Әшімбаев М.С., кеңес төрағасы
Асқаров Ә.А., жауапты хатшы
Абдрахманов С.
Атабаев Қ.М.

Аяған Б.Ғ.
Әбусейітова М.Қ.
Әжіғали С.Е.
Әлімбай Н.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Балықбаев Т.О.
Дүйсембаев Е.С.

Есім Ғ.
Жақып Б.Ө.
Жұмағалиев А.Қ.
Қозыбаев І.М.

Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.
Құл-Мұхаммед М.А.
Құрманбайұлы Ш.

Мәжитов С.Ф.
Мұхамедиұлы А.
Мыңбай Д.Қ.
Нысанбаев Ә.Н.

Өскенбаев Қ.А.
Салғара Қ.
Самашев З.
Сариева Р.Х.

Сұлтанов Қ.С.
Тұяқбаев Қ.Қ.
Түймебаев Ж.Қ.

«Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасының
Фольклортану, әдебиеттану және өнертану секциясының мүшелері:
Қасқабасов С.A. (төраға), Қорабай С.C. (төрағаның орынбасары),
Жұмасейітова Г.Т. (жауапты хатшы), Әзібаева Б.У.,

Күзембаева С.A., Қосан С.Қ., Мамыраев Б.Б.,
Сахарбаева К.С.
Томды басуға М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының
Ғылыми кеңесі ұсынған

Томның редакция алқасы:
Б.Әзібаева, Т. Әлібеков,
С.Қорабай (жауапты редактор), А. Тойшанұлы

Томды құрастырып, баспаға дайындағандар:
Абылқасымов Б., Алпысбаева Қ. (жауапты шығарушы), Әлібекұлы А.,
Қорабай С., Шафиғи М.

Бабалар сөзі: Жүзтомдық.—Астана: «Фолиант», 2010.
Т. 58: Тарихи жырлар.—432 бет.

«Бабалар сөзі» сериясының 58-томына «Бөгенбай батыр», «Бөгенбай
батырдың бірінші жорығы» атты жырлар, «Қабанбай батыр» жырының
халық ақындары Қ.Әділбеков, Е.Ахметов, Қ.Омарұлы, Т.Мағзиев т.б.
жыршылардың репертуарына енген он бір нұсқасы ұсынылды.

ІSBN 9965-35-855-9  (т. 58)
© Әдебиет және өнер институты, 2010

© «Фолиант» баспасы, көркемдеу, 2010
00(05)—09

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты «Мәдени
мұра» мемлекеттік бағдарламасы шеңберінде іске асырылып
жатқан «Бабалар сөзі» сериясы бойынша 100 томдық фольклор

басылымын дайындап, жариялау жұмысын жалғастыруда.
Серияның 58-томына халық арасында кеңінен танымал
болған Қанжығалы қарт Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай тура­лы
тарихи жырлар еніп отыр.

Ел тарихында «ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» деп
аталған қазақ халқының ХVІІІ ғасырдағы Жоңғар шапқын­
шылығына қарсы азаттық соғысы туралы көптеген тарихи
жырлар туғаны белгілі. Ел жадында сақталып жеткен бұл

жырларда сол замандағы тарихи шындық жарқын көрініс тап­
ты. Осы томға енген Бөгенбай батыр туралы жырларда атақты
қолбасшы Қанжығалы Бөгенбай батырдың ерлік істері, халық
арасындағы ру тартыстары, ортақ жауға қарсы күрестегі ел

бірлігі көркем суреттеледі.
Халқымыздың жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық
күресі тарихында ерекше орны бар даңқты тұлға Бөгембай
Ақшаұлы XVІІІ ғасырда қазақ батырларының жолы үлкен

ақсақалы болғандықтан ел аузындағы жыр-аңыздарда оны
айрықша құрмет тұтып «Қанжығалы қарт Бөгембай» деп
атаған. Бұқар жырау айтқандай, «халықтың қамал-қорғаны»
атанған Бөгембай батыр Абылай хан бастаған ұлт бірлігі үшін

күрестің ұйтқысы ретінде танылды, 1710 жылы Қарақұмда
өткен үш жүз қазақтарының құрылтайында бүкілқазақтық
жасақ құрып, жоңғар шапқыншылығына тойтарыс беру жос­
пары мақұлданғанда үш жүз әскерлерінің бас сардары болып

Бөгенбай батыр сайланды. 1726 жылы Бөгембай бастаған қазақ
әскері Бұланты өзені бойында қалмақтарға күйрете соққы бер­
ді, атақты Аңырақай шайқасында Қанжығалы қарт Бөгембай
басшылық еткен Орта жүз қолы еліміздің тұтастығын сақтап

58-томға енген халық ақыны Молдажан Жадайұлы жыр­
лауындағы «Бөгембай батырдың бірінші жорығы» атты та­рихи
жырда Бөгембай батырдың елін, жерін қорғау жолындағы ер­
лік істері әспеттеледі. Атақты батыр туралы алғашқы жыр нұс­

қасын көрнекті тілтанушы ғалым Сәрсен Аманжолов ел аузы­
нан жинап, 1936 жылы Алматыда жеке кітап етіп құрасты­рып
латын әрпінде шығарған «Бөгембай батыр» жыры көлемді де
көркем туынды. Бұл ұзақ тарихи жырда Бөгембай батырдың

қандай да бір шайқастары туралы айтылмайды, онда шәу
тартқан қарт Бөгембай тұлғасы көбірек байқалып, батагөйлік
бейнесі суреттеледі.
«Бөгембай батыр» жырының басты сюжеттік арқауы—біл­

гір болжамы бар, алысты жақыннан көретін ел ағасы кей­
піндегі Бөгембай батыр бейнесі арқылы ел тұтастығы мен бір­
лігін сақтау, бейбіт жұртқа іріткі салған алабөтен араздық пен
содырлыққа тиым салып, ағайынды татуластыру. Жыр ұзақ

болғанымен қиян-кескі ұрыс, қантөгіс шайқастар жоқтың
қасы. Қалмақтар шабуылы да жанамалай ғана айтылады. Жыр­
да бірлік пен бітім, ел татулығы әңгімеленеді. Жер, су аттары,
кісі есімдері тарихи шындыққа сәйкестігімен ерекшеленеді.

Қазақтың төрт түліктің ішінде ерекше құрметтеп, әрі дәулет,
әрі сән санаған малы жылқы екендігін «Қубас ат» жыры айқын
дәлелдеп, ер қаруы бес қару саналған заманда ат батырдың
қанаты болғандығына айқын көз жеткізеді.

Қабанбай батыр жаумен жекпе-жекке шыққанда астындағы
аттары шыдамай, талай рет майып болып кете жаздап өзіне
қолайлы ат іздеп жүріп, осындай жылқыны Боранбай би ау­
ылынан тапқандығын, сол Қубас атты тапқан соң ғана атқа

жарып, талай жорықтарда ұзақ жылдар бойы сенімді серігі
болғандығын жыр оқиғасы айғақтайды.
Томға енген тарихи жырлар топтамасында ХVІІІ ғасыр­дағы
жоңғар басқыншылығына қарсы күресте ерекше ерлік үлгі­сін

көрсетіп, қазақ әскерін басқарған атақты қолбасшы Қабан­бай
батыр туралы шығармалар ерекше орын алады.
Қабанбай (шын аты Ерасыл) Қожағұлұлы найман ішінде
Қаракерей атасынан шыққандықтан Қаракерей Қабанбай ба­

тыр атанған. Кішкентайынан батыл, ержүрек, қайтпас батыр
болып өскендіктен замандастары оны Қабанбай деп атаған. Он
үш жасынан қайсарлығымен көзге түсіп, сыртқы жаулардан

ел кегін қайтарған. Сол уақыттан бері үнемі ат үстінде болып,
бүкіл өмірін туған халқының тәуелсіздігі үшін күреске арна­
ған. Қазақтардың жоңғар шапқыншылығына қарсы жүргіз­ген
жүз жылдық соғысында өзінің қанаттас серігі—Қубас аты­мен

ұрыс даласында талай рет жеңіске жеткен. Қабанбай батыр
қазақ әскерлеріне қолбасшылық жасап, еліміздің оңтүстік
және шығасы өңірлерін жоңғар басқыншыларынан азат етеді.
Осы шебер әскери басшылығы мен көзсіз ерлігі үшін ол «Хан

батыры» атанады.
Еліміздің түкпір-түкпірінде Қабанбай батыр жорықтары­
нан сыр шертетін көптеген тарихи жырлар мен аңыздар сақ­
тал­ған. Шын мәнінде, Сарыарқа, Алатау, Ұлытау, Оңтүстік Қа­

зақ­стан өңірлерінде, Қытайдың қазақтар қоныстанған шығыс
аймағында Қабанбайдың атақты Қубас атының тұяғы тимеген
жер жоқ шығар. Сол себепті Қабанбай батырдың ерлік істері
ұрпақтан ұрпаққа жетіп, халқымыз даңқты қолбасшы есіміне

байланысты жәдігерлерді көздің қарашығындай сақтап келеді.
Бұған ол туралы тарихи жырлар айқын дәлел бола алады.
Қабанбай батыр ерліктеріне арналған жырлардың ХХ ға­
сырда ел аузынан жазылып алынған бірнеше нұсқасы бар. Та­

рихи жырлардың бұл томына батыр туралы жыршы Түсіпхан
Мағзиев жырлауындағы «Қабанбай батыр қиссасы», халық
ақы­ны Қыдырмолда Әділбеков жырлап берген «Қабанбай ба­
тыр туралы жыр», 1934 жылы Семей фольклорлық экс­пе­

дициясы­ның мүшесі Сәкен Байырбеков жазып алған «Ер Қа­
банбай», Қайыр­бек Омарұлы жырлаған «Қаракерей Қабанбай
батырдың әңгі­месі», халық ақыны Ержан Ахметов жырлап
берген «Ер Қабан­бай», Мәули Сағымбаев жырлаған «Қаракерей

Қабанбай батыр», жазушы Зейнолла Сәнік жариялаған «Қисса
ер Қабанбай», Бағы­бай Мергенбаев орындаған «Қабан­бай
туралы жыр», Шаяхмет Кәрібаев ел аузынан жазып алған
«Қабанбай батырдың қиссасы» атты нұсқалар еніп отыр. Жыр

мәтіндерінің көлемі әр түрлі: бір нұсқада мол, бір нұсқада—аз.
Жыр кейіпкері—Қабанбайды таныстыру эпизодының жол
ұқсастықтарында сәйкес келетін тұстары болғанмен шумақ
ұйқастығы сирек кездеседі. Жырдағы оқиға­лар үш ірі қақты­

ғыс төңірегінде шоғырланған: 1. Қабанбайдың бірде қырғыз,
бірде қалмақ батырымен; 2. Қабанбай мен туысы Дәулетбайдың
араздығы; 3. Қабанбайдың қайта шапқан жаумен арадағы

қақтығыстары. Барлық нұсқаларда осы ком­пози­ция­лық тұтас­
тық сақталған.
Қабанбай батыр туралы тарихи жырлардың негізгі сю­
жеттік арқауы—жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес, қыр­

ғыздардың қазақ даласына оқтын-оқтын жасаған шабуылда­
рына тойтарыс, ел басына қауіп төнген қиын сәтте қазақ­тың
белгілі батырларының Қабанбай туы астына жиылуы, ел бір­
лігін ойлаған ғұлама абыз Бұқар жыраудың көрегендігі. Басқа

тарихи жырларда елдің игі жақсыларының бұлайша бірігуі
сирек. Мұның өзі Қабанбай батыр туралы жырлардың сыртқы
жауға шайқаста бүкіл халықтық күрестің жаппай сипат ал­ған­
дығын анық байқатады.

Бұл томның бір ерекшелігі—жинаққа Қабанбай батырдың
қанаттас серіктері Қубас аты мен Ақбас атаны туралы «Қубас
ат» және «Ақбас атан» тарихи жырлары еніп, алғаш рет жария­
ланып отыр.

Том соңында берілген ғылыми қосымшалар жинаққа ен­
ген тарихи жырлар мәтіндеріне жазылған түсініктемелерді
қамтиды. Сондай-ақ қосымшаларда араб, парсы тілдерінен ен­
ген, қазір қолданыста жоқ сөздерге байланысты сөздік, жер-

су атауларына сипаттамалар, мәтіндерде ұшырасатын тарихи
тұлға­лар туралы түсініктер, тарихи жырлардың жинаушы­
лары мен жырлаушылары туралы деректер, пайдаланылған
әдебиеттер тізімі, том туралы орыс және ағылшын тілдеріндегі

қысқаша мазмұндамалар берілді.
Томды дайындау барысында ХХ ғасырдың бірінші жар­
тысында ел аузынан жиналған, жазып алынған араб, латын
әріптеріндегі қолжазбаларға текстологиялық жұмыстар жүр­

гізіліп, жырлардың мәтіндері мұқият тексерілді. Түп­нұсқа
мәтіндердегі қате жазылған сөздер қазақ тілінің жалпыға ортақ
жазу нормаларына және шығарма мазмұнына сәйкес түзе­тілді.
Мәтіндердегі көне түркілік формалар еш өзгеріссіз бері­ліп,

түпнұсқаның сөз қолданысы сақталды.
Томға енген мәтіндер М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және
өнер институтының қолжазба қорында сақталған түпнұсқа
қолжазбалар мен жеке ғалымдар архивінен алынған материал­

дар негізінде дайындалды.
Томның көлемі—27 б.т.

Өтіпті біздің қазақ жақсы жайдан,
Естіген тамаша етіп, қалар қайран.
Қазақтың құба қалмақ заманында
Сөйлейін қанжығалы Бөгенбайдан.

Өтіпті қанжығалы қарт Бөгенбай,
Мекені көшіп-қонған Шет қурайда-ай.
Қазақ пен қалмақ атыс қылған кезде
Әкесі аруақ қонған ер Маянбай.

Ерлікпен Бөгенбай да тартыпты күй,
Сол күнде қанжығалы тоғыз мың үй.
Қасына жолдас болған ерлеріне
Түскенді шабындыдан қылыпты сый.

Бөгеннің әркім естіп, білген атын,
Біледі Маянбайдан туған затын.
Сол күнде Бөгенбайдың баласы жоқ,
Алса да бала үшін он төрт қатын.

Ерліктің ер Бөгенбай қуған затын,
Түзеткен сайып қыран салтанатын.
Қан төгілген соғыста жаяу қалып,
Беріпті жолдасына мінген атын.

Бөгеннің жүрген жері күнде думан,
Бұл арадан қалмақты қолмен қуған.
Нәсілінде саяқтық болса керек,
Он жеті ұл, бір қыз екен бірге туған.

Қазаққа үлгі болған Бөген қарты,
Ерлердің бола бермес мұндай арты.
Әкесі Маян өлген күндерінде
Бар екен еркек кіндік тоқсан алты.

Жасында жетпіс алты дүние салған,
Әркімді жазым етер мына жалған.
Ешбір ханға бағынбай Бөген батыр,
Жеке жол қанжығаға өзі салған.

Маянның атасының аты—Егіз,
Дәулеті, мал байлығы ұшан-теңіз.
Жайлауы Көксе, Қияқ деген жерде,
Көшуі бір айшылық, естісеңіз.

Қан ішер егескенге бермепті кек,
Қатындар айтады екен «қос туған» деп.
Баласы Маянбайдың жауға аттанса,
Қалмапты еркек кіндік «қыл құйрық» деп.

Елінде билеп жүрген екі төре,
Майекең өсіріпті ерік бере.
Дәулеті олардың да асқан екен,
Төреге Маянбайдың жүрген ере.

Маянбай дүниеден қайтқаннан соң,
Бөгеннен жепті таяқ өле-өле.
Төрелік дәрежесін қылдырмапты,
Асқандық емей, сірә, ол немене?!

Төрелер өткен күнін сағынып тұр,
Сорына Маянұлы қағынып тұр.
Қамшыдан қорыққанынан екі төре,
Құл болып Бөгенбайға бағынып тұр.

Бір табы қанжығаның дулат дегін,
Олар да жоқтайды екен төре кегін.
Бөгенбай оларға да қамшы жұмсап,
«Төресің, білемісің,—дейді,—тегің».

Құлжабек, Есімбек пен—екі төре,
Айрылған төреліктен қамшы көре.
Бұларға қанжыға емес қазақтар да
Жүр екен іштен тынып, әбден өле.

Туысқан Маян, Жоян бірге ғана,
Егізден туған ұлын тоғыз сана.
Ағасы Маянбайдың Жоян ерден
Туыпты жиырма екі еркек бала.

Он ұлы туған екен бәйбішеден,
Аналық—тоқалының аты екен.
Бәрінің батыр сынды тұрпаты бар,
Тоқалдан туған ұлы он екі екен.

Тоқалдың үлкен ұлы ер Қасқабай
Сол кезде жиырма беске жасы келген.
Сол күнде ол Бөгенбайға серік екен,
Жалынды, шыны желді, көрік екен.

Қайратты болғандығы былай тұрсын,
Тұтынған жолына да берік екен.
Әркім-ақ Қасқаны ер көреді екен,
Бөгеннен қалмай о да келеді екен.

Бөгенбай Аналықты құрмет етіп,
Олжаны Қасқамен бірдей бөледі екен.
Аналық артық туған адамзаттан,
Еркекше түспейді екен мініп аттан.

Бөгенге жақсылықты тілейді екен,
Кем емес қасына ерген азаматтан.
Кеп тоқтар Аналыққа сөз қалпына,
Кемеңгер еді жүйрік ел салтына.

Бөгенбай былайша ер болғанменен,
Шықпапты Аналықтың бір алдына.
Егізде Аналыққа көнбес жан жоқ,
Бөгеннің бұл Аналық көңіліне тоқ.

Бөгенге ел өкпелеп кетсе дағы,
Сөйлессе, Аналықтан кетері жоқ.
Аналық жан-тәніндей көреді ерді,
Бұрынғы төреліктен мүлде айрылып,

Құлдай боп екі төре тағы келді.
Екпіні Бөгенбайдың желдей ескен,
Дұшпанмен қарсыласқан сан белдескен.
Қалмақтың Шынар деген ханының да

Тағында, қайрат қылып, басын кескен.
Бөгеннен ыза, қорлық көп көрген соң,
Байсынның өзенінен қалмақ көшкен.
Хан еді Әбілмәмбет жарым елге,

Әйтеуір, хан ед деген аты белге.
Оны да Бөген хан деп танымады,
Басқандай көңілі бар ед ханды жерге.
Өйткені Уәлименен тату еді,

Ол көшіп кетсе дағы алыс жерге.
Өкпелеп, «хан болмадым» деп көшіп еді,
Бөгенбай Уәлименен серттесіп еді.
Ол бұрын көшіп кетті азғана үймен,

Бөгенбай көше алмады, көшпекші еді.
Уәлиге,—арман етті «ермедім деп,
Ай жүзін Уәлижанның көрмедім» деп.
Қас болды Әбілмәмбет атыменен,

«Уәлиге хандығыңды бермедің» деп.
Ала боп қазақ елі тұрған шағы,
Өсе алмай Әбілмәмбет тұрған бағы.
Оқыста қалмақтардан қаза тапты

Бөген күткен Уәлидің аруағы.
Сонда да ханға Бөген бағынбайды,
Ерікті—күші жеткен не қылмайды.
Әбілмәмбет неше жарлық қылса дағы,

Бөгенбай жарлығынан табылмайды.
Бөгенбай қаһарланса, іс қылады,

Шабады, қан қылады, күш қылады.
Дерегін соғыс болар білсе Бөген,
Жаратып тұлпарларын құс қылады.
Сол күнде Бөген келді елу бірге,

Түскендей болған екен көңілі кірге.
Баласыз Бөгенбайдың айтқан сөзі:
«Арт жағым не болады, қайран дүние?!
Басымда он сегіз мың жылқы малым,

Түйе, қой, толып жатыр мүкамалым.
Бір күні дүниеден көзім жұмсам,
Болатын белгім де жоқ артыма ие!»
Талайдың алып еді малын тартып,

Талайды шауып алған, қайраты артып.
Бөгенбай елу бірде ойға түсіп,
Жылаған, баланы ойлап, қайғы тартып.
Бек жақсы бір ағасын көреді екен,

Сөзіне соның айтқан ереді екен.
Жылқы малы өспейтін мал болған соң,
Жыл сайын жылқы еншісін береді екен.
Егінбай сол ағасы екен аты,

Бар екен бала-шаға қолғанаты.
Болыпты он жеті ұл аз да болса,
Сарыбай кенжесінің деген аты.
Баласы бәрі толық, бәрі бағылан,

Той, ойында, алыста жүлде алған.
Бөгенбай Сарыбайды жақсы көред:
«Осы батыр болар,—деп,—туымды алған.
Өзімнен, ұлым түгіл, қызым да жоқ,

Мұраға ие болар иен қалған­».—
Деп ойлап ер Бөгенбай жүреді екен,
Бар болса не тілегі—береді екен.
Бір болып мал мен басы, еншілес боп,

Қарындас, қанаттас боп келеді екен.
Етуге сән-салтанат киім киіп,

Теңдесім менің болып па ед
Өзім тұстас қазақта?!
Сып етіп жалған өте ме,
Бір белгі жоқ арт жақта.

Кім білмейді затымды,
Жидым-ау талай қатынды.
Көз жасымды бір көріп,
Бөгенбайдың ұлы деп,

Кім ататар атымды?
Көп дәулетке молықтым,
Қай дұшпаннан қорықтым!
Талайды алған басым-ау,

Не қарғысқа жолықтым?!
Мұны айтып, ер Бөгенбай жатты үйде,
Түскен соң, қайғы тартып, мұндай күйге.
Жылаудан екі көзі көрмес болды,

«Жалт етіп өттің бе,—деп,—шіркін дүние?!
­Жасаған көз жасымды көрмес пе екен,
Тілекті, тәубе қылсам, бермес пе екен.
Алда жал, артта құйрық көрінбейді,

Артымнан бір шырылдақ ермес пе екен?!
Жайлауым—айлық көшер Көксу, Қияқ,
Бөгенбай, кетті сенен ерлік, сияқ.
Ант еттім енді атқа мінбеспін деп,

Артымда болмаған соң жалғыз тұяқ!».
Қайғысы Бөгенбайдың артты күнде,
Жатады зар еңіреп күндіз-түнде:
«Ерліктен тапқан опам жоқ екен ғой

Бар кемдік осы күнде, міне, менде.
Басымнан толық дәурен өтіп кеткен,
Түбіне бұл дүиенің кімдер жеткен.
Енді атқа, қан төгілсе, мінбеймін» деп,

Бөгенбай өз­өзіне сонда ант еткен.
2-204*

Қайтарған жауап бар ма жүрегімді?
Қыз Зейнеп, сен оны айтсаң, менде не бар,
Ала бер, не десең де тілегіңді!
Зейнеп айтты: «Тілегім сізде менің,

Ерлігіңді білемін әбден сенің.
Бөгеннің қылған ісі өзіңе аян,
Әкеме бір билетсең қанжыға елін?!
Екі сөз айта алмаймын бұдан былай,

Қорлықта әкем, ағам жүрді жылай.
Қорыққаннан кейде үйде ас ішпедік,
Құдайдай болды бізге бұл Бөгенбай.
Бөгенбай өз жөніне бара берсін,

Бейпілдік бетіменен сала берсін.
Жайлауға, Шет қурайға біз баралық,
Ермесе, ер Бөгенбай қала берсін».
Бұл сөзге Қасқабай да: «Жарар, деді,

Бұл сөзден ашылмасын хабар, деді.
Бізбенен елдің көбі бірге көшер,
Қаңғырып сонда Бөген қалар»,—деді.
Екеуі қол алысып, уәде соқты,

Басқаға бұл кеңестен хабар жоқ-ты.
Бөгеннің бұл туралы білері жоқ,
Өзінің жайлауына көшіп бопты.
Қастығы туысқанның қандай қиын,

Қасқабай қыз сөзімен жазым етті.
Жау талап, жап-жадағай болғандай ұрт,
Екі күнде үдере көшіп бітті.
Бес мыңдай қанжығаны бөліп алып,

Қасқабай Шет қурайға кетті салып.
Мінер ат, киер киім болмаған соң,
Егінбай жан сақтамақ ойда қалып.

Отыз күндей бұлар көшіп тоқтамастан,
Белгілі айтқан жерге қонды барып.
Басына Сары шоқының Бөген шығып,
Қарайды төңірекке көзін салып.

Қараса, артынан ел көрінбейді,
Отырды «Бұл қалай?» деп аң-таң қалып.
Қайғыға мен түскен соң, қалмақ келіп
Қалған ба? Елді,—дейді,—қалмақ алып...»

Кідірмей, жаңа талап інілерін
Жіберді шақырып ап, бәрін жанып.
Бексұлтан, Сәдірбек пен ер Айдарқан
Ел артын түгел шолып, көрді барып.

Деп келді: «Бізді алған жау оңай емес,
Артығын тең жарымнан қапты алып».
Есітті бұл хабарды ер Бөгенбай,
Отырып төмен қарап басын салып.

Баладан жаудың ісі жаман батып,
Қайғырып сонда еліне, қалды талып.
«Қалмаққа талай қылған ісім бар ед,
Әкетті-ау, енді,—деді,—кегін алып!»

Осымен қарт Бөгенбай жатсын жылай,
Деп жылар: «Қайран заман, қайран күн-ай!
Өзгеге көп қайғырмас іс бар еді-ау,
Ауылы жоқ «Үлкен отау» және Егінбай.

Қасқабай, Сарыбайдың біреуі жоқ,
Алатын, ел кездіріп, хабар бір-ай!»
Қайғысы саналы ердің күнде артады,
Аузынан, уһ десе, күй тартады.

Бұрынғы бала деген қайғыменен
Екеу боп, қайғы жағын ұзартады.
Көмілді ер Бөгенбай көрге қазбай,
Кімге айтсын ен далада қайғы-назды-ай.

Шалқыған, үйрек ұшқан көлім қайда,
Бақ қонған Қос туғандай елім қайда?!
Қазаққа басшы болып жауын қырған
Қарағым Кенжетайдай ерім қайда?!

Құрағы алтай жазға таусылмайтын,
Көрем бе, Көксу, Қияқ жерім қайда?!
Қасқабай, өспегір-ай, тумай кеткір,
Түбіңе сарттың қызы ертең жеткір!

Мен көрген Қос туғанның бірі болсаң,
Қан төкпей, көріспессің, қолың өткір!
Сауармын ақ сүтімді көкке қарап,
Қарағым, Кенжетайым, қалқам Манап!

Туғаныңды сен шіркін сартқа саттың,
Жүресің ел көзінше қайтіп қана-ақ?!
Қарағым, жандай менің бауырым-ай,
Құт қылған берекелі ауылым-ай.

Қазаққа басы болып олжа салған,
Қарағым Кенжетайым, тәуірім-ай!
Мұнымен жата берді жылай-жылай,
Көл қылып көзі жасын бұлай-бұлай.

Алданып қыз қолына түсіп алған,
Бұрылып қарамады ер Қасқабай.
Маңайын өзге бала баса алмайды,
Кенжеұлы—бірге жылар Қалыбек-ай.

Жатыпты төре ордасын тігіп алып,
Хандығы тұра ала ма түбі барып.
Дулат пен төре ақылы бір-ақ жерде,
Болыпты қалған мың үй екі тарап.

Ер бар еді шекті деген елден шыққан,
Бөгенмен бірге жүріп, сөзін ұққан.
Ол ердің аты Сыңғыр деген еді,
Соғысып талай жауын жерге тыққан.

Сол шықты, алпыс кісі жолдасы бар,
Кенеттен Қурай шымнан келіп шығар.
Бұл жерден бұрын жаулар көп жүретін
Алдынан жер қайысқан бір мал ұшырар.

Сыңғыр ер мұны көріп, қалды таңға:
«Жігіттер, жау болмасын, әбден аңда.
Бұ жерде бұрынғы күн жау болушы ед,
Осыны мал демеңдер, жау деп ойла!»

Осымен жүре-жүре малға жетті,
Бұл жерде ел барлығын естімепті.
Екенін, қай ел екен, білейін деп,
Аяңдап ортасына Сыңғыр кепті.

Аралап келе жатыр қалың елді,
Салтанат ордаларды көзі көрді.
«Екен деп Әбілмәмбет ордасы бұл»,
Ордаға бұлтармай-ақ тура келді.

Салтанат хан ордасы манат жапқан,
Төредей-ақ көрінді қанды қақпан.
Қолында күміс таяқ бір сұлу қыз
Жүр екен үкісі бар бұлғақ қаққан.

Астында алтын жапқыш ер-тоқым бар,
Сөйлесті жолаушыға түспей аттан.
Сыңғыр:

Қай бектің, қай төренің бұл қордасы?
Біле алмай елдің жөнін келіп тұрмын,
Келген бе Әбілмәмбет қазынасы?..
Қыз Зейнеп:

Тұрсың ба біздің басқа хандықты аяп?
Ордасы Құлжабектің,—дейді Зейнеп,—
Ел жөнін білмейтұғын неткен саяқ?!

Ер Сыңғыр мына сөзге ашуланды:
«Білемін Әбілмәмбет елде хан-ды!
Кешегі Құлжабекті құп білемін,
Дәрежең қашан бар ед хандық сәнді?»

Бөгеннің жүрмеуші ме ең айдауында-ай?!
Сөзіңде артықтық бар, жарықтығым,
Ұзақ қып тұрса игі едің жайлауыңда-ай!
Жарайды, батыр Сыңғыр, көрдім сөзің,

Ерсің ғой құн жоқтайтын сенің өзің.
Төрелік, төрелігім танымасаң,
Төрт болар, батыр Сыңғыр, екі көзің.
Мұнда жоқ, Сыңғыр, Бөгенбай да,

Ерліктен қыла алған жоқ о да пайда.
Жолдас боп Бөгенбайға көп еріп ең,
Көрдің бе, жолдасыңның бейіті қайда?!
Сыңғыр:

Баласың жап-жас қана, қалай сөзің?!
Әлібің Бөгенбаймен жау екенсің,
Төрт болар, білем, қаншық, екі көзің!
Зейнеп:

Ит Маян би болып ед үй басына.
Соңында Көксу, Қияқ қалды ұлып,
Айта бар, барсаң, сәлем қу басыңа.
Мұны естіп, Сыңғыр батыр ашуланды,

Шыдамай қыз сөзіне қатуланды.
Қылуға қызбен ұрыс ұялмай-ақ,
Қылышын қынабынан суырып алды.

Мұны айтып, батыр Сыңғыр кетті жолға,
Барады жылай-жылай әзер, зорға.
Белгілі Қурай шыңды бауырлайды,
Қарасып, жау бар ма деп, оңды-солға.

Тауы бар Қурай шыңның заңғар биік,
Сыңғыр ер қыз сөзіне келед күйіп.
Деген сөз «қу бас» деген естен кетпей,
Кетеді анда-санда көңілі иіп.

Бөгеннің қыстауының бауыр жағы,
Кеш болып, қайтқан мезгіл күннің сағы.
Бұрыннан жау жүретін белгілі жер,
Белгілі ер Сыңғырға жердің шағы.

Саладан жалғыз адам шыға келді,
Кісі жалғыз атты бұлар көрді.
«Жаумысың, елмісің?» деп жалғыз өзі
Анадай жерге келіп дауыс берді.

Ер Сыңғыр: «Өзің кім?» деп айтты оған,
Көп қой деп қараған жоқ жалғыз бұған.
«Қырамын жау болсаңдар,—дейді және,—
Айтпаңдар, алдаусырау сөзді маған!»

Қараса, өзі жастау бір жас бала,
Шыққан жері бекініс қиын сала.
Астында желқом салған көк аты бар,
Деп айтты: «Білмегендер күшін қара!

Біз—бейбіт жолаушымыз жайға жүрген,
Сен—жалғыз, сірә, кімсің сайда жүрген?
Арғы атам шекті деген ел болады,
Жерім жоқ жауды көрсем бір мүдірген».

Қанжыға шектіменен бір-ақ текті.
Жау болып, жазым етіп, алдап жүрме,
Бермеспін, көп болғанмен, мен де кекті!

Баланың бұл сөзіне аң-таң қалды,
Сыңғыр ер сипатына қарай қалды.
«Бөгенбай өлген екен, ел келіпті,
Көрдім бе тас түлектен бір көкжалды?!

Өзің айт аты-жөніңді, жаным, маған,
Көпке аздың күні бар ма жалынбаған.
Атаңды бабаңменен айтып берші,
Жаным-ау, жас екенсің жалындаған».

Болады Маянбайдан арғы затым.
Ақырса, ағам Бөген қамалды алған,
Жері жоқ жауға болған, сірә, қатын.
Баласы Маянбайдың түгел батыр,

Ерегіссем, түсірермін заман ақыр.
Қазақтың өзім қандас ері түгіл,
Қылғанмын қалмақты да таза тақыр!

Жас түлек ер екенсің сенің өзің.
Бөгенді қыз бен қатын мазақ қып жүр,
Шықты ма, оны көрмей, екі көзің?!
Сынғанын көрсетпесін ердің сағын,

Біледі түгел қазақ: Бөген—бағын.
Тумағыр, туа шөккір, атың өшкір,
Маянның жоғалтыпсың аруағын!
Көзбе-көз естіртейін оны саған,

Тумағыр, өтірік ер болма маған.
Құрып тұр құлың хандық осы күнде,
Тірі ме, бар ма өзі Бөген ағаң?
Мұны естіп, бала Сарыбай келді жақын,

Сырнайшы, сыбызғышы,өзі ақын.
Сөйлесіп Сыңғырменен бастан-аяқ,
Білісті артық-кемді сөздің парқын.

Айтады сонда Сарыбай бастан-аяқ,
Жолдағы көргендерін тастамай-ақ.
Үйіне Сыңғыр ерді қонақ қылды,
Кеңінен сөйлесуге өңшең саяқ.

Бөгенді «қу бас» деген сөзді естіп,
Егінбай өз басына салды таяқ:

Болды есіл сұңқар қызға мазақ.
Жалғызыма қимаған мұндай болды,
Түсті ме аяғына шыны тозақ?!
Білдім ғой жаңа келіп ұрғандығын,

Дүниенің бізден бетін бұрғандығын.
Жараса керегіңе он сегіз ұлым,
Ниязым болсын және құрбандығың!
Егінбай талып қалды жылай-жылай,

«Шынымен болған ғой,—деп,—заман былай».
Айтары есі кірсе қарғап, сілеп:
«Керекке жарамадың, өңшең ұл-ай...
Аруағы әкемнің де жоғалды да,

Шынымен қашқын төре оңалды ма?
Көрмегір қызығыңды он жеті ұлым,
Көрінбе, бәрің жоғал, көз алдыма!!!»
Түрегеп сонда Сарыбай сұрап бата:

Бұл жолы құрбандыққа мен барайын,
Беріңіз батаңызды, Сыңғыр ата?!
Қол жайып, сонда Сыңғыр бата берді,
Сарыбай әумин айтып, түре келді.

Бата алып, желқом ермен тайын ерлеп,
Бет қойып Шет қурайға жүре берді:

«Осы жол, ажал жетсе, өлейін деп,
Төренің салтанатын көрейін деп,

Сарыбай, мұндай кесел сөзді таста.
Қаңғырып ойда қалған, сорлы кедей,
Денсаулық, жан аманын көңіліңе ұста!
Сарыбай:

Еліме бөлек кеткен барайын деп.
Жұмысым саған менің осы болсын,
Қатын қып сені келдім алайын деп.
Зейнеп:

Сор мінген, кедей байғұс, біл, жол басқа.
Маянның бұрынғы көп желігі жоқ,
Қолымда саған қарсы батыр Қасқа.
Сарыбай:

Тау түгіл, ойрандармын салаңды да.
Бой жеткен өзің түгіл, кәрің менен,
Қырғынға бір салармын балаңды да.
Зейнеп:

Кесел қып бөгеу салма қимасыңа.
Өңгеріп ескі әруақты жүр екенсің,
Бөгендей сәлем айтқын қу басыңа.
Сарыбай:

Кім қу бас екендігін бір көрерсің,
Өзіңді кемшілікте қылсам қатын!!!
Зейнеп:

Таң ата көшкен екен, болдым ғой кез.
Аулымда ертең кешке қынаменде,
Сонда кел, күтіп алам, естісеңіз.
Той болар қынаменде ордамызда,

Көресің бір сый-сияпат ортамызда.
Келмесең, өзің жолық әруағыңа,
Тапсырып, мен тосамын, дәм мен тұзға.
Сарыбай:

Егессем, кім пар кеп ед салмағыма?
Өз белгің не, айтып қой, Зейнеп сұлу,
Келмесем, мен жолықтым әруағыма!
Зейнеп:

Сен келсең, көңілім тынып, толығайын.
Келмесең, өз әруағың өзіңе ғой,
Күтпесем, қатын болып жолығайын!
Сарыбай:

Ортаңа мен келермін Маянбайлап.
Таныдым сөз төркінін айтпасаң да,
Мені алмақ, сенің көңлің жіпсіз байлап.
Көр қазба біреуге деп Зейнеп сұлу,

Өзіңе боп жүрмесін сорың қайнап.
Маянның аруағы жоқ болмаса,
Бәлем, сарт, түсірермін Тәшкенге айдап!

Бұларды көрген адам аң-таң қалған.
Уәдені не десе де байлап салған,
Келмекке ертең кешке серт айтысып,
Сарыбай кейінгі елге кетті әрман.

«... Екпінім,—қыз айтады,—желдей ессе,
Сарыбай кеп-ақ қалар, ажал жетсе.
Арманым сонда менің болмас еді,
Қасқабай Сарыбайдың басын кессе!

... Егіз ұл қан төгісіп күреспесе,
Кетер ед сонда жау боп өңкей кеще!»
Сарыбай ойлап барад: «Мынау қалай?..
Бұл жерде сау шықпағым екі талай.

Бір Егіздің баласы ек бір туысқан,
Барайын Аналыққа жанасалай.
Аналық ақылы көп, даңғыл еді,
Алмай ма мені жаудан арашалай?!

Қасымда жолдасым жоқ, атым жаман,
Басыма туар екен қандай заман?!
Хан, қараны көндірген Аналық ед,
Барайын мұңымды айтып соған таман».

Көшіпті хан ордасы күні бұрын,
Жас бала жылап, төкті беттің нұрын.
Жол жүріп көк шолақпен тыным алмай,
Жетіпті қалың елге кешкітұрым.

Қаптаған жылқы көрді жер қайысқан,
Иесі, керегі не, бәрі дұшпан.
«Көремін не де болса ертеңгі күн,
Әйтеуір, бір ажал бар бізді қысқан!»

Аралап көп жылқыны келе жатыр,
Кенеттен Қалыбекпен жолығысқан.
Қалыбек немере еді Сарыбайға—
Баласы бір Егіздің бір туысқан!

Келді де Қалыбекке амандасты,
Сарыбай екі көзден төкті жасты.
Жүгірді аттан түсе Қалыбек те,
Шын қойды «бауырым» деп ықыласты.

Жау десе, артта қайрат, жарағым-ай.
Егер тауып, екі жаққа кеттік көшіп,
Ой, дәурен, болар ме екен баяғыдай?!
Құт болған Кенже ағатай жүр ме аман?

Баруға шама да жоқ елге таман.
Байқаусызда Қасқабай бастап кетті,
Болады-ау, осы істің арты жаман!
Сарыбай қорлық көрген көп жылайды,

Бар сөзін Қалыбекке кеп жылайды.
«Ағаке есіттің бе, ой, Қалыбек,
Кенжені қу бас депті» деп жылайды.

Астымда көк шолақ ат, жүрмін жаяу.
Бауырлас туысқан ең, ей, ағаке,
Ажалға ертеңгі күн келдім таяу.
Берсеңдер көк бедеуді осы жолға,

Көңілімде болмас еді биттей қаяу!
Қалыбек естіп сөзін, көп жылайды,
О дағы Кенже қамын жеп жылайды.
«Жеңешеңмен екеуіміз өлмей жүрміз,

Қайрат жоқ Қасқабайға» деп жылайды.
Жылауда жеңешеңнің екі көзі,
Ерте-кеш «Кенже» дейді айтар сөзі.
Жерім деп Көксу, Қияқ жылағанда,

Адамның көңілі қайғы болады өзі.
Көк бедеу менде де жоқ бүгін, жаным,
Сенен ат аяғаным не қылғаным!»
3-204*

Жеңешеңнен сұрасаң, бермес пе екен,
Ол да ұнатпас әруақтың жылағанын.
Сарыбай айтты қызбен сөз байлағанын,
Бір пәле қыз Зейнептің ойлағанын:

«Астымда мінер атым болса еді,
Зейнептің келтірмес ем ойлағанын.
Қыз Зейнеп салып тұр ғой бізге қармақ,
Егіз ұлын бір-бірімен алыстырмақ.

Ертең кешке ордаға мен бармақпын,
Болса да көтеріп ап ауыр салмақ.
Дегені төре қызы болмаса екен,
Қасқабай қала алмайды-ау бізге ынтымақ».

Қасқабай азып кетті бізден өзі,
Қыз десе, қызарады екі көзі.
Тура айтса, жеңешеме қарсы келер,
Осы күнде қан төкпек бар мінезі.

Көк бедеу байлаулы тұр үйде бүгін,
Бермек түгіл, көре алмас адам түгін.
Күнінде бес биенің сүтін ішіп,
Тұрады ойын салып иен-тегін.

Құрсау бар төрт аяққа қойған салып,
Қасқабай міне алмай жүр бедеуді алып.
Алам деп неше мезгіл сұрап келіп,
Бұл күнде тоқырап тұр көңілі қалып.

Кенженің алтын жүзін көрмеген соң.
Қорқытты ер Қасқабай елдің бәрін,
Еркімізді, әрең жүрміз, бермеген соң.
Бір үй бар көк бедеуге тігіп қойған,

Жеңешем жаңылған жоқ ақыл-ойдан.
«Аман боп, Кенжетайды көрсем дейді,
Өлім ғой айрылғаным жалғыз тайдан».

Мойнына арқан тағып ойнақтатып,
Үш мезгіл жер шөбінен тұрад татып.
Кеш әкеп, баяғыдай үйге байлап,
Ешкімге бере алмайды жарқылдатып.

Жеңешем маған ерте ақылдасқан,
Балада жалғыз менмін жақындасқан.
Жыласа ертелі-кеш жан шыдамас,
Қасқаға емшегінің сүтін шашқан.

Мен саған айтатұғын бір ақылым,
Демеймін жолы болар бұзақының.
Орнынан айтқан сөзін шығармайық,
Зейнеп қыз ел бүлдірген бұзақының.

Балалық қылма, Сарыбай, ей, қарағым,
Бөтен ғой деп ойлама, мен—жақының.
Сұрасаң жеңешемнен, атты бермес,
Тіліне еш адамның қазірде ермес.

Әуелі ел жайынан хабар беріп,
Көрісіп жеңешеммен, бар да тілдес.
Көрерсің көк бедеуді қазір барсаң,
Көк бедеу ымырт жабылмай үйге кірмес.

Қапысыз жабдығын ал түгел сайлап,
(Баба шал көк бедеуді жүрер байлап).
Белгілі көк семсер мен ақ сауыт бар,
Ала шық ер-тоқымын түгел жайлап.

Түн бола аттан салсам, қапы қалма,
Осындай қайламен ал, сұрап алма.
Сөзіме аттандаған ере алмасаң,
Айрылдың көк бедеуден, амал бар ма!

Далада мен жүрейін жылқы бағып,
Айтарсың жеңешеме мұңды шағып.
Жөн сөзге ат беруі екі талай,
Жеңешем білмей қалсын, жүрміз нағып?

Сарыбай елге таман жүріп кетті,
Кеш болды, Аналыққа келіп жетті.
Көрген соң Сарыбайды сонда Аналық:
«Сағынған қарағым» деп зар еңірепті.

Сұрайды жылап тұрып елдің жайын,
Сарыбайдың айтуына сөзі дайын:
Қазаққа басшы болып, ұран салған,
Жалғызым, аман ба екен Кенжетайым?

Қайғыдан қан жүрегім күнде менің,
Келгенің жақсы болды-ау, қалқам, сенің.
Жалғызым қай күйде екен, уа, дүние-ай,
Қайғы еді келмегені сол Кенженің?!

Қайғысын, бәрін айтып, отыр қозғап,
Түйедей ботасы өлген отыр боздап.
Аздан соң үйге кіріп сусын берді,
Сарыбай алар істі отыр болжап.

Қалың ел қаптап жатқан сақтанбаған,
Жігіт жоқ қанжығада мақтанбаған.
Түн болды, көз байланған мезгіл еді,
Бұрқ етті ащы дауыс аттандаған.

Шу етіп, жұрттың бәрі үрпиісті,
Құлаққа түнгі дауыс қандай күшті.
Өзіне керектісін жинай бастап,
Көздеді енді Сарыбай сонда тысты.

Дауысқа аттандаған елеуіреп,
Шал менен көк бедеу де арпалысты.
Сарыбай жетіп барып атқа таман,
Ер салды үш айылды болмай шабан.

Мұрсаты айыл тартар болмаған соң,
Секіріп мініп алды сол жалма-жан.
Жөнелді көк бедеуге мініп алып,
Бір шоқтық, бір сауырға мінді барып.

Көк бедеу тыңдап тұрған айғай жақты,
Адамдай тартып барад тура салып.
Үстіне бедеуінің мінді жайлап,
Барады жүрген сайын көзі жайнап.

Айғай шыққан дауысты келіп тапты,
Сол жерде ер-тоқымын мінді байлап.
Екеуі Қалыбекпен кетті жүріп,
Мал жайына, ел бейбіт қалды кідіріп.

Бір шығып кетіпті ел жүрмейтін бетке,
Бармаққа ертең кешке сөз пісіріп.
Сарыбай көңілі толды жолдасына,
Біледі қас қылмасын өз басына.

Зейнеппен серт айтысқан уақыты сол,
Бармақшы ханның кешке ордасына.
Жатады әлгі тауда кешке дейін,
Ынтасы Сарыбайдың жанжал бейім.

Тыңдаңыз, бір кеңесті мен сөйлейін.
Тілеген осы ісім өз басыма,
Барамын ханның кешке ордасына.
Бәрі жау ондағының, бізге мәлім,

Кіремін, сөйтсе дағы, ортасына.
Ордадан аман шықсам, өлмей егер,
Келмесе, қаным кімде, ат қасыма?
Қалыбек, мұны айтқан соң, еңірейді зар:

Ордадан шыққан күнде ат бермесем,
Қалай да сенің қаның мойнымда бар.
Осылай бұл екеуі серт етісті,
Сарыбай бойға жиды барлық күшті.

Қаупі жоқ ат, қарудан бүгінгі күн,
Көрсетпек хан ордада қиын істі.

Мінгені екі тұлпар екі жастың,
Бет қойып хан ордаға құйылысты.
Келеді қос тұлпармен бөкеңдетіп,
Жас түлек жау көрмеген жалын күшті.

Ордаға таяу келіп аяңдаған,
Жанымыз ардақты-ау деп аянбаған.
Орданың қарсы алдында жанған от бар,
Мәнісін бұлар да жоқ баяндаған.

Келеді жанған отқа аң-таң қалып,
Қыз тұрды неше түрлі қайла салып.
Тігілген хан ордасы сегіз қанат,
Жаяулар сансыз кісі қамап алып.

Бәрінің қолдарында қаруы мол,
Өтуге мүмкін емес көпті жарып.
Екеуі біраз сонда кеңеседі,
Айқасып жол үстінде тұра қалып.

Қалыбек ақыл айтты інісіне,
Өзінің бірге туған сірісіне:

Дулаттың мына сансыз қылышына?
Болады арты қайғы осы істің,
Қыз алып, қызық көру құрысын, е!..

Қолдаса, серпілтермін, қонған әруақ.
Ажалдан адам қашып құтыла ма,
Әйтеуір бір өтеді дүние бейбақ.
Қайтемін тірлікте аяп жанды?!

Аттан жаяу түспекке дайындалды.
Кенжені «қу бас» деген сөзді естіп,
Қылмақшы оған құрбан шықса жанды.
Үстінде ақ сауыт бар, қолда семсер,

Шылбырын көк бедеудің түре салып,
Сарыбай: «Аға,—дейді,—батаңды бер!»
Қалыбек жалынады атасына,
Інісі қолын жайды батасына.

Адамның түзеуші едің ғой қатасын да!
Сарыбай, тілеп тұрсаң, міне батаң,
Қолдасын әруақ қонған Маян атаң.
Қолдасын Ғайып ерен, қырық шілтендер,

Жөндесін, Тәңір бастап, болса қатаң!
Бата алып, бала Сарыбай қадам басты,
Артық емес, он алтыға келген жас-ты.
Қылыш алған үш жүздей жаяу бар ед,

Аяңдап соған таман араласты.
Көреді қызды дулат Тәңіріндей,
Патшаның тұтып тұрған әміріндей.
Қолына қылыш алған ылғи дулат,

Жау іздеп, аңсап тұрған бәрі бірдей.
Сарыбай келе жатыр қадам басып,
Дулаттар бірге жүрді қатарласып.
Қылыш ұр демей ұрар бұйрығы жоқ,

Әмірі қыз Зейнептің сондай асып.
Атта тұр екі жүзден артық кісі,
О дағы істеп қойған қыздың ісі.
Бәрінің қызсыз қимыл етері жоқ,

Көрінбек қыздың ақыр бір белгісі.
Қарай көр Маянбайдың баласына,
Әскердің жаяу жүрді арасында.
Кісідей қымыз ішкен дулат шулап,

Келеді бала Сарыбай үйге таман,
Болар деп іштен ойлап «қандай заман».
Бір ауыз сөйлейтұғын еш адам жоқ,
Дулаттың жаусыраған түрі жаман.

Ортасын көп дулаттың аралайды,
Бетіне бір адамның қарамайды.
Кешегі ойнап жүрген жас бала ед,
Көп адам Сарыбайды танымайды.

Жан-жақтан жаяу кісі тұрған бағып,
Келеді Сарыбай бала қайқаң қағып.
Самсаған сары қолдың арасында
Келеді қорқынышсыз бала нағып?

Аттыны алыс қойған анадайға,
Біреу жоқ сонша топтан тұрған жайға.
Ордаға «ойран-ақ» деп кіріп кетті,
Жалғыз-ақ жігіт сөзін қыз сынай ма.

Сарыбай қалар емес сөзден тайып,
«Әулие, қолда,—дейді,—Ерен ғайып!»
Ордаға сән-салтанат құрған екен,
Тастапты есік, төрге кілем жайып.

Сарыбайдың түрін көріп, Зейнеп сұлу,
«Қажымас!—деп қалады қыз—азайып».
Қолына Зейнеп сұлу сыбызғы алған,
Қасында көп қыз отыр әнге салған.

Біреуі үйге кірмей көп дулаттың,
Бәрі де тыста қалды қылыш алған.
Қарайды сұлу Зейнеп ерге таман,
Сарыбай кеп отырды төрге таман.

Жайнаған алтын тудай айбаты бар,
Қорқатын көңілінде жоқ, түрі жаман.
Сарыбай қызға айтады: «Келдім саған,
Нендей сый бермек едің келсем маған?

Мен өлсем, артымда бар сансыз Егіз,
Сен өлсең жетер ме екен тайға бағаң?!
Зейнеп:

Басыңа жиып келдің ажал қорды!
Ішіне хан орданың кіретұғын,
Бар еді не жұмысың әлде о құрлы?!
Сарыбай:

Жәрдемші өткен бабам панайын деп.
Теңдесім, Зейнеп сұлу, сен болған соң,
Келіп ем қатындыққа алайын деп.
Зейнеп:

Қыз алмақ екенсің ғой ойда қалсаң.
Бетіңе «мен» дегенің таңба болар,
Жарайды, мені қойып, шешеңді алсаң.
Сарыбай:

Мен саған кете алмаспын бір дарымай.
Қылайын, сені алмасам, шешем қатын,
Болсын ба, маған тимесең, Құлжабек бай?!
Зейнеп:

Басыңа, іздеп келсең, қайғы дайын.
Қаңғырған сорлы кедей, кет жөніңе,
Әкемді, саған тисем, бай қылайын!
Сарыбай:

Ай, Зейнеп, сені алмаймын теңшілікке.
Салдақы, жұрт бүлдірген жүзіқараны
Алармын, бұрымың кесіп, кемшілікке!

Лайықты жазаң даяр қалжағыңа.
Асыққан ажалына сорлы кедей,
Жете ме көзің тірі қалмағыңа?
Қаңғырып ойға-қырға тозып кеткен

Сенесің әлі Маян әруағыңа.
Басыма бағым қонған осы кезім,
Сен түгіл, Бөген келмес зардабыма!
Қаңғырып, көк шолаққа желқом салып,

Іліндің, міне, бүгін қармағыма.
Сарыбай:

Көп қылып бұл күніңді көсілермін.
Баласы Маянбайдың қырылмаса,
Басыңнан ажал желін есірермін!
Ей, Зейнеп, кім екенін алсаң ұғып,

Жау десе, Маян жатпас үйде бұғып.
Кесіп ап екі бұрымың, табан тіліп,
Еліңді бір шабармын ойнап-күліп.
Зейнеп:

Айғай салып шақырсам, әміріме келмексің,
Қораға кірген қоянның тез жазасын бермексің!
Екпіні Сарыбай есіп тұр, иттің көңілі өсіп тұр,
Айтқан сөзі өңменді қылыштай боп кесіп тұр.

кел дағы ұр!
Дулаттар үйге кірді жыпырлап,
Босаға кетті сықырлап.
Апыр-топыр көпшілік, кіріп жатыр тапырлап,

тайқайды,
«Ей, жігіттер, бүйтпеңдер,—деді де

төрге қайқайды.
Туысым бірге жақынмын, қызға ерме» деп

жалпайды.
Асығып кірген Бекежан ашумен бас шайқайды.
Сарыбай семсер суырды, заманын

дулат қуырды,
Бұрын ұрған Бекежанға оның да көңілі суынды,
Ажалына асыққан дулат қанға жуынды.
Дулатқа салды күдерді, ажалды бермек шідерді,

Хан орданың ішінде тартып алып семсерді,
Үш-төрт бұлғап жіберді.
Біреулер қалды өкіріп,
Қан шыққан соң қайратқа

Сарыбай алды бекініп.
Жабықты тілді қылышпен,
Быт-шыт қылды екі ұрып.
Секіріп құстай ұшады,

Қайратпен қылған іс еді.
Айтқан сөзде қапы жоқ,
Өзі де шапшаң кісі еді.
Ордадан тысқа секіріп,

Нысана атып түседі.
Сарыбай тұрды ол жаяу,
Қан ішіп көңілі тұр баяу.
«Қандай күйде болды?» деп,

Қалыбек те тұр таяу.
Қажымас о да ер еді,
Сарыбайды көреді.
Жетектегі бедеуді

Көлденең әкеп береді.
Сарыбай атқа мінеді,
Қалыбек сонда күледі.
Таң мезгілде туған ай,

Ат маңдайын дәл қойып,
Айға таман жөнеді.

Аттан хабар сонда алған,
Ұрандап айғай қыз салған.
Астында қасқа тұлпар бар,
Қасқабай батыр із салған.

Ер қаруы—бес қару,
Із түзетіп аңғарған.
Желіп кеткен екеуге
Таяу келді жандәрмен.

Сарыбай артқа қарайды,
Қайрат пен күшін балайды.
Жаудан беті қайтпаған
Жақындап Қасқа жанайды.

Мұндай емес толғаулы,
Көрген батыр талайды.
Түн ішінде көз соқыр,
Сарыбай білмес ол жайды.

«Атымды ұста, Кәке» деп,
Қалыбектен сұрайды.
Жау жақындап, таянды,
(Аруақ қонған Маян-ды).

Дулат пенен төреге
Оқ атары аян-ды.
Атынан сонда түседі,
Өзі шапшаң кісі еді,

Ол келмесе, өлім жоқ.
Қасқабайды айдаған
Ажалдың қуған ісі еді.
Қорамсаққа қол салды,

Бір салғанда мол салды.
Сегіз қайың, бір шойын,
Тоғыз оқты қолға алды.
Шағындап салар кісі емес,

Жетпейтін оның күші емес.
Тоғыз оқты қабаттап,
Түгел салып қарманды.
Соғыстың болды базары,

Мұқалмас ердің ажары.
Шойын түсті қолына,

Батырдың келген ажалы.
Қапысыз тұрып тартады,
Жас қайраты артады.
Қараңғы түннің ішінде

«Дәл жүректің басы» деп,
Көмескілеп тартады.
Зырқырап оғы кетеді,
Қасқа атты ерге жетеді.

Зымырап шыққан шойын оқ
Төңкеріп тастап өтеді.
Тағы да әрмен кетеді,
Ажалдыға жетеді.

Қабаттап шапқан көпшілік
Он сегіз ерден өтеді.
Әуелде бұған бастапты,
Қырғындай қылып тастапты.

Үйір атқа бос келген
Таныды Қалыбек қасқа атты.
Қалыбек:

Былғанды қанға балағың.
Жауға жабдық жасаған,
Өзіңе тиді жарағың.
Жеңешемнің қарғысы

Дәл келді өмір шолағың.
Айырдың, Сарыбай, жағаңды,
Сілейтіп аттың ағаңды.
Жалғанда кегім бір бітпес,

Қандырдың, төре, табаңды!
Кетірермін сыныңды,
Көп қылармын күніңді!
Бір басыңа жүзбенен.

Ой, бауырым, Қасқабай,
Бітірермін құныңды!

Болдық бүгін қан жолды.
Ұлы жиын, халайық,
Бөгелме енді со құрлы.

Соны айтып, мінгізді атқа Сарыбайды,
Көпшілік Сарыбайға дарымайды.
Тоқталмай, бір жүргеннен жүріп кетіп,
Көксудан іздеп тапқан Бөгенбайды.

Шықты да былай таман, ақылдасты,
(Ішінде кісі де жоқ бұған басты)
«Жеңешем бұл жұмысты біліп қалсын,
Артымыз әйтпегенде іс болмас-ты».

Соны айтып, елге таман келді жетіп,
Кетпекке Аналыққа хабар етіп.
Аналық ұйқылы-ояу жатыр еді,
Тұсына дүбірлетіп келді жетіп.

Аналық: «Бұл кім,—деді,—келген таяу?
Қан жұтқан болар, болса көңілі қаяу».

Жеңеше, жатырмысыз ұйқылы-ояу?
Аналық: «Бұл кім,—деді,—келіп тұрған,
Екпіндеп тұлпар атпен желіп тұрған?
«Қан төктік» дегендерің не деген іс,

Тәуір ме кісі өлтірген, мына антұрған?!
Айырылып көк бедеуден қалдым кеше,
Болса жөн өлтіргенің елге есе.
Сан кісі өлтіргенмен пайдасы жоқ,

Қасқабай, төре, дулат ел билесе».
Сөйлейді екеу барған елден саяқ,
Айтады істегенін бастан-аяқ:

Жан сақтап, аман келдік, жемей таяқ.
Табылар, айтпағанмен, сөздің шыны,
Тұсау боп, жүргізбейді қылыш қыны.
Қан толып екі көзге, көрмей кеттік,

Өлгені нешеу екен, әлде кімі?
Бірақ та өлді Қасқабай жазым тауып,
Соғыста тұра алмадық қылмай қауіп.
Қарғысың Қасқабайға тура келді,

Бір хабар шабынды елден енді білдік,
Кенже аға, таптық,—деді,—ел мекенін.
Бөгенбай естіп мұны, еңіреді зар:

Қолында қай дұшпанның қор болды екен,
Қылар ем кең дүниесін келіссіз, тар?!
О деген бұ дегенше келді жетіп,
Астында екі тұлпар екпіндетіп.

Хал-жайын бастан-аяқ баян қылды,
Жыласып болғаннан соң көріс етіп.
Айтады естігенін бірін қоймай,
Келгенін және де айтты қанға тоймай.

Өлгенін Қасқабайдың айтып еді,
Бөгенбай: «Бауырым!» деп салды ойбай.
Ішіне батырдың да қаптады шер,
Маңайын жинап алды Бөгенбай ер:

Дулатты қысқан екен бір шығын тер!
Елінің ат шаптырып, бәрін жиды,
Қайратын, ашуланып, кәрін жиды.

Ақыл тап енді, елім, бәрің,—дейді.
Балалар, бере келген елден хабар,
Бір сізден кім бар,—деді,—ақыл табар?
Қалғанша қан менен жан күтіп алды,

Не десең, біздің басқа ақылың сал.
Үлкені Сарыбай мен Бексұлтан ер,
Тұманбек, Жұманбек пен Айдарқандар.
Әрбірі мың кісілік жауынгер ед,

Бәрі де бір Маяннан туған текті,
Дұшпанға егескенде бермес кекті.
Аттарын жетеуінің түгел айтсақ,
Екеуі Сәдірбек пен Тыныбек-ті.

Сол күнде он бестерде бұл алты ер,
Сарыбай он жетіде жауға шебер.
«Сарыбай—сағым жетпес» дер Бөгенбай,
Ақылды сөз табатын ол кемеңгер.

Көксуда жайын жатқан бие байлап,
Аттанды төрт мың кісі Маянбайлап.
Жылқыдан Нарқызылды алдыртыпты,
«Жан сақтар төл аты» деп қойды сайлап.

Бейітіне Маянбайдың үй қондырып,
Күзекке көп жылқыны жүрді айдап.
(Бейіті Маянбайдың он бес күндік),
Жігіттен атқа мінер қалмады түк.

Өлгені Қасқабайдың екі жара,
Төренің бұл қылғаны бітпейтін кек.
Жаратты қос-қос тұлпар бозбалалар,
Ішінде Бөген сұңқар ақыл табар.

Биені неше жүздей байлап тастап,
Қымызды қанып ішті жиналғандар.
Мінгені Бексұлтанның Ақкекіл-ді,
Жануар ер мінерлік ат секілді.

Құнына елу түйе беріп алған,
Ер мініп, жауға салса, доп секілді.
Маянның саңлақтары жиылып ап,
Төреге салмақ болды бір үкімді.

Сол жерде келген халық жатып алды,
Лайықтап алмақ болды сәтті күнді.
Мінгені жас түлектер тұлпар аты,
Бөгеннің толып жатыр қолғанаты.

Қырғын қып талай жаудың бетін алған,
Дүйсенбі еді әуелден-ақ Маян сәті.
Төрт боз ат төрт діңгекке қойды байлап,
Сайланды сегіз батыр қару сайлап.

Ақ туын Маянбайдың жерге шаншып,
Бөгенбай ұран салды Маянбайлап.
Мойнына кемер белбау тұрды салып,
Кейде талып, кейде есін жиып алып.

«Әкекем, аруағыңнан белгі көрсет!
Бұл күнде,—деді,—балаң болған ғаріп».
Күн ыстық, әуе қайнап, дуылдаған,
Халық көп, жиылған жұрт шуылдаған.

Бөгенбай көп зарланып жылағанда,
Шайқалып ту созылып, суылдаған.
«Жасаған берді,—дейді,—тілегімді,
Қайтармас жауға салған білегімді.

Көп барсаң, қолға байлау боласыңдар,
Сегізің тоқтатыңдар жүрегіңді!»
Байлаулы төрт боз атты айтып сойды,
Жиылған жұрт қымыз бен етке тойды.

Бастығы сегізінің Сарыбай боп,
Белгілі Шетқурайға бетін қойды.
Бөгенбай бата берді балаларға,
Сақтаса жалғыз Құдай, бәле бар ма?

Не керек көп жаманды көмекке ертіп,
Тағдырдан, сақтамаса, шара бар ма?!
Батасы:

Білінсін жауға дыбысың.
Сарыбайға қарсы келмеңдер,
Қарсы келген адамның
Тұқымы өспей құрысын!

Жауға шапсаң ұзарсын,
Ұстаған қолға қылышың!
Сегізің барып, төренің
Бітіріп қайт жұмысын!

Сегізі тұлпарын мінген баптап,
Найзасын, болат қылыш алған саптап.
Батасын қарт Бөгенбай бергеннен соң,
Бейіттен шыға шапты «аруақтап».

Қос артқан төрт түйе мен төрт кісі алды,
Көп елі сонан кейін қайтты қаптап.
Көрем деп жауды қашан кезенеді,
Серпіліп, көптен шығып, түзеледі.

Жас түлек бұрын соғыс көрмесе де,
Сарыбай садақ жетпес гөзел еді.
Жол жүрді дамыл алмай Шетқурайға,
«Қолда!» деп жалынады Маянбайға.

Бауыры Шетқурайдың Қарабастау
Белгілі сегіз күнде түсті сайға.
Қостарын жайлап тікті келген артып,
Байлады кемерлерін керме тартып.

Болғанша Маян сәті сонда жатқан,
Жас түлек өңкей манап қайраты артып.
Жеті күн сол бастауда жатты жайрап,
Кезекті жауға лайық қару сайлап.

Ән тартып сыбызғымен қорқынышсыз,
Ұранын көтереді Маянбайлап.
Ел жатыр Шетқурайдың биігінде,
Қасқаны құзғын жеген күйігінде.

Жиылған төре, дулат ақылдасты,
Таппақ боп бір ақылды күндіз-түнде.
Аналық бір жағынан салған хабар:

Берем деп төре қызын, алдап барып,
Оқ ату, лайық па қылыш шабар?!
Ақылы Аналықтың жұрттан артық,
Қан қыздырып, іргесін бөлек салар.

Жау десе, жабырқамай қайнайтұғын,
Әуелден Егіз атаң мінезі бар.
Дулатты жиып алып қыз кеңесті,
«Бұл Егіз тапқан-ау,—деп,—нан жеместі!»

Інісі Бекежанның Бекбау деген,
Бірігіп, бой теңелтіп, біргелесті.
О дағы қару-жарақ жиып жатыр,
Дулаттың бәрі түгел болды батыр.

Бекбау да қызды алмаққа сөз байлапты,
Болса да айрылмасқа заман ақыр.
Хабар жоқ, жиын ел де сөзбен әлек,
Бауырда шатыр тігіп батыр жатыр.

Шетқурай деген биік бір үлкен тау,
Тап-тату ел боп кетті осындай жау.
Сөзі де Аналықтың батып барад,
Мағлұм—еш адамнан үйренбес дау.

Сол кезде жексенбінің күні болды,
Қыз Зейнеп ақыл ойлар оңды-солды.
Бие ағыта жылқыны айдап шықты,
Басында қайғысы көп о да сорлы.

Жылқыны Шетқурайға жая салды,
Қаптатып тауға әкеп қалың малды.
«Сасқан кісі тұз жалар» дегендей-ақ,
Атын тастап, биікке шыға қалды.

Жан-жаққа көзін салып жіберіп ед,
Бауырда жатқандарды көріп алды.
Дүниенің жақындады кең мен тары,
Зейнептің бойға түсті қайғы-зары.

Тауда отырып таныды ердің бәрін—
«Жас түлек Маянбайдың балалары!»

Ішінде танып көрді Қалыбекті,
«Бірі ойда, бірі қырда бірігіпті!
Адамның құты ұшқан соң оңала ма?
Барар жер жоқ екен ғой бізге»,—депті.

Білмедім, қанша адамды ажал қысты,
Егіздер ақылменен қосылысты.
Еркек болсам, ел тауып кетер едім,
Жаратқан Құдай неге қыз байғұсты?!»

Тұра кеп тұрған жерден буыны құрып,
Үстіне бір жалпақ тас міне түсті.

Бастаған мен ғой,—деді,—бұл жұмысты.
Сонда Зейнеп жылайды,
Өз-өзінен мұңайды.
Жайнаған жауды көрген соң,

Қайтіп сорлы шыдайды?!
«Алты мың—әкеме көп жылқы біткен,
Қыз болсам нетер ед бойды күткен.
Қырғын келгір, Маян-ай, неткен елсің,

Тастүлек балапандай арттан жеткен».
Отырды сонда сұлу аз тыйылып,
Өлімге өзін байлап, жан қиылып.
«Жалғыз мен қайғырғанмен не болады?

Бір ақыл табар,—деді,—жұрт жиылып.
Дүйсенбі ертеңгі күн—Маян сәті,
Байлаулы кермеде тұр тұлпар аты.
Болса да Бөген қу бас, арты мол ғой,

Жетпегір, жеткен екен қолғанаты!»
Қыз Зейнеп жаяу жүрді атқа таман,
«Қалармын,—деп ойламас,—жаным аман.
Тілге келсе, көрмеспін кемшілікті,

Сөйтсе де істің болды арты жаман».
Баршамен белін байлаған,
Жылқысын елге айдаған.
Қайғы толып ішіне,

Болмады ісім ойлаған.
Жау қолында кеттің-ау,
Қаракөк, торы көп жылқым,
Шырақтай көзің жайнаған!

Ордамды ойран қыла ма?
Сорлы Зейнеп, жылама,
Алды-артым болды бірдей жау,
Қайда барсам, япырым-ау.

Теңдесім де жетер ед,
Бөгенге тиіп нем бар-ау?!».
Жылқыны айдап, Зейнеп те үйге жетті,
«Сақтаныңдар, жау бар» деп хабар етті.

Білмеймін қанша екенін, көрдім,—депті.
Ел жиылып, қайратқа мінді бәрі,
Дуылдасып сөйлесіп жас пен кәрі.
Не болар, іс ақырын қайдан білсін,

Дулаттың құтырды батырлары.
Керме қып, ұстамақ боп дайындалды,
Жауға бермей, сақтамақ бәрі жанды.
Дулаттың кәрі-жасын жиып алып,

Иірді жесек салып жылқы малды.
Мінерлік атын баптап сайланады,
Қылышы жауға шабар қайралады.
Інісі Бегежанның Бекбау ерге

Қыз Зейнеп «тиемін» деп жайланады.
Осылай бола тұрсын дулат-төре,
Болады ертеңгі күн қандай төре.
Мал сойып, елін күтіп, жинап жатыр,

Тамағы ішкен-жеген әлде кере.
Сарыбай ат күзетті, жатпай өзі,
Ертең-ақ жауға шабар келді кезі.
Таңертең ат әкеліп байлап қойып,

Ұйқыға біраз кетті екі көзі.
Тұрысып жас түлектер, ыстық қылып,
Алысып бірін-бірі жүрді жұлып.

Түсімде көрдім,—дейді,—Маян ерді.
«Осы жолы бас боп барамын» деп,
Атакем маған келіп хабар берді.
Бір заманда Бексұлтан кеп жүгіріп,

Әрқайсысы әртүрлі түс көріпті,
Қалыбекке жорытуға келді тұрып:

Ат-түрін әбден байқап тұрдым,—дейді.
Айыр сақал, кісі екен ұзын бойлы,
«Қарағымды көрмек үшін келдім» дейді.
«Қарағым, келіп едім көрейін деп,

Дәрежең, үстем болсын мерейің деп.
«Маяндап» тынышымды кетірдіңдер,
Келіп ем енші бөліп берейін» деп.
Үстінен ақ сауытын берді шешіп,

Жоқ екен өн бойында ешбір тесік.
Қолында бір қамшыға көп қызықтым,
Қамшысын бермей кетті, халім нешік?!
Қылышы белінде тұр қынабында,

Атакем не себептен келді мұнда!
Астында маңғұл қасқа торы аты бар,
Шыға ма, деп ойлаймын, түсім шынға.»
Тыныбек сонда айтады: «Мен де көрдім,

Қуанғаннан орнымнан түрегелдім.
«Енші берем, қарағым», дегеннен соң,
Қылышын маған берді, «бер» деп едім».

Қамшысын маған берді,—деді Қалыбек,
Ілулі бүлдіргесі білегімде.

Көңілім бұл сапардан тұз алмаған.
Ат ерттеп, «Маянбайлап» ұран шақыр,
Айтайын ақылымды енді саған:
Қалыбек сегіз қос ат алсын қолға,

Ту алып, Сарыбай шықсын құба жонға.
Алтауың аянбастан жауға шапсаң,
Қосшылар түйеменен қалсын мұнда!
Мұны айтып, атқа мінді дуылдасып,

Алғандай неше мыңды қолмен басып.
Ежелден жау дегенде сайтаны бар,
Тұрмайды Маянұлы жауға жасып.
Жарлығын Сарыбайдың қабыл алды,

Атына аруақтап ерін салды.
Қалыбек ат жетектей жөнелгенде,
Қосшылар қозғалмастан мұнда қалды.
Жөнелді туын алып Сарыбай тауға,

Белсене аттанады алтау жауға.
Дүйсенбі—Маян сәті атқа мінді.
Дулаттар қылар ма екен жанын сауға?!
Ұраны көкке шықты «Маяндаған»,

Ұрыста өңкей жастар аянбаған.
Бет қойып осы жерден тура шапты,
«Бір таңда-ақ тигізем,—деп,—төре, саған!»
Маяндай Ақкекіл ат мойын созып,

Жөнелді шапқан жерден Сұлтан озып.
Тұлпар ат неше күндей бапқа келген,
Тарта алмай алақаны келед тозып.

Бұрқ етіп аш кезеңнен бұлар асты,
Бесеуі арт жағынан қатарласты.
Түрі бар арыстандай Бексұлтанның,
Тұра алмай беті айбатқа, жауы қашты.

Тақымын созып келген тұлпар атпен
Самсаған сары қолға араласты.
Қарашы Маянбайдың баласына,
Жау көп қой, «біздер аз» деп қарасын ба?!

Есіктей кірген жері болып кетті,
Қурай шың өлік сыймай даласына.
Талайлар сорлы болды қаза тауып,
Жау десе батыр тұрмас аңсары ауып.

Кез келсе, найзаменен кетті түйреп,
Қырады, қалыңдаса, қылыш шауып.
Тауда тұр ер Сарыбай туды басып,
Өнері алты жастың барады тасып.

Өлімге дулат елі қалды байып,
Салаға талай ерлер кірді қашып.
Тыныбек жетіп келді бір уақытта,
Сарыбай түк көрмепті қара басып.

«Жұрт шапқан, ел бүлдіріп, кісі өлтірген,
Барад,—деп,—ойбай, Зейнеп әне қашып!»
Туды алып Тыныбек қалды тұрып,
Сарыбай жөнеп берді атын бұрып.

Қылт етіп бір кезеңнен Зейнеп асты,
Буыны қыз сорлының келед құрып.
Қыз Зейнеп бір кезеңнен жаңада асты,
Сарыбай Нарқызылға қамшы басты.

Садақтың қынабынан шыққан оқтай
Зымырап «ә» дегенше кеп айқасты.
Жалт қарап Сарыбайды көрді танып,
Ұмтылды жеке ауызды суырып алып.

«Сарыбай, саған өлмей ат бермен» деп,
Ұмтылды ұрысуға қарсы барып.
Заты әйел ұрысуға жарамады,
Сарыбай жеке ауызға қарамады.

Адам боп жүре ала ма серттен қайтқан?
Қарсы тұрып қатындыққа келмесең ед,
Жұрт бұзып, ел бүлдірген сен бір сайтан!»
Тұра алмай табандасып қарсы барып,

Қыз сорлы серттен қайтып, болды ғаріп.
Берік ұстап төбе шаштан, аттан жұлды,
Жөнелді тақымына басын алып!
Зейнеп:

Ажалсыз ызаменен өле алмаймын.
Теңдікке тегістетіп алмас болсаң,
Әуелгі айтқан сертте қала алмаймын.
Сен—Маян, мен—ханзада, атам—төре,

Жүргенбіз жақсылықты бірге көре.
Жақсы аттың жалында әкеп өлтірмесең,
Жүрермін кемісем де кәсіп тере.
Сарыбай:

Өлгенім жақсы серттен қайтқанымнан.
Тілермін табаныңды, Зейнеп, сенің,
Болады әкең байың айтқаныңнан.
Зейнепке тарлық кірді, қысылысып,

Астына арыстандай ердің түсіп.
Дауысы анда-санда бір шыққанда,
Қояды тақымымен қысып-қысып!

Шабылған елге келді аялдамай,
Келеді Нарқызылмен аяңдамай,
Зейнепке үлкен қауіп ілініп тұр.
Қалмағы бұдан тірі екі талай.

Қырылып, қирап жатқан елге келсе,
Шабылған төре ауылы әсіресе.
Бексұлтанның атын ұстап жалынып тұр,
Күндігі мойынында бір бәйбіше:

Адамда қаза тапқан кейіп болмас,
Едің ғой кіндік балам, айналайын!
Еліңді қырғындатпа, ей, гәуһар тас!
Құрысын төре хандық құрғандығы,

Құдайдың көрініп тұр ұрғандығы.
Ажалды жан өлімнен құтылмайды,
Өлгендер елдің болды құрбандығы!
Не десе де көнелік, сөзді байла,

Өлген жан тірілетін дәурен қайда.
Бір келген қырсық шығар біздің басқа,
Қылмады Зейнеп қызым елге пайда!
Осы екен Құлжабектің бәйбішесі,

Қырғыннан шыққан екен елдің есі.
Бір қыздың қыздырмалы тіліменен
Өз елін өзі Бөген шапқан несі?!
Ел шарпылып түсіп тұр жанған өртке,

Еліңді салма,—дейді,—ұзақ дертке.
Әйелден еркек ісі жаман болды,
Қарағым, мен тоқтайын айтқан сертке!
Не дерін біле алмай тұр Сұлтан батыр,

Кемпірдің жылау сөзі толып жатыр.
Жас бала түк көрмеген, түк білмеген,
Жалғыз-ақ қырғын істі біледі ақыр.
Сөйлескен екеуінің сөзін тыңдап,

Азғана сөзді тыңдап аял етті,
Зарлаған әйел сөзі өңменге өтті.

Берейік бір серт байлап, Сұлтан,—депті.
Сертіміз ұзақ емес, қысқа болар,
Тірі жан көшін артсын ертең,—депті.
Ертең ерте жүк артқан жан болмаса,

Өкпелеме бір тірі жан қалмаса.
Өзім өлсем, құтылып кетер едің,
Күн аял сұрамаңдар жан далбаса!

Кемпір жылап, бас қойды сонда зарлай.
... Қырғында атқан біреуі әлі де жүр,
«Тоқта!» деп Сарыбай тартқан сонда керней.
Қырғынға қанжыға елі қалды батып,

Талайлар-ақ безерген қалды жатып.
«Қатын ер қашқан жауға» деген қайда,
Айдамақ болды ертең дуылдатып.
Басында көнбеймін деп қарысып ед,

Соғыстың аздап дәмін қалды татып.
Жегені желкесінен не ғып түссін,
Қозғады ертең ерте көшті тартып.
Кеш бола ер жоқтауға шықты бұлар,

Орыны Қасқабайдың қашан толар.
Түнделетіп жыласпай кеткен ерлер,
Ерін жоқтап жылауға болды құмар.
Сөйлесті, бір азғана аял тапты,

Төрелік дулатқа да тимей қапты.
Жоқтауға Қасқабайды «бауырымдап»,
Ауылына Аналықтың енді шапты.
Аналық отыр екен жолда күтіп,

Келе жатқан ерлерге қарсы шықты:
«Балалар, тоқтаңдар!» деп жарлық етіп.

Таппайсың бұл жылаудан ешбір пайда.
Көксуға қонып алсақ, келісер ед
Жылауың, ер жоқтауың сондай жайда.
Тоқтаңдар, жылауды қой, қарақтарым,

Жасақты жауға жайлы жарақтарым!
Ол дағы толып жатқан аталы ел,
Жазым боп жазылмасын қабақтарың.
Жарлығы Аналықтың жанға жайлы,

Бұл сөзі Сарыбайға құп ұнайды.
«... Көш, көш!» деп бәлекетті көшіргендей,
Қайта кеп бұл дулатқа бұрқырайды.
Көңілі өскен көтеріңкі өңкей жастар,

Атқан оқ ел үстіне зырқырайды.
Есімбек, Құлжабекпен кетті қашып,
Шабынды көрген елдер қалған жасып.
Түйенің жабуына кіргендер бар,

Жан сақтау жер іздесіп қара басып.
Есімбек, Құлжабектің сегіз қызы
Зарлады қара салып қатарласып.
Батырлар өз сүйгенін ілестірді,

Оқ атып төре құлын желдестірді.
Есімбек, Құлжабектің сегіз қызын
Түйеге екі-екіден мінгестірді.
«Айтқаным екі болып кетпесін» деп,

Сарыбай Зейнеп шашын бір кестірді.
Сорлының екі бұрымын алды кесіп,
Тайлақтай жетелеген мұрнын тесіп.
Еркіндей ел алдымен Егіз көшті,

Күн ыстық, Зейнеп сорлы болды жаяу,
Өлмеген жан кеудеде тұрды таяу.
«Мұндайын кемшілікті көрсеткенше,
Не етеді жаратпасаң, бір Құдай-ау!»

Көшті артып, алдын бастап кетті Аналық,
Көңіліндегі мұратқа жетті Аналық.
Сегізі серпіліп кеп елді шапқан,
Қылған жоқ бұл соғыста еш балалық.

Елді айдап келе жатыр артын сырып,
Өлтіріп талайларды қолмен қырып.
Бұл жолда бес жүз жетпіс кісі өліпті,
Бастаған Зейнеп теріс Құдай ұрып.

Зейнептің аты дағы шығып кетті,
Елді егер қырғындатқан бір сапырып.
Жаяулап сорлыЗейнеп кейін қалса,
Сарыбай кез кеп кетіп, қояды ұрып.

Келеді сорлы Зейнеп өлмеген соң,
Не керек, күш-қарымы келмеген соң.
Бүгінде Маянбайға шақ келмей тұр,
Шаң басып, беті салтақ, терлеген соң.

Ұмытып қалма, сөзге болмай қанық.
Маған тисең, болмақшы Құлжабек—бай,
Боп жүрме, мұнан былай сөзге танық!
Сарыбай ілгерілеп кетті озып,

Зарлайды Зейнеп сорлы табан тозып.
Тілге келсе, бір арбап алар еді,
Жаралған сөз дегенде топтан озып.
Бір мезгіл Бексұлтанға кез боп қалды,

Бір ауыз сөзбен Зейнеп арбап алды.
Тілге келсе, адамның бұлбұлы еді,
Ерлердің ортасына бүлік салды.

Мал беріп елден таңдап қыз алсаң да,
Алмассың мендей тауып лайық жарды.
Құтылсам Сарыбайдың қорлығынан,
Мынадай жолсыз қылған зорлығынан.

Қарағым, ей, Бексұлтан, мұнан құтқар,
Қалмайын не десең де жарлығыңнан!
Жас түлек мынау сөзге жарар деді,
Жүгіріп Сарыбайға барады енді.

Атын беріп, киімін кигіз, —деді.
Сарыбай:

Ойласаң туысқандық Тәңір хақын.
Айтқан серттен қайтқаннан өлгенім жөн,
Сертім бар болсын деген шешем қатын.

Біреуге біреу өкіл салмаймыз ба?
Бір сапарда тілімді алғызбасам,
Төреге бәріміз де бармаймыз ба?!
Сарыбай:

Балалық қылмай, ойла сөздің жөнін.
Зейнепке айтқан серттен қайтқанымнан
Өлгенім анық жақсы, жаным, менің!
Бексұлтан:

Зейнепке айтқанымды мен қыламын,
Сарыбай, қылдырмасаң, енді сақтан.
Бұл сөзге Сарыбайдың келді ашуы,
Ішіне кіріп кетті қыздың уы.

Садағын мойнындағы жұлып алды,
Құрылды екі арада сайтан туы.
Сарыбай:

Бұл жерде көріселік күштің кемін.
Бір қызға айтқан сөзден кемігеннен
Болғаны лайық қой жөні өлім!
Бұрылып Бексұлтан да тұра қалды,

Садағын ол да жұлып қолына алды.
Қызықтырған қыз кәпір сұлулығы
Ортаға жаяу жүріп, бәле салды.
Тыныбек өздерімен бірге туған,

Сабалап, мұны көріп, келіп қалды.
Иә, Сәке, ашуыңа сабыр қой,—деп,
Келді де Бексұлтанды салып қалды.
Тыныбек:

Қылғандай, не жазып ек, жауға пайда?!
Бексұлтан, адастың ғой айтқаныңнан,
Үйдегі қарттың айтқан сөзі қайда?!.
Бір жақтан Айдарқан да жетіп келді,

Батырлар хабар алып, жиылды енді.
Басына Бексұлтанның қамшы жауып,
Көп жаза туыстардан берілді енді.
Шыдамай, аттан түсіп отыра кетті,

Түбіне бар Егіздің бір қыз жетті.
«Құрысын балалығың, жаным-ай!» деп,
Аналық көк жорғамен жетіп кепті.

Айтады сылтаулатып балалықты,
Көрмейді о да тәуір алалықты.
Көрген соң, сонда Сарыбай зар еңіреді,
Ақылды батагөйі Аналықты.

Жеңеше, білесіз ғой сөздің тегін.
Долданып ақылыма сыймай кеттім,
Кеткенше, өлсем еді, қызға кегім!
Атамын Бексұлтанды, жібер қолды,

Өлгенім тірліктен оңай болды.
Бексұлтан күші артық, өлтіреді,
Бармаймын үйге тура осы жолы!
Шығасым бір Маяннан туған затым,

Бексұлтан, Тыныбек те қолғанатым.
Сертім бар Зейнеппенен байлап айтқан,
Қылам ба тірі жүріп шешем қатын?!
Тұрады Сарыбайды қамап алып,

Шақырды Бексұлтанды кісі салып.
Аналық: «Құрысын-ай, балалық!» деп,
Әкелді Бексұлтанды өзі барып.

Жығылды Сарыбайға сонда барып.
Осындай ортасында бір іс туды,
Тоқталды, қыла жаздап айғай-дуды.
Бексұлтан қаталығын мойнына алып,

Көзінің жасыменен бетін жуды.
Батырлар жалғыз сөзбен өстіп жатыр,
Шегінді жалғыз сөзбен екі батыр.
Жақсылық онда дағы болмаған соң,

Қыз Зейнеп өлмеген соң келді ақыр.
Жолығып Тыныбекке душарласып,
Бөгелді сөз айта алмай аузын ашып.
5-204*

Тыныбек өзі айтады: «Зейнеп сұлу,
Ақылыңнан жаңылдың,—деп,—қара басып!
Жаңылдың қара басып ақылыңнан,
Айырмақ көңіліңде екен жақынымнан.

Ортама сайтандығың өтпей қалды,
Тоқтаттық біз екі ерді апырымнан.
Сен, сорлы, Сарыбайға жалынсаңшы,
Кемшілікпен Сарыбайға налынсаңшы.

Өзіне ол сабаздың кемімесең,
Жақсылық саған болмас жалғыз тамшы!».

Қарағым, бұ сөзің де маған пайда.
Көнейін не десең де айтқаныңа,
Иілтіп, ақыл айтшы Сарыбайға!

Ел шапқан еді атаң бұрын жүріп,
Талайдың олжа қылған елін қырып.
Жорасы батырлардың не болады,
Жүргені бар ма ішінде әйелді ұрып?!

Басыма түсіріп тұр менің кемдік,
Сөзім жоқ елге айтатын жалғыз емдік.
Ел шапқан бұрын талай ата-бабаң
Әйелді қор қылып па, бермей теңдік!

Тоқтаймын мен ерлердің жорасына,
Қамалдым мен қайғының қорасына.
Ел шапқан төре елінде біреу де жоқ,
Атаңның жүгінемін мұрасына!

Батырдың түздегі ісі үйге бармас,
Баласы Маянбайдың сен—жеке алмас.
Жолына батырлардың бір түсемін,
Сарыбай мұны айттың деп басымды алмас.

Мойнымда тентектігім өзімде тұр,
Бұл сөзге, әй, Тыныбек, мойныңды бұр.
Алдына Бөгенбайдың жүгінемін,
Кінәлі, әзер болса, Зейнеп құрғыр.

Мұны естіп Тыныбек те кетті жүріп,
Сөйлейді Аналыққа байқап тұрып.

Жүргендер болып па екен әйелді ұрып?
Жеңеше, сіз көрмеген ақыл бар ма,
Әйелді ұрсақ, бізді мақұлдар ма?!
Бұл сөзбен ережеге түспек Зейнеп,

Тіл кесілмей, құрғырың тақылдар ма!
Бұрылып тұра қалды сонда Аналық:

Сарыбай ұрған ісін тоқтатады,
Жарамас дегеннен соң бұл балалық.
Шырағым, саған айтар Сарыбай сөзім,
Бойына Ұлы судың тоқтаталық.

Әйелге таңдау ерік беретұғын,
Кәпірдің тілін кесіп, сөз салалық.
Бар қызын ханзаданың жиып алды,
«Ерлерден таңдап ал» деп ерік салды.

Талайлар тілегіне жеткен, деді.
Бұрынғы ерлер салған жорасы осы,
Әйелге таңдау беріп кеткен,—деді.
Қыз Зейнеп сонда-ай айтады: «Мен алмаймын,

Бойыма таңдау сөзге сене алмаймын.
Қорқамын Сарыбайдан таңдау алсам,
Еріксіз қорқытуға көне алмаймын».

«Серт тұрмас қылыш үстінде» деген сөз бар,
Бұрынғы серттескенді қоямысың?
Сарыбай: «Қойдым,—деді,—серттің жайын,
Бұл итпен көп қарысып не қылайын.

Бұрымын шолақ аттай кесіп алдым,
Зейнептің кемшілігі жұртқа дайын.

Бұлбұлдай сөйлесе қыз кетер жүріп.
Қыздары ханзаданың қара салған,
Отырды бір-біріне бетін бұрып.

Көңіліңді кімге тұтып, қылма алаң.
Айтса, қайтпас сөзінен, ерік берді,
Сарыбай әуелден-ақ сөзге сараң.
Зейнеп:

Құтылдым қатындықтан көз алдыңда.
Кімді таңдап тисем де, ерік өзімде,
Менікі әуелгі сөз өз алдыңда.
Сарыбай:

Қайта айтып бір айтқанды неге керек?
Итке тисең жүре бер, сұлу Зейнеп,
Әйтеуір, кемшілікке түссең керек.
Зейнеп сонда орнынан түрегелді,

Сарыбай, сенен басқа кісім бар ма?
Ұмтылып мен қайтейін балаларға.
Қыран едің қиядан шөп алатын,
Қор қылар көзді шұқып қара қарға.

Зейнептің әркім қарар ойынына,
Жатпақшы Сарыбайдың қойынына.

Арман жоқ,—деп асылды мойынына.
Қыз кәпір тауып кетті тиер жөнін,
Батырдың сөзге балқып, иер жөнін.
Ортадан әлдеқалай іс тумасқа,

Байқады, даңғыл еді, артық-кемін.
Бұл сөзге Аналық та: «Пәлі-ай!—деді,
Келді жаңа мына істің сәні-ай,—деді.
Жаман болса, сөз таппай сандалар ед,

Істеген істерінің дәлі-ай!»—деді.
Таңдаумен төрт қыз тиді Бексұлтанға,
Артқы қыз түсер екен қандай санға?!
«Алмаймын төре қызын» дегенменен,

Бола ма ереже сол ер қашқанға.
Өзінің қалағанын сүйіп жатыр,
Әрбіреу әр адамға тиіп жатыр.
Қалыпты жалғыз-ақ қыз орынында,

Таңдауға көне алмады осы кәпір.
Амал жоқ қамалаған сөзге келді,
Ол өзі бір адамды көздеп еді.
Басына қара шапан жамылып ап,

Басқадан мұның ойы өзге келді.
У екен іші толған бұл кәпірдің,
Зейнепті тұра сала сөгеді енді:

Кеселді келмейтұғын шақырып ап,
Дегенмен бола ма екен енді «бәле-ай».
Әуелде тимек болып, елді жидың,
Өлімге Қасқабайды көзбен қидың.

«Аға өлсе, жеңге—мұра» деген қайда?
Қорыққаннан Сарыбайға, міне, тидің!
Қазақтың қалдырдың-ау мазағына,
Салдың ба барлық жұртты азабыңа.

Маяннан басқа жанға тиген адам
Құдайдың кете ме екен тозағына?!
Кетірдің қанжығадай елдің жайын,
Өкініп өткен іске не қылайын.

Жұмаққа Маян алған қыздар барсын,
Қалыбек, қайда отырсың, менің байым?!
Ұялтты қыз Зейнептің мінін айтып,
Зейнеп қыз босана алсын енді қайтып.

Төренің сегіз қызы орнын тапты,
Болды жұрт жөнелмекші жүгін артып.
Зейнеп айтты: «Бармаймын елді көріп,
Таңдаттың, ризамын, ерік беріп.

Тек жүрмей Бөгенбайға тіл тигіздім,
Өлсем де енді барман, қоңыз теріп!
Қарт еді қасиетті, әруағы зор,
Бермесе сол ықылас боламын қор.

Бұл күнде қаңғып өлсем—маған лайық,
Алдымда құрулы тұр темірден тор.
Сары су қайғылымын жүрегімді,
Тілеген беремісің керегімді?

Үйдегі қарт бабадан ықылас алмай,
Келтіріп жүре алмаймын сүреңімді.

Берсең кел, тілегімді, бір сөзім бар,
Кәрі-жас барлығыңа қыламын зар.
Кінәмді менің деген кешер болса,
Сонда елге барар-ем, Бөген сұңқар».

Аналық мына сөзді қабыл алды,
Шақырып Сарыбайға ақыл салды.
«Кәнеки, тілегіңді тілеші» деп,
Зейнепті жылы сөзбен жұбандырды.

Зейнеп айтты: «Тілекті берсең егер,
«Сүйінші!» деп батырға берем хабар.
Ел шауып тілектерің келді деймін,
Қайғыма сонда менің бір іс табар.

Сөзімді менің айтқан кешер ме екен,
«Ей, балам, кештім сөзің» десер ме екен?
Үйде жатқан Бөгенге тіл тигізіп,
Мен сорлы, ақылы жоқ, есер ме екем?

Қасыма жолдасым мен атымды бер,
Алмасам қарттан ықылас, көңілім кер.
Ол менімен ойнайтын сұңқар емес,
«Жолықтым не бәлеге, Тәңірім!» дер.

Кәрі еді қадалғаны қате кетпес,
Бөріге ит қарғысы, сірә, жетпес.
«Сүйінші!» деп алдына барсам екен,
Ықыласын, асыл еді, бермей кетпес».

Аналық ат пен жолдас бермек болды,
Қасына бір басшы адам бермек болды.
Басына келіншектің шәлі жауып,
Алдына қарт Бөгеннің келмек болды.

Торқа киіп, жорғасын алды мініп,
Бұрынғы күнге түсті қыз түрленіп.
Жалғыз-ақ шаш кесілген кемдігі бар,
Жөнелді салтанатпен тым гүлденіп.

Егізден бір басшыны берді бұған,
Қыз зерек өзі білген, өз қылығын.
Тілге келсе, алмайтын адамы жоқ,
Бөгенге көрсетпекші бұлбұлдығын.

Жол жүріп бір-екі күн, келіп жетті,
Келін боп үй сыртында сәлем етті.

Сүйінші, ерлер аман келді!—депті.
Бөгеннің бәйбішесі келіп шықты,
Зейнептің зарлап келген сөзін ұқты.
Адамды тілге келсе ерітетін,

Жолыққан есектеймін арам терге.
Апеке, алдыңызға келдім бүгін,
Қаратып, қайтармаңыз, қара жерге.
Сүйіншім алатұғын—дәл өз басым,

Көп еді қыз да болсам елде қасым.
Сұрайтын басқа менің дәнемем жоқ,
Берсін деп шын сұраймын ықыласын.
Келін боп келіп тұрмын ауылыңа,

Апеке, жақын тартсаң бауырыңа.
Еңкейіп егілгеннен жылап тұрды
Батырдың душар қылма дауылына!
Қолынан бәйбіше алды сонда ұстап,

Зейнеп сұлу бір жүрді аққуға ұқсап.
Жалынды сәлем етіп анадайдан,
Бұрынғы кәдуілгі келінге ұқсап.
Айтады Бөгенбайға келген жайын,

Тағы да бір тілегім менің сізден,
Жақсыға жалыныштан күдер үзбен.
Әкемде, ағамменен бір кінә жоқ,
Не қылсам жазықты істің бәрі бізден.

Біз—қоймыз, көрінгенге жегізбесең,
«Келген ел шабындыдан» дегізбесең.
Қондырып төре ауылын өз жұртына,
Ешкімге кем, қор қылып күлгізбесең.

Алса екен құдаласып үйден барып,
Келгенге шабындыдан көңілім ғаріп.
Берсеңіз тілегімді, түгелдеп бер,
Жөндесін кейінгі елді кісі барып!

Бөгенбай ашып салды шын жүрегін,
Берісіп келінінің бар тілегін.

Тоятын толық алған тастүлегім!
Еш кемдік жүргізбесін араларға,
Қыран мен бірдей емес қара қарға.
Кешпейтін сүйіншіге дәнеңем жоқ,

Құдайым жол берген соң балаларға.
Жіберді екі-үш кісі басты адамнан,
Табылар пайдасыз іс қас наданнан.
«Қолқа жоқ сөз тапқанға» дегендейін,

Қыз Зейнеп көрсетті өзін асыл адам.
Ел болып егерліктің түбін жойды,
Алмаққа құдаласып, қылды тойды.
«Білетін сегіз қырлы келінім» деп,

Бөгенбай Зейнеп басын мақтап қойды.
Осымен қанжыға елі жатты жайға,
Бағынды төре-дулат Бөгенбайға.
Атанып «Жеті кенже» бұл сапардан,

Дүбірі Жеті кенже жерді жарған,
Қайдағы қиын дауға іздеп барған.
«Бұрынғы бабам салған жол осы» деп,
Қалмақтан, қазақ түгіл, талайды алған.

Мінгені жас түлектер өңкей тұлпар,
Жау десе, жабырқамай, болды іңкәр.
Қос тігіп, жаусыраса, шығып кетер,
Алдырмас ешбір жауға болды қырқар.

Маянды басып жатыр жылқы мен қой,
Ауылы Маянбайдың күнде ұлы той.
Туғанға еркек құлын ат шаптырған,
Жорасы ер Бөгеннің, міне, осы ғой!

Жаусырап Жеті кенже елді кезген,
Мал-жаннан, жау бар десе, түгел безген.
Сағымдай Сарыбайдай басшысы бар,
Адамның ішкі ақылын оймен сезген.

Алшынға қаптаған жау қалмақ еді,
Қырғыннан нелер жиын қалмап еді.
Қос атпен Бөгенбайға алшын елі:
«Айыр!» деп кісі салып, зарлап еді.

Соған да ер Бөгенбай жіберіпті,
Қалмайды, бармаймыз деп, сірә, тіпті.
Аттанды Ақай деген бір жас бала,
Он төртте қалыпты ердей болды мықты.

Аруағы Маянбайдың көтеріліп,
Алшынды келген жаудан айрыпты.
Түсірген Барқытбелден әрмен айдап,
Олжалап талайларын алған байлап.

Жау алған, көңілі өскен өңкей саңлақ
Алты айда аман келген оттай жайнап.
Бір жылдай тыным алды үйде тұрып,
Жаусырап тағы дағы жүр құтырып.

Аржағын Сырдарияның арман қылды,
«Сол жақты бір көрсек,—деп,—әттең, жүріп!»
Бұл жайды Кенже ағаға ақылдаспақ
Болды да, Бөгенбайға кетті кіріп.

Жөндерін барар жердің бірі білмей,
Отырды «қайтеміз?» деп аз кідіріп.
Бөгенбай сөз сұрады балалардан,

Кісі сап Әбілмәмбет жатыр маған,
Бөтен жоқ айта қалар со хабардан.

Хан, қара бағынып тұр өзіңізге.
Бармаққа бір жолаушы көңіліміз бар,
Кенже аға, бата берсең егер бізге!
Бер жағын Сырдарияның араладық,

Бұл жақта жау бар ғой деп қарамадық.
Басыңда бақыт тұрған заманыңда
Рұқсат бер, Сыр ар жағын аралалық.
Со жақта қазақтан да ел бар дейді,

Есітеміз қалмақ алып күнде жейді.
Мінеки, наурыз айы жаңа туды,
Рұқсат берсең, біз соған барсақ,—дейді.

Ту сөйлесе, рұқсатын мен берейін.
Тиіспе ақ безенген жұртқа бекер,
Дәрежең үстем болар, жол-мерейің!
Ақ туды Бөгенбайға әкеп берді,

Қараңдар қасиетті Бөген ерді.
Мойнына кісен салып, ту көтеріп,
Бөгенбай зарлықпенен еңіреді.
Айдынды ту әркімді қыздырады,

Өзі-өзінен қозғалып сонда ақ ту,
Желпініп көкке қарап созылады.
Ер айтты: «Ей, Сарыбай, тыңда сөзді,
Ту бұрынғы толқудан түрін бұзды.

Тілесең, рұқсат беріп, жіберемін,
Шырағым, баса көрме жаман ізді.
Жолықпа ақ безелген елге бекер,
Ерлерге жақсылық жол шын дәнекер.

Біреудің қызықтырған бос сөзіне
Қызығып, жастықпенен ерме бекер.
Түсерсің арамдықпен назалыққа,
Сарыбай, баста жаным, тазалыққа.

Біреуге бейкүнәдан тиісем деп,
Жолығып жүре көрме тек шақ-шұққа.
Бұ жолдан аман қайтсаң елің көріп,
Біреуге қыздырмамен кетпей еріп.

Жерінде жолыға жүрген кім де болса,
Құрметтер, жөніңді айтсаң, сыйын беріп».
«Жарар» деп, батаны алып, жүрмек болды,
Бастайды дүйсенбіде шығар жолды.

Жүк артып төрт түйеге, қосын теңдеп,
Бұл жолға аттанғаны он бес болды.

Таяу тұр Барқытбелде жау да мәлім.
«Ер кетсе, ел иесіз болады» деген,
Ойлаңдар, қайда жүрсең, елдің әлін.
Жөн тартып дүйсенбі күн жүріп кетті,

Жол жүріп жетті Сырға тура бастап,
Он бесі Сыр бойынан әрмен аспақ.
Төрт шекті өз жөнімен жүріп кетті,
Ел салты—айырылыста амандаспақ.

Көрмеген бұрын Сырды туып, сірә,
Көргендей Қарамысқа келді тура.
Қарауыл бір кезеңнен тартып еді,
Бұл жердің байқап білді ені қысқа.

Бар екен көкше мұзы жалғас біткен,
«Сол мұзбен өтеміз» деп жүріп кеткен.
Екі күн тынбай жүріп мұз үстінде,
Ақыры Сырдариядан әрман өткен.

Аржаққа шығып алып, тікті қосын,
Ел жөнін байқамай-ақ келген тосын.
Екенін қайсы бір ел қайдан білсін,
Дегені-ақ жалғыз айтар: «Қазақ болсын!»

Үш күндей арғы жағын аралады,
Ешкімге байыз қылып қарамады.
Бір қалың бір түбекте жылқы жатыр,
Үйдегі айтқан сөзді санамады.

Қас қарау айғыр сапты тобышақтан,
Бір қалың жайын жылқы қаптап жатқан.
Қызығып бұл жылқының оңдысына,
Ел жаққа айдамаққа мақұл тапқан.

Жылқының он мың таяу қоймай тайын,
Тек жатқан елдікі еді бейпіл жайын.
Дариядан бермен қарай айдап өтті,
Үйдегі сөзін қойып Бөгенбайдың.

Кәрінің сөзі түгіл, өзі кетті,
Мөлшері он мың жылқы айдап өтті.
Жылқының құлындаған мезгілі еді,
Бер жақта он бес күндей аял етті.

Келер деп қуғыншыны есінде жоқ,
Ерлердің қайраттары көңілге тоқ.
Аздырмай адам ұлын не ғып қойсын,
Алдаған шақырады дүние деген боқ!

Бір байдың Алтай деген балалары,
Бұл Сырдың мал сыймаған салалары.
Бәйбіше, тоқал болып егер тауып,
Сол жылы ашылған ед аралары.

Алтайда бәйбішеден тоғыз ұл ед,
Тоқалдан үшеуі ұл, біреуі қыз ед.
Дейтұғын Қанышайым қыздың аты,
«Мырза» деп ат қойылған бір бұлбұл ед.

Кенжесі он екі үйсін Қанышайым,
Біледі бұл үйсіннің түгел жайын.
Сол күнде он сегізге жасы келген,
Ол елдің менсінбеуші ед мырза, байын.

Сол елде бір құл бар ед өзі асқан бай,
Жылында боталаушы ед жүз түйе сай.
Жылқысы, қой мен сиыр толып жатыр,
Сол құлдың қатыны өліп, кетірді жай.

Алтайдың үлкен ұлы—Қопа батыр,
Қопаға барлық үйсін салады ақыл.
Құл байғұс Қанышайымды алмақ болып,
Малы көп, сөйлесуге бара жатыр.

Қопамен сөйлесіпті қалыңмалға,
Көп мал аз боп көрінер Қопа салға.
Жүз түйе қарғы бауға алмақ болды,
Келісті мың қараға барлық санға.

Ер Қопа жүз түйе алып үйге келді,
Қанышайым мұны естіп, күйзелді енді.
Алтай бай, шешесімен осы қыздың,
Сорлы қып осы жылы күзде өледі.

Тоқалдың Орда деген баласы бар,
Болған соң екі қатын арасы бар.
«Құлға мен қарындасымды бермеймін» деп,
Билеуге екі жақтың таласы бар.

Құл емес, аталы ұлдан бердің жайға.
Үйі сынық құлға берем дегенің не,
Бетіңде, Қопа, сенің арың қайда?!
Осы күнде жиырма мың ірі қараң,

Барлығы анығы рас Алтай байда.
Үйі сынық құлға беріп қарындасың,
Қылмашы, құның құрғыр, малдан пайда!

Айтамын, қайда болсам, бұл сөзімді.
Қызықсаң малға қатты, бай екен деп,
Бой жеткен бере берші өз қызыңды!
Екеуі осыменен араздасты,

Билейтін бұрын Қопа мал мен басты.
Баласын төрт үйсіннің жиып алып,
Еншіге бұл екеуі көп таласты.
Қопаның көңілінде бар басқа бөлмек,

Ұл мен қыз, кәрі менен жасқа бөлмек.
Баласы екі қатын—екі ру ел,
«Екіге бөлемін» деп Орда елірмек!
Үйсіннің, ат шаптырып, жиды бәрін,

Айтады екеуі де ойда барын.
Ұл-қызына Алтайдың малды бөлді,
Бере алмай немереге ата малын.
Бөліп ап Орда малын, кетті көшіп,

Қорғанға көшіп барды ел бөлісіп.
Қалың ел Қопаменен мұнда қалады,
Ордамен сегіз жүзі кетті босып.

Бір жерге Қорған деген барып жетті,
Жер екен өзі берік, жайлауға епті.
Басынан Сырдарияның өтіп кетіп,
Бұрынғы ата жерін тастап кетті.

Бір шал бар Байсал деген Алтай байда,
Енші алған ұлдай болып ол да жайда.
Еншілес Алтай баймен көп болыпты,
Кәрі үйін Алтекеңнің осы ұстауда.

Шал менен Қанышайым кәрі ордада,
Ордамен бірге көшіп кетті мұнда.
Ортасы екі ағайын қатты жау боп,
Қояды жылқы алысып анда-санда.

Қопаның бар тілегі қызды әпермек,
Көпшілік өзінде тұр, бойы сергек.
Жас жігіт Орда батыр көнер емес,
Ызамен бойын жеңген ашу кернеп.

Сол іске тура келген ер Сарыбай,
Жылқыны айдап кеткен түгел қоймай.
«Бұл малды Орда алды» деп ойлап Қопа,
Алғанын қайдан білсін көрмей, ойлай.

Баяғы өрлеп кеткен бір төрт жігіт,
Олжа мал құдандадан қылған үміт.
Ауылына Алтай байдың өрлеп қонды,
Жолаушы алыс жолға шыққан соң шет.

Жиылған әр ауылда топты көрді,
Малы көп бір ауылға жақын жүрді.
Біз—жүрген алыс жолдың адамымыз,
Осында қонамыз деп хабар берді.

Келген үй—Алтай байдың кәрі ордасы,
Үйде еді жалғыз ғана қыздың басы.
Мейманды тыста тұрған қарсы алмаққа
Жұмсады Байсал шалды қыз баласы.

Көкектің жазғытұры туған айы,
Бола ма босқан елдің, сірә, жайы.
Әкеліп төрт кісіге сойған малы—
Қысырдың бір шұп-шұнақ жирен тайы.

Бір бай үй келген жері сегіз қанат,
Байлығы көрініп тұр сән-салтанат.
Жалғыз қыздан басқа ие көрінбейді,
Астында шәйі көрпе неше қабат.

Шіркін-ай, басы бос па осы қыздың?!
Жөпшенді біреулерге бермес,—деді.
Мұндай қыз бола ма екен халайықта,
Секілді сипаты бар алтын тақта.

Біздің Маян ауылы секілденген
Ауылға кез келер ме ед аруақты?!
Қыз жатыр естіп сөздің бәрін тегіс,
«Жолаушымен қалайша кеңесеміз?!

Дегені «Маян ауылы» қандай екен,
Құлаққа тимеуші еді бұрын дабыс!
Алды-артым бірдей жау боп қағынып тұр,
Жаңғызым көпке қорқып бағынып тұр.

«Құл құда болды» деген жаман атақ
Бойыма қорлық болып тағылып тұр.
Таңертең мейманымнан білсем мұны,
Анықтап көрінер еді сөздің шыны.

Уа, дүние-ай, кіші ағама серік болса,
Мен, сірә, болмас ем-ау малдың құлы!»
Таңертең қонақтармен сөзге келді,
Сұрайды кім екенін, қандай елді.

Аймағы атағымен қандай еді?
6-204*

Атағы жеткен шығар осы жаққа.
Кәрі батыр Бөгенбай бақыт қонған,
Салып тұр кезеуілін ол жан-жаққа.
Қазақта одан асқан ауыл болмас,

Шарпуы күнде тиер жау қалмаққа.
Ерлікпен маңындағы аймақты алған,
О дағы Жеті кенже жауға аттанған.
Жау десе жабырқамай атқа мінер,

Бәрі батыр жалынды сайдақталған.
Қолбасы—Сарыбай ер еркін жүрген,
Ерлігін тұтас елдің бәрі көрген.
Егескеннен есе алған жалғыз ауыл,

Қалмайды қоршылықта қасына ерген.
Дегенім Жеті кенже немерелес,
Ізденіп қайда жаумен қылады егес.
Бес күн болды бізбенен бірге шығып,

Дарияның аржағына өтті тегіс.
«Аржағын дарияның көреміз деп,
Жазасын жаудың, тапсақ, береміз деп.
Жау болмаса, сайрандап, жерді танып,

Атағын есітелік асқан ердің.
Аттарын өзгесінің естімеп ек,
Мейманым, бәрекелде, хабар бердің!

Қарамас, ашуланса, бетіне жан.
Құрманбек, Думанбек пен екі батыр,
Біреуі ер Садырбек өңкей сұлтан.
Қажымас, жаудан қатпас өңкей сұңқар,

Нұсқасын бір көргенде көз тояды,
Осындай ауылым бар жұрттар іңкәр.

Бір жерден табылған соң ақылдары.
Ерлердің атын естіп, таныс болдық,
Бойдақ па әлде бар ма қатындары?

Жүреді «қыз алсам» деп тегінде ойлап.
Өзгесінің қатыны бар деп білем,
Қиғаш қас, қатындары өңкей жайнақ.
Қонақтар қош айтысып, болды жүрмек,

Неше күнде қайтарын білдіңдер ме,
Батырлар қыла ма екен ұзақ ермек?

Кесуге бола ма екен ұзақ жолды?!
Бір жұманың ішінде қайта айналар,
Ойлаймыз,—деп қонақтар атқа қонды.
Олар кетті, қыз түсті ақыл-ойға,

Айтқаны жеңгесіне,—Барам тойға.
Қасына бір жігітті жолдасқа алды,
Мойнына садақ алып, қылыш салды:

Малыңа ие бол,—деп тастап шалды.
Астында екеуінің екі мықты ат,
Жағасын Сырдарияның құлдай салды.
Болғандай көрінеді күн де қысқа,

Жер алыстап кеткендей қыз байғұсқа.
Жол жүріп бес күн өтіп, алтыншы күн
Жетеді әзер-әзер Қарамысқа.

Жайылған қалың малды көзі көрді,
Қос тіккен көзі көрді өңкей ерді.
Жайылған көп жылқыны аралап ед,
Өзінің ата малын таныды енді.

Қиыннан әкем байғұс жиған мүлкі!
Байлықтың ауыр дәулет арқасында
Болып ед туған балаң көтеріңкі.
Кез болдың ереуілдеп шыққан ерге,

Түстің-ау қуғын көріп қара терге.
Көп жылқым көк алалы қайран менің,
Ала кет мені дағы барар жерге!
Жылқының ішін келіп аралаған,

Қайғысы ет жүрегін жаралаған.
Қасқарау тобышақтан айғыр салып,
Аттарын тел өсіртіп, саралаған.

Разы болшы, жылқым, жалғыз маған!
Қостағы біреу тұрып атқа мінді,
Бұларды қуғыншы деп батыр білді.
Білмекке кім екенін тура жүріп,

Екеуге жылқыдағы жетіп келді.
Астында бос аты бар бір жас бала,
Екен деп қызды жігіт, сәлем берді.
Киінген еркек киім, қару-жарақ,

Шалбары қызыл манат, құндыз балақ.
Астында екеуінің екі тұлпар,
Ерлердей қамал бұзар етер жалақ!

Білмекке келіп едім хабар беріп.
Рұқсатсыз мал аралап неге жүрсің?
Айтыңдар жөндеріңді қосқа жүріп.

Бар еді жоқ жоғалтқан бір қажатым.
Үйірін қысырақтың жауға алғызып,
Болдырды неше күндей мінген атым.
Белгісі—қысырағым өңкей шұбар,

Мойнында барлығының таққан тұмар.
Шаршадым неше күндей малымды іздеп,
Қосылып сіздің малға жатқан шығар?

Айтыңыз қосқа барып барыңызды.
Белгісіз кім екенің жау секілді
Білдірмей кетпексіз бе халыңызды?
Ілесіп бұл баламен бірге жүрді,

Қостағы батырларға сәлем берді.
Келген соң «қосмалдақ» деп құрметтесіп,
Атынан келген ерді көтереді.
Сөйледі жоқ жоғалтқан жұмыстарын,

Біледі жай емесін, жұмыс барын.
Өзгесі «еркек қой» деп біліп отыр,
Сарыбай танып көрді қыз жоспарын.
Құрметтеп, бақырдағы ас түсіріп,

Шырағым, келіп қапсың бойың ұрып.
Жұмысың мұнда келген қатты шығар,
Жүруге лайық емес ел қыдырып.
Қыз:

Жұмысым болса дағы, былай тастап.
Айбаты арыстандай ер екенсіз,
Кеткендей дұшпаныңды жермен жастап.

Сарыбай сонда айтады ата затын,
Мақтан қып сөйлеп кетті қолғанатын.
Сарыбай:

Қолбасы мен—Сарыбай, білсең, атым!
Адамдай сыйласатын көрінесің,
Алып қайт керегіңді, азаматым.
Естиін өз жөніңді кім екенің,

Ата жұрт, ру, туған жер мекенің.
Қаруың бір басыңа түгел жеткен,
Інімдей белгілі тұр ер екенің!
Қыз:

Немесе өзім сұрап алсам таңдап.
Бар болса, қажетімді соған айтып,
Кетейін өз жөніме, болмаса бақ.
Сарыбай:

Жақсыны сырттан танып көруші­ем.
Өзіндей теңдес жандар кез болғанда,
Қайнатқан қорғасындай еруші­ем.
Ала ғой сұрағаның, айтқан шыным,

Бар екен өз басыңда анық білім.
Дейтұғын ала-құла еш нәрсем жоқ,
Бәрі де, бөтені жоқ, менің інім.
Қыз:

Есітем бермейді деп жауға кекті.
Мұңымды соған айтып білдірейін,
Берсеңіз ортаңыздан Тыныбекті.

Болғаны бір аз ғана кеңесейік,
Тоқтатып сөзді, ақылға теңесейік.
Мінгізіп Қаншайымды сонда атқа:

Тыныбек, барамысың жекпе-жекке?
Бұл өзі келген жоқ қой, сірә, текке.
Батырлық сартылдаған салтын таста,
Сыншы ғой келіп тұрған бір бүлікке.

Деген сөз «Батыр аңғал, артық балуан»,
Жүйрік бар өз әлінше алуан-алуан.
Әншейін күшпен ала қоям деме,
Ұнайды ақылменен ұйытып алған».

Тыныбек: «Барам,—деді,—берсең ерік,
Адамға қайрат-күшке ақыл серік.
Ол, сірә, менен артық көрінбейді,
Бар шығар жастық пенен бойда желік».

Сарыбай сонда айтады: «Осы қалай?
Алуың осыны сен екіталай.
Бұл өзі бадырайтып басып алмас,
Жылым ғой келіп тұрған жанасалай.

Осы қыз сізге бекер келген емес,
Бұдан бұрын қыз бізге ерген емес.
Сөзіне сөзді тауып, дәл басып айт,
Көрген жан көрінеді елден егес».

Осы келген, білген кім, шын қыз ба екен?
Салтанаты жігіттен бөтен емес,
Қыз жүріп етуші ме ед түзді мекен?
Бәрі де айтады: «Бұл қыз емес,—деп,

Қызды жігіт дейтұғын біз емес»,—деп.
Ду күлісіп жіберді өңкей батыр:

Көнбесең, өкінерсің қазір, бәле-ай!
Ойсыз шіркін көрмейді еш нәрсені,
Тізгінін тарқан бармағы тұрды қалай.
Тура көзі тұрмайды, тайқысып тұр,

Нұсқасынан төгіліп бетінен нұр.
Ат үстінде тұрғанда көзім шалды,
Тізгінін тартса, бармағы майысып тұр.
«Білерміз» деп Тыныбек барды жайға,

Бірі нанбай «қыз» деген Сарыбайға.
Айтқаны Сарыбайдың анық екен,
Иілді барғаннан-ақ қыз нысайға.

Арттан қуып келмегім емес ед жөн.
Дегенге «Маян ауылы» іздеп келдім,
Мен дағы өз орнымда емес ем кем.
Сөйлесін деп ортасында барлық халды,

Әркімнің өзі сүйер теңі бар-ды.
Өз атым—Қанышайым, ағам—Орда,
Әкем—Алтай, үйсінмін жатқан солда.
Баласы Алтай байдың Қопа батыр,

Біз бостық егер тауып, Қопа онда.
Бір құлға қызыл құлақ бермек болды,
Бармаққа көңілім жоқ ондай қорға.
Сан саңлақ ауылыңа саялаған,

Қыранмын, құтқара көр, түскен торға!
Өзіңдей аруақты ауыл іздеп тапсам,
Тигендей жұмақ жемісі бүгін қолға.
Теңдесім, ей, Тыныбек, замандасым,

Айтады төрт шектінің қонғандығын,
Қонақтың жайлы, жақсы болғандығын.
Тең көрсең өз басым мен ауылымды,
Болар ем жолдарыңда құрбандығың!

Бір итке малға бола бермек болған,
Өгейлік ағам ісі, жалғандығы.
Өзіммен бірге туған бауырым бар,
Өзіңмен малға теңдес ауылым бар.

Көре кет ауылымды, алыс емес,
Болмаңдар «кім екен» деп шалға құмар.
Тыныбектің ынтызары кетті бұған:

Бұл жолы баруыма уақытым жоқ,
Бір мөлшер айтар едім, нансаң маған.
Өз басың—әйел заттың қара тілі!
Түрің бар гүл шешектің қызыл гүлі.

Сөзіңе сенің айтқан тұрмын әбден,
Осы айда іздеп табам келер жылы!
Мамырдың туып тұрған, міне, он бесі,
Бола ма жақсылықтың ерте-кеші.

«Қыз алман шабындыдан» дегенім бар,
Келер жыл деген ісім—соның ісі.
Келіп тұр, тілегенім, дәл кезінде,
Не қылсаң, келер жылға дайын боп тұр,

Сертіңнен тайып кетсең, кінә өзіңде.
Бұл сөзге Қанышайым ойланды көп:
«Сөз арты қалай болар, ұзады деп.
Асыққан әйел затқа үлкен ұят,

Сертіңе уәде айтшы, ей, қанатым!
Жазбаса бір Тәңірге, шара бар ма?!
Кетеді, көп сөйлесе, сөзден татым.

Соғыста оқ ілінген бармағыма.
Қарт бабам—қасиеті бар батыр Бөген,
Еш дұшпан жүре алмаған жан-жағыма.
Қаптайды, майдандаса, қанды тамырым,

Міне, серт, жолығайын аруағына!
Келер жыл осы мамыр он бесінде,
Өліп кетсем, амал жоқ, кетті есімде.
Өлмесем, бір табайын—уәде сол,

Тыныбек жаны болса денесінде.
Осылай шарт—уәдені қойды екеуі,
Басқаның ұнамайды бәлен деуі.
Тыныбек мөлшер күнді айтқан сөзі,

Амалсыз тоқтап қалды қыз көкейі
Аттанып шығып кетті үйден бір өзі.
Сарыбайға барлық сөзді баян етті,
О дағы бұл айтқанды жарар депті.

Бексұлтан: «Бәлі, оттауын-ай, ей, Тыныбек,
Дегеннен қорықтың ба «Ала кет-ті».
Сарыбай бата берді қолын жайып:

Ылажсыз күшпен алса, амалың жоқ,
Жеткізсін мұратыңа Ерен ғайып!
Келермін, тірі болсам, өзім бастап,
Кетпесең Қанышайым өзің тастап.

Осы айдың бүгінгі күн он бесінде
Тұрыңдар уәдені мықтап ұстап.
Батырлар қосын артты ерге ептеп,
Сұлтан жүр Қанышайымға: «Ере кет,—деп.

Келер жыл келеміз бе, келмейміз бе,
Онан да бірге жүр»,—деп сөзін діттеп.

Егесте шыдамас жан зардабыңа.
Қайтуға айтқан сөзден дұрыс болса,
Кетейін жөн боп тұрса аруағыңа.
Бұл сөзді қайта айтқызшы бауырыңа,

Екі айтқан сөз қиыны, ауыры да.
Армансыз дүниеден өтер едім,
Маянның келін болсам ауылына!
Сарыбай, Тыныбекке Сұлтан келді:

Өзі келген қызды бекер кейіндетіп,
Тыныбек, неге болдың мұнша делбі?!
«Жүр» десең, қазір еріп кетем, дейді,
Шіркінді артта қалған не етем, дейді.

Айттыршы туғаныңа, жарайды деп,
Армансыз дүниеден өтем,—дейді.
Сарыбай: «Бәлі!—деді,—батыр Сұлтан,
Ерлерге лайық па осындай сан?

Өлгенім екі айтқаннан жақсы емес пе?
Бұрылма мұндай сөзге, Тыныбекжан!»
Қыз айтты: «Нәсіліңе болса дұрыс,
Тілеуім мен сіздерде емес, бұрыс.

Екі айтып, сөзден тайсаң, ей, батырлар,
Артымда қарамаймын қалса да ырыс».
Тоқтады сөз аяғын соған байлап,
Қош десіп, болды қайтпақ қыз да сайрап.

Тыныбек қайта келіп амандасты,
Айыру қиын болды екі жасты.

Жалғанның ең қиыны бұл-ақ екен,
Екі жас қосқаннан соң ықылас-ты.

Барасың, Қанышайым қыз, үйге қайтып.
Басында бір сөзбенен байлап едім,
Шіркін-ау, тастап кетем қиып қайтіп?!
Қыз:

Таныстық, Тыныбекжан, бір сөйлесіп.
Жолына бабаң салған дұрыс болса,
Байлай кет қанжығаңа басым кесіп.
Барады сенде кетіп менің қаным,

Күніңді кейін байлап не қылғаның?
Демесең жан кеудеде, ей, Тыныбек,
Білмей тұр осы сорлың жығылғанын.
Жайшылық екі тілек сыйысады,

«Қош!» десіп бірін-бірі қиысады.
«Ұзақшыл тәңір ісі» деген сөз бар,
Көз жасын көптен соң-ақ тыйысады.
Қайтады Қанышайым жылай-жылай,

Қайтейін, бір келмесең, Тыныбек-ай.
Тілегін екі жастың берер болса,
Тысқары топырақтан қылсын Құдай!
Екеуі қол алысып, қошын айтып,

Басында бір ойменен деп қалған соң,
Барады Тыныбек те қайғы тартып.
Бір айтпас, айтса, қайтпас—ердің ісі,
Анық тұр осындайдан ер белгісі.

Қанышайым өлмеген соң әрең жетті,
Болғандай сөйлескені көрген түсі.
Еліне амандықпен ерлер барған,
Ішінде Тыныбектің толық арман.

Үйдегі қасиетті қарт бабаға:
Осы,—деп,—қыздың жайы, хабар салған.
Айтады Сырдан өтіп жүргендерін,
Сөйледі бастан-аяқ көргендерін.

Жерінен алты қонақ ат өксітіп,
Сөйледі сондай қыздың келгендерін.
Бөгенбай ұғып отыр сөздің бәрін,
Не түрлі жақсы-жаман болғандарын.

Жөн емес жасты қанға салғандарың.
Ажалдан Тәңірі аман сақтап шықса,
Бара гөр, бойда болса биттей халің.
Өтті ғой сүйегіме қыздың зары,

Жөн емес, жас Маянның сұңқарлары.
Алсаң да алтын тауып, аз аялдап,
Не етер ед, орындалса істің бәрі?
«Әкемнің аулына келін болсам»,—

Дегені сүйегімнен кетті әрі.
Өзім өлсем, артымда қалғандарға
Тиісті орындауға қыз арманы.
Осы жыл қыстың беті келді зарлап,

Ілінді сүзек науқас елге қармақ.
Бексұлтан, Тыныбек пен Думанбектер,
Сәдірбек науқас болды анық арнап.
Екі елдің ортасында егер болып,

Сарыбай сонда жүрді сөзді шарлап.
Сарыбай сөз бітіре сонда кетті,
Наурыздың аттанатын айы жетті.
Науқас боп жатқан ерлер оңалмады,

Жігітке қыз қарғысы тәуір болмас,
Бөгенбай Тыныбекке: «Аттан»,—депті.
Айдарқан, Тыныбек пен Ақай бала,
Жетеу болып бұл сапарға аттаныпты.

Жүрмейді қос-қос атсыз әуел бастан,
Жетекке Ақкекілді ала кетті.
Адаспай Қарамысқа барып еді,
Сол жерде сасық тұман қаптап кетті.

Жүргенін қайсы жолмен айыра алмай,
Қорғаннан шығып кетіп, әрмен өтті.
Ортада күн мөлшерін қарастырса,
Арада үш ай өтіп, маусым кепті.

Бір жаңбыр таусылмай тұр тұман басып,
Жол таппай жолаушылар кетті адасып.
Болса да қараңғы түн табар еді,
Сарыбай болмағаны қара басып!

Сөйлейік Қанышайым халі-жайын,
Жаулығы туысқанның тұрған дайын.
«Ел шауып, не қылсам да, әперем» деп,
Қопа да үкімдеді барған сайын.

Қорғанның бауырында жалғыз есік,
Құятын Сырға барып жалғыз кесік.
Сыртынан жау кеп мұны ала алмайды,
Кірмесе қорған жақтың тауын тесіп.

Жолдасы аз ұрысуға табан тіреп,
Орда да жұбатып тұр пәлен десіп.
Туғанша мамыр айы тың келіп ед,
Жолықты қыз ауруға үміт кесіп.

Мамырдың ортасында келе алмады,
Тілегі Қанышайымның бола алмады.
Келгенше сол уақытқа сыр берген жоқ,
Бір адам қыздың жайын біле алмады.

Науқас қыз жеңгесіне айтты сырын,
Айтпай-ақ шыдап еді бұдан бұрын:

Күні өтті, менің дағы кетті түрім.
Тірі боп жүре алмаймын қадам басып,
Аһ десем, жалын шығар аузымды ашып.
Мамырдың он бесінде келмек еді,

Уәде қылып едік, біз сөз байласып.
Жеңеше-ау, Ордашыма айтпа мұны,
Бұл күнде бір-ақ тай ғой қыздың құны.
«Арманда Еркежаным өлді» дерсің,

Құрысын төмен етек қыздың күні.
Жігіттің аты—Тыныбек, елі—Маян,
Бұл сөзім серт айтысқан Тәңірге аян.
Көрмесем Тыныбекті тірлік жоқ,

Қайтейін, іште дертті кімге жаям?
Соны айтты нашар халге ілінген-ді,
Дерт басып, сырқат күштеп білінген-ді.
Әйтеуір жаны жатыр кірпік қағып,

Бір сөз жоқ, нарау тартты тілі де енді.
Маусымның бес жаңасы болып қалды,
Ұзаған науқасты жұрт жүрмес бағып.
Ажалға таяулаған мезгіл жетті,

Амалсыз жаны жатыр, айтпас шағып.
Сонда да үйсін күнде хабар салған,
Нашар хал науқасынан хабар алған.
Қасында екі жүздей садақшы бар,

Келтірмес Орда жауды тас қорғаннан.
«Сауықса, бір күн барып аламыз» деп,
Үйсіндер сырттан байқап, хабарланған.
Жылқысын бұдан көріп келген шақта

«Жылқымды жау айдаған көрдім» деп ед,
Сонымен ақылы бір, білем мәнін.
Екі кек көңілімде бірдей бар-ды,
Көрсетермін тоқалға кең мен тарды.

Орда бастап алдырды бар жылқыны,
Болмаса білмеген жұрт қайдан барды?
Қас болар азарында қарындасы,
Орданың қолға түспес ықыласы.

Бір күнде шауып алып кетер еді,
Бұларды сақтап тұрған қорған тасы.
Ол кезде жеті батыр бір алыста,
Көрмеген бір қиын жер жазы, қыста.

Күн жауын, ат жүрмейтін батпақ болып,
Жөн табар мезгілі жоқ осы тұста.
Бір күні күн ашылып, бұлт тарады,
Жайына тауда жүріп жол қарады.

Өздері қорған тастың сыртында екен,
Ел барын ылди жақта аңғарады.
Түсіп тұр бұлар жолдың әуресіне,
Көз түсті жаңа күннің сәулесіне.

Ұмытып өлер халін сонда Тыныбек,
Түседі Қанышайым қыз есіне.
Айтқан күн уәде сөз өтіп кетті,
Қайғымен бас қояды тізесіне.

Әзермен жүре-жүре тауға жетті,
Бір биік үлкен тауға шығып кетті.
Басынан осы таудың қарап тұрса,
Қалың ел бауырында көрініпті.

Түсетін жол таба алмай таудан құлап,
Отырды елді көріп бекер жылап.

Бір дауыс «шу-шу» деген естіледі,
Кеш мезгілі тың тыңдап, салса құлақ.
Бір елудей түйе бар жақын жатқан,
Түйені қуып тауда, бақылдатқан.

Елге барар дәрмен жоқ бүгін мұнда,
Қос тігіп, ыстық қылып бақыр асқан.
Астыңғы қия тастан біреу келді,
Астында көк бие бар біреу көрді.

Дедектеп келіп қалған шалды көріп,
Алдынан қарсы шығып сәлем берді.
Сұрамақ елдің жайын хабарласып,
Шал сорлы мұны көріп қалды сасып.

Келе алмай аузы сөзге, кемсең қағып,
Шал өліп қала жаздап, қара басып.

Жарамас үлкен кісі бекер сасқан.
Түйе ме іздегенің—міне жатыр,—
Деген соң, шал бейшара аузын ашқан.
Бір қақты сонда иегін: «Ие, ие,

Шырағым, іздегенім менің түйе.
Ортасы еліміздің жау боп тұр ед,
Сондықтан қорқып едім жаным күйе.
Шалменен сонда тұрып сөйлесті сөз,

Бір тілді Құдай айдап келтірді кез.
Бастан-аяқ сұрады елдің жайын,
Ел не керек, керегі—жалғыз-ақ қыз.

Не керек, бұл ел бізге көптің бірі.
Алыстан іздеп келген біз жолаушы,
Шешілсе ризамыз көңіл кірі.
7-204*

Дегенге шама да жоқ «Сен аман бол».
Әйтеуір тірі жатыр өлмеген соң,
Ол өлсе, иен қалар дәулеті мол.
Мен—кәрі, Қанышайым—менің балам,

Оны да сау қоймады Алла Тағалам.
Науқасқа алданам деп, түйе іздемей,
Мезгілсіз жүрмін, балам, көңілім алаң.
Тыныбек түйені айдап бірге жүрді,

Болғанын нашар халді енді білді.
Шу-шулеп түйені айдап жаяу түсіп,
Әзермен түн ішінде елге кірді.
Ортасы ауылының жүр шартылдап,

Қазанда ет асылған, от жарқылдап.
Аттылар түн ішінде қайшы алысқан,
Кейбіреу сөйлесед те, алар жылап.
Үйіне шал әкеліп түсірді ерді,

Бөгетсіз Тыныбек жас үйге кірді.
Қасында екі қатын, бір қыз отыр,
Бір табыт Қанышайымды көзі көрді.
Шал байғұс қаудырақтап от басында,

Сөйлесіп бір қатынмен жүр қасында.
«Аты, аты...» деген сөзін есітеді,
«Анық ер көрінеді өз басы да»
Тыныбекті айтып жатыр соған мақтап,

Тыныбек үйге кірген босаға аттап.
Шал сөзді бастан-аяқ айтып болды
Әлгі бір жас қатынға қалбалақтап.
Бір қатын үйге кірді маң-маң басып,

Білдің бе Еркежанның халі-жайын?
Ертерек келе алмадың, ей, Тыныбек,
Еркемнің халі осылай болды уайым.
Көрісіп бұл екеуі амандасты,

Көзінен қатын Нәркес төкті жасты.
«Тілегі есіл жастың болмады-ау» деп,
Бейшара, төрге таман қадам басты.
Табыттай қос төсекте жатқан қыздың,

Құрмадым сән-салтанат сізге шатыр!
Сөйлесер жайың бар ма, ей, Еркежан,
Сүйгенің Тыныбекжан келіп отыр!
«Аһ!» деп кеуде кере аузын ашты,

«Уһ!» деп лебінің отын шашты.
Көтертіп қолтығынан қыз бейшара,
Көтерді Тыныбекті естіп, басты.
Айығып ауруынан, тілге келді,

Тілегін көксеп жатқан Тәңірі берді.
Қасында екі жүздей садақкер бар,
Үйіне ас ішуге Орда келді.
Қатыны Ордаға айтты: «Келді бір ер,

Алыстан келген адам көп жүріп жер.
Еркежан ермен сөзді байлағанын
Алдында ауруының хабар берер.
Сол кісі іздеп тапты осы күнде,

Көрсеңіз, қазір отыр келіп түнде.
Тұқымы Маянбайдың қанжығалы,
Алыстан сонша іздеп мұнда келді.
Еркежан бұрын оны көрген екен,

Айтып ед ауырарда маған өзі,
Сен ақыл сөзге енді берсең екен!».
«Көруге жаным құмар ондай ерді»,—
Деп еріп қатынымен бірге келді.

Орданың салтанатын көріп Тыныбек,
Иіліп, түрегеліп сәлем берді.
Көрісіп, сұрасады хал-жайларын,
Танысты батырлардың ыңғайларын.

Қасына кісі қосып шалға ертіп,
Алдырды жолдастардың қалғандарын.
Қонақты күтіп жатты төрт-бес күндей,
Қопадан кісі кеп тұр тыным бермей.

«Жеріме менің айтқан қызды бер» деп,
Үкімін көрсетіп тұр жағы сенбей.
Айтыпты осы сөздің барлық жайын,
Сөйлесті ақылдасып сөз ыңғайын.

Қырсаң да, күттім деші бәрімізді.
Жалғыз-ақ қара көрсет өзің бастап,
Сонан соң сол ауылға жібер бізді!
Елшіден хабар берді осы сөзбен,

Бұл сөзге ашуланды ақылы кем.
Ел жиып, шауып алмақ болды сонда,
Өз ауылын өзі шауып, қылмақшы жем!
Аттарын күйлендірді бұлар баптап,

Көп үйсін қолын жиып келді қаптап.
Қасына сегіз жүздей кісі ертіп,
Бұлар да қарсы шықты, бойын шақтап.
Ақ туын Маянбайдың тікті барып,

Шығыпты жекпе-жекке екі жақтан,
Бұл жерде жеңіп алса, болды мақтан.
Айдарқан Ақкекілмен шықпақ болды,
Үйсін ер, күшті болсаң, енді сақтан!

Жас Ақай аттан түсіп, тілек тілеп,
Бармаққа жекпе-жекке байланды бел.
Берген соң Ақай ерге Орда батыр,
Жас сұңқар шыға келді жаңа түлек.

Баласы Маянбайдың соғыс көрсе,
Кетеді шыдай алмай, қайнап жүрек.
Қопаның өз баласы шықты бұған,
О дағы жігіт екен ер құсаған.

Аударып Ақай атын алғаннан соң,
Амалсыз беті қайтып, тайды табан.
Осындай біздің елде жігіт бар ма ед,
Бұл істің көрінбеді түрі жаман.

Сол күні жекпе-жекте жетпіс бір ат,
Алғаны Ақай жастың болды аян.
Еш адам жекпе-жекке шыға алмады,
Ұрысып жас баланы жыға алмады.

Алатын неше қайла қылса дағы,
Дұшпанын жерге жастап тыға алмады.
«Жабыл!» деп Ақай сонда салды айғай,
Қолдады осы жолы ер Маянбай.

Аруағы атакемнің шын қолдаса,
Үйсін ел сау қалмағың екі талай?!
Ат қойды қылыш алып мыңдай кісі,
Ойлады қан төгер деп найза ұшы.

Маянның бар баласы атқа мінді,
Бұл іске қайнап кетті қайрат-күші.
Сол күні ұрыс болды кешке дейін,
Маянбай соғыс десе тұрар бейім.

Қырғынға үйсін елі қалды байып.
Қайтысы кеш болған соң үйге кейін.
Үйсіннен қалған кісі қамалып тұр,
Басына қылыш, найза сабалып тұр.

Бұрынғы адасқандықтан қалды Қопа,
Қайғыға қайғы келіп жамалып тұр.
Енді үйсін беттер емес ұрысуға,
Дайын жоқ табан тіреп тұрысуға.

Үйіне Орда батыр қайтып түсті,
Келісіп, қызығысып айғай-дуға.
Жатыпты он шақты күн дамылдасып,
Жиылды үйсін елі жапырласып.

«Бұл елге шеттен біреу келген екен,
Өнері бұл Орданың кетті-ау асып?!»
Естілмей елдің сөзі неғып тұрсын,
Бір жұмыс тапқан болды ақылдасып.

Шөлінен Ақ кезеңнің тоспақ болды,
Сол жерге сусын жиды елден тасып.
«Қырылып, әзер болса, біз қалармыз,
Қалалық,—десті,—шөлде бір айқасып».

Сайланып сегіз жүздей кісі аттанды,
Бұл сөзден хабарсыз боп Орда қалды.
«Қарағым, амандықта жөн тапсаң» деп,
Айдарқан Тыныбекке ақыл салды.

Той қылып бермек болды қарындасын,
Қапыда, хабары жоқ, не қыласың?!
Үй тігіп, қанша малды айдап бермек,
Артықша арттырмақшы қазынасын.

Кейінгі Бөгенбайдан сөз басталық,
Той тойлап, жырын жырлап бұлар қалсын.
Бір күні қарт Бөгенбай көреді түс,
Мәнісін көрген түстің біледі күш.

«Бір кесел жолаушыға бар екен» деп,
Шақырды Маян ұлын бәрін тегіс.
Айтады Сарыбайға: «Тыңда сөзім,
Түс көрдім бір жамандық менің өзім.