— Сәлеметсіз ба, ата! Денсаулығыңыз жақсы ма? Мен «Маңғыстау» газетінің журналисі едім. Сіз – шет жұрттан келген адамсыз. Басыңыздан кешкендеріңізді айтып берсеңіз.

— Басымнан кешкендеріңді айт дейсің-ау, қарағым. Нені айтам. Жат жерде өткен сол жылдар сағыныш пен мұңға толы, желісін сағынған аруана құсап осы жылдар Маңғыстауга жанарымыз талғанша қараумен өтті ғой. "Үмітсіз – шайтан" демейтін бе еді. Бірақ кейде сол үміттің де тым ұзаққа созылып, торықтыратын кездері болады екен. Баяғы шешемнің өмірден өтер алдында үй алдындағы биік төбеге шығып, көзінен парлаған жасын жаулығымен үнсіз сүртіп, көз ұшында бұлдырай көрінген жақты көрсетіп былай деп еді.

— Сонау көрінген сенің туған жерің еді, құлыным. Кіндігің сол жақта кесілген. Ой-хой, шіркін дүние-ай. Сен өмірге келгендегі Үстірттің үстінің отын айтсаңшы. Жұпар иісі аңқыған жусан мен еркек тізеден келетін. Қайран Үстірттің кешке таман соғатын, жаныңды сергітер ауасын айтсаңшы, жердің өкпеңді сығар ыстығы емес еді ғой. Сол кезде әлгі самалға қосылып ырғалып тұрар селеулі дала әлі есімнен кетпейді. Немерелі болдым деп марқайып атам бір тайды алып ұрған. Ол жақта осы қазір біздер құсап ешкім құмырсқа илеуінше бір жерге тығылысып отырмайды. Ана төбенің, ана қырдың үстінде бөлек-бөлек отырғандар сол күні артынан сызылған шаң қалдырып, жан -жақтан біздікіне ағылған. Ат жарыстырып, белдесіп күресіп, ән айтып, мәре-сәре болып еді. Немере сүйгізіп, тағдырдың қолтығымнан сүйегені шығар деп, сонда атыңды Демеген қойып еді, атам жарықтық. Бірақ тағдырдың аяусыз тәлкегіне түсетінін ол кезде кім білген. Азын-аулақ малға байсыңдар деп қудалау басталды.

— Әй, келін, балаңның бауы берік болсын! Өмір жасы ұзақ болсын!

— Немерелеріңнің бауы берік болсын! Өмірі ұзақ болсын! Құтты болсын!

— Қалжаға сойылған малдың омыртқасынан ауыз дәм татпадық. Бәленше бар-ау деп ойламайды. О несі екен?!

— Ең құрығанда бір мүжуге тісіміз тимеді. Ауыз тигізуге бұл үйде бір жан табылмас па? Әлде омыртқа мүжімей босқа қайтамыз ба?!

— Әй, келін, мыналар ат кекілін кесуге дейін барады. Одан да ана қатындарға омыртқа мүжіт. Ырым қылып тұрғандағысы шығар. Әйтпесе жайшылықта омыртқаға қарайтын ба еді? «Сүйек-саяқ беріп қорлауын қарашы» деп лақтырып жібереді бұлар.

— Омыртқаның етінің тәттісін-ай! Керемет екен! Біз де мына келіншек құсап бала көтеріп, бала табуға құштармыз. Осылар секілді тезірек босанармыз дейміз.

— Биссимилла-Рахмани -Рахим! Балаңның дені таза болсын, бесікті аластап алайын.

— Бала қырандай болсын! Бүркіттің тұяғын ілейін!

— Бала аман болсын! Пайғамбар қолдап жүрсін! Қажылықтан келген тұмар болсын.

— Молдеке, бата беріңіз, бата! Молда:

— Ойбай, атып кетті, атып!

— Соғып кетті! Алла сақтасын!

— Ауылда әскерлер қаптап кетті. (Үйге ОГПУқызметкері кіріп келеді)

— Көп ұзамады. Әкем екеуі Иранның Күмістөбе дейтін жерінде қалды. Түрікпен жерінде қазақтың қауымы бар. Ол жақтың салты бойынша басына белгі қойылмайды. Оралу бақыты маңдайыма бұйырып, бастарына дұға оқып кетейін деп барғанымда әйтеуір, осы жер болар деп шамаладым. Өйткені, бастапқы барған кезімде біздерден адамдар көп өлді ғой, кең далада өскен маңғыстаулықтардың жерсінбегені сондай, алғаш жер ауып барғанда әйелдер бала туудан да қалған. Табиғаттың сондай да кереметі болады екен. Жүректерін сағыныш кернеген шерлі көңілдердің қасіреті ме ол, кім білген. Әйтеуір, туған жерге деген сағыныш, мұң ұмытылғанша көп уақыт болды ғой.

— Әке-шешеден айырылып, айдалада қорғансыз жетім қалған, көз жасымды тыя алмай, есік алдында өксіп отырған мені, баяғы елден жүк артып келген түйе боздап келіп иіскеп еді. Қарасам ол да жылап тұр екен. Күн сайын ол мені иіскемесе, мен оның мойнынан құшақтамасам, мауқымыз басылмаушы еді. Ойлап отырсам, сонау туған жерден бірге келген түйе екеш түйенің маған деген демеуі екен ғой. Маңғыстаудан бірінші Түрікменстанның Жебел жеріне келіп паналаған мен, кішкене молдалығы бар деп тағы да қудалап, ұсталып кету қаупі бар болғаннан кейін осында аудық қой. Сонда шешем Әлпен, үш інім мен бір қарындасымды арқасына мінгізіп, артына зарлай боздап, қарағыштап келген жері еді бұл.

— Көктем мезгілі. Туған жерден орын таба алмаған Түрікменстан мен Иран шекарасына көш келеді.

— Ау, халайық, тоқтаңдар! Сәл кідіріңдер! Түйелер батып қалды.

— Не дейді? Не айтып жатыр?

— Тоқтаңдар! Кішкене аялдаңдар.

— Айып етпе, Нұрмағанбет. Қасыңа еріп, көшіңнің санын көбейте алмадым. Тар жерде қолтығыңнан демей алмадым. Мен әлсізбін бе, әлде туған жердің құдіреті күшті ме, білмедім, әрі қарай жүре алар емеспін. Мен онсыз, туған жерсіз, дем ала алмайды екем. Туған жердің бозторғай шырылынсыз ояна алмайды екем. Мен мәңгілік түнекке келе жатқан адамдаймын. Өзімді емес, ана белгісіз өмірге келе жатқан, көздері жәутеңдеген балаларымды аядым. Не де болса кейін қайтамын. Қол-аяғымды бұғаулап, етімді турап жесе де, туған жерде өлгім келеді.

— Бәли шырағым, дұрыс айтасың. Алдымызда ненің күтіп тұрғаны бізге белгісіз. Мына уақыт адамның бір-біріне өкпе айтатын кезі ме? Мүмкін дұрыс шешім жасаған шығарсың. Жақсылық айдап бара ма, әлде сорымыз ба ол жағын мен, ақ-қарасын айыра алып тұрғаным жоқ. Балапан басына, тұрымтай тұсына кеткен заманда ненің ақ, ненің қара екенін кім біліп жатыр дейсің. Апақ-сапақта іргемізді көтеріп, алыс жолға шықтық. Тағдыр басқа салған соң, көнеміз де қайтеміз? Ал жағдайымыз мынау болса, қаламын десең өзің біл. Сенікі де дұрыс шығар. Анда барғанда бізді кім қарсы алар дейсің. Елде қалып, тағдырдың басқа жазғанын көрем десең, ол жаты өз еркің. Олай болса, мына менің екі баламды алып қал, сендермен бірге болсын.

— Не дейді?! Не қыл деп тұрсың сен, отағасы-ау?! Екі баланы жұртқа тастап қалай кете барасың?! Өз туғаныңды қалайша ажыратып отырасың, а?!

— Апа,мен қалмаймын! Бірге кетем!

— Апа, бізді тастамаңдар! Өздеріңмен алып кетіңдер!

— Қарақтарым-ау, сендердікі де дұрыс шығар! Қалай тастап кетем балапандарымды. (әйеліне қарайды) Мен байғұс бұлардан жиреніп тұр дейсің бе?

— Қарақтарым, әкелеріңдікі дұрыс шығар. Кейіннен келіп алып кетемін деді ғой, жыламаңдар! Бәли үйінде жүре беріңдер. Біздерден хабар болмай жатса, есейгенде іздеп келерсіңдер. Бірақ Құдай сақтасын ондайдан! (құшақтап айырылмайды).

— Ал, жолдарың болсын! Сау болыңдар!

— Арада алпыс күн өтті. Нұрмағанбет бастаған көш парсы жеріне табан тіреп жетті. Кері қайтқан Бәли тобы быт-шыты шығып бытырап, Түрікменстанның ең шет жерінде жүріп жатты.

— Әй, Демеш, мен жүруден қалдым. Шаршадым. Аяғым өз-өзінен бүгіле береді. Кішкентай дем алайын. Дем алсам жүре алатын сияқтымын.

— А, олай болса, дем ал. Мен талғажау іздейін. Бәлкім табылар. (кішкене жүрген соң жерден көсік тауып алып, қуанып кетеді.) Әй, Дәмежан, мен көсік тауып алдым, көсік. Мә, жартысын сен же!

— Ой, шіркін, нан болар ма еді?! Баяғы кішкентай кезімізде апам күлге көміп пісіретін еді ғой, есіңде ме?! Сондай бір күлше алдымызда жатса ғой, шіркін. Бірақ ол қайдан болсын! Тәтті ғой, тәтті! Бірақ соның өзін тойдық деп жемейтін едік-ау!

— Мына көсік те тәтті емес пе?! Өте тәтті екен мынау! (Екеуі үнсіз қалады)

— Әй, Демеш, ана бір кісі кім болады екен? Жүрісі біздің әкеге ұқсайды екен, ә? Неге келмей жатыр екен?

— Айналайындар-ау, Дәмежан мен Дәмешімбісің-дер! Қарақтарым-ау, аманбысыңдар. (құшақтап сүюіп жатады.) Күйлерің не болған сендердің?! Жаным-ау, бұндай халге түседі деп ойлаған жоқ едім! Жетімдік тартып қалыпсыңдар ғой! (Арқасындағы дорбасынан тамақ алып береді.) Мә, жеңдер. Қарындарың ашып қалыпты. Обалдарың мына заман мен заманды басқарған адамдарға болсын. Біздерді осындай халге жеткізген. Мен сендерді алып кетуге келдім. Енді жетімдік тартпайсыңдар. Жақсы өмір сүреміз. Жыламаңдар! (Тағы да құшақтап сүйеді). (Аз кідірістен соң) Бәлилер қайда? Әйелі Қатша қайда? Сендер қайда жүрсіңдер?! Солармен бірге болыңдар деп едім ғой!

— Олардың қайда кеткенін білмейміз. Осыдан біраз күн бұрын солдаттар келіп-кетіп жүрді үйге. Екінші рет келгеннен соң ол кісілер де көрінбей кетті. Содан кейін мүлде көрген жоқпыз.

— Олардан басқа ауылдың біраз адамы жоғалып көрінбей кетті. Әйтеуір ауылда жоқ. Тек «жау» деген сөздер естіледі.

— Е, солай деңдер, (күрсінеді) қарақтарым! Қап, бекер болды-ау! Қап! Бекер қалдырдым-ау сонда, өзімнен болды-ау! Неге ғана ілестіріп алып кетпедім? Неге ғана кері кетуге рұқсат бердім, а? Неге?! (Жылап жер тоқпақтайды, балаларын құшақтайды.)

— Қарағым, Демешім, сен жылай берме! Міне, біз бәріміз де тіріліп келдік. Енді өлмейміз. Сен қорғансыз, жетім емессің! Енді сен жыламайсың! Сенің көз жасың бізді дүниеге алып келді. Сені енді байдың үйінен алып кетеміз. Туған жерге барамыз. Жылаушы болма, енді. Көзіңнің жасын сүрт. Өксігіңді бас. Бізге ер.

— Малға сақ болыңдар!

— Малға сақ бол! Шығып кетпесін!

— Ықтырманы баға көріңдер!

— Шық тысқа тегіс, көз айырма малдан!

— Қайда жүрсің, сен сүмелек? Неге жатырсың, сен ит?!

— Көке, мен күндіз малдан келдім ғой!

— Қарашы, сөзін қарашы, әкеңнің, жоқ қылайын, сен итті! Өлгенді көрсетейін мен саған, түрікпен! Мә! (қамшымен бастан тартып жібереді)

— Айт, құрғыр! Қайт! Иттің малы!

— Қатты дауыл үстіне сабалап жауын да құйып кетті. Әп-сәтте сол жауын қиыршық қарға айналды. Қой қайтіп шыдасын. Ықтай алған бетімен бастарын төмен салбыратып, жондарын суыққа беріп, бірін-бірі паналай түсіп, жосып барады. Демеген айғайын үзбей отырып, әбден өкпесі күйген шағында ыққан қойды қуып жетеді. Қолының, мойынының, бетінің ашық жерлеріне тиген қиыршық қар темірдей тиеді, жүзіне шанышқыдай сұққылап, солқылдайды.

— О, тоба, тіліңнен, діліңнен айырылғаннан сақтасын. Ондай маңдайының бағы ашылмаған халық аз ба еді? Баламыз ғой, көп нәрседен хабарсыз болып өстік. Ақсақалдардың айтуы бойынша, атақты Оразмағамбет болмағанда, бытырап кетеді екенбіз. Сол Орекең әр жерде тарыдай шашылып жүрген қандастарын жинай бастады.

— Армысың, әлеумет! Бәрің де бармысың?!

— Дұрыс! Дұрыс!

— Әділ сөз! Сөз Сіздікі!

— Сондықтан маған тоқтаңыздар. Кешеге дейін түрікпен деп, шурави деп аталдық. Солай емес пе? Ал біз кімбіз?! Қазақпыз! Неге өз ұлттығымызды сақтамаймыз?!

— Иә, солай! Біз – қазақпыз!

— Олай болса, бірлесіп күш біріктірейік. Мынау – бір шыбық. Мұны оңай сындыра аламыз. Ал мынау – топ шыбық. Мұны сындыру қиынға соқпақ. Сондықтан бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығара білейік. Патшаға арыз жазып жер сұраттым. Бізге егін егетін жер, өгіз, тұқым беретін болды. Уәдесін беріп отыр. Әй, сен, мал бағатындарды басқарасың! Елдің малының бәрі сенің мойныңда. Егін шаруасымен, Жалбыр, сен айналысасың!

— Халайық, патшадан хабар келіпті, қазақтарды орналастыратын болыпты.

— Ореке, мынау тамаша жаңалық қой!

— Жақсы болған екен!

— Құтты болсын!

— Біз сөйтіп Гургенде тұрып қалдық. Итшілеп жүріп өлместің қамын жасадық. Біріміздің қуанышына ортақтасып, қайғымызға көңілімізді айтып, қолтығынан сүйедік. Демегеннің басы екеу болды. Баяғы жетім Демеген шаңырақ көтерді. «Бас екеу болмай, мал екеу болмайды» деген, Айшаны алғаннан кейін тұрмысы жақсара бастады. Мал ұстап, шаруа жайы оңалды. Араға жылдар салып дүниеге қарадомалақтар келе бастады. Тұңғышы Еркін – бостандықты аңсағаннан туған бала. Күнім аман болсын деп Күнімай дүниеге келді. Ал Гүлімай – адамзаттың амандығынан жаратылды.

— Ол жақта болған жылдарымызда бір ғана нәрсеге шүкіршілік ететін едік. Қалың парсы, ұйлыққан түрікпен ішінде жоқ болып кетпей, ұлттығымызды сақтап қалыппыз. Ұлдарымызды намысшылдыққа тәрбиеледік. Қыздарымызды жат қойнына салмадық. Ендігі тілек солардың болашағы еді. Баяғы шешеміздің тілі сөйлесе болды, көкірегі қарс айырылып, көз жасын төгіп армандайтын туған жер деген сағыныш біздің бойымызда да өшкен жоқ. Еліміз көк байрағын тігіп өз алдына ел болғанда, біздер қандай қуандық десеңші.

— Мына Құдайдың күні қайтеді, ә? Үскіріп тұр ғой! Малға қиын болды-ау! Ай, шал-ау, анау Сарыбайдың үйі бір мал құдайы садақа беріп жатқан көрінеді. Бармайсың ба? Міне, мен кетіп барамын. Жүретін болсаң артымнан ер.

— Ай, кемпір, мен мына радио тыңдап барамын. Осы әлемде күтпеген көп жаңалық болайын деп жатқан көрінеді. Ана біздің еліміз бен жерімізді боданда ұстап отырған Кеңестер тарайтын көрінеді. Соның хабары не болар екен? Соны тыңдап барармын садақаға. Сен жүре бер қазір.

— Осымен парсы халқының халық әндерінен құралған бағдарламамызды аяқтаймыз. Халықаралық жаңалықтарымызды бастаймыз.

— Тәуелсіздік! Тәуелсіздік алыпты! Айша, біздің еліміз тәуелсіздік алыпты! Міне, керемет! Еліміз бар екен ғой, ерлері ер екен ғой! Жеңіс! Жеңіске жеттік! Еркін, тұр, Молдабайға Саршаға тағы басқа ауыл ақсақалдарына жаңалықты жеткіз. Осында шақыр. Ақсарбас шалуға дайындалайын. Айша, сен үйді тазала. (Осылай шығып кетеді, ақсақалдар сөйлесіп отырады.)

— Бұл үйдің қожайыны кім? Сен бе? Сұмырай түрікпен! Елді шулатып жүрген? Не қылған тәуелсіздік?! Саған тәуелсіздік керек пе? Мә, тәуелсіздік!

— Әй, топас бастық! Сен өйтіп енді қоқаңдама! Мен түрікпен де, шурави де емеспін. Мен - қазақпын. Ана жақта іргелі елім бар. Тәуелсіздік алған Отаным бар. Мені кемсітуге ешқандай құқың жоқ. Мен түрікпен де, шурави де емеспін. Мені қазақ деп ата. (шуласып шығып кетеді.)

— Міне, осылай күндер өте берді. Тоқсан екінші жылы күзде Президентіміз келеді деген күні Гургенде, Бендершахта, Күмбетте тұратын бар қазақ Тегеранға ағылды. Елінің елдігін білдіріп, бар қазақтың бірнеше жыл бойы үзілген сағынышын арқалап келді ғой Нұрекең. Кешегі қазақ деп айтуға тілі келмейтіндердің қасиетіңнен айналайын көк байрақтың алдына сымша тізіліп, патшамызға бас игенін көргенде, жүрек түкпірінде шер боп қатқан біздің сағынышымыз жол бойы төгілмегенде қайтушы еді.

— Байрақтағы сурет не қылған сурет, көке? Күн мен құстың суреті неге салынған?

— Күн астында самғай көтерілген құс – Қыран. Ондай құс биіктікті, бостандықты сүйеді. Ашық аспан астында еркін ұшып жүрген қыран, ол – Қазақ, тәуелсіз Қазақстан. Біздің Отанымыз сол Қазақстан, біздің ата-бабаларымыз сонда жатыр, қарағым. Туған жерге бару – мұрат. Өз Отаныңда, өз туған жеріңде өмір сүрсең бақыттың бақыты сол, балам. Құс екеш құс та өз мекенін сағынады. Жыл құстары да өз Отанына оралмақ.

— Көке, анау қазды көрдіңіз бе? Сол құстарды атайықшы, атшы ана ұшып бара жатқанын.

— Жоқ, балам, бұл қаздарды атуға болмайды. Бұлар да жолаушы ғой. Алысқа кетіп барады. Жолынан қалдырмайық.

— Алысқа дейсің бе? Қайда барады сонда?

— Туған жеріне кетіп барады?

— Туған жері қайда?

— Алыста, сонау таудың ар жағында. (қолымен тауды нұсқайды.)

— Көке, сонда біз де құстар сияқты басқа Отанда жүрміз бе?

— Иә, балам, сен не білейін деп ең? Бұл – өзгенің Отаны. Мұнда біз шетқақпай көріп, өзіміздің қазақ екендігімізді мойындата алмадық. Қорлықта, зорлықта көрдік. Намыстың да тапталған кездері болды. Бірақ жасымадық. Күнкөріс үшін әркімнің жерін жыртып, малын бақсақ та, алақан жайып қайыр сұрасақ та бостан, аяқтың астындағы боқты шұқуға емес, сонау биікте самғап, арпалыспен өмір сүруге жаралған халық екенбіз ғой. (сахнадан кетеді.)

— Біз бақытты екенбіз. Сағындырған, сарылып күттірген туған жерге тоқсан бестің күзінде табанымыз тиді.

— Айналайын, туған жер! Сені де көретін күн болады екен ғой! Қайран жерім. Ух! (Басын жерге тигізеді. Сүйеді. Бір уыс топырақты маңдайына басады)