Орта күші: Бойыңыздағы ең жақсы қасиеттерді ашатын адамдар мен ортаны табу
Анджела Дакворт (Angela Duckworth)
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
Анама (For Mom)—
Өзімнің ең үздік қалпымда болған сәтте,
Мен — анамның қызымын.
Пролог (Prologue)
"Бұл қауіпсіз бе? Айтайын дегенім, анам сексен алты жаста."
Капитан маған бетпердені (face mask), су асты жүзу түтігін (snorkel) және жүзбеқанаттарды (fins) ұсынады. Ол дәл осыны анама да жасап қойған. Анам мен білетін ең денсаулығы мықты, сергек сексен алты жастағы адам екенін есіме түсіргісі келгендей жарқырай күлімсірейді.
Капитан да күлімсіреп тұр. "Бүгін сіз жасаған ең қауіпті нәрсе — көлігіңізге отырып, Майамиден (Miami) осы жерге дейін айдап келгеніңіз."
"Жақсы," — деймін күмәнмен. Сосын ол менің басымнан кигізген жұмсақ сары пластик кеудешені (vest) саусағыммен ұстап көремін. "Бұларды сіз үрлейсіз бе, әлде өзіміз үрлейміз бе?"
"О, жоқ. Сізге бұлардың керегі болмайды. Бұларды тек қиындыққа тап болғанда ғана үрлейсіз. Бірақ бұл сіздің көңіліңізді тыныштандырса, анаңыздікін үрлеп берейін."
Анамның кеудешесін үрлегеннен кейін капитан маған көз тастайды. Мен қатты алаңдап тұрған сияқтымын. "Міне, мен оған иілгіш түтікше беремін," — дейді ол анамның кеудешесінің жеңінен ашық қызғылт түсті пенопласт (Styrofoam) түтікті өткізіп жатып. Ол анама ризашылықпен қарайды. Содан соң басымызды төмен ұстап, ауызшаны (mouthpiece) бекем тістеп тұруымызды ескертеді.
"Мурынмен демалмаңыздар," — деп қосады ол. "Сонымен қатар көріністі тамашалауды да ұмытпаңыздар."
Содан соң біз бара жатқан рифтерге (reefs) нұсқап, қайығымыздың тек белгілі бір қашықтыққа дейін ғана жақындай алатынын түсіндіреді. "Ол жерге жету үшін ағысқа қарсы жүзулеріңізге тура келеді," — дейді ол. "Бір-екі сағаттан кейін, жеткілікті түрде аралап болған соң, ағыстың сіздерді осы бағытқа қайта алып келуіне ерік беріңіздер."
Желді күн еді. Мен тепе-теңдікті сақтау үшін жақтауды (railing) бекем ұстап тұрмын.
Мен капитанға қараймын. Ол маған қарайды.
"Маған сеніңіз, тропикалық балықтар мен маржандардың (coral) көрінісі бұған тұрарлық."
Анам суға секірді, мен де соңынан ілестім.
Суға тиген сәтте-ақ тығырыққа тірелгенімді түсіндім. Одан да жаманы, анамның да үлкен қауіпте тұрғанын білдім.
Өйткені мен жүзуді жақсы білемін. Жасым сексенде емес, елулердемін. Солай болса да, мұхит ағысының қатты болғаны соншалық, ол мені бірден артқа қарай тартып бара жатқанын сездім.
Су асты оқиғасы үшін анамды Атлант мұхиты (Atlantic Ocean) жағалауынан бірнеше миль қашықтықта суға түсірген қате шешімімнің зардабы бірден айқын болды.
Әбігерлене рифке қарай қарадым. Анамды қуып жетіп, қайыққа қайта жүзуіміз керектігін білдіріп ишара жасауға үміттендім. Бірақ ол еш жерде жоқ еді. Артыма бұрылғанда, ағыс оны кейінге ысырып, қайықтың артына қарай бірнеше метрге лақтырып жібергенін түсіндім. Мен бағытымды бұрып, оған қарай жүздім.
Оның жанына жеткенде, қайыққа нұсқап, соған қарай жүзуіміз керектігін ишараладым. Ол басын изеді.
Біз бірге жүзе бастадық, бірақ байқап та үлгермедім, ол жанымда болмай шықты. Кайтадан артыма бұрылдым, бұл жолы оны менің артымда небәрі бірнеше фут жерде таптым. Беті төмен қараған. Қозғалыссыз. Түйсікті түрде оның қолынан ұстадым. Ол мүлдем жансыз, бос. Анам су бетінде қалқыған денеге айналған еді.
Мен оны аударып, бетпердесін сыпырып алдым. Көзі бұлдырап, жанары тоқтамай тұр. Басы қолымда ауырлап кетті. Ол ауа қармап жанталасып жатқан жоқ. Тіпті дем де алмайтын сияқты. Түтікшесі мен кеудешесі денесін су бетінде ұстап тұр, бірақ мурны мен аузы суға батып кетпеуі үшін мен оның басын ұстап тұруға мәжбүр болдым.
Бар ерік-жігерімді жинап, бос қолыммен суды қармалап, өзімді де, анамды да қауіпсіз жерге сүйреп алып шығуға тырыстым. Менің күшім — оның жалғыз үміті екенін білдім.
Бірақ қолымнан келмеді. Қаншалықты жанталаса қозғалып, талпынсам да, тебінсем де, мұхит менің бүкіл күш-жігерімді жұтып қойды. Өкпем күйіп, аяқтарым ауырлап, жойқын ағыстың бізді теңізге қарай әрірек алып бара жатқанын сездім.
Тәсілімді өзгерттім. Аяғыммен суды тебініп, бір қолыммен анамның басын судан жоғары ұстап, екінші қолымды ауада жанталаса сермедім. "Көмектесіңіздер!" — деп айқайладым, өмірімде мұндай қорқыныш сезінбеген едім. "Бізге көмектесіңіздер! Көмек! Көмек!" Кайық алыстап, кішірейіп бара жатса да, капитанның біздің арпалысымызды байқауына бар күшімді салдым.
Сағаттарға созылғандай көрінген, бірақ шын мәнінде бірнеше секунд қана болған уақытта капитанның кішкентай бейнесі палубада (deck) ары-бері жүріп, бізден басқа барлық бағытқа қарап тұрғанын бақыладым. Ол бізді байқап, зәкірді (anchor) көтеріп, қайықты біз тұрған жерге алып келгенше, анамның әлі де тірі екенін немесе өлі екенін біле алмадым. Тірі қалған күнде де, оның бұрынғыдай болатынына сенімім мүлдем жоқ еді.
Содан соң...
Содан соң бұл сұмдық түс сияқты оқиға қайырлы аяқталды. Менің айқайым жанымыздағы қайықта жүрген жүзу нұсқаушысының (snorkeling instructor) құлағына шалынып, ол мен біздің капитан бізге бір уақытта жетті. Қайырымды нұсқаушы жүрек-өппе реанимациясын (CPR — cardiopulmonary resuscitation) жасап, басқа жүзушілерді жинағаннан кейін, қайығымыз жоғары жылдамдықпен жағаға қарай зулады. Жедел жәрдем анамды айлақтан (dock) рекордтық мерзімде реанимация бөліміне жеткізді, онда таңғажайып білікті дәрігерлер мен медбикелер оны қабылдауға әзір тұрған еді. Үш айдан кейін, анамның сексен жетінші туған күнінде біз оның керемет түрде толық айығып кеткенін атап өттік.
Мен бұл ауыр оқиғаны бір ғана себеппен бөлісіп отырмын. Жойқын мұхит — тек жалаң ерік-жігермен ғана бағындыруға болмайтын күш — бұл сіздің жағдайыңыздың ауыспалы бейнесі (metaphor).
"Жағдай" дегенде нені меңзеп тұрмын? Мен сіз өмір сүріп жатқан физикалық және әлеуметтік жағдайлардың жиынтығын айтып отырмын: тек нақты кеңістіктерді ғана емес, сонымен бірге сіз араласатын ортаны да; тек көз алдыңыздағы және қолыңыз жететін заттарды ғана емес, сонымен бірге көрінбейтін тор сияқты сіз байқамай-ақ мінез-құлқыңызға әсер ететін мәдени нормаларды да айтамын. Сіздің жағдайыңыз — бұл сөзбе-сөз айналаңыздағы барлық нәрсе мен барлық адамдар. Барлығы.
Сонымен, сіздің жағдайыңыздың бөлігі болып табылмайтын не? Сіздің басыңыздағы нәрсе — соның ішінде сыртқы шындығыңызда болып жатқан барлық нәрсені қалай пайымдайтыныңыз. Сіздің ойларыңыз маңызды, әрине, бірақ олар бұл кітапта мен сіздің назарыңызды аударғым келіп отырған "жағдай" түсінігімен бірдей нәрсе емес.
Жағдайдың күші даусыз әрі мақсатқа ұмтылу барысында оны елеусіз қалдыру өте оңай. Осындай сәттерде сіз қарапайым фактіні ұмытып кетуіңіз мүмкін: жетістікке жету үшін күш-жігер қажет, бірақ ол әрқашан жеткілікті бола бермейді. Сәтті жағдай сіздің күш-жігеріңізді арттырады, ал сәтсіз жағдай оны әлсіретеді.
Сонымен қатар, сіздің жағдайыңыз тек сәттілікке немесе сәтсіздікке ғана байланысты емес. Сізде таңдау бар. Жағдайларыңыз ешқашан толығымен бақылауыңыздан тыс қалмайды. Жетістікке жететініңіз немесе сәтсіздікке ұшырайтыныңыз ішінара өзіңізге де байланысты.
Мысалы, капитанымыздың керісінше сендіргеніне қарамастан, сол күні мен жасаған ең қауіпті нәрсе — және бәлкім, өмірімдегі ең ақымақтық — сексен алты жастағы, салмағы 107 фунт (шамамен 48 кг) болатын анамды ашық, толқыған, жағадан алыстап жатқан мұхит ағысына түсіруім еді. Бұл сәтсіздік емес еді. Бұл ақылға сыймайтын нашар пайымдау болды. Сәтсіз жағдайдан қаша алмаудың өлімге жақын қателігі еді.
Анамды аман алып қалған нәрсе тек сәттілік қана емес еді. Бұл жағдайды сезіну (situational awareness) — дәл өз уақытында сол күнгі ағыстардың қаншалықты күшті екенін түсіну — содан кейін жағдайды өзгерту қабілеті (situational agency) — жағдайды жақсы жаққа өзгертуге өз билігім жететінін түсіну еді.
Анама жалғыз өзім қауіпсіз жерге жүзіп жетуге күшім жетпейтінін түсінгенде, мен ағыспен арпалысуды тоқтатып, орнына көмек сұрап ишара жасадым. Бізге көмекке келген құтқарушылар мұндай төтенше жағдайда не істеу керектігін маған қарағанда жақсы білетін. Олар бірлесе отырып анамды тереңнен алып шығып, қайық палубасына, сосын қатты жерге, соңында оған тиісінше күтім жасай алатын білікті медициналық персоналдың қолына тапсырды.
Бүгінде анам — мен білетін ең денсаулығы мықты, қуатты тоқсан бір жастағы адам. Оның тоқсан екінші туған күнін атап өткенде, бұл Флорида (Florida) жағалауындағы жүзу экспедициясы болмайтынына сендіремін.
Мен уәждеме (motivation) мен жетістікті зерттейтін психолог әрі профессормын, және де өз мансабымды таңғажайып табысты тұлғаларды зерттеуден бастадым. Он жылдық зерттеуден кейін мен алты айлық шығармашылық демалыс (sabbatical) алып, олардың оқиғаларын баяндауға бар күшімді салдым. Менің алғашқы кітабым "Табандылық" ("Grit"), қай салада болмасын, әлемдік деңгейдегі үздіктерге ортақ қасиет — ұзақ мерзімді мақсаттарға деген құштарлық пен табандылық туралы білгендерімнің бәрін түйіндеді.
Міне, тағы бір он жыл өтті, осы уақыт ішінде мен назарымды жоғары жетістіктерге жеткендердің психологиялық бейнелерінен басқа ортақ факторға — олардың жағдайларының таңғаларлық ұқсас ерекшеліктеріне бұрдым. Басқаша айтқанда, менің қызығушылығым мені жоғары жетістікке жеткендердің санасында не болып жатқанынан олардың айналасындағы барлық нәрсе мен барлық адамдарға қарай бағыттады.
Менің ұққаным — жағдайлар орасан зор ықпал етеді, соған қарамастан, таңқаларлығы, біз олардың бұл күшін мүлдем байқамаймыз. "Сана материядан үстем" ("Mind over matter") дейміз біз. "Сіз жағдайды бақылай алмайсыз, бірақ оған қалай әрекет ететініңізді бақылай аласыз". Біздің не істейтінімізге не ойлайтынымыз әсер ететіні өтірік емес — бірақ не ойлайтынымызға қай жерде тұрғанымыздың дәл солай әсер ететіні де шындық. Қаласақ та, қаламасақ та, біздің әрбір ойымыз бен әрекетімізді әріптестеріміз бен тәлімгерлеріміз, мәдениетіміз, тіпті жеке кеңістігіміздегі заттар да терең қалыптастырады.
Осыдан төрт жүз жылдан астам уақыт бұрын француз философы (philosopher) Мишель де Монтень (Michel de Montaigne) жағдаяттың (situation) ықпалын елеусіз қалдырудың қаншалықты оңай екені туралы эссе жазды. Өзі айтқандай, өзінің «тұрақсыздықтары» туралы ойлана келе, ол жағдаятқа байланысты кезегімен бірде батыр, бірде қорқақ, бірде жомарт, бірде алушы, бірде әулие, бірде күнәһар болып шыққанын байқады. «Біз өздігімізден жүрмейміз», — деп жазды Монтень. «Судың ашулы немесе тыныш болуына қарай, жүзіп жүрген нәрселер сияқты, біресе баяу, біресе екпінмен ағыспен ығысып барамыз». Ол мұның қолайсыз шындық екенін және бұған қарсыласатынымызды мойындады, өйткені біз өз ойларымыз бен әрекеттерімізге толық билік жүргіземіз деген ұғымды әлдеқайда артық көргіміз келеді.
Бұл кітапта мен әріге барамын. Мен сізді жағдаяттың ықпалын тану өзіңіздің дербестігіңізге (agency) нұқсан келтірмейтініне сендіргім келеді. Неліктен? Өйткені сіз бай болсаңыз да, кедей болсаңыз да, жас болсаңыз да, кәрі болсаңыз да, мансабыңыз қалыптасқан болса да немесе жаңадан бастап жатсаңыз да, сіздің мән-жайыңыз өзгермейтін тұрақты нәрсе емес — әйтеуір толықтай олай емес. Әлемнің әрдайым әділетті бола бермейтіні және кейбірімізде өз жағдаятымызды өзгертуге басқаларға қарағанда әлдеқайда көп бостандық бар екені шындық. Бұған қоса, сіздің өзгертуге күшіңіз жетпейтін шындықтармен қатар, қолыңыздан келетін белгілі бір нәрсе әрдайым дерлік табылады.
Мысалы, өзіңіздің жеке кеңістігіңізді қарастырайық. Өз айналаңызды арбаушы азғырулармен қоршау ма, әлде, керісінше, шын мәнінде қол жеткізгіңіз келетін нәрселерді еске салатын дүниелермен қоршау ма — бұл сіздің таңдауыңыз. Сонымен қатар, сіз өз ортаңызды — идеалды жағдайда, сізді жауапкершілікте ұстайтын, жігерлендіретін және ең бастысы, сізге де олар үшін осыны жасауға мүмкіндік беретін пікірлестер тобын таңдай аласыз. Бұған қоса, сіз білгенін үйрететін, сеніміңіз шатқалақтағанда сізге сенетін және сіз тек қиялдай алатын мүмкіндіктерге жол ашатын менторларды (mentors) белсенді түрде тарта аласыз. Тіпті жұмыс істейтін немесе тұратын жеріңізді өзгерту де мүмкін, бұл сізге «бұл жерде істер осылай жасалады» деген қағида сіз де істегіңіз келетіндей болатын мәдениетте тамыр жаюға мүмкіндік береді.
Егер сізді ең бастысы басқа біреудің табысқа жетуіне көмектесу ойландырса, бұл кітап оларға жанама түрде — табысты жағдаят құру арқылы — көмектесу ең тиімді жол ғана емес, сонымен бірге ең әдепті (ethical) жол екенін көрсетеді.
Жағдаят — бұл жазуға, айтуға және тіпті ойлануға қиын тақырып болып шықты. Фон. Артқы көрініс. Тарихы. Шеткі аймақ. Тіпті ағылшын тілінің өзінде оны сипаттайтын бай сөздік қор жоқ.
Үлкен айырмашылықпен, бұл беттер менің өмірімдегі ең күрделі интеллектуалды жұмысты білдіреді. Және сізді таңғалдыруы мүмкін тәсілдермен, ең жеке жұмысым. Өйткені жағдаяттың ықпалын түсіну мені тек жақсы психолог (psychologist) етіп қана қойған жоқ, ол мені жақсырақ адам етті. Менің үмітім — бұл сіз үшін де осылай етеді.
Кенион колледжінің (Kenyon College) 2005 жылғы түлектеріне арналған түлектер жиынында сөйлеген сөзінде жазушы Дэвид Фостер Уоллес (David Foster Wallace) мынадай ғибратты мысалдан (parable) бастайды:
Жүзіп бара жатқан екі жас балық бар екен, олар қарсы бағытта жүзіп бара жатқан үлкенірек балықты кездестіреді, ол оларға басын изеп: «Қайырлы таң, балалар. Су қалай екен?» — дейді.
Содан соң екі жас балық сәл ары жүзеді. Бір кезде біреуі екіншісіне қарап: «Су деген не нәрсе өзі?» — дейді.
«Балық туралы хикаяның мәні, — дейді Уоллес, — тек ең айқын, ең маңызды шындықтар көбінесе көру және айту ең қиын шындықтар болып табылатынында».
Уоллестің сөзінің көп бөлігі саналылық (mindfulness) туралы және, егер тырыссаңыз, ішкі ойларыңызды және олардың мінез-құлқыңызға қалай әсер ететінін қалай байқауға болатыны туралы.
Бұл кітапта мен сыртқы жағдаяттың сондай ішкі ойларды қалай тудыратынын түсіндіремін. Өзіңіз жүзіп жүрген суды байқауды үйрене аласыз ба? Өз жағдаятыңызға дербестік жүргізе аласыз ба? Жақсы қасиеттеріңізді ашатын адамдар мен орындарды таба аласыз ба?
Мен таптым, және сіз де таба аласыз деп білемін. Бастайық.
1-БӨЛІМ ЖАҒДАЙДЫ БАҒАМДАУ (SITUATIONAL AWARENESS)
«Айналаңа қара.»
— КРИСТОФЕР РЕН (CHRISTOPHER WREN), СӘУЛЕТШІ (ARCHITECT)
1-ТАРАУ Табандылықтан (Grit) да маңызды
«Бобсыз (Bob) менің тарихым басқаша — 100% басқаша болар еді».
— МАЙКЛ ФЕЛПС (Michael Phelps)
PhD (философия докторы) бағдарламамның алғашқы күнінде мен отыз екі жаста едім, екінші қызыма жүкті болып, біріншісін әлі де емізіп жүрген едім. Денсаулығы мықты, бойдақ курстастарыммен салыстырғанда, өзімді жасы үлкен қария сияқты сезіндім. Бірақ менде бір артықшылық бар еді: өзімнің мұнда не үшін жүргенімді анық білдім.
Психолог болу жолын таңдаудағы жалғыз мақсатым — бала кезден бері көкейімде жүрген мына бір сұраққа жауап табу еді: Неліктен кейбір адамдар басқаларға қарағанда табыстырақ болады? Менің әртүрлі салалар мен жас топтары арасында, көптеген деректер жиынтығында тапқан жаңалығым — жоғары жетістікке жеткен адамдарда мен «табандылық» (grit) деп атайтын құштарлық пен қайсарлықтың үйлесімі бар екені болды. Кейде өте дарынды, кейде дарыны азырақ болса да, менің зерттеулерімдегі табысты талпынушылар өздерінің азырақ табысты әріптестеріне қарағанда көбірек, ұзағырақ және жүйелі түрде еңбек етті.
Бұл жаңалықтың мен үшін бөлек маңызы бар еді. Менімен бірге үздіктерге деген сүйіспеншілікті бөлісетін, бірақ жоғары нәтиже көрсететін адамдарға жай ғана ерекше табиғи қабілет дарыған деп сенетін әкемен өстім. Және мен ешқандай вундеркинд болмағандықтан — тіпті алтыншы сыныптағы сыныбымдағы ең ақылды бала да емес едім — үздік болу берілмейтінін, оған еңбекпен жететінін және өмір спринт емес, марафон екенін дәлелдеуден ләззат алдым. Қорытындылай келе, психолог ретіндегі алғашқы үлкен түсінігім — әлемдік деңгейдегі өнер көрсетудің жарқын сәттері көрсетілетін бейнеролик артында монтаждау бөлмесінің еденінде қалып қоятын мыңдаған сағаттық сұрқай, қарауға қызықсыз еңбек жатқаны болды.
PhD дәрежесін аяқтап, профессор болған кезде, мен табандылықтың жоғары жетістікке жетушілердің басты белгісі екенін білдім, бірақ бұған қанағаттанбадым. Оларды не қозғаушы күш етеді? Барлық бұл күш-жігер қайдан келді? Менің бастапқы болжамым және мені ұзақ уақыт бойы қанағаттандырған ең қарапайым жауап: ерік-жігер (willpower) болды.
Бірақ тереңірек үңіліп — әсіресе жоғары жетістікке жеткендермен оларды не ынталандыратыны туралы сұхбаттасқанда — мен екінші үлкен жаңалыққа келдім: табандылық дегеніміз тек тек қана ерік-жігердің күшімен азапты еңсеру емес. Иә, Олимпиада чемпиондары, Нобель сыйлығының лауреаттары және басты атқарушы директорлар (CEO) ауыр еңбектің қайтарымы туралы айтты. Бірақ таңғаларлығы, өте аз адам өздерінің табандылығын тек ерік-жігерге балады. Керісінше, бұл табандылықтың үлгілері өздерінің істейтін ісін жақсы көретінін айтып өпті. Қиындықты тістеніп жүріп еңсерудің және өзіне «Дереу жаса!» деп әмір етудің орнына, олар нағыз толқыныспен: «Бұл қызықты!», «Бұл маңызды!», «Мен мұны істей аламын!» және «Келесіде нені байқап көру керектігін білемін!» деп шырқайтын ішкі дауысқа құлақ асты.
Жағдайға көз жүгірту
Табысты талпынушылардың басында не болып жатқанын зерттегеннен кейін, мен сыртқы жағдайда да қандай да бір ерекшелік болуы мүмкін бе деп ойлана бастадым. Қандай жағдайлар адамды, қаншалықты табанды немесе дарынды болса да, өз жұмысын қызықты, маңызды, орындалатын және жақсартуға болатын нәрсе ретінде көруге әкеледі? Күш-жігердің артуы мен төмендеуі адамның жағдайға не алып келетіндігіне ғана емес, сонымен бірге жағдайдың өзіне де байланысты болуы мүмкін бе?
Вест-Пойнтты (West Point) мысалға алып көрейік. Менің зерттеуім көрсеткендей, кез келген жылы оның табандырақ курсанттары дайындықтың ең қиын кезеңдерін аяқтауға көбірек бейім болды. Бірақ жылдар бойынша қарасақ, кез келген курсанттың дайындықты аяқтау ықтималдығы тұрақты түрде өсіп келе жатқанын байқадым — бұл үрдіс 1970-жылдары басталған, ал қабылдау критерийлері мен оқу бітіру стандарттарында ешқандай өзгерістер болмаған еді.
«Мәселе курсанттарда емес, мәселе мәдениетте», — деп түсіндірді 1974 жылы академияны бітірген және кейіннен оның бастығы болған генерал Роберт Каслен (Robert Caslen). Содан кейін ол өзі атап өткендей, академияның байырғы «іріктеу моделінен» (attrition model) «дамытушы модельге» (developmental model) ауысуын сипаттады. Осалдарды іріктеп алып тастаудан әрбір курсанттың күштірек болуына көмектесуге дейінгі эволюция.
Біртіндеп мен гипотеза құра бастадым. Хауесқойлар мен сарапшыларды бөліп тұратын сансыз сағаттық жаттығулар арқылы уәждемені сақтап қалу үшін табандылық қажет, бірақ жеткіліксіз. Жағдай да маңызды — және таңғаларлық дәрежеде: Мәдениет маңызды. Тәлімгерлер маңызды. Командаластар маңызды. Тіпті сіздің жеке кеңістігіңіздегі заттар да маңызды. Өз мақсаттарыңыз туралы қалай ойлайтыныңыз және оларға жету үшін не істеуге дайын екеніңіз өзіңізге де, жағдайыңызға да байланысты. Табандылық — бір бөлек, ал тамаша жағдай — екінші бөлек; ал өз әлеуетіңізді толық жүзеге асыру үшін екеуі де қажет.
Бүгінде мен күн сайын таңертең мені психологияға алып келген басты сұрақты қойып оянамын: Неліктен кейбір адамдар басқаларға қарағанда табыстырақ? Бірақ мен толық жауап жеке адамнан басталып, жеке адаммен аяқталады дегенге сенбеймін. Енді мен табысты талпынушылармен сұхбаттасқан сайын, олардың табысын мүмкін еткен адамдар мен орындар туралы егжей-тегжейлерді мұқият тыңдаймын.
Жағдайды ұғыну
Дарындылық айқын көрінеді — оны бейнероликтің жарқын сәттерінен байқауға болады. Табандылық сабырлы бақылауды талап етеді — куә болу үшін сізге трибунада сағаттап, күндер бойы, апталап, айлап және жылдар бойы отыру қажет болуы мүмкін. Бірақ одан да азырақ байқалатыны — өйткені біз оларды іздеуге дағдыланбағанбыз — бұл жағдайлық артықшылықтар. Еңбектің қайтарымын қамтамасыз ететін және ең бастысы, еңбек етуге шабыттандыратын адамдар мен орындарды түсіну үшін сабырлылық пен кең бұрышты линза қажет.
Майкл Фелпсті мысалға алайық.
Отыз бір жасында спорттан кеткенде, Майкл жиырма сегіз Олимпиада медалін ұтып алған еді — оның жиырма үші алтын, бұл оны ең көп медаль алған Олимпиада спортшысы етті.
«Мен оның ерекше екенін бірден білдім». Майклдың өмірлік бапкері Боб Боуман (Bob Bowman) маған осылай деді. Боб 1997 жылғы 5 мамырдағы жүзу жаттығуын еске алады, ол кезде он бір жастағы кішкентай бала жүгіріп келген еді, ол Бобтың тобындағы басқа жүзгіштерден біршама кіші болатын. Боб дереу Майклдың бойы мен құлашы, оның күші мен иілгіштігі және суды түйсікпен сезінуі жүзуге ерекше сәйкес келетінін көрді.
Бірақ Бобтың пікірінше, Майклды дәл сондай дарынды замандастарынан бөлектеген нәрсе — оның құштарлығы мен табандылығы еді. «Онда бар, бірақ көпшілік көре бермейтін, ал мен жиырма жыл бойы көрген нәрсе, — дейді Боб, — бұл сенгісіз еңбек әдебі (work ethic). Мен сенгісіз деп айтқанда, бірде-бір жаттығуды жіберіп алмай, жылына үш жүз алпыс бес күн бойы жаттығуды айтамын. Сенбіде, жексенбіде, мерекелерде, туған күндерде. Өзін тамаша сезінгенде де, сезінбегенде де Майкл келіп жаттықты. Ауыр жаттығулар жиынтығынан немесе көңіл қайтарарлық жаттығудан кейін, тіпті өзі тырысып баққан мақсатына жете алмағаннан кейін де, оның мақсаттылығы шайқалмады. Ол жұмысты жүйелі түрде істеді. Оны ең үздік еткен табиғи қабілет емес, жаттығу еді».
Жас Майклдың күн сайын, күн сайын, күн сайын бар ынтасымен жүзіп жүрген бейнесі — табандылықтың сіз өмірде көре алатын ең мінсіз көрінісі. Менің білгім келгені — Майкл кез келген жағдайда мұндай ұлылыққа жетер ме еді? Және неліктен Майклдың өзі сөзбе-сөз: «Бобсыз менің тарихым басқаша — 100% басқаша болар еді», — деді.
Боб кішіпейілділікпен, олардың жолдары түйіскенде, Майклдың қашан да керемет жүзгіш болғанын, әсіресе өзінің ең үздік стилі — баттерфляйда екенін атап өтті. Бірақ егжей-тегжейлі сұрағанда, Боб екеуі бірге ешқайсысы бөлек армандай да алмайтын нәтижеге жеткендерін мойындады.
«Сонымен, — деп сұрадым мен, — сіздердің жаттығуларыңызды не өзгеше етеді?»
«Көптеген бапкерлер жағдайға қарай әрекет еткенді ұнатады», — деді Боб. «Мен емес. Мен бәрін алдын ала жоспарлаймын». Содан кейін ол бөлімдерге бөлінген жолды блокнотты және бас әріптермен қысқаша жазылған сол түстен кейін жүзгіштеріне жасатқысы келетін жаттығулар тізімін көрсетті.
Сосын Бобтың түсіндірмесі аздап техникалық сипат алды. Мен оны толық түсіне алмағаныма сенімдімін, бірақ Бобтың өзі «үздік орта» (environment of excellence) деп атайтын нәрсені құруға қаншалықты олуы қарайтынын түсіну үшін ұсақ-түйегіне дейін ұғудың қажеті де жоқ еді. Ол айтқандай, «егер сіз мұны қабылдап, жұмыс істесеңіз, дамитыныңызға дерлік кепілдік берілетін» жағдай. «Ерекше нәрселер орын алуы мүмкін» жағдай.
Майкл үшін Бобтың ерекше берілгендігі стратегиялық артықшылықтан әлдеқайда маңызды нәрсе берді. Бұл оған сенімділік сыйлады. «Ол маған сенетін адам еді», — дейді Майкл. «Ол маған сенді». Ал Боб Майклға Олимпиада құрамасына іріктелуге мүмкіндігі бар екенін айтқанда, Майкл да Бобқа сенді. «Меніңше, дәл со сәттен бастап біз алдымызға қойған кез келген мақсатты орындай аламыз деп шештік».
Қолайлы жағдайлар әдетте сәттілікке жақсы баққа (good luck) баланады. Шынында да, Майкл (Michael) елдегі ең үздік жасөспірімдер су спорты орталығынан он минуттық жерде өсіп-өнгені үшін өз еңбегім деп есептемейді. Онда елу метрлік екі бассейн бар еді — бірі сыртта, бұл жазда жүзуді рахатқа айналдырса, екіншісі үй-жай ішінде, бұл жыл бойы жаттығуға мүмкіндік беретін. Мүмкін ең маңыздысы, су спорты орталығында әлемдік деңгейдегі нәтижелерге батыл бағытталған мәдениет қалыптасқан еді, тіпті оның басшылығы Боб Боуман (Bob Bowman) сияқты дарынды, өршіл жас бапкерлерді іздеп, бүкіл елді шарлайтын. Жауапты, аптасына жеті күн өтетін жаттығулар жасөспірімдер жүзуі үшін қалыпты құбылыс емес, бірақ бұл Солтүстік Балтимор су спорты клубындағы (North Baltimore Aquatic Club) жұмыс істеу тәсілі еді. Бұл орталық бүкіл аймақтан Майкл сияқты ынталы жас жүзгіштерді өзіне баурап алды.
Жағдаяттық агенттік жағдайды басқару мүмкіндігі (Situational Agency)
Ал егер жолыңыз дәл олай болмаса ше?
«Данышпан адам өз жағдайын өзгерткісі келмейді», — деген еді Лев Толстой (Leo Tolstoy). «Адам басқа адамдарға және жағдайларға неғұрлым ренжіген сайын... ол даналықтан соғұрлым алыстай түседі».
Ес білгелі философтар, бапкерлер мен ата-аналар табысқа жету үшін сыртқы ортаға емес, өз ішіңе үңілуді кеңес берген. Өте ұзақ уақыт бойы мен де олардан өзгеше болған жоқпын. Тағы да тырысып көр! Академиялық және кәсіби мақсаттарымның соңынан жүгіргенде өзіме осылай айтатынмын. Бұрынғы өмірімде мемлекеттік мектепте математика мұғалімі болып жүргенімде, оқушыларыма да осыны айтатынмын. Еңбекқорлық бойдың ұзындығы, буындардың тым иілгіштігі немесе жаттығуға әлемдегі ең ұлы жүзу бапкерімен бірге келу сияқты нәрсе емес еді. Талант пен жағдайдан айырмашылығы, еңбекті адам өз ырқымен пайда ете алатындай көрінетін, сондықтан жағдайды қалай жақсартуға болады деп бас қатыру тек пайдасыз емес, әрі ынжықтық сияқты көрінетін.
Қазір мен басқаша ойлаймын. Өйткені, ең табанды ұмтылушылардың оқиғаларын мұқият зерттей келе, мен қаһармандық табандылық қайсарлық (grit) бен жағдаяттық хабардарлықтың жағдайды сезінудің (situational awareness) бір-біріне үйлесімді екенін таптым.
Мысалы, Леон Маршанды (Léon Marchand) қарастырып көрейік.
Егер Майкл Фелпстің (Michael Phelps) моралі «өз әлеуетіңді жүзеге асыру үшін жағдай өте маңызды» дегенді білдірсе, онда Леон Маршанның сабағы мынадай: Сіздің жағдайыңыз мәңгілік өзгермейтін тұрақты емес. Сізде таңдау бар. Жағдайыңызды жақсы жаққа өзгерткіңіз келсе, бай немесе билік иесі болудың қажеті жоқ.
Өте ерте жасынан Леон жүзудегі дарынды бала вундеркинд (prodigy) ретінде танылды. Кезінде Франция (France) олимпиадалық құрамасында жүзген Леонның ағасы алты жасар жиенінің бассейнге алғаш қадам басқан күнін еске алады. Борттан «зымыран сияқты» тебінуге ынталандырылған Леон еш қиындықсыз он бес футқа сырғып барды — бұл оның ағасы бұған дейін мұндай жастағы баладан көрген сырғу арақашықтығынан әлдеқайда ұзақ еді. «Жақсы болды ма, аға?» — деп сұрады Леон арғы бетке шыққанда.
Өте жақсы, деп ойлады Леонның ағасы. Ол бұрын олимпиадалық жүзгіш болған інісі мен келініне ұлдарын үйлерінен велосипедпен бірнеше минуттық жерде орналасқан жергілікті «Ле Дофен дю ТОЭК» (Les Dauphins du TOEC) клубына сабаққа жаздыруды ұсынды. Солтүстік Балтимор су спорты клубы сияқты, бұл да қарапайым қатардағы общиналық жүзу клубы емес еді. TOEC сөзі Тулуза олимпиадалық қызметкерлер клубын (Toulouse Olympique Employés Club) білдіреді, ал Францияның Тулуза (Toulouse) қаласындағы бұл ғасырлық кешенде 50 метрлік, 8 жолақты жылытылатын ашық бассейн бар. Барлық тілек білдірушілерге есік ашық, бірақ TOEC-тің негізгі мақсаты — ұлттық және халықаралық деңгейдегі элиталық жүзгіштерді қолдау.
Бастапқыда Леон жүзуге бірден бейімделе қоймады. «Мен өте арық едім, ал бассейн сұмдық болды», — дейді ол. Өте суық. «Сондықтан мен жүзуді екі жылға тастап кеттім». Бұрыңғы жекпе-жек өнері мен регбиді байқап көргеннен кейін, ол бассейнге қайта оралды. «Кішкентай Маршанның» өзінен сұралғанның бәрін жас Майкл Фелпстің тұрақтылығымен орындайтын «үлгілі оқушы» деген мақтауға ие болуы көп уақытты алған жоқ. «Білтелеп, Леон өзінің әкесі мен ағасының табандылығын бойына сіңірді», — дейді оның алғашқы жүзу бапкері Пегги Дютильё (Peggy Dutilleux). «Өйткені ағайынды Маршандарды суда әрқашан тануға болатын еді, олар ешқашан берілмейтін».
Леон сегіз жасқа толғанда, TOEC-тің спорттық директоры Николя Кастель (Nicolas Castel) оның бапкерлігін өз қолына алды. Сонымен қатар Майклдың осы жастағы техникасы сияқты, Леонның да әдіс-тәсілін жақсарту қажет еді. Николяның басшылығымен Леон тұрақты прогреске қол жеткізді. Он тоғыз жасында ол Токиодағы (Tokyo) 2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында 400 метрге кешенді жүзуде комплексті жүзуде (individual medley) алтыншы орын алды.
Леон Тулузада өте бақытты еді, бірақ Токио Олимпиадасынан кейін ол өзінің мансабын айқындайтын шешім қабылдады: ол жүгін жинап, әлемнің екінші жартысындағы Темпе (Tempe), Аризонаға (Arizona) көшті.
Бірнеше ай бұрын Аризона штаты университетінің (Arizona State University - ASU) сол кездегі бас жүзу бапкері Боб Боуман өзінің электронды поштасынан мына хатты тапқан еді:
Құрметті мырза,
Мен француз жүзгішімін, есімім Леон Маршан (18 жаста). Мен 2021 жылдың жазында Аризона штаты университетіне жүзу бойынша қосылып, сіздің керемет командаңызбен NCAA-да жарысқа түскім келеді. Мен стипендия ала аламын ба? Білім деңгейіне қандай талаптар қойылады? (TOEFL, SAT…) Қосымшада менің таныстыру парақшамды табасыз. Менің өтінішіме уақыт бөлгеніңізге рақмет.
Спорттық құрметпен,
Леон
«Мен шетелге барғым келді, басқа мәдениетті танып, жаңа жүзгіштермен кездесіп, әлемдегі ең үздік жүзгіштермен жарысқым келді — өйткені олар дәл сонда», — деді Леон өз шешімі туралы. Және, әрине, ол Майкл Фелпсті жаттықтырған бапкердің қол астында жаттыққысы келді.
Сонда да Атлант мұхитынан (Atlantic Ocean) өтіп көшу оңай шаруа болған жоқ. «Мен жаңа тіл үйрендім және жаңа адамдармен таныстым. Жаңа мәдениет, жаңа сабақтар, жаңа бапкер», — деді Леон көшуі туралы. Бобпен жаттығу оның бүкіл бұрынғы әлемін артта қалдыруды білдірді.
Соған қарамастан, оның жаңа өмірі өзіне шақырды. Бобтың жаттықтыру стилімен таныс француз жүзгіштері Леонды Бобтың тек талапшыл емес, сонымен бірге «өте мейірімді» әрі «аса көңіл бөлетін» адам екеніне сендірді. Үстіне, Леон ASU-дағы басқа бапкерлер туралы да жақсы пікірлер естіген еді және Бобтың командасының өрлеуде екенін білетін. Леонның Тулузадағы туған командасында салмақты жүзгіштер бар еді, бірақ ASU-да, кейін өзі айтқандай, барлық жиырма жүзгіш те «барлығында жеңіске жете аламыз деп ойлайды». «Әрбір жүзу түрінде стилінде (stroke) мені итермелей алатын біреу бар. Біз күнделікті жаттығуларда да, жарыстарда да бір-бірімізді алға сүйрейміз».
Сонымен қатар, физикалық инфрақұрылым Тулузадағы бассейндерден үлкен қадам алда болды: «Ғимараттар мен жағдайлар тамаша», — деді ол кейін француз баспасөзіне. «Үш ашық бассейн, тренажер залы, жатақханалар — бәрі де жақын жерде». Және «жылына шамамен он бес күн ғана жаңбыр жауады!»
Шешім қабылдамас бұрын Леон ата-анасына барып кеңес сұрады. «Тәуекел ет!» — деп қолдады олар. «Және тым көп ойлана берме! Егер қазір бармасаң, кейін өкінесің».
Леон ASU-ға келгенде, оның жаңа бапкері бірден ашылмаған әлеуетті байқады. Оның кумирі Майклдың қайталанбас гидродинамикалық ерекшеліктері болмаса да, Леонда суды сезіну қабілеті дәл сондай еді. Ең маңыздысы, Боб жаттығуға деген ұқсас көзқарасты таныды. «Күнделікті негізде олар ерекше тұрақты. Олар әрқашан өз шектерін кеңейтуге ұмтылады».
Әрқашан өз мүмкіндігінің шегінде жұмыс істеу тек Леонның қайсарлығының нәтижесі емес еді. Олимпиада үміткерлері мен NCAA чемпиондары болған құрдастармен қамтамасыз етуден бөлек, Бобтың бағдарламасы қашықтық пен қарқындылықты арттырып, үлкен аэробты база құрды және чемпиондық жағдайларды дамылсыз пысықтады. Техникалық детальдар Боб кезінде Майклдан талап еткендей дәлдікпен қалыптастырылды. «Шындығында, Леон мен Майклды жаттықтырған жылдары үйренген бүкіл тәжірибемнің игілігін көруде», — деді Боб маған жымиып. «Ол менің жетілдірілген нұсқама ие болды».
Өз жағдайын өзгерткеннен кейін екі жыл ішінде Леон 2023 жылғы Дүниежүзілік су спорты чемпионатында (World Aquatics Championships) 400 метрге кешенді жүзуде алтын ұтып алды, және бұл ретте Майкл Фелпстің соңғы жеке дүниежүзілік рекордын тас-талқан етті. Жарыс нәтижесі секундтың оннан, тіпті жүзден бір бөлігімен шешілетін спорт түрінде Леон өзінің жеке рекордын тоғыз секундқа жуық жақсартып, әрбір жүзу стилінде және кез келген қашықтықта үздіксіз ілгерілеушілік көрсетті.
2024 жылы Леон Париж Олимпиадасына (Paris Olympics) өз елі Францияға оралды. Онда ол төрт алтын медаль ұтып алды — 400 м кешенді, 200 м кешенді, 200 м баттерфляй және 200 м брасс — әрқайсысы Олимпиада рекорды уақытымен. Әрбір жеңіс сайын жергілікті жанкүйерлер құлақ тұндырарлық қошеметпен қуанды. Жабылу салтанатында Олимпиада алауы бар шамды алып жүруге Леон таңдалды — Ойындарда кез келген басқа спортшыға қарағанда ең көп жеке алтын медаль жеңіп алған 22 жастағы жергілікті қаһарман.
Әлемдік рекордтар мен Олимпиада медальдарының сізге қандай қатысы бар? Меніңше, өте үлкен қатысы бар. Өйткені сізде де армандар бар — және оларды жүзеге асыратын бір ғана өмір бар. Ең үздіктер сияқты, сіз де өз әлеуетіңізді толық ашуға оңтайландырылған жағдайларды белсенді түрде іздей аласыз.
Және неліктен бұл белгілі бір сабақтың маңызы осыншалықты зор? Өйткені жағдай (жағдаят) — біз жеткілікті түрде жүгінбейтін сенімді одақтас. Өзімізге талмай жұмыс істеуді бұйырғанның орнына, біз өзімізді одан да қатты еңбектенуге қанаттандыратын тәлімгерлерді (mentors), әріптестерді, физикалық кеңістіктер мен мәдениеттерді іздеуіміз керек. Өзімізді белгілі бір жағдайдан барынша нәтиже шығаруға үгіттегенше, біз жағдайдың өзін жақсарта аламыз.
Алдыңыздағы сынақ еңсерілместей болып көрінетін сол бір сәттерде өзіңізден: «Леон не істер еді?» деп сұраңыз. Және оның шын мәнінде не істегенін есіңізге түсіріңіз: Леон Маршан (Léon Marchand) ұшаққа отырды.
Батырдың саяхаты
Бұл кітаппен жұмыс істеп жүрген күндердің бірінде мен Париж (Paris) Олимпиадасының көрсетілімін көру үшін кішкене демалыс алдым. Назарымды Тойота (Toyota) жарнамасы (commercial) аударды. Жеңіл атлетика манежіндегі сөре сызығында сегіз әйел жолбарысша бүгіліп тұр, камера көзқарасы ерекше өрттей жанған бір жүгірушіге жақындай түседі. «Бұл — 200 метрлік финал», — дейді диктор. «Дайындалыңдар, назар аударыңдар...» Диктор: «Аттан!» — деп айқайлағанға дейін, оның артындағы жүгіру жолына жүгіруші емес оншақты адам ұмтылып шығады — олар күлімсіреп, шапалақ ұрып, қолдау білдіріп айқайлауда. Жүгіруші, әрине, жеңіске жетеді, ал ол мәре сызығын кесіп өткенде, сол баяғы тобыр қайта оралып, оны қуанышпен қоршап алады. Жарнама ролик мына үш сөзбен аяқталады: «Өзіңіздің мүмкін емес нәрсеңізді бастаңыз» («Start your impossible»).
Ол алпыс секундтық жарнама ролик — «Ешқандай саяхат жалғыз жасалмайды» («No Journey Is Taken Alone») деп аталатын сериялардың бірі және ол маған Боб Боуманның (Bob Bowman) Майкл (Michael) мен Леонның ерекше жетістіктері туралы бағалау қаншалықты қиын екенін айтқанын есіме түсіреді. «Олардың жеткен табысы — командалардың жемісі», — дейді ол. «Мен тек өзімді немесе тек басқа жүзгіштерді айтып тұрған жоқпын. Мен бүкіл күрделі қолдау жүйесін (support system) айтып тұрмын. Әрине, отбасы өте маңызды — бірақ одан бөлек басқа бапкерлер (coaches), дәрігерлерді, жаттықтырушыларды, спорт психологтарын (sports psychologists) және әкімшілік қызметкерлерді айтпағанның өзінде. Жұртшылық ешқашан көрмейтін адамдар.»
Леон өзінің керемет қолдау көрсететін жағдайдың өнімі екенімен келіседі. «Бұл істе мен жалғыз емеспін», — дейді ол. «Жүзетін жолақта сіз жалғызсыз, бірақ менің артымда өте көп адам тұр.»
2025 жылдың сәуірінде Time журналы Леон Маршанды әлемдегі ең ықпалды жүз адамның бірі ретінде таныды, ал Майкл осы журналдың мұқабасын сәндеген еді. Боб Боуман бұл екеуін де жасаған жоқ; бапкерлер прожектор сәулесінде сирек болады. Бірақ егер даңқ пен ықпал бір адамның басқаларға тигізетін оң әсеріне қарай бөлінетін болса, Бобты да ескеруге тиіспіз. Шындығында, біз батырдың саяхатын атап өткен сайын, олардың өткен тарихын (backstory) білуге де уақыт бөлсек, маған өте ұнар еді. Өйткені адамның өз әлеуетін іске асыруына мүмкіндік беретін сыртқы күштерді түсіну кем дегенде сондай жігерлендіреді әрі жиірек пайдалырақ болады.
Бұл күндері Леон уақытының көп бөлігін Бобпен және оның командасымен өткізеді, бірақ бала кезіндегі бапкері Николя Кастельмен (Nicolas Castel) жұмыс істеу үшін өзінің туған қаласы Тулузаға (Toulouse) жүйелі түрде қайтып тұрады. Боб жаттықтырушылық жауапкершілікті бөлісу туралы не дейді? «Николя — тамаша бапкер. Біз бір команда болып жұмыс істейміз.»
Ал Николя не ойлайды? «Нәтижелілік (performance) — жеке бастың ісі», — дейді Николя. «Табыс — ұжымдікі.»
2-ТАРАУ. Біз қалай өзгереміз?
Докторлық дәрежемді (PhD) аяқтап, профессор болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, мен бүкіл зерттеу бағдарламамның бағытын өзгертіп, кеңейткен академиялық конференцияға қатыстым. Күн тәртібінің төрінде тұрған сұрақ барлық қатысушылардың ортақ назарын аударды: Біз қалай өзгереміз?
Алғашқы баяндамашы Стэнфорд (Stanford) профессоры және эмоциялар мен оларды реттеу эмоцияларды реттеу (emotion regulation) саласындағы әлемдік сарапшы Джеймс Гросс (James Gross) болды. Эмоцияларды басқару, – деп бастады Джеймс, – күрделі нәрсе. Эмоциялар, найзағай сияқты, көбінесе бізді кенеттен басып қалады. Ешқандай ескертусіз-ақ бойымызды ашу, үрей, қайғы немесе қуаныш билеп алады.
Мысалы, өзіңізді Алғыс айту күнінің кешкі асында (Thanksgiving dinner) отырмын деп елестетіңіз. Әңгіме саясатқа бұрылып, қайын ағаңыз (brother-in-law) сіздің шамбайыңызға тиетін күтпеген сөз айтты. Төзімділікті жоғалтып, ашуланудың орнына, сіз өзіңізді сабырға шақыра аласыз.
Көптеген адамдар аңғара бермейтін нәрсе – барлық эмоциялардың қалыптасуы үшін уақыт қажет. Олар кезең-кезеңмен дамиды.
Бұны көрнекі түрде түсіндіру үшін Джеймс тіктөртбұрыштар мен көрсеткілері бар слайдты көрсетті, оның нұсқасын мен төменде сызып бердім. Бірінші қорапша белгілі бір жағдаятты білдіреді. Екінші қорапша – сіздің ол туралы не ойлайтыныңыз. Ал үшінші қорапша – сіздің реакцияңыз (жауабыңыз).
Біріншіден, сізде жағдаят бар. Сіз белгілі бір орында, белгілі бір адамдармен біргесіз. Бұл – сіздің нысанды ақиқатыңыз (объективті шындығыңыз).
Екіншіден, сіздің жағдаятыңыз ой тудырады. Сіз жағдаяттың кейбір тұстарын байқайсыз және санаңыз оны бірден пайымдайды. Бұл соншалықты жылдам орын алады, сондықтан сіз әдетте саналы түйсіктен тыс жүріп жатқан сансыз бағалауларды байқамай да қаласыз. Сізге ақиқатты тікелей сезініп отырғандай көрінуі мүмкін, бірақ бұлай емес – сіз миыңыздың ақиқатты пайымдауын сезінесіз. Ойлар – субъективті нәрсе.
Үшіншіден, сіздің ойларыңыз жағдаятқа деген реакция тудырады. Сіз тек осы соңғы кезеңде ғана сол жағдайға қатысты эмоцияны сезінесіз. Адамдар көбіне сезімдері ойларға алып келеді деп есептейді, – деді Джеймс, – бірақ шын мәнінде, керісінше. Сіздің сезімдеріңіз Үшінші қорапшаға жеткенше пайда болмайды.
Өз сезіміңізді өзгертудің ең тікелей жолы, – деп жалғастырды Джеймс, – ерік-жігерді (willpower) пайдаланып, ойларыңызға беретін реакцияңызды түрлендіру.
Бірақ бәріміз білетіндей, ашуды басу үшін ерік-жігерді күштеп қолдану онша жақсы нәтиже бермейді. Мен Джеймстің одан әрі не айтатынын естуге ынтызар болып, орнымда алға қарай ұмтылдым.
Ертерек араласу, – деді ол, – одан да тиімдірек, ол үшін ойларыңызды өзгерту керек. Мысалы, назарыңызды талқыланып жатқан саясаттан гөрі көңіліңізге азырақ тиетін нәрсеге – айталық, десертке жегіңіз келіп отырған асқабақ бәлішіне бұруға болады. Сонымен қатар, жағдаятты қайта бағалай аласыз. «Менің қайын ағам ақымақ!» деп ойлаудың орнына, «Менің көзқарасым онымен сәйкес келмейді. Мен байқамай тұрған нені ол көріп тұр?» деп ойлауыңыз мүмкін.
Ойларыңызды өзгерткен кезде, сіз автоматты түрде реакцияңызды да өзгертесіз.
Жағдаятты қайта қарастыру – дөрекі ерік-жігерді қолданғаннан көрі, оған деген көзқарасыңызды өзгерту идеясы – өте қызықты болды. Санамда түрлі мүмкіндіктер ағылды. Сіз қайын ағаңыздың бойындағы өзіңізге ұнайтын барлық қасиеттер туралы ойлай аласыз. Немесе оның бұрын сізге жасаған жақсылықтарын еске түсіре аласыз.
Бірақ Джеймс сөзін әлі аяқтаған жоқ еді. Оның одан кейін айтқан сөздері менің біздің қалай өзгеретініміз туралы көзқарасымды түбегейлі өзгертті. Бұл бір мезгілде айнадай айқын әрі мен бұрын-соңды ойлап көрмеген нәрсе еді.
Ең бастысы, сіз өзіңіздің жағдаятыңызды өзгерту арқылы өзіңізді өзгерте аласыз.
Мысалы, үш сағатқа созылатын Алғыс айту күнінің мерекелік дастарханына отырғанда, қайын ағаңыздан үстелдің екінші шетіндегі орынды таңдай аласыз. Немесе, егер ол бүкіл үстелдің әңгімесін билеп алса, сіз ыдыс-аяқты жинауға және ас үйде жууға өз еркіңізбен көмектесуге болады. Немесе жылылығы мен әзілкештігі сіздің ең ризашылыққа толы болмысыңызды ашатын әжеңіздің қасына барып отыра аласыз.
Жағдаятты өзгерту арқылы сіз автоматты түрде ойларыңызды өзгертесіз, ал ол өз кезегінде автоматты түрде реакцияңызды өзгертеді. Бірінші қорапша Екінші қорапшаға, ал Екінші қорапша Үшінші қорапшаға алып келеді.
«Бұл – өте қарапайым құрылым», – деп түйіндеді Джеймс қарапайым ғана. «Бірақ мен үшін бұл өте пайдалы. Осыншама уақыт бойы мен адамдардың өз эмоцияларын өзгерту үшін жасайтын барлық әрекеттерін түсінуге тырысып бақтым... Стратегиялар өте көп, және неліктен кейбіреулерінің басқаларға қарағанда тиімдірек екенін түсіну қиын еді. Оның үстіне, мен оларды реттеп есте де ұстай алмайтынмын. Бұл модель – әрқайсысы пайдалы кеңес немесе айла-шарғыны еске салатын шексіз Пост-ит (Post-it) стикерлер жиынтығы сияқты ретсіз әдістерді алып, оларды қисынды, терең де шынайы тәртіпке келтіреді».
Шындығында, осының бәрін үш қорапшадан тұратын құрылымға біріктіру – және, әсіресе, жағдаятты өзгертудің жасырын күшіне көзімді ашу – төңкерістік жаңалық болды.
«Тек істе» (JUST DO IT) тәсілі нәтиже бермейді
Мен әлі докторантурада (graduate school) оқып жүргенде және кейбір адамдардың неліктен басқаларға қарағанда табандырақ (grittier) екенін түсінуге тырысқанымда, ерік-жігер туралы көп ойланатынмын. Ол кезде қыздарым Люси мен Аманда (Lucy and Amanda) үш және төрт жаста еді, мен оларға Бақа мен Құрбақа («Frog and Toad») және печенье туралы оқиғаны оқып беретінмін.
Бірде Бақа мен Құрбақа көп печенье пісіреді. Олардың дәмділігі сонша, Бақа мен Құрбақа жеуді тоқтата алмайды. – Бізге ерік-жігер керек, – дейді Бақа. – Ерік-жігер деген не? – деп сұрайды Құрбақа. – Ерік-жігер дегеніміз – өзің қатты қалайтын нәрсені жасамауға барынша тырысу, – дейді Бақа. – Тіпті мына печеньелердің бәрін жеп қоймауға тырысу сияқты ма? – деп сұрайды Құрбақа. – Оңбай айттың, – дейді Бақа.
Авторлық құқық © 1972 Арнольд Лобель (Arnold Lobel). Арнольд Лобель «ХарперКоллинз паблишерс» (HarperCollins Publishers) баспасының рұқсатымен қолданылды.
Нағыз жас шағында болса да, қыздарым оқиғаның басында Бақаның Құрбақаға: «Меніңше, жеуді тоқтатуымыз керек. Сәлден соң ауырып қаламыз» деген сөзін естігенде, құптап бастарын изейтін. Одан кейін парақты аударып, Бақа мен Құрбақаның «соңғы бір печенье» жейміз деп жариялап, бірақ қайта-қайта азғыруға бой алдырғанын көріп, екі қыз да жанашырлықпен жымиятын.
Ересектер де ерік-жігерді танытудың өте, өте қиын болуы мүмкін екенін түсінеді. Америкалық ересектер арасында жүргізілген ұлттық сауалнамаларда ерік-жігердің жетіспеушілігі «өмір салты мен мінез-құлықты өзгертудегі ең жиі аталатын кедергі» болып табылады. Мен докторантурада жүргенде, психолог-ғалымдар арасында да осы көзқарас басым еді. Мысалы, зертханалық эксперименттер печеньеден бас тарту, қолды мұзды су құйылған шелекте ұстау немесе көзден жас шығаратын видеоны көргенде байсалды түрін сақтау сияқты берілмеу импульсіне қарсы тұру соңында шаршау сезіміне әкелетінін сенімді түрде көрсетті. Бұл бейнебір бұлшықет сияқты, ерік-жігер де қолданыстан шаршайтындай көрінді.
Біршама уақыт бойы мен де бұлшықетті шынықтыратындай сияқты, өзіңді қиын нәрселерді жасауға мәжбүрлеу арқылы табандылықты (grit) арттыруға болады деп пайымдадым. Студенттерім екеуміз үлкен шабытпен «тек істе» (just-do-it) форматындағы тұтас тапсырмалар жиынтығын ойлап таптық. Кейбіреулері дене жаттығулары болды: мысалы, үй ішіндегі ескек есу тренажерында жаттығу немесе қол эспандерін шыдай алғаныңша қысып тұру. Басқалары ақыл-ойға арналды, мысалы, бір күн бойы «сияқты» немесе «білесің бе» сияқты сөздерді бірде-бір рет айтпай өткізуге тырысу. Бірақ өкінішке орай, біздің «тек істе» интервенцияларымыз ойсырай сәтсіздікке ұшырап, мінез-құлықта ешқандай жақсару тудырмады.
Үш қорапша моделі туралы білген күн – бұл интервенциялардың неліктен соншалықты қарапайым болғанын түсінген күн болды: Олар мотивация мәселесіне соңғы сәтте ғана шабуыл жасады. Олар ерік-жігерді пайдалану мінез-құлықты мақсатты түрде өзгертудің жалғыз жолы деп есептеді және жағдаятты берілген факт ретінде қабылдады. Керісінше, «жағдаят-ойлар-реакция» тізбегін толық бағалау – және сіздің өз жағдаятыңызға ықпал ету мүмкіндігіңіз бар екенін тану – неғұрлым белсенді (проактивті) стратегиялардың тұтас әлемін ашты.
Мысалы, жұмыс орныңыздан алаңдататын нәрселерді алып тастағанда, «Бұл қызықты екен!» деп ойлау ықтималдығыңыз жоғары болады.
Пікірлес құрбы-құрдастардың ортасында болғаныңызда, «Бұл өте маңызды!» деп ойлау ықтималдығыңыз артады.
Тәлімгер сізге жоғары талаптар қойып, оларға қол жеткізе алатыныңызға сендіргенде, қиындықтарға «Мен мұны істей аламын!» деген оптимизммен қарау ықтималдығыңыз жоғарылайды.
Ал «Келесіде не істеу керектігін білемін!» деген ой үздік болуға ұмтылу қалыпты жағдай саналатын мәдениетте өздігінен пайда болады.
Басқаша айтқанда, қиын әрі қолдау көрсететін жағдай жағымды ойларға жетелейді, бұл сізді — өзіңізді мәжбүрлемей-ақ — барыңызды салуға итермелейді. Үздік нәтижеге жетудің қысқа жолы жоқ, бірақ қолайлы орта қалыптастыру күрделі істерді жеңілдетеді.
Бірінші кезектегі нәрселер (First Things First)
Джеймс (James) екеуміз қазір тығыз әріптеспіз. Біз бірге оншақты ғылыми мақала жаздық. Біздің зерттеуіміз мінез-құлықты өзгертудің барлық тәсілдерінің ішінде ерік-жігер (willpower) ең нашар әдіс екенін көрсетеді.
Бір зерттеуде біз жиырма мыңға жуық американдық жоғары сынып оқушылары арасында сауалнама жүргіздік. Ерік-жігерге сүйенген оқушылар — мысалы, сабақ оқуға өзін «тек мәжбүрлегенін» айтқандар — іс жүзінде аз оқып, ЖОО-ға түсудің SAT емтиханында (SAT college entrance exam) төменірек балл жинады. Керісінше, жағдайлық стратегияларды (situational strategies) қолданған оқушылар — мысалы, «үнемі көрінетін жерге нақты сабақ кестесін қойдым» дегендер — көбірек оқып, емтиханда жоғары балл алды.
Басқа зерттеулерде жасөспірімдер де, ересектер де жағдайлық стратегияларды дөрекі ерік-жігерге (brute-force willpower) қарағанда тиімдірек әрі азырақ күш жұмсауды талап етеді деп бағалады.
Джеймс екеуміз жалғыз емеспіз. Мысалы, біз кездескеннен кейін көп ұзамай «Күнделікті азғырулар» («Everyday Temptations») деп аталатын маңызды зерттеу жарық көрді. Бір апта бойы әрбір бірнеше сағат сайын жүздеген ересек адамдардан сауалнама алынды. Түйсігімізге қарама-қайшы, өз мақсаттарына сәтті жеткен адамдар сирек жағдайда ғана жалаң ерік-жігерге сүйенген. Керісінше, олар ең алдымен азғырулардан аулақ болған.
Джеймс екеуміз жақында жарық көрген мақалада талқылаған мынадай мысал бар. Айталық, сіз көбірек дене жаттығуларымен айналысуға тырысып жатырсыз. Көптеген адамдар сияқты, сыртқа шығу үшін ерік-жігерге сүйенуіңізге болады. Бұл — 3-қорапшадағы (Box Three) мінез-құлықты өзгерту. Дегенмен, бір қадам ерте 2-қорапшадағы (Box Two) ойларыңызды өзгертіп, өзіңізге: «Жаттығу маған жақсы көңіл-күй сыйлайды!» деп ескерте аласыз. Олай ойлау іске кірісуді жеңілдетеді. Бірақ одан да ерте 1-қорапшадағы (Box One) жағдайыңызды өзгерте аласыз. Мысалы, алдыңғы түні шортыңыз бен кроссовкаңызды төсегіңіздің дәл жанына қойып қойыңыз. Жаттығу киімін қолыңыз жететін, тура көз алдыңызға қою автоматты түрде ойларыңызды өзгертеді. Ал ойларыңызды өзгерту, өз кезегінде, автоматты түрде мінез-құлқыңызды өзгертеді.
Жағдайыңызды өзгерту ешқандай күш-жігерсіз жүзеге аса ма? Жоқ. Бірақ ыңғайлы жағдай жасау үшін аздаған ерік-жігер жұмсасаңыз, ол үлкен нәтиже береді.
Көбірек табысқа жет, азырақ қинал (Succeed More, Suffer Less)
Бірге жұмыс істей бастағанымыздан бірнеше жыл өткен соң, Джеймс, мен және біздің әріптестеріміз: «Жағдайды өзгерту — тікелей үйретуге болатын стратегия ма?» деп ойлана бастадық.
Алдымен, біз жастардан келесі аптада қол жеткізе алатын мақсатын атауды сұрадық. Содан кейін оларды кездейсоқ түрде үш топтың біріне бөлдік.
Жағдайды өзгерту тобында біз: «Өзін-өзі басқарудың ең тиімді стратегиялары азғыруларға тікелей қарсы тұруға тырысудан гөрі, оларды көзден таса қылуды қамтиды», — дедік. Содан кейін азғыруларға қарсы тұруды жеңілдету үшін физикалық жағдайды қалай өзгерткен жөн екені туралы кеңестері бар видеоларды көрсеттік. Мысалы, олар кәмпитті бірнеше фут ары жылжыту арқылы оны жеу ықтималдығын қалай азайтуға болатынын білді.
Салыстыру үшін, ерік-жігер тобында біз: «Адамдар тез арада пайда болатын азғыруларға белсенді түрде қарсы тұрудан тұратын қайталанбалы тәжірибе арқылы өздерінің өзін-өзі басқару 'бұлшықетін' күшейте алады», — дедік. Содан кейін бұлай істеудің жолдары көрсетілген екі видеоны ұсындық. Мысалы, біз бұл топқа алкогольге «жай ғана жоқ деп айту» қалай мүмкін екенін айттық.
Соңында, ешқандай ықпал етілмеген бақылау тобына (no-treatment condition) біз ешқандай кеңес бермедік.
Бір аптадан кейін барлығы өз мақсаттарына жету барысы туралы есеп берді және мына сұраққа жауап берді: Өткен аптада айналаңыздағы көңіл бөлетін нәрселер сізді қаншалықты азғырғандай сезіндіңіз?
Жағдайын өзгертуге ынталандырылған жастар мақсаттарына жетуде айтарлықтай табысты болды — ешқандай кеңес алмаған топтан 19 пайызға және ерік-жігерді пайдалануға ынталандырылғандардан 16 пайызға жоғары нәтиже көрсетті. Бұған қоса, олар азғыру деңгейінің төмендегенін хабарлады — бұл ешқандай кеңес алмаған топтан 11 пайызға және ерік-жігерді пайдалануға ынталандырылғандардан 13 пайызға аз болды.
Басқаша айтқанда, ерік-жігерді жинақтаудан қарағанда жағдайды өзгертуді үйрену үлкен табысқа жеткізіп қана қоймай, сонымен бірге азғыруға қарсы тұру азабын да азайтты.
Сонымен, иә, сіз өз жағдайыңызды өзгерткіңіз келсе, оны үйрене аласыз. Ал оны жасаған кезде, күрделі істерді орындауды жеңілдетесіз.
Аманда (Amanda) мен Люси (Lucy) өсіп келе жатқанда оларға оқып берген кәмпиттер туралы ертегіге қайта оралайық. Бақа (Frog) Құрбақаға (Toad) ерік-жігер дегеніміз — өзіңіз қатты қалайтын нәрсені жасамауға тырысу екенін айтқаннан кейін не болады? Кәмпитті жемеуге тырысудың өзі жай ғана нәтиже бермейтінін білгенде не болады?
Парақты аударсаңыз, ақылды Бақаның кәмпиттерді қорапқа салып, жіппен байлап, биік сөреге қойғанын білесіз.
Құрбақа бұған күмәнмен қарайды: «Бірақ біз баспалдақпен көтеріліп, қорапты сөрелерінен түсіріп, жіпті кесіп, қорапты аша аламыз ғой».
Сонда Бақа біраз ойланады. Құрбақаның айтқанының жаны бар. Олар кәмпитті жеуді қиындатты — бірақ мүмкін емес қылған жоқ.
Ақырында Бақа қорапты сөрелерден түсіріп, жіпті кеседі де, сыртқа шығып: «Ей, құстар, мұнда кәмпит бар!» деп айғайлайды. Құстар ұшып келіп, кәмпиттерді тұмсықтарымен тістеп алып, ұшып кетеді.
Авторлық құқық © 1972 Арнольд Лобель (Arnold Lobel). HarperCollins Publishers баспасының рұқсатымен пайдаланылды.
Жағдайыңды өзгерт, өміріңді өзгерт (Change Your Situation, Change Your Life)
Сіз жағдайыңызды өзгертуді жай ғана өмірлік лайфхақ (life hack), тапқыр қулық деп ойлауыңыз мүмкін. Зерттеулер мұның одан әлдеқайда тереңірек екенін көрсетеді.
Мысалы, психологтар бірде жүзден астам адамнан өмірдегі маңызды өзгерістер туралы жазуды сұрады. Кейбір қатысушылар мансабында алға жылжуды армандады. Басқалары білімін тереңдеткісі келді. Тағы біреулері қарым-қатынасын жақсартуға ұмтылды. Сондай-ақ, дене пішінін қалыпқа келтіру және жаман әдеттерден арылу сияқты таныс мақсаттар да болды.
Ересектердің жартысына өмірлерінде сәтті жүзеге асырған «кенеттен болған және драмалық» жақсартулар туралы жазу кездейсоқ түрде тапсырылды. Екінші жартысы қол жеткізгісі келген, бірақ осы уақытқа дейін қол жеткізе алмаған жақсартулар туралы жазды. Содан кейін зерттеушілер сәтті өмірлік өзгерістерді сәтсіздерден айыратын заңдылықтарды іздей отырып, екі топтың эсселерін жүйелі түрде кодтады.
Ерекше көзге түскен тұжырым — сәтсіздік тарихтарының «өзгерісті ерік-жігер тұрғысынан сипаттауға» көбірек бейім болғаны еді. Керісінше, сәттілік тарихтары «қоршаған ортаны меңгеруді» сипаттады. Бөлек айтсақ, мақсаттарына сәтті жеткен ересектердің 36 пайызы жаңа көршілікке немесе қалаға көшіп барған — ал сәтсіздікке ұшырағандардың тек 13 пайызы ғана осылай істеген. Сондай-ақ сәттілік тарихтарында достары мен отбасының қолдауы (сұралған немесе сұралмаған) және басқа адам алдындағы жауапкершілік — мысалы, шылым шегуді тастауды өтінген жұбайы сияқты — айтарлықтай көбірек аталған.
Басқаша айтқанда, өмірдегі үлкен өзгерістерді жасау әрекеттері салдарлы 3-қорапша жауабына қарағанда, 1-қорапша жағдайына бағытталғанда сәттірек болды.
Күн сайын үш қорапша (Three Boxes, Daily)
«Менің ойымнан шықпай қойған бейне — қазіргі екеуара әрбір әңгімемізде, Анжела (Angela) — арасында көрсеткілері бар сонау үш қорапша».
Бұл — «Фрикономика» («Freakonomics») кітабының тең авторы, журналист Стивен Дабнердің (Stephen Dubner) бірде біздің «Ақымақ сұрақтар болмайды» («No Stupid Questions») подкастымызда маған айтқан сөзі. «Мен «Үш қорапшаны» күн сайын қолданып жүрмін», — деп жалғастырды Стивен. — «Күніне бірнеше рет. Маған қатты ұнайды. «Ақымақ сұрақтар болмайды» подкастын жасауға үш жыл кеткенде барып пайдалы нәрсе алғаныма сене алар емеспін! Жоқ, онда көптеген нәрселер болды — бірақ шынымен де, бұл ең үздігі әрі ең үлкені».
Кейінірек, Стивенге осы кітапты жазып жатқанымды айтқанымда, ол қуаныштан айғайлап жібере жаздады. Содан кейін ол өзіне күнделікті еске салғыш ретінде екі көрсеткімен жалғанған үш қорапшаның нобайын салып, оны компьютерінің экранына сақтап қойғанын айтты. «Өте тапқырлық», — дедім мен. — «Өз жағдайыңды өзгерткің келетінін еске салу үшін өз жағдайыңды өзгерттің!»
Визуалды еске салғыш Стивенге жағдайды ешқашан әдеттегідей қабылдауға болмайтынын еске түсіруге көмектеседі. «Мен сол бірінші қорапшаға былай қарап жүрмін: жақсы, бұл — фактілер», — деп қосты Стивен. — «Ал оның қорапшада болуын пайдалы деп табуымның себебі — біз шешім қабылдауда одан жиі асығыс өтіп кететінімізді сеземін».
Белгілі бір жағдайдың фактілерінен аттап өтуіміз — өз жағдайларымызды өзгермейтін нәрсе деп есептеп — күш-жігерімізді оған қалай жауап беруге бағыттауымыз белгілі бір дәрежеде түсінікті. Өйткені, жағдайдың көптеген аспектілері біздің бақылауымыздан тыс жатыр. Мен барлық бапкерлер айтатын нақыл сөзбен толық келісемін: Бақылауға болатын нәрсені бақылаңыз — ал қалғанына бас қатырмаңыз (Control the controllables—and don’t worry about anything else).
Өте жиі коучтар бұл нұсқаулықты Освенцим (Auschwitz) мен Дахау (Dachau) концлагерьлерінде аман қалу тәжірибесін «Адамның мағына іздеуі» (Man’s Search for Meaning) еңбегінде сипаттаған Виктор Франклдан (Viktor Frankl) иқтибас келтіру арқылы жалғастырады.
«Жағдайды өзгертуге мүмкіндігіміз болмаған кезде,» – деп жазды Франкл, – «бізге өзімізді өзгерту міндеті жүктеледі».
Ең сұмдық қиындықтарға тап болғанның өзінде адам жасай алатын мағынаның иллюстрациясы ретінде Франкл мынадай мысал ұсынды:
«Концлагерьлерде өмір сүрген біздер барақтарды аралап, басқаларды жұбатып, өзінің соңғы нан тілімін бөлісіп берген ер адамдарды есте сақтай аламыз. Олардың саны аз болған шығар, бірақ олар адамнан бәрін тартып алуға болса да, бір нәрсені — кез келген мән-жайда өз көзқарасыңды таңдау, өз жолыңды таңдау сияқты адамзаттық бостандықтардың ең соңғысын тартып алу мүмкін емес екендігіне жеткілікті дәлел бола алады».
Әйтсе де, жағдайымыздың барлық аспектілері біздің бақылауымыздан тыс жерде орналасқан деген болжам түбегейлі қате. Мен ешқашан иқтибас келтірілгенін көрмеген келесі үзіндіде Франкл былай деп жазды:
«Бірақ мағына табу үшін азап шегу ешқандай жағдайда қажет емес екенін ашық айтқым келеді. Мен тек азап шегуге қарамастан мағына табу мүмкін екенін айтамын — әрине, бұл азап шегуден қашу мүмкін болмаған жағдайда ғана. Егер ол айналып өтуге болатын азап болса, онда мағыналы әрекет оның психологиялық, биологиялық немесе саяси себебін жою болар еді. Орынсыз азап шегу — батырлық емес, мазохистік (masochistic) нәрсе».
Қысқасы, біз жағдайымызды жақсы жаққа өзгерте алатын болсақ, оны міндетті түрде жасауымыз керек.
3-ТАРАУ. Оңтайлы нүкте (The Sweet Spot)
«Не? Сені ести алмай тұрмын!»
Күйеуім Джейсонның (Jason) асүйден мені шақырып жатқанын білдім, бірақ не айтып жатқанын анық ұға алмадым. Ол екінші рет, сосын үшінші рет айқайлады — содан соң барып басыма орнымнан тұрып, оған не керегін білуім керек шығар деген ой келді.
Сосын назарым қайтадан «Үздік аспаз» (Top Chef) бағдарламасына ауды. «Ого, Падманың (Padma) комбинезоны (jumpsuit) керемет екен», — деп ойладым іштей, осындай киімді қашан да болсын кие алар ма екенмін деп таңғалып. Содан орнымнан тұрудың орнына, бұрынғы орнымда қала бердім: ата-анамның қонақ бөлмесіндегі еденнен еденге дейін төселген кілемде теңіз жұлдызы стилінде (starfish-style) сұлап жатып, көзімді теледидарға қададым.
«Эндж (Ang), түскі ас ішетін уақыт болды!» — деп қайталады Джейсон, бұл жолы хабарландыруды өзі айту үшін босағада пайда болды. «Жаным, анаң түскі асты дайындап қойды».
Күрсіне отырып, бойымды тіктеп көтердім де, оның соңынан ақырын басып асүйге қарай аяңдадым. Анам, әкем, Люси (Lucy) және Аманда (Amanda) бәрі үстел басында отыр екен, ал үстелде үйде дайындалған қытайлық (Chinese) тағамдардың таңғаларлық мол түрі жайылған. Джейсонның мені шақырып келуін бәрі де сабырмен күткен сияқты.
Анам мен әкем біздің үйге қонаққа келгенде мұндай нәрсе ешқашан, ешқашан, ешқашан болған емес. Олар бізді көруге келгенде, мен еңбекқорлықтың шыр көбелек айналған дервишінен (whirling dervish of industriousness) кем болмайтынмын. Егер мен тамақ пісірмей немесе үй жинамай, не қыздардың артынан жүгіріп жүрмесем, онда ноутбугымда жұмыс істеп жататынмын. Ата-анамның сол сапарларында бірде-бір рет біреу мені түскі асқа асүйге сүйреп апарғанша, теледидардың алдында мақсатсыз арналарды ауыстырып сұлап жатқан емеспін. Шын мәнінде, мен тек балалық шағым өткен үйде ғана... иә, сонда өмір сүрген жасөспірім сияқты әрекет ететінмін.
Бұл метаморфоза (metamorphosis) Джейсонды таңғалдыруын ешқашан тоқтатқан емес — оның үстіне менің бұл қырым жарық сөндіргіш сияқты оңай қосылып, өшетін. Үйге қайтар жолда, артқы орындықта қыздар ұйықтап жатқанда және мен жолаушылар орындығында аяғымды бақылау панеліне қойып, қисайып отырғанымда, Джейсон балалық шағым өткен үй менің ішкі табандылығым (inner grit) үшін криптонит (kryptonite) сияқты деп қалжыңдады. Ол бұл түрленуім маған тұлғаның көпше бұзылысы (multiple personality disorder) диагнозын қоюға негіз бола алады деп әзілдеді.
Сол аңғал ескертпе тағы бір түрленуді тудыруға жеткілікті болды. Кенеттен мен анасының қамқорлығында болуға мәз болып, балалық шағына оралған Анджела (Angela) болуды тоқтаттым. Енді мен орындығымда тіп-тік отырған, тұлғаның табиғаты туралы жиі кездесетін қате түсінікті түзетуге ынтызар профессор Анджела Дакворт (Professor Angela Duckworth) едім.
Дауысымды жарты октаваға төмендеттім. «Шын мәнінде, бұл термин енді қолданылмайды», — деп жауап бердім өте ресми түрде. «Қазіргі уақытта бұл «диссоциативті идентификациялық бұзылыс» (dissociative identity disorder) деп аталады».
Джейсон көзін жолдан алмады, бірақ оның мұқият тыңдап отырғанын сездім. Содан мен сөзімді жалғастырдым: «Бұл өте сирек кездесетін бұзылыс әрбір «меннің» басқалардың бар екенінен хабарсыз болатындай дәрежеде бір-бірінен ажыратылған идентификациялардың болуын білдіреді. Бұл жерде мынадай мәселе бар: бәрімізде де көптеген тұлғалар бар».
Тұлғатану негіздері (Personality 101)
Міне, бұл Джейсонға менің әртүрлі жағдайларда қаншалықты әртүрлі екенімді байқаған күні айтқан лекциямның бір нұсқасы.
Адамдарға олардың тұлғалық қасиеттеріне (personality traits) қарай белгі таңу — табиғи инстинкт. Мысалы, мен жалпы алғанда көтеріңкі көңіл-күйдегі және оптимист адаммын. Анам сияқты, мен де әрбір қара бұлттың артындағы күміс сәулені (жақсылықты) іздеуге бейіммін.
Әкем болса, керісінше, әлемдік деңгейдегі уайымшыл адам еді. Оның әдеттегі бет-әлпеті кішкене тыжырайған және қабағы түйілген, ал әдеттегі дене қалпы — айқастырылған қолдар мен еңкейген иықтар болатын. Демалыс күндері ол отбасымызға өзі «тәуекелдерді басқару» (risk management) деп атайтын нәрсені түсіндіргенді ұнататын — бұл ең жаман сценарийлерді елестетудің сәнді термині еді (Өрт! Банкроттық! Гарвардқа (Harvard) түсе алмау!). Бірде сауда орталығының автотұрағында күтпеген жылдамдық шектегіштен өтіп кеткенде, әкемнің «Апат!» деп айқайлағанына артқы орындықтан дауыстап күлгенім есімде.
Тұлғалар бір-бірінен ерекшеленеді, өйткені әрқайсысымыздың мақсаттарымыз, мүдделеріміз, сенімдеріміз бен әдеттеріміз әртүрлі. Бұған күнделікті дәлелдерді көреміз: әртүрлі тұлғалық қасиеттері бар екі адам бірдей фильмнен немесе кездесуден не болғанын қарама-қарсы түсіндіріп шыға алады, бұл өз кезегінде жауап ретінде мүлдем әртүрлі сезімдер мен әрекеттерге әкелуі мүмкін.
Қиындығы сол, тұлғалық қасиеттер ауа райы сияқты. Белгілі бір климат, орташа есеппен, ыстық әрі құрғақ, немесе салқын әрі ылғалды, немесе осы екеуінің арасында болуы мүмкін. Соған қарамастан, Фениксте (Phoenix) кейде жаңбыр жауады, ал Сиэттлде (Seattle) кейде күн ашық болады. Басқаша айтқанда, тұлғалық қасиеттер біреудің әдетте қандай болатынын сипаттайды. Сондықтан сіздің орташа көңілділігіңіз басқалардікімен бірдей болмауы таңғаларлық емес. Таңғалдыратыны — осы орташа көрсеткіштің айналасында қаншалықты үлкен ауытқудың (variation) бар екендігі. Тіпті таңғаларлық дәрежеде, сіздің тұлғаңыздың өз ауқымы (range) бар.
Айтқанымдай, мен де жалпы алғанда оптимистпін. Бірақ бұл кітапты жазу қиындығы мені әлемдік деңгейдегі пессимистке айналдырған кездер болды. Мен еңсемді түсірдім. Жайттарды апатты деп бағаладым. Тісімді қайрадым. Джейсон кітаптың қалай болып жатқанын сұраған көптеген кештерде мен оған зекіп, оны тиісе береді деп айыптадым. Ал бір күні бір досым 1-ден 10-ға дейінгі шкала бойынша жағдайымның қалай екенін аңғалдықпен сұрағанда, мен «Минус үш!» деп бақырдым. Ең жаман күндері әкем сияқты түңіле алатыным маған өте ауыр тиді. Одан да бұрын, мен шынайы мағынада сенімді Анджела мен сенімсіз Анджела бар екенін түсіндім.
Сондай-ақ, ойлана келе, әкемнің әрдайым пессимист болмағанын да көрдім. ДюПондағы (DuPont) химик ретіндегі отыз бес жылдық мансабында ол бір емес, бірнеше рет батыл тәуекелдерге барды. Егер ол әрбір қиындықтан қашса, көлік бояуының күнде оңып кетуіне жол бермейтін химиялық затты ойлап таба алмас еді — бұл инновация автомобиль өнеркәсібінде жиырма жылдан астам уақыт бойы жоғарғы қабатты өңдеу стандартын белгіледі. Зейнетке шыққанда, әкем компаниядағы кез келген ғалымның ең жоғары дәрежесіне жетті және оның үйде жиі кездестіретін пессимисімен бірге, жұмыста ең қиын мәселелерді шешуден ләззат алатын оптимист болмағанда, ол ашқан жаңалықтардың барлығын аша алмас еді.
Көпше «меніңізді» түсіну (Understanding Your Multiple Selves)
«Үш қорап» (Three Boxes) моделі адам табиғатының назардан тыс қалдыру оңай болған бір қырын жарыққа шығарады. Сізде бір ғана идентификация емес, бірнешеуі бар және сіздің әртүрлі «меніңізді» оятатын нақты қозғаушы факторлар (triggers) тікелей жағдайға енгізілген: сіз бірге болған адамдар мен дәл қазіргі уақытта тұрған физикалық орныңыз.
Мысалы, осы тарауды ашқан оқиғада мен бірнеше сағат ішінде үш түрлі Анджеланы көрсеттім. Өз үйімде машинаға заттарды артып, есіктен шығуға тырысып жатқанда, мен жауапты ата-ана рөлін қабылдадым.
Содан кейін, балалық шағым өткен үйге жеткенде, мен оның орнына анамды өзімнің қамқоршым ретінде көрдім де — сарт! — жасөспірім шағымдағы нұсқама қайта оралдым.
Соңында, Джейсонның тұлғаның көпше бұзылысы туралы ойланбай айтқан ескертпесі түрткі болып, мен өз мамандығын мақтан тұтатын жауапты ересек адам — профессор Анджеланы көрсеттім.
Уақыт өте келе мен бұлардың мен қабілетті жалғыз «мендер» емес екенін байқадым. Мен Джейсонмен оңаша болғандағы Анджела мен екеуіміз қыздарымызбен бірге болғандағы Анджеладан басқашамын. Менің бұл нұсқаларым колледждегі бөлмелестерім білетін Анджеладан да, супермаркетте көршілерімен кездесіп қалатын Анджеладан да өзгеше.
Сонымен қатар, өз зерттеулерімде мен кейбір адамдардың орташа есеппен басқаларға қарағанда өзін-өзі көбірек басқаратынын құжаттадым, бірақ бұл орташа көрсеткіштер кез келген адамның әртүрлі күнделікті жағдайларда қаншалықты өзін-өзі басқара алатынындағы орасан зор ауытқуды жасырады. Тіпті ең тәртіпті жандардың өзінде жағдайлық Ахиллес өкшесі (Achilles’ heel) болады — белгілі бір мән-жайларда алысты болжайтын шешімдер қабылдау қабілетін жоғалту бейімділігі.
Менің ең сүйікті зерттеулерімнің бірінде зерттеушілер кіші лига бейсболының (Little League Baseball) жаттықтырушыларын бір маусым бойы бақылады. Олар трибунада отырып, әртүрлі жаттықтырушылардың әртүрлі жағдайларда өз ойыншыларымен қалай қарым-қатынас жасайтыны туралы жазбалар жүргізді. Кейбір жаттықтырушылар жалпы алғанда басқаларға қарағанда сыншылырақ болғанымен, әр жаттықтырушының орташа көрсеткішінің айналасында орасан зор ауытқушылық болды. Бұған қоса, белгілі бір реакцияны тудырған жағдайлық сигнал бір жаттықтырушы үшін екіншісіне әрдайым ұқсас бола бермейтін. Мысалы, оның командасы жеңіске жетіп жатқанда, бір жаттықтырушы өз ойыншыларын мақтаумен жауап берді. Ал екінші жаттықтырушы керісінше үлгі көрсетті, оның командасы ұтылып жатқанда көбірек жігерлендіріп айқайлайтын.
Зерттеулердің көпшілігі жағдайдың (жағдаяттың) адамның өзі сияқты кем дегенде маңызды екенін көрсетеді. Сіздің табандылық (grit), өзін-өзі бақылау (self-control), көңілділік (cheerfulness), экстраверсия (extraversion) немесе кез келген басқа қасиетіңіздің орташа деңгейі қандай болса да, тұлғаңыздың өз ауқымы бар — сіз бір жағдайдан екінші жағдайға өткенде өзгерістерді байқамай да қаласыз. Уолт Уитман (Walt Whitman) «Өз әнім» (“Song of Myself”) поэмасында көптеген «мен» идеясын былай жеткізген:
Өзіме өзім қайшы келемін бе? Өте жақсы, ендеше өзіме өзім қайшы келемін, (Мен үлкенмін, бойымда көптеген бейнелер бар.)
Философ Мишель де Монтень (Michel de Montaigne) «Іс-әрекеттеріміздің тұрақсыздығы туралы» (“Of the Inconsistency of Our Actions”) атты эссесінде көптеген «мен» ұғымын керемет жеткізген. Монтень: «Біз басқа адамдарға ұқсамайтынымызға қарағанда, өзімізге өзіміз азырақ ұқсаймыз», — деп жазды.
Іргелі атрибуция қателігі (Fundamental Attribution Error)
Мінез-құлыққа жағдайдың тигізетін әсерін бағаламау — бұл қазіргі психологтар іргелі атрибуция қателігі (fundamental attribution error) деп атайтын құбылыс. Міне, оның шығу тарихы.
1969 жылдың күзінде жиырмасыншы ғасырдың ең ықпалды психологтарының бірі болуға тиіс адам докторлық зерттеуін қорғау үшін Колумбия университетіне (Columbia University) оралды. Ли Росс (Lee Ross) Стенфорд университетінің (Stanford University) оқытушылар құрамына тағайындалып қойған еді, бірақ PhD докторы дәрежесін алу үшін ол Колумбияда ауызша емтихан тапсыруы керек болды.
«Емтихан алушыларым докторлық зерттеуіме қатысты сұрақтар қою арқылы маған да, өз әріптестеріне де өздерінің тапқырлығы мен эрудициясын көрсете отырып, өте көңілді болды», — деп еске алды кейін Росс. Бір кезде «көру қабылдауын зерттейтін көрнекті зерттеуші» Ли өзінің бір экспериментінде пайдаланған жарықтың нақты толқын ұзындығы туралы сұрады. «Сұрақтар бұдан да өткір бола түскендіктен, сол сәттен бастап бәрі қиындай түсті».
Соңында комиссия процесті аяқтап, Лиге жаңа жұмысын сақтап қалу үшін қажетті докторлық дәрежесін беріп, ортақ келісімін білдірді. Соған қарамастан, оның өзіне деген сенімділігі шайқалды: «Пало-Альтоға (Palo Alto) қайтып бара жатқанда, мен қайтадан кіріскелі жатқан рөліме дайын еместігім туралы ойланумен болдым».
Бір айға жетер-жетпес уақыттан кейін жағдай түбегейлі өзгерді. Росс Стенфордтың PhD докторанты өзінің диссертация жобасын толқып қорғап жатқанда, үстел басында әріптес оқытушылардың қасында отырды. «Мен кандидатты тексеруге арналған, сонымен бірге аға әріптестеріме өз саламыз туралы бірдеңе білетінімді көрсетуге бағытталған сұрақтар қойып отырғанымды байқадым». Енді PhD докторанты қипақтап, қиналып жатқанда, Росс үшін де тапқыр әрі ақылды болып көріну кезегі келген еді.
Көп ұзамай, Ли белгілі бір жағдайдағы рөліне байланысты бір адамның ақылды немесе ақымақ болып көрінуі мүмкін бе деген сұрақ төңірегінде ойлана бастады. Ол өз гипотезасын (hypothesis) тексеру үшін танымал «викториналық сайыс» (“quiz bowl”) экспериментін ойлап тапты. Ол Стенфорд бакалавриат студенттерін зертханаға шақырып, оларға кездейсоқ түрде екі рөлдің біріне тағайындалатынын айтты: сұрақ қоюшы немесе қатысушы. Сұрақ қоюшының міндеті — өзі жауабын білетін он қиын викториналық сұрақ ойлап табу еді. Қатысушының жұмысы — оларға жауап беруге тырысу болды.
Орын алған оқиға Ростың өз бастан кешкенін қайталады. Сұрақ-жауап кезеңінен кейін, рөлдердің монета лақтыру арқылы бөлінгенін біле тұра, қатысушылар өздерін сұрақ қоюшыларға қарағанда жалпы білімі азырақ деп бағалады. Кейінгі зерттеуде Стенфорд студенттерінің басқа тобы «викториналық сайыс» өзара әрекеттестігінің қайталануын бақылап, дәл осындай қорытындыға келді.
Росс іргелі атрибуция қателігін ондаған жылдар бойы зерттеуді жалғастырды, бұл оны өзінің ұзақ мансабындағы соңғы мақалаларының бірінде жарияланған мынадай қорытындыға әкелді: «Адамдар бір-бірі туралы пікір айтқанда, ситуациялық факторлардың әсеріне жеткілікті түрде сезімтал болмайды және мінез-құлық сипаттары, қабілеттер мен басқа да бейімділіктер туралы негізсіз жорамалдар жасауға тым дайын тұрады».
Неліктен біз жағдайдың күшіне сондай соқырмыз? Жағдайды ескермеу әдейі жасалмайды — бұл миымыздың ақпаратты өңдеу тәсіліндегі шектеулерді көрсетеді. Түйсіктеріміз арқылы қабылдайтын барлық нәрсені өңдеуге өткізу қабілетіміз (bandwidth) жеткіліксіз болғандықтан, біз қоршаған ортадан гөрі адамға басымдық беруге бейімбіз. Біздің әлемге көзқарасымыз, әдепкі бойынша, портреттік режимдегі телефон камерасы сияқты: біз орталықтағы адамның анық фокусталған бейнесін көреміз, ал оның айналасындағының бәрі бұлдырап тұрады. Көруді өңдеу бойынша зерттеулер дәл осылай болатынын көрсетеді. Саналы түрде сезінбей-ақ, миымыз кез келген визуалды сахнаны объектіге және фонға бөледі, содан кейін объектінің жоғары ажыратымдылықтағы бейнесін жасау үшін фон туралы ақпаратты басады.
Мысалы —
Бұл қай әріп?
Әрине, бұл F әрпі. Енді фонға назар аударыңыз. Басқа әріпті — тіпті екі әріпті көріп тұрсыз ба? Әрине, көріп тұрсыз. Бас әріп G және оның айнадағы шағылысуы.
Жағдайды көру қиын — оны арнайы іздемейінше.
Менің PhD докторантым Дэнни Саутвикке (Danny Southwick) біздің жиі адам артықшылығын жоғары қойып, жағдайды ескермейтінімізді білу үшін нейроғылым (neuroscience) дәлелдері қажет болмады. Маған ұқсап, Дэнни де өзін психология ғылымының ғалымы ретінде қайта даярлау үшін докторантураға түсер алдында он жылдық жұмыс тәжірибесін жинақтаған еді. Бірақ маған — немесе, менің білуімше, оған дейінгі кез келген PhD психологына ұқсамайтын жері — Дэннидің кәсіби спортшы ретіндегі бұрынғы өмірі Ұлттық футбол лигасы [ҰФЛ] (NFL — National Football League) квотербек (quarterback) болып ойнауды қамтыды.
Біз бірге жұмыс істей бастаған кезде, Дэнниде өз нәтижелері туралы, соның ішінде дарындылық пен табандылықтың ауытқуларына анық байланысты болмаған тұрақсыздықтар туралы ойлануға толық он жыл болды. Квотербек ретінде Дэнни Жизель Бюндхеннің (Gisele Bündchen) кезінде стадионнан шығып бара жатқанда өздерін аяусыз мазақтаған «Джайантс» (Giants) жанкүйерлерінің тобына жауап ретінде өзінің сол кездегі күйеуі, «Нью-Ингленд Пэтриотс» (New England Patriots) квотербегі Том Брейди (Tom Brady) туралы айтқан сөзінің шындығын білетін: «Менің күйеуім допты бір уақытта әрі лақтырып, әрі ұстап ала алмайды!» Квотербек өзінің ресиверлеріне (receivers), сондай-ақ, әрине, өзінің шабуыл шебіне, бапкерлері мен жаттықтырушыларына және т.б. тәуелді. Соған қарамастан, әрбір допты заңсыз басып алу (interception) мен допты жоғалту (turnover) үшін кінәланатын да, әрбір тачдаун (touchdown) мен жеңіс үшін дәріптелетін де — квотербек.
ҰФЛ-дың он алты жылдық мұрағаттық нәтижелері мен жалақы деректерін, сондай-ақ ондаған ҰФЛ скауттары, бапкерлері мен басшыларының далалық сауалнама деректерін пайдалана отырып, Дэнни екеуміз іргелі атрибуция қателігіне бұлтартпас дәлел таптық: Квотербектер әр ойын сайын ұтып алған ярдтар (yards) санына сәйкес жоғары бағаланады және оларға көп жалақы төленеді, мұнда доптың ауада ұшқан ярдтары да, сонымен бірге ресивер допты ұстағаннан кейінгі жүріп өткен ярдтары да есептеледі. Квотербектің «ауадағы ярдтар» («air yards») статистикасы квотербек бір командадан кетіп, екіншісіне қосылғанда тұрақтылықты көрсетеді. Ал оның «ұстағаннан кейінгі ярдтары» («yards-after-catch») статистикасы — бұл допты ұстайтын ресиверлердің жылдамдығы мен шеберлігіне байланысты — командадан командаға өткенде ешқандай тұрақтылық көрсетпейді. Соған қарамастан, «ұстағаннан кейінгі ярдтар» статистикасы квотербектердің жалақысындағы және ҰФЛ таланттарды бағалаушыларының рейтингтеріндегі елеулі айырмашылықтарды түсіндіреді.
Тіпті көп миллион долларлық шешімдер қабылдаған кезде де, біз мінез-құлықты олардың жағдайына емес, жеке тұлғаға қате телуге бейім сияқтымыз.
Әрине, квотербектің нәтижесіне тек вайд-ресиверлер (wide receivers) ғана әсер етпейді. 2000 жылғы ҰФЛ драфтында (draft) 199-шы болып таңдалған, бірақ кейіннен өзінің командаларын жеті рет Супербоул (Super Bowl) жеңісіне бастап барған табандылықтың үлгісі Том Брейди былай деді: «Мен шынымен де өзімді қоршаған ортаның, маған жаттықтырушы болған адамдардың, қарсы ойнаған қарсыластарымның және өзім ойнаған дәуірдің өнімімін. Егер көптеген адамдар менің орнымда болса, дәл осындай нәтижелерге қол жеткізе алар еді деп толық сенемін». Брейди сонымен қатар ҰФЛ-дағы квотербектер үнемі ең жақсыдан ең жаманға дейін бағаланатынын, ал қолдау көрсететін персонал (соның ішінде шабуыл координаторлары мен квотербек бапкерлері) бұлай бағаланбайтынын атап өтті. Брейдидің пікірінше, олар да бағалануы тиіс: «Квотербекті қалай дамыту керектігін бәрі бірдей біле бермейді».
«Адамдар Томды жай ғана кішіпейілділік танытып тұр деп ойлайды», — дейді Дэнни. «Бірақ мен оның не айтқысы келгенін дәл түсінемін. Оның бақылаулары өзінің пас бергені сияқты: дәл».
Тұрақсыздық неліктен кемшілік емес, ерекшелік? (Why Inconsistency Is a Feature, Not a Bug)
Тұлғамызға тән ауқымдылыққа қарамастан, көпшілігіміз өзімізді жағдайға сәйкес сөйлеу, әрекет ету және сезіну тәсілін өзгертетін хамелеондармыз деген идеяны қабылдамаймыз.
Зерттеушілер адамның тұрақтылыққа деген қажеттілігін бағалау үшін әзірлеген үш тұжырым ұсынылған. Мұның қайсысы сіз үшін қаншалықты шындыққа жанасады?
- Мені білетін адамдардың менің не істейтінімді болжай алуы мен үшін маңызды. 2. Басқалардың мені тұрақты, болжамды адам ретінде сипаттағанын қалаймын. 3. Жақын достарымның болжамды болғанын қалаймын.
Бастапқыда мен тұрақтылық (consistency) қажеттілігі бойынша едәуір жоғары ұпай жинадым. Мен өз үйімде өнімділіктің үлгісімін, ал ата-анама барып қайтқанда диванда жатқыш жалқаумын (couch potato) деген ойға қарсылық білдірдім. Бүгінде мен тұлғалық қасиеттерге келгенде, тұрақсыздық ерекше жағдай емес, ол — ереже екенін түсінемін. Оның үстіне, мен тұрақсыздықты қателік (bug) емес, бағдарламалық мүмкіндік/ерекшелік (feature) ретінде көретін болдым.
Дж.Б. Хендельсман (J.B. Handelsman) / The New Yorker жинағы (The New Yorker Collection) / Карикатуралар банкі (The Cartoon Bank)
Мен бұл көзқарастың өзгеруі үшін когнитивті терапияның (cognitive therapy) негізін қалаушы Тим Бекке (Tim Beck) алғыс айтамын.
Өз мансабының басында Тим депрессия (depression), үрей (anxiety) және басқа да проблемалық (Үшінші ұяшық / Box Three) реакциялар дезадаптивті, яғни бейімделмеген (Екінші ұяшық / Box Two) ойлардан бастау алатынын тапты. Ондаған жылдар бойы ол және оның шәкірттері сол бейімделмеген ойларды түзетуге арналған терапиялық әдістерді дамытып, жетілдірді. Мысалы, егер сіз оқиғаны апатты етіп көрсетуге (catastrophize) бейім болсаңыз, когнитивті терапевт сізге бір қадам артқа шегінуге, жағдайға кеңірек қарауға және жағдайыңызды одан да ұтымды түсіндіруге көмектеседі.
Бірақ дәл тиісті жағдайдың өзгертушілік күшке ие екендігіне көзімді ашқан Тим теориясының соңғы нұсқасы (iteration) болды.
Достығымыздың орнауына да сәтті жағдай себеп болды: Тим кездейсоқ менен бірнеше орам (block) жерде тұрады екен. Өмірінің соңғы жылдарында ол өзін жақсы сезінгенде, мен жексенбі күндері оған барып тұратынмын. Кездесулер арасында біз электрондық пошта арқылы хат жазысып тұрдық. Тимнің адал ассистенті оның төсегінің жанында менің жазғанымды дауыстап оқып беретін, ал бірнеше сағаттан кейін мен ол айтып жаздырған және ассистенті қағазға түсірген жауапты алатынмын. Іс-сапарлардың бірінде Тим жақында жазған мақаласымен толқып бөлісті, онда ол барлығымыз үшін былай деп түсіндіреді:
Тұлғалық қасиеттер кез келген сәтте қоршаған ортаға сәйкестігіне байланысты түбегейлі және тұтас түрде өзгеруі мүмкін. Уақытша белсендірілетін бұл әртүрлі тұлғалық күйлер режимдер (modes) деп аталады.… Бұл режимдер рефлексивті болып табылады және белсендірілген кезде, жеке адам оларды білдірмеуді қаласа да, көрініс табады.… [Олар] берілген уақыттағы тұлғаның күйін білдіреді.
Біз бір жағдайдан екінші жағдайға ауысқанда, шұғыл талаптар мен мүмкіндіктер өзгереді. Сәйкесінше, беріліс қорабын (gearshift) ауыстырған сияқты, біздің тұлғамыз бір режимнен екіншісіне ауысады:
Шырт! Профессор-Анджела (Angela-the-professor)!
Шырт! Ана-Анджела (Angela-the-mom)!
Шырт! Тәуекелдерді іздеп, көкжиекке көз тастап тұрған пессимист-Анджела (Angela-the-pessimist)!
Шырт! Табысқа жететініне сенімді оптимист-Анджела (Angela-the-optimist)!
Икемділік, — деп түсіндірді Тим, — «жалпы алғанда психикалық денсаулық пен амандықтың маркері болып табылады». Басқаша айтқанда, біздің тұлғалық қасиеттеріміздің табиғатынан ауқымы кең.
Өз ыңғайлы аймағыңызды (Sweet Spot) табу
Тұлғалық режимдер өте жиі ортамызға бейімделгіш реакциялар болып табылады. Ыңғайы келгенде «демалыс режиміне» (vacation mode), «жұмыс режиміне» (work mode) және тіпті «аман қалу режиміне» (survival mode) өту жақсы. Бірақ режимдерді ауыстырудың бәрі бірдей оңтайлы немесе конструктивті бола бермейді. Мысалы, жағдайлар шамадан тыс үрейді, ашуды, қызғанышты немесе қайғыны тудыруы мүмкін. Басқаша айтқанда, біздің ең жаман қасиеттерімізді шығаруы мүмкін. Тимнің айтуынша, сондықтан да біздің ең жақсы қасиеттерімізді ашатын жағдайларға белсенді түрде ұмтылу өте маңызды.
«Терапияда», — деп түсіндірді Тим, — «біз адамдардағы энергия мен құштарлықты белсендіретін элементтерді 'ыңғайлы аймақ' (the sweet spot) деп атаймыз». Бұл ойды дәлелдей отырып, Тим галлюцинациялар мен басқа да психотикалық симптомдар үшін ауруханаға жатқызылған отыз жеті жасар пациент Дэвидтің (David) оқиғасын айтып берді. Дэвид жиі күні бойы аурухананың күндізгі бөлмесіндегі диванда жатып, кез келген әрекетке қатысу ұсыныстарын қабылдамайтын, кез келген терапиялық тәсілге әсер етпейтіндей көрінетін. Дэвид күндер бойы сөйлемей жүре беретін.
Бірде Дэвидтің терапевті одан бұрын қандай іс-әрекетті ең қатты жақсы көргенін сұрады. Ол бір сәт ойланды. «Макдоналдс» (McDonald’s), — деді ол ақыры. «Маған гамбургер жеу үшін Макдоналдсқа бару әрдайым ұнайтын».
Содан кейін терапевт ерекше нәрсе ұсынды. Неге олар орнынан тұрып, аурухананың асханасына жаяу бармасқа?
Келген бойда ғажайып түрлену орын алды. Кенеттен Дэвид айналасына сергек қарады. Ол тамағына қуана тапсырыс беріп, ақшасын төледі, тамағын алмас бұрын кассирмен қалжыңдасты. Егер сіз сол күні асханада болғаныңызда, Дэвидтің психикалық ауруханада тұратынын ешқашан болжай алмас едіңіз. Немесе ол терапевтімен бірге асханадан шыққан бойда оның психотикалық симптомдары қайта оралатынын білмес едіңіз.
Тимді дәстүрлі когнитивті терапияда жақсармайтын пациенттерге арналған психотерапиялық тәсілді дамытуға шабыттандырған осы қосылып-өшіп-қайта қосылатын тұлғалық режимдерді бақылауы болды. Бұл тек психикалық аурумен күресетіндерге ғана емес, барлығымызға қатысты. Психикалық денсаулыққа жағдаяттық тәсіл активке бағытталған (asset-oriented) болып табылады. Терапевт клиентке өзінің жеке қызығушылықтары мен құндылықтарын анықтауға, содан кейін «осы қасиеттерге жауап беретін және жаңа білім беретін» жағдайларды қарастыруға көмектеседі.
Мысалы, асханаға барғаннан кейінгі айларда Дэвид пен оның терапевті тамақ дайындау және ұсыну кезінде оның қандай адамға айналатынын тереңірек зерттеді. Олар бірге Дэвидтің басқаларға қамқорлық жасауға деген терең ұмтылысы бар екенін тапты. Содан кейін Дэвидтің тобы жағдайды өзгертті. Күні бойы аурухана бөлмесінде отырудың орнына, ол ас әзірлеу дағдыларын дамыту үшін асүйге кіру мүмкіндігін алды. Көп ұзамай Дэвид ауруханадағы басқа пациенттерге тамақ пісіре бастады. Соңында ол ауруханадан мүлдем шығып, өз бетінше өмір сүріп, ресторанда толық жұмыс күнін атқара алды.
Әрбір адам, — деп атап өтеді Тим, — қабылданғанын, құрметтелгенін, тиімді екенін және басқалармен байланыста екенін сезінгісі келеді. Ал дұрыс жағдайда, «адамдар бейімделгіш режимге ауысқанда», — деп түсіндіреді ол, — «олардың өміріндегі осы маңызды қажеттіліктер мен мағыналар орындалуы мүмкін».
Іс жүзінде шындықпен мүлдем байланысы жоқ психотикалық Дэвид болды. Бірақ таңқаларлықтай есі дұрыс, қарым-қатынас жасай алатын және көмектесуге ынтызар тағы бір Дэвид бар еді. Дэвидтің ең жаман кезі мен ең жақсы кезінің айырмашылығы неде? Бірінші ұяшықтағы (Box One) өзгеріс Екінші ұяшықтағы (Box Two) өзгерісті, ал ол кейін Үшінші ұяшықтағы (Box Three) өзгерісті тудырды.
Сіз тамақтандыратын қасқыр (The Wolf You Feed)
Өз ыңғайлы аймағыңызды (sweet spot) қалай табуға болады? Менің кеңесім — Боб Боуманның (Bob Bowman) оқу-жаттығу орталығы сияқты, әрі қиын, әрі қолдау көрсететін жағдайларды іздеу — төмендегі суреттегі жоғарғы оң жақ квадрант. Кез келген басқа комбинация оңтайлы емес.
Ең айқын нәрсе, мүлдем қарама-қайшы жағдай — төмен қиындық пен төмен қолдау — апатияны тудырады.
Сипаттама 1 (Description 1)
Қиындықсыз қолдау тоқмейілсуге (complacency) әкеледі. Бұл — әрбір балаға қатысқаны үшін трофей беру проблемасы. Бірақ тоқмейілсу — тек Американың (America) жасөспірімдер футбол алаңдарындағы мәселе емес, ол жұмыс орнында да бірдей кең тараған. Өзінің бестселлер «Радикалды шынайылық» (Radical Candor) кітабында жоғары қолдау мен жоғары қиындыққа ие кері байланысты жақтаған Google атқарушы директоры Ким Скотт (Kim Scott) «жақсы болуға деген адам инстинктін» айыптайды. Қызметкерлерге үйренуге және өсуге көмектесу мүмкіндігін жіберіп алатын менеджерлер көбінесе бір тұзаққа түседі: олар күту мен шындық арасындағы алшақтық туралы адал сөйлесуден қашады, оны жабу жолдарын анықтау мүмкіндігін жіберіп алады.
Сонымен соңында, қолдаусыз қиындық эмоционалды түгесілуге / күйіп кетуге (burnout) әкеледі. Терминді енгізген психолог Кристина Маслач (Christina Maslach) «күйіп кетуді» шаршау, оқшаулану және дәрменсіздік жиынтығы ретінде анықтады. Оның негізгі себептерін өмір бойы зерттегеннен кейін, ол күйіп кетуді дерлік әрдайым қызметкерге не қажет екендігі мен оның жағдайы не беретіндігі арасындағы сәйкессіздіктен табуға болады дейді — бұл тек жұмыс жүктемесі тұрғысынан емес, сонымен бірге автономия, әріптестік, миссия мен сенім тұрғысынан да. Дегенмен, ол: «жұмыс жағдайын түзетуден гөрі, адамдарды түзетуге деген бұрмалаушылық бар», — дейді.
Кез келгеніміздегі ең жақсы қасиеттерді шығарудың формуласы — қиындық плюс қолдау — әмбебап. Ол сіздің күтулеріңіздің төбесін көтереді және оларға қол жеткізе алуыңыз үшін еденін салады. Жақында Милтон Херши мектебінің (Milton Hershey School) бір топ студенті менің офисіме табандылық (grit) туралы сұрақтар қоюға келгендегі менің жолдауым осы болды. Шоколадшы Милтон С. Херши (Milton S. Hershey) мен оның әйелі Кэтрин (Catherine) негізін қалаған бұл ерекше интернат-мектеп кезінде жетім ұлдарға арналған пана болған, ал қазір аз қамтылған, әлеуметтік жағдайы төмен отбасылардан шыққан ұлдар мен қыздарды қабылдайды.
«Бірақ егер сіздің талапшыл әрі қолдау көрсететін ата-анаңыз болу бақыты бұйырмаса ше?» — деп сұрады бір қыз.
Мен оның көзіне қарап, оның қиыншылық (adversity) пен төзімділікті (resilience) менен де артық түсінетінін ұғындым. Содан кейін мен: «Ата-анаңды таңдай алмайтының шындық. Бірақ өзіңнің бар күш-жігеріңді салу мәдениеттің ажырамас бөлігі болып табылатын колледждерге құжат тапсыра аласың. Кампусқа (campus) келгенде, өзің шын мәнінде сүйсінетін әрі құрметтейтін курстастарыңмен уақыт өткізе аласың. Сондай-ақ, оқытушылардың қабылдау сағаттарына (office hours) бара аласың — маған сен, бұлай ететін санаулы студенттердің бірі боласың. Және де әр сабақта ең алдыңғы қатарда отыра аласың», — дедім.
Басқаша айтқанда, сізде жағдаяттық ықпал ету қабілеті (situational agency) бар. Сіз танитын адамдар мен баратын жерлеріңіз, белгілі бір дәрежеде, өзіңізге байланысты.
Тим (Tim) біздің жалғыз санамызда өмір сүретін көптеген «мендерді» — әртүрлі тұлғалық режимдерімізді (personality modes) байқаудың аса зор маңыздылығын түсіндіру үшін қолданғанды ұнататын бір ғибратты әфсана бар. Ол қарттың өзінің немересімен сөйлесуінен басталады.
«Менің ішімде айқас жүріп жатыр», — дейді қарт балаға.
«Бұл сұмдық айқас және ол екі қасқырдың арасында жүріп жатыр. Біреуі жауыз — ол ашу-заң, көреалмаушылық, қайғы, өкініш, ашкөздік, өркөкіректік, өзін-өзі аяу, күнәлану сезімі, реніш, өзін төмен санау сезімі, өтірік, жалған намыс, үстемдік және эго (ego).»
«Екіншісі қайырымды — ол қуаныш, бейбітшілік, махаббат, үміт, жан тыныштығы, кішіпейілділік, мейірімділік, ізгілік, эмпатия (empathy), жомарттық, шындық, аяушылық және сенім. Осы айқас сенің ішіңде де, кез келген басқа адамның ішінде де жүріп жатыр.»
Немересі бір минут ойланып, сосын: «Қай қасқыр жеңеді?» — деп сұрайды.
Ал атасы жай ғана: «Сен қайсысын тамақтандырсаң, сол жеңеді», — деп жауап береді.
4-ТАРАУ. Өзгеріске ұмтылу батылдығы (The Courage to Change)
Іс оңға баспай жатқанда, айналаға қарап «Медеу бермес жағдайыма не болды?» деп сұрағаннан қарағанда, айнаға қарап «Маған не болды?» деп сұрау әлдеқайда батыл қадам сияқты көрінуі мүмкін. Ойланып қарасаңыз, екі сұрақ та орынды. Бірақ көбіміз үшін кінәні жағдайға арта салу жауапкершіліктен қашу (cop-out) сияқты көрінеді.
Өмірінің басым бөлігінде Аарон Кэрролл (Aaron Carroll) дәл осылай сезінетін — одан да қатты тырысу жалғыз қадырлы әрі дұрыс жол деп есептеді.
Бірақ бірде, әйелімен және достарымен бірге демалыста жүргенде, Аарон бірнеше жаман жаңалық алды. Бұл үрей ұстамасын (panic attack) тудырып, салдарынан ол есінен танып, таудан төмен қарай құлап түсті.
Аарон аман қалғанымен, бұл оқиға оған сабақ, ескерту қоңырауы (wake-up call) болды: «Медеуім кетіп, жағдайымның дұрыс еместігі айдан анық еді».
Кәсіби тұрғыда Ааронның жағдайы әрдайым тамаша болатын. Ол ең үздік оқу орындарын бітіріп, әрқашан өз тобының үздігі болды. Жазатайым оқиға орын алған кезде ол сүйікті педиатр (pediatrician), беделді профессор және өнімді жазатын автор еді.
Ұзақ уақыт бойы бұл жетістіктерге қарамастан, Ааронның мазасыздық (anxiety) мен депрессиямен (depression) күресіп жүргенін тек жақын араласатын адамдары ғана білетін. Дәрігер ретінде ол рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектердің бір мүмкіндік екенін білді, бірақ олардың нақты әсер ету механизмдері беймәлім еді. «Сондай-ақ мен, егер жеткілікті түрде мықты болсам, маған дәрі-дәрмектің қажеті жоқ деп сендім».
Өлім аузынан қалу оның көзін ашты. Ол антидепрессанттарды (antidepressants) ішіп көруге шешім қабылдады. Оның айналасындағылардың барлығы дерлік айырмашылықты байқады. «Мен оптимистік көңіл-күйде болдым, ашығырақ әрі бауыр малынып жүрдім», — дейді ол. Сондай-ақ: «Мен неліктен бұл дәріні қабылдаудан ұзақ уақыт бойы қашқақтағанымды қайта қарастыруға мәжбүр болдым». Соңында ол өз эмоцияларын басқару үшін дәрі-дәрмекті қолдану идеясы «жеңілісті мойындау сияқты сезілді» деген қорытындыға келді. «Жағдайыма қатты көмектескен дәріні... таяныш (crutch) немесе оңай жол (shortcut) сияқты көретінмін».
Таяуда Аарон өзінің тұлғалық болмысына қауіп төндіретін тағы бір екіұдай таңдауға (dilemma) тап болды. Ол жаңадан пайда болған ГПП-1 дәрілерінің (GLP-1 drugs / glucagon-like peptide-1 — глюкагон тәрізді пептид-1) біріне рецепт алуы керек пе? Әрқашан диета ұстайтын, кез келген ауа райында күнделікті қадам санын қалтқысыз орындайтын Аарон соған қарамастан ересек өмірінің басым бөлігінде артық салмақтан арыла алмады және дене салмағының индексіне (body mass index, BMI) сәйкес ресми түрде семіздік (obesity) шегінен өтіп кеткен еді.
Ааронның әкесі де семіздікпен ауырған. «Дәрігер болған әкеме салмақ тастауын өтініп жалындым», — деп еске алады Аарон. «Бұл оның қолынан еш келмеді. Ой түкпірімде, басқалар сияқты, мен де оны бұл сәтсіздігі үшін айыптап, бұны жігердің жоқтығы (lack of resolve) деп есептедім».
«Мен өзімді де кінәладым», — дейді ол. «Өзімді сорлы, сәтсіз сезіндім, бұл өзімді жек көруге және ашу-заңға әкелді».
Аарон кез келген дәрі-дәрмектің тәуекелдері мен жанама әсерлері (side effects) бар екенін жақсы білетін. Мысалы, ГПП-1 дәрілері кейбір пациенттерде қатты жүрек айнуын тудырады. Сонымен қатар, ГПП-1 препараты салмақ тастау үшін жақында ғана тағайындала бастағандықтан, олардың ұзақ мерзімді әсері қандай болатынын нақты білу мүмкін емес еді.
Бірақ бұл себептердің ешқайсысы Ааронның өзі емдейтін дәрігерден рецепт сұрауға іркілуінің негізгі себебі емес еді. Антидепрессанттарды қолданғандағыдай, салмақ тастау үшін дәрі-дәрмек пайдалану да қулық жасау, қулықпен жеңіл жолды таңдау (cheating) сияқты сезілді.
Тағы да өмір қажетті дабыл қоңырауын соқты: жақын досы інісінен жүрек ауруы салдарынан айырылып қалды. Бұл қайғылы жаңалық Ааронды апта сайынғы ГПП-1 инъекцияларын жасап көруге көндірді.
«Салмақты басқаруда қиындығы жоқ адамдарға ГПП-1 препаратын қабылдау кезіндегі өмірдің қандай болатынын түсіндіру қиын», — дейді ол. «Мен ылғи ашығып жүрмеймін. Тамақ туралы тоқтаусыз ойлай бермеймін. Шіркін-ай, жегім келген, бірақ жей алмайтын тағамдар туралы сандырақтамаймын».
Дәріні қабылдаған алғашқы бес аптада Аарон он бес фунт (шамамен 6.8 кг) салмақ тастады және қазіргі салмағымен енді ол семіздікке шалдыққандар қатарында емес. «Әрі мен бұны өте оңай жасадым».
Көңіл-күйі мен салмағын бақылау үшін дәрі-дәрмектерді қабылдау оның өмірін түбегейлі өзгертті (transformative). Аарон соңында өзінің ментальды әрі физикалық денсаулығын толық бақылауға алды. Ол өзінің көптеген пациенттеріне кеңес берген нәрсені нақты орындады және Нью-Йорк Таймс (New York Times) басылымында осыны растайтын авторлық баған (op-ed / opinion editorial) жариялады.
Сонда да, оған қулық жасап жүргендей сезімнен арылу қиын болды. «Қайсыбір деңгейде», — деп мойындайды ол, — «мен әлі де ұят сезімін бастан кешемін».
Ұяттан арғы сезімдер (Beyond Shame)
Біз өзгерткіміз келетін кез келген басқа мінез-құлық сияқты, шамадан тыс тамақтануды да «Үш қорапша» (Three Boxes model) моделін қолдана отырып, кері инжиниринг арқылы (reverse-engineered) талдауға болады.
Бастапқыдан бастар болсақ, тиісті мөлшерден артық тамақтану — бұл тамақ туралы (2-қорапша) ойлардың салдары болып табылатын (3-қорапша) реакциясы. Бұл ойлар, өз кезегінде, проблемалы (1-қорапша) жағдайдың салдарынан туындайды: бұл қазір көбіміз өмір сүріп жатқан семіздік тудыратын орта (obesogenic environment).
Артық тамақтану проблемасымен күресудің ең кең таралған жолы — ерік-жігерді (willpower) пайдалану. Печенье туралы оқиғаның басындағы Бақа мен Құрбақа сияқты, біз де тойғанымызды біле тура, жеуді тоқтату үшін тек қаттырақ тырысуға ұмтыламыз.
Бір қадам бұрын, сіз, айталық, бүгін дұрыс тамақтансаңыз, болашақта ұзағырақ өмір сүретініңізді еске салу арқылы (2-қорапша) ойларыңызды өзгерте аласыз. Немесе ойыңызды тамақтан мүлдем басқа жаққа бұра аласыз — ғажайып ауа райын байқау немесе бүгінгі іс-жоспарыңыз туралы ойлау. Басқаша ойлаңыз.
Және соңында — немесе, мүмкін, ең алдымен деп айтуым керек шығар — сіз өз жағдайыңызды өзгерту арқылы 1-қорапшаны өзгерте аласыз.
Мен үшін жағдайға шамалы түзетулер енгізу нәтиже береді. Тоңазытқышты салат жапырақтарымен толтыру, қойманы картоп чипсыларынан тазарту және дұрыс тамақтанатын әріптестермен бірге түскі ас ішу жеткілікті. Өкінішке орай, тамақтану туралы мазасыз ойлар билеген адамдар үшін бұл 1-қорапшадағы өзгерістер жеткіліксіз. Бүгінде орташа статистикалық американдықтың диетасындағы калориялардың жартысынан астамы қант, май, тұз және дәмдеуіштерге өте бай, сондай-ақ соншалықты жылдам қорытылатын ультра-өңделген тағамдардан (ultraprocessed foods) келеді, бұл никотинге ұқсас дофамин реакциясын (dopamine response) тудырады. Бірақ сигареттерден айырмашылығы, ультра-өңделген тағамдар барлық жерде бар. Бейсбол ойынында, сауда орталығында, әуежайда немесе балалардың туған күн кешінде дұрыс тамақтанып көргіңізші. Бұл мүмкін емес дерлік.
Дәрі-дәрмек артық тамақтанудың жағдайлық шешімі сияқты көрінбеуі мүмкін, бірақ мен бұл солай деп сенемін. Рецепт бойынша берілетін дәрі — бұл сіздің ойларыңыз бен әрекеттеріңізге жағдайдың ықпалын азайту үшін саналы түрде енгізетін нәрсеңіз. Аарон сияқты, көптеген пациенттер апта сайын ГПП-1 инъекциясын алу арқылы 1-қорапшаны өзгерткенде, 2-қорапшада дереу өзгерісті сезінгендерін айтады. Бәлкім, ГПП-1 дәрілері миға тоқтық сигналын беретін табиғи гормонға еліктейтіндіктен (simulate), олардың тамақ туралы тоқтаусыз ойлары жоғалған болар. Олардың орнына не келді? Миллиондаған басқа нәрселер. Өмірде тамақтан өзге өздері үшін маңызды болғанның барлығы дерлік.
Аарон Кэрролл айқын қайсарлығына қарамастан, салауатты салмақты сақтауға қиналған жалғыз ұмтылысшыл адам емес. Опра Уинфри (Oprah Winfrey) де дәл солай. Өзінің 2024 жылғы прайм-таймдағы «Ұят, кінә және салмақ тастау революциясы» (Shame, Blame, and the Weight Loss Revolution) арнайы телебағдарламасында Опра: «Мен бүкіл ересек өмірімде тамаққа тәуелді (food addict) болдым», — деді.
Аарон сияқты, әлемдегі ең танымал «йо-йо» диетасын ұстанушы (yo-yo dieter) да бастапқыда ГПП-1 дәрісін қабылдауға құлықсыз болды: «Мен мұны өзім жасауым керек деп сезінбеймін, өйткені егер дәрі қабылдасам, бұл оңай жол болады», — деді ол. «Менің ішкі болмысымның бір бөлігі... мұны қиын жолмен жасауым керек деп есептейді. Мен тауларға өрмелеуімді жалғастыруым керек. Мен зардап шегуді жалғастыруым керек. Мен мұны істеуім керек, өйткені әйтпесе мен қулық жасағандай боламын...» Бірақ ол ақырында дәрі-дәрмекті қолданып көргенде, 2-қорапшадағы ойларға әсері бірден әрі таңғаларлық болды: «Бұл тамақ шуын (food noise) басады. Мен келесі асым не болатыны туралы үнемі ойламаймын». Содан кейін, өз кезегінде, 3-қорапшаға да әсер етті: «[Қазір] мен тоқаштың (bagel) жартысын жеп, өзімді жақсы сезіне аламын... Маған жай ғана тоқаштың аз бөлігі керек».
Денесінің түрленуінен кем түспейтін ғажайып нәрсе — оның өзін-өзі қабылдауының өзгеруі болды: «Мен осы жылдар бойы артық салмағым үшін өзімді кінәлап келгенімді түсіндім, ал менде ешқандай ерік-жігер бақылай алмайтын бейімділік (predisposition) бар екен». Арнайы шығарылымның соңында Опра көрермендеріне тікелей қарап: «Сөгуді де, кінәлауды да тоқтатайық», — дейді. «Сөгу мен кінәлауды тоқтатыңыздар. Бұған орын жоқ».
Ерік-жігерге табыну (Worshipping Willpower)
Неліктен біз қиын жағдайда жағдайымызды өзгертуден қарағанда, өзімізді қинап көбірек күш салуды ерлікке балаймыз? Неліктен салауатты өмір салтын ұстануға тырысатын америкалық ересектер «досымнан немесе отбасы мүшемнен қолдау сұрағаннан» өрі, «өзімді мәжбүрлеймін» деп айту ықтималдығы бес есе жоғары? Және неліктен, мен жасөспірімдерден мақсаттарына жету үшін басқаларға қандай кеңес беретіндерін сұрағанымда, олар сансыз қисынды идеяларды ойлап табады — «Телефоныңды қолдана алмау үшін анаңа беріп қой», «Жаман әсер ететін балалардың жанында жүрме», «Өзің сенетін адамнан көмек сұра» — бірақ сонда да, өзіңе не айтасың деп сұрағанда, олардың өз-өзін көндіруі неге қоқан-лоқы көрсетуге (буллингке) ұқсап кетеді? «Жас бала сияқты болма. Қыңқылдағанды қой. Тек шыдап, ары қарай жүре бер».
Аарон Кэрролл (Aaron Carroll) өзінің көңіл-күйі мен салмағын бақылау үшін дәрі-дәрмек қабылдайтынын ашық айтқан кезеңде, менің әріптестерім «Жақсы адамдарға дәрі-дәрмек керек емес: Адамгершілік сипат туралы сенімдер медициналық шешім қабылдауға қалай әсер етеді» («‘Good People Don’t Need Medication’: How Moral Character Beliefs Affect Medical Decision Making») деп аталатын мақала жариялады. Осы зерттеуді жүргізген психологтар рецепт бойынша берілетін дәріні қабылдау арқылы немесе, балама түрде, мінез-құлықты өзгерту арқылы шешуге болатын жарты дюжина медициналық жағдайды — соның ішінде депрессияны (depression) және артық салмақтың асқынуларын, мысалы, қант диабетін (diabetes) анықтады. Мұқият бақыланған бірқатар зерттеулерде олар жалпы алғанда дәрі-дәрмектерді қабылдау төменгі деңгейдегі таңдау ретінде бағаланатынын тапты, өйткені бұл ең алдымен ерік-жігер күшінің (willpower) жоқтығын білдіреді, ал бұл өз кезегінде нашар мінездің көрсеткіші саналған.
Басқа бір зерттеу ерік-жігер күшіне сүйенудің орнына өз жағдайын өзгертетін адамдардың адамгершілік тұтастығына күмән келтіретінімізді көрсетті. Мысалы, егер біреудің көңілді бөлетін веб-сайттарды бұғаттау үшін қолданбаға (app) сенетінін немесе жаттығу мақсаттарын орындау үшін жауапкершілікті ұстап тұратын досына сүйенетінін білсек, біз ол адамды автоматты түрде азырақ сенімді деп есептеуге бейім боламыз.
Өзімізді жақсарту үшін жағдайымызды жақсартқанымыз үшін басқа адамдардың бізді қалай бағалайтынын ескерсек, мұндай әрекеттің ұят болып көрінуі таңғаларлық емес. Бір зерттеуде жасөспірімдер мен жастардан сандық азғырулармен қалай күресетіні туралы сұхбат алынды. Көбі өз бетінше жұмысын аяқтау үшін ноутбуктерін жабуды, көңіл бөлетін қолданбаларға браузер арқылы кіруді өшіруді немесе өз жағдайларын басқаша түрде өзгертуді үйренген. Зерттеушілер: «Өзіңді басқару үшін сыртқы нәрсені пайдалану қандай сезім екен?» деп сұрады. «Бұл өте оңай болды», - деп жауап берді қатысушылардың бірі. «Мен: «Ой, мен [Facebook-ті пайдалана алмаймын]. Олай болса, назар аударуым керек!» сияқты болдым». Бірақ, деп қосты ол, мұндай стратегиялардың қажет болғаны «ұят» екенін айтты.
Менің әріптестерім және мен жақында әлеуметтік желілерде аз уақыт өткізуге тырысатын ересектер арасында сауалнама жүргіздік. Үлкен алшақтықпен олар жағдайды өзгерту өңдей қойылмаған ерік-жігер күшіне сүйенгеннен артық екенін айтты, бірақ олардан шын мәнінде не істейтіндерін сұрағанда, үлгі керісінше болды: ерік-жігер күшін пайдалану жиі кездеседі, ал жағдайды өзгерту сирек. Кейін біз қатысушылардан өз жағдайын өзгерту әлдеқайда тиімді стратегия екенін біле тұра, неге тек көбірек тырысуға өздерін көндіруге тырысатындарын сұрадық. Ұсынылған ең жиі кездесетін түсініктемелердің бірі: Өйткені мен тек ерік-жігер күшімді пайдалану арқылы мақсаттарға жете алатын адам түрі болғым келеді.
Бұл зерттеулерді біріктіре келе, көбіміз ерік-жігер күшін өзін-өзі басқарумен (self-control) және мінезбен теңестіретінімізді көрсетеді. Біз қателесіп, сыртқы қолдау болмаған кездегі күш-жігерді идеалдандырамыз.
Ал сіз ше? Мақсаттарға жетуге арналған Бірінші қорап пен Үшінші қорап (Box One versus Box Three) тәсілдеріне қалай қарайсыз? Мұны білу үшін Стратегиялық сенімдер шкаласын (Strategy Beliefs Scale) өтіңіз:
- Егер адам мақсаттарына жету үшін стратегияларды қолдануы керек болса, онда оның өзін-өзі басқаруы жеткіліксіз. - Егер біреу өз мақсаттарын орындау үшін өзін алдауы керек болса, бұл оның өзін-өзі басқаруының жоқтығын білдіреді. - Өзіне жеңілдету үшін азғырулардан аулақ болатын адам — ерік-жігері әлсіз.
Бұл тұжырымдармен неғұрлым көбірек келіссеңіз, соғұрлым ерік-жігер күшін өзін-өзі басқарумен шатастырасыз — бұл қателік жағдайдың күшін де, жеке адамның жағдайды өзіне тиімді етіп өзгерту күшін де елеусіз қалдырады.
Ерік-жігер күшін тұғырға қою жаңалық емес.
Ежелгі грек философы Платон (Plato) біздің нәпсімізді бақылауды асау әрі мінезі жаман аттың тізгінін тартумен салыстырған — бұл қажеттілік бойынша «қиын әрі жағымсыз тапсырма».
1859 жылы Сэмюэл Смайлс (Samuel Smiles) есімді шотландиялық журналист «Өзіңе өзің көмектес» («Self-Help») атты өте танымал кітабын басып шығарды, ол дәл осындай атаумен тұтас әдеби жанрдың дүниеге келуіне себепші болды. «Сырттан келетін көмек көбінесе әлсіретуші әсер береді», - деп мәлімдеді Смайлс. «Ал іштен келетін көмек әрдайым қуаттандырады».
1910 жылы ақын Редьярд Киплинг (Rudyard Kipling) Англиядағы ең танымал өлең болып үнемі дауыс берілетін «Егер...» («If—») өлеңін жариялады. Төрт жасар ұлына арналған «Егер...» Киплингтің еркек болу сыны туралы әкелік кеңесін қамтиды, оның ішінде мына төрт сәулетті жол бар:
Егер жүрегіңді, жүйкеңді, сіңіріңді көндіре алсаң Олар таусылғаннан кейін де саған қызмет етуге, Ішіңде ештеңе қалмағанда, тек оларға: «Шыда!» дейтін Ерік-жігерден басқа ештеңе болмаса да шыдасаң
1976 жылы «Рокки» («Rocky») фильмі жарық көрді. Фильмнің басым бөлігі фаворит емес боксшының тек табандылықтан ғана емес, сонымен бірге өзіне шексіз адал сүйіктісі мен бапкерінің қолдауынан күш алғаны туралы болса да, оның басты әні ерік-жігер күшіне арналған нағыз ода болып табылады:
Қазір бар күшті салудамын Қазір бұл өте қиын Қазір бар күшті салудамын
1988 жылы Найк (Nike) бас әріптермен жазылған үш сөзден тұратын ЖӘНЕ ТЕК ЖАСА (JUST DO IT) ұраны бар кроссовкаларды сата бастады.
Ал өткенде мен лайлы өзен арқылы батыл жүзіп бара жатқан теңіз жаяу әскерін бейнелейтін билбордтың жанынан өттім, онда бас әріптермен мынадай жазу бар: ШАЙҚАСТАР ІШКІ ДҮНИЕДЕ ЖЕҢІСКЕ ЖЕТЕДІ (BATTLES ARE WON WITHIN).
Өмірде тек көбірек тырысуға өзімізді көндіруден басқа ештеңе істей алмайтын кездеріміз болатынымен келіспейтін жерім жоқ. Мені мазалайтыны — біз өзіміздің жағдайымыздан күш іздеуді өте сирек жасаймыз.
Мінез-құлық ортасы (Behavior Setting)
Роджер Баркер (Roger Barker) — сіз ешқашан естімеген ең танымал психолог. Баркердің жетістіктерін мәңгілікке қалдыратын мүсіндер жоқ; ешқандай заманауи оқулықта оның есімі енгізілмеген.
Бірақ оның оқиғасын айтып беруге тұрарлық.
Роджер Баркер психология бойынша PhD докторы дәрежесін Стэнфорд университетінде (Stanford University) алды, онда ол Луиза Доус Шедд (Louise Dawes Shedd) есімді болашақ биологпен кездесті. Олардың кездесіп жүрген кезеңінде Баркер өзінің болашақ жарымен бірге Монтерей шығанағындағы (Monterey Bay) теңіз далалық станциясына ғылыми экспедицияларға ілесіп барды. Толысу бассейндерінің шетінде отырып, Луиза шаяндар мен үлулардың минут сайынғы мінез-құлқын жүйелі түрде каталогқа енгізді, ал Баркер екі нысанға — мақұлықтардың өзіне және Луизаның оларды бақылаудағы сабырлы, жүйелі тәсіліне баурап алынды.
Жылдар өте келе Баркерде психологтар адамдарды биологтар табиғаттағы жануарларды зерттегендей зерттей алады деген ой туды. Шын мәнінде, адамдарды стерильді флуоресцентті жарықтандырылған зертханаларда емес, олардың табиғи мекендеу ортасында тамақтанып, сөйлесіп, жұмыс істеп және ойнап жатқанда минут сайын мұқият бақылау жасаған дұрысырақ емес пе?
1947 жылы Баркер адам мінез-құлқын зерттеуге арналған далалық станция құрды. Орталық-Батыс психологиялық далалық станциясы (Midwest Psychological Field Station) Оскалуса, Канзаста (Oskaloosa, Kansas) — тек 725 тұрғыны бар бір шаршы мильдік қалашықта орналасқан. Келесі жиырма бес жыл бойы Роджер мен Луиза сонда үйлерін тигізді. Станцияда бірге олар планшеттермен, секундомерлермен және шексіз болып көрінетін сабырлылықпен жабдықталған аспиранттар мен зерттеуші қызметкерлердің шағын әскерін басқарды.
Бастапқыда станция Баркер жекелеген балалардың Күндізгі зерттеулері (Day Studies) деп атаған өнімді шығарды. Оның басшылығымен зерттеушілер баланы оянғаннан ұйықтағанға дейін соңынан еріп, жарты сағаттық эстафеталық ауысымдарда минут сайын мінез-құлқын құжаттайтын. Көп ұзамай «баланың өзін қалай ұстайтыны оның не істегісі келетінімен ғана емес, қайда екендігімен де анықталатыны белгілі болды. ... Орындар адамдарға «әсер ететіні» айқын болды. Олар белгілі бір мінез-құлықты талап етеді.
«Екінші сынып оқушылары», мысалы, «мектеп сыныбынан мектептің ойын алаңына өтетін сызықты кесіп өткенде, таңғаларлық жылдамдықпен әрі бірауыздан жазуды, оқуды, емлені, отыруды, сыбырлауды және т.б. тоқтатады».
Уақыт өте келе Баркер кез келген жастағы адамдар өздері орналасқан нақты жағдайға рефлекторлық түрде бейімделетінін көрді.
Дәріханада: Сырт! Адамдар өздерін дәріханадағыдай ұстайды.
Сот ғимаратында: Сырт! Адамдар өздерін сот ғимаратындағыдай ұстайды.
Шіркеудегі ұжымдық түскі аста: Сырт! Адамдар өздерін шіркеудегі ұжымдық түскі астағыдай ұстайды.
Бізді белгілі бір жолмен ойлауға, сезінуге және әрекет етуге ынталандыратын орындар қуатты, бірақ көрінбейтін тәсілдермен Баркер мінез-құлық ортасы (behavior settings) деп атаған ұғымға айналды.
Егер біз мінез-құлықты түсінгіміз келсе, — деп түйіндеді Роджер Баркер (Roger Barker), — назарымызды адамға емес, орынға аударуымыз керек. Егер біз мінез-құлық ортасының (behavior setting) сценарийіне бағынбасақ, — деді ол, — бұл орта бізді бағынуға мәжбүрлейді. Әлеуметтік нормалар мен кейде физикалық кедергілер арқылы біз орта талап ететіндей әрекет етуге шектелеміз. Егер бұл тәртіпке бағынбасаңыз, Баркер ескерткендей, орта сізге вето қояды. Ол сізді сөзбе-сөз қуып шығады.
Мысалы, сіз азық-түлік дүкенінде дөңгеленіп аударылып жүре алмайсыз. Егер олай етуге тырыссаңыз, басқа тұтынушылар сізге ұрсып, ренішін білдіреді. Басшылық күзет шақырады. Тіпті осының бәрінен бұрын, сіз сөрелер мен арбаларға соғылатыныңызды байқайсыз. Азық-түлік дүкендерінде, деді Баркер, кез келген жеке адамның жеке мотивациясынан да қуатты әлеуметтік және физикалық ерекшеліктер бар.
Тағы бір мысал: менің жергілікті жаңалықтар арналым бірде Чипотледе (Chipotle) буритоға тапсырыс беріп жатқан жасөспірім баланың бейнебақылау камерасындағы таспасын көрсетті. Бұл көріністе ерекше ештеңе жоқ еді. Тамағын күтіп, прилавканың жанында тұрған жай ғана жасөспірім. Бірақ бірнеше минут бұрын дәл осы бала тағы да видеоға түсіп қалған ауыр қылмыс жасаған болатын. Тыныш жанама көшеде ол және оның үш досы бейтаныс адамды тонап, жәбірленушіні аяусыз соққыға жығып, содан кейін оның әмияны мен банктік карталарын алып қашып кеткен, ал жасөспірім кейін сол карталармен өзінің буритосын төлеген. Ашығын айтқанда, мен бұл қылмыстың сұмдығы мен одан кейінгі Чипотледегі тыныш мінез-құлық арасындағы алшақтыққа таңғалдым. Ал Роджер Баркер таңғалмас еді. Чипотледе: Сырт етті! Адамдар Чипотле стилінде әрекет етеді.
Біршама уақыт бойы әлемнің түкпір-түкпірінен келген мәртебелі қонақтар, ғалымдар, студенттер мен меценаттар Орта Батыс психологиялық далалық станциясының (Midwest Psychological Field Station) жұмысын көру үшін Оскалусаға (Oskaloosa) сапар шекті. Олар Баркердің соңынан ескі банк ғимаратының екінші қабатына көтеріліп, оның мыңдаған беттік далалық жазбалары толықтырылып отырған өртке төзімді, торнадодан қорғалған сейфке кіретін. Жағдаяттың бұл жаңа ғылымы — кейіннен орта психологиясы (environmental psychology) деп танылған сала — өте қызықты болды.
Сол кездегі белгілі бір экономист «Баркердің мінез-құлық ортасы концепциясы әлеуметтік ғылымдарда биологиядағы клетка концепциясы сияқты маңызды рөл атқаруы мүмкін» деп болжаған еді. Өкінішке орай, ол экономист қателесті. Жағдайдың адамға үстемдігі, сырттай қарағанда, үміт ұялататын тақырып болмаған сияқты. Баркер мұны ешқашан ашып айтпаса да, оның зерттеулері адамның субъектілік қабілеті (human agency) туралы идеяның өзіне күмән келтіретіндей көрінді. Өйткені жағдаят бізді бақылайтын болса, біз тағдырымыз өз қолымызда деп қалай айта аламыз?
Уақыт өте келе станцияға келушілер азайды, ал аспиранттар өтініш беруді тоқтатты. 1972 жылы қаржыландыру толығымен тоқтаған кезде, Баркер Орта Батыс психологиялық далалық станциясын мүлде жауып тастады. Баркер үшін басты сахнада болған жағдаят қайтадан көлеңкеге ысырылды, ал негізгі психологтардың назары олардың басының сыртқы жағына емес, ішкі жағына және онда не болып жатқанына қайта бұрылды.
Роджер Баркерді еске алу
2015 жылдың 15 қыркүйегінде — Роджер Баркер Орта Батыс далалық станциясын жапқаннан кейін төрт онжылдықтан астам уақыт өткен соң — Лондон гигиена және тропикалық медицина мектебінің (London School of Hygiene & Tropical Medicine) қоғамдық денсаулық сақтау жөніндегі сарапшысы Вэл Кёртис (Val Curtis) қараңғыланған аудиторияға қарап, тыңдаушылардан сұрады: «Сіз өз мінез-құлқыңызды бақылайсыз ба? Егер солай деп ойласаңыз, қолыңызды көтеріңіз».
Отырғандардың көпшілігі сенімді түрде қолдарын көтерді. «Ал, мен мінез-құлық жөніндегі ғалыммын», — деп жалғастырды ол. — «Және мен өз мінез-құлқымызды өзіміз бақыламаймыз деп ойлаймын. Көзге көрінбейтін күштер не істейтінімізді бақылап отыр деп есептеймін».
Кёртис кідіріс жасап, кейін кез келген еріктінің «орындыққа ыршып шығып, мен үшін ән айтып беруін» сұрады.
«Бұл қиын шаруа емес», — деп атап өтті ол.
«Кәнекей», — деп өтінді ол тағы бір кідірістен кейін. — «Бұл шынымен де оңай».
Тағы да күту.
«Ешкім жоқ па?... Жақсы, оқасы жоқ.... Неліктен сіздер ыңғайсыздана күліп, қысылдыңыздар? Неге адамдар менімен жүздесуден қашқақтады? Неліктен: “О, құдайым, ол мені меңзеп тұр ма? Ол шынымен менің оны жасағанымды қалай ма?” деп ойлай бастадыңыздар? Міне, бұл біздің қолымыздан келмейді, өйткені біз мінез-құлық ортасындамыз.
«Бұл — ТЕД тоқ (TED Talk)», — деп жалғастырды Кёртис. — «ТЕД тоқ — бұл мінез-құлық ортасының белгілі бір түрі.... Біз мінез-құлық ортасы бізге не айтса, соны істеуіміз керек».
Оның төбесіндегі экранда Роджер Баркердің үлкен фотосуреті пайда болған кезде ол бұл «ұмытылған идея» екенін және оны «қайта жаңғырту өте маңызды» екенін айтты.
Өмір бойғы далалық тәжірибе Кёртиске мінез-құлықтың сәтті өзгеруі, ол бірде айтқандай, шынжырлы реакция екенін үйретті: «Мінез-құлықты өзгерту үшін, ең алдымен, ойлауды өзгертуіміз керек. Ал ойлауды өзгерту үшін біз қоршаған ортаны өзгертуіміз керек.
«Мінез-құлықты заттар, орындар және адамдар ұстап тұрады», — деп түсіндірді ол.
Сөзінің бір сәтінде Кёртис бұл тақырып үшін лайықты шабармандардың бірі екенін мойындады. «Мен қартайған хиппимін, білесіз бе? Мені өз бетімше шешпейтін жолдармен әрекет етуге мәжбүрлейтін көрінбейтін күштер бар деген идеяны жек көреді деп ойлайтын шығарсыз».
«Бірақ шын мәнінде, мен орталардың үлкен жанкүйерімін».
Кёртис өзінің магистранттарының бірі Ом Прасад Гаутам (Om Prasad Gautam) Непалда (Nepal) жүзеге асырған араласу жобасын сипаттады. Ынталандырылатын мінез-құлықтар тамақтанар алдында қолды жуу, пайдалану арасында ыдыс-аяқты тазалау және тамақ гигиенасының басқа да ережелерін енгізу болды.
Гаутам мен жергілікті әйелдер асүйді қайта жасақтау кештерін ұйымдастыру үшін бірлесе жұмыс істеді. Көршілер бір әйелдің үйіне жиналып, тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі жөніндегі бес мінез-құлық ережесін сақтауға бірге дауыстап ант беретін. Үй иесі әдетте тамақ дайындайтын және ұсынатын орынды бәрі жабылып қайта сырлап, безендіретін.
Экранда Кёртис үй асүйінің қайта жасақталған фотосуретін жарқ еткізді. Бір бұрышы қабырғадағы сызықпен, ашық көк түске боялған арқалық пен бағанмен және жалаушалар тізбегімен лашықтың қалған бөлігінен бөлінген еді. Бұл белгілер бұл аймақтың жануарларды бағуға немесе ұйықтауға арналмағанын еске түсіруді жеңілдетті.
Ал нәтижелері қандай? Тамақ гигиенасының барлық бес мақсатты мінез-құлық ережелерін сақтайтын аналардың пайызы бастапқы деңгейдегі бары-жоғы 1 пайыздан асүйді қайта жасақтағаннан кейін 43 пайызға дейін өсті.
«Ал сіз ше?» — деп сұрады Кёртис аудиториядан. — «Сізде өзгерткіңіз келетін мінез-құлық бар ма? Бәлкім... сәл көбірек дене жаттығуларымен айналысқыңыз келе ме? Меніңше, бәріміз де соны қалаймыз. Сондықтан мінез-құлық ортасынан мынадай әдіс: таңертең “О, құдайым, мен шынымен жүгіруге шығуым керек” деп ойлап уақыт өткізбеңіз». Оның орнына: «Жүгіру аяқ киіміңізді киіңіз. Олимпикаңызды киіңіз. Содан кейін не болатынын күтіп, бақылаңыз».
Бақылауға болатын нәрселерді бақылау
Зейнетке шыққаннан кейін және әлем оның есімін ұмытқаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Роджер Баркер өзінің өмірлік еңбегі оған не үйреткенін былай деп түйіндеді: «Адамдар мінез-құлық ортасын түсініп, оларды құру мен басқаруды үйренгенде, олар өздеріне соншалықты мәжбүрлеу ықпалы бар қоршаған ортаны басқару арқылы өз күш-қуатын едәуір арттырады».
Әйтсе де, азғантай адам ғана заттарға осылай қарайды. Баркердің өлімінен екі ай бұрын оның студенттерінің бірі өзі «қоршаған орта арқылы қадір-қасиетке жету» (dignity through environmentalism) деп атаған нәрсені бағалау қаншалықты қиын екенін ой сүзгісінен өткізді. Оның орнына біз «адам баласының қадір-қасиетіне лайықты құрмет көрсетудің жалғыз жолы» біздің «ең бейімделгіш және жағымды таңдауларымыз бен мінез-құлқымыз іштей пайда болады...» деп сену болып табылады деп есептейміз.
Өзімізді өзгерту үшін жағдайымызды өзгерткенде, бұл неліктен алаяқтық сияқты көрінеді? Меніңше, мәселенің мәні мынада: біз «бақылауға болатын нәрселерді бақылау» дегеніміз өзіміздің (1-блок) жағдайымызды емес, (2-блок) ойларымыз бен (3-блок) реакцияларымызды өзгеруді білдіреді деп есептейміз.
Әрине, жағдайымыздың біз бақылай алмайтын аспектілері әрдайым бар екені шындық. Бұл бізге өгертуге күшіміз жетпейтін шындықты қабылдауды еске салатын Сабырлық дұғасының (Serenity Prayer) танымалдығын түсіндіруі мүмкін:
Тәңірім, маған өгерте алмайтын нәрселерді қабылдауға сабырлық, Өзгерте алатын нәрселерді өзгертуге батылдық, Және олардың айырмашылығын білуге даналық бере көр.
Бірақ тоқтап, ойланып қарасаңыз, бақылауға болатын нәрселерді бақылау жағдаяттық субъектілікті (situational agency) де қамтиды. Өйткені, жағдаяттың сіз бақылай алмайтын аспектілерінен бөлек — мысалы, Америка қоғамында зиянды тағамның кең таралуы сияқты — сіз бақылай алатын аспектілері де бар — мысалы, асүй сөресінде қандай тіскебасарларды қалдыруды таңдауыңыз. Адам ретінде сіз кім екеніңіздің өзгерте алатын аспектілері болғанымен (мысалы, тамаққа деген көзқарасыңыз), өзгерте алмайтын аспектілері де бар (мысалы, артық тамақтануға деген генетикалық бейімділік).
Сипаттама 2
Роджер Баркер (Roger Barker) кезінде жағдаяттың (situation) құдіретін түсінуді көздің шелі ашылғандай сәтпен салыстырған еді. Мен де солай сезінемін. Міне, Сабырлық дұғасы (Serenity Prayer) қайтадан ұсынылып отыр, бұл жолы дұғаны толығырақ ететін түсініктемелермен берілген:
Құдайым, маған өзгере алмайтын нәрселерді қабылдауға тыныштық бер;
(Тек менің жағдаятымның ата-анам мен туған жерім сияқты өзгермейтін тұстары ғана емес, сонымен бірге гендерім мен өткенім сияқты кім екенімнің баянды сипаттары да)
Өзгерте алатын нәрселерді өзгертуге батылдық бер;
(Тек басымның ішіндегі менің ойлау жүйем (mindset) мен мақсаттарым сияқты нәрселер ғана емес, сонымен бірге жеке кеңістігіме кіргізетін нәрселерім мен араласатын ортам да)
Және осы екі айырмашылықты ажырата білетін даналық бер.
Өйткені бұл нәзік тұстар (nuances) бірдей мөлшерде кішіпейілділік пен үміт сыйлайды.
Өз жағдаятымызды өзгерту арқылы өзімізді де өзгерту – адал, үмітке толы, тіпті ерлікпен тең әрекет екенін мойындай аламыз ба? Біз күш-қайратқа табынғандай, стратегияға (strategy) да табынуды үйрене аламыз ба?
Кейбір дана жандар мұны әлдеқашан түсінген. Ағылшын тіліндегі «стратегия» сөзі әскери генерал деген мағынаны білдіретін грек сөзінен шыққан. Олай болса, жағдаяттық агенттіктің (situational agency) ең шешен жақтаушыларының бірі атақты қытай генералы әрі «Соғыс өнері» (The Art of War) кітабының авторы Сунь-Цзы (Sun Tzu) болғаны қандай орынды. Екі мың жылдан астам уақыт бұрын жазған Сунь-Цзы өз дәуірінің қарапайым соғыс жүргізу тәжірибесінен түбегейлі бас тартуды ұсынды. Және оның кез келген дерлік қағидасы жағдаяттық агенттікке арналған гимнге арқау бола алады:
Соғыс өнерінің шыңы — жауды шайқассыз бағындыру.
Жанама тактикалар, шебер қолданылса, Аспан мен Жер сияқты таусылмайды.
Ежелгі халық «шебер жауынгер» деп жай ғана жеңіске жетіп қоймай, оңай әрі асқан шеберлікпен жеңетін адамды айтқан.
Ал егер сіз жауынгер емес, махаббат адамы болсаңыз, міне, актриса әрі әнші Порция Нельсонның (Portia Nelson) өлеңі:
Бес қысқа бөлімдегі өмірбаян (Autobiography in Five Short Chapters)
I
Көшеде келе жатырмын. Тротуарда терең шұңқыр бар. Ішіне құлап түстім. Мен адастым… Мен дәрменсізбін. Бұл менің кінәм емес. Шығатын жол табу маған өте ұзақ уақытқа түсті.
II
Сол көшеде қайтадан келе жатырмын. Тротуарда терең шұңқыр бар. Көрмегендей боламын. Қайтадан ішіне құлап түстім. Тағы да сол жерде екеніме сенбеймін, бірақ бұл менің кінәм емес. Шығу үшін тағы да көп уақыт кетті.
III
Сол көшеде қайтадан келе жатырмын. Тротуарда терең шұңқыр бар. Тұрғанын көріп тұрмын. Тағы да құлаймын… бұл әдет болып кеткен. Көзім ашық. Қайда екенімді білемін. Бұл — менің кінәм. Дереу сыртқа шығамын.
IV
Сол көшеде қайтадан келе жатырмын. Тротуарда терең шұңқыр бар. Оны айналып өтемін.
V
Басқа көшемен жүріп келе жатырмын.
5-ТАРАУ. Некені сырттан ішке қарай сақтау (CHAPTER 5: Saving a Marriage from the Outside In)
Өткенде мен Джейсоннан (Jason) өзінің ең мақтан тұтатын жетістігі туралы сұрадым. Оның жауабы — және оны айтқандағы жылдамдығы мен сенімділігі — мені таңғалдырды: «Біздің некеміз».
Біз естеліктерге бой алдырып, ессіз ғашық болғанымызға қарамастан, қалайша ажырасып кете жаздағанымызды еске алғаннан кейін, мен оның сөзімен келісуге мәжбүр болдым. Некемізді сақтап қалу — бұл шынымен де Джейсон екеуміздің өміріміздегі ең қиын іс болды. Әрі біз бұны сырттан ішке қарай (from the outside in) жүзеге асырдық.
Міне, бұл — ертегідей махаббатымызды тас-талқан етер еді дегізген дағдарысқа дер кезінде төтеп беріп, жағдайымызды қалай түсінгеніміз туралы оқиға. Сондай-ақ, бұл — менің өмірімнің оқиғасы және бір қайсар (gritty) қыздың өмірде тек «көбірек тырысудың» (just trying harder) сені өте алысқа апаратынын, бірақ жеткілікті түрде алысқа апармайтынын қалай түсінгені туралы оқиға.
Егер менің өмірім пьеса (play) болса, ол үш пердеден (acts) тұрар еді:
- І ПЕРДЕ: Тек көбірек тырысу (Act I: Just Try Harder)
- ІІ ПЕРДЕ: Қажып біту (Act II: Burnout)
- ІІІ ПЕРДЕ: Мәңгілік бақытты өмірді қалыптастыру (Act III: Setting Up Happily Ever After)
І перде ең ұзаққа — қырық жылға созылды. Бұл — менің танымал болған, маған Макартур стипендиясын (MacArthur Fellowship) алып берген және ол туралы тұтас бір кітап жазған пердем.
ІІ перде ең қысқасы болды — қай жерде басталып, қай жерде аяқталғанына байланысты бар болғаны бір немесе екі жыл. Бұл — көз жасы мен күйзеліске, ұятқа толы, ауқымын мен ешқашан елестете де алмаған толыққанды дағдарыс пердесі және осы уақытқа дейін айтпаған оқиғам.
Ал ІІІ перде әлі жалғасуда — он бес жыл болды және әлі де есептелуде. Егер мен анам сияқты ұзақ өмір сүрсем, онда ІІІ перде соңында ең ұзағы болып шығады. Қалай болғанда да, бұл үшінші перде — ең данасы, мені ең қатты мақтан тұтқызатыны және қыздарымыз бәрінен де көбірек өнеге алады деп үміттенетін үлгім.
І перде: Тек көбірек тырысу (Act I: Just Try Harder)
Баяғыда, Нью-Джерси (New Jersey) штатының Черри-Хилл (Cherry Hill) деп аталатын, әлеуметтік жағдайы тез көтеріліп келе жатқан қала маңында мен әкесінің көңілінен шыққысы келетін кішкентай қыз едім. Мен анамның да махаббатын қаладым, бірақ оның махаббаты тегін берілетін және оны еңбекпен табудың қажеті жоқ еді. Балалары табысқа жеткенде жымиып, сәтсіздікке ұшырағанда қабағын шытатын әкем еді.
Жетістікті махаббатпен теңестіріп өскенде, сіз қолыңыздан келгеннің бәрін жасауға екі есе жанталасасыз. Мен тек дарынның арқасында табысқа жете алмайтынымды тез түсіндім. Бұл менің әкеме өте түсінікті еді, ол маған сұмдық дарын (genius) емес екенімді ашық айтатын. Әкемнің Бостондағы (Boston) дарынды бөлелеріміз туралы (олардың бәрі Гарвардқа (Harvard) түскенін ол маған еске салғанды жақсы көретін) айтып тауыса алмайтыны сондай, маған жеңілісімді мойындаудан басқа амал қалмағандай көрінетін.
Бірақ өзінің жеке үлгісімен әкем маған алға қарай жүрер жолды көрсетті.
Күн сайын таңертең, кейде тереземнің сырты әлі тас қараңғы болып тұрған тым ерте уақытта мен гараж есігінің ашылған баритон дауысты сұсты дыбысынан оянатын едім. Содан кейін, сәлден соң, есік жабылғанда дәл сондай қысқа серенада керісінше шырқалатын. Одан кейінгі тыныштықта мен әкемнің өзі отбасы сияқты жақсы көретін Дюпон (DuPont) компаниясына жұмысқа кеткенін білетінмін.
Күн сайын кешке әкем оралғанда, диванға отырып, қолын айқастырып, мен түсінуге жасым жетпейді деп есептейтін қандай да бір мәселені ойлап, маған көз алмай қарап отыратын. Демалыс күндері, жазғы демалыста және көбіне түн ортасында ұйықтай алмағанда ол дәл осы қалыпқа түсетін — кейде қолын айқастырған күйі жазып, ауада оң жұдырығын ашып-жауып, қолы жетпей тұрған шешімді ұстап алғысы келгендей әрекет жасайтын.
Ол дарындылық туралы уағыз айтқан болуы мүмкін, бірақ менің әкем көбірек тырысудың тирі дәлелі еді. Ол дем алып тұрғанда жұмыс істеп жататын — тек зертханадағы тоғыздан беске дейінгі уақытта емес, тек ояу жүрген сағаттарда емес. Мен оның өзіне тым беріліп кеткені туралы ескерту жасауға батылым барған бір күні әкем түсіндіргендей, тіпті оның саналы ойы мәселені шешуден демалып жатқанда да, санаасты ойы қарқынды жұмыс істеп жататын. Оның үйдегі кабинетінің төменгі сөресінде мұқабасына өзінің тығыз жазуымен «Тану» (Recognition) деп қолдан жазылған ашық көгілдір үш сақиналы папка тұратын. Ішінде газет қиындылары, құттықтаудың жеке хаттары және марапаттау рәсімдерінен түскен фотосуреттер болды — олардың ешқайсысы балаларының жетістіктерін атап өтпейтін, бәрі өзінің жетістіктерін дәріптейтін. Ешкім де менің әкемнен артық тырысқан емес.
Көп ұзамай, көбірек тырысу мен үшін де құтқарушы күшке айналды. Осыдан кейін көп жылдар өткен соң мен деректер арқылы дарын мен күш-жігердің мүлде бірдей нәрсе емес екенін дәлелдейтін боламын. Бірақ есімді білгеннен бастап мен қаншалықты қатты жұмыс істейтінім өз бақылауымдағы нәрсе екенін түсіндім. Дарынға қарағанда, күш-жігер өздігімнен жоғарылатып немесе төмендете алатын бұранда реттегіш сияқты еді. Мен ол реттегішті әрдайым дерлік жоғары деңгейде ұстауды тез үйрендім.
Содан қырық жыл бойы көбірек тырысу ғажайып сияқты жұмыс істеді.
Көбірек тырысу маған математикалық талдау (calculus) сабағынан «А» бағасын алып берді.
Көбірек тырысу маған хорда соло айту мүмкіндігін алып берді.
Көбірек тырысу маған қолдау көрсету тобынан (cheerleading squad) орын қамтамасыз етті.
Әкемнің шексіз қуанышына орай, көбірек тырысу тіпті мені Гарвардқа оқуға түсірді.
Йырмадан асқан шағымда көбірек тырысу мені жақсы басқару консультанты (management consultant), ал одан кейін тиімді мектеп мұғалімі етті.
Мұғалімдікті тастап, психолог болуға бел байлағанда, күш-жігер арқылы табысқа жету менің бүкіл зерттеу бағдарламамның басты назарына айналды.
Джейсонмен дал осы І перде кезінде кездестім. Екеуміздің арамызда сезім оты лаулады деу аздық етеді.
Біз екеуміз көптеген жағынан бір-бірімізге өте сай едік. Маған оның жарыққа байланысты көк, жасыл немесе сұр болып құбылатын көздері және сол көздерін көлегейлеген қоңыр шашының толқыны ұнайтын. Оның мейірімділігін жақсы көрдім. Оның анасына телефон соғып, шын ниетімен жағдайын сұрайтыны маған қатты ұнайтын. Оның жақсырақ адам болу үшін дұға ететінін ұнататынмын.
Оның бала кезінде мектептің дарынды балаларға арналған бағдарламасына қабылданбай қалғанына, бірақ соған қарамастан Принстонға (Princeton) оқуға түскеніне сүйсінетінмін. Шын мәнінде, Джейсонды кездестіру айнаға қарағанмен бірдей еді. Әрбір кедергіні бүгілмес қайсарлықпен (indomitable grit) қарсы алатын тағы бір тырысқыш адам қарсы алды. Бірге жүріп, біз кез келген нәрсеге қол жеткізе аламыз деп ойладық.
Кездескенімізге екі жыл да толмай, Джейсон екеуміз шаңырақ көтердік. Одан үш жарым жыл өткен соң қызымыз Аманда (Amanda) дүниеге келді. Бір жарым жылдан кейін екінші қызымыз Люси (Lucy) туды.
Аманда мен Люси мектепке дейінгі ұйымға барған кезеңде, мен өзім Пенсильвания университетінде (University of Pennsylvania) психология бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін қайта оқуға түстім. Бұл уақытта Джейсон жылжымайтын мүлік салушы (real estate developer) ретінде табысты дамып жатты. Ол екеуміз Филадельфияға (Philadelphia) көштік, себебі ол жаяу жүруге қолайлы, табиғатты сақтайтын шағын аудандар құру пайымын бөлісетін, көп жылдық тәжірибесі бар үй салушы әкесімен бірге жұмыс істегісі келді. Сенімді екі серіктесімен бірге олар көне Грецияның (Greece) аңызға айналған орманды бейіш мекенінің құрметіне аталған Аркадия Лэнд Кампани (Arcadia Land Company) компаниясын құрды.
Жұмыс істейтін кез келген ата-ана сияқты, біздің де қолымыз босамайтын. Бірақ біздің күш-жігеріміз жемісін беріп жатты. Біз кәсіби амбицияларымызға қол жеткізіп, сонымен бірге кішкентай қыздарымызға лайықты махаббат пен көңіл бөліп отырдық.
Көбірек тырысудың сиқыры жұмыс істеп тұрды. Ол тоқтағанға дейін.
ІІ перде: Қажып біту (Act II: Burnout)
Жағдайдың қашан нашарлай бастағанын айту қиын. Бұл АҚШ-тағы жылжымайтын мүлік көпіршігі (U.S. housing bubble) жарылған 2007 жыл ма еді? Әлде бүкіл жаһандық экономика рецессияға ұшыраған 2008 жыл ма еді?
Джейсон екеуміз үшін некелік дағдарыстың таяп қалғанын ескертетін ешқандай жаңалықтар болған жоқ.
Оқиға былай болды.
Бизнесті сақтап қалу үшін Джейсон орасан зор қаржы жоғалтып жатқан жобаларды тоқтатуға жанталаса кірісті. Ол мен әкесі қызметкерлерінің жартысын жұмыстан босату туралы қиын шешім қабылдады. Қай жерде және қалай мүмкін болса, олар негізінен ешкімге қажетсіз болып қалған мыңдаған акр тұрғын үй жерлері бар жергілікті банктерге консалтингтік қызметтер ұсынды.
Бұл зор күш-жігер ұзағырақ жұмыс сағаттарын білдірді. Басынан-ақ тоғыздан беске дейін жұмыс істейтіндерден болмаған Джейсон үйден ертерек кетіп, кеңседе кешірек қалатынды шығарды. Бір кездері ол аптасына жүз сағат жұмыс істеп жүрді. Бұл мүмкін емес болып көрінетінін білемін, бірақ бұл шындық. Мен санадым. Қыздармен кешкі ас ішіп, оларды төсекке жатқызғаннан кейін ол көлігіне отырып, кеңсеге қайта баратын, онда түнгі сағат екі немесе үшке дейін жұмыс істеп, үйге келіп, бірнеше сағат ұйықтау үшін төсекке құлайтын, ал бізбен бірге ерте кезеңдегі таңғы астан кейін мұның бәрін қайтадан бастайтын.
Мен де көбірек тырысып бақтым. Ол уақытта мен өзімнің университетімде ассистент-профессор (assistant professor) болып тағайындалған едім. Мен тұрақты лауазым алу жолында (tenure track) едім, бұл менің кафедрамда менің мәселем бойынша дауыс беретін күнге дейін уақыт санау сағатының іске қосылғанын білдіретін.
Дәл осы кезде менің докторантурада оқып жүргенде жеткен жетістіктерімнің тізбегі кенеттен аяқталды. Оның орнына: мазасыз сәтсіздіктер кезеңі келді. Журналдардың мақалаларды кері қайтаруы. Сәтсіз гранттық өтінімдер. Бірінен соң бірі сәтсіз аяқталған «жай ғана орында» деген интервенциялық зерттеулер (just-do-it intervention study).
Осыншама табысты талпыныстардан кейін сәтсіздік иығыма түскен елу фунттық ауыр жүктей сезілді. Бірде үйде отбасыммен бірге отырып, нақты ешкімге бағыттамай, дауыстап: «Мен ешқашан тұрақты профессорлық лауазымға (tenure) қол жеткізе алмаймын», – деп күбірледім. Мұны естіп қалған Люси (Lucy) қолын тіземе қойып, жарқырай күлімсіреді: «Ештеңе етпейді, анашым. Егер саған "он-ур" (ten-ure) бермесе, бәлкім "тоғыз-ур" (nine-ure) беретін шығар».
Көңіл көншітерлік мұндай күлкілі сәттер бұдан басқа да болды — Аманда (Amanda) мен Люси екеуі де шексіз сүйкімді, көңілді әрі тәтті балалар еді. Бірақ Джейсон (Jason) екеуміз жұмысымыздың тұңғиық әрі қатал иіріміне одан әрі сүңги түскен сайын күлкі, қуаныш пен өзара байланыс қалыпты жағдай емес, сирек кездесетін жайтқа айналды.
Жұмыстан басқа қолға алған жалғыз ісіміз — ата-аналық міндетіміз болды. Джейсон кеңсесінде болмаған әрбір сәтін қыздармен бірге өткізетін. Ал ноутбукке үңілмей қалған уақытымызда екеуміз де ойын алаңында Аманда мен Люсидің қасында жүретінбіз, не таңғы немесе кешкі ас дайындайтынбыз, ыдыс жуғыш машинаға (dishwasher) ыдыс салатынбыз, түскі астарын қорапқа салатынбыз, асүй еденін шағын шаңсорғышпен тазалайтынбыз (dustbusting), қыздарды шомылдыратынбыз, оларға кітап оқып беретінбіз немесе әпкелі-сіңлілі екеуінің арасындағы реніштерге төреші болатынбыз.
Рождестволық құттықтау ашықхаттарымыздағы суреттерге қарасаңыз, біздің шағын отбасымыз мінсіз болып көрінетін. Алайда бар күшті салып, одан әрі күш салып, одан сайын тырмысудың күйзелісі өз салдарын тигізе бастады. Джейсонның мазасы кетіп, ашуланшақ бола түсті. Ол айқайлаған жоқ. Есікті тарс жаппады. Мені немесе қыздарды ешқашан ештеңеге кінәлаған емес. Дегенмен күні бойы аяқ киіміне тас кіріп кеткен адамдай жүретін. Сол кезде мойындағым келмесе де, менің де тура солай жүргеніме сенімдімін.
Ал біздің арамыздағы сезім ше? Алғашқы жылдарымыздағы от шашырап, жүректі тербеген махаббатымыз бүгінде тым алыстағы өткен өмірдей көрінді. Енді біз бір окопта отырған сарбаздарға ғана ұқсайтынбыз.
Әр түні қыздарды ұйықтатқаннан кейін және Джейсон кеңсесіне қайта кетпес бұрын, екеуміз төсегімізге отырып, бірнеше минут сөйлесетінбіз. Көбіне Джейсон қайсыбір қабілетсіз іскер серіктесіне, жерді аудандастыру бойынша әділетсіз шешімге (zoning decision), тіл табысу мүмкін емес мердігерге (contractor) немесе жер телімінің бағасын тағы да түсіргісі келген құрылысшыға (builder) шағымданғанда, мен үнсіз тыңдайтынмын. Барлығы түнек пен үмітсіздікке толы еді.
Кейін Джейсон барған сайын өзіне сын көзбен қарай бастады: — Менің өмірімдегі жалғыз жақсы нәрсе — сен және қыздар. — Олай емес, — дейтінмін мен. — Жоқ, солай, — деп қасарысатын ол. — Менің өмірімдегі дұрыс жасаған жалғыз ісім — сенсің. Мені бақытты ететін жалғыз нәрсе де — сен.
Содан кейін уақыт тықылдап өтіп жатқандықтан және баспана дағдарысы оңалмай жатқандықтан — әрі мен үшін де қалған тамақты жинастыру және кіріс хаттар жәшігін тазалау міндеттері күтіп тұрғандықтан — Джейсон кетуге орнынан тұратын, мен де орнымнан тұратынмын, сөйтіп біраз уақыт бірімізді-біріміз құшақтап тұратынбыз. Сосын бір-бірімізді босататынбыз. Оның артынан сыртқы торлы есіктің (screen door) жабылғаны, көлігінің оталғаны және артқа қарай шегінгенде көлік жолындағы (driveway) дөңгелектердің дыбысы естілетін... содан кейін тек тыныштық орнайтын. Мен төсекке қайта отырып, дәліздің арғы жағында жатқан қыздар естіп қоймасын деп, өксігімді баса алмай, сыбырлап ұзақ жылайтынмын.
Бұл жағдайдың қанша уақытқа созылғанын білмеймін. Бірақ Джейсонға енді бұлай жалғастыра алмайтынымды айтқан сол бір жылы жазғы кеш әлі есімде.
Қыздар менің ата-анамның үйінде түнеуге қалған еді, ал Джейсон мен мен серуендеп жүрдік; ол мұны кездейсоқ серуен деп ойлады, бірақ мен мұны алдын ала жоспарлаған болатынмын.
— Мен бақытты емеспін, — дедім мен. — Мен әр түні жылап ұйықтаймын. Таңертең сен бен қыздар тұрмас бұрын бетіме мұздай су шашамын. Ол көмектеспейді. Таңғы ас ішкенде көзім әлі де ісіп тұрады. Қыздар оны байқамайды. Олардың байқағанын қаламаймын да. Бірақ мәселе мынада — оны сен де байқамайсың. Кейде сен төсекке жатқаннан кейін, мен сенен бірнеше елідей ғана қашықтықта жатып, теріс бұрыламын да, бетімнен сарқырамадай жас ағып, жастықты сулағанша өксіп жылаймын, ал сен сонда да ештеңе байқамайсың. Мен бейбақпын, сен де бейбақсың. Өзім бақытты болуға және сені бақытты етуге қанша тырыссам да, бұдан ештеңе шығар емес.
Біз тоқтадық, бірақ әлі де қол ұстасып тұрдық. Джейсон маған әуелі таңырқап, сенбей қарады, содан кейін жауап іздегендей үңілді, артынша сөзімнің нақты мәнін түсінгенде көздері шарасынан шыға қорықты.
— Біз бір-бірімізге жаралғанбыз ба, жоқ па, білмеймін, — дедім мен Джейсонның қолымды қаттырақ қысқанын сезіп. — Мен бізді жан серіктеріміз (soulmates) деп ойлайтынмын. Бірақ егер шынымен солай болса, мен өзімді осылай сезінбес едім.
Ол ештеңе демеді, сірә, естіген құлағына сене алмаған шығар.
— Мен бұлай бұдан әрі жалғастыра алмаймын, — дедім соңында қайтадан. — Бізге үзіліс жасау керек сияқты.
Джейсон бірнеше сәт қимылсыз тұрып қалды. Содан кейін мен бұрылып кеткенде, ол мені құшағына алды.
— Бәрі жақсы, — деді ол. — Сөйлесейік. Мен сені тыңдағым келеді.
Бірақ мен енді сөйлескім келмеді. Мен оның тек біздің арамызда бәрі біткенімен келіскенін ғана қаладым. Алайда ол келісудің орнына қарсы ұсыныс жасады.
— Мен сенімен және қыздармен көбірек уақыт өткіземін. Саған не керек екеніне көбірек көңіл бөлемін. Мұншалықты күңгірт болмауға тырысамын. — Бірақ сен бұдан артық тырыса алмайсың, — дедім мен оған. — Өзімізге қарашы. Екеуміз де бұдан артық тырыса алмаймыз. Оған адамның күші жетпейді. Екеуміз де қалжырадық. Ал мен, мен... мен бақытты болғым келеді. Тіпті оған құқығым болмаса да, тіпті бақытты болуды қалау өзімшілдік болса да, қыздардың осындай мұңлы анамен бірге өскені жақсылыққа апармайды.
Сол түні біз таң атқанша сөйлескен шығармыз. Қолдан боялған ертегіден бас тарту — күні бойы бастан кешіріп жүрген түнекке толы шындықта өмір сүре беруден әлдеқайда жақсы екеніне Джейсонның көзін жеткізуге тырысқаным бұлдыр елестейді. Бірақ шынымды айтсам, менің қиялымда ІІ актінің соңы мен ІІІ актінің басталуы көз жасына малынған бұлдыр түнек күйінде қалды.
ІІІ акт (Act III): Бақытты өмірдің негізін қалау (Setting Up Happily Ever After)
ІІІ актіде Джейсон екеуміз өмір бұрын-соңды бізге үйретпеген сабақты алдық. Біз шешілмейтін жағдайды жеңу үшін бұрынғыдан бетер тырмысудың шешім емес екенін түсіндік. Өзіңді кінәлау да шешім емес. Сондай-ақ жағдайды түбегейлі әрі түзетуге келмейтіндей бүлінген деп есептеу де дұрыс емес. Кейде сізге бір қадам шегініп, мәселеге сырт көзбен қарау және бірге өмір құрудың ауыр еңбегін жеңілдетудің жолдарын іздеу ғана қажет.
ІІІ актіде мәселелерімізді өз бетімізше тырмысып шешудің орнына, Джейсон екеуміз көмек сұрадық.
Біз алғаш рет ата-анамызға және ең жақын достарымызға шынымен қиын күйде жүргенімізді мойындадық. Бұл көмекке атты әскер шақырғанмен бірдей болды. Олар сөзімізді бөлмей тыңдауға, айыптамай жанашырлық танытуға асықты — бізді махаббат пен сенімге бөлеп, ұят сезімінен қорғап қалды.
Джейсон психотерапевтке (therapist) бара бастады. Джейсонның өтініші бойынша, мен де зор құлықсыздықпен солай істедім. Бірге жүріп, қарым-қатынасымызды қалай құрып жатқанымызды реттеу үшін үшінші психотерапевтке қаралдық. Шынымды айтсам, бір некедегі екі адамның үш бірдей терапевтке жүгінуі идеясының өзі біздің «бәрін өз қолыңмен жаса» деген ұстанымымызға үлкен қатер төндірді. Әрі біз сияқты үнемдеп тәрбиеленген екі еңбекқор жан үшін банк шотымыз азайып бара жатқанда терапияның (therapy) өсіп жатқан шоттарын көру азапты еді.
Алайда бірнеше ай бойы үш еселенген терапия бізге дәл қажет нәрсе болып шықты. Өз бетімізше біз қорғанысымызды түсіруді қиын көрдік. Бірақ осы жылы шырайлы әрі дана кәсіби мамандардың қасында әрқайсымыз іште үнсіз сақтап келген қайғыны, шатасуды, қорқыныш пен күмәнді ашық айта алдық. Нәтижесінде, психотерапия бүкіл қалған өмірімізге дивиденд әкелетін инвестиция болып шықты.
Менің терапевтім маған күйеуімнің бақытына мен жауапты емес екенімді, ал менің бақытыма ол жауапты емес екенін түсінуге көмектесті. Мен тіпті жан серіктерінің де қиын кезеңдерді бастан өткеретінін — және ертегілер шынайы өмірдің өзегі мен негізін құрайтын барлық қиын-қыстау сәттерді қырқып тастайтынын білдім. Біз егер күн сайын ұйықтауға, жаттығу жасауға және аздап күлуге мүмкіндік беретін жағдай жасамасаңыз, онда тіпті Геркулестің (Hercules) күші де белгілі бір уақытта күйіп кетуден (burnout) құтқара алмайтынын бірге үйрендік.
Джейсон (Jason) өзінің жұмыс жағдайын дәл III Актте (Act III) қайта құрылымдады. Ол жасы үлкенірек әрі тәжірибелірек жылжымайтын мүлік салушылардан жылжымайтын мүлік салушылар (real estate developers) тұратын консультативтік кеңес құрып, алдағы алты айда қалай алға жылжуды жоспарлағаны туралы олардың пікірін білу үшін бұл тәлімгерлерді жылына екі рет жинап тұрды. Ол сонымен қатар «Кәсіпкерлер ұйымы» (Entrepreneurs’ Organization) деген сөздің қысқартылған түрі — EO тобына қосылды. Менің таңғалысыма орай, әр айдың екінші дүйсенбісінде Джейсон басқа сегіз шағын бизнес иесімен өтетін EO кездесуіне бару үшін кеңседен бірнеше сағат бұрын шығып кететін. Осы жерде Джейсон пікірлестердің пікірлестер (peers) күшін ашты. Ол құлдырап жатқан баспана нарығындағы өзінің қиындықтары туралы ашық айтты және басқалардың өз бастарынан өткерген ауыртпалықтарын баяндағанын тыңдады. Бірлесе отырып, ол және оның EO-дағы әріптестері сенімділікті құтқару салдары сияқты су бетінде ұстап тұратын мәдениетті қалыптастырды. Олардың арасында жеке және кәсіби қиындықтардың болуы заңды құбылыс екенін, сондай-ақ бір-бірінен үйрену мен өзара қолдау көрсету арқылы оларды жеңуге болатынын ортақ түсіну қалыптасты.
Ақырында баспана нарығы қайта жанданды. Бірақ бұдан да маңыздысы, Джейсон өзінің тәлімгерлері мен пікірлестерінен өкілеттіктерді тапсыру өкілеттіктерді тапсыру (delegating), басымдықтарды белгілеу басымдықтарды белгілеу (prioritizing) және басқару басқару (managing) бойынша жаңа стратегияларды үйренді. Мысалы, ол белгілі бір шектен шыққаннан кейін, ауыр еңбектің қосымша сағаты қосымша сағат (marginal hour of toil) кері нәтиже беретінін кері нәтиже беру (self-defeating) түсінді және осы сабақты бойына сіңіріп, енді қайтып ешқашан аптасына жүз сағаттық жұмыс режиміне оралмады.
Мен де жұмысқа деген көзқарасымды өзгерттім. Досым әрі тәлімгерім Джеймс Гросспен (James Gross) кездескенім де осы III Акт еді. «Тек көбірек тырысу» тек көбірек тырысу (just try harder) бойынша интервенциялық зерттеулерімді интервенциялық зерттеулер (intervention studies) біжола доғарған да осы III Акт болатын. Және осы актте мен бұдан былайғы барлық жобаларым толықтай ұжымдық күш-жігерге сүйенеді деп шештім. Мен басқа зерттеушілердің жобаларына қосылдым және оларды өзімдікіне шақырдым. Академиялық ең жақын досым Кэти Милкманды (Katy Milkman) жолықтырғаным да осы III Акт еді және біз бірлесіп адамдарға өзіне де, өзгелерге де пайда әкелетін таңдаулар жасауға көмектесу үшін психологтарды, экономистерді, социологтарды, дәрігерлерді және басқа да ғалымдарды тартатын «Игілік үшін мінез-құлықты өзгерту» (Behavior Change for Good) бастамасының негізін қаладық.
III Акт бұл ертегі емес, бірақ мен сізге II Акттің дағдарысы Джейсон екеуміз кейде «екінші неке» деп атайтын кезеңге алып келгенін айта аламын. Біздің қарым-қатынасымыз бір-бірімізге ғашық болған кезімізге қарағанда терең мағынада әлдеқайда есейген, өзара құрметке толы әрі қуанышты болды. Біздің күнделікті өмірімізде енді бірге уақыт өткізуге көбірек орын бөлінді — серуендеу, сөйлесу немесе менің сүйікті ісім: екеуі де. Көбірек ұйқы, көбірек дене жаттығулары. Түн ортасына дейін бас алмай жұмыс істеу түн ортасына дейін бас алмай жұмыс істеу (burning the midnight oil) деген жоқ. Біздің кәсіби амбицияларымыз, әлі де жоғары болғанымен, шынайы өмірдегі маңызды нәрселерді ұмытпауға көмектесетін жақындарымыздан кейінгі екінші орынға ысырылды.
Джейсон екеуміз әлі де талпынысқа толы жандармыз талпынысқа толы жандар (strivers). Біз күнмен бірге оянамыз, кофе ішіп, таңғы асымызды бөлісеміз, содан кейін өз жұмыстарымызға кірісеміз. Кешке тамақты бірге дайындаймыз, әрқайсысымыздың жобаларымыздың қалай жүріп жатқанын, күнделікті жаттығуымызда не істегенімізді және екеуміздің біріміз сол күні қыздармен немесе аналарымызбен хабарластық па, жоқ па, соны талқылаймыз. Осыдан кейін қалған тамақты жинап қойып, жақын маңдағы саябақта бірнеше айналым жасап серуендейміз де, сосын кіріс хаттар қоржынын реттеу үшін ноутбуктарымыздың артына отырамыз.
Әрі біз әлі де бір-бірімізге қатты ғашықпыз. Жуықта ғана кешкі астан кейінгі серуенге қол ұстасып шыққан едік, біз сияқты серуендеп жүрген тағы бір орта жастағы ерлі-зайыпты көшеде бізді тоқтатты. — Кешіріңіздер, — деді мырза. — Тек сіздер сияқты бақытты болып көрінетін адамдарды жиі кездестіре бермеймін! Айтайын дегенім, сіздер бейне бір жасөспірімдер сияқтысыздар! Джейсон екеуміз оларға жымиып, содан кейін бір-бірімізге бұрылып, жақындай түстік. — Біздің жолымыз өте болды, — дедік біз ары қарай жүрер алдында. — Шынында да, біз тамаша жағдайдамыз.
Жуырда біз немерелерімізге беретін кеңесімізді талқыладық. Оларға не айтатынымызды білеміз. Оларға өзіміздің оқиғамызды айтып береміз. Оларға өмірде бірінші үйренген нәрселеріміздің бірі — бар күшті салып тырысу бар күшті салып тырысу (trying hard) жақсы екенін айтамыз. Екеуміздің де ерекше дарынды болып туылмағанымызды, бірақ әрқайсысымыз қажырлы еңбек қажырлы еңбек (hard work) адамды талант ешқашан жеткізе алмайтын биіктерге жеткізе алатынын түсінгенімізді айтамыз. Сонымен бірге, оларға көптеген жылдар бойы сәтті талпыныстан кейін, «көбірек тырысудың» аса зор күші дерлік біздің құлдырауымызға алып келе жаздағанын айтамыз. Көзің бақырайып, сүйегіңе дейін шаршағанда, қолыңда барының бәрін салып, бірақ қалаған жеріңе жете алмай жатқанда, дәл сонда сен көбірек тырысудың жеткіліксіз екенін ұғынатыныңды айтамыз.
Соңында біз оларға қазір өзіміз білетін шындықты айтамыз: махаббатта да, жұмыста да табандылық табандылық (grit) қажет — бірақ бұл жеткіліксіз. Сізге сондай-ақ табандылық өз жемісін беретін жағдай қажет. Сіздің ең жақсы қасиеттеріңізді ашатын адамдар мен орындарды іздеңіз — және оларды міндетті түрде табасыз.
2-БӨЛІМ ЖАҒДАЙЛЫҚ СУБЪЕКТІЛІК (SITUATIONAL AGENCY)
«Ауқымды көрініске көз тастап, өзіңізден сұраңыз:
“Қай салада жақсара аламын және маған дамуыма кім көмектесе алады?”»
— ОЛИМПИАДА БАПКЕРІ БОБ БОУМАН (BOB BOWMAN)
Өзіңіз қалайтын өмірге орнығу үшін нақты не істеу керек?
Жағдаяттық агенттіліктің (situational agency) төрт негізгі элементі бар.
- Біріншінден, өз кеңістігіңізді реттеңіз. Сіз тұтас әлемді бақылауда ұстай алмауыңыз мүмкін, бірақ тікелей айналаңызға толық қожалық етесіз. Көз алдыңыз бен қолыңыз жететін жердегі заттардың өзіне тартатын күшін түсінген соң, не нәрсені қосуды немесе алып тастауды таңдайсыз?
- Екіншінден, ортаңызды таңдаңыз. Сізге бауырдай болып кеткен бауырлар бұйырған болсын немесе бұйырмасын, өзіңіздің құндылықтарыңыз бен мүдделеріңізді бөлісетін ортаны таба аласыз. Ортаның күшін түсінгенде, кіммен араласатын боласыз?
- Үшіншіден, тәлімгерлерді баураңыз. Сіз ата-анаңызды таңдай алмайсыз, бірақ тәлімгерлеріңізді таңдай аласыз. Тәлімгерлердің жай ғана «болғаны жақсы» нәрсе емес, керісінше «аса қажетті» екенін және кез келген адамның тәлімгерлерді өзіне тартатын магнитке қалай айнала алатынын түсінгенде, уақытыңызды қалай өзгеше жұмсайтын боласыз?
- Соңында, мәдениетіңізді таңдаңыз. Өзіңіз туған жерді өзгерте алмайсыз, бірақ жұмыс істейтін және өмір сүретін жеріңізді өзгерте аласыз. Статускво ауытқушылығын (status quo bias) және оның ем-дәрісін түсінгеннен кейін, қадам жасауға шешім қабылдайсыз ба?
Менің сізді өз жағдайыңызды дәл осы тәртіппен — жақыннан алысқа, нақтыдан абстрактіліге және сіз дереу өзгерте алатын нәрселерден бастап анықтау үшін апталар немесе айлар кетуі мүмкін нәрселерге дейін зерттеуге шақыруымның себебі бар. Менің үмітім — Бірінші қорап (Box One) жағдайыңызды осы жүйелілікпен тарқату бұл идеяны азырақ үрейлі етеді.
Кітаптың соңында Жағдаяттық бағалау парағы (Situated Scorecard) деп аталатын қысқаша тест табасыз және ол дәл осы тәртіппен жүреді: кеңістік, орта, тәлімгерлер, мәдениет. Тест жақсартуды қажет ететін нақты бағыттарға назар аударуға көмектеседі. Одан кейін мінез-құлықты өзгертуді кері жобалауға арналған Үш қорап (Three Boxes) жоспары, сондай-ақ келесі тарауларда үйренетін нәрселеріңізді қолдануға арналған практикалық кеңестері бар Жағдаятты өзгерту нұсқаулығы (Situation Change Playbook) берілген.
Бұл тіреуіштердің бәрі не үшін қажет? Сізге не мүмкін екенін көрсету үшін. Өте жиі кездесетін жағдай: орнығуға кедергі болатын ең үлкен нәрсенің ақшаға, артықшылыққа немесе билікке еш қатысы жоқ. Керісінше, бұл — оның қолыңыздан келмейтінін болжау.
Бастау үшін мен бір оқиғамен бөліскім келеді.
Осыдан көп жыл бұрын, бірде кеште, созылыңқы әрі шаршатқыш күннен кейін, бес жасар Аманданы (Amanda) төсекке жатқызып жатқан едім. Егжей-тегжейлері уақыт өте келе көмескіленіп кетті, бірақ Аманданың ерекше қырсыққаны, оның ішінде бірнеше рет бүкіл денесімен тулап, кішкентай қол-аяғын сермеп, кішкентай өкпесінен шыққан дауысымен бар пәрменінше айқайлағаны әлі де анық есімде.
«Аманда», — дедім мен қатаң түрде, — «бүгін сен...» Аманда маған кінәсіз көздерімен қарады. «Бүгін...» Үлкен көздер. Мен өзімді қолға алу үшін бір сәт аялдадым. Мен Амандаға оның мазаны алғанын айтқым келді, бірақ бес жасар баланың құлағына лайықты сөз табу керек болды. Ақырында мен: «Бүгін, Аманда, сен... тырыстың», — дедім. Аманданың жүзі жайнап кетті. Содан соң ол маған әлемді түсіндіруді қажет ететін бала сияқты менің қолымнан сипады. «Мама, барлығы тырысады! Барлығы қолынан келгеннің ең жақсысын жасайды».
Аманданың мені қате түсінгенін аңғару үшін маған біраз уақыт қажет болды. Мен онымен тіл табысу мүмкін болмағанын жеткізгім келгенде, Аманда менің оның ынты-шынтысымен жасаған әрекетін сипаттап тұрғанымды естіді.
Мінез-құлықты өзгертуді зерттеудің жиырма жылында түсінген бір сабағым болса, ол мынау: Аманда өте дұрыс айтты. Ешкім таңертең оянып: «Бүгін мен әдейі бұрыс таңдаулар жасаймын. Бүгін ақымақ болуды көздеймін. Бүгін мақсаттарыма нұқсан келтіріп, армандарыма бөгет жасау үшін барымды саламын» демейді.
Әрине, бәрі де қателеседі. Бірақ Аманданың соны айтқан сөзі менің бастапқыда жеткізбек болған хабарламамнан әлдеқайда тереңірек және пайдалырақ. Шын мәнінде, барлығы тырысады.
Мәселе мынада: тырысудың кейбір жолдары басқаларына қарағанда тиімдірек. Мысалы, табандылық жақсы. Бірақ мүмкін емес жағдайда қатты — кейін одан да қатты — тырысу қайғылы болуы мүмкін. Жағдаятты өзіңізге одақтас еткенде ғана күш-жігер өз жемісін береді.
Жағдаяттық агенттілік бұл — сіздің ең жақсы қырларыңызды ашатын адамдармен және орындарда болуды таңдай отырып, өз мән-жайларыңызды өз қолыңызға алуды білдіреді.
6-ТАРАУ. Өз кеңістігіңізді реттеңіз (CHAPTER 6 Set Up Your Space)
Джерри Сайнфелд (Jerry Seinfeld) бірде Дэвид Леттерманмен (David Letterman) бірге отырып, өзінің екі «мені» туралы әңгімелесті.
САЙНФЕЛД: Түн ортасында мен: «Міне, қазір түн, мен уақытты жақсы өткізіп жатырмын, ұйықтағым келмейді, мен — Түнгі Жигітпін (Night Guy). Бес сағаттық ұйқыдан кейін тұру — ол Таңғы Жигіттің (Morning Guy) мәселесі. Ол үшін сол алаңдасын — мен Түнгі Жигітпін, мен көңіл көтеруім керек» деп ойлаймын. Содан кейін бес сағаттық ұйқыдан кейін оянасың, ашулысың, қалжырап тұрсың… Түнгі Жигіт әрдайым Таңғы Жигітті аяқтан шалады. Таңғы Жигіттің Түнгі Жигітке кек қайтару үшін қолынан ештеңе келмейді.
ЛЕТТЕРМАН: Керемет айтылған сөз орамы екен.
САЙНФЕЛД: Түнгі Жигіт әрдайым Таңғы Жигітті аяқтан шалады. Меңіңше, Таңғы Жигіттің қолынан келетін жалғыз нәрсе — Күндізгі Жигіт (Day Guy) жұмысынан айырылып, Түнгі Жигіттің көңіл көтеруге ақшасы қалмауы үшін жеткілікті түрде ұйықтап қалу.
ЛЕТТЕРМАН: Міне, дәл солай.
САЙНФЕЛД: Бұл — [Таңғы Жигіттің] одан кек алуының жалғыз жолы.
ЛЕТТЕРМАН: Сіз қазіргі америкалық өмірдің екіге жарылуын (дихотомиясын) тамаша сипаттап бердіңіз.
САЙНФЕЛД: Түнгі Жигіт… Таңғы Жигіт.
Сайнфелдтің басындағы бұл тығырық — бәрімізге таныс жағдай. Және бұл өте өкінішті. Бiздiң ішкі «меніміздің» бір нұсқасы жақсырақ өмір сүруге арналған тамаша идеяларға толы. Бiз спортпен шұғылдануды бастағымыз келеді. Бiз істі кейінге қалдыруды (прокрастинацияны) тоқтатқымыз келеді. Бiз барымызға шүкіршілік етуді ұмытпауға тырысамыз. Өкінішке орай, осы игі ниеттерді жүзеге асыратын сәт туғанда, тізгінді мүлдем басқа «мен» өз қолына алады.
Болашақта не істеуді ниет еткеніміз бен болашақ жеткенде іс жүзінде не істейтініміз арасындағы алшақтықты мінез-құлық зерттеуші ғалымдары ниет пен әрекет арасындағы алшақтық (intention-action gap) деп атайды.
Бұл алшақтық қаншалықты үлкен? Кебір бағалауларға қарағанда, адамдар өз ниеттерінің жартысына жуығын орындай алмайды. Егер біз мақсаттарымызға күнделіктегідей баға қойсақ, көбіміз «2» деген баға алар едік.
Үміт бар ма? Әрине, болуы тиіс, өйткені әзілді ысырып қойсақ, Сайнфелд — өнімділіктің үлгісі. Оның күнделікті жазу әдетіне адалдығы соншалық, 1975 жылдан бері бірде-бір күнді жіберіп алған емес. Ал комедия жазу — өте ауыр еңбек: «Кімнің мықты екенін білесіз бе?» дейді ол. «Оған орасан зор уақытын арнайтын адамдар. Бұл — салмақ ойыны. Сіз аптасына, айына, жылына қанша сағат жұмыс істейсіз?»
Жас комедиант болған кезде Сайнфелд ерік-жігердің оны осы сағаттардың бәрінен аман алып шықпайтынын тез түсінді: «Меңің жазу сессияларым өте ауыр, өте азапты болатын, тап бір кірпішке толы арбаны жұмсақ, батпақты жерде желге қарсы итергендей едім».
Есейіп, даналанған Сайнфелд адамдардың мақсаттарға жетуде жіберетін қателігі — оның ішінде өзінің жас кезі де бар — «олар жай ғана оны істеуге тырысады» деп атап өтті. Егер сіздің тәсіліңіз осындай болса, ол: «Сіз сәтсіздікке ұшырайсыз» дейді.
Сайнфелдтің сөзімен айтқанда, басты кілт — «жүйе құру» (build a system).
Мен бұнымен келісемін. Ал жақсы жүйе — бұл жай гана басыңызда сақтауға тырысатын ережелер жиынтығы немесе болашақта есіңізде ұстап, бағынуға уәде беретін қағидаларыңыз емес. Шын мәнінде, жақсы жүйе сіздің басыңыздың ішінде емес, сыртында болады. Жақсы жүйе — тіпті ұмытып кеткенде де және сол сәттегі ынтаңызға (мотивацияңызға) қарамастан, болашақ таңдауларыңызды бағыттауға арналған нақты, көрінетін мүмкіндіктері бар баптау (жүйелі орта). Физикалық баптау кез келген уәдеден гөрі ұзақ мерзімді әрі қуаттырақ.
Одан да жақсысы, жақсы жобаланған кеңістік сізді бір реттік жеңіске ғана емес, одан да көп нәрсеге дайындайды. Уақыт өте келе, бірдей жағдайда қайта-қайта дұрыс шешім қабылдау миыңызды әдет қалыптастыруға үйретеді. Бұл әдет қалыптасқаннан кейін, (1-қорапшадағы) жағдай автоматты түрде қажетті (3-қорапшадағы) жауапты іске қосады — ешқандай (2-қорапшадағы) ойлануды талап етпейді. Және бұл, әрине, түпкілікті жеңіс болып табылады.
Бұл тарау ситуациялық агенттіктің (ситуациялық басқарудың) бірінші маңызды элементі — өз кеңістігіңізді реттеу туралы.
Эмпатия алшақтығы (The Empathy Gap)
Неліктен бізге өз ниеттерімізді аяғына дейін жеткізу соншалықты қиынға соғады?
Ежелгі заманнан бері философтар бұл сұрақпен күресіп келеді, бірақ жақында ғана мінез-құлық ғалымдары қанағаттанарлық жауап тапты. Мәселе эмпатияда (сезімталдықта) болып шықты. Басқа адамның не ойлап, не сезінетінін түсіну қабілетіңізде емес, өзіңіздің өткен және болашақ «меніңізге» деген эмпатияда.
Мысалы, Түнгі Жигіт оянғанда Таңғы Жигіттің қаншалықты ашулы әрі қалжыраған болатынын толық түсіне алмайды. Екінші жағынан, Таңғы Жигіт Түнгі Жигіттің кешке дейін қыдырып, көңіл көтергісі келетінін толық ұғына алмайды. Жаңа жылдық уәделер беретін «мен» — жылдың қалған бөлігінде ол уәделерді орындауы тиіс «меннен» мүлдем басқа. Және де қазіргі сіз — ұзақ мерзімді пайданы қысқа мерзімді ләззаттан жоғары қоюға бейім, терең ойланатын, өзін-өзі ынталандыратын адам — сол шешімдерге тап болған кездегі «меніңізбен» бірдей емес.
Джордж Ловенштейннің (George Loewenstein) бұл ақиқатқа көзі қалай жеткені міне. Бірде Джордж өзі Карнеги Меллон университетінде (Carnegie Mellon University) шешім қабылдау ғылымдарынан сабақ беретін төбелі Питтсбургте (Pittsburgh) досымен бірге жүгіріп жүрген. Бір сәтте олар соншалықты тік өрге тап болды, тіпті төбесіне жете аламыз ба, жоқ па деп күмәнданды.
«Ол төбе соншалықты тік болды, оған көтерілу бізді дерлік діңкелетті», — деді ол маған. «Бiз ентігіп, әрең дем алдық. Ол сұмдық қиын болды. Бiрақ, ақырында, біз төбесіне жеттік — сосын төменге қарай жүгіре бастадық.
Тек бес минуттан кейін мен досыма бұрылып, көңілді түрде: «Мен бұны тағы да қайталай алар едім!» дедім. Бұл менің қазіргі «менімнің» өткен «меніме» деген эмпатиясының қаншалықты аз екенін түсінген сәтім болды. Мен тура бес минут бұрын қалай ойлағанымды және сезінгенімді өзіме қайта ойлатуға немесе сездіруге мүлдем қауқарсыз болдым».
Ниет пен әрекет арасындағы алшақтық, мәні жағынан, эмпатия алшақтығы болып табылады деген гипотезаны тексеру үшін Джордж пен оның әріптестері бірқатар тапқыр эксперименттер ұйымдастырды.
Бір зерттеуде жақында темекі шегуді тастаған адамдардан темекіге деген құмарлықты бақылау қабілетін бағалау және азғырулардан белсенді түрде қалай қашқандарын көрсету сұралды. Төрт айдан кейін бұрынғы темекі шегушілердің үшеуінен біреуі ғана темекіден сәтті бас тартқан, ал үшеуінің екеуі қайтадан бастап кеткен. Қай темекі шегушілер дұрыс жолда қалуға ықтималдығы жоғары болды? Парадоксальды түрде, бастапқыда темекіге деген құмарлықты бақылау қабілетіне пессимистік көзқараспен қараған темекі шегушілер. Осы топ өз жағдайларын белсенді түрде өзгерткен еді — олар темекі шегетін адамдардан әдейі қашқандарын; айналасындағы адамдардан темекі шекпеуді өтінгендерін; үйлерінде, офисінде немесе көлігінде темекі болмауын қамтамасыз еткендерін; ал күйзеліске (стреске) түскенде, темекі шегу мүмкіндіктерінен аулақ болуға тырысқандарын түсіндірді.
Бұл зерттеу және басқа да көптеген зерттеулер Джорджтың бастапқы түйсігін растайды. «Суық», сабырлы күйде шешім қабылдағанда, адамдар өздерінің «ыстық» эмоционалды күйлері кейінірек ол шешімдерді қаншалықты күшті бұзатынын болжай алмайды.
Өзіңді діңгекке байла (Bind Yourself to the Mast)
Джордж пен оның әріптестері эмпатия алшақтығын зерттей бастағанға дейін көп жыл бұрын Томас Шеллинг (Thomas Schelling) есімді көптен бері темекі шегетін адам өз әдетін біржола қалай тастау керектігін түсінген еді. Темекіні тастап, тоқсан бес жасқа дейін өмір сүрумен қатар, Шеллинг экономист және Нобель сыйлығының лауреаты болған. 1950 жылдары оның ойындар теориясын (game theory) ядролық стратегияға жаңашыл түрде қолдануы саясаткерлерге терең әсер етті — бұл үлес ядролық соғыс қаупін азайтты деп кеңінен бағаланады.
Өзіміздің ішкі санамыздағы қақтығыстар туралы, бір «мен» екінші «мен» қаламайтын нәрсені қалаған кезде, Шеллинг былай деп жазды: «Бұл екі [мен] бақылау үшін үздіксіз күресте болады». Мысалы, бір «мен» темекіні қалауы мүмкін, ал екіншісі «таза өкпе мен ұзақ өмірді» қалайды. Сіздің жақсырақ «меніңіз» «кішкентай қулықтар жасау» арқылы соғыста жеңіске жетеді. Мысалы, темекіні тастағысы келетін «мен» соңғы темекіге дейін унитазға ағызып жібереді. Немесе, егер сіздің жаман әдетіңіз артық ұйықтау болса, онда будильникті бөлменің арғы жағына қойыңыз. Жиналыстарға кешігіп жүресіз бе? Сағатыңызды бірнеше минутқа ілгері қойыңыз.
Өзі «өзін-өзі басқарудың жақын күресі» деп атаған нәрсені түсіндіргенде, Шеллинг жиі Гомердің (Homer) «Одиссея» (The Odyssey) эпостық поэмасынан бір оқиғаны айтып беретін. Оқиға Троя (Troy) қаласын он жыл бойы қоршауда ұстаған грек патшасы Одиссейден (Odysseus) басталады. Ақырында, Одиссей мен оның адамдары троялықтарды жеңгенде, Одиссей кемесін үйге қайту сапарына асыға дайындайды. Ол жолға шықпас бұрын, Цирцея (Circe) құдай әйел пайда болып, сапарда Одиссейдің Сиреналармен (Sirens) — сұлулығы мен тәтті әніне ешбір теңізші төтеп бере алмайтын теңіз нимфаларымен бетпе-бет келетінін ескертеді.
Одиссей (Odysseus) өзінің ерік-жігерінің мықтылығымен белгілі және оның отбасымен қайта қауышудан басқа арманы жоқ. Бірақ дана Цирцея (Circe) ерік-жігердің жеткіліксіз екенін біледі: «Адамдарыңа қол-аяғыңды діңгекке байлап тастауды бұйыр», – дейді ол оған. «Өйткені қазір қаншалықты бекінгеніңмен, Сиреналардың (Sirens) қасында өз ниеттеріңді ұмытып, азғыруға берілесің».
Ivy Close Images/Universal Images Group/Getty Images
Бұл оқиғаның ғибраты, деп түсіндіреді Шеллинг (Schelling), есіңіз жинақы кезде өзіңізді физикалық, нақты түрде діңгекке байлауыңыз керек.
Басқаша айтқанда, ішкі жігеріңізді нығайту арқылы эмпатия алшақтығын (empathy gap) жоюға тырысу нәтижесіз. Сіз өзіңіздің міндеттемеңізді сыртқы ортаға бағыттауыңыз (сыртқы факторларға тәуелді етуіңіз) керек. Изгі ниеттер бүгін бар, ертең жоқ, ал физикалық жағдайыңызға енгізілген стратегиялық өзгерістер сақталып қалады.
Өзіңді түртпеле (Nudge Thyself)
Томас Шеллинг (Thomas Schelling) — «көптік мен» (multiple selves) мәселесін мойындап, оны қалай шешу керектігін ойластырған жалғыз Нобель сыйлығының лауреаты (Nobel laureate) емес. Шеллингтен кейін он екі жыл өткен соң Нобель сыйлығын жеңіп алған мінез-құлық экономисі (behavioral economist) Ричард Талер (Richard Thaler) сіздің қазіргі сергек, жоғары мотивациясы бар «меніңізді» Жоспарлаушы (Planner), ал кейінірек айналатын алаңғасар, ынтасыз «меніңізді» Орындаушы (Doer) деп атағанды ұнатады. Жеке өзіне келетін болсақ, Талер өзін соңғысына көбірек ұқсатады. Ерік-жігер оның күшті жағы емес. «Бұлай айтайық, менде қиялға бату әдеті бар және зерделі, жалықтыратын жұмысты өмір бойы ұнатпаймын», – дейді ол. «Мені неғұрлым жақсы білсеңіз, соғұрлым мені "жалқау" деп атауыңыз ықтимал».
Талер экономика бойынша PhD докторантурасын бастағанда, оған адамдар өздерінің ұзақ мерзімді пайдасын интуитивті түрде барынша арттыратын және ұзақ мерзімді шығындарын азайтатын рационалды шешім қабылдаушылар деп үйретілді. Бұл оған оңтайлы Жоспарлаушының сипаттамасы ретінде қисынды көрінді, бірақ Талер шынайы өмірде білетін ешбір адамға, соның ішінде өзіне де дәл келетін сипаттама сияқты көрінбеді: «Егер сіз экономика оқулықтарына қарасаңыз, орташа адам Альберт Эйнштейн (Albert Einstein) сияқты ойлана алады, Google бұлтты сервисінде сақтайтындай көп естелік сақтай алады және Махатма Гандидің (Mahatma Gandhi) ерік-жігерін таныта алады деп ойлайсыз. Шынымен. Бірақ біз білетін адамдар ондай емес». Оның орнына, Талер білетін адамдар дәл өзі сияқты: адам еді. Эмоция шырқау шегіне жеткен сәтте олар ой елегінен өткізгеннен гөрі, импульсивті әрекет етуге бейім болды.
Ұмытшақ, жалқау және импульсивті Болашақ Менімізді (Future Self) қалайша дұрыс таңдау жасауға мәжбүрлей аламыз? Мінез-құлық экономикасы бізді дұрыс бағытқа түртпелейтіндей етіп жағдайды өзгертуді ұсынады. Нақтырақ айтқанда, біз ақылға қонымды таңдауларды анығырақ, жеңілірек немесе тиімдірек — және идеалды түрде осының барлығын жасау арқылы Болашақ Менімізді табысқа дайындаймыз.
Мысалы, бір зерттеуде аурухана асханасы су бөтелкелерінің орнын тоңазытқыш бөлімінде көз деңгейінде болатындай етіп ауыстыру арқылы тұтынушыларды газдалған сусынның орнына су сатып алуға түртпеледі. Өзгерістен кейін бөтелкедегі суды сатып алу 26 пайызға артты, ал газдалған сусындарды сату 6 пайызға төмендеді. Тағы бір зерттеу көрсеткендей, кәсіптік тіркеу формасында әдепкі параметр (стандартты таңдау) ретінде белгіленген кезде, қызметкерлердің зейнетақы жинақтау бағдарламасына қатысу ықтималдығы 50 пайызға жоғарылайды. Үшінші зерттеу ғимарат лифтін қайта бағдарламалау арқылы адамдарды баспалдақпен жүруге ынталандыруға болатынын көрсетті; лифт есіктерінің жабылу уақытына бары-жоғы алты секунд қосу лифтті пайдалануды үштен бір бөлікке азайтады.
Кейбір түртпелер мінез-құлыққа соншалықты үлкен әсер етеді, оны анықтау үшін рандомизацияланған бақыланатын зерттеу (randomized controlled trial) жүргізудің өзі қажет емес. Мысалы, жылдам жүруді сілкіністі әрі шулы ететін шуыл жолақтары (rumble strips) жүк көліктерінің жылдамдығын сағатына жеті мильге дейін баяулататыны дәлелденді. Стокгольмде (Stockholm) жылдамдық шегін сақтаған жүргізушілерге тегін лотерея билеттерін беру жүргізу жылдамдығын шамамен 22 пайызға төмендетті. Ал Амстердамдағы Схипхол әуежайында (Amsterdam’s Schiphol Airport) ерлер писсуарларының фарфорына кішкентай қара шыбынның суреті ойып салынған. Кішкентай бейне пайдаланушыларға нысана берді және шашырау мөлшері 80 пайызға азайғаны хабарланды.
Мінез-құлықты өзгерту үшін жағдайды өзгерту соншалықты үнемді, сондықтан бүкіл әлем бойынша үш жүзден астам жергілікті, штаттық және федералды үкіметтер салықтарға, айыппұлдарға, өкілеттіктерге немесе тыйымдарға жүгінбей-ақ халықтың әл-ауқатын жақсартуға арналған «түртпелеу бөлімшелерін» (nudge units) құрды.
Кэти Милкман (Katy Milkman) екеуміз «Жақсы жаққа мінез-құлықты өзгерту» (Behavior Change for Good) желісін құрғанда, Ричард Талер алғашқы қосылған ғалымдардың бірі болды. «Жақсы жаққа мінез-құлықты өзгерту» ғалымдары ойлап тапқан түртпелер 2000 орта мектеп оқушысының үлгерім бағаларын көтерді, ұлттық спорт залдары желісінің 60 000 мүшесі арасында дене жаттығуларын арттырды, 700 000 пациенттен тұратын ұлттық таңдамада тұмауға қарсы вакцинацияны ынталандырды, 3 миллион бастауыш сынып оқушыларының ұлттық зерттеуінде математикалық үлгерімді арттырды және жақында АҚШ-тың ірі банкінің 2 миллион клиентінің жинақ шоттарына депозиттерді көбейтті.
Жақсы жаңалық — түртпелерді өзіңіз үшін жұмыс істету үшін PhD докторы дәрежесі қажет емес. Мінез-құлықты өзгертуді не қиындататынын түсінгеннен кейін, оны жеңілдететін жағдайды ұйымдастыра аласыз. Сіз, іс жүзінде, өзіңді түртпелей аласыз.
Мақсаттардан әдеттерге
Өте жиі, болашақта жасағыңыз келетін нәрсені қайта-қайта жасауға үміттенесіз: Дұрыс тамақтану. Жаттығу жасау. Уақытында ұйықтау. Кітап оқу. «Рақмет» айту. Бұл тізім әрі қарай жалғаса береді.
Мұндай жағдайларда кеңістікті реттеу — ең басты кілт. Неліктен? Өйткені сіздің шынымен жасағыңыз келетіні — салауатты әдеттерді қалыптастыру, ал әдеттер, анықтамасы бойынша, белгілі бір (Бирінші ұяшық / Box One) жағдайға рефлекстік (Үшінші ұяшық / Box Three) жауаптар болып табылады.
Мысалы, көлікке отырғанда қауіпсіздік белдігін тағасыз. Қызыл түсті көргенде, тежегішті басасыз. Егер сіз де маған ұқсасаңыз, таңертең жуынатын бөлмеге кіргенде тіс щеткасына қол созасыз.
Сіз осы әрекеттердің барлығын автоматты түрде — ойланбастан, шығындар мен пайданы сараламай және баламаларды қарастырмай орындайсыз.
Сіз ғаламшардағы ең ақылды түрдің өкілі бола тұра, неге жиі ойланбай әрекет ететініңізге таңғалуыңыз мүмкін. Бір себебі — ойланбай әрекет ету жылдам. Екінші себебі — ойланбай әрекет ету тиімді, бұл сіздің шектеулі ақыл-ой мүмкіндігіңізді маңыздырақ жұмыс үшін сақтайды. Психолог Уильям Джеймс (William James) осыдан бір ғасырдан астам уақыт бұрын айтқандай: «Күнделікті өміріміздің егжей-тегжейлерін автоматизмнің күш-жігерсіз бақылауына неғұрлым көп тапсыра алсақ, ақыл-ойымыздың жоғары күштері өзінің тиісті жұмысы үшін соғұрлым босайды».
Қысқасы, әдеттер уақытты да, энергияны да үнемдейді. Сонымен, таныс жағдайға тап болған кезде, миыңыз нейробиологтар нейрондық автопилот (neural autopilot) деп атайтын ойланбай әрекет ету режиміне ауысады.
Қызыл түс! Тоқта!
Жасыл түс! Жүр!
«Үш ұяшық» моделінің (Three Boxes model) тілімен айтқанда: бұл (Бирінші ұяшық / Box One) жағдайлары (Екінші ұяшық / Box Two) ойларына уақыт пен энергияны ысырап етпей, белгілі бір (Үшінші ұяшық / Box Three) жауаптарын тікелей іске қосады.
Әдеттер қалай пайда болады? Көптеген адамдар егер бір нәрсені қайта-қайта жасасаңыз, ақырында әдет қалыптастырамын деп ойлайды. Бұл дұрыс емес. «Үш ұяшық» моделі көрсеткендей, қайталау қажет, бірақ жеткіліксіз. Әдеттер жағдайлық белгілерді автоматты жауаптармен байланыстырады, сондықтан әдетті қалыптастыру үшін бірдей жағдайда бірдей мінез-құлықты қайталау қажет.
Және жай ғана кез келген жағдайда емес. Салауатты әдеттерді қалыптастыратын жағдайлар ерекше. Оларда Болашақ Меніңізге не істеу керектігін айқын ететін айқын белгілер бар; олар әрекет етуді жеңілдету үшін кедергілерді азайтады; және бұл әрекетті бірден сыйақы беретіндей етеді.
Оны айқын етіңіз
Біз бір нәрсені істеуге бел байлаған кезде, бұл әлемдегі ең маңызды нәрсе сияқты болып көрінеді. Бірнеше минуттан кейін ұмытып кетеміз. Мақсаттар ойымыздан қаншалықты жиі шығып кетеді? Келесі кейбір бағалаулар бойынша, біз күнделікті ұмытып кететін нәрселердің жартысына жуығы — біздің ниеттеріміз.
Ұмыту туралы зерттеулер неліктен кейде тоңазытқышқа тура барып, есігін ашып, сөрелерге аңтарыла қарап, не іздеп келгеніңізді түсінбей тұратыныңызды түсіндіреді.
Мысалы, бірнеше эксперименттерде жастарға компьютерде қарапайым тапсырма берілді. 5 секунд сияқты қысқа кідірістерден кейін де олар тапсырманы орындауды уақыттың шамамен 10 пайызында ұмытып кетті. Егер 5 секундтық кідіріс кезінде олардан қосымша тапсырманы орындау сұралса, олар 25 пайыз жағдайда ұмытты. Ал кідіріс кезінде кенеттен бөлінгенде, олар 33 пайыз жағдайда ұмытып отырған. Дегенмен, зерттеушілер компьютер экранына кішкентай көк нүкте қосып, оның жүктелген тапсырманы еске түсіретін сыртқы белгі ретінде қызмет ететінін түсіндіргенде, кедергілердің кері әсері толығымен жойылды.
Өмір мен өлім мәселесінде де ұмытшақтық таңғаларлықтай жиі кездеседі. Хирург әрі жазушы Әтул Гаванде (Atul Gawande) ірі венаға катетер (catheter) енгізу мысалын келтіреді. Инфекция қаупін азайту бес қарапайым қадамнан тұрады: ол қолды сабынмен және сумен жуудан басталып, катетер салынған жерге стерильді таңғыш қоюмен аяқталады. Бүкіл мансабы бойында осы бес қадамдық процедураны қайталап келгендіктен, дәрігерлерге мұны еске салудың қажеті де болмас еді деп ойлайсыз. Дегенмен, Әтулдың жазуынша, Джонс Хопкинс ауруханасының (Johns Hopkins Hospital) дәрігерлері уақыттың үштен бір бөлігінде бір қадамды ұмытып кететін, соның салдарынан олардың әрбір оныншы пациентында инфекция дамитын.
Ұмытудың шешімі не? Сыртқы ортаға өткізу (externalize). Не істеу керектігін есіңізге салып тұратын, тікелей назарға ілігетін, байқамай қалу мүмкін емес физикалық белгі-ишараны орнату арқылы Болашақ Өзіңіз үшін жағдайды өзгертіңіз.
Мәселен, әуе компаниялары ұшқыштарының ұшу мен қону кезінде пайдаланатын тексеру парақшаларынан шабыт алған Джонс Хопкинс дәрігерлері қауіпсіздіктің бес қадамы тізімделген бір беттік параққа сүйене бастады. Медбикелерге дәрігерлерді қадағалап, оларды жауапқа тартып отыру өкілеттігі берілді. Тексеру парақшалары Джонс Хопкинсте стандартты жұмыс процедурасына айналғаннан кейін — тексерілді, тексерілді, тексерілді, тексерілді, тексерілді — тамыр ішілік инфекция көрсеткіші нөлге дейін төмендеді.
Міне, жақында Реддит (Reddit) желісіндегі гольф туралы талқылауда қойылған сұрақ: Тұғырдың (green) үстінде немесе жанында клюшканы қаншалықты жиі ұмытып кетесіз? Маған бұл тым жиі болатындай көрінеді — кем дегенде ойнаған әрбір екі раундтың біреуінде. Мен әдеттен тыс ұмытшақпын ба? Жауаптардың көбі жағдайды басқару мүмкіндігін меңзейді, соның ішінде мынау да бар: Оны пайдаланғаннан кейін, арбаңызға/сөмкеңізге қайтатын жолыңыздың бойына қойыңыз. Тікелей жүретін жолыңызға қойыңыз.
Томас Шеллинг (Thomas Schelling) мақсаттарды жуынатын бөлмедегі айнаға далаппен жазуды ұсынды. Әріптесім Джеймс Гросс (James Gross) Пост-ит (Post-it) жабысқақ қағаздарын артық көреді. Жуынатын бөлмедегі айнасында көз деңгейінде тұрған Post-it оған әр таңда және кеште тісін тазалап жатқанда «үш жақсы нәрсе» туралы ойлауды есіне салады. 2-тарауда мен атап өткен САТ (SAT) дайындық зерттеуі есіңізде ме? Егер сіз оқу кестесін жасасаңыз, оның қағаз түрін жасап, байқамай өту мүмкін емес жерге іліп қойғаныңызға көз жеткізіңіз. Ричард Талер (Richard Thaler) үшін еске салғыштарға сүйенуде ешқандай айып жоқ. «Егер мені супермаркетке жіберсе және екі нәрседен артық сатып алу керек болса», — дейді ол, — «маған тізім керек!»
Аңызға айналған жекпе-жек шебері Брюс Ли (Bruce Lee) де мұны жақсы білген. Ол өзінің күнделікті мақсаттарын есіне салу үшін кездесулер кітапшасында ламинатталған жазба карточкаларын ұстаудан қысылмайтын. Ол мойнына өзі негізін қалаған жекпе-жектің бірегей түрі — Джит Кун До (Jeet Kune Do) символы бар алтын алқа тағып жүретін. Ал үйінде «Алға жүр!» (Walk on!) деген жазуы бар белгі орнатып, ол өзін «үнемі алға жылжуға ынталандыратын».
Мен бірде Әтул Гавандеден оның тексеру парақшалары идеясын тек хирургия үшін емес, кез келген адам дұрыс орындағысы келетін кез келген нәрсе үшін насихаттауы туралы сұрадым. «Кітапты жазғаннан бері тексеру парақшалары туралы түсінгенім және мені әлі де таңғалдыратыны — адамдардың оларды пайдалануға қаншалықты қарсылық білдіретіні. Олардың қажет екеніне адамдарды сендіру қиын. Олар істеу керек нәрсенің бәрін есте сақтаймыз деп ойлайды. Және, әрине, олай етпейді».
Болашақ Өзіңіз қайда қарайтын болады? Дұрыс таңдауларды орталыққа және ең көрнекті жерге қоятын белгі-ишара орнатыңыз.
Оны жеңілдетіңіз
Не істеу керектігін есіңізге түсіргеннен кейін, бастау жеңіл болса, оны орындау ықтималдығыңыз артады.
Амазон (Amazon) мұны түсінді. «Оларда бір шертумен тапсырыс беру қызметі бар», — дейді Джерри Сайнфелд (Jerry Seinfeld). «Бір шерту, болды. Маған екі рет шерту керек пе? Мен тіпті оны қаламай да қаламын».
Шындығында, Amazon 1999 жылы бір шертумен сатып алуды патенттегенде, бұл орасан зор пайда әкелген инновация болды. Қазір әлемдегі кез келген дерлік интернет-дүкен сіз бен сатып алуыңыздың арасындағы шертулер санын барынша азайтуға тырысады.
Әріптесім Асаф Мазар (Asaf Mazar) — кедергі, үйкеліс (friction) бойынша сарапшы. Оның зерттеулері көрсеткендей, адамдар таңғаларлық дәрежеде кедергінің мінез-құлыққа әсерін жүйелі түрде төмен бағалайды. Мысалы, адамдардан сайлауда неге дауыс беретіні немесе бермейтіні туралы сұрағанда, ешкім дерлік сайлаушының өз дауыс беру учаскесіне қаншалықты жақын тұратыны туралы ойламайды. Бірақ белгілі болғандай, жақын жердегі дауыс беру учаскесінің қолайлылығы өте үлкен маңызға ие. КОВИД (COVID) екпесін алу үшін қаншалықты алысқа бару керектігі туралы да тура осындай оқиға. Бірнеше қосымша қадам шын мәнінде маңызды болмауы керек сияқты, бірақ олар маңызды.
Кедергі тек ерік-жігері әлсіздер ғана алаңдайтын жауыз ба деп ойлайтын шығарсыз, бірақ мен сізді олай емес деп сендіремін.
Алистер Браунли (Alistair Brownlee) сияқты қайсарлықтың үлгісін қарастырайық. Барлық уақыттың ең ұлы триатлоншысы ретінде кеңінен танылған Браунли — екі дүркін Олимпиада чемпионы және триатлоннан төрт дүркін әлем чемпионы. Оның сөзімен айтқанда, ол «істеу керек нәрсені істеуге кедергі болатын кедергілерді жоюға өте мұқият болған». Енді зейнетке шыққан ол өзінің ең қарқынды жаттығу кезеңдері туралы былай деді: «Мен жабдығымның жұмыс істеп тұрғанына, киімімнің құрғақ екеніне, жүгіру және велосипед аяқ киімдерімнің есік алдында жылы әрі құрғақ болып тұрғанына көз жеткіздім. Мен тіпті бірінші үйімді ең көп соқпақтарға жақын болғандықтан сатып алдым». Өз кеңістігін реттеу оның қайсарлығын төмендетті ме? Оның пікірінше, керісінше: «Менің өмірдегі ұраным әрқашан бірінші қадамды жасау болды», — дейді ол. «Осы әдеттерді қалыптастыру және ол кедергілерді жою мені одан әрі төзімді етті».
Азғыруларға келетін болсақ, әрине, кедергі сіздің одақтасыңызға айналады.
Жаман әдеттерді ауыздықтаудағы кедергінің күші Фредерик Ридельге (Frederik Riedel) жиырма төрт жасында келді. Бұл оның әлеуметтік медиаға тәуелділігі бақылаудан шыға бастаған кез еді. «Одан кейін бүкіл миым кір жуғыш машина сияқты сезілетін», — деді ол маған. «Зейін қою өте қиын болды. Дегенмен мен қайта-қайта орала бердім». Кейде ол есін жиып, өзін қонақ бөлмедегі диванда қолында телефонымен жатқанын көретін, онда қанша уақыт болғанын немесе тіпті не істеп жатқанын анық білмейтін.
Өте қысқа уақытқа оның ойына ұялы телефонынан толығымен құтылу туралы ой келді, бірақ көп ұзамай ол телефонсыз өмір сүрудің мүмкін емес екенін түсінді. Адамдардың көбі үшін бұл шындық, бірақ әсіресе Фредерик үшін. Он бес жасында өзінің алғашқы қосымшасын жасаған бағдарламалау данышпаны, ол толық жұмыс күніндегі қосымша әзірлеушісі болып өсті және ол өз кәсібін тастамайынша телефонын тастай алмайтын еді. Оның орнына ол кедергіні пайдаланды. Ол өзіне Уан Сек (One Sec) деп аталатын қосымша жасап алды.
One Sec орнатқаннан кейін сіз Инстаграм, ТикТок, Фейсбук немесе сіз көрсеткен басқа кез келген қосымшаға өте қынжылтатын кідіріссіз кіре алмайсыз. Сіз күлесіз, бірақ мен үшін телефонымның ең үлкен азғыруы — Джимейл (Gmail). One Sec орнатқанға дейін мен не істеп жатсам да, күніне ондаған, тіпті жүздеген рет, көбінесе саналы ниетсіз кіріс жәшігімді тексеру үшін тоқтататынмын.
Шын мәнінде, менің Gmail әдетім соншалықты тамыр жайған еді, анам менің портретімді салуды ұйғарғанда, ол мені телефоныма үңіліп отырған күйімде бейнелеуді таңдады. Артқы фонда түрлі-түсті мүсіндер мен мобильдер бар, ал мен еңкейіп отырмын, шашым бетімді жапқан перде сияқты, қолымдағы телефонға соншалықты мұқият үңілгенім соншалық, айналамдағы сұлулықты мүлдем байқамаймын. Мен анамнан неге бұл композицияны таңдағанын сұрағанда, ол мені көбіне осылай көретінін түсіндірді.
Мэттью Додд (Matthew Dodd) түсірген фото
One Sec орнату бәрін өзгертті. Енді мен Gmail белгішесін басқан сайын, экран қара түске еніп, мынадай ашуландыратын хабарлама көрсетеді: «Терең дем алатын уақыт келді». Содан кейін экран өсссссссті баяу сұр түске енеді де, дәл сондай тасбақа жылдамдығымен қызыл түске айналады. Содан кейін сан пайда болады: соңғы жиырма төрт сағатта Gmail қосымшасын қанша рет бапталғаным туралы еске салу. Соңында маған саналы таңдау жасау ұсынылады: мен «Мен Gmail-ді ашқым келмейді» дейтін үлкен ақ батырманы баса аламын — немесе оның астындағы «Gmail-ге өту» дейтін кішірек, ерекшеленбеген мәтінді баса аламын. One Sec орнату менің бір шертулік Gmail әдетімді екі шертулік міндетке айналдырды.
Соңғы зерттеу көрсеткендей, One Sec адамдардың проблемалық қосымшаларды ашу жиілігін 57 пайызға азайтады. Ал мен үшін бұл өзгеріс одан да драмалық болды. Шындығында, бірнеше аптадан кейін, көптеген One Sec пайдаланушылары сияқты, мен де әрбір бірнеше минут сайын электронды поштаны тексеру әдетінен арылдым.
Сізде қалай? Менің зерттеуім көрсеткендей, адамдарды не азғыратыны әртүрлі, бірақ бәрі де бір нәрсеге азғырылады. Сізге қарсы тұру мүмкін емес болып көрінген не болса да, шешім мынау: кедергіні арттырыңыз. Сіз бен сіздің жаман әдеттеріңіздің арасына кедергі қойыңыз — ол бөгет салыстырмалы түрде кішігірім болса да — сонда кенеттен оларға қарсы тұру оңайырақ болатынын байқайсыз.
Сонымен қатар, әркімнің өз мақсаттары бар. Және ол мақсаттарға жету үшін іс-әрекет ету қажет болғанда, бойды билейтін үрей сезімінен ешкім де тыс қала алмайды. Ауыр жұмысты ауыр емес етіп өзгерте алмайсыз, бірақ бастау процесін жеңілдете аласыз. Жағдайыңызды өзгертіңіз: кедергіні төмендетіңіз.
Көбірек кітап оқығыңыз келе ме? Кітаптарды төсек жанындағы тумбочкада ұстаңыз.
Теледидарды азырақ көргіңіз келе ме? Стримингтік жазылымнан бас тартыңыз.
Дұрысырақ тамақтанғыңыз келе ме? Асүй үстеліне жеміс салатын ыдыс қойыңыз.
Тіскебасарларды азырақ жегіңіз келе ме? Тіскебасар сатып алмаңыз.
Алғыс хаттарын көбірек жібергіңіз келе ме? Маркалар мен жазу құралдарын мол етіп жинап қойыңыз.
Телефонға азырақ уақыт жұмсағыңыз келе ме? One Sec қолданбасын орнатыңыз.
Ең жақсы таңдауды ең аз кедергі жолына айналдыру арқылы Болашақ Өзіңізді табысқа дайындаңыз.
Оны марапаттайтын етіңіз
Егер не істеу керектігіңіз есіңізде болса және бастауға ешқандай кедергі болмаса, сіз оны ықтимал түрде жасайсыз. Бірақ оны қайта-қайта — дағды қалыптастырғанға дейін соншалықты көп қайталау үшін, ол бірден марапаттайтын (жағымды) болуы керек. Суық әрі қатал шындық мынада: адам баласы (және барлық жануарлар да) рахатты кейінге қалдыруды (gratification) мүлдем жек көреді. Сондықтан, егер мінез-құлықты дағдыға айналдырғыңыз келсе, оны қазірдің өзінде марапаттайтын етіңіз.
Қазіргі сәттегі рахат алу біз ізгілікпен байланыстыратын ұғым емес, бірақ біз олай етуіміз керек. Өйткені, Уильям Джеймс (William James) айтқандай: «біздің ізгіліктеріміз жаман әдеттеріміз сияқты дағдылар болып табылады» — және бұл әрекет көңілді, қызықты немесе қандай да бір түрде сәт сайын рахат сыйлайтын болмаса, сіз ізгі мінез-құлықты дағдыға айналдыра алмайсыз.
Сонымен, кейінірек сіз үшін пайдалы болатын нәрсені дәл қазір қалай керемет сезіндіре аласыз?
Кейбір адамдар жұмыс туралы ойлау тәсілін өзгерте отырып, Екінші жәшік (Box Two) стратегияларын пайдаланады. Мысалы, отжимание (жерден көтерілу) жасауды ойша ойын ретінде немесе мінез-құлықты көрсету ретінде қайта қарастыруға болады. Бірақ ең табысты ұмтылушылар Бірінші жәшікке (Box One) назар аударады, яғни жағдайдың өзін өзгертеді, тура мағынасында өздерін орындауы керек нәрседен ләззат алуға итермелейді.
Мысалы, бір экспериментте тренажер залына барушыларға гантельмен жасалатын алты жаттығу мәзірі ұсынылды. Спортзалға барушылардың жартысынан бірден ләззат алатын жаттығуды таңдау сұралды. Екінші жартысынан денсаулық мақсаттарын ескере отырып, ең пайдалы жаттығуды таңдау сұралды. Өздеріне ұнайтын жаттығуды таңдаған спортзалға барушылар, пайдалы жаттығуды таңдағандарға қарағанда 39 пайызға көп жаттығу жасады.
Таңдауға келмейтін міндетті жұмыстар туралы не айтуға болады?
Сіз істеуіңіз керек нәрсе табиғатынан және сөзсіз көңілсіз болғанда, азғыруларды бумалау (temptation bundling) әдісін қолданып көріңіз. Бұл данышпандық идеяны осы терминді ойлап тапқан менің әріптесім Кэти Милкман (Katy Milkman) ұсынған. Негізгі идея — бір уақытта екі нәрсені жасау: сіз істеуіңіз керек міндетті жұмыс және сізге дереу ләззат әкелетін қосымша әрекет. Мысалы, егер сіз тренажер залына баруды жек көрсеңіз, бұл міндетті өзіңіз асыға тыңдайтын аудиокітапты тыңдау азғыруымен бумалай аласыз. Кэти екеуміз спортзалға барушыларға өздері таңдаған тегін аудиокітап беріп, оларға азғыруларды бумалау амалын үйреткенде, олар спортзалға 10 пайызға жиірек барды — бұл әсер біздің араласуымыздан кейін бірнеше айға созылды.
Осы сияқты ұстаным бойынша, мақсаттарыңызға бәсекелес болатын азғырулардан лездік марапатты азайтуға болады. Мысалы, менің күйеуім Джейсон (Jason) өзінің ескі, тозған телефонын сұр түсті режимде ұстайды. Біздің бір досымыз жаңа, жарқыраған телефонын толық түсті режимде ұстайды, бірақ телефон қабын пайдалануды тоқтатты. Ол: «телефонымды түсіріп алып, сындырып алу қорқынышы оны бұрынғыдай әр бірнеше минут сайын тексеруге жол бермейді», — дейді. Ал қыздарымыз өсіп келе жатқанда, біз оқумен, үстел ойындарымен және ойын алаңына барумен тәулік бойы бәсекелесетін кабельдік теледидарға және жүздеген арналарға жазылмауды жөн көрдік.
Психологиялық қашықтық жасау үшін физикалық қашықтықты қолданыңыз
Азғырулардан марапатты азайтудың жолдары шексіз, бірақ кез келген нәрседе жұмыс істейтін бір амал бар: физикалық қашықтық. Жаңалықты қараңызшы? Ол үш еселік қызмет атқарады. Азғыруды әрі қарай жылжытқанда, сіз оны бірден байқалмайтын, оңай емес және бірден марапаттамайтын етесіз. Ереже бойынша, ең жақсы нұсқаңыз болу дегеніміз — жеке кеңістігіңізді ретке келтіру, оны ішкіштік, мазасыздану, шаршау немесе шешімсіздік сәттерінде сізді шынымен істегіңіз келетін нәрседен алыстататын алаңдатулардан тазарту дегенді білдіреді.
Жеке кеңістік деп мен, атап айтқанда, көз алдыңызда және қолыңыз жететін жерде орналасқан нәрсені айтамын. Леонардо да Винчидің (Leonardo da Vinci) қолын екі жаққа созып, жәшіктің ортасында тұрған адамның әйгілі суреті — оның шекараларының дәл бағдары болып табылады (кез келген бағытта шамамен үш фут). Жеке кеңістігіңіздің қаншалықты үлкен екенін көргіңіз келе ме? Қолдарыңызды алға, содан кейін басыңыздан жоғары, кейін екі жаққа созыңыз. Психологиялық тұрғыдан алғанда, осы кеңістіктегі объектілер — соның ішінде, айтпақшы, сіз киіп жүрген киімдер де — үлкен маңызға ие. Сіздің қайда екеніңіз кім екеніңізді қалыптастырады, бірақ жағдайдың сіздің не ойлайтыныңыз бен не істейтініңізге әсер ету күші жақындықтың функциясы болып табылады. Бұл нәзік айырмашылық өте практикалық, өйткені сіз фастфуд пен әлеуметтік медиа сияқты заманауи ойлап табуларды жоқ қыла алмасаңыз да, көп жағдайда жеке кеңістігіңізді өзіңіз толық бақылайсыз.
Мысалы, телефоныңызды қарастырайық. Ол дәл осы сәтте қайда? Алақаныңызда ма? Басқа бөлмеде ме? Телефоныңыз көзден де, қолдан да неғұрлым алыс болса, ол соғұрлым назарыңызды азырақ аударады, оны қолыңызға алу соғұрлым көп еңбекті талап етеді және адам миы күтуге тура келетін кез келген марапатты төмен бағалайтындықтан, оған көз жүгіртуге азғырылуыңыз соғұрлым аз болады.
Сіздің жеке кеңістігіңіз кез келген бағытта үш футқа созылады. Беттманн (Bettmann)
Осы соңғы нәрсе — болашақта не болатынына қаншалықты аз мән беретініміз — жиырмасыншы ғасырдағы әлеуметтік ғылымның ең үлкен ашылуларының бірі. Зерттеулер көрсеткендей, барлық жануарлар, соның ішінде адамдар да, болашақта болатын марапаттарды қатты төмендетеді. Қаншалықты? Лабораториялық зерттеулерде тіпті бірнеше секунд күту марапаттың қуатын оны дереу алған кездегіден екі есе әлсірететінін көрсетті. Тіпті сіз күтіп тұрған нәрсе өте маңызды болса да — мысалы, әуесқой кодерлер бағдарламалауды үйренетін платформа немесе студенттердің математикадан үй тапсырмасын орындайтын веб-сайты — бар болғаны бір немесе екі секундтық кідірістер белсенділік пен өнімділікті айтарлықтай төмендетеді.
Осы себептердің барлығына байланысты физикалық қашықтық психологиялық қашықтықты тудырады. Бұл ұстаным соншалықты маңызды, мен оны қайтадан айтамын: физикалық қашықтық психологиялық қашықтықты тудырады. Сонымен, не нәрсені көбірек жасағыңыз келсе, соған жақындаңыз. Ал не нәрсені азырақ жасағыңыз келсе, оны алыстатыңыз.
Мысалы, мен бірде мыңдаған жасөспірімдер арасында сауалнама жүргізіп, үлкен тестке дайындалғанда телефондарын қайда ұстайтынын сұрадым. Бес нұсқа болды: олардың ішіндегі ең жақыны — телефонды экранын жоғары қаратып, дыбысын қосып жанында ұстау, ал ең алысы — телефонды басқа бөлмеде ұстау болды.
Оқу жылының соңында мен жауаптарды ресми табель бағаларымен сәйкестендірдім. Мен тек осы деректер жиынтығында ғана емес, сонымен бірге Гэллап ұйымымен (Gallup organization) серіктестікте жиналған жасөспірімдердің ұлттық репрезентативті таңдамасында тапқан нәтижем мынадай болды: телефон неғұрлым алыс болса, орташа балл (GPA) соғұрлым жоғары болды.
3-сипаттама
Азғыруларды мүмкіндігінше алыс ұстау қарапайым парасаттылық болып көрінуі мүмкін. Бірақ американдықтардың 58 пайызы телефондарына азырақ уақыт жұмсағысы келетінін, бірақ американдықтардың 83 пайызы телефондарын жанында «дерлік әрдайым» ұстайтынын ескерсек, бұл шынымен қаншалықты жиі кездеседі?
Кеңістігіңізді реттеңіз
Эмпатия алшақтығы (empathy gap) — шынайы құбылыс, және мен сіздің (Бірінші жәшік) жағдайыңызға стратегиялық, физикалық өзгерістер енгізуден басқа оны жоюдың ешқандай жолын білмеймін. Егер сіз Одиссейден (Odysseus) күштірек, Нобель сыйлығының лауреатынан ақылдырақ және Джонс Хопкинстегі (Johns Hopkins) дәрігерден гөрі ұқыптырақ болмасаңыз, онда сіз де Болашақ Өзіңізді діңгекке байлаудың жолдарын табуыңыз керек.
Сайнфелдтің (Seinfeld) бірнеше амалдары мінекей.
Таңертең іске кірісу үшін бе? Су. «Менің бірінші істейтінім — бетіме су шашу.… Мен жатқан қалыптан тік тұрған қалыпқа режимді осылай өзгертемін. Бұл Бродвейдегідей (Broadway): Бірінші акт пен екінші акт арасында шымылдық түсуі керек. Мен үшін ол — бетке шашылған су».
Стендап туралы не айтуға болады? Пиджак. «Менің тур продюсерім «Бес минут» дегенде, мен пиджагымды киемін, ал пиджак киілгенде, денеме: «Жарайды, енді біз өз өнерімізді көрсетуіміз керек» дегенді түсінгендей болады».
Оның күнделікті жазу сессиясына арналған басқа реквизиттер (props) жиынтығы бар: кофе шыныаяғы, сары блокнот (legal pad), корпусы ашық көк BIC қаламы. «Кофе осында тұрады», – деп түсіндіреді Сайнфелд (Seinfeld). «Блокнот осында тұрады. Жазбалар осында тұрады».
Және күнтізбе. Қабырғаға ілінетін, жанында қызыл маркері бар ескі үлгідегі күнтізбе. Әзіл жазған әрбір күн үшін Сайнфелд сол күннің торкөзін үлкен, қызыл X таңбасымен белгілейді. Күнтізбе оған әзіл жазуды еске салып қана қоймай, сериясын (streak) үзбей сақтағаны үшін марапаттайды.
«Миыңызға жаңадан алған күшігіңізге қарағандай қарауыңыз керек», – дейді Сайнфелд. «Сана (mind) – данышпандықта шексіз. Ал ми (brain) – оңай үйретілетін кішкентай ақылсыз күшік».
Сурет Нетфликс (Netflix) компаниясы тарапынан ұсынылған
Бұл тарауда мен жағдаяттың әдеттерге – мінез-құлықты өзгертудің басты құпиясына (holy grail) қалай кілт болатынын түсіндірдім. Егер сіз өзіңіздің тікелей қоршаған ортаңыздағы физикалық объектілердің күшін түсінсеңіз, ерік-жігерге (willpower) сенудің қаншалықты ақымақтық екенін ұғасыз. Оның орнына кеңістігіңізді алдын ала реттеңіз. Сіз ақылға қонымды таңдауларды айқын, оңай және тиімді ете аласыз. Бұл ретте сіз өзіңіздің Болашақ Меніңізге (Future Self) осы нақты жағдайда осы нақты әрекетті орындаған дұрыс екенін аңғартасыз. Уақыт өте келе, миыңыз бұл хабарламаны қабылдайды. Сонда әрбір таңдаудың жақсы-жаманын таразылап, ең ізгі ниетіңізді басты назарда ұстауға тырысып, азғырылуға күшпен қарсы тұрудың орнына, сіз дұрыс нәрсені автоматты түрде жасайтын боласыз.
Кеңістігіңізді реттеу маңызсыз лайфхак (life hack) болып көрінуі мүмкін, бірақ оның әсері уақыт өте келе еселенеді. Менің ең жақын құрбыларымның бірі отбасылық қонақ бөлмесінен жалпақ экранды теледидарды алып тастап жатқанда, өзінің екі ұлына осылай айтқан еді. Ұлдары, әрине, шағымданды. Ал олар наразылық білдіргенде, ол өзінің анасы аманаттаған индустық (Hindu) ілімді естеріне түсірді: Сіз жанында отырған нәрсеге табынасыз.
7-ТАРАУ. Серіктестеріңді таңда (Pick Your Peers)
«Адам — әлеуметтік жануар (social animal).»
— АРИСТОТЕЛЬ (ARISTOTLE)
«"Біз" дегеннің күші "мен" дегеннің күшінен шексіз артық.»
Бұл — Диана Найадтың (Diana Nyad) Кубаның (Cuba) Гавана (Havana) қаласынан Флорида (Florida) штатындағы Ки-Уэстке (Key West) дейінгі акулалар мен медузаларға толы су арқылы жүз мильден астам қашықтықты жүзіп өткен бесінші, соңғы әрі жалғыз сәтті әрекетіне берген түйінді түсініктемесі.
Найад бұл ерлікті жасаған тарихтағы бірінші әрі жалғыз жүзгіш болғанда алпыс төрт жаста еді. Ашық мұхитта ешқандай демалыссыз соншалықты ұзақ — екі күн мен екі түннен астам — жүзген кез келген еркек пен әйелден әлдеқайда кәрірек. Өзінің спорттық бабының шыңынан әлдеқашан өтіп кеткен. Бірақ ешқашан мұндай акылгөй болмаған.
Бұдан бұрынғы төрт әрекетте өзге адамдардан құралған топ маңызды рөл атқарды. Бапкерлер. Картографтар. Оның ең жақын құрбысы Бонни Столл (Bonnie Stoll). Солай болса да, Найадтың санасында бұл үлкен қолдаушылар тобы өзі басты рөлде ойнайтын фильмдегі статистер тобынан әрі аспайтын. Иә, олар өз рөлдерін ойнады, бірақ афишада оның есімі тұрды. Өзінің таңғаларлық, ерекше, жеке табандылығымен (grit) есте қалатын да ол еді.
«Жас кезімде эгома (ego) берілген едім», — деді ол. — «Бәрі де тек мен, мен, мен туралы еді. Мен сияқты мықтымын, ешкім де мұны мен сияқты жасамайды».
Содан кейін бір нәрсе өзгерді. «Бойымнан рақым таптым. Мұнда тек өзім ғана емес екенімді түсінетін кішіпейілділік таптым... Бұның күші "Мұны мен жасадым, бәрін өз бетімше істеймін" деген жиырмадан асқан кезімдегі өзімнен әлдеқайда мықтырақ болды».
Ки-Уэст жағалауына жетуге екі сағат қалғанда, Найад кідіріп, суда қалқып тұрып, командадан айналасына жиналуды өтінді. Бұған Бонни де, кеме капитаны да, сондай-ақ Найадтың жеке дәрігері, медузалар бойынша әлемге әйгілі сарапшы, акулалар тым жақындап кетсе, суға секіріп, олардың танауынан түртіп қалатын төрт сүңгуір және Найадтың ұйықтап кетпеуіне көмектесу үшін ән айтып, сөйлесіп, токсон минуттық ауысыммен оны бақылап отырған кайакшылар флотилиясы кірді. Барлығы үш дюжинадай команда мүшесі болды.
«Мен сонау жағалауға сүріне-қабына шығамын және біреу мені суретке түсіреді», — деді Найад. — «Бірақ бұны біз істегенімізді, бұны біз бірге істегенімізді ешқашан ұмытпаңыздар».
Соңында Найад толқыннан азар да бұзар шығып, үш күннен астам уақыттан бері құрлықтағы алғашқы қадамдарын жасағанда, былай деді: «Менің үш жолдауым бар: Біріншісі: біз ешқашан, ешқашан берілмеуіміз керек. Екіншісі: армандарыңның соңынан еру үшін ешқашан қартаймайсың. Және үшіншісі: бұл жалғыз орындалатын спорт сияқты көрінгенімен, мұнда команда керек».
Бұл тарау жағдаяттық агенттіктің (situational agency) екінші маңызды элементі — өзіңе тең дәрежелі серіктестер таңдау (picking your peers) туралы. Сіз неліктен тең дәрежелі серіктестер алдындағы жауапкершілік (peer accountability) жеке жауапкершіліктің құпиясы болып табылатынын білесіз. Неліктен тең дәрежеде үйрену (peer learning) жеке данышпандықтан да ақылдырақ екенін. Және, бәлкім, ең таңғаларлығы — тең дәрежелі ынтымақтастық (peer solidarity) сізді өз орныңызға қалай қоятынын, нағыз кейіпкердің саяхаты «меннен» «бізге» қарай бағытталатынын есіңізге салады.
Қысқасы, команда сізді жеке орындаушы ретінде қалай жақсартатынын, бірақ парадоксалды түрде, топқа тиесілі болу сіздің назарыңызды жеке мәселелерден неліктен мүлдем алшақтатып жіберетінін білесіз.
Бұл тарауда айтылмайтын нәрсе — достық. Достар, әрине, бақытты, денсаулығы мықты өмір үшін өте маңызды және жауапкершілік, үйрену және ынтымақтастықтың негізгі қағидалары таза әлеуметтік қарым-қатынастарға да қатысты. Сондай-ақ әріптестің де жақын жеке досқа айналуы мүмкін екені, немесе керісінше болатыны шындық. Мысалы, егер сіз он ең жақын досыңыздың тізімін және бөлек он ең жақын кәсіби серіктестеріңіздің тізімін жасасаңыз, екі тізімде де кем дегенде бір адам болуы мүмкін. Егер солай болса, сіз жұмыста белгілі бір дәрежеде бақытты шығарсыз, өйткені әртүрлі салалардағы ондаған жылдар бойғы зерттеулерден кейін Гэллап ұйымы (Gallup organization) жұмысқа деген қанағаттанушылықтың таңғаларлықтай сенімді көрсеткіші бір қарапайым сұрақтың жауабы болып табылатынын тапты: «Жұмыста ең жақын досыңыз бар ма?»
Бірақ анықтап айтсақ, мен мұнда меңзеп отырған тең дәрежелі серіктестер — ұқсас мақсаттарды, құндылықтарды және мүдделерді бөлісетін пікірлес ұмтылушылар. Менің қарапайым жолдауым — оларды іздеп табуыңыз керек. Кеңістікті реттеу туралы кеңес сияқты, бұл ұсыныс та артық болып көрінуі мүмкін. Егер сіз Анонимді алкоголиктер (Alcoholics Anonymous), Y Combinator немесе бұрын-соңды болған кез келген спорттағы әрбір командалық династияның сиқырын терең деңгейде түсінсеңіз, онда бұл бөлімді аттап өтуіңізге болады. Бірақ жеке өзім туралы айтсам, мен жалғыз ұмтылушы ретінде тым көп жылдарымды босқа өткіздім.
Мақсаттар мен жетістіктер контекстіндегі әлеуметтік байланыс ғылымын түсіну сізді мынадай сұрақтар қоюға ынталандырады: «Менің ең жақын кәсіби серіктестерім кімдер?», «Біз бірге қанша уақыт өткіземіз?», «Сол уақытты тиімді пайдаланып жүрміз бе?». Осы тарауды оқып шыққаннан кейін, сіз өзімді тамаша орналастырған екенмін деген қорытындыға келуіңіз мүмкін. Немесе, керісінше, жақсартатын тұстар бар деп шешуіңіз де ғажап емес. Солай болса, менің күйеуім Джейсон (Jason) сияқты, сіз де қалыптасқан кәсіби ұйымға қосылуыңыз мүмкін. Немесе мен және менің академиялық ең жақын құрбым Кэти Милкман (Katy Milkman) сияқты, команданы нөлден бастап құра аласыз.
Серіктестеріңізді қалай таңдасаңыз да, мұны «біз» бар жерде мүмкіндік бар деген сеніммен жасаңыз. Ескірмейтін мақалдың шындығын заманауи зерттеулер дәлелдейді: «Егер жылдам жүргің келсе, жалғыз жүр. Егер алысқа барғың келсе, бірге жүр».
Тең дәрежелі серіктестер алдындағы жауапкершілік (Peer Accountability)
Боб Ладусер (Bob Ladouceur) Калифорния (California) штатының Конкорд (Concord) қаласындағы Де Ла Саль орта мектебіне (De La Salle High School) американдық футболдан бапкер болып жұмысқа орналасқанда, «Де Ла Саль Спартандықтары» (De La Salle Spartans) өз тарихында бірде-бір рет маусымды жеңілісінен жеңісі көп аяқтамаған еді. Бапкер Лад (Coach Lad) зейнетке шыққан кезде, Спартандықтар американдық футбол тарихындағы кез келген деңгейдегі ең ұзақ жеңісті серияға ие болды: он екі жыл қатарынан 151 рет қатар жеңіске жетті. Осы уақыт ішінде олар қарсыластарынан тұрақты түрде отыз бес немесе одан да көп ұпай басым түсіп отырды — көбінесе оқушылар саны өзінен екі немесе үш есе көп мектептерді жеңді.
Егер футболды жақсы білмесеңіз, бұл жетістіктің ауқымын бағалау қиын. Аңызға айналған Ұлттық футбол лигасының (NFL) бапкері Джон Мэдден (John Madden) бұл жеңісті серия (Streak) туралы былай деді: «Мен қатарынан екі ойында жеңіске жетудің қаншалықты қиын екенін білемін. Команда қалайша қатарынан 151 ойында жеңіске жете алады? Яғни, әртүрлі ойыншылармен, әртүрлі дәуірде, әртүрлі уақытта және әртүрлі қарсыластармен қатарынан 151 ойын... Бұл — осы спорт түрінің тарихындағы ең ұлы жетістіктердің бірі.»
Бапкер Лад қазір зейнетте, бірақ мен хабарласып, онымен және команданың жаңа бапкерімен бір күн өткізе алам ба деп сұрағанымда, ол келісімін берді — және Де Ла Саль Спартандықтарының несімен соншалықты ерекше екенін өз көзіммен көрдім. Өз салмақ дәрежесінен әлдеқайда жоғары деңгейде өнер көрсетіп, әр маусымды жеңілісінен кем дегенде алты есе көп жеңіспен аяқтайтын және істі білетіндер арасында аңызға айналған мәртебеге қалай ие болып отыр деп таңғалдым. Бар болғаны бір мың оқушысы бар бұл католиктік ұлдар мектебінде не болып жатыр және ол үлкенірек, байырақ қарсыластарынан айырмашылығы, штат бойынша немесе ұлттық деңгейде ешқандай іріктеу жүргізбей, спорттық стипендия мүлдем бермей, қалайша сенімді түрде жеңіске жетеді?
Бапкер Ладтың маған бірінші айтқысы келгені — жеңісті серия басты нәрсе емес. Футбол да басты нәрсе емес, деп қосты ол. Тіпті жеңіс те басты нәрсе емес. Ең маңыздысы, деді ол, маусым бойында және одан кейін де әрбір ойыншының тұлға ретінде қаншалықты өсетіндігі.
«Егер бұл балалардың Спартандықтар сапында ойнап жүріп үйренген жалғыз сабағын таңдауым керек болса», — деп жалғастырды ол, — «бұл міндеттеме (commitment) алуды үйрену болар еді. Өзіңнен басқа адамға берілген міндеттеме. Мәні жағынан алғанда, міндеттеме дегеніміз — мен сенен ең жақсысын күтемін және сен де менен ең жақсысын күте аласың дегенді білдіреді».
Ал егер Бапкер Лад осы сабақты үйреткен жалғыз командалық дәстүрді таңдауы керек болса ше? Міндеттеме картасы (Commitment Card).
Міндеттеме карталарының технологиясы бұдан қарапайым бола алмас еді. Әр бейсенбіде Бапкер Лад әр ойыншыға бос 3 х 5 дюймдік карточка тарататын. Жоғарғы жағына әр ойыншы өзінің аты-жөнін жазады. Оның астына бақыланатын, өлшенетін мақсаттарды жазады. Жаттығу мақсаттары, жұма күнгі кештегі ойын мақсаттары және дене дайындығы мақсаттары. Және соңында, ең төменгі жағында: «Мен ... міндеттеме аламын» деп жазылып, соңына аптадағы Міндеттеме картасы бойынша серіктесінің аты-жөні жазылады.
4-сипаттама
Боб Ладусердің материалдарынан
Команданың қалған бөлігі салтанатты тыныштықта қарап тұрғанда, әр ойыншы бір-бірлеп орнынан тұрып, өз мақсаттарын дауыстап оқитын. Содан кейін бұл ойыншы индекстік карточканы осы аптаға таңдаған серіктесіне беріп, оның көзіне қарап: «Мен бұны саған міндеттеймін. Мені жауапты етіп ұста», — деп сөз беретін. Содан соң оның серіктесі де дәл солай істейтін. Орындарына отырмас бұрын, екі ойыншы да бүкіл команданың көзінше бір-бірін құшақтап, аюша құшақтасатын.
Спартандықтарға барған сапарымда мен Міндеттеме картасы ритуалына өз көзіммен куә болдым. Команданың елу төрт ойыншысының әрқайсысы өзінің ниеттерін осылайша көпшілік алдында мәлімдеуі үшін жалпы алғанда бір сағаттан астам уақыт кетті.
«Бұл шынымен де көп уақытты алады», — деді Лэд бапкер (Coach Lad) мыстықтай күліп. «Ештеңе етпейді. Есептілік (accountability) — бұл маңызды іс».
Жұма кештерінде спарталықтар (Spartans) мектеп америкалық футболы үшін әдеттен тыс сапта алаңға жүгіріп шығатын: әр ойыншы өзінің Міндеттеме картасы (Commitment Card) бойынша әріптесінің қолынан ұстап, екі-екіден қатар түзейтін.
Дэвид Мэдисон (David Madison) / Гетти Имиджес (Getty Images)
Ойын бойы және одан кейінгі аптада әрбір ойыншы өзіне қойған мақсаттарын орындау үшін барын салды. Сонымен қатар, олар әріптестерінің істері қалай жүріп жатқанын да бақылап отырды.
Келесі бейсенбіде, жаңа карталарды таратпас бұрын, әр ойыншы орнынан тұрып, командаласының мақсаттарын дауыстап оқып, бұл мақсаттардың орындалған-орындалмағанын хабарлайтын. Спарталықтардың жолы — барған сайын күрделірек мақсаттар қою болғандықтан, Міндеттеме картасы бойынша әріптестер дерлік әрдайым табыстар мен сәтсіздіктердің қоспасын баяндайтын: «Жаттығудан кейін төрт рет дөңгелек сүйреу. Орындалды. Барлық жүгіру ойындарында алғашқы оң қадам жасау. Орындалмады. Джим (Jim) мұны ойындардың тек 80 пайызында ғана жасады».
Мен осы уақытқа дейін мұндай сүзгісіз, ашық кері байланыстың (feedback) дайындық өтіп жатқан ортада, қатарластар арасында (peer to peer) берілгенін ешқашан көрмеген едім. Егер өзім барып куә болмасам, мұның мүмкін екеніне сенуім қиын болар еді. Бұл әсерді сөзбен жеткізу қиын. Бөлмедегі энергия өте жоғары болды — шикі шындық пен ауытқымас қолдаудың тең қосындысы. Кері байланыс өткір, тікелей әрі тайсалмайтын еді. Лэд бапкердің ізбасары Джастин Аламбо (Justin Alumbaugh) басқа бапкерлермен иық тіресе отырып, тыңдап, кейде ғана өзінің бақылауларымен бөлісіп отырды. Бірақ бейсенбінің кешінде мектеп асханасын толтырған дауыстар негізінен ойыншылардың өзіне тиесілі еді. Мен осы жасөспірім ұлдардың сындарды ересек ер-азаматша қабылдағанын таңырқай тамашаладым. Ешқайсысы қарсы шықпады. Ешқайсысы сылтау айтпады. Міндеттеме картасы бойынша әрбір әріптес орнына отырғанда, бөлмеден сүйек түссе де естілетіндей тыныштық орнайтын.
Кейін мен бапкерлерден өзін қорғау, ақталу әрекетінің мұндай таңғаларлық жоқтығын түсіндіруді өтіндім. Лэд бапкердің жауабы қарапайым, бірақ терең болды: әрбір ойыншы кері байланыстың екі жағында да болғандықтан, олар мұның үлкен сыйлық екенін түсінеді — оны қабылдау да, беру де оңай емес. Дәл осы баға — екі жақтан да талап етілетін ішкі ынғайсыздық пен күш-жігер — кері байланысқа құндылық береді.
Неліктен дәл замандастардың (peer) кері байланысы? «Егер оларды мен бағаласам, олар: “Ой, сіз бапкерсіз ғой, сізге ештеңе ұнамайды. Әрдайым бір мін табасыз”, — деп ақтала алар еді», — деп түсіндірді Лэд бапкер. «Бірақ олар мұны өз замандастарынан естігенде, оның маңызы әлдеқайда жоғары болады».
Мінсіз адам болмайды, Лэд бапкер өзінің ойыншыларына осылай айтқанды ұнататын. Бірақ сіздің өз замандастарыңыздан жоғары ешқандай билік алдында емес, дәл солардың алдында жауап беретін өлшенетін, шынайы мақсатыңыз болса, ол сізге, оның сөзімен айтқанда, «мінсіз күш-жігер» жұмсауға мүмкіндік береді.
Форбс (Forbes) журналының журналисі Бобтан (Bob) Міндеттеме картасы жаңашылдығы туралы сұхбат алғанда, ол: «Біздің ойыншылардың көпшілігі жылдар бойы бұл карталарды бір кездері өздеріне сенген адамдарға берген уәделерін әрдайым орындау керектігін еске салатын белгі ретінде сақтап келді», — деді.
Жиырма жылдан астам уақыт өтсе де, Спарталықтардың бұрынғы вице-капитаны Скотт Хьюго (Scott Hugo) Міндеттеме карталарын бергенін және алғанын кешегідей есінде сақтайды. Де Ла Салль (De La Salle) спарталығы ретінде квотербек болып ойнағаннан кейін, Скотт Калифорния университетіне, Лос-Анджелес (UCLA), одан кейін Родс стипендиясымен (Rhodes Scholarship) Оксфордқа (Oxford), содан кейін құқық және мемлекеттік саясат бойынша қос диплом алу үшін Гарвардқа (Harvard) түсті. Осы академиялық мекемелерге құрметті сақтай отырып, Скотт Лэд бапкердің қол астында ойнаған уақытын өзінің ең үлкен білімі деп санайды. Жарамды баспана мәселесімен айналысу үшін оны туған жерінен жиырма минуттық жердегі Калифорнияға (California) қайта оралуға ынталандырған — Спарталық ретінде алған сабақтары еді.
«Міндеттеме карталары сенім артуға болатын адам болу принципін айқындап берді», — дейді Скотт. «Мен іс қиындаған кезде олармен бірге окопта болатынымды өзім де, командаластарым да білгенін қаладым».
Мен саған міндеттеме аламын; Сен маған міндеттеме аласың
Таңғаларлық дәлдікпен, Міндеттеме карталары мақсат қою (goal setting) бойынша заманауи зерттеулердегі барлық негізгі тұжырымдарды қамтиды.
Мысалы, мақсат қою сізді тыңдайтын немесе бақылайтын аудитория болған кезде тиімдірек болатыны дәлелденген. Бір зерттеуде сайлаушыларға олардың дауыс беруге келген-келмегені туралы кейін көршілеріне хабарланатынын айтқанда, сайлаушылардың қатысуы 27 пайызға артқан.
Зерттеулер сонымен қатар мақсаттарды бетпе-бет өзара әрекеттесу кезінде бөліскен дұрыс екенін көрсетеді. Әлеуметтік желіде Жаңа жылдық уәделеріңізді жариялаудың да құндылығы бар, бірақ басқа адамның көзіне қарап, не істеуге ниетті екеніңізді айту әлдеқайда тиімдірек.
Менің білуімше, ешқандай ғалым өзара жауапкершіліктің (reciprocity) қосымша құндылығын зерттеген жоқ. Бірақ жауапкершілік бойынша әріптестің (accountability partner) болуы бәрін өзгертеді деп ойлаймын. Жауапкершілік өзара болған кезде — сіздің әріптесіңіз сізді өзіңіздің мақсаттарыңызға жауапты етіп ұстаған сияқты, сіз де өз кезегіңізде оны өз мақсаттарына жауапты еткенде — сіздің ең жақсы қырыңыз шығады деп сенемін.
Сондықтан мен студенттеріме мақсат қоюды үйреткенде, оны Спарталықтардың әдісімен жасаймын. Мен ақ индекс карталарын таратып, әрқайсысынан аптаға арналған бір жеке мақсатын жазуды өтінемін. Содан кейін студенттер екі-екіден жұптасады. Әрбір әріптес бірін-бірі көзіне қарап, картасын дауыстап оқиды және «Мұны мен саған міндеттеймін» деп аяқтайды.
Келесі аптада әрбір студенттің екі тапсырмасы болады: өз мақсатыңыз бойынша әрекет ету және әріптесіңіздің де осылай істеп жатқанын тексеру. Қайта жиналғанда, Міндеттеме картасы бойынша әріптестер не болғанын бүкіл топқа баяндайды.
Студенттердің жартысына жуығы жеке қойған мақсаттарын орындай алмаған өткен жылдармен салыстырғанда, топтың басым көпшілігі уәде еткен нәрсесін табысты орындайды. Ең маңыздысы, әркім замандастар алдындағы жауапкершіліктің күші туралы өмірлік сабақ алады.
Қорытындылай келе, зерттеулер Лэд бапкердің түйсігімен сезгенін растайды: мен көпшілік алдында саған міндеттеме алғанда және сен де көпшілік алдында маған міндеттеме алғанда, екеуміз де өзіміздің ең үздік нұсқамыз болуға ынталанамыз.
Замандастардан үйрену (Peer Learning)
Сәулетші әрі өнертапқыш Бакминстер Фуллер (Buckminster Fuller) өзінің мансабының соңында ол үшін жұмбақтарды басқалармен бірге емес, жалғыз шешкен дұрысырақ екенін мәлімдеді: «Мен тек “өзің жаса” (DIY) принципі бойынша және тек түйсікке сүйене отырып жұмыс істеуге тырыстым», — деді ол. Фуллер кейбір адамдар айтқандай паң нарцисс болды ма, жоқ па, ғылыми зерттеулерден DIY әдісі мақсаттарға жетудің ең ақылға қонымды тәсілі емес екені анық. Және бұл тек бәрін өзіңіз жасау арқылы замандастар алдындағы жауапкершілік күшін жіберіп алатыныңыз үшін емес. Замандастар сізді тапқыр етеді, бұл соңында жеке дарындылықтан әлдеқайда басым түседі.
Оны стартап-акселератор Y Combinator (Уай Комбинатор) негізін қалаушылардың бірі Пол Грэмнің (Paul Graham) сөзінен түсінуге болады.
«Бүкіл “заттарды топпен (batch) жасау” [тәсілін] біз кездейсоқ таптық. Бірақ ол соншалықты жақсы жұмыс істеді, біз: “Жақсы, олай болса, біз мұны әрі қарай да істей береміз”, — деп шештік».
Пол болашағынан үміт күттіретін жас технологиялық кәсіпкерлердің шағын тобын үш айлық өте қарқынды оқыту лагеріне (boot camp) жіберу туралы шешімді осылай еске алады. Бүгінде ол венчурлық капитал (venture capital) әлеміндегі аңыз адам. Бірақ 2005 жылдың жазында, Y Combinator негізін қалаушы ретінде өзінің алғашқы инвестициясын жасаған кезде, ол басқа стартаптарға қалай бастау беру керектігі туралы ең бұлыңғыр жорамалы бар компьютер ғалымы әрі кәсіпкер ғана еді.
«Біз студенттердің жаз мезгілінде технологиялық компанияларда уақытша жұмыс істейтінін білетінбіз», — деді ол. «Неге олар стартаптарды бастайтын жазғы бағдарлама ұйымдастырмасқа?» Бастапқыда Пол өзінің жеке веб-сайтында орналастырған хабарландыруға жүздеген үміткер кәсіпкерлер жауап берді. Сұхбаттасудан кейін топ сегіз командаға дейін қысқартылды, олар негізінен жұп немесе үштік болып жұмыс істейтін қоса құрылтайшылар еді.
6 пайыздық меншік үлесі үшін YC әрбір құрылтайшыға бары-жоғы 6 000 доллар инвестициялады. Соңғы екі онжылдықта бұл сандар да, бір топқа шаққандағы стартаптар саны да өсті. Бірақ Y Combinator формуласы — қаржыландыру мен серіктестік — іс жүзінде өзгеріссіз қалды. Ал жақсы нәрсені неге өзгерту керек? Ең алғашқы топқа Reddit (Реддит), Twitch (Твитч) және OpenAI (ОпенЭйАй) негізін қалаушылар кірді.
Алғашқы Y Combinator тобының фотосы, 2020 жылы Джастин Кан (Justin Kan) жариялаған
Стартаптар тобын бір уақытта қаржыландыру өте тиімді, деп түсіндіреді Пол, «өйткені олардың барлығы бір-біріне көмектесе алады». Ол сөзін әрі қарай жалғастырып: «Амбициясы жоғары адамдар сирек кездеседі, сондықтан егер бәрі аралас-құралас жүрсе, адамдардың өмірінің бастапқы кезеңінде болатыны сияқты, мақсатшыл адамдардың қасында мақсатшыл замандастары көп болмайды. Осындай адамдарды алып, оларды басқа мақсатшыл адамдармен бірге қойғанда, олар су берілген солып бара жатқан өсімдіктер сияқты гүлденеді», — деді.
Бүгінгі таңда жүздеген венчурлық капитал фирмалары (venture capital firms) Уай Комбинатордың (Y Combinator) топтық моделін (batch model) үлгі етіп алды, мұның бәрі келесі Эйрбнб (Airbnb), ДорДаш (DoorDash) немесе Дробпокс (Dropbox) сияқты компаниялардың бастау алуы қолма-қол ақшадан да бағалырақ нәрсені талап етеді деген қағидаға негізделген. Бұл акселераторлардың (accelerators) жұмыс істеп жатқанына зерттеушілер екі негізгі сұрақ қойып, оларға жауап бере алатындай жеткілікті уақыт өтті: Олар шынымен жұмыс істей ме? Егер жұмыс істесе, неліктен?
Барлық акселераторлар өз атына сай нәтиже бере бермейтіні белгілі болғанымен, ең үздіктері стартаптардың (startups) дамуы мен табысын шынымен тездетеді. Білімі, жұмыс тәжірибесі және бұрынғы стартаптық жетістіктері жағынан бірдей дерлік көрсеткіштері бар кәсіпкерлер өз бетінше әрекет етуге тырысқанға қарағанда, жоғары сапалы акселераторда болғанда жақсырақ нәтиже көрсетеді.
Сонымен, үздік акселераторлар неліктен тиімді жұмыс істейді? Зерттеулер ақшаға еш қатысы жоқ белсенді элементті көрсетеді: басқалардан үйрену. Әсіресе, жоғары нәтиже көрсететін акселераторлар оқуды жеделдету үшін Уай Комбинатор енгізген құрылымдарды қайталайды: Топтық консультация сағаттары (Group office hours). Топтық кешкі астар (Group dinners). Өз стартап тәжірибесімен бөлісуге ынтызар шақырылған спикерлер (Guest speakers).
Осыған байланысты, Уай Комбинатор жалғыз кәсіпкерлерден (solo entrepreneurs) гөрі қосымша құрылтайшылар топтарын (cofounders) ерекше артық көреді. «Стартапты бастау бір адам үшін тым қиын», — дейді Пол Грэм (Paul Graham). «Барлық жұмысты өзіңіз жасай алсаңыз да, сізге бірге идея талқылайтын (brainstorm), ақымақтық шешімдерден айнытатын және іс насырға шапқанда демеу болатын әріптестер керек».
Егер Бакминстер Фуллер (Buckminster Fuller) бүгінде тиісті акселераторды бастау үшін тірі болса, ол бәрін жалғыз істегісі келетін негізін қалаушыларды іздер еді деп тек елестетуге болады. Дегенмен, соңғы зерттеулер Полдың айтқаны дұрыс екенін көрсетеді. Жалғыз құрылтайшылармен салыстырғанда, біріккен құрылтайшылар маркетингтен бастап басқаруға, дизайнға, қаржыға және технологияға дейінгі дағдылардың кеңірек ауқымына ие. Бұл олардың неліктен орташа есеппен табысты, жоғары өсімді компаниялар құруда жалғыз құрылтайшылардан асып түсетінін түсіндіруі мүмкін.
«Сөзсіз, қатарластарың сені ақылдырақ етеді». Бұл — Аарон Кахане (Aaron Kahane) YC-тен түйген сабақ. «Өзің шешуге тырысып жатқан мәселені жиі бірегей деп ойлайсың. Әлемде онымен күресіп жатқан алғашқы адаммын деп есептейсің. Бірақ десе де, әрқашан дерлік басқа біреудің тәжірибесі саған көмектеседі. Өте қатты көмектеседі».
Аарон — менің бұрынғы студентім, ол Уай Комбинаторды S22 топтамасында (Batch S22 — YC тілінде 2022 жылдың жазын білдіреді) аяқтаған. Аарон мен оның екі қосымша құрылтайшысы Дру Шнайдер (Drew Schneider) мен Сало Серфати (Salo Serfati) топтас әріптестер (Batchmates) ретінде қабылданғанда, олар жұмыстарын тастап, қайырымдылыққа ақша аударуды жеңілдететін Чариот (Chariot) стартапында толық жұмыс күнін бастады.
«Мысалы, бір сәтте өнімімізге арналған негізгі функцияны әзірлеуіміз керек болды. Оны жасауға қанша уақыт кететінін есептедік. Кем дегенде он екі-он сегіз ай кетеді деп ойладық. Содан кейін біз YC түлегіне хабарластық. Ол бірден бізбен байланысқа шығып, өзінде де ұқсас мәселе болғанын айтты. Оның бағыт-бағдарының арқасында біз ол функцияны бірнеше аптаның ішінде әзірлеп шықтық».
Кәсіпкерлердің тез қателесіп, жиі қателесу қажеттілігі туралы — үйрену үшін, шын мәнінде, тырысудан, сәтсіздікке ұшыраудан және қайта тырысудан сабақ алу туралы жиі айтатынын ескере отырып, мен олардан неліктен кеңес сұрауға тез бел байлағандарын сұрадым. «Сеніңізші, біз де өз қателіктерімізден сабақ аламыз», — деп сендірді Аарон. «Бірақ бұл баяу әрі қымбат. Егер мен топтас әріптесіме (Batchmate) телефон соғып, бірдеңе туралы тез ақылдырақ бола алсам, бұл әлдеқайда жақсы».
Бастапқы қарқынды дайындық (boot-camp) тәжірибесі аяқталғаннан кейін де әріптестік оқуды жеңілдету үшін Уай Комбинатор топтастар мен түлектерге арналған Букфейс (Bookface) деп аталатын ішкі хабарлама алмасу платформасын құрды. Аарон мен оның құрылтайшылары осы сәтте бастан кешіріп жатқан қандай да бір мәселелері бойынша кеңес іздеп, платформаға күнделікті кіретінін білгенде мен таңғалған жоқпын.
Мені таңғалдырғаны — олардың дәл солай жиі сұрақтар іздеу үшін де кіретіні болды.
«Әрине», — деді Аарон. «Негізін қалаушының қай топтан екені маңызды емес. Егер оларда мәселе болса, мен бәрін ысырып қойып, оны шешуге көмектесе аламын ба, жоқ па, соны қараймын.
«Бұл мәні бойынша хаврута (havruta)», — деп түсіндірді ол. «Хаврута — арамей тілінде «жолдастық» дегенді білдіреді. Дру, Сало және мен сияқты еврейлер Тораны (Torah) жалғыз оқуға болмайтынын жақсы біледі. Кем дегенде қаншалықты ақылды болсаң да, өз бетіңмен үйрену өте қиын. Оқуда серіктес керек. Торада айтылғандай: Екі ғалым бір-бірін қайрайды.
«О хаврута, о митута (O havruta, O mituta)», — деп жалғастырды Аарон. «Бұл Вавилон Талмудындағы (Babylonian Talmud) оқиғадан алынған. Ол «Маған хаврута беріңіз, немесе маған өлім беріңіз» деп аударылады».
Ұжымдық ми (The Collective Brain)
Талапты білдіретін әрбір жаңа бастаған технологиялық кәсіпкер YC сияқты акселераторға түсуге ынтызар емес. Көбі басқа адамдармен тым көп сөйлесу — өзіңнің төл пайымдауыңнан көз жазып қалудың сенімді жолы деп қауіптенеді. Басқаша айтқанда, олар топтық ойлау (groupthink) шығармашылықты әлсіретуі мүмкін екенін меңзейді.
Дегенмен, жалпы алғанда, әріптестерден кеңес сұраудан бас тарту ақылға сыймайды, бұл — мен бұрын жіберген және өкінішке орай, әлі де ара-тұра жіберіп тұратын қателігім. Көбінесе бәріміз де психологтар өзін-өзі қамтамасыз ету иллюзиясы (illusion of self-sufficiency) деп атайтын нәрсенің құрбаны боламыз, іс жүзінде мүмкіндіктер саны соншалықты астрономиялық түрде жоғары болып, бағыт-бағдарсыз шешімді өзіміз таба алуымыз неғайбыл бола тұра, барлығын өз бетімізше шеше аламыз деп есептейміз.
Адамдар тек әлеуметтік жануарлар ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік үйренушілер болып табылады. Біздің түріміз үшін бұл түпкілікті басымдықты қамтамасыз етеді. Біздің примат туыстарымыз — шимпанзелер мен орангутандар физикалық және ақыл-ой жұмбақтарының кең ауқымын қаншалықты тез шешетіні жағынан адам балаларына таңғаларлықтай ұқсас, бірақ олар бір-бірінен үйренуде әлдеқайда нашар. Бірдеңені қалай жасау керектігі көрсетілгенде, сәбилер еш қиындықсыз үйренеді, ал шимпанзелер мен орангутандар дерлік ештеңе үйренбейді.
Біздің салыстырмалы басымдығымыз — Гарвард (Harvard) эволюциялық биологы Джо Генрих (Joe Henrich) ұжымдық ми (collective brain) деп атайтын нәрсе: «Адамдар басқа мақұлықтарға қарағанда ақылдырақ болуы мүмкін, бірақ ешқайсымыз аман қалу үшін қажетті барлық ақпаратты меңгеруге жеткілікті түрде ақылды емеспіз…» Сондай-ақ Генрих ең қарапайым өркениеттердің өзінде аман қалу үшін қажетті құралдардың, сенімдердің және дағдылардың жиынтығын кез келген жеке адамның өзі ғана меңгеруі мүмкін емес екенін атап өтеді. «Біз өз табысымызға басқалардан үйренуге деген бірегей дамыған қабілетімізге қарыздармыз». Басқаша айтқанда, адамдардың ерекшелігі біздің миымыздың үлкендігінде емес, миымыздың әлеуметтігінде.
Мысалы, әріптестік оқытудың күші эстафеталық жарыс экспериментінің түйінді тұжырымы болып табылады, онда қатысушыларға бұрынғы бес қатысушыдан немесе тек біреуінен үйреніп, бейтаныс бағдарламалық жасақтаманы пайдаланып суреттерді қайта жасау тапсырылды. Он «буын» ішінде бір өткен қатысушыдан үйренгендер дерлік ешқандай жақсару көрсетпеді, ал бесеуінен үйренгендер айтарлықтай жақсарды. Соңғы кезеңге қарай, бес модельдік топтағы ең әлсіз қатысушының өзі бір модельдік топтағы ең үздік қатысушыдан асып түсті.
Осы және басқа да дәлелдерден Генрих адамзат инновацияларының көпшілігін жеке дара данышпандық емес, ортақ ақыл-парасат алға жылжытады деп тұжырымдады.
Генрихтің ұжымдық ми гипотезасы кейбір жағынан радикалды. Дегенмен, әріптестік оқытудың күші — көне ақыл-парасат. Қытай философы Конфуцийге (Confucius) тиесілі мақал өз қателіктеріңізден үйрену ең ащы ақыл-парасат екенін, ал басқаларға еліктеу арқылы үйрену ең жақсысы екенін айтады. Сол сияқты, қазіргі ағылшын тіліндегі «идиот» (idiot) сөзі көне гректің «өзіндік» немесе «жеке ошақ» дегенді білдіретін идиос (idios) терминінен шыққан.
Әріптестік ынтымақтастық (Peer Solidarity)
Менің колледждегі бөлмелесімді Риз Уизерспунмен (Reese Witherspoon) оңай шатастыруға болады. Үлкен көк көздер. Платиналы сары шаш. Сүйкімді, созылмалы оңтүстік акценті. Бөлмені жарқырататын гигаваттық күлкі. Және Оскар Уайльдтың (Oscar Wilde) тапқырлығы.
Жоғарыда айтылғандардың барлығына қоса, ол сонымен бірге айығып келе жатқан алкоголик — қазір он алты жыл бойы ішпейді.
Мен оның оқиғасын анонимді түрде бөліскім келген еді, бірақ жоспарымды айтқанымда, ол өзінің аты-жөнін көрсетуге ешқандай қарсылығы жоқтығын айтты. Фильм әуесқойлары Стокли Шаффин-ді (Stokely Chaffin) «Өткен жазда не істегеніңді білемін» ("I Know What You Did Last Summer") және «Тәтті мекенің Алабама» ("Sweet Home Alabama") сияқты кассалық хиттердің продюсері ретінде танитын болар — оның басты кейіпкерін, белгілі болғандай, Риз Уизерспуннан басқа ешкім ойнамаған.
«Оны қалай жасадыңыз?» — деп сұрадым бірде оның ішімдіктен арылу жолы туралы. Екеуміз оның Лос-Анджелестегі үйінде отырған едік.
«Мен бәрін байқап көрдім», — деді Стокли. «Ине терапиясы (акупунктура). Терапия. Гипноз. Яғни, бәрін және кез келген нәрсені — не айтсаң да, бәрін байқадым. Ештеңе көмектеспеді. Бірақ кейін менің ең үлкен ішкіш досым АА-ға («Анонимді алкоголиктер» / AA) бара бастады. Ол арақсыз бір жылды атап өткенде, мен сөзбе-сөз: «Қарғыс атқыр, егер ол маскүнемнің қолынан келсе, мен де істей алатынымды білемін» деп ойладым. Мен алғашқы кездесуіме осылай бардым».
Мен зерттеушілердің арнайы оқытылған фасилитаторсыз (facilitator) немесе кездесудің қалай өтуі керектігі туралы егжей-тегжейлі сценарийсіз «Анонимді арақкештер» (Alcoholics Anonymous, AA) кездесулеріне жиналудың көптеген арақкештер үшін өмірді сақтап қалатын емге қалай айналғанына көптен бері таңғалғанын білетінмін. Мен Стоклиден (Stokely) бұл процестің қалай жұмыс істейтінін сұрағанымда, ол сауығудың «Он екі қадамын» (Twelve Steps to recovery), атап айтқанда Бірінші қадамнан: «Біз алкогольдің алдында дәрменсіз екенімізді — өмірімізді басқара алмайтын күйге жеткенімізді мойындадық» бастап бағалайды деп күткен едім. Немесе ол маған АА негізінен діни тәжірибе екенін айтуы мүмкін еді. Екінші қадам: «Біз өзімізден де зор Күштің бізді ақыл-есімізге қайта келтіре алатынына сендік».
Ой өрісім әртүрлі мүмкіндіктерді таразылап жатқанда, Стокли таңданысымды алдын ала сезгендей жаймен күліп жіберді. Сосын көзінде ойнақы ұшқын пайда болып, маған жауабын берді: «Теңтустар қысымы! (Peer pressure!)»
Теңтустар (peers) шынымен де «Анонимді арақкештер» ұйымының өзегі болып табылады.
Науқастарға дені сау адамдар күтім жасайтын ауруханалардан айырмашылығы, АА өзін «ішімдік мәселесін шешу үшін басы қосылған адамдардың достастығы» ретінде анықтайды. АА кездесуі үшін бір-бірімен сөйлесетін екі арақкештен артық ештеңе қажет емес. Жоспар бойынша, АА жиындарын психотерапевтер жүргізбейді, оған бұл жауапкершілікті өз еркімен алған мүше төрағалық етеді.
Әрбір АА кездесуі мүшелердің мына сөздерді бір ауыздан қайталап айтуымен ашылады:
«Анонимді арақкештер» — бұл ортақ мәселені шешу және басқаларға алкоголизмнен сауығуға көмектесу үшін бір-бірімен өз тәжірибесімен, күш-герімен және үмітімен бөлісетін адамдардың достастығы. Мүшелікке қойылатын жалғыз талап — ішімдікті қоюға деген ұмтылыс.
Сонан соң төраға АА-ға жаңадан келгендер арасында орнынан тұрып, есімін айтып немесе айтпай өзін таныстырғысы келетіндердің бар-жоғын сұрауы мүмкін. Осыдан кейін АА мүшелері «Үлкен кітап» (Big Book) деп атайтын еңбектен үзінді оқылуы мүмкін.
Кездесулер көбіне бір минуттық үнсіздікпен, содан кейін «Тыншығу дұғасын» (Serenity Prayer) бірге оқумен аяқталады.
Алғаш рет 1939 жылы жарық көрген «Үлкен кітапқа» сауығудың «Он екі қадамы» кіреді. 1955 жылғы екінші басылымынан бастап «Үлкен кітапқа» топ мүшелері арасындағы бірлік пен қолдауды сақтауға арналған бағыттаушы қағидалар жиынтығы — «Он екі дәстүр» (Twelve Traditions) де енгізілді. Оның ішінде «мүшелік, көшбасшылық пен ақша төңірегіндегі айтыстардан... өкімет пен беделге ұмтылудан [және] керісінше АА-ны ыдыратып жіберетін іріткілерден» аулақ болу қарастырылған.
Бастапқы мәтінде АА-ның алғашқы жүз мүшесінің сауығу оқиғалары қамтылған еді. Бұл естеліктер АА мүшелерінің құрамының өзгеруін көрсету үшін уақыт өте келе өзгерді, бірақ кітап әлі де «Үлкен кітаптың» авторы Билл У.-дың (Bill W.) оқиғасынан басталады.
Сақтап қалу үшін — бөліс (To Keep It, Give It Away)
Билл У. (Bill W.) алғаш рет ішімдік ішкенде жиырма бір жаста еді. Жасөспірім шағында ішімдіктен аулақ болғанына қарамастан, ол тез арада тәуелділікке ұшырап, соңында бұл оның мансабына, некесіне және өміріне қауіп төндірді. Ол қайта-қайта ішуді тастады, бірақ қайтадан ішіп кете беретін.
Бұрылыс сәт оның ішімдікке байланысты ауруханада соңғы рет жатқан кезінде болды. Нью-Йорк (New York City) қаласындағы Таунс ауруханасында (Towns Hospital) төсекте жатқанда Билл рухани серпілісті (spiritual awakening) — өз тағдырын соның билігіне тапсырған жоғары күштің кенеттен пайда болған тыныштандырушы қатысуын сезінді. Ол ешқашан қайта ішпеді. Бірақ «Анонимді арақкештердің» туған күні оның ішуді тастаған күні емес еді. Өйткені Билл У. әлі доктор Бобпен (Dr. Bob) кездесуі керек болатын. Доктор Боб Акрон (Akron), Огайо (Ohio) штатындағы хирург болатын. Күн сайын түскі сағат төрт шамасында соңғы пациентін қабылдағаннан кейін, доктор Боб іше бастайтын. Ол есінен танғанша тоқтамайтын. Келесі күні ол қайтадан іше алғанға дейін өзін ұстап тұру үшін «таңертеңгі дірілін» (morning jitters) тыныштандыратын дәрілермен басатын.
Ауруханадағы аяннан бірнеше ай өткен соң, Билл У. шаруаларымен Акронға барады. Жоспарланған мәміле күтпеген жерден іске аспай қалғанда, Билл қатты түңіліп, ішімдікке деген зор азғыруға тап болды. Қонақүй лоббиінде тұрып, бірнеше адым жердегі бардан шыққан бокалдардың сыңғыры мен күлкі оны шақырып тұрғанда, Билл екінші рет аян алды: Тек жоғары күшке сүйену жеткіліксіз еді. Оған өзінің күресін түсіне алатын басқа арақкешпен байланыс орнату қажет болды. Тек бұл ғана емес, сол тағдырлас арақкешке көмектесу арқылы ғана ол өзінің жігерін нығайта алар еді.
Барға қарай беттеудің орнына, Билл У. таксофон мен шіркеу анықтамалығын тапты. Ол өзі сөйлесе алатын арақкешті білетін-білмейтінін сұрау үшін жергілікті священникке қоңырау шалды. Сол қоңырау, соңында, оны оған он бес минут қана уақыт бөлген доктор Бобқа алып келді.
АА-ның негізі қаланған уақыт ретінде 1935 жылдың сол бір кешін есептеуге болады, ол кезде екі бейтаныс адам кездесіп, он бес минутты бірнеше сағатқа созып, тек ішімдік туралы ғана емес, өздерінің үрейлері, сәтсіздіктері, ұяты — және үміті туралы сөйлесті. Алғаш рет әрбір адам екіншісінен өзін көрді: өзін моральдық әлсіз немесе үмітсіз сорлы ретінде емес, түсінуге, көмектесуге және бәлкім, тіпті сауықтыруға болатын адам ретінде көрді.
Көп ұзамай Билл У. мен доктор Боб басқа арақкештерге сарапшы ретінде емес, тең дәрежеде көмектесу үшін бірге жұмыс істей бастады. Олар өзара көмектің — бір арақкештің екіншісіне көмектесуінің — кез келген кеңестен, уағыздан немесе рецепттен әлдеқайда қуатты екенін тапты.
Осындай қарапайым қадамдардан АА өсіп-өркендеді. Алдымен Акрон мен Нью-Йорктегі тағы бірнеше мүшеге, кейіннен бүкіл жер шарын қамтитын достастыққа айналды. Оның бағыттаушы қағидалары, соның ішінде «Он екі қадам», сансыз арақкештерге тек ішімдіктен ғана емес, сонымен бірге түңілу мен оқшауланудан арылып, сауығуға көмектесті. Қазіргі уақытта АА-ның 180 елде 2 миллионнан астам мүшесі бар.
АА-ның ұзақ мерзімді тиімділігі жеке психотерапияны (psychotherapy) қоса алғанда, кез келген басқа емдеу түрінен жоғары екені дәлелденді. Неліктен? Стоклидің ойнақы жауабы — теңтустар қысымы — қатеден гөрі дұрыс болып шықты. АА-ның қалай жұмыс істейтіні туралы ең қатаң, лонгитюдтік зерттеуде (longitudinal research) сауығудың ортақ бөлімі ретінде сауығып келе жатқан арақкештің әлеуметтік ортасының — әсіресе олардың өміріндегі ең маңызды төрт адамның — ішімдікті қолдаудан ішімдіктен бас тартуды қолдауға ауысуы болып табылады. Бұл заңдылық алкоголизмнің барлық дәрежесіндегі ішкіштерге, жастар мен кәрілерге, ерлер мен әйелдерге бірдей тән.
Бөлек зерттеулер көрсеткендей, жалпы алғанда, адамның ең жақын бес досы араласуға жұмсалатын уақыттың арыстан үлесін — шамамен 40 пайызын алады. Таңғаларлығы, біз аптасына кемінде бір рет байланысатын теңтустарымыз біз сирек көретін ондаған таныстарымызға бөлетін уақытымыз сияқты көп уақытты алады. Тиісінше, ұзақ мерзімді денсаулығымыз бен бақытымызға алыс таныстарымыз емес, жақын теңтустарымыздың саны мен сапасы қатты әсер етеді. Достық қарым-қатынас орнатудан бөлек, ең жақын теңтустарымыз не нәрсенің қалыпты екенін анықтайды. Олардың әдеттері, стандарттары мен көзқарастары біз жүзіп жүрген суға айналып, өзіміз де байқамай, мінез-құлқымызды қалыптастырады.
Билл У.-ға жазған жеке хатында психоаналитик (psychoanalyst) Карл Юнг (Carl Jung) АА ішкіштерге әрбір адамға қажет нәрсені беретінін атап өтті: «адамзат қоғамдастығының қорғаныс қабырғасы». Менің досым Стокли мұны былай түсіндіреді: «АА сізге беретін нәрсе — ынтымақтастық. Кенеттен сіз жалғыз еместігіңізді түсінесіз. Сіздің айналаңызда сіз бастан кешіріп жатқан жағдайды бастан өткерген адамдар бар. Ал сіз демеуші (sponsor) болып, басқа арақкештің сергек болуына көмектескенде, бұл сіздің бүкіл өміріңіздегі ең құлдыраған сәтіңізде жаңадан пайда болған өзін-өзі құрметтеу сезімін сыйлайды. АА біздің жолдарымыздағы мас жүргізушілерді жаһандық деңгейде қызмет көрсететін жұмысшылар армиясына айналдырады. Бұл кішігірім жетістік емес». Немесе менің бұрынғы студентім АА-дағы өз тәжірибесі туралы айтқандай, тәуелділікке қарама-қарсы нәрсе сергектік емес — ол байланыс.
Командалар ең үздіктерді де жақсарта түседі (Teams Make the Best Even Better)
Профессор ретінде, мен топтық жоба тапсырмасын бергенде, кем дегенде бір студенттің қарсылық білдіретінін байқадым. Бұл жақында ғана болды. Мен сабақта қорытынды жобалар командамен орындалатынын хабарлағаннан кейін, бір студент маған электронды пошта арқылы былай деп жазды: «Мен топта жұмыс істеудің кемшіліктерін жақсы түсінемін. Басымдықтардың сәйкес келмеуі, жұмыстың тең бөлінбеуі және т.б. болуы сөзсіз».
Команда құрамында жұмыс істеудің өз қиындықтары бар екені шындық. Сонда да, мен өзімнің студентіме түсіндіргенімдей, зерттеулер теңтустардың күші тіпті ең жоғары нәтиже көрсететіндер арасында да кереметтер жасай алатынын көрсетеді. Мысалы, суперболжаушыларды (superforecasters) қарастырайық — олар жалғыз жұмыс істегеннен гөрі бірге жұмыс істегенде бұдан да ерекше нәтиже көрсететін ерекше адамдар (outliers).
Ешқандай сөзді блоктама Html tage керек емес
Болжаушылар болжаушылар (forecasters) — бос уақытында болашақты болжауға тырысатын қарапайым азаматтар. Метеорологтар ауа райын болжауға тырысатыны сияқты, болжаушылар да әлемдік оқиғалардың өрбуін алдын ала айтуға ұмтылады. Олар мұны ғаламтор, қарапайым статистика және логиканы қолдану арқылы жүзеге асырады. Мысалы, болжаушылар «Келесі аптаның соңында Амазон Амазон (Amazon) акцияларының бағасы қандай болады?» немесе «Келесі айда президенттің қолдау рейтингі қандай болады?» деген сияқты сұрақтарға негізделген болжамдар жасайды.
Суперболжаушылар суперболжаушылар (superforecasters) — бұл болжамдары өз әріптестерінің 98 пайызынан дәлірек шығатын болжаушылар. Менің әріптестерім Барбара Меллерс Барбара Меллерс (Barbara Mellers) мен Фил Тетлок Фил Тетлок (Phil Tetlock) суперболжаушыларды немесе өздері атағандай «Суперлерді» Суперлер (Supers) зерттейді. Олар Суперлердің әрі ақылды, әрі қайсар екенін анықтады. Бірақ олардың таңғаларлық нәтижелері Барб Барб (Barb) пен Филді мынадай ойға қалдырды: егер олар бөлек емес, бірге жұмыс істесе, жеке орындаушылар ретінде бұдан да жақсы нәтижеге жете алар ма еді?
Сырттай қарағанда, бұл идея ақылға сыймайтындай көрінді. Зертханалық эксперименттер топтық жұмыстың әлеуметтік жалқаулыққа әлеуметтік жалқаулық (social loafing), яғни басқалар өтем жасайды деп арқаны кеңге салуға әкеп соқтыратынын көрсетті. Сондай-ақ зерттеулер топ мәселені шешу үшін ой ақтару ой ақтару (brainstorming) жүргізгенде, бір адамның өз пікірін ашық білдіруі басқаларға орынсыз ықпал етіп, тәуелсіз ойлауға бөгет болатынын дәлелдеді. Және, әрине, олар кенеттен жалқауларға немесе конформистерге айналмағанның өзінде де, бірге жұмыс істеуге тағайындалған Суперлерге өз өркөкіректігін жинап қойып, күш-жігерін үйлестіру қиынға соғуы мүмкін еді.
Соған қарамастан, Барб пен Фил егер топтар ақылмен құрылса, олардың пайдасы зиянынан басым болады деп есептеді. Сонымен, олар іске кірісіп, Суперлерді он екі адамнан тұратын топтарға бөлді және әр топқа бағыт-бағдар беріп, бірлесіп жұмыс істеудің үздік тәжірибелері бойынша ұсыныстар берді.
Мысалы, олар Суперлерден табысты американдық футбол ойыншыларының тачдаун тачдаун (touchdown) ұпайын енгізуін көз алдына елестететіні сияқты елестетуді сұрады: «Әрбір адам ортақ мақсатқа жету үшін бірлесе жұмыс істеуі керек». Олар тәуелсіз ойлаудың маңыздылығын атап өтті: «Ойдың әртүрлілігі — басты кілт», — деді олар. «Өз ұстанымыңызды қорғауға жеткілікті түрде сенімді болыңыз, бірақ біреудің жаңа дәлелдері, жақсырақ талдауы немесе бұл тақырыпта тәжірибесі мол екенін көрсеңіз, соған сәйкес өзгеріс енгізуден қорықпаңыз!». Сондай-ақ олар бір-біріне қайырымды болуды айқын мақсат етіп қойды: «Бергіш бергіш (giver) болыңыз. Әлемдегі ең табысты адамдардың көбі — өздері алғаннан гөрі, ештеңе дәметпей көбірек беретін жомарт жандар».
Эксперименттің бірінші жылында топтарға бөлінген Суперлер өткен жылы жалғыз жұмыс істегендегіге қарағанда 50 пайыздан астам көп болжамдық сұрақтарға өз еркімен жауап беруге белсенді түрде білек сыбанды. Топта болу сонымен қатар Суперлердің кез келген берілген сұрақ бойынша өз болжамдарын жаңарту жиілігін екі есеге арттырды — және ең бастысы, бұл олардың бұған дейінгі таңғажайып жеке нәтижелерінің шегін бұзып, болжамдардың 50 пайызға дәлірек болуына әкелді.
«Бiздiң таңғалысымызға орай, Суперлердi бiрге жұмыс iстету бiз бұған дейiн байқап көргендердiң бәрiнен де әлдеқайда тиiмдi болды», — дедi маған Барб. «Суперлердi топтарға бiрiктiру оларға стероидтар стероидтар (steroids) бергенмен бірдей болды. Олар кездескенде бір-біріне ғашық болып қалғандай еді. Олар бір-біріне лақап аттар қоя бастады. Олар дос болды. Одақтастарға айналды. Олар өз тайпасын тапқандай болды. Ең бастысы, олар осы күйінде қалды».
Жуықта мен Элейн Ричтен Элейн Рич (Elaine Rich) Суперлер тобына қосылудың қандай болғанын сұрадым. Элейн болжам жасау турнирлеріне жеке қатысушы ретінде жарыса бастаған еді, бірақ үшінші жылы ол басқа он бір Супермен бірге жұмыс істеуге тағайындалды.
«Ой, менің топта өткізген уақытымды жалғыз жұмыс істеген кезіммен тіпті салыстыра да алмайсыз. Мен үш есе көп уақыт бөлдім дер едім. Жалғыз болғанда, мен тек көңіл-күйім болғанда ғана жұмыс істейтінмін. Ал топта бәрі мүлдем басқаша болды. Мен және менің әріптестерім күн сайын бір-бірімізге электронды хат жазып тұрдық».
Толық жұмыс күні бар фармацевт фармацевт (pharmacist) болып істейтін Элейнді бұл берілгендік деңгейі таңғалдырды. Оның әріптестері сияқты, болжау жасау ол үшін ақы төленбейтін сүйікті ісі еді. «Әлеуметтік аспект тапсырманың өзінен ажырағысыз болып кетті», — деді Элейн маған. «Әлеуметтік тұрғыдан жауап беру міндеті менің жеке орындаушы ретіндегі жақсы жұмыс істеу міндетіме теңелді. Білесіз бе, мен өзіме: "Мен бұл топта ешқашан жалқау болмаймын", — дедім».
Тапсырмаға бөлінген уақыт көлемінен басқа тағы не өзгерді?
«Уақыттың сапасы. Өйткені әртүрлі адамдар ақпаратты әртүрлі жерден іздеді. Ал ақпарат кез келген бір адамның шамасы жететіннен әлдеқайда көп еді. Бәріміз бірге бір адамның жалғыз өзі үйрене алатынынан әлдеқайда көп нәрсені үйрендік».
Өмір — бұл командалық спорт. Сіз өзіңіздің бауырларыңызды немесе әпке-сіңлілеріңізді таңдай алмайсыз, бірақ өз ортаңызды таңдай аласыз. Дұрыс таңдасаңыз, Уай Комбинаторда Уай Комбинатор (Y Combinator) айтқандай, сіздің ортаңыз «күшті еселеуші» күшті еселеуші (force multiplier) болады.
Бірақ орта алдындағы жауапкершілік пен бір-бірінен үйренудің пайдасынан да маңыздырағы — бұл сіздің дүниетанымыңызға қосатын көзқарасыңыз. Топтың бір бөлігі болу және оған қызмет ету кез келген жеке жетістіктен әлдеқайда үлкен қанағат сыйлайды, өйткені психиатр Дэвид Вискотт Дэвид Вискотт (David Viscott) айтқандай: «Жақсы көру және жақсы көрілу — бұл күн шуағын екі жақтан да сезіну».
8-ТАРАУ. Тәлімгерлерді тарту (Attract Mentors)
1997 жылы «Өмірлік жетістіктері үшін» берілетін «Эмми» сыйлығы (Emmy Award for Lifetime Achievement) Фред Роджерс (Fred Rogers) есімді шіркеу дәрежесін алған пресвитериандық шіркеу қызметкеріне бұйырды.
Зал ду қол шапқан кезде, «Мистер Роджерстің көршілестігі» (Mister Rogers’ Neighborhood) бағдарламасының жүргізушісі әрі авторы жұбайын сүйіп, орнынан тұрды да, сахнаға көтерілді. Ол жұлдыздарға толы аудиториясына мынадай сөз арнады: «Маған осы кешке жетуге қаншама адам көмектесті», – деп, сөзін кілт тоқтатты. «Кейбіріңіз осындасыз. Кейбіріңіз алыстасыз. Кейбіріңіз тіпті жұмақтасыз. Бәрімізде де өмірге келгенімізден бастап бізді жақсы көрген ерекше жандар бар».
Тағы да сәл үзіліс.
«Маған қосылып, сіздің қазіргідей тұлға болып қалыптасуыңызға көмектескен адамдар туралы ойлауға он секунд уақыт бөлесіз бе? Өмірде сізге қамқорлық жасап, сізге тек жақсылық тілеген адамдарды ойлаңызшы? Он секундтық тыныштық...»
Мистер Роджерс биязы жымиып, қол сағатына қарады. «Уақытты өзім бақылаймын».
Басында бұл әрекетке кейбіреулер күліп жіберді. Ал кейін, оның шын айтып тұрғаны белгілі болғанда, залды құлаққа ұрған танадай тыныштық басты. Кейбіреулер аяғына қарады. Кейбіреулер төбеге қарады. Кейбіреулер сахнадан көз алмай, бірақ Мистер Роджерстің арғы жағына қарап, өздерін сүйіспеншілікпен өсірген жандарды еске алды.
Он секунд өткенде, жылтыр көйлек пен смокинг киген аудиторияның көбі қолын кеудесіне қойып, немесе көз жасын сүртіп жатты. Бәрі ұйып тыңдады.
«Сіз кім туралы ойласаңыз да, олар өздерінің жасаған ықпалын сіздің сезініп тұрғаныңызды білсе, қалай қуанар еді».
Адамдардың көбі тәлімгерлердің (mentors) керемет екенін біледі. Тіпті кейбіреулер олардың таптырмас (indispensable) екенін де ұғады. Бірақ өте аз адам ғана кез келген адамның тәлімгерлерді өзіне тартатын магнитке (mentor magnet) айнала алатынын біледі.
Ахуалдық белсенділіктің (situational agency) үшінші маңызды элементі – тәлімгерлерді тарту.
Мен тәлімгерлер «таптырмас» дегенде, бұл гипербола болып көрінуі мүмкін. Бірақ мен асыра айтып тұрған жоқпын. Зерттелген әрбір салада тәлімгерлердің маңызды екеніне айқын дәлелдер бар. Мысалы, ғалым-зерттеушілерге жүргізілген зерттеуде тәлімгерліктің сапасы шәкірттің (protégé) болашақта жүлделі зерттеу жүргізу ықтималдығын екі еседен төрт есеге дейін арттыратынын көрсетті. Америкалық жасөспірімдердің өкілетті таңдамасына жүргізілген басқа бір зерттеу тіпті жалғыз тәлімгердің өзі үлкен айырмашылық жасайтынын тапты: мұғалімді, кеңесшіні немесе бапкерді тәлімгер ретінде таныған жоғары сынып оқушыларының колледжге түсу ықтималдығы 17 пайызға жоғары.
Жеке басым, бір-екі емес, тәлімгерлердің ұзақ тізімінің акыл-парасатынан, қолдауынан және демеушілігінен өте үлкен пайда көрдім. Мен сұхбаттасқан әлемдік деңгейдегі әрбір дерлік табысты тұлға Опра Уинфридің (Oprah Winfrey) мына сөзімен келіседі: «Өмірінде қандай деңгейде болсын табысқа жеткен кез келген адам бұл биікке бір жерде біреу оның бағыттайтын жарық жұлдызы болғандықтан жетті».
Немесе Опраның өз тәлімгері, жазушы әрі азаматтық құқықтарды қорғаушы Майа Энджело (Maya Angelou) айтқандай: «Ешкім, ешқашан бұл өмірде жалғыз жетістікке жете алмайды».
Тәлімгерлер үйретеді (Mentors Teach)
Тәлімгерлер неліктен жай ғана «болғаны жақсы» емес, «өте қажет» нәрсе? Жаңадан бастаушылар үшін: тәлімгерсіз кез келген нәрсені жаттықтыру – тесік шелекті толтыруға тырысқанмен бірдей: өте тиімсіз.
DIY (Do-it-yourself – «өзің жаса») аббревиатурасы бүгінде 1950 жылдары пайда болған кезбен салыстырғанда шамамен 50 есе жиі қолданылады. Жақында 16 мен 70 жас аралығындағы 11 000 білім алушы арасында жүргізілген халықаралық сауалнамада респонденттердің 81 пайызы болашақта білім алу бұрынғыға қарағанда өздігінен қызмет көрсетуге өтетінін болжаған.
Мен әртүрлі жастағы адамдардың YouTube бейнероликтерін қарап-ақ өздеріне қаншама нәрсені үйрете алатынына таңғаламын. Бірақ DIY жаттығуының 10 000 сағаты арқылы қандай да бір дағдыны меңгере аламын деп ойлайтын кез келген адам қателеседі. Шын мәнінде, зерттеуі осы санның пайда болуына түрткі болған когнитивті ғалым (cognitive scientist) Андерс Эрикссон (Anders Ericsson) өмірінің соңғы күніне дейін өзінің еңбегінің ең маңызды идеясы бұрмаланғанын табанды түрде айтып өтті.
Андерс сарапшылардың білім алу қисығын (learning curves) зерттеді. Музыкада, спортта және дағдыны дәлдікпен өлшеуге болатын басқа салаларда ол сарапшылардың өзі «мақсатты жаттығу» (deliberate practice) деп атаған жиынтық сағаттарымен ерекшеленетінін тапты. Соған қарамастан, сарапшылардың шеберлігін арттыру үшін жұмсайтын таңғаларлық жаттығу мөлшеріне ғана қадалып қалу – үлкен қателік. Андерстің басты ашылуы – олардың жаттығуының сапасы да өзгеше болатындығында еді. Сарапшылар тек көп жаттығып қана қоймайды, олар тиімдірек жаттығады.
Міне, Андерс екеуміз сарапшылардың даму үшін жай ғана «қатты тырысудан» да көп нәрсе жасайтынын түсіндіру үшін бірлесіп жазған анимациялық видеоның сценарийі. Джаз аңызы Уинтон Марсалис (Wynton Marsalis) оны диктор ретінде дыбыстады:
Кейбір адамдар өз ісіне соншалықты шебер, сіз ешқашан олар сияқты ұлы бола алмайтыныңызға күмәнданасыз.
Олар осындай болып туылды ма? Ешқашан олай емес.
Зерттеулер көрсеткендей, дұрыс жаттығу түрі арқылы сіз де сарапшы бола аласыз.
Сарапшылық жаттығу үш қадамнан тұрады.
Біріншіден, жақсы жасағыңыз келетін нәрсені алыңыз. Оны кішігірім бөліктерге бөліп, қазір жасай алатыныңыздан сәл ғана қиынырақ бір бөлігін таңдаңыз.
Екіншіден, осы бір дағдыны толық шоғырланумен жаттықтырыңыз. Тіпті қысқа жаттығу сессиялары да, егер толық зейін қойсаңыз, өте тиімді.
Үшіншіден, өз нәтижеңіз бойынша кері байланыс (feedback) сұраңыз және осы кері байланыс туралы ойланыңыз.
Сарапшылық жаттығу әрдайым оңай бола бермейді, бірақ көптеген кішігірім дағдыларды жетілдірген сайын, бүкіл шеберліктің қалай жақсаратынын көре бастайсыз... бұл таңғажайып шеберлікті қалыптастырады.
Ұлы музыканттар, дәрігерлер, жазушылар мен спортшылардың барлығы сарапшылық жаттығуды қолданады. Олар оны студент болған кезде де қолданған. Сіз өзіңіз елестеткен кез келген нәрседе ұлы бола аласыз. Сіз нені меңгеруді таңдайсыз?
Мен бұл видеоны аудиторияға көрсеткенде, мақсатты жаттығудың өзіндік парадокс екенін түсіндіріп толықтырамын.
Бир жағынан, толық зейін қойып жаттығу дерлік әрдайым оңашада – ешкім кедергі келтірмейтін немесе алаңдатпайтын жерде жасалады. Қазір алпыстан асқан Уинтон Марсалис, мысалы, бөлмеде ешкім жоқ кезде шоғырланған ондаған мың сағаттық жаттығуларды жинақтады және бұл әлі де жалғасуда.
Екінші жағынан, оқушы ең алдымен нені жаттықтыру керектігін анықтау үшін және кейін кері байланыс алу үшін тәлімгерге тәуелді болады. Андерс өзінің соңғы авторлық ғылыми мақаласында баса айтқандай: «Жаттығу тапсырмасы мұғалімнің жеке нұсқаулары мен бағыт-бағдарына сәйкес жобалануы және орындалуы тиіс».
Басқаша айтқанда, жоғары сапалы жаттығу – DIY-ге мүлдем қарама-қарсы нәрсе.
Тіпті вундеркиндтердің (prodigies) өзі, егер өз шәкірттерінен дарыны азырақ болса да, оқушының өзі көре немесе ести алмайтын нәзік тұстарды дәл басып көрсете алатын мұғалімдерге сүйенеді.
«Нью-Орлеанда (New Orleans) өсіп келе жатқан бала кезімде, – дейді Уинтон, – пианист әкем Эллис (Ellis) пен оның достарының «sheddin'» (сарайға барып жаттығу) туралы айтқаны есімде. Олар бас қосқанда: «Бауырым, саған сарайға барып жаттығу керек» немесе «Мен қатты жаттығып жүрмін» дейтін. Шамамен он бір жасымда «sheddin'» сөзі ағаш сарайға баруды – жаттығуды білдіретінін түсіндім. Он алты жасымда сарайдың шын мәнінде не екенін – ауыр, шоғырланған жұмыс екенін ұқтым. Ағам Бранфорд (Branford) екеуміз орта мектебіміздің оркестріне іріктеуге барғанда, әкемді танитын нұсқаушы Эллистің ұлдарының оркестрге келе жатқанына өте қуанды. Бірақ менің іріктеуім соншалықты мүшкіл болғаны сонша, ол: «Сен шынымен Эллистің ұлысың ба?» – деді. Ол кезде оның бұл сөзі көңіліме тиген жоқ, өйткені мен оркестрге қарағанда баскетболға көбірек қызығатын едім. Алайда, кейінгі бірнеше жылда мен салмақты түрде жаттыға бастадым. Жаттығу музыканы – және жалпы кез келген нәрсені үйрену үшін өте маңызды. Мен жаттығуға жұмсалған уақыт – музыканттың бойындағы шынайы ізгіліктің белгісі деп айтуды ұнатамын. Жаттыққан кезде, бұл сіздің жақсы естілу үшін құрбандық шалуға дайын екеніңізді білдіреді».
Дэн Хайдтың (Dan Hyde) фотосы
Бірақ «ТЕК ЖАСА!» ("JUST DO IT!") деген сөз, Уинтон айтқандай, аса пайдалы кеңес емес. «Жаттығу өте маңызды болса да, балаларға оны жасау өте қиын, өйткені алаңдататын нәрселер өте көп. Сондықтан мен оларды әрдайым жаттығуға ынталандырамын және оны қалай жасау керектігін түсіндіремін». Уинтон жаңадан бастаған музыканттарға кеңес бергенде, мына басты ережеден бастайды: «Ең алдымен, не істеу керектігіңізді білетін тәжірибелі мұғалім табыңыз.
«Жақсы мұғалім, – дейді Уинтон, – сізге жаттығудың мақсатын түсінуге көмектеседі және жаттығуды жеңілдетудің жолдарын үйрете алады».
Вуден не істер еді? (What Would Wooden Do?)
Сіздің тәлімгерлеріңіз не қате жасап жатқаныңызды көрсетіп қана қоймай, әрдайым өз үлгісімен де үйретеді.
«Тарихтағы ең ұлы бапкерлер» тізімінің дерлік көш басында тұрған Калифорния университетінің Лос-Анджелестегі филиалының (UCLA) баскетбол бапкері Джон Вуденді (John Wooden) қарастырайық. Ойыншы ретінде Вуден үздік ойнатушы қорғаушы (point guard) болды. Бірақ кемінде одан да маңыздысы, NCAA-дағы (Ұлттық университеттік спорт қауымдастығы) бапкерлік мансабына дейін ол мектепте он төрт жыл бойы, кейін Индиана штатының мұғалімдер колледжінде (Indiana State Teachers College) тағы екі жыл ағылшын тілінен сабақ берген. Өзінің ең алдымен мұғалім екенін физикалық түрде еске салып тұру үшін Вуден үстелінің үстінде әрдайым алма ұстайтын.
Оның ең соңғы маусымында — бұл маусым оның Лос-Анджелестегі Калифорния университетінің (UCLA, University of California, Los Angeles) баскетбол командасының Ұлттық университеттік спорт қауымдастығының (NCAA, National Collegiate Athletic Association) рекордтық оныншы чемпионатын жеңіп алуымен аяқталды — зерттеушілер түстен кейінгі жаттығуларға қатысуға рұқсат сұрады. Трибунада планшеттер мен секундомерлермен отырып, олар бапкер мен ойыншы арасындағы 2000-нан астам өзара әрекеттестікті мұқият кодтап, талдады. Олардың анықтағаны — бұл өзара әрекеттестіктің 75 пайызында Вуден (John Wooden) үйретумен, яғни сабақ берумен айналысқан.
Кейде бұл үйрету ойыншының әрі қарай не істеуі керектігін ауызша түсіндіру түрінде болса, ал жиі жағдайда Вуден допты алып, ойыншыларынан не күтетінін өзі жасап көрсететін. «Оның көрсетілімдері сирек жағдайда үш секундтан асатын,» — деп атап өтті зерттеушілер, — «бірақ олардың анықтығы соншалық, оқулықтағы эскиз сияқты жадта айқын бейне қалдырады».
Вуденнің қол астында төрт жыл ойнағаннан кейін, оның бір ойыншысы «Оқытудың төрт заңы» («The Four Laws of Learning») деп аталатын өлең жазып, оған алғысын білдірді.
Оқытуды бастаған сәтте әрдайым, Не істеу керегін көрсететінсің маған. Әрқашан өзің үлгі болып алда, КӨРСЕТУ (DEMONSTRATION) еді «қалай» жасауды ұғуға.
Содан соң айтатынсың: «Енді өзің байқап көр. Қалай болу керегін көрсеттім саған». ЕЛІКТЕУ (IMITATION) — мен тырыстым жасауға, Ал сен маған сүйіспеншілікпен қарап тұрғанда.
«Былай жаса. Мынадай етіп жаса. Тағы бір рет былай байқап көр». Сенің ТҮЗЕТУІҢ (CORRECTION) әдетті қалыптастырды, Шеберлігімнің шыңдалғанын екеуміз де көрдік.
Кейде ғана көмек беріп, Сен кішіпейілділікпен кейін шегіндің. Сенің жұмысың бітті — мен үйрендім. ҚАЙТАЛАУ (REPETITION) еді басты кілті мұның.
Вуденнің жетекшілігімен UCLA-да екі ұлттық чемпионатты, кейін Ұлттық баскетбол қауымдастығында (NBA, National Basketball Association) екі чемпионатты жеңіп алғаннан кейін көп жылдар өткен соң, Вуденнің тағы бір ойыншысы былай деді: «Өмірдегі әрбір адамның міндеті — ұлы ұстазды (master teacher) іздеу, табу және одан үйрену». 2024 жылы дүниеден өтуі миллиондаған жанкүйерлердің қабырғасын қайыстырған ол ойыншы Билл Уолтон (Bill Walton) еді. Билл спорт шолушысы (sports commentator) болуға шешім қабылдағанда, өзінің тума таланттан өте алыс екенін білді. «Мен өмір бойы кекештеніп сөйлейтінмін (stutterer)», — деп түсіндірді ол. Тіпті жас кезінде де «мен өте ұяң едім және ешқашан бір ауыз сөз айтпайтынмын. [Менде] қызыл шаш, үлкен мұрын, секпілдер, сәтсіз, сұссыз түрі бар бет болды және мен мүлде сөйлей алмайтынмын».
Вуден Биллге дұрыс ұстазбен кез келген нәрсені үйренуге болатынын үйреткен еді. Содан, өз бетінше талпынып қиналғанша, ол өзін қамқорлығына алған ардагер спорт дикторы Марти Гликманның (Marty Glickman) кеңесіне жүгінді. Соңында, Билл кәсіби ойыншы болғаннан да көп жылдарын спорт шолушысы ретінде өткізді — 2001 жылы теледидардағы ең үздік тікелей спорттық хабар таратуы үшін «Эмми» (Emmy) сыйлығын жеңіп алды.
«Тәлімгердің (mentor) құндылығын — оның қуатын — ешқашан бағаламай қоймаңыздар», — дегенді айтқанды ұнататын Билл. «Ешкім де шыңға жалғыз жетпейді. Мен ұлы болғым келді. Ең үздік болғым келді... Мен ол жерге өзім жете алмайтынымды тез арада ұқтым және түсіндім... Сондықтан менің өмірім ұлы ұстаздарды табуға және олардан үйренуге ұмтылумен өтті».
Тәлімгерлер сенеді
Мақсатты жаттығудың (deliberate practice) әдемілігі сол — сіз кім болсаңыз да және нені меңгергіңіз келсе де, үйренуді және жетілуді жалғастыра аласыз. Тек мәселе мынада: сіз тіпті сәтсіз күндерде де мұны тоқтатпауыңыз керек.
Сізді алға жетелейтін нәрсе — өзіңізге деген сенімділіктің сарқылмас қайнар көзі ме? Жиі мойындала бермейтіні сияқты, мұндай сенім қарызға алынған. Сіз өзіңізге сенесіз, өйткені сіз құрметтейтін және таңғалатын басқа біреу сізге сенеді. Психологтар мұны «Пигмалион эффектісі» (Pygmalion Effect) деп атайды.
1965 жылы психолог Боб Розенталь (Bob Rosenthal) мен мектеп директоры Ленор Якобсон (Lenore Jacobson) «Сыныптағы Пигмалион» («Pygmalion in the Classroom») деп аталатын зерттеу жүргізді. Бұл зерттеу өз атауын грек мифіндегі Пигмалионнан (Pygmalion) алған — ол мүсінші піл сүйегінен өте әдемі мүсін қашап, өз туындысына ғашық болып қалған. Махаббат құдайы Афродитаға (Aphrodite) жалынды дұға ету арқылы Пигмалион өз мүсініне жан бітірді. Осылайша, өзгертуші сенімнің күшіне сенімді болған Розенталь басқа адамның біздің әлеуетімізге деген сенімділігі біздің неге қол жеткізе алатынымызды қуатты түрде қалыптастырады деген теория ұсынды.
Өз гипотезасын тексеру үшін Розенталь Оңтүстік Сан-Францискодағы (South San Francisco) Спрус бастауыш мектебінің (Spruce Elementary School) оқушыларына IQ (Intelligence Quotient - зияткерлік коэффициенті) тестін жүргізді. Содан кейін ол әрбір сынып мұғаліміне сол жылы «зияткерлік тұрғыдан гүлденеді» деген ұпай жинаған оқушылардың тізімін берді. Алайда, іс жүзінде Розенталь бұл оқушыларды мүлдем кездейсоқ таңдаған еді.
Бір жылдан кейін Розенталь оқушыларды қайта тексерді. Таңғаларлығы, Розенталь кездейсоқ «гүлденушілер» деп белгілеген оқушылар шынымен де үздік нәтиже көрсетті, ал ең жас оқушылар ең үлкен ілгерілеуді білдірді. Мысалы, дарынды деп белгіленбеген сыныптастарымен салыстырғанда, бірінші сыныптағы «гүлденушілер» IQ ұпайларын таңғаларлық он бес баллға арттырды.
Розенталь мен Якобсон бұл нәтижелерді жариялағанда, көптеген педагогтар бұл олардың жеке тәжірибесін растайды деп есептеді: тәлімгердің күтулері — қуатты өзін-өзі жүзеге асыратын болжам (self-fulfilling prophecy). Скептиктер болса зерттеуді сынға алып, оның қорытындыларын жай ғана қалаулыны шындық ретінде қабылдау деп жоққа шығарды.
Алты онжылдық өткен соң, зерттеушілер Пигмалион эффектісі туралы не ойлайды? Әскери дайындықтан бастап медициналық көмек пен жұмыс орнына дейінгі контексттерде жоғары күтулердің күші туралы жүздеген зерттеулер жүргізілгеннен кейін біз қазір не қорытынды жасай аламыз?
Көптеген сұрақтар әлі де ашық күйінде қалып отыр, әсіресе басқа адамдардың күтулері қашан, қай дәрежеде және қалай белгілі бір сәтте өзіміздікі ретінде ішкі дүниемізге сіңіседі (internalized) деген мәселе бойынша. Бірақ зерттеу қоғамдастығында — тіпті бастапқы Пигмалион зерттеуінің ең қатал сыншылары арасында да — өзіне деген сенімділік толығымен өзінен-өзі пайда болмайды деген бірауыздан келісім бар. Солайша өте жиі, «Мен мұны істей аламын!» дейтін ішкі дауыс сыртқы дауыстан басталады: сізді сөзімен де, ісімен де, не айтатынымен және оны қалай айтатынымен қайта-қайта сендіретін тәлімгер: «Күмәнсіз, мен сенің қолыңнан келетініне сенемін!»
Мұны Пигмалион күші деп атаңыз. Мұны суррогатты табандылық (surrogate grit) деп атаңыз. Немесе, егер сіз Англия Премьер-лигасындағы (English Premier League) аутсайдер футбол командасын өзгертетін американдық футбол бапкері туралы «Эмми» сыйлығын жеңіп алған телешоудың жанкүйері болсаңыз, оны «Тед Лассо эффектісі» (Ted Lasso Effect) деп атаңыз.
Тед Лассоның (Ted Lasso) «АФК Ричмонд» (AFC Richmond) клубының жаңа бапкері ретінде бірінші жасаған істерінің бірі — өз кабинетін киім ауыстыратын бөлмемен байланыстыратын есіктің үстіне белгі жабыстыру болды. Жеті әріп, барлығы бас әріптермен, сары қағаздағы көк бояу: СЕНУ (BELIEVE).
Қолмен жазылған бұл белгі дерлік әр бөлімде көрінеді, бірақ тек үшінші маусымда ғана Тед Лассо команданы белгінің айналасына жинап, оның терең мағынасын ашады. Сенім — бұл тек өзің үшін немесе өзіңмен жасайтын нәрсе емес, деп түсіндіреді ол. Маңыздысы — жай ғана «жағдайдың жақсаруы мүмкін екеніне, менің жақсара алатыныма сену» емес, ең бастысы, «біздің жақсаратынымызға сену». Негізгі нәрсе — жай ғана «өзіңе сену» емес, «бір-біріңе сену», дейді ол.
Футболдың тактикалық қыр-сырын (Xs and Os) меңгеруі анық мықты жағы болмаған Тед Лассо дәл осылай басқаларға сенді — өз ойыншыларына, әріптес бапкерлеріне, бастығына және оның айналасынан табылу бақыты бұйырған кез келген адамға. Шоудың авторы әрі басты рөлді ойнаушы Джейсон Судейкис (Jason Sudeikis) Канзас штатындағы Уичитодан (Wichita, Kansas) колледж футбол бапкерін ойдан шығарылған Англия Премьер-лигасының футбол командасына ауыстыру идеясы «шын мәнінде тәлімгерлік туралы болғанын» айтады.
© Apple TV+
Ал тәлімгерлік — бұл басқа адамның әлеуетін көру, әсіресе олардың өздері мұны істеуде қиналған кезде: «Ұлы тәлімгер, — дейді ол, — бұл сіздің бұрынғы жүгіңізге (baggage) байланысты өзіңіз көре алмайтын нәрсені ішіңізден көре білетін адам... Менің жолым болды, өйткені адамдар менің өз қиялым бұрынғы жүгіме байланысты көруге мүмкіндік бермеген нәрселерді бойымнан көрді».
Комедиялық сериалдағы ең үздік актер үшін «Эмми» сыйлығын алу кезінде сөйлеген сөзінде Судейкис өзінің тәлімгерлеріне аты-жөндерін атап алғыс білдірді. Таяуда ол Тед Лассо кейіпкерін қалай жасағанын түсіндіре келе: «Өмірімде болған барлық әртүрлі тәлімгерлердің, мұғалімдердің және бапкерлердің ең жақсы тұстарын бойына жинақтау» деп түсіндірді.
Тәлімгерлер есік ашады
Тәлімгерлер үйретеді және тәлімгерлер сенеді. Бірақ оқу мен мотивация сізді барғыңыз келген барлық жерге жеткізе бермейді. Сізге сонымен қатар байланыстар (connections) қажет.
Ашығын айтсам: маған «Не білетінің емес, кімді білетінің маңызды» деген мәтел ешқашан ұнаған емес. Мойынша, өз салаңды шебер меңгеру үлкен байланыстар каталогына (Rolodex) ие болудан әлдеқайда маңыздырақ. Дегенмен, бәріміз де әлі танымайтын әрі сенбейтін адамдарымыз үшін өзіміз танитын және сенетін адамдардың кепілдік беруіне сүйенетіндіктен, байланыстардың да маңызы бар. Ал менторлар (тәлімгерлер) мәртебесі мен тәжірибесі жоғары болғандықтан, сіз жалғыз кіруге де батпайтын есіктерді ашып беруге өте қолайлы позицияда тұр. Кейбіреулер айтқандай, олар мүмкіндіктер туған кезде сізді жақтап, өз беделін бәске тіге отырып, сіздің құзыреттілігіңізге кепілдік беріп, сізге демдеушілік (sponsor) жасай алады.
Мысалы, магистратурадағы (graduate school) алғашқы жылымда менің тәлімгерім Марти Селигман (Marty Seligman) мені Вест-Пойнттың (West Point) жоғары басшылығымен таныстырды. Бір әңгіме екіншісіне ұласып, бір қарым-қатынас келесісін тудырды, көп ұзамай мен Америка Құрама Штаттарындағы (United States) ең ескі әскери академияда табандылық (grit) пен жетістік туралы бір зерттеуді, сосын екіншісін, ақыры он жылдан астам уақытқа созылған іргелі зерттеулерді бастауға мүмкіндік берген байланыстар орнаттым.
Марти сонымен бірге мені психология ғылымындағы өзінің көрнекті әріптестерімен өтетін жабық кездесулерге ертіп апаратын. Мүлдем тәжірибесіз бастаушы ретінде, мен өзімнің академиялық кумирлерім кезекпен сөз сөйлеп жатқанда тышқандай тым-тырыс отыратынмын. Бiрақ талқылаудың бір сәтінде Марти назарды маған аударатын. «Бұл — Анджела (Angela), — дейтін ол. — Оның сіздерді қызықтыратын сұрағы бар». Сол жарық жұлдыздар — және олар өз кезегінде мені таныстырған әріптестер — қазір менің тең дәрежелі әріптестерім болып табылады.
Әлеуметтанушы Аниндия Кунду (Anindya Kundu) бұны орта ауыстыру (circle jumping) деп атайды — бұл бір әлеуметтік желіден екіншісіне өту, сол арқылы бағалы дағдыларды меңгеру және мүмкіндіктер көкжиегін кеңейту, сонымен бірге өзіңді мақсаттарыңа қарай алға жылжыту. Мысалы, Кунду сұхбаттасқан бір жас жігіт өзінің орта ауыстыру процесін бастауға мектептегі ағылшын тілі мұғалімі себепші болғанын айтты. Мұғалімі оны тағылымдамадан (internship) өту үшін музыка индустриясындағы өзінің досымен байланыстырған. Сол тағылымдама, Кундудың айтуынша, «оның қаржы саласына деген қызығушылығын арттырды және ақырында оны инвестициялық банкингтегі қазіргі табысты мансабына алып келді».
АҚШ-тың ересек тұрғындары арасында жақында жүргізілген сауалнамада «отбасылық байланыстар» «ауыр еңбек пен табандылық» және «амбициядан» кейін байлық пен табыстың ең маңызды анықтаушы факторы ретінде бағаланды. Мен кейбір адамдардың — соның ішінде өзімнің балаларымның да — отбасылық байланыстардан үлкен пайда көретініне күмәнданбаймын. Бірақ есікті аша алатын жалғыз нәрсе туыстарыңыз емес.
Әлеуметтану тарихындағы ең көп сілтеме жасалатын зерттеу «Әлсіз байланыстардың күші» (The Strength of Weak Ties) деп аталады. Алғаш рет 1973 жылы жарық көрген бұл зерттеуде зерттеушілер Бостон (Boston) қаласының маңындағы жүздеген кәсіби, техникалық және басқарушылық қызметін ауыстырған мамандардан жаңа жұмысты қалай тапқандарын сұрады. Алғашқы болжам жақын достар мен отбасы жаңа жұмысқа орналасуға ең пайдалы арна болады деген сөз еді. Деректер керісінше нәтиже көрсетті: адамдар жаңа жұмыс тапқанда, ол жақын досынан немесе отбасы мүшесінен гөрі танысынан шығу ықтималдығы жоғары болды. Көбіне жаңа жұмыс беруші бір өту дәрежесінде емес, екі дәрежеде болды — таныстың танысы.
Кейіннен қарағанда, бұл тұжырымдар қисынды: «Бізбен әлсіз байланысқан адамдар өзіміздікінен өзгеше ортада жүруі ықтимал, сондықтан олар біз алатын ақпараттан ерекшеленетін ақпаратқа қол жеткізе алады». Басқаша айтқанда, әлеуметтік желіңіздің басты функциясы — өрісіңізді кеңейту.
Соңғы зерттеулер мансаптық өсуге келгенде, әлеуметтік желіңіздегі ең пайдалы адамдар сізбен байланысы күшті емес, керісінше әлсіз адамдар екенін растайды. Бір зерттеуде зерттеушілер әлеуметтік байланыстар бойынша ең үлкен ұзақ мерзімді рандомизацияланған бақыланатын эксперимент жүргізу үшін LinkedIn желісімен ынтымақтасты. Жалпы, бұл зерттеуге бүкіл әлем бойынша 20 миллионнан астам LinkedIn мүшесі қатысты, олар бес жыл ішінде 2 миллиард жаңа байланыс құрды, 70 миллионнан астам жұмысқа өтінімді тіркеді және әлеуметтік желі сайты арқылы 600,000 жаңа жұмысты қабылдады. Зерттеушілер LinkedIn-нің «Сіз танитын адамдар» (People You May Know) алгоритмін байланыс беріктігі бойынша әртүрлі ұсыныстар беретіндей өзгертіп отырды. Нақты заңдылық анықталды: күшті байланыстармен салыстырғанда, әлсіз байланыстар жаңа жұмысқа орналасуға көбірек себепші болған.
Әлсіз байланыстардың күші туралы дәлелдерді менторлардың сізге қарағанда байланыстары әлдеқайда көп деген қарапайым фактімен біріктірсеңіз, неліктен сіздің жағдайыңызда менторлар болғанда мүмкіндіктердің оңайырақ келетінін түсінесіз.
Ментор магниттері (Mentor Magnets)
Қарапайым тілмен айтқанда, ментор магниті — бұл менторларды белсенді түрде өзіне тартатын адам.
Ментор магнитін жолықтырғанымды қалай білетінімді айтайын. Ешқандай түрткісіз-ақ, мен өзімнің көмек ұсынып, адамдармен таныстырып жатқанымды байқаймын. Кеңес бөлісуге деген ынтам олардың ашық сұраныстарынан асып түседі. Және дерлік бірден бұл қарым-қатынастың ерекше екенін сезінемін — тіпті кейін олардың орбитасындағы жалғыз ментор емес екенімді білгенде де солай болады.
Тәлімгерлік қарым-қатынастан кім көбірек пайда табады — ментор ма, әлде шәкірт (protégé) ме? Егер қарым-қатынас кенеттен аяқталса, кім екіншісін көбірек сағынар еді? Жауабы «мен» болған кезде, мен ментор магнитіне тәлімгерлік етіп жатқанымды білемін.
Әдетте, жолыңыз болса, ментор өзі пайда болады деп есептеледі. Тәлімгерлік қарым-қатынастардың сирек кездесетіні оларды тек үміттенуге болатын аспаннан түскен батадай етіп көрсететін шығар. Жақында жүргізілген Гэллап (Gallup) сауалнамасы АҚШ-тағы жұмыс істейтін ересектердің 60 пайызында жұмыста жалғыз ментор да жоқ екенін көрсетті. Басқа зерттеушілер жұмыста ментордың болуын маңызды деп санайтын қызметкерлердің саны қазіргі уақытта менторы бар деп хабарлағандардан екі есе көп екенін анықтады.
Біз «Эмми» (Emmys) немесе «Оскар» (Oscars) марапаттарын көргенде, немесе кітаптың соңына өтіп, алғыстарды оқығанда, өмірлік менторларға білдірілген шексіз алғыс оларды жиі әулиелердей етіп көрсетеді. Менторлардың жасайтын нәрсесі шынымен де баға жетпес, бірақ шындық мынада: олар да жай ғана адамдар. Басқалар сияқты ет пен сүйектен жаратылған қарапайым пенделер — тек айырмашылығы, шәкірттерімен салыстырғанда, олар жолда бірнеше қадам алда келеді, сондықтан ақылдырақ. Өте жиі олар жас жағынан да үлкен болады. Бірақ ментор іздегенде, ең алдымен көмектесуге ынталы адамды іздейсіз.
Ментормен байланыс беткі ұқсастықтардан жоғары екенін түсінгенде, ментор табу мүмкіндіктеріңіз айтарлықтай кеңейеді. Мысалы, зерттеулер тәлімгерлік қарым-қатынастардың сапасын нәсіл немесе жынысқа қарағанда, ортақ құндылықтар мен қызығушылықтар дәлірек болжайтынын көрсетеді.
Ал менторлар үшін ең маңызды біліктілік — олардың біреудің өміріне өзгеріс енгізуден ләззат алуы. Тәлімгерлік туралы жарияланған ең көп сілтеме жасалған зерттеуде зерттеушілер ірі компаниядағы ментор-шәкірт жұптарынан сұхбат алды. Шәкірті жақында жоғарылап, басқа бөлімге ауысқан бір ментор былай деді:
«Олардың жұмысты өте жақсы атқаратынын және сол үшін бағаланатынын көру — ең үлкен қуаныш шығар, бұл ұлыңның колледжді бітіргенін көргендей... Бұл мақтаныш сезімі... Бала өсіргенмен бірдей... Сол адамдардың лауазымы жоғарылағанын көргенде... шынымен қуанасың. Содан соң: „Білесің бе, бұған менің де қатысым бар“, — дейсің».
Мистер Роджерс (Mister Rogers) еске салғандай, менторлар өздері енгізген өзгерісті көруге қуанышты.
Егер сіз ментор табу өз бақылауыңыздан тыс деп ойласаңыз, мен сізді керісінше сендіргім келеді. Тәжірибесін бөлісуді сұраған ментор магниттері де солай ойлайды.
Крис Гарднер (Chris Gardner) өмірін бос байланыстар каталогымен бастады. Милуоки, Висконсин (Milwaukee, Wisconsin) штатында кедейлікте дүниеге келген ол қатыгез өгей әкесінен қашу үшін әскери-теңіз флотына қосылды. Одан кейін оның мансабы мен өмірі күтпеген оқиғаларға толы болды — соның ішінде Сан-Францискода (San Francisco) баспанасыз қалған кезең де бар, ол кезде Крис төменгі деңгейдегі фондтық брокер (stockbroker) ретінде тағылымдамадан өтіп жүрген, бірақ өзіне және кішкентай ұлына бөлме жалдауға ақшасы жетпейтін.
«Бақытты іздеу» (The Pursuit of Happyness) фильмі Кристің толық ставкадағы фондтық брокер болу жолындағы табанды өрлеуін баяндайды.
«’Happyness’ сөзіндегі ‘y’ әрпі қате емес», — деді ол маған Чикаго (Chicago) орталығындағы шыны мен болаттан соғылған сәнді зәулім үйдің отыз жетінші қабатындағы ауласында сөйлесіп тұрғанымызда. «Бұл сөздің бұлай жазылғанын бірде ұлымды балабақшадан алып бара жатқанда көрдім. Бұл күрес кезеңі еді, маған шынымен де күлімсіреу қажет болған сәт болатын. Және бұл көмектесті. Бірақ одан да маңыздысы, ‘y’ әрпі сізді білдіреді. Өйткені сіз жағдайыңыздың жақсаруын күтіп отырмайсыз. Өзгеріс енгізу үшін жауапкершілікті өз мойныңызға аласыз».
Өмірдегі шынайы соңғы сөз (epilogue) Крис Криспен Уилл Смит (Will Smith) сомдаған, «Оскар» сыйлығына ұсынылған бейнесінен әлдеқайда әрі қарай жалғасады. Крис кейін өзінің институционалдық инвестициялық фирмасын (institutional investment firm) құрып, оны жиырма жыл бойы басқарғаннан кейін, өзінің үлесін миллиондаған долларға сатты.
Кристің айтуынша, оның табысының негізі — оның тәлімгерлері (mentors) болды. Олардың бірі Крис пен оның кішкентай ұлы бір жыл бойы үйсіз-күйсіз жүргенде тамақтанған тегін асханадағы шіркеу пасторы еді. Содан кейін Крис қаржы саласындағы мансап сатысымен көтерілген кездегі әрбір жұмысындағы басшылары болды. Содан кейін банктің алып өкілдері келді. Одан кейін Опра Уинфри (Oprah Winfrey), Барак Обама (Barack Obama), Нельсон Мандела (Nelson Mandela) және оған өзінің оқиғасын жазуға дем берген Майя Энджелоу (Maya Angelou) болды.
Мен одан тәлімгерлік (mentorship) туралы кез келген адам білуі тиіс ең маңызды нәрсе не деп сұрағанымда, ол: «Оның орын алуы мүмкін екендігі! Оның шынайы екендігі!» — деп жауап берді. Крис — сабырлы адам, бірақ ол бұл сөзді сондай екпінмен айтқаны сонша, мен ыршып түсе жаздадым. Мен сұхбаттасқан «тәлімгер магниттерінің» (менторларды өзіне тартатын адамдардың) барлығы дерлік бұнымен келіседі: Тәлімгерлер сіздің өміріңізде өздігінен пайда болады деп ойламаңыз. Оларды өміріңізге әкелу жауапкершілігін өзіңіз өз мойныңызға алыңыз.
Тәлімгер табу өзіңізге байланысты екенін түсінгеннен кейін, оны қайдан іздейсіз? Тіпті қол жетпес жұлдыздарға ұмтылу керек пе? Әлде өміріңізді өзгертетін тәлімгерлер көзге түспей, айналаңызда буғып жүр ме?
Өз айналаңа көз сал
Мистер Роджерс (Mister Rogers) он секундтық ризашылық тыныштығын сұрағаннан кейінгі жылы Опраның (Oprah) «Өмір бойғы жетістіктері үшін» «Эмми» сыйлығын (Emmy Award) алатын кезегі келді. Марапатты оның көпжылдық тәлімгері әрі журналистика аңызы Барбара Уолтерс (Barbara Walters) табыстады. «О, Опра! Ғажайып Опра!» — деп хабарлады Барбара оны сахнаға шақырып, мүсіншені табыстамас бұрын. Ал өзінің алғыс сөзінде Опра Уолтерсті өз жолын және басқа да көптеген адамдардың жолын жарықтандыратын «жарық маягы» деп атады. Кейін Опра сұхбатында Уолтерске: «Мен сіздің маған қандай тәлімгер болғаныңызды айттым. Егер сіз болмасаңыз, мен де ешқашан болмас едім», — деді.
Барбара Уолтерстен бөлек, Опра Уинфриге музыкант әрі продюсер Куинси Джонс (Quincy Jones) және Нобель Бейбітшілік сыйлығының лауреаты, апартхейдке қарсы күрескен Нельсон Мандела тәлімгерлік еткен. Бірақ Опраның кейбір басқа тәлімгерлері көпшілікке танымал емес — мысалы, Мэри Данкан (Mary Duncan). Опра Теннесси (Tennessee) штатының Нэшвилл (Nashville) қаласындағы Уортон бастауыш мектебінің (Wharton Elementary School) төртінші сыныбында оқып жүргенде, Данкан ханым оның мұғалімі болған еді. Жиырма бес жылдан кейін Опраның бүкіл елге таралатын ток-шоуының продюсерлері тосынсый дайындады. Ол телепромптерге (teleprompter) қарап, келесі қонағының есімін оқығанда: «Мэри Данкан» деген сөзді түсіну үшін біраз уақыт кетті.
Данкан ханым сахнадан асықпай өтіп, Опраның жанындағы орындыққа отырмас бұрын оны құшақтады. Бұл уақытта Опра өзін ұстауға тырысып бақты. Данкан ханым Опраның қолынан ұстап, жарқырай күлімсіреп күтіп тұрғанда, оның бетінен жас ақты («Сүрмем ағып жатыр, кешіріңіздер!»).
© CBS Studios
Опра қайтадан сабырға келгенде, Данкан ханым қолын Опраның қолының үстіне қойып, жас Опраның «жай ғана үлгілі оқушы... Егер менде Опра сияқты оқушыларға толы сынып болса, қуаныштан төбем көкке жетер еді!» деп еске алды.
«Мен көп сөйлейтін бе едім?» — деп сұрады Опра.
«Жоқ, сен тыныш едің. Оның үстіне, егер басқа біреу сөйлеп жатса, сен саусағыңды ерніңе апарып, оларға 'тсс, тыңдау керек!' деп ескертетінсің».
Сұхбаттың соңында залда көзіне жас алмаған адам қалмады.
Кейін Опра өзінің алғашқы тәлімгерінің — өзі айтқандай, оны ақылды болудан қорықпауға үйреткен адамның орасан зор ықпалы туралы ой бөлгісті. «Маған шынымен қызығушылық танытатын басқа ересектер көп болмаған» кезде, Данкан ханым «жиі сабақтан кейін қалып, менімен жұмыс істейтін». Және «мен дәл осы кісінің сыныбында өзімді толық таптым».
Зерттеулер көрсеткендей, тәлімгерлер өміріңізді өзгерту үшін бай немесе танымал болуы шарт емес. Шындығында, біз өмірлік тәжірибесі ұқсас, өзімізге жақын қарапайым адамдардың соңынан еруге бейімбіз. Сонымен қатар, бұл ұқсастық — екіжақты тамаша байланыс. Сіздерді жақындастыратын кез келген ортақ нәрсе тәлімгеріңізге де сізді жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді.
Міне, мен Бапкер Лэд (Coach Lad) мен «Де Ла Салль Спартанстарын» (De La Salle Spartans) зерттеу кезінде кездестірген «тәлімгер магниті» Скотт Хьюгоның (Scott Hugo) кеңесі. Скотт әлеуетті тәлімгерлерді іздегенде өзіне үш сұрақ қояды:
- Біреу сізді өзінің іс-шарасына шақыру немесе таныстарымен таныстыру сияқты әрекеттер арқылы өз ортасына қосу үшін ерекше күш жұмсады ма?
- Біреу сізге күтпеген мейірімділік танытты ма? Мүмкін, сізге пайдалы болады деп ойлап, мақала немесе кітап жіберу сияқты қарапайым нәрсе жасаған шығар?
- Біреу сіз үшін өзінің лауазымдық міндеттерінен тыс артық нәрсе істеп жатты ма?
Тәлімгерлік қарым-қатынастардың көбі Опра бірде Майя Энджелоуды сипаттағандай, ешқашан сіздің «тәлімгер-ана-әпке-досыңызға» айналмайды. Мысалы, Данкан ханым Опра өмірінің бір жылында ғана тәлімгері болды. Оның ықпалы өмірлік болды, бірақ олардың араласуы өмір бойына созылған жоқ.
Тәлімгер магниттеріне тек бір түрдегі тәлімгерлер ғана әсер етпейді. Керісінше, олар белгілі бір себеппен келген тәлімгерлерден (mentors for a reason), белгілі бір кезеңге келген тәлімгерлерден (mentors for a season) және бүкіл өмірге келген тәлімгерлерден (mentors for life) пайда алады.
Белгілі бір себеппен келетін тәлімгерлер
Белгілі бір себеппен келетін тәлімгерлер өміріңіздің тек бір сәтінде ғана әсер етеді. Бірақ бұл өзара әрекеттестіктің қысқалығы олардың маңыздылығын төмендетпейді.
Бизнес мектебі профессорының даналық пікірі болмағанда, кәсіпкер болмай қала жаздаған кәсіпкер Пуджа Бавиши (Pooja Bavishi) осылай дейді. Ол кезде Пуджа өзінің іскерлік әкімшілік магистрі (MBA - Master of Business Administration) дәрежесінің соңғы кезеңінде еді және өзінің көптеген курстастары сияқты маркетинг, қаржы және менеджмент консалтингі саласындағы жұмыс орындарына өтініш беріп жатқан. Оның материалдары көкейге қонымды кез келген профессордың қабылдау сағаттарына бару әдеті бар еді, олардың қатарында «Билік пен саясат» (Power and Politics) сабағын беретін профессор Р. Кабалисваран (Professor R. Kabaliswaran) да бар еді. Тапсырмалардың бірі — мақсатты жазып алу, содан кейін осы мақсатты жүзеге асыратын барлық байланыстар мен қадамдарды көз алдына келтіріп, картасын сызу еді.
«Менің курстастарымның карталары қарапайым әрі түсінікті болды», — деді Пуджа маған. «Ал менікі олай емес еді. Менің бастапқы мақсатым тамақ өнеркәсібі бизнесін бастау болды, ал менің картам өте ерекше әрі ұшы-қиырсыз еді. Ешқандай сызықтық жүйе жоқ. Өте көп адамдар, орындар және анық емес байланыстар». Профессор келесі сабақтың басында экранға шығаруды жөн көрген дәл осы Пуджаның картасы еді. «Бұл кімнің картасы?» — деп таңғалды оның курстастары. «Кімдікі болса да, ол жынды сияқты!»
«Жоқ, бұл ғажайып», — деді профессор Кабалисваран, содан кейін бүкіл сыныпқа Пуджаның картасын мысалға келтіре отырып, сіздің көзқарасыңыз қаншалықты өршіл болса да, бір байланыстан екіншісіне құрай алсаңыз, қажетті жерге жете алатыныңызды түсіндірді. Бұл жаттығу Пуджаға тура соңғы сәтте тамақ бизнесін бастау оның бизнес мектебіне түсуінің басты себебі болғанын есіне түсірді.
«Мен адасып кеткен едім», — деді ол маған. «Өз арманымды қуудың орнына, мен де басқалардың істеп жатқанын істеп жүрдім». Оны дұрыс жолға қайта түсірген қабылдау сағатындағы кездесуде Пуджа өзінің ренішін білдірді. «Ештеңе шықпай жатыр», — деп шағымданды ол. «Мен өтініш беріп жатқан осы лауазымдардың ешқайсысы мені өзіне баурамайды».
«Бірақ Пуджа», — деп жауап берді оның профессоры. «Сен әлемдегі барлық лауазымға өтініш беріп жатсың! Сенің өзің не істегің келеді?» Пуджа іркіліп қалды. «Мен бәрін істегім келеді». «Ал, кәсіпкер дәл осыны істейді. Сенің соңғы бір жарым жыл бойы айтып жүрген десерт бизнесіңді бастауың керек сияқты».
Пуджа дәл осылай жасады. Оқуды бітіргеннен кейін үш аптадан соң, үнді тілдерінен аударғанда «ең таңдаулы» дегенді білдіретін «Малай» (Malai) стартапының негізін қалаушы әрі бас атқарушы директоры Бруклиндегі (Brooklyn) тамақ жәрмеңкесінде өзінің ең алғашқы балмұздағын сатты: корица қосып қуырылған бадам мен раушан дәмі бар балмұздақ (бұл дәм бүгін де мәзірде бар). 2015 жылы стартапты (startup) құрғаннан бері Пуджа «Малайды» демалыс күндеріндегі тамақ жәрмеңкелеріндегі бір арбадан Бруклиндегі дәстүрлі стационарлық дүкенге (brick-and-mortar shop), сондай-ақ Манхэттендегі (Manhattan), Вашингтондағы (Washington, D.C.) және Филадельфиядағы (Philadelphia, мұнда күйеуім екеуміз тұрақты тұтынушымыз) дүкендерге дейін кеңейтті. Сондай-ақ Whole Foods («Хоул Фудс») және басқа да маркеттер арқылы бүкіл елге таралып, бүкіл ел бойынша жеткізетін интернет-дүкенін ашты. «Малайдың» миссиясы, оның айтуынша, оның балалық шағындағы имбирь, мускат жаңғағы, кардамон, фенхель және зағиптар сияқты Оңтүстік Азия дәмдеуіштері мен ингредиенттерін ұлықтау және олардың негізгі американдық асхана лексиконына тиесілі екенін көрсету.
Оның белгілі бір себеппен келген тәлімгері оны жылылықпен еске алады және оның табысына қуанышты. «Мен оған барлық оқушыларыма айтатын нәрсені айтқан болармын», — деді ол маған. «Өзіңіз эмоциялық тұрғыдан берілген көзқарастан бастаңыз. Жүрек бастап, ақыл соңынан еруі керек».
Қызығушылық сұхбаттары
Егер сіз белгілі бір себеппен тәлімгерге (mentor) жолыққыңыз келсе, оның өзі сізге хабарласқанын күтіп отырмаңыз.
Мысалы, Опра Уинфри (Oprah Winfrey) Майя Анжелуды (Maya Angelou) өзінің анасы, әпкесі әрі досы деп атамай тұрғаннан көп бұрын, Мэриленд (Maryland) штатындағы Балтимор (Baltimore) қаласында кешкі сағат алтыдағы жаңалықтардың жиырмадан асқан дикторы болып жүрген кезінде телефон соғып, сұхбат беруін өтінген. Д-р Анжелу одан бас тартады.
«Егер маған бес минут берсеңіз... Мен сіздің тек бес минутыңызды ғана алатыныма уәде беремін!» – деп өтінді жас Опра.
«Жарайды, жарайды, – деді Майя, – сенің табандылығың үшін келісейін».
Майя кейіннен еске алғандай, Опра бұл кездесуге соншалықты жақсы дайындалған, керемет сұрақтар қойған және сондай ұйып тыңдай білген, тіпті соңында Опра: «Үлкен рақмет сізге, д-р Анжелу. Өте ырзамын, сау болыңыз», – дегенде, Майя сағатына қарап, тура бес минут өткенін көреді. Әңгімені белгіленген уақыттан асырып жалғастырған Майяның өзі болды. «Атың кім дедің? Есіміңді тағы бір рет айтшы!» Опраның бұл оқиғаны еске түсіруі сәл ғана өзгешеленеді: «Менің есімде қалуынша, сіз басыңызды көтеріп, сөзбе-сөз: “Қызғым, сен кімсің өзің?” – дедіңіз».
Өзіңіз сүйсінетін адамға хабарласу үшін сюжеттік тапсырмасы бар Телевидение жаңалықтарының жүргізушісі (television news anchor) болудың қажеті жоқ. Өзіңізді таныстырыңыз. Бес минуттық әңгімеге уақыт бөле ала ма, соны сұраңыз. «Бас тартсаңыз да ренжімеймін», – деп жазамын мен осындай өтініш жасағанда. «Бұған келіссеңіз, сізге жұмысыңыз туралы бірнеше сұрақ қойғым келеді».
Танымдық әңгімелер (curiosity conversations) – бұл медиамагнат әрі тәлімгерлер магниті Брайан Грейзердің (Brian Grazer) фирмалық стратегиясы. Шын мәнінде, Брайан екеуіміз де танымдық әңгіменің арқасында таныстық. Ол менің табандылық (grit) туралы зерттеуімді естіп, өз жұмысыма қалай қарайтынымды тереңірек білгісі келді. Ол мені қазір не нәрсе шынымен толғандырып жүргенін білгісі келді. Кейін өзі маған түсіндіргендей, ол кез келген танымдық әңгімеден білгісі келетін нәрсені: менің құпиямды білгісі келген еді. Менің жұмыс процесімнің құпиясы.
Алғашқы әңгімеміз сондай қызықты болғаны сонша, біз тағы бір рет сөйлестік. Сосын тағы да. Ал қазір мен өзімнің бакалавриат пен MBA (MBA) студенттеріме үй тапсырмасы ретінде танымдық әңгімелер жүргізуді тапсырамын. Кейбіреулер үшін бейтаныс адамдармен танымдық әңгіме жүргізу екі аптада бір рет өтетін дәстүрге айналды — бұл Брайан үшін де отыз жылдан астам уақыт бойы солай болып келеді.
Бір жылы Брайан менің MBA класымдағы студенттермен кездесуге келді. Оны таныстыру ретінде мен оның «Оскар» (Oscar) сыйлығына ұсынылған көптеген номинацияларын (49 және одан да көп) және «Эмми» (Emmy) номинацияларын (326 және одан да көп) атап өттім, содан кейін Брайан продюсерлік еткен фильмдер мен шоулардың, соның ішінде «Всплеск» (Splash), «Аполлон 13» (Apollo 13), «Жұма түнгі шұғыла» (Friday Night Lights) және «Ақыл-ой ойындары» (A Beautiful Mind) туындыларының қысқаша ролигин көрсеттім.
«Басында мен ешкім емес едім, – деді ол оларға. – Жұмыстың қалай жүретінін де білмейтін қарапайым жан едім. «Сондықтан мен адамдарға хабарласып, сұрақтар қоюдың шағын жүйесін жасап шығардым, – деді ол. – Саланың мәні неде? Сіз неге бұл салада жүрсіз? Мен зерттеу жүргізіп, күн сайын белгілі бір адамға хабарласатынмын. Бұл өте көзді ашатын нәрсе болды. Шоу-бизнес тілін түсінуді жеңілдетті».
Уақыт өте келе, Брайан түсіндіргендей, танымдық әңгімелер «адамдардың желісін, бүкіл планета бойынша сіздің кім екеніңізді білетін жеке тұлғалардың шоқжұлдыздарын құрайды».
Крис Гарднер (Chris Gardner) ұнататын екі танымдық сұрақ: «Немен айналысасыз?» және «Оны қалай жасайсыз?» Осы сұрақтардың жауаптары Кристің өмірін мәңгілікке өзгертті — мұның бәрі ол бұл сұрақтарды Крис Сан-Францискода (San Francisco) валет болып жұмыс істеп жүргенде өзіне өрт сөндіру көлігіндей қызыл Ферраридің (Ferrari) кілтін ұстатқан мүлдем бейтаныс адамға қойған сәттен басталды.
«немен айналысасыз? Оны қалай жасайсыз?» Бұл сөздер аузымнан Майлз Дэвис (Miles Davis) кернейде ойнап жатқандай айғайлап шықты», – деп еске алады Крис.
Ол сұрақ қойған жігіт бірінші сұраққа Сан-Франциско қор биржасында (San Francisco Stock Exchange) биржа брокері (stockbroker) болып жұмыс істейтінін түсіндіріп жауап берді. Екінші сұрақтың жауабы күрделірек болды, сондықтан ол Кристі дәл сондай аптада сауда алаңында өзінің артынан еріп жүруге шақырды. Бұл Кристің қаржылық қызмет көрсету саласындағы мансабының бастамасы еді.
«Қарым-қатынас ақшадан да құнды, – дейді Крис. – Сізге сынақ лақтыратын тәлімгерлерді табыңыз. Оларға қарағанда кім бола алатыныңызды көресіз. Олар сізге қарағанда өздерінің кім болғанын еске түсіреді».
Белгілі бір кезеңге арналған тәлімгерлер
Кейде белгілі бір себеппен келген тәлімгерлер белгілі бір кезеңге арналған тәлімгерлерге айналады.
Мысалы, жас адам маған кеңес алу үшін хабарласып, соңында тағылымдамадан өткенде, мен белгілі бір кезеңге арналған тәлімгерге айналамын. Менің сабақтарыма қатысатын студенттер үшін де осындай рөл атқарамын. Сонымен қатар белгілі бір жобада бірге жұмыс істейтін жас профессорлар үшін де. Мұндай ұзаққа созылған қарым-қатынастың әрқашан дерлік мақсаты болады. Жиі маған мақсат қоюда немесе прогресс туралы кері байланыс бергенде көмек сұрап жүгінеді.
Міне, сізге кеңес: Егер қарым-қатынастың бір танымдық әңгімеден ары созылғанын қаласаңыз, тәлімгеріңізге қазірдің өзінде орындалып жатқан жоба бойынша көмектесуді ұсыныңыз — кез келген адал еңбек пен жағымды көзқарас артық болмайтын іске жәрдемдесіңіз. Тартынбаңыз, өйткені сіз алатын ең жаман жауап: «Жоқ, рақмет» болады. Содан кейін мұның орнына: «Ой, шынымен бе?» дегенді қаншалықты жиі еститініңізге таңғаласыз.
Содан кейін не болады? «Кері байланыс үшін марапаттаңыз!»
Студенттерім Ким Скоттан (Kim Scott) конструктивті сынды — немесе Кимнің «түбегейлі ашықтық» (radical candor) деп атағанды ұнататын нәрсесін — қалай шақыруға болатынын сұрағанда, Ким оларға осылай деді. Ким – тәлімгерлер магниті әрі тәжірибелі тәлімгердің өзі. Бірнеше жыл бұрын Гуглда (Google) жаңа басшы болған кезде Кимге өзінің бастығы Шерил Сэндберг (Sheryl Sandberg) тәлімгерлік еткен. Шерил Кимге баға жетпес кері байланыс берді. Мысалы, ол Кимге әрбір үшінші сөз сайын «м-м» дейтінін айтып, бұл әдетті түзетуге көмектесу үшін сөйлеу шеберлігі тренерімен жұмыс істеуге кеңес берді. Ким тыңдады. Ол түсінді. Шерилге рақмет айтты. Бұған Шерил тоқтап қалған жоқ. «Кері байланыс үшін рақмет» деп айту жеткіліксіз. Әрекет етуіңіз керек. Тыңдағаныңызды іс жүзінде көрсетуіңіз керек. Содан кейін: “Мен жеткілікті дәрежеде өзгере алдым ба?” деп сұрауыңыз керек.
«Шерил Сэндбергтен алған ең жақсы кеңестерімнің бірі – оның: “Егер сіз кері байланыс алсаңыз, артығымен түзетмейінше (overcorrected) сіз кері байланысты орындадым деп есептей алмайсыз”, – деген сөздері еді».
Кимнің айтпағы мынау еді: Тәлімгерлер магниті өз тәлімгерлерін, ең алдымен, олардың тәлімгерлігінің пайдасын көру арқылы марапаттайды. Тәлімгерлерге гүлдер немесе кәмпит қорапшалары қажет емес. Олар жай гана пайдалы болғысы келеді. Зерттеулер көрсеткендей, біз көмек қолын созудың өзімізді жақсы сезіндіретінін сеземіз, бірақ мұның қаншалықты жақсы екенін жүйелі түрде бағаламаймыз. Адамдар біз ойлағаннан әлдеқайда қуана көмектеседі — олар әлдеқайда дайын, азырақ ауыртпалық сезінеді және кейіннен көбірек қанағаттанады. Менің тәжірибемде кез келген дерлік адам олардың айтарына шынайы қызығушылық танытатын, не істейтінін көруге ынтызар және олардың үлгісінен үйренуге дайын басқа адамға қолдау көрсетуге қуанышты болады.
Мен сұхбаттасқан тәлімгерлердің сөзін келтірсек, «бағыттауға оңай», «бірінші келіп, соңғы кететін», «көздері жайнаған» және «кеңесті сорғыш сияқты сіңіріп алатын» шәкірт (protégé) болыңыз.
Өмірлік тәлімгерлер
Сіздің қай тәлімгеріңіз өмірлік тәлімгерге айналатынын болжау қиын.
Бірде сіз белгілі бір тәлімгердің қасыңызда ұзақ қалғанын байқайсыз. Осы бір мүлдем бейтаныс адамның отбасыңыздай болып кеткенін түсінесіз. Олар сіз үшін жасамайтын ештеңе жоқ — сіз де олар үшін бәрін жасайсыз.
Басқаша айтқанда, өмірлік тәлімгер — бұл өкіл әке немесе ана (surrogate parent) сияқты нәрсе.
Шын мәнінде, біз қазіргі ағылшын тіліндегі «ментор» сөзіне осы аттас грек кейіпкеріне қарыздармыз. Ментор (Mentor) – Одиссейдің (Odysseus) егде жастағы жолдасы. Троя (Troy) шайқасына аттанбас бұрын, Одиссей соғысуға тым кәрі Менторға бұрылып: «Ұлымның жанында қаласың ба? Оған бағыт-бағдар беріп, үйретіп, жігерлендіресің бе?» – деп сұрайды. Ал Ментор өкіл әке болуға келіседі.
Ата-аналар сияқты, тәлімгерлер де сіз үшін жасаған нәрсені өздері үшін жасауды сұрамайды. Тәлімгерлермен қарым-қатынас табиғатынан асимметриялы болып келеді. Бірақ сізге берілген барлық нәрсеге алғыс ретінде, сіз тәлімгер магниті жасайтын нәрсені жасай аласыз: сіз жүрегіңізде сезгеніңізді сөзбен білдіре аласыз. Сіз алғыс хатын (gratitude letter) жаза аласыз.
Нұсқаулық бұдан қарапайым болуы мүмкін емес: тиісті түрде алғыс айтпаған адамыңызға хат жазыңыз. Сіз сәлемдесуден бастайсыз — мысалы, «Құрметті Андерс» (Anders) — және, сендіремін, қалғаны күннің артынан түн келгендей өзінен-өзі ағылып келеді.
Хат қысқа немесе ұзын болуы мүмкін. Оны жеке өзіне дауыстап оқып бере аласыз жемесе пошта арқылы жібере аласыз. Қалай болғанда да, алғыс хаттары жіберушіні де, алушыны бақыттырақ ететіні ғылыми түрде дәлелденген.
Зерттеулер сонымен қатар адамдардың көркемдік пен шешендікке босқа алаңдап, хаттың әсерін айтарлықтай төмен бағалап, алғыс хаттарын жазуға іркілетінін көрсетеді. Сонымен, сабағымда үй тапсырмасы ретінде алғыс хат жазуды тапсырғанда, Андерс Эрикссонға (Anders Ericsson) хат жазуды тым ұзақ созып алғанымды мойындаймын. Андерс жетпіс екі жасында кенеттен қайтыс болғандықтан, мен өз хатымды тек оның еске алу рәсімінде отбасына ғана оқып бере алғаныммен бөлісемін.
2018 жылғы конференцияда тәлімгерім (mentor) Андерс Эрикссонмен (Anders Ericsson) бірге.
Автордың жеке қорынан.
Хатта мен алдымен ертерек жазбағаныма кешірім сұраудан бастадым: «Сойтсе де, сіздің жымия отырып, қолыңызды айқастырып, бұны қазір істеп жатқаным толықтай қалыпты нәрсе екеніне меңзеп тұрғаныңызды елестете аламын. Сіз әрдайым өте шыдамды едіңіз. Әрі өте мейірімді едіңіз. Әрдайым солай болатын».
Қарым-қатынасымыз жылдарға ұласқанда, өзімді бағыттан адасқандай сезінгенде сізге қоңырау шалу мен үшін әдеттегі қалыпты іске айналды, дедім:
«Бүкіл зерттеушілік мансабымдағы бірнеше маңызды кезеңде өз-өзіме деген сенімділігім шатқаяқтады. Дәл осындай сәттерде біз сөйлесетінбіз, сіз мені тыңдап, кейін мені қайтадан дұрыс арнаға бұратын сұрақтар қоятынсыз. Бірде сіз: «Сонымен, өзің ұмтылып жүрген идеалың бар ма?» деп сұрадыңыз. Андерс, білесіз бе? Мен сіздің мен үшін Темірқазық (North Star) болғаныңызды нық сеніммен айта аламын деп ойлаймын».
Сөзімді аяқтай келе, мен: «Рақмет сізге, Андерс. Бұл әлемді және бәрімізді жақсырақ ету үшін бұл дүниеде сіз болмағанда, менің өмірім де, басқа да көптеген адамдардың өмірі қандай боларын елестете де алмаймын», – дедім.
Шындығында, ең ардақты тәлімгерлеріңіздің сіз үшін жасаған барлық ісін сөзбен толық әрі жеткілікті деңгейде айтып жеткізу мүмкін емес. Бірақ тәлімгерлеріңіз өзінің үлгісімен сізге жақсылықты ары қарай жеткізуді (pay it forward) көрсетті.
Сондықтан, бәлкім, сіздің тәлімгер магнит (mentor magnet) ретінде жасай алатын ең маңызды нәрсеңіз – бұл: кейінгі ұрпаққа тәлімгер болу.
Мистер Роджерс (Mister Rogers) мұны ең жақсы жеткізді: «Тәлімгерлер сізді сүйіспеншілікпен тұлға етіп қалыптастырады (love you into being). Олар сізге өз бетіңізше үйрене алмайтын нәрселерді үйретеді. Өзіңізге деген сенімді жоғалтқан кезде олар сізге сенеді. Олар сіз тіпті бар екенін де білмеген есіктерді ашады».
Саяхатыңызды бастаудың жақсы жолы – өміріңізде қандай да бір жолмен сізді сүйіспеншілікпен тұлға етіп қалыптастырған адамдар туралы ойлану. Егер біреу сізге қамқорлық жасап, сіз үшін ең жақсысын қалаған болса, дәл қазір олардың өміріңізге енгізген өзгерісі туралы ойлануға он секунд бөле аласыз. Он секунд. Мен уақытты қараймын.
Тамаша. Енді өзіңізге екі сұрақ қойыңыз. Біріншісі, өміріңізге көбірек тәлімгер тартқыңыз келе ме? Екіншісі, сіздің айналаңызда келесі болып сүйіспеншілікпен тұлға етіп қалыптастыра алатын бірде-бір адам бар ма?
9-ТАРАУ. Мәдениетіңді таңда (Choose Your Culture)
Тейлор Свифт (Taylor Swift) Нашвиллге (Nashville) ешқашан көшпегенде не болар еді?
Бәлкім, туған қаласы Вайомиссингтен (Wyomissing), Пенсильваниядан (Pennsylvania) Тейлор бәрібір барлық заманның ең танымал музыканттарының біріне айналар ма еді. Әйтеуір, арман қуған көптеген музыканттар Нашвиллге көшеді, бірақ олардың өте азы ғана «Биллборд» (Billboard) хит-парадтарының төбесіне шығады. Өз армандарыма жете аламын деп ойлайтын жерге көшу — істің сіз үміттенгендей жүзеге асатынына ешқандай кепілдік бермейді.
Соған қарамастан, жас Тейлор бір маңызды нәрсені сезген: Зерттеулер сіздің қайда өскеніңіз кәсіби тұрғыда неге қол жеткізетініңізге күшті әсер ететінін көрсетеді. Мысалы, өнертапқыш ересектердің жанында өскен балалардың өздері де өнертапқыш болып шығу ықтималдығы едәуір жоғары. Бұл тіпті баланың ерте жастағы академиялық үлгерімін, сондай-ақ ата-анасының жылдық табысы мен патенттерінің бар-жоғы сияқты сипаттамаларын ескергеннің өзінде де шындыққа жанасады. Ең бастысы, өнертапқыштардың жанында тұратын балалар дәл сондай салада өнертапқыш болуға ерекше бейім келеді. Мысалы, биотехнологиялық (biotech) өнертапқыштардың жанында өмір сүру сіздің есейгенде биотехнология өнертапқышы болу ықтималдығыңызды арттырады. Экономикада «Жоғалған Эйнштейндер» (The Lost Einsteins) зерттеуі ретінде белгілі болған бұл еңбек — мекеннің, ортаның маңызды екенін сенімді түрде дәлелдейтін көптеген зерттеулердің бірі.
Тейлордың жағдайында, өзі ешқашан барып көрмеген қала мен штатқа жүздеген миль қашықтыққа көшу идеясы оған бары-жоғы он жасында келген. «Мен Фейт Хилл (Faith Hill) мен Шанайя Твейн (Shania Twain) туралы "Өмірбаян" (Biography) телебағдарламаларын көруге әуес едім», — дейді ол. «Және олардың екеуі де өз мансаптарын бастау үшін Нашвиллге барғанын байқадым. Осы сәттен бастап мен ата-анама мені сонда алып баруын өтініп, жалынып, үздіксіз мазалай бастадым».
Тейлор он бір жасқа толғанда, ол анасын көктемгі демалысты Нашвиллде өткізуге көндірді: «Біз "Музыка қатары" (Music Row) көшесімен жоғары-төмен жүрдік», — деп еске алады Тейлор. «Мен дыбыс жазу лейблдеріне (record labels) бір-бірлеп кіріп, қабылдаудағы қызметкерлерге өзімнің демо-дискімді ұсынып жүргенде, ол көлікте күтіп отыратын. Осы маңызды дыбыс жазу лейблдерінің барлығы бір көшеде орналасқаны, олардың көбі кішкентай ғимараттар мен ескі үйлерде орналасқаны маған соншалықты оғаш әрі ғажайып болып көрінгені есімде. Адамдардың біз сияқты бейтаныс әрі жаңадан келгендерге соншалықты мейірімді болғанына таңғалғаным есімде».
Вайомиссинг — жапырақты қала маңы көшелерімен, абаттандырылған көгалдарымен және мықты мемлекеттік мектептерімен өсу үшін идеалды жер болып көрінуі мүмкін. Бірақ бұл музыка мансап жолы емес, тіпті өмірлік жүрек қалауы (calling) емес, жай ғана сүйікті іс (hobby) болып саналатын жер еді. Вайомиссингте махаббат азабы туралы кантри (country) әндерін жазуды армандаған жасөспірім қыз таңғаларлық оғаш адам (oddball) болып көрінетін. Оның қатарластары ашық микрофондар (open mics) мен дыбыс жазу келісімшарттарына емес, ғылыми жәрмеңкелерге, SAT дайындық курстарына және демалыс күндері сауда орталығына баруға көңіл бөлетін.
Нашвиллде музыка тура мағынасында ауада калқып тұрды. Әрбір адам ән жазып, оны таспаға түсіріп, өнер көрсетіп немесе сонымен айналысатын біреуді басқарып (managing) жатқандай еді. Сіз өткен түнде кантри жұлдызына бэк-вокал (backup) айтқан баристадан (barista) кофеге тапсырыс бере алар едіңіз. Сіз арзан барга (dive bar) отырып, алты айдан кейін радиодан шырқалатын әнді тыңдай алар едіңіз. Нашвиллде гитарасы мен ән сөздері жазылған дәптері бар жасөспірім қыз оғаш емес еді — ол осы экожүйенің (ecosystem) бір бөлігі болды. Бұл тек өршіл амбицияны (ambition) төзімділікпен қабылдап қана қоймай, сонымен жұмыс істейтін қала еді. Нан табу үшін неліктен ән жазғыңыз келетінін түсіндірудің қажеті жоқ еді. Сіз тек қолыңыздан келетінін дәлелдеуіңіз керек болды.
Сол алғашқы сапар, дейді Тейлор, «көбірек сапарларға» алып келді. Содан кейін, он төрт жасында, ол және оның отбасы тәуекелге бел буып, барлығын салып сонда көшті. Сонымен бірге, сол жылы, оның кумирі Фейт Хилл осыдан бірнеше жыл бұрын танымал болған «Блюберд кафесінде» (Bluebird Cafe) гитарада ойнап, шын жүректен ән айтып жүріп, Тейлорды да байқап, таныды. Келесі жылы ол өзінің алғашқы ірі дыбыс жазу келісімшартына қол қойды, ал одан кейінгі жылы, он алты жасында, «Тейлор Свифт» (Taylor Swift) атты дебюттік альбомын шығарды.
Бүгінде Тейлор ең ұлы орындаушылардың, ең ұлы ән өңдеушілерінің және ең шабыттандыратын әртістердің әрбір тізімінде бар. Онда он төрт «Грэмми» (Grammy Awards) марапаты бар және бұл сан әлі де өсуде, сондай-ақ елу сегіз номинациясы бар. Оның он екі түпнұсқалық студиялық альбомы бүкіл әлем бойынша 100 миллионнан астам тиражпен сатылды. 2023 жылы Тейлор «Тайм» (Time) журналының «Жыл адамы» (Person of the Year) атанды. Бұдан да үлкен жұлдызды елестету қиын.
Шындығында, егер Тейлор Свифт Пенсильвания штатындағы Вайомиссингтің тыныш қала маңында қалып қойғанда не боларын ешкім ешқашан біле алмайды. Мен не ойлаймын? Меніңше, әлемнің кантри музыка астанасына көшу — кейін болған барлық оқиғалардың басты кілті болды. Меніңше, мәдениет маңызды.
Ситуациялық белсенділіктің (situational agency) төртінші маңызды элементі — өз мәдениетіңді таңдау (choosing your culture).
Мұндағы біздің іс-әрекет салтымыз (The Way We Do Things Around Here)
Жалпы, мәдениет деген не?
Мәдениет тілді — біздің сөйлеу мәнерімізді қамтиды. Ритуалдарды — дәстүрлеріміз бен күнделікті әдеттерімізді (routines). Артефактілерді — киіну мәнерімізден бастап құрал-саймандарымыз бен бізді айшықтайтын түстерге дейін. Нормаларды — адамдардың көпшілігінің өзін ұстау тәртібін. Құндылықтарды — біз маңызды деп санайтын нәрселерді. Және де сәйкестікті / идентичносты (identity) — өзімізді кім деп санайтынымызды.
Ең қысқаша айтқанда: Мәдениет — мұндағы біздің іс-әрекет салтымыз.
Жағдайыңызды жақсартудың дерлік қатесіз жолы — жұмыс істейтін және өмір сүретін жеріңізді өзгерту. Өйткені, сөзсіз, мұндағы біздің іс-әрекет салтымыз кейін сіздің де іс-әрекет салтыңызға айналады. Әлеуметтік нормалардың күші сансыз зертханалық зерттеулерде дәлелденді, бірақ жылжымайтын мүлік магнаты әрі «Акулалар бассейні» (Shark Tank) инвесторы Барбара Коркоран (Barbara Corcoran) мұны ең жақсы түйіндейді: әрбір адам [айналасындағы] бәрінің қалағанын қалайды және ешкім [айналасындағы] ешкім қаламайтын нәрсені қаламайды.
Ассимиляцияға / сіңісуге (assimilate) бейімділік Америка Құрама Штаттары бойынша отыз сегіз түрлі әскери базаның біріне бөлінген отбасыларды зерттеуде айқын көрінді. Нәтижелер ата-аналардың да, балалардың да дене салмағының индексі (body mass index - BMI) олар көшіп келген округтің орташа BMI деңгейіне қарай — жоғары немесе төмен — ығысқанын көрсетті. Отбасылар онда неғұрлым ұзақ өмір сүрсе, бұл байланыс соғұрлым нығая түсті. Жалпы алғанда, қоршаған орта мен денсаулық туралы ауқымды әдебиеттерді түйіндей келе, экономистер «адамның қайда өмір сүретіні оның қашан өлетіні үшін маңызды» деген қорытындыға келді. Мысалы, Америка Құрама Штаттарында өмір сүру ұзақтығы Ист-Кэрролл Пэриштегі (East Carroll Parish), Луизиана (Louisiana) ең төменгі 69,1 жастан, Шайенн округіндегі (Cheyenne County), Колорадо (Colorado) 89,5 жасқа дейін ауытқиды. Еуропада өмір сүру ұзақтығы Латгаледегі (Latgale), Латвия (Latvia) 70,4 жастан, Мадридтің (Madrid) бір бөлігіндегі, Испания (Spain) 84,8 жасқа дейінгі аралықты қамтиды.
Зерттеулер сонымен қатар денсаулығы жақсы аймақтардың өмірді ұзарту артықшылықтары жақсы ауруханалар мен дәрігерлердің көп болуы сияқты факторлардан да асып түсетінін көрсетеді. Гарвард (Harvard) экономисі Дэвид Катлер (David Cutler) атап өткендей: «Мінез-құлық — басты кілт. Географиялық аймақтарды салыстырғанда, денсаулықтағы айырмашылықтарды анықтайтын басым фактор — бұл америкалықтардың өзін ұстау мінез-құлқы. Денсаулыққа зиянды аймақтардың тұрғындары шылымды көп шегеді, ішімдікті көп ішеді және шамадан тыс тамақтанады; ал денсаулығы жақсы аймақтарда өмір сүретіндер мұндай мінез-құлықтардан аулақ болады».
Бірақ мәдениет мінез-құлықты қаншалықты күшті өзгерте алады?
Вьетнам соғысына (Vietnam War) қызмет етуге шақырылған он сегіз жасар ұлдармен не болғанын — және олар үйлеріне оралғанда не болғанын қарастырайық.
1971 жылдың мамыр айында АҚШ-тың екі конгресмені Вьетнамдағы әскерлерді аралап оралды. Олардың бағалауынша, ондағы әрбір оныншы сарбаз «қандай да бір түрде героинге тәуелді» болған. Сырттай қарағанда, бұл мүмкін емес болып көрінді. Вьетнамда бір жылдық қызмет етуге шақырылған орта мектеп түлектері бүкіл Американың жиынтық көрінісі еді, ал ол кезде Құрама Штаттарда героинды қолдану тек аз қамтылған қалалық қауымдастықтармен шектелген болатын. Билік бірнеше апта ішінде дүрбелеңге түскен Президент Никсон (President Nixon) есірткіні теріс пайдалануды Американың «нөмір бірінші қоғамдық жауы» деп жариялады және бұл мәселенің ауқымы мен ауырлығын анықтау үшін жоғары басымдықтағы зерттеу жүргізуге бұйрық берді. Бұл жоба Гарвардта білім алған танымал социолог Ли Робинске (Lee Robins) тапсырылды.
Робинс пен оның тобы АҚШ-қа оралғанына бір жыл толмаған мыңға жуық сарбаздан құрылымдық сұхбат жүргізді және үш жылдан кейін дәл осы ер адамдардың өкілетті таңдамасымен қайта бақылау жүргізді. Олардың «Вьетнамдағы есірткі тұтынушының оралуы» (The Vietnam Drug User Returns) атты ресми баяндамасы Вьетнамдағы героин мәселесі тіпті алғашқы үрейлі бағалаулар көрсеткеннен де әлдеқайда нашар болғанын мәлімдеуден басталды. Робинс мерзімді қызметтегі сарбаздардың жартысына жуығы героинды немесе опиумды кем дегенде бір рет қолданып көргенін, ал әрбір бесінші сарбаздың тәуелді болып қалғанын шамалады. Дегенмен, баяндаманың ең таңғаларлық тұжырымы — оралғаннан кейін бір жыл ішінде Вьетнамда тәуелді болған ер адамдардың 95 пайызы енді тәуелді болмай шықты. Нақты героинды тұтыну деңгейі сәл жоғары болғанымен, ардагерлер арасындағы есірткі тұтынудың жалпы деңгейі олардың Вьетнамға аттанғанға дейінгі деңгейімен бірдей дерлік болып шықты.
Оның баяндамасы Конгресске ұсынылғаннан кейін жиырма жыл өткен соң, Ли Робинстен сарбаздар арасындағы героин тұтынудың он еседен астам күрт өсуінен — Вьетнам кезінде орын алған, бірақ оған дейін де, одан кейін де болмаған — не үйренуге болатыны туралы ой бөлісу сұралды.
Бастау үшін, алдымен физикалық жағдайға тоқталайық. Вьетнамда (Vietnam) сарбазға Кока-Колаға (Coca-Cola) қарағанда героин (heroin) сатып алу әлдеқайда оңай болды. Жол бойындағы сансыз жаймалардан героиннің шағын пластикалық құтылары көз тартатын. Бір сарбаздың еске түсіруінше, ол іс жүзінде «ағаштардан түсіп жатқандай» еді. Оның үстіне, героиннің өзі соншалықты таза болғандықтан, оны денеге егудің де қажеті болмады. Ол, марихуанадан (marijuana) айырмашылығы, иіссіз еді, сондықтан оны темекіге араластырып, байқатпай шегуге болатын. Бұл туралы басқа бір сарбаз былай деп еске алды: «Сіз оң қолыңызбен офицерге әскери сәлем беріп, сол қолыңызбен есірткі шеге аласыз».
Бірақ замандастардың да рөлі кем болған жоқ. Робинс (Robins) атап өткендей, «теріс қарайтын достар мен туыстар болған жоқ». Сарбаздардың көбірек тұтынуына байланысты героин, сөздің тура мағынасында, трендке айналды.
Ал сарбаздарға тағайындалған тәлімгерлер — олардың командирлері — өз әскерлерін есірткі қолданғаны үшін сирек жазалайтын. Бір тарихшының жорамалы бойынша, офицерлер героиннің азапты, келіспеушілікті және билікке күмән келтіруді мейлінше азайтқанына жай ғана риза болған.
Бүгінде ғалымдар Вьетнамдағы героин тұтыну жұмбағы шешілді деп есептейді. Кез келген мінез-құлық — ол қаншалықты ауытқушылық немесе өзін-өзі жою болса да — басқалардың бәрі де солай істеп жатқанда «табиғи» болып көрінеді. Бәріміз де тумысымыздан туа біткен еліктегішпіз. Өзіміз байқамай, кейде тіпті ақылға қонымды пайымдауымызға қарамастан, біз бір қатарға сапқа тұрамыз. Психолог (psychologist) Говард Рачлин (Howard Rachlin) айтқандай: «Ақылға сыймайтын сияқты көрінгенімен, біздің ең терең қалауларымыз жағдаяттық сипатқа ие. Тіпті, біз қайда барсақ та, өз құмарлықтарымызды өзімізбен бірге алып жүрмейміз. Керісінше, біздің құмарлықтарымыз қайда жүргенімізге байланысты пайда болады және жоғалады».
Уақытты ұзағырақ сүру (Living Longer)
Кейде тұратын жеріңді өзгерту — әлемдегі ең қиын тапсырма болып табылады. Екінші жағынан, бұл — өз жағдайыңды өзгертудің ең тиімді жолы. «Жасайтын ең тиімді нәрсе — жиналып, басқа жерге көшу». Мен Дэн Бюттнерден (Dan Buettner) кез келген адамға ұзағырақ, сау әрі бақытты өмір сүруге қалай кеңес беретінін сұрағанда, ол жақында маған осылай деді.
Дэн 2008 жылы шыққан осы аттас бестселлер кітабы арқылы «Көгілдір аймақтар» («Blue Zones») терминін танымал етті. Ол бұл терминді Жерорта теңізіндегі (Mediterranean) Сардиния (Sardinia) аралын адамдар ерекше ұзақ өмір сүретін аймақ ретінде анықтаған екі зерттеушіге — Мишель Пуленге (Michel Poulain) мен Джанни Песке (Gianni Pes) телиді. Пулен мен Пес картада жүз жасағандардың (centenarians) сирек кездесетін шоғырлануы бар ауылдарды көк қаламмен белгілеген.
Содан бері басқа зерттеушілер бастапқы «Көгілдір аймақтар» зерттеулерінде жүз жасағандардың қалай анықталғанын сынға алды. Сонымен қатар, мәдениеттен бөлек, мемлекеттік саясатта, салалық денсаулық сақтау жүйелерінде, экономикалық мүмкіндіктерде және білім беруде өмір сүру ұзақтығына ықпал ететін өңірлік айырмашылықтардың бар екені сөзсіз. Дегенмен, әлеуметтік ғылымда ешкім де «біздің бұл жерде істерді атқару тәсіліміз» жеке өмір салтын таңдауды қалыптастыруда өте зор ықпалға ие деген парасатты қорытындымен дауласпайды. Медициналық зерттеулер темекі шегу және артық тамақтану сияқты зиянды мінез-құлықтар Америка Құрама Штаттарындағы (United States) мезгілсіз өлім-жітімнің толық үштен бірін құрайтынын көрсетеді. Ал орташа жапон (Japanese) әйелінің сексен сегіз жасқа дейін өмір сүруі, ал орташа америкалық (American) әйелдің тек сексен екі жасқа жетуі тек жақсы гендерге байланысты болуы мүмкін емес.
«Негізінде, мен ұзақ өмір сүруді кері жобалай аламыз ба деп ойлана бастадым. Тек ұзақ өмір ғана емес, жақсырақ өмір», — деді Дэн маған. Бұл зерттеу оны ең ұзақ өмір сүретін адамдардың өмір сүру әдеттерін анықтауға алып келді. Оларға сатымен көтерілу, жұмысқа жаяу бару және күнделікті тәртіптің бөлігі ретінде қозғалу; көбірек көкөністер мен жемістерді жеп, етті аз жеу; өзіңнен тыс мақсатқа ұмтылу; достармен, отбасымен және көршілермен сапалы уақыт өткізу; сондай-ақ діни қауымдастыққа тиесілі болу кіреді.
«Мұның бәрі сіздің қоршаған ортаңызға байланысты», — деп жалғастырды Дэн. «Әрине, сіз түскі асқа салат жеуге өзіңізді мәжбүрлей аласыз. Бұны басқа ешкімнің істеп жатқанын көрмесеңіз, егер бұл қолайсыз болса, егер бұл тек сіз үшін емес, айналаңыздағы барлық адамдар үшін күнделікті әдеттің бөлігі болмаса, онда соңында сіз қайтадан зиянды әдеттеріңізге ораласыз. Егер ұзағырақ өмір сүргіңіз келсе және деніңіз сау болсын десеңіз, мінез-құлқыңызды тікелей өзгертуге тырыспаңыз. Бұл ұзақ мерзімді келешекте ешқашан созылмайды. Сізге қоршаған ортаңызды өзгерту керек. Сіз бұны істеген кезде, бақытты әрі сау өмір сіздің басыңызға өзі-ақ келеді».
Жақында ғана ғалымдар тобы көшкен кезде өмір салтында не болатынын зерттеді. 2 миллионнан астам америкалықтың үш жылдық ұялы телефон деректерін пайдалана отырып, олар қарапайым сұрақ қойды: Адам көшкен кезде, олардың жаңа төңірегінің жаяу жүруге қолайлылығы олардың мінез-құлқын өзгерте ме? Жауабы: Иә! Олардың деректерінде жаяу жүруге азырақ қолайлы қаладан жаяу жүруге көбірек қолайлы қалаға көшкен адамдар күніне қосымша бір мыңнан астам қадам жасаған. Сәл де болса ерік-жігерді арттырмай-ақ алынған зор жақсарту.
Мен бұл зерттеуді оқығанда есіме бірінші түскен адам енең болды. Біз оны Ма (Mah) деп атаймыз, ол қазіргі тұрып жатқан жерінен шамамен алты миль қашықтықтағы пәтерде жылдар бойы өмір сүрді. Оның ескі орны сүйкімді еді, бірақ мен жаңа ғана атап өткен зерттеудегі көрсеткіштер бойынша жаяу жүру қолайлылығы 100-ден тек 66 балл жинады. Оның жаңа орнының Жайау жүру көрсеткіші (Walk Score) Филадельфия (Philadelphia) қаласындағы кез келген төңіректің ішіндегі ең жоғарысы — 100-ден 99 балл — өйткені оның азық-түлік сатып алу, итті серуендету және банкке бару сияқты барлық күнделікті шаруаларын жаяу орындауға болады.
«Бұл керемет», — деді ол маған осы өзгеріс туралы. «Мен барлық жерге көлікпен баратынмын. Қазір барлық жерде жаяу жүремін. Мен бұрынғыға қарағанда төрт есе көп жаяу жүретін шығармын, бұл өзімді мәжбүрлегенімнен емес. Бұл менің тұратын жеріме байланысты».
Мен оның өмір салтындағы бұл өзгеріске куә болдым және айтуым керек, бұл тіпті таңғаларлық, өйткені Ма жай ғана жасы үлғайып қойған жоқ; белінің созылмалы аурулары оның қазір жаяу жүргішті талап ететінін білдіреді. Оның өзінің дене шектеулеріне байланысты істей алатын ештеңесі болған жоқ, бірақ зейнетке шыққанда, оның қайда тұратыны туралы таңдауы болды. Ол өте саналы түрде жаяу жүру оңайырақ болатын төңіректі таңдады. Жақында Ма 5 шақырымдық жарысты жаяу жүргіші бар жалғыз қатысушы болып, бар болғаны қырық тоғыз минутта аяқтады — ол маған мақтанышпен айтқан жеке рекорды, және ол оны келесі жылы жаңартуды жоспарлап отыр.
Оқиғаның бел ортасында (In the Middle of It)
Үздіктікке жету ешқашан оңай емес, бірақ кейбір жерлерде ол басқа жерлерге қарағанда әлдеқайда оңай.
Чжу Дэчуньді (Chu Teh-Chun) қарастырып көрейік. 1955 жылы қытайлық суретші Тайбэйден (Taipei), Тайваньнан (Taiwan) өнер әлемінің эпицентрі Парижге (Paris) қоныс аударды. Бірақ ол екі ойлы болып екіге бөлінді. Оның өмірлік махаббаты Дун Цзинчжао (Tung Ching-Chao) жақында Остинге (Austin), Техасқа (Texas) көшкен еді. Ол өнер мен махаббат арасында таңдау жасауға мәжбүр болды.
Соңында оның өмірлік махаббаты ол үшін таңдау жасады. Париж, — деді ол оған. Сөзсіз, Париж. Оның игілігі үшін. Және өзінің игілігі үшін.
Көп жағынан Остин көбірек қисынға келетін еді. Дунның онда үлкен ағасы бар еді. Ол қолжетімдірек болды. Қытайда (China) туған ол да, Чжу да орта мектепте және университетте біршама ағылшын тілін үйренген болатын. Париж, керісінше, шошытарлықтай үлкен еді — халық саны жағынан Остиннен отыз бес еседен астам үлкен болды. Жұптың ешқайсысы французша бірнеше сөзден артық сөйлей алмайтын. Тіпті киім ілетін бөлмендей жалдамалы бөлмеде монах сияқты өмір сүрсе де, Чжу олардың өмірлік жинаған қаражаттары бір жыл ішінде таусылатынын білді.
Бірақ Парижде өнер бар еді. Парижде Лувр (Louvre) мен оның қазыналары бар еді. Сансыз галереялары бар Сол жақ жағалаудағы (Left Bank) Латын орамы (Latin Quarter). Өнер сүйер қауым. Ең жақсы кенеп пен дұрыс қылқаламдарды және бояудың әр түрін сатып алатын орындар. Суретшілерге арнайы бөлінген мемлекеттік субсидияланатын пәтерлер мен студиялар. Және, әрине, Париж осы артықшылықтар үшін және, мүмкін, ең бастысы, бір-бірі үшін Жарық қаласына (City of Light) тартылған барлық басқа суретшілердің үйі болды.
Басқаша айтқанда, Париж үлкен орта болды. Егер сіз оның бел ортасында болмасаңыз, сіз одан тыс қалдыңыз.
Техникалық тұрғыдан алғанда, 1955 жылғы Париж бейнелеу өнеріне арналған агломерация (agglomeration) болды. Агломерациялар — бұл экономистер белгілі бір сала үшін географиялық белсенді нүктелер деп атайтын нәрсе. Кремний алқабы (Silicon Valley) жоғары технологиялар үшін, ал Нэшвилл (Nashville) кантри музыкасы үшін қандай болса, жиырмасыншы ғасырдың ортасындағы Париж бейнелеу өнерін сатып алғысы, сатқысы, көргісі, сынағысы келген немесе жасағысы келген кез келген адам үшін ғаламның абсолютті орталығы болды.
Сондықтан Дун екеуі үшін де Парижді таңдады. Одан кейін не болды? Чжу демалыс күндері музейлер мен галереяларды аралап, ояу жүрген дерлік әрбір сағатында өзінің кішкентай студиясында сурет салды. Дун өнер әлемінің бизнес жағына шәкірт болып орналасты. Екеуі де француз тілін үйреніп, жергілікті суретшілермен достасты. Ерлі-зайыптылар екі ұлын бірінші болып французша, екінші болып қытайша сөйлейтіндей етіп өсірді.
Чжу Дэчунь қоры (Foundation Chu Teh-Chun)
Чжу (Chu) қағаздағы қытайлық классикалық сия мен кенептегі батыстық майлы бояу техникасын ұштастырған абстрактілі пейзаж кескіндемесінің стилін дамытты. Бұл бірегей көзқарас тез арада табысқа жетті және 1997 жылы Чжу беделді Көркем өнер академиясына (Académie des Beaux-Arts) қабылданған қытай текті алғашқы суретші болды. Оның картиналарын әлемдегі елуден астам мұражай, кітапхана және басқа да мекемелер сатып алды. Ол төрт жүзден астам жеке көрмеге қатысты. Чжу қайтыс болғаннан кейін жеті жыл өткен соң, Сотбис (Sotheby’s) аукционы оның майлы бояумен салған картиналарының бірін 29,5 миллион долларға сатты.
Остин (Austin) қаласы, белгілі болғандай, 1955 жылы тыныш, асықпайтын шағын қаладан өнер үшін емес, технология үшін бірінші дәрежелі қызған орталыққа айналды. Моторола (Motorola) мен Техас Инструментс (Texas Instruments), кейінірек Делл (Dell) мен Тесла (Tesla) компанияларын елестетіп көрсеңіз болады. Сонымен, Остин де белсенді орта, бірақ суретшілер үшін емес, инженерлер үшін.
Чжу Техас (Texas) штатындағы Остинде де дәл солай табысты болар ма еді? Мен бұл туралы анамнан сұраймын. Парижге (Paris) қоныс аударғанға дейін Чжу оның колледжіндегі өнер профессоры болған, ал Тұн (Tung) оның ең жақын досы еді. «Оның данышпан болғанына ешқандай күмән жоқ», - дейді ол. «Әрі өте мақсатшыл еді. Сондықтан ол кез келген жерде де ұлы тұлға болар еді деп сенемін. Бірақ Техастың ортасында ма? Кім білсін? Бәлкім, ол жай ғана керемет өнер мұғалімі болып қалар еді».
Қайда барсаң да
Әркім бірдей жағдайды өзгертудің күшіне сене бермейді. «Қайда барсаң да, – дейді ескі мәтел, – өзің сол жердесің». Шындығында, көптеген алкогольге тәуелді жандар «географиялық орналасуды өзгерту» (pulling a geographic) арқылы тәуелділіктен қашуға тырысуды ақымақтық деп санайды. Сіздің мәселелеріңіз – өзіңіздікі, және сіз олардан қашып құтыла алмайсыз.
Мәселелеріңізді шешу керек екендігімен келісемін. Көшу – ғажайып ем емес. «Сенбілік кештегі тікелей эфир» (Saturday Night Live) пародиялық бағдарламасында «Романо Турс» (Romano Tours) өкілі Джо Романо (Joe Romano) былай дейді: «Есіңізде болсын, демалыста да сіз бұрынғы өзіңіз болып қаласыз. Егер қазіргі жүрген жеріңізде мұңайып жүрсеңіз де, Италияға (Italy) ұшақпен ұшып барсаңыз да, Италиядағы сіз сондай мұңлы өзіңіз болып қала бересіз – тек жаңа жерде. Бұл түсінікті ме?
«Демалыс көп нәрсе істей алады, – деп жалғастырады Джо. – Шаршағаныңызды басуға көмектеседі. Түрлері басқаша тиіндерді көресіз. Бірақ ол тереңірек мәселелерді шеше алмайды. Мысалы, топтық ортада өзіңізді қалай ұстайтыныңыз сияқты. Немесе сіздің жалпы негізгі көңіл-күйіңіз. Бұл – уақыт өте келе сақталатын өмір салтын біртіндеп өзгертудің жұмысы».
Бұл скетчті толық қарап шығыңыз – өте күлкілі. Бірақ барлық байыптылықпен айтсақ, өзгеріс кейбір жерлерде басқа жерлерге қарағанда әлдеқайда оңайырақ жүреді. Тәуелділікті зерттеудегі пионер Шепард Сигел (Shepard Siegel) есірткі тастағысы келетін нашақорларға жылжымайтын мүлік саласының: «орналасқан жері, орналасқан жері, орналасқан жері» деген қағидасын ұстануға кеңес береді. Немесе нақтырақ айтқанда, ол оларды «қоныс аударыңыз, қоныс аударыңыз, қоныс аударыңыз!» деп үндейді. Тәуелділік, оның атап өтуінше, жағдайлық белгілердің есірткіге байланысты марапатпен ассоциациялануынан туындайды. Осылайша, есірткімен байланысты белгілерге толмаған жаңа ортаға көшу тәуелділік елесінің пайда болу ықтималдығын азайтады.
Қайда барсаң да, өзің сол жердесің – сондықтан қайда баратыныңызды ақылмен таңдаңыз.
Статусы-кво бұрмалануы (Status Quo Bias)
Әрине, көшу әрқашан мүмкін бола бермейді. Тіпті инфляцияны ескергеннің өзінде, Америка Құрама Штаттарындағы (United States) жаңа үйдің медианалық бағасы 1960 жылдардан бері екі еседен астам өсті, бұл кез келген жылы көшетін американдықтардың үлесі дәл осы кезеңде екі еседен астам төмендеуінің басты себебі болып табылады.
Әйтсе де, тек бай адамдар ғана қоныс аудара алады деген болжам шындықты тым қарапайымдатып жібереді. Иммиграцияны қарастырайық. Америка Құрама Штаттарына жақында келгендердің байлығы әдетте жергілікті тұрғындардың байлығының төрттен бірінен де аз болады, бірақ олар өмірдегі ең драмалық қоныс аударулардың бірін жасап – жаңадан бастау үшін халықаралық шекаралардан өтіп көшеді.
Шын мәнінде, тіпті көшуге жағдайлары жетсе де, көптеген адамдар – соның ішінде өзім де – бұл идеяға инстинкті түрде қарсылық білдіреді. Жылдар бұрын мен академиялық шарада болғанымда, технология мен дизайн аңызы Джон Маэдамен (John Maeda) кездесіп қалдым. Джон қазір Майкрософт (Microsoft) компаниясының жоғары лауазымды басшысы, сонымен бірге ол Силикон алқабындағы (Silicon Valley) венчурлік капиталист, Род-Айленд дизайн мектебінің (Rhode Island School of Design) президенті, Массачусетс технологиялық институтының Медиа зертханасының (MIT Media Lab) профессоры және суретші болған.
«Көшуді ойлап көрсеңізші», - деді ол маған, кешкі аста «Тұзды беріп жіберші» дегендей жайбарақат қана. Әңгімеміздің басында мен кәсіби тұрғыда біршама белестерге жеткеннен кейін, қол жеткізген жетістіктеріме масайрап қалу азғыруына түскенімді мойындаған едім. «Көшуді ойлап көргені несі?» – деп сұрадым мен оның күтпеген ұсынысына таңғалып. «Айтып тұрғаным, осы жерден басқа бір жерге көшуді ойлаңыз. Сіз туған қалаңызда тұратыныңызды айттыңыз ғой, дұрыс па?» Джон Филадельфияны (Philadelphia) меңзеп тұр еді. Ал, техникалық тұрғыдан алғанда, мен жақын маңдағы қала маңында өстім, бірақ иә, әңгімеміз мен туған ауруханадан біршама орам жерде өтіп жатқаны шындық еді.
Дереу мен көше алмауымның барлық себептерін ойладым. Жаңа қаладағы жаңа университетте жаңа жұмыс табамын деп елестете де алмадым. Күйеуім Джейсонның (Jason) компаниясы да осында еді – ол қызметкерлерді басқа жаққа оңай көшіре алмайды немесе өзі инвестиция салып қойған жерді сиқырмен басқа жерге тасымалдай алмайды. Ата-анамыз жақын жерде тұрды және олар жасармай жатыр еді – ал егер біз көшетін болсақ, қыздарымыз ата-әжесінің жанында өсу мүмкіндігінен айырылар еді.
Мен қабағымды түйіп, ойша осы орнымда қалу көшуден қарағанда мың есе ақылға қонымды екенінің барлық себептерін тізіп шықтым. «Мен бірнеше жыл сайын көшіп тұрамын, – деді Джон менің жауап беруіме мүмкіндік бермей. – Бұл маған үнемі үйренуге мүмкіндік береді».
Жақсырақ нұсқа болған кезде де қазіргі жағдайымызға жабысып алудың ішкі ұмтылысын әлеуметтанушылар статусы-кво бұрмалануы (status quo bias) деп атайды. Статусы-квоға тиісті мерзімнен ұзағырақ жабысып қалу қателігін дәлелдейтін сансыз зерттеулер бар, бірақ олардың көбі зертханада жүргізілген, мұнда бұл пайымдау қателігінің салдары маңызды емес. Бұл жерде «Тиын лақтыру» (Heads or Tails) зерттеуі көмекке келеді. Бұл журналшы Стивен Дабнермен (Stephen Dubner) бірге «Фрикономика» (Freakonomics) кітабын жазған менің экономист досым Стив Левитттің (Steve Levitt) идеясы еді. Левитт «өмірлік шешім қабылдауда қиындықтарға тап болған» кез келген адамға көмек ұсынатын веб-сайт құрды.
«Кейде өмірде сіз маңызды шешіммен бетпе-бет келесіз, – делінген басты бетте. – Және не істеріңізді білмейсіз. Мәселені жан-жақты қарастырдыңыз. Бірақ қалай қарасаңыз да, ешқандай шешім дұрыс болып көрінбейді. Соңында, не таңдасаңыз да, бұл мәні бойынша тиын лақтыру болып шығады».
Содан кейін (виртуалды) тиынды лақтыру арқылы келушілерге өзгеріс жасау (тиынның бет жағы/heads) немесе статусы-квода қалу (тиынның артқы жағы/tails) ұсынылды.
Фрикономика эксперименттері (Freakonomics Experiments)
Жиырма мыңнан астам адам өз бетінше қабылдауға қиналған өмірлік шешімдерін тіркеді. Кейбір таңдаулар үлкен болды – мысалы, «Жұмысымды тастауым керек пе?», «Өз бизнесімді бастауым керек пе?», «Ұсыныс жасауым керек пе?». Басқалары ұсақ-түйек еді: «Шашымды бояуым керек пе?», «Онлайн танысуды байқап көруім керек пе?».
«Біреудің мұндай веб-сайтқа келіп, тиын лақтыратынына, одан да бұрын тиын лақтыру нәтижесіне бағынатынына сену қиын сияқты көрінуі мүмкін», - дейді Левитт. Әйтсе де, ол сөзін жалғастырып: «алынған нәтижелер керісінше сөйлейді», - дейді. Екі және алты айдан кейін бақыланғанда, тиынның бет жағы түскен қатысушылар статусы-квода қалуға қарағанда, өзгеріс жасауға айтарлықтай бейім болды. Және «тиын лақтыру ерлерге де, әйелдерге де, кәрілерге де, жастарға да және барлық табыс деңгейіндегі адамдарға да шамамен бірдей әсер етті». Алты айдан кейін статусы-квоны сақтаудан (артқы жағы) гөрі өзгеріс жасауға (бет жағы) түрткі болған қатысушылар, әсіресе қарым-қатынасты аяқтау немесе жұмыстан шығу сияқты маңыздырақ өмірлік таңдаулар бойынша өз нәтижелеріне әлдеқайда бақытты болды.
Бұл нәтижелер, сондай-ақ басқа да кездейсоқ таңдау эксперименттері Левитттің осы тапқыр эксперименттен жасаған қорытындысын растайды: Статусы-кво бұрмалануы – өмірді өзгертетін таңдаулармен бетпе-бет келгендегі асыра сақтық – бұл бүкіладамзаттық дерт. Бірақ оны емдеуге де болады. Егер бізді ынталандырса, өзгерістер жасай аламыз.
Адамдарды жүгін жинап, көшуге мәжбүр ету үшін жай ғана түрткі емес, жиі күшті итермелеу қажет. Тиын лақтыру экспериментінде тиын лақтыру әсер ете алмаған жалғыз өмірлік шешім болды: Мен көшуім керек пе? Біз тұратын жерде қалу бұрмалануы қазіргі жұмысымызда немесе сүйікті серігіміздің жанында қалу бұрмалануынан да күштірек сияқты.
Левитт (Levitt) сонымен қатар «Катрина» дауылының (Hurricane Katrina) зардаптарын зерттеген экономистер тобында болды. 2005 жылдың тамызында дауыл Жаңа Орлеанға (New Orleans) соққы бергенде, ол 200 000-нан астам үйді қиратып, рекордтық сандағы отбасыларды қоныс аударуға мәжбүр етті. Бұл қоныс аударудың ұзақ мерзімді экономикалық әсері апатты болады деп күтілген еді — бірақ іс жүзінде дауылдан зардап шеккендердің табысы қайта қалпына келіп, бірнеше жыл ішінде ұқсас қалалардан келген салыстырмалы адамдардың көрсеткішінен асып түсті. Ал өлім-жітім деректерінде (mortality data) дауыл соққан жылы Жаңа Орлеанда тұрған адамдардың сегіз жылдан кейін аман қалу ықтималдығы сәйкестендірілген салыстырмалы топқа (comparison group) қарағанда шамамен екі пайыздық тармаққа жоғары болды. Екі зерттеуде де зерттеушілер мұндай таңғаларлық жағымды нәтижелерді дауыл құрбандарының әлдеқайда гүлденген және денсаулыққа пайдалы жерлерге көшуімен түсіндірді. Басқаша айтқанда, өз мекенінен ажырау жарақатына қарамастан, басқа жағдайда бәрін қайтадан бастауға мәжбүр болу, кем дегенде кейбір жағынан, қарғыстан гөрі бата (игілік) болды.
Түр ретінде біз өзгерісті аңсаймыз, бірақ үйреншікті нәрсеге жармасамыз.
Соңғы уақытта нейробиологтар (neuroscientists) өмірді өзгертпейтін зертханалық эксперименттерде де статус-кво бұрмалаушылығын (status quo bias) жеңу мидың импульсті бақылауға (impulse control) жауапты бөлігіне күш түсіретінін анықтады. Сонда бұл тығырыққа тірелу (catch-22) ме? Егер статус-кво бұрмалаушылығын жеңу үшін ерік-жігер (willpower) қажет болса, онда біз басталған нүктемізге қайта оралған жоқпыз ба? Иә және жоқ. Жеке кеңістігіңізді реттеу, пікірлес құрбы-құрдастарды іздеу немесе тәлімгерлермен қарым-қатынасты белсенді түрде дамыту сияқты, жағдайыңызды өзгерту үшін пайдаланған кезде аз ғана ерік-жігер үлкен нәтиже береді. «Мен оны стратегиялық тәртіп (strategic discipline) деп атаймын», — деді маған Дэн Бюттнер (Dan Buettner). «Бірақ оны ситуациялық ерік-жігер (situational willpower) деп те атауға болады. Мұны қалай атасаңыз да — бұл мендегі ерік-жігердің жалғыз түрі».
Джон Маэдамен (John Maeda) болған қысқаша әңгімем — ол бірнеше минуттан аспаған болар — өшпес әсер қалдырды. Шынымды айтсам, жайлылық аймағымнан шығуға шақырғанда соншалықты қорғаныс позициясын ұстанғаныма ыңғайсыздандым. Бұл маған бір күні қоныс аудару, шын мәнінде, бір орнында қалудан артық болуы мүмкін деген ой ұялатты.
Мәдениет — бұл жергілікті ұғым
«Өмірлік маңызды шешімдерге нұсқаулық» (“Guide to Big Life Decisions”) еңбегінде Зе Экономист (The Economist) журналы қоныс аударуды адамның жақсы өмірге деген мүмкіндіктерін жақсарту үшін жасай алатын ең маңызды жалғыз қадамы ретінде келтіреді. Неліктен? Өйткені сіздің табысыңызды тек кім екеніңіз емес, қайда жүргеніңіз де анықтайды. Мысалы, экономистер «мекенжай артықшылығы» (place premium) деп атайтын құбылысты зерттеулердің бірі кедей елден Америка Құрама Штаттарына (United States) қоныс аударған отыз жастағы жұмысшы өзінің жылдық жалақысын дерлік 14 000 долларға арттыра алатынын тапты.
Ауқымды мұндай көші-қон өз мәдениетіңізді таңдау перспективасын айрықша айбынды (қорқынышты) етуі мүмкін. Өйткені, көбімізде жасөспірім Тейлор Свифттің (Taylor Swift) батылдығы жетіспейді. Бірақ әлеуметтанушылар микромәдениеттер (microcultures) деп атайтын ұғымдар арасында да айтарлықтай айырмашылықтар бар. Мысалы, ұялы телефон пайдаланушыларының қозғалыс траекториясын үлкен деректер (big data) арқылы талдау көрсеткендей, адамдардың көбі ояу уақытының дерлік барлығын өз үйінен немесе жұмыс орнынан небәрі бес миль қашықтықта өткізеді. Бес миль сіздің (бетпе-бет) әлеуметтік желіңіздің де шамамен радиусы болуы кездейсоқ емес. Ол қашықтықтан әрі, адамды қаншалықты жақсы көрсеңіз де, онымен бетпе-бет кездесу ықтималдығыңыз күрт төмендейді.
Зерттеулер сонымен қатар сіздің мінез-құлқыңызға әсер ету туралы сөз болғанда, микромәдениеттердің қуатты екенін көрсетеді. Мысалы, темекі шекпейтін саясаты бар офисте жұмыс істейтін темекі шегушілердің бұл әдетті тастау ықтималдығы екі есе жоғары. Ал ешкім темекі шекпейтін үйде тұратын темекі шегушілердің бұл әдетті тастау ықтималдығы он есе жоғары. Кездейсоқ саяси белсенді мәдениетімен танымал жатақшада тұруға бөлінген колледж студенттерінің өздері, оқуды бітіргеннен кейін жиырма бес жыл өтсе де, азаматтық тұрғыдан едәуір белсендірек болады. Ишімдікті көп ішетін бөлмелесі тағайындалған студенттердің өздері де ішімдікке салыну ықтималдығы жоғары болып шығады. Олар сондай-ақ студенттік бауырластыққа немесе клубқа қосылу, спорттық бабын сақтау немесе оқуды бітіргеннен кейін жоғары төленетін жұмысқа орналасу мәселелерінде бөлмелесінің соңынан еруге бейім.
«Барлық саясат — жергілікті» деген мәтел бар. Мәдениет те сондай.
Бес миль деген — тұтас бір әлем
Мен жағдайымды өзгертуді ақыры үйренген өмірімнің тарауы — III актінің (Act III) басталуын белгілеудің бір жолы — бұл Джейсон (Jason) екеуміз статус-кво бұрмалаушылығын жеңген күн. Джон Маэда маған ортаны ауыстыруды ойлануды ұсынғанда мен ойлаған барлық себептерге байланысты, біз жаңа елге немесе тіпті жаңа штатқа көшкен жоқпыз. Бірақ біз көрші аудандарды ауыстырдық — Гугл Карталарының (Google Maps) мәліметі бойынша 5.6 миль — Нарберт Боросын (Borough of Narberth) қамтитын 19072 индексінен Филадельфия Сити Орталығының (Center City Philadelphia) жүрегі болып табылатын 19103 индексіне ауыстық.
Шешімімізді хабарлаған кезде көптеген достарымыз бен көршілеріміздің көбі таңғалды. Жұмақтан неге кетесіңдер? Нарберт Норман Роквеллдің (Norman Rockwell) жанданған суреті сияқты еді. Онда құмды ойын алаңының жанында, зүбаржаттай жасыл бейсбол алаңының қасында қызыл кирпичтен соғылған кітапхана бар еді. Балалар, соның ішінде өзіміздің де балаларымыз, көршілердің ауласында ялаңаяқ аман-есен жүгіріп жүретін. Ал мемлекеттік мектептер штаттағы ең үздіктердің бірі еді.
Осы мүмкіндіктердің барлығы бейбіт, бақытты балалық шақты қалыптастырды. Бірақ қыздарымыз жасөспірім шағына жақындаған сайын, біздің басымдықтарымыз өзгерді. Біріншіден, біз Аманда (Amanda) мен Люсидің (Lucy) сыныптастары мен достары қоғамның үлкенірек әрі әртүрлі өкілдерінен болғанын қаладық. Екіншіден, олардың орта мектебі ұзақ автобуспен жүру емес, қысқа жаяу қашықтықта болғанын қаладық. Сонымен қатар, олардың жасөспірім ретінде таңдаған тәуелсіздік деңгейі біздің қала маңындағы ауданымыздың әлеуметтік нормаларына қайшы келмеуін қаладық.
Жеке өзіме келсек, Джейсон екеуміз де көбірек жаяу жүріп, көлікті азырақ айдағымыз келді. Біз таңертең кеңселерімізге жаяу барып, үйге қайтар жолда азық-түлік сатып алуды армандадық. Сәнді ауданда тұруымыз міндетті болмаса да, біз кофейнялары, ресторандары мен спорт залы бар ауданды қаладық. Кешкі асқа соғып кете алатын достарымызға жақын тұрғымыз келді.
Филадельфия Сити Орталығына көшу бұл тілектердің барлығын орындады. Бұл жерде мәңгі қаламыз ба? Мүмкін. Мүмкін жоқ. Егер басымдықтар қайтадан өзгерсе және басқа жерде өмірден ең қалайтын нәрсемізді алу оңайырақ болса, біз қайтадан көшеміз.
Жұмыс істеуге арналған тамаша орын
Жұмыс орныңызды өзгерту үшін тұратын жеріңізді ауыстырудың қажеті жоқ. Көпшілігіміз ояу уақытымыздың жартысын жұмыста өткізетіндіктен, жұмыс істеуге шынымен тамаша орын табу өміріңізді өзгерте алады. Мысалы, зерттеулер өмірге деген қанағаттанушылық ол жерде алатын жалақыңыздан гөрі, жұмыс орнындағы сенімге көбірек байланысты екенін көрсетеді. Мұны Тим Риссерден (Tim Risser) артық ешкім түсінбейді.
Тим — Пенсильвания штатының Малверн (Malvern, Pennsylvania) қаласындағы Вегманс (Wegmans) супермаркетінің дүкен менеджері және өзін «Вегманьяк» (Wegmaniac) деп атайды. Ол маған өзінің әйелі Кэтиге (Katie) үйленуден кейінгі ең жақсы шешімі — Вегманс компаниясына жұмысқа орналасу болғанын айтты.
Он сегіз жыл бұрын Тим көшенің арғы бетінде Вегманс ашылған кезде басқа супермаркетте жұмыс істеп жүрген еді. «Мен өтініш беріп көруге тұрарлық деп шештім», — деді Тим. «Мен бұрын-соңды Вегманста болып көрмеген едім, бірақ саламыздағы кез келген адам сияқты, олар туралы керемет нәрселерді естігенмін. Мүмкін олардың бұл жерде істерді жүргізу тәсілі мен жұмыс істеп жүрген жерімнен артық шығар деп ойладым».
Тим бірінші сұхбаттан, содан кейін екінші, үшінші сұхбаттан өтті — бірақ одан сұхбат алған екі Вегманс менеджері өзінің дүкеніне кездейсоқ кіріп келгенде әлі де жауап күтіп жүрген еді. Олар қол бұлғап, амандасты. «Бұл бір үлкен нәрсе болып көрінбейтінін білемін», — деді Тим, — «бірақ бұл шынымен маңызды еді». Бірнеше минут бұрын оның өзінің аудандық менеджері оған назар аудармай жанынан өтіп кеткен болатын. «Менде мынадай ой келгені есімде: 'Мен тіпті жұмыс істемейтін бұл жігіттер маған сәлем берді. Мен олар жұмыс істейтін жерде жұмыс істегім келеді'».
Тиммен кездескенге дейін Вегманс туралы білетінімнің көбі менің анамнан келген еді. Ол менің туған қалам Черри Хиллдегі, Нью-Джерси (Cherry Hill, New Jersey) филиалына ғашық болып, өздігінше бір «Вегманьяк» болып алған. «Ондағылардың бәрі соншалықты ақкөңіл, шынайы жақсы адамдар», — деді ол маған. «Әрі олар бақытты сияқты!»
Расында да, 1998 жылдан бері жыл сайын Вегманс Форчун (Fortune) журналының «Жұмыс істеуге арналған ең үздік 100 компания» тізіміне кіріп келеді.
«Біздің құндылықтарымыз. Біздің миссиямыз. Мұның бәрі шындық», — деп сендірді Тим, Вегманстың әрбір орнында ілулі тұрған кемпірқосақ түсті постерді маған көрсетіп. Төменде әкесі мен ағасы 1916 жылы компанияны жеміс-жидек арбасы ретінде бастаған Роберт Вегманның (Robert Wegman) сөзі жазылған: «Әрдайым басқаларға көмектесіңіз».
Мен өз күмәнімді білдірдім. Іс жүзінде әрбір компанияда олардың құндылықтары туралы постер бар екенін атап өттім. Содан кейін, мені таңғалдырғаны, Тим толқып кетті. «Құндылықтар — егер сіз олармен өмір сүрмесеңіз, жай сөздер. Ал біз шынымен де, шынайы өмір сүреміз. Әйелім мен екі баламнан кейін, бүкіл әлемде мен ең қатты сенетін адамдар — Вегманста бірге жұмыс істейтін адамдарым».
5-сипаттама
«Вегманс» (Wegmans) компаниясының рұқсатымен
Содан кейін ол маған мына оқиғаны айтып берді: «Өзім өскен жерге жақын маңдағы дүкенде бірнеше жыл жұмыс істегеннен кейін, Колледжвиллдегі (Collegeville) жаңа дүкенді ашуға көмектесу үшін әйелім екеуміз басқа жерге көштік. Ол кезде әйелімнің аяғы ауыр еді, ал біздің қызымыз Алғыс айту күнінің (Thanksgiving) алдындағы аптада дүниеге келді. Мен менеджеріме (manager) қоңырау шалып: «Кейтидің (Katie) босанатын уақыты келді», – дедім. Ол сөзімді бөліп жіберіп, менің бастығым емес, отбасымның мүшесі сияқты: «Онда әлі не істеп жүрсің?? Бар! Ауруханаға тез жет!» – деп сұрады».
Содан соң Тим (Tim) одан да жекерек бір жайтты бөлісті. «Бұл оқиғаның мен көп айта бермейтін, бірақ өте маңызды тағы бір қыры бар. Менің ішімдіксіз сергек өмір сүріп жатқаныма жеті жарым жыл болды. Маған қолдау көрсеткені үшін «Вегманстағы» көптеген адамдарға айтар алғысым шексіз». Сергек өмірге көшкеннен кейінгі алғашқы Рождествода (Christmas) Тимнің ішімдікке қатысты мәселесінен хабарсыз қызметкерлер оған сыйлыққа шарап пен сыра бөтелкелерін ұсынды. Оның дүкен менеджері оны оңаша шақырып: «Ол бөтелкелерді менің үстеліме қой, мен саған олардың ақшасын төлеп беремін. Осылайша саған олардың жанында болудың да қажеті болмайды», – деді.
Ол менеджер уақыт өте келе «Вегманс» бас кеңсесі орналасқан Рочестер, Нью-Йоркке (Rochester, New York) көшті. «Қазіргі таңда мен оны сирек көремін», – деп жалғастырды Тим. «Бірақ ол менің сергек өмірге оралған күннің жылдығын біледі. Ол жыл сайын маған құттықтау хабарламасын жіберіп, Анонимді ішімдікке салынушылардың монетасының (AA coin) суретін сұрайды. Оның мұны істеуге міндетті емес еді. Бірақ ол істейді. Бұл мен үшін өте үлкен маңызға ие».
Шартсыз қолдау көрсету керемет, дедім мен, бірақ ымырасыз стандарттар (standards) туралы не айтасыз?
Тим «Вегманстың» екінші негізгі құндылығын жатқа айтып берді: Жоғары стандарттар — бұл өмір салты. Мен істейтін әрбір ісімізде мінсіздікке ұмтыламыз. «Жоғары стандарттар мен қамқорлық қатар жүреді», – деп жалғастырды Тим. «Маған ауруханаға тез жет деген сол менеджер ме? Ол маған өте талапшыл да болған. Мен көкөніс-жеміс бөлімінде жұмыс істеп жүргенімде, ол бос тұрған сөрені байқап қалды. Мен ақталғым келіп еді, ол: «Тұтынушыларды бізде тауардың неге таусылып қалғаны қызықтырмайды. Олар жай естегі қажетті заттарын сатып алғысы келеді», – деді».
Тим кідірді. «Ол сұраққа ешқашан толық жауап бермейтін. Алдымен менің өзімнен: «Сен қалай ойлайсың?» – деп сұрайтын. Негізінен, ол маған сынақ тастап, қателіктер жіберуіме мүмкіндік беретін — бірақ ешқашан басқа пәлеге қалатындай үлкен қателіктерге жол бермейтін». Бұл сабақтар үйде де өз жемісін берді. Қазір Тим өзінің жасөспірім екі қызына: «Адам біраз нәрсені істі бүлдіріп барып үйренеді. Егер қателіктен сабақ алсаң, қателесудің еш айыбы жок», – деп айтады.
Мен Тимнен өзінің мансабы (career) туралы сезімін қорытындылауды сұрағанымда, ол: «Бұл бизнес (business) — ауыр жұмыс. Адамдар кейде: «Ой, сен азық-түлік дүкенінде жұмыс істейсің бе?» – деп сұрайды. Мен шын мақтанышпен: «Иә, солай. Мен мұнда бақыттымын. Өз орнымда жүргенімді сезінемін», – деп жауап беремін».
Өте жиі, біз мәдениет (culture) туралы ойлағанда, қайда бара алатынымызды емес, қайдан шыққанымызды ойлаймыз. Бірақ мәдениет дегеніміз жай ғана «осы жердегі істерді орындау тәсіліміз» болса, неге жұмыс істейтін немесе өмір сүретін жерді «істерді орындау тәсілі» өзіңіз қалайтын тәсілге сай келетіндей етіп таңдамасқа? Мемлекеттің басқа шетіндегі немесе тіпті бүкіл әлемдегі мәдениетті таңдауыңыз мүмкін болғанымен, мәдениеттің жергілікті сипатқа ие екенін есте ұстау маңызды. Тіпті жергілікті деңгейдегі көшудің өзі сіздің әлеміңізді өзгерте алады.
Жағдаяттық агенттіктердің (situational agency) кез келген басқа аспектісіне қарағанда, өз мәдениетіңді таңдау — ең қиын қабылданатын қадам болуы мүмкін. Мен адамдарға жұмыс орнын немесе тұрғылықты жерін ауыстыруды қарастыруды ұсынғанда, ылғи бірдей жауап аламын: «Менің қолымнан келмейді». Мен әрі қарай қазбалап, тіпті жергілікті деңгейде көшудің неліктен мүмкін еместігінің нақты себептерін сұрағанымда, көбінесе: «Мейлі, менің қолымнан келсе де, көпшіліктің қолынан келмейді», – деген жауап естимін.
Әрине, көшу сіз үшін мүмкін нәрсе ме, жоқ па, оны айта алмаймын. Бәлкім, мүмкін емес те шығар. Бірақ бұрыннан таныс нәрсеге жармасып тұру — адам табиғатына тән нәрсе екенін айта аламын.
Бұрынғы жұмысын қалдырып, «Вегмансқа» ауысуға шешім қабылдаған сәтін еске түсіре отырып, Тим Риссер (Tim Risser) маған былай деді: «Әрине, мен қобалжыдым. Өзің жақсы білетін нәрседен мүлдем жаңа нәрсеге ауысудағы қобалжу ғой. Мен бұрынғы орнымда бақытты емес едім. Бірақ сонда да белгісіздікке бара жатқандықтан қобалжыдым. Ойланып қарасам, қобалжу ақымақтық екен. Бірақ бұл процесс осылай жүреді ғой, солай емес пе? Ойша елестеткенде бәрі әрдайым қорқыныштырақ болып көрінеді».
3-БӨЛІМ ЖАҒДАЙЛЫҚ ЖАУАПКЕРШІЛІК
«Орта мінез-құлықты қалыптастырады.»
— БИЛЛ СТРИКЛЕНД (BILL STRICKLAND)
Мен бұл кітапты тек сізге көмектесу үшін жазған жоқпын. Мен оны сіз қамқорлық жасайтын адамдарға көмектесу үшін жаздым.
Өйткені, сіз ата-ана, көшбасшы немесе бейжай қарамайтын азамат болсаңыз да, басқа адамдардың жағдаяттарының маңызды бөлігісіз. Олардың бойындағы ең жақсы қасиеттерді ашу үшін не істей аласыз?
Өзге адамды уәждеудің (motivate) ең тікелей жолы — ең табиғи түйсікті жол болып табылады. Біз адамның бұдан да жақсырақ жасай алатынын білгенде, жиі оған осылай деп жай ғана айта саламыз. Өкінішке орай, бұл тәсіл сирек нәтиже береді.
«Үш қорап» моделі (Three Boxes model) мұның себебін түсіндіреді. Өз өмірімізде ерік-жігерді (willpower) жинау түптің түбінде нәтижесіз стратегия болып табылатыны сияқты, басқа адамдарды жай ғана «көбірек тырысуға» үгіттеу де дәл солай. Оларды айыптамай, қандай (Екінші қорап) ойлар олардың мақсаттарына сәйкес келмейтін (Үшінші қорап) мінез-құлқына түрткі болып отырғанын — және, өз кезегінде, ең басында оларды олай ойлауға қандай (Бірінші қорап) жағдаят итермелейтінін сұрау әлдеқайда тиімді.
Мысалы —
- Олардың жеке кеңістігі назарды алшақтататын нәрселерге толы ма? Егер солай болса, сіз оларға өз кеңістігін реттеуге, азғыруларды көзден де, қол жетімді жерден де алыстатуға көмектесе аласыз.
- Олар оқшауланып, пікірлес әріптестерімен иық тірестіре жұмыс істеудің орнына, жалғыз өзі тыным таппай еңбек етіп жүр ме? Оларға командаға қосылу пайдалы болуы мүмкін.
- Оларға тәлімгерлер (mentors) жетіспей ме? Сізге немесе сіз танитын бір адамға кеңес беріп, қолдау көрсету ұнауы мүмкін.
- Олардың үміттері мен армандары олар жұмыс істейтін немесе тұратын жердің мәдени нормаларына қайшы келе ме? Мүмкін, сіз оларға жақсырақ жер табуға көмектесе аларсыз.
Жай-күйге қатысты жауапкершілік (situational responsibility) — бұл басқалардың табысқа жетуіне жағдай жасау үшін қолыңыздан келгеннің бәрін істеу дегенді білдіреді. Жай ғана рухтандыратын сөз (pep talk) айтумен салыстырғанда, бұл әлдеқайда көп уақыт пен энергияны талап етеді. Бірақ өз мақсаттарыңызға жету сияқты, мінез-құлықты өзгертудің жанама жолы жиі ең тиімдісі болып табылады. Бұл қажетсіз түңілудің (frustration) алдын алады — әрі бұл тек сіз көмектесуге тырысқан адамға ғана емес. Сіз де пайда көресіз. «Бұл адамға не көрінді өзі?» деген ызаланудың орнына — сіз қызығушылықты сезінесіз: «Бұл адамның жағдайында не дұрыс болмауы мүмкін?» Және мүмкіндік сезімі пайда болады: «Оны өзгертуге көмектесу үшін не істей аламын?»
Соңында, жанама түрде көмектесу рухтандыратын сөз ешқашан істей алмайтын нәрсені жасайды: ол құрмет көрсетеді. Түзетуді қажет ететін адам емес, оның жағдайы. Бұл іргелі ақиқатты айғақтайды — адамдар өздерінің жағдайы өзгеріске мүмкіндік бергенде өзгере алады және өзгереді де.
10-ТАРАУ. Жағдаяттық ата-ана болу (Situational Parenting)
Фред Роджерс (Fred Rogers) өмірінің соңына қарай өзінің ата-аналарға арналған ең сүйікті кеңестерін "Көрші төңірегіндегі ғажайып күн" ("A Beautiful Day in the Neighborhood") атты кітабына жинақтады. Тәртіпке келтіру туралы тарауда Мистер Роджерс (Mister Rogers): «Біреуден бір нәрсені істеуді талап ету мен соған өзі ұмтылып өсетіндей атмосфера қалыптастырудың арасы жер мен көктей», — деп жазады. Содан кейін, бірнеше беттен соң, ол ата-аналарды парадигмалық бетбұрыс (paradigm shift) жасауға шақырады: «"Неліктен менің ұлым зейін қоя алмайды?" деген сұрақты, — деп жазады ол, — "Менің ұлым қай жерде зейін қоя алады?" деп қайта тұжырымдауға болады. Мүмкін, біз баланың дамуындағы жетіспейтін буынды осылай табармыз».
Бұл тарау дәл осы жетіспейтін буын туралы. Мен оны жағдаяттық ата-ана болу (situational parenting) деп атаймын.
Балалар кішкентай болғанда, жағдаяттық ата-ана болу олардың жеке кеңістігін ұйымдастыруды білдіреді. Олар есейген сайын, бұл құрдастары жақсы әсер ететін және өзі білетіннің бәрін үйрететін тәлімгерлермен кездесу ықтималдығы жоғары мектеп пен ауданды таңдауды білдіреді. Бір күні балаларыңыз қайда тұратынын және жұмыс істейтінін өзі шешетін жасқа жетеді, бірақ ол уақыт келгенге дейін олардың мәдениетін сіз қалыптастырасыз. Бұл шешімдер өте маңызды — орасан зор маңызға ие — сондықтан жағдаяттылықты түсінетін ата-аналар мүмкіндігінше ең жақсы таңдау жасау үшін кез келген құрбандыққа барады.
Жағдаяттық ата-ана болу тек ата-аналарға ғана арналмаған. Егер өміріңізде арнайы жас адам болса — жиеніңіз немесе бөлеңіз, кіші қарындасыңыз немесе ініңіз, немереңіз немесе өкіл балаңыз болса — бұл тарау сізге де арналған. Осы беттерде сіз Мистер Роджерстің ішкі түйсігімен сезген нәрсесін тек қатаң ғылыми зерттеулер ғана емес, сонымен қатар балалары бақытты әрі табысты болып өскен ата-аналардың аса саналы таңдаулары да растағанын білесіз.
Соңғы зерттеулер мен осы дана таңдаулар бірігіп, жас адамды жақсы көретін және оны жақсы көргендіктен, оның бойындағы ең үздік қасиеттерді ашуға өзін жауапты сезінетін кез келген адам үшін жол картасы іспетті нәрсені ұсынады.
Үй: Балаңыздың ең алғашқы орны
Ең басынан бастайық. Бала дүниеге келген сәттен бастап мектепке баратын алғашқы күніне дейін оның үйі — оның күні, айы және жұлдыздары. Сіз ол әлемнің қандай болғанын қалайсыз? Әрқашан көз алдында және қолы жететін жерде не болғанын қалайсыз? Ал ненің өте, өте алыста болғанын қалайсыз?
Баланың өмірлік нәтижелерінің жалғыз анықтаушы факторы ретінде көрсетуге болатын ортасының бірде-бір бөлек ерекшелігі жоқ. Бірақ менің сүйікті жазушыларымның бірі Джон Макфи (John McPhee) айтқанды ұнататындай: «Мыңдаған бөлшектер бір әсерге ұласады». Кез келген бір бөлшектен бас тартуға болады, бірақ жиынтық түрде олар белгілі бір мінез-құлықтарды жеңілдетеді, ал басқаларын қиындатады. Ең бастысы, баланың үйінің физикалық ерекшеліктері осы отбасының құндылықтарын көрсетеді. Баланың үйінде ең көрнекті жерде тұрған нәрсе балаға: «Бұл маңызды! Бұл қызықты! Сен бұны істей аласың! Осыны байқап көр!» — деп тұрғандай болады.
Кітаптарды алып қарайық. Баланың үйіндегі кітаптар саны оның өмір бойғы білім деңгейін, кірісін және денсаулығын сенімді түрде болжайды. Отбасылық шығу тегінің бірқатар факторларын бақылауда ұстаған жиырма жылдық зерттеу бес жүз кітабы бар үйде тұрудың өмір бойғы білім деңгейіне тигізетін әсері жоғары білімі бар ата-аналардың болуымен бірдей екенін анықтады. Осы зерттеу кітаптың көп болғаны әрқашан жақсы екенін, сонымен бірге үйде жиырма кітаптың өзі айтарлықтай айырмашылық жасайтынын көрсетті. «Сіз кітабыңыз үшін көп пайда аласыз», — деді жетекші зерттеуші. «Бұл инвестицияның өте жақсы қайтарымы».
Керағар түрде, экран уақыты (screen time) — орташа американдық жасөспірім үшін өкінішке орай, қазір күніне орта есеппен тоғыз сағатқа жуықтайды — дәл осы нәтижелерді кері бағытта болжайды. Жағдаяттылықты түсінетін ата-аналар балаларына ең соңғы үлгідегі iPhone сатып алуға асықпайды. Оның орнына олар шамасы келгенше көп кітап сатып алады, қабырғаларын теледидар экрандарымен емес, кітап сөрелерімен толтырады және демалыс күндері балаларын кітапханаға апарады. Кітаптар мол, ал экрандар аз үй: осы жерде біз ойын-сауықтан гөрі білімді жоғары бағалаймыз деп анық әрі айқын айтып тұрады.
Әрине, балалар өз әлемінің физикалық бөлшектерін байқап, оны бойына сиңіріп, содан үйреніп қана қоймайды, сонымен бірге — тіпті одан да тереңірек — ондағы адамдардан үйренеді. Сіз балаңызды кітапхананың ортасында өсіре аласыз, бірақ егер ол сіздің кітап ашқаныңызды ешқашан көрмесе, оған оқудың маңызы жоқ деген сабақты тиімді түрде үйретесіз. Зерттеулер балалардың негізінен еліктеу (imitation) арқылы үйренетінін көрсетеді. Жаңа туған нәрестелер бірнеше күн ішінде айналасындағы ересектерге өздігінен еліктейтінін бірінші болып ашқан нейробиолог Эндрю Мельцофф (Andrew Meltzoff): «Нәрестелер басқа адамдармен ішкі байланыспен (intrinsic connectivity) туады», — дейді. Сіз нәрестеге жымиясыз, нәресте де сізге жымияды. Сіз тіліңізді шығарасыз, нәресте де тілін шығарады. Сіз қолыңызды бетіңізге тигізесіз, нәресте де солай істейді. «Нәрестелер сізге қарап, өздерін көреді», — дейді Мельцофф. «Ми қоршаған орта арқылы қалыптасады. Тіпті ана жатырында болған кезде де нәрестелер бізді тыңдайды. Ата-аналар — миды қалыптастырушылар (brain builders)».
Зерттеулер сонымен қатар еліктеу түйсігі бүкіл өміріміз бойы жалғасатынын көрсетеді. Бесіктен қабірге дейін біз жан-жағымызға қарап, басқа адамдардың не істеп жатқанын көреміз және содан өзіміз үшін ең дұрыс әрі ең жақсы нәрсе не екенін түсінеміз. Сондықтан жағдаяттық ата-ана болу — өзіңіз көрсететін мінез-құлыққа саналы түрде қарау дегенді білдіреді. Өйткені еліктеу — қошеметтің ең жоғары түрі ғана емес, ол оқып-үйренудің ең алғашқы, табиғи түрі.
Балалар көреді, балалар істейді.
Иллюстрация авторы: Аманда Дакворт (Amanda Duckworth)
Шондаленд (Shondaland)
Балаларды ауырсынудан, жоғалтудан, сәтсіздіктен немесе қайғыдан қорғай алмасаңыз да, олардың мінезі мен құзыреттілігін дамытуға жағдай жасай аласыз. Қалайша? Егер сәл жанкүйерлік білдіруге рұқсат етсеңіз, сізге Шонда Раймс (Shonda Rhimes) болып өсудің қандай болғанын айтып берейін. Жазушы, продюсер және медиа магнат (media mogul), Шонда — менің қыздарым үлгі тұтса екен деп үміттенетін қайсар, батыл әрі сыпайы үлгінің дәл өзі. Оларды көндірудің де қажеті жоқ. Шонда болмаса, "Анатомия страсти" ("Grey’s Anatomy") болмас еді. "Адам өлтіруден қалай құтылуға болады" ("How to Get Away with Murder") болмас еді. "Скандал" ("Scandal") болмас еді. Шонда болмаса — мұндай ойдың өзі құрысын! — "Бриджертондар" ("Bridgerton") болмас еді. Ал Дафна (Daphne) мен Герцог (the Duke) жоқ әлем — біз өмір сүргіміз келетін әлем емес.
Университет академиктерінің қызы Шонда Чикагоның (Chicago) жайлы қала маңында өсті. Раймс (Rhimes) отбасының үйінде ерекше сәнді ештеңе болған жоқ, бірақ қиялы жүйрік, ұяң бала үшін бұл армандауға қауіпсіз орын болды: «Ең алғашқы естеліктерім — ас үйдегі азық-түлік қоймасының еденінде отырғаным. Мен онда қараңғылық пен жылылықта сағаттап отырып, консервіленген өнімдерден өзім жасаған патшалықпен ойнайтынмын».
Меңіреу сүйіспеншілік танытатын екі ата-анасы мен бес сабырлы үлкен әпкелері мен ағалары болғандықтан, қолдаудың тапшылығы болған жоқ: «Сегіз балалы отбасының кенжесі болғандықтан, кез келген сәтте маған кітап оқып беретін, мен ойлап тапқан кез келген оқиғаға шапалақ ұратын жекелеген адамдар табылатын немесе олардың жасөспірімдік сырларын тыңдауыма рұқсат етілетін... Мені жақсы көрді, мен жұлдыз болдым... [Және] мен жай ғана ерекше бала едім.
«Бағыма орай, ата-анам ерекшелікті жоғары бағалады. Сондықтан мен қоймадағы консервілермен сағаттап ойнағым келгенде, анам маған тамақпен ойнауды доғарып, басқа жерге барып ойна демеді. Оның орнына ол мұны шығармашылықтың белгісі деп жариялады, қойманың есігін жауып, мені жайыма қалдырды».
Шонда есейе келе, кітапхана оның ең сүйікті ойын кеңістігі ретінде қойманың орнын басты. «Таза ауа мен күн сәулесі үшін сыртқа шығуға мәжбүр болғанда, мен кітапты ұстап алып, контрабандамды жасыру үшін шалбарымның артына тығып алатынмын. Содан кейін біздің ауладағы тал ағашына шығып, анам қайтадан ішке кіргізгенше оқитынмын». Бастауыш мектепте біршама уақыт бойы Шонда әрбір бос сәтін осы тал ағашында кітап оқумен өткізді. Содан кейін — дәл Иллинойс (Illinois) штатының ортасында — тек французша сөйлей алатындай, өзінің нақты отбасы Парижде (Paris) тұратындай және қазір қай минутта болсын олар есіктен кіріп, оны Сорбоннаға (Sorbonne) алып кететіндей кейіп танытты.
Ал оның ата-анасы Шонданың, өзі айтқандай, «уақытымның шамамен 85%-ын мұрнымды кітапқа тығып» өткізгеніне және «көптеген түндерді көрпенің астында шаммен Стивен Кингтің (Stephen King) романдары мен әңгімелерін оқумен өткізгеніне» қалай қарады? Олар оның дәптер артынан дәптерді жаман поэзиямен және болашақ сценаристке тән бөлшектерге назар аудара отырып, үйлерін, отбасыларын, кештерін және кездесулерін сипаттаған ойдан шығарылған достарымен толтырғанына қалай қарады? «Бұл өте қызықты!» — деді олар. «Тағы да істе!»
"Армандау — әрекетсіз ештеңеге татымайды," — деді кейінірек Шонда (Shonda) өзінің бітірген оқу орны — Дартмут колледжінде (Dartmouth College) сөйлеген бітіру салтанатындағы сөзінде (commencement speech). "Меніңше, көптеген адамдар армандайды, ал олар армандаумен әуре болып жүргенде, шын мәнінде бақытты, шын мәнінде табысты, шын мәнінде қызықты, белсенді, қуатты адамдар іспен әуре болады... Армандар тек армандағаның үшін ғана орындалмайды. Оқиғаларды жүзеге асыратын — ауыр еңбек. Өзгеріс жасайтын — ауыр еңбек."
Мен зерттеген көптеген қайсар ұмтылушылар сияқты, өзін "еңбекқор, тек үздік бағаға оқитын, жанталасқан перфекционист" (obsessive perfectionist) деп сипаттайтын бұл жанның еңбек әдебі — Раймс (Rhimes) шаңырағындағы үйреншікті өмір салты болатын. "Мен еңбек ету міндетті болып табылатын отбасыда өстім," — дейді Шонда. "Бірде маған мынадай ой келді: менің керемет балалық шағымның болуы және ештеңеден тарықпауымның себебі — ата-анамның тамақ, газ, киім және оқу ақысы сияқты сұмдық нәрселерге қол жеткізуіміз үшін жан аямай еңбек еткені екен. Жоғары сыныпта мен Баскин-Роббинс (Baskin-Robbins) желісінде балмұздақ салушы болып жұмысқа орналастым және содан бері үздіксіз жұмыс істеп келемін."
2004 жылы Шонда жеке сценаристтен өзінің продюсерлік компаниясының жетекшісіне дейін көтерілгенде, оны "Шондаленд" (Shondaland) деп атауға шешім қабылдады. Бұл оның бала кезінен бері саналы түрде өмір сүрген қиялындағы мекеннің атауы еді. Шондаленд — оның айтуынша, "түбі шөлмектей қалың көзілдірігі" (Coke-bottle-thick glasses) бар, "өте интеллектуалды, тым толық, таңғажайып сезімтал, ботаник әрі азапты дәрежеде ұялшақ" қыз өзін анасының азық-түлік қоймасындағыдай қауіпсіз сезіне алатын кеңістік. Бұл — "әрбір адам өзінің жеке оқиғасының басты кейіпкері болатын" мекен.
"Скандал" (Scandal) сериалында және басқа да Шондаленд өнімдерінде басты рөлді сомдаған Керри Вашингтон (Kerry Washington) компанияның күту залына алғаш рет кіріп, алып әріптермен жазылған "Шондаленд" деген жазуды көрген сәтін еске алды. Бастапқыда ол бұл атау "эгодан" туындаған жоқ па екен деп қауіптенген болатын.
"Осы жерде өмір сүріп, ойнағым келетінін түсіну үшін маған бір ғана кездесу жеткілікті болды... 'Шондаленд' қуаныш пен қызмет етудің көрінісі еді. Бұл адамдардың дамуына арналған кеңістік болды — адамдар өмір сүретін кеңістікке иелік етуді емес, адамдар керемет жұмыс істеп, ойнай алатын кеңістік құруды мақсат етті."
Олар ұядан ұшқанда (When They Leave the Nest)
Жасөспірімдер туралы не деуге болады? Барлық сүтқоректілер, соның ішінде адамдар үшін де жасөспірім шақ — балалық шақ пен ересек өмір арасындағы өту кезеңі (transitional period). Балалар жасөспірім болған кезде, олардың әлемі кенеттен үй мен отбасы шеңберінен шығып, кеңейеді. Ата-аналарына еліктеудің орнына, жасөспірімдер өз жолын табуға бейімделеді. Соған сәйкес, жасы кіші балалармен салыстырғанда, жасөспірімдер өз қатарластарымен көбірек уақыт өткізеді және оларға құрдастарының ықпалы орасан зор болады. Ал олар тоқтап, ересектің сөзіне құлақ асқанда, ол ересек адам олардың өз анасы немесе әкесі болмауы әбден мүмкін.
Бұл жағдайлық ата-ана болудың (situational parenting) соңы деп ойлауыңыз мүмкін. Бұлай емес. Ата-ана, шын мәнінде, киім кию, сөйлеу, тамақтану, ойлау және армандау сияқты мәселелерде сенімді бедел ретінде өздерінің орнын басатын құрдастары мен тәлімгерлерін (mentors) таңдауға ықпал ете алады. Олар мұны жасөспірімдердің құрдастарымен және тәлімгерлерімен қарым-қатынас орнату ықтималдығы ең жоғары әрі басым мәдени нормаларды өзі де байқамай бойына сіңіретін жалғыз орынды — мектепті таңдау арқылы жүзеге асырады.
Кейбір мектеп мәдениеттері, мысалы, өсу ділін (growth mindset) — қабілеттің дамытуға келетіндігіне деген сенімді ынталандырады. Керісінше, басқа мектеп мәдениеттері қабілет өзгермейді, бекітілген деп санайды (fixed mindset). Міне, мен өзімнің туған Пенсильвания (Pennsylvania) штатымдағы әртүрлі мектептерге баратын мыңнан астам жасөспірімге ұсынған мектеп мәдениеті сауалнамасының бірнеше тармағы. Мектептің өсу ділін бағалау үшін оқушылардан мынадай тұжырымдармен келісетіндігін көрсету сұралды:
- Бұл мектеп — мұғалімдер барлық оқушылар білім ала алады деп сенетін орын.
- Бұл мектепте, егер біз үйреніп жатқан болсақ, қателіктер жіберуге болады.
- Бұл мектепте тырысу мен күш салу жоғары бағаланады.
Керісінше, мектептің қатып қалған ділін (fixed mindset) бағалау үшін оқушылар мынадай тұжырымдармен келісетіндігін белгіледі:
- Бұл мектеп — мұғалімдер жақсы баға алатын балаларға басқа балаларға қарағанда жақсырақ қарайтын орын.
- Бұл мектептегі мұғалімдер тек ақылды балаларға ғана мән береді.
- Бұндағы ересектер кейбір оқушылардан үміт үзген.
Бөлек, төрт түрлі мұғалімнен сауалнама тапсырған әрбір оқушының ұзақ мерзімді мақсаттарға деген құштарлығы мен табандылығын бағалау сұралды. Соңында біз ресми мектеп жазбаларынан табель бағаларын жинадық. Біз не таптық? Этникалық тегі мен әлеуметтік-экономикалық мәртебесі сияқты демографиялық көрсеткіштерге қарамастан, мектептің өсу ділі мәдениеті неғұрлым күшті болса, оның оқушылары соғұрлым жоғары қайсарлық (grit) танытты. Көбірек қайсарлық, өз кезегінде, жоғары табель бағаларын болжады. Ал қатып қалған діл мәдениеті, керісінше, тура қарама-қарсы әсер берді.
Әрине, шектеулер бар. Сіз жай ғана жиналып, кез келген жерге көше алмайсыз. Дегенмен, өз бюджетіңіз бен жұмысқа барып-келудің ақылға қонымды қашықтығы шегінде сіз мүмкін болатын ең жақсы мектеп мәдениетін іздей аласыз.
Мысалы, менің досым Бриджит Терри Лонг (Bridget Terry Long) әкесі жұмысын ауыстырған кезде Огайо штатындағы Колумбус (Columbus, Ohio) қаласынан Чикаго (Chicago) маңына көшті. Отбасын дәл қайда орналастыруды шешу процесі мынадай түрде жүргізілді: картаны ашып, әкесінің "Ксерокс" (Xerox) компаниясындағы жаңа қызметі апаратын жерге циркульдің инесін қадап, содан кейін сол офистен отыз мильге созылатын шеңбер сызды — бұл ол жолға жұмсай алатын және отбасымен үміттенгендей сапалы уақыт өткізе алатын ең жоғары қашықтық еді. Әрі қарай, Бриджиттің ата-анасы жергілікті тұрғындардан осы шеңбердің ішіндегі ең жақсы мектеп округі қайсысы деп есептелетінін сұрады. Соңында, өзі де орта мектеп мұғалімі болып табылатын Бриджиттің анасы он төрт жасар Бриджитті сол округтегі үш орта мектептің әрқайсысына апарды. "Көптеген балалар колледждерді аралайды, ал мен орта мектептерді араладым," — деді Бриджит маған. "Менің ата-анам керемет мұғалімдері, көптеген тереңдетілген сыныптары бар және кез келген оқушы табысқа жете алады деген үміт күтетін мектепті қалады. Және, бәрінен де бұрын, олар менің бәрі колледжге түсуге ұмтылған сыныптастар мен достардың қоршауында болғанымды қалады. Ерекше үздік болу талап етілетін мәдениет."
Бриджиттің Нэпервилл Норт орта мектебін (Naperville North High School), содан кейін Принстон (Princeton) университетін экономика мамандығы бойынша, ал кейін Гарвардты (Harvard) экономика ғылымдарының кандидаты (PhD in economics) дәрежесімен бітіруі осылай жүзеге асты. Бриджит Гарвардқа Педагогика жоғары мектебінің (Graduate School of Education) деканы болу үшін қайта шақырылғанда, ол оқушыларға білім беру өзінің отбасындағы "қозғаушы күш" (driving force) болғанын айтты. Отбасының ең жақсы мектепті таңдауы оған кейінірек өз деректерінде дәлелдейтін сабақ берді: "Білім беру — бұл кедейлік циклін өзгертудің жауабы ғана емес, сонымен бірге өз тағдырыңды өз қолыңа алу қабілеті."
Ең жақсы округтегі ең кішкентай үй (The Smallest House in the Best District)
"Экономикалық мүмкіндіктер туралы не білдік?" — деп жақында Радж Четти (Raj Chetty) жүздеген басқа академиктерге, соның ішінде маған лекция оқып жатып, дауыстап ойланды.
Бриджит сияқты, Радж та экономика ғылымдарының кандидаты дәрежесін Гарвардтан алған, онда ол қазір профессор және "Оппортьюнити Инсайтс" (Opportunity Insights) зертханасының негізін қалаушы директоры болып табылады. Радж Үндістанның Нью-Дели (New Delhi, India) қаласында, Бриджиттікі сияқты оны еңбекқорлық пен білімді бағалауға тәрбиелеген талапшыл ата-ананың отбасында дүниеге келген. Ол тоғыз жаста болғанда, оның отбасы Висконсин штатындағы Милуоки (Milwaukee, Wisconsin) қаласына көшіп өтті, онда ол ресурстармен жақсы қамтамасыз етілген жеке орта мектепті үздік түлек (valedictorian) ретінде бітірді. Үндістан мен Құрама Штаттар ұсынған мүмкіндіктердің арасындағы алшақтыққа өз көзімен куә болу кейінірек оған Джон Бейтс Кларк медалін (John Bates Clark Medal) қоса алғанда, ең жоғары академиялық марапаттарға ие болған өмірлік еңбегін жазуға шабыт берді.
Радж өте үлкен, құпиялылығы қорғалған мәліметтер жиынтығынан (datasets) экономикалық түсініктерді талдап шығаруға маманданған. Қаншалықты үлкен? Оның жобалары 40 миллионнан астам балалар мен олардың ата-аналарының IRS (Ішкі кірістер қызметі / Internal Revenue Service) салық жазбаларын, Нью-Йорк (New York City) мемлекеттік мектептерінің шамамен 2,5 миллион оқушысының жазбаларын, АҚШ-тың шамамен 1,2 миллион өнертапқышының патенттік деректерін және 72 миллион ересектің Фейсбуктегі (Facebook) 21 миллиард достық байланыстарын пайдаланды. Қарапайым тілмен айтқанда, Радждың басты мақсаты — балалар өз ата-аналарына қарағанда байырақ, дені сау әрі бақыттырақ болып өсетін жағдайларды анықтау.
«Егер бір немесе екі сөйлеммен түйіндеу керек болса, – деп жалғастырды Радж (Raj), – экономикалық мобильділік (economic mobility) факторлары аса оқшау (hyperlocal) дер едім… Жол бойымен бірнеше миль жүрсеңіз болды, Алабамадан (Alabama) Айоваға (Iowa) өткендей боласыз». Неге? Өйткені бар-жоғы бірнеше мильден кейін сіз көрші төңірек пен мектеп округін ауыстырасыз. Экономикалық мобильділіктің аса оқшау сипаты – бұл Америка Құрама Штаттарының (United States) әртүрлі пошта индекстеріндегі (zip codes) әскери базаларға кездейсоқ тағайындалған әскери отбасылардағы 760 000 балаға жүргізілген бойлық зерттеудің (longitudinal study) қорытынды нәтижесі. Жақсырақ төңіректе өсіп-өну бақыты жоғары SAT баллдарына (SAT scores), колледжге түсудің жоғары көрсеткіштеріне және ерте ересектік шақтағы жоғары жалақыға жол ашты.
Мектептердің жоғары қарай мобильді пошта индекстерінің ең маңызды төрт факторының бірі ретінде пайда болуы таңғаларлық емес. Күтілгендей, екінші фактор – көрші төңіректегі үй шаруашылығы кірістерінің арасалмағы: кедейлік кедейлікті тудырады. Үшінші фактор – толық отбасылардың (екі ата-анасы бар отбасылардың) пайызы.
Сонымен қатар, сандық түрде бағалау қиынырақ, бірақ Радждың пікірінше, жақсы өмірге жеткізетін басты қозғаушы күш болып табылатын төртінші фактор бар: ол – әлеуметтік капитал (social capital). Мысалы, Фейсбук (Facebook) пен АҚШ Ішкі кірістер қызметінің (IRS - Internal Revenue Service) салық жазбаларынан алынған құпиялылығы қорғалған деректерді пайдалана отырып, Радж бен оның әріптестері әлеуметтік капиталдың қарапайым өлшемін құрастырды: бұл – кірісі орташа деңгейден төмен Фейсбук пайдаланушыларының арасындағы кірісі орташа деңгейден жоғары Фейсбук достарының пайызы. Бұл қарапайым сан Радж немесе кез келген басқа экономист осы уақытқа дейін анықтаған экономикалық мобильділіктің ең күшті жалғыз болжаушысы болып шықты. Мұндағы ең таңғаларлығы: әлеуметтік капитал тек штаттан штатқа немесе округтен округке емес, көршілене орналасқан аудандар арасында да ерекшеленеді.
Әлеуметтік-экономикалық табы жоғары адамдарды танудың адамдарды кедейліктен шығаратын қандай ерекшелігі бар? Сол күні Радждың лекциясында мен де басқа тыңдаушылармен бірге оның бұл туралы не айтатынын есту үшін ынтамен тыңдадым. Ол өзінің әдеттегі дәл, салмақты баяндауын кілт тоқтатты. Содан кейін, сирек кездесетін толқыныс сәтінде ол: «Бұл тек жұмысқа ұсыныстар мен байланыстар емес. Бұл – арман-мұраттар (aspirations). Егер сіз колледжге түскен ешкімді кездестірмеген болсаңыз, сіздің өмірлік радарыңызда колледж деген ұғым мүлдем болмайды», – деді. Ол иммигранттардың балалары өз отандастарына қарағанда жақсырақ нәтижеге жететінінің бір себебі осы деп түсіндірді. «Менің өз ата-анам бұл елге балалары үшін мүмкіндік іздеп келді», – деді Радж. «Басты назар да, мақсат та осы болды. Мақсатың болған кезде, не қажет болса, соның бәрін жасайсың. Балаларыңа алға ұмтылуға көмектесу үшін ең жақсы мектеп округіндегі ең кішкентай үйді сатып аласың».
Балалар өз мүмкіндігін барынша аша алатын жер (Where Children Can Be Their Best)
Кімнің қайсарлау екенін айту қиын: Олимпиада аңызы Майкл Фелпс (Michael Phelps) пе, әлде оның анасы Дебби (Debbie) ме?
Дебби достары мен әріптестері арасында табиғи стихия тасқыны ретінде белгілі. Майкл бен оның екі әпкесін жалғыз өзі өсіріп, сонымен бірге орта мектепте толық ставкада сабақ берген жалғызбасты ана Дебби, ұлы даңқ пен байлыққа жеткеннен кейін де ұзақ уақыт бойы білім беру саласында, соның ішінде орта мектеп директоры болып көптеген жылдар бойы жұмыс істеді. Таяуда ғана Дебби марапаттарға ие болды – олардың көбісі оның мемлекеттік мектептегі елу жылдық қызметіндегі балаларға деген бұлжымас берілгендігін ұлықтайды.
Бір нәрсе анық: жағдайға бейімделген ата-ана тәрбиесінің (situational parenting) күші үшін мұнан артық үлгі болуы мүмкін емес. Өйткені Майкл кішкентай кезінде қаншалықты сүйкімді, бауырмал әрі көңілді болғанымен, сонымен бірге өте қиын, тіл алмайтын бала болды. Мектепке бара салысымен, Дебби оның мұғалімдерінен шағымдар ести бастады.
Пікірлер «Майклдың бір орнында тыныш отыруы қиын», «Майкл кітап оқуға аса қызығушылық танытпайды» немесе «Оған жазуға көбірек уақыт бөлу керек» деген сияқты жұмсақ, немесе «Оның назар аудара алмауы және зейінін ұстай алмауы сыныптағы сабақты бұзады және алда қиындықтар туындауы мүмкін» сияқты қатаң болуы мүмкін еді.
Тоғыз жасында Майклға назардың жетіспеушілігі және гиперактивтілік синдромы (attention deficit hyperactivity disorder - ADHD) диагнозы қойылды.
Ұлының қолынан келетін мүмкіндіктерге шектеу қойған мұғалімдерге Деббидің жауабы сыпайы, бірақ нық болды: «Сіздер қателесесіздер». Көп жылғы педагог ретінде ол барлық балалар жоғары үміт пен қолдауға лайық деп бұрыннан сенетін. Ана ретінде ол Майклдың қызығушылығы мен ынтасы болған кезде не істей алатынын көрді. «Ол орасан зор ақпарат көлемін сіңіріп, өңдеп, сүзгіден өткізіп, кейін түсіне алатын». Майклдың басты қорғаушысы ретінде ол сыныпқа барып, мұғалімдерімен сөйлесетін. «Майкл отырмайды», – дейтін олар. Ал Дебби: «Оны бөлменің артына отырғызыңыздар. Оған орнынан тұрып, ары-бері жүру керек», – деп жауап беретін. «Мен оны артқа отырғыза алмаймын!» – деп қарсылық білдіретін олар. Ал Дебби: «Иә, отырғыза аласыз!» – деп талап ететін.
Мұғалімдер мұны істегенде, оның сөзінің жаны бар екенін түсінді. Оқу үшін Майклға қозғалу қажет болды. Майклдың сыныптастарының қағаздарын тартып алатын өте ашуға тиетін әдетін де жағдайға бейімдеп шешу жолы табылды: оны бөлек үстелге отырғызу. Ол оқуды қалай жек көретінін дауыстап шағымданғанда, Дебби оған газеттің спорт бөлімін беретін. Ал ол алгебрада зейін қоюға қиналғанда, анасы оның қызығушылықтарына арналған есептер құрастыратын репетитор жалдады: «Егер сіз секундына 1,5 метр жүзе алсаңыз, 500 метрді жүзіп өту үшін қанша уақыт кетеді?»
Дебби көп ұзамай «жүзу бассейні Майкл үшін ең жақсы сынып» екенін түсінді. Ал оның кез келген нәрсеге зейін қоюдың базалық қабілетіне күмән келтіруді жалғастырған мұғалімдерге ол: «Сіздер оның жүзу жарысы үшін таңсәріден келіп, орындықта төрт сағат бойы отырып, жиі бар-жоғы бірнеше минуттық жүзу кезегін күткенін көрген жоқсыздар. Оның зейін қоя алмайтынын айтпаңыздар; ол зейін қоя алады», – дейтін. Ол ішінен ойлап, бірақ дауыстап айтпаған нәрсе: егер оқушылардың сыныпта істеп жатқаны қызығырақ болса, онда бәрі, соның ішінде оның ұлы да өзін дұрыс ұстар еді. Өйткені, оның тәжірибесінде «оқу мағыналы әрі шынайы болғанда, бала мәңгілік отыра алады».
Дебби дәрі-дәрмекке қарсы болған жоқ. Шындығында, ол Майклды тексеруге апарып, дәрігердің оған Риталин (Ritalin) беру туралы ұсынысын қолдады – Майкл оны тоғыз жасынан (АДХД диагнозы алғаш қойылған кезден) бастап, он бір жасында анасына мұның енді қажеті жоқ екенін айтқанға дейін күніне үш рет ішті. Бұған қарамастан Деббидің пікірінше, «Майклға бәрінен де бұрын құрылым қажет болды». Бұл міндетті түрде жүзу болуы шарт емес еді – ол басқа спорт түрі, өнер немесе басқа мектептен тыс қызмет болуы мүмкін еді. Деббидің айтуынша, басты кілт «ол жалғыз өзі емес, жүйелілікке, тапсырмаға бөлінген уақытқа, сондай-ақ қуаныш пен қанағаттану сезіміне жету үшін бағыт-бағдар мен қолдау арқылы табысты бола алатын кез келген құрылымдалған қызмет» болды.
Минивэнің болса, жолға шық (Have Minivan, Will Travel)
Онда неге жүзу? Бастапқыда жүзу сабақтары «балалар жас кезінен су қауіпсіздігін үйренуі керек» деп сенген отбасылық педиатрдың ұсынысы болды. Майкл жүзуді бастайтындай жасқа жеткенде, оның екі үлкен әпкесі жергілікті жүзу командасына қосылып, апта сайынғы музыка немесе би сабақтарынан гөрі бассейндегі күнделікті жаттығуларды көбірек ұнататынын түсінді. Бірде Майклдың үлкен әпкесі Хиллари (Hillary) есейген адамша жағдайды түсініп, анасына: «Мен Солтүстік Балтимор су спорты клубына (North Baltimore Aquatic Club) барғым келеді. Онда үлкен қыздар жылдам жүзеді және жеңіске жетеді», – деді. Бұл ерекше клуб елдегі ең үздік су спорты орталықтарының бірі, сондай-ақ Боб Боуман (Bob Bowman) есімді жас, дарынды, талапшыл бапкердің жаңа мекені еді.
Бұл меккеге бару ыңғайсыз болды, өйткені бір сағаттық жол еді, бірақ белгілі бір уақыт бойы Дебби бұл қиын жолды өз мойнына алды – тіпті бұл «көптеген кештерде қыздардың минивэнді кешкі ас ішіп, кейде ары-бері жолда үй тапсырмасын орындайтынын білдірсе де». Оның ұраны «Минивэнің болса, жолға шық» («Have minivan, will travel») болды, деп әзілдейді ол, және бұл «маған демалыс күндері мен кештерде де, үйде болып, сабақтарды жоспарлап, жазғым, қағаздарды бағалағым және орта мектептің толық ставкадағы мұғалімі болумен бірге келетін барлық басқа міндеттерді орындағым келген кезде де күш беріп, әрі қарай жылжуыма көмектесті».
Ал кішкентай Майкл (Michael) туралы не айтуға болады? Жарыс болсын, әлде кезекті жаттығу күні болсын, кейіннен мұғалімдері зейін қоя алмайды деп шағымданатын бұл кішкентай ұл әпкелеріне қарап, толығымен баурап алынатын еді: «Ол әлі тәй-тәй басқан сәби сәби (toddler) кезінен бастап-ақ,» — деп еске алады Дебби (Debbie), — «мен оны патшалық көк түсті көрпе-комбинезонымен көрпе-комбинезон (blanket sleeper) минивэннен минивэн (minivan) көтеріп алып, іште тәй-тәй басып жүруіне мүмкіндік бергенімде, ол бәріне мұқият зейін қойып тұратын.» Бұған қоса, сағаттар бойы үнсіз бақылау Майклға «жүзуден жүзу (swimming) ерте білім алып, басқалардан озық бастауға» мүмкіндік берді. Екі мен алты жас аралығында, дейді Дебби, Майкл «Хилари (Hillary) мен Уитниді (Whitney) бақылау арқылы көптеген білімді бойына сиңіріп бойына сиңіру (sponged up) алды. Жарыстарда біз таңғы сағат 7:00-ге дейін келіп, көбіне түстен кейін бір-ақ қайтатынбыз, ол сонда сағаттар бойы тапжылмай отыратын. Кейде ол трибунада трибуна (stands) немесе жақын жердегі үлкен спорт залында спорт залы (gymnasium), я болмаса белсенділік бөлмесінде басқа жүзгіштердің бауырларымен ойнап жүретін. Бұған қарамастан, ол ешқашан бірде-бір сәтті қалт жібермейтін. Жылдар өткен соң, мен оның осы уақыт бойы қаншалықты көп бақылап, зерттегеніне таңғалдым. Ол алғашқы жарыстарына шыққанда, мінсіз орындаумен, оқша атылғанын көру керемет әсер қалдырды. Ол өз дағдыларын дағдылар (skills) іс жүзінде сынап көрмес бұрын, ойша алдын ала дамытып алғандай дерлік еді.»
Мен бүкіл әлеммен бірге теледидардан Майкл Фелпстің (Michael Phelps) барлық Олимпиадалық жарыстарда Олимпиадалық жарыстар (Olympic races) жеңіске жеткенін және барлық әлемдік рекордтарды әлемдік рекордтар (world records) жаңартқанын тамашалай алатындай жастамын. Басқалар сияқты, мені де отбасы мен достары арасында сүйіспеншілікпен «ДП сәттері» «ДП сәттері» (“DP moments”) деп аталатын көріністер — Дебби Фелпстің (Debbie Phelps) трибунада қолдарын кеудесіне қойып, мақтаныш, қуаныш, махаббат пен сүйсініс жасын тыйа алмай тұрған сәттері қатты толғандырды.
Ата-ана үшін өз балаңның өзінің ең қолайлы ортасында қолайлы орта (sweet spot) жүргенін бақылаудан артық рақым жоқ. Медальдар мен қошеметтер үшін емес. Бірақ біз олардың өздері бола алатын тұлғаға айналғанын қалаймыз. Біз олардың орнына мәселелерін шешіп бере алмасақ та, немесе олар үшін күресе алмасақ та, не болмаса оларды сәтсіздіктер мен қайғыдан құтқара алмасақ та — біз олардың бойындағы ең үздік қасиеттерін ашатын жағдайлар жасай аламыз.
11-ТАРАУ. Жағдайлық көшбасшылық (Situational Leadership)
Үздік орындаушы мен үздік көшбасшының айырмашылығы неде?
Уортон бизнес мектебіндегі (Wharton School of Business) көшбасшылық бойынша MBA курсымды осы сұрақтан бастаймын. Жауап бермес бұрын, студенттерімді үздік орындаушы болуларымен құттықтаймын — олардың әрқайсысы белгілі бір кәсіби салада ерекше көзге түсіп, өте қатаң іріктеу процесінен өтіп, біздің бағдарламамыздан орын алған. Содан кейін негізгі ойыма көшемін: Орындаушылар жеке тұлға ретінде өздерінің ең үздік нәтижесін көрсетуге ұмтылады; ал көшбасшылар басқалардың бойындағы ең үздік қасиеттерді ашуға жауапты.
Одан әрі мен келесі семестрге арналған біздің жүйеміз — Үш жәшік моделін (Three Boxes model) таныстырамын. Мен Үшінші жәшіктен бастаймын. Барлық көшбасшылар, деймін мен, өз командаларының өзі сияқты барын салып жұмыс істегенін қалайды. Әйтсе де, команданы ынталандыру тікелей жүретін қарапайым процесс емес. Барлығын «көбірек тырысуға» жай ғана үгіттеу — олардан ерік-жігерді пайдалануды сұраумен бірдей, ал бұның нәтиже бермейтінін зерттеулерден білеміз.
Оңнан солға қарай жылжи отырып, мен Екінші жәшікті қосамын. Кез келген (Үшінші жәшіктегі) мінез-құлықтың түп-тамырын соны тудырған (Екінші жәшіктегі) ойлардан табуға болатынын түсіндіремін. Көшбасшы ретінде сіз күш-жігері жағымды, оптимистік (Екінші жәшік) ойлармен ынталандырылатын команданы қалайсыз: Біздің жұмысымыз қызықты! Біздің жұмысымыз маңызды! Бұл қолымыздан келеді! Келесіде не істеп көру керектігін білеміз!
Соңында мен суретті Бірінші жәшікпен — жағдаймен толықтырамын. Көшбасшы ретінде сіз жағымды, оптимистік ойларды әдетке айналдыратын жағдайларды жасайсыз. Командаңызды табысқа жеткізетіндей жағдайға орналастыру — сіздің міндетіңіз. Қолдаусыз тым үлкен сындар ма? Эмоционалдық жану (Burnout). Сындарсыз мол қолдау ма? Тоқмейілсу (Complacency). Жоғары сын мен жоғары қолдаудың қосындысы ма? Оңтайлы аймақ (The sweet spot). Мұндай жағдайда сіздің командаңыз керемет беріліп жұмыс істейді және күн сайын таңертең мұны қайтадан жасауға қуаттанып оянады.
Қарапайым жаттығу бұл ойды дәлелдейді. Мен студенттерден екі сәтті еске түсіруді сұраймын: бірі — олардың ерекше табанды болған кезі, екіншісі — оған керісінше болған кезі: Әрбір жағдайдың ерекшеліктері қандай болды? Қайда жұмыс істедіңіз? Кіммен бірге болдыңыз? Содан кейін олар жұптарға бөлініп, ой бөліседі. Әңгіме әрдайым қызу өтеді. Түйіндейтін тұжырым айқын: кез келген орындаушы таңғаларлық кең ауқымды нәтижелерді көрсетуге қабілетті. Мотивация жағдайдың сапасына қарай көтеріледі және төмендейді.
«Сіз «жағдай» дегенде физикалық ортаны меңзеп тұрсыз ба?» — деп сұрады бір студент біз осы жаттығуды талқылап жатқанда.
«Иә!» — деп жауап бердім мен. «Және бұдан да артық. Мен сонымен қатар ұйымдастырушылық құрылымды, бейімдеу (Onboarding) және кәсіби даму процестерін де меңзеймін. Мен сіздің көшбасшы ретінде көрсететін мінез-құлқыңызды меңзеймін». Мен сөзімді жалғастыра берер едім, өйткені мотивацияға келгенде, орындаушы жағдайының кез келген аспектісі дерлік маңызды. Ал не маңызды емес (әйтеуір бастаушы көшбасшы ойлағандай маңызды емес) — ол қажырлы жұмыс туралы бос үгіт-насихаттар. Инвестор Чарли Мангер (Charlie Munger) атап өткенді ұнататынындай, әрбір жағдайдың ішіне белгілі бір мінез-құлықты басқалардан артық ынталандыратын марапаттар мен жазалар кірістірілген: «Өзіңіз ынталандырулардың (Incentives) күші туралы ойлануыңыз керек кезде, ешқашан, ешқашан басқа нәрсе туралы ойламаңыз», — деп кеңес берді ол.
Жағдайлық көшбасшылық шеберлікті, төзімділікті және адамдарға тиісті жағдай жасасаңыз, олардың сенімнен шығатынына деген сенімді талап етеді. Бұл тапсырманың күрделілігін асыра бағалау мүмкін емес. Сонымен бірге, бұл шексіз қанағаттану сыйлайды. Өйткені көбіміз өз тәжірибемізден білетініміздей, тамаша жағдайда барымызды салу біздің мүмкіндіктерімізді біртіндеп кеңейтеді; уақыт өте келе ол біздің өсуімізді тездетеді. Және дамитын нәрсе тек техникалық дағдылар мен біліммен шектелмейді. Дұрыс жағдайда біз сәтсіздіктер мен кедергілерге төзімдірек, қиындықтарға тап болғанда тапқыр да икемдірек және топтың қажеттіліктеріне жанқиярлықпен берілген бола түсеміз.
Жағдайлық көшбасшылық бойынша кейс-стади (Case Study)
Зерттеуші ретінде мен деректерді, бағанды диаграммаларды және регрессиялық модельдерді жақсы көремін. Бирақ мен зерттейтін көшбасшылар сияқты, адамдардың статистикаға қарағанда оқиғалардан көбірек үйренетінін білемін. Сондықтан Тоби Косгроувтың (Toby Cosgrove) оқиғасы міне. Мен оны курсымның ең алғашқы күнінде бөлісемін, өйткені ол жағдайлық көшбасшылық дегенді қалай түсінетінімді тамаша иллюстрациялайды.
Мен Тобимен оның он үш жылдық басқару мерзімінде жергілікті, ұлттық және халықаралық деңгейде кеңейіп, жылдық қаралу саны мен жылдық кірісін екі еседен астам арттырған Кливленд клиникасы (Cleveland Clinic) денсаулық сақтау жүйесінің президенті әрі бас атқарушы директоры (CEO) ретіндегі соңғы жылында кездестім. Тоби эстафетаны келесі көшбасшыға тапсырған кезде, бұл жүйе елу мыңнан астам медициналық қызметкерді (Caregivers) жұмыспен қамтитын дәрежеге жетіп, Огайо (Ohio) штатындағы ең ірі жұмыс берушіге айналды. Одан да әсерлісі, Кливленд клиникасы пациенттер тәжірибесі бойынша төменгі төрттіктен ең жоғарғы қатарға көтерілді және U.S. News & World Report (U.S. News & World Report) журналы тарапынан елдегі жетекші ауруханалардың бірі болып тұрақты түрде аталып отырды.
Басқа ұлы көшбасшылар сияқты, Тоби де өзін үздік орындаушы ретінде бастады. Кардиохирург ретінде ол салада тез арада стандартты практикаға айналған инновациялық процедуралар жиынтығының пионері болды, 22 000-нан астам операция жасады, 400-ден астам ғылыми мақала жариялады және 30-дан астам медициналық әрі клиникалық патенттерге ие болды.
«Мен ең ақылды адам емеспін», — деді ол маған. «Бірақ мен өз шеберлігімді шыңдау үшін қайта-қайта жұмыс істедім. Уақыт өте келе заттарды жасау тәсілімді өзгерттім. Мен істі жақсырақ істеу жолдарын табу үшін үздіксіз ізденісте болдым».
Істі жақсырақ істеу үшін тынымсыз жұмыс істеу — бұл Тобидің бүкіл ұйым бойынша ынталандырғысы келген нәрсесі еді. Кірісті немесе нарықтағы үлесті көбейту үшін емес, тіпті өзі сияқты дәрігерлердің жұмысқа деген қанағаттануын арттыру үшін де емес. Басқа да көптеген ауруханалар осылай жұмыс істеді. Бірақ ол CEO ретіндегі алғашқы үлкен сөзінде мәлімдегендей, Кливленд клиникасының басты, жоғары деңгейдегі мақсаты — клиника командасының әрбір мүшесі үшін Темірқазық (North Star) сияқты бағыты — басқаша болды. Және оны түйіндеп екі сөзбен ғана айтуға болатын еді: Бирінші орында — пациенттер (Patients First). Өз пациенттерінің игілігі үшін Кливленд клиникасындағы әрбір адам іс-әрекет жасау тәсілдерін өзгертіп, өз дағдыларын шыңдау үшін тынымсыз жұмыс істейді және бірге істі жақсырақ істеудің шексіз ізденісіне қадам басады.
«Неге» (Why) және «Қалай» (Way)
Кливленд клиникасының бас кампусына аяқ басқан сәттен-ақ, мен Тобидің бұл асқақ пайымды шындыққа айналдыра алғанын түсіндім. Біз оның кабинетінде кездесуіміз керек еді, бірақ менің Убер (Uber) таксим мені қате ғимаратқа түсіріп кетті. Қауіпсіздік қызметкері маған баруым керек жерге дейінгі ұзақ жолда ұзатып салуға өз еркімен ұсыныс білдірді. Жол бойында мен одан сұрадым: Мұнда жұмыс істеу қандай? Бұл сіз жұмыс істеген басқа жерлермен салыстырғанда қандай? Кливленд клиникасын не ерекшелендіреді?
Көп ұзамай, мен тосыннан басталған тарих сабағының студентіне айналдым — бұл сабақ Бірінші дүниежүзілік соғыста солдаттарды емдеуден оралып, жүйенің ең алғашқы ауруханасын бірлесіп құрған төрт дәрігерден басталды. Менің жолсерігім ерекше мақтанышпен, клиниканың Орта Батыстағы осы қарапайым бастаудан ондаған жылдар бойы қалай кеңейіп, бейімделгенін түсіндірді. Соңында ол маған осы шығу тарихының — дәрігерлердің өзінің пациенттеріне жақсырақ қызмет ету үшін команда ретінде ынтымақтасуының — бүгінгі таңда жаһандық жүйені бағыттайтын «Бирінші орында — пациенттер» ұранымен қалай байланысты екенін түсінуге көмектесті. Мен ерекше ықыласпен тыңдадым, бұл тек тарихтың қызықты болғандығынан емес. Мен тек Кливленд клиникасының негесін ғана емес, сонымен бірге қалайын да естіп тұрғандықтан ұйып тыңдадым.
Ұйымның негесі — оның миссиясы. Қалайы — оның мәдениеті. Осы жерде біздің істі істеу тәсіліміз. Тиімді көшбасшы екеуіне де жауапкершілік алады. Және негесін түсіну үшін ұзақ уақыт кетуі мүмкін болса да, қалайын қалыптастыру сөзсіз одан да ұзағырақ уақытты алады.
Ұйымда неге де, қалай да бар екенін қайдан білесіз? 1961 жылы Президент Джон Ф. Кеннеди (John F. Kennedy) АҚШ ғарыш бағдарламасына жоғары деңгейдегі өршіл мақсат қойды: «Адамды Айға қондыру және оны аман-есен жерге қайтару». Көп ұзамай, аңыз бойынша, НАСА (NASA) штаб-пәтеріне жұмыстан тыс уақытта жасаған саяхатында Кеннеди еден жуып жүрген еден жуушымен кездесіп қалады. «Неге сонша кеш жұмыс істеп жүрсіз?» — деп сұрайды Кеннеди. Еден жуушы: «Өйткені мен тек еден жуып жатқан жоқпын, мен Айға адам қондыруға көмектесіп жатырмын», — деп жауап береді.
Осы мысалға мен мынаны қосамын: Ұйымның «Айға ұшу» (Moonshot) сықылды биік негесі оның күнделікті қалайымен байланысты екенін қауіпсіздік қызметкері де оның миссиясын CEO сияқты адал түсіндіріп, ешкім сұрамай-ақ, оның бір бөлігі болу өзі үшін мәртебе екенін айтқан кезде білемін.
Жағдайлық көшбасшылықтың тексеру тізімі (Situational Leadership Checklist)
Сонымен, Тоби (Toby) мұны қалай жүзеге асырды? Ол «Кливленд клиникасының жолы» (Cleveland Clinic Way) ретінде белгілі болған концепцияны қалай өмірге әкелді? Біріншіден, ол пациенттерді бірінші орынға қоюды айқын, оңай әрі тиімді ету үшін физикалық кеңістікті қайта ұйымдастырды. Екіншіден, ол ұйымдастырушылық құрылымды өзгертіп, дәстүрлі бөлімшелерді таратып, олардың орнына пәнаралық командаларды құрды. Үшіншіден, ол шынайы, өмірді өзгертетін тәлімгерлік наставничество (mentoring) қарым-қатынастарын сирек кездесетін жағдай емес, қалыпты нормаға айналдырды. Соңында, Тоби негізгі басшыларға инновациялар енгізуге өкілеттік берді — бұл тек оның идеяларын жүзеге асыру үшін емес, өздерінің жеке идеяларын дамыту үшін жасалды.
Осы төрт қадам — жағдайлық көшбасшылықтың ситуациялық көшбасшылық (situational leadership) төрт негізгі элементі — командасының көлеміне, саласының динамикасына немесе стратегиялық жоспарының ерекшеліктеріне қарамастан, кез келген көшбасшы үшін пайдалы нұсқаулық болып табылады.
Өз кеңістігін ұйымдастыру
Екінші дүниежүзілік соғыс (World War II) кезінде Британ парламенті (British Parliament) немістердің зақымдаушы бомбаларынан ауыр зардап шекті. Қайта қалпына келтіру уақыты келгенде, оның көптеген мүшелері жаңа жоспарды қолдады. Әлемдегі заманауи заң шығарушы ғимараттардан шабыт ала отырып, олар Қауымдар палатасының (Commons Chamber) орналасуын жарты шеңберге немесе таға тәрізді формаға өзгертуді ұсынды. Уинстон Черчилль (Winston Churchill) бұған үзілді-кесілді қарсы болды. Палатаның тікбұрышты дизайны маңызсыз сәулеттік деталь болып көрінуі мүмкін еді — бірақ премьер-министр үшін бұлай емес еді. Ортасында ұзын өткелі бар палатаның екі жағындағы орындықтар пікірталастарға ынталандырады, заң шығарушыларды тура мағынасында бір тарапты таңдауға мәжбүр етеді, өйткені ортада отыру мүмкін емес деп сөйледі. Соңында оның позициясын жақтаған бұл шешімнің салдарына тоқтала отырып, Черчилль былай деп мәлімдеді:
«Біз ғимараттарымыздың формасын айқындаймыз, ал кейін ғимараттарымыз біздің болмысымызды айқындайды.»
Тоби Косгроув (Toby Cosgrove) Кливленд клиникасының (Cleveland Clinic) кеңістігін қалай өзгерткенінің бірнеше мысалы міне:
«Инновация адамдардың коридорда кездесуінен туындайды» деген Стив Джобстан (Steve Jobs) шабыт алған Тоби, әсіресе әртүрлі мамандықтағы әріптестерінен оқшауланып қалуы мүмкін кәсіби мамандардың жолдары жиі түйісуі үшін көп ойланды. Мысалы, кампустардың бірінде екі блокқа созылатын аспалы өткел амбулаториялық және стационарлық бөлімшелерді байланыстырады. Күн бойы ары-бері өткен медициналық қызметкерлер медициналық қызметкерлер (caregivers) арасында жоспарсыз миға шабуыл сессиялары айтарлықтай жиілеп кетті. Физикалық қашықтық психологиялық қашықтықты тудыратындықтан, Тоби кабинеттерді бөлуді де қайта қарастырды. Жаңа схемада бірдей аурумен или дене жүйесімен айналысатын дәрігерлер бір-біріне жақын отырды. «Инновация әдетте пәндердің түйіскен шекарасында орын алады», — деп түсіндіреді Тоби. Егер «сіз бірнеше пән мамандарын физикалық түрде біріктірсеңіз және олар ұқсас мәселелер бойынша жұмыс істесе... сіз инновацияға қол жеткізе бастайсыз».
Кливленд клиникасы жергілікті және жаһандық деңгейде жедел кеңейген кезде де, әрбір филиалдағы медициналық қызметкерлер бірдей логотипі бар бейдждер тақты. Мәдениет сияқты, бұл логотип те қарапайым әрі мағыналы: төрт айқасқан шаршы — екеуі жасыл, ол медицина ғылымын бейнелейді, ал екеуі көк, ол шексіз мүмкіндікті бейнелейді. Сонымен қатар, төрт шаршы денсаулық сақтау жүйесі жұмысының төрт қырын білдіреді (клиникалық күтім, ауруханалық күтім, білім беру және зерттеу). Олар сондай-ақ клиниканың негізін қалаушы төрт дәрігерге де құрмет көрсетеді. Соңында, логотиптің ортасы — басқаларының үстіне орналастырылған үлкенірек бір ақ шаршы — «Пациенттер бірінші орында» деген біріктірілген мақсатты білдіреді.
Аурухана халаттарының дизайны қайта жасалды. «Пациенттерге ешқашан ыңғайлы болған емес», — дейді үш жылдық бастаманы басқарған Кливленд клиникасының медбикесі Жанна Райан (Jeanne Ryan). «Олар халаттың жеткілікті түрде жаппайтынына, өздерін ашық сезінетініне шағымданды және адамдарға ондағы өз түрі ұнамайтын. Ауруханаға адамдардың отбасы мен достары келеді, олар сондай ортада мүмкіндігінше жақсы көрінгісі келеді». Содан кейін команда сән дизайнері Диана фон Фюрстенбергпен (Diane von Fürstenberg) бірге толық жабатын, ыңғайлы, айнала оралатын және медбикелер мен дәрігерлерге пациенттердің ар-намысына нұқсан келтірмей күтім жасауға мүмкіндік беретін V-тәрізді ойығы бар жаңа халаттарды жобалап шықты.
Үнемсіз шығындар туралы хабардарлықты арттыру үшін шығындарды азайту комитеті аурухана тауарларына нақты баға белгілерін іліп қойды, бұл Тоби айтқандай, «медициналық қызметкерлердің тура көз алдында болды». Осы комитет «Сапаны 10 пайызға арттыра отырып, жүрек клапаны импланттарына кететін шығындарды 20 пайызға азайтыңыз» деген сияқты мақсаттары бар көрсеткіштер карточкаларын құрды. Екі жыл ішінде бұл және басқа бастамалар бүкіл жүйе бойынша жалпы алғанда 100 миллион доллар үнемдеуге әкелді.
Тобидің басшылығы кезінде Кливленд клиникасының барлық кампустарында темекі шегуге тыйым салынды. Тек ғимараттар ішінде ғана емес, сонымен қатар мекеме аумағында тоқтатылған қызметкерлердің жеке көліктерінде де. Бұл тыйым темекіні тастау бойынша тегін сабақтармен, никотинді алмастыратын пластырьлармен және басқа да қолдаулармен сүйемелденді. Осы өзгерістерден кейін бір жыл ішінде қызметкерлердің 99 пайызы темекісіз саясатты толық сақтады.
Асханадағы пайдалы тағамдарға арнайы жасыл белгі соғылды: жасыл шеңбердің ішінде «Go!» деген жазу болды. Қуырған тағамдарға тыйым салынды. Қантты газдалған сусындар мен трансмайлары бар зиянды тағамдар асханадан да, сауда автоматтарынан да алынып тасталды.
Кливленд клиникасының бірнеше кампусында ашық аспан астындағы фермерлік базарлар жергілікті органикалық өнімдерді сата бастады, бұл жиі ас әзірлеу шоуларымен, йога сабақтарымен және денсаулықты тексерумен сүйемелденіп отырды.
Тұрақ орындары дәрігерлер емес, пациенттер клиниканың кіреберісіне ең жақын жерге қоятындай болып қайта бөлінді.
Бұл тізімді жалғастыра беруге болады. Меңзеп отырғаным — ұйымның физикалық құрылымы оның басымдықтарын шындыққа айналдырудың кілті болып табылады. Адамдар не істейді деп үміттенесіз? Оны айқын, оңай әрі тиімді ету үшін кеңістікті ұйымдастырыңыз.
Әріптестерді таңдау
Кливленд клиникасында әлі хирург болып жүргенде, Тоби көшбасшылықтағы маңызды сабақты үйренді: мүшелерінің айқын міндеттері бар әртүрлі командалар жеке адамдарға өз жұмысын жақсырақ орындауға мүмкіндік береді. Мысалы, ол әкімшілерді қамтитын топтық практиканың бөлігі болғандықтан, шоттар мен қаржы туралы алаңдамауы керек еді — бұл Америка Құрама Штаттарындағы дәрігерлердің кәсіби эмоционалды шаршауының кәсіби эмоционалды шаршау (burnout) эпидемиялық деңгейге жетуіне ықпал ететін стресс көзі болатын. «Медицинада бізді оқшауланған түрде оқшауланған түрде (in silos) оқытады», — деді Тоби маған. «Дәрігерлер, медбикелер және дәрігер ассистенттері — біздің бәрімізді команда болып жұмыс істеудің орнына, жеке тұлға болуға үйретеді».
Тоби бас атқарушы директор бас атқарушы директор (CEO) болған кезде, Кливленд клиникасы көптеген ауруханалар сияқты дәстүрлі бөлімшелер бойынша ұйымдастырылған еді. Өте жиі бұл пациенттердің әртүрлі бөлімшелердегі бірқатар мамандарға көрінуіне, соның салдарынан олардың арасындағы байланыстың үзілуінен өкінішті кешігулер мен түсініспеушіліктерге әкеліп соқтыратын.
Тоби бұл құрылымды жойды. Оның орнына ол аурулар мен дене жүйелерінің айналасында ұйымдастырылған институттарды құрды. Мысалы, Жүрек, қан тамырлары және кеуде қуысы институты (Heart, Vascular, and Thoracic Institute) кардиохирургтарды, кардиологтарды, тамыр хирургтарын, анестезиологтарды, медбикелерді және зерттеушілерді — жүрек-қан тамырлары ауруларын емдеуге қатысатын барлық адамдарды біріктірді. Бір шаңырақтың астында жұмыс істей отырып, бұл медициналық қызметкерлер кестелерді, жұмыс көрсеткіштерін және бюджеттерді бөлісті. Пациенттің күтім тобы енді реалды уақыт режимінде, бір коридорда, кейде бірнеше минут ішінде кеңесе алатын болды.
Ескі жүйеде хирург операция жасап, кейін пациенттің жағдайы жақсарғанын немесе қиналғанын ешқашан естімеуі мүмкін еді. Институт моделі бойынша, дәл сондай хирург бүкіл күтім тобының басқа мүшелерімен бірге тұрақты түрде жоспарланған кейстерді талдауға қатысады: Не нәтиже берді? Не нәтиже бермеді? Келесі жолы мұны қалай жақсырақ істей аламыз? Жиі бұл әңгімелер әйтпесе ескерусіз қалатын түсініктерді ашады. Мысалы, сүйек сынған бірдей пациенттерді емдеп жүрген ортопед-хирургтар мен ревматологтар негізгі себеп ретінде сүйек метаболизміндегі ауытқуларға қарай бастады.
Қысқаша айтқанда, медициналық қызметкерлерді қайта ұйымдастыру әріптестік жауапкершілік (әркім бір-бірінің нәтижесін көрді), әріптестік оқыту (сараптамалық білім мамандықтар арасында ағып отырды) және әріптестік ынтымақтастық (табыс жеке емес, ұжымдық болды) үшін жағдай жасады. Бүгінгі Кливленд клиникасында пәнаралық деңгейде жұмыс істеу үшін ерекше ұжымшыл болудың қажеті жоқ. Ұйымдастырушылық құрылым пәнаралық ынтымақтастықты ең аз қарсылық жолына айналдырады.
Тәлімгерлікті басты режимге айналдыру
Тоби (Toby) бас атқарушы директор (CEO — Chief Executive Officer) болған кезде, өзін білім алудың өте күрделі әрі тік кезеңінің басында тапты. «Мен көшбасшылықты үйренуші студент болуым керек деп шештім», — деп еске алады Тоби. «Менде көшбасшылық туралы кітаптардың бумасы бар еді, кешке үйге келген сайын шағын кабинетіме көтеріліп, кітап оқитынмын». Бірақ, әрине, студент тәлімгерсіз (mentor) алысқа бара алмайды. «Содан соң мен Гарвард бизнес мектебінің (Harvard Business School) профессоры Майкл Портерге (Michael Porter) телефон шалдым». Бизнес-стратегия саласындағы танымал ой көшбасшысы Портер алғашқы танымдық әңгімеге келісіп қана қоймай, Тобиді жеке кездесуге де шақырды. «Осыдан кейін мен оны Кливлендке (Cleveland) келуге көндірдім», — деді Тоби маған. «Содан бері біз идеялармен бөлісіп келеміз».
Тоби сонымен қатар Джек Уелч (Jack Welch), Джим Макнерни (Jim McNerney), Джефф Иммельт (Jeff Immelt) және Кевин Шарер (Kevin Sharer) сияқты тәжірибелі бас атқарушы директорларды қосқанда, басқа да тәлімгерлердің кеңесіне жүгінді. Бұл тәжірибелі көшбасшылар барлық тәлімгерлердің тәлім алушыларға (mentee) жасайтынын Тоби үшін де жасады: олар үйретті, жігерлендірді және жаңа мүмкіндіктерге жол ашты.
Менің тәжірибемде, барлық дерлік табысты көшбасшылар бойына тәлімгерлерді тартатын магнит іспеттес. Дегенмен, ең үздіктер ғана тәлімгерлікті ұйымдық мәдениеттің ажырамас бөлігіне айналдырады. Тобидің басшылығымен дәл осылай болды.
Андреа Сикон (Andrea Sikon) мұның бәрін өз көзімен көрді — және осы күнге дейін академиялық медицинадағы ең ірі әрі ең ұзақ мерзімді тәлімгерлік бағдарламасын бақылап келеді. Кливленд клиникасына (Cleveland Clinic) оның қарқынды өсу кезеңінің алдында қосылған терапевт дәрігер (internist) Андреа мұқтаждықтарды бағалау кезінде тәлімгерлік тақырыбының қалай пайда болғанын еске алады. «Кенеттен, — деп еске алады ол, — адамдар бір-бірін [бұрынғыдай] танымай қалды.... Олардың қалағаны қайта байланыс орнату, бір-бірімен қарым-қатынаста болу еді». Андреа осы мәселені шешу үшін құрылған тапсырмалар тобын басқарды. Олардың мақсаты табысты әрі тұрақты тәлімгерлік бағдарламасын құру болды — бұл тек денсаулық сақтау саласында емес, жалпы бизнесте сирек кездесетін құбылыс.
Олардың зерттеулеріне сүйене отырып, тапсырмалар тобы Кливленд клиникасындағы Тобидің жүйелік деңгейдегі «жетекшінің күтілетін мінез-құлқының» (expected leader behaviors) бірі болып табылатын тәлімгерлік міндетті түрде емес, ерікті түрде жүргізіледі деп шешті. Еріктілер қатарын кеңейту үшін бағдарлама тәлім алушылар мен тәлімгерлерге тек өз мекемесінде емес, ұйымның кез келген жерінен өз жұбын табуға мүмкіндік берді. Әріптестердің ықпалын мойындай отырып, бағдарлама әріптестік коучинг (peer coaching) элементін енгізді: тәлімгермен жұпты таңдамас бұрын, дәрігерлер мен ғалымдар бірінші кезекте өздерінің жеке мақсаттары мен тәлімгердің олардың дамуына қалай қолдау көрсете алатынын түсінуге көмектесетін әріптес-коучпен серіктес болады. Соңында, тәлім алушы мен тәлімгер жұбы өз қарым-қатынасын қалай тиімді етуді біледі деп есептемей, олар бағдарламаны білім беру сипатында жасады. Олар тәлімгерлік пен коучингке қызығушылық танытушыларды және тәлім алғысы келетіндерді біріктіретін бір күндік қарқынды тренинг әзірледі. Барлығы бірге тыңдау, эмпатия (empathy — жанашырлық) және жауапкершілік дағдыларын үйренеді әрі тәжірибеде қолданады.
Соңғы сауалнамада екі жүзге жуық медициналық қызметкер Кливленд клиникасында қалудың басты себебі ретінде коучинг пен тәлімгерлік қолдауды атап өтті. Бірақ кадрлар тұрақтамаушылығының төмендеуі — бұл тек қосымша пайда. Сауалнамалар бағдарламаның мағынаны, тартылысты және қанағаттануды, сондай-ақ қатысушылардың көшбасшылық ұмтылыстары мен жетістіктерін айтарлықтай арттыратынын көрсетеді. Ал шынайы нәтижені өлшеу одан да қиын болуы мүмкін: «Мен басталғаннан бері әрбір тренингке қатыстым және мыңдаған коучингтік әңгімелерде болдым», — дейді Андреа. «Адамдардың бір-бірімен байланысуы [біздің тегімізге немесе ғылыми дәрежелерімізге қарамастан] және бәріміздің бір кемеде екенімізді түсінуі қаншалықты қуатты екеніне таңғаламын».
Тұрақтылыққа келетін болсақ, жыл сайын ондаған жаңа дәрігерлер мен ғалымдар әріптес-коуч және тәлімгер болуға өз еркімен өтініш береді және қазір осы дағдыларды тереңдеткісі келетіндерге арналған төрт күндік кеңейтілген оқыту бағдарламасы бар. Бүгінде Кливленд клиникасында барлық көшбасшылар мен қызметкерлерге коучинг пен тәлімгерлік қызметін ұсынатын арнайы институты бар. Тәлімгер профильдері мен сүзгілері бар онлайн каталог тәлім алушыларға дұрыс таңдау жасауға көмектеседі. Тәлімгерлер мен тәлім алушылардың қарым-қатынасты дамыту жолы икемді, бірақ барлық жұптар 45 минуттық бастапқы танымдық әңгімеден бастайды. Осыдан кейін, арнайы дайындалған нұсқаулықтар, бақылау парақтары және басқа да ресурстар жиынтығы дүние жүзі бойынша клиниканың әрбір филиалындағы тәлімгер-тәлім алушы жұптарына қолдау көрсетеді.
Мәдениетті алға сүйреушілерді қолдау
Тоби қызметке кіріскеннен кейін көп ұзамай Кливленд клиникасының өлім-жітім статистикасы өте жақсы болғанымен, пациенттердің қанағаттану рейтингі айтарлықтай артта қалып қойғанын байқады. Жүйенің эмпатияның есебінен техникалық шеберлікті қамтамасыз ететін беделі бар еді. «Пациенттеріміз бізді сыйлады», — деді ол маған, «бірақ олар бізді ұнатпады. Біз олардың денесін емдеп, жанын ұмыт қалдырдық».
Осыған жауап ретінде Тоби тікелей өзіне бағынатын жаңа лауазымды — бас тәжірибе офицерін (chief experience officer) құрды және бұл орынға Джим Мерлино (Jim Merlino) есімді жас хирургты шақырды. Джим клиникада өзінің әкесі осында түскенде жұмыс істеген, бірақ әкесі қайтыс болғаннан кейін көңілі қалып кетіп қалған еді. Себеп оған жасалған күтімнің техникалық жағынан ақаулығында емес еді. Себеп тәжірибенің өзінде еді: «Әкем Кливленд клиникасын ең сұмдық жер деп ойлап қайтыс болғанына сенімдімін», — дейді Джим. «Ол бірдеңе сұрағанда, ол орындалмады. Қызметкерлер бір-бірімен тіл табыса алмайтын сияқты болып көрді. Бұл өте өкінішті еді». Тоби Джимге телефон шалып, осы рөлді ұсынғанда, оның басты мақсаты оны кетіруге мәжбүр еткен мәселелерді түзету болды.
Джимнің көптеген инновациялық идеяларының арасында «Эмпатия: Пациентке күтім жасаудың адамгершілік байланысы» (Empathy: The Human Connection to Patient Care) деп аталатын төрт минуттық оқу фильмі де бар еді. Бейнеролик Генри Дэвид Тороның (Henry David Thoreau) мынадай сөзімен басталады: «Бір сәтке бір-біріміздің көзімізбен қарай алғанымыздан артық қандай керемет болуы мүмкін?»
Одан әрі камера бізді қарбалас аурухананың ішімен алып жүреді. Диалог та, түсініктеме де жоқ. Тек пациенттердің, отбасылардың және медициналық қызметкерлердің тізбегі — және субтитрлерде солардың дәл осы сәттегі ойлары беріледі.
© Cleveland Clinic
Бейнеролик мына сұрақпен аяқталады: «Егер сіз біреудің орнында болып, олар естігенді естіп, олар көргенді көрген, олар сезгенді сезе алсаңыз.... Оларға басқаша қарар ма едіңіз?» Шыны керек, бұл видеоны қанша рет көрсем де маңызды емес. Әр кез көзіме жас аламын. YouTube желісіндегі 8 миллионнан астам қаралымға үлес қосқандардың көбі де осындай сезімде болады деп ойлаймын.
Сондай-ақ Джим әрбір қызметкерге «Кливленд клиникасының тәжірибесі» (Cleveland Clinic Experience) деп аталатын жарты күндік семинар-тренингке қатысуды ұсынды. Қатысу жалпыға бірдей болғандықтан және орындар кездейсоқ бөлінгендіктен, бір дөңгелек үстел басында медбике, нейрохирург, үй жинаушы, парковщик және шот-фактура бөлімінің әкімшісі қатар отыруы әдеттегі жағдай еді. Олар бірге ұйымды жақсырақ ету туралы бақылауларымен, мәселелерімен және идеяларымен бөлісті. Бұл талқылаулар әрбір қызметкердің қазіргі жұмысы пациенттерді бірінші орынға қою миссиясын қалай алға жылжытатынын айқын көрсетті және оған қоса, үздіксіз жетілдіруге арналған идеялар тудырды. Семинар аяқталғаннан кейін әрбір қатысушы бірдей көкірек белгісімен (badge) шықты: Күтім жасаушы (Caregiver). Бұл жаттығулар үшін барлық персоналды ауысым бойынша жұмыстан босатудың жалпы құны шамамен 11 миллион долларды құрады. Бірақ кез келген көшбасшы білетіндей, іс-әрекеттерді миссияға сәйкестендіру баға жетпес құндылық болып табылады.
Тоби бұл және басқа да мәдениетті өзгертетін инновацияларды ойлап тапқаны үшін мақтауды өз мойнына алудан бас тартады. Бірақ ол осы идеяларды жүзеге асырғандарды қолдағаны үшін мақтауға лайық. Жағдаяттық көшбасшылық (situational leadership) — бұл ауқымды міндет. Ақылды көшбасшы жүкті бөлісіп көтереді.
Өз көлеңкеңізді ұзартыңыз
Көшбасшылық курсымның соңғы лекциясында мен Ральф Уолдо Эмерсонның (Ralph Waldo Emerson) цитатасы бар слайдты көрсеттім: «Ұйым — бұл [оның көшбасшысының] ұзартылған көлеңкесі». Одан кейін мен студенттеріме бұрылып, соңғы сұрақты қоямын: Сіз қандай көлеңке түсіресіз?
Көшбасшының әдеттері команданың дәстүріне айналады. Көшбасшының мақсаты команданың миссиясына айналады. Ал көшбасшының мінезі команданың мәдениетіне айналады.
Қалайша? Сиқырмен, бұйрықтармен немесе құрғақ қиялмен емес — объективті жағдайды құрылымдық өзгерту арқылы: Физикалық кеңістік. Әріптестер. Тәлімгерлер. Ұйымның дамуын қамтамасыз ететін мәдениетті алға сүйреушілер. Жағдаятты жақсы түсінетін көшбасшы үшін бұл элементтер кездейсоқтық емес; бұл жауапкершілік. Оларды жақсарту үшін қайта-қайта жұмыс істеңіз. Себебі сіз осылай жасаған кезде, бұл жердегі сіздің жұмыс істеу тәсіліңіз осы жердегі бәріміздің де жұмыс істеу тәсілімізге айналады.
12-ТАРАУ. Жағдаяттық азаматтық (Situational Citizenship)
Егер сіз колледжде немесе жоғары мектепте психологияны оқыған болсаңыз, Маслоудың қажеттіліктер иерархиясы (Maslow’s hierarchy of needs) туралы естігенсіз. Психологияға кіріспе оқулығының кез келгенін ашсаңыз, осы танымал теорияны бейнелейтін бес деңгейлі, кемпірқосақ түстес пирамиданы табасыз. Шын мәнінде, Маслоу (Maslow) ешқашан пирамида салған емес. Ал егер салғанда, оны мүлдем басқаша жасар еді.
Бұл шындықты қалпына келтіру уақыты әлдеқашан жетті. Бұл тек құрмет үшін емес, сонымен бірге адам қажеттіліктерін түсіну қоғамның ең әлсіз, аяулы өкілдеріне көмектесудің кілті болғандықтан қажет. Маслоу иерархиясы — дұрыс түсінілген жағдайда — неліктен барлық адамдар қолдауды қалай қажет етсе, сынақтар мен күрделі міндеттерді де (challenge) солай аңсайтынын түсіндіреді. Ол неліктен кедейлікпен күресуге арналған тым көп бағдарламалардың тәнге тамақ бергенімен, рухты аш қалдыратынын айқын көрсетеді. Сондай-ақ, басқаларға жақсырақ жағдай жасау — өзіміз үшін жасай алатын ең мағыналы әрі қанағат сыйлайтын істердің бірі екенін ашады.
Негізгі қажеттіліктерден де тыс
Өзінің 1943 жылғы белесті «Адам мотивациясының теориясы» (“A Theory of Human Motivation”) атты мақаласында Абрахам Маслоу (Abraham Maslow) жасына немесе алған тәрбиесіне қарамастан, барлық адамдар бейсаналы түрде ұмтылатын пәрменді қажеттіліктердің бес тобын айқындап берді. Маслоу бұл қажеттіліктерді аман қалудың негізгі физиологиялық талаптарынан (physiological requirements) бастап, иерархия ретінде орналастырды. Мысалы, тоңғанда немесе қарнымыз ашқанда, біз тек соны ойлаймыз, өйткені физиологиялық қажеттіліктерді қанағаттандыру тірі қалу үшін өте қажет.
Олар қанағаттандырылған соң, назарымыз келесі жоғары деңгейге — қауіпсіздікке болған қажеттілікке ауады. Одан кейін сүйіспеншілік пен тиістілікке (үйірлестікке) деген қажеттілік, ал одан кейін айналадағылардың құрметі мен сыйластығына деген қажеттілік келеді.
Маслоу теориясын соншалықты ойландырарлық әрі даулы еткен бұл мотивтердің аталуы мен реті емес, ол өзін-өзі жүзеге асыру қажеттілігі (need for self-actualization) деп атаған бесінші әрі соңғы ұмтылыс болды. Ол былай деп жазды: бұл қажеттілікті «өзін-өзі толық көрсетуге ұмтылу» немесе «адамның өзі қандай болса, соған көбірек айналуға, қолынан келетіннің бәріне жетуге ұмтылуы» деп анықтауға болады. Өзін-өзі жүзеге асыру қажеттілігі төменгі деңгейдегі қажеттіліктер сияқты бәріне ортақ, бірақ оның көрініс табуының нақты формасы дараланып келеді, деді Маслоу. Мысалы: «Бір адамда ол идеалды ана болу ұмтылысы түрінде көрінуі мүмкін, екіншісінде спорттық жетістіктерде, ал тағы бір адамда сурет салуда немесе өнертапқыштықта көрініс табуы мүмкін». Басқаша айтқанда: «Музыкант музыка жазуы керек, суретші сурет салуы керек, ақын өлең жазуы керек».
Ашылған сәттен бастап Маслоу иерархиясы бұрмаланып түсінілді. Көптеген оқырмандар оның сөзін біз қажеттіліктерімізді төменнен жоғарыға қарай, қатаң ретпен, бірінен кейін бірін жүзеге асыруымыз керек деп ұқты. Шын мәнінде, оның пайымдауы әлдеқайда нақты еді: дағдарыс кезінде, бірнеше қажеттіліктен бірдей айырылып, олардың арасында таңдау жасауға мәжбүр болғанда, біз төменгі деңгейдегі қажеттіліктерді жоғары деңгейдегілерден артық көреміз. Бірақ көбінесе — және идеалды түрде — біз бір уақытта бірнеше қажеттілікке ұмтыламыз. Мысалы, отбасылық кешкі ас дайындағанда, біз аман қалудың негізгі қажеттілігін қанағаттандырып қана қоймай, сүйіспеншілік пен тиістілік қажеттілігін де өтейміз. Егер тамақ пісіргенді ұнатсақ, құрметке деген қажеттілікті де өтеуіміз мүмкін; ал егер тамақ пісіруді қатты жақсы көрсек, тіпті өзін-өзі жүзеге асыру қажеттілігін де қанағаттандыруымыз ықтимал.
Мәселе мынада: мәнді сүрілген өмірде біздің қажеттіліктеріміз біріктірілген.
Психолог әрі Маслоу еңбектерін зерттеуші Скотт Барри Кауфман (Scott Barry Kaufman) пирамида бейнесі адамды жаңылыстыруы мүмкін екенін, өйткені ол біз төменнен бастап, қабат-қабат бойынша жоғары қажеттіліктерге өтеміз деген ой ұсынатынын атап өтеді: «Өмір деген видеоойын емес», — дейді ол. Сіз келесі қажеттілік деңгейіне өтіп, алдыңғысын артта қалдырмайсыз. Мысалы, өзіңізді сүйікті сезіну қауіпсіздікке, тамаққа және баспанаға деген қажеттіліктерді жоғалтып жібермейді. Мен бұнымен келісемін — және Маслоудың көптеген еңбектерін мұқият оқу оның да осы пікірде болғанын анық көрсетеді. Жақсы өмір — бұл қажеттіліктерімізді кезегімен емес, синхронды түрде қанағаттандыратын өмір.
Шындығында, мен Маслоудың әмбебап қажеттіліктерінің қайсыбірін міндетті емес деп санайтын адамдарды көп білмеймін. Бірақ әңгіме бейтаныс адамдарға — туған-туыстарымызға емес, қоғамдағы мүмкіндігі аз көршілерімізге қамқорлық жасау туралы болғанда, өзін-өзі жүзеге асыруды қосқанда, қажеттіліктердің толық жиынтығын қанағаттандыру амбициясы қиял сияқты көрінеді. Шын мәнінде, ақша мен уақыт шексіз емес, ал қоғамдық тұрғыдан алғанда, пирамиданың түбінде атқаратын істер өте көп.
Мысалы, менің зерттеулерім Америка Құрама Штаттарындағы (United States) жастардың жартысына жуығы Маслоу пирамидасының ең төменгі екі деңгейіндегі ең болмағанда бір қажеттіліктен мақұрым екенін көрсетеді. Кейбір балалардың жеміс-жидектер мен көкөністерге қолы жетпейді. Кейбіреулерінде оқуға немесе демалуға арналған тыныш кеңістік жоқ. Күн батқаннан кейін серуендеу қауіпсіз болатын төңірек кейбір балаларда мүлдем жоқ. Осылай кете береді. Жастар неғұрлым көп қажеттіліктерден мақұрым болса, олардың нәтижелері соғұрлым нашарлай түседі: бақытты сезіну деңгейі төмендейді, құрдастарымен және ересектермен қарым-қатынасы әлсірейді, ал мектептегі үлгерім бағалары төмендейді.
Ресурстары шектеулі әлемде қоғамның ең мұқтаж мүшелеріне ең төменгі шектен артық нәрсе ұсыну шындыққа жанаспайтындай болып көрінуі мүмкін. Соған қарамастан, өзінің бүкіл мансабында Маслоу әрбір еркектің, әйелдің және баланың адамдық қажеттіліктерінің толық спектрін қанағаттандыру мүмкін екенін және бұдан да маңыздысы, бұл біздің азаматтық жауапкершілігіміз екенін барған сайын нық сеніммен дәлелдеп өтті.
Әлемді түрлі-түсті болып көру
Бірнеше жыл бұрын маған Маслоудың дұрыс айтқанын бір адам дәлелдеп берді: ол Билл Стрикленд (Bill Strickland).
Қазір жасы жетпістен асқан Билл Стрикленд — Питтсбург (Pittsburgh), Пенсильваниядағы (Pennsylvania) «Манчестер Бидвелл» (Manchester Bidwell) коммерциялық емес өнер және кәсіптік оқыту бағдарламасының негізін қалаушы. Лауазымынан тыс, Биллді сипаттау қиын. Ол суретші ме? Иә. Әлеуметтік белсенді ме? Солай дер едім. Радикал ма? Мүмкін. Прагматик пе? Сөзсіз.
Біздің жолымыз осылай түйісті. Сенімді әріптесім Биллді өзі кездестірген ең шабыттандыратын адам деп атады. Бұл пікір мені Биллдің «Мүмкін еместі мүмкін ету» (“Make the Impossible Possible”) атты мемуарын оқуға итермеледі. Билл сөздерінің қуаты мені ғаламтордан оның баяндамалары мен сұхбаттарын іздеуге мәжбүр етті. Бұл мені Питтсбургке ұшып баруға себепші болды. Мен Биллдің өз өмір тарихының өнегесі ретінде шын сеніммен айтқан: «Орта мінез-құлықты қалыптастырады» деген сөзінің артында не жатқанын білуім керек еді.
«Кедейлер де басқа кез келген адам сияқты», — дейді Билл. Екеуміз оның өнер орталығының мәжіліс залындағы тегістеліп өңделген жаңғақ ағашынан жасалған конференция үстелінде отырмыз. «Олар аман қалуды, сүйікті әрі құрметті сезінуді қалайды — бірақ сонымен бірге өз әлеуетін іске асыруды, өз ісінің шебері болуды аңсайды. Оларға қолдау керек, сөзсіз, бірақ оларға сынақтар мен күрделі міндеттер де керек».
Билл өз жеке тәжірибесіне сүйеніп айтып отыр. Ол кедейлікте өсті. Және өзі айтқандай, бұл кедейліктің ең жаман түрі еді: рухани кедейлік (poverty of the spirit). Иә, оның үсті жылы, тамағы тоқ, салыстырмалы түрде қауіпсіз, ал тату-тәтті отбасында ол сүйікті әрі құрметті болды. Бірақ ол ешқайда жылжымайтын, өзінің қолынан келетін деңгейге жете алмай жүрген еді. «Мен жаман төңіректе өсіп келе жатқан қара нәсілді бала едім. Сабақтарымнан құлап жүрдім. Маған ештеңе шабыт бермейтін. Мен үшін бәрі сұп-сұр болды».
Осының бәрі 1962 жылғы әдеттегі сәрсенбінің түстен кейінгі уақытында өзгерді. Алпыс жылдан астам уақыт өтсе де, Билл сол сәрсенбінің түсін кешегідей есінде сақтаған.
Ол мектеп коридорымен келе жатқанда, демделген кофе иісін сезгегін айтады. Содан кейін Херби Хэнкоктың (Herbie Hancock) джаз пианиносының әуенін естиді. Екеуі де ол бұрын ешқашан аяқ баспаған сыныптың ашық есігінен шақырып тұрғандай еді. Іште үлкен терезелерден күн сәулесі төгіліп тұрды. Қыш құмыра дөңгелегінің артында, ылғал балшық кесегін пішінге келтіріп, жоғары мектептің керамика мұғалімі Фрэнк Росс (Frank Ross) отыр еді. Росс мырза бас көтеріп: «Саған көмектесе аламын ба?» — деп сұрайды.
Елтіп қалған Билл: «Бұл не?» — деп сұрайды.
«Бұл — керамика», — дейді Росс мырза.
«Маған да осыны істеуді неге үйретпеске?»
Содан соң Росс мырза Биллді дөңгелектің артына отыруға шақырады: «Сулы балшыққа алғаш рет қолым тигенде сезінген сиқырым маған өз өмірімде қызықты бірдеңе жасай алатыныма сенім сыйлады», — деп еске алады Билл. «Ол мағына мен мүмкіндікке жол ашты. Ол бұған дейін ешкім көрмеген, тіпті өзім де түсіме кірмеген таланттар мен қабілеттерім бар екенін алғаш рет көрсетті. Осы түсініктер маған болашағымның панорамасын көрсетіп қана қоймай, менің өмірімді сөзбе-сөз құтқарып қалғанына сенімдімін.
«Росс мырзамен кездескен күн — менің әлемді түрлі-түсті болып көре бастаған күнім еді. Бұл түн мен күн, қараңғылық пен жарық сияқты еді. Және мен жарық бар жерге баруым керек екенін түсіндім».
Жоғары мектептің қалған екі жылында Билл күн сайын сол күн нұры төгілген сыныпқа қайта оралып тұрды — тек бір-екі сағатқа емес, бүкіл таңертеңгі және түстен кейінгі уақытын сонда өткізді. Ал оның басқа сабақтары ше? «О, мен басқа мұғалімдеріме жасаған құмыраларым мен вазаларымды апарып беретінмін», — дейді Билл ақырын күліп. «Ал олар маған «құштарлық бағалары» (passion grades) деп аталатын бағалармен сыныптан сыныпқа көшіріп отыратын».
Бірде Росс мырза (Mr. Ross) Биллді (Bill) тікелей сарқыраманың үстіне салынған Фрэнк Ллойд Райттың (Frank Lloyd Wright) әйгілі заманауи үйі — Фоллингуотерге (Fallingwater) экскурсияға алып барды. «Мен қатты таңғалдым», — дейді Билл. «Мұнда тыныш, бейбіт және табиғатпен эстетикалық тұрғыда үндескен үй тұр еді. Бұл дәл мен сияқты балаға қажет болған, бірақ ешқашан көрмеген орта болатын. Сондықтан мен өзіме: "Бір күні мен дәл осындай мектеп саламын", — дедім».
Көркем жағдай (A Beautiful Situation)
Биллдің алғашқы мектебі өзі жөндеп алған тозығы жеткен қатарлы үй болды — бірақ уақыт өте келе, өзінің ескі орта мектебінен бірнеше орам жерде Билл Фрэнк Ллойд Райттың бұрынғы шәкірті жобалаған, аумағы алпыс екі мың шаршы фут болатын, көп миллион долларлық ғимаратта орналасқан Манчестер Бидуэлл оқыту орталығын (Manchester Bidwell Training Center) құрды. Маслоудың (Maslow) бірде-бір сөзін оқымаса да, Билл адам мотивациясы (motivation) мен әлеуеті (potential) туралы сондай іргелі тұжырымдарға келді.
«Менің білгенім тек саз және оның маған тигізген әсері еді», — дейді Билл. «Ішкі түйсігіммен мұндай мүмкіндіктің басқалар үшін де бар екенін білдім. Сонымен қатар оларға не қажет екенін түсіндім — көшедегі бейбастақсыздықтан қашып, жеке әрі әдемі дүние жасаудың жолын табатын, сондай-ақ армандау мағынасыз болып көрінбейтін жарық, таза, қолдау көрсететін ортада уақыт өткізе алатын қауіпсіз, салауатты, тыныш орта қажет болды».
Бүгінгі таңда Манчестер Бидуэлл — екі бөлек аудиторияға қызмет көрсететін қарқынды дамып келе жатқан коммерциялық емес ұйым: Орта мектепті тастап кету қаупі бар жасөспірімдер сабақтан тыс өнер бағдарламасына келеді. Ересектер бау-бақша шаруашылығынан (horticulture) бастап медициналық технологияға (medical technology) және аспаздық өнерге (culinary arts) дейінгі салалар бойынша кәсіби оқыту бағдарламаларына қатысады. Екі топ та оқу үшін бір тиын да төлемейді.
Соған қарамастан, Манчестер Бидуэлл кедейлер үшін емес, артықшылыққа ие арнайы топтар үшін салынған сияқты көрінеді. Оның үлкен әйнек терезелерінен күн сәулесі төгіліп тұрады. Әрбір дәлізді орхидеялар мен түбектегі өсімдіктер көмкерген. Доға тәрізді саз кірпіш аркалардың астындағы әрбір қабырғаны суреттер мен қолдан жасалған құрақ көрпелер безендіріп тұр. Кіреберіс фойенің жанында өнер галереясы, он алты қыш шеңберімен және жеті күйдіру пешімен жабдықталған керамика орталығы, дөңгелек үстелдері мен жаңа үзілген гүлдері бар, дәмді тағамдар ұсынатын асхана және аулада керемет фонтан бар. Оның 350 орындық амфитеатрында елдегі ең беделді джаз серияларының бірі өтеді және Манчестер Бидуэлл дыбыс жазу студиясында жазылған джаз альбомдарының бесеуі Грэмми марапаттарын (Grammy Awards) жеңіп алған.
«Кедейлік жобалары кедей сияқты көрінеді», — дейді Билл. «Егер сіз әлемдік деңгейдегі мінез-құлықты қаласаңыз, онда әлемдік деңгейдегі ортадан бастауыңыз керек».
Биллдің пікірінше, әлемдік деңгейдегі орта адамның барлық қажеттіліктерін — төменнен жоғарыға дейін — бір уақытта өтейді:
Қандай да бір кедей жалғызбасты ана біздің орталыққа ауыр жұмыста сағаттап еңбек еткеннен кейін, балаларына қарайтын адамды әрең тауып, автобуспен жүріп, біреуден көлік сұрап немесе мұнда жету үшін өз аяғымен жаяу жүріп келгенде, ол шебердің тек ол үшін арнайы қолдан жасаған, бірегей жапон орындығында бір сәт тынығады. Содан кейін ол өзінің осындай әдемі орындыққа лайық екенін ойламай қалай шыдай алады? Ол өзінің өмірінде бұдан да үлкен сұлулық пен тәртіпке лайық екенін ойлаудан өзін қалай тоқтата алады?
VIP (мәртебелі тұлға) ортасымен бірге VIP қарым-қатынас та келеді. «Бізде металл детекторы жоқ, есік алдында сізді суық қарсы алатын күзетшілер де жоқ», — деп атап өтеді Билл. «Бірақ онда граффити де, тәртіпсіздік те жоқ. Қоғамдастық бізді сыйлайды. Елу жылдан астам жұмыс уақытында біз бірде-бір рет полиция шақыруға мәжбүр болған жоқпыз».
«Мектепте мен сөмкемді мұндағыдай қалдыра алмаймын», — деп түсіндірді сабақтан тыс бағдарламаға қатысатын жоғары сынып оқушысы. «Сіз бұл кеңістікті құрметтегіңіз келеді». Себебі, дейді Билл: «Біз оқушыларымызға сенім білдіреміз және олар сенімге лайық болуды үйренеді. Біз оларға құрметпен қараймыз және қарымта ретінде құрметті мінез-құлық аламыз. Біз межені жоғары қоямыз, ал оқушыларымыз біздің жоғары үмітімізді ақтау үшін жұмыс істейді».
Сөз арзан (Talk Is Cheap)
Керамика бағдарламасын бастағаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Билл автотұраққа тоқтаған универсал автокөлігін көреді. Ол танымайтын бір топ ересек адамдар көліктен түсіп, оның есігінен кіреді. Олар өзін оның ескі орта мектебінің мұғалімдері ретінде таныстырды, олардың әрқайсысының тәртібі айтарлықтай жақсарған оқушысы бар еді. «Олар оқуға түсіп жатыр. Сабаққа келеді. Олар сабақты бұзбайды. Біз бұл туралы мұғалімдер бөлмесінде талқылап, әрқайсымызда неге бір оқушыдан мұндай түбегейлі өзгергенін түсіне алмай отыр едік. Кенеттен барлығы түсінікті болды... олардың бәрі сабақтан кейін осы жерге келеді екен».
Бүгінгі таңда Манчестер Бидуэллдің сабақтан тыс өнер бағдарламаларына қатысатын оқушылардың орта мектеп мұғалімдері өз сыныптарындағы белсенділіктің артқанын бірауыздан хабарлайды. Кәсіптік бағдарламаға қабылданған ересектердің шамамен 84 пайызы оқуды бітіргеннен кейін жұмыс табады.
Манчестер Бидуэлл АҚШ-тың Гранд-Рапидс, Мичиганнан (Grand Rapids, Michigan) бастап Сан-Франциско, Калифорнияға (San Francisco, California) дейінгі ондаған қалаларында, сондай-ақ халықаралық орындарда, соның ішінде Израильдің (Israel) солтүстігіндегі еврей және араб оқушыларына қызмет көрсететін орталықта осындай орталықтарды құруға арқау болды. «Бұл орталықтардың барлығы әртүрлі», — деп атап өтеді Билл. «Олардың өз көшбасшылары бар және жергілікті қауымдастықтарды көрсетеді».
Дегенмен, бір маңызды тұрғыдан алғанда, олардың барлығы бірдей: Росс мырзаның күн сәулесі түскен сыныбының қайта жаңғыртылуы. Жиынтықтап айтқанда, олар адам қажеттіліктерінің толық спектрін өтеу мүмкін, практикалық және ауқымды екенін көрсетеді: «Сіз кедей адамдарды "кедей" болмас бұрын адам ретінде түсіну арқылы және оларға әрбір адам жүрегі талап ететін іргелі рухани азыққа қол жеткізуді қамтамасыз ету арқылы кедейлікті емдейсіз: сұлулық, тәртіп, мақсат, мүмкіндік — бізге мағыналы адамдық өмір беретін нәрселер», — дейді Билл.
Манчестер Бидуэллді басқару арзан емес. Бірақ жан басына шаққанда, Билл атап өткендей, бұл түрмені басқаруға қарағанда әлдеқайда арзанға түседі — және ол адамдарды түрмеден алыс ұстайды.
Билл Стрикленд (Bill Strickland) бұл модельді кеңейтуге көмектесу үшін Гарвард заң мектебінен (Harvard Law School) шақыртқан Энтони Касчионе (Anthony Cascione) былай деді: «Билл сияқты жағдайда өскен адамдар үшін оқу кеңістігінің физикалық ортасындағы егжей-тегжейге көңіл бөлу жоғары үміттердің даусыз дәлелі болып табылады. Көркем де әдемі кеңістік оқушыларға олардың инвестиция салуға лайық екенін, демек, жалпы алғанда құндырақ екенін көрсетеді. Қысқаша айтқанда: Сөз, тіпті өте ойлы сөздің өзі арзан; ал көркем өнер мен архитектура арзан емес».
Өзін-өзі жүзеге асырудан өзін-өзі асып түсуге дейін (From Self-Actualization to Self-Transcendence)
Маслоу иерархиясын (hierarchy) түсіндіргенде жіберетін жалғыз қателігіміз — адам қажеттіліктерінің бір мезгілде болатынын бағаламау емес. Егер біз таныс бес деңгейлі нұсқаны толық деп қабылдасақ — егер біз Маслоудың ең алғашқы мақаласы осы тақырыптағы соңғы сөзі болды деп есептесек — біз Маслоу өмірінің соңғы жылдарын бізге айтуға жұмсаған нәрсені жіберіп аламыз: Өзін-өзі жүзеге асыру (self-actualization) адам тәжірибесінің шыңы емес.
Жартылай алғанда, Маслоудың бұл ашылуын Маслоу өзінің теориясын ұсынғаннан кейін үш жылдан соң «Мәні бар өмірге ұмтылу» («Man’s Search for Meaning») кітабын басып шығарған австриялық (Austrian) психиатр Виктор Франклға (Viktor Frankl) таңуға болады. Екі ұлы ойшыл қоғамдық пікірталастарда да, жеке хат-хабарларда да сөз таластырды. «Өзін-өзі жүзеге асыру — адамның соңғы межесі емес», — деп табандады Франкл, «тіпті оның басты ниеті де емес». Керісінше, біз өзіміздің жеке басымыздың мүдделерінен асып түсуге — өзін-өзі асып түсуге (self-transcendence) — өзімізден тыс іске, қарым-қатынасқа немесе идеалға өзімізді арнауға ұмтыламыз: «Адам болудың мәнді сипаттамасы — оның әрқашан өзінен де басқа нәрсеге бағытталуында». Осы ең жоғарғы қажеттілік өтелмеген кезде, Франкл: «Адамдардың өмір сүруге жеткілікті мүмкіндігі болуы мүмкін, бірақ көбінесе олардың не үшін өмір сүретіні жоқ», — деді.
Көпжылдық пікірталастардан кейін Маслоу ақыры мойындады: «Менің тәжірибем Франклдікімен келіседі, өзін-өзі жүзеге асыруды тікелей, өзүмшілдікпен, жеке өзі өмірлік миссиядан тыс (яғни, жеке және субъективті құтқарылу түрі ретінде) іздейтін адамдар іс жүзінде бұған қол жеткізе алмайды.... Немесе оны жағымды әрі сипаттамалық түрде айтатын болсақ, біздің қоғамда өзін-өзі жүзеге асырушы ретінде таңдалған адамдардың өмірлік миссиясы, олар жақсы көретін және өздерін сәйкестендірген тапсырмасы бар, ол өзін-өзі анықтайтын басты сипаттамаға айналады».
Өзін-өзі жүзеге асыратын адамдардың, соның ішінде Авраам Линкольн (Abraham Lincoln) мен Элеонора Рузвельт (Eleanor Roosevelt) сияқты тарихи тұлғалардың өмірін тереңірек зерттей келе, Маслоу «барлық жағдайда олар өзінен тыс іске немесе шақыруға өзін арнағанын» тапты. Алпыс екі жасында қайтыс боларынан бірнеше жыл бұрын Маслоу былай деп жазды: «Өзін-өзі жүзеге асыру жеткіліксіз екенін айту керек.... Басқа адамдардың игілігі қозғалуы тиіс».
Өздеріңізге белгілі, Маслоу (Maslow) өзінің теориясын түсіндіру үшін ешқашан пирамида салған емес. Егер ол оны салғанда, өзін-өзі жүзеге асыру (self-actualization) ең жоғарғы шыңда болмас еді. Ол бұл қажеттілікті жай ғана «өтпелі мақсат, бастау рәсімі, тұлғалық болмыстан асып түсу (трансценденция) жолындағы қадам» ретінде көрді. Төменде мен өз көзқарасым бойынша Маслоу идеясын дұрыс беретін пирамиданы сыздым — онда өзінен жоғары көтерілу (self-transcendence) ең жоғарғы шыңда, адамның бүкіл қажеттіліктерінің ең биігінде орналасқан.
Бұл толық иерархия (hierarchy) — және қажеттіліктерге бір уақытта ұмтылған жөн деген ескерту — бақытты әрі толыққанды өмірдің мәнін айқын көрсетеді: онда біз тоқ әрі жылы жердеміз, қауіпсіздіктеміз, сүйіктіміз, сыйлымыз, өз әлеуетімізді жүзеге асыруға ұмтыламыз, және дәл сонымен бірге, өз ішімізге үңілмей, сыртқа, басқалардың қажеттіліктеріне назар аударамыз.
Екеуі де — әрі бұл, әрі ол (Both-And)
1996 жылдың бір қысқы таңында Билл (Bill) Гарвард университетінің (Harvard University) «ағашпен қапталған, лық толы лекция залына» кірді. Жақында Манчестер Бидвелл (Manchester Bidwell) Гарвард бизнес мектебінде әлеуметтік кәсіпкерлік (social entrepreneurship) бойынша кейс-стади (case study) ретінде талданған болатын, ал Билл «қоғамның төменгі жігінен шыққан, бейнетпен келген біраз бизнес тәжірибесімен бөлісуге» шақырылды. Минбарға шықпас бұрын, Билл ескірген слайд-проектор мен жабысқақ лентамен таңылған тозығы жеткен картон қорапты алып шықты. Сосын бұл қораптың ішіне қолын салып, іші толы слайд каруселін суырып алды — бұл мүмкін емес нәрсенің мүмкін болғанын дәлелдейтін фотоайғақтар еді.
«Бөлісуге келген ойымды жеткізбес бұрын, алдымен жаңсақ түсініктерді жеңуім керек екенін білдім», — деп түсіндіреді ол. «Көптеген адамдар мені өмірін кедейлерге жанқиярлықпен көмектесуге арнаған қалалық қайырымды жан ретінде бағалайды. Осы бағытта жеткен жетістіктеріме мақтанамын, бірақ бұлардың ешқайсысын жанқиярлықтан жасамағанымды түсінбесеңіздер, мені де, өмірімнің мәнін де шынайы ұғына алмайсыздар. Мен мұны өз болмысымды сақтау үшін жасадым. Өз өмірімді байыту, өз тәжірибемнің сапасы мен мағынасын тереңдету үшін жасадым. Шынымен өз сүрлеуіммен жүргім келсе, бұл мен жасауға тиіс нәрсенің бір бөлігі болғандықтан жасадым».
Шақырылған лекциясынан бірнеше апта бұрын Билл пәрменді талаптары жоқ, бес жылдық стипендияға — ел арасында «гений гранты» (MacArthur "genius grant") деп танымал Макартур (MacArthur) грантына ие болған еді. «Егер Макартур қорының адамдарынікі дұрыс болса», — деді Билл өз тыңдармандарына, — «бойымда кішкене болсын гениалдық ұшқыны болса, ол тек әрқайсымыздың ғибратты әрі мақсатты өмір сүруге әлеуетіміз де, жауапкершілігіміз де бар деген бұлжымас сенімімнің арқасында. Бұл — біз арқалаған міндет, әрі бұл — біздің ең үлкен әлеуетіміздің бастауы. Осы міндетті мойындау бізді адамгершілікке баулып қана қоймайды, сонымен бірге әрбір адамның жүрегінде мол кездесетін құштарлықтың, көрегендіктің, сенімділік пен адалдықтың сарқылмас қорына жол ашады».
«Көзі жайнаған Гарвард студенттеріне» сабақ берген күнін еске ала отырып, ол былай дейді: «Мен ол студенттерге альтруизм (altruism), белсенділік (activism) немесе кез келген басқа "-изм" туралы лекция оқығым келген жоқ; оларды өз өмірлерін басқаларға арнауға үгіттеу үшін де барған жоқпын. Менде олармен бөлісетін радикалды идея, табыстың су жаңа анықтамасы болды... Шынайы маңызды жалғыз табыс — жүрегіңіздің ең терең ұмтылыстарын білуден және оған сенуден туындайды. Егер сіз осылайша, өз рухыңыздың шынайы қажеттіліктерімен үндестікте өмір сүрсеңіз, онда сіз еріксіз түрде бұл әлемді ондағы әрбір адам үшін автоматты түрде жақсырақ ететін өмір жолын қалыптастырасыз».
Жағдайлық жауапкершілік (Situational Responsibility)
«Өмірден мән іздеу» («Man’s Search for Meaning») кітабын жазғаннан кейін Виктор Франкл (Viktor Frankl) әлемді аралап, лекциялар оқыды. Америка Құрама Штаттарына (United States) барған кезде, ол америкалық тыңдармандарға Екінші дүниежүзілік соғыстың (World War II) ауыр сабақтарын еске салатын: «Америка, Венадағы (Vienna) бізде де бостандық болды; ол бостандық бізден тартып алынды. Америка, сен өз бостандығыңды қорғап, оны қадірлеуің керек».
Бірақ содан кейін Франкл бұдан да маңыздырақ ойды жеткізетін. Оның байқауынша, америкалық мәдениет жеке бостандықты қорғауға тым қатты көңіл бөліп, ұжымдық игілікті ілгерілетуге жеткіліксіз көңіл бөлді: америкалықтар өз отандастарының жағдайын жақсартуға өте салғырт қарады. «Бостандық — бұл оқиғаның бір бөлігі және шындықтың жартысы ғана... Шындығында, егер бостандық жауапкершілік тұрғысынан өмір сүрмесе, ол жай ғана өзбырлыққа айналу қаупі бар. Сондықтан мен Шығыс жағалаудағы Бостандық мүсінін (Statue of Liberty) Батыс жағалаудағы Жауапкершілік мүсінімен (Statue of Responsibility) толықтыруды ұсынамын».
Бұл жобаның жоспарлары ақыры жүзеге аса бастады. Биіктігі мен сәулеті жағынан Бостандық мүсінімен тең келетін Жауапкершілік мүсіні бір адамның көмек сұрап жоғары созылған қолын және оған жауап ретінде төмен созылған екінші адамның қолын бейнелейді — бір-бірін қатты ұстаған екі қол қоғамдағы біздің көмегімізге ең муқтаж жандарға қамқорлық жасау жауапкершілігіміздің символы ретінде көрініс табады.
«Жауапкершілік мүсіні» қоры (The Statue of Responsibility Foundation)
Таяуда жаңа мүсіннің мүсіншісі Гэри Ли Прайс (Gary Lee Price) өзінің жақтастар тобымен бірге эскизін Франклдың жесірі Элеонораға (Eleonore) көрсету үшін Венаға барды. Олар келген бойда Элеонора орнынан тұрып, марқұм күйеуінің жұмыс бөлмесіне соңынан еруін өтінді. Төргі қабырғадағы тауашада кітап сөресі ақ былғарымен қапталған ойыққа ұласатын. Ортасында беліне дейін жалаңаш, басы қанға бөккен, көзі аспанға қадалған және қолдарын жалына жоғары созған адамды бейнелейтін ағаш мүсінше тұрды.
Элеонораның түсіндіруінше, Франкл бұл ағаш оймышты Вена базарынан тапқан күннен бастап өте қатты бағалаған, тіпті сондай, соқыр тиынсыз жүрсе де, оны кейіннен «Қиналып жатқан адам» («The Suffering Man») деп атауға шешім қабылдаған бұл аты жоқ туындыны сатып алуға жеткілікті ақша жинағанша алдын ала төлем жасап, ақыры үйге алып келуге ант берген. «Күйеуім Виктор жиі: "Төмен қарай созылған қол қайда?" — деп сұрайтын еді», — деп қосты ол көзіне жас алып. «Ал сіз, менің америкалық досым, маған күйеуімнің дәл осы сұрағына жауап беретін мүсінді алып келдіңіз».
4-бөлім. Қорытынды
13-ТАРАУ. Төзімділіктен ұлылыққа дейін (From Grit to Great)
Біз танысқан сәттен бастап Коди Коулман (Cody Coleman) маған төзімділіктің (grit) жанды бейнесі сияқты көрінді. Мұнан он жылдан астам уақыт өткен соң, мен одан да көп нәрсені көріп тұрмын. Шешуші сәттерде, ғажайып қырағылықпен (perspicacity), Коди құштарлық (passion) пен табандылық (perseverance) өз жемісін беретін жағдайларға қарай жол тапты.
Оның оқиғасы былай басталады.
Коди Нью-Джерси (New Jersey) штатындағы Трентон (Trenton) қаласына жақын жердегі түрмеде, жазасын өтеп жатқан және жүйке ауруымен күресіп жүрген анадан туған. Ол әкесін ешқашан көрмеген және мүмкін ешқашан көрмейтін де шығар. Өз қиындықтары бар әжесінің қолында өскен Коди бірінші сыныпта үлгерімі төмен болды, бірақ алтыншы сыныпқа қарай орташа бағалар мен тест нәтижелеріне қол жеткізді. Жоғары мектептің төменгі курсына қарай ол барлық пәндерден тек «өте жақсы» бағасын алды. Мектепті бітірген кезде ол Массачусетс технологиялық институтына (MIT - Massachusetts Institute of Technology) толық оқу грантын ұтып алды. Бес жылдан кейін Кодидің инженерия (engineering) және компьютерлік ғылымдар (computer science) бойынша бакалавр мен магистр дәрежесі болды және бірінші семестрдегі ауытқуларға қарамастан, 5-тен 4.9 орташа академикалық баллға (GPA - Grade Point Average) қол жеткізді.
«Бұдан ешқандай мағына таппай тұрмын», — дедім мен бұдан бірнеше жыл бұрын Коди екеуміз кешкі аста отырғанда. Біз оның елдегі ең үздік компьютерлік ғылымдар бойынша магистратура/докторантура бағдарламаларынан келген шақыру хаттарын атап өтіп жатқан едік. Сондай-ақ оның бұл деңгейге қалай жеткенін түсінуге тырыстық.
Коди басын изеді. «Иә, бұл шынымен ақылға сыймайды».
Біз бір сәт үнсіз ойланып отырдық.
Содан кейін Коди майлықты төңкеріп, қаламын суырып алды. Ол көлденең осі уақытты, ал тік осі табысты көрсететін қарапайым график салды. Ол жоғары қарай баяу көтерілетін диагональ сызықты сыза отырып: «Жыл сайын тынымсыз еңбек етіп, тұрақты түрде дамып отырғаныңызды елестетіңізші», — деп түсіндірді. «Егер мен жыл сайын осылай орташа қарқынмен ғана дамыған болсам, бүгінгі жеткен биігіме жете алмас едім», — деді Коди графикке нұсқап. «Өйткені, басталған кезде мен өте артта едім».
«Жоқ, бұл былай болуы керек еді». Содан соң Кодидің қаламы экспоненциалды қисықты (exponential curve) сызып шықты. Баяу көтерілетін түзу сызыққа (linear path) қарағанда, бұл қисық майлықтың төменгі сол жақ бұрышынан жоғарғы оң жақ бұрышына дейін жоғарылаған сайын жылдамдай түсті.
Екі жылдан кейін Коди Стэнфорд (Stanford) университетінде философия докторы (PhD - Doctor of Philosophy) дәрежесіне барар жолында TEDx баяндамасын жасады. Ол оны «Тереңірек үңілу: Ерекше бірнеше сәт өмірді қалай өзгерте алады» (Digging Deeper: How a Few Extra Moments Can Change Lives) деп атады. Ол артындағы экранға осыған ұқсас графикті проекциялады.
«Бүгін осында жиналған бәрімізде екі өмір бар», — деп бастады Коди. «Қағаз жүзіндегі өміріміз бар — бұл біздің жетістіктерімізде көрініс табатын өмір. Түйіндемеңізді (résumé) немесе резюмеңізді (CV) ойлаңызшы. Содан кейін сіз шынымен сүріп жатқан өмір бар».
Содан соң Коди слайдтың жоғарғы жағына нұсқады. «Сіздер менің өмірім осындай болды деп ойлайтын шығарсыздар», — дейді ол, «сызықтық жол, әдемі түзу сызық». Шындығында, графиктің жоғарғы жағындағы жоғары қарай бағытталған сызық — қазір Кодиді кездестіретін адамдар оның жүріп өткен жолы деп есептейтін траектория. Кейін, егер олар Кодидің артықшылықтардан емес, кедейліктен шыққанын білсе, оның жетістіктерін Құдай берген дарынға теңеуге асығады.
© TED
«Мені ерекше немесе дарынды деп ойлау оңай», — деді Коди. «Бірақ мен ерекше болғаным үшін жетістікке жеткен жоқпын». Баяндаманың бұл бөлігі маған Кодидің маған жазған ең алғашқы электронды хатын еске түсіреді, бұл осыдан он жылдан астам уақыт бұрын, ол өзін MIT-тің жоғары курс студенті ретінде таныстырған кезде болған еді. «Төзімділік менің өмірімді түсіндіреді», — деп жазды ол. «Мен сізбен сөйлескім келеді». Содан кейін, өзінің өмірі туралы қысқаша түйіндемеден соң, ол хатын көптеген тәлімгер тартқыштар (mentor magnets) қойғысы келетін сұрақпен аяқтады. Ол қалай пайдалы бола алатынын білгісі келді: «Егер менің зерттеулеріңізге көмектесетін бірдеңе жасай алатын болсам, маған хабарлаңыз».
Осы электронды хатты жібергеннен кейін төрт жыл өткен соң және ресторан майлығына экспоненциалды қисықты сызғаннан кейін екі жыл өткен соң, Коди аудиторияға неліктен оның табысы төзімділіктен де көп нәрсені талап еткенін түсіндіруге тырысты. Тереңірек үңіліңіз, деді ол, сонда бұл жолдың түзу емес екенін көресіз. «Маған жетістікке жетуге мүмкіндік берген нәрсе», — деді Коди, «мен алған ғажайып жігерлендіру мен қолдау болды».
Содан соң Коди басқа оқиғаны — негізгі тарихты (backstory) айтып берді. Оның сөзімен айтқанда, ол шынымен сүрген өмір. Өйткені, оның бұл деңгейге қалай жеткенін түсіну үшін, оның прогресіне кедергі жасаған кедейлік пен қолайсыздықтың қарсы желін (headwinds) және — дәл сондай маңызды — оны алға сүйреген көрінбейтін оңтайлы желді (tailwinds) білуіңіз керек. Оны биікке ұмтылуға, үлкенірек армандауға жігерлендірген үлкен ағасы Шон (Shawn) болды. «Неге әуре болу керек?» деп сұраудың орнына, Шон Кодиге «Неге жасамасқа?» деп сұрауды үйретті. Сонымен қатар Кодидің орта мектептегі тригонометрия мұғалімі Шантель Смит (Chantel Smith) болды, ол оны өз қамқорлығына алып, үйіне кіргізіп, шартсыз, тайсалмайтын және берік махаббаттың қандай болатынын көрсетті. Коди қазір оны «Анашым» деп атайды. Тағы бір негізгі тәлімгер — орта мектептің драма мұғалімі Норм (Norm) болды, ол жағдайды бағалай келе, Кодидің MIT-те оқыған жылдарындағы ұялы телефон жоспарының ақысын төлеуді өз мойнына алды.
Біз тек жағдайды толық түсінгенде (situationally aware) ғана тұтас суретті көреміз.
Бұл баяндамадан бір жыл өткен соң, Коди Стэнфордты компьютерлік ғылымдар бойынша PhD дәрежесімен бітірді, ол соңғы екі онжылдықта бұл дәрежені алған алғашқы қара нәсілді және университет тарихындағы үшінші адам болды. Бүгінде Коди — суреттер мен бейнелерді ауқымды түрде іздеу және талдау үшін жасанды интеллектті (AI - Artificial Intelligence) пайдаланатын Кремний алқабындағы (Silicon Valley) стартап (startup) — Coactive AI компаниясының бас атқарушы директоры (CEO - Chief Executive Officer) әрі бірлескен негізін қалаушысы (cofounder). Оның бірлескен негізін қалаушысы — Уилл Гавириа Рохас (Will Gaviria Rojas), ол қарапайым отбасынан шыққан MIT-тегі курстасы және ЖИ-ге қолжетімділікті демократияландыруға деген ортақ құштарлығы бар. Жақында Forbes журналы Coactive компаниясын әлемдегі ең болашағы зор ЖИ-стартаптарының бірі ретінде атап өтіп, компания бір күні бір миллиард доллардан астам бағалануы мүмкін деп болжады.
Кодидің көптеген тәлімгерлерінің бірі ретінде, мен сіздердің Кодидің өміріндегі оңтайлы желдер кездейсоқ қуанышты оқиғалар емес екенін білгеніңізді қалаймын. Коди — жағдайлық белсенділіктің (situational agency) үлгісі. Ол тәлімгерлерді белсенді түрде өзіне тартады, өзі сыйлайтын және таңданатын құрдастарымен ұзақ мерзімді достық қарым-қатынас орнатады және өзінің ең жақсы қасиеттерін ашатын кеңістіктер мен орындарға қозғалады.
Мысалы, Кодидің жеке кеңістігін қарастырайық. Кодидің балалық шағы өткен үйі хаосты әрі шашылыңқы еді. Жеуге тамақ ешқашан жетпейтін, бөтен адамдар үнемі келіп-кетіп жүретін, ал бірнеше апта сайын айқай-шу мен төбелес сондай қатты болатын, тіпті көршілер полиция шақыратын. Ең жаманы, бұл тозығы жеткен үй сонымен қатар қаңғыбас мысықтар мен иттердің мекені болды — кейде олардың саны ондағанға жететін — бұл Кодидің демікпесін (asthma) қатты асқындырды. Ол мектептен тыныштық пен жағымды үлгілерді тапты, тегін таңғы ас үшін ерте келіп, компьютерлік зертханада рұқсат етілгенше, көбінесе кешкі уақытқа дейін қалатын. Содан кейін, MIT-тен орын ұтып алу арқылы Коди идеялар мен инновациялардың 24/7 мәдениетіне секірді, онда барлық адамдар мен барлық нәрсе технология айналасына шоғырланған. Кодидің жатақханадағы бөлмесінде таңқаларлық ештеңе болған жоқ: керует, үстел, орындық, лампа. Бірақ ол үшін бұл сарай сияқты еді. Ақырында өзі оқып, жүрегі қалағанша ойлана алатын өз бөлмесі — әрі бірде-бір үй жануары көрінбейтін жер. Еркін тыныс алатын орын.
Енді Коди Кремний алқабындағы сәнді кондоминиумда тұратындықтан, ол өзінің ең еңбекқор жұмыс режимін сипаттайтындай «басын төмен салып» (head down) жұмыс істеген кезде, телефонын басқа бөлмеде ұстайды. Ас үйдегі шкафтарды тінтіп шықсаңыз, ультра өңделген тамақтың (ultraprocessed food) бір түйірін де таппайсыз. Ал тоңазытқышты ашсаңыз ше? Сөрелерде вегандарға арналған чили салынған Мейсон банкалары (Mason jars) тізіліп тұрады, өйткені «Білесіз бе, менің күнде тамақ пісіруге уақытым жоқ және мен сау тамақтанғым келеді». Егер сіз бөлмеден бөлмеге араласаңыз, Кодидің өзіне қалдырған қолмен жазылған Post-it жазбаларын табасыз — тоңазытқышта, жуынатын бөлменің айнасында және жатын бөлмесінің есігінде — өмірлік сабақтар мен мақсаттары бар шағын сары билбордтар. Маған ең ұнайтыны — Коди таңертең тұрғанда көретін бірінші Post-it жазбасы: Дженді миллионер ету (Make Jen a millionaire). Джен (Jen) — Coactive-тің ең алғашқы қызметкері және Кодидің бірінші атқарушы ассистенті — және ол жазба, оның айтуынша, оның көшбасшылығына өз өмірлерін тігіп отырған әйелдер мен эркектер алдындағы жауапкершілігін еске түсіреді.
Коди (Cody) КОВИД-19 пандемиясының (COVID-19 pandemic) шырқау шегінде Стэнфорд (Stanford) университетін аяқтады, сондықтан мен оның диссертация қорғауына Zoom арқылы қатыса алдым. Математиканы толық түсіндім деп айта алмаймын. Коди маған өзінің диссертациясының көшірмесін жібергенде, мен әдеттегідей әрекет еттім. Мен бірден алғыс білдіру (acknowledgments) бөліміне өттім, ол Кодидің жағдайында бір аралықпен жазылған үш бетті құрайды. Кодиге екі жүзден астам тәлімгерлері мен командаластарына, ең алдымен, оған бірлесіп ғылыми жетекшілік еткен екі профессордан бастап алғыс айту үшін осы беттердің барлығы қажет болды. Осы жерге дейін таңғаларлық ештеңе жоқ. Сонда Коди басқа отыз сегіз оқытушыны бөлек атап өтеді. (Осы жерде менің де эпизодтық рөлім бар.) Ол өзінің биологиялық отбасының бес мүшесіне, соның ішінде анасы түрмеде болған кезде оны асырап алған әжесіне... және Шантель (Chantel) мен Нормды (Norm) қосқанда, өзі таңдаған отбасының он бес мүшесіне алғыс айтады. Отыз алты серіктес. Жиырма сегіз дос. Кодидің ризашылықпен айтуынша, «сахна артында» өте көп жұмыс атқарған Стэнфордтың он жеті әкімшісі.
Мәдениет туралы не айтуға болады? Силикон алқабында (Silicon Valley) туып-өскен Стив Джобстан (Steve Jobs) айырмашылығы, Коди технологиялық стартаптар (technology startups) ғылыми фантастика сияқты таңғажайып болып көрінетін елдің бөлігінде өсті. Шын мәнінде, географиялық аймақтар бойынша патенттерді талдау Кодидің туған жерін ең төменгі орынға қояды. Туған және өскен жеріне қайта оралудың орнына, Коди елдегі жаңа патенттердің ең жоғары шоғырлануы бар аймақ — Сан-Хоседе (San Jose) өмір сүруді және жұмыс істеуді шешті.
Сипаттама 6
Мен одан қазір өзі тұратын жердегі стартап мәдениетінің айырмашылығы неде деп сұрағанда, Коди бір ондаған аспектілерді мүдірмей тізіп шықты. Бiрақ кейiн ол жымиып, бәрiн бiр сөзбен түйіндеді: бәрі.
Жағдайлардың көбейуі (Situation Multiplication)
Бүгінгі жағдайыңыздың сәл де болса жақсаруы уақыт өте келе ауқымды әсерлерге дәл қалай әкеледі?
Бiр ғана түзетумен «Үш қорап» моделі (Three Boxes model) мұны түсіндіріп береді. Тек сіздің (Үшінші қорап) реакцияңызды (Бирінші қорап) жағдайына қайта қосатын көрсеткіні қосыңыз. Өйткені сіздің өзіңізді қалай ұстауыңыз келесі жағдайыңызды өзгерте алады. Енді жақсырақ жағдай жақсырақ ойлар мен реакцияларға әкеледі — бұл өз кезегінде бастапқы жағдайлық жақсаруды сақтайды немесе тіпті күшейтеді және т.с.с. Осындай сермер (flywheel) өзінің импульсін тудырады. Бастапқыда байқалмағанымен, уақыт өте келе жақсарулар жеделдейді, өйткені әрбір айналым сайын жағдайлық артықшылықтар көбейе түседі.
Мысалы, жас Кодидің көңілсіз (Бирінші қорап) жағдайын жақсартқан ағасы болды. Нәтижесі қандай? Атап айтқанда, өзінің интеллектуалды әлеуеті туралы оптимистік (Екінші қорап) ойлар пайда болды, бұл өз кезегінде оған беріле салудың орнына мектепте ерінбей оқу сияқты (Үшінші қорап) реакциясына саналы себеп берді. Бұл күш-жігер шағын жеңістер түрінде өз жемісін берді, соның ішінде табельдегі бағалардың жақсаруы және Шантель мен Норм сияқты мұғалімдердің назарын аудартқан оқуға деген құштарлық пайда болды. Кенеттен Коди одан да жақсы жағдайға тап болды. Енді бір қолдаушы әрі талапшыл тәлімгердің орнына Кодиде үшеу болды. Тереңірек оқытатын сыныптардағы сыныптастары, ол сияқты, орта мектепті бітіргеннен кейін колледжге түсуге дайындалып жатты. Ал оның жаңадан тапқан тәлімгерлері қаржының жоқтығы оның Массачусетс технологиялық институтына (MIT - Massachusetts Institute of Technology) түсу туралы арманына кедергі болмауын қамтамасыз етті. Және осылайша жалғаса берді.
Экспоненциалды қисықтар (exponential curves) түзу сызықтарға қарағанда түсінігі азырақ болғандықтан, Кодидің жеделдеген өрлеуін ұғыну қиын болуы мүмкін. Бірақ негізгі идея өте қарапайым: жағдайлық артықшылық жағдайлық артықшылықты тудырады. Осылайша, бастапқыда болмашы болып көрінген артықшылық жағдай-ойлар-реакция циклінің әрбір айналымы сайын өсіп, көбейе береді. Банктегі ақша сияқты, жағымды жағдайдың құндылығы уақыт өте келе күрделі пайызбен артады.
Табысты жағдайдың сермері шын мәнінде жұмыс істейтінін білемін, өйткені мен мұны өз шаңырағымда көрдім.
Қызымыз Аманда (Amanda) жетінші сыныпта оқып жүргенде, ол жеделдетілген математика сыныбын таңдады — бұл сынып оқушыларға жоғары сыныптың соңына қарай математикалық талдауды (calculus) аяқтауға мүмкіндік беретін еді. Бiрақ бірден дерлік ол шамасы келмейтін қиындыққа тап болды. Сол күзде біздің кішкентай үйіміз оның үлгеруге тырысып, жылап-сықтағанынан шайқалды.
Аманда оны жылдар өткен соң жазған жеке эссесінде былай деп сипаттады:
Мен ешқашан бөлмедегі ең ақылды, ең жылдам немесе тіпті ең ұқыпты адам болған емеспін. Иә, мен «озық» деңгейде болдым — бірақ «Алгебра 1» бойынша алғашқы екі тестімнен құлап, біріншісінде 40%, ал екіншісінде 54% балл алдым.
Сандық әлеуметтік ғалым (quantitative social scientist) деген кәсібіме және жасөспірімдерге математикадан сабақ берудегі көпжылдық тәжірибеме қарамастан, мен де Аманда сияқты оның үй тапсырмасының көпшілігінен тығырыққа тірелдім. Олар сондай қиын еді. Түнде Джейсон (Jason) екеуміз не істеу керектігін талқылап отырғанда, мен күйзеліске түскен қызымызға «жай» озық математика сыныбында оқыған дұрысырақ болар еді деп ұсындым. Оның мүмкіндігінің шегіне жеткені көрінді және мен оның қиналғанына шыдай алмадым.
Мен екінші рет қанағаттанарлықсыз баға алғанда, жылап жібердім. Мен ұялдым: мен жеткілікті ақылды емеспін, жеткілікті шапшаң емеспін, жеткілікті ұқыпты емеспін. Мен ешқашан математиканы жақсы оқи алмаймын.
Одан кейін не болғаны сіздің не нәрсеге назар аударатыныңызға байланысты. Егер сіз ұйықтайтын уақытынан әлдеқайда асып, таң атқанша асхана үстелінде жалғыз отырып, есеп артынан есепті жанталаса шығарып отырған, бәрі-бәрі он екідегі кішкентай қызға жақынырақ қарасаңыз, бұл табандылықтың (grit) мысалы:
Сол аптада мен сағаттап оқыдым. Мен кітаптағы әрбір есепті шығардым, содан кейін оларды қайтадан шығардым. Мен анамның ашуына тидім, әкемнің көңілін қалдырдым және сіңлімнің ренішін тудырдым. Мен алғаш рет кофе іштім.
Бiрақ егер сіз жалпы көрініске қарап, оқиғаның тарихына (backstory) назар аударсаңыз, бұл сіздің ең жақсы қасиеттеріңізді ашатын жағдайларға арналған ода екенін көресіз. Өйткені Аманда Дакворт (Amanda Duckworth) жалғыз емес еді.
«Маған оның бағасы маңызды емес», — деді Джейсон бірде түнде осы тығырықты талқылап отырғанымызда. «Маған оның өзіне деген сенімділігі маңызды. Оның өзін сәтсіздікке ұшырағандай сезінгенін қаламаймын. Ол мұны істей алады. Бірақ оған қолдау қажет».
Сол аптада күн сайын — және жылдың қалған бөлігінде — жылжымайтын мүлік әзірлеушісі (real estate developer) болып жұмыс істейтін күйеуім өзінің кеңсесінен дестеленген шимай қағаздарды үйге тасыды. Содан кейін, спортшының келесі жаттығуын жоспарлап отырған Олимпиада бапкері сияқты, ол Аманданы келесіде шығаруы керек есептерге бағыттады. Ол өзінің қателіктерін түсіне алмаған кезде, ол оның назарын қай жерде қателескеніне аударды. Бұл Аманданың сол жылы оқыған барлық сұмдық қиын математикасын оның жанашыр әкесі де үйренді дегенді білдіреді.
Сонымен қатар, Аманданың жағында Крис Таранта (Chris Taranta) есімді тағы бір қамқор тәлімгер болды, ол жетінші сыныптың математика мұғалімі еді, Аманданың қанағаттанарлықсыз бағасына қарамастан, оның әлеуетіне кәміл сенді. Кейінірек Аманда Таранта мырзаның оның екі қанағаттанарлықсыз бағасына және азайып бара жатқан сенімділігіне қалай әрекет еткенін есіне алды:
Мұғалімім маған өзімнің қателескенімді дәлелдеуге мүмкіндік берді. «Сенің бұдан да жақсырақ істей алатыныңды білемін», — деді ол маған. «Осы демалыс күндері тестті қайта тапсыр. Баға үшін емес, әрине. Бірақ маған не білетініңді көрсет».
Он екі жасында Аманда өзінің жеке кеңістігінің тыныштық мекені болуын талап ететін ерте дамыған түйсікке ие еді. Біз оны ең өктем кезінде «Талапшыл Аманда» («Amanda Demanda») деп атайтынбыз, ол абсолютті тыныштықты және ешқандай алаңдатушы факторлардың болмауын талап етті. Тиісінше, отбасының қалған мүшелері кітапханада немесе жерлеу үйінде тұратындай, сөздің тура мағынасында аяқтың ұшымен жүріп, сыбырлап сөйлесетін. Кейде мен таңғы ас дайындау, түскі ас әзірлеу және кешкі ас пісіру үшін маған асхана керектігін айтып қарсылық білдіретінмін. Мен шағымданған сайын, Джейсон біздің кішкентай үйімізде Аманда өзінің дестеленген шимай қағаздарын, математика оқулығы мен қарындаштарын жайып тастап, есікті жауып, толықтай зейін қоя алатын басқа бөлме жоқ екенін биязы түрде есіме салатын.
Кейін Аманда маған осы оқу сабақтарына отырмас бұрын ұялы телефонын өшіріп (оны өткен жылы оған сатып алып беру сияқты жаман шешім қабылдаған едім), кіреберістегі киім шкафына барып, телефонды қысқы пальтоның қалтасына салып, қалтаның сырттырмасын жауып, шкафтың есігін жауып қоятынын айтты. Ол бұл айланы қайдан үйренді? Ол «Бақа мен Құрбақа» («Frog and Toad») оқиғасындағы печенье туралы хикаяны есіне түсірді ме? «Бұл идеяны маған әкем берді», — деді ол. «Оған зейін қоюдың қаншалықты қиын екенін білесің ғой». Шындығында да, Джейсон колледжде оқып жүргенде ештеңе алаңдатпауы үшін түнде кеш және таңертең ерте бос аудиторияда оқығанын бәрімізге айтқан еді.
Сонымен, зондау ережелері (zoning ordinances) мен бизнес-жоспарлардың артында Аманда әуелі ең оңай есептерді шығарып, кейін қиынырақтарына көшті. Таңертең Джейсон оған үлкен саптыаяқпен сүт ысытып, өзінің шыныаяғынан біраз кофе қосатын. Олар оны жымиып «кофе қосылған сүт» (Coffee milk) деп атайтын. Чемпиондардың таңғы асы.
Кейде мен асүйді үйдің қалған бөлігінен бөліп тұратын әйнек есіктен сығалайтынмын, сонда Аманданы (Amanda) жалғыз емес, Джейсон (Jason) екеуінің иық тіресіп, қабақтарын түйіп, бірге жұмыс істеп жатқанын көретінмін.
Ақыры шындық сәті де жетті. Таранта мырза (Mr. Taranta) Аманда сүрінген және келесі дүйсенбіде тапсырады деп күткен бақылау жұмысының таза көшірмесін басып шығарды.
Жексенбі күні таңертең әкем әдеттегідей мені шіркеуге алып келді. Бұл жолы ғибадатқа барудың орнына, ол мені бос бөлмеге отырғызып, қолыма бақылау жұмысын ұстатты. «Сенде бір сағат уақыт бар, Аманда. Бар күшіңді сал. Сенің қолыңнан келеді».
Мен іске кірістім. Әкемнің сары жазба блокнотының (legal pad) жиырмашақты бетін қолданған болармын. Осыдан бір-ақ апта бұрын мені тосылдырған есептерді оңай шешіп шықтым. Сағаттың соңында саусақтарым ауырып, қолдарым графитке (graphite) бөктеріп, қарайып кетті. Билеп алған ұят сезімі ғайып болды. Ал оның орнына не келді? Мақтаныш сезімі.
Егер оқиға осы жерден аяқталса, сіз бақытты аяқталуға жымия қарар едіңіз. Бұл әлі соңы емес. Әзірге экранды қарайтып, нүкте қоймай-ақ қоялық.
Сонымен жексенбіде бойымды кернеген мақтаныш сезімі уәждемемді (motivation) қайта жандандырды. Келесі бірнеше ай қиынға соқты, бірақ мен қалыс қалмау үшін әр түнде ерінбей еңбек еттім. Нәтижесінде бұл пәнді «А» (өте жақсы) деген бағамен аяқтадым.
Ал енді алға айналдырайық: Жоғары мектептің ортаңғы сыныбында (junior year) Аманда бос уақытында достарымен бірге қосымша математика есептерін ермек үшін — көңіл көтеру үшін шығарып жүр. Ал жоғары сыныпта (senior year) ол колледжге түскенде көбірек математика сабақтарын алсам ба екен деп дауыстап ойланады, мұнысы мені қатты таңғалдырды. Дәл осы кезде ол мен дәйексөз келтіріп отырған жеке эссесін жазады, соның ішінде соңғы жолы мынадай:
«Өткенге көз жіберсем, әрекет ету, сүріну, қайта әрекеттену және жетістікке жету маған ешқашан меңгере алмаймын деп ойлаған пәнге деген сенімділік ұялатқаны анық. Мен қателесудің айыбы жоқ екенін түсіндім, өйткені сәтсіздіктерің сені анықтамайды».
Аманданың оқиғасының қорытындысы (coda) қандай? Не десек те, ол әлі де жас бойжеткен және өзінің өмірлік жолын таңдауы керек. Бірақ мен сіздерге соңғы тарауда — егер маған аналық мақтанышымды жасырмауға рұқсат етсеңіз — Аманданың колледжді үздік бағамен және 3.94 орташа баллмен (GPA) аяқтағанын айта аламын. Оның оқу орны? Гарвард (Harvard). Екінші мамандануы? Қолданбалы математика (Applied Math).
Сені не мықты етеді
Тейлор Свифт (Taylor Swift) он алты жасында жасырын түрде «Ең керемет күн» (“The Best Day”) деген ән жазды. Анасы байқамай қалған сәтте ол ноутбугінде үйдегі видеолардан үздік үзінділерді құрастырып, әнге бейнебаян жасады. Рождество (Christmas) мерекесінде тосынсый ретінде бұл видеоны анасына көрсетті.
Сіз оны көрдіңіз бе? Бары-жоғы төрт минуттың ішінде «Ең керемет күн» адамды мықты ететін нәрсе — өлімнен аман алып қалатын тек жігерлік күшпен қиындықтарды жеңу деген аңыздың талқанын шығарады. Және бұл бейнебаян осы кітапқа тамаша саундтрек (soundtrack) болар еді.
Алғашқы сахнада — ақшыл шашты бүлдіршін Тейлор изумруд сияқты жасыл көгалда отыр, жанында оған сүйсіне қараған, жүзі нұрланған анасы тізе бүгіп, екеуі бірдей камераға күлімдейді. Содан соң акустикалық гитараның (acoustic guitar) әуенімен Тейлор өзінің балалық шағы туралы ән шырқайды.
«Мен әдемі үйде өстім», — деп нәзік үнмен шырқайды ол, — «жүгіретін кеңістігім болды… және ең керемет күндерімді сенімен өткіздім...»
Бұл жерде анасы мен әкесінің нәресте Тейлорды кезек-кезек иықтарына көтергенін көреміз. Тейлор мен оның інісі төсекте қатар жатып, суретті кітапты бірге қарап отыр. Анасы Тейлордың кішкентай қолын бағыттап, шыршаға тәтті таяқшаны (candy cane) ілуге көмектеседі, содан кейін жазғы аспанды түрлі түске бөлеген фейерверкке таңырқай қараған екі баласын бауырына қысады. Одан кейін қонақ бөлмедегі үш адамдық аудитория үшін, кейін сахна жарығында ковбойлық етікпен жанын сала ән айтып тұрған жасөспірім Тейлор пайда болады.
Тейлордың әкесі көбіне камераны ұстап тұрғандықтан кадрға түспейді, бірақ біз Тейлордың: «Менде керемет әке бар / Оның күші мені де мықты етеді» деп әндететін сөздерінің мәнін түсінеміз.
Сөздер мен бейнелерде күлкі, би және құшақтасу бар — сондай көп құшақтасу. Бұл Тейлордың «менің жарқырағанымды тамашалағаны үшін...» анасына арнаған алғыс одасы (ode).
«Мен анамның мен үшін жасаған барлық нәрселерін ойладым», — деп еске алады Тейлор арада жылдар өтіп берген сұхбатында. — «Әрдайым өзімді ерекше сезіндіретін... менің балалық шағымнан бастап, жалдамалы көліктің артқы орындығында менімен бірге гастрольде жүріп, мектепті уақытында аяқтауым үшін үйде білім алу (homeschooling) тапсырмаларын орындаттырғанына дейін... Бұл менің өмірімдегі ғажайып саяхат болды».
Он алты жасқа қарағанда Тейлор ешбір саяхат жалғыз жасалмайтынын түсінді. Сені өлтiрмейтiн нәрсе мықты етеді, егер әрбір қадамыңда жаныңда өзіңді жақсы көретін адамдардың шартсыз қолдауы болса.
Өткенде мен жаңалықтарды білу үшін Коди Коулманға (Cody Coleman) телефон соқтым. Ол инвесторлармен кездесуге бара жатқан жолда қоңырауға жауап берді, бірақ менің осы кітапты аяқтап жатқанымды біліп, көмектескісі келді.
«Табандылық (Grit) — бұл бұлшықет сияқты», — деді ол. — «Ол нығая түседі».
Сол сәтте мен бұрын мансабымның басында ұмтылысты ерік-жігермен теңестіру мені адастырғанын есіме түсірдім. Бірақ Коди ерік-жігер (willpower) туралы айтып тұрған жоқ еді.
«Мен өз өмірімді бес жылдық тараулармен елестетемін», — деді ол. — «Әр парақта мен бойымда кішкене болса да құштарлықты, табандылықты көбірек дамыттым. Бірақ бұл әр бес жыл сайын менің көбірек қиындық тартқанымнан емес. Керағар, бәрі керісінше. Әрбір жағдай алдыңғысынан жақсырақ болды: жаңа сындар, және сонымен бірге, өте көп адамдар тарапынан мол қолдау таптым».
Соңғы сөз (Epilogue)
Жағдаяттың қуатына (power of the situation) орасан зор маңыз бергенде не аласыз?
Екі сый аласыз. Біріншісі — кішіпейілділік (humility). Екіншісі — үміт (hope). Тек өзіңіз үшін емес, өзіңіз жақсы көретін адамдар үшін де.
Мұнда менің анамның оқиғасы баяндалады.
Он бір баланың үлкені болған анам 1935 жылы Нанкин, Қытайда (Nanjing, China) дүниеге келген. Қытай Жапониямен соғысып жатқан еді, ал оның әкесі — менің атама — әскерге шақыруға жауапты армия генералы қызметі жүктелген болатын. Әскер орнын ауыстырған сайын, атам отбасын да бірге көшіріп отырды. Анам алтыншы сыныпты бітіргенге дейін жеті түрлі мектепте оқыды.
«Балалық шағымдағы естеліктерім — тек заттарды жинау мен көшу», — деді ол маған. «Әрдайым жаңа бір жерге көшу. Және аспаннан күн мен түн демей түсіп жатқан бомбалар».
Кішкентай кезінде анам кітап оқығанды және сурет салғанды жақсы көрді. Менің әжем тәрбиелі бойжеткендер сурет салуды үйренсе болады, ал егер тым көп кітап оқыса, көзілдірік киюге мәжбүр болады деп есептейтін, әрі о ол көзілдірік кию анамның күйеу табу мүмкіндігін азайтады деп қауіптенді.
Сондықтан, әжем қызының кітапқұмарға айналып бара жатқанын байқағанда, кітаптарды тартып алып, олардың орнына қылқаламдар ұстатты. Бұған қарамастан, анамның өнерге деген сүйіспеншілігі бара-бара артып, көп ұзамай оның ойлағанының бәрі тек өнер болды. Ол өскенде суретші болуды армандай бастады.
Анам он үш жасқа толғанда, атам Қытай Коммунистік төңкерісінде (Chinese Communist Revolution) жеңіліс тапқан тарапта болып, отбасы Тайваньға (Taiwan) қашты. Бұл жолы анам жаңа оқушысын өте ерекше деп санаған сурет пәнінің мұғалімі бар орта мектепке түсті. Ол анама өнерді оқи алатын университетке жол табуға кеңес берді. Осылайша ол орта мектептің соңғы екі жылын аттап өтіп, мұғалімдерді, соның ішінде сурет мұғалімдерін даярлайтын колледждің түсу емтиханын тапсырды. Ол оқуға түсті.
Онда анамның тағы бір профессоры болды, ол да оны ерекше деп санайтын. Сіз бұл мұғаліммен бұған дейін танысқансыз — ол кейіннен өзінің суретшілік амбицияларын жүзеге асыру үшін Парижге (Paris) көшкен ұлы суретші Чжу Дэчунь (Chu Teh-Chun).
Чжу анама түптің түрінде ұлы суретші болуы мүмкін екенін айтты. Осы қолдаудың арқасында, ол оқуды бітіргенде, сурет мұғалімі болудың орнына, өз отбасында Америка Құрама Штаттарына (United States) қоныс аударған алғашқы адам болды. Ол ағылшынша араң сөйлейтін. Оның ақшасы да, таныстары да болған жоқ. Бірақ оның арманы бар еді және ол сол үшін еңбек етуге дайын болды. Бір сөзбен айтқанда, бойында табандылық (grit) бар еді.
Көптеген қиындықтар мен сәтсіздіктерден кейін, табанды анам Филадельфиядағы (Philadelphia) оған толық стипендия бөлген өнер бағдарламасын тапты. Ол кезде ол жиырма төрт жаста еді.
Міне, дәл сонда ол ата-анамның жатын бөлмесінде, төсектерінің тура үстінде ілулі тұрған акварель суретін салды. Жылдар өткен соң, Джейсон (Jason) екеуміз үйленгенде, мен оны үйлену тойына сыйлық ретінде сұрап алдым. Ал қазір ол біздің жатын бөлмемізде, төсегіміздің тура үстінде ілулі тұр. Бұл — таңертең көзімді ашқанда бірінші көретін нәрсем, және оны көрген сайын мен әрдайым алысқа қарай қорықпай жүзіп бара жатқан кішкентай жалғыз ақ желкенді қайықты іздеймін.
Мэттью Додд (Matthew Dodd) түсірген фото
Жақында мен анамнан осы сурет туралы сұрадым.
Міне, оның айтқаны: «Мен Филадельфиядағы академияда студент едім. Әр апта сайын салған суреттеріміз бойынша пікір алатынбыз. Бірде, америкалық сыныптастарым сияқты сурет салуға тырысқан бірнеше аптадан кейін, профессорым суретіме қарап: «Тереза (Theresa), сен өз стиліңді табуың керек. Басқа студенттердің қалай салып жатқанына алаңдама. Өзің сияқты сал», — деді. Мен шағын пәтеріме қайтып оралдым. Профессорымның дұрыс айтқанын білдім.
«Келесі күні мен таулы аралдың суретін салуды ұйғардым. Тау — отбасым орналасқан Тайвань. Оның айналасында мен ешкімді танымайтын осы елге келу үшін басып өткен мұхит бар. Тілде араң сөйлейтін, өзімді түсіндіре де алмайтын осы жер. Отаныма деген сағынышым өте қатты болған осы жер. Суретші болу арманымды жүзеге асыратын осы жер.
«Және мен бала кезімнен үйренген тәсілмен салдым — бұл америкалық сыныптастарымның істеп жатқанынан өте өзгеше еді.
«Келесі аптада профессорым суретке қарады. Содан кейін ұзақ үнсіздіктен соң: «Тереза, бұл сурет — сенің стилің. Осылай сал», — деді.
«Мен үйге өте қуанышты болып қайттым. Тағы да оның дұрыс айтқанын білдім. Және бұл қолымнан келетінін түсіндім».
Бұл оқиға мені ойландырып тастады. Балалық шағымыздағы үйімізде осы бір әдемі сурет бар еді, бірақ басқа суреттер өте аз болатын. Егер анам суретші болуды қатты қалағаны сонша, мұхитты басып өтіп, жаңа тіл үйреніп, бүкіл отбасын және барлық достарын артқа қалдырған болса, онда неге мен оның қолынан қылқаламды ешқашан көрмедім? Оның арманына не болды? Оның табандылығына не болды?
Өз оқиғасының осы тұсында анам жиырма бес жаста еді. Ортақ достары оны Қытайдан келген, органикалық химияны (organic chemistry) өте жақсы білетін, бірақ өнерден ештеңе түсінбейтін, өте ұстамды осы бір арық жігітпен таныстырды.
Тарс етті! Бірден пайда болған тартылыс. Жас ғашықтар әкемнің кабриолетімен серуендеп жүрді. Олар джиттербаг биін (jitterbug) биледі. Анам әкемді тапқыр, күлкілі әрі сүйкімді деп тапты. Әкем анамды аққудай (swan) көрді.
Бірнеше аптадан кейін олар үйленді, көп ұзамай үш бала дүниеге келді: алдымен менің ағам, кейін әпкем, соңында мен.
Анамның сөзімен айтқанда, ары қарай не болғаны мынау.
Ақша табу үшін мен Мэдисон авенюдегі [Нью-Йорк қаласындағы] (Madison Avenue [in New York City]) дүкенге арнап кесте тігу кенептерін (needlepoint canvases) сала бастадым. Бұл кесте тігудің гүлденген дәуірі (heyday) еді.
Күйеуімнің басына менің бұл толық емес жұмыс күндегі кесте тігу жұмысымды толық мерзімді бизнеске айналдыру керек деген ой келді. Мен өзімнің суреттеріме ұмтылғым келді, бірақ өзімді күнәлі сезіндім. Күйеуім отбасымызға ақша керек екенін есіме салды, әрі менде екінші уәж бар еді: мен Тайваньдағы отбасыма ақша жібергім келді және суреттерімді жүйелі түрде сататыныма ешқандай кепілдік жоқ екенін білдім. Осылайша біз кесте тігудің көтерме сауда (wholesale) бизнесін бастадық.
Мен ол бизнесті ақшаға шынымен мұқтаж болмай қалғанымыздан кейін де ұзақ уақыт бойы, өмірдің ге жуық төрт онжылдығы бойы жүргіздім.
Мен өнер туралы көп ойладым, бірақ суретті өте аз салдым. Қалайша екені белгісіз, мен тапсырыстар мен шоттармен айналысатын, жұмысшыларды жалдап, басқаратын, сауда көрмелеріне саяхаттайтын шағын бизнес иесіне айналдым... Бизнес табысты болды, бірақ мен дұрыс нәрсе істеп жатпағанымды сездім. Бойымдағы суретші тұншығып қалғандай сезінді. Менің дайындығым, талантым, шығармашылық қуатым сыртқа шығаратын жол таппады. Жылдар бойы мен күйеуімнен Рождествода бір ғана сыйлық сұрадым: бизнесті сату. Алайда ол жыл сайын маған оның орнына жаңа бұлғын тон (mink coat) сатып алып беріп отырды.
Кейде мен ас үйдегі қабырғаға сурет іліп қоятынмын, ал ол оны байқағанға дейін айлар өтіп кететін.
Анам маған осы оқиғаның осы бөлігін айтып бергенде, мен осының бәріне куә болғанымды түсіндім. Дегенмен, оның жағдайынан бейхабар болғандықтан, мен орын алып жатқан трагедияның тереңдігін сезе алмадым.
Анамның қиын жағдайын ескеру үшін кілкі тоқтаған ең алғашқы сәтім, бәлкім, мектептің соңғы сыныбында ағылшын тілі мұғалімі Вирджиния Вулфтың (Virginia Woolf) «Жеке бөлме» (A Room of One’s Own) шығармасын тапсырған кез болар.
Жақсы идея, дейді Вулф, балық сияқты. Ол сіздің ойыңыздың қармағына түседі және егер жолыңыз болып, төзімділік танытсаңыз, ол ойыңызда «ары-бері» атылып, батып, жарқылдаған кезде сіз онымен бірге боласыз. Бірақ идеяңызды орап шығарып үлгермей тұрып жиі орын алатын нәрсе — бұл кедергі. Сізден таңғы немесе кешкі ас дайындауды немесе есік қоңырауына жауап беруді — немесе, менің анамның жағдайында, әкемнің арқасын қасуды (тура мағынасында) өтінеді. Оралғаныңызда, балық жоқ болады. Жасырынып қалған оны қанша тырыссаңыз да таба алмайсыз және ол қайта оралмайды.
Міне, сондықтан Вулф әрбір жазушыға өзінің жеке бөлмесі қажет деп дәлелдеді. Өте тиімдісі, «есігінде құлпы бар» бөлме.
Басқаша айтқанда, тек табандылық (grit) жеткіліксіз. Сіздің жағдайыңыз сіздің одақтасыңыз болуы тиіс. Кедергісіз жұмыс істей алатын жеке кеңістік. Қамқор тәлімгерлер мен пікірлес әріптестер. Сіздің сүйікті ісіңіз, өмірлік міндетіңіз болып табылатын шеберлікке деген үздік мәдениет.
Соңында, әкем зейнетке шыққанда, ол анама — бұны жеткізудің ең дәл жолы осы — ол анама бизнесті сатуға рұқсат берді. Оған күтім жасаудан басқа (оның «төртінші баласы», - деп жиі айтатын ол), анам бос болды. «Шамамен осы уақытта балаларымның өз балалары болды. Олар өте әдемі еді. Мен олардың суретін салғым келді. Сөйтеп мен қайтадан сурет сала бастадым. Көп ұзамай мен күн сайын таңертең және түстен кейін сағаттар бойы сурет салатын болдым».
Әкемнің өмірінің соңғы жылдарында, оның денесі мен санасы әлсірегенде, анам кез келген әйел сияқты оның күтіміне шын берілді. Ол оның тісін тазалады, сақалын қырды, тырнағын алды, бетін жуды және дәрі-дәрмектерін ешқашан өткізіп алмауын қадағалады. Бірақ ол күннің көп бөлігінде ұйықтағандықтан, анамда бұрын болмаған уақыт пайда болды.
Өмірдің сол кезеңінде анам күнделігіне былай деп жазған екен: «Өнермен қашан айналысамын? Күйеуіме қарайласпайтын әрбір бос сәтте. Мен бұдан басқа ештеңе істемеймін. Мұны істейтінім — жаным сүйеді. Ішімде бір ұмтылыс бар — қағаз бетіне түсіруім керек сезімдер бар. Үлгергім келеді. Өзім салған әрбір суретке бей-жай қарамаймын».
Осыдан үш жыл бұрын, Майами (Miami) жағалауында маскамен су астында жүзу (snorkeling) кезінде батып кете жаздаған оқиғадан кейін бірнеше ай өткенде, анам сексен жеті жасқа толды. Сол жылы ол өзі пәтер жалдап тұратын қарттар үйі кешенінің әкімшілігіне барды. Ол қосымша бөлме жалдауға бола ма деп сұрады. Бөлменің көлемі маңызды емес, бірақ табиғи жарық болуы керек, неғұрлым көп болса, соғұрлым жақсы деді. Мұны түсінбеген менеджер оның жарығы мол өз бөлмесінде не кінәр бар екенін сұрады.
Анам өзінің сурет салғысы келетінін, бұны өз пәтерінде де істей алатынын, бірақ шындап келгенде оған кеңірек орын керектігін түсіндірді. Оған «заттарды шашып тастап, сол шашылғанға алаңдамайтын» бөлме керек еді. Қонаққа соға салатын қайырымды көршілер кедергі жасамайтын бөлме. Есігінде құлпы бар бөлме.
Міне, ақырында, бұл оқиғаның қайырлы соңы.
Соғыс пен қиыншылықтарды бастан өткеріп, ата-анасынан, бауырлары мен әпкесінен мұхит асып шалғайға көшіп, суретші болу арманының соңынан еру үшін сондай көп құрбандықтарға барып және сол арманын сақтап қалу үшін соншама жылдар бойы нәтижесіз арпалысқаннан кейін, сексен жеті жастағы анам, ақыры, өзінің жеке бөлмесіне қол жеткізді.
Жуықта анам тоқсан бір жасқа толған туған күнін атап өтті. Бүгінгі таңда да ол дәл сондай бөлмеде — өзінің жеке бөлмесінде — сурет салуын жалғастырып келеді.
Бірде, осы кітапты жазып жүрген кезімде, төсегімнің үстінде ілулі тұрған суретті фотоға түсіріп, анама хабарламамен жібердім: «Бұл сурет саған ұнай ма? Маған әлі де ұнайды».
Ал ол былай деп жауап жазды: «Маған да әлі ұнайды және ол естеліктерді оятады. Менде ақша болмады. Болашақ өмірімнің қандай болатынына сенімсіз едім. Жалғыз ойым — түбі бір күні суретші боламын ба деген үміт еді...»
Кейінірек мен бұл оқиғаның — оның оқиғасының — мен жазғандай дәл ме екенін сұрадым.
«Сен бәрін дұрыс түсініпсің. Сондай-ақ менің бұл өлкеге не үшін келгенімді және жолымның қалай бұрылып, мені қазіргі жеткен жеріме қалай әкелгенін есіме түсірдің. Егер басқаша шешімдер қабылдағанда, өмірімнің қандай болатынын білмеймін».
Мен былай деп жаздым: «Сіз әлі ұзақ өмір сүресіз, ал сіздің ең үздік өнеріңіз өткенде емес, алда».
Ал ол маған дәл сол түстен кейін аяқтаған ең соңғы суретінің — сұр түсті реңктердегі төрт панельді абстрактілі акрил бояуымен (acrylic) салған туындысының фотосын жіберді.
Фото авторы: Мэттью Додд (Matthew Dodd)
Біраз уақыттан кейін ол тағы да жазды: «Сурет салған кезде қартайғанымды ұмытып кетемін. Мен суретші ретінде білім алып, өскім келеді. Мақсатыма жете алам ба, жоқ па, білмеймін, бірақ тырысамын».
Бүкіл өмірімде мен ақ желкенді қайықтармен қоршалған, көгілдір теңізден көтеріліп тұрған таулы аралдың сол суретіне қараумен келемін.
Қазір мен оған басқаша қараймын.
Осы күндері таңертең оянғанда, мен әлі де алысқа ұмтылған сол кішкентай желкенді қайықты іздеймін. Бұрынғыдай емес, енді толық көріністі көз алдыма келтіріп, былай ойлаймын: Менің анам — сол батыл кішкентай қайық. Арттан соққан желді көре алмайсың, бірақ желкендер керіліп тұр, демек олар бар. Ол жалғыз да емес — оның артында оны қолдап тұрған желкенді қайықтар флотилиясы (flotilla) бар. Анам әрқашан қайсар еді. Енді, ақырында, оның да өз орны табылды.
Анамның оқиғасы мені кішіпейілділікке үйретті: кез келген адамның жағдайы ағыс секілді қуатты, егер оған арнайы назар аудармасақ, елеусіз қалдыру да сондай оңай. Балалық шағым өткен үйде ешкім де — оның ішінде мен де — анамның армандарын қолдау үшін ештеңе істемедік. Мен онымен оның өнері туралы сөйлеспедік. Демалыс күндері өнер музейіне бару үшін ешқашан көлікке лық толып отырмадық. Оның бояулары мен кенептерін орнату үшін бос бөлмені, тіпті бөлменің бір бұрышын да босатпадық. Сенесіз бе, тіпті асхана үстелінен өзіміздің ыдыс-аяғымызды жинап алып: «Анашым, біз жинап аламыз. Сен осы уақытыңды сурет салуға арна», — деп те айтпаппыз.
Сондай-ақ оның оқиғасы маған үміт сыйлады: өз жағдайыңды қайта зерделеп, содан кейін қайта өзгерту ешқашан кеш емес. Осы күндері тоқсан бір жастағы анам оянады да, өзіне бір шыны шай демдейді. Ол коридормен жүріп өтіп, өзі өнер студиясына айналдырған пәтерге барады. Есікті жабады. Қылқаламды қолына алады. Ал содан соң, оның айтуынша, сағаттар зымырап өте шығады.
АХУАЛДЫҚ БАҒАЛАУ КАРТАСЫ (SITUATED SCORECARD)
Мұнда 10 сұрақтан тұратын тест берілген. Мен сұрақтарды ахуалдық субъектіліктің (situational agency) төрт маңызды элементіне сәйкес топтастырдым.
КЕҢІСТІК (SPACE)
Мен азғыруларды (зиянды тағамдар (junk food) және телефоным сияқты) көзден таса, қол жетпейтін жерде ұстаймын.
Мен даналық таңдауларды (жаттығу жасау, кітап оқу және уақытында ұйықтау сияқты) айқын, оңай әрі тиімді ету үшін жеке кеңістігімді реттедім.
ҚАТАРЛАСТАР (PEERS)
Менде мақсаттарыма жауапты болуымды қадағалайтын қатарластарым (peers) бар — және керісінше, мен де оларды қадағалаймын.
Менің қатарластарым мен білмейтін нәрселерді біледі және біз жеке болғаннан гөрі бірге ақылдырақпыз.
Менде маған арқа сүйейтін (тәуелді) қатарластарым бар.
ТӘЛІМГЕРЛЕР (MENTORS)
Не істерімді білмеген кезде, кеңес алу үшін жүгіне алатын кемінде екі адам бар.
Мен өзімнен гөрі тәжірибелірек әрі біліктірек адаммен бірге жоба үстінде жұмыс істеп жатырмын.
Менде белгісіз болашаққа дейін байланыста болуды жоспарлап отырған тәлімгерім (mentor) бар.
МӘДЕНИЕТ (CULTURE)
Мен өзім жұмыс істейтін жердің мәдениетін әрі сынаққа толы (challenging), әрі қолдау көрсететін деп сипаттар едім.
Мен өзімнің қызығушылықтарым мен мақсаттарымды жүзеге асыра алатын жерде тұрамын.
Сіз қаншалықты ахуалға бейімделгенсіз (situated)? Қазіргі уақытта өзіңізге дұрыс келетін әрбір тұжырым үшін өзіңізге бір ұпайдан беріңіз. Нөл — әрбір қадамда сіздің ахуалыңыз сіздің жауыңыз екенін білдіреді. Кемшіліксіз 10 ұпай — кез келген тұрғыдан сіздің ахуалыңыз сіздің одақтасыңыз екенін білдіреді. Не нәрсені өзгерте аласыз? Ахуалға бейімделу (to get situated) үшін ешқашан кеш — немесе тым ерте — емес.
Үш қорапша сұлбасы
Бірде, мен осы кітаппен жұмыс істеп жатқанымда, кенже қызым Люси (Lucy) маған хабарлама жіберді: «Анашым, сіздің кітабыңыз туралы ойлап отыр едім, назарды аударатын барлық веб-сайттарды бұғаттайтын веб-сайт бұғаттауышын (website blocker) орнатып алдым!!»
Мен «Алақай, иә, көрдің бе???» деп жауап қайтардым.
Ал ол «#жағдаят реттелді! (#situated!)» деп жауап берді.
Үш қорапша (Three Boxes) туралы білгеннен кейін, сіз де өз жағдаятыңыздың қиын істерді қалай жеңілдете алатынын көресіз. Міне, менің «Ақымақ сұрақтар жоқ» («No Stupid Questions») подкастындағы әріптесім Стивен Дабнер (Stephen Dubner) біз бұл жүйелік құрылымды (framework) «Фрикономика» («Freakonomics») подкастында талқылағанда таныстырған құрал.
Алдымен, бір парақ қағаз алып, екі көрсеткімен жалғанған үш қорапша салыңыз. Оның дәл астына үш қорапшадан тұратын тағы бір қатар салыңыз. Енді бұл қорапшаларды кері ретпен — оңнан солға қарай толтырыңыз. Жоғарғы қатардан бастап, Үшінші қорапшада өзгерткіңіз келетін мінез-құлықты (behavior) анықтаңыз. Енді Екінші қорапшаны толтырыңыз. Бұл мінез-құлықтың алдында әдетте қандай ойлар келеді? Және соңында Бірінші қорапша: Қандай жағдаят сізді осылай ойлауға мәжбүр етеді?
Енді екінші қатарға өтіңіз. Үшінші қорапшаға өзіңіздің қалай әрекет еткіңіз келетінін жазыңыз. Содан кейін Екінші қорапша: Сізді олай әрекет етуге қандай ойлар талпындырар еді? Және соңында, Бірінші қорапшаны толтырыңыз: Жағдаятыңыздағы қандай өзгеріс ойларыңызды дұрыс арнаға бұрады?
Мысалы, Люси өзінің жазғы тағылымдамасын (summer internship) үздік орындағысы келді. Бұл ол үшін өте маңызды болса да, ол соңғы презентациясын дайындауды кейінге қалдырып (procrastinating) жүрді. TikTok (ТикТок) пен Instagram (Инстаграм) оның назарын аударып жатқанда, жұмысқа зейін қою қиын болды. Сондықтан ол бұл веб-сайттарды бұғаттауға шешім қабылдады. Міне, Люсидің Үш қорапшасы:
Дайынсыз ба? Іске кірісіңіз! Жағдаятыңызды өзгертіңіз! Не болатынын көріңіз! Егер алғашқы идеяңыз сәтсіздікке ұшыраса, басқасын байқап көріңіз. Және жігерлене түсіңіз. Менің студенттер мен басшыларға (executives) коучинг жасау (coaching) тәжірибемде жақсы ойластырылған жоспарлардың жартысына жуығы сәтсіз аяқталады. Неліктен? Біз белгілі бір түрткінің (nudge) қалай әсер ететінін өзіміз тексеріп көрмейінше дәл болжай алмаймыз.
Сонымен, маховик дөңгелегін (flywheel) айналдыратын оңтайлы жағдайды (sweet-spot) тапқанша іздене беріңіз! Уақыт өте келе, сіз өзіңіздің ең үздік нұсқаңызға жиі айналып қана қоймай, ол үздік нұсқаңыз бұдан да жақсара түседі.
Жағдайды өзгерту нұсқаулығы (Situation Change Playbook)
КЕҢІСТІГІҢІЗДІ РЕТТЕҢІЗ (SET UP YOUR SPACE)
Өз мінез-құлқыңызды жақсы жаққа өзгерту үшін ерік-жігерді (willpower) емес, жағдайыңызды пайдаланыңыз. Бірдей жағдайлық ишараға (situational cue) жауап ретінде айқын, оңай әрі марапаттайтын әрекетті қайталағанда, миыңыз ақыр соңында ойлануды тоқтатып, автоматтандыра бастайды — бұл әдейі қабылданған шешімдерді еш күш жұмсамай-ақ жасалатын әдеттерге (habits) айналдырады.
Ишараларды (cues) орнатыңыз. Күнделікті кезіктіретін жерлеріңізге көрінетін ескертпелерді қойыңыз.
Ресторатор Уилл Гидара (Will Guidara) өзінің жазу үстелінде әкесінің: «Егер ешқашан сәтсіздікке ұшырамайтыныңызды білсеңіз, не істеуге тәуекел етер едіңіз?» деген сұрағы ойылып жазылған қалайы қағаз бастырманы (paperweight) ұстайды. «Кливленд клиникасының» (Cleveland Clinic) бас атқарушы директоры (CEO) доктор Тоби Косгроув (Dr. Toby Cosgrove) «Ойға сыйған нәрсені жүзеге асыруға болады» деген жазуы бар тақтайшаны сақтаған. Яһудилер есік жақтауларына көз деңгейінде мезузалар (mezuzahs) іледі; христиандар крест тағады. Пішіні қандай болса да, ескертпелерді назарыңызды аударатындай және ойыңызды кім болғыңыз келетініне бағыттайтындай етіп орналастырыңыз.
Еліктіргіш нәрселерге үйкелісті (friction) арттырыңыз. Сізді жолдан тайдыратын нәрселерді анықтап, сосын оларды көзден де, қол жетпейтін жерге де жасырыңыз.
Егер ертерек ұйықтағыңыз келсе, телефоныңызды төсек жанындағы тумбочкадан басқа кез келген жерде қуаттаңыз. Егер пайдалырақ тамақтанғыңыз келсе, жеңіл тағамдарды (snacks) көтерме бағада көптеп сатып алудан аулақ болыңыз. Егер ақша үнемдеуге тырыссаңыз, жарнамалық электрондық хаттардан жазылуды тоқтатыңыз. Ал егер жиналыстарда көңіліңіз бөлінсе, ноутбугіңізді басқа бөлмеде қалдырыңыз.
Мақсаттарға үйкелісті (friction) азайтыңыз. Неге қол жеткізгіңіз келетінін ойланыңыз, содан кейін қажетсіз кедергілерді жойыңыз.
Егер көбірек жаттығу жасауға тырыссаңыз, триатлон аңызы Алистер Браунлидің (Alistair Brownlee) үлгісіне еріп, жаттығу киіміңіз бен кроссовкаңызды алдыңғы кеште дайындап қойыңыз. Егер көбірек алғыс хаттар жазғыңыз келсе, менің күйеуім Джейсонның (Jason) кеңесін алып, кеңсе тауарлары мен маркаларды Ziploc пакетінде алып жүріңіз. Ал егер, маған ұқсап, көбірек кітап оқығыңыз келсе, төсек жанындағы тумбочкада Kindle немесе бір десте кітап ұстаңыз.
Марапатты біріктіріңіз (Bundle reward). «Қалайтындарыңызды» «істеуге тиісті нәрселеріңізбен» біріктіріңіз. Дереу берілетін марапат әдеттерді қалыптастырады.
Ыдыс жуып жатқанда сүйікті музыкаңызды қатты қойыңыз. Жаттығу кезінде сүйікті подкастыңызды тыңдаңыз. Немесе Стив Джобс (Steve Jobs), Чарльз Дарвин (Charles Darwin) және Аристотель (Aristotle) сияқты, күрделі ойлау есебін шешу керек болғанда орныңыздан тұрып, серуендеуге шығыңыз.
ОРТАҢЫЗДЫ ТАҢДАҢЫЗ (PICK YOUR PEERS)
Саналы адам (Homo sapiens) — әлеуметтік түр, алайда зерттеулер біздің басқа адамдармен араласуға жұмсайтын уақытымыздың күрт төмендеп бара жатқанын көрсетеді. Бұл трендке қарсы тұрып, замандастар мен әріптестердің (peers) күшін пайдаланыңыз.
Топқа қосылыңыз. Мақсаттарға жалғыз ұмтылғанша, өз әуестігіңіздің төңірегінде ұйымдастырылған топты табыңыз — дұрысы, әріптестік жауапкершілікті (peer accountability), бірігіп үйренуді (peer learning) және өзара ынтымақтастықты (peer solidarity) жеңілдетуге арналған ритуалдары бар топ болғаны абзал.
Жүгіру клубтары, оқу топтары, Toastmasters, Кәсіпкерлер ұйымы (Entrepreneurs’ Organization), Vistage сарапшылық консультациялық топтары (Vistage peer advisory groups), Ротари клубтары (Rotary clubs), Y Combinator, Анонимді алкоголиктер (Alcoholics Anonymous).
Топ бастаңыз. Әр үш немесе төрт ай сайын құндылықтарыңыз бен кәсіби мүдделеріңізді бөлісетін бірнеше адамды кешкі асқа жинаңыз. Әрбір кездесуді бәріңіз де шешуге тырысып жүрген сұраққа бағыттаңыз (мысалы, Мансабымның таяудағы үш-бес жылы қалай болғанын қалаймын? Жұмыс пен жеке өмірді қалай теңдестіремін?). Топтық хат-хабар алмасу чатын (group text thread) бастаңыз. Негізгі ережелерді белгілеңіз. Тобыңызға ат қойыңыз. Бірге кітап оқыңыздар. Жыл сайынғы демалыстарды (retreats) жоспарлаңыз.
Мен білетін хирургтар тобы дәл осы дәстүрді бастады. Олар өздерін «Орта жол бауырлары» (Middle Way Brothers) деп атайды — бұл «бірінші кезекте отбасы» философиясы мен өз саласына үлес қосу ұмтылысын теңдестірудің ескертпесі. «Орта жол бауырларының» бірі маған былай деді: «Мен жасы мен құндылықтары ұқсас төрт әріптесті таптым, біз өмірлік маңызды шешімдерде, қуаныш пен қайғыда, мұра қалдыруда, барлық сәтте бір-бірімізге қолдау көрсеттік. Бұл шағын, тұрақты, байланысы тығыз замандастар тобының қаншалықты құнды болғанын сөзбен жеткізу қиын».
ТӘЛІМГЕРЛЕРДІ ӨЗІҢІЗГЕ ТАРТЫҢЫЗ (ATTRACT MENTORS)
Кез келген адам тәлімгер магнитіне (mentor magnet) — тәлімгерлерді (mentors) өзінің айналасына тартып, оларды қасында ұстап тұратын адамға айнала алады.
Белгілі бір себеппен тәлімгерлерді іздеңіз (Seek out mentors for a reason). Бірдеңе үйрене алатын адамыңызға хабарласып, білгірлік сұхбатын (curiosity conversation) сұраңыз. Алдын ала дайындаған терең сұрақтарыңызбен ерте келіңіз. Жиырма төрт сағат ішінде ризашылығыңызды білдіретін жазба жіберіңіз — үйренген нақты бір нәрсеңізді атап өтіп, қарымта ретінде өзіңіздің уақытыңыз бен сараптамалық біліміңізді ұсыныңыз.
Қазір күйеуім Джейсонмен тығыз жұмыс істейтін бір жас жігіт осыдан бірнеше жыл бұрын күтпеген жерден телефон соғып, білгірлік сұхбатын сұраған еді. Ол сұхбат жазғы тағылымдамаға (internship), ол толық емес жұмыс күндегі қызметке, ал кейін толық ставкадағы тұрақты жұмысқа ұласты.
Белгілі бір кезеңге тәлімгерлерді баптаңыз (Cultivate mentors for a season). Тәлімгерге кемінде үш ай бойы пайдалы бола алатын жобаларды іздеңіз. Олардың кеңесін іс жүзінде қолдану арқылы тәлімгеріңізді құрметтеңіз.
Когнитивті психолог Андерс Эрикссонмен (Anders Ericsson) алғашқы білгірлік сұхбатынан кейін мен бірге зерттеу жүргізуді ұсындым. Ол жоба бірнеше күн сайын сөйлесуге және бірнеше ай сайын бетпе-бет кездесуге мүмкіндік берді — бұл менің сенімділігім мен шеберлігімді тең дәрежеде арттырған шәкірттік (apprenticeship) болды.
Тәлімгерлеріңізге өмір бойы алғыс айтыңыз (Thank your mentors for life). Байланысты үзбеңіз. Кемінде жылына бір рет отырып, лайықты түрде алғыс айтпаған адамыңызға ризашылық хатын жазыңыз. Жиірек уақыт бөліп, ең маңызды тәлімгерлеріңізге жағдайыңызды хабарлау үшін арнайы барыңыз, қоңырау шалыңыз немесе хабарлама жазыңыз. Ең бастысы, басқаларға тәлімгер болу арқылы жақсылықты ары қарай жеткізіңіз (pay it forward).
Менің студентім Деле Акосиле (Dele Akosile) оқуды бітіргенде, байланысып тұруға бола ма деп сұрады. Мен келістім. Міне, он жылдан астам уақыт өтті, Деле әлі күнге дейін әр жексенбіде маған хат жазып тұрады. Кейде қоңырау шалумен немесе кездесумен толықтырылатын бұл шағын ритуал мені жай ғана белгілі бір себеппен немесе бір кезеңге ғана емес, өмірлік тәлімгерге айналдырды.
МӘДЕНИЕТІҢІЗДІ ТАҢДАҢЫЗ (CHOOSE YOUR CULTURE)
Егер сіз өзгерісті аңсап, бірақ үйреншікті нәрсеге жабысып алсаңыз, қалыптасқан жағдайға бейімділікті (status quo bias) жеңуге болатынын ұмытпаңыз.
Міндеттеме алмас бұрын барып көріңіз. Жаңа жұмыс орнын байқап көрудің тәуекелсіз стратегиясы — онда бір апта, бір күн немесе тіпті бір түстен кейінгі уақытты арнап, өз көзіңізбен барып қайту.
Мелисса Ко (Melissa Ko) инвестициялау саласындағы таңғажайып табысты мансапқа ауысқанға дейін IT-консалтингте жұмыс істеді, бұл жұмыс шығындарды жапқанымен, оған шабыт бермеді. Оған бұл бұрылысты жасауға не сенімділік берді? «Мен достарыма қоңырау шалып, олардың жұмысы туралы сұрадым, олар жұмыс істейтін жерге барып жүрдім», — деді ол маған. «Бiр досым Нью-Йорк тауар биржасының (New York Mercantile Exchange) залында тауарлармен сауда жасады. Бұл мүлдем есі ауысқан орта еді. Бәрі айқайлап өз бағаларын ұсынады, өте қарқынды, адреналин көп, орасан зор ақша айналымы бар. Маған бұл өте ұнады».
Зымыраннан орын — кез келген орын — табыңыз. Тамаша жұмыс орнын тапқан кезде, ең төменнен бастаудан қорықпаңыз. Ең төменгі мәдениеттегі ең жақсы жұмысты алып, төмендеуден өзге барар жері болмағанша, ең үздік мәдениеттегі ең жаман жұмысты алып, жоғарылап өсу әлдеқайда артық.
2001 жылы Шерил Сэндберг (Sheryl Sandberg) Google ұсынған рөл идеалды болмағандықтан, ұсыныстан бас тарта жаздады. Бас атқарушы директор Эрик Шмидт (Eric Schmidt) оған: «Сізге миссия ұнайды, ал бұл — зымыран. Егер сізге зымыраннан орын ұсынса, қандай орын екенін сұрамайсыз» деді. Ол қосылды — кейіннен Google мен Facebook-тегі (Facebook) алғашқы екі лауазымы да басқа ұсыныстарға қарағанда төменірек болғанын, бірақ әлдеқайда үлкен мүмкіндіктер ашқанын айтты.
Көшуді қарастырыңыз. Өз мекенжайыңызды Opportunity Atlas ( opportunityatlas.org ) сайтынан іздеп, көрші төңіректерді жұмыс орындарының өсуі мен үй шаруашылығының табысы бойынша салыстырыңыз және жаяу жүргіншілерге қолайлылығын білу үшін Walk Score ( walkscore.com ) сайтын тексеріңіз. Тіпті бірнеше шақырымға көшудің өзі орасан зор айырмашылық жасауы мүмкін.
Менің енеім үйімізден бірнеше орам (blocks) жердегі жаяу жүруге қолайлы ауданға көшкенде, оның күнделікті қадамдар саны төрт есеге артты. Ол сонымен бірге Джейсон екеумізбен кешкі ас ішу жиілігін де екі есеге көбейтті. Неліктен? Өйткені қазір көлікке отырып, оны көру үшін отыз минут жүргеннің орнына, біз жай ғана алдыңғы есіктен шығамыз.
Алғыс білдіру
Бұл кітаптың мұқабасында менің есімім жазылғанымен, бұл сапарды ешкім жалғыз жүріп өтпейді. Мұнда ауыртпалықты бөлісуге көмектескен, соңында көздеген жерімізге жететінімізге сендірген және адасқан кезімде мені қайтадан дұрыс жолға түсірген көптеген серіктестеріме арналған толық емес әрі жеткіліксіз алғыс хатым берілген.
Бұл кітапты жазуға бес жылдан астам уақыт кетті, ал басынан аяғына дейін менің сүйікті агентім (agent) Ричард Пайн (Richard Pine) менің жолбасшым, данагөйім әрі қорғаушым болды. Өмірдегі жалғыз бұлжымас нәрсе — өлім мен салықтар деп айтылады. Бұл шындыққа жанаспайды. Ричард та бар. Ричард, бұл жобаға және оның авторына деген мүлтіксіз сеніміңіз үшін рақмет. Сіз маған бірде ең жақсы кітаптардың барлығы үміт туралы кітаптар деп айтқан едіңіз. Мен адамдар туралы да осылай айта алар едім. Ричард, сіз ненің мүмкін екенін көресіз және басқаларға да соны істеуге көмектесесіз.
Бұл кітаптың сапарына үш жыл толғанда — мен жұмысты аяқтауға жақындадым деп ойлағанда, бірақ, өкінішке орай, қатты қателескенімде — Ричард мені Рик Котпен (Rick Kot) таныстырды. Рик, біз кездескен сәттен бастап сіз менің шексіз әуес сұхбаттасым, бірлесіп ойланатын әріптесім және бапкерім болдыңыз. Мен кішкентай қыз кезімде ата-анама ата-апаларымның жоқтығына шағымданатынмын. Олар маған, әрине, оларды ешқашан танып білмесем де, ата-апаларымның бар екенін айтатын. Енді елуден асқан шағымда мен өзім әрдайым армандаған атама қол жеткіздім. Рик, сіз осы кітапты да, оның авторын да жақсы көріп, өмірге әкелдіңіз. Шын жүректен сізге рақмет.
Менің редакторлық консультантым (editorial consultant) Хезер Грачидің (Heather Graci) бұл кітапты қанша рет жақсартқанын есептен жаңылыстым. Хезер, осы беттерге мен сияқты жанашырлық танытқаныңыз үшін рақмет. Сіздің қырағы көзіңіз, ұшқыр ойыңыз және үлкен жүрегіңіз бар. Сізсіз бұл істі атқара алмас едім.
«Үш қорап» моделінің (Three Boxes model) теориялық негіздерін қалағаны үшін Джеймс Гросқа (James Gross) мәңгілік қарыздармын. Бұл кітаптың жоспары болмай тұрып-ақ, оның концепциясын жасауға көмектескені үшін Аарон Каханеге (Aaron Kahane) алғысымды білдіремін. Анығында, ойлағаннан да әріде екенімді көрсеткені үшін Грейс Рубинштейнге (Grace Rubenstein) рақмет.
Скрибнер (Scribner) ұжымының шаршамайтын ұжымына терең алғысымды білдіремін. Бұл қолжазбаны сансыз, үнемі жақсарып отыратын нұсқалар арқылы адал сүйемелдеген Рик Хорган (Rick Horgan) мен Софи Гимараеске (Sophie Guimaraes), сондай-ақ баспагер (publisher) ретіндегі көрегендігі мен көшбасшылығы маған өзімнің ең жақсы қырымды көрсетуге мүмкіндік берген Мерису Руччиге (Marysue Rucci) ерекше алғыс айтамын. Бұл кітаптың мүмкіндігінше кең аудиторияға жетуін қамтамасыз еткені үшін Майя Ратерфорд (Maya Rutherford) пен Кассандра Энгельге (Kassandra Engel) зор әрі ықыласты алғыс жолдаймын. Шебер иллюстрациялары (illustrations) үшін Джейсон Снайдерге (Jason Snyder) рақмет. Адамдар кітапты мұқабасына қарай бағалайтыны сөзсіз болғандықтан, Джая Мичели (Jaya Miceli) мен Джейсон Керневичке (Jason Kernevich) ерекше алғыс білдіремін.
Күн санап қарбалас әрі абыр-сабыр болып бара жатқан әлемде бұл кітаптың жолдауы анық әрі қатты естілуі үшін шуды жарып өтуге көмектескен Уитни Пилингке (Whitney Peeling) де, Билл Макгованға (Bill McGowan) да ризамын.
Командада «Мен» деген сөз жоқ, сондай-ақ зерттеуде (research) де «Мен» деген сөз жоқ. Ғалым ретінде қол жеткізген кез келген құнды нәтижелерімді мен өзімнің ғажап студенттеріммен, әріптестеріммен және тәлімгерлеріммен иық тіресе отырып жасадым (және ойладым, әрі жаздым). Барлық дарынды әріптестеріме, соның ішінде осы кітапта келтірілген зерттеулердің тең авторы болғандарға рақмет. Кейти Милкманға (Katy Milkman), Дина Грометке (Dena Gromet) және «Игілік үшін мінез-құлықты өзгерту» (Behavior Change for Good) ғалымдары мен қызметкерлеріне ерекше алғыс айтамын — сіздер мені ойлануға мәжбүр етесіздер, күлдіресіздер және күн сайын жұмысқа қуанышпен келуіме себепші боласыздар. Зертхананың бұрынғы және қазіргі мүшелеріне, әсіресе Паоло Терниге (Paolo Terni) рақмет — сіздің адалдығыңыз бен салауатты пайымдауыңыз шексіз.
Көптеген қымбатты достарым осы кітаптың қараламаларын оқып шықты. Кім туралы айтып тұрғанымды өздеріңіз білесіздер. Түзетулеріңіз, шеттегі ескертпелеріңіз және шексіз төзімділіктеріңіз үшін рақмет!
Тәлімгерлер (Mentors) сізді сүйіспеншілікпен тұлға ретінде қалыптастырады. Марти Селигман (Marty Seligman), Андерс Эрикссон (Anders Ericsson), Дэнни Канеман (Danny Kahneman), Уолтер Мишел (Walter Mischel), Джим Хекман (Jim Heckman), Боб Чалдини (Bob Cialdini), Кэй Мерсет (Kay Merseth), Робин Готтлиб (Robin Gottlieb) және Мэттью Каррсыз (Matthew Carr) мен қазіргі өзім болмас едім.
Дэвид Лавинге (David Lavin) және бүкіл «Лавин агенттігі» (Lavin Agency) отбасына, соның ішінде Кен Кэлуэй (Ken Calway) мен Александра Бакунға (Aleksandra Bakun) мені назарда ұстағандары үшін рақмет. Бүкіл әлем — сахна, бірақ сіздердің арқаларыңызда менің сахнам үлкенірек әрі жарқынырақ.
Дебора О’Ниллге (Deborah O’Neill) арнаймын, сіз әрбір дауылда менің паналайтын айлағым болдыңыз. Сіз маған бірде өзіңіз шынымен үйренген нәрсені ұмыту мүмкін емес деп сендірген едіңіз. Мән-жайлар, қарым-қатынастар және өзім туралы көп нәрсені білуге көмектескеніңіз үшін рақмет. Сізсіз бұл кітап өмірге келмес еді.
Бұл кітапты жазу көп жағынан отбасылық бизнесті жүргізу сияқты болды — әркім өз көмегін тигізді. Рақмет, Аманда (Amanda) мен Люси (Lucy). Сіздердің оқиғаларыңыз, ұсыныстарыңыз және стиль сезімдеріңіз бұл кітапты ө-ө-өте жақсы етті! Мах (Mah), мені апта сайынғы кешкі астармен және шартсыз сүйіспеншілікпен қуаттандырғаның үшін рақмет. Аннетт (Annette), әпкелік қолдауың мен қажет кезде берген медициналық кеңестерің үшін рақмет. Джессика (Jessica), кітапқа байланысты қатты күйзелісте болып, жұбаныш пен серіктестікке мұқтаж болғандықтан, тапсырмаларыңды орындап жүргенде соңыңнан еруді өтінген күнім есіңде жоқ шығар. «Әрине», — деп жауап бердің сонда да, әрдайым да — саған рақмет. Джейсон (Jason), сен мені әлемдегі ең бақытты қыз етесің. Мен сені өзің білетіннен де артық жақсы көремін. Сүйдім.
Соңында, Анашым: сіз өз армандарыңызды орындау үшін мұхиттан өттіңіз, отбасыңыздың игілігі үшін ол армандардың ұзақ уақытқа кейінге қалдырылғанына бірде-бір рет шағымданбадыңыз. Шынында да, сіз — мен білетін ең жомарт әрі ең дана адамсыз, сондықтан да мен өзімнің ең жақсы қырымда болғанда, анамның қызымын. Анашым, бұл кітап сізге арналады.
Автор туралы
© АНДЖЕЛА ДАКВОРТ (ANGELA DUCKWORTH)
АНДЖЕЛА ДАКВОРТ (ANGELA DUCKWORTH), философия докторы (PhD) – психолог, Макартур стипендианты (MacArthur Fellow) және Пенсильвания университетінің (University of Pennsylvania) Роза Ли мен Эгберт Чанг (Rosa Lee and Egbert Chang) атындағы профессоры. Дакворттың TED Дәрісі (TED Talk) барлық уақыттағы ең көп қаралғандардың қатарында. Оның алғашқы «Ерік-жігер: Құштарлық пен төзімділіктің қуаты» (Grit: The Power of Passion and Perseverance) атты кітабы «Нью-Йорк Таймс» (New York Times) басылымының №1 бестселлері (bestseller) болды және бүкіл әлем бойынша 5 миллионнан астам данамен сатылды.
SimonandSchuster.com
www.SimonandSchuster.com/Authors/Angela-Duckworth
@ScribnerBooks
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру