуға болады.

m = P/π. қисық тісті доңғалақтар үшін шеңберлі қадамдарды Pt және қалыпты қадамдарды Pn қарастырады:

Pn = Pt cosβ, Бұнда β — бөлетін цилиндр бойынша тістер еңкею бұрышы болып табылады. Тік тісті доңғалақтар үшін β = 0, сондықтан, Pn = Pt = P. Қадам бөлетін шеңбер бойынша өлшенеді (3.28, а сурет) және тістер санына z оның ұзындығын бөлумен анықталады:

Р = π d / z. m = P / π біле отырып, тістер модулі арқылы бөлетін шеңбердің диаметрін білдіруге болады:

осындай байланыстарды ескере отырып, шыңдар шеңберінің диаметрі үшін теңдеулерді жазамыз

Екі тісті доңғалақтардың ілісте болған орталықтары арасындағы қашықтық (3.28, б сурет), келесі ретпен анықталады:

aw = dl/2 + d2 /2 = mzl /2 + mz2 /2 = m (z1 + z2)/ 2, бұнда z1 және z2 — осы доңғалақтардың тістер саны; m1 = m2 = m, өйткені тісті доңғалақтар тек бір модульбен ілінісе алады. Беріліс қатынасты тістер профильдерінің түйісу нүктесінде сырғанау жоқтығы шартынан шыға отырып табамыз, яғни шеңберлі жылдамдықтар теңдігі v1 = v2. Жетекші тісті доңғалақтың бұрышты жылдамдығы ω1, ал жетеленетіннің жылдамдығы ω2 болсын, Сонда, v1 = ω1d1/2 = ω1m1z1/2; v2 = ω2d2/2 = ω2m2z2/2. m1 = m2 = m ескере отырып, ω1mz1/ 2 = ω2mz2/ 2 немесе ω1z1 = ω2z2 аламыз. Осынан беретін қатынас

Жоғарырақ жылдамдықтарда шеңберлі тіспен конус тәрізді доңғалақтарды қолданады. Тік тіспен конус тәрізді доңғалақтардың негізгі көлемдері 90° белағаш бұрышында (3.29 сурет) 3.2.кестеде келтірілген болатын.

Үлкен диаметрлерде болаттан құйылуды ( 35 — 50 болат) және құйылған марганцовисттік және төмен қоспаланған болаттар 40ХЛ, 30ХГСЛ, 50Г2 қолданылады. Аз жүктелген берілістерде металдымен бірге пластмассалық тісті доңғалақтарды қолданады. Осындай доңғалақтар жұмыста шусыз. Осындай доңғалақтар жұмыста шусыз, химиялық тұрақты, өзін өзі майлауды қамтамасыз ете алады.

Бұндайда тісті доңғалақтарды текстолиттен, ағаш-қабатты пластиктерден, капроннан, капролоннан, полиформальдегидтен әзірленеді. Текстолиттің бар маркаларынан ПТ және ПТК маркаларын ұсынуға болады; ағаш-қабаттыдан — кілтектің жұлдыз тәрізді орналасуымен ДСП-Г (кілтектің әр қабатының талшықтары 25 .„30° жылжиды). Капроннан жасалған тісті доңғалақтар Б жұмыстың кейбір уақытынан кейін таза майлаған кезде тозбайды. Капролон және полиформальдегид қазіргі кезде тісті доңғалақтар үшін ең перспективті материал болып табылады. Орта жүктемемен доңғалақтар үшін, әсіресе станок құрылысында жоғары жиілікті токпен шынықтырылған 40Х, 40ХН болаттар пайдаланады.

Бұрамдықты беріліс өте аз беріліс қатынастарды, мысалы 1:400, 1:500, ал ауыр станоктардың үлкен диаметрімен жеткітерде — 1:1000 дейін алуға мүмкіндік береді.

Бұрамдықты берілістің артықшылықтары ықшамдық, шусыздық, жүрістің иілгіштігі, көп шығару мүмкіндігі болып табылады; кемшіліктері — пайдалы әрекеттің төмен коэффициенті болып табылады. Бұрамдықты берілістер көтергіш көлік машиналарда, метал кесетін станоктарда, автомобильдерде кеңінен қолданылады. Материалдарды бұрамдықты жұп жұмысының ерекшеліктерін ескере отырып, таңдайды.

Шынжырлы берілістер белбеулі сияқты бір бірінен қашықтықта орналасқан белдіктер арасындағы берілістер үшін қолданылады.

Шынжырлы беріліс (3.31 сурет) жетекші 2 және жетектелетін 1 жұлдыздардан және олармен үйкеліске кіретін және қамтитын жынжырдан 3 тұрады. Аталған негізгі элементтерден басқа шынжырлы берілістер созбалы және майлы құрылғылардан тұрады. Шынжырлы берілістер көлік машиналарда (мотоциклда, велосипедте, автомобильде, транспортерлерде), ауыл шаруашылық машиналарында, метал кесетін станоктарда қолданылады. Шынжырлы берілістердің артықшылықтарына бір бірінен қашықтықта орналасқан белдіктерге қозғалысты беру мүмкіндігін; жоғары ПӘК; бір шынжырмен бірнеше жұлдызшаларға беру мүмкіндігі; белдіктерге әсер ететін аз күш (бастапқы созылмалы құрылғылар жоқ); шынжырды жеңіл ауыстыру мүмкіндігі; сырғанау жоқтығы жатқызуға болады. Осы берілістердің кемшіліктеріне жоғарлатылған тозу (сұйықтық үйкеліс жоқтығы жағдайында жұмыс істейді); шарнирлер тозу салдарынан шынжырлардың созылуы — сондықтан пайдалану барысындасозу құрылғыларын қолдану қажет; жетекші жұлдызшаның аз тістері санында жетекші жұлдызшаның айналу жылдамдығы және тізбектің жылдамдығы біркелкі емес.

Беріліс қатынасы тісті беріліс сияқты анықталады:

бұнда z1 —жетекші тістердің саны, ал z2 — жетеленетін жұлдызшаның тістер саны.

u = 1 / і.

Беретін сан жұлдызшылардың тістер саны мен қамту бұрыштарымен, рұқсат етілген ауқымды мөлшерімен шектеледі; әдеттегідей ол 7ден азырақ болады. Жеке жағдайларда егер ауқымды өлшемдер рұқсат берсе, ақырын жүретін берілісте беретін санды 10 дейін ұлғайтуға болады.

Сырғанаудың бұранда — сомын берілісі күште үлкен пайданы қамтамасыз етеді, бәсеңдетілген қозғалысты алу мүмкіндігін, азы ауқымды көлемдерде үлкен апаратын қабілеттікті, сомынмен қатал байланысты атқарушы органның орнын ауыстырудың жоғары дәлдігіне жету мүмкіндігін, құрылым қарапайымдылығын қамтамасыз етеді. Кемшіліктер үйкелістегі үлкен ысыраптар, төмен ПӘК, жылжудың үлкен жылдамдықта қолдану мүмкінсіздігі болып табылады. Бұранда нақысының профильдерінің сырғанау жылдамдығы сомын профильдеріне қарай 10 — 40 есе рет сомынмен қатал байланысты тораптың белағашты ауысу жылдамдығынан асып кетеді. Сырғанаудың бұранда — сомын берілісі келесі үдерістерді қамтамасыз етуге қолданады: сынау машиналарда жүк салу, жүктерді көтеру (домкраттар), метал кесетін станоктарда және бұрандалы басқыштарда механикалық өңдеу; ұшқыштардың қанаттарын басқару; өлшеуіш және бөлгіш машиналарда дәл бөлетін орнын ауыстыру; машиналарды икемдеу және реттеу үшін орнатудың орнын ауыстыру.

Жүріс бұранданың сомындары тұтас және ажыратымды орындайды. Прецизиялық метал кесетін станоктарда «сырғанаудың бұранда — сомын люфтсіз берілісін жүзеге асырады. Бір корпуста 3 (3.32, а сурет) орналасқан қосарланған сомын қолдана отырып болады. Олар бір екіншіге қатысты белағашты бағытта жылжиды, яғни жүріс бұранданың1 айналасында қарама қарсы бағыттарда сомындарды 2 және 6 бұра отырып,олардың орналасқан жері бақылау сомындармен 5 бекітіледі. Енді жүріс бұранданың бір бағыттағы айналысында суппорттың орны ауыстыруы 4 сол жақтағы сомыннан 2 болады егер жүріс бұранда айналу бағытын өзгертсе, оң жақтағы сомын 6 суппортқа қарама қарсы бағыттағы қозғалысты береді. Осындай құрылымда люфт таңдалмайды, өйткені сомындар әрқайсысы өз бағытына жұмыс істейді. 3.32, б суретте оң және сол жақты сомындардың профильдері жүріс бұранданың профилімен жанасатыны көрнекті көрсетілді.

Осындай берілістерге бұрандалар көлемді шынықтырумен ХВГ және 7ХГ2ВМ болаттардан, индукциялық жылытуда шынықтырумен 8ХВ болаттан және азот қосылған 20Х3МВФ әзірлейді. Сомындарға ауқымды шынықтарумен 9ХГС, ШХ15, ХВГ болаттар және цементтелетін болаттардан 18ХГТ, 12ХН3А қолданылады; жұмыс үстілерді 60 НRC қаттылығына дейін және жоғары шынықтырады.

Нақыста алдын ала созылу жасалуы тиіс, ол жоғары белағашты қаттылықты қамтамасыз етеді. Жиі осы қосу бірыңғай корпуста 6 (3.33 сурет) орындайды, бұнда бұрандалы желі бойынша біреуі екіншіге қарай орнын ауыстырған екі сомынды 2 және 4 орналастырады, бұндайда алдын ала созылуды жасай отырып, нақысты қосылыстарды тартады. Шайқау денелер ретінде шариктер, сирек кездерде роликтер қолданылады. Әдебиетте ШБС аббревиатурасы (шайқау бұрандасы — сомын) және ШББ аббревиатурасы (шарикті бұрандалы беріліс) кездеседі. Бұрандада және сомында бұрандалы арна орындалады, бұнда тұйық траекториямен шайқау денелері шайқалады. Қайту арнасы болып, сомынның екі көрші бұрандасын қосатын арнайы ендірме 5 қызмет етеді, ол шариктерді 3 тек жүріс бұранданың 1бір қадамы шегінде жүргіздіреді.

Төрткілдеш беріліс (3.34, а) тісті доңғалақтан 1 және тісті төрткілдештен 2 тұрады. Төрткілдеш тісті доңғалақтың жеке жағдайы болып табылады, бұнда доңғалақтың радиусы шексіздікке дейін ұлғаяды, ал тістің эвольвенттік профилі — тура желілікке өзгереді. Бастапқы контурмен сызбаланған негізгі төрткілдешті алады. Төрткілдештің бастапқы контурының параметрлері стандартталған (3.34, б сурет): профиль бұрышы α = 20°, төрткілдешке тістерді салу тереңдігі hтіс = 2m, цилиндрлік берілстерде тістер арасындағы радиалдық саңылау с = 0,25mn (кескенде — 0,35mn дейін), цилиндрлік доңғалақтар үшін тіс түбіндегі шеңбер радиусы r = 0,4mn (mn — қалыпты модуль). Төрткіндеш беріліс төрткілдешпен доңғалақты тік тісті және қисық тісті түйісумен орындалады. z тістер санымен тік тісті доңғалақтың бір айналымына төрткілдеш H1 = Pz = πmz қашықтыққа орнын ауыстырады, ал тісті доңғалақтың n айналымына — H = πmzn. Үлкен жігерлерді беру үшін бұрамдықты – төрткілдешті берілісті қолданады. 3.34, в суретте бұрамды 3 төрткілдешпен 2 түйісу көрсетілді. Бұрамдының айналымы 3 төрткілдештің тік желілі орнын ауыстыруына қайта өзгереді. Бұндайда төрткілдештің бір айналымға орнын ауыстыруы бұрамдамен k кірісімен H1 = πmk тең болады, ал бұрандалар айналымы n келесі H = πmkn тең болады. Әдетте осындай берілістерде бұранданың кірісі k = 8.. .10.

Қосиін-бұлғақты механизм жұмыс органының жылдамдығы оның қозғалыс кезінде тұрақты болып қалмайды. Бұнда өз артықшылығы бар: жылдамдық бағыттарын өзгерткен кезде соққылар мен аса жүктемелер пайда болмайды, өйткені қозғалыс реверсілеу сәтіне жұмыс органының жылдамдығы бірте бірте түседі, нөлге жақындайды. Бұдан басқа, қосиін-бұлғақты механизмдердегі қайтарымды-ілгерінді қозғалыс қосымша реверсілеу механизмдерді қолданусыз жүзеге асырылады. Қосиін-бұлғақты механизмдер мікбасты қозғалтқыштарда, сорғыларда, компрессорларда, кесудің тік желілі қозғалысымен станоктарда кеңінен қолданылады. 3.35 суретте қосиін-бұлғақты механизм жұмысының әртүрлі сұлбалары ұсынылған. Орталық қосиін-бұлғақты механизмнің (а, в және г сұлбалар) λ = r/l арақатынасына қарай әртүрлі қолданыстары бола алады. l < r (сұлба г) қосиін-бұлғақты механизм күште үлкен пайданы қамтамасыз етеді, сондықтан ол қысым құрылғыларда, басуда пайдаланады. l > r (сұлба а) ілмек жүрісінің ұзындығы 2r тең және неғұрлым λ аз болса, механизм соғұрлым жақсырақ жағдайларда жұмыс істейді, оны ПӘК жоғары болады. l = r (сұлба в) қосиін бұлғақты механизм 4r тең ең үлкен жүріске ие болады. Алайда жүрістің ортасында өлім нүктелерді өткен кезде арнайы құрылғыларды сатып алу ұсынылады, өйткені буындар инерциясының күштерін пайдалану сенімді болмайды.

Сондықтан, λ = 1 механизм тәжірибеде сирек қолданады. 3.35, б суретте қосиін-бұлғақты механизм көрсетілген, бұнда λ параметрінің өзгеруінен басқа, эксцентриситет е өзгере алады, бұл беріліс бұрыштарын кеңінен қозғауға мүмкіндік береді. Осы механизм жүрісінің ұзындығы шамамен 2r тең; механизм кеңінен қолданылады.

Механизмдердің осы қасиеті, сондай ақ жұдырықтардың бейіндеудің салыстырмалы қарапайымдылығы машина құрылысының әртүрлі салаларында оларың кеңінен пайдалануын қамтамасыз етті. Жұдырықты тетіктер жұдырықты типті бір немесе бірнеше жоғары кинематикалық жұптар болуымен сипатталады. Жұдырықты типті бір жұппен тегіс механизмдер ең көп таралған, ал кеңістікті жұдырықты тетіктерден — барабанды немесе бүйірлі жұдырықтармен кең таралған. Керек қозғалысты алу үшін жұдырықты типті бір жоғары жұппен тетікке ие болу жеткілікті болады (3.36, а және б сурет), шартталмаған жылдамдықпен берілген қисықта нүктенің М қозғалысын қамтамасыз етеді. Жетіктен жұдырықты тетік тұрақты жылдамдықты v (3.36, а) алады және итергіш 1, жұдырыққа 3 серіппемен 2 басылған атқарушы органды берілген траекториямен жүреді.

бұнда элементтердің түйісуі нүктеде жүзеге асырылады, ал 3.36, б суретте — желіде жүзеге асырылады. Егер нүктенің қозғалысын тұрақты жылдамдықпен белгілі тегіс қисықпен қайта жүргізу талап етілген болса, жұдырықты типті екі жоғары жұппен механизмді пайдаланады (3.36, в және г сурет), ол тұрақты жылдамдықпен берілген қисықпен нүкте М қозғалысын қамтамасыз етеді. Жұдырықта жұмыс және бос жерлері бар. Жұмыс жерлерде салмақты буынның қозғалыстар сипаты машинадағы жұмыс үдерісімен анықталады (мысалы, метал кесетін станоктарда өңдеу технологиясы беріліс жылдамдығының тұрақтылығын талап етеді). Бос жүрістің телімдерде көмекші қозғалыстар орындалады; бұнда жетеленетін буынды жетекші буынның аз ауысуында қысқа уақытта ауыстыруға болады. Уақыт қысқартуға кедергі болып тетіктің тұрақсыз жұмысына әкеп соқтыруы мүмкін қарқынды шарттар болып табылады. Жұдырықты тетіктердің артықшылықтары машина жұмысының циклын автоматтандыру мүмкіндігі, ал кемшілігі — жұдырықтың түйісетін үстінің тозуы болып табылады, ол нәтижесінде машинаның дәлдігі мен өнімділігі жоғалтуына әкеп соқтырады.

Редукторлар жеке агрегаттар түрінде орындалады. Оған кіретін берілістерге қарай тісті, бұрамдықты, планетарлық редукторларды айырады.

Тісті редукторлар тік тісті және қисық тісті, цилиндрлік және конус тәрізді доңғалақтардан жасалады.

63 санымен екі сатылы, кейбір кезде құрамдастырылған тісті бұрамдықты доңғалақтар пайдаланады. Бұрамдықты редукторларды келесі сұлбалар бойынща орындайды: бұрамдының төменгі орналасуын (3.39, а сурет) 5 м/с дейін бұрамдықтың шеңберлі жылдамдығында қолданады, майлауды — бұрамдықты малғыздыру арқылы жасайды; бұрамданың үстінгі орналасуын (3.39, б сурет) тез жүретін берілістерде пайдаланады майлауды — бұрамдықты малғыздыру арқылы жасайды; бұрамданың айналудың көлденең белағашы бар, ал бұрамдықтыдоңғалақта — тігінен (3.39, в сурет); айналудың тігінен белағашымен бұрамдық (3.39, г сурет). Екі соңғы сұлбалар сирек қолданады, өйткені тігінен орналасқан белдіктердің мойынтіректерін майлау қиын.

Оқу басылымы

басылым № 106110112. Басылымға қол қойылды 19.01.2016. Форматы 60 х 90/16. Гарнитурасы «Миньон». Офсеттік басылым. Офсеттік қағаз № 1. Шартты баспа 5,0.

Тиражы 500дана. Тапсырыс№ «Академия» баспа орталығы» ҚАҚ. www.academіa-moscow.ru 129085, Мәскеу, Бейбітшілік орамы, 101В, б.1.

Баспагер берген электрондық тасығыштардан басылып шығарылды. «Бірінші үлгілі типография»ААҚ.