Әшімбаев М.С., кеңес төрағасы
Асқаров Ә.А, жауапты хатшы
Абдрахманов С.
Атабаев Қ.М.

Аяған Б. Ғ.
Әбусейітова М.Қ.
Әжіғали С.Е.
Әлімбай Н.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Балықбаев Т.О.
Дүйсембаев Е.С.

Есім Ғ.
Жақып Б.Ө.
Жұмағалиев А.Қ.
Қозыбаев І.М.

Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.
Құл-Мұхаммед М.А.
Құрманбайұлы Ш.

Мәжитов С.Ф.
Мұхамедиұлы А.
Мыңбай Д.Қ.
Нысанбаев Ә.Н.

Өскенбаев Қ.А.
Салғара Қ.
Самашев З.
Сариева Р.Х.

Сұлтанов Қ.С.
Тұяқбаев Қ.Қ.
Түймебаев Ж.Қ.

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Мем­
лекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жария­ланып
отырған «Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылы­ми басы­

лымын әзірлеуді одан әрі жалғастыруда.
Серияның бұған дейін баспаға ұсынылған алпыс төрт томы
ұлттық фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді сала­
сы болып саналатын эпостық шығармаларға, бір томы шағын

жанрлардың үлкен бір саласы жұмбақтарға арналды. Дәлірек
айтқанда, бүгінге дейін хикаялық дастандардың он үш томы,
діни дастандардың жеті томы, ғашықтық дастандардың он бір
томы, тарихи жырлардың он бір томы, батырлар жырының жи­

ырма томы, сондай-ақ шежірелік дастандармен жұмбақтардың
жеке-жеке томдары баспаға әзірленіп, елу бес томы басы­
лым көрді. Бұлардың он томы Қытайдағы қазақ фольклоры­
на арналғаны мәлім. Қазақ халқының қымбат қазынасы—

фольклор жинақтарының жоғары деңгейде безендірілген
жа­ңа басылымын оқырман қауым үлкен ризашылықпен қар­сы
алды.
Осымен, әзірге қазақ фольклорының ең көлемді әрі маңызды

саласына жататын эпос жанрының ертегі, аңыз мифтерден өзге
түрлерін баспаға әзірлеу аяқталды.
Ал оқырман назарына ұсынылып отырған 65-том мақал-
мәтелдерге арналып отыр. Халық даналығының, ұлттың

рухани-әлеуметтік бай тәжірибесінің нәтижесінде мыңдаған
мақал-мәтелдер дүниеге келді. Олардың көпшілігі есте жоқ ескі
замандарда тапқыр, шешен, данагөй сөз зергерлерінің аузы­нан
айтылып, біртіндеп бүкіл халыққа ортақ өсиет, үлгі сөз ретінде

мақал-мәтел аталып кеткен. Мақал мен мәтелдің арасын­
да айтарлықтай шекара болмағанмен өзіндік стильдік белгі-

қазақ  мақал-мәтелдері
бедерлері бар екені мәлім. Мақалдар кейде ұзынды-қысқалы
болып, бірнеше тақырыптық мазмұнды қамтиды. Мысалы:
«Көп ойлаған табар, көп үрлеген жағар» деген сияқты мәтелдер

қысқа, нұсқа құрылымы мейлінше ықшам түрде жасалып,
бір ғана нақты ой-түсінікті меңзейді. Мәтелдер мақалдарға
қарағанда әбден тұрақтанған канондық мәтінге ие. Мысалы:
«Әлін білмеген әлек», «Әліпті таяқ деп білмейді», «Ойына

қарай бойы» т.б.
Мақал-мәтелдер ұлттың рухани байлығы мен сан ғасыр­
лық мәдениетінің көркем көрінісі ғана емес, сол халықтың
ой-санасы, зердесі мен даналық деңгейінің де жарқын шежіре­

сі. Халқымыздың сөз мәйегі саналатын бұл ғажайып мұра­
ның байып, жинақталып, ел игілігіне айналуына көптеген
қазақ жинаушылары да қызмет етті. М.С.Бабажанов­
тың, А.Құнанбаев­тың, Ы.Алтынсаринның, Ә.Диваевтың,

Б.Дауылбаевтың, М.Ешмұхамедовтің, М.Ысқақбаласының,
А.Баржақсыұлы­ның,
Т.Ізтілеуұлының,
Ө.Тұрманжанов­

тың, Б.Ақмұқанова­ның, Б.Момышұлының, М.Әлімбаевтың,
Б.Адамбаевтың т.б. ел зиялыларының бұл бағытта мол еңбек
сіңіргені белгілі.
Бұл томға ҚР БҒМ ҒК М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және

өнер институты қызметкерлерінің әр жылдары ғылыми, әдеби-
фольклорлық және этнографиялық экспедициялар кезінде ел
арасынан жинаған материалдары, ҚР БҒМ ҒК ОҒК-ның Си­
рек кітаптар қорында және ӘӨИ Қолжазба қорында сақталған

мақал-мәтелдер жинақтары, сондай-ақ бұрын-соңды жарық
көрген әртүрлі кітаптардағы халық мұрасының көпшілігі
еніп отыр. Мақал-мәтелдер мәтінінің көлемі үш томға жос­
парланды. Екінші, үшінші томдарға Қытай Халық Респуб­

ликасы, Өзбекстан Республикасы, Монғолияны мекендеген
қазақтар арасында айтылып, сол жақта кітап болып басылған
материалдар, сондай-ақ кезінде Н.Н.Пантусов, А.Е.Алекторов,
П.М.Мелиоранский, В.В.Катаринский, Ә.Диваев, Я.Лютш,

Ә.Құрышжанов т.б. бастырған жинақтарға енген мақал-
мәтелдер үлгілері сараланып, салыстырылып әзірлену үстінде.
Мақал-мәтелдердің вариант-нұсқалары мен баламалары
көп ұшырасады. Кейде авторлық мақалдар мен халықтық

сөз мәйектері араласып, бір-бірінен ажыратылмайтындай бо­
лып кеткен. Осы тектес мәселелерде фольклор ғылымының

құрастырушылардан
көзқарастарына орай, мүмкін болғанша, дұрыс шешімін қа­
былдауға тырыстық.
Том соңында берілген ғылыми қосымшаларда жинаққа ен­

ген мақал-мәтелдерге жазылған түсініктемелер, мәтіндерде
кездесетін тарихи тұлғалар туралы түсініктер, жер-су атаула­
рына сипаттамалар, шығармаларды жинаушылар мен жырлау­
шылар туралы мәліметтер, пайдаланылған әдебиеттер тізімі,

басылым туралы орыс және ағылшын тілдеріндегі қысқаша
түйін қамтылған.
Томға енген мәтіндер М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және
өнер институтының және Орталық ғылыми кітапхананың си­

рек қорында сақталған түпнұсқалар негізінде дайындалды.
Томның көлемі—30,5 б.т.

Қазақтың халық әдебиеті туындыларының қатарына жа­
татын елдік мұраның санатындағы барша жанрдың ішіндегі
тұрқы жағынан ең шағыны болып есептелетін мақалдар мен
мәтелдердің ұлтымыздың рухани өмірінен алар орны ерекше.

Ғасырлар қойнауынан ұрпақтан-ұрпаққа ұласа келіп барынша
сұрыпталған, мазмұны мен үндестік үйлесімі мейлінше түлеген,
келелі ой, кемел пікірді иеленетін бұл жанрға жататын әрбір
жеке туындының өз уақытында кейінгі заманның повесть, ро­

маны секілді сүйекті жанрларының фабуласының жүгін арқа­
ла­ғаны кім-кімді де ойландырады. Тұтастай алғанда, халықтық
философияның қайнар көзі болып саналатын мақалдар, ерекше
өрнектілігі арқасында айшықты тұрақты тіркеске айналған

мәтелдер—ұлтымыздың ойлау категориясының көрсеткіші
іспеттес. Осыны тереңнен пайымдайтын қаламгерлер әулеті қай
кезде де өздерінің көркем шығармаларында болсын, мақала,
очерк, суреттемелерінде болсын мақал, мәтелдерді кеңінен пай­

даланып келген. Бүгінгі таңда елдік мұраны халық санасына,
әсіресе жас ұрпақтың санасына кеңінен орнықтыру мақсатында
тек баспасөз бен кітаптар арқылы ғана емес, радио мен теле­
хабарлар тарату жүйелері арқылы да мақалдар мен мәтелдер

кеңінен насихатталу үстінде. Бұл—жаттап алып, ойға сақтауға
оңтайлы мақалдар мен мәтелдердің философиялық қуат-күшін,
тәрбиелік мәнін үлкен-кішіге бірдей дарытудың тиімді жолы
болып табылатындығының нақтылы көрінісі болса керек.

Кешегі Кеңес үкіметі кезінде де мақалдар мен мәтелдердің
ел арасынан жиналып, кітап болып жариялануына біраз
көңіл бөлінгені белгілі. Социалистік құрылысты, партияның
кемеңгерлігін насихаттау жолына айрықша мән беретін за­

халықпен  ғұмырлас  рухани  мұра
манда «Партия—халықтың көзі, құлағы, партия—халықтың
ақыл-шырағы. Партия—айымыз, күніміз, партия—жеңісті
туымыз», «Партия айтса болғаны—жеңістің қолға қонғаны»

(Тұрманжанов Ө. Қазақтың мақалдары мен мәтелдері. Алма­
ты, 1959, 20-бет) секілді мақал-нақылдар шығарылып, елге
таратылып отырды. Бірақ қоғамдық формация ауысқан за­
манда мұндай бір қайнауы ішіндегі дүмбілез туындылардың

өзінен-өзі қолданылыстан шығып қалатындығын уақыттың өзі
көрсетіп берді. Сонымен қатар сол замандарда да шын жүректен
шыққан Отанға, елге деген шынайы сезімді білдіретін еңбек
тақырыбына арналған, ел мүддесі үшін күресетін майдангер­лер

ісін көрсететін «Ердің атын еңбек шығарады», «Отан—оттан
да ыстық», «Отан—елдің анасы, ел—ердің анасы» сияқты
бірсыпыра өміршең мақалдар өмірге келген. Мұның өзі халық
атты кемеңгердің қай кезде ел мүддесіне қызмет етер өміршең

туындыларды өмірге әкелуге қабілет-күшінің жеткілікті
болғандығын көрсетеді. Өйткені ар мен намыс күніне сан рет
таразыға тартылып жатқан майдан даласында «Отан үшін
отқа түс—күймейсің, арың үшін алыссаң, өлмейсің» секілді

қаһарлы да, айбынды мақалы әрбір жауынгердің жүрегіне
тура жол тауып жатқан Бауыржан Момышұлы сынды қолбасы
перзенттері жүрді. Ал сол Баукең сияқты біртуар азаматтар­
дың қатарында жүргенмен, бүгінгілерге есімі беймәлім жауын­

герлер шығарған «Пулемет қонысын талғайды, Автомат ада­
мын талғайды», «Зеңбірек зіркілдесе, жаяу солдат еркіндейді»
дейтін мақалдардағы «зеңбірек, автомат, пулемет» сөздері
бұрынғы қазақ мақал-мәтелдерінде кезікпейтін тың лексика­

лар болатын. Ал осы мақалдардың қай-қайсысы да бұрынғы
ежелгі қазақ мақал-мәтелдерінің түзілу үлгісімен жасалған.
Мұның өзі, түптеп келгенде, мақал-мәтел жанрының заманы­
на қарай, мазмұн жағынан әртүрлі болғанымен, көркемдік

түзілісі жағынан ежелгі үлгіден күні бүгінге дейін пәлендей
айырмашылығының жоқтығын көрсетеді.
Жалпы мақал-мәтелдерде, солардың ішінде қазақ мақал-
мәтелдерінде де беріден алғанда, бүтін бір халықтың тұтас

ел болып өмір сүру жолына бағыт-бағдар беретін, әріден
алғанда күллі адам баласының жер бетінде ұжданды тірлік
иесі болып өмір кешуіне жол сілтейтін ғибраттылық қағида­сы
жинақталған. Олай болса әуелден ақырға дейін адам баласы­

қазақ  мақал-мәтелдері
ның сындарлы, ұжданды-арлы болып өмір сүруін уағыздай­тын
барша дін атаулымен, адалдық жолда болғандарды әспеттеп,
одан безінгендерден жирендіретін, сүрінгендерді өз дәреже­

сінде жазалайтын мораль, заң атаулымен бұл мұраны түбір­
лес, рух­тас деп тануға болады.
Рухтас болатын себебі—ақыл-ойдың қазанында қайнап
шыққан, шыңдалуы қапысыз кез келген тұжырымды пікір,

бұл—кісілік жолында тебіренген жанның, сан тарапқа қармақ
салып, ақыры іздегенін ілгендей болған сананың қызметінің
нәтижесі. Ол—телегей-теңіз өмірдің тәжірибесінен туын­
дайды. Ал тұжырымды пікір қандай формада өрнектеледі,

қандай жолдармен халыққа ұғындырылады, ол оның иесі
мен иеленетіндердің ұстанған бағытына, қоғамдағы орнына,
дайындық дәрежесіне, ең бастысы, олар өмір сүріп отырған
қоғамдық

құрылыстың
болмысына
байланысты.
Кезінде

М.О.Әуезовтің «Қазақ мақал-мәтелдерінің бір ерекшелігі—
оларда халықтың мал баққан тұрмысына байланысты образдар
мен сарындардың мол ұшырасатындығы» (Әуезов М. Жиырма
томдық шығармалар жинағы. Алматы: Жазушы, 1985. 17-том.

187-б.) дейтіні де осыдан.
Рас, мақал-мәтелдер белгілі бір қоғамда өмір сүргендердің
барлығынан бірдей бұлжытпай орыңдалуы қатаң талап етілетін
заңдар кодексінің немесе дін қағидаларының жинағы емес.

Бірақ сандаған ғасырлар бойы халықпен бірге өмір сүріп келе
жат­қан осынау қарапайым қазына—сол халықтың бүкіл бол­
мысын, өмір жолын паш ететін елдік ескерткіші болуымен
қастерлі.

Тәрбиелі қыз, арлы жігіт, ел қорғайтын азамат, халық қа­
мын қамдайтын ел ағасы, ұлыстың анасы болуға лайық кемең­
гер бәйбіше қандай болу керек, елдің қадірі, жердің қадірі, ата-
ана мен ағайынның қадірі неде, осының барлығы—мақалдар

мен мәтелдерде қапысыз өрнек салған. Өйткені атамекеннің,
оның иесі халықтың елдік болмысы, елдікке жеткізетін
қоғам мүшелерінің кісілік келбеті— арлылығы мен әділдігі,
әдептілігі мен өнерлілігі, еңбекқорлығы мен кәсіби шеберлігі,

тек ағайын-жекжатпен ғана емес, күллі адам баласымен үлгілі
қарым-қатынасы, керек десеңіз дипломатиялық байланыс­
тары­ның жөн-жосығын осынау халық даналығының қастерлі
мұра­сы­нан қиналыссыз табуға болады.

халықпен  ғұмырлас  рухани  мұра
Әрине, мақал-мәтел атаулының бәрінің стилі, калориттілігі
бірдей емес. Бірақ ел үшін қызмет ететін, кей ретте әрқилы
түсінуге болатын астарлы ойға қаныққан халықтық қазынадан

мін емес, ыңғайда ізгі мақсатқа жолықтырар мағына ізделеді.
Мәселен, «Ит тойған жеріне, ер туған жеріне», «Өзге елде
сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол», «Айырылған ел азады,
қосылған ел озады», «Әркімнің туған жері—Мысыр шаһары»

секілді мақалдардың қай-қайсысы да туған жер, туған елді
қастерлеуге үндейді. Бірақ айтылу интонациясы әртүрлі.
Алғашқы екі мақал тыңдарманына жекіріп тұрғандай әсер
қалдырады. Өйткені ол—төрт жағы төрт құбыла болып, ша­

дыман тірлік кешіп отырған ел көсемінің емес, қайткенде
елдің іргесін бүтіндеймін деп, жарғақ құлағы жастыққа тимей
қамығып жүрген азаматтың көкірегінен шығып тұрған лебіз.
Демек, бұл—шырғалаңды көп көрген қазақ халқының қай тұс­

тағы болса да, әйтеуір бір жанын шүберекке түйіп, бүтін ел болу
үшін күресіп жүрген кезіндегі психоэмоционалдық қалпынан
хабардар ететін ұлттық мақал.
Мақалдар мен мәтелдерді мазмұнына қарап, шартты түрде

болса да, тақырыптарға бөлуге болады. Сондай-ақ ел өмірін
сипаттаған қалпына қарай, сөздік құрамына байланысты,
олардың біразының шамамен қай кезде дүниеге келгендігін де
мөлшерлеу қиын емес. Мысалы: «Жұтаған жұртын мақтайды»,

«Ел даусыз болмас, жер жаусыз болмас», «Ел үшін еркек кіндік
құрбандық», «Ел басқарар жігіттің етек-жеңі кең болар», «Бота
қотыр болса, енесін былғайды, енесі келесін былғайды», «Бірдің
кесірі мыңға, мыңның кесірі түменге», «Екі қоян қусаң, біреуін

де тұта алмассың», «Би асылдан асыл болмас, би асылмен жол­
дас болсаң, мұрадың, сірә да, хасыл болмас», «Көпке жаққан,
көкке жаққан», «Өсекке кірмесе, есепке кірмес», «Жарлының
ұлы болғанша, малдының құлы бол», «Атадан бата алмай үй

болмас, ордадан үлгі алмай би болмас», «Бардың баласы би бо­
лар, жоқтың баласы қамшы астында иі болар», «Баусыз оймақ
қолда тұрмас, байсыз қатын үйде тұрмас», «Кіші қатын—кісі
қатыны», «Жаман адаммен сөйлессең, ұрлығын айтар, жа­

ман әйелмен сөйлессең, қарлығын айтар», «Бесік баласы бес
түлейді, ел жаманы кеш түлейді» секілді мақалдар—ең бері
дегеннің өзінде, қазақтың Қазан төңкерісіне дейінгі тірлігінің
мазмұнынан шыққан, сол заманда өмірге келген туынды­

қазақ  мақал-мәтелдері
лар. Ал мынау: «Ұстамен дос болсаң—ісің бітер, молдамен дос
болсаң—басың кетер», «Кәрі қызбен келіскенше қырық күн
өтеді, қырық тонна көмірді өңдіруге бір күн жетеді», «Ақыры

байдың баласы аштан өлер», «Кедейдің келді заманы, құрыды
байдың амалы», «Хан жарлығынан қатын жарлығы күшті»,
«Асыра сілтеу болмасын, аша тұяқ қалмасын», «Жаттығуда
қиналсаң, соғыста қиналмайсың» секілді мақалдар—сөз жоқ,

қазақтың Кеңес өкіметі заманында, басқа халықтардан естіген
нақыл сөздерінің, насихат әңгімелерінің әсерімен шығарған,
өздерінің бастарынан кешіп отырған жайларынан хабардар
ететін дүниелер.

Әрине, мақалдар мен мәтелдердің авторы да—халық, есінде
сақтаушысы да—халық. Бірақ сол әр қилы замаңда өмірге кел­
ген мақалдарды кейінгі заман адамының түсініп, қабылдауы
әртүрлі болуы мүмкін. Мәселен, осыдан әлденеше жүз жыл

бұрын өмірге келген «У жесең руыңмен», «Ханда қырық
кісінің ақылы бар» деген мақалдарды кешегі бір тұстарда та­
лайлар рулық қоғамды, хандық дәуірді дәріптеудің көрінісі
деп түсініп жүрді. Ал, шындығында, осынау ілгергі мақалды

«не қиындық көрсең де, небір аласапыран алапатты кезге тап
болсаң да, еліңмен бірге бол» деген ойдан өрбімеген деп кім айта
алады. Екінші мақалдың ханның кеңесші-ақылшысы қырық
уәзірімен байланысты айтылғандығын кім теріске шығара ала­

ды. Егер хан төңірегінде жүрген пейілі түзу ақылмандардың
ой қорытындыларын белгілі жағдайда дұрыс пайдаланатын
құрыштай берік пікір иесі болса, оңдай адамды тек хан болғаны
үшін ақымақ деуге бола ма?! Ал, түптеп келгенде, осы мақалдың

астарында тек әлгіндей түзу шешімді билік иесін құрметтеу
ғана байқалып қоймайды, сонымен қатар өзгеден иығы жоғары
тұрған жанның өзінің де барлық пікірі өзінікі емес, халықтікі,
төңірегінде жүргендердікі екенін тұспалдап жеткізу бар. Осы

жағынан келіп қарағанда, бұл тіптен де ханды дәріптеу емес.
Хандық билікті қанша уақыт болса да басынан кешірген
халқымыз, сол елдің бас билеушісіне деген елдің көңіл-күйін
екінші бір мақал-мәтелінде «Хан сыртынан жұдырық» де­

ген тұжырым арқылы берген. Мұның астары ілгергі мақалдан
да терең болуы мүмкін. Өйткені еліме адал қызмет көрсетіп,
барлығын тәртіппен ұстап жүрмін дейтін билеушіге бүкіл
халықтың бір кісідей риза болмауы немесе оны қолдамауы

халықпен  ғұмырлас  рухани  мұра
әуелден ақырға дейін болатын жағдай. Тарихта хан сырты­
нан жұдырығын түйіп кіжінетін ғана емес, сол ханның басын
шауып алатын жағдайлар да талай рет болған. Жай адам бол­

сын, ханзада болсын, оның өзін қандай лауазыммен атағанына
қарамастан, үлкен билік иесін халық хан деп атаған. Сөйтіп,
«Ханның басын хан алар, қардың басын қар алар» деген
тұжырым жасаған.

Халықтың сандаған ғасыр бойы өзімен бірге өмір кешіп
келе жатқан мақалдары мен мәтелдері кейде уақыт өте келе,
қоғамына, дәуіріне қарай сыртқы тонын өзгертіп, мазмұнын
жаңа заманның ыңғайына қарай біраз бейімдеуі мүмкін.

Мәселен, кешегі кеңестік дәуірдің саясат науқанының тұсында
«Араздықты ағайыннан, әділдікті орыстан табамыз» де­
ген секілді мақалдар шықты. Бәлкім, бұл мақал бір кездегі
«Ағайын бар болсаң, көре алмайды, жоқ болсаң, бере алмай­

ды», «Ағайының бар да дұшпаным жоқ деме, абысының бар
да күндесім жоқ деме» деген секілді күншіл, қызғаныш иесі
жанның көзіне көп түспейтін жаттан гөрі, жанында жақынына
кісәпірлік қылып, қадірлі қандасының қасиетін аяқасты

ететін мүсәпірлігін әшкерелейтін терең мағыналы мақалдар­
дың тонын өзгерткен түрі болуы мүмкін. Бірақ сәтті шықпаған.
Идеологияға қызмет етуші бұрынғы терең ойды күмән мен
күдікке оранған сөздер тіркесіне құрбандыққа берген. Ондай

жағдайлар кешегі, әсіресе саясатшыл уақыт тұсында аз болған
жоқ. Бірақ бір сүйсінерлік жайт—қарапайым халық өзінің ата-
бабасы пайдаланып келген ежелгі мақал-мәтелдерден безінген
емес.

Соның арқасында көне ұғым, көнерген сөздерден құралатын
ежелгі мақалдардың өзі ұрпақтан-ұрпаққа берілу арқылы біздің
заманымызға жетті. Мұның айқын көрінісі—бұдан мың жыл­
дай бұрын хатқа түскен «Кодекс куманикус», «Диуани лұғат-

ат түрік» атты шығармаларда кездесетін, онан кейінгі заман­
дарда өмірге келген сандаған мақал-мәтелдер қазіргі кезде де
молынан пайдаланылып келеді. Ал бұл, сөз жоқ, ұлттық сана,
ұлттық менталитеттің қалай болғанда да тез деформацияға

ұшырамайтындығын көрсетеді. Сондай-ақ бұл іргелі жұрт
болған қауымның мақалдары мен мәтелдерінің тек ауызша
шығарылған көркем шығарманың нұсқасы ғана емес, оның сол
елдің ұлттық болмысына куәлік ететіндігін де дәлелдейді.

қазақ  мақал-мәтелдері
Мұхтар Омарханұлы: «Қазақ мақал-мәтелдерінің дені өлең
түрінде келеді. Және сондағы сөздердің өзара үндесіп, үйлесіп,
ассонанс, аллитерациялардың мол болғандығына қайран

қаласың»,—деп жазады (Әуезов М. Жиырма томдық шығарма­
лар жинағы. Алматы: Жазушы, 1985. 17-том. 187-б.). Өйткені
қалың елдің мұқтажын өтейтін мақал-мәтелдер салиқалы ой
иесі, ділмар шешен, адуын мінезді ақындардың араласуымен

жасалған. Өмірдің елеулі жайларынан қорытынды шығарған
ақын-жыраулардың біраз шығармаларының кейбіреулерінен
мақал-мәтел аралас сөздердің кездесуін де, иә болмаса пәлен
деген би, пәлен деген шешен осындай-осындай оқиғаның

тұсында былай деген екен, деп айтылатын кейінгіге жеткен
мақалдарды, міне, осы тұрғыда қабылдаған орынды. Мысалы,
Ыбырай Алтынсариннің «Жинақылық сараңдыққа жатпай­
ды», «Ауырғаннан аяған күштірек» секілді сөздері мен Абай

Құнанбаевтың «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей»,
«Жақсы болсаң, жарықты кім көрмейді», «Егер ісім өнсін десең,
ретін тап», «Жол қуған қазынаға жолығар, дау қуған пәлеге
жолығар» сияқты ойлы тіркестерін бұл күнде, халық ежелден

елге етене мақалдар мен мәтелдер ретінде қабылдайды. Авто­
рын халық деп есептейді. Ал, шындығында, бұл сөздер әлгіндей
жағдайлардың негізінде өмірге келген туынды екендігінде дау
жоқ.

Мақалдар мен мәтелдер негізінен халықтық мұра, ауыз
әдебиетінің туыңдысы ретінде ел санасынан орын алатын­
дықтан, көбінесе айтушылар оның авторының кім екендігін
тергеп-тексеріп жатпайды. Сол себептен де бергі кездің ада­

мы айтқан өткір сөздер болмаса көбінің авторы ұмытылады.
Ұмыттырмау үшін сөз иесі үлкен даңқ пен беделдің иесі болудың
үстіне, оның мақал-мәтел ретінде ел қабылдаған сөздері өзінің
авторлығымен баспа бетінде жарыққа шығуы ләзім. Мәселен,

халқымыздың даңқты перзенті Бауыржан Момышұлының
Отан соғысы кезінде айтқан отты сөздері, белгілі халық
ақыны Қайып Айнабековтің мақалдары, ұзақ жылдар бойы
өзге халық­тар­дың бірнешелеген мақалдары мен мәтелдерін

қазақша сөй­лет­кен, осы тарапта бірнеше кітап шығарған,
өзінің төлтума ма­қал-мәтелдерімен де белгілі Халық жазу­
шысы Мұзафар Әлім­баев пен Халық жазушысы Қадыр Мырза-

халықпен  ғұмырлас  рухани  мұра
Әлидің, сондай-ақ қарт қаламгер Саламат Хайдарұлының
мақалдар мен мә­тел­дер жинақтары соған дәлел.
Мақалдар мен мәтелдердің бір-біріне өте ұқсас әртүрлі

нұсқада, бірнеше вариантты болып келетін жағдайлары да жиі
кездеседі. Оның басты себебі—табиғатында ақындық қасиеті
бар ділмар кісілер кейде біле тұра, кейде өзінің ырқынан тыс
ұқсас жай, ұқсас оқиғаға байланысты мақал-мәтел сөздерін

басқаша формада береді. Ал ол кейде сәтті, кейде сәтсіз шығуы
мүмкін. Соған қарамастан, халық сол айтылған сөздер өздерінің
талғамына жауап берерліктей шамада болса, оны пайдаланудан
бас тартпайды. Бірақ сол сөздердің қай-қайсысы да халықтың

тезінен, сұрыптауынан өтіп отырады. Өйткені халықтың са­
насына хас зергердің қолынан шыққандай сыңғырлаған
сұлу, өткір ойлы, терең мағыналы мақал-мәтелдер ғана тез
орнығады. Сондықтан ел ауыздан-ауызға тарап айтылу бары­

сында мақал-мәтелдердің жүдеген түрін емес, түлеген түрін
қабылдайды. Әйтсе де, халықтық мұраны жинақтау барысын­
да асқан шебердің қолынан шыққандай небір кестелі көркем
мақал-мәтелдер де, орташа ғана қарапайым нақысты сөздер

де хатқа түсетіні мәлім. Ал хатқа түскен елдік мұраға мұрын
шүйіріп қарау кім-кімге де болса жат қылық болып саналады.
Бүгінде кітап болып шыққан жалпы қазақ мақал-мәтелдерінің
ұзын ырғасы бес томдай болады. Аманшылық болса, соның дені

осы «Бабалар сөзі» басылымы атауымен оқырманға жол тарта­
тын шығар деп ойлаймыз.
Әлбетте, терең мағыналы сөз бен ойдың астарлы болуы
мақалдардың табиғатына тән. Бір қарағанда аңға, құсқа, малға,

ауа райына байланысты айтылған секілді көрінетін мақал-
мәтелдердің, түптеп келгеңде адамның іс-әрекетіне байла­ныс­
ты шығарылғанын аңғару қиын емес. Бұл ретте М.О.Әуезовтің
«Үй хайуанаттарының қылығын айту арқылы адам мінезіне

ишара, тұспал жасау соншалықты әсерлі де мәнді» деуі тегінен-
тегін емес. (Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы.
Алматы: Жазушы, 1985. 17-том. 187-б.). Мәселен: «Ордалы
жыланмен ойнама», «Есек семірсе, иесін тебер», «Бұқаның

арамзасы бұзау арасында», «Қазаннан қақпақ кетсе, иттен
ұят кетеді», «Аспандағы тырнаны ұстаймын деп, қолыңдағы
шымшығыңнан айырылма», «Аспаңдағы сұңқардан қолдағы
тұрымтай артық», «Соқыр тауыққа бәрі бидай», «Құланның

қазақ  мақал-мәтелдері
қасуына—мылтықтың басуы» секілді мақалдар тек жылан,
есек, ат, аң мен құсқа байланыс­ты ғана айтылған тұжырымдар
емес. Түптеп келгенде, мұның ар жағында адамның құлқы мен

қылығы жатыр. Сондықтан да мақалдар мен мәтелдер мейлі
аң мен құстың қылығын, ит пен малдың мінезін сипаттасын,
немесе еңбек адамдарының кәсібі мен өзара қатынастарын,
жыл мезгілдерінің ерекшеліктерін, үлкен мен кішінің, еркек

пен әйелдің мінез-құлқын баяндасын, түптеп келгенде, оның
барлығы қоғамда өмір сүргендердің қоғамдасып тірлік кешуі
керектігіне, жақсы мен жаманды айы­рып, дұрыс бағалай
білуі қажеттігіне үңдеуден туған; ізгі жанды ізгі өмір іздеп

келетіндей сенімге илаңдырудан бастау алған; өмірдің тірегі—
атаны, тұрағы—ананы қадірлеудің, елді, Отанды қастерлеудің,
білімдарлыққа жетудің жолын меңзеген.
Қоғам өміріндегі жақсылық пен жамандыққа орай, жаңа за­

ман, жаңа кәсіпке байланысты да (ата кәсіп, мал шаруашылығы,
егіншілік, балықшылық туралы мақал-мәтелдер, сірә, мол
ғой) мақал-мәтелдер аз шықпаған. Мысалы: «Әлі жетпеген
ақыретшіл», «Құл құнсыз, күң пұлсыз», «Алтын басты әйелден

бақыр басты еркек артық» деген мақалдардан өмірі теңдік көре
алмай кіжінумен келе жатқан жеке адамдардың, соның ішінде
құнын даулар артыңда қаумалаған қауымы жоқ құлдың,
қалыңын сұрар төркіні жоқ күңнің ғана басындағы траге­

дияны емес, әділетсіздіктің бел алып, асқынып тұрған сәттегі
қоғам­ның қалпына деген әлеуметтік ойдың қарсылық лебізін
сеземіз.
Ал «Тауына қарай аңы, заманына қарай заңы», «Ат жақсысы

арбада болар, жігіт жақсысы саудада болар», «Бұрынғының
баласы «іңгә» деп туса, ендігінің баласы «теңга» деп туады»,
«Әкең бермегенді базар береді» секілді мақалдардан бұрынғы
жайбарақат жатқан қазақ еліне заңы, дәстүрі бөлек елдердің

тірлігі араласқанын, сондықтан пысық жігіт атаулының көбі
саудаға, белді аттың бәрі кіре тартуға шыққанын, ал сол сау­
да дегеннің өзіне халықтың беріліп кеткендігі сондай—өмірге
келтірген балаларының өзі іңгәлап дыбыс шығарудың орны­

на «теңгалап» жылайды деп, сол жаңа дәуірдің құлқын бір
жағынан мысқылдаған, кекесінді аңғарамыз. Бірақ, қалай
болғанда да, сол саудамен айналысқан ел болсын, басқаша
тірлік кешкен қауым болсын, солардың барлығының тізе бүгіп,

халықпен  ғұмырлас  рухани  мұра
мойын­дары білім, біліктілік дегенді «Білекті бірді жығады,
білімді мыңды жығады», «Ақыл—тозбас тон, білім—таусылмас
кен», сондықтан білім жолын қуу керек деген идеяны жалау

етіп желбіретіп, ту етіп көтереді.
Ал сол игерілетін білім үшін, ел болу үшін қажетті бар
нәрсенің бастауы—еңбек. Халық осыған қатты ден қойғанда:
«Ердің атын еңбек шығарады», «Еңбегі аздың өнбегі аз»,

«Жатқанға жан жуы­мас», «Жалқауға дәулет үшін ұйқы берер,
ақымаққа ақыл үшін күлкі берер» деген сияқты тура мағыналы,
сондай-ақ астарлы мағыналы көптеген мақалдар шығарған.
Енді осынау біліммен, болмаса басқаша еңбекпен айналыс­

қан жанның толып-толысатын, үлкен нәтижелерге жететінін
білетін сұңғыла қауым соларды асып-тасудан сақтандырып:
«Болған кісі болдым демес, болдым десе, болғаны емес» деген
ғибрат сөз айтады. Әрине, өмір болған соң ақылдының өзінің

аяғынан алдыратын жайлар да кездеседі. Халық ондай адам­
дарды да демеп, сүйейтіндей сөз тапқан. Мысалы: «Жаңылмас
жақ, сүрінбес тұяқ жоқ», «Жақсының артынан сөз ерер,
жаманның артынан шөп ерер» деген мақалдар соның дәлелі.

Әлбетте, ғасырдан ғасырға ұласып, халықтың өзімен бірге
жасасып келе жатқан елдік мұра—мақалдар мен мәтелдердің
көбі­сі, негізінен, үлкен тебіреністің нәтижесінде өмірге кел­
ген. Оның қастерлілігі де, қарымдылығы да осында. Әсіресе

елдің бүтіндігі, халықтың ынтымағы секілді жайларға бай­
ланысты айтылған мақалдар ұлттың жан дүниесінің көрінісі
сияқты. Мәселен: «Ырыс алды—ынтымақ», «Алтау ала болса,
ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді», «Бірлігі

жоқтың—тірлігі жоқ» дегендер—сол ынтымақ, бірліктің күші
қандай екендігін көрсететін нұсқалы сөздер. Ал сол ынтымақты
елдің де басына төнер қатері мен қаупі жеткілікті. Өйткені
«Жау қайда деме, жар астында, бөрі қайда деме, бөрік астын­

да». Олай болса, оны қорғайтын азамат керек. Сондықтан да
халық: «Ерді намыс өлтіреді, қоянды қамыс өлтіреді», «Батыр
бір өледі, қорқақ мың өледі», «Жігіттің құны—жүз жылқы,
ары—мың жылқы» деп, ел басына күн туса, жауға аттанатын

айбарлы ерге ерекше салмақ артады. Ондай жігіт майдан дала­
сында немесе басқа бір жағдайда қолға түсіп қорлық көрсе де,
өзінің ардақтысы—Отаны үшін «Жауға жаныңды берсең де,
2-299*

қазақ  мақал-мәтелдері
сырыңды берме» деген ұлы қағиданы ақырына дейін ұстануы
шарт деген ойға иландырады.
Қазақ халқы генетикалық негіздерге, тектілік мәселесіне

қатты мән берген. Сондықтан да кез келген ер мен әйел ата-
анасына, тұқым-зәузатына кір келтірмеуге тырысып баққан.
Сол үшін ол ең алдымен өн бойында міні жоқ адам болуға әрекет
жасаған. Мәселен: «Хас арғымақ белгісі—аз оттар да, көп жу­

сар, хас жақсының белгісі—аз сөйлер де, көп тыңдар», «Тексіз
жігіт тезекпен тең», «Жақсыдан жаман туса, ем табылмас, жа­
маннан жақсы туса, тең табылмас», «Жақсыдан жаман туса—
жыннан пайда болғаны, жаманнан жақсы туса—нұрдан пайда

болғаны», «Жақсының басына іс түссе, ашынар да ашылар,
жаманның басына іс түссе, бір тулар да басылар» деп келетін
мақалдарда «жақсы болып жүргендердің барлығы арғы ата-
тегінің дұрыстығынан» деген идея ұсынылады. Ал егер «жа­

маннан» туған біреу ойламаған жерден жүйрік шығып, елдің
азаматы болса, оған оның ата-тегін қомсынатындар қасына еріп,
ақылын алуға бармайды. Сондықтан әркім өзінің «теңімен» бо­
луы керек, өйткені «Балта сабынан озбайды» дейді.

Бұл мақалдар, бір жағынан, тектілік үшін күреске, текті
жерден қыз алып, тектілермен жолдас болуды, сөйтіп, тұқым­
ды да, тәрбиені де ілгері бастыруға үндесе, екінші жағынан,
азаматтың мінезін тәрбиелеуге қызмет етеді. Текті жерден

шыққандығың рас болса, өз ортаңа жолбасшы, ақылшы болып
қызмет ет, әйтпесе: «Зорсынғанға Алла бар, сомсынғанға балға
бар» дегендей, еліңнің қадірін білмесең, сол қауым сені ілезде-
ақ: «Аузы жаман ел былғайды, аяғы жаман көл былғайды» де­

ген атқа қалдыра алады, сондықтан сол ортаның қалай болғанда
да мүддесін ойлап, үдесінен шыға біл дегенге меңзейді.
Қысқаша ғана тұжырымдалғанымен мақал-мәтел атала­
тын жанрдың тақырып аясы, философиялық құлашы кең.

Сондықтан да әр халықтың кемеңгер ойшылдары өз ұлтының,
қала берді өзге жұрттың мақал-мәтелдерін жинауға, оны жазған
шығармаларында, сөйлеген сөздерінде кеңінен пайдалануға
ерекше ден қойған.

Қазақ мақал-мәтелдерін алғаш рет шәкірттердің оқу
құралына енгізіп, жас жеткіншектердің бұрын құлағымен естіп
жүрген мағыналы сөздерін қасиетті кітаптардың әңгімесіндей
санасына сіңіруге алғашқы қадам жасаған кісі—1879 жылы

халықпен  ғұмырлас  рухани  мұра
жарық көрген тұңғыш «Қазақ хрестоматиясының» авто­
ры Ыбырай Алтынсарин. Кейін бұл талпыныс 1899 жылғы
В.В.Катаринскийдің

«Қырғыз
мақалдарының
жинағы»,
Я.Лютштің «Қырғыз хрестоматиясы» (1883, Ташкент), Фон

Герннің «Қырғыз мақалдары» (Семей, 1898) секілді жеке
кітаптары мен А.Е.Алекторов, Ә.Диваев, П.М.Мелиоранский,
А.Васильев, Н.Н.Пантусов т.б. ғалымдардың Астрахань,
Торғай, Ташкент секілді қалалардан шыққан әртүрлі жур­

налдар мен газеттерде жариялатқан жекелеген материалдары
арқылы жалғасын тапты.
Бұл шаруадан қазақ оқығандары да сырт қалған жоқ.
Мәселен, Бейбіт Дауылбаев деген азамат 1892, 1894 жылғы

«Дала уалаятының газеті» басылымының бірнеше санында,
М.Ешмұхамбетов деген кісі сол газеттің 1894 жылғы бірнеше
санында қазақтың көптеген мақалдары мен мәтелдерін жа­
риялапты. Бұлардың барлығы XX ғасырға дейінгі осы тарапта

істелген шаруалар болатын.
XX ғасыр басында қазақ зиялылары халық мақалдарын
жинап, жариялауға ерекше ықылас танытты. 1914 жылы
Мейрам Ысқақ баласы, 1921 жылы Ахмет Баржақсы баласы,

1935  жылы Өтебай Тұрманжанов қазақ мақал-мәтелдерін
жеке
кітап
етіп

жариялады.
Отызыншы
жылдардың
екінші жартысындағы саяси қуғын-сүргін кезінің лаңынан

творчестволық қызметтен біраз уақыт бойы қол үзіп қалған
белгілі ақын Ө.Тұрманжанов еркіндікке шыққаннан кейін
аталмыш еңбекті 1957 жылы толықтырып, бастыртты. Ал
1959, 1993 жылдары осы жинақ аздаған өзгерістермен қайта

жарияланды.
1940—1950 жылдар аралығында, әсіресе Ұлы Отан соғысы
кезінде халық мақал-мәтелдері мерзімді баспасөз бетінде жиі
жарық көрді. 1950 жылы Кеңес Одағының батыры, филология

ғылымының каңдидаты, келешек академик Мәлік Ғабдуллин
мен жазушы Сапарғали Бегалиннің редакциялық басқаруымен
әдебиет зерттеушісі Балым Ақмұқанова құрастырған жинақ
сол жылдардағы осы саладағы іргелі ізденістердің жемісі болып

табылады.
XX ғасырдың қырқыншы—тоқсаныншы жылдары ара­
лы­ғында халықтың мақалдары мен мәтелдері жеке жинақ бо­
лып жарық көрді, бұл тақырып ауыз әдебиетінің елеулі жанры

қазақ  мақал-мәтелдері
ретінде ұдайы зерттеу нысанасына айналды. Осы ретте белгілі
ғалымдар Б.Шалабаевтың, М.Ғабдуллиннің, З.Ахметов пен
Б.Ақмұқанованың еңбектерін ерекше атаған жөн. Сондай-

ақ біраз жылдар бойы қазақтың мақал-мәтелдерін жинас­
тыра, жариялай жүріп, мүмкіндігіне қарай, дүние жүзінің
ондаған халқының мақал-мәтелдерін қазақша сөйлеткен,
белгілі ақын М.Әлімбаевтың ерен еңбегін де атап өту ләзім.

Қысқасы, аталмыш жанр жан-жақты зерттеліну үстінде. Ал
мақалдар мен мәтелдерді зерттеушілердің қай-қайсысы да,
мүмкіндігіне қарай, осы жанрдың «ертеден келе жатқан халық
шығармаларының ескі түрі» (Ә.Марғұлан) екендігінен, оның

жиналу, зерттеліну жайларынан хабардар етеді.
Түптеп
келгеңде,
осының

барлығы—ғасырлар
бойы
ұланғайыр рухани мұраны, соның ішінде мақал-мәтелдерді
дүниеге келтірген, М.О.Әуезов тұжырымдағандай: «қазақ

халқының ... асқан ақындық дарынының, оның сарқылмас
даналығының айқын айғағы» (Әуезов М. Жиырма томдық
шығармалар жинағы. Алматы: Жазушы, 1985. 17-том. 188-б.)
екендігіне қапысыз иландырады.

Жұмат Тілепов,
филология ғылымдарының докторы, профессор

қазақ  мақал-мәтелдері
Атасыздан би қойсаң, дәметпестен дәметер.
Атадан алтау тусаң да,
Басыңа түсер жалғыздық.

Атадан бата алмай, үй болмас,
Ордадан үлгі алмай, би болмас.
Атаңның құлы айтса да,
Әділдікке басыңды и.

Атсыз үй болса да,
Ассыз үй болмайды.
Аспаннан шұға жауса да,

атамекен.  ел.  халық
Бай кісі балпаң келер,
Жарлы кісі жалтаң келер.
Бай жаманы байталын ат қылады,

Би жаманы туысқанын жат қылады.
Бай—жарлының бақташысы.
Бар мақтанса табылады,
Жоқ мақтанса шабылады.

Бай мейірінен—күн мейірі.
Бай—тамырлас,
Би—құлақтас.
Бай тойғанынан кекіреді,

Кедей аштықтан секіреді.
Байды Құдай атқаны—жабағы жүнін сатқаны.
Байдың баласы жатық, малшысы қодаң.
Байға жалынамын деп жарлының

атамекен.  ел.  халық
Батыр болып, бай болсаң, патшадан нең кем?
Жарлы болып, бек болсаң, келекеден нең кем?
Бермесе де, бай жақсы,

Жемесең де, май жақсы.
Би жоқта құл жүреді жораға,
Ит жоқта шошқа үреді қораға.
Бидің айтқанын құл да айтады,

Бірақ құлдың аузының дуасы жоқ.
Бірінші байлық—денсаулық,
Екінші байлық—ақ жаулық,
Үшінші байлық—он саулық.

Бай қасына көшіп бар, байымасаң, маған кел,
Қу қасына көшіп бар, құрымасаң, маған кел.
Бай қасына барып көр, бақыр болмасаң маған кел,
Хан қасына барып көр, басың кетпесе маған кел.

Бай мақтанса, май табылар,
Жоқ мақтанса, не табылар?
Байдың малын байғұс қызғанады.
Бардың ісі пәрменмен,

Жоқтың ісі дәрменмен.
Бақа көлінде патша,
Жігіт елінде патша.
Балалы үйдің ұрлығы жатпайды.

Бейбіт елде береке бар.
Би болмасаң, болма,
Би түскендей үй бол!
110.

111.
112.
113.
114.

115.
116.
117.
118.

119.
120.
121.
122.

қазақ  мақал-мәтелдері
Би болмасаң да, би түсетін үй бол.
Бидің әділ сөзі, тентектің тезі.
Би әділ болса, дауды тындырады,

Залым болса, сөнген дауды жандырады.
Би әділ болмаса, барған кісі сау болмайды.
Би асылдан асыл болмас,
Би асылмен жолдас болсаң,

Мұрадың, сірә да, хасыл қалмас.
Би екеу болса,
Дау төртеу болады.
Биді Құдай ұрарында жортуыл бастайды,

Биені Құдай ұрарында құлын тастайды.
Боқ жаман,
Бәрінен де жоқ жаман.
Болар елдің баласы, бірін-бірі «батырым» дейді.

Тозар елдің баласы, бірін-бірі «қатыным» дейді.
Бөлшекте де, билік ет.
Бүлінгеннен бүлдіргі алма.
Бір аштықтың бір тоқтығы бар,

Көп тоқтықтың бір аштығы бар.
Бірлігі жоқ ел оңбайды,
Тірлігі жоқ ер оңбайды.
Бірлігі жоқ ел тозар,

Бірлігі күшті ел озар.
Бір жоқты бір жоқ табады.
124.
125.

126.
127.
128.
129.

130.
131.
132.
133.

134.
135.
136.
137.

атамекен.  ел.  халық
Бір кісі таққа мінсе,
Қырық кісі атқа мінеді.
Бір көрген—біліс, екі көрген—таныс.

Бір күн қарны ашқаннан қырық күн ақыл сұрама.
Бір тәуекел жазады мың қайғының жарасын.
Бір жақсыға бітірер кем көңілдің сапасын.
Біреумен сырлас, мыңмен кеңес.

Бір де болса, бірегей болсын.
Бірдің кесірі мыңға,
Мыңның кесірі түменге.
Бір кісі мың кісіге олжа салады.

Бір құмалақ бір қарын майды шірітер.
Далаға түнегенше, молаға түне.
Дәулет есіктен кіреді,
Бала бесіктен кіреді.

Дәулет келерінде тойға келген қыздай,
Кетерінде ұстаған мұздай.
Досы көпті жау алмас,
Ақылы көпті дау алмас.

Екі тау бас қоспайды,
Екі ел бас қосады.
Екі кісі—бір кісінің тәңірі.
Екінің бірі—егіздің сыңары.

3-299*
139.
140.
141.

142.
143.
144.
145.

146.
147.
148.
149.

150.
151.
152.
153.

154.
155.

қазақ  мақал-мәтелдері
Екі кісі қағысса, бір кісіге орын бар.
Екінің бірі өлсе, бірі қалады,
Жалғыздың бірі өлсе, кімі қалады?!

Екі бай құда болса, араларында жорға жүреді,
Екі жарлы құда болса, араларында дорба жүреді.
Бай мен жарлы құда болса,

«қайдан құда болдық» деп,
зорға жүреді.
Ел сыйлаған жақсыны есер ғана сыйламайды.
Ел алғысын алсаң, елеулі боласың.

Ел намысы—ер намысы.
Елден ел кетсе, жұт,
Елге ел қосылса, құт.
Ел—ырыс, қыз—өріс.

Ел басқарар жігіттің
Етек-жеңі кең болар.
Ел намысын қуғанның еңсесі биік.
Ел көркі—мал,

Өзен көркі—тал.
Елде болса, ерніңе тиеді.
Елге келген селебе, селебені елеме.
Елде қырық түрлі кісі бар, сүйгеніңе сәлем бер.

Елсіз ер болмайды, ерсіз ел болмайды.
156.
157.
158.

159.
160.
161.
162.

163.
164.
165.
166.

167.
168.
169.
170.

атамекен.  ел.  халық
Ел қадірін елсізде білерсің,
Ер қадірін әлсізде білерсің.
Ел тамыры жерде, ер тамыры елде.

Елдің атағын ер шығарады.
Ел ағасыз болмас,
Тон жағасыз болмас.
Ел арасы жауықса,

Епті жігіт қалыңсыз қатын алады.
Ел аузы—уәлі.
Ел аузына қақпақ қоя алмайсың.
Ел аралаған сыншы болады,

Тоғай аралаған үйші болады.
Ел барда, ер қор болмас,
Ер барда, ел қор болмас.
Ел ебелек емес,

Ер көбелек емес.
Ел-елдің түбі бір,
Ер-ердің тілегі бір.
Ел даусыз болмас,

Жер жаусыз болмас.
Ел іші—алтын бесік.
Ел іші—береке,
Көп ісі—мереке.

Ел құлағы—елу.
171.
172.
173.

174.
175.
176.
177.

178.
179.
180.
181.

182.
183.
184.
185.

қазақ  мақал-мәтелдері
Ел қонысынан айырылса,
Ер ырысынан айырылады.
Ел қозғалса, жер көтермес ауыры бар,

Жел қозғалса, қарлы боран дауылы бар.
Ел ұлсыз болмас,
Жер гүлсіз болмас.
Ел үмітін ер ақтар,

Ер атағын ел сақтар.
Ел үшін еркек кіндік құрбандық.
Елінен безген ер оңбас,
Көлінен безген қаз оңбас.

Елдің елдігі ерінен танылар,
Елдің байлығы жерінен танылар.
Еліңді дау басса,
Үйіңді қарыз басады.

Елдің көркі ерімен,
Жердің көркі шөбімен.
Елмен көрген еленбес.
Елсіз көлге бақа айғыр,

Жесір қатынға жалшы айғыр.
Елің еміренсе, сен тебірен.
Елшіге өлім жоқ.
Ерге дәулет бітерде,

Қарға салса, қаз алар.
Ерден дәулет кетерде,
Лашын салса да, аз алар.
186.

187.
188.
189.
190.

191.
192.
193.
194.

195.
196.
197.
198.

атамекен.  ел.  халық
Елдің күші—селдің күші.
Ел жаусыз болмас,
Жер таусыз болмас.

Ел айырылса, көбіне бар,
Жол айырылса, кеңіне түс.
Елін сатып асаған
Екі күн-ақ жасаған.

Елді сөкпе,
Кенді төкпе.
Ел мен ел қосылады,
Тау мен тау қосылмайды.

Елдестірмек елшіден,
Жауластырмақ жаушыдан.
Елдің құты—би.
Елу жылда ел жаңа,

Жүз жылда қазан.
«Ел көшеді» деп, отыныңды тауыспа,
«Жау келеді» деп, тамағыңды тауыспа.
Ерден аспақ бар,

Елден аспақ жоқ.
Ер елін аңсайды,
Қаз көлін аңсайды.
Ердің ісі елдің мойнында,

Елдің ісі ердің қолында.
Ер туса, ел ырысы,
Жаңбыр жауса, жер ырысы.
200.

201.
202.
203.
204.

205.
206.
207.
208.

209.
210.
211.
212.

қазақ  мақал-мәтелдері
Ердің сыншысы—елі.
Ер жетіліп, бас болар,
Тай жетіліп, ат болар.

Ергежейлінің елуі жиналып,
Үрген қарынды көтере алмайды.
Еру ел ерулік берер,
Көшпелі ел көмек берер.

Есі бүтін елден кетпес.
Есің бар да, елің тап,
Есер болмай, етек жап.
Естімеген елде көп,

Есек мінген сарт та көп.
Ескі бай аяншақ келер,
Жаңа бай мақтаншақ келер.
Ескі байдан жұрт қалмас,

Жаңа байдан шөп қалмас.
Ешкім анадан құл болып тумайды.
Жазда сайға қонба,
Қыста қырға қонба.

Жазды ойламаған диханның егіні семіп шығады,
Қысты ойламаған малшының малы өліп шығады.
Жағасы—жайлау, етегі—қыстау.
Жазған құлда шаршау бар ма?

Жақсыдан әкім қойсаң, елді түзетер,
Жаманнан әкім қойсаң, елді жүдетер.
214.
215.

216.
217.
218.
219.

220.
221.
222.
223.

224.
225.
226.
227.

атамекен.  ел.  халық
Жақсымен көрші болсаң, мақтар,
Жаманмен көрші болсаң, даттар.
Жалайырға жар салған.

Жалғыз үйдің қарғасы боққа тоймас,
Боққа тойса да, шоқығанын қоймас.
Жалғыз ағаш үй болмас,
Жалғыз жігіт би болмас.

Жалғыздық бір Құдайға ғана жарасқан.
Жалғыз жүріп жол тапқанша,
Көппен бірге адас.
Жалғыз ағаш пана болмас,

Жалғыз биеге саба толмас.
Жалғыз ағаш орман болмас,
Жалғыз кірпіш қорған болмас.
Жалғыз шапқан ат жүйрік.

Жалғыздық ас ішкенде білінер,
Жарлылығың ел ішінде білінер.
Жалғыз аттың пайдасы көп,
Жалғыз жігіттің айласы көп.

Жалғыз батыр жауға жоқ,
Жалғыз жігіт дауға жоқ.
Жалғызға біткен дәулеттің мәні жоқ,
Жалғыз айтқан өлеңнің сәні жоқ.

Жалғыз кісі жау алмас.
229.
230.
231.

232.
233.
234.
235.

236.
237.
238.
239.

240.
241.
242.

қазақ  мақал-мәтелдері
Жалғыз мая қайымас,
Жалғыз жігіт байымас.
Жалғыз үйдің тамағы жетсе де, табағы жетпейді.

Жалғыздың үні шықпас,
Жаяудың шаңы шықпас.
Жаман көрші сырыңды сыртқа жаяды.
Жаман көрші—күнде қонақ.

Жаман да болса көршіңді жамандама.
Жаман жүрісінен құл болады,
Жорға жүрісінен пұл болады.
Жаманнан би қойма, кесім алады,

Залымнан қарыз алма, өсім алады.
Жаманнан жасауыл қойсаң, еліңді

жауға алдырар,
Наданнан би қойсаң, малыңды дауға алдырар.
Жаман үйден қосым артық,
Сынық ошақтан мосым артық.

Жантақты жерде сона бар,
Қыстақты жерде оба бар.
Жаңа байығаннан қарыз сұрама,
Жаңа би болғаннан билік сұрама.

Жас құрақ—жердің көркі,
Ынтымақ—елдің көркі.
Жасықтың мыңынан, асылдың бірі артық.
Жақыны көп жасқанбайды.

243.
244.
245.
246.

247.
248.
249.
250.

251.
252.
253.
254.

255.
256.
257.

атамекен.  ел.  халық
Жақсы—ардың құлы,
Жаман—малдың құлы.
Жарлылық деген жақсы екен,

Жатып ішер ас болса.
Жарлыға берген кісі Құдайға

қарыз бергендей болады.
Жарлының сөзі жалған,
Жалғыздың сөзі жалған.
Жарлы байыдым десе, нан,

Жалғыз көбейдім десе, нанба.
Жарлы байғұс жамалар,
Жамалар да, жаңарар.
Жарлы болсаң да, арлы бол.

Жарлы болсаң, кентті жерді сағала,
Жалғыз болсаң, бір жақсыны ағала.
Жарлы болсаң, шашынба,
Қарыздар болсаң, дәусінбе.

Жарлыға тіл бітті,
Жабыға шыр бітті.
Жарлымен құда болғанша,
Байменен барымталы бол.

Жарлының аузы аққа тисе, мұрны қанар.
Жарлының байлығы—денінің саулығы.
Жарлының жалғыз қозысын қасқыр жейді.
258.

259.
260.
261.
262.

263.
264.
265.
266.

267.
268.
269.
270.

қазақ  мақал-мәтелдері
Жарлының ұлы болғанша,
Малдының құлы бол.
Жарлылығын жасырған байымас.

жандай досты жат еттің.
Жауды көп қашырады,
Жақсы атақ Барақта қалады.
Жаяудың ақысын атты жемес.

Жер шайқалса, төбеге қатер,
Ел шайқалса, төреге қатер.
Жер мен жерді жер жалғайды,
Ел мен елді қыз жалғайды.

Жер тоймаса, ел тоймайды.
Жер таусыз болмас,
Ел хансыз болмас.
Жер қадірін жеміссіз қалсаң, білерсің.

Жетең жаман болмаса,
Жете жарлы болмассың.
Жетесізден жетекші шықпайды.
Жолбарыс жонымен күшті,

Халық бірлігімен күшті.
Жолға жомарт қонар немесе нәмарт қонар.
Бай мақтанса, табылар,
Жоқ мақтанса, шабылар.

272.
273.
274.
275.

276.
277.
278.
279.

280.
281.
282.
283.

284.
285.
286.

атамекен.  ел.  халық
Жоқ болса, тұз да қат.
Жоққа жүйрік жетпейді.
Жоқшылық жомарт елдің қолын байлар.

Жұтаған жұртын мақтайды.
Жұт жылдың жазы шаң болар,
Кесірлі кедей паң болар.
Жұрт бойдаққа қалды,

Жүк тайлаққа қалды.
Жұртымның жұртында қалайын.
Жүз дос аз,
Бір дұшпан көп.

Жүз сом ақшаң болғанша, жүз жолдасың болсын.
Жүлдегерге ел сүйінер,
Қызғаншақ, күншіл күйінер.
Жүзігі барда Сүлеймен,

Жүзігі жоқта сүмірейген.
Жігіті жүзге жеткен елді жүзі қара кемітер.
Ит тойған жеріне,
Ер туған жеріне.

Иті семіз, малы арық—жер азғаны,
Ынтымағы болмаса—ел азғаны.
Итті қонақ жараспас.
Иесіне керек болса,

Қоңсысы өкпелемейді.
287.
288.
289.

290.
291.
292.
293.

294.
295.
296.
297.

298.
299.
300.
301.

қазақ  мақал-мәтелдері
Иірімі жоқ суларға ерген балық не табар?
Қайырымы жоқ сұлтанға ерген халық не табар?
Кәрі болсаң, жастығыңды айтпа,

Жарлы болсаң, байлығыңды айтпа.
Кедейдің қоржыны толса да, көзі тоймас.
Кедейдің керінен сақта.
Кедейге ат бітсе, «қайдан алдың» дейді,

Байға ат бітсе, «құтты болсын» дейді.
Кедей елге көшбасшы көп.
Кедейдің келді заманы,
Құрыды байдың амалы.

Кедейлік—кемдік емес.
Кедейліктен кісі өлмейді, сағы сынады.
Кедей мен бай жолдас емес,
Қасқыр мен қой жолдас емес.

Кен байлық—кең байлық.
Кеңесті елде кек болмас.
Кеңесті ел кем болмас.
Кең киім тозбайды,

Кеңесті ел азбайды.
Келген дәулет—
Кеткен бейнет.
Кетпес жарлылық—басқа қорлық.

303.
304.
305.
306.

307.
308.
309.
310.

311.
312.
313.
314.

315.
316.
317.
318.

атамекен.  ел.  халық
Кешке жақын өре сақтама,
Ашаршылықта төре сақтама.
Көлден кетсе, жалбыз мұң,

Елден кетсе, жалғыз мұң.
Көлігі жоқ жұртта қалады,
Сабасы жоқ сыртта қалады.
Көш жүре түзеледі.

Көшерде жұрт жаман,
Тастарда қатын жаман.
Көшбасшының киімі жылы,
Баланың жылағанын не қылсын.

Көше білмес жамандар, көшсе, көлік өлтірер,
Сөйлей білмес жамандар сөзді өзіне келтірер.
Көшерімді жел біледі,
Қонарымды сай біледі.

Көші-қонды көп сөйлеспе,
Арты керіске айналар.
Көшкен жұрттың қадірі
Қонғанда өтер.

Ер жігіттің қадірі
Өлгенде өтер.
Көштің байсал тапқаны—көкорайға қонғаны.
Даудың байсал тапқаны—төрешіге барғаны.

Көп түкірсе, көл болар.
Көп қарасса, жоқ жабылады.
Көп жүрген жерде береке жүреді.
319.

320.
321.
322.
323.

324.
325.
326.
327.

328.
329.
330.
331.

қазақ  мақал-мәтелдері
Көпті көрсең, көсем боласың,
Сөйлей-сөйлей шешен боласың.
Киіз сатсаң, көршіңе сат,

Бір шетіне өзің отырасың.
Көп адаспайды,
Көл таусылмайды.
Көп жасағаннан сұрама, көпті көргеннен сұра.

Көпті жамандаған көмусіз қалады.
Көп ақылы алысты болжайды,
Жалғыз ақыл отбасынан озбайды.
Жаяудың жүрісі өнбейді,

Жалғыздың ісі өнбейді.
Көп қорқытады,
Терең батырады.
Көпті сыйламағаның, өзіңді сыйламағаның.

Көп алғысы көгертер.
Көп ауызы—дуалы.
Көп ауыз біріксе,
Бір ауыз жоқ болады.

Kөп дауыс қосылса,
Бір дауысты жоқ қылады.
Көп еңбегі пәрменді.
Көп ел—сарқылмас көл.

Көп жабылса, жоқ табылады.
333.
334.
335.

336.
337.
338.
339.

340.
341.
342.
343.

344.
345.
346.
347.

атамекен.  ел.  халық
Көп ішінде аз болсаң,
Әр нәрсе түсер ойыңа.
Ел ішінде жоқ болсаң,

Мін табылар бойыңа.
Көп қайда болса, береке сонда.
Көп қорқытады,
Терең батырады.

Көп ұйғарса, көк тоқтыңды сой.
Көп еңбек—байлықтың басы,
Көп ұйқы—кедейліктің басы.
Көпке жаққан—көкке жақын.

Көпке топырақ шаша алмайсың.
Көпке жаққан Құдайға да жағады.
Көппен көрген ұлы той.
Көкке тентек болсаң да,

Көпке тентек болма.
Көптен дәметкен аздан құр қалар.
Көптен бақыт құтылмас.
Көптен қулық артылмас.

Көптен қашқан көмусіз қалар.
Көптен түлкі құтылмас.
Көпті жылатқан көп жүрмейді.
Көпті сөккен көгермес.

349.
350.
351.
352.

353.
354.
355.
356.

357.
358.
359.
360.

361.
362.
363.
364.

қазақ  мақал-мәтелдері
Көптің көзі—көреген.
Көптің аузы—темір талқы.
Көптің аузы—зеңбірек.

Көптің күші көлдей,
Көшіп жүрген елдей.
Көптік қайда болса, тоқтық сонда.
Көптің қолы ұзын.

Көпті қысқан бай болар.
Көпшілік жүрген жер—береке,
Береке бар жерде ұдайы мереке.
Көп сөйлейді залым би,

Аз сөйлейді әділ би.
Көрген жерде ауыл бар.
Көршің жаман болса, көңілің алаң.
Көрші айнасы—көршінің айнасы.

Күйі бірдің күні бір,
Үйі бірдің шиі бір.
Күң мен қордың тәні бірдей.
Күң көтінде күміс жылтырайды.

Күңнің өз күңкілін өзіне қимайсың ба?
Күңнің аузы етке тисе,
Төбесі көкке тигендей болады.
366.

367.
368.
369.
370.

371.
372.
373.
374.

375.
376.
377.
378.

379.
380.
381.
382.

атамекен.  ел.  халық
Күші жеткен алып та жығады,

шалып та жығады.
Күте білсең, ханшадан күң жақсы.
Түте білсең, жібектен жүн жақсы.
Кілемге бергісіз алаша бар,

Ханға бергісіз қараша бар.
Кім бай болмайын дейді, Құдайы қаламайды.
Кім би болмаймын дейді, халқы қаламайды.
Кісі елінде сұлтан болғанша,

Өз еліңде ұлтан бол.
Кісі елінде күркірегенше,
Өз еліңде сіркіре.
Қазақ байыса, қатын алар,

Сарт байыса, там салар.
Қазақ етігін майлайды,
Етігі етегін майлайды.
Қазақ жаңылса, қартына қарайды,

Орыс жаңылса, хатына қарайды.
Қазақ пен қазақ жөн сұраса келе,
Қарын бөле шығады.
Қазақтың ақылы көзінде,

Қасиеті сөзінде.
Қазақта айран көп,
Орыста мейрам көп.
Қайраңы жоқ көлден без,

Қайырымы жоқ елден без.
4-299*
383.
384.

385.
386.
387.
388.

389.
390.
391.
392.

393.
394.
395.

қазақ  мақал-мәтелдері
Қайырымсыз болса, ханнан без,
Өткелсіз болса, судан без,
Асусыз болса, таудан без,

Пайдасыз болса, байдан без,
Панасыз болса, сайдан без.
Қайыршының сүйген асын кім берер.
Қайран менің өз үйім,

Кең сарайдай боз үйім!
Қайғың болса, ханға бар,
Қарның ашса, байға бар.
Қайырсыз байдан қайнатқан су артық.

Қалыптан шықсаң да, халықтан шықпа.
Қанша жуан болса да,
Жалғыз ағаш үй болмас.
Қанша жақсы болса да,

Жалғыз жігіт би болмас.
Қанша тұлпар десе де,
Мініп болмас жалсызды.
Қанша білгіш десе де,

Халық сүймес малсызды.
Қара жерді жамандама, қайтып сонда барарсың.
Қауым елді жамандама, қарғысына қаларсың.
Қараша үйден ханша шығады.

Қараша үйде сұңқар бар ораздыға кездесер.
Қараңғы үйде қабан күркірейді.
Қардың басын қар алар,
Ханның басын хан алар.

396.
397.
398.
399.

400.
401.
402.
403.

404.
405.
406.
407.

атамекен.  ел.  халық
Қарға тамырлы қазақ.
Қарны аштан назары аш жаман.
Қарын тойса, қарта боқ сасиды.

Қары бар жерде қаһар бар,
Кен бар жерде шаһар бар.
Қасықтап алғанмен, көл таусылмайды,
Қанша ұры алғанмен, ел таусылмайды.

Қаузанып шығар үйің болса, ордадағы,
Қоғамшыл қарияң болса, қорғандағы.
Қатты жерге қақ тұрар,
Ынтымақты елде бақ тұрар.

Қатты қыста қамысты сағала,
Басыңа пана, малыңа қора.
Қатардан аспақ бар,
Халықтан аспақ жоқ.

Қараша хан тұсында, қатын ер тұсында.
Қашпақ-қумақ—ерге сын,
Көшпек-қонбақ—елге сын.
Қойлы бай—қорлы бай,

Жылқылы бай—сылдыр бай.
Қойлы бай—қорлы бай,
Сиырлы—сары май.
Қойды кәрі-құртаң бүлдіреді,

Елді сұлтан бүлдіреді.
409.
410.
411.

412.
413.
414.
415.

416.
417.
418.
419.

420.
421.
422.

қазақ  мақал-мәтелдері
Қашқан жаудан құтылады,
Көшкен жұттан құтылады.
Би болатын жігіттің етек-жеңі кең болар,

Қошқар болар қозының маңдай алды дөң болар.
Қуыс үйден құр шықпа.
Құдайға қарсы болма.
Құтты қонақ келсе, қой егіз табады.

Құл—құл емес, кім жаман туса, сол—құл.
Құлдың діңкесін «бәрекелді» құртады.
Құлды «құл» десе өлгісі келеді,
Биді «құл» десе күлкісі келеді.

Құл жиылып бас болмас,
Құм жиылып тас болмас.
Құлда құдірет жоқ.
Құлды жіберсең еркіне,

Күнде тышар бөркіңе.
Құлмен жеген құйқа құстырмай қоймайды.
Құл құтырса, құдыққа қармақ салады,
Күң құтырса, көтіне бармақ салады.

Құрастырып айтса, құлдыкі жөн,
Біріктіріп айтса, бидікі жөн.
Қыңыр көшіп бай болмас,
Қисық сөйлеп би болмас.

Қысқа жіп күрмеуге келмейді.
423.
424.
425.

426.
427.
428.
429.

430.
431.
432.
433.

434.
435.
436.
437.

атамекен.  ел.  халық
Қырық кісі бір жақ,
Қыңыр кісі бір жақ.
Қыс киімін жаз киіп, жарлы қайдан байысын.

қайтіп қайысын?
Қонысқа қарай мал өсер,
Ырысқа қарай ұл өсер.
Қонысы ауған ел оңбас,

Өрісі ауған мал оңбас.
Қопалы жерге қонбаңыз, қора өртенсе, үй кетер.
Жар басына қонбаңыз, дауыл тұрса, күй кетер.
Қорқақтың бәрі Құдайшыл.

Қырықтың бірі—Қыдыр,
Мыңның бірі—Машайық.
Қызығы жоқ өмірден
Ұйқыда көрген түс артық.

Менде болсын,
Менде болмаса да, елде болсын.
Мал басқа бітеді, қына тасқа бітеді.
Нағашым бай, қайным бай,

Жарлы қылар қай Құдай!
Миға ерген дене азбайды,
Милыға ерген ел азбайды.
Мыңның түсін білгенше,

Бірдің атын біл.
439.
440.
441.

442.
443.
444.
445.

446.
447.
448.
449.

450.
451.

қазақ  мақал-мәтелдері
Мың кісі салған көпірді бір кісі бұза алады,
Бір кісі жаққан отқа мың кісі жылынады.
Мал қайыры жоқ байдан

Күш қайыры бар жарлы артық.
Мыңын жемей, бай өледі,
Бірін жемей, жарлы өледі.
Мың қосшыдан—бір басшы.

Бай—теңіз, оны жей алмаған доңыз.
Опасызда отан жоқ.
Орнында бар оңалар, орнында жоқ жоғалар.
Орыс бар жерде қоныс бар.

Орыс ойына келгенін істейді.
Ортақ өгізден оңаша бұзауым артық.
Отан от басынан басталады.
Отансыз да бір, опасыз да бір.

Отан оттан да ыстық.
Отансыз ұл—ормансыз бұлбұл.
Отты шұқылаған өшірер,
Қоңсыны шұқылаған көшірер.

Отты қаузаған өшірер,
Қоңсыны қаузаған көшірер.
Отау үй—оңаша бас.
452.

453.
454.
455.
456.

457.
458.
459.
460.

461.
462.
463.
464.

465.
466.
467.

атамекен.  ел.  халық
Отырса, от басында,
Көшсе, жүк қасында.
Өз елімнің басы болмасам да,

Сайының тасы болайын.
Өз еліңнен шет жерде
Шуақсыз болар көктем де.
Өз жұртын танымаған

Кісі еліне би бола алмас.
Өз елім—алтын бесік,
Жат елдің түбі тесік.
Өз айыбын өзі білген жігіт би болуға жарайды.

Өз елімнің басымын,
Басы болмасам, сайының тасымын.
Өз халқының қарғысына қалған,
Өзге халықтың алғысын алмас.

Өзгеге ұл болғанша,
Өз еліңе құл бол.
Өз елімнің иті де қадірлі.
Өзі жарымағанның сарқытын ішпе.

Өзім үшін туыппын,
Жұртым үшін өліппін.
Өзбек—өз ағам,
Сарт—садағам.

Өлсең, көрің кең болсын.
468.
469.
470.

471.
472.
473.
474.

475.
476.
477.
478.

479.
480.
481.

қазақ  мақал-мәтелдері
Өлі—тірінің азығы,
Бала—атаның қазығы.
Өкпеден тиген жел жаман,

Елінен безген ер жаман.
Өлген сарттың қойнында наны бар.
Өле жегенше, бөле же.
Өрісі жуық от оттайды,

Ауылы жуық ас ішеді.
Пайдасыз мың теңгеден
Пайдалы бір теңге артық.
Патша болсам, май жер едім.

Патша залым болса, жұрт тозады,
Патша ғалым болса, жұрт озады.
Патшаның баласын басып өтпе,
Өзі болған жігітке тәсіп етпе.

Пәлен жерде пайда бар,
Өз еліңдей қайда бар!
Сабан бол, шөп бол,
Шамаң келсе, көп бол.

Салт атты, сабау қамшылы.
Сақалды құл жарытпас.
Сатып алмай, құл болмас,
Өзіңнен тумай, ұл болмас.

Саудагер—қасық, ел—теңіз.
482.
483.
484.

485.
486.
487.
488.

489.
490.
491.
492.

493.
494.
495.
496.

атамекен.  ел.  халық
Саяқ жүрсең, таяқ жерсің.
Сегізбін деме, тоғызға жолығарсың,
Тоғызбын деме, доңызға жолығарсың.

Сексенде сегіз байлық, сегіз жарлылық.
Семіз—көркем,
Бай—шешен.
Сорлы қатын алса, таң қысқарады.

Сұлтан сүйегін қорламас.
Тамам кедей жиылып, Құдай берген байша жоқ,
Тамам жұлдыз жиылып, аспандағы айша жоқ.
Таста тамыр жоқ,

Төреде бауыр жоқ.
Тау белгісі тас болар,
Бай белгісі ас болар.
Азған елдің белгісі—біріне-бірі қас болар.

Тар қоныстан кең шиыр артық.
Тастаған таяқ сорлыға тиеді.
Тауық құсқа ұшу жоқ,
Там үйліге көшу жоқ.

салар жолына,
Бермеймін деген құлының іздесе,

таптырмайды пұлына.
Темір отта, адам жоқшылықта шыңдалады.
497.
498.

499.
500.
501.
502.

503.
504.
505.
506.

507.
508.
509.
510.

қазақ  мақал-мәтелдері
Темір байлық—тозбас байлық.
Тозған елді там жинар.
Тозар елдің жанжалы бітпес,

Озар елдің арманы бітпес.
Төбелеске бергісіз араша бар,
Ағайынға бергісіз жанашыр бар.
Төреге ерген ерін арқалайды.

Төремен ойнасаң, басың кетеді,
Итпен ойнасаң, саның кетеді.
Туған жерге туың тік!
Туған жердің қадірін

Шетте жүрсең білерсің.
Тура биде туған жоқ,
Туғанды биде иман жоқ.
Туырлықсыз тұл үйге ту байлаған не керек?

Туысы жоқ жалғызға топқа шапқан не керек?
Түркімен төрін бермес,
Төрін берсе де, өрін бермес.
У ішсең, руыңмен,

Ат сатсаң, ауылыңмен.
Ұлығың кәпір болса да, әмірін тұт.
Ұлықсыз жұрт—бассыз дене.
Ұры—қасық, ел—теңіз.

512.
513.
514.
515.

516.
517.
518.
519.

520.
521.
522.
523.

524.
525.
526.

атамекен.  ел.  халық
Үйде неше жансың,
Бір-біріңе меймансың.
Үй менікі демеңіз,

Үй артында кісі бар.
Үйі жоқтың күйі жоқ.
Үйде озған түзде озар.
Үйдегі сауданы базардағы нарық бұзар.

Үйде туысы көпке
Түзде дұшпаны тимейді.
Үйің үй-ақ екен,
Әттең, ішінде бала болса.

Үйдегі кедейліктен базардағы кедейлік жаман.
Үйдің жылы-суығы қыс түскенде білінер,
Адамның алыс-жуығы басыңа іс түскенде білінер.
Үлгісізден би қойсаң, өсиеті болмайды

Қайырсыздан хан қойсаң, қасиеті болмайды.
Үлкен үйдегілер күлсе,
Кіші үйдегілер езу тартады.
Үлкен үйден дәметпегеннің Құдайдан үміті жоқ.

Халық алмас қамал болмас.
Халық қартаймайды.
Халық сөзі—қаһарлы.
Халық—қапысыз сыншы.

527.
528.
529.
530.

531.
532.
533.
534.

535.
536.
537.
538.

539.
540.
541.
542.

қазақ  мақал-мәтелдері
Халық ұйғарса,
Хан түйесін сояр.
Халқын алдаған би оңбас,

Қатыны салақ үй оңбас.
Халық қабылдамағанды қаулымен орыңдау қиын.
Хан әділдік қылмаса,
Хан мәнінен айырылар.

Би әділдік қылмаса,
Иманынан айырылар.
Мал бетіне қараған
Жан жарынан айырылар.

Хан екі айтса, қара болады,
Қара екі айтса, қатын болады.
Хан—қазық,
Қараша—азық.

Хан—қарақшы,
Халық—сарапшы.
Хан қарау болса,
Халық ұры болады.

Хан қарашасыз болмас, дау арашасыз болмас.
Хан қасында уәзір білгіш болса,
Қара жерден кеме жүргізеді.
Хан жарлығынан қатын жарлығы күшті.

Хан—шаңырақ,
Халық—уық.
Ханда қырық кісінің ақылы бар.
543.

544.
545.
546.
547.

548.
549.
550.
551.

552.
553.
554.
555.

атамекен.  ел.  халық
Ханды Құдай ұрайын десе, қарашысымен

қас болар,
Байды Құдай ұрайын десе, дәулетіне мас болар.
Ханның ісі қарашаға да түсер.
Ханның қасында болғанша,

Судың басында бол.
Шайтан менен жын басқа,
Бәйбіше менен күң басқа.
Шекара берік болмай,

Басыңда ерік болмайды.
Шетте жүрсең, тарығарсың,
Туған елді сағынарсың.
Шеткі үй көшсе,

Ортадағы үй шеткі үй болады.
Шын би сөзіңді бағады,
Сұм би көзіңді бағады.
Ынтымақ—елдің ырысы.

Ынтымақты елге ешкім жетпес,
Ынтымақ кетсе, өкініші бітпес.
Ішілмеген ас умен тең,
Кісі кірмеген үй көрмен тең.

556.
557.
558.
559.

560.
561.
562.
563.

564.
565.
566.

Абыройды түзден, несібені үйден бер.
Адал досын арсыз жамандайды.
Адал дегенше, адам де.
Адам адамға қонақ,

Жан денеге қонақ.
Адам аласы ішінде,
Мал аласы сыртында.
Адам әдет етеді,

Әдет түпке жетеді.
Адам деген—ардақты ат.
Адам жайын ауылдас білмейді, істес біледі.
Адам жүрген жермен адам жүреді,

Біреу білмегенді біреу біледі.
Адам көркі—шүберек,
Ағаш көркі—жапырақ.
Адам күні адаммен.

Азаматтық–кісілік.
Жастық. Кәрілік.
567.
568.

569.
570.
571.
572.

573.
574.
575.
576.

азаматтық–кісілік.  жастық.  кәрілік
Адам құлақтан азады,
Көңілден семіреді.
Адам тілдескенше,

Жылқы кісінескенше.
Адам—ұйымшыл,
Мал—үйіршіл.
Адам өзінен кейінгілерді көріп қартаяды.

Адамнан үлкен ат жоқ,
Наннан үлкен ас жоқ.
Адамның жүрген жері—абат.
Адам бір терінің ішінде арық та болады,

семіз де болады.
Адам адаммен,
Жер сумен.
Адам арын ойлайды,

Надан қарнын ойлайды.
Адам гүлден нәзік, тастан қатты.
Адамның сұлулығы шыншылдығында.
Адам адамға мейман,

Жан кеудеге мейман.
Адам мен адам арасы жер мен көктей.
Адамның басы—Алланың добы.
Адам киімімен емес, кісілігімен.

578.
579.
580.
581.

582.
583.
584.
585.

586.
587.
588.
589.

590.
591.
592.

қазақ  мақал-мәтелдері
Айнаға қарап емес,
Адамға қарап түзел.
Айтпаса, кәрі кінәлі,

Тыңдамасы, жас кінәлі.
Айран ішкен құтылады,
Шелек жалаған тұтылады.
Айырылмастай досыңа қайырылмастай сөз айтпа.

Ақ сауыттың жағасы бар, жеңі жоқ,
Шын жақсының ашуы бар, кегі жоқ.
Ақсақалдың тілін алмаған ақырында өкінер.
Ақылсыз тапқанын шашады,

Ақымақ ағайыннан қашады.
Ақылды ойланғанша, тентек ісін бітірер.
Ақылды ісіне сенеді,
Ақымақ түсіне сенеді.

Ақылды арын қорғайды,
Надан қолда барын қорғайды.
Ақылды адам сағыңды сындырмас,
Ақымақ адам жағыңды тындырмас.

Ақыл жасқа бітеді,
Қына тасқа бітеді.
Ақылды қыз білімге жүгінер,
Ақылсыз қыз сөзге ілігер.

Ақымақ жігіт абыройсыз іске ұмтылады.
Ақымақты түсіндіргеннен өлікті тірілткен оңай.
593.
594.

595.
596.
597.
598.

599.
600.
601.
602.

603.
604.
605.
606.

азаматтық–кісілік.  жастық.  кәрілік
Ақымақ әкесін өлтіргенмен дос болады.
Аласаны атқа санама,
Жақсыны жатқа санама.

Албасты да қабаққа қарап басады.
Алла жаққан шырақты
Ақымақ үрлеп сөндірмес.
Алланікі—бұйрық,

Адамдікі—зорлық.
Алладан сұрағанның екі бүйірі шығады,
Адамнан сұрағанның екі көзі шығады.
Алпысқа келгеннен ақыл сұра.

Алыстан алты жасар бала келсе,
Алпыстағы шал көрісе келер.
Алғаны жаман жігіттің ойлағаны болмайды.
Аман болса бұл басым, тағы шығар бұл шашым.

Анасын көріп қызын ал,
Атасын көріп қызың бер!
Ант атқанда абырой болмайды.
Аңдыған жау алмай қоймас.

Апамды кім алса, жездем сол.
Арамдық пен сараңдық іліктес.
Арамның ісі өрге баспайды,
Өрге басса да, одан әрі аспайды.

5-299*
608.
609.
610.

611.
612.
613.
614.

615.
616.
617.
618.

619.
620.
621.
622.

қазақ  мақал-мәтелдері
Апасы киген тонды
Сіңілісі де киеді.
Апама жездем сай.

Арманы жоқ жігіттің дәрмені жоқ.
Ары жоқ жігіттен,
Намысы бар қыз артық.
Арқауын көріп, бөзін ал,

Анасын көріп, қызын ал.
Асылсаң, асыл жақсыға,
Қайыспай сені көтерер.
Асыққан қыз байға жарымас.

Ата-ананың қадірін қартайғанда білерсің.
Ат жаманы таймен ойнар,
Қатын жаманы байымен ойнар.
Аты шықпаған жігіттен

Аты шыққан төбе артық.
Ат аяғынан семірер,
Адам құлағынан семірер.
Ата даңқымен қыз өтер,

Мата даңқымен бөз өтер.
Ауыз біреу, құлақ екеу.
Аяқ—азамат, қол—мүлік,
Бас—сандық, тіл—кілт.

Аяғын көріп, асын іш,
Анасын көріп, қызын ал!
624.
625.

626.
627.
628.
629.

630.
631.
632.
633.

634.
635.
636.
637.

азаматтық–кісілік.  жастық.  кәрілік
Адамның азғаны ақыл-естен іриді.
Адам мен адам арасы—
Аспан мен жердей.

Адам туа жаман болмайды,
Жүре жаман болады.
Адамнан тілеген қариды,
Құдайдан тілеген жариды.

Ай ортақ, күн ортақ, жақсы ортақ.
Айтқызған—жамандықтың белгісі,
Қамшылатқан—шабандықтың белгісі.
Айыратын жаман бар,

Қосатын жақсы бар.
Аққу—құстың төресі, жалғыз жүріп оттамас.
Қас жақсының белгісі—ғайбат сөзді қостамас.
Арғымаққа оқ тисе, мәстектей туламас.

Сыпайыға оқ тисе, жамандардай шуламас.
Арғымақ аттың құйрығы—әрі жібек, әрі қыл.
Қас жақсының белгісі—әрі мырза, әрі құл.
Арық малды асырасаң, аузы-мұрныңды

май қылар.
Жаман адамды асырасаң, аузы-мұрның

қан қылар.
Арық атқа жал бітсе,
Жанына торсық байлатпас.
Жаман адамға мал бітсе,

Қасына қоңсы қондырмас,
Қондырса да, оңдырмас.
639.
640.

641.
642.
643.
644.

645.
646.
647.
648.

649.
650.
651.

қазақ  мақал-мәтелдері
Арық пенен семіздің бауыры бірдей,
Жақсы менен жаманның жаны бірдей.
Атасы жақсы көргенін айтады,

Атасы жаман бергенін айтады.
Ақылды қария—ағынды дария.
Ақыл алсаң азбассың,
Көпті көрген көнеден.

Ат қартайса, сүріншек болар,
Ер қартайса, жаңылшақ болар.
Аты жаманның арманы кетер,
Баласы жаманның дәрмені кетер.

Әзілдің түбі—зіл.
Әлсіз кісі жағымпаз,
Кербез кісі қырымпаз.
Әдепті жігіт қылықты қыз.

Әдепсіз жігіт ауыздықсыз ат секілді.
Ән сазымен,
Қыз назымен.
Әркім жолдас болады амандықта,

Жақсы-жаман білінер жамандықта.
Биік тауды алыстан көріп, түбіне барма,
Жақсының атын естіп, үйіне барма.
Бақыт келерінде жігітті ұйықтатпайды,

Бақыт кетерінде жігітті оятпайды.
652.
653.
654.

655.
656.
657.
658.

659.
660.
661.
662.

663.
664.
665.

азаматтық–кісілік.  жастық.  кәрілік
Бай болатын жігіт айырбасшыл келеді,
Би болатын жігіт ағайыншыл келеді.
Бөрі соғар жігіт бөркінен танылар.

Бас жаман баласын мақтар,
Қас жаман қатынын мақтар.
Басыңа іс түссе, жақсы көмек етер,
Жаман күліп өтер.

Басына бақ қонатын жігіттің
Ұлы епті болады,
Қызы бетті болады.
Бастапқы қызыңды жасаулы ұзат,

Соңғы қызыңның өтуіне жақсы.
Болған кісі «болдым» демес,
«Болдым» десе, болғаны емес.
Бетпақ «жеңдім» дейді, бейшара «көндім» дейді.

Бұрынғының кісісі—
Ендігінің кішісі.
Бір кісі қырық кісіге олжа салады.
Бір қарын майды бір құмалақ шірітеді,

Бір жақсы мың қолды ертеді.
Бір құмалақ бір қарын майды шірітер,
Бір жаман мың қолды ірітер.
Бітісі жаман қамысты су ішінен өрт шалады,

Туысы жаман жігітті түйе үстінен ит қабады.
666.
667.
668.

669.
670.
671.
672.

673.
674.
675.
676.

677.
678.
679.

қазақ  мақал-мәтелдері
Бір сынаған жаманды, екінші мәрте сынама.
Өлшеп-пішпей шамаңды, құр жаныңды қинама.
Бұқаның өзі қартайса да, мұрны қартаймайды,

Жақсының өзі қартайса да, көңілі қартаймайды.
Бұлттан шыққан күн ащы,
Жаман қатынның тілі ащы.
Бойдақтың ақылы екі көзінде.

Біреу қыз алып қашады,
Біреу құр лағып қашады.
Бикештің қашты деген аты жаман.
Бойдақ қызда бұғақ қалды,

Бойдақ қойда құйрық қалды,
Қырлан, ақпан, қырлан.
Бұрынғының қыздары қырмызы қызыл жібектей,
Ендігінің қыздары түбі түскен шелектей.

Байығанда барлық адам бағалы,
Қартайғанда тек ақылмен жағады.
Бүркіт қартайса, тышқан аулайды.
Бұрынғының айтқаны бұрыс кетпес.

Бұрын туғаннан ақыл сұра,
Бұрын қонғаннан қоныс сұра.
Бір шалды бір шал «ата» депті.
Болар бала жетісінде бас болар,

Болмас бала қырқында жас болар.
Безерден Тәңірім де безер.
680.
681.

682.
683.
684.
685.

686.
687.
688.
689.

690.
691.
692.
693.

азаматтық–кісілік.  жастық.  кәрілік
Бесік баласы бес түлейді,
Ел жаманы кеш түлейді.
Биік төбеге шықсаң, көзің ашылады,

Жақсымен сөйлессең, көңілің ашылады.
Бөркі жаманның көркі жаман.
Бұл сексен көрейін деген жасым ба еді,
Быламық ішейін деген асым ба еді?

Бір аяғым төрде,
Бір аяғым көрде.
Біреуге ор қазба, өзің түсерсің.
Біреуге қылған жамандығың өз алдыңа келер.

Гүл—жердің көркі,
Қыз—елдің көркі.
Ғалыммен жақын болсаң, қолың жетер,
Залыммен жақын болсаң, басың кетер.

Дау іздеген жауға жолығар.
Жақсыда жаттық жоқ,
Жаманда жақындық жоқ.
Ебін тапқан екі асар.

Ел аралаған сыншы,
Орманды аралаған үйші болады.
Еңкейгенге еңкей, ол—атаңның құлы емес,
Шалқайғанға шалқай, ол—Құдайдың ұлы емес.

Еркек дауысты әйелден без,
Әйел дауысты еркектен без.
695.
696.

697.
698.
699.
700.

701.
702.
703.
704.

705.
706.
707.
708.

қазақ  мақал-мәтелдері
Елде елу түрлі адам бар.
Емшек сүті ернінде,
Бесік табы белінде.

Екі жақсы қосылса, айырылысуға қиыспайды,
Екі жаман қосылса, кең дүниеге сиыспайды.
Екі жаман ауыл болмас,
Ауыл болса да, қауым болмас.

Елу шылбырдан алды,
Алпыс тізгіннен алды.
Жетпіс өре салды,
Тоқсан торға салды.

Елу—ердің жасы,
Алпыс—пәленің басы.
Елу—ердің жасы,
Алпыс—ел ағасы.

Есік көргенді алма,
Бесік көргенді ал.
Есік алдында төбе болса, ерттеулі атпен тең.
Аулыңда қартың болса, жазулы хатпен тең.

Ескісіз жаңа болмас,
Жамансыз жақсы болмас.
Ескіге жаңа өлшеуіш,
Жаманға жақсы өлшеуіш.

Еріне қызы сай,
Жеріне елігі сай.
Ер жігіттің екі сөйлегені өлгені.
710.

711.
712.
713.
714.

715.
716.
717.
718.

719.
720.
721.
722.

азаматтық–кісілік.  жастық.  кәрілік
Ел мақтаған жігітті қыз жақтаған.
Есігі жаманның үйіне барма,
Шешесі жаманның қызын алма.

Жақсы қыз—жағадағы құндыз,
Жақсы жігіт—көктегі жұлдыз.
Жақсы ат пен жақсы жігіт—көптікі.
Жарым жігіт жаяу жүріп

Тың киікті қуады.
Жаман теке сүзіскек,
Жаман жігіт ұрысқақ.
Жарлы болар жігітке

Қоғалы тал тап болар.
Жалғыз болар жігітке
Бедеу қатын тап болар.
Жаман күйеу қайынсақ.

қартайғанда мылжың боларсың.
Жастықта бейнет бер,
Қартайғанда зейнет бер.
Жастықтың ашар жаңалығы көп,

Қарттықтың зерттер даналығы көп.
Жас келген сайын жан тәттіленеді.
Жаны күйген Тәңірін қарғар.
Жақсы ат аяғынан қалады,

Жақсы адам тамағынан қалады.
723.
724.
725.

726.
727.
728.
729.

730.
731.
732.
733.

734.
735.
736.

қазақ  мақал-мәтелдері
Жақсы адам—ел ырысы,
Жақсы жер—жан тынысы.
Жақыныңды жаттай сыйла,

Жат жанынан түңілсін.
Жақсы қыз үйінің жайын да ойлайды,
Тиетін байын да ойлайды.
Екі жақсы қосылса, бір ұлыны мақтайды,

Екі сорлы қосылса, бір сорлыны даттайды.
Екі жақсы қосылса, бірін-бірі сыйлайды,
Екі жаман қосылса, төсекке басы сыймайды.
Екі жақсы қосылса, жарасады,

Екі жаман қосылса, шатасады.
Екі жақсы дос болса,
Түбі оның бос болмас.
Екіжүзді достан,

Ежелгі дұшпан артық.
Ел үшін еткен еңбек, ешқашан ұмытылмайды.
Жауды аяған жаралы болады.
Көкірегі жаман көпті алар.

Көңіл жүйрік пе, көк дөнен жүйрік пе?
Көргеннен көз ақы алады.
Көргенсіз жегенін айтар,
Жақсы көргенін айтар,

Көргені жаман бергенін айтар.
Күтімсіз терек түбірінен шіриді.
737.
738.

739.
740.
741.
742.

743.
744.
745.
746.

747.
748.
749.
750.

азаматтық–кісілік.  жастық.  кәрілік
Күнәсізге кір жұқпас.
Жаңа дос қадіріңе жетпейді,
Ескі дос естен кетпейді.

Киімнің жаңасы, достың ескісі жақсы.
Жақсы адам қартайса, қазына,
Жаман адам қартайса, қазымыр.
Жақсы құрдас демейді,

Жаман құрдас шенейді.
Жақсы құрдас—жаның,
Жаман құрдас—жауың.
Жақсы жүрген жеріне кент салады,

Жаман жүрген жеріне өрт салады.
Жақсы бала әкесін төрге сүйрейді,
Жаман бала әкесін көрге сүйрейді.
Жақсы ат пәледен құтқарады,

Жаман қатын пәлені бойына жұқтырады.
Жақсы атқа ие көп,
Жақсы адамға дос көп.
Жақсы адам жалғыз болмайды.

Жақсы адамды жақтаушы көп.
Жақсы жолдас досын сақтар,
Жақсы басшы елін мақтар.
Жақсы болса алғаның, үйіңнен кісі кетпейді,

Жаман болса алғаның, тек жүргенге жетпейді.
Жақсы өз үйінде өзі—төре, өзі—құл.
752.
753.

754.
755.
756.
757.

758.
759.
760.
761.

762.
763.
764.
765.

қазақ  мақал-мәтелдері
Жақсы туса, ел ырысы,
Жаңбыр жауса, жер ырысы.
Жақсыға айтылған сөз шыңға тіккен тумен тең,

сумен тең.
Жақсыға тең жоқ,
Жаманға ем жоқ.
Жақсыға шаң жуымас,

Жаманға жан жуымас.
Жақсыға бөгеу, талантқа тұсау көп.
Жақсыда жаттық жоқ,
Жаманда достық жоқ.

Жақсыдан кеңес шығады,
Жаманнан егес шығады.
Жақсымен жолдас болсаң, жаның қалар,
Жаманмен жолдас болсаң, жаныңды алар.

Жақсымен жолдас болсаң, болар шекер,
Жаманмен жолдас болсаң, күнің босқа өтер.
Жақсыменен жолдас болсаң, өмірлікке серт етер,
Жаманмен жолдас болсаң, көрінгенге күлкі етер.

Жақсымен сөйлессең, аузынан гүл төгіледі,
Жаманмен сөйлессең, аузынан жын төгіледі.
Жақсының сәулесі жақынға ғана емес,

алысқа да түседі.
Жақсының шарапаты, жаманның кесапаты тиер.
767.
768.

769.
770.
771.
772.

773.
774.
775.
776.

777.
778.
779.

азаматтық–кісілік.  жастық.  кәрілік
Жақсының артында аты қалады,
Жаманның артында даты қалады.
Жақсының аты жолда қалмас.

Жақсының ісі өлмейді,
Жаманның ісі өнбейді.
Жақсылыққа жамандық—арсыздың ісі,
Жамандыққа жақсылық—ердің ісі.

Жақсы аттан жығылса, жаман тобашыл болады.
Жақсыдан үйрен,
Жаманнан жирен.
Жақсы жатырқамайды,

Жаман таңырқамайды.
Жақсы жолдас ерттім дегенше,
Жарты жаудан өттім де.
Жақсыны жолдасынан таниды.

Жақсы жігіт елін қорғайды,
Жаман жігіт басын қорғайды.
Жақсының малы жиында,
Жаманның малы үйінде.

Жақсы сүрінсе, жаман табашы болады,
Жаман сүрінсе, жақсы тәубашы болады.
Жақсының ұрғаны—жаманның сүйгені.
Жақсының ісі жаңбыр сияқты,

Қас та, дос та пайдаланады.
780.
781.
782.

783.
784.
785.
786.

787.
788.
789.
790.

791.
792.
793.

қазақ  мақал-мәтелдері
Жақсының сөзі қылдан май тартқандай,
Жаманның сөзі адыр жын қаққандай.
Жақсыға ишарат, жаманға келтек.

Жақсыға мал бітсе, ағайынның жоғына қарасады,
Жаманға мал бітсе, көрінгенмен итше таласады.
Жақсыдан жаман туса да, жаманнан

жақсы туса да,
Тартпай қоймас негізге.
Жақсының жақсы аңғарар сымбатын,
Жамандар қайдан білсін асыл мен қымбатын.

Жақсылық ағаш басында,
Жамандық аяқ астында.
Жақсының жақсылығы тиер тар жерде,
Жаманның жамандығы тиер әр жерде.

Жақсы адам жолдасынан белгілі.
Жақсы адам елдің ырысы,
Жақсы сөз жанның тынысы.
Жақсы арына құл,

Жаман малына құл.
Жақсы адам тауып сөйлейді,
Жаман адам қауып сөйлейді.
Жақсы—ай мен күндей, әлемге бірдей.

Жақсы қартайса, жазып қойған хаттай.
Жаман қартайса, бықсып жанған оттай.
Жақсы алдында жадырарсың,
Жаман алдында тарынарсың.

794.
795.
796.
797.

798.
799.
800.
801.

802.
803.
804.
805.

806.
807.

азаматтық–кісілік.  жастық.  кәрілік
Жақсы алтын басын еңкейтсе,
Жаман боқты көтін тоңқайтар.
Жақсы атын мақтар,

Жаман қатынын мақтар.
Жақсы аттан жығылса,
Жаман табашы болады.
Жақсы байқап сөйлер,

Жаман шайқап сөйлер.
Жақсы болсаң, озарсың,
Жаман болсаң, азарсың.
Жақсы жаныңа жолдас,

Жаман малыңа жолдас.
Жақсы жүрген жеріне кент болар,
Жаман жүрген жеріне өрт салар.
Жақсы көргенін мақтап жүрер,

Жаман көргенін даттап жүрер.
Жақсы жерге жатсаң, жақсы түс көрерсің,
Жаман жерге жатсаң, жаман іс көрерсің.
Жақсы жатырқамайды,

Аңқау алдамайды,
Әңгі тыңдамайды.
Жақсы адам көптікі,
Жақсы ат көптікі.

Жақсы іске келеді, жаман асқа келеді.
Жақсы қартайса да, жаман болмас,
Жақсы ат арыса да, шабан болмас.
808.

809.
810.
811.
812.

813.
814.
815.
816.

817.
818.
819.
820.

қазақ  мақал-мәтелдері
Жақсы көпке қулық қылмайды,
Азға зорлық қылмайды.
Жақсы көрісіп, келіседі,

Жаман келісіп, керіседі.
Жақсы келді дегенше,
Жарық келді десейші.
Жақсылықтың ұрығын

Алып келді десейші.
Жақсы қыдырып жүрер,
Қыдыры артынан шұбырып жүрер.
Жақсы қырқында толады,

Жаман қырқында солады.
Жақсы қартайса да, ақылынан танбас,
Жақсы ат қартайса да, жүрісінен танбас.
Жақсы кісі текшіл,

Жаман кісі кекшіл.
Жақсы кісі мақтанса,
«Жаманнан жата беріп қалдым» дер.
Жаман кісі мақтанса,

«Жақсыны жағасынан алдым» дер.
Жақсы суы тәтті көлмен тең,
Жаман желі қатты шөлмен тең.
Жақсының қадірін жақсы білер.

Жақсы мен жарыққа кім қарамайды.
Жақсы менен жаманның арасы жер мен күндей,
Оқыған мен оқымағанның арасы

күн мен түндей.
821.
822.
823.

824.
825.
826.
827.

828.
829.
830.
831.

азаматтық–кісілік.  жастық.  кәрілік
Жақсы мақтанса, есебін табар,
Жаман мақтанса, қатынын сабар.
Жақсы сынаумен жариды,

Жаман сынаумен қариды.
Жақсы—баста,
Жаман—асқа.
Жақсы өзін қосып сөйлейді,

Жаман босқа бөсіп сөйлейді.
Жақсы өз басынан көреді,
Жаман жолдасынан көреді.
Жақсыға айтсаң, біледі,

Жаманға айтсаң, күледі.
Жақсыға айтсаң, бітірер,
Жаманға айтсаң, бүлдірер.
Жақсыға айтсаң, білер,

Жаман қамшымен тартсаң, білер.
Жақсыға берсең асыңды, өзіңнің

сыйлар басыңды.
Жаманға берсең асыңды, итке тастар басыңды.
Жақсыға ерсең, жетерсің мұратқа,
Жаманға ерсең, қаларсың ұятқа.

Жақсыға жаман адам жуық болар,
Жаманға жақсы адам суық болар.
Жақсыға жанас,
Жаманнан қаш.

Жақсыға жармас,
Жаманмен арбас.
6-299*
833.

834.
835.
836.
837.

838.
839.
840.
841.

842.
843.
844.
845.

қазақ  мақал-мәтелдері
Жақсыға қылған жақсылық өмірінше тозбайды,
Жаманға қылған жақсылық бір күнгідей

болмайды.
Жақсыда мін жоқ,
Жүйрікте сын жоқ.
Жақсыдан жаман туса, ем табылмас,

Жаманнан жақсы туса, тең табылмас.
Жақсыдан жаман туса, азап,
Жаманнан жақсы туса, ғажап.
Жақсыдан жаман туады бір аяқ асқа алғысыз,

Жаманнан жақсы туады адам айтса нанғысыз.
Жақсыдан жаман туса,
Жыннан пайда болғаны.
Жаманнан жақсы туса,

Нұрдан пайда болғаны.
Жақсыдан қашпа,
Жаманнан саспа.
Жақсыдан шарапат,

Жаманнан кесепат.
Жақсымен жанас,
Жаманнан адас.
Жақсымен жолдас болсаң, ісің бітер,

Жаманмен жолдас болсаң, басың кетер.
Жақсымен жүрсең, пейіш,
Жаманмен жүрсең, кейіс.
Жақсымен бірге жүрсең,

Жақсы боларсың.
846.
847.
848.

849.
850.
851.
852.

853.
854.
855.
856.

азаматтық–кісілік.  жастық.  кәрілік
Жаманмен бірге жүрсең,
Бақсы боларсың.
Жақсымен сауда қылсаң, түбі біліс,

Жаманмен сауда қылсаң, түбі ұрыс.
Жақсымен сөйлессең, көзің ашылар,
Жаманмен сөйлессең, көңілің басылар.
Жақсының айтқан ақылы—

Алуа, шекер, балмен тең.
Жақсының аттан жығылғаны да жақсы.
Жақсыға ізет,
Жаманды күзет.

Жақсының аты өлмейді,
Ғалымның хаты өлмейді,
Ұстаның таты өлмейді.
Жақсының басына іс түссе, ашынар да, ашылар.

басылар.
Жақсы мен жаман тең болмас,
Кішіпейілді кем болмас.
Жақсының басына іс түссе,

Бойлай береді.
Жаманның басына іс түссе,
Ойлай береді.
Жақсының ашуы жібек орамал кепкенше,

Жаманның ашуы басы көрге жеткенше.
Жақсыны жамандаса, аруағы тасады,
Жаманды жаман десе, құты қашады.
858.

859.
860.
861.
862.

863.
864.
865.
866.

867.
868.

қазақ  мақал-мәтелдері
Жақсыны жаман десең, аққудай

мойынын созады,
Жаманды жаман десең, аяғынан тозады.
Жақсыны көрмек үшін.
Жақсыны сыйласаң, есінен кетпейді,

Жаманды сыйласаң, есігіңнен кетпейді.
Жақсыны халық мақтар,
Жаманды халық даттар.
Жақсының жақсылығын айт, нұры тассын,

Жаманның жамандығын айт, құты қашсын.
Жақсының жаны—жаннат.
Жақсының жасын сұрама,

жүйріктің аузын ашпа.
Жақсының жүрген жері—базар,
Жаманның жүрген жері—азар.
Жақсының күнде бір үйі кеңиді,

Жаманның күнде бір үйі кемиді.
Жақсының қадірі өлгенде білінер,
Жорғаның қадірі желгенде білінер.
Жақсының жанығаны өтер,

Жаманның қайрағаны өтпес.
Жақсының өзі өлгенмен, сөзі өлмейді.
Жақсының тілі тәтті,
Жаманның жаны тәтті.

Жақсының сөзі жаннаттай,
Жаманның сөзі міндеттей.
869.
870.

871.
872.
873.
874.

875.
876.
877.
878.

879.
880.
881.
882.

азаматтық–кісілік.  жастық.  кәрілік
Жақсының үйі мен түзі бірдей.
Жақсының үйі түссе, күйі түседі,
Жаманның үйі түссе, миы түседі.

Жақсылыққа жақсылық—әр кісінің ісі,
Жамандыққа жақсылық—ер кісінің ісі.
Жақсылық суға батпас,
Жарыққа бір шығар, жатпас.

Жақсылықтың ерте-кештігі жоқ.
Жақсыға пара берме, бара бер.
Жақсының жақсылығы тиер тар жерде,
Жаманның жамандығы тиер әр жерде.

қанша қыдыр дарыса да,
Жақсы адам жаман болмас,

қанша жасып қарыса да.
Жаманға жалынғанша,
Жат та, жаныңды қарман.
Жаман өзі бола алмайды,

Болған ерді көре алмайды.
Жаман адамға жақсы құрмет қараспайды.
Жаманға құрмет-сый жақпайды.
Жаман адамның басына іс түссе,

«Ішінде мынау да бар еді» дер.
Жаман адаммен сөйлессең,
Ұрлығын айтар.
883.

884.
885.
886.
887.

888.
889.
890.
891.

892.
893.
894.
895.

қазақ  мақал-мәтелдері
Жаман әйелмен сөйлессең,
Қарлығын айтар.
Жаман адамды жақынға санама,

Жаман жолды жақынға санама.
Жаман ағайыннан жат жақсы.
Жаман артық қыламын деп, тыртық қылады.
Жаман асқа өкпелейді.

Жақсы басқа өкпелейді.
Жаман атты қамшыласаң, өрге шаппас,
Жақсының жаман адам бабын таппас.
Жаман, айтпаса, білмейді,

Ашпаса, көрмейді.
Жаман да болса, аман болсын.
Жаман етке келеді,
Жақсы ниетке келеді.

Жаман жайды білмес,
Соқыр сайды білмес.
Жаман ат жатпайды.
Жаман адам жасаққа жарамайды,

Желінсау қой қосаққа жарамайды.
Жаман адам оңай істі еш қылар.
Жаман жігіт жасында да шал.
Жаман жігіт жолдасын жауға алдырар,

Өзін ұятқа қалдырар.
897.
898.
899.

900.
901.
902.
903.

904.
905.
906.
907.

908.
909.
910.

азаматтық–кісілік.  жастық.  кәрілік
Жаман жігіт той бұзар,
Жаман әйел үй бұзар.
Жаман жолдас жауға алдырар,

Жаман би дауға қалдырар.
Жаман ісінен көрмейді, кісіден көреді.
Жаман кісі кекшіл.
Жаман қорыққанын сыйлайды.

Жаманның айтқаны келмейді,
Сандырағы келеді.
Жаман өзі білмейді,
Білгеннің тілін алмайды.

Жаман сайға су түссе, өткел бермес кешуге.
Жаман кісіге мал бітсе, сусын бермес ішуге.
Жаман сиыр соқпақшыл,
Жаман кісі тақпақшыл.

Жаман туған нағашысынан көреді,
Сөйлей білмеген атасынан көреді.
Жаман өзі түйенің үстінде келе жатып,
Жаяуға «бұқ» дейді.

Жаман шынын айтамын деп,
Сырын айтады.
Жаман өз үйіне өзі қонақ.
Жаман үлесінен құр қалар.

Жаманға ақыл айтсаң, «алдайды» дер,
Жаман атпен су кешсең, «жалдайды» дер.
911.
912.

913.
914.
915.
916.

917.
918.
919.
920.

921.
922.
923.
924.

қазақ  мақал-мәтелдері
Жаманға жақсылық етпе,
Жақсылық етсең, қайтар деп күтпе.
Жаманға жалынба,

Жауға табынба.
Жаманға жүзіңді салма, сағың сынар,
Өгізді өрге салма, қарың талар.
Жаманға сөз айтсаң,

Ақылды таппас жауап қайтарады.
Жамандарға олжа түссе,
Бөлісе алмай қолға түседі.
Жаманға ошақтың үш бұты—үш айлық жол.

Жаманды «жаман» десе, жаси береді.
Жаманды жақсы десең, көңілі өседі,
Жақсыны жаман десең, көңіліне қаяу түседі.
Жаман айтпай, жақсы жоқ.

Жамандық қылсаң, өзіңе,
Жақсылық қылсаң, өзіңе.
Аспанға қарап түкірсең,
Өзіңнің түсер көзіңе.

Жамандық пайда етпейді,
Жақсылық зая кетпейді.
Жаманмен ауылдас болғанша,
Жақсымен қауымдас бол.

Жаманмен егес,
Жақсымен кеңес.
926.
927.

928.
929.
930.
931.

932.
933.
934.
935.

936.
937.
938.

азаматтық–кісілік.  жастық.  кәрілік
Жаманмен жанатта болғанша,
Жақсымен тозақта бол.
Жаманнан жарты қасық ас қалар.

Жаманның ақылы түстен кейін кіреді.
Жаманның берген асынан
Жақсының айтқан сөзі артық.
Жаманның бір қылығы артық.

Жаманның көрсеткенінен,
Жақсының айтқаны анық.
Жаманнан қарыз алсаң,
Тар жерде жаныңды алар.

Жаманның қолына бергенше,
Жақсының жолына бер.
Жаманның ойыны жаман,
Бұқаның мойны жаман.

Жаманның төрінде болғанша,
Жақсының көрінде бол.
Жаманның үсті су болса, кеппестей көрер,
Жаманға мал бітсе, кетпестей көрер.

Жабағы тайдың тері ащы,
Жаман кісінің тілі ащы.
Жалынсаң, жақсы кешер,
Жанысаң, болат өтер.

Жалқауға дәулет үшін ұйқы берер,
Жаманға ақыл үшін күлкі берер.
939.
940.

941.
942.
943.
944.

945.
946.
947.
948.

949.
950.
951.
952.

қазақ  мақал-мәтелдері
Жаманның ісіне көңілің тоймас,
Жақсыға жалынсаң, жамандыққа қимас.
Жапалақ құс мақтанса, жардан тышқан

алдым дер,
Жаман адам мақтанса, жақсыны жағасынан

алдым дер.
Жапалақ көрсең, атып ал,
Жаманнан басыңды сатып ал.
Жүрісі жаман жігітті

Ел ішінде жау алар.
Жаман адам пиғылынан табады,
Жаман айғыр үйірінен табады.
Жаман жамандығынан қорқақтайды.

алдым дер,
Жапалақ мақтанса, тордан құсты ілдім дер.
Жаманға шөп ереді, жақсыға сөз ереді.
Жаманның озығынан тозығы артық.

Жамандық іздеген апатқа жолығады.
Жаманнан жақсы туады адам айтса нанғысыз,
Жақсыдан жаман туады бір аяқ асқа алғысыз.
Жаман адамға мал бітсе,

Жанына қоңсы қондырмас.
Жаман атқа жал бітсе,
Жанына торсық байлатпас.
Жаманға ісің түспесін,

Қалыңға құсың түспесін.
953.
954.
955.

956.
957.
958.
959.

960.
961.
962.
963.

964.
965.

азаматтық–кісілік.  жастық.  кәрілік
Жаманға ақсақал болғанша,
Жақсыға атқосшы бол.
Жаманның көрсеткенінен,

жақсының сілтегені артық.
Жаманға ас берсең, үйіңнен шықпас,
Өлікке дұға қылсаң, түсіңнен шықпас.
Жаманның ойында—арақ пен шылым,

Жақсының ойында—өнер мен білім.
Жаманның алдына ас қойсаң,

екі қолын бірдей салады.
Жаманмен үйде оттас, елде ауылдас,

жолда қоныстас болма.
Жаманды жіберсең, «Жау жетті» деп келеді.
Жаман етікші біз таңдайды,
Жаман жігіт қыз таңдайды.

Жаманның түні де қараңғы, күні де қараңғы.
Жаманды «жаман» десең, бөркі

қазандай болады.
Жаман ісінен көрмейді, кісіден көреді.
Жаманды ісінен,
Ақылсызды сөзінен таны.

Жаман дос—көлеңке,
Басыңды күн шалса, құтыла алмайсың,
Басыңды бұлт шалса, таба алмайсың.
Жаман арба жол бұзар,

Жаман адам ел бұзар.
966.
967.
968.

969.
970.
971.
972.

973.
974.
975.
976.

977.
978.
979.

қазақ  мақал-мәтелдері
Жаманға жолдас болсаң, жаныңда балғаң болсын.
Жаманның емі табылмас,
Жақсының теңі табылмас.

Жаманнан жәрдем сұрама,
Жүзіңді жерге қаратар.
Жаман бала әлі жеткенді ұрып жылатады,
Жақсы бала жылағанды жұбатады.

жағасынан алдым дер,
Жақсы кісі мақтанса, жаманнан

жалт беріп қалдым дер.
Жаманмен жолдас болсаң, қаларсың ұятқа,
Жақсымен жолдас болсаң, жетерсің мұратқа.
Жаудың сыртында болғанша,

ішінде болған жақсы.
Жасымда бейнет бер,
Қартайғанда дәулет бер.
Жастық—жалын,

Кәрілік—көмір.
Жасың қырыққа келген соң, аяғыңа шідер түсер.
Жас қасқыр жалтаңға қашады,
Кәрі қасқыр қалыңға қашады.

Жастық—мастық.
Жастықта да кәрілік тұр,
Байлықта да жарлылық тұр.
Жасты жасақта көр,

Құнан қойды қосақта көр.
980.
981.
982.

983.
984.
985.
986.

987.
988.
989.
990.

991.
992.

азаматтық–кісілік.  жастық.  кәрілік
Жас—кәрінің көретін көзі,
Кәрі—жастың түзейтін тезі.
Жас өспей ме,

Жарлы байымай ма?
Жемқорда қанағат жоқ, тойым да жоқ,

бар ойы—ала беру.
Жағымпазда дос та жоқ, туыс та жоқ,

бар ойы—жата беру.
Жолдастың жаманы
Бақырауық түйедей үстіңе құсады.
Жекен жерінде әз,

Адам елінде әз.
Жол білмеген адастырады,
Жөн білмеген шатастырады.
Жорға мінген жолдасынан айырылар,

Көп жасаған құрдасынан айырылар.
Жылағанды сұрама, күлгенді сұра.
Жылатып алған сұлудан
Еркімен келген сумұрын артық.

Жыршы қызға сыршы күйеу.
Жібекті түте алмаған жүн қылады,
Қызды күте алмаған күң қылады.
Жігітке жетпіс түрлі өнер аз.

Жігіт жанған шоқ болсын,
Шоқ болмаса, жоқ болсын.
993.
994.

995.
996.
997.
998.

999.
1000.
1001.
1002.

1003.
1004.
1005.

қазақ  мақал-мәтелдері
Жігітті жігері танытар,
Ісмерді өнері танытар.
Жігіттің тәуіп еместігі

Бетіндегі безеуінен білінеді.
Жігіт сегіз қырлы,
Бір сырлы болсын.
Жігітке сейіл де—серуен, сергелдең де—серуен.

Жігіттің екі сөйлегені өлгені,
Еменнің иілгені сынғаны.
Жолы болар жігіттің жеңгесі шығар алдынан.
Жолы болар жігітке,

Жолдан жолдас қосылар.
Егіз болар жігітке,
Алғаны сырлас қосылар.
Жігіт жолдасынан белгілі.

Жігітте де жігіт бар
Азаматы бір бөлек.
Жылқыда да жылқы бар
Қазанаты бір бөлек.

Жігіттің түсін айтпа, ісін айт.
Жігіттің құны—жүз жылқы,
Ар-намысы—мың жылқы.
Жігітті тоқтық қосады,

Тоқтық қоспаса, жоқтық қосады.
Жасында жігітшілік қылмаған,
Өмір қызығынан құр қалады.
1006.

1007.
1008.
1009.
1010.

1011.
1012.
1013.
1014.

1015.
1016.
1017.
1018.

азаматтық–кісілік.  жастық.  кәрілік
Жігіттің үш жұрты бар:
Ата жұрты—күңшіл,
Ана жұрты—сыншыл,

Қайын жұрты—міншіл.
Надан достан тура дұшпан артық.
Нағыз адам ізгі ойдан арылмас,
Санасыз ез жақсылыққа жарымас.

Ит жаманы түз қорыр,
Жігіт жаманы қыз қорыр.
Кәрі қызбен келіскенше, қырық күн өтеді,
Қырық тонна көмірді өндіруге бір күн жетеді.

Кәрі қыз ер таңдамайды,
Өлген ер жер талғамайды.
Келіннің бетін кім ашса, сол ыстық.
Келін қыз болмас,

Күйеу ұл болмас.
Келін қайын ененің топырағынан жаратылады.
Келін көбейсе, кемің көбейеді.
Көз қорқақ, қол батыр.

Көз—нұрдың ұясы,
Көңіл—сырдың ұясы.
Көз—таразы,
Көңіл—қазы.

Көзі жоқ, құлағы саудың ақылы толады,
Құлағы жоқ, көзі саудың ақылы солады.
1019.
1020.

1021.
1022.
1023.
1024.

1025.
1026.
1027.
1028.

1029.
1030.
1031.
1032.

қазақ  мақал-мәтелдері
Көңіл сырын көз білдіреді.
Көргеніңе илан, естігеніңді тексер.
Көрер көз бен естір құлақ тоймайды.

Көргенді жерден қыз алсаң, көлденең сөзі болмас,
Көргенсіз жерден қыз алсаң, керіссіз кезі болмас.
Күйеу келсе, қыз тұрмас,
Бесін болса, күн тұрмас.

Көшермен елге жұрт жаман,
Кетермен қызға үй жаман.
Көргендіден қыз алсаң, тік тұрып

мейманыңа қызмет етер,
Көргенсізден қыз алсаң, қойныңа жатқанын да

міндет етер.
Көруші жоқта естуші куә.
Көп жатсаң, түс көресің,
Көп жүрсең, іс көресің.

Кісі болар кісіні кісесінен танимын,
Кісі болмас кісіні мүшесінен танимын.
Күйген көңіл ырымшыл.
Кісі қатесіз болмас,

От түтінсіз болмас.
Кісімін дерсің,
Кім екеніңді басыңа іс түскенде білерсің.
Кісімсіген жігітті үйінде көр,

Кісінеген айғырды үйірінде көр.
1033.
1034.
1035.

1036.
1037.
1038.
1039.

1040.
1041.
1042.
1043.

1044.
1045.
1046.

азаматтық–кісілік.  жастық.  кәрілік
Кісідегінің кілті аспанда.
Күннің жаманы кетер,
Адамның жаманы кетпес.

Кәрі білгенді пері білмейді.
Кәрі жатса, қунайды,
Жас жүрсе, қунайды.
Кәрінің бары игі.

Кәріге—құрмет,
Жасқа—міндет.
Кәріліктің алды,
Жастықтың арты.

Кәрі қойдың жасындай жасым калды.
Көңіл қартаймайды,
Көз қартаяды.
Көңілі қарау жолдасынан айырылады,

Көп жасаған құрдасынан айырылады.
Көп жасағаннан сұрама,
Көпті көргеннен сұра.
Көп қарттың ішінде бір бала жүрсе, дана болар.

Көп баланың ішінде бір қарт жүрсе, бала болар.
Көп жасаған құрдасынан айырылады,
Қатыны сұлу жолдасынан айырылады.
Керегіңді көнеден сұра,

Көне білмесе, көп жүргеннен сұра.
Көп жасаған көмбенің үстінен шығады.
7-299*
1047.

1048.
1049.
1050.
1051.

1052.
1053.
1054.
1055.

1056.
1057.
1058.
1059.

1060.
1061.

қазақ  мақал-мәтелдері
Көп жаңылса, көнеден сұрайды,
Көне жаңылса, көргендіден сұрайды.
Көсенің қарығаны көрінбейді,

Шабанның арығаны білінбейді.
Кісіге жақсылық қыламын деп, көңілшек өлер.
Қарсы келген кәрілік
Қара нарды шөктірер.

Қайта шапқан жау жаман,
Қайтып келген қыз жаман.
Қалыңсыз қыз болса да,
Кәдесіз күйеу болмайды.

Қараңғыда жыласа да, қарындастың үні белгілі.
Қазақ адасса, қартына қарайды,
Орыс адасса, картасына қарайды.
Қайындаған күйеуден қарғылаған тазы артық.

Қариясы бар үй—қазынасы бар үй.
Қартқа төр де жақын, көр де жақын.
Қағазға тіл бітірген—қалам,
Жансызға «жан бітірген»—адам.

Қараңғыда көзім жоқ,
Тиіп кетсе, сөзім жоқ.
Қатын өлсе, бір үйір жылқы,
Бала өлсе, бір түндік ұйқы.

Қара кісіден қан шыққанша,
Сары кісінің жаны шығады.
1062.
1063.

1064.
1065.
1066.
1067.

1068.
1069.
1070.
1071.

1072.
1073.
1074.
1075.

азаматтық–кісілік.  жастық.  кәрілік
Қарау адам—күншіл,
Мекер адам—міншіл.
Қасқа бас қайызғақсыз болар.

Қас жаман қасындағысын қарақтайды.
Қас арғымақ белгісі—аз отар да, көп жусар,
Қас жақсының белгісі—аз сөйлер де,

көп тыңдар.
Қас жаманда ар болмас.
Қарамықтың дәні болғанша,
Бидайдың сабаны бол.

Жаман елдің жақсысы болғанша,
Жақсы елдің жаманы бол.
Қарғаның жүзі—бір кесек,
Жаманның жүзі—бірге есеп.

Қас жақсы арытпас,
Қас жаман жарытпас.
Қас жаман күн жаумай су болар.
Қас жаманның белгісі—қасына барсаң көрмейді,

қолының ұшын бермейді.
Қырықтан артық жас жоқ,
Қымыздан артық ас жоқ.
Қатыннан қауіпті қас жоқ,

Ұйқыдан жаман нас жоқ.
Қырықта қылау түсер,
Сақал-мұртқа қырау түсер.
Қырықта қылаң, елуде елес.

1077.
1078.
1079.
1080.

1081.
1082.
1083.
1084.

1085.
1086.
1087.
1088.

қазақ  мақал-мәтелдері
Құлпырған жас—гүлденген өмір.
Қырсыққан жігіт мал таппас,
Адасқан жігіт жол таппас.

Қолы шебердің қолы толмайды.
Қисық қабырғадан, қыңыр адам қиын.
Қорқақ қойдың басынан да қорқады.
Құл мен қожа майданда теңеледі,

Жас пен кәрі білімде теңеледі.
Құнысты көр ғана түзейді.
Қырсыққан қыз бай таппас,
Қырсыз жігіт мал таппас.

Қыз жақсы болса, елдің көркі,
Жаман болса, үйдің жұты.
Қыздың қонағы жауың.
Қыз жақсы болса, ұлмен тең,

Жаман болса, күңмен тең.
Қыз жерден шыққан жоқ,
Ұл көктен түскен жоқ.
Қыздың малы сауын да, дауың да болар.