Аманжолов Қ.
А52 Алапа: (Поэмалар, балладалар, өлеңдер) – Алматы:
“Ана тілі” баспасы ЖШС, 2013. – 384 бет

Қазақтың белгілі ақыны Қорғанбек Аманжоловтың мерей-
тойлық жыр жинағына оның поэмалары, балладалары мен өлең-
дері топтастырылған. Аңсарлы Азат тығымыз, бүгінгі таңдағы тəу
етер Тəуелсіздігіміз, ұлты мыздың ұлық тұлғалары, жасын рухты

жампоздары ақын жырларының алтын арқауына айналған.
Терең ой, тебіреністі сезіммен толғай білген ақынның жыр
жинағы оқырман қауымның көңілінен шығарына сенімдіміз.
Кітап көпшілік қауымға арналады.

ББК 84 Қаз-7
© Аманжолов Қ., 2013
© “Ана тілі” баспасы ЖШС, 2013

Ақындық арын, даусыз дарын
1970 жыл. Алматы. Тамыз. Қазақ мемлекеттік
университеті. Журналистика факультетінің баспасөз
кабинетінде шамамен сексеншақты ұл мен қыз отыр.

Бұлар – емтихандардан сүрінбей өтіп, конкурсқа
жеткендер. Енді, міне, қабылдау комиссиясының
ұсынысы бойынша шығарылатын ректор бұйрығын
тыңдағалы жиналған. Сол сексеншақты ұл-қыздың

елуінің бағы жанғалы тұр. Жүрек шіркін лүп-лүп
соғады. Міне, декан да кірді. Атақты Тауман Амандо-
сов. Қаршыға жанарлы, сұсты кісі. Конкурстан өтіп,
студент қатарына қабылданған адамның фамилия-

сын атайды, орнынан тұрғызып бетіне бір қарайды
да қояды. Құттықтамайды да. Келесіге көшеді. Тек
бір фамилияға келгенде өйтпеді. «Аманжолов» дегенде
дембелше денелі қараторы бала жігіт көтеріле бер-

ген. «Ал, құтты болсын. Қалай, əділет бар ма екен?»,
деді декан. «Бар екен, аға», деді жаңағы жігіт. Екі
беті алабұртып, толқып кетті. Аң-таң қалып біз
отырмыз. Декан ағамыз келесі студенттің фамилия-

сына бірден көше салмай, сол арада жаңағы əңгіменің
жайын түсіндірді. Сөйтсе, емтихан күндерінде мына
жігітіміз комиссия жұмысындағы бірдеңеге назала-
нып, содан тура деканның кабинетіне жетіп барған

туындылардың бірі, ерен еңбек, сирек табыс. Өлең
кітаптары да бірінен кейін бірі шығып жатты.
«Бастан асып барады қарыз деген, Арман болып қала
ма Париж деген» деп келетін бір өлеңін оқып, телефон-

мен: «Қорғаш, Парижге барғың келіп жүр ме, немене?»
дедім. Өзі аң-таң. «Парижге барғың келсе, «Егемен-
ге» жұмысқа кел. Жолыңды қалайда бір түсірерміз»,
дедім. Бұл 2007 жылдың күзі еді. Ақжолтайлығы ғой,

біздің редакцияға орналаса салысымен бірер ай өткенде
менің құрдасым Жүрсін Ерман айды аспанға шығарып,
дəл сол Парижде айтыс ұйымдастыра қалсын. Əрине,
Қорғанбек барды ол айтысқа. «Егемен Қазақстанның»

Алматыдағы
бөлімшесінің
жетекшісі
қызметіне

келісімен досымның шығармашылықтағы жаңа бір
тынысы ашылып сала берді. Мақаладан мақаланы,
сұхбаттан сұхбатты тоғытты дейсің келіп. Бірінен
бірі өтеді. Əлемнің талай елінен репортаждар да жол-

дады. Қазақтың қаншама асыл ұл-қыздарымен жан-
жүректі жылытатын əңгімелер жасады.
Қорғанбек Аманжолдың журналистік еңбектерін
оқыған адам автордың ақын екенін ағып тұрған

тілінен де, ой орамдарының ішкі ырғақтарға құрылып
келетін кернеуінен де, аяққа құйылған астай болып
төңкеріле қалатын пішін-бітімінен де анық аңғарады.
Ол өлеңді ерте бастаған. «Алапа» деген қазақтың

құйқалы да құнарлы сөзімен аталған осы жинағындағы
«Алғашқы менің өлеңім» сол сəттердің суреті. Универ-
ситетте жүргенде де Қорғанбектің талай-талай та-
маша жырларын тамсана оқығанымыз есте. Төменгі

курстардың бірінде жарияланған өлеңдерінің арасынан
«Шын сағыныш қайғыменен бір дейді, Шын бақыттар
мұңаюмен гүлдейді» деген жолдары əлі жадымда.

Мына жаңа жинағы Қорғанбектің қай жағынан да
кемеліне келгенін көрсетеді. Мағжан мəнерімен жо-
сылтып, Ілияс екпінімен төгілтіп түсірген «Қанай-
Абылай» поэмасы оның кəміл ақындық табысы деуге

лайықты туынды. Ақындық арынға салып, сол тұстағы
аса күрделі үдерістерді оңайлатыңқырап жібергеніне
сəл-пəл кеңшілікпен қарасақ, «Олжас» поэмасы да асыл
азаматты ардақтаудың əдемі үлгісі. Бір қарағанда

кейіпкер өмірін кезең-кезеңімен жыр арқауына айнал-
дыра бергендей де көрінетін «Бірəлі-дастан» – көп
адам біле бермейтін ғажап ғұмырнама.
Көкше өңіріне, Зеренді жеріне барсаңыз ойдым-

ойдым ормандардың бірінің шетінен үлкен тақтаны
көресіз. Ол тақтаға біздің Қорғанбектің «Зеренді
қарағайлары» деген өлеңі үлкен əріптермен жазылған.
«Осынау бақи ғұмырдың Жалғаса берсін тойлары.

Ұмытпа жырын ұлыңның, Зеренді қарағайлары!» деп
бітеді сол мөлдір жыр. Бүгінде Қорғанбек ақынның
жырлары өзі өскен өлкеге ғана емес, бүкіл қазақ дала-
сына да қадірлі.

Сауытбек АБДРАХМАНОВ.
22 сəуір 2013 жыл.

Поэмалар,
балладалар,
өлеңдер

Қанай – Абылай
(поэма)
«Ту баста Абылайды хан көтерген
Қамқоры Қарауылдың шешен Қанай»

Мағжан.
Атыңнан айналайын Қанай баба,
Жырламай жайланайын қалай ғана.
Мұңданып аруағың мұнартқандай,

Жарқырап нұр шашқанда талай дана.
Тұсында Абылайдың құтпан едің,
Ұшына тілдің найза тұтқан едің.
Қазақта сөз қалдырмай қазып айтып,

Азаптан алып талай шыққан едің.
Семсердей қиып намыс жыртқан едің,
Серкесі, серек туған сырттан едің.
Суғарған шешендікті даналықпен

Сөгілген көкалалы бұлттан едің.
Халқына туғызбаққа күн мен айын,
Көтеріп ақ кигізге Абылайын,
Алашқа алтын заман орнатысқан,

Арғында,
Айнымаған ата жолдан,
Ұйытып қара суды бата қонған,
Құттымбет тақ әкесі би Қанайдың,

Ішінде Қарауылдың Қарашадан.
Батаның дарығаны сол емес пе,
Ұрпағы батыр Мәлік ер емес пе.
Жайлаған Зерендінің барқыт белін

Алты ауыл Қанай құтты ел емес пе.
Бүгіннің Қанайындай Баян ағам,
Ол дағы алты алашқа аян ағам.
Көкшенің көңілдегі биігі боп,

Қанайлық қасиетін жаяр ағам.
Балуан Шолақ ер де шалқақтамай,
Жар салған нағашым деп жалпақ Қанай.
Мен дағы бір жиенің

Қанай десе –
Жүрегім соға алмайтын атқақтамай!
Беу баба!
Батырлықпен қол бастадың,

Белсеніп билік айтып дауды ұстадың.
Басқыншы қалмақ сел боп төгілгенде
Бураша бұздың жайқап жау қыспағын.
Нар басын ел бағына байлап берген,

Талқыға түстің талай қайратты ермен.
Тар шақта жан сақтамай, арды сақтап,
Арқаға қонуға елін қайрап келген.

Қаратау қалды артыңда қайран қоныс,
Қалмақпен қан жұтысқан ойран соғыс.
Атығай-Қарауылдың серкесі боп,
Атыңды алты алашқа жайған сол іс.

«Ақтабан шұбырынды» шөкелеткен,
«Алқакөл сұламада» есе кеткен,
Еліне ес жиғызған ердің сойы,
Дес бермей дұшпанына дүсірлеткен.

Қазаққа –
Болмаса да хақтан қата –
Қан кешу қатты соққан ауырлата.
Арқаға бетті түзеп, көшті бұрды,

Атой сап балалары Арғын ата.
Сауырын Сарыарқаның жол қылыпты,
Сәйгүлік күн-түн қатқан болдырыпты.
Нәсілін Қарасопы Қанай бастап,

Көкторғын Көкшетауға қондырыпты.
Қошқарбай, Қосағалы, Есенберді,
Байқошқар, Түнқатардай көсемдерді,
«У жұтсаң – руыңмен» дегендей-ақ,

Ер Қанай ел-жұртымен есен көрді.
Сыр бойы сүмесінен сүрең кеткен,
Қаратау көзден жасты мөлдіреткен.
Бастаған батыр Қанай бахадүрлер

Бекітіп ел іргесін тыныс алып,
Бел бекем буылған соң бір іс анық:
Қалмақтың қорлығы өткен қайран ерлер
Деп тұрды «Қан майданда тұрысалық!».

Ертіске иек артып, Есілді өрлеп,
Атығай, Қарақайдың көңілі өргек.
Қайрылып қаскөй жаудан кек алмаққа
Құлшынып найзаларын көкке сермеп.

Оңтүстік жау қолында қанды қасап,
Орта жүз сауын айтып жиды жасақ.
Ызалы жолбарыстың күйін кешкен
Ұясын қас дұшпанда қалдырған шақ.

Құйылған қосынына бар қазақтың,
Сыйынған құдіретіне жалғыз хақтың,
Жасағын Қанай бастап, «Қарақайлап!»,
Ұрыс сап ұйтқып соққан қырғын шапқын.

Соңында үкілеген үміттері,
Атығай-Қарауылдың жігіттері.
Қаһары қотарылып лап қойғанда
Қалмақтың қан қақсаған сынып белі.

Итішпес, Аңырақай, Бұлантыда,
Қалмақтай,
Қырғын салып бұралқыға,
Қабанбай, Бөгенбаймен қатар шапқан

Тіл безеп, найза кезеп батыр Қанай,
Жау күнін қараң қылып батырғаны-ай!
Алаштың аруағын асырысып,
Саңқылдап бірлікке елді шақырғаны-ай!

Қара тіл, қайқы қылыш – қос қаруы,
Даланың дана жүрек бостан ұлы,
Алатау бүркітіндей шаңқылдаған
Азаттық дабылына қосқан үні.

Есені қайтаруға жауда кеткен,
Ерлері еңсе тіктеп арман еткен.
Абыздай алысты ойлап, намыс қайрап,
Жортуыл, жорықтарда жаннан кешкен.

Қопарып қорғасындай ойды батпан,
Қотарып сөйлегенде қоймай айтқан.
Дау шешсе – төрелігін тура кесіп,
Кезі жоқ көздегенін алмай қайтқан.

Жақсының кеудесі алтын сарай деген,
Жан болмай қайран қалмай «қалай?» деген,
Сол шақта жалпақ жұртқа кетті тарап,
Бір есім айбыны асқан Қанай деген.

Елдің ер туғызатын кезі келген,
Төле мен Қазыбектің көзі көрген,
Қарауыл Қанай би деп атақ алып,
Кемеңгер даналардың ізіне ерген.

Сардала сабылдырып талай көшкен,
Саржелі олай да ескен, бұлай да ескен,

Қамалған ел тұйыққа тар заманда
Қамқоры Қарауылдың Қанай дескен.
Би Қанай, батыр Қанай, шешен Қанай,
Атығай, Қарауылға көсем Қанай.

Қорықпан қылдан тайып кетемін деп,
Қамқоры бар қазақтың, десем, Қанай.
Қолбасы, топтың басы суырылған,
Сірә да тайсалмаған ұлы дудан.

Қазақтың қара тілі, сөздің пірі,
Алты алаш айтқырлығын үлгі қылған.
Сол күнде би Қанайдың алтын басы,
Мүшелі – отыз жеті, ел ағасы.

Қан кешу, атыс - шабыс, ауыр майдан,
Қазақтың күңіренген сақарасы.
Тақ – жалғыз, тақ жолының таласы – мың,
Жау қалмақ – жойқын нөпір, қара шыбын.

Көкшеде толғаныпты Қанай бабам
Болжалдап болашағын Алашының.
* * *
Қапасқа күнін қазақ қоралатқан,

Жанына жауы салған жара батқан.
Жаяулап Үргеніштен қашып шығып,
Жапанда жалғыз жетім келе жатқан.
Артында қалған оның Қарсы, Ғұзар,

Аңдыған дұшпан көздің жансызы бар.
Түнерген алдындағы болашағы,
Түйілген қабағында зар сызы бар.

Кіреді қалың қазақ ішіне ендеп,
Кісіге ашылмайды түсі дендеп.
Үндемей отырса да, бәтшағардың
Басқаны басатындай мысы демдеп.

Ортаға опырылып шаңырағы,
Опынып қазақ іші қаңырады.
Намысқор назарымен бағып бәрін
Саяқтап сақарада сабылады.

Сол жеткін бір құпия жан болады,
Далада дәруіштей сандалады.
Қалаға Түркістандай келген кезде
Хандарға Әбілмәмбет жалданады.

Ішіне түйген сыры мол болады,
Ханның да қызметінен қорланады.
Жай - күйін жасырады жан біткеннен,
Айтуға ата-тегін арланады.

Келеді онан кейін Төле биге,
Көтерген дүйім қазақ төбе биге.
Түйесін Төле бидің бағып біраз,
Түседі бала тағы шемен күйге.

Балаға оңып кеткен бақ-бояғы,
Би атаң Сабалақ деп ат қояды.
Талқыға талай әлі салатындай
Тағдырдың кері кеткен шатқаяғы.

Сыртынан абыз Төле сырын барлап,
Тегін жан еместігін мұның аңдап,

Қосады батасына сол жеткінді –
Келешек көсем ердің дүрі болмақ.
Кемітпей, қорашсынбай, аласынбай,
Би баба күтіп тұрды баласындай.

Кебенек ішіндегі жасын жүрек
Кермеде жайланар ма аласұрмай?
Тілегін тәңірісі бере қалды,
Төтеннен қарт Бөгенбай келе қалды.

Арқадан аңыратып жеткен ерден
Абыз би аңқылдаған сәлем алды.
Көңілі Бөкеңнің де алаң екен,
Қалмаққа жортуылдап барады екен:

«Ер болса ерлік іздеп еретіндей,
Қасыма жолдас қылып ала кетем!».
Дегенін отырғанда оқыс тыңдап,
Көзінен Сабалақтың от ұшқындап,

Алдында би атаның басын иіп,
Бармаққа белін буып, алды рұқсат.
Жоңғардың жолын шолып, жерін шалып,
Жорықта әдіс алып, ебін салып,

Шалқыған от - жалындай орай соғып,
Оралды екі мәрте барымта алып.
Қадалып сегіз қиыр шартарапқа,
Қамалмай жау тықсырған жарқабаққа,

Атойлап ұлы қиқу төгіп жатқан
Ауаны ауа берді Арқа жаққа.

Қалмаған Әзірет Сұлтан кебеде де,
Тұрақтап тұра алмады Төледе де.
Бетке алып Сарыарқаны кетті тартып,
Болардай батыр, көсем көре-көре.

Сол бала Сарыарқаны жерім деген,
Қаймана қалың қазақ елім деген,
Хандардың қорлығынан қорынса да,
Халықтан қарапайым жерінбеген.

Шөңге мен шөгір қадап өкшесіне,
Арқаның жетті сұлу Көкшесіне.
Бекітіп бірте-бірте бұғанасын,
Сомдалып қаланардай текшесіне.

Сол кезде мекендеген Дәулет көлді,
Жақсылық Қарауылда Дәулеткелді,
Байлық пен билігін де қатар ұстап,
Көкшенің көркіне сай сәулет берді.

Сірә да болған шығар хақтың ырқы,
Сабалақ байға келіп бақты жылқы.
Елім деп келген бала бөтен емес,
Судай боп сіңбес бұлай жаттың ұрқы.

Әр жерде танытады текті мінез,
Бейәдеп бейпілдігі бек білінбес.
Бойында бекзаттығы байыз тауып,
Күпісін бүктеп биік соқты күмбез.

Күлкі мен қысыр сөзді малта қылмай,
Күпісін биіктетіп хан тағындай,

Тәкаппар бала кейде отырар-ды,
Тәңірдің бәйбішесі тапқан ұлдай.
Көкшеде ел иесі Қанай еді,
Кеудесі қазыналы сарай еді.

Назарын аударғаны Сабалаққа
Көрген бір керемет түс орайы еді.
Көлінен Караүңгірдің жағалатып,
Жорықтан шаршап Қанай келе жатып,

Ұйықтап сол арада түс көреді
Қиялын билеп алған таңырқатып.
Елестен сарсылғанда санаң үркіп,
Еліне әр уақытта дана бір құт.

Қанайдай киелінің қалғып кеткен
Қолына қонады алып қара бүркіт.
Аяқта балақ бауы зерлі екен деп,
Апырмай, жатқа неге қонды екен деп,

Басынан сол бүркіттің сипағанша,
Желпіген қанатынан жетті бір леп.
Күркіреп дем ішінде көк дүбірлеп,
Керемет қанатынан соқты бір леп.

Оянып сол арада кетті Қанай
Жанғандай кеудесінде от гүрілдеп.
Жар салып қасындағы жолдасына,
Жеткенде Қарамұрын қырқасына,

Көреді қоян бүрген сол бүркітті
Шығып ап таудың тарғыл жартасына.

Ойында көрген түсі жаңа ғана,
Оқиға болған мынау дем арада.
Алланың аянындай айқындалған
Сол сурет сұлбаланды санада да.

Ер Қанай тоқтатады серіктерін,
Жау келсе жапыратын берік белін.
Жаңағы түсін айтып жорытады
Қайсыңның бар, дегендей, көріпкелің?

Сол күнде ағайынды Малай, Қанай,
Тіл қатты Малай сонда: Қанайжан-ай!
Шеңгелін нәсібіне салды бүркіт –
Шошытып алмайықшы абайламай.

Шіркін-ай, көрген түсің тамашалы,
Боларсың қазағыңның дана шалы.
Қонады басыңа – бақ, еліңе – құт,
Қыран құс қарымыңа жол ашады.

«Әумин» деп жайды қолын Малай аға,
Ырымдап ел мен жерге, Қанайға да.
Аруақты Абылайдай хан келерін
Ақылгөй болжап білді қалай ғана!

Жетіпті жебе нақыл замандардан,
Зер көкірек, заңғар биік адамдардан.
Қанайға бақыт қара бүркіт болып
Қоныпты деген аңыз содан қалған.

Аңызы әдіптеліп шындықпенен,
Байланып бақас жауға кіндікпенен,

Қаһарлы Қалдан Серен уақытында
Қырқысы қазақ-қалмақ бір бітпеген.
Хабар кеп сауын айтқан жамағатқа,
Қайралған қайтадан ел қонады атқа.

Қанайдың қаптай шапқан қосынына
Қапталдан қосылыпты Сабалақ та.
Аттанған Дәулет байдың батасын ап,
Астында аңыратқан Шалқұйрық ат.

Жолдасты жортуылдас бір кездегі
Бауырға баса берді Бөгенбай қарт.
Тағдырдың шалдырғандай сал құйрығы,
Тәңірдің табылғандай дәл бұйрығы,

Таңдаған Дәулеткелді жылқысынан
Тәж-таққа алып ұшты Шалқұйрығы.
Сесінде селкеулік жоқ сол Сабалақ,
Жалғыз ат, жалаң қылыш, қату қабақ.

Жауменен ұрысардай, тұрысардай,
Намыстың найзасына сапы жалғап.
Қалың қол қарсы тұрған қазақ-қалмақ,
Қазақты іліктірген азап-қармақ.

Жүрегі қан қасаптан шайлықпайтын
Ер шықпай елі қайдан азат болмақ?
Сондай ер тудыруға толғатқандай,
Қан кешу толарсақтан жалдатқандай,

Бетпе-бет келген қолдың жекпе-жегі
Бар елдің батырлығын барлатқандай.

Мен деген талай ердің құты қашып,
Майданда Шарыш дәудің мысы басып,
Қазақтар жекпе-жекте жерге қарап,
Қарттары күрсінгенде уһыласып.

Бата алып Әбілмәмбет ханнан дара,
Ат қойды «Абылайлап!» жалғыз қара.
Аспанда атойынан бұлттар көшіп,
Дүбірі тұлпарының жерді жара.

Батыры баудай түсіп қаңтарылған,
«Бұл кім?» деп қазақ жағы аңтарылған.
Намысты Шарыш таптап тұрған сәтте
Онсыз да омақасып тау шағылған.

Ел көрді ес жиғанда Сабалақты,
Қайғырды қашырар деп бала бақты.
Халқымның үміт таңы тұрса да атып,
Күдігі көңілінен тарамапты.

Кезінде кеңесінен дегбір кеткен,
Найзасын толғай сұғып өндіршектен,
Шарышты шалқалатып ат үстінде
Өңгеріп кесті басын көк желкеден.

Жөнелді қанжығаға байлап басты,
Қазақтың қас дұшпаннан аруағы асты.
Қалың қол ұрыс салып, селдей қаптап,
Ұраннан үрейі ұшып қалмақ қашты.

Басына Сабалақтың бақ бөгелді,
Айбыны бет қаратпас шаққа келді.

Ардақтап ел көтерді алақанға
Ат қойып «Абылайлап!» шапқан ерді.
Әкеліп Әбілмәмбет хан алдына,
Өрлетті мәртебесін жоғарғыға.

Жаужүрек жас батырды тамашалап,
Жарқ етіп күн шыққандай қараңғыда.
Салмаған ұранды да асылық қып,
Тараған Есім ханнан асыл ұрық.

Тегіне тартып туған толағай ер
Тау-тасқа, туды қайта, басын ұрып.
Сабалақ алды солай сыйды көптен,
Себелеп қыдыр нұры құйды көктен.

Қуанып мұндай бауыр тапқанына,
Құшақтап Әбілмәмбет сүйді беттен:

Баласы Салқам Жәңгір Уәлибақы.
Аруағын атасының аужал еткен,
Абылай болсын енді мұның аты.
Қаныққан жау қанына селебесі,

Қанішер Абылайдың немересі.
Көрсетті-ау қасиетін қаракөктің
Қозатын ұлы дуда делебесі.
Айтатын анық сөзім ағайынға,

Асықтай алшы түскен қолайыма.
Тақтың да ақ иесі сол емес пе,
Алла жар Абылайдың орайына!..

Бас ұрған батырлыққа мәрттігіңе
Бас иер болашақта халқың талай.
Арсыдан жарылқанған алтын алап,
Ақсұңқар Көкшетаудан қақты қанат.

Еріме көрген түсті ырымдап ем,
Еліме ертең қонар бақты қалап.
Мың рахмет Жаратқанға, келді түсім,
Мың сан ел қыдыр - бақтың көрді түсін.

Атығай - Қарауылдың арзу хаты –
Датымның дәруғасын енді түсін.
Ат қойдың Абылай деп қыдыр-баққа,
Бақ бейіл ынтымаққа бұрылмаққа.

Тәңірім, тұғырымды төмендетпе,
Толайым ырымымды қырындатпа.
Жорасын бұрынғының жол қылайық,
Ордасын Көкшетауға қондырайық.

Қалмақпен көп соғысар орта жүзде
Хан тағын тұғырласақ, сол ылайық.
Алашта ақылы асқан нұр жазығым,
Алайық абыз Төле ырзалығын.

Жәнібек Шақшақұлы бата берсе,
Жасайды жалпақ Момын мырзалығын.
Атығай-Қарауылым өнікті орман,
Бақталас, бақастардан берік қорған.

Ұлықтап Ұлытауда хан көтеріп,
Абзалы Көкшетауға алып барған...
Осылай түйгенінде сөзді Қанай,
Ойларды сан-сапалақ кезді Қанай.

Ақжүрек Әбілмәмбет ханның дағы
Ақылға тоқтағанын сезді Қанай.
Қанайым ақ тілекті бастап тұрды,
Қабанбай, Ақтанберді қостап тұрды.

«Дулатып періштесін жұрт үстінен»,
Дүлейді Бұқар жырау жасқап тұрды.
Арқаның арыстаны қарт Бөгенбай,
Алашқа қорған болып жортқан ұдай,

Қанайдың қапияда тапқан жолын
Құп көріп күркіреді жағы тынбай.
«Жә!» деген білінгенде ханның райы,
Жадырап сала берді ел шырайы.

Жар салып дүниеге келді сол шақ
Қазақтың кеменгер хан Абылайы.
Шаттықтың шегі сол сәт болмап еді,
Алашқа алтын заман орнап еді.

Көкшенің көшіп келген орман елі
Көркем күй көкіректен толғап еді.
Алаштың асырғандай бағын айға,
Айналды Әбілмансұр Абылайға.

Дариға Хан асуы, Хан жайлауы,
Асатын Әзіретке жолы қайда?!

Абылай алапаның болды басы,
Аруақ аспандаған жиырма жасы.
Қанайдың хан көтерткен ақсұңқарға
Халқының ауа берді ықыласы.

Сөз бар ма халық өзі ұнатқасын,
Сын бар ма тәңірі өзі сынатқасын,
Көреген бабалар-ай, дәл көзеген
Мәңгілік ылайланбас бұлақ басын.

Би Қанай басшы болып, бүкіл елі,
Үш жүзден тоқсан жақсы үкіледі.
Жарқ еткен жалғыз сәтте сұлтан Абылай
Жұлдызын дүйім қазақ күтіп еді.

Жайылды жас жолбарыс даңы көпке,
Балады барлық қазақ бауыр етке.
Баяндап жайын Қанай айтқаннан соң
Батасын берді Шақшақ Жәнібек те.

«Әу бастан асыл тегін танып еді,
Мәпелеп баласындай бағып еді,
Төле би төрелігін берсінші» деп,
Абызға онан кейін алып келді.

Ағайын арасының жоралғысы,
Арналды тартуы мен таралғысы,
Ағадан ілтипатын аямаған
Би Қанай бірлік үшін алаң кісі.

Айғақтап алдаспандай жазылығын,
Айтады әділетті қазылығын.

Абылай Орта жүзді билесін деп,
Риясыз берді Төле разылығын.
Келтіріп әрбір істі ретке Қанай,
Қызметін қылды осылай көпке Қанай.

Қазына қара тілді қару етіп,
Қазағын жақындатқан шепке Қанай.
Көбесін қараңғының сөккен арай,
Қақпады ешкімді де шетке Қанай.

Ойқастап, елді бастап жүріп кетті
Алып бір Ұлытауды бетке Қанай.
Бауырдың бүтіндігін көрді Қанай,
Қоғамдап ұйыстырды ерді Қанай,

Бірлігі кетіңкіреп қалған елдің
Билігін берік қолға берді Қанай.
Тарқатып көңілдегі шерді Қанай,
Таңдады ту ұстайтын ерді Қанай.

Тірлігі тозыңқырап қалған елдің
Тізгінін темір қолға берді Қанай.
Тоқтамай, тыным таппай енді Қанай,
Кеудеде кеулеп қазды кенді Қанай.

Ұлытау, ұлан төбе көрінгенде
Үйірді бір жазыққа елді Қанай.
Ұлықтап ата-баба үлгі-үрдісін,
Ұшпаққа ұшырардай нұрдың құсын,

Ардағын ақ кигізбен көтергенде
Ұстады шешен Қанай бір бұрышын.

Алаштың шыққан сәті ерен белге,
Ауызы бармас ешкім төмен дерге.
Алтын тақ, ата мирас адастырмай,
Бұйырды Абылайдай кемеңгерге.

Хан тойы қалың жұртты жырғаттырды,
Қыранын қия шыңға самғаттырды.
Қанайдың қасындағы жігіттері
Қастерлеп хан киесін қорғап тұрды.

Ортада ұқсап Абылай туған айға,
Бөгелмей бет түзеді Бурабайға.
Орданы салтанаттап қондырудың
Билігі болып тұрды бір Қанайда.

Сарыарқа, сандал сағым, сары белі,
Көкшетау, көк бетеге, жәудір көлі.
Асқандай Оқжетпестің қиясына
Арналған Абылайға көңіл төрі.

Етегі кербез Көкше, шомбал тасы,
Қарағай, қалың жыныс, көлдің басы.
Аумағы ат шаптырым алаңқайға
Орнады Абылайдың Ақ Ордасы.

Басына Бурабайдың орда қонған,
Хан жайлау Қызылағаш ол да болған.
Қанайдың түсіндегі қара бүркіт
Қыдырлы Абылай боп самғады арман.

Көкшетау күмбірледі күйлі көкірек,
«Ақсарбас!» айтып тілек, ел дүркіреп.

Аруақты хан келгеннің белгісіндей,
Аспаннан жауып тұрды нұр сіркіреп.
Қалың ел қаумаласып етті ниет,
Ақжарма ағытылып кетті тиек.

Айна көл жағасында шаттанысып,
Ақ қайың ормандары кетті билеп.
Қоймастан сүйіншілеп алаш қауымын,
Қойнауын қыдыр кезді Көкшетаудың.

Ұлан-шу, ұлы думан
Арасында
Тәңірім тартқан сыйға бақша - баудың.
Жұмылтып жұдырықтай ел мен ерді,

Қалқандай тұтып берік бел - беренді,
Би Қанай бір ғажапқа бастай берді
Көкшеге хан қондырған сердебеңді.
Желіге мама бие байлатқызды,

Қотанға қоралы қой айдатқызды.
Қара үйде қара саба күрпілдетіп,
Қызметке төлеңгітін сайлатқызды.
Ақ Орда мәлім болып тігілгені,

Ақ туы Абылайдың желбіреді.
Құрмалдық болайық деп хан жолына,
Есілдей ақты құлдап ел тілегі.
Аспаннан ай сәулесі жалт үзілді,

Алламыз жарылқады халқымызды.
Жайнатып жасауымен түсірген шақ
Атығай – Қарауылдан алты қызды.

Көкшеге хан Абылай қонды құты,
Кернеді жүректерді өрлік оты.
Жау-жарақ, жігер-қайрат қайралғандай,
Ерлікке еңсерілді елдің беті.

Көкшенің көркі сұлу, серті мықты,
Көкседі ел бірлікті, еркіндікті.
Қазақтың басын құрап, бағын ашқан
Қанайым тапқан екен жер кіндікті.

Елдіктің тартылғандай сара жолы,
Қыдырдың нұсқағандай дара қолы,
Көкше мен Түркістанның арасында
Көлбеді Абылайдың қара жолы.

Шоқтығы қасқа жолдың асып тұрды,
Кеудесін кергігеннің басып тұрды.
Қанайдың қасиеттеп көтерген хан
Ырысын бар қазақтың тасыттырды.

Жылқысын қайырусыз бақтырады,
Қалыңсыз жар құштырып, шат қылады.
Қайғысыз ұйқы сыйлап қазағына,
Қоғамдап қалың елін жатты ұраны.

Қыранның аңсағаны зеңгір еді,
Армансыз тояттауға ділгір еді.
Қанайдың түсіндегі қара бүркіт
Қас жауға қара қайғы төндіреді.

Алашқа тәңірінің сыйы болған
Данамен қайта туған биік арман.

Абылай – азаттықтың алдаспаны,
Халқының несібесін қиып алған.
Қара орман ерлік рухын жиып алған,
Қалтқысыз тарқатылған түйіні алдан.

Қатардан Қанайды да қалдырмайық
Ақылшы, Абылайдың биі болған.
«Қылады Мекержеде байлар сауда,
Топ бұзар батыр жігіт қалың жауда.

Сұрасаң, Абылайдың тұрған жері,
Хан болған қырық сегіз жыл Көкшетауда».
Баласы Толыбайдың Арыстан ақын,
Найза тіл, Хан Кенені шанышқан ақын,

Жырлапты-ау осылай деп Абылайды,
Аруағы ұшып жүрген ғарышқа жақын.
«Ту баста Абылайды хан көтерген»,
Көш бастап Көкшетауға алып келген,

Қанайдың қарақұрым еңбегінің
Қызығын ата қазақ халық көрген.
Қотарып қасиеттің қормалынан,
Ұрпағын көз жаздырмай ардағынан,

Бағасын бабасының беріп кеткен
Айналдым Мағжанның да аруағынан.
Сан шешкен Абылайдың «Бұл қалайын?»,
Сырдесте орақ ауыз би Қанайын

Қазағы қастерлеуден жазбас, сірә,
Болжаған басындағы күн мен айын.

Күш қаулап, жау қалмақты түре қуған,
Шаңдатып жорық жолын сүре қылған,
Би Қанай Абылай асқан асуларда
Әсте де қалған емес ұлы дудан.

Хан сайлап Абылайды Түркістанда,
Бар қазақ мерей тауып, нұр құшқанда,
Онда да ер Қанайдың орны бөлек,
Биігі аласармас бір мысқал да.

Дананың Абылайдай жанабында,
Ұлыстың ұлы ханы талабында,
Ташкенттің төңірегін құзырға алып,
Билігін құрған Қанай заманында.

Ташкентке он екі қақпа жүрді әмірі,
Қанайдың ғибратының бұл да бірі.
Қырғыз бен өзбектің де дауын шешіп,
Білінген білігінің бір қадірі.

Қанайдан құт ұйыған қарабарқын,
Қазаққа Абылайдың заманы алтын.
Киесі сол ерлердің жеткізіпті
Күніме күлден өнген жаңа, жарқын.

Құт баба шыға қоймас қалай да естен,
Бүгінге келіп жетті арай көшпен.
Халқының жадындағы жәдігер сөз:
Қамқоры Абылайдың Қанай дескен.

Алашқа бақ - береке тіледі де,
Айналды Абылайдың тірегіне.

Қолдаса ел бағына туған ерді,
Жасаған жақсылығы-ау бұл еліне.
Шалқар көл, сақара бел, сайын далам,
Қанайды Абылайдан айырмаған.

Қапталда қалың елі тұрған кезде
Қылышын Қанай-Абылай майырмаған.
Абылайдың оң дізесін басқан биі,
Алдынан қара пәле қашқан биі.

Ақшора, Төле, Қазыбек, Толыбайдай
Бұл да бір келесінен асқан биі.
Ақылын кеңесіне қосқан биі,
Асауды сөзбен қайырып тосқан биі.

Дұшпанның ордасына даңы жеткен,
Аспаған басынан сөз бостан биі.
Ханнан да, қасқадан да ығынбаған,
Бектен де, басқадан да бұғынбаған.

Шағы жоқ зәһар ойы ем болмаған,
Шайпауға – шаян тілі сұғылмаған.
Дес бермес асып туған озғындайын,
Сөйлесе тамызар деп сөздің майын,

Аруақты Абылайдай бахадүр хан
Әмісе ардақ тұтқан би Қанайын.
Бұрынғы бұла жұрттың би Қанайы,
Бұл да бір бұлтқа жуық Бұланайы.

Тарихқа таңбаланып қалай түспес,
Жорықта жолдас етсе Абылайы.

Қалың қол жер қайысып дабылдаған,
Жақын-ау дүбірлеткен сарын маған.
Мәңгілік бесікте де Қанай-Абылай,
Дариға, қатар жатып дамылдаған.

Аламан асуында Абылай асқан
Қамшыгер емес пе еді Қанай бастан?!
Аруағы Қанай-Абылай, қолда елімді,
Ағында құлагер жыр, Қанай-дастан!

* * *
Құтпаны қазағымның Қанай баба,
Рухыңды тербетпеймін қалай ғана?
Арманы Абылайдың тұр желбіреп

Ақ Орда, алтын өрнек сарайда да.
Бұл күнде ұрпағыңнан қайғы қашқан,
Алты ауыл Қанай болып айдыны асқан.
Ардақтап аруағыңды ас беріліп,

Аяғы ұлан-думан тойға ұласқан.
Келісті Қанай аулы көркімен де,
Көршілес Кенесары кентімен де.
Ауылы Абылай хан аққуларша

Қонғандай абатталып зер кілемге.
Игілік, Қарабұлақ, Ескенжалы,
Өмірлік аламанда өскен жаны.
Ұялы, Жамантұз бен Қойсалғаны –

Қосылған көппен бірге көшке ордалы.
Қанайдың Көкшетауда алты ауылы,
Алаштың асқақ кеуде бар қауымы.

Ташкенттің түбінде де жұрат қалып,
Бабаның талып жеткен алқау үні.
Сап тыйып заманалар сарылысын,
Ұрпаққа қасиетің дарыды шын.

Қазаққа кемеңгер ұл тағы туып,
Қайтадан атқа қонды халық үшін.
Елдік бар, ерлік те бар, өрлік те бар,
Даналық, дарқандық пен кеңдік те бар.

Төрінде дүйім дүние билік айтып,
Қазағың күміс кемер белдік тағар.
Мұраты осы еді ғой би Қанайдың,
Арманы осы еді ғой Абылайдың.

Баянды болғай-ды деп баба тілек,
Жырыммен қыдыр-бақты жадылаймын.
Қанай мен Абылайдың үндестігі,
Би-бағлан, батырлардың бірлестігі,

Арқасы-ау сондай алып бабалардың
Ақын да ерттеп мінсе жыр-бестіні.
Асуда алмағайып қорғаламай,
Алашым, аса бергей алға қарай.

Асқарға Абылайды өрлеткендей,
Қамкөңіл қазағыңды қолда, Қанай!

Шақантай батырдың құдалығы
(әфсана-қисса)
Абыз қария Ырыздықбай
Тілеуберліұлының рухына

Қабанбайдың соңынан ерген еді,
Қалмақпенен соғысып жеңген еді.
Жүз он ұлы жүз он сан ауыл болған
Шақантайға қандай ер тең келеді?

Абақ Керей, атасы – Жастабан-ды,
“Ошыбай!”-лап жауларын жасқаған-ды.
Бақ-береке, белінің қуатымен
Аруағын асырып тастаған-ды.

Майлы, Жайыр, Сауырдай тауларым-ай,
Барқытбелдей кенен жер бар ма, құдай?..
Аққоян ат орғиды ай астында
Алып ұшып Алаштың ардағын-ай!

“Сартоқай!”-лап ұрандап сар желеді,
Жаман-жәутік жолдасты ар көреді.
Бегімбеттің ішінде белдесерлік
Батыр теңдес өзіне бар демеді.

-Өлме шалдан өндірдей өрен артық,
Құр жаппадан құрулы кереге артық,

Көтеремнен құлдыраң көбең артық,
Өз тұсымда бар ма екен менен артық?!
-Ағын суды тоқтатар жар дейді ғой,
Кең дүние кемелге тар дейді ғой.

Тоқбағында Найманның ерлігі асқан
Қасабайдай қара нар бар дейді ғой.
...Естіп мұны Ер Шақаң шамырқанды,
Шыққанына артық ер таңырқанды.

Қасақана барғанда
Қасабайды
Қораш көріп көңілі жабырқанды.
“Жоқшымыз” деп жай ғана айта салды,

Алдан күтті ерлікті байқасарды.
Сынасудың ертеңгі сәтін ойлап,
Ақылменен толғайды айқасарды.
Кір-қоңдарын жоқшылар жуғызады,

Құрыш құлақ ұйқысын түн бұзады.
Таң көбесі сөгіле Ер Шақантай
Кемер белдік кіселі буғызады.
Күн түспей-ақ түндіктен өлең айтты,

Қатындардан күтуші сәлем айтты.
Қырғауылға шығалы қаршыға алып,
Айтыңдар деп батырға және де айтты.
Барқытбелде сай-сала бұрма-бұрма,

Батырларың шығады қырғауылға.
-Қаршығаңды жіберме, ей, Қасабай,
Көріп қойдым мен сенен бұрнағыда!

-Сенің көзің қырғауыл сағаласа,
Менің көзім сайтанды тағаласа,
Жібермей-ақ қояйын қаршығамды,
Қалт кетуді қонағым қаламаса!

-Ойлап па едің: өзімнен кем қонағым,
Ер Шақантай, ендеше, мен боламын!
-Өй, сен бе едің Шақантай деген шері,
Кермесінде кездескен кең даланың?!

-Сені де бір шерменде ер деген соң,
Келіп едім өзіме тең деген соң.
Ерлігіңді асырсаң қыз бермекке,
Төс қағысып, сенімді демдеген соң.

Менің асса ерлігім – қыз аламын,
Астың дәмін келтірер тұз аламын.
Нағашысы Найман деп немеремнің
Нақылындай бабамның ұзарамын!

* * *
Асыруға ерлікті сәті келіп,
Екі батыр шабады екіленіп.
Олай-бұлай екпіндеп жер шолады,

Алдарынан құйғытып нөпір елік.
Қос қабылан жортады қапталдасып,
Қазақ-қалмақ отырған жапсарласып.
Торғауыттың сол тұста бір ауылы

Қыр астынан қылт етті қатпарласып.
Қалмақ ауыл көзге құрт салады енді,
Қорыл басқан қара түн дала, белді.

“А, құдайлап!” Қасабай озып алға,
Ал Шақантай іркіліп қала берді.
Арғымағы дегбірсіз жерді тарпып,
Аш күзендей қайыса демін тартып,

Желе-жортқан Қасабай әлден уақта
Үш түйеге тоғанақ келді-ау артып.
Қос батырдың көңілі жайланады,
Тоғанақтар тең қылып байланады.

Шақантайға ендігі кезек келіп,
Аттануға қалмаққа ойланады.
Тілегенге тәңірім береді екен,
Тамылжытып ай нұрын төгеді екен.

Торғауыттың сайланған бес батыры
Жортуылдап қазаққа келеді екен.
Нар қамыстар найқалған атырабы,
Аттарының тыйылып тапырағы,

Қырықшегеліге от жағып, тамақ істеп,
Торғауыттар жаланып отырады.
Аруақты шет қылмас бар уақта,
Ер Шақантай сыйынды аруаққа.

Қасабайды қалдырып ат қасында,
Жауар бұлттай төнеді қалмақ жаққа.
Қаһарланып, кәр төгіп, ақырады,
Оттай жанып көздері шатынады.

“Ұрып таста! Үрит соқ!” деп тигенде
Үрей буып бес қалмақ шатылады.

Мысы басып Шақаңның, ызбары асты,
Бес батыры қалмақтың тұра қашты.
Тырағайлап қашқанды не қылсын-ау,
Басып қалды жұртынан піскен асты.

-Әй, Қасабай, мінеки, менің олжам,
Ұрлап алған жоқпын-ау, шауып алғам.
Тартып алып тамағын бес батырдың,
Үрейлерін ұшырып, жанын алғам.

Әй, Қасабай, олжамыз жарар құтқа.
Бес батырды бұқтырған мен артық па?
Ал немесе ауылдың ұйқыдағы
Жүгін ұрлап әкелген сен артық па?

...Шақантайдың осылай ерлігі асты,
Қасабай да тұрады иіп басты,
Бермек болып батырдың баласына
Ұлмекендей алма жүз, имек қасты.

* * *
Бәйбішесі Шақаңнын Жаңыл еді,
Бас Қарауыл қонғаны – ауыл еді.
Бәйбішеде қате жоқ, өңшең серек,

Батыр балпаң ұлдарды тауып еді.
Байбарақ пен Байтөбет көкжал қасқа,
Текебай мен Серкенбай бір нарқасқа.
Барлығының ішінде Торғай дара,

Салатұғын қылыштай қайрап тасқа.
Бәрі бағлан, бірі жоқ тезек терген,
Өкініші болмаған өзекті ерден.

Ұлмекенді Торғайға айттырыпты
Қалыңдығын ойнауға кезек келген.
Дұшпан тағар міні жоқ күйе қылып,
Қиянатқа тартпайтын ие бұрып,

Тал бойында Торғайдың жалғыз ғана:
Туа біткен еріні түйежырық.
Құдалығы, киіті, жол-жорасы,
Келер жылы қалыңға малды аласы,

Қорланады Қасабай кемсітті деп,
Алады екен қызымды жырық баласы.
Қақыратып күмісін қоладай қып,
Қаңыратып көңілін қорадай қып,

Жырықтығын күйеудің намыс көріп,
Қыз беруден Қасабай қалады айнып.
Ұрайын деп тап мұндай “түйені” ішке,
Наразысын атасы түйеді ішке.

Шақантайдың ойында дәнеңе жоқ,
Ши шығар деп білмейді киелі істе.
Салық салып түндікті тамам ұлға,
Сияпаттап құдасын әр ауылда,

Ер Шақантай шығарып салады өзі
Орта және аяққы Қарауылда.
Шығарып сап құдасын Ер Шақантай,
Айрыларда аялдап тартпаққа най,

Най сұраса, найымыз таусылды деп,
Найын бермей кетіпті сол Қасабай.

Най таусылды деген соң кідірмеді,
Наза күмән толқытып, шіркін, ерді,
Былай шыға бұрылып қарап еді,
Будақтаған көкала түтін көрді.

Айрыларда таусылып таппаған най
Оңашада табылып қалған екен,
Көрісейік, ал, бәлем, қанжығада-ай!
...Қаһарланып Шақантай аһ ұрыпты,

Қатуланып және де қапылыпты.
Алай-дүлей ауылға келе сала,
Ашуменен Торғайды шақырыпты.
-Бермен қара, ей, ұлым, бермен қара,

Кетіп қалды Қасабай керден жаңа.
Қыз бермейді, пәтшағар, менсінбейді,
Кердең басты көрейін көрден ғана!
Шатақ істі ретіне келтіріп кел.

Қасабайды бар-дағы өлтіріп кел!
Құнын өзім берем!
Өлсең – құныңды алам!
Бармасаң сені қазір мен өлтірем!

* * *
Құдай басқа салғанын көрейін деп,
Қасабайдың қолынан өлейін деп,
Жолдас ертіп қасына, қайын жұртқа

“Күйеукелді!” бір ырым білінбейді,
Торғай мырза тоңазып бір түнейді.
Құдасының батырға сәлемі бар,
Айтып соны кетем деп күркірейді.

Босағаға теңкитіп сырмақ салған,
Көпшіктерін көпіртіп жырғап салған,
Ақ үйіне сол Торғай кірді басып,
Татайын деп әлде бақ, әлде сордан.

Жіпси терлеп, сорғалап маңдайы аққан,
Отыр екен шай ішіп барлы аяқтан.
Қасабайды баса кеп жайғасады
Жүрегі ұшқан осы бір жағдаяттан.

Таппаған соң мұнда да жайған құшақ,
Қойынынан суырып бұйда пышақ,
Құдаң айтқан сәлемі мынау-ды деп,
Қасабайдың алдына қойды нықтап.

Ақ батасын сондағы жойған атам.
Мен атама салмаймын бұл пышақты,
Маған салғын, қанеки, сайлан, атам!..
Деп кеудесін ашыпты сонда Торғай,

Аш кеудеңді!- дегенде, нар Қасабай...
Сасқалақтап іргеге шегініпті,
Шайқалақтап қолда шай төгіліпті.
Бәйбішесі манадан бақылаған

-Әй, Қасабай, болса да ерні жырық,
Тұр екен-ау көзінен от төгіліп.
Екі ағасы бар екен, қақпа қолын,
Бер қызыңды, Қасабай, беттен үріп!..

Бәйбішенің аузынан балдай тамып
Шыққан сөзді алады Торғай қағып.
Қарғып тысқа сол сәтте шықты дейді,
Қалыңдығын алмаққа асық жар ғып.

* * *
Бітуана осымен бітті дейді,
Он сан ауыл
ұрпағы тікті дейді.

Балалары бай менен бәйбіше боп
Бірін-бірі жүрекпен ұқты дейді.
Сырт Шыңғыстан тапты Жер Ұйықты дейді,
Талай-талай өтіпті тұйықты дейді.

“Шақантайлап!” ұрандап, аруақ қолдап,
Қалың жұртын айрандай ұйытты дейді.
Байтағымның баяғы бір алыбы,
Қазағымның қайтпаған бұла күні,

Шері баба Шақантай батырымның
Болған екен осындай құдалығы.
Тұңғиықтан өскендей тұма гүлі,
Тамыр жайып таратқан құдалығы,

Ер Шақантай – бүгінгі ел Шақантай
Шұбартаудан, сенбесең, сұра мұны.

Сұра мұны Байқошқар, Бақанастан,
Сұра мұны қарындас, аталастан.
Ұрпағының береке, бақытына
Ұлағатты бабалар баталасқан.

Сұра мұны Балқыбек, Баршатастан,
Бейітінде ай күмбез, алқа тастан.
Бейішінде шалқыған баба нұрдан,
Аягөзден сұрашы Балқаш асқан.

“Шақантайлап!” сардала желпінеді,
Елі неткен еркеуде, еркін еді.
Ырыс, бағы көшкендей ұрпағына
Ұлық нұры көгінен сіркіреді.

Өткен шақтың елбескен елесіндей
Желдей ескен батырдың жебесіндей
Қасиеті бүгінге жетті келіп,
Топан судан өткен Нұх кемесіндей.

Арғымағын бабаның арытпаған,
Дарағына дауыл-құз дарытпаған.
Асқар тауы биіктеп
Ел Шақантай,

Аспанында қырандар
қалықтаған.
Жаса, елі бабамның!
Жаса, бабам!

Келіндерің көлбеңдер босағадан.
Шақантайға бел бала
бола алмайды
Мәрмәр тастан намысын қашамаған!

Олжас
(поэма)
Ғаламдық орбитаға көтеріле алған сирек қазақтар-
дың ішінде де Олжас Сүлейменовтің шыңы серек, оры-

ны бөлек. Алпысыншы-жетпісінші жылдардың арман-
шыл, аңсаршыл жастарына Олжас жырлары намысшыл
жүректің желбіреген жалауындай болатын. Қазаққа тəн
ғарышты нақ осы еркебұлан ақын еркіндеп игергендей

көрінетін. «Қыш кітабы» баба тарихымыздың арғыдан
арғы қойнау-қатпарларына алғаш тереңдеп тəнті қыла
үңілдірсе, атақты «Аз и Я» – ақын көзімен зерделенген көне
тарих тағы да ұлттық рухтың оянуының емес, өрлеуінің,

серпілуінің емес, сезімтал сергектігінің көрінісі болғаны
əлі күнге көз алдымызда. Отыздағы оттай жанған Ол-
жас Парижде Кеңес Одағының кең танылған шайырлары
қатарында жыр оқыса да, қамал алған 40 жасында «Остан-

кино» телемұнарасының залында төрт сағат бойы шабыт
қанатында самғаса да, соның бəрі туған халқымыздың
мерейін асырған жағдайлар еді.
Ызғарлы Желтоқсанда да азамат Олжас үнсіз қала алма-

ды, ЦК-ның пленумында наза-наразысын ашық айтты. Кол-
бин Жазушылар одағына келерде: «Жұбақа, сіз сөйлеңізші»
деп Жұбан Молдағалиевтің сондағы өршіл сөзінің қайрағы
болды. Одан соң ақиық ақын ұлы Абай туған атыраптағы

атомдық сынақтарға қарсы халықтық күресті баста-
ды. Қаншама жылдан бері Еуропа төрінде бостан елінің
атынан Олжас сөйлеп келеді. Олжас Сүлейменовтің
азаматтық-адами бітім-болмысы, бүкіл шығармашы лығы

рының бірі екендігі де бүгінде даусыз ақиқат. Олжекең
ағамыз өзіне деген зор-құрмет ілтипаттан туған осы да-
станды ықыласпен қабыл алар деп үміттенемін.
Атқандай болған ұлы таң,

Сол күнді қалай ұмытам.
Жадымда қалған суретпен
Жанымды жебеп жылытам.
Жұртбаев Тұрсын жолдас-ты,

Мағауин Мұхтар қолдасты.
Көкшеден көшіп
Сол қыста
Көрдім мен қыран Олжасты.

Туырылған ойдың тортасы,
Жазушы қауым ортасы.
Қосылдым келіп қытықсыз
«Жұлдыздың» қалап алқасы.

* * *
Қазаққа қырын сол уақыт,
Қалмаған сәуле алда түк.
Қаһарын Колбин төгетін

Ызбарын шашып, қан қатып.
Кеудесін елдің баспаққа,
Тозағын алдан тоспаққа,
Көтертпей езіп еңсені

Ұмытылмаған Желтоқсан,
Ұртыңнан ұрар – тіл қатсаң.
Барар жер, басар тау да жоқ
Бұлқынып, тулап, бұлтарсаң,

Қамшыласа да алға атын,
Құлауға қазақ жар жақын.
Ашынып іштен күңіренді
Арындай ұлттың арда ақын.

ЦК-да болған жиында,
Қарамай қатер, қиынға,
Ұқсап та Олжас кеткен-ді
Орай бір соққан құйынға.

Өңменнен қадап өр қалпын,
Өрге бір сүйреп ер халқын,
Атасын сөздің өлтірмей,
Адақтап айтқан арлы ақын.

Жарқ етіп көктен күн ілді,
Ақиқат қайта тірілді.
Жұлқысқан бірі-бірімен
Жарқанаттардан түңілді.

Ақиық ақын, ақ жалын,
Атылған оқтай шер дарын.
Аласа залдан биіктеп,
Асқарға барып қонғанын.

Көлеңкелерді бұқтырған,
Көсемсымақты ықтырған,
Кездерін сонау көргенде
Көзіме менің шық тұрған.

Толағай тегі халықтан,
Тереңін оның тау ұққан.
Жаралап жанын жәутіктер,
Жырынды сұрлар жауыққан.

Жылымды сулар монтаны
Иіріміне тартады.
Жымысқы қулар білдірмей
Мойнына зілтас артады.

Жанартау іштен тынғандай,
Семсері серттің сынғандай,
Қалды үнсіз ақын
Алдында

Қазылған оры тұрғандай.
Қазылған орға баспаған,
Құрулы торға аспаған
Секемшіл, сергек құландай,

Қатерден және қашпаған.
Шамдағай жүрек атқақтап,
Шарасыз күйде шалт тоқтап.
Басынан ұрды тұлпарды

Аңысын бағып аңдысқан,
Қапысын тауып қаржысқан,
Ақынды құрттық деп ойлап,
Андағайлады көп дұшпан.

* * *
Тағы да қазақ мазалы,
Тағы да қазақ азалы.
Ата жұрт, ата мекенде

Атомнан жетіп ажалы.
Ұлы Абай туған Шыңғыста
Ұрпаққа ғұмыр тым қысқа.
Дүңкілдеп жарған бомбаның

Дүмпуі шалған тұрмыс та.
Қарауыл, Қайнар, Дегелең,
Ортайды неден кенерең?
Өзіне қыршын қол салып,

Керілмей қалды керегең.
Өкініш еді не деген,
Қасірет еді не деген.
Мүсәпір туды анадан,

Кісәпір туды енеден!
Құдайым, неткен шебер ең,
Зар-мұңға мұнша керең ең.
Құдайдай сенген Кеңесің

Қос қолдап ұрды төбеден.
Қырық жыл жарды бомбасын,
Уыты қалай алмасын.

Сутегі дейтін тажалы
Сойқанын қайтіп салмасын.
Нақұрыс етіп нар басын
Қырсығы қалай шалмасын.

Советің бұған селт етпес –
Сорласа қазақ, сорласын.
Ата мекенде ақың жоқ,
Айтуға арзу қақың жоқ.

Ауыздан қағып сөйлетпес
Боданға Мәскеу батым боп.
Қулыққа сұмдық жалғаған,
Қарғысын айтар бар ғалам,

Ібіліс ғалым дуасы
Қазақтың жерін қорлаған.
Уланды ұлы топырақ,
Қаңырап қалды атырап.

Жасайды сұмдар жарылыс
Бағытын желдің бақылап.
Қарқылдап ұшқан көп қарға,
Жалпылдап күнді жапқанда,

Жарады бомба
Қара жел
Қазаққа қарай соққанда.
Мәскеуің отыр мастанып,

Ішінен іріп, ластанып.
«Сынақтан зиян жоқ» деген
Зымиян сөзбен қасқарып.

Жарылыс болды тағы да,
Әлде сор, әлде, бағына.
Ғайыптан тайып
Соқты жел

Курчатов қала жағына.
Соғады улы бұлтты айдап,
(Бейне бір бейқам ақ тайлақ),
Зұлматты жасаушылардың

Өзіне қарай қақпайлап.
Бұлардың жаны тәтті екен,
Жел неге бұлай соқты екен?
Көз жасыменен қазақтың

Бұл қала болған бақ-мекен.
Қаладан ойбай шу шықты,
Аттандап айқай үн шықты.
Жасырған шындық ашылып,

Жағдайы, сірә, ушықты.
«Айырып кетсе жол басқа,
Азаматым, деп, нарқасқа»,
Ұшынған қазақ у жұтып,

Шағады мұңын Олжасқа.
Осы бір оқыс хабардан,
Найзағай намыс жанардан
Жарқ етіп,

Жалқын орнатып,
Олжекең отқа оранған.

Таусылмай қойған ығырдан,
Тағылған ғайбат, сыбырдан,
Таңылған өсек, жыбырдан
Шаршаған ақын сілкініп,

Қайнады бойда зығырдан.
Қиянат кешкен ел нендей,
Қайтпек-ау Олжас сенделмей.
Ардақтап жүрген әкенің

Аяр бір қалпын көргендей.
Сенімнің оты сөнгендей,
Он саққа ойы өргендей,
Опынды Олжас

Отанның
Опасыздығын көргендей.
Үрейге салып арманын,
Үргедек қылып мал-жанын,

Жарылыс сайын зәндемі
Жасырып келген зардабын.
Курчатов, Шаған, Семейден,
Хабарлар суық көбейген.

Суытып кетер жүректі
Сорлатқан сойқан өгейден.
Бұл пәле болған бұрыннан,
Бұрқ етіп бір күн тығыннан,

Сұмдықтың сыры ашылды,
Сумаң жел соғып қырыннан.

Құзғынның салған ұясы,
Маңайда солған миясы.
Арандап өзі қалғанда,
Ақтарылғандай қоясы.

Советім дейтін ұлы елін,
Үзгендей содан күдерін,
Түршікті жаны Олжастың
Тікенек шаншып жүрегін.

Ойына түнек орнайды,
Халыққа мынау зор қайғы.
Кесапат пәле кесірдің
Кеспесе жолын болмайды.

Суыңды зәһар былғайды,
Нуыңды тажал жалмайды.
Әлемге мұны әйгілеп,
Әшкере қылмай болмайды.

* * *
Аңсайды халқы ақынды,
Жанына медет жақынды.
Олжасты теледидарға

Оқуға өлең
Шақырды.
Тікелей эфир кезегі,
Өртенген ақын өзегі.

Ағына құдай жақтасқан,
Туғанын сәті сезеді.

Ақынға дәйім ар қайғы,
Ақиық Олжас толғайды.
Полигон жайлы ақиқат
Айтылмай қалса, сол қайғы.

Тағы да менен жыр күттің.
Өлеңді шалдым құрбанға
Өлмеуі үшін шындықтың.
Өмірдің туса сынағы,

Өлең-жыр күте тұрады.
Өлеңнен бүгін маңызды
Өмірдің қойған сұрағы.
Тәуекел сөзім желқайық,

Жанымнан шыққан зардай ұқ.
Өлмесін десек текті өлең,
Өмірді бүгін қорғайық.
Өмірдің жауы – полигон,

Елімнің жауы – полигон.
Жайқалып өскен жауқазын
Гүлімнің жауы – полигон.
Тауларым асқар жаншылып,

Даламның демі таусылып,
Сүлдері қалған
Сүргінге
Жасайық, достар, қарсылық.

Мойынға міндет алайық,
Тажалға қарсы шабайық.

Ұлылар туған мекеннің
Киесін қорғап қалайық.
Сөзімді ұғып алыңдар,
Шындыққа шырақ жағыңдар.

Халқының мұңын мұңдайтын
Жазушы деген қауым бар.
Халқының жоғын жоқтайтын,
Халықсыз таңы атпайтын,

Жазушы деген қауым бар
Үмітін елдің ақтайтын.
Бәтуасыз сөзді бақпайтын,
Кірлетпей арды сақтайтын,

Жазушы деген қауым бар
Жазықсыздарды жақтайтын.
Өмірді сүйсе кімде-кім,
Болмасын десе ел жетім,

Азамат парыз арқалап,
Көтерем десе міндетін.
Күтемін жалын күйімде,
Жазушылардың үйінде.

Келелі кеңес құрайық,
Келейік кемел түйінге.
Бірігіп майдан құруға,
Бекініп дабыл ұруға.

Ажалдың уын таратқан
Тажалға қарсы тұруға.

Шақырам, достар, сендерді,
Шақырам, жастар, сендерді,
Әміршіл қоғам лаңымен
Шайқасар, сірә, кез келді!

...Ақынның арзу жан үні,
Алапат қуат ағыны
Айналып ұшқыр ұранға,
Қағылды күрес дабылы.

Олжастың үні далада,
Олжастың үні қалада,
Саңқылдап дүйім дүниеге,
Салады дүбір санада.

Олжастың сөзі!
Ол қандай!
Жарқ етіп нұр күн жанғандай.
Еңкейген елі бір демде

Еңсесін тіктеп алғандай.
Олжастың сөзі армандай,
Шаншылған көкке самғаудай.
Қапалы халқы бір сәтте

Қадамын түзеп алғандай.
Бақ құсы қайта қонғандай,
Намысын өрге салғандай.
Жабырқау рухы қазақтың

* * *
Ағынға толды Алматы,
Сарынға толды Алматы.
Зұлматқа қарсы өршіген

Жалынға толды Алматы.
Көшеде нөпір ағылыс,
Жөңкіліп аққан сабылыс.
Ақынның өршіл үнінен

Санада сойқан жарылыс.
Ашулы рухпен оқталып,
Тартады шеру топталып.
Қаламгер қауым ордасы –

Қара шаңырақты бетке алып.
Менің де тапқан дертімді,
Лаулатқан іште өртімді.
Ұлтымның мұңын тербеген

Ұмытпан, сірә, сол күнді.
Бозінгендерін боздатты,
Қоламталарын қоздатты.
Қашанғы қазақ қайғысын

Қопарып түгел қозғапты.
Аңыраған ала өгізі,
Ақпанның жиырма сегізі.
Алматы бетін алғандай

Нала мен наза теңізі.
Қосылдым мен де толқынға,
Суреті көздің алдында.

Ұқсап та кеткен сонда Олжас
Құйылған көктен жалқынға.
Теңізден толқын жал қармап,
Қалғандай күміс шомбы орнап,

Тыңдадым ұйып
Аянды
Толғаған Олжас елге арнап.
Қарағай

Қайсар қалпында.
Дарағай
Дара нар тұлға
Нажағай найза заулатып,

Жарқылда, Олжас, жарқылда!
Саңқылда, айыз қандырып,
Сұрларды естен тандырып.
Атомнан ақын қуатты,

Ақынның жыры – мәңгілік.
Желбіреп Олжас жалаудай,
Жұлдыз боп көкте ағардай.
Жарығы залды толтырды

Жалындап жанған алаудай.
Аттанға адал жан сала,
Жиылған халық мұншама.
Сыймаған залға

Сел ағын
Сырттағы нөпір қаншама!

«Олжас!» деп салды ұранды.
Майданда қайтпай тұра алды.
Қазақты басқан қапастан
Булыққан зарын шығарды.

«Олжас!» деп салды ұранды,
Көңілдер көктеп уанды.
Тарихтың соғып сағаты
Самғатты көкке қыранды.

Кеуілді керез жалмаған,
Қорқыныш, үрей жаулаған.
Желтоқсан дауылынан соң
Толқыныс мұндай болмаған.

Ақынның алмас мір тілі,
Бейне бір күннің күркірі,
Қалғыған рухты оятты,
Намысты қағып-сілкіді.

Біргемін, достар, сендермен.
Нұр жұтсам елмен біргемін,
Уды да жұтам елмен мен.
Айтамын елге шындықты,

Қырық жыл бойы у жұтты.
Қырық жыл бойы халықтан
Жасырып келді сұмдықты.
Күн сайын ағып мың жұлдыз,

Қырық жыл
Қарсы халыққа
Жасалып келген бұл қылмыс.
Қасында атом дүңкілдеп,

Қара шал қалды күркілдеп.
Бесікте сәби у жұтып,
Болады мешел біртіндеп.
Бейбітшіл деген даңқымен,

Қырық жыл бойы халқымен
Соғысқан Совет Одағы
Сұмпайы мына қалпымен.
Әскерилерің өктеген,

Жалмауыз жоспар діттеген.
Полигон деген шырмауық
Қазақтың жерін көктеген.

Ырқыңды буып, матап бір,
Шалықтай берсе шатақ бұл.
Алашқа ғана емес-ау,
Әлемге төнген апат бұл.

Тұрайық қарсы апатқа,
Шығайық қарсы шатаққа.
Әлемге бүкіл жар салып,
Әйгіле мұны атаққа.

Зар-жапа шеккен жұртым-ау,
Зәр-зәһар ішкен ұлтым-ау,
Жер шарын жеті айналған
Желменен кетсін бұлтың-ау.

Картаға құйттай
Қарасаң,
Қазақстан қапас орасан.
Сан ұлттың болып түрмесі,

Жанына түскен жара сан.
Мен, сірә, ұлтқа бөлмеймін,
Әділдік қана бер деймін.
Адамның бәрін сүй деген

Абайдың күйін тербеймін.
Оғыздан туған оғланмын,
Түріктен туған тарланмын.
Майданмен өтер өмірі

Махамбет, Шоқан, Мағжанмын.
Дана да болам кейде мен,
Бала да болам кейде мен.
Тарихым тұнған қыш кітап,

Таңбалар тілі сөйлеген.
Жауымнан тілді тартпаймын,
Жаманға міндет артпаймын.
Асқақтатамын даламды,

Тауымды аласартпаймын.
Тағы да менің талабым,
Тазарсын удан алабым.
Ер аруақ болар,

Жер – тулақ,
Тоқтатсын атом тажалын.

Тоқтату керек қалайда.
Тоқтату бірақ оңай ма?!
Сынаққа қарсы бұл күрес
Сын болсын біздің талайға.

Семейде, Жаңа Жерде де,
Кер кесел талай елде де.
Адамзат атау кересі
Кездеспей тұр-ау кермеге.

Бұлттанған аспан Батыста,
Невада-гүрсіл АҚШ-та.
Асқынған апат ұясы
Алжаса қалар оқыста.

Жапония зарлық байғұсым,
Ұмытар, сірә, қай кісің?..
Нагасакидің наласын,
Хиросиманың қайғысын.

Үркітіп
Шығар таңды алдан,
Саңырауқұлағы жалданған,
Ажал у сеуіп Қытай да,

Атады жалын Лобнордан.
Миллиондар, мыңдар...
Мұңдассың.
Жорықта мына жолдассың.

Тажалдың көзін құртуға
Невада-Семей қолдассын.
Адал ұлдары-ау әлемнің,

Азаматтары-ау бар елдің,
Зәһарын шашқан өлімнің
Зұлматқа қалай көнермін?!
Көзіме сәуле күн көшсін,

Невада-Семей үндессін.
Атомның шегіп зардабын
Зарлаған бар жұрт бірлессін.
Ызаны ағыз өзен қып,

Саңылау қалса сезерлік,
Үкіметтерден сылынар
Қылмысты қаныпезерлік.
Саспайық сұмырай сұрлардан,

Қашпайық асыл арманнан.
Қаласақ бейбітшілікті,
Қаруды қаузау неңді алған!
Адамзат мінген бір кеме,

Көкдауыл теңіз іргеде.
Қатерлі қару жойылмай
Жету жоқ бейбіт күнге де.
Құрысын күйкі жанбағыс,

Қырандай көкке самғап ұш.
Қимылы көптің қорқытар,
Күрестің мәні – қозғалыс.
Жаныңды бұған жалдап ұш,

Жайпалмас көпке бар ма күш?
Апаттың бетін қайтарар
Қуаты көптің – қозғалыс!..

Қызғыш құсымдай зарлап ұш,
Күрестің мәні – ар-намыс.
Невада-Семей аталған
Өмірдің мәні – қозғалыс!..

* * *
Өр тілі
Мысы жасымай,
Өртінен аптап басылмай,

Толғады Олжас осылай,
Самғады Олжас осылай.
Ақ жолға түскен тілегі,
Ақпанның соңғы күні еді.

Атомдай сонда жарылған
Ақынның азат жүрегі.
Айтқаны қонды көкейге,
Арзуы жетті дөкейге.

Оқсатқан оқтай
Олжасты
Ұқсаттым Прометейге.
Армансыз көрдім сол сәтті,

Ағысқа ақын қарсы ақты.
Қаймықпай қастық болар деп,
Өмірдің жауын жамсатты.
Толқуын көрдім халықтың,

Шалқуын көрдім шабыттың.
Шарпуын көрдім
Жүректі
Самала сәуле жарықтың.

Ақтарылған жойқын сел көрдім,
Жалында мен де тербелдім.
От құйған Олжас жас кеудем
Оранып өртке

Тебірендім.
Одан соң өтті көп жылдар,
Тілеуі қабыл болғырлар.
Керемет күндер... көк жасын...

Кеудесі нұрға толғырлар.
Жансызды жебеп, дем үрлер
Толассыз күрес, шерулер.
Ғаламат сол бір қозғалыс,

Бекіген бекем сенімге ел.
Қарсылық толқын тынбастан,
Қиындық көрсе, қыңбастан,
Ақыным айтқан ақиқат

Әлемге болды жыр-дастан.
Күтумен елі сарғайған,
Елім демесе – ер қайдан!
Тажалды жеңді талассыз

Олжекең ашқан зор майдан!
Айтамын әлі ақсарбас,
Жібіткен солай тоңды алғаш.
Ақпанның соңы.

Апатты
Жоюдың жолын салды Олжас.

Санамды сілкіп,
Серпілдім,
Болаттай болып беркіндім.
Домбытпа доқтан ықпайтын

Домбыра күймен шертілдім.
Көрдім де азаттығымды,
Көтердім көкке туымды.
Ажал аждаһасының да

Араны таспен тығылды.
Боданнан шыққан бостан ел,
Бетіңді адал досқа бер.
Артыңда қалды азабың

Атомнан сорлап жас төгер.
Атомды жеңді елдігім,
Азаттық аңсар ерлігім.
Білмейді дейсің бұл күнде

Абылай аспас белді кім?
Атомды жеңді ақыным,
Ақыннан шыққан батыл үн.
Ажалдың шауып ордасын

Тажалды құртқан батырым.
Болады пақыр ол қалай?
Бабасы батыр Олжабай.
Мәрттігін Жаяу Мұсаның

Ұрпағы қалмас жалғамай.
Баяғы сұрлар қалмастан,
Балақтан өріп жармасқан.

Ғарыштың орбитасында
Олжасым заулап алға асқан.
Бермеген қолдан намысты,
Кернеген жыры ғарышты,

Тәңірге рахмет
Туғызған
Алашта мұндай арысты.
Сағына жүріп сақтарды,

Қазына сырды ақтарды.
Тарихта қалды мың бір сөз,
Таңбалар тілі қатталды.
Көтеріп көкке шумерін,

Күндей бір көрген ғұн елін,
Әлемнің тілін тербеген
Сүйемін іңкәр жүрегін.
Жанында гүлдеп қанша арман,

Жырына Париж тамсанған.
Адамзат ақыл, ойына
Алаштан асып жол салған.
Өресі биік еңселі,

Етпейді қажет кеңсені.
Гагарин досы сияқты
Ғарышта оның өлшемі.
Адамға керек ар, сана.

Ақында сондай бар шама.
Олжас деп қана қазаққа
Оқ атпас орыс қаншама.

Ұяты деймін ұлтымның,
Мияты деймін жұртымның.
Олжастың арман-аңсары
Мұраты ма екен бір күннің?!

Олжалы болар ұдайы,
Италақаздың құмайы.
Олжас боп сөйлер жаһанға
Қазақтың бар-ау құдайы.

Ақынның ғажап гүл жанын
Айызым қанып тыңдадым.
Ақпанның жиырма сегізі –
Бір күнін ғана жырладым.

Бірәлі-дастан
(поэма)
Дүниеден өтті жампоздар,
Ойласаң соны жан боздар.

Халық өлеңінен
Жыр басы
Құдайым рахметінен құр қылмасын,
Бастаймын Бірәліден жырдың басын.

Нар жүгін заманының көтерісіп,
Сүйсінтіп, сұқтандырған сұңғыласын.
Көшелі ердің сойы, ақыл-ойы
Аударған тамам жұрттың ықыласын.

Ерді де еске алмасқа бола ма екен
Өмірді өнегесі нұр қылғасын.
Қазаққа қайран ер деп аталғандай
Қарымы тас-түйін қып мыңның басын.

Аруағын асыл жанның тербеткенде
Менің де көкірегіме нұр құласын.
Жырымның тереңдегі мәнін ұғын,
Бірәлі – бірегейі дәуірінің.

Сұрыптап елегімен екшегенде
Замана жарқыратқан тәуір ұлын.
Шөп-шалам жиегінде қала берген
Тірліктің аққан судай ағынының.

Өрлеген қия шыңға арқасында
Бойдағы қайрат-жігер, жалынының.
Сан түрлі сұрапылдан аман өткен
Шалдырмай қырсығына қағындының.

Мен дағы бақыттымын, әз ағаны
Ардақтап аяласа ағын жырым.
Елімнің баһадүрі Бірәлі еді,
Есілді өрлей біткен шынар еді.

Төсінде Алтын Жұлдыз жарқыратып,
Тұғырда тұрпаттанып тұрар еді.
Тірелсе тығырыққа қандай ісің,
Тұйықтан алып өзі шығар еді.

Аталы сөз айтқызған алдына сап
Арқада қауым жұрттың ұраны еді.
Сом болат топшылары шәулі бүркіт,
Самғаған шырқау биік қыран еді.

Қабанбай, Бөгенбайы бүгінгінің
Мақтаныш етерліктей Тұран елі.
Ауыздан сөзді қалай қайтарамын,
Алашқа ардақты деп айта аламын.

Қолынан Қонаевтың жұлдыз ілген,
Жолына құт ілескен май табаным.
Қаршыға қағылез сары, құтқармайтын
Қашықтан қырық күндік байқағанын.

Жұрт көрген заманының батыры боп,
Жұмысты оңды-солды жайқағанын,
Жүйткіген уақытының тұлпары боп,
Дүбірі жер табанын шайқағанын.

Жастары Жақсы-Қима бүгін таңда
Бастасын Бірәлі деп айтар әнін.

Еңбексіз ер жігітке бақ қона ма?
Әйгілі Торғай менен Ақмолада.
Кеңестік кезең дейтін қилы кезде
Кеңшарын өрге сүйреп, тартқан алға.

Елінің ерім деген ақ үмітін
Бірәлі емес пе еді ақтаған да.
Бірәлі емес пе еді сан бейнетте
Сенімін жүрегінде сақтаған да.

Жанасып жақсыларға, жақын жүрген
Ұшпаққа шығаратын бақ-таланға.
Еліне танылатын ерен ісі
Ағаның шапағатты шақтары алда.

Артында қалған талай асқар ісі,
Бірәлі – баба жұрттың мақтанышы.
Өрлетіп өндірісті, әйгіленген
Әлемдік биіктерге аттанысы.

Бақытты болашаққа жол тартқанда
Болмаған кідірісі, тоқталысы.
Қиынға салған сайын қайсарланып,
Бітпейтін бойда қуат, оқ-дәрісі.

Кеудеде Күні бардай, сарқылмайтын
Шалқыған шалқар шабыт шаттанысы.
Баршаға береке-құт дарытқан-ды
Бірәлі Нұртазиннің батпан күші!

Өмірдің көрген талай азабын да,
Кешірген қияметтің тозағын да,
Бар шақта барқадарын жоғалтпаған,
Тар шақта тоздырмаған наза-мұңға,

Ауыр сын, алмағайып кездерінде
Көтерген дүлей ғасыр мазағын да,

Торынан мың бір пәле аман өтіп,
Өткерген өмір-дәурен ғажабын да,
Сескенбей озбырлардан, Құлагерше,
Сілтеген «шу қаракөк!» озарында,

Тағдырдың таңғажайып сыйы сынды
Бірәлі біртуар ғой қазағымда!
Гүлденткен терін төгіп туған жерін,
Жанкешті тәуекелге буған белін.

Бақыттың ордасына айналдырған
Есілдің бойындағы думанды елін.
Өзеннің қос қанаты жасыл жайлау
Ел-жұрты ырыс-құттың жырғар кенін.

Көгілжім көктің нұрын жұта-жұта
Керімсал күйге басып тұрған егін.
«Ешімнің» атырабын гүлге бөлеп,
Өлкенің шаттандырған орман-көлін,

Жүрегі айналайын Бірекемнің,
Мейірлі махаббатқа тұнған ба едің?!
Хан тұтқан орыс,қазақ, немісің де,
Қалдырмас наз-өкпені тегі ішінде,

Ешбірін алаламай бірдей көрген
Жалпақ ел, жалпы жұрттың тегісін де.
Бір үйдің баласындай күліп-ойнап,
Мыңғыртып мал айдаған өрісінде.

Ырыздық арпа-бидай ел ырысы
Ырғалып биге басқан егісінде.
Өсірген бау-бақшаны бағбандары
Күн сүйіп мәуелеткен жемісін де,

Орнатқан Бірекеңнің жер жұмағы
Тараған аңыз болып ел ішінде.

Сол жұмақ бұл күндері қайда кетті?
Саны түзде, сирағы сайда кетті.
Боршалап, бөлінгенді бөрі жеді,
Еңбегін Бірекеңнің ойран етті.

Бірекем болса мұндай болмас ед деп,
«Ешімнің» елі түгел байлам етті.
Есіл ер, арыстаным екен-ау деп,
Толғанып, тоқсан тоғыз ойға кетті.

Майда ескен ерке Есілдің сал самалы
Мазарын Бірекемнің жайлап өпті.
Ақын да әз ағаның өмір жолын
Маздатып жүрегінде ойлап өтті.

Тағдырмен арпалысқан жөргегінен,
Таңдайы татқан талай кермегінен,
Аштықта құдіретпен аман қалып,
Өмірде өрмелеген өрге кілең.

Соғыста жүрек жұтып ерлігімен,
Нұрланған бейбіт күнде еңбегімен,
Батырын қос майданның Бірәлідей
Қазаққа табу қиын жер-көгінен.

Пір тұтып Бірекемді мақтамаған
Еш жерде көрмедім-ау пендені мен.
Арнаған ардагерге дастанымды
Жырымның жайнатайын өрнегімен.

Қайран біздің бабалар!
Шарқ ұрып теңіздегі шағаладай,
Ойлаған халық қамын бабалар-ай.
Ұлысты Ұлан-ғайыр

Ұрпағына
Қалдырған қасиетті даналар-ай!

Қаржасып қалың жаумен ғасырларда,
Зор қалмақ өктемсініп басынғанда,
Егесіп білек күші, найза ұшымен
Ерлігін батыр бабам асырған да!

Баласы тізе қосса үш арыстың,
Көзінен жарқ-жұрқ етіп ұшады ұшқын.
Арттырып ынтымақпен берекені,
Бірлікпен қуат қосып, күш алыстым.

Талапты ері шырқар бұла жырын,
Тарақты – асыл тегі Бірәлінің.
Рухына ата-баба сыйынғанда
Аруақ қолдайтынын ұғады кім?

Маздатқан Абылайдың абат күнін,
Байғозы бас батыры Тарақтының.
Тегімнің – тарам-тарам тамырлардай
Шіркін-ай, шежіресін таратты кім?

Аңыздар болар ма екен бүгінге сеп.
Тарихтың, алтын ізде, күлін көсеп.
Түбіне ақиқаттың жетеміз бе,
Тарақты Ақселеуге жүгінбесек?

Алыстан іздемейік санатты біз,
Арыспен Бірәлідей қанаттымыз.
«Ешімнің» орыс, хохол, немістері
Деп айтқан: біздер-дағы тарақтымыз!

Олар да асыл текке бұрады ғой,
Жақсының жақсылығын ұғады ғой.

Біздер де тарақтымыз деген сөзді
Айтқызған арыстаным Бірәлі ғой.
Ұқтырды ағайынға қас-қабақты,
Біреуді таспен атқан – аспен атты.

Өзегін жұлып берген дос-жаранға,
Өзі ғой Бірекеңнің бас тарақты.
Бата алған Байғозысы Абылайдан,
Арқаның шұрайына қанат жайған,

Бертінде Бірекемдей асыл туған,
Тайпасы тарақтының шықты қайдан?
Дегенде деген-дағы деген екен,
Аса көп айтылмайтын өлең екен.

Арғынның ару қызы жүкті боп қап,
Ұялып шашын тарай береді екен.
Оң жақта туған бала елде қалған,
Ер жетіп балпанақтай батыр болған.

Тұқымын шашып-жайып таратқанда,
Тарақты лақап аты содан қалған.
Бұл сөзге ешкімнің де жоқ таласы,
Тарақты арғындардың ноқта ағасы.

Мекендеп Сырдың бойын өз алдына,
Болмаған алты алашта бақталасы.
Не түрлі жаугершілік заман өткен,
Дананы заман елдің дарағы еткен.

Ер шығып Тарақтыдан Боранбайдай,
Есілге елін бастап аман өткен.

Боранбай сол заманның данасы екен,
Батырдың Киікбайдай баласы екен.
Ұстайтын елдің сөзін хан алдында
Сол кезде «Жеті жарғы» жорасы екен.

Жарлыққа Әбілхайыр қаратыпты,
Ақылдың асыл кенін жаратыпты.
Сөз ғой деп үш жүзіңіз үш-ақ ауыз,
Боранбай шежірені таратыпты.

Хан сонда Боранбайға: аға, депті,
Болса да не бұйымтай, қала депті.
Қамқоры тарақтының би Боранбай
Қалауын түпке сақтап ала кепті.

-Хан ием, халқыңызға дем беріңіз,
Қараны қаракөкпен өңгеріңіз.
Алқакөл сұламада қаңғып қалған
Баласын Тарақтының теңгеріңіз.

Күн кешкен әр есікте арып-ашып,
Жүргенін намыс қылам беттен басып.
Баласын Тарақтының жинап бергін,
Бүйрегің шын-ақ бұрса, жарлық шашып!

Ел болар!
Ел қонатын жер шыға ма?

Есілде еркін жатқан мол сыбаға!
...Келісіп осы сөзге тарасады,
Қуанып кері қайтып бел асады.

Інісі Боранбайдың Итен сонда
Иіліп ағасына сыр ашады!

Ерлік қой елдің басын құрағаның.
Күні ертең азып-тозып келер елге
Мал неге жерге қоса сұрамадың?

Сабырмен істің артын тоспай ма екен,
Үш жүздің баласы бас қоспай ма екен,
Өзімнен енші басын алып ең деп,
Кіші атаң бетке сонда баспай ма екен?!

Ал енді, жер – құдайдың жері емес пе,
Байтағың ен далаға кен емес пе.
Сол үшін мал сұрамай, жер сұрағам,
Ұтылып қалмайын деп сөз егесте!

...Сөз – тамам,
Сапар шегіп, жол жүріпті.
Боранбай болмайтынды болдырыпты.
Жетпіс үй тарақтыны бастап әкеп,

Есілді ен жағалай қондырыпты.
Есілдің өрге тартқан бұрылысы,
Қайрақты, Терісаққан құйылысы.
Жайлауы Қалмақкөлге иек артқан,

Түбектің ырыс-құтқа тұнып іші.
Тайпасын тарақтының күтті ме екен?
Балқыған аспан нұрын жұтты ма екен?

Есілдің жағалауы ақтылы мал,
Еліме болды солай құтты мекен.
Көптен-көп тарақтының ерендері,
Бабалар ішіндегі кемелдері.

Бүгінде еркеленген Есілі мен
Еске алар толқын атқан кемер көлі.
Байғозы бас батыры, берен белі,
Бастаған би Боранбай кемеңгері.

Бірәлі – бабалардың сарқытындай,
Батыры бұл заманның, Еңбек Ері.
Өткен күн толы шаттық, толы мұңға,
Тоғысқан сан тарихтың жолы мұнда.

Бейіті Боранбайдай абыз бидің
Мүлгіген Еркіндіктің қорымында.
Еркіндік – Қима жаны, жасыл дала.
Ұрпағы тамыр жайған осында да.

Еліңді әз рухыңмен аялай бер,
Айналдым аруағыңнан, асыл баба!
Ұйтқысы ұлысымның солар еді-ау,
Ұранын біршіліктің салар еді-ау.

Би баба, Бірекеміз тірі болса,
Басыңа белгі-күмбез соғар еді-ау!
Бірәлі Еркіндіктен түлеп ұшқан,
Ортасын жарып шыққан бір арыстан.

Өткенді жалғастырып келешекке,
Рухымен бабалардың сыр алысқан.

Ту тігіп туған жерге, қалам алдым,
Тартамын таудай жүгін қара нардың.
Бесігін Бірәлі-жыр тербеткенде,
Қолдай көр, аруағы асыл бабалардың!

Атамекен
Пәниде туған жерге жер жетпейді,
Басқа жер көңіліңді өрлетпейді.
Жүректі елжіретіп, мұңға бөлеп,

Жаныңның сағынышын тербетпейді.
Сарыарқа Абылай асқан сары белі,
Алашқа айбын болған алтын төрі.
Бес мейрам, жеті момын еншілесіп,

Жайлаған жаһұт жерді арғын елі.
Есіл мен Атбасардың арасында,
Торғайдың теріскей жақ даласында,
Қайрақты, Терісаққан басын қосып,

Есілге ентелеген сағасында.
Ұйыған иман-нұрға дидар өңі,
Нәсіп пен берекені жиған елі,
Ежелден қазағыма атамекен,

Ерге –ырыс, елге – қоныс Қима жері.
Есілдің аты шыққан атырабы,
Аңыздың ғажайыбын сапырады.
Ақылгөй, абыз, шешен, ақын-жыршы,

Қанығып білуші едім сырын көптен,
Нарқасқа туған жерге туын тіккен.
Бектауыл Баубек батыр тұлпарының
Тұяғы сақараны дүбірлеткен.

Атанып батырлықпен бала Баубек,
Атойлап жасындықпен салады өрнек.
Жауға атқан хан Кененің жебесіндей
Есімі ел есінде қала бермек.

Ауылы Баубек батыр Ешімдегі,
Кішкене түбектегі Есілдегі,
Ас беріп аруағына, кесене сап,
Қима елі қастерлеген есіл ерді.

Бабалар сақтаңдар деп өсиет қылған,
Қойнына атамекен қасиет тұнған.
Киесін кесіп өткен кесірлерді
Сілейтіп туған жердің кепиеті ұрған!

Шөптікөл, Шұңқыркөлі, Қалмақкөлі,
Шалқытқан бақ-дәулетін саңлақ төрі,
Асылын атамекен кие тұтқан
Қима мен Жақсыдағы ардақты елі.

Еркіндеп Есіл тасып жайылмада,
Шұратын шұрқыратқан сайын дала.
Қолтығы, қолаттары көкмайсалы,
Шығатын түгін тартсаң майы ғана.

Бұлаңдап түлкі құйрық сағым алдан,
Шалғыны келетұғын белуардан,

Көркінің кереметі көзді сүйіп,
Көк өзен көрінбейді қалың талдан.
Сылдыры сұлу қыздың күлкісіндей,
Кәусары мөлдіреген нұр түсіндей.

Есілдің екі жағы гүлжазира
Құлпырған қалы кілем түр-түсіндей.
Жалпақ жон бетегесі белден асқан,
Ақындар берекесін жырға қосқан.

Моншаққа малшындырып аялаған,
Жаңбырлы жан нұрымен жырғап аспан.
Қаһары қыстың қатты қыр елінде,
Ақырған ақ бораны, суық желінде,

Табиғат қолдан соққан қора сынды,
Тебіндер жылқылары түбегінде.
Алаштан келе жатқан айбыны бар,
Қазақтың жары – құдай, байлығы – мал.

Айналдым атамекен, ер бабамның
Түлетіп төрт түлігін сайлы қылар.
Ырысты шұрайына ұйыған елі,
Құтымсың, қыдырымсың, Қима жері.

Атама алтын бесік, ая болған
Ардақты атамекен, сүйем сені.
Қимада талай-талай тарих өткен,
Ұлдары жаннан кешіп, жалын төккен.

Білікті баба жұрттың қасиетін
Бүлдірмей бұл заманға алып жеткен.

Сарыарқа – сары қарын, кең іргеден
Еншісі Жақсы-Қима бөлінбеген.
Ертеде салып патша бекіністі,
Ерлері жағаласқан елім деген.

Одан соң күркіреген Кеңес келді,
«Бақытты коммунизм» елес келді.
Қазақты аштықпенен алқымнан ап,
Толтырған ақ сөңкеге белестерді.

Бар шығар бұл қазақтың қырық жаны,
Құрымай аштықтан да тірі қалды.
Құрылған тозақ тордан тоза жаздап,
Құр сүлдер, алып шықты сірі жанды.

Қайбірін қасіреттің айта аласың,
Елбесіп ел көтерді қайта басын.
Қазағым қара нардай қайсарлықпен
Қоймады тіршіліктің тайталасын.

Бүгінгі Есіл, Қима, Жаңадала,
Жарқайың, Жақсыменен жекедара
Жалғыз-ақ Баранкөлдің ауданы боп,
Жылтырап жаққан шырақ сақарада.

Оятып дүбірімен Арқаны да,
Орнатып алтын көпір ел таңына,
Отарба темір жолы Ақмоладан
Тарамдап тартты желі Қарталыға.

Хорошо, орыс – жақсы, қазақ – жақсы,
Салынған темір жолдай ғажап – жақсы.

«Жақсы» деп жан жадырап көп айтылып,
Аты да стансаның содан – Жақсы.
Кеңдігі көз талдырған дала – жақсы,
Келтірген жақсылығын жаңа – жақсы.

Еліме көп жаңалық әкеліпті
Есілдің стансасы – тың қақпасы.
Торғайда Жақсы-Қима топты жарды,
Басынан ұшырмады бақ-қыранды.

Астығын Қазақстан еселеген
Абырой алқасында аты қалды.
Жаутаңдап телміргендей жат қораға,
Қарады одан кейін Ақмолаға.

Келісіп істемеген іс оңар ма,
Кеңесіп пішпеген тон шақ бола ма?
Тор құрып азаттыққа нарық келді,
Ханталау, қара қасап қажытты елді.

Пысықтар бүлінгеннен бүлдіргі алып,
Қысталаң қиындықты халық көрді.
Үкімет айналайын басы қатты,
Қиманы қайта-қайта ашты-жапты.

Қайран ел қиянатты көрсе-дағы,
Толайым құдіретпен тасқын атты.
Жарасып Жақсы-Қима қосты басын,
Бірлесіп, біріктіріп ықыласын.

Тұғырын туған жердің биіктеткен,
Ұйытып ынтымаққа кәрі-жасын.

Дүр етіп күл астынан қаулағандай,
Алауы атамекен лаулағандай.
Өркені Жақсы-Қима қайта туып,
Өндірге нұр-шапағат саулағандай.

Өңірге өнегемен өрнектелген,
Ер тұлға, ерен басшы Ермек келген.
Ұрпағы Біржан салдың алған қуат
Ән-жырын атамекен тербеткеннен.

Саулатып жүрегімнің нұр ағынын,
Жырладым туған жерін Бірәлінің.
Жасай бер қасиетті атамекен,
Парнасы поэзия пырағының!

Әзірейілді алдау немесе
Бірәлінің тууы
Алдағы шүкір айтып туар күнге,
Бұрайық аттың басын Бірәліге.

Ерлері Бірәлідей болмаса егер,
Ел сенім артады екен сірә кімге?
Ғажап қой өмірдің бұл өрнегі де,
Тылсымын тумай жатып көрмеді ме.

Тағдырмен тайталасқан Бірәлінің
Бір аңыз дүниеге келгені де.
Жігіттің Нұртаза да сұлтаны еді,
Намысын ағайынның жыртар еді.

Бір ғана өкініші, бала тұрмай,
Бір пәле қыршынынан қырқа берді.

Он құрсақ көтерсе де баласы жоқ,
Ажалға алып тынар шарасы жоқ,
Жан жары аңыраған Бибіғайша
Аңсайды ұл сүюді анасы боп.

Шарана тұрса екен деп зарығады,
Перзентсіз өтем бе деп торығады,
Сұм ажал шетінеткен сәбилердің
Ата-ана санынан да жаңылады.

Қызы еді Бибіғайша Қозғанбайдың,
Зар болып бір балаға қоздай ма мұң?
Ажал кеп әр бөбегін алған сайын
Қыс етті қасіретті жаздай жанын.

Тоқталмай сәби-ғұмыр өше берді,
Аңсарлы үміттерін кесе берді.
Құдайдың салғанына қапаланып,
Қайғысы Нұртазаның еселенді.

Ағайын, туыс-туған дағдарады,
Аллаға, медет тілеп, жалбарады.
Ажалға ара тұрар амал іздеп,
Шығатын тығырықтан жол қарады.

Таласбай немерелес бауыр еді,
Бауырдың бәйбішесі Балық еді.
Болар деп үміттеніп, ырым етті,
Көретін бір баланың жарығы енді.

Ұрпақты ниет қылып жалғамаққа,
Талпынып – тал да болса қармамаққа.

Бекінді жаналғышты жаңылдырып,
Дәндеген әзірейілді алдамаққа!
Қазақтың қағидалы ырымы еді,
Абысын қос білегін түрінеді.

Толғағы Бибіғайша қысқан кезде
Тағатсыз етегіне сүрінеді.
Шар етіп сәби туды.
Көрді халық.

Көтеріп шарананы алды Балық.
Ұстатып анасына иіскетпестен,
Аймалап бауырына салды Балық.
Иіскету тұрмақ

Көзге көрсетпеді.
Уыздан емізбеді емшектегі.
Кіндігін қызылшақа кесе сала,
Құшақтап тартты үйіне.

Бел шешпеді.
Жатса да сай-сүйегі тебіреніп,
Анасы сүйе алмады еміреніп.
«Жалғызға жар бола көр, жаббар ием» –

Деп қана күбірлеуге ерні келіп.
Бөбегін абысыны Балық алды.
Өбеді жалағандай сары балды.
Айтқаны айдай келіп ырымының

Ажалды алдап соғып жаны қалды.
Серігі пайғамбардың Әзірет әлі,
Жайратқан шыққанында жерден Мәді.

Қоршалып қасиетті есімменен,
Қойды атын болсыншы деп бұл – Бірәлі.
Өзі – Бір, өзі – Әлі, құдайға – жақ,
Қалдырмас алқауынан пайғамбар хақ.

Ажалмен арпалысып шиеттейден,
Тағдырға қайсарланып жайған құшақ.
Өренің қаймықпаған бетпе-беттен,
Өмірде өтер талай өткелектен,

Қасірет теңізінен қайық жалдап,
Қан кешу қиындықтан көктеп өткен.
Бастаған болашағын – бала шақтан,
Белгі жоқ берешектен, алашақтан.

Жылдарда жиырмасыншы замананың
Ағынды салалары таласа аққан.
Сәбиді сүйіп-құшып жөргегінде,
Ересен шаттық құйып өр көңілге,

Бағады Бірәліні Балық ана
Тигізбей титтейінен желге-күнге.
Жолатпай пәле-жала кесапатын,
Үйінде ата-анасы қысар тақым.

Көл-көсір көп тілеуі періштедей
Төгеді сары балаға шапағатын.
Есінен еш шығармай жалғыз хақты,
Баланы Балық шеше бес жыл бақты.

Жасатып сүндет тойын, тай мінгізіп,
Таласбай қайтарды енді аманатты.

Нұртаза ашылғандай бақ-таланы,
Баласы қолға тиіп шаттанады.
Бақытын Бибіғайша аяласып,
Есілдің шалқып-толқып жатты алабы.

Анасы басып ұлын бауырына,
Шаттығын ән қып айтты ауылына.
Сол сәтті бес жыл күткен сағынышын
Сапырып сар даланың сағымына.

Құлындай құлдыраңдап Бірәлі де,
Басады қуанышты жыр-әніне.
Тілеуі айналайын ағайынның
Жеткізген Нұртазаны мына күнге.

Табысты ата-анаға жас Бірәлі,
Жүректің жамырады тас бұлағы.
Ерекеш қорасында өскен солай
Болашақ қазағымның қас қыраны.

Зұлматты жылдарда
«В 1931 г. Аубакир женился на Ляйлим.
Был голод. Все собирали колоски. Была
сестра Орынбасар. Ходили на масак».

Бірəлінің өмірбаянынан.
Сарқылған жаңбыр жаумай суат құсап,
Жалт етіп өте шықты шуақты шақ.
Қазаққа қызыл қырғын қаптай төнді,

Апаты отыз екі обыр тажал,
Алапат ашаршылық сеуіп ажал,
Қанішер қара дию сықылданған
Қазақтың қара түнек көрін қазар.

Ес кетіп, есіріктер әлек салды,
Еркіндік колхозына алды малды.
Ерекеш қорасынан көрер едің,
Сол шақта масақ терген сорлы жанды.

Жағасы қайран Есіл қаңырады,
Таяр деп кім ойлаған елдің бағы?
Нар жігіт Нұртазаны бүлікші деп,
Қуғынның құрбаны боп кете барды.

Аңырап Бибіғайша ана қалды.
Бірәлі тоғыз жаста бала қалды.
Жетектеп Орынбасар қарындасын
Миында масақ терген сана қалды.

Көрмеген азабы жоқ байғұс ана,
Ақ сөңке сүйек толған сай мен сала.
Нәубетке қос құлынын бермеймін деп,
Налиды жүрегіне қайғы сала.

Өмірде көтерсе де он бес құрсақ,
Өлмеген жарық көріп қос құлыншақ.
Ананың құдіретіне не жетеді
Аштықта қос ботасын қалған сақтап.

Босқын ел босағадан ауа көшкен,
Аш өзек, ақыл қашып, танады естен.

Көз жазып қалған құйттай жан қызынан
Қасіреті сол заманның қала ма естен.
Тағдырдың тауқыметін көріп еді,
Қарындас – Бірәліге серік еді.

Аштықта жан сақтауға паналатып,
Детдомға Атбасарда беріп еді.
Уақытта алақұйын, алмағайып,
Шарасыз мәжбүрлікпен қылдан тайып,

Ұлды алып, қызы қалып детдомында,
Хабарсыз Орынбасар болған ғайып.
Салғанға шара бар ма – шыдап баққан,
Отыз жыл өтіп барып бір-ақ тапқан.

Қасірет хикаясы тарау-тарау
Тауыпты сөйтіп ақыр тұрақ-тоқтам.
Көктейтін келешекте құрақ үшін,
Ер ана ауыр сынға шыдады шын.

Өзекті талдырмайтын талшық іздеп,
Жетектеп жүріп кетті Бірәлісін.
Көкшетау, Бурабайды бетке алады,
Сан мәрте сансырауға шақ қалады.

Степняк, Жөкей көлі, Қазгородок–
Сол жерге жетіп бір кез тоқталады.
Тапқандай талыққанда саябақты,
Детдомға Бірәлісін паналатты.

Тәңірдің несібесін үзіп-жұлып,
Ал өзі таңнан тұрып бұзау бақты.

Балаға басын тіккен қайран ана,
Кешпеді тақсіретті қайда ғана!
Тарихтың қилы-қилы қиындығын
Еске алып, ұрпақ бүгін ойлана ма?

Ауылы Даниловка дүбірлеген,
Ашылып алтын зауыт дүрілдеген.
Арыған аш-арыққа жұмыс беріп,
Қайтадан қайран өмір күлімдеген.

Әубәкір, Молдағали інісі еді,
Бибінің тар шақтағы тынысы еді.
Әпкесін бұл екеуі алып қолға,
Зауыттың жұмысына кіріседі.

Қадірі қайран бауыр осындайда,
Туысқа туыс күш боп қосылмай ма.
Жүректен мейірімнің бұлақтары
Жолындай жақсылықтың жосылмай ма!

Би-апаң жанталасып,жағаласып,
Қайнаған тіршілікке араласып,
Алтынның зауытына Бестөбеден
Атойлап ат-шанамен көмір тасып.

Зілбатпан мойымайды тауқыметке,
Жігері жүк болғандай он еркекке.
«Жаббар хақ, жалғызыма жар бол» деген
Жетуге жаннан кешіп зар тілекке.

Бауырлар қиын шақта бөлінбеді,
Тар үйді кеңіткендей көңілдері.

Абысын тату болса ас көптігін
Айғақтап Дәми, Ләйлім келіндері.
Айласқан ауыр тірлік жолдарында,
Айғаныш сіңілісі ол да мұнда.

Жұбайы Жаңабаймен бұл да медет,
Жұбатқан шалындырмай жанын мұңға.
Ие боп Бибіғайша ат басына,
Көмірдің тіке тартып шахтасына,

Әубәкір, Жаңабайлар артысып тез,
Қасқа жол қайта шығар қақпасына.
Жеткіншек Бірәлі де ер жеткендей,
Жылдармен ойда қиял тербеткендей,

Қажытқан ауыр бейнет ананы аяп,
Нышанын жақсылықтың белгі еткендей.
Аяғыш, аңғарымпаз, ашық көңіл,
Кеудесін намыстының басып па өмір?

Жаз болса жайдары бір жігерменен
Орнына анасының тасып көмір.
Көз салып сағымына сұр даланың,
Шырқатып Ақан сері, Біржан әнін.

Есейіп жылдан-жылға Бірәлі де
Толтырып келе жатты сырға жанын.
Мұңы көп өмірінің көктемінде,
Оқыды Даниловка мектебінде.

Жүректе оянғандай өршіл арман,
Талпынған шырқау биік көкте күнге.

Отан үшін от кешу
«27/XІІ – 41 года пришли меня провожать.
Я впервые выпил и закурил сигарету. 2 месяца
в Акмоле учили на снайпера. Пошел на войну».

Бірəлінің өмірбаянынан.
Басталды бір алапат тажал соғыс,
Қаптатқан халықтарға ажал соғыс.
Қанқасап қырғын салып обырланған,

Тойымсыз аждаһадай аран соғыс.
Үйінде болып қалған Бірәлі бас,
От жүрек,
Отан сүйгіш он тоғыз жас.

Артыңа дүлей соғыс қарата ма,
Шақырту желтоқсанда келді қағаз.
Қисын-ау жан баласын ана қайдан,
Сасқанда табылады сана қайдан.

Лап етіп жүріп кетті жас Бірәлі,
Артында – елі-жұрты, алда – майдан.
Ең алғаш шылым тартты, татты шарап,
Көк түтін, кермек тағдыр жан жаралап.

Белгісіз бейіті де әкесінің,
Өзінің сүйегі енді қайда қалмақ?
Тірліктің қалтарысы, қылтасы көп,
Ойлауға оның бәрін мұршасы жоқ.

Сыныққа соғыс сылтау айтқызбайды,
Томсарған жазмышының сұр тасы боп.

Өткізіп Ақмолада бірер айды,
Көзге атқан мерген болды құралайды.
Өреннің өнері мен өжеттігі
Өрлейді төңкерердей Бұланайды.

Толтырды елдің ішін зарға соғыс,
Қарамас ұят пенен арға соғыс.
Аттанды тәуекел деп Бірәлі де,
Артында – атамекен, алда – соғыс.

Ақпаны қырық екі ақырады,
Аспан-жер астан-кестен сапырады.
Волховтың батпағында барлаушы боп,
Атылған алғаш жауға запыраны.

Даусына жалпақ дала жаңғыратын,
Жырлаған Ленинград Жамбыл ақын.
Барлаушы Бірәлінің батылдығын
Құрметтеп жолдастары таң қылатын.

Майданы Ленинград, Волховтың да,
Көріндей қорқынышты Қорқыттың да.
Қаршыға қағылез сары ер Бірәлі
Жаудан «тіл» әкелетін жортып мұнда.

Ұрысқа талай кірді, жараланды,
Емделіп госпитальда, тағы оралды.
Ордені «Қызыл Жұлдыз» екі мәрте,
«Даңққа» қосып және медаль алды.

Достары Бірәліні «Борис» дейді,
Батылдық, батырлықта беріспейді.

Әндерін орыс, қазақ бірдей шырқап,
Беделі күннен-күнге өрістейді.
Ақжарқын, мәжілістің жайдарманы,
Жалғандық көрсе, сірә, қайнар қаны.

Қиындық басқа түссе қайғы алмады,
Бөстекі әңгімеге айналмады.
Қарулас жолдастардың ұйытқысы,
Әділдік, ар-намысы биік кісі.

Не керек айтып-айтпай, болған солай,
Бірәлі өз полкының сүйіктісі.
Айқаста аруағы асар еді,
Көзінен айбын отын шашар еді.

Шыңдалған шарболаттай
Шаршы топта
Мысымен талайларды басар еді.
«Борис Григорьевич»

Бірəліні қарулас жолдастары, əріптестері
соғыс ке зінде де, бейбіт өмірде де көбінесе
Борис Григорьевич деп атаған.
Автор

Қазақтың қаршадайын қас қыраны,
Соғысты ерлікпенен жас Бірәлі.
Отанды жаудан қорғау – асыл мұрат,
Фашистің көзін құрту – басты ұраны.

Барлаушы взводында жалғыз қазақ,
Қасиеті Бірәлінің болды ғажап.
Әсте де арына кір шалдырмайды,
Намысын қазағының жоғары ұстап.

Келбетті, күш-қайраты тасқын ерді
Комбаты Григорий жақсы көрді.
«Ты мой сын, ұлым менің» деп әрқашан,
Әкелік сезіміне бәс тігер-ді.

Бірталай Григорий жасқа келген,
Көңілде жасағандай асқақ әлем,
Әкелік төкті мейір, махаббатын
Сүйкімді Бірәлідей жасқа деген.

Қазақтың даласындай жаны дарқан,
Қамқоршы Бірәліге болды қалқан.
Бейне бір баласындай бауыр басып,
Сенеді сырын ашып алқам-салқам.

Асықтай Бірәлі де үйірілген,
Мінезі шым жібектей иірілген.
Шынайы адал жүрек, ақ пейілге
Перзенттік сезімінің күйін ілген.

Көңілі мұның дағы көктем еді,
Әкелік жақсылығын көп көреді.
Полкта Григорий ұлы болып,
Ізетті сый-құрметін шектемеді.

Бірәлі кәдімгідей баласы боп,
Әкесі Григорий панасы боп,
Еркелеп асқар таудай жанашырға
Жүріпті алтын тонның жағасы боп.

Осылай өкіл әкеден бата алады,
Атағын алыс жаққа апарады.

Ұмытпай дәуірлеген кезінде де,
Борис Григорьевич деп атанады!
Осылай қазағымның Бірекесі,
Болған ғой орыстың да Грекесі.

Жақсыға қай жерден де төр табылған,
Жырымның кіре берсін берекесі!
Бірәлі – барлаушы немесе
тыртық сыры

«5000 км. фронтовой дороги
прошел пешком пехота».
Бірəлінің өмірбаянынан
Бірәлі Қыдыр ата қолдауында,

Ғайып ерен, қырық шілтен қорғауында,
Топты орыс ішіндегі жалғыз қазақ
Полктың қызмет етті барлауында.
Жиылған өңшең батыр, ердің ері,

Шетінен қайсар пері, көкжал бөрі,
Епті ерен, мұздай сабыр, салған дабыл,
Темірмен құрсауланған төзімдері.
Бұл бақыт осалдарға бұйырмаған,

Әлсіздер айта алмайтын қиырдағы ән.
Бұлқынып іштен арман, отша жанған,
Бірәлі асқан жаңа жиырмадан.
Бұлтылдап бұлшық еті ойнап тұрған,

Айналып кетпеймісің, ағайын-ау,
Атадан асыл туған қайратты ұлдан!
Шоқ болып екі көзі жайнап тұрған,
Зұлым жау ыза-кекті қайнаттырған.

Қысық көз, мысық табан, сары барыс,
Атылып, алуан амал сайлаттырған.
Жолын тар, кешулерін тайғақ қылған,
Барлауда басым жауға қайрат қылған,

Тапжылмай мықтап басқан, айласы асқан
Айналып кетпейсің бе айбатты ұлдан!
Таудағы оқшау біткен дара шыңдай,
Тұрпаты Бірәлінің дәл осындай.

Қайтпайтын қайсарлығы тұлпар аттың
Көк мұзда тайғанамас тағасындай.
Бір күні командирден алды бұйрық,
Қиынға жігіттерді салды бұйрық:

«Штабқа дереу бір «тіл» жеткізесің,
Немістің офицерін майлы құйрық!
Жай «тілдер» құпияны біле алмады,
Мардымды мәлімет-дерек бере алмады.

Жоқтығы мәліметтің қолды байлап,
Қаһарын қызыл ғаскер төге алмады».
Бейне бір майпаңдаған жорға-күлік,
Жөнелді барлаушылар түн жамылып.

Асынып автоматты, арқан алып,
Тағардай ай сұлуға сырға қылып.

Еңбектеп емпең қағып, шептен өтіп,
Қатердің қыл көпірін көктеп өтіп,
Бес жігіт жар астына жасырынды,
Қылт етсең жарылатын өтке жетіп.

Аңдиды екі-үш үйді неміс жатқан,
Барлауда құрды солай барыс қақпан.
Бес қадам сәттілікті жақындатып,
Бес қадам бар дүниені алыстатқан.

Ауғанда түн ортасы келді неміс,
Жағалап жардың шетін төнді неміс.
Ағытқан кителінің түймелерін,
Жай емес, бір марғасқа шенді неміс.

Бұлардың төбесінен шүмектетті,
Су қылып, жаңбыр жаумай, дірдектетті.
Қаққанда қараңғыда артынан кеп,
Астынан аяғының тірек кетті.

Құлатып, аузын басып, шегіп айбат,
Тас қылып аяқ-қолын және байлап.
Сүйретіп жөнеледі дедектетіп,
Сыбысын шығармаудың қамын ойлап.

Немісің жер ортаға жете бере,
Шешіліп аяқ-қолы ит жемеде,
Жан бермек оңай ма екен, айқайды сап,
Ойбайлап алас ұрып тебінгенде.

Етіктің өкшесінде темір таға,
Ышқынып қатты тепкен жемір таға,

Сыдырып Бірәлінің ет-терісін
Оңдырмай ойып салды бетке жара.
Немістер айқайды естіп бір жағынан,
Жандәрмен жанталасып оқ жаудырған.

Оттары прожектор жарқ-жұрқ етіп,
Сол жерде болып кетті улан-шулан.
Алғы шеп апыр-топыр азан-қазан,
Тарсылдап тұнды құлақ даңғазадан.

Жалма-жан жігіттер де жиып есті,
Немісті сарт еткізіп соқты ауыздан.
Талдырып өшіреді үнін солай,
Табады тіл-немістің қыбын солай,

Сүйрелеп әрі-бері азаптанып,
Жетті ақыр өзіміздің шепке қарай.
Жігіттер аман-есен келіп жетті,
Немісті тік тұрғызып дедектетті.

Тапсырма тап-тұйнақтай орындалып,
Алғысы командирдің жебеп кетті.
Тепкенде темір таға еткен ісі,
Жалбырап Бірәлінің бет терісі.

Салбырап пәрша-пәрша қызыл еті,
Немістің шықты-ау мүлде шектен ісі.
Тоқтатып аққан қанын, таңып дәке,
Апарып жатқызады лазаретке.

«Тіл» тартқан ерлігінің таңбасындай,
Тыртығы өмір-бақи қалды бетте.

Бірәлінің елге келіп-кетуі
«В августе 1945 г. приехал домой в
отпуск с лейтенантом Гопкало».
Бірəлінің өмірбаянынан.

Кеудеге құйылғандай таң самалы,
Жеңісті Ростокта қарсы алады.
Қуаныш ұлан-асыр, ұлы бақыт,
Жетпекке жарқын күнге жан салады.

Қырық жыл қырғын болса ажалды өлер,
Сыйы сол құдіреттің саған берер.
Мойнына бұршақ салды Бибіғайша:
Құлыным, деп, қалайда аман келер.

Ананың арсыға ұшып әні жетті,
Алламыз тілегін сол қабыл етті.
Жақсыда жарым көңіл отырғанда
Жалғызы жауды жеңіп келіп жетті.

Қоржыны ықшам ғана арқасында,
Лейтенант Гопкало бар қасында.
Бірәлі бір жасады аунап-қунап,
Қуанған ағайынның ортасында.

Көрісті көзайым боп анасына,
Есілдің естен кетпес саласына.
Иіліп перзенттік берді сәлем
Сағымды Сарыарқаның даласына.

Көкорай туып-өскен жерді көрді.
Ерекеш қорасында, Еркіндікте
Бас иіп баба рухқа тебіренді.

Баласы Айғаныштың Елеш еді,
Бес жасар құйттай ғана бөлесі еді.
Елешке құбыланама – компас сыйлап,
Дариға, болған сонда мәре-сәре.

Алпыс жыл өтті уақыт содан бері,
Сапырып сан құбылды заман желі.
Бірәлі компас тартқан сол бақытты
Елеш те ұмытатын адам ба еді?

Десек те, уақыт – тығыз, мерзім – қысқа,
Аз күндік келіп еді демалысқа.
Сағыныш, мауқын басып аттанды тез,
Ағайын, қош айтысып, ел-туысқа.

Өмірде қасіретті көп көрген-ді,
Қиямет, қиындығын өткерген-ді.
Бәрі де соның артта қалған шығар,
Бақытым алдан шығар деп сенген-ді.

Арттағы анасына қарайлаған,
Алдағы болашағын көп ойлаған.
Қара бұлт көңіл көгін қайтып шалмас,
Қайғы-зар қайта оралмас деп ойлаған.

Жұлдызым деп ойлаған жанды жаңа,
Алдынан күтеді аппақ таңды ғана.
Бірәлі білген жоқ-ты басталарын
Тағдырмен шын тайталас енді ғана.

Айнымас алла жазған тағдыр ма екен,
Несіне көрешегін қалдырды екен?
Қырғынның қияпатын өтсе-дағы
Тауқымет, тозақ әлі алдында екен.

Сәтсіз сапар
« ...отмылись и отправили в Днепропетровск в
казармы. Потом отправили в Одессу охранять
эшелон. А в эшелоне недостача обнаружилась

в 290000 р. Потом засудили на 25 лет».
Бірəлінің өмірбаянынан.
Әскери ар-ұжданын кіршік шалмай,
Міндетін өтей берді ары қарай.

Өмірі жауынгерлік казармада
Барқадар бейбіт күнде дамыл алмай.
Жігіттер шығарында жаны бірге,
Взвод бұйрық алды тағы бірде.

Эшелон ұн тиелген күзетуге
Жөнелді тастүйін боп бәрі бірге.
Айлағы Одессада соңғы нүкте,
Жауапты күллі взвод болды жүкке.

Жетіспей әр вагоннан бес қап ұннан
Жығады сақшыларды мол күдікке.
Жазықсыз жігіттерге жала жапқан,
Жандары суық соғып болады ақпан.

Ашқұрсақ өз халқына бұйырмастан,
Астық қой Африкаға бара жатқан.

Бар пәле басталғандай осы арадан,
Апырмай, қандай сұмдық тосады алдан.
Қыранның қанатын қырқып, шалды қырсық,
Тосқандай жазмыш-ұры Қособадан.

Соққандай соңғы түйін сағаттары,
Ай-шайға, асықтырып, қаратпады.
Әп-сәтте взвод түгел тұтқындалып,
Әкетті айдап бәрін қаматқалы.

Бетінің қуқыл тартып торғын нұры,
Ішінде Бірәлінің солды гүлі.
Кеудеге нала бойлап, ананы ойлап,
Өксігін солқылдатты жан дүбірі.

Тергейді, тексереді, жанды қинап,
Талайсыз маңдайыңа сор бұйырмақ.
Болса да жүрегің – тас, жүйкең – темір,
Қайнап бір зығырданың қан құйылмақ.

Айырмай ақ-қарасын асар-атар,
Советтің қаныпезер заңы қатал.
Наһақтан наһақ күйіп кеткендерді
Күтеді керең құлақ трибунал.

Жоқтығын кінәсінің құлаққа ілмей,
Артады ауыр айып зіл темірдей.
Сенбейді, статья басып, соттауға асық,
Тоқтамас тегершігін мойынға ілмей.

Айтса да адалдығын – тыңдау қайда?!
Басынан қоғам-бұлақ былғанбай ма?

Қорқыту, қодар қылық, қоқан-лоққы,
Қолданып әккі, аяр нелер айла.
Азапты тергеуменен үш жыл өтті,
Жүдетті қан-қиянат жас жүректі.

Кешегі сайыпқыран солдаттарға
Отаны қолдан жасап тас түнекті.
Асыл ана
«Бибіғайша Днепропетровскіде тергеліп

түрмеде жат қан Бірəліні іздеп,
жылап-сықтап, екі рет барып қайтты».
Бірəлінің бөлесі Бибісара
Жаңабайқызының əңгімесінен.

Баланың жанға батып зарлы халы,
Бұл жақта Бибіғайша қан жылады.
Қайысып қабырғасы ана жүрек,
Не істерге білмей, ойын дал қылады.

Өзегін өртеп осы нала, қайғы,
Бойына ішкен асы тарамайды.
«Түрмеде балаң!» деген суық хабар
Төбеден тарс ұрғандай табалайды.

Шырылдап қарлығаштай ана жаны,
Қаралы хабар сіңбей санаға әлі,
Ұшуға дәрмені жоқ, үнсіз жылап,
Қанатын жаралы аққу сабалады.

Дегені Днепропетровск жер түбінде,
Қол қысқа қайраттанып серпілуге.

Қажыған қайран ана жасығандай,
Құм болып жігері мен еркі мүлде.
Бар ма еді құдіретке берешегі?
Көрсеткен тағы қандай көрешегі!

Еңіреп салса дауыс, зар қосқандай,
Есілдің қабағынан жел еседі.
Аз ба еді бұған дейін жылатқаны,
Алдынан қашан туар мұрат таңы?

Төрт жылдық тозақ соғыс аз болғандай,
Тосады енді қандай сынақ тағы?
Жалғыздың жанды қинап тым алысы,
Жетуге дәрмен таппай тынады іші.

Не күйде екен-ау деп Бірәлісі,
Келеді зар еңіреп жылағысы.
Не пайда құр еңіреп жылағанмен,
Құтқарар амал қайда мына халден.

Тіледі тәңірінен қайрат-қажыр,
Алысқан жүз бір пәле, мың ажалмен.
Анасы Бибіғайша ер тұрпатты,
Ақылға салып салқын, сабыр тапты.

Бекініп Бірәліге бармақшы боп,
Бел буып тәуекелге күн-түн қатты.
Қайтсін-ай, қайран нала, асыл ана,
Өмірдің өрге тікті қосын ана.

Баласы – бауыр етін бір көрмесе,
Меңдеткен сағынышы басыла ма?

Інілер ақыл қосып барма дейді,
Қатерлі, шықпа, мұндай жолға дейді.
«Адамның басы – алланың добы» деген,
Қаңғырып бір қиырда қалма дейді.

Көнбейді бұған әсте ана жүрек,
Қайсарлық оты маздап жанады үдеп.
Шұбалған сұрқай күндер керуенін
Шыдамай ана жүрек санады көп.

Өмірдің ұмытылып шатты өлеңі,
Қарақшы ой қапияда тап береді.
«Жүдеді Борис қатты» деп мұңайған
Таныс қыз Мариядан хат келеді.

Бұдан соң Бибіғайша тоқтамады,
Бойына тасқайрақтай от тарады.
Жүрекке ұялатып жігер-сенім,
Жол қамын жасамаққа оқталады.

Қапшыққа құрт-ірімшік қалап алды,
Көп қылып пісіреді таба нанды.
Тайынбас перзенті үшін от пен судан
Қазақта қайран ана балажанды!

Әлі де тоғаймаған ел өзегі,
Соғыстан кейінгі тар кезең еді.
Күйзелген шаруасы жадау тірлік,
Қолынан туыстың да не келеді?

Аз-мұздан ағайыны жиып ақша,
Сәлемді сағынышты түйді қанша!

Зарыққан түрмедегі жалғызына
Жөнеліп жүріп кетті Бибіғайша.
Батысқа, Украинаға бетті бұрып,
Сыйынып бір құдайға кетті жүріп.

Жаһанда жалғыз қалған жандай-ақ бір
Көмейге назаланған кек тығылып.
Жолында қанша бейнет, азап көрді,
Әр жерде қорлық пенен мазақ көрді.

Жеткенде Бірәліге түрмені емес,
Түрме деп аталатын тозақ көрді.
Жүрегі қайран ана дүрсілдеді,
Бірәлі қалған екен құр сүлдері.

Ілініп қыстан шыққан көтеремдей,
Ас бермей ашықтырған шіркіндері!
Жүдеген жақ-сүйегі адырайып,
Көгерген сіңірлері, бадырайып,

Әлжуаз, әл құрыған, түртіп қалса,
Болғандай бұл дүниеден жаны ғайып.
Түрмеде тоқсан тобыр, мың түрлі адам,
Сұғанақ, содыр, сотқар, сұрқы жаман.

Көбінің адам сиқы қалмағандай,
Көзімен ішіп-жейтін құлқы жаман.
Шошынып мұны көріп жылап-сықтап,
Аймалап аялайды ана құшақ.

Күн сайын күлше нанын тығып беріп,
Бағады Бірәлісін бар жанын сап.

Ананың арқау болып күлше наны,
Талғажау аш өзекке нәр салады.
Қасықтап құрт-ірімшік қатық қылып,
Тілейді мың шүкір деп қалса жаны.

Сорпалап қақтап алған сүр етінен,
Сүр еттің айналсайшы құдіретінен!
Аймалап анасының махаббаты
Көңілі Бірәлінің күн етілген.

Бәйек боп абзал ана бақты-қақты,
Бұлағын мейірімнің атқылатты.
Қасында үш ай болып, әлдендіріп,
Жұбатып жан баласын күн-түн қатты.

Соққысы сұм тағдырдың аса қатты,
Көрді ғой небір бейнет, машақатты.
Жанының сірілігін тексеруге
Жаратқан жібергендей бұл сынақты.

Мойымай бәріне де шыдап бақты,
Нар төзім кеудесінен тұрақ тапты.
Әлемде айнымайтын бір-ақ нәрсе:
Аналық махаббатқа шуақтатты.

Құдайым қысылшаңда қуат берді,
Сарқылмас мейіріне бұлақ берді.
Алыстан туған жерді медет қылып,
Көзіне елестетті құрақ көлді.

Бір емес, Бірәліге екі келді,
Сарсаңға салып тағдыр екіленді.
Жігерін құм етпеді асыл ана,
Көруге не салса да бекіп енді.

Сібір-итжеккенде
«Потом засудили на 25 лет, отправили
на Соловки. Находились в селе,
учились на прораба...»

Бірəлінің өмірбаянынан.
Қайран не кер заманның сұмдығына?
Құлады қайтып шықпас құрдымына.
Әр күні ерлік сынды, елден ерек,

Бақыт қой Бірекемді жыр қылу да.
Ақпаны қырық сегіз, болды соты,
Бүйірден шаншығандай желдің өті.
Жалмаңдап жалаңдайды жеп қоярдай,

Сумақай сумаңдаған тамұқ оты.
Туғаннан маңдайының соры қалың,
Етіктей тулақ қылған сірі жанын.
Өндірдей өңшең жастар қалды білмей,

Өкшелеп қанды қақпан құрылғанын.
Сарт етіп үкім шықты – жиырма бес жыл!
Жалп етіп сөнгендей-ақ жиырма бес нұр.
Взводтың өңшең өрім өрендері –

Тарп етіп тапталғандай жиырма бес гүл!
Толған-ды Бірәліге жиырма бес жас,
Өшкендей мәз өмірден жиырма бес жаз,
Жиырма бес күзі, қысы, көктемімен,

Өшкендей мәз өмірден жиырма бес наз!
Командир Мирошниченко, ол атылды,
Ақ арман қия шыңнан құлатылды.

Тоздырған бұғалық сап бұла күнді,
Азған заң аяр дейсің сірә, кімді?
Арқалап жиырма бес жыл кете барды,
Бар байлық – иемденген жеке нарды.

Өзіне қарайды өзі жат көзбенен,
Жанына енгізгендей бөтен арды.
Үмітін топан басып, тажал алды,
Болды деп неге бұлай мазаланды.

Апыр-ау, әділ заңы советімнің
Аярлық жасады-ау деп азаланды.
Арының азаптады сан сұрағы,
Көмейге кермек жасы тамшылады.

Шер батып, жүрегіне шемен қатып,
Өз-өзін аямастай қамшылады.
Тірліктің қысқа жібі күрмеле ме,
Жолықпас адам бар ма бір бәлеге?

Өмірдің толас таппас тайталасы
Жалғасты темір торлы түрмеде де.
Қамаған жан-жағынан қара түнек,
Қасқыр ой, дөкір сойыл, дарақы кек.

Жылт еткен жалғыз сәуле жеткізер ме,
Түбінде көк мұнардың дара тілек.
Үш күнде үйренеді көрге деген,
Тырмысып түрмеде де өрмелеген.

Тереңнен бір ойы бас көтереді:
Түсірме ұнжырғаңды, өлме деген.

Түсіп пе түрмеге бұл текке өлгелі,
Өзеуреп ешкімге де кектенбеді.
Тағдырдың талқысы деп білді дағы,
Өнімсіз өкінішке бет бермеді.

Қайтадан қайраттанды ер Бірәлі,
Қайтадан өжеттенді өр Бірәлі,
Өшірмей өмір отын үрлеп қайта,
Қоздатып қоламтасын жандырады.

Атқарып бір жұмыстан бір жұмысты,
Меңгерді мамандығын құрылысшы.
Сібірді жеті айналып шыққанында
Игерді талай-талай құбылысты.

Қыр-сырын ұғынады прорабтың,
Өнерін үйді қалай құрамақтың.
Жасынан зейіні мол Бірәліден
Ақысын керек тастың сұрамақ кім?

Айналып өзі де бір абаданға,
Бой бермес анау-мынау қабағанға.
Ірбітте, Қиыр Шығыс, Салехардта,
Мекені мәңгі мұздың Магаданда.

Солтүстік, сірескен мұз, аязында,
Шыбыртқы саясаттың саязында,
Қажымай қара нарша тарта берді,
Пейіл мен парасаттың таязында.

Алынып қиындықпен бар қамалы,
Әр жерде ауыр азап арқалады.

Өзіндей он сан бейбақ, тағдыр айдап,
Көңілден бұлыңғыр бұлт тарқамады.
Кеудеде шалқымайды күй шанағы,
Қақаған үскірікте үй салады.

Ыңылдар Ақан сері, Біржан әнін
Күйкілеу күйдіргіге күйсе жаны.
Еңсесін ер Бірәлі түсірмеді,
Тілегі түнек түнде кесілмеді.

Алыста жылтыраған жарық сәуле
Аңсарлы үміт отын өшірмеді.
Уайымды жанабына жолатпады,
Пайымды қайрат-күшін жоғалтпады.

Бүркіттей тұғырдағы нық отырған
Бір сенім бойына кеп қонақтады.
Мұңайтып қайтқан құстың тізбелері,
Шағынып жоғарыға ізденеді.

Жалықпай арыз-хатын жолдай берді,
Жаз-көктем, қыс демеді, күз демеді.
Мықтыға Мәскеудегі мұң шағады,
Шынымен айыпты боп тұрса, қане?!

Жазықсыз, жалғыз шеше, жалған айтса,
Ант ұрып, талша болсын қылша жаны!
Дариға, тамшы мұзды теспей ме екен,
Замана ауық-ауық көшпей ме екен,

Зарығып нұр-шуаққа тұрған шақта
Бір самал бой балқытып еспей ме екен?

Сталин – қаталдықтың бас тұғыры,
Өлген соң мұзды қойып, тас жібіді.
Жарқанат жасауылдың жұмсарғандай
Тұтқынды тұншықтырған қасқыр үні.

Елемей қар-мұзыңды сере қатқан,
Сезеді бір шуақты келе жатқан.
Күтеді Чукотканың әрбір таңын,
Бір хабар әкелер деп бостандықтан.

Оралу
«Писали жалобу, она попала Ворошилову и
нас отпустили. В 1954 году вернулся в Казахстан,
через Петропавловск, в Акмолу. Назначили

мастером-прорабом в Жаксынский совхоз».
Бірəлінің өмірбаянынан.
Сарғайған сағыныштай қағаз-құжат,
Шертеді сараң сырын суыртпақтап.

Дастанын Бірәлінің жатқа соғып,
Айтады аңыздайын жырын сақтап.
Жеткізген бостандыққа, нұрлы таңға
Елу төрт - қоңыр күзін ұмытар ма!

Майда ескен қыркүйектің жиырма бесі,
Хабары келіп жетті ұрымталда.
Делосы таразыға салыныпты,
Сотталған деген айып алыныпты.

Әскери алқа-соттың шешімімен,
Бірәлі кінәсіз деп табылыпты.

Түнегі тоғыз жылдың сырылғандай,
Өмірдің сыйын қайта ұғынғандай,
Қадірін бостандықтың енді біліп,
Көрінген тәтті болып ғұмыр қандай!

Бір ғажап тебіреніс күйге кірді,
Құмарта, құштарлана сүйді өмірді.
Құстай боп ұшып жеткен хат арқылы
Алғанын азаттықты үй де білді.

Бойында баяғыша байсалдығы,
Сақталған жүрегінде қайсарлығы,
Құныға бостан өмір жұтты ауасын
Қайтадан оралғандай жайсаң күні.

Асықпай лагерь басшы сабаздарың,
Бұйрықпен реттегенше қағаздарын,
Тағы да ай жарымдай өтті уақыт,
Әуреге салғанынша араздарын.

Ішінде қарашаның алды мұрсат,
Үйіне құстай ұшар келді бір шақ,
Сыпырды темір ноқта, бұғалығын,
Тоғыз жыл тапжылтпаған жанды құрсап.

Көңілі дариядай толқып-шалқып,
Жүрегін сағыныштың оты шарпып.
Қайран ел Қазақстан қайдасың деп,
Бірәлі атажұртқа кетті тартып.

Тұрғандай таудай мақсат иығында,
Тағдырдың бар шығар деп сыйы мұнда,

Бетке алып Сарыарқаны кетті тартып,
Бірәлі бір құдайға сыйынды да.
Есінен шықпай қойған Ел мен Есіл,
Сағынған туған жерін ер кәдешіл.

Сыпсыңдап самал желі, торғын белі,
Дейтіндей Бірәліге: кеңге көсіл!
Селеулер желге шашын тарайтындай,
Балаға Бірәліні балайтындай.

Ой піскен, бой таралған, ми шыныққан –
Басқаша туған жерге қарайтындай.
Тоғыз жыл тар қапаста түңілмеген,
Өр басын еңкейтпеген, бүгілмеген,

Тозақтан тоқсан тоғыз өтіп келіп,
Бірәлі жолыққандай қыдырменен.
Қауышты кең сақара даласымен,
Есілде Қайрақтының сағасымен.

Жаһанда жан біткеннен артық көрген
Табысты Бибіғайша анасымен.
Көрісті Жақсыдағы еліменен,
Өбісті Қимадағы теңіменен.

Еркіндік, Ерекештің қорасында
Кір жуып, кіндік кескен жеріменен.
Көтеріп аруағын шырқатуға,
Кестелеп түсірейін жыр-хатыма.

Көзіме елестетіп, таңырқаймын
Сондағы Бірәлінің тұрпатына.

Қайраты, тау да болса қопарардай,
Қажыры тасқын селін қотарардай.
Еш кеткен жылдарынан есені алып,
Арманын алғы күнге апарардай.

Жігері жалын оттай лапылдаған,
Немесе сары аяздай сақылдаған.
Екпіні – тасығанда жардан асып,
Есілдің суындай-ақ лақылдаған.

Өрлігі құзар шыңды құлатардай,
Нұр шашқан мейірімі бұла таңдай.
Құлшынған құдіреті жан күшінің
Қамалды алмас дейсің, сірә, қандай?!

Бірәлі оралғанда ту алмаған,
Аумақта жан қалмады қуанбаған.
Басалқы айтып отыр ақсақалдар:
Адамның пешенесі бір Алладан.

Хабары сүйіншілеп байтақ елді,
Барша жұрт құтты болсын айта келді.
Бірәлі туыс-туған, ағайынды
Ырыс-құт, берекемен байыта келді.

Қуантып оралғаны байтақ елді,
Өрлігін өренінің байқады енді.
Дос-жаран, қыз-қарындас, жора-жолдас
Шаттықтың шалқар көлін шайқады енді.

Бір дейді қуанған да, қорыққан да,
Бар түсі жақсы болған жорытқанда,

Анасын– Бибіғайша жұбатады
Бір тосқын болды енді деп торыққанға.
Құдайдың бұл дағы бір уақыты шығар,
Оңалып енді алдынан бақыты шығар.

Бөленер болашақта бақытының
Төлеген, бұл бейнеті, ақысы шығар.
Зарыққан анасына өрен келді,
Жабыққан шаңыраққа өлең келді.

Пішенбай, Шәріп, Рақым үлкендерді,
Қарсылап ізетпенен сәлем берді.
Қуанып нағашысы Молдағали,
Тосты алға бар дәмдісін Ләйлім, Дәми.

Жүрекке бір шоқ тастап өткендей-ақ,
Жолында жолығып қап жас қыз Зәйни.
Көбейген кейінгі жас көбегендер,
Бүркітбай, Елеш, Абай, Төлегендер.

Жас өскін өрттей лаулап, көктей қаулап,
Қолтықтан Бірәліні демегендер.
Бірәлі кірісті өмір күресіне,
Көп еді алар одан үлесі де.

Аз күнде шебер болып кетті кіріп,
Жақсыда құрылыстың тресіне.
Азабын артта барлық қалдырғандай,
Жүректе жаңа бір от жандырғандай.

Дариға, қандай жақсы бостан өмір,
Қолына бақыт құсын қондырғандай.

Лақтырып қасіретін тастағандай,
Бақыт бар бостандықтан басқа қандай?!
Анадан қайта туып, белін буып,
Жаңадан жарқын өмір бастағандай.

Дариға, мына дүние қандай жарық!
Тамсанып таңданардай таңдай қағып.
Өмірде мастануға болмайды екен,
Жүргенге жарқанатша жарды айналып.

Дүние мұндай ма еді бұрын-дағы,
Ғажайып білмеппіз-ау сырын-дағы,
Бақытты дәурен сол-ау, жігіттер-ау,
Өзіңнің өз тағдырың қолыңдағы.

Бірәлі осылай деп толғанады,
Құрылыс қиын ісін қолға алады.
Жаңа бір леп кіргендей тынысына,
Жақсыда талай тірлік жанданады.

Бибіғайша ананың баласы
Бірәлімен көрісіп аңырауы
«В 1931 году умер отец. До меня было 13
детей. Все умерли. Потом остались я и сестра».

Бірəлінің өмірбаянынан.
Жан балам, есен келдің бе,
Қиямет-қайым көрдің бе?
Құдай басқа салғасын,

Қайтейін-ай қарағым,
Азабына көндің де.

Ел басына күн туса
Етікпенен су кешер
Мехнаты көп ердің де.
Айқасқанды жайратып,

Алысқанды жеңдің бе?
Айналайын, жан балам,
Амандығың Алладан.
Асқанымда алпыстан

Бел таянып қарманам.
Құдай берген бүгінгі
Қуаныштың үстінде
Запыран төгіп зарланам.

Кебенек киіп кетіп ең,
Келгенің олжа сол маған.
Бұдан артық бақытты
Тілемеймін Алладан!

Басқа салған құдайдың
Уақытына жылаймын.
Қуаныштың үстінде
Көздің жасын бұлаймын.

Шалқар дария жайылған
Өмір деген бір айдын.
Он бес құрсақ көтеріп,
Он үшінен айрылған

Сор басыма жылаймын.
Қолдан топырақ бұйырмай,
Қабірі қалған қиырда-ай,
Жолдасыма жылаймын.

Соның бәрін ойласам,
Сорлы басым, жазған-ай,
Неге ғана бұлаймын?

Бірәлі-жаным келгенде
Ойлап соны мұңайдым.
Тең құрбымен жарасып,
Қатар түзеп жүрмедім.

Жас күнімде бұлаңдап
Үкілі дәурен сүрмедім.
Заманымда жарқылдап,
Жайраң қағып күлмедім.

Той болғанда жарқырап,
Топты жарып кірмедім.
Зұлматы ма жазмыштың
Басымдағы бір менің.

Содыр заман сойқаны-ау
Сөгілгені іргенің.
Тағдыр салған қастығы,
Алды алқымнан аштығы.

Өзек талып, өртеніп,
Өксуменен өтті ғой
Бірәлінің жас күні.
Құртып болған бір өзі

Белге қамшы байланған
Белсенді шолақ бастығы.
Қанатымнан қайрылдым,
Қабырғамнан майрылдым.

Бүлдіргісі аштықтың:
Бүлдіршіндей қызымнан
Алас-күлес күндерде
Қапияда көз жазып,

Тірідей-ақ айрылдым.
Орынбасар жан қызым,
Қарындасы жалғыздың,

Запыраны қайғымның.
Жан қызым-ау, кеше көр,
Детдомда сені қалдырған
Анашыңның айыбын.

Қасіретті теңізден
Өтер ме екен қайығым,
Өтпес пе екен қайығым?!
Бордай болып егілдім,

Бейнетіне жегілдім.
Аранында қалмасқа
Аштық деген жемірдің,
Табанымнан тозғындап,

Қарамадым сірә да
Бүгілгеніне белімнің,
Төгілгеніне терімнің.
Ішімдегі жегінің

Қасіретін кемірдім.
Мұңлық жаным зарлады,
Зарлық жаным сарнады.
Пешенеме жазылған

Еркек кіндік атқарар
Ауыр жұмыс ол дағы.
Бағып бұзау, сиырды,
Тас көмірді тасыған

Айдадым ат-арбаны.
Бірәлінің сондағы
Кенептен көйлек-шалбары.
Одан келіп сұм соғыс

Лаң-бүлігін салғаны.
Бірәлінің майданға
Жауынгер боп барғаны.

Төрт жыл қырғын соғыстан
Аман-есен қалғаны.
Айттым шүкір құдайға,
Аруақ, пірлер алқалап,

Ғайып ерен, қырық шілтен
Жалғызымды қорғады.
Сонда дағы сор қалың,
Басыма, бақыт, қонбадың,

Көгімді, бұлттар, торладың.
Естімей-ақ өлсемші
Жабысып пәле жолына
Жалғызды қырсық шалғанын.

Кетер ме сірә есімнен
Еңіреп жылап, аһ ұрып,
Аруақ, пірді шақырып,
Алысқа іздеп барғаным.

Білдім-ау сонда, не керек,
Бұл дүниенің жалғанын.
Көрмей қайда кетерсің
Құдайдың басқа салғанын.

Бәрінен де сол батты,
Таңдайдағы жалбызым,
Маңдайдағы жұлдызым,
Айналайын Бірәлім,

Наһақтан наһақ сотталып,
Жалалы болып қалғаның.
Үмітін көктей солдырып,
Өшірген алау арманын.

Білдім-ау сонда, қайтейін,
Бұл дүниенің жалғанын!
Итжеккенге айдалды,
Бар бойымды қайғы алды.

Түн баласы жас төгіп,
Ойлайтынмын, ойпырмай,
Нелер сұмдық ойларды.
Желім болып жегенім,

Ірің болып ішкенім,
Сібірдегі ұл үшін
Жүрекке шемен байланды.
Жан дүнием қақырап,

Дауыл жайпап кеткендей
Салып сойқан ойранды.
Айналайын жан балам,
Амандығың Алладан.

Тоғыз жылғы түнектен
Құдіреттің күшімен
Келгеніңе есен-сау
Тәуба қылып, таң қалам!

Жаратушы Құдайдың
Құдіреті шексіз-ау,
Өшкеніңді жандырып,
Өлгеніңді тірілтіп,

Үзілгенді жалғаған!
Кеудедегі шыбыным,
Омыртқада – жұлыным,
Емшегімді идірген,

Емірентіп сүйдірген
Еріндегі күбірім,
Құлақтағы сыбырым.
Он бес құрсақ көтерген –

Ішіндегі жалғызым,
Тау басында жалбызым,
Тоғыз жылдық тозақтан,
Аман-есен келдің бе,

Анаңды тірі көрдің бе,
Айналайын құлыным!!
Құлағың сап тындасаң,
Жүрегімнің естірсің

Қуанышты дүбірін.
Айналайын жан балам,
Анашыңа кел, балам,
Құшағыма кір, балам,

Он бес жылдық сағыныш,
Өртін енді басайын.
Тоғыз жылдық дермене
Дертін енді басайын.

Тұмшаланған көңілдің
Шымылдығын ашайын.
Қабақтағы кірбіңді
Көз жасыммен жуып бір,

Есілдейін тасайын.
Маңдайыңнан иіскеп,
Мауқымды бір басайын.
Енді жүз жыл жасайын!

Тоғыз жылдық тозақтан
Келгеніңде дін аман,
Енді қайтып жыламан.
Бәйтеректі көктетіп,

Қайта тұрғыз әкеңнің
Шаңырағын құлаған.
Нұртазаның әулетін
Нұрыңменен алқа деп,

Бір Алладан сұрағам.
Құр қалдырмас сені де,
Ештен де кеш жақсы деп,
Жазмыштағы сыбағаң!

Айналайын жан балам,
Амандығың Алладан.
Толсын енді кенере,
Айтып-айтпай немене,

Арманымның үлкені,
Көкіректің нұр кені,
Көп ұзатпай, жан балам,
Сүйгіз маған немере!..

Зәйни
«В 1955, январе вызвали в Жаксы, мать, Ляй-
лим, Дами, Молдагали и сказали, что должен
жениться. Женился – февраль, 55-год».

Бірəлінің өмірбаянынан.
Қонақтап барғанында Ләйлімменен,
Есілден көрді бір қыз Зәйни деген.
Ауылы «Қазақстан» аталатын,

Ажары теңескендей ай-күнменен.
Тегінде, ағайындас жеңгесімен,
Сол қызды шығарсайшы енді есінен.
Үйленіп, үй болу да үлкен мұрат,

Ырысты болар десең ер несімен?
Бірәлі бір көргеннен ұнатады,
Бүрленіп махаббаты гүл атады.
Көз ілмей ұзақ түнде толғанады,

Қаңтардың атқанынша құба таңы.
Зәйнидің он жетіге келген шағы,
Бұрымын әдемілеп өрген шағы.

Оянып жүрегінде уыз арман,
Қиялға қыздың ерік берген шағы.
Ел іші еркелетіп Зекен деген,
Жат мінез білінбеген секеңдеген.

Інісін ізіне ерген жеткізуді
Көреді парызындай өтелмеген.
Әкеден ерте қалып, өсті жетім,
Ерке емес, шолжаң емес, есті жетім.

Он үште анасынан айрылғанда
Кезі еді кәдімгідей ес білетін.
Әке атын болашаққа алып өткен,
Ұл мен қыз қалды тұяқ Жәнібектен.

Құлындар өзім өтсем не болар деп,
Көңілін қайран әке жарым еткен.
Келместің шегін сонда аттағанда,
Айтар сөз аманатқа таппағанда,

Алам деп о дүниеде өз қолыңнан,
Ұл-қызын тапсырыпты Сақтағанға.
Сақтаған орындайды аманатты,
Соғыстан жан-тәнінде жара қапты.

Туыстың туыстығы сол емес пе,
Зәйни мен Жұмабайды паналатты.
Бірі емес, бірегейі сұңғыланың,
Бірәлі бұл жағдайдың білді бәрін,

Зәйниге оңашада сырын ашып,
Білдірді өмірлікке жар қылмағын.

Кернейді екеуін де ынтық сезім,
Қадайды сүйгеніне сыршыл көзін.
Бірәлі білегінен ұстап тұрып,
Айтады махаббаттың шыншыл сөзін.

Тағдыры жарастырып екі жасты,
Серттесіп сүйген жүрек уағдаласты.
Созбаққа салып енді не керек деп,
Бір түнде ер Бірәлі алып қашты.

Шығарар шын бақытын уыстан кім,
Жұптасу еншісі ғой ұғысқанның.
Зәйниді жөнелді алып оқып жүрген
Үйінде Қимадағы туысқанның.

Жақсыда уағаданы пісіреді,
Үйіне Молдағали түсіреді.
Алдынан туысының өтіп дереу,
Басты иіп құдаларға кішіреді.

Кит беріп танытады мырзалығын,
Көңілдің көрсетеді гүл жазығын.
Сонда да салыңқылау жүрді біраз
Сақтаған бере қоймай ырзалығын.

Шамасы, үлкенсінген сыңайы бар.
Болсын-ау үлкен болса – шырайы бар.
Бойында кернеп тұрған жастық жалын,
Кеудеде жарқыраған күн-айы бар.

Бос белбеу болбырағың Бірәлі емес,
Құрмайды езбелермен сірә кеңес.

Сұлтаны жігіттердің сол болатын
Шыңдаған шынықтырып өмір-егес.
Қыздан да сезілмеген көңіл бөтен,
Тапқаны жұртқа мәлім теңін Зекен.

Ішінен кебенектің ерді таныр,
Қате етпес қыз жүрегі тегін бе екен?
Бас екеу болғаннан соң сірә дағы,
Мал-жаны бірте-бірте құралады.

Отау боп өз алдына бөлек шығып,
Шалқыды шаттығының шығанағы.
Өмірге бір жыл өтпей Роза келді,
Шар етіп шаттық әнін соза келді.

Бергендей жанұяға жаңа тыныс,
Парағын жарқын дәуір жаза келді.
Жібиді мұны көріп Сақтаған да,
Шаттанып елі түгел мақтағанға.

Жұбанып Зекен бақыт тапқанына,
Бауырдың аманатын ақтағанға.
Жан жарын Зекенім деп еркелеткен,
Бірәлі домбырасын шертеді еппен.

«Асау кер ат жүрмейді-ау шалдыққанда...»,
Деп бастап көңілін әнмен көркем еткен.
Бек разы баласына Бибіғайша,
Елжіреп немерені сүйді Ғайша.

Біртіндеп үбір-шүбір көбейгенде
Отырды ортасында толған айша.

Өмірі Зәйниімен ажарланды,
Үйінде бала күлкі – базарланды.
Іңгәләп Аймұхамбет, Әдишалар,
Әжесі әлди айтып, созар әнді.

Жарқырап көңілінің лағыл тасы,
Одан соң келді өмірге Бәдишасы.
Әкелік бал сезімге бөленеді,
Қайтқандай қияметтің қарымтасы.

Тамсанып тәттіден де татып көрді,
Алдынан арай таңы атып келді.
Шаттығын шаңырақтың тағы еселеп,
Өмірге Әлихан мен Бақыт келді.

Зәйниі жаймашуақ, жарқын ғана,
Асыл жар, адал серік, алтын ана.
Жарқырап Бірәлінің күн кеудесі
Асыр сап ойнайды үйде алты бала.

Толтырып жүрегіне шуақ-нұрды,
Жадаған көңіліне гүл аттырды.
Сүйгізіп алты бала Зекен жары,
Қамалын жалғыздықтың құлаттырды.

Бақыт сол алған жарың керім болса,
Арада сүйіспендік, сенім болса.
Жақсының шал-кемпірі берді бата
Зекендей болсыншы деп келін болса!..

Баспалдақтар
«...назначили мастером-прорабом в «Жак-
сынский» совхоз... В 1962 г. отправили в
село Подгорное, управляющим».

Бірəлінің өмірбаянынан.
Бірәлі жігіт еді құдай берер,
Құдайым сүйген құлға құлай берер.
Күпсініп кекірейген кеудесі емес,

Өнері ер жігітке шырай берер.
Көтерген Бірәліні өнер болды,
Әуелі құрылыста шебер болды.
Алды – кең, жаны – дарқан, қолы – мырза,

Жаудырып жақсылығын төгер болды.
Атанып еңбекте де ерен батыр,
Салады жатпай-тұрмай элеватор.
Жағалап жас жігіттер Бірәліні

Жапырлап құрылысқа келеді ақыр.
Алдағы жанған шырақ, үміт көрген,
Құрады бригада жігіттерден.
Төлеген, Елеш, Бүркіт, Жұмабайлар

Құм тасып, кірпіш құйып, шынықты елмен.
Жақсыда өрбітеді нелер істі,
Ашады құрылысқа кең өрісті.
Әуелі құдай қолдап, жанын жалдап,

Үй салып көркейтеді көшелерді,
Елі де еңселеніп өседі енді.
Дарыны топ ішінен дараланып,
Қарымы күннен-күнге еселенді.

Шаршауды білмейтіндей сірә дағы,
Еңбекке ештеңесі құрамады.
Шеберден бір сатыға өсіп енді,
Болады учаскенің прорабы.

Әр істі байыптайды ақылға сап,
Әсте де қалдырмайды басын бастап.
Әділдік – алдындағы нысанасы,
Әрқашан таразысы сабыр, ынсап.

Қайтпаған бойындағы жалын жастық,
Танылып қабілеті болды бастық.
Қазақтан сонда жалғыз Бірәлі еді-ау
Ден қойған құрылысқа ықылас қып.

Ауданда алғыр жігіт саналады,
Жілікті бір-ақ ұрып шаға алады.
Тресін құрылыстың таратқанда,
Совхозы Жақсыдағы қалап алды.

Біртіндеп таралады ғажап аты,
Өмірдің бәйгесінде озады аты.
Сыйлайды Бірәліні құрмет тұтып,
Жақсының жақсы, жайсаң азаматы.

Әдемі әуеніндей асқақ әннің,
Парасат белесіне бастап әр күн,

Бөліскен тіршіліктің қуанышын,
Басы да құралады дос-жаранның.
Бөліскен қуанышты, ренішті де,
Достарға өмірдегі өріс тіле.

Ойнайтын отырып ап преферанс,
Сол дәурен берген мәуе жемісті де.
Тарихқа тағзым етіп тік тұрайық,
Өткеннің өнегесін ұқтырайық.

Бір досы Бірәлінің емес пе еді
Полковник Кенжеш аға Түктібаев.
Есілдей еркелетсек жыр ағынын,
Ендігі қамқор досы Бірәлінің,

Үлгісін үрдіс қылып айтар едік
Банкир Оразбеков Нұралының.
Ағалар тау суындай тасып өтті,
Өмірдің алқабына асыл екті.

Замандас Бірекеңе сол тұстағы
Жауғашов жайсаң аға Жәшібек-ті.
Үшеуі Бірәліге береді дем,
Кең толғап, ойласады тереңінен:

Шыңдалған шетте жүріп серке жігіт,
Тағдырын таспадай қып өре білген.
Тұншыққан алыс жақта ізгі арманы,
Елдікті танытайық біздер дағы.

Доспыз деп құр даурықпай, дұрыс-ақ қой,
Достықтан шарапатты із қалғаны.

Жігіттер осылайша қолдасады,
Жұмысы Бірәлінің алға асады.
Жақсының жақсылары бірлікте боп,
Жарқырап еңбегінің жанған шағы.