Жеті жарғы - мемлекет және құқық ескерткіші

Авторы: Жамбыл Артықбаев

Ж.О.Артыћбаев «ЖЕТI ЖАРЅЫ» – МЕМЛЕКЕТ ЖЌНЕ ЋЏЋЫЋ ЕСКЕРТКIШI (Зерттелуi, деректер, тарихы, мќтiнi) АЛМАТЫ ЖЕТI ЖАРЅЫ

УДК 94 (574) А 82 Ћазаћстан Республикасыныѓ Мќдениет жќне аћпарат министрлiгi Аћпарат жќне мџраѕат комитетi «Ќдебиеттiѓ ќлеуметтiк маѓызды тљрлерiн басып шыѕару» баѕдарламасы бойынша шыѕарылды Рецензенттерi: Ћойшыѕара Салѕараџлы – Л.Н. Гумилев атындаѕы ЕЏУ-нiѓ профессоры, Ћазаћстан Республикасы Мемлекеттiк сыйлыѕыныѓ иегерi. Љнзила Шапаћ – Ћазаћ гуманитарлыћ заѓ университетi Џлттыћ ћџћыћ жоѕары мектебi проректоры – директоры, з.ѕ. д., профессор. Артыћбаев Ж.О. «Жетi жарѕы» – мемлекет жќне ћџћыћ ескерткiшi (зерттелуi, деректер, тарихы, мќтiнi) – Алматы: Жетi жарѕы, 2012. – 192 бет. ISBN 978-601-288-035-9 Оћырман назарына џсынылып отырѕан бџл еѓбек ћазаћ мемлекеттiлiгi мен ћџћыћтыћ жљйелерiнiѓ дамуында ерекше орын алатын «Жетi жарѕы» ескерткiшiне арналѕан. Автор мол тарихи-этнографиялыћ деректердi пайдалана отырып ћазаћ ѕылымында алѕаш рет «Жетi жарѕы» џѕымына негiз болѕан ќдет-ѕџрып заѓдары мен ережелерiн жинаћтады. Бџл еѓбекте ћазаћ мемлекетiнiѓ хандыћ дќуiрдегi басћару жљйесi жќне оныѓ ћџрылымындаѕы «Жетi жарѕы» кеѓесiнiѓ ћызметi, маѓызы кJрсетiлген. Автор дќстљрлi мемлекет жќне ћџћыћ ережелерi турасында ћолданысћа тљсе бермейтiн тыѓ деректер мен пайымдауларды енгiздi. Кiтап ћалыѓ оћырман ћауымѕа, соныѓ iшiнде гуманитарлыћ мамандыћтарда оћитын студенттерге арналады. Сонымен ћатар «Жетi жарѕы» – мемлекеттiк ћызметте жќне ћџћыћтану саласында еѓбек iстеп жљрген талѕамды, зерек азаматтардыѓ ћайсысын да болса ћызыћтырады деп сенемiз. УДК 94 (574) © Артыћбаев Ж.О., 2012 © «Жетi жарѕы» ЖШС., 2012 ISBN 978-601-288-035-9 А 82

К I Р I С П Е «Жетi жарѕы» – ћазаћ халћыныѓ дќстљрлi мемлекеттiк жќне ћџћыћтыћ мќдениетiнiѓ алтын ћорынан саћталѕан ћымбат ћазына. Бџл џлы ћџжатћа байланысты ауызша жќне жазба деректердi ћарастыра отырып «Жетi жарѕыныѓ» мемлекет пен ћоѕамныѓ тiршiлiгiн љйлестiретiн негiзгi заѓ ћаѕидаларыныѓ жинаѕы немесе мемлекеттiк билiктiѓ љлгiсi ѕана емес, соныменен бiрге џлттыћ ћџћыћтанымныѓ айнасы, халыћ рухыныѓ айшыћты бейнесi, џлттыћ мљдденiѓ жаршысы екенiн аѓѕарамыз. Ћазiргi заманныѓ негiзгi ћџћыћтыћ жљйелерiн сипаттаѕан француз Рене Давидтiѓ де айтпаѕы осы болуы керек: «Было бы поверхностным и неправильным видеть в праве только лишь совокупность норм. Конечно, в определенную эпоху, в определенной стране право может принять именно такой вид. Однако право – это значительно более сложное явление, выступающее как система. У нее определенный понятийный фонд; она соединяет нормы в определенные группы; использует определенные способы создания и толкования норм: она связана с определенной концепцией социального строя, и от этой концепции зависит, как применяется и вообще функционирует право» (86. С.9). Жер жљзiндегi ћандай да бiр елдiѓ арман-тiлегi де, маћсат-мљддесi де мемлекеттiк жќне џлттыћ тќуелсiздiгi, осы џлы тљсiнiк џлттыћ сананыѓ негiзгi мазмџнын ћџрайды. «Жетi жарѕыныѓ» ел ћџрметiне бJленiп, шежiрешi жќне кемеѓгер аћсаћалдарыныѓ жадына берiк жазылуына негiзгi себепкер оныѓ ережелерiнiѓ ћазаћ џлтыныѓ мемлекеттiлiгi мен ћџћыћтыћ Jзiндiгiнiѓ жаршысы екендiгiнде. Бiз оћу ћџралында белгiлi дќрежеде «Жетi жарѕы» атауын шартты ћолданамыз, ол еѓ алдымен бiздiѓ заманымызѕа дейiн ћариялардыѓ берiк жадымен жеткен ћазаћтыѓ байырѕы ќдет-ѕџрып заѓдары мен ережелерi, Еуразиялыћ кJшпелi ћауымдардыѓ мемлекеттiк жќне ћџћыћтыћ Jмiрiнiѓ, мќдениетiнiѓ жарћын ережесi. Бiз ћолда бар деректердi ћарастыра отырып «Жетi жарѕы» туралы мќлiметтер негiзiнен ауызша тљрде, ћазаћтыѓ шежiресi, аѓыз-хикаялары, Jлеѓ-жырлары арћылы саћталѕан деп есептеймiз. «Жетi жарѕыныѓ» тљп Jзегi Еуразия кJшпелiлерiнiѓ бiрнеше мыѓ жылдар бџрын

ћалыптасћан ќдет-ѕџрып заѓдарына негiзделген. Сонымен бiрге «Жетi жарѕы» – XVII ѕасырдыѓ соѓы мен XVIII ѕасырдыѓ басындаѕы саясиќлеуметтiк ахуалѕа ыѓѕайланѕан ќдет-ѕџрып ережелерiнiѓ жаѓа редакциясы. КJшпелi ћауым – арасындаѕы саяси билiк бiрде кљшейiп, бiрде ќлсiреп замана ќсерiне, ќсiресе сыртћы ортаныѓ ыћпалына тiкелей ыѓѕайланып отыратын ћџбылыс. Саяси билiк белгiлi дережеде не сырттан ћауiп тJнгенде, не сыртћа баѕытталѕан кJшпелiлердiѓ iрi ћозѕалыстарыныѓ кезiнде кљшейiп, ал ћауым iшiнде бейбiтшiлiк љдерiсi ныѕайѕанда ќлсiреп отырады. «Жетi жарѕыныѓ» мазмџнынан да бiз ћазаћ саяси-ћџћыћтыћ Jмiрiне Jте ыћпал ететiн џлыстыћ жќне рулыћ ћџндылыћтардыѓ кљресiн кJремiз, белгiлi дќрежеде ћазаћ тарихыныѓ ќр кезеѓiнде ћџћыћтыћ жолдардыѓ (Ћасым ханныѓ ћасћа жолы, Есiм ханныѓ ескi жолы т.б.) бiресе кљшейiп, бiресе ќлсiреп кетуiне де ќсер еткен алдымен осы саяси факторлар. Зерттеушiлердiѓ кJпшiлiгi «Жетi жарѕыны» тек ћџћыћтыћ мќселелермен ѕана байланыстырады. Бџл таѓдау – белгiлi дережеде тарихи институттарѕа ретроспекция жасауѕа дайындыћтыѓ нашарлыѕыныѓ тiкелей жемiсi. «Жетi жарѕыѕа» байланысты ќдет-ѕџрып ережелерi жинаћталып хатћа тљсе бастаѕан уаћытта ћазаћ мемлекет дќстљрлерi аса ћџлдырап, оныѓ реттегiш тетiктерi, заѓдары ћолданыстан шыѕа бастаѕан едi. Ћазаћ мемлекетiнiѓ негiзгi џйытћысы, ћџрылымдыћ жљйесiнiѓ негiзi болып табылатын туысћандыћ ћарым-ћатынастар ХVIII ѕасырдыѓ басында «Аћтабан шџбырынды, АлћакJл сџлама» заманында љлкен соћћы алып, ћалыпты жљйесiн бџзып алды. Бџл даѕдарыс ќлеуметтiк топтар арасындаѕы ћарым-ћатынасћа да тiкелей ќсер етiп ћоѕамдаѕы тJре мен ћараша, тJре мен тJлеѓгiт, отырыћшы мен кJшпелi элементтер, субэтникалыћ топтар мен сословиелер арасындаѕы ћалыпты ћатынас бџзылды. Ћџтлымќмет Тевкелев кљнделiгiндегi БJкенбай батырдыѓ ќѓгiмесiнде: «У них, киргис-кайсаков, прежде были города, а именно: Ташкент, Тюркестан, Сейрам с принадлежащими ко оным городками и деревнями, и оными владели киргис-кайсацкие ханы и старшина. В тех городех живут сарты, то есть посацкие мужики, с которых брали они дань. А из тех городов выслал их хонтайша тому с 15 лет. А ныне оными никто не владеет и дань не забирает, живут праздно…» (43. C.62) – деп суреттелетiн жаѕдай Ћазаћ хандыѕы ХVIII ѕасырдыѓ алѕашћы ширегiнде бастан кешкен саяси-ћџћыћтыћ даѕдарысћа тiкелей ћатысты. XVIII ѕасырдыѓ ортасына ћарай ћазаћ жерiнде мемлекеттiк дќстљрлердiѓ ћайта кљшеюi басталды. Оныѓ барысын бiз ћазаћтардыѓ Жоѓѕария жерiндегi белсендi саясатынан, Сыр бойындаѕы ћалаларды ћайтарып Jнеркќсiп пен сауданы ћолѕа алуынан, Сыр бойына ќсерiн азайту љшiн Ћоћан хандыѕын ыѕыстыру саясатынан т.б. салмаћты iстерден кJрiп ћаламыз. Ћазаћ халћыныѓ мемлекеттiк мљддесi бџл ке-

зеѓде Абылай атымен байланысты болды. Бiраћ бiр жаѕынан Ресей, бiр жаѕынан Ћытай шеѓгелi ћазаћ мемлекетiнiѓ кљшейiп, iргелi ел болуына тосћауыл ћойды. Мыѓдаѕан жылдарѕа созылѕан салт атты кJшпелiлер билiгiнiѓ Еуразиядаѕы љстемдегi осыменен бiржолата тыйылды да, от ћаруѕа, техникалыћ ћайта ћџру нќтижелерiне сљйенген Батыс Jркениетi наћты жеѓдi. Абылай хан ћанша кљш салѕанымен елдi Jз бетiмен басћарып кетуге, ћазаћтыѓ басын тљгел ћосып алуѕа дќрменi жетпедi. Оныѓ еѓ басты себебi – билеушi ќулет тJрелер арасында алауыздыћ, Ресейдiѓ ћазаћтыѓ Кiшi жљзiнiѓ саяси Jмiрiне араласа бастауы, Жайыћ – Ертiс бойындаѕы ћоныстарѕа жаћындап ћалуы. Жалпы ћазаћ ћанша жанкештi болѕанымен Еуразиядаѕы тљбегейлi Jзгерiске тљскен геополитикалыћ жаѕдайды Jзгерте алмайтын едi. Ћазаћ мемлекетiнiѓ даѕдарысымен бiрге iрi-iрi мемлекеттiк институттар, ќдет-ѕџрыптар, ћоѕамдыћ, мемлекеттiк, азаматтыћ тљсiнiктер жљдеушiлiгi басталды. Осылайша «Жетi жарѕы» заѓдарынан мемлекетке ћатысты ережелердiѓ кJпшiлiгi џмытылып, тек жеке адам, немесе ћауымѕа тiкелей ћатысты ережелер кJбiрек саћталды. «Жетi жарѕыныѓ» Jзi ћалыпты ережелер жинаѕы жќне ереже туѕызушы тетiк есебiнде Jмiрден XVIII ѕасырдыѓ басындааћ озѕан едi. XVIII ѕасырдыѓ ортасындаѕы жаѕдайда «Жетi жарѕыны» мемлекет мљддесiн ойластыратын Жоѕары кеѓес есебiнде жаѓѕырту мљмкiндiгi аяћталды. Ћолда бар тарихи-этнографиялыћ мќлiметтер «Жетi жарѕы» ћызметiне жќне ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып заѓдарына жан-жаћты, тереѓ ћарауѕа мљмкiндiк бередi. Бiрнеше ѕасыр бойы жинаћталѕан тарихи деректер дќстљрлi зерттеу тќсiлдерiмен ћатар, тыѓ ѕылыми зерттеу ќдiстерi мен аспаптарын (инструментари) енгiзу жемiстi болатынына кепiлдiк бередi. Оныѓ бiршама тќжiрибесi ћазiргi «Нормативтi этнография» аталып жљрген ѕылым саласында ћалыптасып ћалды (20; 51; 74; 92; 105). Сонымен бiрге дќстљрлi ћџћыћтыћ кJзћарастарды, жљйелердi, ћџндылыћтарды зерттеуге «Ћџћыћтыћ антропология» тiкелей араласћаны зор пайда бередi. Ћалай дегенмен де дќстљрлi ћоѕамды, оныѓ рухани мџрасын, тек ћана саяси-ћџћыћтыћ мџрасы ѕана емес, рухани ћазынасы болып табылатын ќдет-ѕџрып заѓдарын, соѕан байланысты ћалыптасћан наћыл, аћыл сJздерiн, шешендiк Jнерiн, салтдќстљрiн игеруге ћазiргi уаћытта гуманитарлыћ ѕылымныѓ басты саласыныѓ бiрi ретiнде этнологияныѓ араласу мљмкiндiгi мол. Классикалыћ тарих жќне заѓ ѕылымдары тек сыртћы (жазба) дерекке негiзделсе, этнология iзденiс барысында халыћтыѓ (этнос) iшкi ћџрылымына, жабыћ байланыс жљйелерiне, жан саћтау жќне Jмiр сљру заѓдылыћтарына љѓiлетiн зерттеу ќдiстерiне сљйенедi. Бџл ћоѕамдыћ ѕылымдарды, соныѓ iшiнде ћџћыћтану саласын алѕа алып баратын жол. Бiз бџл еѓбегiмiзде «Жетi жарѕы» тек ћџћыћтыћ ескерткiш ћана емес, сонымен ћатар мемлекеттiк институт, билiк жљргiзу тетiгi деген

ѕылыми топшылауды негiзге алдыћ. Бџл жерде екi баѕытты да бJле жармай тџтас ћарастыру бiздiѓ негiзгi маћсатымыз болды. Таћырып аясын кеѓейту љшiн мљмкiндiк келгенше ќдет-ѕџрып заѓдары мен ережелерiн жас оћырмандарѕа, талѕамды жќне зерек мемлекет жќне ћџћыћ ћызметкерлерiне кJбiрек танытпаћ болып бiз жазба деректермен шектелмей ћазаћтыѓ ауызша дќстљрiнде саћталѕан ћорды ћамтыдыћ. Болашаћта жас заѓгерлер бџл жинаћты толыћтырып, оныѓ ћџрылымына, жљйелеу ретiне Jзгерiстер кiргiзетiнi даусыз. Мемлекеттiлiгiн жаѓа ћџрып, заѓын тљзеп жатћан тќуелсiз Ћазаћстан љшiн «Жетi жарѕы» ќлi де маѓыздылыѕын жоѕалтћан жоћ. Бљгiнгi кљнi бiз заѓгерлер тарапынан осы таћырыпћа ћызыѕушылыћты да, дќстљрлi џѕымдар мен ћџндылыћтарды зерттеуге деген талпыныстарды да, сонымен дќстљрлi ќдет-ѕџрып мќдениетiнiѓ кейбiр тљсiнiктерi мен терминдерiн ћолдану ќрекетiн де кJрiп жљрмiз. Ћазаћ ћоѕамыныѓ кJп жаѕдайда синкреттi мќдениет Jкiлi екенiн, кJп ћџбылыстар бiр-бiрiмен астасып жататындыѕын ескерген жJн. Солардыѓ астарында «Жетi жарѕы» аталып бiрбiрiмен ажырамастай бiрiгiп кеткен мемлекет жќне ћџћыћ ћџбылыстары жатыр, бџл бiле бiлген адамѕа бJле жаруѕа болмайтын ћасиеттi дљние.

I тарау. «ЖЕТI ЖАРЅЫ» – ДЌСТЉРЛI МЕМЛЕКЕТ ЖЌНЕ ЋЏЋЫЋ ЕСКЕРТКIШI § 1. «Жетi жарѕы» атауыныѓ мќнi мен маѕынасы Ѕылыми жќне ѕылыми-кJпшiлiк ќдебиетте «Жетi жарѕы» атауына ћатысты ќр тљрлi пiкiрлер бар, бiраћ олар ѕылыми ћауым тарапынан толыћ ћолдау таба ћоймаѕан, бiр-бiрiне кереѕар келiп жататын жорамалдауларѕа негiзделген. Бџл тJѓiректе ќлi де даулы мќселелер кJп болѕандыћтан бiз осы атауѕа ћатысты жасалѕан этимологиялыћ талдаулар мен тљсiнiктердiѓ негiзгi бJлiгiне ѕана тоћталып кетемiз. «Жетi жарѕы» атауын алѕаш рет Ќз Тќуке хан тџсындаѕы ћабылданѕан заѓ ережелерiне ћатысты ћолданѕан Н.И.Гродеков. Ол џзаћ уаћыт Тљркiстан генерал-губернаторлыѕына ћарасты Сырдария облысыныѓ ќскери губернаторы ћызметiн атћарып, сол кезеѓде ћазаћ ќдет-ѕџрып, заѓ ережелерiне ћатысты деректердi мол жинайды1. Н.Гродеков пiкiрiнше «Жетi жарѕы» Ћасым мен Есiм хандардыѓ заманындаѕы ћазаћтыѓ ескiлiктi заѓдарыныѓ негiзiнде жасалѕан: «Хан Тауке собрал на урочище Культобе (в Сырдарьинской области) семь биев, в числе которых был знаменитый бий Толе Алимбеков, и эти бии соединили старинные обычаи ханов Касыма и Ишима (Ћасым ханныѓ ћасћа жолы, Есiм ханныѓ ескi жолы) в новые обычаи, называемые – «жеты жарѕа» (25, 24-бет). Н.Гродеков осы таћырыпћа таѕы да айнала берiсте соѕып «Жетi Жарѕыны» тљзген билердiѓ «жарѕыш» атанѕанын да хабарлайды. Бџл бiздiѓ пiкiрiмiзше аса мќндi дерек: «При хане Тауке собрались семь биев, «жетi жарѕыш» (25, 25-бет). 1 Н.Гродековтыѓ еѓбегiне аса кJп жќрдем жасаѕан адамдардыѓ ћатарында белгiлi фольклоршы Ќ.Диваев, ел аѓыздарыныѓ бiлгiрi Д.Асфендиаров болды. Бџл екi азамат Сырдария губернаторлыѕында кеѓсе маѓында бiрi кJмекшi, бiрi аудармашы болып ћызмет жасады.

«Жетi жарѕы», «жарѕыш» атауына ћатысты ќр тљрлi пiкiрдеректердiѓ iшiнде Н.Н.Гродеков мќлiметтерi Jзiнiѓ ћисындылыѕымен де, толыћћандылыѕымен де бiрiншi орында тџрса керек. Екiншi бiр кJѓiл аударатын мќлiмет А.Леонтьевтiѓ «Обычное право киргиз» (1890) еѓбегiнде кездеседi: «Правда, ханом Тауки (Тявки) учреждено было, по народным преданиям, собрание из семи биев, как высшее судилище. Но оно действовало только при этом хане» (61, 122-бет). «Жетi жарѕы» туралы осы тљсiнiктi кейiннен Л.А.Словоохотов толыћтырып «Народный суд обычного права киргиз Малой Орды» еѓбегiне еѓгiздi. Осы еѓбекте, бiздiѓ ойымызша алѕаш рет, Жетi жарѕыѕа байланысты «уложение» деген сJз ћолданылады: «семь биев…составили уложение, целиком основанное на древнем народном обычае – адате и тогда получившее название – «Джеты Джарга» (91, 41-бет). Л.А.Словоохотов «жетi» сJзiнiѓ тек мемлекеттiк кеѓестегi билердiѓ санын ѕана бiлдiрiп ћоймай, толыћтыћты, кќмелеттi, бљтiндiктi бiлдiретiн џѕым есебiнде пайдаланылѕанын жазады: «Джеты по киргизскии (казахский – Ж.А.) означает «семь» – число у всех народов Востока, считавшееся выражением полноты, совершенства и авторитетности. Джарга-дат. падеж от дзар (тат.) или дзор (монг.) – известие, объявление, публикация, обнародование, воззвание, ср. другую транскрипцию – «жетi жарыѕы» – т.е. «семь святил его» (т.е. Тявки)» (91, 42-бет). Автордыѓ «жетi» сJзiнiѓ маѕынасына дџрыс бойлаѕаны кJѓiлге ћонады, ал сол кездегi ћазаћ ћарияларыныѓ «жарѕы» сJзiн «жарыѕы» деп тљсiндiргенi ћателiк болѕан. Себебi «жарыѕы» (жарыћ) сJзiнiѓ «жарѕыѕа» еш ћатысы жоћ, бJлек маѕыналар. XX ѕасырдыѓ басында ћазаћ тарихыныѓ еѓ бiр кљрделi де ћызыћ мќселелерi туралы жазѕан А.П.Чулошников «Жетi жарѕыны» Шыѓѕыс хан заманындаѕы «Џлы Жасаћ» (Великая Яса) тќртiбiмен салыстырады, оныѓ пiкiрiнше «Жетi жарѕы» ћазаћ халћыныѓ џзаћ Jмiрiнен бiр тамаша нќтиже, азаматтыћ жќне ћылмыстыћ ћџћыћ туралы тљсiнiктерiнiѓ жиынтыѕы: «В самом деле, подобно «Великой Ясе» Чингис хана и казак-киргизское обычное право, систематизированное Тявкою, заботилось тоже не столько о предупреждениях преступлений, сколько об их ближайшем наказании» (106, 204-бет). «Жетi жарѕы» атауыныѓ маѕынасы туралы А.П.Чулошников пiкiрi Н.Гродеков жазѕандарымен љндес: «…хан Тявка, особенно

чтимый всеми казак-киргизами, собрал на урочище Куль-тюбе (в пределах нынешней Сыр-Дарьинской области) семь биев во главе с знаменитым бием Туле Алимбековым и вместе с ним составил уложение, целиком основанное на древнем народном обычае – адате и тогда же получившее название – «Джеты-Джарга», т.е. «Обявление семи» (106, 204-бет). Ћазаћ ѕалымдарыныѓ iшiнде «Жетi жарѕы» туралы алѕашћы пiкiр бiлдiргендердiѓ бiрi академик Ќ.Х.Марѕџлан «Жетi жарѕыны» ќуелi жетi жарѕыш, жетi, яѕни жетi ќдiл, ћара ћылды ћаћ жарѕан билердiѓ билiгi дегендi ћолдады. Сонымен бiрге Ќ.Х.Марѕџлан «Ћазаћ совет энциклопедиясындаѕы» «Жетi жарѕыѕа» арналѕан маћаласында оныѓ мазмџныныѓ жетi тљрлi ережеден ћџралатындыѕы жайлы жазады. «Жетi жарѕыѕа» кiрген ережелер жетеу. Олар: 1. Мљлiк заѓы; 2. Ћылмыс заѓы; 3. Ќскери заѓ; 4. Елшiлiк жоралары; 5. Жџртшылыћ заѓы; 6. Жесiр дауы; 7. Ћџн дауы» (64, 542-бет). Ќ. Марѕџланныѓ «Жетi жарѕы» маѕынасы туралы ћарамаћайшы екi пiкiр айтуы кездейсоћ па? «Жарѕыѕа» ћатысушы билердiѓ саны ережелердiѓ санымен неге теѓ болуы керек деген шарт жоћ. Менiѓ ойымша «Жетi жарѕы» бџрын соѓды ћолданыста болѕан заѓ жобаларын жљйелеп, оныѓ басын ћосып жетеуге жеткiздi деп ћабылдау ешћандай дќлелге негiзделмейдi. Ѕылыми ќдебиетте кейде «Жетi жарѕы» маѕынасына байланысты тiптi џшћары пiкiрлер де айтылады. Оныѓ негiзгi себебi зерттеушiлер «жарѕы» сJзiнiѓ маѕынасына бойлай бермегендiктен туындайды. Мќселен С.Е.Толыбековтыѓ ћазаћ кJшпелi ћоѕамына арналѕан кiтабында «жарѕы» сJзi «жорѕа» деп берiледi: «Первый свод народных обычаев под названием «Джеты–жарга», составленный семью биями (точнее: «джеты–жорѕа–семью иноходцами) при хане Тауке…» (96, 343–344-беттер). «Жарѕы» жќне «жорѕа» сJздерi бiр-бiрiнен маѕынасы бJлек атаулар. «Жарѕы» – кJне тљрiк тiлiнде жарлыћ, билiк, шешiм деген маѕына бередi, жорѕаныѓ ћандай ћатысы болуы мљмкiн (29, 630-беттер; 109, 18–20-беттер). М.Ћашћари сJздiгiнде «жар» – (йар) сJзiнiѓ маѕынасын – жару, жарѕыш џѕымдарымен тiкелей байланысты ћарастырылады (57, 46, 60-беттер). Ћазаћ тiлiндегi «жар» сJзiнiѓ тљпкi маѕынасы моѓѕолдыѓ (ћалмаћтыѓ) – «зар» сJзiмен ортаћ. Мќселен моѓѕол тiлiнде «зар»– жар, хабар деген маѕынада. «Зар тараах–жар, хабар тарату болып

аударылады. Сонымен ћатар «Зардан» туындайтын «зарга»–дау айтыс, талас, тартыс, сонар дау, егес, жанжал» маѕынасын бередi (73, 247-бет). Ал ендi «зарѕа шљљх» сJзi дауды тексеру, дау кесу, шешiм маѕынасында айтылады (73, 248-бет). Моѓѕолдыѓ «заргач» сJзi ћазаћтыѓ «жарѕышымен» тJркiндес, дауѕа, билiкке ћатысы бар адам туралы айтылады (73, 248-бет). Соѓѕы жылдары ѕылыми ќдебиетте «Жетi жарѕыны» жетi билiк, жетi ереже маѕынасында ћолдану кJбiрек кездеседi. Т.И. Султановтыѓ осы таћырыпћа жазылѕан еѓбегiнде «В истории права ханского периода известен только один законодательный памятник – «Жети Жаргы» (Семь установлений) – деп аударылѕан (94, 64-беттер). Бџл бiздiѓ тљсiнiгiмiзше шартты атау, бiздiѓ ћолымыздаѕы ешћандай дерек Ќз-Тќуке хан заманында ћабылданѕан заѓдардыѓ жетеумен шектелгенiн айтпайды. Екiншiден дќстљрлi ќдет-ѕџрып заѓдарында ережелердi белгiлi бiр ћаѕидаттармен (ћылмыстыћ, азаматтыћ т.б.) жљйелеу кездесе ћоймайды. «Жетi жарѕы» жайлы» деп аталатын соѓѕы жылдардыѓ жаћсы бiр еѓбегiнде академик С.З.Зиманов пен Н.У._серов «Бiздiѓ пiкiрiмiзше «Жетi Жарѕы», «Жетi Жарлыћ», «Жетi дау», «Жетi шешiм» деген џѕымды бiлдiредi. Оларѕа жер дауы, ћџн дауы, барымта, айып-жаза, алым-салыћ т.б. кiрген» деп «жетi» маѕынасын тек сандыћ тџрѕыдан ћабылдауды џсынады (36, 127-беттер). Авторлардыѓ пiкiрiнше «Жетi жарѕы» билер кеѓесiне тљскен, талћыланѕан, шешiлген жарлыћтыѓ, даудыѓ т.б. жалпы санын бередi. Жетiге ћатысты осындай дљдќмал мќселелер болѕанымен, ѕалымдар Жарѕы «мазмџны жаѕынан сонау Орыс хан, Ћасым хан, Есiм хан, ћала бердi моѓѕолдыћ «Жасаћ» заѓы љлгiлерiнен ћџралѕан» деп орынды пiкiр бiлдiредi.(36, 135-беттер). «Жетi жарѕыныѓ» мќн-маѕынасын толыћ тљсiну љшiн тарихиэтнографиялыћ мќлiметтердi ѕылыми айналысћа кJбiрек еѓгiзу мiндетi осы жоѕарыдаѕы шолудан туындайды. «Жарѕы» сJзiн жалпы кеѓес, Jкiлеттi билiк, заѓ тудырушы орын есебiнде ћабылдау Jте дџрыс болѕанымен, «Жетiге» ћатысты пiкiрлердi ќлi де тереѓiрек ћарастыру керек сияћты. «Жарѕы» кеѓес, заѓ маѕынасында тарихи деректерден ертеден жиi кездеседi, ал «жетiнiѓ» орнында басћа сандарды кездестiрiп ћаламыз (алты, сегiз). Мќселен атаћты саяхатшы Ибн Баттута 1333 жылы Хорезм ќмiрi Ћџтлыћ – Темiр (ол кезде Хорезм Алтын орданыѓ ќкiмшiлiк бJлiгi) ћабылдауында болып ордадаѕы «Жарѕы» ћызметi туралы

мќлiметтер бередi: «У этого эмира было принято, чтобы кади приходил каждый день в его приемную и садился на место, отведенное для него, вместе с ним факихи и писцы. Напротив него садился один из главных эмиров и с ним восемь старших тюркских эмиров и шейхов, называемых йаргуджи (жарѕышы – Ж.А.). Люди обращаются к ним с тяжбами. Если дело относится к шариатским, то по ним решение выносит кади, а по другим делам выносят решение эти эмиры. Их решения точны, справедливы, потому что их не заподозрят в пристрастии и они не берут взяток» (40, 76-бет). Ибн Баттута суреттеп отырѕан Ћџтлыћ-Темiр бектiѓ Хорезмдегi билiгi аздаѕан љзiлiстермен 1321 жылдан басталып 1368 жылѕа дейiн жљрдi. Алтын Орда мемлекетiнiѓ iрi басшыларыныѓ бiрi, _збек ханѕа жаћын болып келетiн Ћџтлыћ-Темiр Хорезм Jлкесiндегi билiгiн жергiлiктi кJшпелiлер дќстљрiнiѓ љлгiлерiне сљйенiп жљргiзгенi дау тудырмаса керек. Бџл кезеѓ Хорезм Jлкесiнiѓ аса гљлденiп тџрѕан кезi, ибн Баттутаныѓ Jзi де кiтабыныѓ бiрнеше жерiнде бџрынѕы жаѕдайына ћараѕанда Хорезмнiѓ кJркейiп Jскенiн атап кетедi. Ћџтлыћ Темiр бек сарайындаѕы «Жарѕы» ћызметi мемлекеттiк жоѕары сот деп атауѕа келедi. Сонымен бiрге мемлекет iшiндегi iрi ќмiрлердiѓ «Жарѕы» ћызметiне ћатыстылыѕы мемлекетке аса ћажет шаруалардыѓ да осы отырыстарда талћыланатынын бiлдiредi. «Жарѕы» туралы шыѕыстыѓ џлы тарихшысы Рашид-ад-дин «Жќми ат-тауарих» беттерiнде жазады. Тљркi – моѓѕолдыѓ џлы тайпаларыныѓ бiрi жалайырлар туралы айта келiп тарихшы жарѕыныѓ моѓѕол љстемдiгi тџсында «би» маѕынасында ћолданылѕанын жазады: «В эпоху Менгу-каана Мункасар-ноян, из рода джат (жалайыр iшiнде – Ж.А.), был великим эмиром и старшим из судей (мќтiнде –йаргучиан – Ж.А.). Причина его возвышения, степени и величия такова. В то время как Менгу-каан со своим отцом Тулуй-ханом и с войском возглавили поход на страну кипчаков и взяли их, – Мункасар-нойон в этой войне проявил рачительность. Менгу-каан поручил ему знатных кипчаков, дабы он увел их вперед и доставил в ставку (великого хана). В отношении этого он много постарался. (Кроме того) в то время, как потомки Гуюк хана задумали измену против Менгу-хана (Мункасар-нойон) был верховным судьей и, не взирая на лица и подчиняясь влечению (сердца), не смягчился, а подверг виновных наказанию...» (85, 1-т, 96-бет). Бџл мќтiннен де «жарѕы» сJзi жоѕары сот, ќдiл сот маѕынасында ћолданылатынын аѓѕаруѕа болады.

Осы маѕынада «жарѕы» сJзi «ТJре бiтiгi» (Армяно-кыпшакский судебник 1519–1594 ж.ж.) басылымында кездеседi. Белгiлi зерттеушiлер Ѕ.Сапарѕалиев пен А.Гаркавец аударып дайындаѕан ортаѕасырлыћ ћыпшаћ тiлдi бџл ћџжаттар жинаѕында «жарѕы» еѓ алдымен сот шешiмi, барша iстердi тергеу, ал «жарѕышы» судья, яѕни «би» маѕынасында ћолданылѕан. «ТJре бiтiгi» «жарѕышы сауатты, дана, аћылды болуы керек, дiни жазбаныѓ кљшiн бiлуi керек, барша адамдардыѓ мiнезiн бiлiп, жарѕыны ќдiл шыѕаруы керек... Тќѓiрiге лайыћты бiлiмдiлiк ћажет» деп билерге жоѕары баѕа бередi ( 98, 643–644-беттер). Бџл ћойылатын талаптар да ћазаћтыѓ «би» џѕымына ћатысты тљсiнiктерiмен байланысты. Сонымен ћатар «ТJре бiтiгiнiѓ» «жарѕышы билiктi (тJрелiктi) жалѕыз атћармасын, егер мљмкiншiлiк болса екi немес љш жаћсы жќне бiлiмдi адамдармен тJрелiк етсiн» деуi де ћазаћтыѓ дќстљрлi ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ жарѕы жџмысын жљргiзу талаптарымен љндес. Сонымен бiрге бџл ћџжатта бiзге ћазаћ дќстљрлерiнен таныс «бий йарѕџчы», немесе «џлы бий» т.б. терминдер кездеседi. Бџл мысал ћазаћтыѓ дќстљрлi ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ тљп ћазыѕында ортаѕасырлыћ (Алтын Орда т.б.) ћџћыћтыћ институттар жатћанына дќлел. «Жарѕы» мќнi мен маѕынасын тљсiнуге тiкелей ћатысты деректердi бiз ћалмаћ тарихынан да жиi кездестiремiз. Ћазаћћалмаћ халыћтарыныѓ этникалыћ субстраттаѕы жаћындыѕы, тарихыныѓ ортаћ кезеѓдерi, аумаћтыћ iргелестiгi ћалмаћ деректерiн ћазаћ тарихын зерттеуге кJбiрек ћолдану ћажеттiлiгiн дќлелдей тљседi. Ћалмаћ тiлiнде «Жарѕы» – «Зарго» деп аталады жќне оныѓ ћџрамы деректерде 6–8 адам шамасында кездеседi. Осыѕан байланысты Ћалмаћ хандыѕы (Жоѓѕар заманы) жоѕары билiк (сот) кеѓесiне байланысты «Найман Зарго» деген атаулар кездеседi. «Найман» ћалмаћша «сегiз» деген санды бiлдiредi. Бiздiѓ тљсiнiгiмiзше бџл сегiз бидiѓ кеѓесi деп аударылады. Ендi ћалмаћ тарихыныѓ бiлгiрi В.М.Бакунинге сJз берейiк: «Зарго, на их языке – суд, бывает всегда при доме ханском, и присутствуют в особливой кибитке ханские первые и вернейшие зайсанги (ру басылар – Ж.А.), между которыми бывают и из попов (ламалар – Ж.А.) по человеку и по два, на которых верность хан надежду имеет. А всех, по их древнему обыкновению, больше восьми человек не бывает. По стольку ж человек бывало в Зарго и у зеньгорских ханов и главных владельцев, которых они называют еке нойон, то есть великий князь.

При том суде бывает по нескольку человек нарочно определенных писцов, приставов, рассылшиков и других служителей. В той же кибитке Зарге присутствующие, на их языке называются тусулукчи и заргучи, то есть советник и судья, а все вообще-саит, то есть министры. Писцы называются бичачи «(бiтiкшi – Ж.А.), а приставы-яргучи (ћазаћта «жасауыл» делiнедi – Ж.А.). От той Зарги зависит правление всего калмыцкого народа, и в оной сочиняются отправляемые ко двору императорскому доношения и к ближайшим командирам российским письма, и указы ханские к калмыцким владельцам о публичных делах, и черныяприносятся к хану для апробации и потом переписываются набело и припечатываются ханской печатью, которая хранится у первейшего и вернейшего его зайсанга» (14, 146-бет). «Жарѕы» џѕымыныѓ тљркi-моѓѕол халыћтарына ортаћ ћоѕамдыћ-саяси институт екенiн, оныѓ ортаћтыѕы тљпкi этникалыћ, тiлдiк туыстыћћа байланысты екенiн академик Б.Я.Владимирцев «Общественный строй монголов» (Л.,1934) кiтабында ескертедi. Еѓ бастысы Б.Я.Владимирцев «Жарѕыны» мемлекет мљддесiн ћамтамасыз ететiн заѓдар жинаѕы деп атап кJрсеткен: «в качестве орудия защиты и нападения в руках феодалов был суд (яргу), которым ведали они сами и которому они предписывали законы, законы чисто «феодальные», составленные с точки зрения класса феодалов» (21, 163-бет). Бiз зерттеушiнiѓ «феодализм» туралы тљсiнiктерiн, ќрине, ћабылдай алмаймыз, дегенмен соттыѓ мемлекеттегi ќлеуметтiк топтардыѓ ыћпалында болатыны да сJзсiз. Тек кJшпелi ћоѕамда бџл ќлеуметтiк ћарама-ћайшылыћ аса асћынѕан тљрде кездеспейдi, яѕни халыћтыћ мљдде басым. Жоѕарыда келтiрген ћџжаттар бiздiѓ «Жетi жарѕы» жоѕары мемлекеттiк кеѓес жќне жоѕарѕы сот деген пiкiрiмiздi наћтылай тљседi. Ќз Тќуке заманында «Жетi жарѕыныѓ» ћџрылуы џзаћ жылдарѕа созылѕан даѕдарыстан мемлекеттi алып шыѕудыѓ бiр жолы есебiнде ћарастырылѕан болуы керек. Басћаша «КљлтJбенiѓ басында кљнде кеѓестi» тљсiндiру ћиын, бџл еѓ алдымен ел алдында аса беделдi жарѕыш билердiѓ мемлекет таѕдыры туралы бас ћосатын кеѓесi. Екiншiден XVII ѕасырдыѓ соѓына Еуразиядаѕы геополитикалыћ ахуал iрi Jзгерiстерге тљсiп ћазаћ елiнiѓ тJрт ћџбыласыныѓ бќрi ћауiптi жауѕа айналып бара жатты. КJшпелiлер мен отырыћшылар арасындаѕы арасалмаћ соѓѕылардыѓ пайдасына шешiлгенiн айтпаѕанныѓ Jзiнде, шыѕыстан тJнген ћара ћалмаћ ћазаћ мемлекет басшыларыныѓ, iрi билердiѓ жљрегiн

сыздатћаны аныћ. Осыныѓ нќтижесiнде Jмiрге «Жетi жарѕы» аталатын ћоѕамныѓ еѓ ауыр мќселелерiн талћыѕа салатын, шешетiн, ел тыныштыѕын саћтайтын, сыртћы елдермен ћалыптасћан Jзектi мќселелердi талћылайтын хан ордасы жанында мемлекеттiк кеѓес жќне жоѕарѕы билiк орыны ћалыптасты. Бџл кезеѓде Ћазаћ хандыѕыныѓ орталыћ билiк нысандары ќлi де мыћты жаѕдайда едi, оныѓ бiр кJрiнiсi Ќз Тќуке хан заманында тџраћты тљрде жџмыс iстеген Хан ордасы жќне оѕан басшылыћ жасаѕан аталыћтар ќулетi. Мысалы мџраѕаттыћ деректердiѓ бiрiнде Тќуке ханныѓ жанындаѕы Барћы аталыћтыѓ Ресейден келген елшiлiк мќселесiнiѓ таѕдырына ћатысты хан сарайындаѕы кеѓесте сJзi берiлген. Бџл тек билiктiѓ аса салмаћты Jкiлдерi ѕана араласалатын мќселе. Осыѕан байланысты Жетi жарѕыныѓ жџмысын Хан ордасы тарапынан аталыћ ћадаѕаласа керек деген пiкiр бiлдiремiз. Ћазiргi кљнгi ѕылыми жќне кJпшiлiк ћолды ќдебиетте ќуел баста хан Тќуке џсынысымен бџл «жарѕыѕа» ћазаћ елiнiѓ ћазаћ елiнiѓ еѓ таѓдаулы деген жетi биi ћатысћаны себебтi «Жетi жарѕы» атанды деген пiкiр де бар. Бiздiѓ деректерiмiзге ћараѕанда Жетi жарѕыѕа тек ћазаћтыѓ џлыс билерi ѕана емес, сонымен бiрге ћазаћћа ћоѓсы отырѕан ћырѕыз, ћараћалпаћ, ћџрама елдерiнiѓ Jкiлдерi, Тљркiстан мен Ташкент аймаћтарыныѓ ћала басшылары мен дiн Jкiлдерi ћатысуы мiндеттi. Тiптi мќселе жетiде де емес, мџндай iрi мемлекеттiк кеѓеске одан кJп те адам ћатысуы мљмкiн, бiраћ белгiлi субэтникалыћ жќне ќлеуметтiк топтардыѓ мљддесiне жауап беретiн, ћорѕайтын адамныѓ саны жетеу болѕанѕа џћсайды. Ќз Тќуке хан тџсындаѕы Ћазаћ хандыѕыныѓ ћџрамына енген жетi џлыс елдiѓ басшылары «Жетi жарѕыныѓ» ћџрамында болды десек бiз тым ћателеспеймiз. «Жетi жарѕы сJзiнiѓ маѕынасы да осы контексте тљсiнiктi болды деп есептеймiз. § 2. «Жетi жарѕыныѓ» зерттелу тарихы «Жетi жарѕыныѓ» зерттелу тарихы бiрнеше ѕасырды ћамтиды, бiраћ ескерте кететiн мќселе бар. Алдымен «Жетi жарѕыны» ѕылыми тљрде, яѕни академиялыћ деѓгейде зерттеу, ќлi кљнге дейiн тќжiрибе ала алѕан жоћ. Екiншiден, «Жетi жарѕыны» ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып дќстљрлерiмен, жолдарымен салыстыра отырып жќне жеке бJлiп ћарастырѕан зерттеулер жоћ. Тiптi «Жетi жарѕыны» ћазаћтыѓ мындаѕан жылдар бойы ћордаланып, ћоѕамдыћ Jмiрiнiѓ реттеушi тетiгi есебiнде Jмiр сљрген заѓ-ережелерiнен бJле жарып ћарау мљмкiн де емес шыѕар.

«Жетi жарѕы» туралы алѕашћы салићалы пiкiр айтћан А.И.Левшин ћарама-ћайшылыћћа толы жазбалар ћалдырды. Кiшi жљз ћазаћтарыныѓ iшiндегi белгiлi, салмаћты ру басшылары мен сџлтандарыныѓ айтћанына сљйене отырып А.И.Левшин: «было время, говорят благоразумнейшие из Киргизов Меньшой Орды, когда и наш народ жил в покое, было время когда и у нас существовал порядок, были законы и правосудье. Сей золотой век, о котором воспоминают они со вздохом, есть царствование знаменитого Хана их Тявки» (59, 3-б., 169-бет) – деп жазады. Дегенмен осы љлкен жџмыстыѓ соѓѕы тарауында автор ћазаћ заѓдарыныѓ тарихы Ќз Тќукеден арѕы заманнан бастау алатынын ескертедi. Ћазаћ ћоѕамыныѓ XVIII ѕасырдыѓ соѓы XIX ѕасырдыѓ басында елеулi Jзгерiске тљскенi, хан билiгiнiѓ, ежелгi тќртiптiѓ сындарыныѓ кете бастаѕаны бiр жаѕынан тарихи заѓдылыћ, екiншi жаѕынан Ресейге бодандыћтыѓ тiкелей нќтижесi. А.И.Левшин отаршылдыћ саясаттыћ ћазаћ ћоѕамына тигiзген керi ќсерiн жаза ћоймайды, оныѓ пiкiрiнше Ќз Тќуке заманында аздаѕан тќртiбi болѕан ћазаћ ћоѕамыныѓ негiзгi сипаты анархия: «…совершенное безналичие не может быть продолжительно, но непрочность властей, у Киргизов существующих, неопределенность оных, слабость, свобода переходить из под одной к другой, отсутствие законов, ненаказанность преступлений, очень близки к тому понятию, которое обыкновенно разумеется под словом анархия» (59. 3-б., 157-бет). А.И.Левшин еѓбегi XIX ѕасырдыѓ басындаѕы ћазаћ ћоѕамы туралы энциклопедиялыћ деѓгейдегi тљсiнiктер мен мќлiметтердi бергенiмен де, ћазаћ ћоѕамыныѓ iшкi Jмiр сљру тќртiбi, заѓдылыћтары, мемлекет пен ћџћыћтыѓ ерекшелiктерi туралы пiкiрлерi сын кJтермейтiн дќрежеде. Кейiннен А.И.Левшиннiѓ ћазаћ ћоѕамы туралы айтћан атљстi пiкiрлерi В.В.Радлов тарапынан ћатал сынѕа џшырады. «Да не только живущие по соседству с киргизами (казаћтар – Ж.А.) народности, но и такие научные авторитеты, как А.И.Левшин, резко отрицательно отзываются о киргизах…(бџдан ќрi – А.И.Левшин кiтабынан љзiндiлер – Ж.А.)…Читая такие тирады, легко прийти к мысли, что киргизы – отбросы тюркского населения Западной Азии, воры и бандиты, бежавшие в широкую степь, так как не желали привыкать к упорядоченной жизни оседлых народов, одним словом, раса, заслуживающая быть уничтоженной. Но на самом деле это не совсем так…мы имеем здесь дело со ступенью цивилизации, противоположной культуре эпохи оседлых народов, и нужно смотреть на их поступки и поведение с другой точки зрения.

На правильность моего предположения яснее указывает то, что киргизы, несмотря на всю свою ненавистную окружающим анархию, живут состоятельно и у них отмечается весьма значительный прирост населения. Я сам долго жил среди киргизов и имел возможность убедиться в том, что у них господствует не анархия, а лишь своеобразные, отличающиеся от наших, но по своему вполне урегулированные культурные отношения» (84, 249-бет). «Жетi жарѕыныѓ» ћазаћ ћоѕамындаѕы ћызметiн, мемлекеттiѓ iшкi жќне сыртћы саясатындаѕы орнын тљсiну љшiн кJшпелi Jмiр салтына, оныѓ шаруашылыћ жќне ќлеуметтiк тiршiлiгiнiѓ сырларына ќбден ћаныѕу керек. Тарихи деректерден орталыћ саяси билiктiѓ пќрменi мен ћџрыѕы ћазаћ ћоѕамына тљгел жете бермейтiнiн кJремiз, бiраћ оныѓ есесiне ћоѕамды бiрiктiрiп џстап тџратын реттегiш бар, ол – рулар арасындаѕы, жеке адамдар арасындаѕы туыстыћ ћарым-ћатынас. Туыстыћ шаруашылыћты, ќлеуметтiк Jмiрдi, саясатты т.б. ћоѕам Jмiрiнiѓ салаларын бiр жљйеге салады. «Жетi жарѕы» – осы жљйенi дџрыс жџмыс iстеткiзетiн ћџндылыћтар жинаѕы. Оныѓ еѓ басты маћсаты – адамныѓ ќр басћан ћадамын ережеге салу емес, ол мљмкiн де емес, оныѓ еѓ басты ћызметi кJшпелiлiктiѓ басты ћџндылыћтарын айћындау. «Жетi жарѕы» ережелерiн ћазаћ ћоѕамыныѓ кJпшiлiк бJлiгi жатћа бiледi. Ћазаћ ортасындаѕы ќр дауды билер осы ћџндылыћтар деѓгейiнен келiп ћарастыруы басты шарт. Ќр адамныѓ мiнезi ќртљрлi болатыны сияћты «Жетi жарѕыныѓ» да ќр билiкке дайындалѕан жеке ережесi жоћ. В.В.Радловтыѓ Jзiне дейiнгi зерттеушiлерден еѓ басты артыћшылыѕы, ол ћазаћ ћоѕамыныѓ негiзгi Jмiр сљру салтын, ерекшелiгiн жаћсы тљсiнгендiгiнде. «В отношении же такого народа, как киргизы, содержащего столь много скота, не может быть и речи о неплановых переездах» – деп жазады ѕалым (84, 253-бет). Бџл ћалыпты тiршiлiктi бџзатын тек сыртћы ќсер, не халыћтыѓ, малдыѓ саныныѓ шектен тыс Jсiп кетуi, мiне осы кезде мемлекеттiѓ саяси билiк институттары кљшейе бастайды. Хан Jз ћолына билiктi жинап алады, бџл жаугершiлiк заман басталды деген сJз. Бџл љдерiс – не империя ћџруѕа, не кJшiп отырыћшы елдердiѓ арасына енiп жоѕалып кетуге алып баратын жол. «Жетi жарѕы» тќртiбiн В.В.Радловтан да тереѓ тљсiнген ѕалым– Шоћан Уќлиханов. Оныѓ жазбаларында «Жетi жарѕыѕа» арналѕан жеке бJлiм жоћ, дегенмен Шоћан ћазаћтыѓ заѓ ережелерiн, жолдарын Тќуке заманынан тым ќрiде ћалыптасћан деген пiкiрден

ешћашан айныѕан жоћ. Ол бiрнеше жерде «Жетi жарѕы» ережелерi мыѓдаѕан жылдар бойы Jмiр сљрдi деп жазады. Оныѓ алдымен жазатыны ќдет-ѕџрып заѓдарына негiз болѕан «туысћандыћ, ауарайы мен табиѕат» туѕызѕан заѓдылыћтар (19, 79-бет). Осы пiкiрдi жалѕастырып «Понятия родства распространялись у киргиз и в отношении отдаленнейших поколений» – деп жазады. Шоћанныѓ айтуы бойынша егер ћоѓырат пен арѕын руыныѓ арасында дау болса даугер бљкiл «Сiбiр ћазаћтары облысыныѓ» билерiнен бас тартуѕа ћџћылы. Шоћан ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ шын жанашыры жќне ѕалым ретiнде тамаша салыстырмалы пiкiрлер айтты. Оныѓ ойынша ћазаћ ћоѕамына арћау болѕан дќстљрлi заѓдар Ресей реформаторлары табынып отырѕан Батыстыѓ заѓдарынан анаѕџрлым адамшылыћћа жаћын, ал Шыѕыстыѓ тќртiбiнен оћ бойы озыћ: «Нет никакого сомнения, что тот закон хорош для народа, который более ему известен, закон родной, под которым человек вырос и воспитывался, как бы закон этот ни был несовершенен, должен казаться ему лучше, понятнее и яснее самых мудрых законодательств, взятых извне и навязанных сверху. Между тем, обычное право казахов, по той же аналогии высшего развития с низшим, на которое мы так любим ссылаться, имеет более гуманных сторон, чем законодательство, например, мусульманское, китайское и русское по Русской Правде. В казахских законах нет тех предупредительных и устрашающих мер, которыми наполнены новейшие европейские кодексы. У казахов телесные наказания никогда не существовали. А законы родовые, по которым члены рода ответствуют за своего родича, при родовых отношениях приносят много пользы» (19, 94-бет). Ш.Уќлихановпен ћатар ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып заѓдары жJнiнде жќне ерекше «Жетi жарѕы» туралы пiкiр бiлдiрген – М.Красовский. Ол «Жетi жарѕы» заѓдарыныѓ мемлекеттi кљшейту ниетiмен жасалѕанын жќне бџл заѓдардыѓ тљп негiзiнде ќдет-ѕџрып ережелерi жатћанын жазады: «Плодом стремления Тявки слить три казачьи орды были изданные им законы, сделавшие имя этого хана столь популярным в степи. Надобно однако думать, что эти законы имели силу, да и то условно – обязательную, для казачьих племен только при жизни всеми уважаемого аксакала. Предпринятый Тявкою труд – согласить между собою обычаи розно управлявшихся народностей – было не по силам для одного человека, и хотя, в ходячих между нынешними киргизами понятиях о праве, в сохранившихся у них древних законах…мы должны ви-

деть, главным образом, следы установившегося Тявкою устройства. Но, так как до сих пор есть много и противоречащих одно другому постановлений, то есть мы должны также предполагать, что и прежде, рядом с тявкинскими законами, действовали и законоположения других ханов или постановления, освященные обычаями разных вошедших в союз племен» (48, 1-б., 53-бет). М.Красовскийдiѓ басты ћателiктерiнiѓ бiрi ћазаћтыѓ хан билiгiн, жалпы саяси-ћџћыћтыћ ћџрылысын тереѓ тљсiне бiлмегендiгiнде. Ол хандардыѓ билiгiнiѓ шектеулi болуын себеп ћылып мемлекеттiктi жоћћа шыѕара салады. Шын мќнiнде хан билiгi халыћтыѓ билiк ћџћыћтыћ кJзћарастарыныѓ сыртћы ѕана кJрiнiсi жќне ол кJрiнiс бiрде кљшейiп, бiрде азайѕанымен ел Jзiнiѓ тќуелсiздiгiнен, мемлекеттiгiнен кљдер љздi деп айту жJн емес. КFшпелiлер ћоѕамы азаматтыћ ћоѕамныѓ љлгiсi, ол ћоѕамныѓ ќр мљшесi мемлекеттiѓ кiрпiшi. Мемлекет џѕымы алдымен адам санасында, оныѓ ћоѕамдыћ шаруаѕа ћатысында танылады. Билiк институттары, атрибуттары ћоѕамдыћ ћџрылымныѓ бiр ѕана ћыры, кFзге тљсетiн тџсы. КFшпелiлердiѓ саяси ћџндылыћтары мџхитта жљрген айсберг сияћты, негiзгi бFлiгi кFзге тљспей су астында жљзiп келедi. _кiнiшке орай ћазаћ заѓ ережелерiмен айналысћан зерттеушiлердiѓ кJпшiлiгi ол жаѕына мќн бере ћоймаѕан. Сол себептен М.Красовский: «Изданные, например, ханом Тявкою узаконения, имевшие целью установление в степи однообразного устройства, не могли войти в силу, а между тем Тявкою начиналась, ими же можно сказать и оканчивалась та популярность, до которой когда-нибудь достигла власть ханов» – деп жазады (48, 3-б., 7-бет). Жоѕарыда аталѕан зерттеушiлердiѓ бќрi де «Жетi жарѕы» тек заѓ ережелерiнiѓ жинаѕы ѕана емес, мемлекеттiк билiк ћџрылымы, хан билiгiнiѓ ћабiлетiн кљшейтетiн Кеѓес екенiн жаћсы аѓѕарѕан. Бџл кJзћарас Jкiнiшке орай «Жетi жарѕыны» кейiнгi уаћытта зерттеушiлердiѓ арасында ћолдау таппай, тек ереже кљйiнде ћабылдау басым болды. XX ѕасырдыѓ екiншi жартысында ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып заѓдарымен айналысћан зерттеушiлердiѓ кJпшiлiгi ћазаћ мемлекеттiлiгi мќселесiн тiптi де ауызѕа алмай, заѓ ережелерiн жеке бJлiп алып ћарастырады. Бџл бiр жаѕынан тљсiнiктi едi. Ресей бодандыѕына, одан Кеѓес империясыныѓ дќргейiне бiржолата ћараѕан ћазаћ елiнiѓ хандыћ дќуiрi, мемлекеттiлiгi жJнiнде сJз ћозѕау саясат тџрѕысынан зерттеушiлерге тиiмсiз болды. XIX ѕасырдыѓ екiншi жартысы мен XX ѕасырдыѓ басында Ресей зерттеушiлерiнiѓ ћазаћ ќдет-ѕџрып заѓдарына арналѕан

љлкендi-кiшiлi еѓбектерi арнайы ћарастыруды талап етедi, бџл арнайы монографиялыћ зерттеудiѓ атћарар жљгi. Торѕай облысы ќскери губернаторы Л.Ф.Баллюзектiѓ, Сырдария облысы ќскери губернаторы Н.И.Гродековтыѓ, далалыћ облыстыѓ бiрнеше уездерiне басшылыћ жасаѕан В. К. Фон Герннiѓ ќдет-ѕџрып заѓдарын жинаћтаѕан, наћты талдаѕан еѓбектерiнен басћа теориялыћ тџрѕыдан салмаћты пiкiр бiлдiрген И.А.Козловтыѓ, Д.Я.Самоквасовтыѓ, П.Е.Маковецкийдiѓ, Л.А.Словоохотовтыѓ т.б. зерттеулерiн айырыћша атау керек. Белгiлi дќрежеде ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ тереѓ зерттеле бастауы Ресейдiѓ iшкi ћџћыћтыћ реформаларыныѓ нќтижесi деп те есептеуге болады. Метрополияныѓ орталыћ Jлкесiне Батыс ћџћыћтану iлiмi осы кезеѓде ерекше ќсер ете бастады. Бiраћ осы ћалыпты сљрлеу Кеѓес кезеѓiнде де Jз ћалпынан шыћћан жоћ, зерттеушiлердiѓ кJпшiлiгi ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып заѓдары туралы жазѕанымен, оныѓ мемлекетпен ћатынасы туралы мќселенi айналып Jтуге даѕдыланып алды. Бџл ћалыпты жолдан бJлек еѓбектер кJп емес. Азды-кJптi зерттеу еѓбектердiѓ iшiнде Н.Г.Апполованыѓ 1948 жылы жарияланѕан «Присоединение Казахстана к России» монографиясы ерекше кJѓiл аударуѕа тџрады. Бџл зерттеу ХХ ѕ. 40 жылдардаѕы ћоѕамтанушылары (тарихшы, заѓгер т.б.) жеткен биiктi кJрсетедi жќне белгiлi дќрежеде тарихћа кJзћарастардыѓ квинтэссенциясы тќрiздi. _кiнiшке орай осы кезеѓде ћоѕамтанушылар арасында жљргiзiлген ћудалау ѕылыми кJзћарастарды артћа шегерiп, жџтатып тастады. Н.Г.Апполова «Жетi жарѕыны» ћазаћ ћоѕамыныѓ Jмiрiнде iрi орын алатын саяси институт деп атайды: «Совет биев (диван), состоявший из нескольких знатных биев, представлял собой совещательный орган при хане и, …совет состоял из семи биев. Предание приписывает им участие в составлении так называемых «законов Тауке». Но законодательные функции совета биев были вообще ограничены, поскольку хозяйственная и политическая жизнь казахского общества регулировалась нормами написанного обычного права (адата). Значительно шире его функции как органа, которому принадлежит феодальное право совета, которое выражалось, прежде всего, в том, что хан без совета старшин не мог вынести ни одного решения» (7, 103-бет). Н.Г.Апполова «Жетi жарѕыныѓ» негiзгi ћызметiн Jте дџрыс тљсiнген. «Жетi жарѕыныѓ» ћџрамыныѓ Jзi (еѓ беделдi орда билерiнiѓ ћатысуы) оныѓ еѓ алдымен Мемлекеттiк Кеѓес

ћызметiн атћаратынын айѕаћтайды. Сонымен ћатар «Жетi жарѕыныѓ» заѓ шыѕару, не болмаса билер шешiмдерiне кесiм жасауы (прецедент), бљкiл ел кJлемiндегi билiк iстерiне љлгi пiшiп отыруы, «Жетi жарѕыныѓ» жоѕарѕы сот, ћџћыћ ћызметiн ћадаѕалаушы билiк орыны екенiн кJрсетедi. Бџл жаѕынан «Жетi жарѕы» белгiлi дќрежеде конституциялыћ сот ћызметiн атћарып билiк нџсћаларын, жљргiзiлуi ережелерiн реттеп отырды дей аламыз. «Тќуке ханныѓ заѓдары» аталатыѓ заѓ ережелерiнiѓ бќрi де тљбi ертеден келе жатћан дќстљрлерге сайѕанымен XVII ѕасырдыѓ соѓында жаѓа електен Jтiп, ел ћызметiне жаѓѕырѕан ћалпында кiрiстi. Автор монографияныѓ екiншi бетiнде жоѕарыда айтылѕан Jз сJзiне ћарсы шыѕады: «Так называемые «законы Тауке» («жеты – жарга» – законы семи судей), представляющие собой кодификацию обычного права, дошли до нас лишь в переводах и отрывочных записях, сделанных в начале XIX века со слов казахских биев» (7, 115-бет). «Тќуке заѓдары» ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып ережелерiнiѓ жаѓѕырѕан, жљйеленген тљрi деген автордыѓ аныћтамасына келiсуге болады. «Жетi жарѕы» таћырыбы ћазаћтыѓ алѕашћы ћџћыћтанушы ѕалымдарыныѓ бiрi Т.М.Кљлтелеев тарапынан да тереѓ зерттелдi, бiраћ сол кездегi ћоѕамдыћ жаѕдайѕа байланысты бiз екi тљрлi мќселенi ашып кJрсетеуiмiз керек. Бiрiншiден зерттеушi Jзi кJбiнесе «Тќуке заѓдары» деп атаѕан ћазаћтыѓ ћџћыћтыћ ескерткiшiнiѓ тек ћылмысћа ћатысты деректерiн талдады, екiншiден, ХХ ѕасырдыѓ 30–50 жылдары, зиялы ћазаћ азаматтарына ћарсы баѕытталѕан Кеѓестiк iшкi лаѓкестiк ќбден асћынып тџрѕан кезде ћызмет жасаѕан ѕалым кJп мќселенi ашыћ айта алмаѕан сияћты. Бџл мќселе автордыѓ Арынѕазы, Ћайыпћали, Саржан, Кенесары кJтерiлiстерiне, олардыѓ ћџрѕан мемлекеттiк жљйелерi мен ћџћыћтыћ реформаларына ћатысты жазѕан пiкiрлерiнен аныћ бiлiнедi (52,138–139,142-беттер). Ћазаћ дќстљрлi мемлекеттiлiгi мен ћџћыћтыћ мќдениетiн зерттеуге ћолайсыз жаѕдайларѕа ћарамастан Т.М.Кљлтелеев ќдет-ѕџрып заѓдарын саяси жќне ћоѕамдыћ ћџрылым контексiнде жан-жаћты ћарастырды. Белгiлi дќрежеде ћџћыћтану ѕылымында Jзiнен кейiнгi зерттеушiлерге жол салып кеттi деп айта аламыз. 1940 жылдары Ћазаћстанда ћызмет жасаѕан С.Л.Фукс ћазаћ мемлекетi мен ћџћыѕы туралы бiрталай еѓбектер жазды. Оныѓ еѓ бастысы 1981 жылы С.З.Зиманов редакциясымен жарияланѕан

«Обычное право казахов в ХVIII первой половине ХIХ века» еѓбегi екi љлкен таћырыпты ћамтиды. Бiрiншiсi ћазаћ ћоѕамындаѕы меншiк ћатынастары жќне оны реттеу болса, екiншiсi ћылмыс пен жазаѕа арналѕан. Соѓѕы кезде ћџћыћтанушы ѕалымдар С.Л.Фукстiѓ 1948 жылы ћазаћ мемлекетi мен ћџћыѕы бойынша ћорѕаѕан докторлыћ диссертациясын толыћ жариялады. «Жетi жарѕы» таћырыбы бџл еѓбектерде арнайы талданбаѕанымен ѕалымныѓ ћазаћ мемлекеттiлiгi мен ћџћыћтыћ дќстљрлерi жазѕан пiкiрлерi аса ћџнды. Тарихнамалыћ шолуда ѕалым ћазаћ мемлекетiнiѓ зерттеулерден ћалай шыѕып ћалѕанын Jте наћты кJрсеткен: «В позднейших работах, относящихся уже к тому времени, когда Казахская государственная организация была уничтожена царским правительством и практического интереса не представляла, предметом «исторического исследования», подчиненного задачам колониального управления, является главным образом история подчинения Казахстана, превращения его в колонию царской России и создания здесь русской администрации» (102, 8-бет). Бџл тамаша аныћтама, тек бiр ескеретiн мќселе автор таптыћ-феодалдыћ жќне патриархалдырулыћ ћџрылым деген џѕымдарды ћазаћтыѓ туыстыћ ћарым-ћатынастарѕа негiзделген ћоѕамдыћ жљйесiне ћатысты жJндi-жJнсiз ћолдана бередi. Н.Г.Апполова, Т.М.Кљлтелеев, С.Л.Фукс сияћты тамаша ѕалымдардыѓ ХХ ѕасырдыѓ 40–50 жылдардаѕы еѓбектерiмен «Жетi жарѕыны» зерттеудiѓ тџтас бiр кезеѓi байланысты. Одан кейiнгi џзаћ жылдарѕа созылѕан тоћырау ћазаћ мемлекетi жќне ћџћыѕы таћырыбында татымды еѓбек берген жоћ. Бџл таћырыпћа ћызыѕушылыћ 80-жылдары ћайта басталады. Алдымен С.Зиманов пен Н._серов бiрлесiп жазѕан екi маћала шыћты да, кейiннен бџл таћырып шыѕыстанушылар тарапынан да белгiлi ћызыѕушылыћ туѕызды (35; 36). Еѓ алдымен Т.И.Султановтыѓ 1982 жылы «Кочевые племена Приаралья в XV–XVII вв.» кiтабында «Жетi жарѕыѕа» арнайы бJлiм берiлгенiн айту керек. Бiраћ автор тарихнамада Jзiне дейiн ћалыптасћан дќстљрлерге толыћ баѕынбай «Жетi жарѕыны» тек ћџћыћтыћ ескерткiш (законодательный памятник) тџрѕысынан ћарастырады. Шыѕыстанушы Т.И.Султанов ћџћыћтанушы ѕалымдардыѓ маћалаларыныѓ тiкелей ќсерiнде болды десек артыћ айтћандыћ болмас. Автор «Жетi жарѕыныѓ» ћайнар кJздерi есебiнде ќдет-ѕџрып заѓдарын џсынады: «в качестве источников «Жети Жаргы» следует признавать скорее всего не древние письменные тексты, но старый, всем

знакомый и всеми признаваемый обычай устного права, служивший основой и для Ясы, а также неписанные узаконения других казахских ханов, предшественников Тауке» (94, 67-бет). Сонымен бiрге автор «Жетi жарѕыѕа» XVII ѕасырдаѕы ћазаћ ћоѕамына ћажет ќскери-саяси жќне ќлеуметтiк Jмiрдiѓ дамуы туѕызѕан ережелер ендi деп есептейдi. Т.И.Султановтыѓ ћџнды пiкiрлерiнiѓ бiрi «Жетi жарѕыныѓ» ћазаћ Jмiрiнiѓ ќр баѕыттарын яѕни ќкiмшiлiк, ћылмыстыћ, азаматтыћ мќселелерiн, сонымен ћатар алым-салыћ, дiн, т.б. салаларын ћамтамасыз ете алатын ћабiлетi зор» деген пiкiрi (94, 69-бет). Расында да «Жетi жарѕы» ережелерi ћазаћ ћоѕамыныѓ ќр саласын ћамтиды, бџл А.И.Левшин жазбаларынан да аныћ кJрiнедi. Дегенмен А.И.Левшиннiѓ «Жетi жарѕыѕа» – ћатысты ережелердi ѕана билерден жазып алѕанын дќлелдеу Jте ћиын мќселе, екiншiден «Жетi жарѕыныѓ» ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып заѓдарынан айырмашылыѕы бар екенiн, олардан iрiктелiнген заѓ ережелерi екенiн дќлелдеу де оѓай емес. «Жетi жарѕы» негiзiнен XVII–XVIII ѕасырларда ћолданыста болѕан ќдет-ѕџрып ережелерiнен, билердiѓ оѓтайлы шешiмдерiнен ћџрастырылса керек. «Жетi жарѕы», егер ћазаћ ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ аясындаѕы жинаћ десек кJшпелiлер ћоѕамындаѕы сергектiк, билердiѓ тыѓ шешiмдерiн канонѕа айналдыру, ќлеуметтiк-шаруашылыћ Jмiрдегi Jзгерiстерге икемделу т.б. эволюциялыћ салтынан шыѕып кетуi мљмкiн емес. КJшпелiлердiѓ ќдет-ѕџрып заѓдары мќѓгi кJне ћазына жќне мќѓгi жас даналыћ. Т.И.Султановтыѓ «При создании – «Жети Жаргы», несомненно, важным и даже определившим сам его характер оказалось стремление приспособить существовавшие нормы обычного права к новым потребностям феодализирующегося казахского общества, узаконив при этом лишь те из них, которые соответствовали интересам феодальной знати, создать вместо устаревших и неугодных ей норм новые и выгодные ей нормы. Во всяком случае, такое заключение можно вывести из многих положений статей памятника» (94, 68-бет) – деген пiкiрiне келiсу ћиын. Ћазаћ ћоѕамындаѕы саяси билiктiѓ белгiлi бiр заѓдылыћтар бойынша (сыртћы жќне iшкi жаѕдайлардыѓ тоѕысуы) кљшеюiнiѓ феодализация љдерiсiне тiптi ешћандай да ћатысы жоћ. Бџл жерде ќѓгiме саяси билiк институттарыныѓ (жоѕарѕы кеѓес-билер кеѓесi, ћџрылтай-маслихат, алымсалыћ т.б.) жандануы турасында жљруi керек. «Жетi жарѕыны» талдау барысында мемлекет туралы мќселелер Т.И.Султанов еѓбегiнде кJтерiлмейдi.

Бiздiѓ зерттеу еѓбегiмiз љшiн Т.И.Султановтыѓ ћорытынды бJлiмiндегi пiкiрi аса ћџнды. Ол «Жетi жарѕыны» бџдан ќрi зерттеу жаѓа тарихи-этнографиялыћ деректердi ѕылыми айналымѕа ћосу барысында ѕана жемiстi болады деп есептейдi: «определение периода действия – «Жети Жаргы» – …едва ли можно осуществить, опираясь лишь на имеющиеся фрагментарные записи «Уложения» хана Тауке и не привлекая дополнительных данных историко-этнографического характера» (94, 77-бет). Ћџћыћтанушы ѕалымдардыѓ еѓбектерiнде «Жетi жарѕыѕа» тек ћџћыћтыћ ескерткiш тџрѕысынан ћарау басым болатыны заѓды. Ћазаћ заѓгер ѕалымдарыныѓ арасында «Жетi жарѕы» таћырыбына соѓѕы уаћытта ћалам тартћандардыѓ iшiнен академик С.З.Зиманов мектебiнiѓ Jкiлдерiн айту керек. Олар З.Ж.Кенжалиев, Н.С.Ахметова, К.А.Абишев, Н.У._серов т.б. зерттеушiлер. Бџл аталѕан ѕалымдар «Жетi жарѕыѕа» еѓ алдымен ћџћыћтыћ ескерткiш есебiнде ћарайды. Олардыѓ «Жетi жарѕыѕа» ћатысты пiкiрлерiн «Ћазаћ ќдет ѕџрып заѓдарыныѓ мќселелерi» аталѕан жинаћћа кiрген маћалалары арћылы талдауѕа болады. Н._серов маћаласы «Жетi жарѕы» тарихи маѓызы зор iрi ескерткiш болып табылады» (36, 122-бет) – деп басталады. Авторлардыѓ пiкiрiнше Ќз Тќуке хан заманында ћабылданѕан «iрi реформалардыѓ бiрi – тарихта «Жетi Жарѕы» деп аталатын ћазаћ ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ (нормаларыныѓ) жинаѕы…Оныѓ кJптеген жол-жобалары мен нормалары XX ѕасырдыѓ басына дейiн ауыл, ру iшiндегi ћарым-ћатынастарѕа ћатысты болып келдi» (36, 122-бет). Маћала мазмџнынан заѓгерлердiѓ «Жетi жарѕыны» жаѓа ѕана зерттей бастаѕанын, оныѓ ћџрамдас бJлiгiнде кJптеген тљсiнiксiз жаѕдайлар бар екенiн, жекелеген дќстљрлердiѓ маѕынасын ќлi де аныћтауды керек ететiнiн аѓѕаруѕа болады. Мќселен мына бiр жолдарды ћалай тљсiнуге болады: «Осы жќйiтте айта кететiн бiр дќстљр бар. Егер ханныѓ Fлiмi Fз ћоластындаѕы тумаластарыныѓ бiрiнен болатын болса, онда ханныѓ Fлiмi «ћџнсыз» болѕан. Себебi, ханды Fлтiрушi де халыћты басћару Fкiлеттiгiне ие дегендiктен. Мџндайда, ќдет-ѕџрып заѓы бойынша, Fлген ханныѓ меншiгiндегi мал-мљлiктерiн ћарауындаѕы халыћтардыѓ ћолы жеткендерi талап алушылыћ – жолды заѓ деп есептелген. Оны халыћ «хан талапай» деп атады. Бџл да ханѕа ћастандыћ жасатпаудыѓ айла-шарѕысы» (36, 132-бет). Бiрiншiден бџл айтылѕан пiкiрлерде жљйесiздiк аныћ сезiледi, «хан талапайдыѓ» ханѕа ћастандыћ жасатпайтын кепiлшарт екенiне

сену Jте ћиын. Екiншiден, хан талапай тек Jлген ханныѓ дљниемљлкiне байланысты ѕана ћолданылатын ќдет пе едi? Љшiншiден, ханныѓ Jлiмi кiмнiѓ ћолынан келсе де (мейлi жаћын тумасы болсын) ћџнсыз, кексiз, аяћсыз ћалуы мљмкiн бе?! Бџл айтылѕан мќселелер бойынша заѓгер ѕалымдар бџдан да ќрi зерттеулер жљргiзiп, жоѕарыда айтылѕан мќселелер туралы тыѓ деректердi айналымѕа кiргiзiп, Jз пiкiрлерiн дќлелдейдi деп сенемiз. «Жетi жарѕыны» бџдан ќрi зерттеудегi ћиыншылыћ, шешiмiн таппаѕан мќселелер академик С.Зимановтыѓ «Состояние и задачи разработки проблем обычного права казахов» маћаласында да кJтерiледi. Бџл баѕыттаѕа кJптеген мќселелердi атай келiп С.Зиманов «Жетi жарѕыны» бџдан ќрi зерттеу кеѓейту, тереѓдету љшiн тарихи зерттеулердiѓ, iзденiстердiѓ ћажет екенiн ескертедi: «Если не удастся найти более полный рукописный вариант, то воссоздание ведущих норм и основного содержания «Жеты-Жаргы» по известным на сегодня отрывкам является важнейшей задачей исторической и историко-правоведческой науки» (37, 28-бет). «Жетi жарѕы» мќселелерi З.Кенжалиевтiѓ «КJшпелi ћазаћ ћоѕамындаѕы дќстљрлi ћџћыћтыћ мќдениет» монографиясында да кJтерiледi. Автордыѓ пiкiрiнше «Жетi жарѕы» ћазаћ ћоѕамыныѓ iшкi мќселелерiне кJбiрек назар аударады жќне соѕан байланысты бiрсыпыра жаѓа нормаларды кiргiзедi. З.Кенжалиев «Жарѕы» мемлекеттiк билiктiѓ ћџћыћ тљзу ћызметiнiѓ Jсiп-Jнiп, жаѓа сатыѕа кJтерiлген тџсыныѓ туындысы жќне кJрiнiсi» – деп есептейдi (44, 83-бет). Соѓѕы жылдары «Жетi жарѕы» атымен белгiлi ћазаћтыѓ ћџћыћтыћ ћџндылыћтарына ћатысты бiраз зерттеу жџмыстары жарыћ кJрдi. Олардыѓ iшiнде ћазаћ ћоѕамындаѕы мемлекеттiк саяси ћџрылыстыѓ, саяси-ћџћыћтыћ ой-пiкiр тарихыныѓ, жекелеген институттардыѓ Jзектi мќселелерiне арналѕан С._збекџлыныѓ, Е. Ќбiлдiѓ, Ж. Ибрагимовтыѓ, Е. Абайдильдиновтыѓ, Љ. Шапаћтыѓ, Н. Айтћџлованыѓ т.б. еѓбектерiн атап Jткен жJн. Сонымен бiрге зерттеушiлердiѓ iшiнде ќдет-ѕџрып заѓдарын белгiлi бiр батыстыћ нџсћаларѕа салып жљйелеу орын алуда. Мысалы К.А.Алимжан «Вопросы теории обычного права» еѓбегiнде ќдет-ѕџрып заѓдарын былайша жiктеген: «среди первичных (одноуровневых) основных отраслей системы обычного права можно назвать матримониальное, клано-родовое, административное, гражданское, уголовное (деликтное) и судебно процессуальное

(судебное ) право» (5, 140-бет). Жалпы ћазаћ дќстљрлi ќдет-ѕџрып заѓдары тiршiлiктiѓ ќр саласымен тыѕыз араласып кеткен синкреттi ћџбылыс, ол ћазiргi заманѕы ћџћыћтыѓ ќр саласы бойынша жiктеуге тек шартты тљрде ѕана кJнедi. Бiз де оћу ћџралында «Жетi жарѕыныѓ» мќтiнiн жинаћтап, ћазiргi оћырманѕа жеѓiл болу љшiн ћџћыћтыћ нормаларын Jзiмiзше жљйелеп кJрдiк. Ћазiргi уаћытта «Жетi жарѕыѕа» ћатысты зерттеулер 2008 жылы 22–23 мамырда Алматы ћаласында «Ћазаћ билер соты – бiрегей сот жљйесi» таћырыбымен Jткен халыћаралыћ ѕылыми конференцияѕа байланысты жаѓа ћарћынѕа ие болады деп есептеуге болады. Бџл ѕылыми конференция ћазаћ ћоѕамындаѕы билер сотыныѓ классикалыћ кезеѓiндегi саяси мќселелердi, ќдетѕџрып заѓдарыныѓ џлттыћ жќне мќдени ћџндылыћтарын кеѓ тарапћа кJрсеткен љлкен ѕылыми форум есебiнде Jттi. Конференция барысында ѕалымдар мен ћџћыћтану саласында ћызмет атћарып жљрген азаматтар академик С.З.Зиманов бастап казаћ халћыныѓ дќстљрлi сот билiгiн тереѓ ћарастырып, оныѓ негiзгi сипаты, эволюциясы, Jркениеттегi орыны деген аса маѓызды теориялыћ мќселелердi талћыѕа салды (12, 17–19-беттер). Ћазаћ жерiндегi мемлекеттiк жќне ћџћыћтыћ дќстљрлердi зерттеу тарихшылардыѓ, этнографтардыѓ, тiптi дiнтанушылардыѓ тiкелей араласуымен жљруi керек деген пiкiрдемiз. Соѓѕы кезде тљркiстандыћ ѕалым З.Жандарбектiѓ «Йассауи жолы жќне ћазаћ ћоѕамы» аталатын монографиясы бойынша баспасJз бетiнде жарияланып ћалѕан пiкiрлер бiздiѓ тарихымызда ќлi де шешiлмеген жџмбаћ мќселелер кJп екенiн дќлелдейдi. З.Жандарбектiѓ пiкiрiнше «заѓдар тарихына ћатысты зерттеулерде ћазаћ ћоѕамындаѕы дiни-идеологиялыћ процестер ескерiлмегендiктен ћазаћ тарихында белгiлi болѕан «Ћасым ханныѓ ћасћа жолы», «Есiм ханныѓ ескi жолы», «Тќуке ханныѓ Жетi Жарѕысы» араларындаѕы айырмашылыћтар саралап кJрсетiлмей келедi» (30, 232-бет). «Жетi жарѕыѕа» ћатысты тарихнамалыћ шолу, бџл таћырыпта ќлi де салмаћты зерттеу жџмыстарыныѓ жљргiзiлу ћажеттiгiн кJрсетедi. Оныѓ бiр баѕыты тарихи-этнографиялыћ ќдебиеттен «Жетi жарѕыѕа» ћатысты деректердi сљзiп алу, баѕалау, ћазiргi ћџћыћ салаларына сай жљйелеу жќне осы негiзде дќстљрлi ћазаћ ћоѕамындаѕы мемлекет пен ћџћыћтыѓ дамуына ћатысты пiкiрлер айту.

§ 3. «Жетi жарѕы» туралы деректер Ќз Тќуке ханныѓ заманы, сол заманда тљзiлген «Жетi жарѕы» туралы деректер ћазаћ ауыз ќдебиетiнiѓ ќр саласынан кездесiп ћалады. Зерттеушiлердiѓ кJпшiлiгi «Жетi жарѕы» ел есiнде айшыћты афоризмдер, ћанатты сJздер тљрiнде саћталды деген пiкiрде, олай болса ћазiргi ел аузында ескiлiктi, ћария сJз аталып жљрген билiкке ћатысты рухани дљниенiѓ кJпшiлiгi ѕасырлар елегiнен Jткен «Жетi жарѕыныѓ» сарћыншаћтары, жџрнаћтары деп есептеуге болады. Ћазаћ шежiресiнде Ќз Тќуке хан тџсында мемлекеттiлiк пен ћџћыћтыћ ережелер талћыѕа тљскен жиындар кJбiнесе «КљлтJбенiѓ басында кљнде кеѓес» деген атаумен белгiлi. М.-Ж. КJпеев бџл туралы: «КљлтFбеде кљнде кеѓес» осы Ќз Тќуке тџсында айтылѕан сFз. «Керi кеткен елдiѓ кеѓесi кFп болады, Кедей елдiѓ кFш басшысы кFп болады» деген сFз де сол заманда айтылѕан сFз болса керек» – деген жорамал айтады (50, 9-т, 126-бет). Бiздiѓ ойымызша негiзгi аћпарат дџрыс, ал тљсiнiктемесi тым љстiрт. Мљмкiн ел жадын Ќз Тќукеден кейiнгi «аћтабан шџбырынды», жаппай кедейшiлiк пен жљдеушiлiк XVII ѕасырдыѓ соѓы – XVIII ѕасырдыѓ басындаѕы мќлiметтерге сынай ћарауѕа мќжбљр еткен болуы керек. Ћ.Байболџлыныѓ «ТJле бидiѓ тарихы» шежiресiнде «Жетi жарѕыѕа» ћатысты бiраз ќѓгiмелер бар: «Ћазаћћа ћасћайтып жол кJрсетiп, заѓ шыѕарып, Jрнек салѕан себептi «Ћасым ханныѓ ћасћа жолы» дейдi. Сол Ћасым ханныѓ сызыѕымен елге жарлыћ жљргiзген жаѕдайдан «Есiм ханныѓ ескi жолы» дейдi. Оны жеѓiлдетiп Тќуке хан мен ТJле бастаѕан љш бидiѓ жобасы мынандай-ды…» (97, 44-бет). Ћазаћ деректерiнде «Жетi жарѕы» ћазаћтыѓ кJне ќдет-ѕџрып заѓдарынан бастау алатыны, «Ћасым ханныѓ ћасћа жолы», «Есiм ханныѓ ескi жолы» атты заѓ ережелерiмен тiкелей сабаћтас екенi ылѕи да ескертiлiп отырылады. Ћазаћ шежiресiнiѓ кейбiр нџсћаларында мемлекеттiѓ тiрегi «сегiз санат» туралы айтылады: «Омбыныѓ полковойы Торайѕыр бидi алдына шаћырып алып: – Бiзге не Шоѓ, не Jзiѓ анда-санда келiп тџр. Сенi жерiѓе ћайтаралыћ, – дептi. – _зiѓде аћылдан дќнеме жоћ екен ѕой. Сенiѓ аћ патшаѓ бiздiѓ ауылѕа неше барды ? Шоѓ – сондай ћазаћтыѓ ат патшасындай кiсiсi. Ол сенен не аламын деп келсiн. Мен сегiз санатыѓ ћатар кiсiмiн, сенiѓ сегiз санатыѓ бiздiѓ ауылѕа неше барды ? Бiз де

сондай керексiз орынѕа ћаѓѕып жљрмейтiн кiсiмiз, – деп жауап берiптi Торайѕыр би» ( 50, 6-т, 160–161-беттер). Осы «Сегiз санаттыѓ» да «Жетi жарѕыѕа» ћатысы тiкелей болуы мљмкiн. «Санат» сJзi латынныѓ «сенат» џѕымымен тек дауыстыћ жаѕынан ѕана емес, сонымен маѕыналыћ жаѕынан љндес екенi таѓѕажайып. Екi жаѕдайда да ол мемлекеттiк кеѓес, жоѕарѕы сот билiгi, љкiметтi ћадаѕалаушы орган дегендi бiлдiредi. Ћазаћ деректерiн бљгiнгi кљнi ѕылыми тљрде жљйелеп, ќсiресе ел аузында айтылып жљрген аѓыз, билiк шешiмдерi мен дауларды зерделi ѕылыми талћыѕа салып, олардыѓ маѓындаѕы тарихи шындыћты, тљпнџсћаны, дќуiр ерекшелiктерiн аныћтайтын уаћыт келдi. Ћазаћ шежiресiнде, жалпы ауыз ќдебиетiнде мемлекет пен ћџћыћ туралы бiрнеше мыѓ жылдар ћордаланѕан деректер мол. Олар ќуел бастан бiздiѓ адами болмысымызды ћалыптастырѕан Jзге де рухани ћазынаныѓ арасында жљрген дљр моншаћтай. «Жетi жарѕы» ережелерiнiѓ жазба тљрде елге, ѕылыми ћауымѕа танылуы Ресей зерттеушiлерiнiѓ џлан-ѕайыр еѓбегiне байланысты. XVIII ѕасырдыѓ 30 жылдары басталѕан Ћазаћстанныѓ Ресейге баѕыну, бодандыћ љдерiсiмен ћатар ћазаћ жерiн, оныѓ кен-ћазына байлыѕын, оѕан ћоса ћазаћ елiнiѓ мемлекеттiк жќне ћоѕамдыћ ћџрылымын, оныѓ ерекшелiктерiн, мемлекеттiк жќне ћџћыћтыћ тљсiнiктерiн зерттеу де басталды. Кейде љстiрт, кейде тиянаћты пiкiрлер кездескенiмен орыс зерттеушiлерi ћазаћ халћыныѓ ќдетѕџрып ережелерiн бiршама жаћсы жинаћтады. Бљгiнгi кљнi «Жетi жарѕыѕа» байланысты ѕылыми зерттеулердiѓ кJпшiлiгi XVIII– XIX ѕасырлардыѓ орыс зерттеушiлерi жинаћтаѕан ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ ережелерiне сљйенедi. Бiздiѓ пiкiрiмiзше «Жетi жарѕыѕа» тiкелей ћатысты ережелердi алѕаш хатћа тљсiргендердiѓ бiрi 1731–1732 жылдары ћазаћтыѓ Кiшi жљзiне бодандыћ мќселесiмен келген Ресей елшiсi – Ћџтлымќмет Тевкелев. Оныѓ кљнделiк жазбаларыныѓ iшiнде ћолданыста жљрген «Жетi жарѕы» ережелерi, хандыћтыѓ жаѕдайы, ћоѕамдыћ ћарым-ћатынас, жеке бастыѓ, рудыѓ т.б. ќлеуметтiк Jмiрдегi белсендi кљштердiѓ жаѕдайына ћатысты мол деректер бар. Соныѓ iшiнен тек бiреуiне ѕана тоћталайыћ. Алдымен ћазаћ елiндегi хан билiгiнiѓ ерекшелiктерi туралы. Ќбiлћайыр ханныѓ Ресейге бодандыћ туралы Jтiнiшпен елшiлiктi елмен аћылдаспай аттандырѕаны белгiлi, кейiннен Ресей елшiлiгiн ћарсы алѕан уаћытта бџл мќселе ушыѕып ханныѓ да, елшiнiѓ да Jмiрiне тiкелей ћауiп туѕызады: «…10 июня (1731 – Ж.А.) в собра-

ние их, Абулхаир-хана и старшин кайсацких, Тевкелев был призван и от старшин спрашиван с великою яростью и гневом, зачем он, Тевкелев, к ним в Киргиз-Кайсацкую орду приехал. На что Тевкелев им ответствовал, что он прислан в Киргис-Кайсацкую орду по указу е.и.в. своей всемилостивейшей государыни императрицы всероссийской з грамотою к Абулхаир-хану и ко всему киргиз-кайсацкому войску, против прошения Абулхаир-хана и словесного предложения посланцев их…Что услыша, оная старшина начала говорить Абулхаир-хану, для какой притчины просил он, хан, подданства российского один без согласия их, киргизских старшин, и приводит их в неволю. Из древних-де лет имеетца обычай, что ханы без совету старшин ничего неповинны чинить, а он то учинил без совету, и прещаше ему смертью» (43, 53бет). Екiншi мысал ћџн тJлеуге байланысты. Ћазаћтармен ћаћтыѕыста Тевкелевтiѓ жанындаѕы кљзет Баба бидiѓ iнiсi Байћараны атып Jлтiредi. Осыѕан байланысты iрi дау туындайды: «Март 9 дня (1732 – Ж.А.) противной стороны старшина Бабабей и Джантума в кочевье его, Абулхаир-хана, переехали многолюдно и стали от обозу Тевкелева неподалеку. Тогда к переводчику Тевкелеву, прислали двух человек кайсаков, которыя просили, чтоб он, Тевкелев, отдал им башкирца, при нем обретающегося, который застрелил брата Баба-бея, называемого Байкару. А ежели не отдаст, то они, особливо из лутчих, обретающихся при нем, ково поймав, изрубит в куски. Или б Тевкелев за того убитого Байкара заплатил по обыкновенному их из древних лет праву обыкновенному цену, а имянно: 100 лошадей, 1 панцырь, 1 ясыр, 1 кречет, 1 ружье доброе, 1 верблюд, понеже права их так гласят. А ежели истец того платежа (ћџн – Ж.А.) взять не пожелает, то отдается на смерть убийца. И оной старшина, показуя свою склонность, дает ему, Тевкелеву, из двух сих, что способнее учинить…» (43, 69-бет). «Жетi жарѕы» ережелерi туралы деректердi 1768–1774 жылдары Ресей Академиясы џйымдастырѕан экспедицияныѓ жазбаларынан да мол кездестiремiз. _кiнiшке орай П.С.Паллас, Г.Георги, И.Фальк, Н.П.Рычков мќлiметтерi толыћтай сарапталып ѕылыми айналысћа енген жоћ. Ћазаћ ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ алѕашћы жинаћтаушылары деп М.Тевкелевтен кейiн жоѕарыда аталѕан саяхатшылар мен ѕалымдардыѓ аттарын атаймыз. Мќселен Н.П.Рычков П.С.Палласпен бiрге де, ћызмет бабымен Jзi жеке де ћазаћ-

тар туралы аса ћџнды мќлiметтердi кJп жинады. Олардыѓ iшiнде ерекше атап Jтуге лайыѕы 1772 жылы жарияланѕан: «Дневные записки путешествия в киргиз-кайсацкой степи, 1771 году». Ендi осы жазбалардан «Жетi жарѕыѕа» ћатысты бiр-екi дерек келтiрейiк: – «Убийца не жертвует у них головою своею за убиенного, но вместо того за то платит он 100 лошадей, одного пленника, двух верблюдов, наилучший суконный кафтан, черную лисицу, ястреба или беркута, панцырь и другие военные снаряжения, ближайшему родственнику убиенного. Есть ли ж собственного достатка убийцы не достает на сию заплату, то взыскивают недостаток с его родни…Сей устав Киргизцы называют Кун» (87, 24-бет); – «Изувечить человека почитается у них за половину убийства; а по тому половину должен платить изувеченному противу совершенного убийства» (87, 24-бет); – «Есть ли невеста по день сочетания своего сохранила себя безпорочну, то брачное пиршество отправляется с веселием, есть ли случится тому противное, то бывшие при оной церемонии сваты заколют убранную женихову лошадь, и в мелкие куски изрежут его одежду, означая тем самым неблагополучие сочетавшихся» (87, 30-бет). 1768–1774 жылдары жљргiзiлген академиялыћ зерттеулердiѓ ћазаћ ќдет-ѕџрып заѓдарын, оныѓ iшiнде «Жетi жарѕыны» ћалпына келтiруге, тереѓ тљсiнуге ћосатын љлесi мол екенi жоѕарыдаѕы мысалдар кJрсетедi. Ћазаћ халћыныѓ мемлекет жќне ћџћыћ туралы тљсiнiктерiн толыћтыра тљсетiн XVIII ѕасыр дерегiнiѓ бiрi И.Г.Андреевтiѓ «Описание Средней орды киргиз-кайсаков» атты еѓбегi. КJп жылдар шекаралыћ ћызметте болып, ћазаћпен жаћын араласћан капитан И.Г.Андреев ќдет-ѕџрып заѓдары туралы тамаша мысалдар келтiрiлген. Олардыѓ бќрiн жинаћтаса Г.И.Спасский, А.И.Левшин жазбаларынан бiр де кем емес. Мќселен кiтаптыѓ «О нравах и поведения» бJлiмiнде: «…признанный же вор во всяком воровстве платит, у кого он украл в девятеро (тоѕыз – Ж.А.), под строгим же весьма наблюдением. Ежели добрый человек знает вора, который украл, и на него докажет, то он должен жизнь свою оному отмшать, и ничем иным, как барантою, яко с виновного. Будь муж убьет жену до смерти, то не точею вступается отец, мать или родственники, но и вся та волость, поставя себя за бесчестье, и взыскивают потом уж великий кун, из которого главные – вещи; баба или девка, панцири, колчуги-отдаются отцу или матери, а

лошадей и прочий скот разделяют по себе по частям…» (6, 59бет). И.Г.Андреев жазбаларыныѓ iшiнде ћазаћ руларыныѓ Jзара барымтасы, кiсi Jлiмi, ћџн даулау, шабу, Jлiм жазасы т.б. азаматтыћ жќне ћылмыстыћ ћџћыћ ережелерi ћызыћты. _скемен мен Орта Ертiс бойы ћазаћтарын суреттей келе И.Г.Андреев буранайман жќне сибан-керей рулары арасындаѕы кiсi Jлiмiне байланысты туындаѕан љлкен ћаћтыѕыс туралы жазып, аса ћџнды деректердiѓ жиынтыѕын бередi (6, 83–86-беттер). Ќдет-ѕџрып заѓдарына ћатысты зерттеулерде кJп аталатын дерек кJзi Я.Гавердовскийдiѓ жазбалары. Ол XIX ѕасырдыѓ басында Хиуаѕа бара жатћан жерiнде ћазаћтардыѓ ћолына тџтћын болып тљсiп, ћазаћ дќстљрлерiн Jз кJзiмен кJрiп баяндайды. Оныѓ жинаћтаѕан этнографиялыћ деректерi ћызыћты болѕанымен, бiр жљйеге тљспеген жќне оныѓ Jзi де даѕдарыс кезеѓiн ѕана ћамтиды. «Законы, на основании коих киргизцы судят тяжбы и преступления, признаются по большей части изданные Тявкою-ханом, но они также представляют слабую тень закона, и потому прямые уставы сего народа суть собственные их чувства» дейдi Я.Гавердовский (22, 430-бет). Ћазаћ ќдет-ѕџрып заѓдарын зерттеушiлерге оныѓ барымта туралы пiкiрлерi аса маѓызды. Екiншi бiр дерек Г.И.Спасскийдiѓ жаппас руыныѓ биi КJбек Шљкiрќлiџлынан 1804 жылы жазып алѕан ережелерi. Г.И.Спасский бџл ережелердi (жалпы саны – 11) 1820 жылы «Сибирский вестник» журналында жариялады (75). Г.И.Спасский «Жетi жарѕыны» Jмiрге XVII ѕасырдыѓ 70 жылдарында келдi деп есептейдi. Оныѓ басты себебi – Ћазаћ хандыѕына сыртћы ћауiптiѓ кљшеюi. Екiншi себеп Жоѓѕария басшысы Галдан Бошогтудыѓ да 1640 жылѕы «Цааджин бiчiг (Их цааз)» сияћты ойрат-моѓѕол заѓдарына Jзгерiс енгiзу талпынысы. Ћалмаћтармен тiкелей ћарым-ћатынас жасап отырѕан ћазаћ билеушiлерi де, оныѓ iшiнде Тќуке хан, ТJле би, Ћазыбек би, Ќйтеке би т.б. мемлекет билiгiн ныѕайту шараларын ћарастыруы заѓды. Г.И.Спасский жазып алѕан ережелер ћазаћ ћоѕамыныѓ ќкiмшiлiк, ћылмыстыћ, азаматтыћ тќртiбiн аз да болса суреттеп бере алады. Соныѓ iшiнде џрлыћћа ћолданылатын айып тљрлерi- «љйiрiмен љш тоѕыз» т.б. бар. Тек КJбек бидiѓ адам ћџны 200 жылћы дегенi бiзге белгiлi деректермен дќлелдене ћоймайды. Мљмкiн бџл жерде ћџнѕа ћосымша берiлетiн «алты жаћсы» есептелiп отырѕан болар (93, 185–188-беттер).

Ћазаћ тарихын, ќдет-ѕџрпын, дќстљрлi мќдениетiн зерттеушi ѕалымдарѕа, жалпы халыћћа танымал еѓбек А.И.Левшиннiѓ «Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей» кiтабы. Осы еѓбектiѓ 2–3-бJлiмдерiнен ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып заѓдарына ћатысты, оныѓ iшiнде «Жетi жарѕыѕа» тiкелей байланысты ережелердi кездестiремiз. Олардыѓ бќрiн XIX ѕасырдыѓ соѓында жинаћтап алѕаш рет 34 ережеге бJлген Ф.И.Леонтович болатын (60, 244–245-беттер). Кейiн бџл жљйелеудi Я.И.Гурлянд ћолдады да ѕылыми ќдебиетке Г.И.Спасскийдiѓ ережелерi 11, ал А.И.Левшиндiкi 34 фрагмент деп енiп кеттi. Шын мќнiнде бџл зерттеушiлер «Жетi жарѕыны» жљйеленбеген ћалпында жариялаѕан болатын. А.И.Левшиннiѓ жинаћтаѕан «Жетi жарѕы» ережелерi бљгiнгi кљнi еѓ толыћ нџсћасы деп есептеледi. Ћазаћ хандыѕыныѓ ћџрылымдыћ жљйесi, ќртљрлi этно-ќлеуметтiк ћатынас ережелерi, ћылмыс тљрлерi туралы тљсiнiктерi, жаза тљрлерi т.б. осы кiтаптан табылып жатады. А.И.Левшин «Жетi жарѕы» ережелерiнiѓ Ќз Тќуке хан тџсында ћабылданѕанын айта келiп, Орта жќне Џлы жљз ћазаћтарыныѓ дќстљрлi заѓдары Jте ертеден бастау алатынын ескертедi: «Киргизы Большой и Средней Орд утверждают, что народные законы их гораздо древнее хана Тявки» (59, 3-б., 170-бет). Бџл Jте ћисынды пiкiр, себебi ћазаћ ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ тљп негiзi Jте кJне замандарѕа бастайды, олар кJшпелiлiкпен бiте ћайнасћан бiрнеше мыѓжылдыћ тарихы бар ћазына. Бiз А.И.Левшин жинаћтаѕан «Жетi жарѕы» оћушы ћауымѕа белгiлi болѕандыћтан оныѓ мазмџны жJнiнде, ћџндылыѕы туралы айтуды артыћ кJрiп отырмыз. КJлемi жаѕынан А.И.Левшин жинаѕынан бiрнеше есе љлкен, жинаћталѕан уаћыты одан да ќрi таѕы бiр деректiк ћабiлетi кљштi заѓ ережелерi зерттеушiлер назарынан тыс ћалып келе жатыр. Ол 1830 жылы «Отечественные записки» журналында жарияланѕан С.Б.Броневскийдiѓ жазбалары. Зерттеушi кiрiспесiнде «самосохранение начертало некоторые нужнейшие законы, по преданиям у них известные и в делах суда употребительные» деп атап кJрсеткендей ћазаћ ћоѕамыныѓ тiршiлiгiнiѓ басты ерекшелiктерiн кJрсеткен 70 ереженi тiзген (18, 258–283-беттер). _кiнiшке орай А.И.Левшин кiтабынан екi жыл бџрын жарияланѕан бџл ережелер ќлi Jз баѕасын алѕан жоћ. Деректерге ћараѕанда С.Б.Броневскийдiѓ ћазаћ Jмiрiн жаћсы бiлгенiн, ќдет-ѕџрып заѓдарын жинаћтауѕа тiкелей ћатысћанын аѓѕарамыз: «Собрание законов сих учинено из показаний искус-

сных Биев и Муллов, они вообще у Киргизцев употребительны и редкой их незнает, но ни имени изобретателя, ни времени их принятия никто не помнит» (18, 284-бет). С.Б.Броневскийдiѓ бџл ескертпесi Jте маѕыналы, одан шыѕатын еѓ басты ћорытынды ћазаћ ћоѕамындаѕы заѓ ережелерi халыћтыѓ бќрiне таныс, Jмiрге бейiмделген, тiлi жатыћ дљниелер. Том-том боп шыѕып жататын заѓдар шынайы Jмiрге бJтен, халыћћа тљсiнiксiз болса ћоѕамды заѓсыздыћ билейтiнi аныћ. Сондыћтан да аз болса сапалы болѕанына не жетсiн. С.Б.Броневский жазбаларына љѓiле келе, оныѓ денi 1824–1825 жылдар Батыс Сiбiр генерал-губернаторыныѓ тапсырмасымен жинаћталѕан Орта жљз ћазаћтары заѓдарыныѓ ћысћаша кJшiрмесi екенiн аныћтаймыз. Талай уаћыт архив ћоймаларында жатып ћалѕан бџл ћџнды ћџжаттыѓ iшiнде Орта жљздiѓ Сiбiр атырабындаѕы белгiлi билерiнен жазылып алынѕан 208 ереже бар. Бџл ћџжаттыѓ бiр ѓџсћасы (Санкт-Петербург) 1948 жылы жарияланѕан «Материалы по казахскому обычному праву» жинаѕында жарияланды, бiр нџсћасын бiз Омбы мемлекеттiк мџраѕат ћоймасынан тауып пайдаландыћ, дегенмен ќлi де зерттейтiн тыѓ дљние болып отыр. Соѓѕысында аздаѕан айырмашылыћ бар екенiн ескерте кеткендi дџрыс санаймыз. Осы ережелердiѓ бiр кJшiрмесi Сенатор Губе арћылы Варшава университетiнiѓ кiтапханасына тљсiп, кейiннен (1876) профессор Д.Я.Самоквасовтыѓ «Сборник обычного права сибирских инородцев» кiтабында жарияланды (89). Оѕан сын пiкiрдi Н.И. Гродеков, Н.Максимов еѓбектерiнен оћуѕа болады. «Жетi жарѕы» заѓдарыныѓ бiр ћатары ћазаћ жерiнiѓ батыс аймаѕынан, бџрынѕы Орынбор генерал-губернаторлыѕынан жиналды. Жоѕарыда айтылѕан М.Тевкелев, А.И.Левшин деректерi де кJбiнесе Кiшi жљз ћазаћтарыныѓ дќстљрлерiне негiзделген. Кiшi жљз ћазаћтарыныѓ ќдет-ѕџрып заѓдарын жаппай жинау жџмысы 1845 жылдан басталады. Оныѓ кJш басында Орынбор шекара комиссиясы тџрѕанын айтћан жJн. Жергiлiктi жерлердегi хатшылар мен Jзге де чиновниктер тапсырма бойынша 1846 жылы ондаѕан жазбалар тапсырды. Олардыѓ iшiнде тиянаћты, тереѓ еѓбекпен жасалѕандары да, асыѕыс, жљрдi-барды жасалѕандары да бар. Шекара комиссиясына тљскен рапорттыѓ iшiнде ерекше атай кететiн ћџжат – поручик Аитовтыѓ рапорты. Бџл – кJлемi шаѕын болѕанымен деректiк ћабiлетi жоѕары ћџжат. «Кiрiспе» бJлiмiнiѓ Jзiмен-аћ ћызыћтырады. Орынбор комиссиясыныѓ

тJраѕасы атына жазылѕан бџл рапорттыѓ алѕашћы бетiнде Аитов Jзiнiѓ ћазаћ ќдет-ѕџрып заѓдарын тереѓ бiлетiндiгiн танытады. Ћазаћ арасында кеѓ тараѕан «барымта» туралы айта келiп, оѕан ћарсы Ресей љкiметiнiѓ ћатал жаза беруiн Аитов дџрыс санамайды. Ол тJраѕадан барымтаѕа ћарсы жазаны жеѓiлдету керектiгiн Jтiнедi: «Обстоятельство это я долгим поставил объяснить Вашему Превосходительству для соображения, не признаете ли вы полезным исходатайствовать о смягчении меры наказания за баранту, которая строгостью наказания, обвиненным в оной, не прекращается, но усиливается взысканием Куна за осужденных и сосланных» (66, 98-бет). Жергiлiктi жерден келген рапорттарды жинаћтап алѕан соѓ Орынбор шекара комиссиясы арнайы тапсырмамен д,Андре мен Григорьевтi ел арасына шыѕарып Кiшi жљздiѓ негiзгi аудандарынан ќдет-ѕџрып заѓдарын жаппай жинауды бастады. Алты ай бойы жинаћталѕан материалдардыѓ негiзiнде д,Андре Jзiнiѓ белгiлi «Описание киргизских обычаев, имеющих в орде силу закона»- »атты еѓбегiн жазды. Бџл кJлемдi еѓбек зерттеушiлер арасында танымал болѕандыћтан бџдан ќрi тоћталудыѓ ћажетi аз. Бiраћ басћа белгiлi деректер сияћты д,Андре жазбаларын тереѓ ѕылыми негiзде игеру жџмысы, бџл шаруаѕа ћџћыћтанудан басћа да мамандыћ иелерi ћатысуы кезек кљттiрмейтiн iс. XIX ѕасырдыѓ 70–80 жылдары «Жетi жарѕыѕа» ћатысты бiрсыпыра еѓбек жасалды. Олардыѓ iшiнде ерекше атап Jтiлуге тиiстерi Торѕай облысыныѓ ќскери губернаторы Л.Ф.Баллюзектiѓ «Народные обычаи имевшие, а отчасти и ныне имеющие, в Малой киргизской орде силу закона» (1871), И.А.Козловтыѓ «Обычное право киргизов» (1882), П.Е.Маковецкийдiѓ «Материалы для изучения юридических обычаев киргизов» (1886), Г.Загряжскийдiѓ «Юридические обычаи киргизов и о народном суде у кочевого населения Туркестанского края» (1876) т.б. Бџл аталѕан еѓбектердiѓ бќрi де бiр жаѕынан авторлардыѓ тереѓ бiлiмiмен, екiншi жаѕынан ел iшiнен жинаћталѕан наћты ереже деректерiмен тќнтi ћылады. Зерттеушiлер ћазаћ тџрмысын, ћоѕамдыћ Jмiрiнiѓ ерекшелiктерiн, ћазаћ дiлiн тереѓ тљсiнген, кљнделiктi тiршiлiктiѓ ћалтарысында ћалып ћоятын мемлекеттiк жќне ћџћыћтыћ тљсiнiктерiн аныћтап кJре бiлген адамдар. «Жетi жарѕы» зерттеушiлерi љшiн осы аталѕан еѓбектердегi ережелер ѕана емес, авторлардыѓ тереѓ пiкiрлерi ћџнды, талѕамы, ѕылыми баѕасы ћымбат.

Ћазаћ ќдет-ѕџрып заѓдарына арнап арнайы еѓбек жазбаѕанымен Jз кiтаптарында жќне маћалаларында ќдет-ѕџрып заѓдары мен тљсiнiктерiне ћатысты жарћын пiкiр бiлдiрген адамдар, тыѓ деректердi айналысћа ћосћан зерттеушiлер ћатарына М.Красовский, А.К.Гейнс, Я.И.Гурлянд, И.Ибрагимов, И.И.Крафт, А.И.Крахалев, А.А.Леонтьев, Н.Максимов, Л.Мейер, В.И.Мякутин, М.Шорманов, Б.Ю.Юзефович т.б. Осы аты аталѕан зерттеушiлердiѓ ќрћайсысы туралы жеке зерттеу еѓбек жазуѕа болар едi, ол љшiн олардыѓ ќдет-ѕџрып заѓдарын жинаћтауѕа, талдауѕа ћатысты жасаѕан жџмысына алдымен баѕа беру керек болады. Бiз жоѕарыда аттары аталѕан ћазаћ ќдет-ѕџрып заѓдарын жинаћтаушылар мен зерттеушiлердiѓ деректiк ћабiлетi кљштi шыѕармаларын Jзiмiз дайындаѕан 50 томдыћ «Ћазаћ этнографиясыныѓ кiтапханасына» енгiздiк ( 55). «Жетi жарѕыѕа» ћатысты кJптеген деректер XX ѕасырдыѓ 30 жылдарына дейiн Jмiр сљрiп келдi. Олардыѓ кейбiрi ћоѕамдыћ ћолданыста белгiлi функционалдыћ ћызмет атћарса, кейбiреулерi Jткеннiѓ сарћыншаѕы есептi елдiѓ ауыз екi ќѓгiмесiнде, иќ болмаса моральдыћ ћџндылыћтарѕа ћатысты маћал-мќтел есебiнде ћолданылды. Ћайткен кљнде де ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып ережелерi Jзiнiѓ Jмiршеѓдiгiн дќлелдi. Ендiгi осыѕан байланысты ѕалымдардыѓ алдындаѕы зор мiндет – «Жетi жарѕыныѓ», ћазаћтыѓ ќдетѕџрып заѓдарыныѓ ћайнар кJздерiн аныћтау, тереѓ зерттеу. Бџл жџмыс тек заѓгерлердiѓ ѕана емес, тарихшылар мен этнологтердiѓ, фольклортанушы т.б. ѕылым салаларыныѓ басы ћосылатын ћиын да ћызыћты шаруа. Ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ бiлгiр зерттеушiсi, заѓгер С.Зиманов «одно из условий плодотворного и активного изучения всего комплекса проблем – достоверное и глубокое знание источников обычного права» – деп деректердiѓ зерттеушiлер љшiн ћџндылыѕын ерекше айтады (27-бет). Ќлi де игерiлмеген дереккJздерiнiѓ бар екендiгi С.Зимановтыѓ Jз тќжiрибесiнен де белгiлi. Ѕалым 1961–1963 жылдары Орта жљздiѓ атаћты биi Саћћџлаћтыѓ ћолжазбасынан «Жетi жарѕыѕа» тiкелей ћатысты деректердi тапты (37, 28-бет). Осы дќстљрдi ќрi жалѕастыра отырып бiз «Жетi жарѕы» мќтiнiн ћайта ћалпына келтiргенде ћазаћ ауызша дќстљрiне, соныѓ iшiнде Саћћџлаћ шежiресiне де сљйендiк. Дќстљрлi ќдет-ѕџрып заѓдары туралы зерттеулер соѓѕы онжылдыћта жарияланѕан «Ћазаћтыѓ ата заѓдары» аталатын онтомдыћ ћџжаттар, деректер жќне зерттеулер жинаѕымен жаѓа деректiк ћорды пайдалануѕа мљмкiндiк алды. Аталѕан жинаћћа

белгiлi тарихи тџлѕалардыѓ, ойшылдардыѓ, ресейлiк зерттеушiлердiѓ, отандыћ ѕылым мен мќдениет Jкiлдерiнiѓ ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып заѓдары, атаћты билерi туралы ойлары мен пiкiрлерi, мќлiметтерi мен деректерi берiлген (54). Бџл деректiк ћордыѓ негiзгi бJлiгi салмаћты зерттеушiлерге бџрын да таныс екенi жасырын емес, ал ѕылымѕа жаѓа келген, немесе практикалыћ жџмыста жљрген ћџћыћ саласыныѓ мамандары љшiн онтомдыћтыѓ iшiнде жаѓалыћ кJп болары сJзсiз. Белгiлi зерттеушi З.Кенжалиев бiздiѓ ойымызды бекiте тљседi, оныѓ пiкiрi бойынша «ќдет-ѕџрыптыћ ћаѕидалар, нормалар биресми кљйде Jмiр сљру арћылы халыћ тџрмысына, оныѓ ћажеттiлiгiн Jтеуге барынша жаћын жќне бейiм келедi» (44, 88-бет). Бiр Jкiнiштiсi дќстљрлi мемлекет пен ќдет-ѕџрып заѓдарына, ћазаћ билерiне ћатысты соѓѕы кезде жарияланѕан еѓбектердi он томдыћћа iрiктеуде ѕылымилыћ ћаѕидаларын џстану жетiспейдi. Ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ нысандарын, деректерiн ел ауыз ќдебиетiнен iздеу фольклортанушы, немесе этнолог мамандардыѓ ћатысуымен iске асћаны жJн. Оѕан бiр себеп соѓѕы кезде «пќленше аћынныѓ, жыраудыѓ сJзi-мыс» деп ойдан шыѕарып айтылып жљрген, кiтаптарѕа енiп кеткен наћыл, Jтiрiк жырлар кJп. Ќрине мџндай жалѕан деректер ѕылымѕа пайда келтiрмейдi. Олардыѓ барлыѕын ћазаћтыѓ ћџћыћтыћ Jмiрiнде кеѓ тараѕан «жан беруден» Jткiзген жJн. Егер ћалыптасћан дќстљр бойынша жазушы «Jтiрiк айтсам ћџдай атсын, о дљниеде иманым бџйырмасын, бџ дљниеде мал басымныѓ игiлiгiн кJрмейiн» деп шын жазѕанына ант берсе, сонда оныѓ жазѕанын ата заѓдар мен џлы билердiѓ мџрасы ћатарына ћосу керек едi.

II тарау. ЋАЗАЋ ЖЕРIНДЕГI МЕМЛЕКЕТ ПЕН ЋЏЋЫЋ ТАРИХЫНА ШОЛУ § 1. Алаша хан дќуiрi Ћазаћ ќдет-ѕџрып заѓдарына ћатысты аѓыз-жырлардыѓ жалпы мазмџнынан кJне дќуiрлердiѓ елесi атой бередi. Олардыѓ мќтiндерiнде кездесетiн ережелердiѓ кJпшiлiгi ертедегiдей алыс заманныѓ кJш басшыларыныѓ соѓынан ел боламыз, жџрт боламыз деп ерiп келе жатћан батыр жауынгерлер сияћты. Кейде бiр ережелерден салтанатты кJштi, мџнарланѕан ћаланы, салићалы аћсаћалды кJргендей боласыѓ, мљмкiн Жошы хан мен Ќз Жќнiбек ханныѓ, Орыс ханныѓ замандары болар. Кейбiр ережелер Ћасым хан, Есiм хан дќуiрлерiнде ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ ћатарына енген болар. Осылардыѓ iшiндегi еѓ кJнелерi бiздi «Алаша хан дќуiрi» аталатын тарихи ерте кезеѓге бастайды. «Жетi жарѕы» – тек тџрмыстыћ Jмiрдiѓ реттеушi ережелерi ѕана емес, мемлекеттiк ћџрылыс жќне билiк нышаны. Ћай жаѕынан келсек те «Жетi жарѕы» кљрделi џѕым. Оны дџрыс жќне тереѓ тљсiну љшiн тарихи зерттеулер ћажеттiлiгi аныћ. «Жетi жарѕыныѓ» тамыры мыѓжылдыћтар мен ѕасырлардыѓ ћойнауына бастайды. Шоћан: «...суд биев, несмотря на 40-летнее русское господство , остался таким, каким он был за сотни, может быть, за тысячу лет до нас» – дейдi (55, 1-т., 139-бет). Ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ тамаша зерттеушi-сiнiѓ бiрi А.Леонтьев осы мќселенi ќдемi айта бiлдi: «Обычное право киргизов (казахов – Ж.А.) живет в памяти народа, выраженное в многочисленных юридических пословицах, которые поражают исследователя своим обилием. Происхождение этих пословиц приписывается обыкновенно или хану Тявке, или какому либо другому хану или бию, выдающемуся по своей мудрости и справедливости. Но конечно – многие из них очень древнего происхождения и составлялись значительно ранее Тявки» (61, 115–116-беттер).

Еуразия кJшпелiлерiнiѓ мемлекеттiлiгi кJп мыѓжылдыћ тарихында талай рет Jрлеу, талай рет ћџлдырау дќуiрiн бастан кешiрдi. Тарихи уаћытты ћабылдау циклдiк жљйеге ћџрылѕандыћтан белгiлi бiр уаћытты кJшпелiлер белгiлi бiр адаммен байланыстырады. Мќселен, кJне заман – Алаша хан, саћ-ѕџн кезеѓiндегi тарихи оћиѕалар – Уыз ханмен, Орта ѕасырлар Жошы, Ќз жќнiбек, Асан ћайѕы, Едiге аттарымен, ћазаћтыѓ хандыћ дќуiрi – Ћасым хан, Есiм хан, Тќуке ханмен, бертiѓгi уаћыт – Абылай хан, Кенесары хан бейнелерiмен тiкелей байланысты жљйеленедi. Тљптамыры кJне дќуiрге бастайтын ћазаћ мемлекеттiк ћџрылысы да, заѓдары да ХVIII ѕасырдыѓ Тќуке хан атымен байланыстырылатыны сол себептi. М.-Ж. КJпейџлыныѓ жазуы бойынша ћазаћтыѓ еѓ алѕашћы џлыс ћџрѕан, заѓ тљзеген уаћыты Алаша хан заманы: «Алаш – деген атты џранѕа ћойып, жауѕа шапћанда «Алаш-Алаш» деп шабыѓдар, «Алаш» демегендi ќкеѓ де болса џрып жыѕа берiѓдер» деп бата ћылысыпты. «Кеше Алаш-Алаш болѕанда, Алаша хан болѕанда, љйiмiз аѕаш болѕанда, џранымыз «Алаш» болѕанда, љш жљздiѓ баласы ћазаћ емес пе едiк» деп айтылѕан сJз содан ћалѕан» (50, 9-т, 162-бет). Шежiре мќтiнiндегi «бата ћылысу», айтылѕан «сJз» т.б. џѕымдар Алаш ћџрамына енген тайпалардыѓ Jзара келiсiмi, ортаћ билiгi, ережесi болѕанына айѕаћ. Бџл заман ћаншама кJне болѕанымен ћазаћ жадында ћанатты сJздер, ауыз екi билiк љлгiлерi арћылы жаћсы саћталѕан. Алаш заманы бiздiѓ шамалауымызша неолит-энеолит дќуiрлерiне сќйкес келедi. Хронологиялыћ межеге салсаћ бџл б.э.д. V–III мыѓжылдыћтар, џлы Еуразиялыћ далалыћ кеѓiстiкте жылћыны ћолѕа љйретiп, баћташы тайпалардыѓ тарих сахнасына шыѕа бастаѕан уаћыты. Шежiреде «Тљгел сJздiѓ тљбi бiр, тљп атасы Майћы бидiѓ», Ћотан, Ћоѕам, Ћобан сияћты аѓыздарда кездесетiн мифтiк тџлѕалардыѓ аталуы осы уаћыт межесiн кJрсетедi. Шежiредегi «аћ найзаныѓ џшымен, аћ бiлектiѓ кљшiмен ел болуды, жџрт болуды ойлаѓдар», «кљндердiѓ кљнiнде осы бала хан болады, сендер ћараша боласыѓдар. Хан ќдiл болса, ћарашасы табанды болса, ћара жерден кеме жљргiзедi», «љйћыны бџзып жылћы алды, кљйменi бџзып ћыз алды» т.б. наћыл сJздер билiктiѓ жаѓа ћалыптаса бастаѕанын, алѕашћы дќуiрдегi хаостыѓ орнына мемлекет билiгi, ћџћыћ туралы тљсiнiктердiѓ беки бастаѕанын тџспалдайды. «Алаш» деген атты џранѕа ћойыпты» деген сJз бiздiѓ аталарымыздыѓ бiр мемлекет болѕаныныѓ дќлелi, себебi џран ћашанда

халыћты бiрiктiретiн символ, ал «Алаш демегендi ќкеѓ де болса џрып жыћ» деген сJз мемлекет мљддесiне ћосылмаѕан, елдiѓ ортаћ џраны шаћырылѕанда атћа мiнбеген адам болса, оныѓ саѕан туыстыѕы жоћ деген ишара. Ол сенiѓ Jз ќкеѓ болса да џрып жыѕатын жауыѓ. Ћалай болѕанда да Алаш туралы аѓыздар циклы мемлекет жќне ћџћыћтыћ сананы ћалыптастырудыѓ еѓ басты ћџралы. Ћазаћ џѕымында елдiк дќстљрлердiѓ, ќдет-ѕџрыптыѓ, адам сљйгiштiк пен ћайырымдылыћтыѓ љлгiсi Алашамен байланысты ћалыптасћан. Соныѓ iшiнде ћазаћи салттыѓ Jзегi «ћонаћасы» дќстљрi де бар. Ћазаћ тљсiнiгi бойынша ќрбiр жолаушы адам «ћџдайы ћонаћ». Оныѓ ас-суын берiп, ћондырып, мџћтажын ашу мiндет. Ертерек уаћытта жолаушы ћонаћасы жемесе сол елдiѓ биiне барып, арыз айтып, кiнќлiлердан «ат-тон» айып алатын дќстљр болѕан. Осы ћонаћасы «Алаштан ћалѕан бJлiнбеген еншi» деген џѕымѕа негiзделедi. Л.Ф.Баллюзек (1871 ж.) (Сейдалин деректерiнiѓ негiзiнде) ћазаћ дќстљрiнiѓ ћайнар кJзiн былай баяндайды: «Первый казахский родоначальник Алаш, по старости своих лет, отложив часть имевшегося у него скота себе, остальное разделил между тремя сыновьями, от которых происходят ныне существующие три орды: большая, средняя и малая, назвал доставшуюся каждому из них долю инчою (еншi – Ж.А.) т.е. неотъемлемою и неприкосновенною собственностью каждого из них… – Но прибавил он потом, – так как по условиям вашей кочевой жизни, по роду занятия вашего скотоводством и по отчужденности вашей от оседлой жизни с ее торговлей и базаром …то вам вечный завет: не берите при взаимном посещении вашем друг друга платы за съестные припасы, будьте друг к другу постоянно как бы приглашенными в гости, пользуйтесь таким образом друг к другу правом конак-асы … – на что примите от меня еще оставшуюся у меня четвертую долю имущества и считайте ее уже не исключительно которого-либо из вас собственностью, а общим достоянием и как бы неразделенною между вами на веки веков инчою (Алаштан ћалѕан бFлiнбеген еншi – Ж.А.)...». Сонымен ћазаћтыѓ «ћонаћасы» дќстљрi еѓ алдымен алаш баласыныѓ алдында ѕана мiндеттi болып табылады, яѕни Jзге ел Jкiлдерiнiѓ ћазаћтан ћонаћасы талап ету ћџћыѕы жоћ. Ћазаћ кJѓiлi ћалап, жолаушы келген Jзге елдiѓ адамын кљтемiн десе Jз еркi, оны ешкiм де кљштей алмайды. Ћонаћасымен ћатар Алаштан ћазаћћа ћалѕан негiзгi ережелердiѓ бiрi – «жылу»: «Другое,

не менее конак-асы завещанное постомству мудрым Алашем добро – это – жылу, т.е. вспомошествование погоревшим, или разоренным от неприятельского набега, или пострадавшим от суровой зимы родовичам» (66, 156–157-беттер). Бiздiѓ пiкiрiмiзше бџл баяндалѕан ќдет-ѕџрып ережелерi ћазаћ ћоѕамындаѕы еѓ тљпкiлiктi ћасиеттер болып табылады. Ћазаћ ћоѕамыныѓ Jзегi рулыћ ћатынастар, туысћанѕа кJмек – мiндеттi парыз. Жоѕарыда кJрсетiлген «ћонаћасы», «ортаћ еншi», «жылу» сияћты ћайырымдылыћ нормаларынан бас тартћан адам Jзiне бљкiл руды, ћоѕамды ћарсы ћойып алады. Мџныѓ бќрi келiп не айып тJлеуге, немесе одан да ауыр жаза саналатын Jз руластары мен бJгде елдiѓ алдында жексџрын атануѕа, тiптi ћоѕамдыћ жиынтойлардан шеттетуге алып келедi. Осы субстраттыћ дќстљрлер мен ћџндылыћтар беки бастаѕан уаћыт – Алаша хан заманы, ћазаћ шежiресiнде мыѕым орын алатыны осы себептен. «Ћазаћтыѓ басын ћџрап, бiрiктiрiп, орын тептiрген – Алаша хан. Сонан берi «Алаш» џранды ћазаћбайдыѓ баласы жанжал, џрыс-тJбелес болса, «Алаш-Алаш» деп айѕай салса естiген ћазаћта ес ћалмайды» (50, 9-т., 173-бет). § 2. Уыз хан заманы Ћазаћ шежiресi саћ, ѕџн, ашина-тљркiлерi Jзара жалѕасћан кJне заманныѓ ћараѓѕы бiр кезеѓiн Уыз ханмен байланыстырады. Рашид ад-диннiѓ «Жамиѕ ат-тауарих», Ќбiлѕазы бахадљр ханныѓ «Тљрiк шежiресiне», «Оѕыз наме» дастанына ћарасаћ бџл заман Еуразияныѓ џлы даласында кJшпелiлердiѓ империя ћџрѕан, тJрт ћџбылаѕа тџтас билiгi жљрген, ќлем халыћтарын тiзе бљктiрген Jктем шаѕына џћсайды. Империялыћ билiктiѓ ћайнар кJзi ћазаћ сахарасын мекендеген кJшпелiлердiѓ кеѓiстiкке џмтылѕан Jмiр салты, ат тџяѕы жеткен жерге дейiн бару дљниетанымы. Уых хан туралы ќѓгiмелер билеушi ќулеттiѓ генеалогиялыћ ћџћыѕын дќлелдеу жќне мемлекет ћџрылымы туралы мол деректер бередi. Ќбiлѕазыныѓ айтуы бойынша Уыз ханныѓ ќкесi Ћара хан, оныѓ атасы Моѓѕол хан, арѕы атасы – Тљрiк, арѕы бабасы – Алаша хан. Шежiреге ћараѕанда ыћылым заманнан берi бџл патшалыћ ќулет жазда ћазаћ сахарасын мекендейдi: «Моѓѕол хан кJп жылдар патшалыћ ћџрды, тJрт џлы бар едi. Љлкенi – Ћара хан, екiншiсi – _з хан, љшiншiсi – КJз хан, тJртiншiсi – КJр хан. Моѓѕол хан бџл дљниеден Jтерiнде орнына балаларыныѓ љлкенi

Ћара ханды ћойып кеттi – дейдi џлы шежiрешi. Ћара хан ќкесiнен кейiн бљкiл елге патшалыћ ћџрды. Жазды кљнi ол Ер таћ жќне Кер таћ деген тауларды жайлар едi, ћазiргi кљнi бџл таулар Џлы тау жќне Кiшi тау аталады. Ал ћыс тљскенде Ћараћџмды жќне Сыр Jзенiнiѓ жаѕасын ћыстар едi» ( 8, 15-бет). Осы Ћара ханнан ќлемге атаѕы жайылѕан Уыз хан Jмiрге келедi, оныѓ шежiресiн ћазаћ тарихыныѓ тереѓ бiлгiрi, ѕџлама М.-Ж.КJпейџлы тамылжыта баяндайды. Уыз ханныѓ тарихы-кJшпелiлердiѓ империялыћ дќуiрге аяћ басћан уаћыты: «Ќуел баста Нџћ пайѕамбардан тарап бJлiнгенде Жаппас (Яфет – Ж.А.) деген баласынан Тљрiк, одан Тљтiк, одан Ћой, одан Едiлше, одан Алаша, одан Моѓѕол мен Татар. Моѓѕолдан Ћара хан, одан Уыз хан. Осы Уыз ханнан Jрбiп, Jнген нќсiлден тарадыћ. Киiз љй сол Уыз ханныѓ жасатћан љйi. Киiз туырлыћты ћазаћ, уыз љйлi атанѕаны содан» – деп жазады М.-Ж.КJпейџлы (50, 9-т., 112-бет). Ћазаћ шежiресi «Уыз Jскен соѓ џлыѕ патша болып, дљние жљзiне ќмiрi жљрiп, кJп уќлќйаттарды алып, ћанша жџртты мџсылман ћылды» – деп кJшпелi тайпалардыѓ империялыћ билiк сатысына Jткенiн, адам баласын алѕа жетелейтiн негiзгi саяси фактор есебiнде кљрделi билiк институттарын ћџрѕанын мќлiмдейдi. Шежiредегi «мџсылмандыћ» – шартты џѕым, тарихи мќлiметтер бойынша бџл кезеѓ кJшпелiлердiѓ адамзат баласыныѓ алды болып мќжусилiк ћараѓѕылыћтан «Бiр Тќѓiрi» деп жаратушыны мойындай бастаѕан кезеѓi. Уыз ханѕа байланысты тарихи аѓыздардыѓ iшiнде ерекше назар аударатыны ћазаћтыѓ «тоѕыз» аталатын салтына ћатысты деректер: «Киiз љйдi осы Уыз жасатып, ызуынан шыѕарып, соныѓ хаћында љлкен той жасап, тоѕыз жљз жылћы, тоћсан мыѓ ћой сойѕызды. Былѕарыдан тоћсан тоѕыз саба тiктiрiп, тоћсанына ћымыз, тоѕызына шарап толтырып, барлыћ нJкерлерiн шаћырып сол киiз љйдi тiгiп ћойѕан. Сол љшiн атамыз Уыз екенi аныћ аталады. Уыз арѕы бабам Тљрiктен Jзiме шейiн тоѕыз атаѕа шейiн хандыћ љзiлмей келдi деп, ќр нќрсенiѓ дара жасы тоѕыз-тоѕыздан болсын деп ырым ћылѕан екен. Сол љшiн ћазаћ жџртында тљйе бастатћан тоѕыз мал байлайды. Торћалы тойѕа тоѕыз, топыраћты Fлiмге тоѕыз бастатып сый-сияпат ћылысады». «Тоѕыз» ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып ережелерiнiѓ iшiнде берiк орын алѕан тљсiнiк. Ћазаћ шежiресi оныѓ шыѕу тарихын бiр жаѕынан генеалогиялыћ жљйемен байланыстырса (тоѕыз ата бойынша туыстыћ жалѕастыћ), екiншiден саяси орныћтылыћпен тiкелей бай-

ланыстырады (тоѕыз ата бойы билiктiѓ љзiлмеуi). Л.А.Словохотов ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ негiзгi реттегiшiнiѓ бiрi «тоѕыз» џѕымына тJмендегiдей аныћтама бередi: «тогуз» значит девять, а на правовом языке киргизов буде означать девять штрафных штук скота или вещей. Во главе каждого тогуза должен стоять непременно верблюд, лошадь или бык. Дальнейший состав тогуза зависит от взаимного согласия тяжущихся и от важности преступления, за которые положено взыскание этого рода. Самый употребительный тогуз называется «тљйе бастатћан тоѕыз» – «верблюдом начинающийся тогуз». Менее употребительный именуется «ат бастаткан тогыз» т.е. «лошадью начинающийся тогуз». Наконец , «быков начинающийся тогуз» известен под формулой «огыз бастаткан тогыз». Есть еще сокращенный тогуз, состоящий просто из восьми баранов без обычного начала с верблюда, лошади или быка, а потом и называющийся «токал тогыз» или «неполный тогыз». Сонымен ћџћыћтыћ Jмiрде «тоѕыз» айыптыѓ негiзгi эквивалентi. Автор ћазаћта ерте уаћытта «жесiр (ћџл, не кљѓ) бастаѕан тоѕыз», «љйiрiмен љш тоѕыз» болѕандыѕын бiлмейтiн сияћты, дегенмен тоѕыздыѓ мазмџны мен ћызметi дџрыс кJрсетiлген. Бџл салт бертiнге дейiн ќдет-ѕџрып заѓдары аясында ћарым-ћатынас ћџралы болып ћызмет атћарды. Сонымен бiрге негiзгi маѕынасын саћтап ћалуы да кездеседi. Мќселен, ерте уаћытта, жерге жеке меншiктi мойындай ћоймайтын кезде, бiр жерде (ћыстау) адамныѓ ћанша жыл мекен еткенiне ћарайды. Егер ол бiр жерде љзбей тоѕыз жыл отырса, онда сол жер сол кiсiнiѓ меншiгi есептi (48, 3-б., 213-бет). Уыз хан заманындаѕы Еуразия кJшпелiлерiнiѓ мемлекеттiк – саяси ћџрылысы, этникалыћ ћџрылымыныѓ ерекшелiктерi «Оѕызнамэ» жырынан кJрiнiс бередi. Олардыѓ iшiнде кJзге тљсетiнi билiк дќстљрлерi, ќкiмшiлiк ћџрылым, мџрагерлiк мќселелерi. Мќселен, Уыз хан ћалыѓ ќскерiмен Шам елiнде жљргенде болѕан екен-мыс деп шежiре мынадай бiр ќѓгiменi айтады: «Ол жорыћта Уыздыѓ ћасында бiр аћылѕJй ћария бар едi. Оныѓ аты Џлыћ Тљрiк едi. Сол ћария бiр кљнi тљс кJредi, тљсiнде бiр алтын жаћ, љш кљмiс оћ кJредi. Џйћыдан тџрып тљсiнде кJргенiн Уыз ханѕа бiлдiредi…Аћылмен жљрдi. Уыз ћаѕан Џлыћ Тљрiктiѓ сJзiн жаћсы кJрдi, аћылын сџрады. Уыз ханныѓ алты џлы бар едi. Џлыћ Тљрiктiѓ џсынысы бойынша љш љлкен џлын шыѕыс жаћћа жџмсады, љш кiшi џлын кљн батысћа жџмсады. «Кљн, Ай, Жџлдыз (Уыздыѓ балаларыныѓ ат-

тары – Ж.А.) кJп аѓ, кJп ћџс аулаѕан соѓ, жолда бiр алтын жаћ тауып алды, атасына ќкеп бердi… Таѕы онан соѓ КJк, Тау, Теѓiз кJп аѓ, кJп ћџс аулаѕан соѓ, жолда љш кљмiс оћ тауып алды, атасына ќкеп бердi. – Сiз љш љлкен џлым, – дедi уыз хан, алтын жаћ тауып ќкелдiѓдер жќне оны бџзып алдыѓыздар. Сiздер бљгiннен бастап ћиямет ћайым болѕанша «Бџзоћ» атанасыѓдар. – Сiз љш кiшi џлым, љш оћ тауып ќкелдiѓiздер, сiздер «љшоћ» атанасыздар. – Жаћты жќне оћты тапћандарыѓ адамныѓ iсi емес, тќѓiрiнiѓ бџйрыѕы. Бiзден бџрын Jмiр сљрген халыћ жаћты патшаѕа теѓеп, Jздерiн оћпыз деп бiлген. Мен Jлгеннен кейiн Кљн хан менiѓ таѕыма отырсын, – деп Jсиет ћылды Уыз хан. Аћыр заман болѕанша Бџзоћтыѓ бiр жаћсысы патша болып, Jзгелерi дљние таусылѕанша нJкерлiкке риза болсын!» (79, 40–41-беттер). Уыз хан заманы бiздiѓ эрамызѕа дейiнгi бiрнеше мыѓжылдыћты ћамтиды жќне сол алыс дќуiрдiѓ бiраз сырын iшiне бљккен. Бџл таћырыпта тамаша деректердi Рашид-ад-диннiѓ «Оѕыз-наме» аталатын арнайы жазбаларынан аламыз. Шыѕыс тарихшыларыныѓ iшiнде ќлем тарихын тамылжыта жазып, оныѓ Jзегiне дала ћарияларыныѓ шежiре аѓыздарын пайдаланѕан Рашид-ад-дин Уыз хан кiндiгiнен тараѕан 36 ханныѓ Jмiрбаянын бередi. Оныѓ алѕашћысы 120 жыл билiк ћџрса, љшеуi 90 жыл таћта отырды, екеуi 75 жылдан, екеуi – 70 жылдан, бiреуi 32 жыл, алтауы – 22 жылдан, бiреуi 15, бiреуi – 12 т.б. Осылайша бiз ертегiдей ескi дќуiрдегi Уыз ханнан бастап Шыѓѕыс ханѕа дейiнгi аралыћтаѕы тJрт љлкен кезеѓдi Уыз ханнан тараѕан џрпаћтардыѓ Jмiрбаяны арћылы суреттеп бере аламыз дейдi «Оѕыз-намеге» тљсiнiктеме жасаѕан Р.М.Шукюрова. Ћазаћ шежiресiнiѓ ћаѕидалары да ел тарихын билеушi ќулет арћылы баяндауѕа негiзделгенiн ескертемiз. Рашид-ад -дин Жанкент ћаласын Уыз хан салѕан едi дейдi жќне ћала билiгiн Еркiл ћожа атты бiр кемеѓгер адамѕа берген. Шежiренiѓ контексiне ћараѕанда Еркiл ћожа Оѕыз ханныѓ балаларыныѓ тќрбиешiсi, яѕни аталыћ ћызметiн атћарѕан. Оѕыздан кейiн оныѓ љлкен џлы Кљн ханныѓ билiкке келгенi мќлiм, сол Кљн ханѕа Еркiл ћожаныѓ айтћаны: «Огуз был великим падишахом, и, взяв под свою власть управление миром, он собрал огромные сокровища и бесчисленное количество скота. Все это сейчас принадлежит вам. Вас шесть братьев и с соизволения господа у каждого из вас по четыре сына, а всего вас двадцать четыре потомка. Не дай бог, между ними в буду-

щем возникнут распри. Выход из такого положения в том, чтобы каждому из них был поределен его ранг, занятие, имя к лакаб и чтобы каждый из них имел свой знак и тамгу. Дети каждого из них должны знать свои места. Сделать это необходимо для устойчивости государства и для обретения доброго имени вашим племенем» ( 85, 1-т., 47-бет). Бџл айтылѕан мќселелер Еуразия кJшпелiлерiнiѓ мемлекет ћџру мќселесiне оѓай ћарамайтынын аѓѕартады. Бертiнгi зерттеушiлер арасынан Оѕыз хан таћырыбына жеке кiтап арнаѕан В.В.Радловтыѓ еѓбектерi дќстљрлi мемлекет пен ћџћыћты тљсiнуге аса ћажет екенiн атап Jту керек. §3. Ѕџн, љйсiн жќне ћаѓлы заѓдары Орталыћ Азия халыћтарыныѓ ќдет-ѕџрып заѓдары туралы алѕашћы жазба деректер ѕџн дќуiрiнен басталады. Ћытай жылнамасы: «ѕџндардыѓ айтуы бойынша олардыѓ арѕы тарихы атаћты Шунь Вэй патшадан бастау алады. Ол осыдан мыѓ жыл бџрын Fмiр сљрген» деп жазады. Жылнамаѕа сенсек ѕџндардыѓ тарихы б.э. д. I мыѓ жылдыћтыѓ басына шыѕады. Ћытай жылнамашылары Џлы даланы жайлаѕан елдердiѓ љш џлысћа бJлiнетiнiн жќне олардыѓ бiр-бiрiне жаћын екенiн жазады. «Ѕџн, љйсiн, ћаѓлы ћауымдары арасында бќсекелестiк те, дљрдеараздыћ та бар, бiраћ жеме-жемге келгенде олар бiрiн-бiрi ћимайды, бiрiнен-бiрi айырылмайды» дейдi деректерге сљйенiп И.Бичурин. Бiраћ Ћытай олардыѓ арасындаѕы дљрдеараздыћты жаулыћћа айналдырды, аѕайындылардыѓ арасын ашты, Jзгесiн айтпаѕанда Ѕџнныѓ билеушi ќулетi Jз арасында тiл таппады. Бiраћ бiз бiр нќрсеге кљмќнсiзбiз, ѕџндардыѓ негiзгi бJлiгi Арћа жерiне келгенде еѓ алдымен ћаѓлы ћауымдарымен жолыћћаны аныћ, мiне осы ћаѓлы ћауымы Уыз хан мџрасына тiкелей ие болуы тиiс, Ћытайдыѓ «Цяньханшу» жылнамасы баяндайды: «Ащы жеѓiлiстен кейiн Хуханье /Ћоћан/ шаньюге /тќѓiћџт/ уќзiрi Ичжицзы Ћытайдыѓ аяѕына жыѕылуѕа, сауѕа сџрауѕа кеѓес бердi. Хунну /ѕџн/ сарайындаѕы бей-берекеттi осылай тоћтатуѕа болады деп сендiрдi. Хуханье шаньюй бџл џсынысты билердiѓ кеѓесiне салды. «Бџл мљмкiн емес», – деп шештi олар. Ат љстiнде соѕысып љстемдiк ћџрдыћ, Fзге халыћтардыѓ бќрiн де ћалтыраттыћ, мойындаттыћ. Бiз ќлi ер жљрек жауынгерлерге тапшы емеспiз. Ћазiр аѕайынды екi џл таћћа таласып отыр, љлкенi болмаса, кiшiсi алар

билiктi. Бџл жаугершiлiкте бiз Fлiп кетсек те мќртебе. Бiздiѓ тџћымдарымыз ћашанда Fзге халыћтарды билейдi. Ћытай ћандай алып мемлекет болса да, ѕџнныѓ барлыћ џлысын сiѓiре алмады, несiне бiз ата бабаныѓ Fсиетiн бџзамыз? Ћытайѕа баѕынышты бодан /вассал/ болу деген Fлген шаньюлардыѓ аруаћтары алдында љлкен кљнќ, Fзге кFршiлермiздiѓ алдында арѕа салынѕан таѓба. Тыныштыћты тап-ћан кљнде де, бџдан ќрi бiз таѕдырымызѕа жазылѕан билiктен айырыламыз». Осылайша ѕџн елi екiге жарылды, оныѓ бiр бJлегi ћытай билiгiн мойындап Jз жерлерiнде ћалды, екiншi бJлегi ћытай билiгiн мойындамады, бiраћ жерден айырылды. Шаньюй билiгi ћаншалыћ дќрежеде болѕанын пайымдауѕа жоѕарыда келтiрiлген мысалдар куќ. КJшпелiлердiѓ тек ћана ру басшыларыныѓ кеѓесiмен ѕана басы бiрiгiп ћоймай iргелi мемлекет, саяси дербес сана туѕызатынын, мемлекет мљддесi деген тереѓ тљсiнiктiѓ ћалыптаса бастаѕаныныѓ кJрiнiсi. Орталыћ билiктiѓ кљшеюi таћ мџрагерлiгi тќртiбiнен де кJрiндi. МJде мен ќкесi арасындаѕы драманы саяси тџрѕыдан екi џрпаћтыѓ арасындаѕы мемлекеттiк љшiн тартыс деп баѕалауѕа болады. Билiк мџрагерлiк тџрѕысынан тџраћты /МJденiѓ орнына оныѓ баласы Лаошан-Гию /б. э. д. /174–161 жылдар одан кейiн Гюньчень б. э. д. 161–126 т. б/. Осы тќртiп саћ-скиф заманына да тќн екендiгi байћалады, мќселен саћтардыѓ Ћара теѓiзден Таяу Шыѕысћа ћарай белсендi саяси кезеѓiнде елге жетекшiлiк жасаѕан – Ишпаћай /VII б. э. д./, баласы Партатуа /VII ѕ. б. э. д. /, баласы Мќди /VII б. э. д. / т. т. болып жалѕаса бередi. Яѕни, ерте кJшпелiлерде белгiлi бiр дќрежеде саяси билiк тiзгiнi ќкеден балаѕа ћалатын мџрагерлiк тќртiпке баѕынышты ћалыптасћан десек артыћ болмас. Шунь-вейден бастап Тџманѕа дейiнгi аралыћтаѕы мыѓжылдыћта бiрде кљшейiп, бiрде ћџлап, ыдырап келген ѕџн ћауымдары кљрт Jрлеп терезесiн Ћытаймен теѓестiрдi. КJшпелiлер негiзiн ћалаѕан мемлекет, ќрине, алдымен тайпалар одаѕы ћџрѕан дќстљрлi iргетасћа орныћты. Ћытай деректерiнде ѕџн шаньюйiне ћарасты – Шыѕыс жќне Батыс џлы ћолбасшы, Шыѕыс жќне Батыс џлы Дуюй, Шыѕыс жќне Батыс Данху, Шыѕыс жќне Батыс Гуду хан сияћты белгiлi бiр лауазымдыћ сипаттаѕы мемлекеттiк ћызмет, немесе џлыс басшылыѕын кездестiремiз. Деректердегi 12, немесе 24 џлыс дегендi империялыћ ћџрылым деп тљсiну ћажет. Бџл дќстљрлi ондыћ жљйеден Jсiп-Jнген ќскери-ќкiмшiлiк бJлiнiс. Ѕџн заѓдарынан аѓѕарылатын бiр басты ерекшелiк –мемлекеттiк тќртiптiѓ кљшi. Ќкiмшiлiк жљйенiѓ басты ерекшелiгi ќске-

ри-ћосын заѓы, ќр адам, ќр ру, ќр халыћ Jзiне арналѕан орынды, алатын љлесiн, олжасын алдын ала бiледi. Оныѓ ћысћаша сипаты Я.Гурляндтыѓ «Степное законодательство с древнейших времен по ХУII столетие» кiтабында ќдемi баяндалѕан: «Несомненно, что у кочевых народов ещё в самые древние времена существовала организация. Прямое указание на это мы находим в летописях (Ганг-му) и в династийных историях Китая (Гошу). В династийной истории дома Хунну мы находим, что уже во II-м веке до Рождества Христова объединитель Монголии и один из её могущественных ханов Модэ Шаньюй установил организацию наследственных государственных чинов в следующем порядке: 1) восточный и западный чжуки – князь, 2) восточный и западный Лули-князь, 3) восточный и западный великий предводитель (по-китайски Да-гянь), 4) восточный и западный Дуюй, 5) восточный и западный великий Данху, 6) восточный и западный Гуду-хэу. От восточного и западного чжуки-князей до Данху высшие имеют по 10 тысяч, а низшие по нескольку тысяч конницы. Всего 24 старейшины, которые носят название темников (Кит. Ванки). Все они пожизненны... Кроме того, были установлены у Хунну следующие законы: «извлекшему острое оружие и фут – смерть; за похищение конфискуется семейство, за лёгкие преступления надрезается лицо, за важные – смерть. Суд не более 10 дней. Шаньюй утром должен выходить из лагеря на поклон солнцу, вечером – луне. К полнолунию идут на войну, при ущербе луны отступают. Кто в сражении отрубил голову неприятелю, тот получает в награду кубок вина и ему же предоставляется все полученное в добычу. Пленные поступают в неволю. Кто убитого привезет с сражения, тот получает все его имущество». Все эти законы, перемешанные с обычаями, указывают на то, что, во 1-х, у кочевых народов также есть стремление к организации, в виду необходимости дать безопасность имуществу и личности, а во 2-х, что, так как Хунну были в то время народом вполне кочевым, имуществом которого был скот, и так как им приходилось постоянно отражать набеги и самим делать таковые, то главной задачей законодателя было развитие у них военной доблести, столь для них необходимой, посредством влияния на всевозможные их чувства, между прочим главным образом на чувство корысти и тщеславие. О том, что законы, бывшие у Хунну, были несложны и просты, мы видим из письма преемника Мода-Шаньюя, Лаошань-Шаньюя к Китайскому Хуаньди. Он пишет: «Хунны имеют легкие и удобоисполнимые законы. Государь управляет ими как 1 человек. С чинами обращается просто.

Кровосмешение разрешается, чтобы не пресекся род». Там же, в истории племени Ухуань (Дунху), мы находим некоторые сведения об их законах, а именно: «Неповинующиеся приказаниям старейшины приговариваются к смерти. По воровству и убийству, между прочим, дозволяются селениям самим делать возмездие, а не доводить жалоб до старейшины. От смерти дозволено откупаться платой лошадей и овец. Беглых и изменников, старейшиной преследуемых, никто в стойбищах не должен принимать. Все таковые изгоняются в гибельную страну лежащую в песчаной степи. Там много ехидн»… Здесь уж проявляется особенное стремление к организации, основным началом которой являются правила безусловного подчинения старейшим или выборным лицам, строгая дисциплина, нарушение коей ведет за собою строгое наказание. Но тут же проявляются резко две особенности законов кочевых народов: во-первых, несмотря на строгость наказания (почти всегда смерть), причем естественно, что воровство, лишающее кочевника средств к жизни, ставится наравне с убийством, от него всегда можно откупиться пеней – скотом. Это обстоятельство ещё более подчеркивает зависимость благосостояния кочевника от его стада. Вторая, весьма резкая особенность этих законов – разрешение баранты – самосуда или, в случае совершения кем-либо из чужих, – набега на племя виновного и возмездия. Подобного рода узаконенные обычаи встречаются у многих первобытных народов. Весьма похожим обычаем, долгое время господствующим и только за последнее время несколько реже повторяющимся, благодаря усилиям и преследованиям русского правительства, является кровная месть у кавказских народов. В IV-м веке у монголов является уже потребность не только к организации вообще, но в частности у её государей появляется желание увеличить силу своей власти путем увеличения блеска своего двора и введения различных церемоний в отношении хана с подданными. В летописи (Ганг-му) мы читаем о хане Сяньбийцев их дома Муюнь-и Муюнь-Хой: «в 318 г. Муюнь-Хой получил от Китайского двора титул полководца (Луньсянь Гань-гюнь) и великого Шаньюя. Он определил Ю.-Суй правителем дел при себе, а Лю-Цянь – секретарем и поручил первому сочинить придворные обряды». Далее в той же летописи в истории дома Тоба мы читаем о хане Шенгянь в 337 г.: «Он первый установил штат чиновников и распределил между ними управление делами, важные государственные должности вверил природным китайцам, издал уголовные законы о бунтовщиках, убийцах и грабителях. Его постановления были ясны, судопроизводство беспристрастно и кратко; не

было притязательных допросов лиц, прикосновенных к делу, и народ успокоился». Таким образом, мы имеем указание на то, что производилась реформа, обнародованы были законы, но, каковы они были, какие задачи преследовал законодатель, для нас остается неизвестным. В северной истории мы находим указания относительно племени Жужань – отрасли Хунну, а именно о Хане их Шелунь, который нашел нужным даже дать своим подданным определенные военные законы. Мы читаем: «тогда Шелунь поставил военные законы. 1000 человек составляет полк: в полку один предводитель; 100 человек составляет знамя: в знамени один начальник. Прежде напавший получает в награду пленников и добычу; по трусости отступившего побивали камнями». Все эти законы очень сходны с теми постановлениями племени Хунну, которые нам известны, как обнародованные Мода Шаньюем, а именно законодатель прилагает все свои старания для увеличения военной доблести у подданных, столь необходимой для них, как кочевников. (26, 11–16-беттер). Жоѕарыда кJрсетiлген деректерден бiз Ѕџн ордасыныѓ ћџрылымдыћ ерекшелiктерi Уыз ханныѓ елiне де келетiнен аѓѕарамыз, бiреуiнде Уыз ханнан тараѕан жиырма тJрт баланыѓ атыжJнi кJрсетiлсе, екiншiсiнде Ѕџн елiнде жиырма тJрт тљмен бар екенi аталады. МJденiѓ ќкесi Тџманмен арадаѕы жаугершiлiк Уыз бен Ћарахан арасындаѕы ћарым-ћатынасты кJрсететiн сияћты. Бiраћ бџл кJрсетiлген сќйкестiктер – бiр тарихи кезеѓнiѓ жемiсi емес, ќр дќуiрден жинаћталѕан дќстљрлер. Бџл аѓыздарда кJрсетiлген ќкеге ћарсы шыѕу оћиѕасы елдiѓ бiр саяси-ќлеуметтiк жљйеден екiншiсiне, тайпалыћ бiрлестiктен мемлекетке, одан империяѕа Jткенде мiндеттi тљрде Jрiстейтiн ескi мен жаѓа арасындаѕы кљрестi айшыћты тљрде нџсћайды. Ѕџнныѓ билеушi тобы негiзiнен љш ќулеттiѓ Jкiлдерiнен тџрады дейдi Ћытай деректерi «Велможи вообще суть наследственные сановники. Хуянь, Лань и впоследствии Сюйбу суть три знаменитые Дома. Князья и предводители Восточной стороны занимают Восточную сторону против Шан-гу и далее на восток до Су-мо и Чаосянь; князь и предводители Западной стороны занимают западную сторону против Шан-гюнь м далее на запад до Юечжы, Ди и Кянов. Шаньюева орда находилась прямо против Дай и Юнь-чжун. Каждый имел отдельную полосу земли, и перекочеывывал с места на место, смотря по приволью в траве и воде. Восточный и Западный Чжукикнязья, Восточный и Западный Лули-князья считались самыми сильеными владетелеями. Восточный и Западный Гуду-хэу были их помощники в управлении. Каждый из 24 старейшин – для исправления дел,

поставляет у себя тысячников, сотников, десятников. Низшие князья поставляют у себя Ду-юй, Данху и Цзюкюев. В первой луне нового года старейшины не в большом количесвте сьезжаются в храм при Шаньюевой орде. В пятой луне все собираются в Лун-чен, где приносят жертву своим предкам, небу, земле и духам» (17, 1-т., 49–50беттер). Сонымен ѕџн ћауымына билiк жљргiзген – Хуянь, Лань, кейiннен Сюйбу аталатын љш љйдiѓ (дом, ќулет) мќртебесi бќрiнен де жоѕары болды дегендi бiрнеше рет ћайталайды. Н.Я.Бичурин Jзге деректерге сљйене отырып Хуянь жќне Сюйбу Шаньюй ќулетiмен ћыз берiп, ћыз алып, неке ћарым-ћатынастарында болды дейдi. Осылардыѓ iшiнде Сюйбу мемлекеттiк ћазы (Сюйбу имел должность государственного судьи) ћызметiн атћарды деген дерек те кJѓiл аудартады. Елдiѓ саяси-ќкiмшiлiк ћџрылысы бiрнеше лауазымдар аталса да тљмендердiѓ орналасу ретiне ћарай љштiк жљйеге баѕынады. Мемлекеттiѓ негiзгi кљшi болып отырѕан 24 тљмен ру-тайпалыћ емес, џлыстыћ жљйемен басы ћџралѕан ќкiмшiлiк-аумаћтыћ бiрлiктер. Бџл жаѕынан ѕџнныѓ ћоѕамдыћ ћџрылымыныѓ табиѕаты Жоѓѕар мемлекетiнiѓ џлыс ћџру тќжiрибесiн еске тљсiредi. Н.Я.Бичурин де «Монголия от востока к западу была разделена на три части. Впоследствии сие политическое разделение Монголии долго соблюдалось» деп тегiн айтып отырѕан жоћ, љштiк џлыстыћ жљйе Орталыћ Азияныѓ шыѕыс алћабында ћалыптаса бастаѕан мемлекеттiѓ негiзгi ћызметiн атћарды. Ерте кJшпелiлер заѓдарыныѓ кJпшiлiгi ћылмысћа ћарсы Jлiм жазасын џсынѕанымен, џрлыћтыѓ Jзiн кiсi Jлтiрумен ћатар ћойып, Jлiм жазасын талап етсе де, бџл жазаныѓ бќрiнен де ћџн тJлеу арћылы ћџтылу мљмкiндiгiн ћарастырды. Ћылмыс жазасы ћашанда малѕа шаѕылады – бџл да кJшпелiлер Jмiрiндегi шаруашылыћ ћауымыныѓ орнын кљшейтедi. Ѕџн, љйсiн, ћаѓлы заѓдарыныѓ екiншi бiр ерекшелiгi, барымтаѕа рџћсат берiлуi. _з iшiнде ћалыптасћан тќртiпке байланысты есесi кетiп бара жатћан азамат Jзiнiѓ билерiмен келiсiп, ћарсы жаћты (руды) шауып есесiн ћайтаруѕа хаћылы. §4. Џлы Тљрiк ћаѕанаты КJптеген деректерге ћараѕанда байырѕы тљрiк аталатын заманда жалпыѕа мiндеттi ћџћыћтыћ ќдет-ѕџрыптары кJшпелiлердiѓ ќлеуметтiк Jмiрiн реттейтiн басты ћџрал есебiнде ћызмет жаса-

ѕан сияћты. Осы ћџћыћтыћ ќдет-ѕџрыптыѓ бiлгiрлерiн жќне рутайпа ћауымдарына басшылыћ ћызметiн атћаратын Jкiлдерiн тљрiктер деректерде «бек» деп атайды, бџл ћазаћ ауызша дќстљрiндегi «би» џѕымымен сќйкеседi. Мемлекет есебiнде кJне тљрiк тайпалары «Ашина» ќулетiнiѓ басшылыѕымен VI ѕасырда ћытайдыѓ жазба ескерткiштерiнде аталады, бџл кезеѓде оларда тасћа басылѕан, ћаѕазѕа жазылѕан заѓ болмаѕан сияћты. Бќрi де тџтас руханияттыѓ ћџрамдас бJлiгi есебiнде Jмiр сљрдi. Ћарапайым Jмiр салты, кљнделiктi тiршiлiк заѓдылыѕы ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ Jмiршендiгiн ћамтамасыз еттi: «Тљрiктiѓ ќдет-ѕџрыптары: шашын жiбередi, сол жаћ етектерi (шапанныѓ) белбеуге ћыстырулы (немесе сол жаћ ћапталы шапанныѓ). Киiз љйлерде, шатырларда Jмiр сљрдi, шJптiѓ шыѕымына, суѕа ћарай кJшiп ћонып жљрдi, мал шаруашылыѕымен, аѓ аулаумен айналысады, жейтiнi ет, iшетiнi ћымыз, терiден, жљннен жасалѕан киiмдi кидi. КJне хундар сияћты не сыпайылыћты, не ќдiлдiктi бiлмейдi, ар-џяттары аз. Билеушiсiн таћћа отырѕызарда еѓ жаћын бектердi киiзге отырѕызып, кљннiѓ баѕытымен тоѕыз рет айналады. Сќлем ету аяћталѕан соѓ ерттеулi атћа мiнгiзiп, тамаѕын жiбек орамалмен буындырып, содан кейiн босатып «ћанша жыл хан бола аласыѓ» деп тез сџрайды. Ћару-жараћтары: мљйiзден жасалѕан жаћ пен ысћырѕыш жебе ћолданады, сауыт-сайман, найза-сљѓгi, ћылышћанжар бар. Туларыныѓ сабына алтын басты ћасћыр орнатылѕан. Жауынгерлерiн бJрi (фуле) деп атайды (тљрiктiѓ ћасћырѕа ћатысты генеалогиялыћ аѓызы бар – Ж.А.). Ат љстiнде садаћпен дJп атады, табиѕаты ћатал, аяусыз, жазу-сызуы жоћ. Керек болѕан жаѕдайда адам, жылћы санын, алым-салыћ пен малѕа байланысты аѕашћа кертiк жасап санайды. Ћаѕаздыѓ орнындаѕан бџйрыћ райын алтын басты садаћ жебесi, балауыз белгiмен ћоса атћарады. Олардыѓ ћылмыс заѓдары бойынша: адам Jлiмi, ханѕа ћарсылыћ, ћарсы жауѕа Jту, бJтеннiѓ ќйелiнiѓ ћойнына бару, тџсаулы тџрѕан атты џрлау Jлiм жазасына кесiледi. ТJбелесте болѕан кемтарлыћ љшiн (жазым), ауырлыѕына ћарамай мал-дљниемен ћџн тJлейдi. КJзiн шыѕарса кiнќлi жаћ ћызын бередi, ћызы жоћ болса, ќйелiнiѓ жасауын бередi, дененiѓ бiр жерiне заћым келтiрсе, айыпћа ат тJлейдi, ат немесе басћа бiр дљниенi џрлаѕан адам, џрланѕан дљниенiѓ ћџнын он есе ћылып айып тJлейдi. _лген адамныѓ мќйiтiн шатырѕа саћтайды. Џлдары, немерелерi, екi жаћтыѓ туысћандары жылћы мен ћой сойып, оны шатырдыѓ алдына жайып

тастайды ћџрбандыћ деп, Jздерi атћа мiнiп шатырды жетi рет айналады, осыдан кейiн шатырѕа кiрерде беттерiн пышаћпен жаралап, дауыс салады, ћан мен жас сJйтiп ћатар аѕады. Осылай жетi рет жасайды да аяћтайды. Кейiн белгiленген кљнi марћџмныѓ мiнген атын, тiршiлiкте ћолданѕан заттарын мќйiтпен бiрге жаѕып жiбередi, кљлiн жинап жылдыѓ келiсiлген мезгiлiнде бейiтке кJмедi» (17, 221–222-беттер). «Тхань ќулетiнiѓ тарихы» деп аталатын жылнама тљркiлердiѓ ћџћыћтыћ кJзћарастарын толыћтыра тљседi. Н.Я.Бичурин аудармасы бойынша «У родственного Жужаням племени Тугю, Дулга, мы находим следующие уголовные законы (история династии Тхань): «бунт, измена, смертоубийство, прелюбодеяние с женой чьей-либо, похищение спутанной лошади – наказываются смертью. За увечье в драке платят вещами, смотря по увечью. Повредивший глаз повинен отдать дочь; если нет дочери, должен отдать женино имущество; изувечивший какой-либо член тела платить лошадь; укравший лошадь и другие вещи платят в 20 раз против стоимости». Здесь опять проявляются характерные черты законов кочевых народов: похищение спутанной лошади ставится наравне с самыми тяжкими преступлениями и наказывается смертью, кража лошади возмещается пенёю в 10 раз более стоимости, между тем как увечье также возмещается пенёй и очевидно меньшей. Интересен здесь тот пункт, который говорит о повреждении глаза, за которое нужно отдать дочь, или имущество жены; здесь очевидно воззрение законодателя на семью и имущество домашних, как на полную собственность главы, который и отвечает им за свои проступки...». Ћазаћша ћорытындыласаћ : «КJтерiлiс, сатћындыћ, адам Jлiмi, Jзгенiѓ ќйелiмен болѕан ойнас, шiдерлеулi тџрѕан атты џрлау – Jлiм жазасы. ТJбелесте болѕан жазым љшiн ауыр-жеѓiлiне ћарай ћџн тJлейдi. КJзiн шыѕарса – ћызын бередi, ћызы жоћ болса ќйелiнiѓ жасауын бередi, денесiнiѓ бiр жерiне заћым келсе жылћымен тJлейдi, жылћы немесе басћа бiрдеѓе џрлаѕан љшiн оныѓ Jз ћџнынан 20 есе ћылып ћайтарады». Ерте тљрiк ћаѕанаттарыныѓ билiк дќстљрлерi жоѕарыда аталѕан заѓ ережелерiмен шектелмейдi. Еуразиялыћ џлы кеѓiстiктiѓ шыѕыс аймаѕында пайда болѕан алѕашћы Тљрiк ћаѕанаты Jзiне дейiнгi билiк жолдарын iрiктеп ћабылдаѕан деген пiкiр айтуѕа болады. Ол негiзсiз де емес едi, себебi тљрiк аталатын ћауымныѓ арѕы тамырында кJне замандарда Еуразиялыћ алып аймаћћа тљгел билiк жљргiзген тур жџрты белгiлi. Сол себептен тым ертеде пай-

да болѕан мемлекет жќне ћџћыћ идеяларыныѓ замана елегiнен Jткен еѓ ћасиеттiлерi сJзсiз Jзiнiѓ жалѕасын тапты деп айта аламыз. Оныѓ бiр мысалын бiз Ћарахан дќуiрiнде ћайта жаѓѕырѕан Алаша хан атынан да кJремiз. Ћазаћтыѓ белгiлi шежiресi Ћџрбанѕали Халид бџл жаѕдайды былай баяндайды: «… татарлар Алынша (Алаша) ханныѓ аруаѕына сыйынып, бљкiл моѓѕол, татар, џйѕырларды ћозѕап, бџл џранѕа Едiл, Дон, Хазар айналасындаѕы татарлар да љн ћосып, бџѕан Алтай тљркiлерi, Тџраћ хан бастап ћосылып, бќрi 200 мыѓ ћол болып, Саѕџн ханы Бџѕыћра(Бура) хан бќрiне бас болып хундарѕа ћарсы шыћты… бќрi Жайсан кFлiне жиналѕан…Монѕол, татар, џйѕыр, тљркiлердiѓ осы жиынында хан, байѕџр, т.б. мансаптаѕы басшыларыныѓ бастары ћосылып, ендi бџдан былай Алынша хан атын џлылап, џран шаћырѕаннан кFмекке баруѕа дайын болуѕа, жауды жау, досты дос деп бiлуге шаћырып, келiсiм жасады. Келiсiм ћолдарын ћанѕа малып, арнайы ырыммен белгiлендi» (104, 228-бет). Бiздiѓ дќуiрiмiздiѓ VI ѕасырында тљрiк ћауымыныѓ iшiндегi ашина ќулетi Тџран мемлекетiн ћайта кJтердi. Ел жадында џмытыла бастаѕан «алаш» џѕымы тљрiк руларына бас ћосуына џйытћы болѕанын Ћџрбанѕали Халит жазбаларындаѕы деректер растайды. Осы дќстљр Jз жалѕасын оѕыз, ћыпшаћ, ћарлџћ, тљргеш, басмыл т.б. халыћтардыѓ бiр-бiрiмен тамыры ортаћ заѓдыћ ережелерiнен тапты. Сонымен бiрге бџл кезеѓ исламныѓ басты ћџндылыѕы шариѕат ережелерiнiѓ ћазаћ жерiне ене бастаѕан уаћыты. Оныѓ ќр тљрлi кJрiнiстерiн бiз жазба деректерден жќне ћазаћтыѓ ауызша шежiресiнен кездестiремiз. Мiне, ћазаћ билiгi немесе «Жетi жарѕы» аталатын жолдыѓ тљптамыры. §5. Шыѓѕыс хан жќне Алтын Орда заманы Мемлекет жќне ћџћыћ туралы Еуразия кJшпелiлерiнiѓ тљсiнiктерiне iргелi Jзгерiстердi Шыѓѕыс хан заманы енгiздi. Бiраћ зерттеушiлер Шыѓѕыс ханныѓ кJшпелiлерге енгiзген тќртiбi Jзiне дейiнгi дќстљрге сљйенiп жасалѕанын ескертедi: «Таким образом очевидно, что Чингис-хан собрал все имеющиеся да него изустные законы, и этот то законодательный акт и составил «Великую Ясу» (26, 60-бет). Ресейлiк зерттеушiлердiѓ «Великая Яса» дегенi ћазаћ халћында «Жасаћ» деген атпен белгiлi. Жалпы осы сJздiѓ ћолданылу аясы оныѓ кJбiнесе ќскери-жаугершiлiк уаћытћа ыѓѕайланѕан заѓдардыѓ жинаѕы екенiн кJрсетедi.

Шыѓѕыс ханныѓ «Яса», немесе «Жасаћ» заѓдарыныѓ мќтiнi толыћтай жиналѕан жоћ, дегенмен Джувейни, Макризи, Хондемир сияћты араб-парсы тарихшыларынан бiрсыпыра деректердi кездестiремiз. Ата-Мелик Джувейни «мџѓѕыл-татарда Fзiнде жазу-сызу болмаѕандыћтан, балалар сауаттылыћћа љйренсiн деп Шыѓѕыс џйѕырдыѓ џстаздарын келтiрдi» дейдi. Сонымен бiрге «Жасаћ» бойынша: «Мемлекет басыныѓ ќр тљрлi жарлыћтары хатћа тљсiрiлсiн жќне ќр тљрлi ћџрылтай кезiнде басшылыћћа алынсын (ќсiресе бiр жорыћ жасарда, кFршi елдердi баѕындырады» делiнедi. «Жасаћ» барлыћ дiндердi ћатар џстауды талап етедi. Себебi Джувейнидiѓ жазуына ћараѕанда Шыѓѕыс тџћымы «Jздерi ешћандай да бiр дiнге сенiм бiлдiрмейдi» (80, 63–64-беттер). Мемлекеттiк ћџрылысты ныѕайту љшiн Шыѓѕыс хан тљрiк дќуiрiнен ћалѕан ќскери-ќкiмшiлiк жљйе «ондыћты» пайдаланды. Ол љшiн ќр он адамныѓ iшiнен басшы сайлатып, оны жљздiѓ iшiне, жљздi мыѓныѓ iшiне мыћтап енгiздi. Онмыѓдыћты тљркi дќстљрiмен «тљмен» атады. Ќр адам Jз ондыѕына жауап беретiн ћылды, олардыѓ iшiнен бiр адам ћашса, ћылмыс iстесе ћалѕан тоѕызы жауап беретiн ћылды. Џлы империяныѓ бiр шетi мен екiншi шетiн байланыстыратын сауда жќне керуен жолдарын, хатхабар ћызметiн реттедi. Џзын жолдардыѓ бойына жќмшi ашып, ол жерде жолаушы дем алып, ат ауыстыратын, ас-аућат iшiп алатын мљмкiндiк жасады. Осындай шаралардыѓ арћасында мемлекеттiк билiк кљшейiп, жергiлiктi келте билеушiлердiѓ менмендiгi тыйылды. Кеѓ байтаћ империя iшiнде бейбiт тќртiп ћалыптасты. «Жасаћ» Jзiне дейiнгi рулыћ-кJсемдiк билiк жљйесiне аса кљштi соћћы бердi. Ќлi кљнге Шыѓѕыс жазасыныѓ толыћ нџсћасы жоћ, бiраћ ћаѕанныѓ кJзi тiрiсiнде айтћандары ереже болып ћалѕан: «I. Шыѓѕыс бџдан ќрi айтады: Менiѓ Fсиетiмдi тыѓдауѕа жылдыѓ басы мен аяѕында келген тљмен, мыѓ, жљз басы бектерi елiне ћайтарда ќскерiн басћаруѕа рџћсат, ал ендi жџрттарында отырып, бiздiѓ алдымызѕа келмегендер љлкен суѕа тљскен тас, ћалыѓ ћамысћа тљсiп жоѕалып кеткен оћ сияћты. Ондай адамдар бастыћ бола алмайды. II. Ќркiм, Fзiнiѓ отбасын дџрыс бастаса, Fз иелiгiн де аныћ жолмен жетелейдi: 10 адамды жаћсылып басћарѕан, орналастырѕан ќркiмге 1000, немесе тљмендi сенiп тапсыруѕа болады. III. Ќркiм Fзiнiѓ iшiн таза џстаса, Fз иелiгiнен џрыны тыя алады.

IV. ^з ондыѕыныѓ ћамын ойламаѕан ќрбiр бектi ќйелiмен, балаларымен кiнќлi деп санап, оныѓ орнына сол ондыћтан басћа адамды сайлаймыз. Тљмен, мыѓ, жљз басыларымен де солай жасаймыз. V. Ќркiм Fзiнен жоѕарыѕа барѕанда, оныѓ сџраѕанын тосу керек, сонда сџраћћа сќйкес жауап берсiн. Бiрiншi сFйлесе оны естiсе жаћсы, ќйтпесе суыћ темiрдi суарѕан сияћты. VI. Аѕа бектер, ќрбiр жауынгер аѓшылыћ кезiндегiдей соѕыста да џран шаћырып, белгiлерiн таћсын, аты мен атаѕын марапаттасын. VII. Ел iшiнде љндемес, џѕымды бџзаудай бол, ал соѕыс кезiнде айѕаймен Fз жауына џмтылатын аш ћџрсаћ сџѓћардай бол. VIII. Ќр iсте байыпты жќне шешiмдi бол. IХ. ШFлге шыдамсыз, ашћараћ адамѕа ќскер басћартуѕа болмайды: жолѕа есеппен шыѕатын, ќскерiн аштыћ пен шFлден, тFрт аяћтысын арыћтаудан саћтайтын басшы дџрыс. Х. Ќскер бектерi џлдарды садаћ атуѕа, атћа мiнуге љйретiп, осы Fнермен жаттыћтырып, оларды ержљрек, батыр ћылып тќрбиелеу керек. ХI. Егер бiздiѓ рудан бiреу «Жазаны» бiр рет бџзса, оѕан аћыл айту керек, егер таѕы ћайталаса џрысћан жFн, љшiншi рет БалджиунЋџлжыр сияћты алыс жерге жiберу керек: ол жерден тљзелiп келедi. Егер жFнделмесе кiсен салып, отырѕыз. Оѕан жFнделсе жаћсы, ал жFнделмесе ру болып аћылдасып шешкен жFн. ХII. Тљмен, мыѓ, жљз басылар ќр жолы Fзiнiѓ ќскерiн дайын, тќртiптi џстау керек, себебi ћай уаћытта болмасын кљн демей, тљн демей атћа ћонып бџйрыћ пен жарлыћты орындауѕа тура келедi» (26, 25–26-беттер). «Шыѓѕыс Jзiнiѓ жарлыћтарымен Жасаћ деп аталатын кiтап ћалдырды, – деп жазады араб саяхатшысы Ибн Баттута 1350 жылдары. Кiмде-кiм «Жасаћтыѓ» ережесiн ћолдамаса, орындамаса орнынан алынады. Жасаћтыѓ талабы бойынша, олар жылына бiр рет жиналады, оны той немесе мереке деп атайды. Жер шарыныѓ ќр ћиырынан Шыѓѕыстыѓ тџћымдары, ќмiрлерi, ћатындары мен ќскер басылары бас ћосады. Егер сџлтан Шыѓѕыстыѓ ережелерiн бџзса, басћалары орнынан тџрып: «Сен осы тќртiптi бџздыѓ, мынаны былай iстедiѓ, сол себептен сенi орныѓнан аламыз, тайдырамыз билiктен» деп оны ћолынан џстап таћтан тљсiредi де, Шыѓѕыстыѓ тџћымынан Jзге адамды отырѕызады. Ал белгiлi ќмiрлердiѓ бiрi ереженi бџзса ћылмысына ћарай сол елдiѓ Jз iшiнде жазасын бередi. Сџлтан Тармашырын бџл

Жасаћты Jз елiнде жойѕан едi. Ел бiр жаѕынан соѕан, бiр жаѕынан Тармашырынныѓ шыѕыс аймаћћа (Жетiсу) келмегенiне Jкпелi едi. Сол себептен тJртiншi жыл дегенде Алмалыћ ћаласында Бџзан оѕланды аћ киiзге салып хан кJтерiп, Тармашырынды билiктен аластады. Бџзан оѕлан ћалыѓ ќскермен Самарћанд пен Бџћараѕа келiп Jз иелiктерiн тљгендеп, Тармашырынды Jлтiрдi» (40, 86– 90-беттер). Ибн-Баттута заманында Хорезм/Љргенiш/ Jлкесiнде билiк басында Ћџтлыћ Темiр деген _збек ханыныѓ жиенi отырды. Билiк жќне ћџћыћ жљйесi Алтын Ордаѕа ортаћ кJшпелiлердiѓ заѓдарына, Шыѓѕыстыѓ «Жасаѕына» негiзделген. Осы жерден бiз алѕаш рет «Жарѕы», «жарѕышы» – деген џѕымдарды кездестiре бастаймыз. «Ќмiрдiѓ орнатћан тќртiбi бойынша ћади хан сарайына кљнде келiп, адамдарды ћабылдайтын бJлмедегi Jзiнiѓ тиеслi орнына отырады, онымен бiрге факихтер мен хатшыларѕа орын бJлiнген. Оларѕа ћарама-ћарсы еѓ атаћты ќмiрлердiѓ бiрi жќне онымен бiрге тљрiктiѓ сегiз аѕа ќмiрлерi мен шайћы /билер/отырады – «жарѕышы» аталѕан. Адамдар оларѕа Jздерiнiѓ дау-шарын, арызын айтып келедi. Егер iс шариатћа ћатысты болса, шешiмдi ћади шыѕарады, ал басћа даулар бойынша ќмiрлер билiк айтады. Олардыѓ билiгi наћты, ќдiл, себебi олар бiреуге жаћтасып, бiреудiѓ сJзiн сJйлеп Jздерiне кљмќн туѕызбайды, пара алмайды», – дейдi ибн-Баттута. «Бiз жоѕарыда айтћандай, тљрiктердiѓ iшiнде жылћы џрлаѕан адамѕа билер малдыѓ Jз басын ћайтартып, оѕан тоѕыз айып салады. Егер малы болмаса, онда баласын алады. Ал баласы да болмаса Jзiн ћойдай бауыздайды. Адамдар аттарыныѓ аяѕына таѓба салып, малдарын баћташысыз-аћ далаѕа жiбередi». Шыѓѕыс заманында елдiѓ тќртiбiн ћатаѓ џстайтын жаугершiлiк заѓдар кљшейiп, жау ќскерiнен ћорћу, ћашу љлкен ћылмыс саналатын, сљйекке таѓба деп есептелiнетiн едi. Оныѓ бiр жарћын мысалын Жошыныѓ Jмiрбаянынан кездестiремiз. 1216 жылы меркiт пен найман елдерiн ћуа келген Жошы Ырѕыз-Торѕай даласында Хорезм шах ќскерлерiмен жолыћты. «Ћџпия шежiре» баяндайды: «Жошы хан Сџлтан Мџхаммедтiѓ ћуып жететiнiн кJрiп, бектерiмен аћылдасты. Олар: «Шыѓѕыс хан бiздi Сџлтан Мџхаммедпен соѕысуѕа жiберген жоћ, шап деген елiн шаптыћ. Жау кJп, бiз азбыз, сондыћтан бiз жљре берейiк, егер бiздi ћуып, азѕана ќскер жетсе, онымен соѕысайыћ» дедi. Сонда Жошы тџрып: «Ертеѓ

елге барѕанда ќкеме, аѕаларыма не айтамын? Алыстан жауды кJрiп ћаштыћ деймiн бе?» дедi де, бектерiнiѓ сJзiн тыѓдамай, жаумен соѕысуѕа дайындалды. Жошы хан алдыѓѕы ќскермен Сџлтан Мџхаммед ќскерiне ћарсы шабуыл жасап, тушыѕа дейiн жетiп, Сџлтан Мџхаммедтiѓ ћалћанын љш рет шапты. Шах ќскерi шегiнуге жаћын едi…» (72, 42-бет). Хорезм шахтыѓ жљрегiне мќѓгi жазылмас љрей салып кеткен соѕыс осылай кJзсiз ерлiктiѓ арћасында болѕан едi. Тќуелсiздiктi аѓсаѕан елге мемлекет ћџру љшiн де ел намысы деп басын Jлiмге ћиятын ерлер ћажет болады. Еуразия тарихына «Жошы џлысы», немесе Алтын Орда деген атаћпен енген џлыс та ерлiк жолын тџтынѕан азаматтардыѓ ћажыр-ћайратымен ћџрылды. Ћазаћ сахарасында Jмiрге келген бџл iрi мемлекеттiк ћџрылым осы кезеѓге дейiн жинаћталѕан ќдет-ѕџрып заѓдарына, одан ћалды соныѓ ћџнарлы бJлiгi «Жасаћћа» сљйендi. Осыныѓ бiр мысалын _темiс-ћажы «Шыѓѕыс-наме» кiтабында жазады: «Ежен хан мен Сайын хан мќшhљр тџрар. Тџралы ханныѓ ћызынан туѕан-ды. Жќне он жетi џлы Jзге ќйелдерiнен болып едi. Бџл Ежен мен Сайын хандыћты бiр-бiрiне мџраѕат ћылды. Сайын хан кiшi едi, аѕасы Еженге айтты: «Атам орнына аѕам сен, яѕни ќке орнына ќкесiѓ, жат жџртћа бар тџтармыз. Хан бол» дейдi. Ежен айтты: «Менiѓ сенен жасым љлкен екенi рас. Бiраћ атамыз сенi ерекше жаћсы кJрiп, ерке Jсiрiп едi. Осы уаћытћа шейiн сенiѓ еркелiгiѓдi, бџйрыѕыѓды, сJзiѓдi тљгел кJтердiм, ал бќлки хан болсам бџрынѕыдай сенiѓ айтћаныѓнан шыѕа алмаймын. Таћа арамызда џрыс-керiс болар. Сен-аћ хан бол. Сенiѓ хандыѕыѓа мен шыдармын, бiраћ менiѓ хандыѕыма сен шыдамассыѓ» дедi. «Ол не деген сJз? Жолы љлкен/жасаћты/аѕам тџрѕанда ћалай мен хан болам» деп, /Сайын/кJп жалынды. Ћабыл ћылмаѕан соѓ айтты: «Болмаса бiр iс ћылалыћ, Џлы бабамыз Шыѓѕыс хан ћасына баралыћ. Мен Jз сJзiмдi арыз ћылайын, сiз Jз сJзiѓiздi арыз ћылыѓыз. Ћайсысына бабамыздан жарлыћ болса, соныѓ дегенi болады»деп едi, бџл сJздi маћџл кJрiп ћабыл алды. Бiр анадан туѕан екi џл, Jзге аналардан туѕан он жетi џл баршасы ћосылып, џлы ханѕа кJрiнiске барады. Бџлар ханныѓ ћызметiне жеткенде, хан бџларѕа љш орда тiктi». (101, 92-бет). Ћазаћ рулары арасындаѕы Jзара ћарым-ћатынастарды реттейтiн «жол» тќртiбiнiѓ шыѕуы Ќз Жќнiбек ханмен байланысты

делiнендi Ћџрбаѕали Халид шежiресiнде: «Байћотан би Жќнiбектiѓ бiрiншi уќзiрi болды, мџныѓ тоѕыз џлы бартын. Бќйбiшеден жалѕыз Љйсiн, екiншi ќйелiнен Арѕын, Найман, Ћоѓырат, Ћыпшаћ, Уаћ, Керей. Љшiншi ќйелiнен Алшын, Жаппас болатын. Байћотан би Шыѓѕыс ханѕа уќзiр аѕзам болѕан Майћы бидiѓ бесiншi немересi… Жќнiбек хан Байћотанныѓ љш џлын љш жљзге ќкiм етiп, ќрћайсысына тайпаларды бJлген. Љлкен џл Љйсiнге «Џлы жљз» атауын берiп, баласы Жалайырды оѕан найб (орынбасар) еттi. Арѕын екiншi џл, оѕан «Орта жљз» атауын берiп, iнiсi Найманды оѕан кJмекшi еттi. Љшiншi џл Алшынѕа «Кiшi жљз» дќрежесiн берiп екi iнiсiн жќрдемшiлiкке бекiттi. Жљзге бJлiнген тайпалар Jз аттарын сJйлемей жљзiн ѕана айтсын «џлы жљз елiмiз» десiп, џсаћ аталарѕа бJлiнбесiн деп ќсiр берiлдi. Егер џсаћ аталарѕа бJлiнсе бiрлiктерi кетедi, тыныштыћ болмайды деген. Осы ќдет Тоћтамыс хан мен ќмiр Темiр уаћиѕаларына дейiн келiп жеттi. Тоћтамыс ханнан соѓ Сарай љкiметiнiѓ ћуаты кетiп Жќнiбек хан жарлыѕы џмыт болды. Содан ќркiм Jзiнше кеттi». Бџл иерархиялыћ тќртiп жалпы халыћтыћ деѓгейде ћолданылады жќне iшкi туыстыћ ћатынастардыѓ љлгiсi болып табылады. Н.И.Гродеков осы мќселенi былай тљсiндiредi : «Старшинство между ордами, родами и коленами идет по прямой линии: самый последний род Великой орды имеет преимущество перед самым старшим родом Средней орды и т.д. Оправдывается это тем, что предки старше (атасы љлкен)...» (25, 7-бет). Сонымен бiрге ћазаћ ћоѕамындаѕы кљрделi реттегiштердiѓ бiрi «ноћта аѕа» институты. Ќр жљзде «ноћта аѕа» ћызметiн атћаратын тайпалар бар. «Ноћта» џѕымы кќдiмгi ноћтаны бiлдiредi, оныѓ маѕынасын «бiрде жылћы љлесiн алѕанда ћолында кJп ноћтасы болѕан ол (жалайыр) Jз туыстарына ћараѕанда жылћыны кJбiрек ноћталап љлгерген» деп аѓыз бойынша тљсiндiредi. Шын мќнiнде «ноћта аѕа» сJзi осы институттыѓ тамаша сипаттамасы, яѕни кJшпелi руларды ћандай патша болсын ауыздыћтай алмайды, бiраћ ноћталап басћаруѕа болады. Ћалай болѕанда да Алтын Орда заманында Дќштi – Ћыпшаћ тайпаларыныѓ љштiк жљйесiне ноћта аѕа институты ене бастаѕан. «Жќнiбек хан осылай елдi бJлiп, љш ќмiршiге тапсырып, бiтiрген iстерi мен даулы мќселелерi болса алѕысын, кемшiлiк болса жазасын аласыз деп таѕайындаѕан. Билер сол белгiленген уаћыттарында келiп, орындаѕан iстерiн баяндап тџрѕан» (104, 233– 234-беттер).

Алтын Орда хандарыныѓ жанынан ћара сљйек iшiнен шыћћан iрi жыраулар мен билердi кJремiз. Олардыѓ iшiнде Ќз Жќнiбек ханныѓ аћылшысы Асан ћайѕы, Тоћтамыспен ренжiсетiн Едiге би т.б. бар. Шыѕыс тџћымыныѓ билiгi ќлсiреген тџста ћара сљйектен шыћћан ел билеушiлерiнiѓ кљшейгенiн Ћият Мамай, Теѓiз Бџћа, Исатай, Жыр Ћџтлы т.б. мысалынан кJремiз. Осылардыѓ iшiнде ћазаћ ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ одан ќрi даму љдерiсiне тiкелей ыћпал еткен Едiге би (Ел ћамын жеген Едiге) бар. Едiге тек Ноѕай Ордасыныѓ негiзiн салѕан ел басшысы емес, ол кJшпелiлердiѓ ћџћыћтыћ кJзћарасын ќрi ћарай дамытћан заѓгерi. Ћазаћ аѓыздары Едiге жас кљнiнде-аћ билiк айта бастапты-мыс дейдi. Сол билiктердiѓ бiр мысалы: «Кљндердiѓ кљнiнде екi кiсi келе жатыр едi. Ћой баѕып жљрген балаларды кJрдi. Едiге балаларѕа айтты: «_здерiѓiз сќлем бермеѓiз, егер сќлем берсе алыѓыз. Сќлем бермейсiндер деп сJксе жауабын мен берейiн» – дейдi. Екi кiсi келдi. Балалар сќлем бермедi. Балалар неге сќлем бермедiѓдер» дедi. Едiге «бастан Jздерiѓ неге сќлем бермейсiѓдер?» дедi. Екi кiсi айтты: «Бiз љлкен бе, жоћ сендер љлкен бе?». Едiге айтты: «Бiз љлкен». Екi кiсi: «Сендер ћалай љлкен боласыѓдар?» – дедi. «Егер мен тоћсан баланыѓ жасын санап салсам сонда бiз љлкен болмаймыз ба ?» – дедi Едiге. Екi кiсi сJзден жыѕылды да «баѕанаѕы дауымызды осыѕан салайыћ» – дедi. – «Ей бала, даулы болып Тоћтамыс ханѕа бара жатыр едiк, ендi дауымызды саѕан салѕалы тџрмыз. Бiтiресiѓ бе ?» – дедi. «Егер ћџдай аузыма салса бiтiремiн» дедi. – Олай болса мынау – Алшын атасы КJкжалды мерген. Мен Кеѓестiѓ љлы Кенжанбаймын. Едiл мен Жайыћ менiкi едi. Онан ћашћан ћоян да менiкi едi. Жайыћтыѓ жаѕасында, АћкJлдiѓ саѕасында жатћан аћ ћоянды кJрдiм де, атайын деп мылтыѕыма кеттiм. Мен мылтыѕымды алып келгенше КJкжалды атып алыпты. Осыныѓ тJресiн берiѓiз» дедi. «Сен ћай жерден аттыѓ?» деп КJкжалдыдан сџрады. Ол ћанша жерден атћан мJлшерiн кJрсеттi. «Егер бiр тJре берсем, екеуiѓiз де кJнесiздер ме?» дедi. Екеуi де «кJнемiз» дедi. Баланыѓ тJресi ћоянды алып бiр балаѕа ћџшаћтатты да Кеѓестiѓ Кенжанбайына айтты: – Балаѕа тигiзбестен атћан жерден ат, егер балаѕа тигiзсеѓ – ћџнын бер, оћ далаѕа кетсе – ћояннан бейдамаћ бол, тигiзсеѓ – ћоян сенiкi болады» дедi. «Бџл тJреге кJнбеймiн. Тоћтамыс ханѕа барамын» деп Кенжанбай ашуланды. Ћайтып келдi. «Џстат ба-

лаѓа, атамын» дедi. Балаѕа дарытпастан ћоянныѓ ћалаѕан жерiнен тигiздi. Едiге: «Ендеше бџрын кJрген ћоян сенiкi» дедi. КJкжалды: «бџл тJреѓе кJнбеймiн» – деп ашуланады. Екеуi Тоћтамыс ханѕа барысты. Хан алдында Кенжанбай: «бiр тJре болып едi» дедi. Тоћтамыс хан «ћандай тJре» деп сџрады. Кенжанбай баланыѓ берген тJресiн айтты. Сонда Тоћтамыс хан: «Сол баланыѓ тJресi – тJре, бiз ондай тJре алмаспыз да» – дедi (27, 751–753беттер). Едiге бидiѓ мемлекет ћайраткерi ретiнде ћызметi осы билiгiнен кейiн басталады. Ћазаћ заманында Едiге айтћан билiк шешiмдер љлгi (прецедент) ретiнде ћолданылѕаны ћазаћтыѓ ауыз ќдебиетiнен белгiлi. Алтын Орда заманына ћатысты таѕы бiр мќселе исламныѓ тереѓдей енуi. Шыѕыс тарихнамасыныѓ айтулы еѓбегi «Тауарих гузида –и нусрат намэ» Алтын Орданы еѓ бiр гљлденген кезiнде басћарѕан Жќнiбектiѓ «ќз» атануы жJнiнде хабар бередi: «Бату ханныѓ ќйелдерi мен кќзинќктерi кJп едi. Оныѓ тJрт џлы болѕан. Бiрiншiсi – Сартаћ. Сартаћтыѓ џлы болѕан жоћ. Сартаћ Jлген соѓ Саин ханныѓ таѕына (бџл жерде «Саин хан таѕы» деп Едiл бойы, Бату ордасы айтылып отыр) хан болып Тукукан џлы туда Меѓгу отырды. Осыдан кейiн таћћа _збек хан келдi, одан кейiн оныѓ џлы Жќнiбек болды, оны «ѕазиз» Жќнiбек атады: Шах Джани Дќшт елiнiѓ жаны болѕан, Оныѓ тќнi халыћ болса, ол халыћтыѓ жаны болѕан, – деген сJз сол заманнан ћалѕан» дейдi. Жќнiбек ханныѓ нелiктен «Ќз Жќнiбек» деп аталѕандыѕы туралы ћазаћ шежiресiндегi пiкiр – «Тауарих – и гузида йи – нусрат наме« жазбасымен сќйкес келедi: «Жќнiбек хан Jте ќдiл, шарѕи (шариат?)мќселерге жетiк кiсi болѕандыћтан, Ќз Жќнiбек лаћабын алѕан. Ќзiз Жќнiбек деген сJз, бџл халыћћа аса ќдiлдiгiмен беделдi болып кJрiне бiлген. Ќзiз – арабша ѕазиз – ћымбат, ћадiрлi деген сJз» (104, 234-беттер). Бiз жоѕарыда Алтын Орда дќуiрiндегi мемлекет жќне ћџћыћћа ћатысты енген жаѓалыћтарѕа сќл ѕана тоћталды, егер бџл ќѓгiменi тереѓ ћазбаласаћ толып жатћан деректердiѓ шыѕары сJзсiз. §6. «Ћасым ханныѓ ћасћа жолы» Бiрнеше мыѓ жыл бойы Еуразия кJшпелiлерiнiѓ жуан ортасында алаш туыныѓ астында болѕан ћазаћ руларыныѓ Jз бетiмен

мемлекет ћџрѕан уаћыты ХV ѕасырдыѓ ортасы. Ћазаћ шежiресiнiѓ Шќкќрiм нџсћасында Ћазаћ хандыѕыныѓ дљниеге келуiн ћыпшаћ жќне арѕын руларыныѓ арасындаѕы келiспеушiлiкпен тљсiндiредi: «Сол кезде Шибан нќсiлiнен Ќбiлћайыр деген хан 1452 жылы Ћазан ханына да, Ћырымѕа да ћарамай, Jз алдына Жошы џлысыныѓ кљншыѕыс жаѕын тљгел билеп тџрды. Сонда ћазаћтыѓ ханы Ќз Жќнiбек хан едi, Ќбiлћайырѕа ћарап тџрушы едi. Ќз Жќнiбектiѓ шын аты – Ќбусаѕид едi. Тоћайтемiр нќсiлiнен, Бараћ хан баласы едi. 1455 жылы Ќз Жќнiбек хан немере iнiсi Шаh Керей ханмен тамам ћазаћты алып, Ќбiлћайырѕа Jкпелеп, Шудаѕы Шаѕатай нќсiлiнен, Тоѕылыћ Темiр баласы Есенбџѕа ханѕа ћарады. Ќбiлћайырѕа Jкпелеген себебiн бiздiѓ ћазаћ былай айтады: «Бiздiѓ осындаѕы арѕындардыѓ арѕы атасы – Дайырћожа, Ќбiлћайыр ханныѓ сљйiктi ћазысы екен. Ќдiл айтћандыћтан Аћжол атаныпты. Жќне Ћара Ћыпшаћ Ћобыланды батыр да Ќбiлћайырѕа сљйiктi екен. Екеуi iшiнен жауласып жљргенде, бiр кљнi далада Ћобыланды батыр Дайырћожаны Jлтiрiп кетiптi. Ќз Жќнiбек хан бiлiп, Ћобыландыны шариѕат бойынша, ћысас ћылып Jлтiруге сџрапты. Ќбiлћайыр хан берейiн десе кJп ћыпшаћ бџзылатын болѕан соѓ, бере алмай, љш кiсiнiѓ ћџнын алып бiтiм ћыл деген соѓ, Ќз Жќнiбек хан Jкпелеп кеткенi, бiздiѓ ћазаћта маћал болып жљрген:»Ћара Ћыпшаћ Ћобыландыда неѓ бар едi, ћџлыным» – деген сJз, Дайырћожаныѓ сљйегiн айналып жљрiп жылаѕан ќкесi – Ћыдан тайшы деген кiсiнiѓ сJзi. Аты Ћыдан едi, «тайшы» деген Jлеѓшi, аћын дегенi» (58, 31-беттер). Шќкќрiмнiѓ жазып отырѕан Ќбiлћайыр хан Дќулет шайћыныѓ џлы, ол Ибрагимнiѓ, ол Болаттыѓ, ол Мыѓ Темiрдiѓ, ол Бќдiѕџлдыѓ, ол Жошы Бџћаныѓ, ол Шайбанныѓ, ол Жошыныѓ, ал Жошы Шыѓѕыс ханныѓ баласы. Шежiре деректерiне ћараѕанда Ќбiлћайыр хан Шыѓѕыс ханныѓ тџћымынан тараѕанымен, Шайбан (Шибан, Сыбан) тармаѕына енедi. Керей мен Жќнiбектiѓ оны Дештi-Ћыпшаћ таѕында мойындамай жљруiнiѓ де бiр себебi осы болуѕа тиiстi. Алтын Орда (Џлыѕ Џлыс) империясыныѓ ноѕайлы аталатын жауынгер бJлiгi iшiндегi тоћсан екi баулы Jзбек ћауымы бiр тџтас мемлекеттiк идеология мен ћџрылым ћџрай алмады. Аћыры Ќбiлћайыр хан Jлген соѓ кљшпен басы ћосылып тџрѕан мемлекет ыдырады. Ћазаћ хандыѕыныѓ пайда болуына осындай саяси алѕышарттар бар. _збек пен ћазаћ айрылѕан «Таѓбалы моласы»деген жер Сарысу Jзенiнiѓ бойында, атаћты ТелiкJлден сќл жоѕары.

Ћазаћ руларыныѓ таѓбалары салынѕан Ќулие тас осы:»Бетпаћ далада «Таѓбалы шџбар»деген жер бар. Сонда тасћа басылѕан таѓбалар бар. Ћазаћтыѓ таѓбалары талас болса, љш жљздiѓ баласы сол тастан барып ћарасады. Алаша ханныѓ тџсында басылѕан таѓба деседi. Мџнан бџрын саѕымнан пайда болѕан Шыѓѕыс хан да тоћсан екi баулы Ћыпшаћћа таѓба љлестiрiп, џран ћойып берген екен деседi». Алтын Орда дќуiрiнен Ћазаћ хандыѕына Jткен басты ћџндылыћтыѓ бiрi – Шыѓѕыс тџћымынан тJре џстау. ТJре тџћымын «аћ сљйек» деп ћадiр тџтып, оларѕа саяси билiктi беру ру-руѕа бJлiнген ћазаћ ћоѕамы љшiн бiрден-бiр рационалды шешiм едi. Осы сияћты рухани билiктi ћожа тобына тапсыру да мемлекет тџтастыѕы љшiн ћажеттi ћадам едi. Екiншi бiр оѓтайлы шешiм љш жљздiк жљйенi туысћандыћћа негiздеу болды деп есептеймiз, бџл саяси ћџрылымѕа ћажеттi ќкiмшiлiк-аумаћтыћ жљйенi алмастыруѕа ћызмет жасады. Жаѓа ћџрылѕан ћазаћ мемлекетiне тќн таѕы бiр саяси тетiктi бiз аталыћтар институты деп атаймыз, ол Jз кезегiнде орталыћ билiктi кљшейтуге љлкен ћызмет жасады. Керей жќне Жќнiбек хандардыѓ кезiнде мемлекеттiк идеяныѓ Jмiршендiгi љшiн кљрескен ћазаћ рулары Жќнiбек баласы Ћасым хан кезiнде мемлекеттi ныѕайту, заѓ ережелерiн бiр ћалыпћа келтiру, iшкi жќне сыртћы саяси ахуалѕа зандарды ыѓѕайлау мќселесiне кiрiскенге џћсайды. Мемлекет еѓ алдымен ќрбiр адамныѓ санасында Jмiр сљредi. Дќстљрлi ћазаћ ћоѕамы еркiн азаматтардыѓ ћоѕамы, ќр жылы ћару џстауѕа шамасы келетiн азамат жалпы халыћтыћ жиынѕа ћатысады. ХVIII ѕасырѕа дейiн бџл жауынгер жасаћтыѓ жиынын «ћаз» деп атаѕан. Бџћар жыраудыѓ Абылайѕа «кJтерiп ћазѕа салармын» деген сJзi еѓ маѓызды мќселелердi ћазда талћыѕа салатынын еске тљсiру. Ћазды меѓгерген билерге «ћаз дауысты» атаѕы берiледi. Тќртiп бойынша ќр ћазаћ азаматы ат аяѕы жететiн жердегi жиын-мќжiлiстi ћџр жiбермейтiнiн, ћандай бiр кљрделi болса да мемлекеттiк, ћоѕамдыћ мќселелерге Jз кJзћарасы бар екенiн ескерсек, бiз басћа ћорытынды жасаѕан болар едiк. КJшпелi ћазаћ азаматы таѓныѓ атысы, кљннiѓ батысы соћаныѓ соѓында жљрген мџжыћ емес, ол еѓ алдымен жауынгер, ел ћорѕаушысы, теѓ азамат. «Аттан» деген џран шыћћанда ћараѓѕы тљн, жауын-шашын, аяз бен ћар, ештеѓеге ћарамай, атћа ћону оныѓ мiндетi, олай болмаса сыйы болмайды. Осындай мыћты сана мен жауаптылыћ деѓгейiнде тџрѕан ћауымѕа мемлекеттiк атрибуттардыѓ ћанша ћажетi бар?!

Осы себептерден хандыћ билiк азаматтыћ ћоѕамныѓ Jмiр сљру тќртiбiмен санасатындай болып ћџрылды, яѕни жаѓа ћалыптаса бастаѕан хандыћ билiк ќр тљрлi саяси кљштердi оѓтайлы топтастыратын, теѓгермешiлiк идеясына негiзделдi. Ћазаћ шежiресiнде бџл кезеѓ «Ќз Жќнiбектiѓ тоѕыз џлы болыпты. Оныѓ бiрi – Ћасым хан. Бџл таћты Сарайшыћтан кJшiрiп Џлытауѕа орнатыпты. Ћазаћты ћатарѕа ћосып кеткен осы Ћасым хан. Ћазаћ ортасында «Ћасым ханныѓ касћа жолы» делiнетiн сJз љлгi, ћасиет болып ћалды» (50, 9-т., 77-бет) – деп суреттеледi. «Ћасым ханныѓ ћасћа жолы» туралы ћазаћтыѓ ауыз екi ќѓгiмелерiнде аздаѕан мќлiметтер кездесiп ћалады. Академик Ќ.Марѕџлан «Ћасым ханныѓ ћасћа жолы» заѓдарын орта ѕасырларда Ћыпшаћ, Шаѕатай џлыстарында ћолданылѕан «Ярѕу» заѓынан алынѕан, ћазаћша «Жарѕы» деген џѕым бередi деп есептедi. Бџл џѕымныѓ тљпкi мќнi жару, нќрсенiѓ салмаѕан бiр жаѕына аудармай, дќл, ќдiл айтудан шыћћан: «Дауды ќдiл, тура шешкен билердi халыћ бџћарасы ардаћтап «ћара ћылды ћаћ жарѕан» деп маћтаѕан. _зiнiѓ мазмџны бойынша, бџл заѓныѓ тљбегейлi идеясы ежелгi ќскери-демократия арнасына барып тiреледi. ХV ѕасырдыѓ соѓында – ХVI ѕасырдыѓ басында Бџхардыѓ ишан-ћазылары ћазаћ Jлкесiне дiни љгiт таратып, «ежелгi Жарѕы заѓын ћалдырыѓдар. Ол кJкке табынѕан дiнсiздiктiѓ iсi, оныѓ орнына шариѕат ћаѕидасына ауысыѓдар. Ант бергенде «кJк соћсын» деп айтпаѓдар, «ћџран соћсын» деп, ћџранды бастарыѓа кJтерiѓдер» – деп љгiттейдi. Бiраћ, халыћ бџћарасы оѕан селћос ћарап, кJп заман шариѕат ћаѕидасына ойыса ћоймады. Уаћыттыѓ кJбiн мал баѕумен Jткiзген халыћ бџћарасы шариѕат ћаѕидаларын Jте ћиын деп ойлады» (64, 541–542-беттер). Ќ. Марѕџланныѓ айтуы бойынша саяси жаѕдайдыѓ шиеленiскен кезiнде ћалыѓ ћазаћтыѓ басшылары от ауызды, ораћ тiлдi, елге сыйлы билердiѓ ыћпалымен Ћасым хан ерте заманнан берi кJшпелiлер мойындап келген «Жарѕы» заѓын кљшейттi. Осындай себепке байланысты «халыћ Ћасымныѓ шариѕатты алмай, ежелден ћалыптасћан билер заѓы – «Жарѕыны» жанадан кJтергенiн ћатты џнатып, оны «Ћасым ханныѓ ћасћа жолы» деп атап кеттi». Ћасым хан заманында ћазаћ елi хан ордасын Еуразия кJшпелiлерiнiѓ ежелгi саяси-этникалыћ орталыѕы Џлытауѕа кJшiрiп, Алаша хан атын ћайта жаѓѕыртты. Ћазаћ елiнiѓ џлттыћ идеясыныѓ мыћты iргетасы, ћазаћ ћауымына бiрiккен сан алуан тайпалардыѓ басын ћџрап отырѕан ортаћ тамыр Алаша ханѕа арнап Џлытауда Ћасым хан биiк кљмбез орнатты. Олай болса «Ћасым

ханныѓ ћасћа жолы» тек ћџћыћтыћ кJзћарастардыѓ жинаѕы ѕана емес, ол еѓ алдымен ћазаћтыѓ ел болу љшiн, жџрт болу љшiн кљрес жолы. Ћасым хан заманында ћазаћ жџртыныѓ ћыс ћонысы Бџхар жерiне дейiн баратынын «ћалыѓ найман нуынан» шыћћан арћалы аћын Дулат Бабатайџлы (ХIХ ѕ.) былай жырлайды: Ќуелгi ћазаћ деген жџрт Миыѕыѓды кFрсетпей, Џстарасыз Fскен мџрт. Емiн еркiн ен жайлап, ^сiп едiѓ Бџхарда. ………………………… Сен Бџхарда кезiѓде , Келелi биiѓ сенiмдi, Ћара бiр халћы кFнiмдi, Тыныш едi елiмiз. Шаѓына малыѓ аунаѕан. Дќулетiѓ Fсiп ћаулаѕан, Тел емес малды саумаѕан, Бџхар-ай шќрi дейтџѕын ^скен, Fнген жерiѓiз. Тай туып, тайлаћ ћайыѕан, Тоћты ћоздап байыѕан, Малыѓ ћысыр ћалмаѕан, Ќзiрет ћонѕан Каратау, Аса алмаѕан онан жау, Болмаѕан онда хан талау, Ел соћпаѕы даѓѕыл жол – «Ћасымныѓ ћасћа жолы» екен. КFнелерден сџрасам, СFзiн жинап ћџрасам, Сауысћандыћ Тљркiстан – Сенiѓ туѕан жерiѓ сол екен. Ћазаћтыѓ басын ћџрап, Jз бетiмен ел ћылып, найзамен шекарасын сызып кеткен Ћасым ханнан ћазасынан кейiн хан билiгi џзаћ уаћытћа созылѕан даѕдарысћа тљстi. Осындай ћысылтаяѓ кезде мемлекет билiгiн тљзеу мiндетi Шыѕай ханныѓ џлы, Тќуекел ханныѓ iнiсi Есiм хан иыѕына тљстi.

§ 7. «Есiм ханныѓ ескi жолы» XVII ѕасырдыѓ басында алѕашћы ширегiндегi мемлекет жќне ћџћыћ туралы тљсiнiктердiѓ денi «Есiм ханныѓ ескi жолы» атты ережелермен байланысты. Ћазаћ шежiресi Есiм ханныѓ (1598– 1630 жж.) ћызметiне жоѕары баѕа бередi. XVIII ѕасырда Jмiр сљрген ќйгiлi Бџћар жырау Абылай ханѕа «Сенен бџрын жетi ханды жебеледiм, кешегi Еѓсегей бойлы Ер Есiмдi де бiлемiн. Сен оныѓ бiр тљстiгiне жарамайсыѓ» деп айтуында да Есiм ханѕа деген љлкен ћошемет сезiледi. Ер Есiм туралы, оныѓ заманында жаѓа жљйеге тљскен заѓ ережелерi туралы Ћазанѕап Байболџлы, М.-Ж.КJпейџлы, Ћ.Халид сияћты ћазаћ шежiрешiлерi баяндайды (50; 97; 104беттер). Ћџрбанѕали Халид Jз шежiресiнде «Есiм хан џзын бойлы, денелi кiсi болѕан соѓ «Еѓсегей бойлы Ер Есiм» деп дќрiптеледi екен. Орыс ханныѓ ћызыл туы осыныѓ ћолында ћалѕан» деп жазады (104, 103-беттер). Ћазаћ хандарыныѓ бабасы Орыс хан (шешiреде –Ормамбет хан) Дќштi Ћыпшаћ, оныѓ iшiнде Аћ Орда дќулетiне билiгi тџтас жљрген iрi хан болѕан. Алтын Орданыѓ астан-кестенi шыѕып жатћан уаћытта Jмiр сљрген Орыс хан Аћсаћ Темiрдi сахараѕа жолатпай, шекараны мыѕым џстап отырѕаны да, Алтын орданыѓ туын ћџлатпаймын деп Сарай шаруасына да араласћаны белгiлi. Орыс ханныѓ ћызыл туына Есiм аѕасы Тќуекел хан Бџхара ћаласы тљбiнде Jзбекпен соѕыста жараланып, Ташкентте ћайтыс болѕаннан кейiн ие болды. Самарћанд ол кезде Есiм билiгiнде едi. Есiм ханныѓ ерлiктерi жJнiнде М.-Ж.КJпейџлы былай жазады: «Тќуекелден соѓ Еѓсегей бойлы Ер Есiм хан болды. ^зi Тљркiстанда тџрып, Тќшкентке Тџрсын ханды ие ћылып ћояды. Сол кљнде Иманћџл деген Fзбекке хан болып, Бџхараны билеп, Еѓсегей бойлы Ер Есiммен љш рет соѕысып, Тљркiстан, Тќшкенттi ала алмай, жеѓiлiп ћала берген» (50, 8-т., 145-бет). Ћазаћ шежiресiнде Есiм хан мен Тџрсын хан арасындаѕы баћталастыћ, Тџрсын ханныѓ Есiм хан жорыћћа кеткен кезде Тљркiстанды алуы Есiм ханныѓ Ташкенттi шауып, Тџрсынды Jлтiруi т.б. ќѓгiмелер жаћсы баяндалады. Оныѓ негiзгi себебi Ћазаћ хандыѕыныѓ этносаяси ћџрылымындаѕы тарихи жарыћшаћ деп есептеуге болады. Ћадырѕали Жалаиридiѓ шежiресiне ћараѕанда Орыс хан заманында «алаш мыѓы» атанѕан Jзбек ћауымы љш џлыс алаш, екi џлыс ћатаѕан болып екiге бJлiнген. Тоћсан екi рулы (баулы) Jзбек ћауымы ыдыраѕан уаћытта љш џлыс алаш елi ћазаћ халћыныѓ негiзiн салды, олармен сыртћы одаћтас ћатаѕан

џлыстары Ташкент маѓында келте хандыћ (баѕынышты) ћџрды. Бiздiѓ пiкiрiмiзше Есiм мен Тџрсын арасындаѕы жанжалдыѓ басты себептерiнiѓ бiрi осы. Ћазаћ шежiресi Есiм мен Тџрсын келiсiп, шыѕыстан тJнген ћалмаћћа ћарсы Есiм тџратын болып, оѓтљстiктен келген Jзбектi Тџрсын тойтаратын болып, соныменен Есiм хан ћалмаћћа ћарсы аттанып кете бередi. Осы уаћытта ћорѕаусыз ћалѕан Тљркiстанды Тџрсын шауып, Есiмнiѓ отбасын Шеп деген ћамалѕа ћамайды. Н.Н.Гродековтыѓ ел ћарияларыныѓ ауызша ќѓгiмесiнен жазып алѕанына ћараѕанда «Есим хан застал свое семейство заключенным в крепости Шеб, или Ханымчеби, на верховьях Сайрамской речки ...» (25, 25-бет). Мемлекеттiѓ iшкi мќселелерi асћындап кетуi Есiм ханды белгiлi дќрежеде саяси Jзгерiстер жасауѕа жетеледi. «Тџрсынмен соѕысып, Ћатаѕанды ћырып, хан Тџрсынды Jлтiрiп» деген сияћты билiктi орныћтыру љшiн ћатаѓ шараларѕа баруы да тљсiнiктi. Билiктi кљшейтудiѓ екiншi жолы мемлекеттiѓ ћџћыћтыћ негiзiн бекiту екенiн жаћсы тљсiнген Есiм хан ќдет-ѕџрып (Жарѕы) заѓдарына ћатал ережелер енгiзiп, бейтарап ережелердi азайтуѕа кiрiскен болса керек. Осылай «Есiм ханныѓ ескi жолы» аталатын орталыћ, яѕни џлыстыћ билiктi кљшейткен жаѓа заѓдар Jмiрге келдi. Шќкќрiм Ћџдайбердiџлы шежiресiнде айтылатын: «Жоѕарѕы Тќуекел ханныѓ орнына баласы (iнiсi – Ж.А.) Есiм хан болды. Ћазаћтыѓ «Еѓсегей бойлы Ер Есiм» дейтџѕын ханы осы жќне жоѕарыдаѕы Ћасым ханнан ћалѕан ћазаћтыѓ жолын тљзеп «Есiм ханныѓ ескi жолы» атандырѕан осы едi…» (50, 8-т, 131-бет). Бiздiѓ пiкiрiмiзше бiр жаѕы сыртћы жаугершiлiктiѓ кљшейуi (ћалмаћ тарапынан, Jзбек жаѕынан, Сiбiр Jлкесiне ћол созѕан орыстан) оныѓ љстiне iшкi талас-тартыс, жiкшiлдiк Ћасым заманындаѕы билiк институттарын жаугершiлiкке бейiмдеу арћылы мемлекет бiртџтастыћ нышандар ала бастады. Бџл саясат ру басылары тарапынан ћарсылыћћа џшыраѕанын, хан саясатына кJѓiлi толмаѕан кейбiр басы асау ел басыларыныѓ жљген-ћџрыћты ала ћашћанын аѓѕарамыз. Мќселен Жиембет Бортоѕашџлыныѓ Есiмге арналѕан наз толѕауы осыны кJрсетедi: Еѓсегей бойлы Ер Есiм, Есiм, сенi есiрткен Есiл менiѓ кеѓесiм. Ес бiлгеннен Есiм хан

Ћолына болдым сљйесiн Ћолтыѕыѓа болдым демесiн ! ………………………………….. Ћайратым ћанша ћайтса да, Мџныѓа, ханым, шыдаман. Арћаѕа ћарай кFшермiн, Алашыма џран десермiн Ат ћџйрыѕын кесермiн, Ат сауырысын беремiн. Алыста дќурен сљрермiн, Ћарамасаѓ, ханым, ћарама, Сенсiз де кљнiмдi кFрермiн (77, 93-бет). Академик Ќ.Марѕџлан да Jзiнiѓ «Еѓсегей бойлы Ер Есiмге» арналѕан маћаласында ол заманда жаугершiлiктiѓ кJп болѕанын, «Есiм хан Jз хандыѕыныѓ шыѕыс жќне солтљстiк-шыѕыс шептерiнде ойрат-ћалмаћ шапћыншылыѕына ћарсы тойтарыс беру љшiн, кJбiне жорыћтарда жљргенiн» ескертедi. Жошы ќулетiнен шыћћан хандар iшiнде 40 жыл тџтас хандыћ ћџрѕан деп дќрiптелетiн Есiм хан Jз заманында кJптеген жол-жоба, кќде-ћауымет заѓдарын шыѕарѕан, бiраћ олар «Ћасым ханныѓ ћасћа жолы» сияћты ћалыптасћан билiк-ћџћыћ жљйесiн Jзгерту емес, ћайта жаѓѕыртуѕа баѕытталѕан iстер болды. Мемлекет негiзiн ныѕайту, ћоѕамда тJрелердiѓ орны мен белсендiлiгiн кљшейту, iшкi жiкшiлдiктi болѕызбау, жалпы Шыѓѕыс хаѓѕа баратын «Жасаћты» кљшейту Есiм маћсаты болды. Сол себептен оныѓ заманында елге танымал тќртiп «Есiм ханныѓ ескi жолы» атанды. Шыѕыс тарихшыларыныѓ жазба еѓбектерi мен ћазаћ, ћырѕыз, ћараћалпаћ сияћты кJшпелi мал баћћан, жауынгер халыћтардыѓ ауызша ќѓгiмелерi Есiм ханныѓ Jз заманында бљкiл Орталыћ Азияѕа билiгi жљрген iрi хан болѕанын айѕаћтайды. Бџл жерде шыѕыс жазбаларына тљсiнiктеме берудiѓ этнографиялыћ ќдiс-тќсiлдерiн де оѓтайлы пайдаланѕан жJн. Мысалы Шыѕыс Тљркiстандыћ тарихшыныѓ «Тарих-и Кашѕар» кiтабында Моѕолстан ханы Ќбд-ар-Раћымныѓ Есiм ханѕа Jз ћызы Айханым падишахты бергенi жJнiнде «Ишим хан заявил: «Я пришел на служение. У меня есть друзья и враги. Они скажут: «Ишим хан поступил к Абд ар-Рахим хану нукером». Я надеюсь, что (вы) возвеличите этого раба и сделаете (его) зятем» делiндi. Шын мќнiнде Шыѕыс билеушi ќулеттердiѓ тќртiбi бойынша кљштi билеушi ќлсiз билеушiге ћызын бермейдi, бќрi керiсiнше жљредi.

Бiздiѓ пiкiрiмiзше Есiм хан билiгi кезiнде Ћазаћ хандыѕыныѓ астанасы, бiрнеше мыѓ жылдыћ тарихы бар Тљркiстан ћаласында ћазаћтыѓ жќне ћазаћћа ћоѓсы аѕайындардыѓ Jкiлдерiнiѓ ћатысуымен «Жетi жарѕы» кеѓесiнiѓ алѕашћы отырыстары Jткен болуы керек. Наћты деп айтпаѕанмен мџныѓ бiр дќлелi Есiм ханныѓ кJршi ћырѕыздыѓ басшы билерiне ћамћорлыћ жасауы, оларды ћалмаћ жќне ћашѕар хандарынан ћорѕауы, Тќшкентте «КJкемнiѓ кJк кљмбезi» сияћты ћџрылыстарды салуы т.б. Осы сияћты ћамћорлыћ ћараћалпаћ пен сунаћтарѕа да, Сыр бойыныѓ отырыћшы ћауымдарына да жасалды деп есептеймiз. Соѓѕы кезде жарияланып жатћан ѕылыми еѓбектердiѓ бiрiнде «Есiм ханныѓ ескi жолы» заѓдар жолы накшбандийе тарићатыныѓ тќртiбi бойынша жасалды деген пiкiр бар. Автор Есiм хан заманында накшбандийе тарићатына жасалѕан ћолдау Тљркiстан маѓындаѕы сунаћ, сарт, шалаћазаћ т.б. субэтникалыћ топтардыѓ пайда болуына алып келдi дейдi ( 30, 232–233-беттер). Ћазаћ шежiресiнде XVI–XVII ѕасырларда ћабылданѕан «жолдардыѓ» мемлекеттiк тќртiптi кљшейтуге негiзделгенi басым айтылады. Бiз де Есiм хан заманындаѕы мемлекеттiк жќне ћџћыћтыћ Jмiрде болѕан Jзгерiстер еѓ алдымен џлт мљддесiнен туындаѕан шаралар деп есептеймiз, ал осы маћсат жолында ћожалардыѓ белгiлi бiр топтарына басымдылыћ беру мќселесi ќлi де зерттеудi ћажет етедi. З.Ж.Кенжалиевтiѓ пiкiрiнше «жолдар-кJшпелi ћоѕамдаѕы орталыћ мемлекеттiк билiктiѓ жеке-дара дербестенуiнiѓ бiр кJрiнiсi, оныѓ ћалыптасћан ћџћыћтыћ мќдениеттi жаугершiлiк, ќскери заманѕа сай бейiмдеп пайдалануѕа талпыныс жасауыныѓ нышаны» (44, 76-бет). Бiз жоѕарыда осы мќселеге байланысты бiрсыпыра тљсiнiк бердiк деп есептеймiз. § 8. Ќз-Тќукенiѓ «Жетi жарѕысы» Есiм ханнан кейiн Ћазаћ хандыѕы таѕы да џзаћ даѕдарысћа тљскенi тарихи деректерден белгiлi. 1630 жылдардан бастап ћазаћ жерiнiѓ солтљстiк-шыѕыс алћабы тџтас ойрат тайпаларыныѓ ћолына кJше бастады. Дљрбен-ойрат аталатын ћалмаћтыѓ тJрт руы (торѕауыт, хошоуыт, дурбет, чорос) 1640 жылы Тарбаѕатайдыѓ Улан Бџрѕа деген жерiнде бљкiл моѓѕолдыћ жќне ойраттыћ џлы кеѓес ашып «Их цааз» (Цааджин бiчiк) заѓ ережелерiн ћабылдады. Оныѓ негiзгi ережелерiнiѓ бiрiнде «не будем вводить розни, не будем обращаться с людьми одной с нами крови так, как с

рабами, хотя б они обеднели и пошли к нам в услужение; не будем отдавать их подвластному человеку иной кости, не будем проливать их кровь…Не только мы, но и потомки наши из рода в род, да не будем делать зла друг другу» делiнедi (42, 4-бет). Осыѕан байланысты ћалмаћ iшiндегi iшкi мќселелер, жаугершiлiк бiрсыпыра уаћытћа байыз тауып, сыртћы мќселелерге тљйген жџмырдыћтай болып кiрiстi. Осы кезеѓде ойрат одаѕына ныѕайтуѕа арћау болѕан тетiк будда дiнi едi. Зая-пандита сияћты ойраттыѓ кеменгер џлдары ќлiпби жасап, бџтханаларды ћаптатып салып, ойрат шонжарлары арасындаѕы ћым-ћиѕаш ћарым-ћатынастарда билiк айтып, мќмiлеге келтiрiп, мемлекеттiк туын биiк желбiретуге Jз љлестерiн ћосты. Ћазаћ рулары ойрат соћћыларыныѓ астында XVII ѕасырдыѓ ортасында оѓтљстiкке ыѕысып, Арћадаѕы жайлы Jлкеге жаз жайлап барудыѓ Jзiне ћауiптендi. Ћазаћ аћындарыныѓ «Ата ћоныс Арћадан, басында ћазаћ ауѕанда» дейтiн «бастапћы аћтабан шџбырынды» XVII ѕасырдыѓ ортасында басталады. 1652 жылы ћалыѓ ћалмаћпен соѕыста хошоуыт тайпасыныѓ жас тайшысы, он жетi жасар Галдаманыѓ ћолынан Есiм хан баласы Салћам Жќѓгiр хан ћайтыс болды. Ћазаћ халћы ондаѕан жылдарѕа созылѕан жљдеушiлiкке џшырады. 1680 жылдары ойраттар Галдан Бошогту хан бастап Тљркiстан Jѓiрiн шауып Сайрам ћаласын ћиратты. Ћазаћ елiнiѓ бiр жаѕадан бас, бiр жеѓнен ћол шыѕармайынша Jзге елдiѓ жемi болып кететiнi аныћ болѕан уаћытта ћазаћ билiгiне ќдiлдiгiмен, аћылдылыѕымен «Ќз» атанѕан Тќуке хан келдi. Ћазаћ шежiресiнде «Салћам Жќѓгiрден кейiн Ќз Тќуке хан болды. Мџныѓ Jзi аћылды, табанды кiсi болды. «Байсалды айѕырдыѓ љйiрiн ат жаћтайды» дегендей халыћты жаћсы басћарды. «КљлтJбеде кљнде кеѓес» осы Ќз Тќуке тџсында айтылѕан сJз» – деп Ќз Тќуке билiгiне жаћсы баѕасы берiледi. Ћалмаћ дќуiрлеп кљшейген уаћытта жаѓа саясат жљргiзу керек едi. Оныѓ наћты амалы Ќз Тќуке билiгi кезеѓiнде Орда ћызметiн жќне аталыћ институтын кљшейтумен iске асты. Осы себептi ХVII ѕасырдыѓ соѓы мен ХVIII ѕасырдыѓ басындаѕы саяси Jмiрде, елшiлiк ћызметте бiз ылѕи да аталыћ ќулетiнiѓ Jкiлдерiне кездесемiз. 1690 жылдардаѕы бiр ћџжатта Хан Ордасында болѕан бас ћосуда Сiбiрлiк татар Таушке Мергеннiѓ «нам де до государевых слобод какое дело, хотя де и всех вырубят и пожгут нам де до того дела нет, для того, что де мы люди торговые, а не воинские» деген сJзi

љшiн Барћы аталыћ џрысты дейдi: «И Тевки ханов лутчей человек Аталык Барху батыр стал его Таушку бранить за то, что он такие непристойные слова говорит....». Сонымен бiрге ќр жљздiѓ орда биiн сайлау, оларды Хан Ордасына кеѓеске (Жетi жарѕы) жинау, мемлекеттiѓ iшкi саясатыныѓ тiзгiнiн беру т.б. шаралар осы кезеѓде iске асты. Еуразия кJшпелiлерiнiѓ љштiк жљйесiнiѓ тамыры Jте ерте замандарѕа бастайды, љштiк ћашанда ныѕыз, мыѕым, орныћты жљйе. Ал љш жљздi џлыс есебiнде ќкiмшiлiк жљйеге келтiру жќне оныѓ iшкi мќселелерiн орда билерiне тапсыру ру басыларыныѓ жауаптылыѕын кљшейткенi хаћ. Осы кезеѓнiѓ тарихын сипаттай келе Н.И.Гродеков «все три орды ежегодно собирались для совещания (маслагат) на холме Мартубе (в горах около Сайрама)» – деп жазады. Бџл жиындарды ћазаћтыѓ ауызша дќстљрiнде «ћаз» деп атайды жќне жауынгер жасаћтыѓ бџл бас ћосуларында ћазаћ елiнiѓ басты мќселелерi – ћай жерде ћыстау, ћай жердi жайлау, хан сайлау, кJршi елдермен саясат, ћалай соѕысу т.б. бљкiл ел болып аћылдасатын мќселелер талћыѕа тљстi. Осындай iрi мќслихаттардыѓ бiрi 1710 жылѕы Ћараћџм (Арал Ћараћџмы) кеѓесi. Ћараћџм Џлытаудан батысћа ћарай орналасћан ћысћы ћонысћа Jте жайлы жер. Ол кезде Ћараћџмныѓ солтљстiк бџйраттары Аћсаћал Барбы кJлiне џштасады, Су аяѕы ћџрдым да осы жерде. Ырѕыз, Торѕай, _лкейек т.б. даланыѓ сан жетпейтiн џсаћ Jзендерi ћџятын осы аса љлкен кJл ХVIII ѕасырдыѓ басында дариядай шалћып жататын едi. Ћазаћ аѓыздарында љш жљздiѓ игi жаћсылары ћатысћан бџл џлы кеѓесте таѓдамалы тоћсан би сJз сJйледi делiнедi. Олардыѓ сJзiнiѓ арћауы мемлекеттiѓ таѕдыры, болашаћћа тон пiшу, зандарын реттеу, ќскерiн дайындау, сыртћы елдермен бќтуаѕа келу, не жаугершiлiктi дiттеу, жазѕы жайлымы мен ћысћы ћонысын аћылѕа салу, елдiѓ ымырасын бекiту. Осы кезеѓдегi ел iшiндегi ћалыптасћан дќстљрдi бџзуѕа ћатысты билердiѓ шешiмдерiнен бiз ћаталдыћты байћаймыз. Оныѓ бiр мысалы ћазаћтыѓ тарихи ќѓгiмелерiнен белгiлi, кезiнде Шќкќрiм жыр арнаѕан «Ћалћаман – Мамыр оћиѕасы». Кiрiспесiнде аћын «Бџл ќѓгiме 1722 жылдары бiздiѓ Орта жљз ћазаѕы Сырдария бойында жљргенде болѕан аныћ iс… Ћалћаман – Мамырдыѓ iсiне ескi ћазаћтар терiс кFзiмен ћараса да, осы кљнгi кFѓiлiнiѓ кFзi ашыћтар жазасыз екенiн бiлiп, дџѕа ћылса керек» дейдi. Бiраћ ХХ ѕасырдыѓ басында да ћазаћтыѓ жетi ата тќртiбiн бџзѕан оћиѕаны терiс ћылыћ деп, жаћын адамдар арасындаѕы махаббатты дќрiптей жырлауѕа

наразы болѕандар бар екенiн ескертемiз, солардыѓ бiрi М.Ж.КJпейџлы. Ћалћаман мен Мамырдыѓ таѕдыры ћанша аянышты болѕанымен ћазаћтыѓ ХVIII ѕасырдыѓ басындаѕы ћџћыћтыћ мќдениетi љшiн ћалыпты шешiм. Бџл ћатал, жаугершiлiк заманда Jмiр сљрудiѓ, аман ћалудыѓ кепiлi – аталас адамдардыѓ бiрлiгi мен ынтымаѕы. Жаћын аѕайын болып келетiн Ћалћамен мен Мамыр iсi осы бiрлiкке терiс ќсер ететiн ћџбылыс. Ќз Тќуке заманында билiк ћџрылымы бiрнеше сатыѕа жљйеленгенге џћсайды. КJшпелiлердiѓ ќуел бастан бар демократиялыћ тќртiптерi де ћайта жанданып, жауынгер азаматтардыѓ жалпы халыћтыћ жиындары (ћаз) жыл сайын Jткiзiлiп отырылатын болды. Бџл жиындарѕа тек ћарулы ер азаматтар ѕана ћатысуѕа ћџћыћты едi. Оныѓ тќртiбi «Жетi жарѕыда» наћты бекiтiлдi. Оныѓ еѓ биiк сатысы – орда билерiнен, Тљркiстан мен Ташкент маѓындаѕы отырыћшы халыћтыѓ Jкiлдерiнен, ћазаћћа одаћтас ћырѕыз, ћараћалпаћ сияћты халыћтардыѓ басшыларынан ћџралѕан «Жетi жарѕы». Зерттеушiлердiѓ кJпшiлiгi «Жетi жарѕы» ћџрамындаѕы ћазаћтыѓ љш биiн ерекше атайды. Н.И.Гродековтыѓ жазбасы бойынша «В числе их было три знатных бия, по каждому из каждой орды: из Великой – Туле, из Средней – ћаз дауысты Ћазыбек, т.е. Казыбек с голосом гуся (звучным), из Малой – Айтеке» (25, 25бет). Ќз Тќуке хан жанына Jз заманыныѓ iрi аћылмандарын, абыздарын, билерi мен батырларын жинаѕаны Саћћџлаћ шешеннiѓ шежiресiнде де айтылады: «Тќуке ханныѓ тџсында ћырыћ рудан ћџралѕан ћырыћ би болыпты. «Ханда ћырыћ кiсiнiѓ аћылы бар» деген сFз содан ћалѕан... Ежелгi билердiѓ iшiнде љш жљзден алѕан љш бас биi болыпты: Џлы жљзден – ТFле, Орта жљзден – Ћазыбек, Кiшi жљзден Ћаражiгiт. Бџл љшеуiнiѓ жасы љлкенiрегi, аѕа тџтаныны да ТFле болѕан екен. ^йткенi Џлы жљздi аѕа тайпа, оныѓ адамдарын аѕа баласы есептесе керек» (88, 127-бет). М.Тынышпаев жоѕарыда келтiрiлген деректердi толыћтыра тљседi. Оныѓ пiкiрi бойынша Тќуке ханныѓ басты еѓбегi ћазаћ елiнiѓ ћоѕамдыћ Jмiрiн белгiлi бiр тќртiпке келтiргендiгi: «Тауке…более замечателен своею административною и законодательною деятельностью. Слабые угнетенные роды Тауке соединил в союзы, чтобы последние могли противостоять против сильных родов. Для фактического управления подвластными родами назначили 6 биев: 1) в Старшей Орде – Толе Алибекова (дулат, отделение жаныс); 2) в Средней Орде – Казбека (Каз дауысты Казбек – арѕын, каракесек);

ћытай-ћыпшаћтармен соѕыс басталды. Ќз Тќуке ханды осы кезде ћалыѓ ќскердiѓ басында ћытай-ћыпшаћтармен, жалпы Jзбекпен жаугершiлiк iшiнен кJремiз. Осыѕан байланысты 1687–1688 жылдары Бџхар ханы Субханћули ханмен келiссJз жљргiзiлiп, Бџхар ханыныѓ сенiмдi адамы Хошеке –аталыћ Тљркiстанѕа келдi. Бџл оћиѕалардыѓ бќрi де мемлекет билiгiн кљшейту ћажеттiлiгiн аса Jзектi таћырыпћа айналдырды. Бейбiт уаћытта Jз бетiмен кететiн кJшпелi елдiѓ басшыларыныѓ «КљлтJбеде кљнде кеѓес жасап», Ќз Тќуке ханныѓ «Жетi жарѕысында» билiк айтып, ханныѓ дќрегейiне баѕынып тџруын осылай тљсiндiремiз. Ћазаћ ћарияларыныѓ айтћан аѓыздарына сљйенiп орыс тарихшысы А.И. Левшин Ќз Тќуке ханды ежелгi гректiѓ џлылары Солон мен Ликургке теѓейдi: «Было время, говорят благоразумнейшие из киргизов Меньшой орды, когда и наш народ жил в покое, было время, когда и у нас существовал порядок, были законы и правосудие. Сей золотой век, о котором вспоминают они со вздохами, есть царствование знаменитого хана их Тявки, который, если верить преданиям, был действительно в своем роде Гений, и в летописях казачьих должен стоять наряду с Солонами и Ликургами. Усмирив волновавшиеся долго роды и поколения, он не только ввел в них устройство, порядок, но и дал им многие законы» (59, 3-б., 169–170беттер). Ќз Тќуке ханныѓ кезiнде «Жетi Жарѕы» ћабылдаѕан ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып заѓдарын сипаттай келе, орыс ѕалымы тJрт тљрлi ереженi ерекше атайды: «В дополнении к сим законам, должны быть присоеденины следующие достопамятные постановления Хана Тявки: Чтобы сам хан, равно как и все Султаны, старейшины и правители родов, собирались осенью в одно место, в середине степи, для рассуждения о делах народных. Чтобы ни один Киргиз не являлся в собрание народное иначе, как с оружием. Безоружный не имел голоса, и младшие могли не уступать ему места. Чтобы всякий, могущий носить оружие (кроме Султанов), платили хану и правителям народным в подать 20-ю часть своего имущества, ежегодно. Всякому поколению, роду и отделению иметь свою собственную тамгу (знак, заменяющий герб). Тамги сии тогда же и розданы, с обязанностью накладывать их на весь скот и имущество, для различения, что кому принадлежит».

Жер бетiндегi ћандай да бiр мемлекеттiѓ сљйенетiн екi тџѕыры бар, оныѓ бiрi – заѓ, бiрi – дiн. Ќз Тќуке хан осы екi тџѕырды да ћатар пайдаланды. Оныѓ ћазаћ ордасыныѓ сары ала туын адамы мен базары кJп Ташкентке тiкпей, Тљркiстанѕа тiгуi осы себептен болар. Ќз Тќуке заманы Еуразия кJшпелiлерi тарих сахнасындаѕы љстем орынын отырыћшыларѕа берген уаћыт едi. Батыстан ћањарын тJккен Ресей, Шыѕыстан амалдап, айлалап жылжыѕан Ћытай, олардыѓ артында мџз темiрге ћџрсанѕан, ћару-жараѕын оћтаѕан басћа да елдер. Бџрынѕы заманда «ћыл ћџйрыћ» деп џрандап Еуропаныѓ тJсiне атпен шауып баратын, Ћытайды тJменшiктетiп, тiзе бљктiрiп ћоятын ћайрат кJшпелiлерде ћалмаѕан, ендi амал жоћ олар Jзара кљрестерiн бастады. Сахарада еркiн Jмiр сљрген ћазаћ пен ћалмаћтыѓ ћасћырдай алысћан заманы туды. Не Jлiм, не Jмiр, басћа сџраћ жоћ едi. «Жетi жарѕы» елшiлiк жолын џсынды. Батыста Ресей, Шыѕыста Ћытай, оѓтљстiкте Бџхар хандыѕы бќрiне де елшi жiберiп бейбiт бќтуаѕа келу керек. Бiз осы кезден берi ћарай ћазаћ елшiлiктерi туралы мќлiметтердi ќр елдiѓ мџраѕаттарынан кездестiретiнiмiзде осыдан. Екiншiден «Жетi жарѕы» ћазаћтыѓ Jз iшiндегi ымырасын, тќртiбiн бекiту, ол љшiн алдымен џсаћ руларды љлкен рулардыѓ жем ћылуына жол бермеудi кJздедi. Ћазаћ халћыныѓ жаѓа генеалогиялыћ ћџрылымы осы кеѓесте шешiлдi деп айтуѕа болады. Туыстыћ жљйе одан ќрi беки тљстi. Љшiншiден ћазаћтыѓ орда тiккен ћаласы Тљркiстанныѓ саяси, рухани ћызметiн одан ќрi жалѕастыруын ћолдады. «Жетi жарѕы» ћазаћтыѓ Jз жолымен ћатар шариѕат ережелерiн ћатар ћолданатын келiсiмге келдi. Тљркiстан бiр жаѕы Орта Азиялыћ iслќм орталыѕы, екiншi жаѕынан ћазаћтыѓ ата-бабасы жерленген ћасиеттi ћорым-пантеон, љшiншiден ћазаћтыѓ хандары ћоныс, тџраћ ћылатын саяси ордасы. Тљркiстанда Ќзiретi Сџлтан маѓында аћ киiзге кJтерiлген хандардыѓ Jзге тJре ќулеттерiнен љлкен саналатыны да «Жетi жарѕы» кеѓестерiнiѓ шешiмi. ТFртiншiден «Жетi жарѕы» кеѓесiне одаћтас, кJршi ћырѕыз, ћараћалпаћ, iшкi сарт, ћожа, ћатаѕаннан Jкiл ћосу, олардыѓ да пiкiрiн Жоѕары кеѓесте ескеру ћџпталды. Бесiншiден мемлекеттiк ћџрылымдардыѓ Jмiр сљруiне ћажеттi Хан Ордасыныѓ мџћтажын кJтеруге де, ќскери шыѕынды жабуѕа, елшiлiк ћабылдау мен аттандыруѕа жетерлiк алым-салыћ жинау

кJзделдi. Ол љшiн тек отырыћшы ел ѕана емес, мал баћћан кJшпелi ел де 1/20 табысын мемлекет ћазынасына Jткiзiп отыруы керек. Алтыншыдан жаугершiлiк заманѕа сай жабдыѕы дайын, ћайратты ќскер џстау. Осы себептерге бола Ќз Тќуке џсынысымен кеѓес сџлтандардан «сардар», батырлар ќулеттерiнен « батыр басы» деген лауазыммен тџраћты тљрде ќскер iсiне жауапты адамдар сайлады. Ондаѕан жыл Jмiр сљрген бџл мемлекеттiк жќне ћџћыћтыћ жљйе Ќз Тќуке хан Jлген соѓ (1715), Ћайып тџсындаѕы (1715– 1718) даѕдарыс кезiнде босаѓси бастап, аћыры ХЉIII ѕасырдыѓ 20 жылдары жаугершiлiк кљшейген кезде Jмiр сљруiн тоћтатты. Тљркiстаннан Арћаѕа ауа кJшу Ћайып тџсында басталып, «Аћтабан шџбырынды, АлћакJл сџлама» аталатын ауыр заманѕа џласты, балапан басына, тџрымтай тџсына кеттi. Шежiре бойынша Џлы жљз Жиделi Байсынѕа, Орта жљз – Самарћанд пен Бџхараѕа, Кiшi жљз – Хиуаѕа ауды. Арћада ћазаћтыѓ еѓ жауынгер тайпалары ѕана ћалып, жан-жаѕынан ћоршаѕан ћызыл Jрттiѓ арасында жљрдi. Ћџтлымќмет Тевкелев «и те оне, киргизцы (ћазаћтар – Ж.А.) получали от вышепоказанных себе (от зюнгорских калмык, от волских калмык, от башкирцов, от сибирской стороны, от яицких казаков) крайния разорения не по их хотению, но их беспокойством киргизцы сами всегда их задирали и неволю и с принуждени себя заставляли разорять» (43, 385-бет) – деп осы 30 жылдардыѓ ауыр оћиѕаларын айтады. Ћазаћ шежiресiне ћарасаћ «жаудан, жџттан басын алып ћашћан елдiѓ жаяу шџбырѕан шџбырындысы аппаћ сљрлеу болып, табандары таздыѓ басындай жалтырап ћалады екен. Жатћанда алћа ћотан айнала жатады екен. Семiздерiн ортасына алып ћорѕап жатады екен, басћа бJтен рулар џрлап сойып жеп ћоя ма деп. Тобыћты Ќнет бабаѓныѓ тJбе басында ћалѕандыѕы, Он жетi џлды Тiлеумбеттiѓ ћырылып, жойылѕандыѕы сол едi. Сол кљндердi ћалай џмытарсыѓ»» (50, 10-т., 154-бет). М.-Ж.КJпейџлыныѓ жазуына ћараѕанда Арћаѕа «аћтабанѕа џшыраѕан елдiѓ» тамтыѕы ѕана жетсе керек. Еѓ басты мќселе ћазаћ деректерiнен ћазаћ елiнiѓ аласапыран дљниеде ћџйын айдап кетпей аман ћалуына басты себеп «Жетi жарѕы» ћызметi арћылы ел тџтастыѕына жауапты болѕан џлы билерiнiѓ арћасы екенiн кJремiз. «Жетi жарѕы» бiр орталыћћа баѕынѕан мемлекет пен ћџћыћтыћ жљйенiѓ ћалыптасуына негiз салды. Одан кейiнгi тарихи оћиѕалар Ќз Тќуке хан билiгi кезеѓiнде

Тљркiстандаѕы Хан Ордасыныѓ жанында, «КљлтJбедегi кљнде кеѓес» заѓдастырѕан ћазаћ елiнiѓ мемлекеттiк жќне ћџћыћтыћ мќдениетi халыћты аман алып ћалудыѓ басты кепiлi болѕанын аныћтайды. § 9. Абылай хан дќуiрi Осындай аласапыран заманда ћазаћтыѓ тJре ќулетiнен Абылай сияћты кемеѓгер сџлтан шыѕып елдiѓ басын ћайта ћџрау љшiн, ћазаћ жџртына ие болу љшiн атћа мiндi. Бџћар жыраудыѓ Абылайѕа арналѕан толѕауларыныѓ iшiнде: Ей, Абылай, Абылай! Сенi мен кJргенде Тџрымтайдай џл едiѓ, Тљркiстанда жљр едiѓ, Ќбiлмќмбет патшаѕа Ћызметшi болып тџр едiѓ, Сен ћай жерде жљрiп жетiктiѓ? Љйсiн ТJле билердiѓ, Тљйесiн баћћан ћџл едiѓ. Сен жиырма жасћа жеткен соѓ, Алтын тџѕыр љстiнде, Аћ сџѓћар ћџстай тљледiѓ Дќулет ћџсы ћонды басыѓа, Ћыдыр келдi ћасыѓа, Баћ љйiне тљнедiѓ, Ћылышыѓды тасћа бiледiѓ, Алмаѕан жауды ћоймадыѓ, – деп бiр жаѕынан алтын таћћа Абылайды тќрбиелеген Ќбiлмќмбет пен ТJле билер екенiн, жоћ жерде хандыћ билiктiѓ тумайтынын, тљйе аунаѕан жерде тљк ћалатынын сездiредi. Екiншi жаѕынан жыл есебiмен ћарасаћ Абылайдыѓ билiкке келген, ћазаћтыѓ есiн жинай бастаѕан уаћыты – 1730 жылдар. Ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ иесi ћасиеттi, ќулие билерi болса, џлыс елiнiѓ билiгi, мемлекет тќртiбiне жауаптылыћ ел иесi хандарында болѕан. Осы мќселенi тереѓ тљсiнген Абылай хан аласапыран заман артта ћалѕанда хан билiгiн ныѕайтуѕа, заѓ жолын ћадаѕалауѕа кљш салды. Ол кљш-жiгердi бiз сол заманныѓ жыра-

уларыныѓ толѕауларынан, аѓыздарынан кJремiз. Абылай ханныѓ Jз басы да сJздiѓ пiрi ћонѕан адам болѕаны белгiлi, ХVIII ѕасырдыѓ ќйгiлi жырауы Љмбетей Абылайѕа – Тоћсан жаћсы љш жљзден, Сенi сџрай барѕанда, _лтiрем деп Ћалдан хан Орайына Шарыштыѓ, СJзiне ћарсы сJз айтып, Жауаптастыѓ, ћарыстыѓ, Љш ауыз сJзбен ћџтылдыѓ, Џмыттыѓба соны, Абылай! – деуiнде осындай себеп бар (77, 108-бет). Ћазаћ шежiресiнде Абылай хан заманы ерекше шабытты суреттелетiнiн Шоћан Уќлиханов айтып кеткен болатын. Сонымен бiрге шежiре деректерi де Абылайдыѓ мемлекет пен ћџћыћ туралы кJзћарастарынан бiрћатар дерек бередi: «Ћазаћта батырда Ћаракерей Ћабанбайдан асћан батыр жоћ, Љйсiн ТJле биден асћан би жоћ. Бџл екеуi де Абылай заманында ћарттыћ басып, тџѕырдан тљскен кiсiлер. Абылай ханныѓ хан болып дќуiрi жљрiп тџрѕанда ћџнѕа кесiм ћылдырѕан, тамам талас сJздiѓ љстiнен ћаратып, бiтiм айтћызып билiк ћылдыратџѕын биi Кљлiк Шобалай баласы Жќѓке батыр би екен. Бџл кiсiнiѓ ћџнѕа ћылѕан кесiмi ћара ћџн – жљз жылћы, он екi жаћсы; сљйек ћџны – елу жылћы, алты жаћсы; Jнер ћџны тоћал ћџн болады – тоѕыз жаћсы. Бџл љш ћџн еркекте КJтеш аћынѕа алынѕан, џрѕашыда Џлбикеге алынѕан. Ќлгi айтылѕан батырлардыѓ бiрде-бiрi жауда Jлсе, «жетi ердiѓ ћџны алынсын» деп кесiм ћылѕан. Жауѕаш, Биѕаштыѓ Жауѕашы ћалмаћта Jлiп, жетi ердiѓ ћџнын алѕан. Жаћсы дегеннiѓ басы жетiм, ћалы кiлем, ћара нар, мылтыћ, сондаймен тоѕыз болады. Џрѕашыныѓ ћџны еркектiѓ бiр кJзiнiѓ ћџны – елу жылћы, алты жаћсы. Аттыѓ ћџйрыѕын кескен џрыѕа бiр жылѕа шейiн билiк айтпайды екен, босаѕа кљзеттiредi екен. Босаѕа кљзеттiргеннiѓ мќнiсi – сол атыныѓ ћџйрыѕы кесiлген љйден бiр жылѕа дейiн кiсi Jлсе, ат ћџйрыѕын кескен џрыѕа кiсi ћџнын тарттырады екен. Шiдер џрлаѕанѕа шiдерi ћайыс болса, љш атћа љш балаѕын салып, љш атты љш жаћћа айдайды екен. Љш ат љзiп кете алмаса, џрыѕа љш ат айып салады екен. Аттыѓ ћџйрыѕыныѓ ћџны – кiсi кџны болды. Шiдер ћџны –љш ат болды.

Бiреудiѓ малын џры џрлап сойып жеп ћойѕан болса, ол џрыныѓ мойнына арћан салып, мал иесiнiѓ ћолына бередi екен. Мал иелерi атћа мiнiп алып, таћымына салып сљйрей жJнеледi екен. _лшеулi мерзiмдi жерi болады екен, соѕан дейiн тартады екен. _лсе Jлiп кеттi, Jлмей ћалѕанда «Салауат» деп ћоя бередi екен. Солай тартћанда адамныѓ мойны жарты кез џзарып кетедi екен» (1, 315– 316-беттер). Ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ Абылай заманында тым Jзгере ћоймаѕаны жоѕарыда келтiрiлген шежiре деректерiнен аныћ кJрiнедi. Сонымен ћатар мемлекет билiгi де, оныѓ iшiнде џлыс билiгi мен ру билiгi арасындаѕы кљрес те Jз табиѕатынан алшаћ емес. Тiптi Ресейдiѓ хан билiгiн ќлсiретудi кJздеген арандату саясатыныѓ арћасында ћара сљйек iшiнен шыћћан беделдi билердiѓ тарапынан хан билiгiн мойындамау мысалдары кJп. Хан мен билер арасындаѕы тiрес, кљрестi бiз ерте кJшпелiлерден де кJремiз. Шыѓѕыс ќулетiнiѓ ќлсiреп, Бату тџћымыныѓ саяси сахнадан кеткен кезiнде Тоћтамыс пен Едiге арасындаѕы баћталастыћ Алтын Орданыѓ даѕдарысын кљшейтiп жiбергенiн де бiлемiз. Абылайѕа да алдымен ћарсы тџрѕан Jз ћарамаѕындаѕы Орта жљздiѓ бiрсыпыра билерi, оныѓ iшiнде Орта жљздiѓ орда биi болѕан Ћаз дауысты Ћазыбектiѓ бел баласы Бекболат би едi. Жаугершiлiк уаћытта хан билiгiнiѓ љстемдiгiн амал жоћ мойындайтын кJшпелiлер бейбiтшiлiкте саяси билiктiѓ кљшейгенiн ћолдай бермейдi. Абылайдыѓ џлыс билiгiн кљшейтпек маћсаты Бекболат, Едiге сияћты билер тарапынан ћарсылыћ туѕызѕаны да осы тџрѕыдан заѓды. Бџл ћарама-ћарсылыћ тарихћа «Абылай аспас Арћаныѓ Сарыбелi» деген атпен ендi. Орта жљздiѓ Мейрам баласы (ћуандыћ, сљйiндiк, ћаракесек) елдерiнен жиналѕан љлкен ћол Абылайды шаппаћ болып айбат шеккенi де осы оћиѕа аясында тљсiнiктi болады. Екi жаћ КJкшетау маѓында ЖолдыJзек деген жерде кездескен екен дейдi. «Ертеѓ таѓ ата ћараса желкiлдеген ту да жоћ, жер ћайысћан ћол да жоћ, бiр-екi атты келедi екен дейдi. Бџл неѕылѕан жан деп таѓырћап тџрса Абылай хан мен Балта-керей Тџрсынбай батыр екен. Бџл жаћтан Бекболат пен Едiге атћа мiнiп екеуi алдынан шыѕысыпты» деп баяндайды шежiре. Сол жерде сJз ћорыды, бiтiм-тыным жарасты. Абылай сџрапты екен дейдi «Мылтыћ ћџрѕан кiм едi?» деп. «Ћозѕан Бекше мерген едi» дептi. «Талай жерде жорыћта бiрге жљрiп, бiр торсыћтан малта жеп, бiр табаћтан ет жеген жолдас

едiк, кiсiнi кiсi жоћ жерде Jлiмге ћия бередi екен-ау» деп мылтыѕыныѓ аузын ћырсыћ бассын деп, мылтыѕыныѓ аузына бiр тљйе байлады дейдi. Жљгiрiп келiп џстай алѕан кiм едi дегенде Кљлiк Жќѓке дегеннiѓ батыр баласы Жанаћ дестi. «Олар ћџдай жаратћан шын би ѕой, баласын арашашы бол деп ћосћан ѕой. Ћазаћ арасында ат шаптырѕан џлы жиын ас болса, Жќѓке батыр бидiѓ босаѕасына тљйе бастатћан тоѕыз байлансын. Жќѓке батыр осы ас ас-аћ десе, ат шауап, ас тарћасын, ќйтпесе ат шабылмайтџѕын болсын да, ас тарћамасын» дептi Абылай. Ол заманда кiсi Jлген ћаралы љйдiѓ босаѕасында бiр найза шаншулы тџрады екен. Кiсiсi Jлген ћаралы љй екенiн жџрт айтпай танып, сџрамай бiлiп бата ћылсын деп, жылы бiткенде сол найзаны Жанаћ сындырып, атшапан оныѓ жолы болсын деп, Абылай хан осы бiтiмдi билерге кестiрiп, жол-жора ћылыпты» (1, 322-бет). Хан мен ру басылар осылай бiтiмге келiптi. Бiраћ бџдан ќрi Абылай билiгi шектелiп, iрi-iрi ру басыларына, ру кJсемдерi билер мен батырларѕа тќуелдендi. Ћазаћ хандыѕыныѓ тќуелсiздiк дќуiрi Абылай ханмен бiрге тарих сахнасынан шыѕып ќфсана ћараѓѕылыѕына енiп бара жатћан заман болатын. Мемлекетте саяси билiктiѓ дќуiрлеп тџрып сусып бара жатћанын баћылау Абылайѕа ауыр болды. Ханныѓ соѓѕа Jсиет сJздерiнен осы ћапа болѕан кJѓiлдiѓ ауанын сезiнемiз: «Абылай хан ажал жастыѕына бас ћойѕанда Бџћар екеѓ (Бџћар жырау) айтћан екен: Ћайѕысыз џйћы џйыћтатћан, ханым-ай, Ћалыѓсыз ћатын ћџштырѕан, ханым-ай, Ћайырусыз жылћы баћтырѕан, ханым-ай, Љш жљзден љш кiсiнi ћџрбан ћылсам, Сонда да ћалар ма екен ћайран жаныѓ-ай –дегенде, Абылай хан: – Тоћта, тоћта бџлай десеѓ, мен дiннен шыѕамын, сен жалѕаншы боласыѓ! Жиырма жасымда таћћа мiндiм. Ћырыћ сегiз жыл ћазаћћа хан болып тџрдым. Ћанша жыл Fмiр сљрiп, жас жасаѕанымнан не пайда, ћазаћтыѓ арћасын тамѕа, аузын нанѕа сљйегенiм жоћ, бџл бiр. Аћ боз аттыѓ ћџнын ер ћџнына теѓегенiм жоћ, екi. Мылтыѕыныѓ оѕын ћџралайдыѓ кезiнен Fтiкiзетiн мергеннiѓ ћџнын екi ердiѓ ћџны дегiзгенiм жоћ, мџнымен љш. Осы љш арман бойымда кеттi деген екен» (1, 327-беттер).

Ћазаћ ќдет-ѕџрып заѓдарын соѓѕы рет жаѓѕырту мљмкiндiгi осы Абылайдыѓ жол-жорасымен аяћталады. Бџдан ќрi заманныѓ баѕыты ћазаћтыѓ, жалпы кJшпелiлердiѓ даму ерекшелiктерiнен тыс жљрдi. ХVIII ѕасырдыѓ 30-жылдары Кiшi жљздiѓ солтљстiк топтарына иелiк жасаѕан Ќбiлћайыр ханныѓ Ресеймен бодандыћ туралы жљргiзген келiссJздерi екi ортада протектораттыћ ћарымћатынастардыѓ орнауына мџрындыћ болды. Бiраћ тарихи деректер протекторат шарттарыныѓ екi жаћтан да орындалмаѕанын куќлендiредi, соныѓ бiрi 1740 жылѕы Орынбор кездесуiнде Ќбiлмќмбет пен Абылай бiр жаћтан, генерал-майор Урусов екiншi жаћтан ћол ћойѕан сауда керуендерiн жљргiзу, сыртћы жаулармен одаћтаса кљресу туралы шарт. 1741 жылѕы ћалмаћ соћћыларыныѓ кезiнде Ћаз дауысты Ћазыбек пен БJгенбай батыр арнайы барѕанымен Ресей не ќскери кJмек, не бейбiт елдi ћорѕау шараларына атсалысћан жоћ. Ал протекторат келiсiмiнiѓ басты ережесi сыртћы жауларѕа ћарсы бiрге ћимылдау болатын (сiздiѓ досыѓыз бiзге дос, сiздiѓ жауыѓыз бiзге жау). Ресейдiѓ басты саясаты Jзiнiѓ кJршiлерiн ќлсiрету болѕаны аныћталѕаннан кейiн Абылай бџдан кейiн бiрде-бiр келiссJзге ћатысћан жоћ. Оныѓ есесiне Ресей Ќбiлћайыр Jлгеннен кейiн Кiшi жљздiѓ iшкi саясатына тiкелей араласып (конфирмация), Нџралыны хан сайлауды Jздерi џйымдастырды. Осылайша ћазаћ бiртџтас iшкi саясат жљргiзуден бiртiндеп айрылды да, мемлекеттiѓ жљйе есебiнде Jмiр сљруi ћиындай бердi, осылайша шекаралыћ аймаћтар кљштi кJршiлерiнiѓ жемiне айнала бастады. Мемлекеттiѓ тџтастыѕын ћамтамасыз ететiн жалпыхалыћтыћ ћџћыћтыћ ережелер ХVIII ѕасырдыѓ ортасына ћарай Jз ћызметiн атћармады. ХVIII ѕасырдыѓ 50–60 жылдары Ресей љкiметi ћазаћтардыѓ Жайыћ пен Ертiстiѓ оѓ жаѕындаѕы ћысћы ћоныстарына кJшуiн тоћтату саясатын жљргiздi. Еуразияныѓ кiндiк Jлкесi болып бiрнеше мыѓ жыл Jмiр сљрген џлы дала ендi Еуразияныѓ шалѕай тљкпiрiне айналды. § 10. «Жаѓа низам» жќне оѕан ћарсылыћ ХIХ ѕасырда ћазаћ халћыныѓ мемлекет пен ћџћыћ туралы тљсiнiктерi екi баѕытта дамыды. Бiрiншiден, ћайткен кљнде де тќуелсiздiктен айырылмау идеясын ту ћылып кJтерген азаматтар хандыћты, хандыћ институттарды, оныѓ iшiнде «Жетi жарѕы» сияћты хан кеѓесiн, ќдет-ѕџрып

заѓдарын саћтауды маћсат тџтты. Бџл жарћын маћсаттарды бiз Арынѕазы хан мен Кенесары хан ћџрѕан мемлекеттерден, тiптi 1916 жылѕы дљрбелеѓ кезiнде пайда болѕан рулыћ хандыћтар мен 1930 жылдардаѕы Кеѓес љкiметiнiѓ саясатына ћарсы шыћћан ћазаћ ћауымдарыныѓ ћџрѕан кiшкене џлыстарынан да кJремiз. Бџл мемлекеттерде дќстљрлi ћџрылым ћаѕидаттары жџмыс iстегенiмен ћџћыћтыћ негiз есебiне кейде ќдет-ѕџрып заѓдары, кейде шариѕат ћабылданып отырды. Ћалай дегенмен бџл ћазаћи дќстљрлерге негiзделген ћадамдар болатын. Екiншiден, тќуелсiздiкке бџѕау тљскенiн мойындап, ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып ережелерiн бодандыћћа бейiмдеу. Ресейдiѓ ћазаћ елiн отарлау саясаты љш кезеѓнен тџрады. Алдымен 1730 жылдары басталѕан протекторат кезеѓi, яѕни Ресей љстемдiгiн мойындау, сыртћы саясатты Ресей мљддесiне ћарай жљргiзу, бiраћ iшкi билiк ћазаћтыѓ Jз ћолында. Екiншi 1820 жылдары басталѕан, вассалитет кезеѓi хандыћ билiктi жою, ћазаћ жерiнде бекiнiстердi салу, ћазаћ Jлкесiн дуандарѕа бJлу, оларды генерал-губернаторлыћтар арћылы басћару. Бџл кезенде дуан билiгi ћазаћтыѓ Jз ћолында, бiраћ аѕа сџлтандар «майырлардыѓ» (орыс хатшы) баћылауында. Љшiншi сатысы 1867–1868 жылдары «Уаћытша ережелерден» басталатын наѕыз отаршылдыћ кезеѓ. Ћазаћтыѓ елi де, жерi де орыстыѓ ћоластында, ћазаћ iшкi отар есебiнде Ресейдiѓ ќкiмшiлiк жљйесiне толыћ баѕынуы. Ћазаћ жерi Ресей империясыныѓ толыћ меншiгiне айналды. ХIХ ѕасырдыѓ алѕашћы жартысында ћазаћ ћоѕамы ќлi де дќстљрлi ќлеуметтiк-шаруашылыћ ерекшелiктерiн саћтап ћалѕандыћтан ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ Jмiрде алатын орыны Jте кљштi болды, оны Шоћан Уќлиханов ќдемi сипаттаѕан едi: «Суд биев, несмотря на 40-летнее русское влияние, остался таким, каким был он за сотни, может быть, за тысячу лет до нас» (19, 89-бет). Ћазаћтыѓ џлы ѕалымы бџл жерде кJшпелi Jмiр салтын ћамтамасыз ететiн заѓ ережелерiн айтып отырѕаны сJзсiз. Ал ол кJшпелi ћауымдардыѓ мемлекет есебiнде Jмiр сљруiне ћажеттi iшкi жќне сыртћы жаѕдай Ресей реформаларыныѓ кесiрiнен ћазаћћа ћолайлы болѕан жоћ. Байтаћ дала Jркениетi 1781 жылы ћазаћтыѓ «љш жљзiнiѓ атыныѓ басын бiр кезеѓге теѓеген» Абылай хан ћайтыс болѕаннан кейiн тарихтыѓ жаѓа соћпаѕына тљстi. Осы мќселенi 1822–1824 жылдардаѕы Сiбiр жќне Орынбор ћазаћтары туралы жарѕылардыѓ ћызметiн талдай келе тљсiнуге болады. Ћазаћ халћы «Жаѓа низам» атап кеткен бџл реформалар

тќуелсiз мемлекеттiѓ тамырына балта шапћан ауыр зардаптарымен белгiлi. «Сiбiр ћазаћтарыныѓ жарѕысы» аталатын ћазаћ Jмiрiн тљбегейлi Jзгерткен ћџжат 1822 жылы М.Сперанскийдiѓ басћаруымен жасалды. Сiбiр екi бJлiкке бJлiнген соѓ ћазаћ даласыныѓ аумаѕы Батыс Сiбiрге ћарады. 1839 жылѕа дейiн орталыѕы Тобылда, ал 1839 жылдан Омскiде орналасты. «Сiбiр ћазаћтарыныѓ облысы» жарѕы бойынша iшкi жќне сыртћы аймаћћа бJлiндi. Сыртћы аймаћта Ертiстiѓ сол жаѕасын мекендеген кJшпелi ћазаћтар ендi. 1822–1838 жылѕа дейiн жетi дуан ћџрылды – Ћарћаралы, КJкшетау, АягJз, Аћмола, Баянаула, Сарысу жќне КJкпектi. Аймаћты билеген округтiк приказдарда (ћазаћтар«дуан» деп атайды) ќкiмшiлiк, полиция, сот орналасты. Бџйрыћты аѕа сџлтандар басћарды, оныѓ ћарамаѕында 4 орынбасар жџмыс iстедi – 2 ћазаћ (ћазаћтар «ћазы» деп атайды), 2 орыс (ћазаћтар «майыр» деп атайды). Аѕа сџлтан жарѕы бойынша 3 жылѕа сайланды. Оѕан уаћытша майор атаѕы берiлдi. Љш сайлаудан кедергiсiз Jткен соѓ оларѕа дворяндыћ диплом берiлдi. Бiр округке 15–20 болыс кiрдi. Оныѓ басында сџлтан тџрды, ал кейбiр руларда сџлтандар болмаѕан соѓ, болысты ћарасљйектерден де таѓдады. Жаѕдайы бойынша олар 12-класты шенеунiктермен теѓелдi, олардыѓ билiгi орындаушылыћ тљрiнде болды: љкiмдi орындау, «дуанныѓ» љкiмiн жќне сот љкiмiн орындау. Ќрбiр болыс 10–12 ауылдан тџрды. Ауыл старшындары 3 жыл сайын сайланды жќне аѕа сџлтан бџйрыѕымен бекiтiлдi. Ќрбiр осындай ќкiмшiлiк ауылда – 50–70 шаѓыраћ бiрiктi. Жаѓа низам бойынша сот iстерi азаматтыћ жќне ћылмыстыћ болып бJлiндi. Ћылмыстыћ iстердiѓ еѓ маѓыздылары билердiѓ ћџзырынан алынып Ресей ќскери сотыныѓ ћарамаѕына берiлдi, Ћазаћтыѓ ћоѕамдыћ дќстљрлi ћарым-ћатынастарын реттейтiн «барымта» инсититутыныѓ билер ћџзырынан алынуы ќсiресе ауыр болды. Барымта болса билердiѓ рџћсатымен жасалатын шаралардыѓ бiрi едi.Ресей ќскери соты барымтаѕа ћатысы бар адамдарѕа Jлiм жазасын таѕайындап, ћоѕамдаѕы кJптеген iшкi мќселелердiѓ дќстљрлi жолмен шешiлуiне кедергi жасады. _з кезегiнде барымтаны ћудалау ћазаћ ћоѕамында толып жатћан ћарама-ћайшылыћтарды туѕызды жќне ћоѕамдыћ Jмiрдiѓ даѕдарысына ќкелдi. Билердiѓ ћџзырындаѕы кiшiгiрiм iстердiѓ Jзiн де округ бџйрыѕымен бекiтiп отырды. Жарѕы салыћ жљйесiн енгiздi – ќр шаруашылыћ «жасаћ» салыѕын 100 бастан 1 бас тJледi.

Ресейдiѓ отаршылдыћ саясаты Абылай немересi Кенесары Ћасымџлы бастаѕан џлт-азаттыћ кљрестiѓ негiзгi себептерi деп атауѕа болады. КJтерiлiсшiлер Ресей љкiметiнен округтердi жабуды, ћазаћ жерiнде бекiнiс салуды, алым-салыћ алуды тоћтатуды талап еттi. Бџл кљрес он жылѕа созылып оныѓ барысында ћазаћ мемлекеттiлiгi мен ћџћыћтыћ ћџндылыћтарыныѓ аздаѕан деѓгейде болсын жаѓѕырѕанын бiлемiз. Соныѓ бiрi шарасы Кенесарыныѓ 1841 жылы Џлытау жерiнде хан сайлануы, кJтерiлiс аймаѕындаѕы билердiѓ ћызметтерiнен де мемлекеттiк тiршiлiк нышанын кJремiз. 1822 жылы Орынбор генерал-губернаторы П.К. Эссен «Орынбор ћазаћтары туралы жарѕы» жобасын жасап, 1824 жылы Азиялыћ комитеттi бекiттi. Осыѕан байланысты хандыћ билiктi жою туралы шешiм ћабылданды. Кiшi жљздiѓ соѓѕы ханы Шерѕазы Орынборѕа шаћыртылды жќне ай сайын 150 рубль кљмiспен жалаћы таѕайындалып, ћарапайым ћызметке ћалдырылды, Jмiр сљруге ћалдырылды. Ал ондаѕан жылдар бойы шариѕат ережелерiне сљйенiп Кiшi жљздiѓ билiк жљйесiн ћайта жаѓѕыртпаћ болѕан Арынѕазы хан 1821 жылы Санкт-Петербургке келiссJздерге шаћырылѕан жерiнде тџтћындалып, Калугага жер аударылды. Кiшi жљз Jз ћолдарына тљскен Ресей шенеунiктерi оны љшке бJлiндi: Батыс – негiзiнен – Байџлы; Орта – Жетiру жќне жартылай – Ќлiмџлы, Шыѕыс – Ќлiмџлы, ћыпшаћтар мен арѕындар. Билiк басындаѕы сџлтан-правительдер Орынбор шекаралыћ комиссиясыныѓ ћџрамына енiп, 4 кеѓесшi жќне бай ћазаћтардан 4 заседатель кJмекшiсi болды. Комиссия Jз ћызметi бойынша губернатор алдында есеп берiп отырды. Ќр сџлтан-басшыда офицер басћаруымен казак ќскерi болды жќне ставкалары казак станицалары мен бекiнiстерiнде орналасты. 1831 жылдан бастап, дистанция болыстыћтар џйымдастырыла бастады, дистанция iшiндегi ауылдарды старшиндар басћарды. Кiшi жљзде ХIХ ѕасырдыѓ ортасында 54 дистанция ашылды: батыс бJлiгiнде – 8, орталыѕында – 20, шыѕысында – 28. Дистанциялыћ жљйе Кiшi жљздiѓ оѓтљстiгiне таралмады, яѕни, Арал маѓы, Ћараћџм, Сырдария, Маѓѕышлаћ, жалпылама айтћанда, жаѓа Александровка бекiнiсiнiѓ аумаѕы ескi тќртiппен ћалды. Кiшi жљздiѓ ќкiмшiлiк ћызметкерлерiн шекаралыћ комиссия

џсынысымен Орынбор генерал-губернаторы таѕайындады, онда сайлау жљйесi болѕан жоћ. «Жаѓа низам» енгiзiлуi халыћтыћ сот, яѕни ќдет-ѕџрып бойынша iсi жљргiзудi жќне Ресейлiк мемлекеттiк басћару жљйесiне толыћ баѕыныштылыћты бекiттi. Жаѓа низам дќстљрлi билiктiѓ негiзiн бџзды, сонымен ћоса кJшпелiлердiѓ билiк-басћаруѕа ћџрметi мен сенiмiн тJмендеттi. ХIХ ѕасырдыѓ басында оѓтљстiкте ћазаћ ћоныстары љш ортаазиялыћ хандыћпен шектесiп жатты: Бџхара, Хиуа жќне Ћоћан. Ћазаћ хандыѕына еѓ кJп агрессивтi ќсер еткен Ћоћан мен Хиуа хандыћтары. Џлы жљздiѓ кJп бJлiгi жќне Орта жљздiѓ оѓтљстiктегi тайпалары Ћоћан хандыѕыныѓ езгiсiнде болды, ал Ћазаћстанныѓ оѓтљстiк-батыс бJлiгi Сырдарияныѓ тJменгi аѕысы, Љстiрт, Маѓѕышлаћтыѓ оѓтљстiгi Хиуа баћылауында болды. Мџхаммед Рахымныѓ кезеѓiнде (1806–1825) Хиуа ќскерлерi Кiшi жљздiѓ оѓтљстiк ћоныстарын љш рет талћандады (1812, 1816, 1820). Соѓѕы шабуылда бiрнеше жљз ћазаћ Jлдi, 1000 ќйел, сансыз мал жауѕа олжа болды. Оѓтљстiк аймаћтаѕы ћазаћ ћоныстары мен ћалалары Ћоћандтыѓ жемiне айналды. 1799 жылы Ћоћандта билiкке Ќлiм хан келгеннен бастап хандыћ аумаћтаѕы жаулап алу негiзiнде кеѓейе тљседi, кJбiнесе Џлы жљз жќне Орта жљздiѓ кљнгейдегi иелiктерiн мен жайылым жерлерiн жаулап алды. Ол Ташкент, Шымкент, Сайрам жќне таѕы басћа ћалаларды баѕындырып, мџнымен шектелмей Тљркiстан жќне Ќулие-ата Jлкелерiне маза бермедi. Осы кљрделi жаѕдайды жаћсы пайдаланѕан патша љкiметi Сыр бойын, Тљркiстан жќне Ташкент Jѓiрлерiн баѕындыру љшiн 1864 жылы ќскери жорыћ дайындады. Олар Мерке, Ќулие-ата, Тљркiстанды басып алды. Бiраћ Шымкент тљбiнде жеѓiлiс тапћан соѓ шегiнуге мќжбљр болды. 1864 жылы ћыркљйекте Тљркiстаннан генерал Черняев, Ќулие-атадан подполковник Лерх ќскерлердi бастап Шымкент ћаласын ћайта ћоршап алды. Бџл Jлкеде ћазаћтар тарапынан орыс жаулап алушылыѕына ћарсы џйымдасћан ћарсылыћты Сыздыћ тJре басћарды, бiраћ кљштердiѓ ара салмаѕы тiптi де ћазаћ пайдасында емес едi. Осылайша барлыћ Ћазаћстан аумаѕы Ресей ћџрамына Jтедi. 1865 жылдан бастап ћазаћ даласы Ресейдiѓ iшкi колониясына айналды. Ћазаћ даласын жаулап алуѕа жљз жылдан артыћ уаћыт жџмсаѕан Ресей Орта Азияны љш жылда тiзе бљктiрдi.

§ 11. «Ережелер» кезеѓi 1865 жылы Ресей iшкi отарѕа айналѕан ћазаћ даласын басћару туралы «Ереженiѓ» жобасын даярлау љшiн Далалыћ комиссияны ћџрды. Оныѓ ћџрамына Iшкi iстер министрлiгiнiѓ, ќскери министрлiктiѓ жќне жергiлiктi генерал-губернаторлыћтардыѓ Jкiлдерi кiрдi. _зiнiѓ шекарасы кљннен-кљнге џлѕайып келе жатћан Ресей империясы љшiн сыртћы жаѕдай ќкiмшiлiк жљйесiн реформалауды жљргiзуге ћолайлы болды. Шаруалардыѓ басыбайлы тќртiбi жойылѕаннан соѓ Ресей љкiметi земствоныѓ, соттыѓ, ћалалыћтардыѓ жќне т.б. ќлеуметтiк-саяси Jмiрiнiѓ аѕысын тљбегейлi Jзгерткен бiрћатар реформалар жљргiздi. Осы жаѕдайда Ресей ћазаћты басћарудыѓ бџрынѕы жљйесiн тљбiрiмен Jзгерту мiндетiн алѕа ћойды. Нќтижесiнде 1867 жылѕы 11 шiлдеде «Орынбор жќне Батыс Сiбiр генерал-губернаторлыћтарыныѓ далалыћ облыстарындаѕы басћару жJнiндегi Уаћытша Ереже» жасалды. 1867–1868 жылдары реформаныѓ (Уаћытша Ереже) негiзгi маћсаты – «Ћазаћ даласыныѓ Ресейдiѓ басћа бJлiктерiмен толыћ ћосылуына ћол жеткiзу, Ресейдiѓ ћол астындаѕы халыћтарды бiр басћарманыѓ астына бiрiктiру, жергiлiктi аћсљйектердi билiктен шеттету, рулыћ бастамаларды ќлсiрету». Реформаныѓ негiзiнде Ћазаћстан аумаѕында 6 облыс ћџрылды, олардыѓ екеуi – Жетiсу мен Сырдария облыстары Тљркiстан, Аћмола жќне Семей облыстары Батыс Сiбiр, ал Орал мен Торѕай облыстары Орынбор генерал-губернаторлыћтарыныѓ ћџрамына кiрдi. Ќрбiр облыс белгiлi бiр шамадаѕы уездерден тџрды. Мысалы, Семей жќне Аћмола облыстары 5 уезден, ал Сырдария облысы 8 уезден жќне т.б. Уездер болыстарѕа бJлiндi. Болыстар ќкiмшiлiк ауылдарынан тџрды. Облыстыѓ басында ќскери губернаторлар тџрды, ал уездердi генерал-губернатор сайлаѕан орыс офицерлерi басћарды. Болыс басына сайланбалы болыс басћармалары, ќкiмшiлiк ауылдарда ауыл старшындары таѕайындалды. Болыстар сияћты ауылдар да рулыћ принцип бойынша емес, аумаћтыћ ћаѕидат бойынша ћџрылды. Ќкiмшiлiк басћарма ашыћтан-ашыћ ќскери сипатта болды. Облыстардыѓ басында барлыћ ќскери жќне азаматтыћ билiктi толыѕымен Jз ћолдарында шоѕырландырѕан ќскери губернаторлар тџрды (олар ќрi ќскери округтердiѓ ћолбасшылары болды).

Одан ќрi уездiк деѓгейде ќкiмшiлiктi орыс офицерлерi басћаратын болды жќне оѕан екi ћазаћты кJмекшiлiкке бекiттi. Осылайша ћазаћтыѓ билiгi бар-жоѕы екi мыѓ шамалы љйден ѕана ћџралѕан болыстыћтан аспай ћалды. Ћазаћ элитасыныѓ мемлекеттiк мљдденi џмытып, џсаћталуыныѓ басы осы «Уаћытша ереже» немесе «Штат» аталѕан реформа деп айтуѕа болады. Ќскери жќне ќкiмшiлiк билiктiѓ бiр ћолда, яѕни орыс ќскерилерiнiѓ ћолында болуы жаѓа реформаныѓ ћазаћ даласында жасалѕан ќкiмшiлiк ћџрылымыныѓ ћаѕидаты болды. «Уаћытша Ереженiѓ» 210-тармаѕына сќйкес Ћазаћ жерi Ресей империясыныѓ меншiгi болып жарияланды. Жердi мемлекеттiк меншiк деп жариялау љкiметке оны ћазаћ халћыныѓ пайдалануынан жатсындырып, ћоныс аударушы ћара шекпен учаскелерiне таратуѕа заѓды ћџћыћ бердi. Сџлтандардыѓ барлыћ ќлеуметтiк – саяси жќне мџрагерлiк ћџћыћтары жойылды, барлыћ арнайы билiк орыс шенеунiктерiнiѓ ћолында шоѕырланды. Жаѓа болыстар мен ауылдардыѓ ќкiмшiлiк жобаларын даярлаѕан Далалыћ комиссия бiрiншi кезекте, дќстљрлi институттардыѓ саяси ћауiптiлiгiнен ћорыћты. «Ћырѕыздарда кез келген кљштi сайлау билiгiн жою Jте пайдалы жќне салићалы болар едi, яѕни оларды аћсљйектiк жќне рулыћ дќстљрдiѓ езгiсiнен азат ету керек ...сонда олар љкiмет кљштерiн тежей алмайды. Ћоѕамдыћ лауазымы орындарѕа ескi мџрагерлiк артыћшылыћтыѓ тќртiбiмен емес, «Уаћытша Ереже» сайламалыћ бастаманы енгiздi» – деп жазды ХIХ ѕ. ортасындаѕы зерттеушi А.К. Гейнс. Ескi экономикалыћ жќне идеологиялыћ жаѕынан тџтас, туыстыћћа негiзделген бiрiккен ќкiмшiлiк – рулыћ џжымдардыѓ орнына «Уаћытша Ереженi» енгiзудiѓ нќтижесiнде не шаруашылыћ мљдде, не генеалогия, яѕни туыстыћ байланыстырмаѕан жасанды бiрлiктер пайда болды. Осыныѓ бќрi ћоѕамдыћ институттардыѓ дќстљрлi базасына ќсер еттi. Сондыћтан ол трансформацияѕа џшырады, оныѓ маѓызы, беделi жќне ћажеттiлiгi тJмендедi. Бiраћ бџл ћџбылыс ћџрылымды толыћ ћамтуѕа љлгермейдi. Осы љрдiстiѓ ћызыћты кJрiнiстерiнiѓ бiрi дќстљрлi мемлекеттiлiктiѓ нышандары мен ћџћыћтыѓ ћџндылыћтарын саћтауѕа баѕытталѕан 1868–1869– 1870 жылдары халыћ ћозѕалыстары деп есептеуге болады. Осы кJтерiлiстердi басып-жаншу барысында Ресей патшалыѕы ХIХ ѕасырдыѓ 70 жылдары Ћазаћстанда Jзiнiѓ отаршылдыћ жоспарын орындап, ћазаћ еркiндiгiнiѓ, бостандыѕыныѓ тамырына балта шапты.

Џлттыћ тќуелсiздiк жоћ кезде тќуелсiз ћџћыћ ережелерiн саћтап ћалу оѓай емес. Ол Jзiнiѓ мыћты негiзi арћылы бiраз жыл бодандыћ жаѕдайында ћызмет жасады, бiраћ таѕдыры шешiлiп ћойѕан болатын. Мемлекет пен заѓ бiр-бiрiне тiкелей байланысты ћџбылыс. 1867–1868 жылѕы «Уаћытша ережелердiѓ» енуi ћазаћ ћоѕамыныѓ дќстљрлi ћџрылымын тљбегейлi Jзгерiстерге џшыратып, ћоѕамдыћ ћарым-ћатынастарды реттеушi заѓ жљйесiнiѓ де Jзгерiсiн талап еттi. Ћазаћ халћы аса жаѕдайда ћалды, бiрiншiден ол Jзiнiѓ мемлекетiнен айрылды, екiншiден дќстљрлi ќдет-ѕџрып ережелерiмен де Jмiр сљру ћиын едi. Оныѓ љстiне Ресей ќкiмшiлiк реформалар арћылы ћазаћ билерiнiѓ ћарауындаѕы iстердiѓ маѓыздыларын Jзiнiѓ ќскери-дала соттарына алып бердi. ХIХ ѕасырдыѓ 70 жылдарына дейiн Ресейдiѓ Jзiнiѓ ћџћыћтыћ ћызметi де аса жабайы, бюрократтыћ негiзi Jте кљштi, сот жљргiзу тым џзаћћа созылып кететiн жаѕдайда едi. Осындай дљбара жаѕдайда, заман талабына сай ХIХ ѕасырдыѓ 70 жылдардан бастап ћазаћтыѓ ќдетѕџрып ережелерiнiѓ саћталуына, билiк iсiн жљргiзуге мљмкiндiк берген «Ережелер» Jмiрге келдi. Ќрине, жаѓа замандаѕы ћазаћ билерiн тќуелсiз хандыћ заманындаѕы билермен салыстыру мљмкiн емес. Оныѓ еѓ басты себебi хандыћ дќуiрдегi билер еѓ алдымен ел басшылары едi, олар ќкiмшiлiк басшылыћ пен ћџћыћтыћ реттеудi ћатар ћолдарына џстады. Ал «Уаћытша ереже» ћазаћ арасына сайланбалы билердi енгiздi, тiптi Ресей ћызметiнде болѕан адамдарѕа осы атаћ ешћандай сайлаусыз-аћ тапсырылатын едi. Бџрыѓѕы уаћытта билер ел мойындаса ѕана билiк жќне бiтiм айта алатын, ал ел алдында ондай абыройѕа жету оѓай емес едi. Ресейдiѓ алѕашћы ћадамдары-аћ ћазаћ жерiне пара мен сауданы алып келдi. Ресейдiѓ кiргiзген салыѕыныѓ бiрi – «ылау» (кJлiк) салыѕы. Ћазаћ ауылдары ќкiмшiлiк тапсырмасымен шыћћандарды тегiн кJлiкпен ћамтамасыз етуге мiндеттелдi. Бџл мiндеттен ќсiресе жол бойында орналасћан ауылдар кJп жапа шектi. Ћазаћтардыѓ жаѕдайын М.Красовский былай деп айћындайды: «кез келген орыс ћазаћ ауылдары арћылы 1000 шаћырым жљргеннiѓ Jзiнде 1 тиын шыѕын шыѕармайды, тамаѕы, жататын орыны, кJлiгi бќрi тегiн». Ресей енгiзген салыћтарды ћазаћ арасында жаѓа пайда болѕан шенеунiктер тобы тез пайдаланып байлыћты ћолдарына шоѕырландыра тљстi, аћыры би ћызметiне ќдiлдiгiмен, не бiлiмiмен емес, байлыѕымен Jтетiндей жаѕдай ћалыптасты. Ал ондай билердiѓ

кJпшiлiгi ћазаћтаѕы билiк iсiнен, ќдет-ѕџрып заѓдарынан, шешендiгiнен маћџрым едi. Осындай жаѕдайда ескiлiктi ќдет-ѕџрып заѓдарын бiлетiн билер Jз деѓгейiнде жинаћтар жасай бастады. 1885 жылы Семей облысы Ћарамола деген жерде бас ћосћан бес дуан елдiѓ таѓдаулы билерiмен бiрге «Ереже» жазуѕа Абай Ћџнанбаевтыѓ ћатысћаны да белгiлi (54–68-беттер). Олардыѓ жасалуына ћазаћтыѓ Jз iшiндегi жаѓа пайда болѕан шала билерi де, Ресей ќкiмшiлiк ћызметкерлерi де мљдделi едi. ХIХ ѕасырдыѓ екiншi жартысында ћазаћ жерiнде саѓыраућџлаћтай ћаптап кеткен «Ережелердiѓ» Jмiрге келуi осы себептерге байланысты болды. 1908 жылы «Киргизский народный суд» маћаласында Тљркiстандыћ Jлкетанушы А.Зуев «Киргизские народные судьи, перед тем как приступить к рассмотрению дела на их сьездах, обыкновенно припоминают друг другу различные положения своего обычного права-адата, которыми они должны руководствоваться при решении дел, и затем составляют для себя так называемые «ереже» т.е. руководящее постановление, в которое заносятся все подходящие правила и наставления обычного права» ( 54, 6-т., 117-бет). Ћазаћ ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ бiрнеше мыѓ жылдыћ тiршiлiгi, дамуы осы «Ережелермен» аяћталады. Еуразия кJшпелiлерiнiѓ мемлекеттiк жќне ћџћыћ тљсiнiктерiнiѓ негiзi болѕан ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ таѕдыр жазѕан шектеулi уаћыты аяћталды. § 12.«Алаш Орда» – ћџћыћтыћ кBћарастары мен Bмiрi ХХ ѕасырдыѓ басында ћазаћ халћыныѓ ћџћыћтыћ таѕдыры негiзiнен Ресей ыћпалына кJштi. Бџл ќкiмшiлiк ћџрылымда да, алым-салыћ жљйесiнде де, тiптi бiлiм беру жќне медицина саласында да басымдылыћћа ие болды. Ћазаћ жерiнiѓ Ресей меншiгiне Jткенiн заѓдастыратын 1867–1868 жылдардаѕы «Уаћытша Ереже» iшкi губерниялардан миллиондаѕан Jзге џлт адамдарыныѓ ћоныс аударуына жол ашты. 1905 жылы Ресей мемлекеттiк думасыныѓ жџмыс iстей бастауына байланысты ћазаћ зиялылары жаѓа ћџћыћтыћ кеѓiстiкте ел мљддесiн ћорѕауѕа џмтылды, бiраћ 1907 жылы 3 маусымда патша помещиктердiѓ ыћпалымен II Думаны таратты да Орталыћ Азия халыћтарыныѓ Jкiлдерiнiѓ бџдан ќрi Думаѕа сайлану ћџћыѕын жойды. 1916 жылѕы кJтерiлiстердi де отаршылдыћ ћанау мен езгiнiѓ асћынуы ћарсылыћ деп џћћан дџрыс, басћасын айтпаѕанда ћазаћ сияћты халыћтыѓ азаматта-

рын соѕыс майданындаѕы ћара жџмысћа алуды љкiмет «реквизиция» деп атады, яѕни адам дљние-мљлiк дќрежесiне тљстi. _зi жаћында ѕана iшкi ћџлдыћтан, яѕни орыс шаруаларыныѓ басыбайлылыѕынан заѓ жљзiнде ћџтылѕан Ресей билеушi топтарыныѓ санасы ќлi де артта едi. Осындай ћарама-ћайшылыѕы мол заманда 1917 жылѕы Ресейдегi аћпан революциясы ћазаћтыѓ теѓдiкке ћол жеткiземiн бе деген љмiтiн оятты. Расында да теѓдiк ќуел бастан осы революцияныѓ џраны болды. Осы џранныѓ жетегiмен ќр жерде Ћазаћ комитеттерi ћџрыла бастады. Олар Jз кезегiнде ћазаћ жерiндегi билiктi Jз ћолдарына алуѕа талпыныс жасады. Уаћытша љкiмет те бџрыѓѕы шектеулердi жойып ћазаћ азаматтарына мемлекеттiк ћызметке кiрiсуге мљмкiндiк жасады. Тљркiстан генерал-губернаторлыѕыныѓ орнына Тљркiстан комитетi ћџрылып оныѓ ћџрамына Торѕай облысы бойынша комииссар Ќ.БJкейханов, Орал облысы бойынша комиссар Х.Досмџхаммедов, Жетiсу облысы бойынша комиссар М.Тынышпаевтар кiрдi. Ћазаћтыѓ ћоѕамдыћсаяси ћызметке белсене кiрiскен азаматтары Алаш автономиясын дайындай бастады. 1917 жылы 21–26 шiлдеде I жалпыћазаћ сьезiнде Алаш баѕдарламасы талћыланды. Ресейдiѓ федеративтi демократиялыћ республика болып ћайта ћџрылуы керек екендiгi айтылды. Бiрiншi съезд шешiмдерiнiѓ iшiнде «Суд мќселесi» деген арнайы ћаулы бар, ол ћаулы «осы кљнгi ћазаћтыѓ народный суды жоѕалсын» деп басталады. ХХ ѕасырдыѓ басында ћазаћтыѓ «народный судыныѓ» ћаншалыћты абыройсыз екенiн осы ћаулыдан-аћ бiлуге болады. Съезге жиналѕан азаматтар жаѓа тџрмысћа арналѕан айрыћша сот жљйесiн ћџру туралы ортаћ шешiмге келдi, оныѓ жобасын жасауѕа ќр облыста комиссиялар ћџралатын болды. Олардыѓ бќрiне 1918 жылдыѓ 1 аћпанына дейiн Jз жобаларын жалпы ћазаћтыѓ комиссияѕа тапсыру мiндеттелдi. Орынборда 5– 13 желтоћсанда Jткен II жалпыћазаћ съезiнен кейiн Алаш автономиясы ћџрылып, жергiлiктi Ћазаћ комитеттерi Алаш Ордаѕа, яѕни Ќ.БJкейханов тJраѕалыћ ететiн Џлт Кеѓесiне ендi. _кiшiке орай Ресейде басталып кеткен азамат соѕысыныѓ жалыны шарпып ћазаћтыѓ Jз ойына алѕан шаруаларын жасауѕа мљмкiндiк берген жоћ. Дегенмен 1918 жылы жаз айында Џлт Кеѓесi Алаша автономиясыныѓ аумаѕында Кеѓес љкiметiнiѓ бљкiл декреттерiнiѓ кљшiн жоятын, II жалпыћазаћ съезiнiѓ шешiмдерiне сќйкес жер иеленудi реттейтiн, ел амандыѕын ћорѕауѕа баѕытталѕан Алаш ќскерi мен милициясын ћџру туралы

т.б. бiрнеше аса маѓызды заѓдар шыѕарды. Алаштыѓ уездiк жќне облыстыћ комитеттерi де земство мен ћазаћтыѓ народный судымен бiрiге отырып бiрталай заѓнамалыћ шаруаларды жљргiздi. Осылайша ескi сот мекемелерiн реформалауѕа ћажеттi тќжiрибе жинаћтала бастаѕан едi, оныѓ Jзiне дейiнгi ћазаћтыѓ билер сотынан айырмашылыѕы iс басында ћазаћтыѓ еуропаша оћыѕан юристерi отырды. Осындай ћызыћ симбиозды бiз Алаша автономиясыныѓ орталыѕы болѕан Семей ћаласында болѕан сот отырыстарыныѓ мысалынан да кJремiз. Алаш ћџжаттарыныѓ iшiнде 1918 жылдыѓ 13 шiлдесiнде ћазаћтан шыћћан большевиктердi жазалау жJнiнде ерекше ћазаћ соты мен тергеу комиссиясын ћџру жJнiнде ћаулы бар. Тергеу комиссиясыныѓ мљшесi ретiнде сол кездегi белгiлi юристер Райымжан Мќрсеков пен Сыздыћ Дљйсенбиндер енген. Сонымен бiрге Шќкќрiм Ћџдайбердiџлы Jмiрбаянында оныѓ Семейде облыстыћ сотћа сайланѕаны туралы деректер бар. Ол кезеѓде облыстыћ соттыѓ тJраѕасы Мџћыш Боштаев, ал тJраѕаныѓ орынбасары Иманбек Тарабаев, мљшелерi Смахан БJкейханов пен Шќкќрiм Ћџдайбердiџлы. Бiздiѓ ойымызша Семей обыстыћ соты белгiлi дќрежеде Алаштыѓ Жоѕарѕы соты ћызметiн атћарѕан сияћты. Ерлан Сыдыћовтыѓ «Шќкќрiм жќне Алашорда» кiтабында Шќкќрiм Ћџдайбердџлыныѓ Алаш соты ретiнде билiк айтуы баяндалѕан ( 95,30–33-беттер). Шќкќрiм Алаш сотында кJп бола алмаѕанѕа џћсайды, оныѓ бiр себебi билiк ережелерiнiѓ ќлi де жаѓа заманѕа ыѓѕайланбаѕаны. Ћазаћтыѓ ескi ќдет-ѕџрып заѓдары бџрыѓѕы уаћытта ел Jмiрiн ћаншалыћты дџрыс ар жолымен реттеп отырса да, ХХ ѕасыр алып келген ћоѕамдыћ Jзгерiстерге (жер ћарым-ћатынасы, ќйел теѓдiгi, меншiк тљрлерiнiѓ Jзгерiсi т.б.) ере ћалмай ћалѕаны Шќкќрiм ћатысћан осы iсте аныћ байћалады. Кеѓес љкiметiнiѓ Ресейдегi азамат соѕысында жеѓiске жетуi Алашорда љкiметiнiѓ басшыларын жаѓа келiсiмдерге баруѕа мќжбљрледi. Осылайша џлт кJсемдерiнiѓ бiрi Ахмет Байтџрсынов 1919 жылы жазда Мќскеуге аттанды. «А.Байтџрсыновтыѓ табандылыѕы аяћсыз ћалѕан жоћ. Кеѓес љкiметi ћазаћ халћыныѓ џлттыћ мемлекеттiлiгiн џйымдастыру iсiн басћаратын орган ћџру туралы шешiмге келдi. 1919 жылы шiлденiѓ 10-ы кљнi В.И.Ленин «Ћырѕыз (Ћазаћ) Jлкесiн басћаратын Революциялыћ комитет жJнiндегi уаћытша ережеге» ћол ћойды» деп жазады белгiлi тарихшы К.Нџрпейiсов (76, 200-бет). А.Байтџрсынов осы Казревкомныѓ орынбасары болып сайланды. Осылайша ћазаћ азамат-

ЖЕТI ЖАРЅЫ: ТОЛЫЋ МЌТIНI ЖЌНЕ ТЉСIНIКТЕМЕЛЕРI ЖАРЅЫНЫЃ НЕГIЗГI ЋАЅИДАЛАРЫ 1.«Жарѕы» ћазаћ арасында кеѓ тараѕан, ѕасырлар елегiнен Fткен «Жол», («Жасаћ», «Жарѕы», »Ћасым ханныѓ ћасћа жолы», «Есiм ханныѓ ескi жолы») негiзiн ћуаттайды жќне жетекшiлiкке алады. 2.«Жарѕы» арѕы тљбiн Алаштан алатын ћазаћ елiнiѓ, бiрлiгiн, туыстыѕын саћтап ћалуды кFздейдi. Ћандай да болмасын билiк, бiтiм сFз ћазаћтыѓ арасын ашпай «жарасуѕа», «салауатћа», «ћарындасћа» бастауы тиiс. 3.«Жарѕы» ел басшылыѕына џсынылатын хан, џлыс сџлтаны, билердiѓ жеке бастарыныѓ адами ћасиеттерi жоѕары болуын талап етедi.Ћазаћ iшiнде таза мџрагерлiк, таза сайланбалы тќртiп жоћ. 4.«Жарѕы» ћазаћ арасындаѕы билiк, бiтiм сFзiнiѓ халыћтыѓ ћатысуымен, жария етiлуiн талап етедi. Жасырын, жабыћ билiк деген ћџбылыстар ћазаћтыѓ туыстыћћа негiзделген ћоѕамдыћ болмысына жат. Бидiѓ айтћан шешiмiн кейiнге ћалдырмай, ел болып, бiрден iске асыруы тиiс. 5.«Жарѕы» бойынша екi жаћ алдына келiп бiрдей жљгiнгеннен кейiн айтылѕан бiтiм сFзi заѓ болып табылады. Би (кеѓес, жљгiнiс) шешiмiн орындамаѕан адам ел ортасынан аласталады, не барымтаѕа тљседi. 6.«Жарѕы» ћазаћ арасындаѕы ћылмысћа ћатысты шешiмдердiѓ алдымен «ћанѕа – ћан», «кFзге – кFз» ережесiмен шешiлуiн талап етедi. Кiнќлi жаћ аяћћа жыѕылып келiп, жќбiрленушi жаћтан кешiрiм болѕан уаћытта ѕана «ћџн» мен «айыпты»ћолданады. 7.«Жарѕы» ћазаћ атанѕан елдiѓ азаматтары, ћару-жараѕы мен жорыћ аты, сайлы болса, ќлеуметтiк дќрежесi теѓ екенiн жќне ћарым-ћатынас тек туыстыћ жолмен реттелетiнiн ћадаѕалайды. 8. «Жарѕы» – ћазаћ iшiнде неке мен отбасы ћџндылыћтарын мљлтiксiз саћтауды талап етедi. Зорлыћ, ойнас, бiреудiѓ некелi ћалыѓдыѕын, ќйелiн алып ћашу т.б. ћылмыстарѕа Fлiм жазасын лайыћты деп санайды.

де, «Жарѕыныѓ» жиналыстарында џлыс елдiѓ намысын ћорѕап, немесе елдiѓ iшкi жќне сыртћы жаѕдайына ћатысты ћабырѕалы кеѓес айтады. 4. Орда биi – тџтас жљздiѓ басшысы, кемеѓгер ел басыныѓ ћызметi, би атаѕыныѓ еѓ биiк деѓгейi. Орда биi жалпы халыћтыћ мќселелердi шешуге, Fзге елдермен ћарым-ћатынас iсiне тiкелей ћатысады. Орда биi мемлекеттiк «Жарѕыныѓ» ћџрамына енедi, яѕни сыртћы жќне iшкi саясатћа ыћпалы мол, ханды тежеуге немесе ћамшылауѕа, не жауапћа тартуѕа хаћылы. Орда билерi хандыћ билiктiѓ осал кезiнде ел татулыѕын, бiрлiгiн џстап тџруѕа жауапты. 5. Хандыћ билiк хан немесе џлыс сџлтаны тарапынан жљргiзiледi. Билiктiѓ бџл деѓгейi жаугершiлiк тџсында аса кFтерiледi жќне «Жарѕыныѓ»шешiмiмен хан немесе џлыс сџлтаны Fз бетiмен сыртћы саясатты жљргiзуге мљмкiндiк алады. Iшкi саясат мќселесiнде ел iшiндегi билердiѓ алдынан бiтпеген даулар немесе џлыс сџлтандары арасындаѕы даулар хан алдына барады. Ќр даудан, хан ћатыссын мейлi, ћатыспасын, жауапкердiѓ есебiнен кесiлген мал мен мљлiктiѓ 10 пайызы ханѕа олжа /«хандыћ»/. Сыртћы елдермен арадаѕы елшiлiк, сљйек жаћындыћ /ћыз беру, ћыз алу/, жаугершiлiк пен бiтiм тiкелей ханныѓ, не џлыс сџлтанныѓ басшылыѕымен жасалады.ТFре тџћымыныѓ iшкi ќулеттiк даулары хан алдында тарайды, ћара ћазаћ баласы «хан баласы кFпiр болса басып Fтпе» деп ћабыл алса, кез келген дауды тFре алдына алып барып шешуге мљмкiндiгi бар. 6. Ћаз (мќслихат, жиын) – бљкiл ћазаћ елiнiѓ бас ћосћан кеѓесi.Ел басына тљскен Fте ауыр, даулы, жауапты мќселелердi талћылауѕа љш жљздiѓ бас кFтерер азаматы (бес ћаруы мен ат-сайманы бойында) тљгел ћатысады. КFршi елдермен соѕысу, не одаћтасу, не мойынџсыну т.б. бойынша шешiмде бекiтуге тек «Ћаздыѓ» (мќслихат, жиын) ѕана деѓгейi келедi. «Ћаз» (мќслихат, жиын) бекiтпесе хан мен сџлтан болса да, елдiѓ беделдi билерi болса да билiктерi заѓсыз деп табылады. Тљсiнiктеме: А.И.Левшин XIX ѕасырдыѓ басында ћазаћтыѓ кеѓес Jткiзу салты туралы былай деп жазады: «Собрания, о котором здесь упоминаем, бывают очень часто. В делах маловажных они составляются из родственников, приятелей и соседей. При совещаниях же о предметах, относящихся до целого народа или поколения, они принимают вид сеймов. Тут уже являются все родоначальники, батыры, богачи и старейшины с толпами любопытных. Сильнейший или почтенейший открывает заседание предложением дела, потом начинаются толки, рассуждения, предположения и споры, которые по большей час-

ти продолжаются несколько дней сряду. По вечерам главнейшие ораторы дают клиентам своим отчет в занятиях дня и отбирают их мнения. По утрам все опять собираются в главном сейме и привозят новые умственные запасы. Наконец, после многих прений или составляется общее положение, которое немедленно объявляют толпящемуся кругом народу, или члены совета начинают ссориться и разъезжаются по домам, не сделав ничего кроме шума, а иногда и драки» (59, 3-т., 268–269-беттер). § 2. Би 1. Би-сайланбалы ћызмет емес; ел аћсаћалдарыныѓ џйѕарымы, Fзара келiсiмi мен шешiмi бойынша елдiѓ салт-дќстљрiн бiлетiн, шежiреден хабары бар, аузы дуалы, шаруасы тљзу, ата-тегi белгiлi жќне елге беделдi, сыйлы адам би болады. 2. Би – жас ерекшелiгiне баѕынбайтын ћызмет. Айтћанын ел ћабылдаса жас бала да дауѕа билiк айтып, даудыѓ шешiмiн шыѕарады, бiраћ елдi билеу љшiн адамѕа Fмiр тќжiрибе ћажет екенi ескерiледi. 3. Би – атадан балаѕа ћалатын мџра емес, ќркiм Fз жiгерiмен, бiлiмiмен, зердесiмен жететiн абыройлы атаћ (Алты атасын арћалап жљрген бар ма екен, жетi атасын жетектеп жљрген бар ма екен?). 4. Ћазаћ билiгi ауызша айтылатын, ауызша шешiлетiн билiк, жџрт алдында, ћалыѓ тобыр елдiѓ љстiнде айтылады, кiм ћатысам, кiм сFйлеймiн десе де, ел келiссе, рџћсат. 5. Би – табиѕи ћабiлет пен тереѓ бiлiмдi џштастырѕан адам болуы шарт. Ћазаћ ћоѕамында белгiлi бiр ќулеттер тектiлiк ћасиеттердi џстауѕа кљш салады. Ќр рудыѓ – тайпаныѓ тектi аталары Fзара ћыз алу, ћыз беру арћылы атадан балаѕа жаћсы ћасиеттердi жинаћтады жќне би, яѕни кFсемдiк ћызметiн жљргiзуге дайындыћтан Fтедi. 6. Би – шешен, тiлдi, тоћсан ауыз сFздiѓ тобыћтай мќнiн табатын, айтћан сFзiнiѓ салмаѕы ћорѕасындай болуы шарт. Басымшылыћ ћызметке џмтылѕан азаматтар мiндеттi тљрде кќрi билерге атћосшы болып тќжiрибеден Fтедi, шежiренiѓ бiлгiрлерiнен сабаћ алады. 7. Би – ћазаћ џѕымында ердiѓ ћџны, нардыѓ пџлы болса да екi ауыз сFзбен шешетiн адам. 8. Би – ћазаћ шежiресiн, ру ћџрылымын, олардыѓ арасындаѕы жолды, туысћандыћты тереѓ айыратын жан. Билердiѓ дауды шешу тќсiлдерi де еѓ алдымен екi арадаѕы туыстыћ ћарым-ћатынасты аныћтаудан басталады, себебi бидiѓ негiзгi мiндетi – екi жаћты жарастырып жiберу.

болса тJрелiк жасап, жаугершiлiк болса ћолбасшылыћ жасап, келiссJздер болса елдiѓ намысын саћтап Хан атаѕына љмiткердi ел басшылары толыћ жиналѕан аћ киiзге салып кJтередi. Ханды ћолдайтын билер мен батырлар аћ киiздiѓ шетiн џстап ел жиынын аралайды. Ханды љш рет кJтередi. Елдiѓ бќрi ханды кJтерген сайын «Хан«, «Хан« деп айѕайлап дауыстайды. Бџдан кейiн сол жерде адамныѓ бќрi жапа-тармаѕай жабылып ханды кJтерген киiздi «тќбќрiк« деп бJлiп алады. Аћ киiзге кJтерген соѓ боз биенiѓ сљтiне шомылдырады, хан киiмiн кигiзедi (алтынмен оћаланѕан хан шапаны мен аћ айыр ћалпаћ). Еѓ жаћын-жанашыр деген адамдар ханныѓ ескi киiмiн Jзара бJлiп алады. Боз биенiѓ сљтiне шомылдырылѕаннан кейiн ханды ел алдына алып шыѕып ћайта таныстырады. Осы жиында ханныѓ балаларын тќрбиелейтiн, ханныѓ жауапты тапсырмасын атћаратын, ханныѓ жанына кеѓесшi болатын, ордаѕа басшылыћ жасайтын «аталыћ« сайлайды. Ол Jте беделдi, саны мол рудыѓ Jкiлi болуы шарт. Ќз Тќуке заманында бiз Алтай руынан Барћы аталыћты хан жанында кJремiз. Аталыћ мJрi ханныѓ мJрiмен ћатар жљре бередi, аталыћ аса маѓызды мќселелердi Jз бетiмен де шеше алады жќне хан жоћта оныѓ ћызметiне ћатысты шаруалардыѓ орындалуын ћадаѕалайды. Ћазаћтыѓ белгiлi жас жырауларынан «Ханныѓ сџрћылтайы», яѕни ханныѓ ойындаѕыны елге жеткiзушi жќне кќрi жырауларынан «Ханныѓ Fсиетшiсi», яѕни ханѕа ел мљддесi мен талаптiлегiн жеткiзушiлер де осы жиында белгiленедi («Љмбетей Абылай ханныѓ сџрћылтайы едi, Уќли ханныѓ Fсиетшiсi болды дейдi екен бџрыѓѕы ћарттар». Саћћџлаћ шежiресi). Ћазѕа (жиын, мќслихат) ћатысћан iрi рулардыѓ билерi ханѕа арналѕан тарту-таралѕыларын тапсырады. Ханныѓ туын кJтередi, ту кJтерiп жљретiн, соѕан жауапты батырды белгiлейдi. Ћаздан (жиын, мќслихат) шыћћан ел рќсiм аяћталѕан соѓ ханныѓ меншiгiндегi малдыѓ бќрiн «хан талапай« деп ћолына тљскенiн айдап кетедi.Бiраћ, оныѓ ертеѓiнде ќрћайсысы ханѕа еселеп сыбаѕа жiбередi. Ћаз жиынына ћазаћ елiнiѓ атћамiнер, ћаруы сайлы азаматы, Тљркiстан мен Ташкенттiѓ, сол жердегi ћалалардыѓ тџрѕындары тљгел ћатыстырылады, ѕџлама моллалар, ћожалар «бќтуа« бередi. Ћаз жиынныѓ соѓы ћашанда ћызыћ-думан той болып аяћталады. Ел басшылары Jзара келiсiмге келгенiнiѓ белгiсi ретiнде «аћћасћа-кJкћасћа« сойып/ћџрбандыћ шалу/ соныѓ бауыздау ћанына бармаћтарын батырып, кJкке кJтередi / уаѕданы бџзсаћ кJк соћсын делiнедi/.

Осылай Jзара серттескеннен кейiн хан билiгi ел iшiнде мойындалѕан болады. Хан сайлауѕа ћатысћан ел бџдан былай (ханѕа ћарсылыћ – ћџдайѕа ћарсылыћ) Jзара хан атаѕын сыйлауѕа бќтуаласады. Ханѕа ћарсылыћ жасаѕан руларды Жарѕы жазаѕа тартады. Ханныѓ iрi рулардан сайланѕан наћтары Jз руларыныѓ кљшiмен кез келген ћарсылыћты басып отырады, кiнќлi рулардыѓ билерi тоѕыздан айыптарын тартады. Хан алдында кiнќлi болѕан жеке адамдарды жасауылдар мойнына ћџрым iлiп, ћара сиырѕа мiнгiзiп хан ордасын айналдырады. Хан ћазаћ елiнiѓ бас тJрешiсi ћызметiн атћарады. Жљз, ру арасындаѕы iрi даулы мќселелер ханныѓ ћатысуымен шешiледi, ћатыспаѕан кљннiѓ Jзiнде «хандыѕын» алады. Хан Jз ћалауымен Жарѕыныѓ келiсiмiн алса, кез келген адамды /кiнќсiна ћарай/ Jлiм жазасына кесе алады. Хан жќне сџлтан билiгiн Жарѕыда «тJрелiк» деп те атайды. § 4. Билiкке жататын iстер Билердiѓ алдына немесе «кеѓес», «жљгiнiс» сияћты билердiѓ басы ћосылѕан ортаѕа тљсетiн мќселелердiѓ ћатарына: а) Адамныѓ жеке басына ћарсы; ќ) рулы елге ћарсы; б) ћалыптасћан ћоѕамдыћ тќртiпке ћарсы; в) ћабылданѕан дiнге ћарсы, ћџдайѕа ћарсы жасалѕан ћылмыстыѓ тљрлерiн енгiзедi. Ћылмыс џѕымыныѓ орнына – ћаскљнемдiк, жаманат, жаман iс, кљнќ т.б. тљсiнiктер жљредi. Ћылмыстыѓ тљрлерiн осыѕан байланысты «Жарѕы»: неке мен отбасы тќртiбiне ћарсы ћылмыс (жесiр дауы, ћалыѓмал мен жасау т.б.), меншiкке ћарсы жасалѕан ћылмыс (мал-мљлiктi, дљниенi џрлау , тонау т.б.), ћалыптасћан ћоѕамдыћ тќртiпке ћарсы жасалѕан ћылмыс /ру ћџндылыћтары, тќртiбi, ћонаћасы т.б./ жќне ћџдай таѕала алдында кљнќњар болу деп екшеп бередi. Билiкке жататын iстердiѓ бќрiн ћазаћ «дау» деп атай бередi, ал билердiѓ шешiмiне ћатысты «тJрелiгiн айтты», «тJре бердi» т.б. сJздерiн ћолданады. «Жарѕы» ћазаћ тiршiлiгiне ћатысты даулардыѓ бќрiне ћалыпты ћоѕамдыћ жаѕдайды, Jмiр салтты бџлжытпай џстап отыру тџрѕысынан ћарастырады. «Жарѕы» билiк дќстљрiн iске асыратын адамдарѕа, осы ћоѕамныѓ еѓ жауапты, адал ћызметкерлерi ретiнде, шексiз билiк бередi. Осы кJрсетiлген ћылмыс тљрлерiнен туындайтын еѓ ауыр оћиѕа – кiсi Jлiмi, ел тонау, џрлыћ, зорлау, ойнас деп есептеп,

осындай салдарѕа алып келген даулардыѓ бќрiнде де ћатал Jлiм жазасыныѓ ћолданылуына рџћсат етедi.Ћоѕамдаѕы ћылмысты тоћтатудыѓ, туыстыћты саћтаудыѓ негiзгi жолы туысћандыћ деп бiлетiн «Жарѕы» сонымен ћатар ћандай да оћиѕаны ушыћтырмаудыѓ кJзi кiнќлiнi ћатаѓ жазалау екенiн ескертедi.»Жарѕы» адам Jлiмiнiѓ љш тљрiн ћарастырады: а/ жол тќртiбiн џстап, кек ћуып Jлтiру; ќ/ ќдейi ћастандыћпен Jлтiру; б/ абайсызда кездейсоћ Jлтiру. 1.Жол тќртiбiне жататыны – ћожайыны ћџлын Fлтiру, мал иесiнiѓ џрыны, ћараћшыны Fлтiру, љстiнен тљсiп, кљйеуi ќйелi мен ойнасын Fлтiру т.б. ћылмыс љстiндегi Fлiмдер. 2.Ќдейi ћастандыћпен Fлтiруге џзыннан Fшi, ћысћадан кегi жоћ адам тFбелес љстiнде Fлтiру, жолаушылап келе жатћан адамды Fлтiру, ел тонап жљрiп адам Fлтiру т.б. Fлiм тљрлерi. 3.Абайсызда ћателiкпен Fлтiруаѓшылыћ кезiнде жазым болып Fлiп кетсе, ойын-той, бќйге кезiнде Fлсе немесе кљресiп жљрiп Fлiп кетсе, абайсызда ат теуiп Fлтiру т.б. Осылардыѓ iшiнде «ћасаћана кiсi Fлтiру» ауыр жазаланады, егер Fлген адам денесi табылмаса, кiсi Fлтiрушi жаћ екi есе ћџн тFлейдi жќне елден аласталады. Зќбiр кFрген жаћ Fлiм жазасын талап етуге хаћылы. Денесiне заћым келген адам кiнќлiнiѓ дќл сол мљшесiн заћымдауѕа ерiктi. Абайсызда болѕан кљннiѓ Fзiнде, мысалы, атты адам аяѕы ауыр ќйелдi ћаѕып кетсе, ол Fлсе, оныѓ iшiндiгi баласына да ћџн тFлеуге мiндеттi. 5 айѕа дейiнгi шарананыѓ ќр айына 1 жылћы, одан ќрi айына 1 тљйе. Мысал: «Едiгенiѓ бала жiгiт, жаѓа љйленген кезiнде љйiнiѓ сыртына он кiсi келiп тљсе ћалды. Шатыр тiгiп бердi. Тљнде ћонаћасысын берiп, таѓ атћан соѓ, џйћы ћанып, тамаѕын iшкен соѓ, би келiп: – Жол болсын ! – деп жJн сџрайды. – Џлы жљз Љйсiн Тоѕас би елiнiѓ адамдарымыз. _здi-Jзiмiз даулымыз. Дау себебi: џрыс-тJбелес болып, бiр ћатын бала тастап, соны ћџрым киiзге тiгiп алып, Jз елiмiздiѓ биi Тоѕас биге барып едiк: КJз таѓбалы Арѕында Манас би деген би бар. Соѕан барыѓдар! – деп бiздi бџйрыћ ћылып, Манасћа айдады. Оѕан келiп едiк: Ћаз дауысты Ћазыбектiѓ баласы Бекболат биге барыѓдар, – деп бџлай айдады. Бџѕан келiп едiк:

– Кеше љш жљздiѓ басы ћосылѕанда, Љйсiн ТJлеменен ердiѓ ћџнына екi ауыз сJзбен бiткен Едiгеге барыѓдар! – деп сiзге айдады. Жљрген жайымыз сол ! – дейдi. Екi даугердi алдына алдырып, ћџрым киiзге тiгiлген баланы киiзiн сJгiп кJрсе, тљсiк екен. Аныћ бала болѕан жоћ екен, бас, ћол, аяћ мљшелерден белгi жоћ екен. Сонда Едiге би бџѕан былайша тJре бердi: – Мџнда бастайтын бас жоћ екен, кJретџѕын кJз жоћ екен, џстайтџѕын ћол жоћ екен, жљретџѕын аяћ жоћ екен. Он екi мљше тљгенделген жоћ. Бџл адам есебiне ћосылмайды. Бџѕан ћџн бџйырмайды. Бiраћ ата-бабамыздан ћалѕан сJз бар едi: «даушы ћџр ћалмайды, жаншы ћџр ћалмайды» деген. Бџѕан айып керек.Џрыс-тJбелес болѕандыѕы љшiн, таяћ жеген ћатынѕа жаћтас болѕандарыѓ ат бастатћан «тоѕыз» айып тартыѓдар. Ћатынды џрѕанѕа жаћтасћандарыѓ тљйе бастатћан «тоѕыз» айып тартыѓдар. Бiр тоѕызды Тоѕас бидiѓ босаѕасына байлаѓдар, бiр тоѕызды Манас бидiѓ босаѕасына байлаѓдар. Бекболат пен екеуiмiзге бiтiрiп ћайтарѕан абырой болады! –дейдi...» ( 50, 6-т., 127–128-беттер). Адам Fлген жаѕдайда оныѓ туыстары ћџннан бFлек «ћанжуар» деп ћарсы жаћтан /ћылмыскерлердiѓ Fзiнен, не руынан/ мал алуы айыпталмайды. Егер «ћанжуар» алынбай ћалса, билер ћџнныѓ љстiне «ћанжуар» ћосуѕа ерiктi. Меншiкке ћол сџѕудыѓ ћандай тљрi болса да, /џрлыћ, тонау, шабу/ ел «жау шапты» деп џран кFтеруге, ћарсылыћ кFрсетуге хаћылы; џрлыћ жасаѕандар «љйiрiмен љш тоѕыз», ћайтарады, оѕан ћосымша «мойнына ћосаћ, кFтiне тiркеу» байлайды, оны кFтере алмаса жќбiрленушiнiѓ босаѕасына байланады, кейде бџѕалыћ салып жазалайды. Екi ћылмысћа екi жаза, бiр ћылмысћа бiр ѕана жаза/ бiр ћойдан екi терi алмайды/ болады. Ер ћаруы болып табылатын, ердiѓ басын саћтайтын заттар /ћылыш, найза, шiдер, љзеѓгi, жљген т.б./ џрлыѕы Fте ауыр жазаланады. Ћазаћ ћоѕамдыћ , шаруашылыћ, отбасылыћ жќне некелiк Fмiрiнде ќдет-ѕџрып заѓдары негiзгi реттеушi тетiк болѕан соѓ, ол араласпайтын тiршiлiктiѓ саласы жоћ. Бџл мќселелер осы кiтаптыѓ тиiстi тарауларында наћты ережелер мен мысалдарѕа негiзделiп жан-жаћты сFз болады.

«Жетi Жарѕы» ћазаћ ћоѕамыныѓ ћалыптасћан саяси, этникалыћ, шаруашылыћ, ќлеуметтiк дќстљрлерiн саћтау маћсатында ћылмыстыѓ џсаћ-тљйегi болмайды деп есептеп бќрiне жаза ћолданады. Осы себептен ћылмыс туралы даугердiѓ Fтiнiшi келiп тљспей-аћ кезкелген елге абыройлы бидiѓ Fз бетiмен iстi бастауына рџћсат берiледi. § 5. Кеѓес жќне жљгiнiс 1. Даулы iстiѓ ауыр-жеѓiлiне ћарай билiк айту бiрнеше жаѕдайда iске асады: а) Егер iс Fлiмге, ел тонау, зорлыћ т.б. руаралыћ ауыр ћылмысћа байланысты болса, оны бџл дауды Кеѓес шешедi, 8-ден 24-ке дейiн би ћатысады. ТFбе бидi даугер мен жауапкер жаћ Fзара келiсiп таѓдайды. ТFбе би Fз таѓдауы бойынша алдын ала Кеѓеске билердi, аћсаћалдарды шаћырады. Даугер мен жауапкердiѓ Кеѓес мљшелерiне ћатысты пiкiрi ескерiледi. ќ) Егер iс љлкен џрлыћ, тонау, жесiр дауы, денеге заћым келтiру сияћты ру iшiндегi немесе кFршi рулармен арадаѕы ћылмыспен байланысты болса, оны Жљгiнiс шешедi. Оѕан 6-8 би, аћсаћал ћатысады. ТFбе бидi екi жаћ келiсiп таѓдайды. Жљгiнiс мљшелерiн тFбе би шаћырады. б) Егер ата баласыныѓ, ру iшiнiѓ арасындаѕы дау болса (тFбелес, боћтау, џсаћ џрлыћ т.б.) бiр бидiѓ немесе аћсаћалдыѓ Fзi де шешедi. Бидiѓ ынтасына ћарай кFршi-ћолаѓ аћсаћалдар бџл шешiмге ћатыса бередi. 2. Есесiн ћуып жљрген жаћты – даугер /даушы/, ал оныѓ ћарсы жаѕын жауапкер (айыпкер) дейдi. 3. Билiктiѓ тќртiбi бойынша билер мен аћсаћалдар тFбе басында ћатарласа отырады /жарты шеѓбер болып/. 4. Еѓ алдымен тFбе би жиналѕан елге iстiѓ барысын баяндайды, билiкке ћатысып отырѕандарды таныстырады. 5. Кеѓес пен жљгiнiстiѓ шарты бойынша екi жаћ та би алдында шарт жљгiнiп отырады, екi ћолын салалап, тiзесiнiѓ љстiне ћояды. 6. Алѕашћы сFздi даугер бастайды, ол сFзiн аяћтаѕаннан кейiн оны жауапкер жалѕастырады. 7. Жљгiнiске отырмай тџрып би екi жаћтыѓ жаћсыларына, не даугер мен жауапкердiѓ Fзiне Fзара келiсiмге келу (ћарындас, салауат) жFнiнде џсыныс айтуѕа хаћылы /тFреге барып, тFбеге шыћпайыћ/. 8. Егер екi жаћ та биге салса, ол даудыѓ шешiмiн не Fз аћылымен, не жанындаѕы билермен аћылдаса отырып айтуѕа тиiстi.

Жан беру: «Жан беру» – ћазаћтыѓ ћџћыћтыћ мќдениетiнiѓ негiзгi тетiктерiнiѓ бiрi. Оныѓ ћолданыла бастаѕан уаћыты тым ерте замандарѕа кетедi. Еуразия кJшпелi жауынгер ћоѕамдары љшiн ар-џят адами Jмiр сљрудiѓ еѓ басты шарты есептi ћарастырылады. «Жан беру» Jзiѓнiѓ жаћыныѓныѓ, аѕайыныѓныѓ, руласыѓныѓ адалдыѕына Jз жаныѓды ћџрбан ету деп џѕу керек. Ћазаћ ћоѕамыныѓ Jмiр-тiршiлiгi адалдыћ ћаѕидасына негiзделгенi себептi аѕайын арасында Jтiрiк жљрмейдi. Егер жан берушi Jзiнiѓ туысына сенiмi болмаса ешћашан ол љшiн жан бермейдi де, ол ќдет-ѕџрып ережелерi бойынша бiрден кiнќсiн мойындаѕандыћ болып табылады. Кей жаѕдайда жан беруге таѓдалѕан азамат Jз туысына кљмќнi болса, Jз мал-дќулетiмен кесiлген айыпты жан бермей жартылай тJлейдi. Бiр сJзбен айтсаћ «жан беру» ћазаћтыѓ ежелгi дќстљрi. ХХ ѕасырѕа ћатысты деректерде осы институтты кJбiнесе «Ант беру» деп атаѕан. Би алдына келген ћандай болмасын iстi «жан бергiзбей», яѕни екi жаћты антћа тљсiрмей бiтiстiруге мљдделi болуы керек /«жаман би жанѕа салады»/. Жан беру, ант беру кBбiнесе љш жаѕдайѕа байланысты ћолданылады: 1. Алдымен болѕан оћиѕаѕа, яѕни ћылмысћа байланысты кљмќндi сейiлту љшiн, кљмќндi адамныѓ еѓ беделдi туыстарынан, не руларынан бiр кiсi «жан беру» керек. ^здерiнiѓ билерге жасаѕан шаѕымдарына байланысты жан беретiн адамды ћарсы рудыѓ iшiнен таѓдап, нџсћау мiндетiн даугер жаћ алады. 2. Екiншiден, жауапкер жаћ кiнќсiн мойнына алмаѕан жаѕдайда жќне ешћандай ћосымша дќлел табылмаѕан кезде даугер Fзiнiѓ шаѕымыныѓ шын екенiн дќлелдеу љшiн жан бередi. 3. Љшiншiден, билердiѓ алдында болатын жљгiнiсте куќ есебiнде /айѕаћ/ сFйлейтiн адамдар жан бередi. «Жан беру» арћылы бет айѕаћ болѕан ћылмысты куќландырып, ћылмыскердiѓ мойнына салып бередi. Сондыћтан, ондай куќ адамныѓ орны да, сљйiншiсi де ћомаћты, ал дќлелi негiзсiз болса, сљйiншiнi де, шыћћан шыѕынды да ћайтаруѕа тиiстi. 4. Даугер жаћтыѓ келiсiмi бойынша, жџрт алдына туысћаны љшiн жан берушi сол елдiѓ беделдi, абыройлы адамдары болѕан iске ћаныѕу љшiн бiр жџмадан бiр айѕа дейiн билерден мџрсат алады, сFйтiп, ол ќбден аныћтап алѕаннан кейiн ѕана туысыныѓ кiнќсiздiгiне кFзi жетсе оны тазалап жан бередi. Ал ендi туысыныѓ Fтiрiгiн, џрлыѕын

т.б. сезген «жан берушi» немесе «жанѕа џстанѕан» адам билерге хабар жFнелтiп, кiнќлi туысына араша тљсуден бас тартады. 5. Кљмќндi туысын тексеру љшiн жан беретiн адам оны шаћыртып алады, ћара ћойды сойѕызып, соны айналдырып жљргiзедi, мџны «ћџрмалдыћ» деп атайды. 6. Егер «жан берушi» азамат билердiѓ белгiлеген жерiне, ел алдына келмесе Fзiнен-Fзi жауапкер жаћ кiнќлi болып саналады. 7. Ал, ауыр жаѕдай кезiгiп, жан берушi адам не ауырып, не ћайтыс болып кетсе «жан беру» кейiнге шегiндiрiледi, бiр жылѕа дейiн кљшiн жоѕалтпайды. Мџндайда ћазаћ: «Жан бергенге – жай бер» деп тосып жатады. 8. Жан берушiнi таѓдау: егер бiр бас ћой немесе бiр жылћы џрланса, кљмќндi адамныѓ љш атадан ћосылатын ет-жаћын туысы жан беру керек. Онѕа дейiнгi мал џрланса жетi атаѕа дейiн туысатын бiр аѕайын ара тљсе алады. Ал, егер џрланѕан мал 50 басћа дейiн жетiп ћалса, сол елдiѓ ортан ћолдай бiр басшы азаматы жан беруi керек, ал 100 бастан асса, мџндай жаѕдайда кљмќндi сейiлту љшiн рудыѓ еѓ тќуiр, ќдiл деген екi азаматы жан бередi. 9. Бiр адам екi ћылмыс бойынша кљмќндi болса, онда екi туысы оны аћтап жан беруi керек. 10. «Жан беру» ѕџрпы биiк тFбеде, ел назарындаѕы еѓселi жерде, ћырда, болмаса бейiт басында, не су жанында Fтедi. Жиналѕан ћалыѓ елдiѓ алдында жан берушi Fз туысыныѓ аћтыѕын жаћтай сFйлеп, ант етумен аяћтайды. КFбiнесе ант сFздерi былайша келедi: «Егер Fтiрiк айтсам, ћџдай атсын, о дљниеде иман бџйырмасын, бџл дљниеде мал-басымныѓ игiлiгiн кFрмейiн». 11. Жан берушi ауыр ћылмыс љшiн кљмќндi жауапкердiѓ аћтыѕын дќлелдеу љшiн ауыр сыннан Fтуге мќжбљр болады. Мысалы, оћтаулы мылтыћ џѓѕысын сљю немесе ата-бабаныѓ бiрiнiѓ кFрiн љш ћайта айналу. Мiне, бџл айтылѕандардыѓ бќрi тек туысыныѓ аћтыѕына сенiмдi ћазаћтыѓ ѕана жљрегi дауалайтын сынаћтар. Еѓ сирек кездесетiн жан берудiѓ тљрi мынадай: жан берушi адам љйдiѓ оѓ жаѕына, Fлiк шыѕатын тќртiппен жатады, сљйекке тљсетiн тќртiппен жуылып, кебiнге оранады, кейде кFр ћазылып соѕан да жатћызылады. Сонда ѕана даугер жаћ кљмќн туѕызѕан елдiѓ, адамныѓ тазалыѕына кFзi жетедi.Ќрине, мџндай ауыр дќстљр сирек кездеседi. КFбiнесе жауапкер жаћтыѓ бiр асыл адамы билер отырѕан биiкке кFтерiлгеннiѓ Fзiн ћазаћтар џсаћ-тљйек кљмќндi сейiлтуге жеткiлiктi деп саналады. 12. Жан беру дќстљрiн халћымыз Fте ауыр деп ћасиеттеген. Тќѓiрiнiѓ жазасынан ћџтылу љшiн, осындай дауѕа тљсетiн адамдар

бљкiл руластарын шаћырып, аћсарыбас сойып, дќм бередi.Кейде жас баланыѓ ит кFйлегiн жљрек тџсына байлап та барады, аћтыѕын дќлелдеу љшiн. Сонда да жан беретiн адамды жазасыз ћалмайды деп есептеп, ел ћауiптенедi. Оѕан мысал: «Ант iшкеннiѓ љйiне барма, айрандай жџѕады»; «Ант iшкеннiѓ мыѓы Fледi, у iшкеннiѓ бiрi Fледi». Ала жiптi кесу жќне тBрелiк хаћысын беру 1. Би даудыѓ шешiмiн ел алдында айтћанынан кейiн екi жаћ ала арћанды тартып ара аѕайынныѓ бiрi оны ћаћ ортасынан кеседi /«ала жiптi кесу»/. 2. «Ала жiптi кесу» даудыѓ тиянаћ тапћанын бiлдiредi. Би алдына ћылмыскер, мќселен џры, ћылмыс љстiнде ћолѕа тљсiп ќкелiнетiн болса, ол жаѕдайда аяѕы ала жiппен шандылады. Сол ћалпында би шешiм айтћанѕа дейiн жатады. 3. Билердiѓ алатын «билiгi», ел билеушi ханѕа, не џлыс сџлтанына берiлетiн «хандыћ»; жасаулардыѓ аћысы Кеѓес, не Жљгiнiс аяћтала салысымен берiледi. 4. Даугердiѓ тарапынан билерге, ел аѕаларына арналѕан «тарту» болуы мљмкiн /билiк соѓында берiледi/: љлкен дау болса «тоѕыз», кiшi дауларда «ат-шапан». 5. «Билiктiѓ» кFлемiн мFлшерiн хан, не џлыс сџлтаны белгiлейдi (егер билiкке ћатысып отырса). 6. «Хандыћтыѓ» кFлемiн, мFлшерiн билiкке ћатысып отырѕан билер белгiлейдi. ЕКIНШI ТАЅАН ЖАРЅЫНЫЃ АЛТЫН ЋАЗЫЅЫ § 1. Отбасы жќне неке Туыстыћ есеп Jзегi ата баласынан (патронимия) бастау алып, одан ќрi ру-тайпа, одан ќрi жљз iшiндегi тiршiлiктi, еѓ соѓында бљкiл халыћты (этносты) ћамтып, ћазаћ деген елдiѓ ћарым-ћатынасыныѓ барлыћ саласын баурайды. Ћазаћ ћоѕамы Jзге халыћтардаѕыдай ќкiмшiлiк жљйеге, аумаћтыћ бJлiнiстерге т.б. жљйелерге емес, еѓ алдымен туыстыћ ћарым-ћатынасћа негiзделген

Jте мыћты ћоѕам («ћарѕа тамырлы ћазаћ» деген џѕым осыѕан байланысты ћолданылады). Бџл сипатталѕан туыстыћ жљйесiнен тек бiрнеше субэтникалыћ, ќлеуметтiк топтар ѕана тыс тџрады: тJрелер, ћожалар, тJлеѓгiттер. Бiраћ олардыѓ атћаратын ћызметi де ћазаћ атты ѕаламшардыѓ (планетаныѓ) сыртынан џшып жљрген серiктерiне (спутник) џћсайды. Белгiлi дќрежеде жоѕарыда айтылѕан ќлеуметтiк-субэтникалыћ топтар да негiзгi ру-тайпалыћ генеалогияѕа енетiн негiзгi халыћпен отбасы жќне неке т.б. ћарымћатынастар арћылы байланысады. Осы себептерге байланысты ћазаћ халћыныѓ ћоѕамдыћ жќне ћауымдыћ тiршiлiгiнiѓ ќр саласында тљрлi туыстыћ џѕымдар ћолданылады: џру (ру), сљйек, љрымбџтаћ (џрћы), жџраѕат, аѕайын ел-жамаѕайын, жетi ата, ата баласы, аталас, топ, тармаћ, арыс, тJбе, тайпа т.б. Осылардыѓ iшiнде ћандас туыстыћ жетi атаѕа дейiн ерекше саћталады: «жетi атасын бiлген ер-жетi жџрттыѓ ћамын жер», «жетi атасын бiлмеген – жетесiз» т.б. Ћандас туыстыћтыѓ денгейлерiн кJрсету љшiн тJмендегi џѕымдар ћолданылады: 1) ата 2) ќке 3) бала 4) немере жетi ата 5) шJбере 6) шJпшек 7) немене 8) туажат 9) жекжат 10) жљрежат 11) жџраѕат 12) ата баласы 13) ру-тайпа-сљйек-арыс 14) ћарѕа тамырлы ћазаћ Ћазаћ iшiнде «ер жiгiттiѓ љш жџрты бар» деген џѕым ћолданылады. Бiрiншiсi – ер адамныѓ ќкесi жаѕынан туысатын Jз жџрты, ќйелдiѓ – тJркiн жџрты деп аталады. Екiншi – шешесi жаѕынан туысатын наѕашы жџрты. Љшiншiсi – ќйелi немесе кљйеуi жаѕынан туысатын ћайын жџрты. Ћазаћ ата намысына ћанша тартса да «ердiѓ жаћсы болмаѕы наѕашыдан» деп наѕашы жџртына аса љлкен маѓыз бередi.

Наѕашыжиен: 1. Наѕашы жиенiне «40 серкеш» беруi керек. Жиенi наѕашысына «ћырыћ серкешiмдi алуѕа келдiм», – деп арнайы наѕашылап барѕанда, оны ћџр ћайтармай, Fзiнiѓ ћалаѕанын алып ћайтады. 2. Жиенi кFѓiлi тљскен нќрсесiн, жљйрiк ат, ћыран бљркiт, берен мылтыћ болсын ћалаѕан бџйымтайын наѕашысы ћолынан бермесе, жиенi жолынан алуына хаћы бар. 3. Жиен наѕашысынан љш ретке дейiн ћалаѕанын ала алады жќне мџндай жиендiк ету љш ретке дейiн айыпталмайды. 4. ТFркiндеген шешесiне ерiп келген кiшкентай жиендерiне наѕашылары бќсiре мал атап, жас тFлдерге ен салдыртып, кейiн жиенi ер жеткенде еншi ћылып бередi. 5. Наѕашыларыныѓ алдында бFлелердiѓ хаћы бiрдей.Екi ћыздан туѕан жиендердiѓ наѕашыларына бiрдей барып, жиендiк етулерiне тыйым жоћ. 6. Апалы-сiѓiлiлi екi ћыздардыѓ балалары бiр-бiрiне «бFле» болады. Ћазаћта «бFле тату» деген сFз бар. 7. БFлелер арасында неке ћарымћатынастарына рџћсат етiледi. Ерi мен ќйелi: 1. Ќке отбасына тиесiлi мал мен мљлiктiѓ, жер мен судыѓ, ћџл мен кљѓнiѓ негiзгi иесi болып табылады. 2. Ќйел Fз жасауына Fзi иелiк етедi. 3. Ерi ћайтыс болѕан кљнде, бљкiл дљниеге ќйелi џлы кќмелетке жеткенше ѕана иелiк етедi. Кќмелеттiк жас ћазаћ џѕымында 14– 15 шамасы, яѕни бiрiншi мљшелден кейiн. 4. Ќкелерi ћайтыс болѕан отбасыныѓ тiршiлiгiне кќмелетке толѕан љлкен џлы жауап бередi. Iнi-ћарындастарына ћамћорлыћ жасау љлкеннiѓ мiндетi. 5. Егер ерi ќйелiн кiнќсiз Fлтiрсе, ќйелiнiѓ туыстарына ћџн тFлеп жќне жасауын ћайтарады. 6. Егер ерi ќйелiн ашынасымен ойнас љстiнде џстап алса, ќйелiн Fлтiруге хаћы бар. Мќселе билердiѓ алдына тљссе тFрт кiсi не аћтап, не ћарамал жан беруi керек. 7. Егер ќйелi кљйеуiн Fлтiрсе, онда ол Fлiм жазасына кесiледi; Егер кљйеуiнiѓ туысћандары кешiрсе, ќйел бџл жазадан ћџтыла алады. 8. Егер ерлер арасындаѕы жанжал, тFбелеске ќйел кiрiсiп кетiп ћайтыс болса, онда оѕан ешћандай ћџн тFленбейдi.

Ата-ана мен бала: 1. Балаларыныѓ ќкесiне ћарсы шыѕуѕа хаћылары жоћ. Ќке еншi алмаѕан балаларына, дљние -мљлкiне ие болып, шектеусiз билiк жљргiзедi. 2 . Ќкесi баласын Fлтiрсе, жазаѕа тартылмайды. 3. Егер баласы Fзiнiѓ ќкесiн немесе шешесiн балаѕаттаса, онда оны ћара сиырѕа терiс ћаратып отырѕызып, мойнына ескi ћџрым iлiп, ауыл аралатады, немесе ћамшымен дљрелейдi. Ал ћызды байлап, шешесiнiѓ жазалауына бередi. 4. Ќкесi балаларынан сџрамай олардыѓ еншiсiндегi малын пайдалануѕа (мысалы, атын мiнiп кету) хаћылы. 5. Баласы ќкесiнiѓ, не жаћын туысыныѓ мал-дљниесiн љш ретке дейiн сџрамай пайданала бередi. Еншi беру: 1. Отбасындаѕы балалар ер жетiп, љйленгенде онын еншiсiн берiп, бFлек шыѕарады. 2.Кей кездерi љйленген џл ата ћонысынан бiр-екi жыл шыћпай отау болып отырып, Fзiне тиiстi еншiсiн кеш алса ерiктi. 3. Еншiге еѓ алдымен џсаћ мал (ћой мен ешкi) тљседi. Iрi мал, ќсiресе жылћы, ќкелерi тiрiде бFлiнбейдi. 4. Џлын бFлек шыѕарарда ќкесi бљкiл аѕайын-туыстарын жинап, мал сойып, той жасайды. Туысћандары Fз ќлiнше бFлек шыѕаруѕа кFмектесiп, мал мљлiк ћосуѕа, беруге ерiктi. Наѕашылары тарапынан да кFмек кFрсетiледi. Бџл кFмектi «немеурiн» деп атайды. 5. БFлек шыѕып жатћан келiн Fзiнiѓ жасауынан бiр жаћсы затын, киiмiн атасына берiп, оныѓ орнына атасы келiнiне ћойды ћосаћтап байлайтын арћанды бередi (ћосаћ басы), бата жасатады.БFлек шыћћан отаудыѓ белгiсi џсаћ малѕа ен салу. 6. Еншi алып бFлек шыћћан џл Fз шаруашылыѕын Fзi жљргiзуге хаћы бар. 7. Алѕашћы кездерде, мысалы ћыстау алып, ќбден орныћћанѕа дейiн ќкесiнiѓ џлына кFмектесуi шарт. Ал кейiннен џлы ќкесiне кFмектесуге тиiстi. Ћыстауѕа арналѕан жердi баласына ќке Fз љлесiнен бFлiп бередi. 8. Егер отбасында бiрнеше џл болса, онда бFлек шыћћысы келген балаларына еншiсiн бFлiп берiп, бFлек ћыстауларѕа шыѕарады. Ќкесiмен тек кенже џлы ћалып, Fлi-тiрiсiне, ата орынына ие болатын шаѓыраћ иесi болып есептеледi.

7.Ќке жастай Fлiп, артында жас балалары мен жас ќйелi ћалса, ќмеѓгерлiк бойынша Fлген адамныѓ бiрге туѕан аѕасы не iнiсi, ондай туысы болмаса немере , шFбере туысћандары, ћала бердi аталас жаћындарыныѓ бiрi жесiрге љйленiп, балаларын Fз ћамћорлыѕына алып, мал-мљлiкке заѓды тљрде иелiк етедi. 8. Егер жесiр ќйел ќменгерлiкке мойынџсынбай, басћа бiреуге Fз еркiмен тџрмысћа шыћћысы келсе, немесе тFркiнiне кетпек болса, оѕан Fзiнiѓ киiм-кешек, тFсек-орыны мен мiнер атынан басћа ештеѓе берiлмейдi. Бџл жаѕдайда iргеден шыћты делiнедi. 9. Жесiрдiѓ тиетiн кљйеуiнен айып ретiнде љш тоѕыз немесе бiр ћызѕа берiлетiн ћалыѓмал алынады.Шешесi басћа кљйеуге шыћћанда жас балалар ќкесiнiѓ туыстарында ћалып, ќкеден ћалѕан мал -мљлiкке мџрагер болады. 10. Бiр некеден туѕан балалардыѓ мал-мљлкiне екiншi, не љшiншi некеден туѕан балалардыѓ ћол сџѕуына хаћылары жоћ. 11. Егер бiр некеден ешбiр мџрагер ћалмаѕан болса ѕана ќке мџрасын басћа некеден туѕан балалар бFлiседi. 12. Асырап алынѕан бала Fгей ќкесi Fлген соѓ, оныѓ заѓды мџрагерi болуѕа хаћы бар. Мџра болѕан мал-мљлiкке марћџмныѓ туыстары ћол сџѕуѕа ерiктерi жоћ. 13. Егер ќке асырап алѕан баланы Fзiнiѓ мџрагерi еткiсi келсе, кFзiнiѓ тiрiсiнде оныѓ мџрагерлiк хаћын жариялап кетедi. 14. Егер ќке кFзi тiрiсiнде арнайы мџрагер етпесе немесе кенеттен Fлiп кетсе, Fсиет айтылмаса ќкенiѓ жаћын туыстары ќке мџрасын асырап алѕан џлѕа билетпеуге ерiктi .Оѕан џлѕа берiлетiн еншi мFлшерiн толыѕымен берiп, љйленбеген болса ћалыѓмал берiп, ћалѕан мал-мљлiктi туыстары Fзара бFлiседi. 16. Егер ћайтыс болѕан џлыныѓ баласы болмаса, оныѓ дљние – мљлкiне иелiк ќкесiне ћалдырылады. Асырап алу Асырап алу ћазаћ ѕџрпында Jте жиi кездеседi.Оѕан негiзгi себеп елдiѓ басындаѕы жаугершiлiк, ћоѕамды толыћ игерiп отырѕан туысћандыћ байланыстар жљйесi, ру iшiндегi ер адамдар кJп болсын деген мљдде. Ћазаћ шежiресiнiѓ џзын ырѕасы осындай асырап алу оћиѕаларын жиi баяндайды.Соѕан ћарап ћазiргi ћазаћ руларыныѓ кJпшiлiгi белгiлi бiр тарихи кезеѓде бiр-бiрiмен саяси жќне шаруашылыћ мљдденiѓ ортаћтыѕы жаћындастырѕан ћауым деп есептеуге болады. Бала асырап алѕан кезде ћазаћ ешкiмдi де бJтен-

сiнбейдi – аѕайын туыстыѓ баласы, алыс жамаѕайын, ћолѕа тљскен тљтћын, ат арћасына мiнгесiп келген олжа – бќрi де ћазаћ iшiнде егер пысыћ, етi тiрi болса Jз орнын, яѕни ќкесi мен шешесiн тауып кетедi. Бала асырап алатын адам алдымен ел аћсаћалдарына, ру басы кJсем-биге осы шешiмiн хабарлайды. Елдi жиып, ћазан кJтередi, аћсаћалдардыѓ батасын алады. Баланыѓ ћолына ћойдыѓ, не жылћыныѓ ортан жiлiгiн џстатып љйге кереге астынан кiргiзедi. Ол љшiн бiрнеше ћарулы жiгiт киiз љйдi аздап кJтередi, сол саѓылаудан бала љйге еѓбектеп кiредi. «Ортан жiлiк џстады ма екен?» деген сJз осыѕан байланысты ћалѕан, ол жiлiктi џстаѕан бала ќкеден ћалѕан жан мен малѕа мџрагер есептi. Киiз љйдiѓ iшiне енген соѓ екiншi бiр ѕџрып жасалады. Бала асырап алушыныѓ ќйелi, осы шаѓыраћтыѓ бќйбiшесi, бiр љлкен кJйлегiн киiз љйдiѓ оѓ жаѕына тJсейдi. Бала сол кJйлектiѓ жаѕасынан кiрiп етегiнен шыѕады. Бџл ишара бала сол бќйбiшенiѓ iшiнен шыћты дегенмен бiрдей (асырап алѕан балаѕа осыѕан байланысты киiмдi џл деген џѕым ћолданылады). Љшiншi бiр ѕџрып сол ауыл-аймаћтыѓ кќрi ќйелдерiнiѓ отызћырыѕы тiзiлiп тџра ћалып, асырап алынатын бала аяћтарыныѓ арасынан еѓбектеп Jтедi. Ендi ол осы елдiѓ баласы, ешкiм бJтенсiмейдi деген ишара. Ћыз алып ћашу: 1.^зiнiѓ айттырылѕан ћалыѓдыѕын алып ћашћаны љшiн, жiгiттiѓ туыстары ат-шапан айып тFлейдi жќне бџл ауыр ћылмыс болып есептелмейдi. Айттырылѕан ћызды алып ћашу кFбiнесе кљйеу жаѕыныѓ ћыздыѓ ћалыѓмалын тљгел тFлеуге жаѕдайы жетпегенде болады. 2.Айттырылып ћойѕан ћыз, Fз сљйгенiмен ћашып кетсе, бџрынѕы айттырѕан кљйеуiне ћыздыѓ туыстары ћалыѓмалын ћайтарумен бiрге, бiр ћызды айып ретiнде бередi немесе ћыз орнына ћалыѓ мFлшерiн тFлейдi. Ћыз ќкесi айыпты болмаѕан жаѕдайда, ћызды алып ћашушы тFлейдi 3.Егер ћыз ќкесi алып ћашушымен љндес, жымдас болса, бџрынѕы ћџдасына ћалыѓын ћайтарып, Fз тарапынан айыбын тFлейдi немесе басћа ћызын бередi. 4.Ћызды айттырып ћойѕан жаћ, ћызды алып ћашушыныѓ тарапынан кешiрiм сџрау, немесе ћалыѓмалын айыбымен ћоса ћайтару

кешiктiрiлсе, Fлiм жазасын талап етуге, не барымтаѕа шыѕуына рџћсат. 5.Егер айттырылмаѕан басы бос ћызды алып ћашса, онда алып ћашћан адам ћыздыѓ ата-анасына ћалыѓмал, тљйе бастатћан тоѕыз немесе ћалыѓ ретiнде бiр ћыз берiп, алып ћашћан ћызѕа љйленедi. 6.Бiреудiѓ ќйелi келiсiмiнсiз алып ћашу Fлiм жазасына кесiледi, не ћџн тFлейдi. Егер келiсiмiмен алып ћашса ћалыѓмалын ћайтарып, љстiне ћыз ћосады. 7.Ћызды, не ќйелдi зорлау Fлiм жазасына кесiледi, не ћџн тFлейдi, егер туыстары соѕан келiссе. Егер зорлыћшы ћызѕа љйленетiн болса, ћџн орнына ћалыѓмал тFлейдi. Ћџда тљсу, џрын келу, неке ћию: 1. Ћџда тљсудiѓ бiрнеше тљрi болады. Ћазаћ бала бесiктегi кезiнен бастап ћџда тљсе бередi (бесiк ћџда т.б.). 2. Жiгiт ер жетiп ћалѕан уаћытта ћџда тљсу «ћыз айттырудан» басталады, яѕни џнатћан, Fздерiмен сыйлас, ћатарлас жќне бойжеткен ћызы бар ауылѕа арнайы «жаушы» аттанады. Џлына жар таѓдаѕан ќке жаћсы ниеттi бiлдiру љшiн ћалыс адамды «жаушы» етiп жiбередi. Жаушы сFзiн: «Сiзде лашын бар, бiзде сџѓћар бар», – деп бастап, ћџда болѕылары келетiнiн айтады. 3. Егер ћыздыѓ ата-анасы бџл џсынысты ћабыл алса, ћыз ќкесi жаушы арћылы кљйеу ќкесiнiѓ туыстарыныѓ «ћџда тљсер» мезгiлiн айтады. Жаушыдан кейiн ћџда тљсу болады, ол кездесуге жiгiт жаѕынан бiрнеше сыйлы, туыс адамдар барып ћалыѓмал мFлшерiн, жасау ћџнын т.б. мќселелердi келiседi. 4. Ћџдалыћћа жiберiлген адамдарѕа «ћарѕыбау» кќдесiн тартады, ћџдалыћты бекiтер кќдесiне ат пен шапан бередi. Ћџда тљсiп, ћџйрыћ-бауыр жескеннен кейiн ѕана ћџдалыћ уаѕда бекидi. Еѓ баѕалы сый кљйеудiѓ ќкесiне немесе оныѓ орнындаѕы адамѕа тартылады. Уќденiѓ белгiсi ретiнде ћонаћтардыѓ алдына жiѓiшке етiлiп кесiлген ћџйрыћ пен бауыр ћойылады. «Ћџйрыћ-бауыр» еѓ алдымен жiгiт туыстарына, сонан соѓ ћыз туыстарына берiледi. Ћџда тљсу тойында ћџтты болсын айтып келген ќйелдер ћџдаларѕа арнап шашу шашады. 5. Егер «ћарѕыбауы» берiлiп, сFз салып ћойѕан жiгiт жаѕы келiсiмдi бџзып, басћа бiреудiѓ ћызына ћџда тљспек болса, онда келiсiмдi бџзѕан кiнќлi жаћ ат-тон айып тFлейдi жќне бљкiл киiттi ћайтарады.

Ћџда тарту Ћџда тарту – отбасы мен неке ѕџрыптарыныѓ iшiндегi еѓ бiр ћызыѕы. Ћалыѓмалы тJленiп, жасау жабдыћталып, ендi ћалыѓдыћты алуѕа келе жатћан ћџдалар, Jздерiнiѓ келе жатћандыѕы туралы хабар бередi. Ћалыѓдыћ ќкесi Jз туыстары мен достарына ћџдаларыныѓ келетiнiн айтып, киiз љй тiгiп, аћсарбас ћой сойылып, бата оћылады. Алѕашћы «ћџда тарту» жiгiт жаѕы ћыз ауылына жаћындаѕанда басталады. Ћџдалардыѓ санына ћарай ћыз жаѕынан жiгiттер ћарсы шыѕып, ат љстiнде «ћџда тарту» болады. Бџл жердегi мiндет ћыз жаѕыныѓ жiгiттерi жiгiт жаѕын тљгел аттан тљсiрiп, жаяу ауылѕа айдап келу («ћыз алѕан ћалай болады екен?» делiнедi). Ћџдалыћ љстiнде басы жарылып, кJзi шыћса да ешкiм ренжiмеуi керек. Ауылѕа келгенде ќйелдер мен ћыздар ћонаћтарѕа жеке-жеке талап ћойып, ќн салдырып, кљй тартћызып, жџмбаћ шештiрiп, жаѓылтпаш айтћызады. Талапты орындай алмаѕандар тиiстi жазаларын алады: басына ћџрым ћалпаћ кигiзiп, бетiне кљйе, џн, балшыћ жаѕады. Немесе љстiне суыћ су ћџйып, Jгiзге терiс ћаратып мiнгiзедi, немесе шыѕырѕа байлап шыр айналдырады, немесе шаѓыраћтан арћан салып, ћџданы аяѕынан байлап жоѕары кJтередi. Жастары келген, сыйлы ћџдаларды љлкендер жаѕы жастардан «сатып» алады да тартуѕа салѕызбайды. Ћџдалардыѓ iшiндегi ќйелдерден таяћты кJп жейтiндерi – Jнерсiздерi, мiнезi тым дJрекiлерi, кейде тым Jѓдiлерi. Ћџда кљту кештерiнде ќр тљрлi ћиын, ћисынсыз талаптар ћою арћылы ћарсы жаћты сынау, олармен Jте жаћындасуды маћсат еткен. Осыныѓ бќрiн бiр сJзбен «ћџда тарту» – дейдi. Ќмеѓгерлiк: 1. Жесiр ќйелге ќмеѓгер таѓдау ћайтыс болѕан кљйеуiнiѓ жылы толѕанда шешiледi. 2. Кљйеуi Fлген ќйел билер /аћсаћалдар/ шешiмiмен кљйеуiнiѓ жаћын бiр туысына шыѕуы керек. («Ерден кетсе де елден кетпейдi»). 3. Егер жесiр ћалѕан ќйелдiѓ Fлген кљйеуiнiѓ аѕасы да, iнiсi де болса, онда жесiр ќйел кљйеуiнiѓ аѕасына шыѕу керек. 4. Егер жесiр ќйел ћайнысын таѓдаса, оѕан рџћсат, бiраћ жеѓге алѕан iнiсi аѕасына жолы ретiнде «тоѕыз» тартады. 5. Егер жесiр басћа бiреуге тџрмысћа шыћћысы келсе, оѕан рџћсат, бiраћ мал-мљлiктен ештеѓе берiлмейдi. Ал тиетiн кљйеуiнен толыћ

ћалыѓмал алынады. Жесiрдiѓ есейiп ћалѕан балалары ќкесiнiѓ туыстарында ћалады. 6. Егер кљйеуi жас Fлсе, екi жаћ ћџдалыћты љзбей, ћалыѓдыћты марћџмныѓ iнiсiне атастырып, бџрынѕы келiсiлген ћалыѓмалдыѓ љстiне бiр ат љстеме тFлеп, ќмеѓгерлiкке алуѕа рџћсат. 7. Егер Fлген кљйеудiѓ басы бос iнiсi болмай, басћа жерде айттырылѕан ћалыѓдыѕы бар iнiсiне немесе љйленген аѕаларыныѓ бiрiне ћосћысы келсе, бџрынѕы келiсiлген ћалыѓмал љстiне тљйе бастатћан тоѕыз тFлеп, некеге отырѕызуѕа рџћсат. 8. Егер ћалындыћ ер жетiп ћалѕан жаѕдайда басы бос, тым жас ќмеѓгерi бола тџра, кљйеу ќкесiнiѓ еркi бойынша љйленген балаларыныѓ бiрiне ћосатын болса, онда кљйеу ќкесi тљйе бастатћан тоѕызды екi немесе љш еселеп бередi. 9. Егер Fлген кљйеудiѓ Fзiмен бiрге туѕан ешбiр еркек кiндiк болмаса, немере туыстарыныѓ бiрi ћалыѓдыћты ќмеѓгерi ретiнде алуѕа хаћы бар. 10. Егер ћыз ќкесi бџндай жаѕдайда бас тартса ћалыѓмалды ћайтарады. 11. Егер кљйеу џрын келiп љлгермесе жќне ћалыѓдыћтыѓ ќкесi ћызын ќлi љйленбеген, ћыз айттырмаѕан ќмеѓгерiне бермей ћойса, ћыз ќкесi ћалыѓмал љстiне бiр тоѕыз айып тFлейдi. Балдыз алу: 1. Егер ћыз ќкесiне ћџдасы немесе кљйеу баласы џнамаса, ќсiресе Fлген ћызы тљскен жерiнде тиiстi сый-ћџрмет кFрмей, ылѕи жќбiрленiп жљрiп дљние салса, басы бос бойжеткен ћызы бола тџрып бермеуге хаћылы. 2. Егер марћџмныѓ туѕан сiѓiлiсi айыттырылып ћойѕан болса, немере туыстарыныѓ ћызын сџрауѕа хаћылы. 3. ^лген ћалыѓдыћтыѓ туѕан сiѓiлiсi тым жас болса, оны кљйеу жiгiттiѓ жас iнiсiне атастыруѕа болады. 4. Ал басы бос ћызы бола тџра ћызын бермесе, ћыз ќкесi алѕан ћалыѓмалын тљгел ћайтарумен бiрге, тљйе бастатћан бiр тоѕыз айып тFлейдi. 5. Егер балдызы жездесiне џнамай, жездесi балдызын алудан бас тартса, онда кљйеу жаѕы ќр тљрiлi мFлшерде айып тFлейдi. 6. Егер балдызыныѓ жастыѕын ескерiп, жездесi одан бас тартса, онда ћалыѓмалдыѓ љштен екiсi кљйеуге ћайтарылып, Fзгесi ћыз ќкесiнде ћалады.

ћайтарып, ћамшымен жазалайды жќне оны айнытћан адам айып тFлейдi. 7. Шариѕат рќсiмiмен еркектер тарапынан ќйелiн тастау «талаћ етуi». Љш рет «талаћ» деп айтћаннан кейiн, љш ай мерзiм iшiнде айырылады. 8. Ќйел жеѓiлдiкке салынып, кљйеуiнiѓ кFзiне шFп салса жќне ол 4 куќмен дќлелденген болса ажырасады. Ќйелге мал-мљлiктен ештеѓе берiлмейдi, ћара сиырѕа терiс мiнгiзiп, бетiне кљйе жаѕып, мойнына ћџрым киiз iлiп, тFркiнiне ћайтарады. 9. Егер ерi ќйелiнiѓ ойнасы љстiнен шыћса, ќйелiн де, оныѓ кFѓiлдесiн де Fлтiре алады. 10. Еркегiн сыйламаѕаны љшiн, немесе кFѓiлi толмаѕан, сыйластыћ болмаѕан жаѕдайда кљйеуi ќйелiн (бќйбiшенi) жасау-жабдыѕымен тFркiнiне аттандырады. ХVIII–ХIХ ѕасырдыѓ алѕашћы жартысында ћазаћ Fмiрiнде ќлде бiр себептерге байланысты ќйелiн дљние мљлкiмен тFркiнiне ћайтару оћиѕалары кездеседi. Мысал: «Бџрынѕы заманныѓ байларыныѓ ћџдалыѕы, келiн тљсiргенi, ќкесiне ас бергенi, дљниенiѓ басы ћандай, аяѕы ћандай, ешкiмге опасыныѓ жоћтыѕын танытады. Ћуандыћта Алтай-Ћарпыћтыѓ Ћарпыѕыныѓ љш баласы – Тiнќлi, Мќмбет, Кљзей. Кљзейден Тоћа...Бџл Тоћадан шыћћан бай Сапаћ бес аѕайынды болѕан. Байлыћта бiрiнен-бiрi Jтедi. Сол Сапаћ љш жљзден ћџда болуѕа бай адамды таѓдады. Кiшi жљзде Байсаћал деген бай бар деп, байлыѕын Jзiне теѓ кJрiп, сол Байсаћалѕа Кенесары-Наурызбайдыѓ аѕасы Саржан тJренi алып, елу кiсiмен ћџда тљсе барды.. ...Байсаћалдыѓ ћызы тљсiсiмен Сапаћ ћыздарын џзата бастаѕан екен. Бiр ћызды Алшынбай орнына џзатћан екен, ол келiсiмен кљйеуi Ыбырай жайрап ћалѕан соѓ, Алшынбай: – Мџныѓ дљниесiнiѓ ырымы жаман болды, – деп, бiр бљлдiргiсiне тимей, Сапаћтыѓ ћызын дљниесiмен тљгел ћайта апартып тастапты. Бiр ћызын Азынабай орнына џзатћан екен. Азынабайдыѓ Сейтен деген баласы алѕан екен. Тайжан атылып, Сейтен айдалыпты. Таѕы басћа ћыз џзатћан жерi бљлiншiлiкке џшырапты. Мыѓ сJзден бiр сJз, ћиссадан ћисса. Сол Байсаћалдыѓ ћызыныѓ бiр маржаны барѕан жерiн оѓдырмайтџѕын болыпты...

Сапаћ тџћымы аћырында Арћаѕа ћайтып келiп, жылу сџрап, кедейлiк ћылѕан... Мал да жоћ, бас та жоћ» (М.Ж.КFпейџлы жазбалары). Ћалыѓмал: 1.Ћалыѓмал мынадай бFлiмдерден тџрады: а) Бас жаћсы – тљзу мылтыћ, берiк сауыт, ћашса ћџтылатын, ћуса жететiн бiр сќйгљлiк, малдаѕы артыћ бiр тљйе немесе олардыѓ орнына 20 жылћы бередi. ќ) Ћарамал – ћалыѓмалдыѓ еѓ Fзектi бFлiмi. «47» осы ћарамал есебiне енедi. «47»-нiѓ iшiне жанама жаћсы, жеке ту бие, тFс ат кiредi, сол есеппен аяћтымалдыѓ саны ќр жастаѕы малдан – 33. Орташа ћалыѓмал – «37» осы тќртiппен санаѕанда ћара мал есебiмен – 26. Ћалыѓмалдыѓ ћџрамы орташа есеппен; 1. Бас жаћсы – 10 жылћы; 2. Ћџлынды бие; /16 бас/; 3. Ћџнан – ћџнажын;7 бас; 4. Тай – 7 бас; 5. Жеке ту бие; 6. Жанама жаћсы – 1 таѓдамалы жылћы не тљйе; 7. Аяћ жаћсы – 4 бас жылћы. Барлыѕы 47 бас. Iрi ћара саны бiр 20-дан бес 20-ѕа дейiн барады. б) Iлу – ћызын тќрбиелегенi љшiн џрын барѕанда берiлетiн кќде /ертеде – бiр тоѕыз, кейiнде – ћара малмен орайлас ћымбат зат/. Iлудi ћыздыѓ неше анасы болса сонша бередi, яѕни кFп ќйелi бар отбасынан ћыз алсаѓ сол ќйелдердiѓ бќрiне iлу арнау керек. Мысал: «Ћаракесектен шыћћан Ћожан тентек: «Ћара шорыѓмын, Ћџдайдан да зорыѓмын» дейдi екен. Он жетi ћатын алѕан, «отыз џлды Ћожан» атанѕан. «Iлуiнен» ћашып ешкiм ћызын айттыра алмай, ћызыныѓ алды ћырыћћа келген. Ћырыћ ћызды кљйеу алмай отырып ћалыпты. «Iлу» деген тљйе бастаѕан тоѕыз, мџныѓ бiр ћызына кљйеу болѕанѕа ћалыѓмалдан бJлек, ћатын басына бiр тоѕыз «iлу» керек. Бiр ћатыны айтыпты: – Џлы жиын бiр аста жар шаћырыѓыз: «Менiѓ ћызымды алатџѕынныѓ Jз шешесiнен басћаѕа iлу ћылушы болмаѓдар!» – деген соѓ, бiр жџртта он тJрт ћыз џзатылѕан».

в) Той малы – ћыз џзату тойына сойысћа апаратын мал, жыртыс жќне ћалыѓдыћ жасауыныѓ шыѕыны. Бџл 20-дан 70 бас жылћыѕа дейiн. Жiгiт жаѕынан отаудыѓ киiзi тљгел. г) Сљтаћы – ћалыѓдыћтыѓ анасына берiледi – 1–7 тљйе. д) Босаѕаѕа байлаућыз ќкесiнiѓ босаѕасына тFленетiн аћы – 1–2 тљйе, жылћы. 2. Ћалыѓмалдыѓ кFлемi 57-47-37-27-17-7 болып кiшiрейе бередi. Еѓ кiшi ћалыѓ «дFѓгелек» – 7–10 бас iрi мал. Еѓ iрi ћалыѓ ћара мал шектелмейдi, мFлшерi 57, 67, 77 жылћыѕа дейiн. Ћалыѓмал мFлшерi байларда 100-ге дейiн, тiптi 500 жылћыѕа дейiн кFтерiледi. 3. Ћалыѓмал мFлшерiне сќйкес оныѓ ћџрамы малдыѓ тљрлi ћасиеттерiне, жынысына, жасына, ћоѓына, ћысырлыѕына т.б байланысты аныћталады. Ћалыѓмал ћалындыћ ќкесiнiѓ талаптарына ћарай малдыѓ тљлiгi мен саныныѓ ќртљрлi ара ћатынастарында берiледi. 4. Ћалыѓмалѕа ћыздыѓ ќкесiнiѓ ѕана иелiк етуге хаћы бар. 5. Егер ћыздыѓ ќкесi ћайтыс болса, берiлген ћалыѓмалѕа иелiк ету тек ћыздыѓ аѕа-iнiсi, немесе ќкесiнiѓ туыстарыныѓ iшiндегi еѓ жаћын ер адамѕа рџћсат етiледi. 6. Егер ћалыѓдыћ жiгiттен бџрын тFсек кFрген болып шыћса, жiгiт жаѕы ћалыѓмалына ћоса бiр тоѕыз айып талап етуге хаћылы / ћайын атасыныѓ отау алдына кљйеуге деген атын пышаћтап, шапанын дар айырып кетедi/. 7.Ћалыѓдыћ тFсек кFрген болып шыћса iс билердiѓ љкiмiне тљсер болса, сол iске кiнќлiден ћыз ќкесiнiѓ пайдасына тоѕыз даулауѕа хаћы бар. Жасау: 1. Жасау – жiгiт жаѕынан келген ћалыѓмал мFлшерiне шамалас, кейде онан да асып тљсетiн, џзатылѕан ћызѕа мiндеттi тљрде берiлетiн мал-мљлiк; жасауѕа киiм-кешек, ыдыс-аяћ сияћты мљлiк тљгел кiредi. Ќрћайсысы 9-дан. 2.Жасау мFлшерi ќртљрлi болады: љлкенi 2–5 тљйе, ћанауыс пен жiбектен тiгiлген 125 шапан, сќукеле, 50 кiлем, шџѕа мен жiбектен тысталѕан 25 iшiк, отау аѕашы, 5 жылћы, кљмiс ер тоћым, жљген, тFсек-орын, киiм-кешек т.б. / «ат мiнiп, отауы артылѕан тљйе жетелеп келу»/. 3.Жастардыѓ отауын ћыз жаѕы дайындайды (отау аѕашы). Киiзiн жiгiт жаѕы ћалыѓдыћты алуѕа келгенде бiрге ала келедi.

раѕан жаѕдайда, жаугершiлiк кезiнде, елшiлiк аттандыру љшiн, тџтћыннан Fз ћандастарын босатып алу љшiн/. 13. Ћалалар мен отырыћшы ћоѓыстарѕа жарѕыныѓ келiсiмiмен ћазаћтыѓ батыр-билерi де иелiк жасай бередi. 14. Мемлекет меншiгiне жиналѕан ћазына мемлекеттiк мљдденi кFздейтiн iсшараларѕа арналуы тиiс: елшiлiк аттандыру, Fзге елдiѓ елшiлiгiн ћабылдау, Fзге мемлекет басшыларына сыйлыћтар, жџтћа џшыраѕан руларѕа жылу кFмек, жаугершiлiк кезiнде ћаружараћ, мiнер ат, тамаћ, тџтћыннан босату љшiн /Fз ћандастарын сатып алу љшiн/. Зекет туралы Зекет басы азат, шаруашылыѕы бљтiн азаматтардыѓ бќрiне бiрдей мiндет. Егер тапћан пайдасы, не болмаса шаруашылыѕыныѓ Jнiмi Jзiне, ќйелi, бала-шаѕасына жетiп артылатын болса, ћысы-жазы киетiн киiмiн, мiнетiн кJлiгiн , жейтiн тамаѕын, аяћтабаѕын, тJсек орнын, љй-жайын аћтаса зекет беру парыз болады . Зекеттi бiрiншi кезекте жарлы-жаћыбай, бейшараларѕа, наућас адамдарѕа, ел мљддесi љшiн жџмсалатын шыѕындарѕа, ћажы жолына барамын деген нашарларѕа, џзаћ жолда жљрiп мљсќпiрлiктен жоћшылыћ кешкен адамдарѕа беру парыз . Ќр адам Jз меншiгiнен зекет берерде еѓ алдымен Jз аѕайыны, не кJршiлерi жоћшылыћ кJрсе соларѕа кJмектескенi абзал. Жаћын, кJршi адамдарѕа ћарасу дќулеттi ћазаћтарѕа уќжiб болмаћ. Тљйе малыныѓ бестен кемiне зекет жоћ, бес тљйеден тоѕыз тљйеге шейiн бiр ћой, он тљйеден он тJртке дейiн екi ћой. Он бестен жиырмаѕа шейiн љш ћой, жиырмадан-жиырма беске шейiн тJрт ћой, жиырма бестен отыз алтыѕа шейiн-тайлаћ, яки бiр тайлаћтыѓ басын тJлемек, отыз алтыдан ћырыћ алтыѕа шейiн – ћџнажын iнген, ћырыћ алтыдан алпыс беске шейiн бiр беске шыѕар атан, алпыс бестен жетпiс алтыѕа дейiн – бестi тљйе, жетпiс алтыдан тоћсан бiрге дейiн екi ћџнажын iнген, тоћсан бiрден – жљз жиырмаѕа шейiн екi дJнежiн iнген, жљз жиырмадан асћан соѓ ќр бес тљйеге 1 ћой ћосыла бередi. Сиырдыѓ отызынан кемiне зекет парыз жоћ. Отыздан ћырыћћа шейiн сиыры бар кiсiден бiр жасћа толѕан бiр сиыр. Ћырыћ сиырдан бiр кџнан Jгiз, алпысћа толса, бiр жасардан екi Jгiзше бермек керек. Мџнан соѓ ќр тоѕыз сиырѕа бiр жасар бiр сиыр, ќр ћырыћ сиырѕа екi жасар бiр сиыр ћосыла бередi.

Ћой мен ешкi ћырыћћа толса жљз жиырмаѕа шейiн екi жасар бiр ћой, я ешкi бермек керек. Жљз жиырма бiр болѕанда екi жљзге шейiн – екi ћой, екi жљз бiр ћойѕа – љш ћой, екi жљз бiрдей тJрт жљзге шейiн – тJрт ћой, мџнан соѓ ќр жљз ћойѕа – бiр ћой берiле бередi. Алтыныѓ жиырма мысћалдан кемiне зекет парыз емес, жиырма мысћалдан жарым мысћал алтын беру керек. Кљмiстiѓ екi жљз дирњќмiнен кемiне зекет парыз емес. Екi жљз дирњќмге бес дирњќм зекет беру керек, яѕни алтын-кљмiстiѓ ћырыћ теѓгесiнен бiр теѓге тиiстi болады. Мџнан кейiн асыл тас, меруерт, лаѕыл, маржан сияћты нќрселер, егер Jз тџтынуына емес сауда ниетiмен саћталынса, мџнан да зекет тиiс. Баѕасына ћарай, яѕни ол асыл нќрселердiѓ баѕасы екi жљз дирњќмѕа толса, бес дирњам зекет беру керек. Астыћ, яѕни егiннiѓ зекетi, егер далаѕа егiлiп, ћџр ћармен жаѓбыр суларымен Jссе, зекеттi оннан бiр, яѕни он пџттан бiр пџт, егер ћауѕамен, шелекпен су ћџйып шыѕарылѕан егiн болса, бiрдiѓ жартысы берiледi, яѕни он пџттан жарты пџт, жиырмадан бiр пџт берiлсе керек. Жеке меншiк: 1. Жер мемелекеттiѓ негiзi болып табылады, ќр рудыѓ Fзiнiѓ ћысћы ћонысы жќне жаз жайлауы аныћ болуы керек. 2. Отырыћшы -егiншi, ћалалыћ ћоныстарда егiндiк, бау-баћша жер ќр адамныѓ жеке меншiгiнде болады. Жердi бFлудi ћала басшысы атћарады. Мешiттер Fз иелiгiне жердi халыћтыѓ рџћсатымен алады. 3. Ћџл мен кљн Fз иесiнiѓ жеке меншiгi болып табылады. Иесi оны сатамын, айырбастаймын, Fлтiремiн десе ерiктi(ћазаћ: «сатып алмай ћџл болмас» дейдi жќне «ћџлаћ кестi ћџл» т.б. сFздер бар). 4. Ћазаћ ћазаћћа ћџл, кљѓ болмайды. Ћазаћтыѓ мџсылмансљниттердi де ћџл ћылуѕа хаћы жоћ. 5. Билер кеѓесi ћџлдыѓ Fтiнiшiн ћабылдамайды. 6. Ћџл љйленсе, оныѓ бала-шаѕасы да иесiне тиесiлi. 7. Ћџлдыѓ жасаѕан ћылмысына иесi жауап бередi, егер ћџл бiр адамды Fлтiрсе, оныѓ ћџнын иесi тFлейдi. 8. Егер бiр ру белгiлi жердi 9 жыл бойы ћыстаса, сол жер меншiгi есептi. ^зге рулар ол жерге малын жайса тиiстi айыбын тFлейдi. 9. Жерге /жайылым-ћыстау/ байланысты даулар ќр рудыѓ сол жерге ћатыстылыѕы есептелiнiп шешiледi. 10. Ру арасындаѕы жер љшiн талас-дау ќр рудыѓ жолына, аѕалыiнiлiгiне ћарап та шешiледi.

5.Егер сатып алушы бiле тџра , џрлыћтан, не алдап алудан тљскен затты алатын болса, џрлыћћа, не алдап алуѕа ћатысы бар ћылмыскер ретiнде би алдында айыбын тFлейдi. 6.Кiмде-кiм еркiн адамды ћџл орнына сататын болса, билер адамды азат етiп, кiнќлiнi жазалайды. 7.Егер бiр зат екi кiсiге сатылып ћойса бiрiншiсi алады, ал екiншiсi сатушыныѓ љстiнен билер алдына арыз тљсiруге, айып алуѕа /тоѕыз/ хаћылы. 8. Егер кiмде-кiм Fз затын Fзгеден танып ћалса, ол затты иеленiп жљрген адам затты «хан базарда» сатып алѕанын дќлелдеуi керек. «Жанѕа салып» дќлелдей алмаса иесiне ћайтарады. 9. Егер бiреуден сатып, не ћолћалап алѕан мал жетi кљннiѓ iшiнде Fлiп ћалса /аурудан/, мал иесi орнына не жаѓа мал, не ћџнын бередi. 10. Ћандай да болсын келiсiм ауызша жасалады: айѕаћтыѓ / куќ/ болуы шарт емес. 11. Екi жаћты келiсiм жасалѕан кезде кепiл ћатысуы мљмкiн: а) Тќн кепiл – келiсiмге келушi жаћтардыѓ бiрiн /кiнќлiсiн/ жауапћа алып келуге кепiлдiк етедi. ќ) зер кепiл – келiсiмге келушi жаћтыѓ бiрi уаѕдасында тџрмаса, Fз меншiгiнен ћайтарады. 12. Зер кепiлдiѓ кепiлдiкке алѕан адамыныѓ ћайтыс болып кетуi зер-кепiлдi жауаптылыћтан босатпайды. 13.Зер кепiл Fз меншiгiнен кепiлге алѕан адамныѓ ћарызын ћайтарып, кейiн оны билер алдына шаћыруѕа хаћылы. 14.Кез келген ћазаћ руы керуеншi-саудагерлердiѓ керуенiн ћорѕауѕа кепiлдiлiк бере алады. 15.Кез келген ћазаћ Fзiнiѓ тљйелерiн саудагерлердiѓ керуендерiне жалѕа беруге хаћылы. 16. Керуенге ћосћан тљйелердi тљйе иесiнiѓ Fзi кљтiп баћылайды. Олардыѓ арасындаѕы басты адамы /отаѕасы/ тек керуен басыѕа баѕынышты. 17. Керуен басы мен тљйе иесi арасындаѕы келiсiм ауызша да, жазбаша да болуы мљмкiн. 18. Керуенге тљйелерiн берген жќне керуендi ћорѕауѕа жауаптылыћ алѕан ру керуендi жоспарланѕан жерге жеткiзуге мiндеттi. 19. Керуеннiѓ амандыѕына кепiлдiлiк беретiн /жолбасшы/ жол бойы кездескен кедергiлерден /тонаушылар/ керуендi аман алып шыѕуѕа мiндеттi. 20. Егер керуен жол-жFнекей тоналѕан болса, керуен жолбасшыларыныѓ руы жќне Fзi айыпты болып табылады.

§ 3. Ћоѕамдыћ Bмiр «Аћсљйек» ћџћыћтары: 1. «Аћсљйек» тљбi Шыѓѕыс ханнан тарайтын, ћазаћ арасында кFбiнесе «тFре», яѕни ћызметкер аталатын субэтникалыћќлеуметтiк топ. 2. Аћсљйектердiѓ iшiнен Fз iштерiндегi жол ережелерiне байланысты ћазаћ саяси ћџрылымындаѕы еѓ лауазымды ћызмет –љлкен хан сайланады. 3. Аћсљйектердiѓ iшiнен Fз iштерiндегi жол ережелерiне байланысты џлыс сџлтандары (келте хан, кiшi хан) сайланады. 4. Аћсљйектердiѓ хан, не сџлтан лауазымдарын алмаѕандары «тFре» атаѕымен жљредi. 5. Аћсљйектердiѓ ћара халыћпен ћарым-ћатынасы «Жарѕымен» реттеледi. ^з орталарындаѕы ћылмыстыћ т.б. мќселелердi Fз iшiндегi љлкендерi реттейдi. 6. «Аћсљйек» Fкiлiнiѓ (хан, џлыс сџлтаны) ћџны ћара ћазаћћа ћараѕанда жетi есе жоѕары (билер кеѓесi кFбiнесе екi не љш есе ћылып шешедi). 7. Ћазаћ тFре тџћымымен кездескенде, аттан тљсiп, бiр тiзесiн бљгiп «алдияр (аллажар) таћсыр» деп сќлем етедi, аттанарда да осылай дейдi. ТFреден жасы љлкен, немесе елге Fте сыйлы адамдар тiзе бљкпей-аћ «таћсыр» деп амандасады. 8. Хан мен џлыс сџлтандары ћара халыћтыѓ сыйлы Fкiлiне ћолын иыѕына тигiзiп сќлем ишаратын жасайды. 9. Ћазаћтан ел ћызметiне ћатысы жоћ тFрелерге «аллажар таћсырды» айту немесе аттан тљсiп тiзе бљгу талап етiлмейдi, ћатар замандастары ћол берiп амандасады. 10. Ел жиынына тFре келсе, бќрi де орнынан тџрып сќлемдеседi, тFрден орын бередi (мысалы – киiз љйде болса). 11. Хан, џлыс сџлтаныныѓ ќйелдерiне де (ханымдарѕа) заты тFреден шыћса «алдияр» деп сќлем етiледi. 12. Ел ћызметiне ћатысы жоћ тFрелерге жетi ћџн тFлеу шарт емес, бiраћ ћарапайым ћџннан бiрнеше есе кFп болуы керек. 13. ТFрелер Fзара туыныѓ тљсiне ћарай айырылады (ћызыл тулы, аћ тулы, шџбар тулы т.б.) 14. Хандыћ, не сџлтандыћ лауазымѕа ќкесi де, шешесi де таза тFреден шыћћандар бiрiншi кезекте џйѕарылады. 15. Ќкесi тFре, шешесi ћара ћазаћтан шыћћан тFрелердi «ћараман» деп атайды, лауазымѕа екiншi кезекте џсынылады.

16 .ТFрелердiѓ таѓбасы бќрiне бiр, ћазаћтыѓ таѓбасынан бFлек, џраны – «Арћар». 17. ТFре тџћымыныѓ некеде «жетi ата» тќртiбiн саћтауы шарт емес. 18. ТFре тџћымыныѓ џраны «Арћар», таѓбасы «ТFре таѓба» (тараћ таѓбасына џћсайды) делiнедi. «Асыл сљйек» ћџћыћтары: 1.»Асыл сљйек» – тљбi Пайѕамбардыѓ (Мџхамбет ѕалайссалам) , не сахабалардыѓ жџраѕаты болып келетiн субэтникалыћќлеуметтiк топ. Ћазаћ арасында бџл топ «ћожа» аталады. 2.Ћожалардыѓ ќр тектi болып келуiне байланысты «асыл сљйек» деп тек сейiт ћожалар, яѕни Пайѕамбардыѓ ћызынан тараѕан жџраѕаты ѕана аталады. 3. Ћожалардыѓ ћара ћазаћпен ћарым-ћатынасы «Жарѕымен» реттеледi. ^з iштерiндегi мќселелердi љлкендерi шариѕат заѓымен шешедi. 4. Сейiт ћожалардыѓ ћџны ћара ћазаћћа ћараѕанда жетi есе жоѕары деп есептеледi, яѕни олардыѓ Fлiмiне «жетi ћџн» талап етiледi. 5. Ћожаларѕа ћарсы ѕайбат сFз айтћан, ћол кFтерген адамдар «љйiрiмен љш тоѕыз» айып тFлейдi. 6. Ћожалардыѓ iшiндегi таза тектiлерiне «сейiт ћожаларѕа», ерекше сќлемдесу талап етiледi. Ћарсы кездескен адам «ќзiз таћсыр» деп алыстан ћолын кеудесiне басып таѕзым ћылады. 7. Ћожалар ћазаћ iшiнен «зекет» жинауѕа хаћылы. Џлыс сџлтандары мен ел басшысы билер ел љстiнен ћожаныѓ шыѕынын кFтерiп, зекетiн жинауына жќрдем жасайды. 8. Ћазаћ дќстљрiне ћараѕанда ћожа тџћымыныѓ бќрiне бiрдей iлтипат кFрсету жќне зекет тFлеу шарт емес сияћты. 9. Ћожаларда белгiлi џран мен таѓба жоћ (Деректерде Алла џранды, ќлiп таѓбалы ћожа делiнедi). 10. Ћожа тџћымыныѓ неке ћарым-ћатынастарында «жетi ата» тќртiбiн џстануы шарт емес. «Ћара сљйек» ћџћыћтары: 1. «Ћара сљйек» – туыстыћ-рулыћ жљйеде Fмiр сљретiн ћазаћтыѓ негiзгi бFлiгi. «Жарѕы» тќртiбiне толыћ баѕынады жќне кљнделiктi Fмiр салтында ћолданады. «Жарѕы» ережелерiнiѓ басым бFлiгi ћара сљйектiѓ ћџћыћтыћ мќселелерiнен туындайды.

ТBлеѓгiттердiѓ ћџћыћтары: 1. ТFлеѓгiттер – тFре маѓында ќскери-шаруашылыћ ћызметiн атћаратын адамдар. ТFлеѓгiттер ћауымы бiрнеше тарихи жќне ќлеуметтiк себептерге байланысты ћџралѕан: а) ТFлеѓгiттердiѓ басым кFпшiлiгi тџтћынѕа тљскен, не Fз бетiмен ханѕа, сџлтанѕа паналауѕа келген Fзге ел Fкiлдерiнен тџрады, олар тFре ордаларыныѓ маѓында еѓ сенiмдi ћоѓсы ћауым есебiнде Fмiр сљредi; ќ) ТFлеѓгiттердiѓ љлкен бFлiгi жаугершiлiк кезде мал-жандарына ие бола алмай ќлсiреп ћалѕан ћазаћтардан тџрады, яѕни ру тџтастыѕына нџћсан келгенде, ру Fз мљшелерiн ћорѕай алмай ћалѕанда ћорѕансыз ћалѕандарѕа тFре маѓына барып тFлеѓгiт атануѕа рџћсат; б) ТFлеѓгiттердiѓ бiр бFлiгi хан мен џлыс сџлтан ордаларына ћызмет ћылѕан ќртљрлi ќлеуметтiк ортаныѓ Fкiлдерiнен ћџралады. Олардыѓ iшiнде бiз аталыћ ќулетiнiѓ Fкiлдерiн де кFремiз. Мысалы ХУIII ѕасырдыѓ 50-жылдары Алтай мен Тарбаѕатай жќне Жетiсу аймаѕына иелiк етуге жiберiлген Ќбiлпейiз сџлтанныѓ маѓында аталыћ ќулетiнiѓ бiр мыѓдай шаѓыраѕы (Мамадайыр, Мамашыћ) сџлтанныѓ тFлеѓгiттерiмен араласып тFлеѓгiт атанып кеткен. 2. Ћара ћазаћтыѓ тFре ћол астына барып тFлеѓгiт болуына ћарсылыћ жоћ, бiраћ ол Fз руыныѓ ћџрамынан, яѕни тустыћ жљйеден шыѕады. 3. ТFлеѓгiттiѓ Fз шаруашылыѕы, отбасы болады жќне оѕан тFре (хан, џлыс сџлтаны) ћол сџѕа алмайды. 4. ТFлеѓгiт Fз ћамћорыныѓ (хан, џлыс сџлтаны) бiр айтћанынан ћалмай ќскери жорыћћа, елшiлiкке, алыс сапарѕа, кљнделiктi тапсырманы орындауѕа шыѕуѕа мiндеттi. 5. ТFлеѓгiттер Fз ћамћорыныѓ шаруашылыѕына ћолћабыс етуге (тFренiѓ жылћысын ћорѕауѕа т.б.) мiндеттi. 6. ТFлеѓгiттердiѓ ћара халыћпен арада туындайтын мќселелерiн тFлеѓгiттiѓ Fзi Fтiнiшiн берсе, хан мен сџлтан ћарсылыћ жасамаса, билер ћарауына ћарсылыћ жоћ. 7. ТFлеѓгiттердiѓ Fз ћамћорын тастап, не Fзге елдiѓ (бџл жерде ћазаћ Fз iшiндегi џлыстыѓ) хан, џлыс сџлтанына, не болмаса ћазаћтыѓ руына ћосылуѕа хаћысы бар. Бiраћ тFреге берешегi болса Fзi есептеседi. 8. ТFлеѓгiттер Fз малына тFре таѓбасын салады (ТFре таѓбалы тFлеѓгiт).

Сарт ћауымыныѓ ћџћыћтары: 1.Сарт – деп Сыр бойындаѕы отырыћшы ћоныстарды мекен еткен егiншi, саудагер ел аталады. Олардыѓ iшiнде тљп –тегi кFне соѕды этникалыћ топтарына бастайтыны да, бертiнде ћазаћ арасынан ћосылѕандары да бар. Т љ с i н i к т е м е: КJптеген деректерге ћараѕанда Тљркiстанныѓ маѓындаѕы џсаћ ћалашыћтар мен ћалалардыѓ саны 32 ( а всех городков в Казачье Орде 32). Сiбiр губернаторы Матвей Гагарин жiберген елшi Кобяков «ћазаћ ханы Тќукенiѓ ћоластында 25 ћала / казачьих городов/ бар» дейдi, онда тџратындар «торговые бухарцы», яѕни бџл ћалалардыѓ бќрiнде де тџраћты ел кJбiнесе сарт жџрты. «КJмекей жырау» атанѕан ќйгiлi Бџћар жырау пiкiрiнше: – Ћорѕанды шањар ћаласын Ћазаћ бiлмес, сарт бiлер. Аѓсаѕан ћџлан ћадiрiн, Айдалада ћаћ бiлер, – яѕни ћорѕанды шањар ћаланыѓ ћадiрiн сол жерде Jмiр сљретiн сарт ћана бiледi. Тевкелев жазбаларынан аѓѕаратынымыз ћазаћ хандарыныѓ ћазынасындаѕы негiзгi байлыћтыѓ кJзi осы Тљркiстан, Ташкент жќне Сайрам Jѓiрiндегi сарт ћалашыћтарынан тљсетiн алым-салыћ. Шќкќрiм шежiресiнде де «сарт» сJзi Яксарт деген сJзден шыћћан делiнедi: «^збек-сарт» деп айтатџѕынымыз Fзiмiзден айрылѕан Fзбек, татар жќне ћараћалпаћ деген ел бар, ол тiптi ћазаћ аталѕан соѓ айрылѕан. Сондай елдердiѓ бќрi де сол Сырдарияѕа барып орныѕып, бџрынѕы сарт атанып отырѕандармен бiрге сарт атанѕан» дейдi шежiрешi. Сарт ћауымыныѓ бiртектi нќсiл емес, тљбi ћџрама екенiн бiз тFменде дќлелдеп кFремiз. Шќкќрiм жазуы бойынша сарт деген ћауым « Fз алдына бiр ел, яѕни бiр атаныѓ аты емес, бiздiѓ ћазаћтар Тљркiстанныѓ кљншыѕыс, кљнбатысындаѕы отырыћты тљрiк нќсiлдерiн њќм тљрiкше сFйлеп, тљрiк болып кеткен тќжiктердiѓ бќрiн сарт деп атайды». Бџл пiкiрдi Шќкќрiм алдымен ћазаћ тљсiнiгiне негiздеп, екiншiден Ресей ѕалымдарыныѓ жазѕандарына сљйенiп айтћаны сJзсiз. Шќкќрiм Jз шежiресiнде кJбiрек сiлтеме жасайтын В.В. Радловтыѓ сарттарѕа арналѕан зерттеуi жоћ. Бiраћ Ресей тљркологиясыныѓ негiзiн салѕан џлы ѕалым бiрнеше еѓбектерiнде сарт мќселесiне ћысћаша тоћталып кетедi. Оныѓ пiкiрiнше: «Как

казахи, так и узбеки называют оседлое тюркское население долины Шу и городов Токмак, Мерке, Аулиеата, Туркестан, Чемкенд, Ташкенд, а также часть тюркских жителей Ходжента, Джизака, Уратепе и Замина сартами» дейдi. 2. Ћазаћ жќне сарт ћарым-ћатынастарыныѓ классикалыћ, яѕни бiрi иелiк, бiрi баѕынышты ћызмет жасайтын дќстљрлi љлгiсi ХIХ ѕасырдыѓ 30 жылдарына дейiн саћталды. 3. Сарттардыѓ Fзара ћџћыћтыћ мќселелерi ћази, не мќхалла басшылыѕы, не ћала басшылыѕыныѓ алдында талћыѕа тљседi. 4. Сарттардыѓ ћазаћтармен ара ћатынасы тек сол ћалаѕа иелiк ететiн ћазаћ би-сџлтаныныѓ ћарамаѕында, яѕни ћазаћ сартты жќбiрлесе оны ћази, не мќхалла басшылыѕы, не ћала басшылыѕы жауаптылыћћа тарта алмайды. 5. Сарттар ћала (ћышлаћ) шаруасын басћарып отырѕан мекемелерге жќне ћалаѕа иелiк етiп отырѕан ћазаћ билерi мен сџлтандарына еккен егiнiнiѓ, саудадан тапћан пайдасыныѓ оннан бiрiн берiп отыруѕа мiндеттi. 6. Кейбiр деректерге ћараѕанда сарттардыѓ ћала не ћышлаћ iшiнде атпен жљруiне рџћсат етiлмейдi, олар тек есектi пайдалануы керек. Егер атћа мiнетiн болса ћала ћаћпасына дейiн жаяу жетектеп алып барады. Шалаћазаћтар туралы: 1. КFршi татар, Fзбек, тљркiмен т.б. мџсылман елден келiп (саудамен, молдалыћпен, хатшылыћпен) ћазаћ арасына сiѓген, яѕни ћазаћтыѓ ћызына љйленген адамныѓ тџћымы – шалаћазаћ атанады. 2. Шалаћазаћтыѓ хаћысын сол ру ћорѕайды. Егер ол џрлыћ жасап есе бермесе, даугер жаћ сол рудыѓ аћсаћалыныѓ, биiнiѓ малын ћуып алуѕа хаћылы. 3. Ру ћорѕамаѕан, немесе «жан беретiн» адам табылмаѕан жаѕдайда шалаћазаћтыѓ Fмiрiн ћалай шешудi даугер жаћ Fзi бiледi. Ћџлдар мен кљѓдердiѓ жаѕдайы: 1. Ћџлдар – кљѓдер не тџтћынѕа тљсiп, не сатылып алынѕан адамдар. Олардыѓ ћазаћ болмауы – басты шарт. 2. Ћазаћтардыѓ сунит – мџсылмандарды ћџл-кљѓге айналдыруѕа хаћысы жоћ. 3. Ћџл (кљѓ) – куќлiкке (айѕаћћа) тартылмайды. 4. Ћџл (кљѓ) – Fз иесiнiѓ љстiнен билер алдына шаѕым жасауѕа хаћысы жоћ.

нан белдеуге байланса, оѕан ат иесi ћџн тFлемейдi; ќ/ егер ат киiз љйдiѓ жанына iргесiне байланса, ат иесi жарты ћџн тFлейдi; б/ егер ат љйдiѓ кiре берiсiне /босаѕаѕа/ байланса, ат иесi толыћ ћџн тFлейдi. Ћонаћасы: 1. «Ћонаћасы» тќртiбi жолаушыныѓ ћонамын деген љйiне: а/ ауылдыѓ сыртымен оѓ келуiн /ћотан арћылы Fтуге болмайды/, ќ/ љйдiѓ сыртынан жаћындап сќлем етуiн «СFйлес», немесе «сFйлесетiн кiм бар ау?» деп дауыстайды/ талап етедi. 2. Егер жолаушы ауылѕа ћонѕысы келсе, ауылдыѓ сыртында аттан тљсiп, ауылѕа ћарап малдас ћџрып отырады. Ауылдан бiреуi келiп шаћырады. 3. Егер жолаушы ауылѕа жаћындап, аттан тљсiп, оны тџсап, Fзi жаяу келсе ол да дџрыс /ћџрмет/ саналады. 4. Жолаушыныѓ ауылѕа соћпай жанамалап Fтiп кетуiн басынѕандыћ, сыйламау, не жFн бiлмеу есебiнде айыптап, не џрлыћ жасап, тќртiп бџзып жљрген адам деп кљмќн таѕу кiнќ емес. 5. Жолаушы /ћонаћ/ љйге кiрерде ћару-жараѕын босаѕаѕа сљйеп кетедi. 6. Хан ордасына енген адам ћолына ћамшы да џстамауы шарт. 7. Ћонаћжайлыћ дќстљрi бойынша ћџрметтi ћонаћ келсе љй иесiнiѓ Fзi аттан тљсiрiп, не балалары, ќйелi, ћызы ћонаћтыѓ атын байлайды. 8. Кез келген ћазаћ љйi /отбасы/ жолаушыѕа /ћџдайы ћонаћ/ тамаѕын берiп, тFсегiн жайлауѕа тиiс. 9. Љй иесi /отаѕасы/ ћонаћасы беруден бас тартса жолаушы сол елдiѓ биiне барып арызын айтып ат-тон айып алуѕа хаћылы. 10. Кез келген жолаушы /ћазаћ болуы шарт/ «атамыз Алаштан ћалѕан бFлiнбеген еншiмiз бар» деп тљскен љйiнен «ћонаћасы» талап етуге хаћылы. 11. Егер жолаушы осы шарттардыѓ бќрiн орындап, ал ауыл иелерi ћонаћасы бермесе сол елдiѓ биiне барып, арыз айтып «ат-тон» айыбын алады. 12.Ауыл иелерi сыйлы жолаушыларѕа, ћонаћћа деп арнайы љй тiгедi. Жаѕдайы бар бай ћазаћтар «ћонаћ љй» џстайды. БBлiнбеген еншi: 1. Ћазаћтыѓ тљп атасы Алаш ћартайѕан уаћытында љш баласына /Аћ Арыс, Жан Арыс, Бек Арыс/ еншi бFлiп, Fзiне бiр бFлiгiн алып ћалыпты. ^лiм алдында балаларын арыздасуѕа шаћырып ћолындаѕы

бiр бFлiктi таѕы љшеуiне берiп «бFлiнбеген еншiлерiѓ болсын» дептi. Жолаушы жљрсеѓдер, кFшiп ћонып жљрсеѓдер, ћиындыћ кFрсеѓдер аяћ-табаћтарыѓды, жейтiн малыѓды алып жљрмеѓдер, осы љлестен бiр-бiрiѓе ћонаћ асы берiѓдер деп тапсырса керек.Осы себептен ћазаћ баласы «Алаштан ћалѕан бFлiнбеген еншiмдi бер» деп келедi. 2. Кез келген ћазаћ шаруашылыѕы жџттан, не жаугершiлiктен тозса, ћазаћ баласынан жылу жинауѕа хаћылы. Соѕыстыѓ кезiнде жау шапћан рулар, Fзге елден жылу талап етуге хаћылы. Ќркiм Fзiнiѓ мљмкiндiгiнше кFмектеседi. 3. Кез келген ћазаћ отбасы, не ата баласы шаруашылыѕына кFмек сџрап /ћџн тFлеу, ћалыѓ беру, жасау/ бiрге ћонып, бiрге жайлап жљретiн кFршi ауылдардан, отбасыларынан кFмек сџрауѕа хаћылы. 4. Егер кедейлеу отбасыныѓ бiр љлкен малы кездейсоћ Fлсе (мысалы: ћџдыћћа ћџлап) онымен жаћын отырѕан кFршi ауылдас аѕайындары «он екi жiлiк» деп кFмек кFрсетуi шарт. 5. Егер бар болып отырып, алыс-жаћын аѕайын немесе ћаймана ћазаћ нашарѕа кFмек бермесе, оѕан кемi ат-шапан айып салынады, зоры ћоѕамдыћ жиындардан шеттетiледi. 6. Жаугершiлiктен келген батырлар «сауѕа» деп алдынан шыћћан ћазаћ баласына / олардыѓ iшiне жауѕа Fзi бару мљмкiндiгi бар адам енбейдi/ љлес беруге мiндеттi. 7. Бќйгеде аты озып келген адам, елдiѓ љлкендерiне, ћатарлас адамдарына сый кFрсетуге, олжадан бFлiсуге мiндеттi. Бќйге: 1. Аламан бќйгелерде љлкен сый берiледi. Ќсiресе белгiлi, дќулеттi адамдарѕа ас берiлгенде кемi 20–25 атћа бќйге берiледi. Бiрiншi келген атћа 100 жылћы, 100 ћой, бiр тоѕыз тљйе, жiбекпен жауып тFрт ћанат отау, т.б. тiгiледi. Кейiн келген аттардыѓ бќйгесi бiртiндеп азая бередi. 2. Аса iрi бќйгелердiѓ кезiнде 40–100 атћа бќйге берiлiп, бас бќйгеге отау љйiмен, 100 жылћысымен ћџл не кљѓ тiгiледi. 3. Кљреске тљсiп жеѓiске жеткен балуан аѕайындарына, ел љлкендерiне сый-љлес беруге мiндеттi. Сауын: 1.Сауынжаѕдайы келiскен, шаруасы тљзу адам Fзiнiѓ кFршi-ћолаѓына, туыс -жаћынына сауынѕа мал/ жылћы, сиыр/ бередi. Мал иесiнiѓ жаѕдайына байланысты сауынды пайдаланушы не Fсiмiмен, не Fсiмiнсiз ћайтарады.

аћсаћалдарымен аћылдаса отырып дќулеттерiне ћарай 1/5 , не 1/10 бFлiгiн таратады /ќр тљрлi болады/. 2. Егер шљлен берсе малын ћалыѓ елдiѓ алдынан айдатып ќр оныншы, не жиырмасыншы малды алдына келгендерге бередi. Ол жолаушы осы елдiѓ адамы, Fзге елдiѓ адамы болсын айырмасы жоћ. Талап-батасын беруi, ризалыѕын айтуы керек. Шљленге берген малды иесi ћайта ала алмайды, ћџдай алдында /тќѓiрi алдында/ сџраусыз деп бередi. Шљленнiѓ кезегi келген мал (жљйрiк, жорѕа болса да немесе атаћты бќйге аты болса да) кезегi келген адамѕа бередi. Егер шљлен малы мал иесiнiѓ мал дќулетiнiѓ ћџты болса, Fзге малѕа ауыстырады. Жылу: 1. Ќртљрлi табиѕи апат /жџт, Fрт т.б./ салдарынан мал мен дљниесiнен айырылып, кљн-кFруi ћиындап кеткен адамдар ћазаћ баласынан жылу жинауѕа хаћылы. Жылуды ел болып та, жеке адам болып та жинайды, ћандай да тљрi болмасын жылу жинау туралы шешiмдi ел басшылары мен билердiѓ келiсiмiмен алады. 2. Егер апат бiр адамѕа, бiр ата баласына ѕана келген болса, рулы ел Fз бетiмен-аћ кFмектесiп, жџтаѕан адамдарѕа ћарайласады. Ал жоћшылыћ тџтас руѕа келсе онда амалдыѓ жоћтыѕынан Fзге елдерге барып Fтiнiш жасауѕа тура келедi. Ел билерi кFршi алыс-жаћын елдердiѓ басшыларынан жылу жинау љшiн келiсiмiн алады. Кей жаѕдайларда Fз сыйласуларына ћарай /ћџда-жекжат т.б./ кFршi рулар Fз бетiмен кFмек кFрсетедi. 3. Ћазаћ iшiнде жылуды кез келген дќулеттi ћазаћтан сџрау айып болып табылмайды /егер шын жџтап отырса/. Жаѕдайы келiп отырѕан адам нашарѕа деп жылу беру тќѓiрi алдындаѕы iс болып табылады. Егер жылу жинаушы /адам не ру/ Fзiнiѓ берекесiздiгiнен, жаѕымсыздыѕынан, не Fз дќулетсiздiгiнен аѕайыннан кFмек ала алмай Fзге елде жљрсе, айыпталады – «Fз аѕасын аѕаламаѕан, Fзгенiѓ аѕасын жаѕалайды». Жџртшылыћ: 1. КFршi адамдар мен кFршi рулардыѓ арасындаѕы Fзара кFмек «жџртшылыћ» атанады. Бiр жџртта тџрып, мќселен ел кFшкен кезде, туысћанын, кFршiсiн тастап Fзi жайлауѕа кFшiп кету ћайрымсыздыћ болып табылады. Мџндай адамдарды ел айыптайды, билерiн-байларын ћоѕамдыћ iстерге ћатыстырмайды, тFрден орын бермейдi /Fзiн жарылћамаѕан/. Ћыстыѓ кљнi малжайылымы ћиындап, мќселен бiр жердi кFктайѕаћ мџз басса, ол ел жџртшылыћ дќстљрiн

пайдаланып кFршi-жаћын рулардыѓ жерiнен жайылым сџрауѕа хаћылы. 2. Жазды кљнi жайылым болѕанымен, тџшы суы жоћ ауылдар малын суару љшiн кFршi елдердiѓ ћџдыѕын, ћонып отырѕан Fзен-кFлiн пайдалануѕа хаћылы. Сџрап алу кќделерi: 1. Немеурiн сџрау – еншi алып, бFлек шыћћандар туѕантуысћандарынан немеуiрiн сџрап /кFмектесулерiн сџрап/ мал-мљлiк алѕанды айтады. Ћандас туыстар ќрћашанда отау тiгiп, бFлек шыћћан туысћанына немеуiрiн деп, мал-мљлкiнен ћолынан келгенше кFмектесуге тиiстi. 2. Сауѕа сџрау – жорыћтан не бќйгеден олжалы болып келе жатћандардан туыс, сыйлас жандар сауѕа сџраѕанда, тљскен олжасыныѓ бiрер мFлшерiн сџраушыѕа беруге тиiстi. 3. Сыралѕы сџрау – аѓ аулап, олжалы келе жатћан аѓшыдан сџрап алатын сыйлыћ. Егер аѓшы, мысалѕа бiр киiк атып алса, сыралѕы сџраушыѕа сол аѓныѓ бiр мљшесiн берiп кетуi керек. 4. Байѕазы сџрау – мiнген ат, киген киiм немесе жаѓа мал-мљлiкке туысћандарынан кFрiмдiк сџрау. Байѕазы сџраушыларѕа «Ћџтты болсын» – айтып, сыйлыћ беру шарт. 5 . Ћолћа сџрау – ћџрбы-ћџрдас, не досына сапарѕа бiр жаћсы атын бере тџруын Fтiну. Ћолћа сџраушыѕа сџраѕанын берiп кFѓiлiн ћайтармау мiндет. 6. Телiм сџрау – жасы келiп Fлген, жџртћа ћадiрлi адамдардыѓ киiмiнен сџрау.Сол секiлдi ќулие, абыз атанѕандардыѓ киiмiн жыртып, телiм ету. Аћ киiзге кFтерiп, хан сайланѕан соѓ, сол киiздi тiлiптiлiп телiм (тќбќрiк) алуѕа рџћсат. 7. Бџйымтай сџрау – келген ћонаѕына сыйлыћ беру, не шаруамен келiп едiѓ деп сџрап, жFнiн бiлгеннен кейiн, кетейiн деп жатћан ћонаѕынан нендей бџйымтайыѓ бар едi деп, ћонаћжайлыћ кFрсетуi шарт. Ћонаћћа, сќлем беруге Fзiне тиiстi сыбаѕасын алып келгендерден, кетерiнде бџйымтайыѓ не деп сџрау мiндет. 8. Тон сџрау – киiм-кешектiѓ тапшы кезеѓдерiнде – тон , киiмкешектiѓ сќн-салтанаттысы есебiнде сыйлы аћсаћалдардыѓ љйiнде саћтаулы тонды‚ ћџдалыћћа‚ жќрмеѓкелерге барѕанда‚ сол отбасы иесiнен сџрап алып киiп баруѕа рџћсат. 9. От сџрау – кFршi ауыл‚ кFршi љйлерге (кљлдiѓ арасына кFмiлген ћызыл шоћты) сџрай келiп‚ тамыздыћ алып отыруѕа рџћсат.

келушi астыѓ белгiленген уаћытынан кешiккен болса, Jзiне тиесiлi орынды талап ету мљмкiндiгi азаяды. Ас бќйгесiнде бiрнеше ат ћатар келсе, ас иелерiнiѓ талабымен бќйгенi бiрнеше кљннен кейiн ћайта Jткiзуге рџћсат берiледi. Ас беруге ћатысты ережелер: 1. Ас беретiн ру /ата баласы/ алдымен сауын айтады /шаћыратын елдерге/.Сауын айтылмаѕан /хабаршы келмеген/ елге келу мiндет емес. 2. Хабар жеткен ел ћатысатынын, ћатыспайтынын бiрден аныћ айтады. 3. Асћа жиналѕан елбасылары Fз тентектерiне жауап бередi жќне астыѓ шырћын бџзбау ата намысы болып табылады. 4. Егер ас иелерi аза салып келгендердi дџрыс ћабылдамаса /тиiс деѓгейде љй тiгу, мљше/олар ас иелерiнiѓ љстiне арыз айтуѕа хаћылы. 5. Егер келген адамдар тќртiптi бџзса /кешiгiп келу, тFбелес бастау/ ас иелерi олардыѓ љстiнен арыз айтуѕа хаћылы. 6. Ас беру кезiнде жанжал-тFбелес болса, кiнќлi жаћ билердiѓ шешiмiмен ас иесiне ат-тон айып тFлейдi. 7. Егер дау бќйгеге байланысты болса, бiрдей келген екi жљйрiктiѓ бќйгесiн ат иелерi/рулар/ теѓ бFлiседi, оѕан кFнбеген жаѕдайда аттарды тыныћтырып алып ћайта жарыстырады/дауласушылардыѓ аттарын ѕана/. ЉШIНШI ТАЅАН Дiн жќне шариѕат жолы «Жетi жарѕы» атымен белгiлi ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ жинаћтарында шариѕат ережелерi аз кездеседi. Оныѓ негiзгi себебi ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ ќуел бастан шариѕаттан бJлек Jмiр сљргендiгi. Бiраћ бџл мќселе тJѓiрегiнде ќлi де шешiлмеген бiрнеше жџмбаћтар бар. Оныѓ бiрiншiсi –Ћазаћ хандыѕы халћыныѓ отырыћшы бJлiгi шариѕат ережелерiн ертерек уаћыттан бастап ћолданѕаны, шариѕат билiгiн олардыѓ арасында ћазилардыѓ атћарѕаны белгiлi. Сырдария бойындаѕы ежелгi ћалалыћ орталыћтарды мекендеген бџл отырыћшы ћауымдарды «сарт» деп атайды. Бiздiѓ ћолымыздаѕы тарихи деректерге ћараѕанда сарт ћауымдары шариѕатты таза ћолданбаѕан сияћты. Оѕан себеп болѕан мќсе-

ле, еѓ алдымен сарттар ћџћыћтыћ жаѕынан ћазиларѕа ћараѕанымен, ресми билiгi Jз арасындаѕы аћсаћалдары мен бектерiнiѓ ћолында болѕан, яѕни ћазиѕа шариѕат Jкiлi ретiнде сый ћџрмет кJрсеткенiмен, одан ћорћа ћоймайды, ал сарт ћауымдарын басћарѕан аћсаћалдар мен бектердiѓ Jз ћарамаѕындаѕы елдi ћалай жазалаймын десе де еркi. Ќлдебiр себептен кiнќлi деп таныѕан адамды аћсаћалдардыѓ зынданѕа салып, туысћандары тарту ќкелгенше босатпауы ХIХ ѕасырдыѓ 70-жылдарына дейiн кездестi (Г.Арандаренконыѓ «Значение власти аксакалов в отдаленных кишлаках» маћаласын ћара). Екiншiден сарт ћауымдарыныѓ iшiне енген ћазаћ тектi ќулеттердiѓ отырыћшылану барысында белгiлi дќрежеде кJшпелiлердiѓ ќдет-ѕџрып тљсiнiктерiнiѓ кейбiр ережелерiн бџл ортаѕа таратуы заѓды. Жоѕарыда аты аталѕан зерттеушi «как прежде, туземцы несут все арзы (просьбы) к беку, так и теперь они по всем делам обращаются непосредственно к аксакалу; повинуюсь казию как благочествому, а к аксакалу каквласти; они по прежнему первого только уважают, а второго боятся. Определениям первого возражают, а слово второго принимают за веру и все раболепно ему подчиняются» деп Ћазаћ хандыѕы ћџрамында болѕан отырыћшы ћауымдардыѓ билiк пен ћџћыћ мќселесiне кJзћарасыныѓ сырын ашып кJрсетедi. Бџл ќлемнiѓ отырыћшы халыћтарыныѓ бќрiнде де бар ћџбылыс, ћазаћ «кљштiнiѓ арты диiрмен тартады» дейдi. КJшпелi ћазаћ ћауымдарында ќдет-ѕџрып заѓдары отырыћшылардан бJлек негiзге орныћћан. Би билiгiнiѓ маѓыздылыѕы екi мќселеге байланысты ћалыптасады, бiрiншiден ол аѕайын елдi бастайтын еѓ беделдi тџлѕа, екiншiден оныѓ ћолына аћсаћалдардыѓ келiсiмiмен адамныѓ таѕдырын шешетiн кљштi Jкiлеттiлiк берiлген. Дегенмен «Ќдет-ѕџрып»» пен «Шариѕат» бiрнеше ѕасыр бiрбiрiнен тыѕыз ћарым-ћатынаста жџмыс iстегендiктен жќне «Жетi жарѕы» ћџрамында шариѕаттыѓ бiлгiр Jкiлдерi де ћызмет атћарѕандыћтан екi ортада аралас-ћџраластыћ бар. Тљркiстан ћазаћтарыныѓ арасында ХIХ ѕасырдыѓ 70 жылдары «шариѕатћа ћџлмыз, ќдетке таласпаймыз» дейтiн тљсiнiктер де болѕан. Ендi «Жетi жарѕы» мазмџнындаѕы дiнге ћатысты бiрнеше талаптарды атап айтсаћ: 1. Ћџдайѕа тiл тигiзген адам, егер тiл тигiзгенiн жетi адам дќлелдеп, куќлiк берсе, Fлiм жазасына кесiледi.^лiм жазасы шариѕат талабына сќйкес таспен атып орындалады. 2. ^зге дiнге кiрген, соныѓ iшiнде христиан дiнiне кiрген адам, Fз мал-мљлкiне, ћатын баласына иелiк хаћынан айырылады. Себебi мал-

мљлiкке, адам жанына ру ортаћ. Осы себепке байланысты «шоћыншыныѓ» мал-мљлкiн, ћатын-баласын аѕайын-туыс бFлiп алса ћылмыс болып табылмайды. Шариѕаттыѓ тiкелей ќсерi «Жарѕыныѓ» тFмендегi ережелерiнен кFрiнедi: 3. ^зiн-Fзi Fлтiрген, жазалаѕан адамдарѕа жаназа оћылмайды, олар ру ћорымынан бFлек жерленедi. 4. Адам Fлер алдындаѕы Fсиетiн аѕайындар мен молданыѓ алдында айтуы ћажет. Егер де ауылда молда болмаса, Fсиеттi жаћын аѕайын, жолдас арасында айта бередi. 5. Ќйел адамныѓ ћџны ер адамдардыѓ ћџнына ћараѕанда екi есе кем. Сонымен бiрге еркек адам ќйелiн Fлтiрген жаѕдайда, ќйелiнiѓ туыстарына, олар талап етсе, ћџн тFлейдi, ал ќйел адам еркегiн Fлтiрсе Fлiм жазасына кесiледi. Ќйел адам егер аяѕы ауыр болса, кешiрiм етiледi, бiраћ аѕайын-туѕанныѓ алдында жазалы болып ћалады /ћарабет/. 6. Шариѕат жолы - ќуелi Ћџран кќрiмге, одан кейiн хадистер мен сунналарѕа негiзделедi. Осы себептi даулы мќселелер бойынша /iстер/ шешiмдi дiни оћуды меѓгерген, шариѕатты жаћсы бiлетiн жќне адалдыѕымен елге танылѕан адамдар айтуы ћажет. 7. Ћазаћ жерiнiѓ оѓтљстiк алћабына орналасћан отырыћшы сарт ћоныстарында шариѕат жолы бойынша шешiм шыѕаратын адамдарды «ћазы» жќне « имам» деп атайды. 8. Ћазы, не имам (мљфти) билiк iсiн кFпшiлiк алдында, ауызекi жљргiзедi . 9. Даулы iс бойынша ант беретiн адамды екi жаћ Fздерi џсынады. Ант беретiн адам џсыныстан бас тарта алмайды, егер бас тартса: бiр ћџлѕа азаттыћ берiп , не 10 адамды тойындырып ас беруi керек. Т љ с i н i к т е м е: Шариѕат тќртiбi бойынша «ант беру» ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып жолынан бJлек. Егер ћазаћ заѓы бойынша «жан беруге» кљмќндiнiѓ аѕайын-туысыныѓ iшiндегi туыстыѕы љш атадан ќрi еѓ беделдiсi шаћырылса, шариѕат бойынша кљмќндiнiѓ Jзi «жан бередi». Бџл туралы Н.И.Гродеков: «...В Кураминском уезде небольшая часть оседлых киргизов (ћазаћ – Ж.А.) приняла шариат, большая же часть их держится адата, но к администрации неоднократно поступали просьбы о введении у них шариата. Лучшие люди судятся у казия, где они скоро могут очиститься личною присягою, тогда как у биев присяга налагается на родню в третьем колене и далее, что затрудняет положение тяжущегося» дейдi (25, 24-бет).

10.Ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып заѓдарындай шариѕат та жалѕан ант берушiнi айыптайды. Бiраћ Ресей отаршылдыѕы кеѓ жайылѕан кезеѓде «жалѕан ант беру тек Fзге дiннiѓ адамынан Fз туысын ћорѕау љшiн ћажет» деген тљсiнiк тарады. Бiраћ Ћџдай алдында Fзiн аћтау љшiн жалѕан ант берген адам бозћасћа шалып аћталуы ћажет. Таза шариѕаттыѓ ережелерi сарттардыѓ шаруашылыћ Fмiрiне ћатысты ережелерде кFбiрек орын алѕан. Мысалы: 11. Сарт ортасында шаруаныѓ жер меншiгi сатылѕан уаћытта оны сатып алуѕа Fзгеден гFрi кFршiсiнiѓ хаћы басым болады(шќфи). Шќфи ережесi саћталмаѕан уаћытта кFршi ћазиѕа арыз айтуѕа хаћылы. 12. Ћарыз берушi ћарызын Fсiмiмен алуѕа ћаћы жоћ. 13. Ћарызын ћайтара алмаѕан адам ћызметiмен Fтейдi. Т љ с i н i к т е м е: Бџл екi ереже шариѕатты негiзгi заѓ ретiнде ћолданатын елдерде мљлтiксiз орындалады жќне ћарапайым халыћты ћорѕайды. Ћазаћ даласында Jсiмћорлыћ Ресей капитализмiмен бiрге келдi де ХIХ ѕасырда аса љлкен масштабта халыћтыѓ кJпшiлiгiн ћарызѕа батырды. _сiмћорлыћпен ћазаћтыѓ Jз байлары да айналысты. Архив ћџжаттарыныѓ iшiнде далалыћ алћапты мекендеген кейбiр байлардыѓ бљкiл ауыл-аймаѕын ћарыз берiп ћанауѕа салып отырѕанын баяндайтыны бар: «волостной управитель Амантай Адамбаев дает деньги под проценты и получает с должников за рубль –30 руб., а своевременно не заплатишь ему, то он угрожает увезти жену вместе с детьми». Дегенмен шариѕат сарт арасында Jсiмћорлыћты шектегенiмен, олардыѓ кJшпелi малшы ћазаћпен араћатынасында Jсiмћорлыћ ћолданылады. Таѕы да архив ћџжаттарына сљйенейiк: «ростовщиками у нас бывают и казахи, и сарты, и татары...из трех рублей в два года вырастает громаднай сумма в 40–50 рублей», «некто сарт по происхождению взял за бесценок двух самых красивых девушек, выбирая из целого обнищалого рода» т.б. 14. Шариѕат бойынша ќкеден ћалѕан мџра џлдарына екi есе, ћыздарына бiр есе тќртiбiмен бFлiнедi. 15. Марћџмныѓ Fз баласы болмаса аѕа-iнiсi екi есе, апаћарындасы бiр есе мџра алады. 16. Ерi ќйелiнiѓ мал мљлкiне ћол сџѕа алмайды, иелiк етуге хаћы жоћ. 17. Ерiнен џрпаћ ћалмаса, ќйелi ер мџрасыныѓ тFрттен бiрiне ѕана ие болады. 18. Егер марћџм кFзi тiрiсiнде бiреуге ћарыз болса, бала-шаѕасы оны Fтеуге мiндеттi.

айтылады, бiраћ тљбегейлi жќне жан-жаћты нќтиже жоћ. Бiз Ћазаћ хандыѕыныѓ ХVII–ХVIII ѕасырдаѕы ћџрылымын, сыртћы елдермен ћарым-ћатынасын, iшкi ќлеуметтiк мќселелерiн зерттеу барысында ћызыћты деректердi аѓѕардыћ. Соныѓ iшiнде тек ћана ХУIII ѕасырда Ћазаћ хандыѕыныѓ сыртћы елдермен ћарымћатынасты ретке келтiру барысында аттандырѕан жќне Jздерi ћабылдаѕан 70-тен астам елшiлiгi (81, 405–412-беттер). Олардыѓ iшiнде Ресей, Ћытай, Тљркия т.б. елдер бар. КBршi елдермен тепе-теѓдiктi џстау амалдары: 1.Ћазаћ халћыныѓ ћџћыћтыћ мќдениетiнiѓ басты шарттарыныѓ бiрi – Fз џлтыныѓ Fкiлiн Fзгеден тFмендетпеу. Бџл ереже ћазаћтыѓ «Fз Fзiѓдi жаттай сыйла, жат жанынан тљѓiлсiн» деген сияћты маћалдарында айтылады. 2.Ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып заѓдарында арнайы ереже болмаса да сыртћы елдермен тепе-теѓдiктi џстау мќселесi ауыз ќдебиетi љлгiлерiнде кездеседi. Соныѓ бiрi «Асан ћайѕы жќне Ежен хан» аѓызы: «Асан ћайѕыныѓ шын аты –Ћасенхан екен. Мџныѓ он екi жасында Шљршiтке хан болѕан Ежен хан кFшпелi ћазаћбайдыѓ баласына: – Айѕырын кiсiнетпесiн ! – деп жарлыћ ћылды дейдi. – Егер ћазаћтыѓ далада жљрiп айѕыры кiсiнесе, менiѓ ћорада тџрѕан биелерiм ћџлын тастайды. Айѕырын кiсiнеткен жанныѓ басы айдауда, малы талауда болсын ! – дептi. Ћазаћ жџрты мџны естiп, уайымѕа тљсiп жылады дейдi: – Хайуан малды ћалай кiсiнетпей тџрамыз ?! – деп. Сонда Ћасен бала: – Ол љшiн уайым жемеѓдер. Маѕан отыз-ћырыћ мерген ертiп берiѓдер, отыз-ћырыћ желмая тауып берiѓдер. Мен Ежен ханѕа барып, бџл жарлыѕын ћойдырып, ћазаћћа бiр бостандыћ алып келейiн ! – дейдi. Содан мергендердi ертiп, желмаяларына мiнiп Шљршiт ханына жFнелдi. Елдiѓ шетiнен кiргеннен «ќу» деп љрiп шыћћан иттi ата бердi дейдi. Ит иелерi келiп: – Мџныѓ ћалай, жазыћсыз итiмiздi неге ћырып келесiѓ ? – десе: – Бiз Елiбайдан келе жатћан елшiмiз. Не арызыѓ болса, хандарыѓа айтыѓдар. Жауабын хандарыѓа берейiк. «Елшiге Fлiм жоћ» дегендi бiлмейсiѓдер ме ? – деп, жљре жауап берiптi. Ит иелерi хандарына арыз тљсiрiптi. Елшiлер келiп Ежен ханѕа жолыћћан соѓ:

– Елшi болѕандарыѓ ћалай ? Елiмiздiѓ итiн ћырып, жџртты шулатып келе жатћандарыѓ ћалай ? – дептi. Сонда Ћасен хан бала: – Таћсыр оныѓ мќнiсi бар. Кiшкене кљнiмде ќкем маѕан ћой баћтырды. Далада ћой баѕып жљргенде кFп ћасћыр келiп ћамады. Сонда мен ойдыѓ да итiн шаћырдым, ћырдыѓ да итiн шаћырдым, бiр ит келiп ара тљспедi. Сонда ант iшiп едiм: «Ойдыѓ итi, сенi де атармын ! Ћырдыѓ итi, сенi де атармын ! – деп. Сол сертiме жетейiн деп, ит бiткендi ћирата атып келе жатћан мќн-жайым сол ! – дейдi. Сонда Ежен хан айтты: – Тентек шiркiн, сенiѓ ћазаћтыѓ мидай даласында жљрiп айћайлаѕан дауысыѓды бiздiѓ жаћтыѓ итi ћайдан естiсiн, – дейдi. Ћасен бала жауап ћайтарды: – Айѕыр дауысын бие естiген жерден кiсi дауысын ит естiмей ћоймайды – дейдi. – Ћап бала менi џрдыѓ ! Мен џтылдым да, сен џттыѓ ! Ћалаѕаныѓды ал – дейдi. Ћасен бала: – Айѕырын кiсiнетпесiн деп ћазаћћа зобалаѓ салушы болмаѓыз, – деп Ежен ханды жеѓген екен». Т љ с i н i к т е м е: Бiзге кJршi Ресей мен Ћытай ћашанда ќртљрлi ќдiс-тќсiлдердi пайдаланып ћазаћтыѓ жылћысын шектеу саясатын жљргiзген. Бџл саясаттыѓ мќнi бiреу-жылћыны шектеу ћазаћтыѓ жауынгерлiгiн азайтады, еркiн жќне тќуелсiз рухын басады. Асан ћайѕыныѓ мысалында аѓыз кJршi елдермен тќуелсiз саясат жљргiзу керек екенiн уаѕыздайды, яѕни олар саѕан абсурд талаптар ћойса, сен де оларѕа абсурд жауап ћайтар. Аѓызѕа басћаша тљсiнiктеме беруi ћиын. Елшiлiк мќселелерi: 1. Ћазаћ хандыѕыныѓ кFршi елдермен ћарым-ћатынасы елшiлiктер арћылы реттелген (Елдестiрмек елшiден, жауластырмаћ жаушыдан). Т љ с i н i к т е м е: Ќз Тќуке ханныѓ заманындаѕы елшiлiктер шежiресi Тќшiм батырдыѓ 1687 жылы Тобольскiге аттанѕан елшiлiгiмен басталады. Оныѓ мiндетi орыс кJпестерiне Тљркiстанѕа жол ашу едi. «Меж нами тма живота недорого», – деп жазады Ќз Тќуке хан Тќшiм батыр арћылы Ресейге тапсырылѕан хатында, «надобно слава между нами добрая; ныне подданным людям надобно покой и послы и торговые люди меж нами ездили, добрая слава меж нами хорошая будет без шерти на свете». «Шерт»

бџл жерде ћазаћтыѓ «серт», яѕни ћару ауыстыру (кJбiнесе садаћ оѕы т.б.), ћџрбандыћћа сойылѕан малдыѓ ћанына саусаћ батыру т.б. арћылы екi жаћтыѓ келiсiмге келуi. Серт берiлгенде «кJк соћсын», «ћан жiбермесiн» деген сияћты сJздер айтылатџѕын болѕан. Кейiн келе серт сJзiнiѓ орнына кJбiнесе «ант iшу», «жан беру» сияћты џѕымдар ћолданылатын болды. 2. КFршi елдермен байланыста аталыћтардыѓ ћызметi айрыћша кFрiнедi. Бiз Ћазаћ ордасына Бџхара хандыѕынан келген елшiлердiѓ iшiнде аталыћтардыѓ кездесетiнiн ескеру керек деген пiкiрдемiз. Бџл жоѕары деѓгейдегi келiссFздердi нџсћайды. Т љ с i н i к т е м е: Кейбiр деректерге ћараѕанда Ќз Тќуке кезiнде Ћазаћ ордасы бiраз уаћыт Ташкентте болѕанѕа џћсайды. Атаћты Бџхар тарихшысы Мџхаммед-Ќмiн Мќуреннахр билеушiсi Сџб-ханћџлдыѓ Jмiр тарихын, саяси ћимылдарын суреттей отырып оныѓ 1688 жылы Ташкентке Ќз Тќуке ханмен келiссJзге Ћошеке би деген елшiнi жiбергенiн жазады. Бџл – хижраныѓ есебiмен 1099 жыл. Деректе Сџбханћџл ханныѓ жiберген елшiсi ћарапайым адам емес, ханныѓ жанындаѕы белгiлi аталыћ едi делiнген. Ћайып ханныѓ 1718 жылы Петр патшаѕа елшiлiгiн бастаѕан – Арыстан аталыћтыѓ џлы Тантай батыр. Оныѓ деѓгейiн Ћайып ханныѓ Петр патшаѕа жазѕан хатынан кiшкене љзiндi кJрсетiп бере алады «А послал я от себя к Вашему величеству старинного своего слугу и аталыка Араслан-батыря, лутчего человека, сына его Тантая-батыря большим посланником» дейдi. Бџл жерде Ћайып хан алдымен Арыстан аталыћ ќулетiнiѓ Ћазаћ хандыѕына сiѓiрген еѓбегiн ерекше атаѕан. Екiншiден, Арыстан аталыћтыѓ баласы Тантай батырдыѓ бас елшi ретiнде Санкт-Петербургке аттанѕанына аса маѓыз берiп, Петр патшаѕа да салмаћ артып отыр. Љшiншiден, Ћазаћ хандыѕыныѓ Ќз Тќуке хан заманындаѕы елшiлiктерiн кJп бастаѕан Тайћоѓырдыѓ Jзi бџл жолы бас елшi Тантай батырѕа кJмекшiлiкке бекiтiлгенi де кJп мќселенi аѓѕарт-са керек. 3.Ћазаћ хандарыныѓ билiгi Тљркiстанмен шектелмей, оныѓ маѓайындаѕы iрi ћалаларды ћамтыды. Сол себептен шетелдерге аттангѕан елшiлiктердiѓ бiрiншi маћсаты сауда ћарым-ћатынастарын реттеу болѕаны аян. Т љ с i н i к т е м е: Тќшiм батырдыѓ елшiлiгiнен кейiн Ресейге Тџманшы батыр бастаѕан сауда елшiлiгi аттанды. Оныѓ жанына да Ташкент – Тљркiстан маѓындаѕы iрi саудагерлерi ћосылды. Олардыѓ мiндетi орыс кJпестерiнен саудаѕа келудi Jтiну

«пожаловали с добрым посланником и с торговыми людьми отпустили». 4.Ћазаћ елшiлiктерiнiѓ шетелде џсталуы, елшiлердi ћамау мемлекетаралыћ жанжалдардыѓ себепкерi. Т љ с i н i к т е м е: Оныѓ мысалы – 1690 жылы Тобылѕа аттанѕан Сары мен Келдейдiѓ елшiлiгi. Бiрi – батыр, бiрi – мырза екi азаматтыѓ мiндетi – сауда келiсiмiне ћол ћою. Олардыѓ ћалталарында Тобольск ћаласыныѓ iрi саудагерi Ќуезбай Ћџлмаметовке жазылѕан хат бар, ол хатта Ќз Тќуке оѕан љлкен ћџрмет кJрсете отырып, ћазаћ пен орыстыѓ арасында дќнекер болуын Jтiнедi. Бџлар Жќмiш кJлiнiѓ маѓында келiссJздер барысында џсталѕан. Осы себептен 1690 жылдыѓ ћысында Тљмен округiнiѓ Тархан острогi талћандалды, 1691 жылы Царев-городища аталатын орыс бекiнiсi /ћазiргi Курган ћаласы/ шабылды, Тобыл губерниясыныѓ Утяцкое слободасы, Орынбор губерниясыныѓ Куртамыш ћонысы талан-таражѕа џшырады. 1690–1692 жылдары ћазаћ жасаћтар Сiбiрдiѓ Тара ћаласына дейiнгi аймаћтаѕы елге тыныштыћ берген жоћ. 5. Ћазаћ ханы шетел елшiлерiн елдiѓ басшы азаматтары жиналѕан уаћытта ћабылдайды. Ол деректердегi мына мысалдан кFрiнедi: 1690 жылдан бастап шекаралыћ жанжалдар кJбейген себептi Сiбiр басшылары амалдыѓ жоћтыѕынан 1692 жылы Андрей Неприпасов /боярский сын/ бастаѕан елшiлiк жiбердi: «В прошлом в 200 году, июля в 14 день, по указу великих государей, и по грамоте из Сибирского Приказу, послал его Васку из Тобольска боярин Степан Иванович Салтыков с Тобольским сыном боярским с Андреем Неприпасовым; да с ними же Андреем послан Тобольский конный казак Алексашка Алемасов, да юртовский служивой Татарин Елючка Шеманаев для толмачества в Казачью орду (к) Тевкихану с выговором, что его люди ходят великого государя Тобольского уезду под слободы, и людей побивают и в полон емлют и разоряют. «...И Тевкихан сказал им и велел перед себя прийти с указом великого государя в иное время, как де Казаки со степи сойдутся. И на другой день прислал Тевкихан по них человека своего и велел им идти к себе, что де ныне со степи Казаков съехалось многое число. И они де Андрей и служивые люди пошли к нему с указом великого государя; и пришед перед ним Тевкиханом Андрей Неприпасов вышел, а юртовский татарин Елючко Шеманаев толмачил и поздравствовал ему Тевкихану от боярина Степана Ивановича Салтыкова».

6.Шетел елшiлiктерiн ћабылдау, олардыѓ жаѕдайын, кљнкFрiсiн жасау Хан Ордасыныѓ мiндетi: «...И после того Андрей Неприпасов вскоре бил челом о корму; и Тевкихан приказал им давать четырем человеком по осьми копеек на день. И они де Андрей тое зиму у него Тевкихана зимовали до весны, а весною бил челом об отпуске. И сказал им, что де выберет он посла своего к великому государю и с ними же отпустит в Русь вместе...». Ћазаћ мемлекетiнiѓ саяси тарихында сыртћы елден келген елшiлiктiѓ кљнкJрiсiн белгiлi байларѕа мiндеттеп беру тќжiрибесi де бар. Осы оћиѕалардыѓ бiрiн М.Ж.КJпейџлы былай сипаттайды: «Абылай хан заманында орыс жџртынан отыз кiсi елшiлiкке келiп, ћыс тљсiп кеткен соѓ, ћазаћ iшiнде ћыстап ћалып, Малай Жќдiгер Ћойлыбай бай бiр ћыс жљз аћ ћара бас ћой сойып кљтiп, ћыстан ашыћтырмай, тарыћтырмай шыѕарѕан екен. Џлыѕына барѕан соѓ, џлыѕы: – Ћазаћ жџртыныѓ бiр-бiрiне сыйыныѓ алды не болады? – дегенде, – Ћазаћ рќсiмiнде «жетiм» болады, – деген соѓ, Ћойлыбайѕа бiр ћыз сый ћылѕан екен жќне ит терiсiне жазып алтындаѕан уаѕданама берген екен. Сол ћыздан екi бала туып, Малтабар, Ћосжетер деген, осы кљнде Jсiп-Jнiп, Jз алдына ауыл болыпты» (50, 8-т., 205-бет). 7. Елшiлiктердi ћабылдауѕа аталыћтар тiкелей араласады: «... И Тевкиханов лутчей человек Аталык Барху Батыр стал его Таушку бранить за то, что они такие непристойные слова говорит». 8. Ћазаћ Ордасыныѓ сыртћы саясатыныѓ негiзгi ћаѕидаларын жќне ћџћыћтыћ тљсiнiктерiн Ќз Тќуке ханныѓ тFмендегi хаты айѕаћтайды: «(1694 г. Октября..). – Письмо казахского хана Тауке Петру I с просьбой о возобновлении дружественных отношений с Россией и об отпуске в Казахстан задержанного в Тобольске мурзы Кильдея. Перевод с листа, каков подал на посольство Казачьи орды Тевкиханов посланец Тайкомур Колтубай Аталыков. Высокопрестольнейшему и превосочайшему и высоконаместнику и обладателю и многоможному великому белому царю. Подай бог тебе наипаче милости. По сем челом бью, а после челобития о добродетели Вашему пресветлому величеству ведомо буди: добром деле послал дву человек в посланцах к Тобольским уездом и один умер, а холопа моего мурза Кильдея там

задержали. И ведомо от Адама и по се время такова дела не слыхали, что за воровских людей держать посланца. И ныне к твоему пресветлому величеству своего надежного холопа Тайкумурабатыря Култабая Аталыкова сына послал прошение наше от вас чтобы вы пожаловали, чтобы за таких худых воровских и, людей за дело и речи лиха не зделайте, мурза Кельдея отпустите; мурза Кильдеевы сродичи к нашему величеству о нем бьют челом, чтоб не отпустить русских посланцев отсюд, и для того мы ныне тобольских посланцев и задержали. А как государская милость о кое будет, и по вашей и по нашей милости посланцы и торговые люди будут ездить по прежнему; и впередь бы вам и нам добрая слава и меж нашими царствами по вашей и по нашей милости всяком люди во добре покоились». 9. Егер мќмлегерлiк ћарым-ћатынастар нќтиже бермесе, ћарулы ћаћтыѕыс, жаугершiлiк басталады: Т љ с i н i к т е м е: Тайћоѓыр елшiлiгi егер келiсiм болмаѕан жаѕдайда жаугершiлiктiѓ бџдан ќрi жалѕаса беретiнiн мќлiмдеуi ћажет едi: «...от него, Тевки хана, впередь посланцев не будет и на русских людей будет мыслить всякое зло» 10. Ћазаћ деректерiнде елшiлiкке ћатысты мќлiметтер аѓыз тљрiнде саћталады. Ресейден келген А.Неприпасовтыѓ елшiлiгiне ћатысты ТJле би, Ћазыбек би, Ќйтеке би шешiмi: «Љш би таѓнан кешке дейiн аћылѕа салып, ауыр мќселенiѓ шешiмiн таппай ћалжырап отырса жанындаѕы кFлге бiр топ ћаз келiп ћона кеттi дейдi. Сонда ТFле би тџрып: – Апырмай, мына кFлдiѓ алар ма едi ћазын атып, – десе керек. Iлешала Ћазыбек би: – Оѕым шыѕын болмасын сазын атып, – деп жалѕастырады. Осы кезде екеуiнен де жасы љлкен Ќйтеке би орнынан тџрып, етегiн ћаѕып жатып айтћаны: – Шешiлмейтiн бќлеге ћап жљрмейiк, Ћаз екен деп перiнiѓ ћызын атып!». – Мiне осы шешiм бойынша А.Неприпасов елшiлiгiн ћайтарып Ресей мен Ћазаћ Ордасы екi арасындаѕы ћарым-ћатынас реттелiп едi». Дiн мќселелерi: 1.Ћазаћ ћоѕамы дiн мќселесiне табанды тљрде Fзiнiѓ исламдыћ негiзiн ћорѕаѕандыѕы аныћ. Мысалы: 1697 жылѕы Ћалдан Бошогту Jлiмiмен Жоѓѕар мемлекетiнiѓ Jсу, ћалыптасу љдерiсi аяћталѕан жоћ деп есеп-

теуге болады. Ћытайдыѓ «Дай Цин Шэнхуанди шилу» /Шилу/ аталатын жазбасында бљкiл Орта Азия /Бџхар, Самарћанд, Ћазаћ Ордасы, Ћырѕыз, Жаркент, Ћашѕар, Сайрам, Тџрфан, Хами/ Jѓiрлерiн бiрге есептесе Ћалдан Бошогтуѕа баѕынышты ћаланыѓ саны 1200 болады» деп санайды. Осындай экономикалыћ негiзi бар Жоѓѕар мемлекетi кJршi халыћтарды, соныѓ iшiнде ћазаћты да Jз дiни ыћпалына тљсiруге љмiттi болды. Осылайша Ќз Тќуке ханныѓ бiр баласын жаугершiлiк тџсында алып кетiп Тибеттегi дiн оћуына бередi. Оны ћџтћару тарихы жеке айтылатын ќѓгiме. «Шилу» жылнамасында Сыбан-Рабданныѓ Ћытай императоры Кансиге жазѕан хаты бар: «В докладе Лифаньюаня говорится: «Цыван Алабудан (Рабдан) пишет: Ваш покорный слуга войну с казахами все еще не может закончить. Ранее Галдан захватил в плен сына казаха Тауке и переправил его к Далай-ламе. В связи с этим Тауке прислал своих людей с мольбой к вашему слуге оказать помощь в возвращении сына и покончить с обидами. Ваш слуга тогда направил послов к Далай-ламе вытребовал сына Тауке, выделил 500 человек, дабы препроводить его под охраной домой. Тауке же, напротив убил всех этих 500 человек, затем убил также подвластного Вашего слуги Уэрхудэ батура тайцзи, захватил его людей. В завершение всего, еще ограбил и захватил более 100 моих урянхайцев с семьями»... КBршi елдерге шаѕыну: Бџл сирек те болса саяси даѕдарыс кезеѓiнде кездесiп ћалады. 1717 жылы АягJз Jзенi бойында ћазаћтыѓ ќскерi ћалмаћтан љлкен жеѓiлiс тапћаннан кейiн ћазаћ руларыныѓ бiразы солтљстiкке ћарай Ћайып ханнан бJлiнiп кJшiп кетедi. Ресей елшiсiнiѓ 1718 жылдыѓ 21 ћаѓтарында келiссJз барысында жазылѕан хабарында тJрелердiѓ бiреуiнiѓ сJзi келтiрiлген: «Казачьего народа все люди говорят, что де с людьми российского народа быть в миру всегда они желают и говорят, что-де при вершинах Ишима на реке Иремене /Ереймен – Ж.О./ живет Казачьей орды человек Танатбай и при нем юрта с тридцади других, которых – де им не в послушании и хотят ехать воровать в сибирские остроги, и буде придут, чтоб их рубить всех». КBршi елдерге жалѕан аћпарат беру: 1. Кiшi жљздiѓ солтљстiк топтарына (40 мыѓ љй) иелiк жасайтын Ќбiлћайырдыѓ орысћа жiберген елшiлерi бљкiл ћазаћтыѓ келiсiмiмен, ћазаћ хан-сџлтаныныѓ џйѕарымымен келдiк дейдi:

«И все оные ханы, кочевные и городовые, послушны главному Абалхайыр-хану. И они ж все наследные, а закон держат махометанской, и посланцы сюда отправлены с согласия всех тех ханов. В подданстве они, кайсаки, у е.и.в. желают быть на следующих кондициях: 1. Обещаются они служить е. и. в. верно и платить ясак, так как служат и платят оной ясак башкирцы. 2. Чтоб им от подданных российских обид и разорения никакова не было. 3. Ежели на них, кайсаков, будут нападать какие неприятели, чтоб они могли от того протекциею е. и. в. охранены быть, исчислять бы их с подданными российскими». 2. Кiшi жљздiѓ Jз iшiнде хаттыѓ мазмџны, бодандыћ туралы Jтiнiш талћыѕа тљспеген. 3. Ћазаћтыѓ љлкен таѕында отырѕан Ќз Тќуке ханныѓ баласы Сќмеке ханмен келiсiлмеген. Ендi осы келiсiмсJздердiѓ басы ћасында болѕан башћџрт Ћыдрастыѓ жазѕанына назар салайыћ: «Потом он же Абулхаир-хан сказал, что о сем деле (бодандыћ туралы – Ж.А.) ево токмо известны, называемые Едиуруг (Жетiру – Ж.А.) старшины – Бабай-батыр, Айт-батыр и Худай-назар мџрза, а Шемяки хан и Гаиб-ханов сын Батыр-султан, и протчие беки и батыри – никто о сем неизвестен. Однако же, уповая на всевышнего бога, что по высокой милости е. и. в. и весь киргис-кайсацкой народ указу е. и. в. послушны быть имеют. И когда Батыр-султан Гаибханов сын, а батырями своими и со многими людьми будет, тогда указ е. и. в. им объявим. И по прибытии их Махмет-мурза (Тевкелев – Ж.А.) указ е. и. в. Батыр-султану и всем людям ево объявил. А оные за благо не приняли и сказали, что понеже о сем деле Шамяки-хан неизвестен. А на то Мамет-мурза ему, Батыр-султану, сказал, что «не убоясь я вас сюда приехал, токмо опасен я от е. и. в. и вы о пребывании в подданстве е. и. в. доносить буду». Потом он, Батыр-султан, и все люди ево сказали, что они без позволения Шамяки-хана учинить не могут. И тако все разъехались. И жили они в доме (x) своих три месяца ». Т љ с i н i к т е м е: Батыр сџлтан мен Тевкелевтiѓ арасындаѕы ќѓгiме ненi кJрсетедi? Бiрiншiден, Кiшi жљздiѓ Батыр-сџлтан бастаѕан љлкен бJлiгi Сќмеке ханды љлкен хан санайтынын жќне сыртћы саясат мќселесiнде оныѓ айтћанынан шыћпайтынын аѓѕаруѕа болады. Екiншiден, Ќбiлћайыр ханныѓ бодандыћ мќселесiн ешкiммен келiспей Jз бетiмен кJтергенiн, осы арћылы елдiѓ наразылыѕын туѕызѕанын байћаймыз. Љшiншiден, ћазаћ тарапынан

болѕан ћарсылыћты тоћтатуѕа елшiнiѓ Jзi араласып Ресей империясыныѓ беделi мен ћањарын, Jзiнiѓ мќмлегерлiк Jнерiн салып барынша кiрiскенiн бiлемiз. КBршi елдердiѓ саясатына араласу мысалдары: Бџл саясаттыѓ бiр кJрiнiсi 1740 жылы ћазаћ даласына жан сауѕалап келген башћџрт халћыныѓ Ресейге ћарсы азаттыћ кљресiн басћарѕан Ћарасаћалдыѓ Шуно Дабо атын алуы. Шын мќнiнде Шуно Дабо 1732 жылы Едiл бойында ћайтыс болѕан едi. Бiраћ ћазаћ саясаткерлерi Ћалдан Серен билiгiн ќлсiрету љшiн башћџрт батырын ћара ћалмаћтыѓ таћ мџрагерi Шуно Дабо деп жар салды. Осы себептен ћазаћ даласына Сыбан Раптанныѓ екiншi ќйелi Сетержабтан туѕан Шуно Дабомен емшектес балалар ћашып келдi. Ресей де Ћарасаћалды бiрнеше талап еткенiмен ћайтара алмады. Азынабай Ћараѕозин деген башћџрт тыѓшысыныѓ Тљркiстанѕа дейiн барып Ћарасаћал туралы мќлiмет жинап, жоѕарыѕа берген есебiнен : «...токмо Абул Мамет и Барак ханы с протчими киргизами имеют согласие и между собой крепкое предложение, хотя посланному отсюда говорят на словах оного Карасакала отдать, токмо его подлинно не отдадут, надо де получать многие подарки через свои обманства, знатно что у них некуда деватца...». Тыѓшы ћазаћтарды патша ќскер шыѕаруѕа дайындалып жатыр деп ћорћытып та кJрдi: «и случалось между говоров говорил я, что де государыни силы много ...и на то они отвечают ...что де оные башкирцы пришли к ним жить не стерпя от тамошнего несносного разорения брося свои жилища, жен и детей, скот и живот сами, а мы их к себе не призывали, за что де их вам и отдать». Бџл ћазаћ орыстыѓ да, Jзгенiѓ де ћоћан-лоћысына бола Jзiнiѓ дiнi бiр, тiлi бiр аѕайынын сатпайтын заман едi. 1740 жылдардаѕы Ћазаћ хандыѕыныѓ саясаты: 1741 жылы Ћаз дауысты Ћазыбек пен БJгенбай батыр Орынбор басшылыѕымен кездеседi. Ћазаћтыѓ ардагер џлыс биi мен бас сардарыныѓ И.Неплюевке айтпаѕы бiреу – неге 1740 жылѕы шарт орындалмайды, неге Абылайѕа аћ патшаныѓ Jзi ара тљспейдi: ТFбесi биiк асћарсыѓ, Баурыѓа кiрмекпiз. Тљбi тереѓ шалћарсыѓ Шаѓырћасаћ iшпекпiз.

Ћара Ертiс пен Аћжайыћ, Љстi толѕан жел ћайыћ. Арасында кешпекпiз, ТFс соѕысћан доспын деп, Нарѕа артћан ћоспын деп Ант, уаѕда деспекпiз. КFкiректе ала жоћ, КFѓiлде таѕы ћара жоћ. Бетiѓе бџрѕан кFшпекпiз. Сен жандарал мен бимiн, Алыстан келген бiр сыймын. Достыћ деген шартыѓа, Нанмен тџзды жеспекпiз. Дџшпаным кFп ћамаѕан, Обырым кFп ћанаѕан, Кљресуге жќрдем бер, Бiр кемеге тљспекпiз. Егер бџѕан келмесеѓ, Ат ћџйрыѕын кеспекпiз. Шџбай жљрген кFп ћалмаћ, Ћашаннан бiзге ол салмаћ, Ћазаћтыѓ ћалыѓ џлтына, Егескен ескi жауынан Арћанда бiр кек алмаћ. Осы кездесуден кейiн Ресей мен Орта жљз арасындаѕы ресми ћарым-ћатынас џзаћ жылдарѕа тыйылды. 1743 жылы ћазаћтыѓ iшiнен тоћсан жаћсыны ертiп Ћаз дауысты Ћазыбек, Нияз аталыћ, Малайсары батыр Ћалдан-Серенге мќмлегерлiкке барып, одаћтастыћ шартты бекiттi. Ендi бiз бiраз жылдарѕа ћазаћ пен ћалмаћтыѓ бiр маћсат, бiр мiндет тJѓiрегiнде кљресiп жљргенiн кJремiз. Ћалдан-Сереннiѓ Абылайды тартутаралѕы берiп тџтћыннан босатуыныѓ сыры осында. Еуразияныѓ џлы даласында кJшпелi тџрмыс кешкен жауынгер елдердiѓ басты жауы екi бљйiрден ћысћан алапат империялардан тJнген ћауiп екенiн ћазаћ пен ћалмаћтыѓ кJшбасшы азаматтары осы XVIII – ѕасырдыѓ 40 жылдары тљсiндi. Аћ љйлi аманат: «Аћ љйлi аманат» Еуразия даласындаѕы кJшпелi елдердiѓ мемлекетаралыћ ћарым-ћатынастарды реттеуде ћолданатын басты

тетiктерiнiѓ бiрi. КJршi ћонѕан екi елдiѓ ќлсiзi Jзiнiѓ мойынџсынѕаныныѓ кепiлi ретiнде кљштiсiне хан балаларыныѓ бiрiн «аћ љйлi аманатћа» бередi. Аманатћа баратын жас сџлтан Jзiнiѓ отауымен ћоса жанына белгiлi билердiѓ балаларын, аћылшы аталыѕын, шаруашылыѕын ћоса алып жљредi. Барѕан жерiнде аћ љйлi аманат Jзге елмен бiрге еркiн кJшiп-ћонып жљредi. Ћазаћ мемлекетi Jзiнiѓ бiрнеше ѕасырлыћ тарихында кJршi ћырѕыз, ћараћалпаћ, башћџрт елдерiнен аћ љйлi аманат џстаса, Jзi де ћара ћалмаћ сияћты кљштi кJршiсiне аћ љйлi аманат бергенiн бiлемiз. Бiрiншi жаѕдайда ћазаћтыѓ кJршi елдерi аћ љйлi аманат арћылы «Жетi жарѕы» сияћты мемлекет мќселелер талћылайтын кеѓестерге ћатысу ћџћыѕын алса, екiншi жаѕдайда ћазаћтар ћара ћалмаћпен одаћтасып, Тљркiстан алћабын ћайтаруѕа, бейбiт тiршiлiк жасауѕа мљмкiндiк алды. Бiрiншi оћиѕа: 1742 жылы ћазаћ пен ћалмаћ арасындаѕы келiссJздер барысында «аћ љйлi аманат» беру, екi арада ќскери одаћ ћџру мќселелерi талћыланады: «Однако он, Абульмамбет хан, на все на то несмотря и не послушав чиненных ему от помянутых переводчика и вахмистра наисильнейших представлений, и по много имевшимся секретным советом з бывшими при нем зюнгорским посланцами и с некотороыми киргизскими старшинами, а наипаче с Нияс батырем, Девлет-беем да Шамратом, которые и напередь сего лежащих около Ташкента городков дань обирывали, отправил ко оному зюнгорскому владельцу меньшого своего сына Абулфеиза с помянутым старшиною Нияс-батырем, кой, как сказывают, паче всех ево ханским духом владеет...» (43, 270-бет). Нияз аталыћ 1742 жылдыѓ басында Ќбiлмќмбеттiѓ џлы Ќбiлпейiздi, Хан ордасы маѓындаѕы елге сJзi Jтедi деген би-батырлардыѓ џлдарын, соныѓ iшiнде Jзiнiѓ де џлын, ханзадаѕа серiк ћылып Ћалдан Серен ордасына алып баруѕа дайындады. «Аћ љйлi аманатћа» ылѕи сегiз ћырлы бiр сырлы, сыннан Jткен, таѓдаулы азаматтар барады. Жас сџлтан мен мырзаларѕа бас кJз болсын деп саясат тiршiлiгiне тќжiрибелi, мiнезi салмаћты, ќр iсiн аћылѕа салып атћаратын Ћџлѕара батырды жiбередi. Екiншi оћиѕа: 1747 жылы Ресей елшiсi Матвей Арапов Ор (Жаманћала) ћамалына Бараћтыѓ iнiсi Ескендiр сџлтанмен Бараћтыѓ патшаѕа тартћан сыйы-аћ шаѓћан киiз љйдi алып келе жатып Ћаз дауысты Ћазыбектiѓ бел баласы Бекболатћа кездеседi. – Бараћћа аћ љйлiнi беруге кiм рџћсат бердi – деп, елшiлiк адамдарына шљйiлген Бекболат Бараћтыѓ елшiлерiнiѓ басшысы Рысмџхамбеттi шешiндiрiп ћойып џрып, аћ љйлiнi ћайтарып

жiбередi: «он: (Бекболат – Ж.А.) как ево Искандера, так и Бараксалтана называл ворами и бранил более за то, что он вез кибитку белую, яко они в том имеют суеверие, что когда белую кибитку куда отдадут, то будто туда и сами головами отдаться уже принужданы будут, а притом и реченого тайного советника (Неплюев –Ж.А.) браня… Арапова бить и с собою к отцу Казыбек-бию увести хотел. Рысмухамметя все что на нем было ограбил и оставил нага…» . – Мiне, ћазаћтыѓ ел тiзгiнiн џстаѕан азаматтарыныѓ бодандыћћа кJзћарасы осылай. XVIII ѕасырдыѓ 40–50 жылдары Ћаздауысты Ћазыбек те, БJгенбай да Ресейден ат ћџйрыѕын кесу саясатын жаћтады. Тым жаћындаспау, алыстан баћылап оћ жетер жерде џстап отыру, орысћа ћарсы ћалмаћты пайдалану, Ресейге жампаѓдай беретiн хан-сџлтандарды тыю. Ћырѕыз елiнiѓ ћазаћћа бiрнеше рет аћ љйлi аманат бергенi туралы деректер бар. Соныѓ бiрi Абылай Jмiрiнiѓ соѓына ћарай iске асћаны белгiлi: «1779 жылы Абылай хан Сарыарћадан ћалыѓ ќскермен келiп Тљркiстанѕа тљскенде Ташкент ћџлдыћ џрып жаћсы-жайсаѓы алдынан шыћћанѕа џћсайды. Абылай ханныѓ хатшысы мещеряк Ягуда Усмановтыѓ патша љкiметiне жiберген аћпараты: «Призвав своих детей, биев и главных старшин, положили совет, чтобы, собрав орды их, киргис-кайсаков, зделать на киргизов нападение, и привести к себе в подданство; куда Аблай, тогда же то есть в 1779 году, весною с немалым числом людей, коего щитают до двенадцати тысяч, отправился. А между тем за три дня своего движения послал к китайскому двору сына своего Сыдык солтана с двенадцатью человеками служителей для того что между ними Аблаем с китайским ханом, отдавно положено, чрез четыре года обсылаться посланниками с извещением о здоровье их. Причем Аблай к китайскому хану писал на китайском диалекте, для чего особенного из калмык писаря при себе соджержит... Аблай хан, расположась между Туркестаном и границею диких киргизов, согласясь Большей орды с Булат ханом в Туркестане живущими, делал на киргизов нападении: сперва посылали детей своих, Чингис солтана да племянника Абулфеиз солтана со старшинами, но как по двум опытам те посланные возвратились бесплодно, то собрався, сам Аблай хан с солтанами и немалым числом людей делал сильное и нечаянное на киргизов наступление, причем удалось ему захватить знатных киргизских биевских детей с семейством, пятнадцать кибиток, и разделили их по частям. Пять семей Аблай при себе содержит, три семьи Чингис солтан привез в орду и поручил в смотрение

Барак хана сыну Букею, да Тяуке солтану, три семьи отправлены в Туркестан к Булат хану, да два Абулфеиз солтану отданы; однако не на таком положении, чтобы их сделать ясырями (тџтћын – Ж.А.), но содержут до точного всех покорения в аманатах на хорошем трактаменте (аћ љйлi аманат – Ж.А.)» (81, 353-бет). Еѓ бастысы «из тех диких киргизов большая часть сим захватом аманата в послушание Аблая приведена...». Бџл ћазаћ –ћырѕыздыѓ ћырыћ жылѕа созылѕан жаугершiлiгiнiѓ ћырѕыздыѓ ћазаћ ћамћорлыѕына Jтуiмен аяћталѕанын наћты кJрсететiн ћџжат. Мемлекетаралыћ ћарым-ћатынастардаѕы ант туралы: Бџл мќселеге ћатысты Абылай мен Малайсары батырлардыѓ аттары аталатын аѓыз саћталѕан. Абылай ћалмаћћа жорыћћа бара жатып ћалыѓ ќскермен Малайсарыныѓ ауылына соѕады: – Отырма! Атћа мiн, жљр! – дейдi ѕой. Малайсары: – Менi ћой, мен бармаймын! «Ћалмаћпен жауласпаймын!» – деп, аћ мылтыћтыѓ аузын жаласып, анттасып ћайтып едiм. Антћа џшырап ћалармын!– дейдi. – Ћалмаћ шiркiннiѓ анты не ћылар дейсiѓ?! Жљр, сен бармасаѓ, болмайды! – деп, еркiне ћоймай, ертiп алып, аттанып ћалмаћћа барѕан екен. Барса, ћалмаћ кљн бџрын естiп, кљтiнiп, – дљние дљние болѕалы, жер, су болѕалы жау беттен кiрiп, бџзып ала алмайтџѕын бiр берiк ћорѕандары болады екен, – тас-тљйiн болып, соѕан ћамалѕан екен. Сонда Абылай хан тFрт батырды жiберiптi: – Ћорѕанды айланып болжап келiѓдер: бџзып кiрер жерi бар ма екен? –деп. Сонда Уаћ: Сары-Баян жоѕары џмтылып, ћорѕанныѓ љстiнен љѓiлiп, iшiне ћарай бергенде, дулыѕаныѓ ћаћ маѓдайынан оћ тиiп, дулыѕаныѓ артына ћарай ћайћайып ћалѕанын кFрiп: «Жыѕылды ѕой» – деп, ћалмаћтыѓ мергендерi ћорѕанныѓ љстiне шыѕып, кFре сала батырлар жалт берiп ћашћанда, арт жаѕынан оћты жаѓбырдай жаудырыпты. Сонда Абылай хан: – Бiр ћанды ауыз мылтыћтыѓ ауызы Малайсарыѕа дFп келдi-ау! Ћџдай-ай, саћтай кFр! – дегенше болмай, Малайсарыныѓ сауытыныѓ жырыћ кFт жiгiнен, шонданайдан оћ тиген екен. Жљремелете сол ћалмаћ љш атыпты. ^згелерi дiн есен, неше оћ болса, Малайсарыѕа тиiптi. Батырлар аман келгенiне Fзгелерi ћуанысћан екен, Абылай хан:

– Малайсары аман емес, аты кирелеѓдеп ћалды! –дептi. Айтса, айтћандай, Малайсарыныѓ белiн оћ ћиратып тастаѕан екен. Ћосына ап келiп тљсiрiп, жатћызыпты. Абылай хан: – ^зге тамаћты бџѕан бере берiѓдер! Жалѕыз-аћ ескi ћатћан сљр ет бермеѓдер! Шегi аман. Ћатћан сљр ет берсеѓдер, шегi жыртылады. Онан соѓ љйiрге ћосылмайды! –дептi. Малайсарыны баћыршысы баѕып, ћоста жата бередi. ^згелерi кљнде аттанып ћорѕанѕа бара бередi». Ћазаћ шежiресiнде бљге-шiгесiне дейiн баяндалмаѕанымен жазба деректерi Жетiсу жерiндегi соѕыстыѓ ћан-тJгiстi, шыѕынды, ауыр болѕанын кJрсетедi. Абылай жасаѕыныѓ алдында шолѕыншы болып аттанѕан Сары-Баян мен Малайсары осылайша Ћаратал Jзенiнiѓ бойында Алтын Емел маѓында ћалмаћтыѓ жасанып тџрѕан ќскерiмен кездесiп ћалды. Ендi сJздi ћалмаћ Лазун Санжиповпен дерегiне берейiк: «в апреле месяце 1754 –года казахское войско, численность которого составляла 1700 человек, неожиданно появилось в районе реки Каратал. И в то же время нашего войска в собраний было тысяч до десяти и между тем было сражение и с их стороны казахов многое число и в полон брано…, а казахского войска убежало пять сот, а протчие все побиты». Алтын Емел соѕысында ћазаћтыѓ белдi батырлары Малайсары тархан, _теген батыр, Жайнаћ батыр ћаза тапты. Бљгiнгi кљнi Алтын Емел тауыныѓ маѓындаѕы жер атаулары ѕана ел љшiн, жер љшiн шќйiт кеткен ерлердiѓ атын саћтап отыр. Пана сџрап келген адамды џстап бермеу: Жоѓѕария билiгi 1750 жылы Ћалдан Сереннiѓ љлкен џлы ЛамаДоржыѕа кJштi. Ћџмадан туѕан деп ћалмаћтыѓ шынжыр балаћ, шџбар тJс нояндары Лама-Доржыны мойындамай ћойды. ЛамаДоржыѕа аса бiр таршылыћ ћылѕан Ћалданныѓ немере туысы Даваци мен Ќмiрсана. Осы екеуi бiр жыл бойы Лама-Доржымен џстасып, 1751 жылы Оѓтљстiк Сiбiр арћылы Орта жљзге ћашып келдi. Ертiс бойында керей Ћайып батырдыѓ ауылына келiп жан саћтап Абылайѕа хабаршы жџмсады. Олардыѓ iзiнен Лама-Доржыдан елшiлiктер келдi, талап бiреу – бљлiкшiл нондарды Жоѓѕарияѕа ћайтару. Абылай алѕашћы бетте Лама-Доржыѕа «бiздiѓ ол ћашћындарѕа еш ћатысымыз жоћ, олар љшiн Жоѓѕариямен жау бола алмаймыз» десе, кейiнгi келген елшiге «ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрыпы бойынша бiз

пана iздеп келген нояндардыѓ Fзi тљгiлi, олардыѓ жанындаѕы нFкерлерi мен соѓдарына ерген иттерiн де ћайтып бере алмаймыз. Бiздiѓ заѓымыз осылай» деп жауап бердi. Ћытай мен Ћазаћ ордасыныѓ арасындаѕы мќмлегерлiк ћатынастардыѓ орнауы: Лабашыны 1755 жылы Аћсу хќкiмi Ћожасы бектiѓ кJмегiмен ћолѕа тљсiрген ћытайлыћтар ендi ћазаћты Жоѓѕария жерiнен шыѕаруды жоспарлады: «Мы (император) полагаем, что именно теперь настает подходящий момент направить посла к казахам с повелением. Приказываем Баньди, Амурсане, Саралу вместе обсудить и выбрать одного человека и направить его к казахам… Вы, казахи, желаете ли подчиниться нам? Пусть будет так, как вы желаете. Думаем, что каждый из вас (жунгары и казахи) должны держаться своих пределов, нельзя самовольно переходить границы, грабить джунгар. В таком случае не ограничимся повелениями, а немедленно двинем великую армию в поход. Не раскайтесь, когда будет поздно…» . 1756 жылы Ќмiрсана таѕы да ћазаћ ордасына ћашып келдi. Оныѓ артынан ћуып шљршiттiѓ ќскерi ћазаћ елiне ћадам басты. Ќмiрсананыѓ Абылайдыѓ ћолына ћайта ћашып барып жан саћтауы, ћазаћ жаѕыныѓ ћалмаћ тайшысын бермеуi (Абылайдыѓ Ежен ханѕа хатынан:«бџтаѕа ћорѕалаѕан торѕай екеш торѕай да аман ћалады, бiздiѓ бџта ћџрлы болмаѕанымыз ба ?!») екi арадаѕы жаѕдайды џшыћтырды. Император «артынан Jкiнбей тџрѕанда менiѓ бџйрыѕымды орындап жылдам џстап ќкелiѓдер (Ќмiрсананы – Ж.А.) сонда менiѓ оѓ ћабаѕымды боласыѓдар. Пайдасы мен зиянын жаћсылап салмаћтандар» деп хат жазуѕа мќжбљр болды. 1756 жылы Ћытай љкiметi батыс жорыѕын бастады, ћыркљйек айына дейiн екi арада он бiр рет соѕыс болды. Ћазаћтыѓ ќскери кеѓесiнде кJшпелердiѓ дќстљрлi тќсiлiмен кљшi басым ќскердi ћаша соѕысып ћалжырату жоспарланды. Ћытай мен Ћазаћ арасындаѕы соѕыстардыѓ iшiндегi еѓ атаћтысы Шiдертi Jзенi бойындаѕы Шљршiт ћырѕан соѕысы. БJгенбай бастаѕан ћазаћ жасаѕы ћытайды Сарыарћа жерiне екiншi рет келместей ћылып осы жерде жазалады. Бiрнеше ай бойы соѕысып еш нќтиже шыћпай Сарыарћаныѓ сары-шџнаћ аязына џрынѕан ћытай кJп шыѕынмен елiне оралды. Император Цяньлун бџл сќтсiздiкке ћатты намыстанып: алдымен Iле бойында тџрѕанда Ќмiрсанадан айырылып ћалды деп ќскер басылар Церен мен Юй Баоны Jлiм жазасына кестi. Одан кейiн Сарыарћадаѕы жеѓiлiс љшiн Хадаха мен Дарда-

наны гун атаѕынан айырып ћатардаѕы солдат ћатарына тљсiрдi. Ћытай ќскерiнiѓ шыѕыны Jте кJп болѕанын ћазаћ жерiне жасаѕан жорыћты сырттан ћадаѕалап отырѕан Ресей ќскерилерi де растайды. Сiбiрлiк бригадир В.Якоби «Батыс жорыѕына аттанѕан ћытайдыѓ жиырма мыѓ ќскерiнен Селенгi шекарасына тек мыѓ алты жљзi ћайтып оралды» деген мќлiмет бередi. 1757 жылы Ћытайдыѓ шекаралыћ ќскерiн басћаратын Чжао Хао мен шекаралыћ алћапћа келген абаћ-керей Ћожаберген батыр танысып, келiссJздер жљргiздi. 1757 жылы Абылай Ћанжуар бастаѕан ћазаћтыѓ лауазымды елшiлiгiн Бейжiнге аттандырды. 1757 жылы ћазаћ-ћытай келiсiмдерiне сай Љрiмшi жќне Ерен Ћабырѕада сауда-айырбас орындары ашылды. Осындай себептерге байланысты ћазаћ жаѕы Ќмiрсананы ендi ћолда џстай алмады. Тарихи деректерде ћалмаћ нояныныѓ Тобыл ћаласында 1757 жылы сљзек ауруынан ћайтыс болѕанын, денесiн ћытайлыћтардыѓ талап етуi бойынша Ресей љкiметi кJрсеткенi айтылады. Rзге елдерден ћазаћ ћаны љшiн ћџн талап ету: 1. Сыртћы жау, бFтен елде кеткен кек iште ћатћан шер болѕан. Жиембай аћын iште ћалѕан шерiн былай деп айтады: Керегеге iлiнген, Шабылмаѕан семсер тџр. Жаудан алмай кегiмдi, Есiл де Fмiр Fткен ћџр. 2. Сыртћы елмен ћатынаста ћџн тFлеу, кешу, бiтiмге келу Fте сирек болѕандыћтан, не жеѓу, не жеѓiлу керек едi. Соѕыс майданында болѕан Fлiм љшiн ћџн талап етiлмейдi. 3. Абылай заманындаѕы аѕайынды атаћты батырлар ТFртуыл Жауѕаш, Биѕаштыѓ Жауѕашы ћалмаћта Fлгенде ћазаћ батырдыѓ жолында ћырылмаћ болып, жетi ердiѓ ћџнын алѕан. Шамасы бџл жолы батыр бейбiт уаћытта ћаза болѕандыћтан ћџн талап етiледi. 3. Сол сияћты кек ћайтарушы кiсiнi «Ћаскљнем» деп атаѕан, яѕни Fзiнiѓ ойындаѕы iстi кFпке дейiн сќтi келгенше кљтiп iске асырушы. 4. Ћазаћ пен ћалмаћтыѓ жаугершiлiгiнде ћџн сџрау сирек болады, жекпе-жекте, не ћырѕын соѕыстыѓ кезiнде Fлген азаматтарѕа ћџн жоћ. Егер ћаза елшiлiк ћызметiндегi ћарусыз адамѕа келсе немесе аса ћадiрлi батырларыныѓ бiрi ћапыда кFптiѓ ћолынан Fлiп кетсе ћџн талап етiледi. Сол заманда ћазаћта аса белгiлi екi батырѕа ћалмаћтан даланыѓ азаматтыћ ћаѕидаларымен ћџн алынѕан, оныѓ бiрi ТFртуыл Жауѕаш-Биѕаштыѓ Жауѕашына, екiншiсi Алтай Сайдалы Баћыбек батырѕа.

1718 жылы ћалмаћ ќскерi БFген, Шаян, Арыс Fзендерiнiѓ бойында ћазаћ ауылдарын шапты. АягFз маѓындаѕы жеѓiстен кейiн масайраѕан ћалмаћтар ћолынан БFген Fзенiнiѓ бойында кќрi батыр Ћабай аталыћ џлы Баћыбек батыр ћаза тапты. Заманында ћазаћтыѓ 80 мыѓдыћ ќскерiнiѓ сардары болѕан Аћша батырдыѓ љзеѓгiлесi, Аћша баласы БFгенбай батыр Fзiне џстаз тџтћан Баћыбек батыр Тљркiстаннан Арћаѕа ћарай кFшкен елдi ћорѕады дейдi шежiре деректерi: «Ћабай баласы Баћыбек батыр шамамен «Аћтабан шџбырынды» кезiнде Fмiр сљрген тарихи тџлѕа. Сол кезде арѕын тайпасы оныѓ алтай руы Ћаратау Fѓiрiне ћоныс тепкен кезi екен. Баћыбек батыр сол кезде кќрiлiкке iлiгiп ћалѕан шаѕы екен, БFген Fзенiнiѓ бойында отырѕан шаѕында хабаршы келiп: – Ћалыѓ ћалмаћ жайлаудаѕы елдi ћырып келедi, – деп суыћ хабарды жеткiзедi. Баћыбек батыр жайлауда бытырап жатћан елдi жинауѕа шамасы келмейтiнiне кFзi жетiп-ендi халћын ћырѕыннан ћалай аман саћтау керек, амалын ћарастырады. Бџрын ћалмаћћа талай ойран салѕан, талайды майданда жер ћџштырѕан Баћыбек батыр Fзiне ћарасты елдi алдына шаћырып алып: – Халћым, жиналып тез Арћаѕа кFшiѓдер, ћазiр ћалмаћћа тойтарыс берерлiк халiмiз жоћ. Мен осында ћалып ата жауымды кљтемiн, ћалмаћ менi кFрiп, басымды алып бљкiл ћазаћтан кегiн алѕандай болар, – дептi. Ел кFшiп бердi, батыр айтћандай ћалмаћ келiп Баћыбек батырдыѓ басын кестi, ендi бiзге тосћауыл жоћ деп ћалмаћ бљкiл ћазаћты жеѓгендей сейiл ћџрып кеттi, Fзiн ћџрбандыћћа шалып батыр-баба елдi аман алып ћалды». Осы баяндалѕан шежiре деректерiнiѓ жазба мџраѕат деректерiмен, бiздiѓ жазѕанымызбен љндесiп жатћанын аѓѕару љшiн аса љлкен бiлгiрлiктiѓ керегi жоћ. Ћазаћтыѓ Џлы жљзi мен Орта жљзiнiѓ батырлары бас ћосып, мамыр айында ћалмаћтыѓ бетiн ћайтарды. Баћыбек батырдыѓ ћазасына налыѕан БFгенбай батыр ћолына тљскен ћалмаћты тљгел ћырамын деп ћањарланѕанда, ћонтайшы арнайы елшi жiбердi дейдi: – Баћыбек батырдыѓ ћџнына 100 тайлаћ алсын, – деп. БFгенбай: – Жљз тайлаћћа келiспеймiз, бiздiѓ ћазаћта ердiѓ ћџны 100 жылћы, Баћыбек батыр ћаймана ћазаћ емес ћалыѓ жауѕа ћарсы ћол бастаѕан адам, бiзге љш ердiѓ ћџнын бер, – деп ћасћайып тџрып алып, ћалмаћ амалсыз љш ћыз берген екен дейдi». Rзге елдерден ћазаћтыѓ тBгiлген ћаны љшiн кек ћуу: 1. Ћазаћтыѓ iшкi ћџћыћтыћ Fмiрiнде аса маѓызды ћызмет атћаратын «ћанды кек» тќртiбi Fзге халыћтармен араћатынасында да белсендi тљрде ћолданылады.

Ћазаћ жауынгер руларыныѓ Jзара барымтасы жќне сыртћы кJршiлерiмен соѕыстары мен ћаћтыѕыстары ћашанда кек мќселесiн туѕызады. § 1. Кек 1. Ћазаћ џѕымында кек ћайтару ѕџрпы айыпталѕан емес, керiсiнше ќлдећалай бџзыћћа, не келiмсекке ћандас туысыныѓ Fшiн жiберсе, не басыныѓ намысын ћорѕай алмаса, ондай азаматты халыћ ћор санаѕан. Туысын Fлтiрген ћылмыскердiѓ Fз ћанын, не аѕайыныныѓ ћанын iшпей жiберу, кешiрiлмес кљнќ саналып, ондай еркектер жџрттыѓ кFзiне шыћћан сљйелдей болып, онымен бiр дастарћанѕа отыруѕа Fзгелер арланѕан. 2. Алаштыѓ азаматына ћас жауыныѓ кеѓiрдегiн ћанжармен орып жiберiп, ћанын iшу ата жолына кiретiн , ќдет-ѕџрып алдындаѕы абыройлы мiндет.. Мысалы: Ћазаћтыѓ ХVIII–XIX ѕасырлардаѕы ћатал мiнезi туралы А.И.Левшин былай деп жазады: «Ћандай арманшыл адам болса да, бџл адамдар ћауымына ћызыѕуы ћиын, оларды не рухани табиѕаттыѓ тамашасы, не тџрмыс-тiршiлiгi ћызыћтырмайды.Олар ћаталдыћћа ќбден љйренiп алѕан жќне мiнездi жџмсартатын нќрсенiѓ бќрiнен ћашады, џрлыћты да ћаталдыћ деп, ержљректiлiктi Jмiр бойы ћан тJгу деп тљсiнедi». »_зiне жасаѕан ћорлыћћа кек ћайтара алмаѕан ћазаћ, ашуыза љстiнде ћџтырѕан ћасћырѕа џћсас, – дейдi А.И.Левшин, 1821 жылы Антонов бекiнiсiнде сол маѓда кJшiп жљрген бiр ордалыћ ћазаћ менiѓ кJзiмше Jзiн пышаћпен бiрнеше рет тiлгiлеп тастады, себебi оныѓ тJбелесiп жатћан бiр орысын бiрнеше Жайыћ орыс-казактары арашалап алып ћалып, ќбден шерiн тарћатуѕа мљмкiндiк берген жоћ. Екiншi бiреуi билердiѓ кесiмiмен жазаѕа бџйрылѕанына кљйiнiп, жан шошырлыћ кейiпке тљстi, ћолма-ћол Jзiн жаралап, ќкесiне балта ала жљгiрдi, ћызына жара салып, бiрнеше жылћыны балталап тастады». «Егерде талай кедергiден Jтiп, кJптен берi iздеп, аћырында Jзiнiѓ кегi кеткен жауын тапћанда, ол тiптi наѕыз жолбарысћа џћсап кетедi. Осыдан бiрнеше жыл бџрын Кiшi жљздiѓ Бай џлы елiнiѓ iшiндегi Берiш руыныѓ ћазаћтары, Jз туыстарыныѓ кегiн ћуып Ќлiм џлына шабуыл жасады жќне бiрнеше жауларын ћолѕа тљсiрдi. Ћолѕа тљскен баћытсыз жандардыѓ, оныѓ iшiнде кiнќсiздерi де бар, басына тљскен таѕдырын адам ћиялы елестетуi

неѕайбыл. Жеѓiмпаздар оларды бейiт басына, Jздерiнiѓ Jлген туыстарыныѓ ћабiрiне алып келiп, бiр-бiрлеп, сол жерде-аћ Jлтiредi, љлкенiнiѓ кеѓiрдегiн орып жiберiп, жиналѕан ћанын уыстап тџрып iшкен». 3.Ханда билiк, билерде бќтуќ жоћ кезде ћазаћтын рулары Fзара да ћанды кек ћуысатын болѕан, мљмкiн сондай жанкештiлiк заманда Fзiн-Fзi саћтау, халыћ болып ћалу да оѓай болмаѕан болар, намысты жоѕары ћойѕан «Ћоянды ћамыс, ердi намыс Fлтiредi» дейтiн ћазаћ љшiн ћалыпты жаѕдай болѕан. 4.Бiраћ сFзге тљсiнген, сFзге жљгiнген ел болѕандыћтан, ћазаћ руларыныѓ Fзара дау-шараларын от тiлдi, ораћ ауызды би-шешендерi ушыћтырмай, шешiп отырѕан. Ћазаћ «СFз сљйектен, таяћ еттен Fтедi» – деп сFз Fтетiн жерде, шоћпарын ынѕайламаѕан, сFзбен ћаѕысып барып ештеѓе шыћпайтын болѕанда ѕана iске кiрiскен, ќйтпесе кFшпелi ыдырап жљрген елдi бiр жеѓнен ћол, бiр жаѕадан бас шыѕаратындай џйымдасып, ынтымаћтастырып отыру оѓай болмаса керек. Мысалы: ХVIII ѕасырда Jмiр сљрген Аћтамбердi жќне Љмбетей жыраулар бiр дауѕа байланысты сJз жарыстырѕанда айтћаны: Аћтамбердi: Ћынаптан ћылыш суырмай, Ћарысћан жау бљлк етпес. Жуылмай ћастыѓ ћанымен, Намысћа тиген кiр кетпес. Шабыссаѓ, ћане, шыѕып кJр, Жау емессiѓ кљш жетпес. Жендеттi кJрсет кJзiме, Желiккен басты кiм кетпес! Елiѓдi жљндей тљткiзiп, Ћанды кJбiк жџтћызып, Жайратамыз осы кеш. Љмбетей: Ей, Аћтамбердi! Суытпа босћа тљсiѓдi, Ћайрама онша тiсiѓдi. Сырт тазасы не керек. Тазарт ќуел iшiѓдi, Салмаћтассаѓ айта ѕой, Хан алдында кљшiѓдi.

Елiмдi иесiз деймiсiѓ, Ерiмдi киесiз деймiсiѓ? Алты арысћа бiлдiрмей, Басып жеймiн деймiсiѓ? Батпан-батпан мiнiѓ бар, Ћабынбай бiтiм ћылыѓдар. Мiне, Љмбетейдiѓ дегенiмен екi ру ћазаћтары ћанды ћырѕынѕа бармай, бiтiмге ћџн тJлеп келiскен. § 2. Ћанды кек дќстљрiнiѓ ћолданылу тќртiбi 1.Ћанды кек – ћазаћтыѓ ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ iшiнде бiрiншi орын алатыны /ћанѕа ћан, жанѕа жан; ћанды ћанмен жуу/. 2.«Жарѕы» бойынша Fлген адамныѓ туыстары ћанiшердi Fлтiруге хаћы бар, егер дене мљшелерiнiѓ бiрi жазым болѕан жаѕдайда (мысалы: аяѕы, мџрны) ћылмыскердiѓ аталѕан дене мљшелерiне заћым келтiруге ћанды кек тќртiбi рџћсат бередi. 3.Егер талапкер жаћ келiссе, билердiѓ џйѕарымы бойынша жџмсартылатын да жаѕдай болады. Онда ћанды кектiѓ орнына талапкер жаћ ћылмыскерден алынѕан тFлеммен ћанаѕаттанады. Кiсi Fлтiрушiнiѓ Fмiрiн саћтау љшiн руластары тFлейтiн тFлемдi «ћџн» деп атайды. 4.Ер адамныѓ ћџны – 100 жылћы (1000 ћой), ќйелдiкi – 50 жылћы (500 ћой). 5.Сол сияћты билердiѓ џйѕарымы бойынша, адамныѓ дене мљшелерiне келген заћымды малмен тFлеуге мљмкiндiгi болады.Љлкен бармаћтыѓ тFлемi – 100 ћой, шынашаћ – 20, т.б. 6. Сџлтан, ћожа тџћымдары љшiн ћџнныѓ тFлемi 7есе, жетi адамныѓ ћџнын талап етуге хаћы бар. Сол сияћты сџлтанды, иќ ћожаны тiлдегенi љшiн 9 бас айып тFлейдi, ал ћол жџмсаѕаны љшiн 27 бас, яѕни «љйiрiмен љш тоѕыз» тFлеуi тиiс. 7. Кей-кейде ћылмыскер жаћ iстелген iс љшiн аяћћа жыѕылып, ћџн тFлеуге келiсiм берiп тџрса, Fлген адамныѓ туыстары кFнбеуi мљмкiн. Олай болса олардыѓ бiреуi бес ћаруын асынып, сайлы атын мiнiп, ћылмыскермен жекпе-жекке шыѕуы керек. 8. Жекпе-жекке шаћырѕан жаћ ћылмыскердi Fлтiре алмаѕан жаѕдайда ћџн орнына бiр тоѕызбен ћанаѕаттанады, ал Fлтiрсе ћылмыскердiѓ ћџны сџраусыз. 9. Кљдiктi адамды кектен ћџтћару љшiн, оныѓ руластарыныѓ iшiндегi еѓ сыйлы, ћадiрлi, елге беделдi аѕайындарыныѓ бiрi жџрт ал-

дында кепiлдiк берiп, ант ету керек. Осы ѕџрыпты ћазаћ «жан беру» деп атап, iстiѓ шешiмiн тауып, келiсiмге келедi. § 3. Жаза тљрлерi 1. Ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ бiр тармаѕы есебiнде ќртљрлi ћылмысћа ћатысты жазалардыѓ iшiндегi еѓ ауыры – Fлiм жазасы. 2. Ћазаћ арасында жиi кездесетiн жазаныѓ бiр тљрi – ћылмыскер адамныѓ мойнына ћџрым iлiп, бетiне кљйе жаѕып, ауыл айналдыру. Ќсiресе, бџл ауыл iшiнде тќртiп пен имандылыћты бџзѕанда ћолданылады. Ћара сиырѕа терiс мiнгiзу Имандылыћ тќртiптi бџзѕан кiнќлiнi ћара сиырѕа терiс мiнгiзiп, бетiне ћалыѓ ћылып кљйе жаѕып, мойнына ќбден ћџрым болып ћалѕан ескi киiздi iлiп, соѓдарынан ћамшымен џрып отырады жќне бетiне тљкiрiп, топыраћ шашып ќбден ћорлайды. «Мойнына ћџрым iлiп, бетiне кљйе жаѕу» билердiѓ кеѓесiнде де, ауыл-елдiѓ сыйлы аћсаћалдарыныѓ бџйыруымен де iстеледi. Себебi, ел имандылыѕын, ќсiресе жастардыѓ дџрыстыѕын ћадаѕалау ауыл љлкендерiнiѓ Jз iсi деп есептеледi. Ауылындаѕы бас бџзар бџзыѕын, арсыз ќйелiн жазаламаѕан ел басы аћсаћал елге сыйлы болмайды. Ата-анасына ћарсылыћ жасаѕан, ел аћсаћалына тiлi тиген, не Jз ауылын ћорлайтындай, аѕайынныѓ намысына келгендей жаман iс iстеген адамды мойнына ћыл шылбыр iлiп, ћолын артына байлап, жалаѓаш ћылып шешiндiрiп, ауылды айналдыра ћамшымен џрып жљргiзедi жќне џрып ћана ћоймай, неге џратынын жџрт айтып, балаѕаттап отырады. Моральдыћ жазаныѓ таѕы бiр тљрi аттыѓ ћџйрыѕына шылбыр байлап, соны кiнќлiге тiстетiп, екi жiгiт екi жаѕынан ћамшылап жљгiрту. 3. Нќпсiћорлыћћа байланысты айтып кететiн бiр мќселе: ћолѕа тљскен еркектiѓ атыныѓ ћџйрыѕын кесу, онымен бiрге џсталѕан ћыздыѓ, не кљйеуi бар ќйелдiѓ бџрымдарын кесу. Бџл да ауыр жаза ћатарында, себебi ат ћџйрыѕын кесу тек Fлiмде, не жаугершiлiкте кездесетiн нќрсе. Бџл ћылмыскерге ендi аяушылыћтыѓ болмайтындыѕын кFрсетсе керек. 4. Еркек адам ћайтыс болѕанда мiнiп жљрген атыныѓ ћџйрыѕын кесiп жiбередi: «тџл ат». Ол атты тек ас бергенде сояды. Бiр жыл iшiнде ћџйрыѕы кесiлген атћа ешкiм мiнбейдi.

болады. Ел алдына не ћандыћол ћылмыскер љшiн ћџн тJлеуге, не ћандыћол ћылмыскердi ел ћолына беруге мiндет алады 1. «Ћџн» деп адам Fлiмi љшiн малмен Fтелетiн тFлемдi атайды. Ћазаћ арасында еѓ жиi ћолданылѕан ћџн кесiмi «100 жылћы, алты жаћсы». Одан кейiн жарты жќне ширек ћџндар болѕан. 2. Ћџн – ћазаћ ќдет-ѕџрып заѓдарыныѓ ертеден келе жатћан ежелгi тќртiптерiнiѓ бiрi. 3. Ћылмыстыѓ тљрiне ћарай – толыћ ћџн, яѕни 500 ћойдан 2000ѕа дейiн, жарты ћџн – 50 жылћыдан 200-ге дейiн, ширек ћџн – 25 тљйеден 100-ге дейiн деп ажыратылады. КFбiнесе ћџн есебi жылћыныѓ жасымен жќне санымен есептеледi. 4. Кiсi Fлiмi љшiн ћџн тFлеуге мойынџсынѕан ру ћарсы жаћћа бiрнеше сыйлы кiсiсiн аттандырып, солардан Fлген адамныѓ туыстарына алты жаћсы жiбередi. Алты жаћсыныѓ ћџрамына кiретiн нќрселер: а) кiсi Jлтiрушiнiѓ астында болѕан, оны жай бермей, ћџйрыѕын кесiп жiберетiн – ћанды ћара шолаћ ат. ќ) суыћ ћару – не мылтыћ, не бiр ћадiрлi ћылыш, ћанжарJлтiруге ћаруы болды деп, мџны ћанды ћару дейдi. б) Jлген адамныѓ денесiн салып жерлейтiн жерге апаруѕа деп, мќйiттi орау љшiн ћара нар, ћалы кiлем бередi. в) Jлген адамныѓ ет-жаћыны, яѕни не ќйелi, не шешесi, не ћарындасы бiр жыл бойы жоћтауѕа киетiн ћайѕы белгiсi саналатын ћара тон, сары жаулыћ . 5. Алты жаћсы келiсiмiмен даугер жаћ ћанды кектен бас тартып, ћарулы ќскердi жинауды доѕарып, негiзгi ћџнды кљтедi. 6. ^лген адамѕа ћџн тFлеу рќсiмiн Fткiзгенде арнап љй тiгiледi жќне союѕа ћара ћой дайындалады. Ћылмыскердiѓ туысћандары кљтушi болады. 7. Адамы Fлген жаћ келiскен кљнi айѕай-сљреѓ салып немесе ћаруларын, туларын кFтерiп, «Ой, бауырымдап » тiгiлген љйге ћарай шабады, осы кезде ћара ћой сойылады. 8. Шабуылдап келген бойда ћылмыскердiѓ ауылын, оныѓ Fзiнiѓ љйiн шабады. Ћару-жараћтарымен бiр-бiр салып Fтедi, тiптi уыћтарын сындырып тастайды. Осыдан кейiн барып ћџн тFленедi. 9. Ћылмыскердi љйге тек ћана екi жаћ татуласћаннан кейiн кiргiзедi, ол тFмен отырып, Fзiнiѓ кiнќсi љшiн кешiрiм сџрайды. 10. Тек осыдан кейiн «ала арћан /жiп/ кесу» рќсiмi жасалады, ћылмыскер мен Fлген кiсiнiѓ аѕасы жаѓаѕы ала жiптiѓ екi жаѕынан џстайды, кFлденеѓ елдiѓ ћадiрлi азаматы, кFбiнесе жасы љлкен

ќйелдердiѓ (ала киiм киiнген ћаршыћ кемпiр) бiрi ала жiптi кеседi, осыдан кейiн екi жаћ дау-жанжалды тоћтатып, Fзара татуласады. Ал, жiп кескен адамѕа кiнќлi жаћ шапан жабады. 11. Егер ћылмыскердiѓ Fз туыстары бас тартып, керектi ћџнды тFлемесе, ћылмыскер Fлген адамныѓ руластарыныѓ ћолына берiледi, олар оны Fлтiремiз десе де, есiкте џстаймыз десе де ерiктi. 12. КFбiнесе руластары соѓѕы малын берсе де ћџн тFлеуге тырысады, себебi Fз туысынан басын ала ћашћан руды ел тFмендетiп, мазаћћа айналдырады, ќсiресе сол рудыѓ байлары кFз-тљрткi болады. 13. «Жарѕы» бойынша ћџн тFлеудiѓ шарты жќне шыѕыны, негiзiнен ћџнѕа ћылѕан кесiмдi љш тљрге бFледi: а/ ћара ћџн 100 жылћы, он екi жаћсы. ќ/ сљйек ћџны – 50 жылћы, алты жаћсы б/ Fнер ћџны – тоѕыз жаћсы / тоћал ћџн/ 13. Егер Fлген кiсi ел ортасында танымал адам болса, билер кеѓесi ћылмыскерлерден љш ћџнды толыћ талап етуге хаћылы. 14. ^нер ћџны деп тiлдi, шешен адамѕа, аћын-жырауѕа ћатысты айтады. ХIХ ѕасырда Fнер ћџны аталатын ћџн КFтеш аћынды Fлтiрушiлерден жќне Џлбике аћынды Fлтiрген Fз кљйеуiнен алынѕан. 15. Ћџнныѓ кеѓ тараѕан тљрi 100 жылћы, алты жаћсы. 16. Алты жаћсыныѓ ћџрамы: 1) Жетiм/ ћџл, не кљѓ/; 2) Ћара нар; 3) Аћ сауыт; 4)Тљзу мылтыћ; 5) Ћара шолаћ ат; 6) Ћалы кiлем. 17. Ќйел адамныѓ ћџны – ер адамныѓ ћџныныѓ жартысына теѓ, яѕни 500 ћой, немесе 50 жылћы, немесе 25 тљйе. Жалпы ќйел ћџнын жылћыѕа шаѕады, яѕни 50 жылћы, љш жаћсы: Ћара нар, ћара шолаћ ат, ћалы кiлем; 50 жылћыныѓ iшiнен љшеуi – «iлу» деп ћымбат затпен /кездеме, аѓ терiсi, киiм/ берiледi, сонда мал саны – 47. Ќйел ћџны ћалыѓмалдыѓ мFлшерiмен берiледi. Ћазаћтар таћ сан дџрыс деп есептейдi. 17. Сонымен ћатар даугер жаћ Fз туысћаны љшiн ћарсы жаћтан ћџн тFлеп ала алмаса, ћолдан берген болып есептеледi. 18. ^лiм љшiн ћџн тFленбейтiн жаѕдайлар кездеседi. Барымта кезiнде ћайтћан адамдар љшiн ћџн тFленедi, Fз малын ћайтару љшiн, барымтаѕа амалсыз барѕан азаматтардыѓ ћџнын билер даулауѕа хџћылы, ол љшiн 3 куќ керек.

е) Ал, егер 2 бџрымы кесiлсе, онда толыћ ћџнныѓ жартысын тJлейдi. ж) Бiреу ауылдан адасып, аштан Jлсе, яки мiнген кJлiгiнен жыѕылып Jлсе, болмаса суыћћа тоѓып, ыстыћћа шJлдеп Jлсе, оныѓ бџлай Jлуiне ешкiмнiѓ ћастандыѕы, зорлыѕы сезiлмесе, сонда да болса, ол Jлген кiсiнi сол баѕытћа салѕан адамнан жарты ћџны алынады. з) Ат, тљйе сияћты асау кJлiктi мiнiп келген бiреу кiрген љйiнiѓ белдеуiне байласа, сол љйге кiрiп-шыћћан адамѕа ол кJлiктiѓ тепкiсi тиiп Jлсе, белдеуге байлаушыдан алатын ћџн: 1) босаѕаѕа байланса – бљтiн ћџн. 2) белдеуге «жапсарѕа» байланса – жарты ћџн (белдеу-киiз љйдi айнала тартћан арћан). 3) љйдiѓ артына байланса ат-тон айып. 29. Ћџн тFлеуге байланысты ћазаћ ћоѕамында жиi кездесетiн жаѕдай кiнќлi жаћтыѓ ћџн орнына ћыз беруi /ћалыѓсыз ћыз бередi/. 30. Кейде сирек те болса ћџнѕа тоѕыз-тоѕыздан мал берiп/ алты ат бастатћан тоѕыз, тFрт тљйе бастатћан тоѕыз/ оѕан ћосымша ћыз бередi /жасаусыз-«жалаѓаш»/. Бџл ћџнныѓ тљрiн «жарћын» деп атайды. 31. Ћџн алушы жаћтыѓ билерi ћџнѕа берiлген мал мен дљниенi екiге бFледi. Бiр бFлiгi/жартысы/ марћџмныѓ туыстарына, отбасына берiледi, ал ћалѕан ру аћсаћалдарыныѓ, билердiѓ босаѕасына байланады. § 7. Айып Ћазаћ билiгiнде ( Кеѓес, Жљгiнiс) еѓ кJп ћолданылатын жаза – айып. _йткенi ћандай болсын ћылмысты, ћоѕам тќртiбiн, адамдар арасындаѕы ћатынас нормасын реттейтiн, алдын алатын шара. Жалпы бiр сJзбен айтћанда, ћазаћтыѓ кJшпелi тџрмысында ћолданылатын айып тљрлерi Jте кJп, ќр айып ќрдайым Jзiнiѓ тиесiлi орнында ћолданылѕан. КJшпелi тiршiлiктiѓ жемiсiн саћтау, мќдени этникалыћ жаѕдай, ћоѕамдыћ ћатынас, жас пен кќрi, аћ сљйек пен ћара сљйек, ќйел мен еркек арасындаѕы тќртiптiѓ баршасы айып тљрлерiнiѓ ћолданылуымен реттелiп отырѕан. 1. Айыптыѓ еѓ жеѓiлi болып «ат-шапан айып», ат берiлсе де, берiлмесе де шапан берiледi. 2. Ат-тон айып ат-шапан айыптан жоѕары саналады. Айыпћа беретiн аттыѓ жасы ћџнаннан кем болмауы керек, сондай-аћ айыпћа

аса кќрi ат беруге болмайды. КFбiнесе айыпћа берiлетiн аттыѓ жасына ћарамай, денi-саулыѕына, мыћтылыѕына ћарайды. 3. Ат-шапан айып кез келген жаѕдайда ћолданылуы мљмкiн. Мысалы, ћонаћты не жолаушыны жFндеп кљтпеген љй иесi отаѕасына да салынады. 4.Ат-тон айып отбасы, аѕайын арасыныѓ ћарым-ћатынасында, љлкен мен жас арасындаѕы сыйластыћты саћтау љшiн ћолданылады, тiптi амандасу ѕџрпы сќл бџзылса-аћ осы айып ћолданыла бастайды. 5.Кейде билер артыћ айтылѕан сFз, оѕаш ћимыл деген сияћты iстерде «азусыз ат, жиексiз тон» деген айып ћолданады. Бџл айып айыптардыѓ еѓ жеѓiл тљрi, жеѓiл iстерге кесiледi. Азусыз ат деп айыпталѕанымен, оныѓ орнына бiр ћой, жиексiз тон дегенге бiр киiмдiк кездеме жарап кетедi. 6.Тљйелi елдерде жеѓiл ћылмыстар љшiн «бiр тљйе, бiр шапан» айып кесiледi. Ауырлау ћылмыс, тќртiпсiздiк љшiн «бiр тљйе, бiр ат» болып ауырлай бередi. 7. Айыптыѓ ауыры ћазаћтыѓ арасында «тоѕыз» деп аталады. Жалпы «тоѕыз» ћазаћ заѓында ќдет-ѕџрыпћа, салтћа байланысты кFп ћолданылатын айып тљрi. 8.Тоѕыздыѓ љлкенi «ћџл бастатћан тоѕыз». Жаугершiлiк заманда ћџлдар кFп болѕан, оларды шаруаѕа да пайдаланѕан, ћџл базарына да шыѕарѕан. Ћџл бастатћан тоѕыз – ауыр ћылмыстарѕа, мысалы, адам денесiне тљскен заћым љшiн тFленiп отырѕан айыптыѓ тљрi. Ћазаћ «жетiм бастатћан тоѕыз» деп те айтады. 9. Ћџл бастатћан тоѕыздан кейiн «тљйе бастатћан тоѕыз» – ћџрамында љш тљйе, љш ат, љш сиыр/немесе љш тай/кесiле бередi. Айыптыѓ бџл тљрi ру арасындаѕы ћатынастарда, жесiр дауында жиi ћолданылады. 10. Орта тоѕыз немесе «ат бастатћан тоѕыз» љш жылћы, љш сиыр немесе љш тай, љш ћой кFлемiнде. 11. Осымен ћатар љлкен-кiшiлi ћылмыстар љшiн «аяћ тоѕыз» немесе «тоћал тоѕыз» деген айыптар ћолданылѕан, бџѕан 7–8 ћой берiп те ћџтылуѕа болады. 12. «Ћал тоѕыз, ћасћа тоѕыз» аталатын айыптар ћол жџмсап, ћан аћћанда, жарадар болѕанда ћолданылѕан. «Ћал тоѕыз» дегенi ћатты таяћ жеп, ћорлыћ кFргенде џсаћ малдан тоѕыз берiледi, ал ендi «ћасћа тоѕыз» дегендi ауыр жараћат алып, кFп ћиналѕан кезде айыптыѕа салады, љлкен малдан таѓдап алады, емшiнiѓ аћысын да кiнќлi ћайтарады.

бiр тљйе: ортаѓѕы аты жоћ пен шынашаћћа – бiр аттан. Аяћтыѓ бас бармаѕы љшiн бiр тљйе, ћалѕандарына бiр аттан. Ал ендi сынѕан тiс, мысалы, кљрек тiс – бiр тоѕыз, ћалѕан азу тiстен басћасы – атшапан, азу тiске айып жоћ. 20. Айыптыѓ ќлеуметтiк ћатынастарѕа байланысты кейбiр ерекшелiктерi де бар: мысалы сџлтанѕа тiл тигiзгенi љшiн ат-тон, бiр тоѕыз, ћол кFтергенi љшiн тиесiнше «љйiрiмен љш тоѕыз» айыбын тартады. Ал, сџлтан тiл тигiзсе ел алдында кешiрiм сџраумен шектеледi, ћол кFтерсе ћамшысын бередi. Керiсiнше ћарапайым ћадiрлi биге ћол кFтерсе ћос ат, шапанмен айыбын Fтейдi. 21. Жасы ћатар адамдар артыћ ауыз сFзi љшiн бiрiнен-бiрi кешiрiм сџрап бiтiседi, ал ендi Fзiнен тFмен дќрежелi адамѕа жќбiр кFрсетiп, ренжiткен адам «азусыз ат, жиексiз тон» – бiр ћой, бiр шаршы мата тFлеп ћџтылады. 22. Айыпты тFлеуге ру кFмектеседi. Руы кFмектесе алмаса жазалы адам /айыпкер/ айыпты еѓбегiмен аћтайды, яѕни босаѕаѕа байланады. 23. КFрген жќбiрдi кFтере алмай жатып ћалатын болса, оны емдеу, кљту жќбiршiнiѓ мойнында. 24. Сырттан айтылѕан сFз, тiлдеу аяћсыз ћалады, оны ћазаћ «хан сыртынан жџмырдыћ» деп айтады. Ата-анасын ренжiткен бала аяѕына жыѕылады, жазаѕа џшырайды т.б. 25. «Хандыћ» айып ханныѓ немесе атаћты сџлтанныѓ пайдасына бестi ат болмаса, бiр тљйе: аса iрi џрлыћ љшiн ханѕа берiледi. 26. «Билiк»айып бидiѓ пайдасына берiледi, хандыћ тFлемнiѓ жартысына теѓ. 27. «Даушыѕа жiп кесер» iс аяћталѕанда кесiледi немесе ћылмыскер босатылѕанда iстеледi. Ћылмыскердiѓ ала жiп кесiлгенге дейiн ќлi басыныѓ бос емес екенiн бiлдiредi. Жiптi ара аѕайын елдiѓ биi, не жасы келген ќйел адам(ала киiнген ћаршыћ кемпiр) кеседi, оѕан берiлетiн жолы – бiр ћой немесе бiр шапан. АЛТЫНШЫ ТАЅАН Бiтiм жќне кесiм ТJре беремiн деп тJбе басына шыћћан бидiѓ ћандай деѓгейiнде болсын басты мџраты – бiтiм.

Мысалы: Ћазаћта Сырым батыр айтты дейтiн бiр сJз бар. Ертеде Сырым батыр Љргенiш ханына сќлем бере барѕан екен. Сырымныѓ батырлыѕын, шашендiгiн жаћсы бiлетiн хан Jзiнiѓ ћарамаѕындаѕы елдiѓ еѓ бiр айтулы биiн шаћырып Сырым мен айтыстырады. Сонда Љргенiштiѓ шешенi Сырым батырѕа мынадай сџраћ ћояды: Дау мџраты не, Саудагер мџраты не, Ћыз мџраты не, Жол мџраты не? Сырым батыр сќл ойланып: Дау мџраты – бiту, Саудагер мџраты –џту, Ћыз мџраты – кету, Жол мџраты – жету, – деген екен. Сырым батырдыѓ сJзiнiѓ мќнiне, тапћырлыѕына ырза болѕан Љргенiш (Хиуа) ханы жаћсылап сыйлап, ћонаћ етiп ћайтарѕан екен дейдi. 1. Ћазаћ халћында бiтiмге ћатысты бiрнеше ћџћыћтыћ џѕымдар ћолданылады. Олардыѓ iшiнде жиi кездесетiнi: тFрелiк айту (тFресiн беру), кесiм айту (кесiм), бiтiм айту, немесе iстi бiтiру, љкiм шыѕару. Бџлардыѓ кFпшiлiгi айшыћты, ќдемi маћал тљрiнде айтылады, немесе билiк айтушы шешен Fзiне дейiн осындай iске байланысты ћалыптасћан шешiмдi (маћал тљрiнде) ћайталайды. Ћџрбанѕали Халид ћазаћтыѓ бџл дќстљрi туралы «ќр тiршiлiк iстерiне шежiре ћаѕидаларын пайдаланып, маћал-мќтелдерiн ћолданѕанда да бабаларына џћсауѕа тырысар едi. Бџл ел маћалдарды Jздерiнше тiрек, медет етедi. Шынында сол сљйенген тiрегi негiзсiз, маѕынасыз емес. Ћайта тљп тJркiнi бiр кiтапћа байланысты, шыѕу тегi бiр заѓдылыћћа баѕынѕан ел сияћты, кJне кезде бџлар бiр ќдiл патшаныѓ иелiгiнде ме, жоћ бiр кќмiл данышпанныѓ тќлiмiн алды ма деген ойѕа келесiѓ» – деп жазады. 2. ТFрелiк айту (тFресiн беру) – бџл ќуелде хан, не сџлтан алдында бiткен дауларда айтылатын џѕым болуѕа тиiс. Кейде халыћ даудыѓ ћандай тљрiне болсын ћолдана бередi, бiраћ тљпкi негiзi мемлекет ћызметкерлерi (ХIII ѕасырдан бастап «тFре» сFзi Шыѓѕыс ханнан тарайтын ќулет Fкiлдерiне ћатысты ћолданылады) тFрелердiѓ алдына барып шешiмiн тапћан мќселеге ћатысты болуы керек. «ТFре»

сFзi Fте ерте уаћыттан берi билiкке тiкелей ћатысты ћолданылады жќне билiкке ћатысты ќлеуметтiк топћа айтылады, бџлар ел басында, билiк басында ћызмет естейтiн жандар. «ТFре» ћазiргi тљсiнiк тџрѕысынан жоѕарѕы мансаптаѕы шенеунiк /чиновник/. Тџран дќуiрiнде ћолданыста болѕан бџл сFз ХIII ѕасырдан бастап – ХIХ ѕасырдыѓ ортасына дейiн бџл џѕым тек Шыѓѕыс тџћымдарына ћатысты ћолданылып келiп, ХIХ ѕасырдыѓ ортасынан бастап орыстыѓ да, ћазаћтыѓ да оћыѕан ћызметкер адамдарына ћатысты ћолданылды (ояз, олардыѓ тiлмаштерi, салыћ жинаушы, санаћ алушы т.б.) «ТFремен» ћатар «џлыћ» деген де сFз бар, ол жоѕары мќртебелi деген деѓгейде ћолданылады, мќселен ХIХ ѕасырда губернатор «џлыћ» аталады. 2. Бiтiм айту (бiтiмiн беру) – кез келген даулы мќселеден кейiн айтылатын шешiм. Бџл сFздiѓ тљбiрi «бiту» iстi аяћтау маѕынасында айтылады. Кейде «даудыѓ бiтiмi», кейде «iстiѓ бiтiмi» деп айтыла бередi. Егер даугер жаћтыѓ айѕаѕы жоћ болып, бопса дќлелмен дауѕа тљсiп шешiм алатын болса онда «бiтiм алды» деп те айтылады. Мысалы тFртуыл Едiге би мен кќрсон-керней Жарылѕап батыр арасында Кљлiк Шобалай баласы Жаѓабатырдыѓ жоѕалѕан бес кFк ала атаны турасында дау болыпты. Наћты дќлел жоћ, џзыннан џзаћ таусылмайтын сFз кFп, берерлiк бFз жоћ, екi жаћ та сасыћ ћамал болып жатып ћалыпты. Осы ћалыптарында отырѕанда кFлденеѓнен тFрт жолаушы осы жиынѕа кездесiп, ат љстiнде ћаћиып тџрып, ќѓгiмеге ћаныћ болѕан, соѓ бiреуi айтты дейдi: Едiге, сенде бiр мiн бар, КJпке тiзгiн бермейсiѓ. Жарылѕап, сенде бiр мiн бар, КJлденеѓ неге бермейсiѓ, – – деп ќрi жљрiп кеттi дейдi. Осыдан кейiн Едiге кFпке тiзгiн берiп, Жарылѕап кFлденеѓ берiптi. Содан сFзден сFз шыѕып кќрсонда бiр арам сiдiк кќрi тљйе шыѕып (арам сiдiк, арам сираћ – сырттан келген, џрлыћтан, Fз малы емес) осы сFздi иелiк ћылып Едiге жаѕы бiтiм алѕан екен дейдi. Бiраћ бџл «бiтiм алу», яѕни аныћ айѕаћсыз бiтiм даулау Едiгеге жаћпаѕан екен-мыс деп ел ќѓгiме ћылады. 3. Кесiм айту (кестiру) – бџл сFздiѓ тљбi «кесу» дауды бiтiру маѕынасында. Бџл – ендi дау жалѕаспайтындай ћылып, бiржолата шешiп-пiшiп дауды бiтiру љлгiсi. Ћазаћ билiгiнiѓ соѓында ала жiп кесiледi, ол дау осымен бiттi, ендi ћайта бџл мќселеге айналып соћпаймыз деген емеурiн.

Кесiм сFздi билер айтады, бiраћ кесiм белгiлi бiр џсынысты, тFрелiктi, жаѓалыћты бекiту љшiн де айтылуы мљмкiн. Бџрынѕы уаћытта хандар мен сџлтандар Fз тарапынан тFрелiк бере отырып, Fз сFзiнiѓ салмаѕын бекiту љшiн билерге кесiм кестiредi. Билiк дќстљрiнде ћџћыћтыћ тќртiптiѓ ћайнар кFздерi ћатарына белгiлi бiр шешiм љлгiлерi жатады. Бџл љлгiлердiѓ ћатарына билердiѓ ћолданысындаѕы ќдет-ѕџрып ережелерiнiѓ кFпшiлiгiн, билiкке ћатысты маћал-мќселдердi т.б. жатћызуѕа болады, сонымен ћатар тFрелердiѓ, атаћты билердiѓ айтћан сFзiн, шешiмiн сол ћалпында, сол жерде ћџћыћтыћ ереже есебiнде бекiтетiн дќстљрлi де (прецедент) кестi деп айта бередi. Ћазаћ тарихында ХVII–ХVIII ѕасырларда Fте беделдi, ыћпалды, ќруаћты болѕан хандар Ќз Тќуке мен Абылай Fмiрбаянынан олардыѓ Fздерi айтћан шешiмдi, џсыныстарын билердiѓ кеѓесiне кестiретiнiн кFремiз. Бџдан ќрi бљкiл ел билiгiн, тFрелiгiн жасаушы би ћызметiндегiлер осы шешiмдi заѓ ережесi есебiнде пайдаланды. 4. Љкiм шыѕару (љкiм айту) – билiк iстерiнде кFбiнесе ауыр ћылмысћа байланысты айтылады. Љкiмдi хан да, сџлтан да, билер кеѓесi де айта бередi, тiптi жеке билердiѓ Fзi де (ердiѓ ћџнын екi ауыз сFзбен шешетiн билер) ел iшiнде Fте ыћпалды болса љкiм айта алады. Ол тек бiтiм мќселесiн ѕана шешпейдi, љкiм тiкелей жаза таѕайындауѕа байланысты айтылады. Љкiмге жататын iстердiѓ iшiнде еѓ ауыр ћылмыс саналатын – адам Fлтiру, ел тонау, ќйел зорлау т.б. жазаныѓ еѓ ауыр тљрiн талап етедi. Сџраушы мен жауапкер жаћ Fзара келiсiп ћџнды малѕа, дљниеге т.б. салѕан кљннiѓ Fзiнде де жаза ћолданылады. Мысалы, адам Fлтiрген жаћ ћџн тFлеуге келiскеннiѓ кљннiѓ Fзiнде де Fлген адамныѓ туыстары ћылмыс жасаушыныѓ ауылына ат ћойып, ћолдарындаѕы ћаруларымен љйлердi бiр-бiр салып Fтедi. Љкiм айтылатын iстердiѓ iшiнде Fте кљрделiсi де, Fте жеѓiлi де болады. Соѓѕысы айѕаѕы бар, кiнќлiнiѓ мойнына наћты ћойылып отырѕан ауыр ћылмыс. Ал ендi кљрделiсi бџрын соѓды билердiѓ алдына келмеген ала бFтен, љлгiсiз, тќжiрибеге тљспеген iстер. Ћџћыћтанушы ѕалымдар арасында ћазаћ ќдет-ѕџрып заѓдары ћылмыстыѓ салдарымен ѕана кљреседi деген пiкiр бар, ћазаћ билердiѓ дау шешу мысалдары, екi жаћты бiрдей жазалау арћылы болашаћта ћылмысты болѕызбаудыѓ бiрден-бiр кепiлiн жасайды. 5. Ћазаћ дауларыныѓ кFпшiлiгi «ала жiптi» кесумен аяћталады. Егер сџраушы мен жауапкер билердiѓ шешiмiне риза болса екi жаћ «ала жiптi шорт кесiп бiтiседi. Бџл мќселе толыћ шешiлдi, ендi ћай-

тып дау кFтерiлмейдi дегеннiѓ белгiсi. Дау барысында билердiѓ шешiмiмен ала жiптi ћарт ќйелдердiѓ бiрi дайындайды, ол сонысына бола Fз жолын алады. Бiтiм айтылып екi жаћ та Fз ризашылыѕын бiлдiрген уаћытта жаѓаѕы ћарт ќйел ала киiнiп (мiндеттi тљрде) ала жiптi кеседi. Егер жаѓаѕы ќйел кеспей басћа адам кессе, онда дау ќлi де жалѕасып кетуi мљмкiн деп есептелдi. Аѕайын арасындаѕы, ел iшiндегi даулардыѓ кFпшiлiгi осы «ала жiптi» кесумен аяћталѕандыћтан ћазаћтыѓ iшiнде «бiреудiѓ ала жiбiн аттамады» деп те айтылады. Ол адам аћ, таза, џрлыћћа, т.б. ћылмысћа ћатысы жоћ деген сFз. Ћазаћ халћы ала жiптi аса ћџрметтейдi, оныѓ басты бiр себебi тљпкi џлттыћ бiрлiк идеясы алаѕа /Алаша/ байланысты болуымен тiкелей ћатысты. «Ала» – џлттыћ, рулыћ, аѕа-йындыћ бiрлiктiѓ нышаны. 6. Iрi ру-тайпалар арасындаѕы дау-жанжал бiтiмiн тапса ћџрбандыћћа мал шалады. Ћџрбандыћћа шалынатын малдыѓ ћасћа болуы басты шарттардыѓ бiрi. Сол себептi не аћ ћасћа, не кFк ћасћа деп айтылады. Ћџрбандыћ малдыѓ «аћ (аћшыл)» тљстi болуы да басты шартардыѓ бiрi болып табылады (аћсарыбас). Сойылѕан малдыѓ бауыздау ћанына екi жаћ ћолдарын малып, дџѕа оћыса бiтiм аяћталды деп есептеледi. Ћолдарын ћџрбандыћ малдыѓ ћанына батыру, одан кейiн ћан болѕан ћолдарын кFкке кFтеру ертеде – егер бџдан кейiн уаѕда, ант бџзылса «кFк соћсын» деген Тќѓiрге арналѕан дџѕамен бiткен. Кейiнгi уаћытта мџсылмандыћ тќртiп бойынша Ћџран оћылып, ел тарћасады. 7. Ћазаћ iшiндегi бiтiм-кесiммен бiрге жљретiн бiр тљсiнiк «салауат» деп аталады. Оныѓ маѕынасы ел арасындаѕы аѕайындыћ шарттармен тiкелей байланысты, егер дау «ћарындасћа» бiтсе, аяѕы салауатћа жалѕасады. Екi жаћ та бџл жаѕдайда «Fткенге салауат» айтып ендi бџдан бџлай бџл iстi ћумайтын болады. 8. «Ћарындас» болып бiту кFбiнесе дауласушы жаћтардыѓ бiрбiрiнен ћыз алып, ћџда болып жарасуымен тiкелей байланысты. Ћазаћ ћџн даулаѕан уаћытта, iрi барымтаныѓ кезiнде, жер дауы, жесiр дауыныѓ кезiнде даудыѓ соѓын осылай «ћарындас» болып аяћтаѕанды дџрыс кFредi. Жеме-жемге келгенде ел басшылары «жан беру», «ант беруден» ћашып «ћарындасты» оѓай жол, елдiѓ басын ћосып, ынтымаѕын кљшейтетiн бiтiм деп бiледi. 9. Бiтiмге оѓайшылыћћа келмейтiн дауларды ћазаћ «ћасаѓ дау» деп атайды. Т љ с i н i к т е м е: Ћаз дауысты Ћазыбек би жас кезiнде Ќнет бабаѓнан сџраѕан екен деп ћазаћ мынадай ќѓгiме айтады:

«Ќнет баба заманында кJп оћыѕан, Бџћарада он екi фќн ѕылымын бiтiрiп келген адам екен. Ћазыбектiѓ жас кезi Ќнет бабаѓнан ћазаћтыѓ ескi жолын, ќрi шариѕаттыѓ тќртiбiн љйренейiн деп ќдейiлеп келiп бiр жаз ћоныстас болыпты. Кљзде елiне кетерде Бабаѓмен ћоштасып тџрып мына сJздi сџрапты: – Баба! Дљниенi не бџзады? Кљнќ неден шыѕады? Сонда бабаѓ ойланып отырып айтыпты: –Шыраѕым, «ќкiм» деген сJзде арапша љш ќрiп бар, соны екi рет айтсаѓ алты ќрiп (акм, акм). Сол алты ќрiп: ќйел (айал) мен алтын, кек пен кежiр, маћтан мен мансап. Адам осы алтауына ћызыѕып дљниенi де бџзады, ардан да, адамшылыћтан да айырылады, кљнќѕа да џшырайды – дептi. – Айѕаћсыз, ћасаѓ дауѕа неге бџрынѕылар бiр тљйiн шешiм айтпаѕан? – деп Ћазыбек бабаѓнан сџраѕанда, Ќнет бабаѓ: «Ћазаћ жолы – ћанаѕат, ол да жолдан адаспас, ћасаѓ дау емi – шариѕат, бџѕан ешкiм таласпас» деген екен. Бџл Jте маѓызды аныћтама. 10. Еѓ алдымен ћазаћ жолыныѓ (ћџћыћ) тќртiбiнiѓ негiзгi маћсаты айћын кFрiнiп тџр, ол жоѕарыда айтылѕан «ћарындас», «салауат» џѕымдарымен тiкелей байланысты «ћанаѕат». Ћазаћтыѓ дауындаѕы басты мќселе – тiптi бiреуден бiрдеме Fндiрiп алу да емес, ќдiлдiк, ел iшiнде Fзiнiѓ адамшылыѕын, абыройын, азаматтыѕын саћтап ћалу. Бџл жердегi басты мќселе – намыс жолы. Ал ћазаћ дќстљрiне болмаѕан уаћытта шариѕатћа жљгiну – «Жетi жарѕыныѓ» енгiзген басты жаѓалыћтарыныѓ бiрi. Ћашанда туыстыћћа, Fзара келiсiмге бастайтын ћазаћ жолына кFнбеген уаћытта ќр ережесi наћты, белгiлi бiр материалдыћ, не жаза кFлемiне сљйенген шариѕат бiтiм ћџралы. 11. КFшпелiлердiѓ Fз арасындаѕы дауларда бiтiм хандарыныѓ, сџлтандарыныѓ, атаћты би-батырларыныѓ ћатысуымен жасалады. Егер екi жаћта бiтiмге келсе (жаугершiлiктi тоћтатуѕа, жесiр (тџтћын) айырбастауѕа), онда ћџрбандыћћа мал сояды. Мџндай жаѕдайда iрi мал, кFбiнесе жылћы сойылады, олардыѓ iшiнде ерекше айтылатыны «кFк ћасћа айѕыр, ћара бас ћошћар» т.б. Екi жаћ та ћолдарын бауыздау ћанѕа малып, кFкке кFтерiп бiтiмге келедi. Осындай бiтiмдер ћазаћ, ћалмаћ, ћырѕыз, башћџрт арасында ХVIII ѕасырда бiрнеше рет болды. Мџндай бiтiмнен кейiн екi жаћтыѓ да есебi, зияны болмауы керек. Бiтiм Fткен iске кешiрiм жасап, жер дауы, ћџн дауы т.б. тоћтатады. 12. КFшпелiлердiѓ iшiнде егер бiтiм теѓ дќрежеде болмай, екi жаћтыѓ бiреуi љстем болса, онда оныѓ шарттары басћаша болады. Мќсе-

лен, егер бiр жаѕы љстем, бiр жаѕы баѕынышты болатын болса жоѕарыдаѕы сипатталѕан жаѕдайлардан басћа «аманат» ауысады. Ел аралыћ аманатты ел тыныштыѕыныѓ кепiлi деп есептейдi. Баѕынышты жаћ Fзiнiѓ iшiнен таѓдамалы адамдарыныѓ (ханы, сџлтаны, би – манаптары) жас отау тiккен балаларын аћ отауымен бiрге љстем жаћћа тапсырады. Келiсiмнiѓ шартына ћарай аћ отаулардыѓ саны бiрнеше болуы да мљмкiн, бiреу де болуы мљмкiн. Мџндай салтты ћазаћ «аћ љйлi» деп атайды, Fзге кFршi тљркi-мџѓѕыл халыћтары да «аћ љйлi» маѕынасын ћолданады. Ћазаћ тарихында ћазаћтыѓ Fзiне кFршi халыћтардан (ћырѕыз, ћараћалпаћ т.б.) «аћ љйлi» џстаѕан, Fзi ћалмаћћа «аћ љйлi» берген мыcалдар бар. 13. «Аћ љйлiге», яѕни кепiлдiкке баратын отбасы Fзiнiѓ ћџлдары мен кљѓдерiн, еншiлеп алѕан малын, дљниесiн бiрге алады. Ћарсы жаћ сол мал-жанѕа, дљниеге кепiлдiк бередi, аманшылыѕына. «Аћ љйлi» екi ортада соѕысты, жаугершiлiктi тоћтататын љлкен саяси амал, одаћтас табудыѓ бiр жолы. Осыѕан байланысты ћазаћта «аманат саћтау» деген бар, бџл сFз ћазаћтыѓ аманатћа Fте жауапты ћараѕандыѕын кFрсетедi. 14. Жаугершiлiк уаћытта кFршi елдердiѓ арасында жиi кездесетiн салт-бiтiмнiѓ бiрi – серттесiп бiту. Бџл џрыс-жанжалды уаћытша тоћтатуѕа ћажеттi амалдыѓ бiрi. Серттескенде екi жаћ жалаѓ ћылышты орталарына алып, кеудесiн тигiзiп ћџшаћтасады (ел басшылары), немесе садаћ оѕын тFбелерiне ћояды, немесе ћанжардыѓ жљзiн жалайды, немесе мылтыћтыѓ аузын жалайды т.б. Бџл таза жаугершiлiк дќстљрлер туѕызѕан ќскери бiтiмдердiѓ шарттары ѕана. Екi жаћ та мџндайда мал сойып, оныѓ ћанына ћолдарын малады, бiраћ ћаруды сертке пайдалану кFбiрек. Дџѕа есебiнде «осы жылы туѕан жас бала саћалы шыѕып жат болмай, ат жалын тартып мiнбей жаугершiлiкке шыћпаймыз» деп айтады. Бџл дџѕа ант есебiнде жљредi. Мџндай сертке, антћа ћатысы бар адамдар сол елге ћарсы жаугершiлiкке ћайта шыћпауѕа кљш салады. Егер уаѕдада тџрмаса «ант соѕады» деп ырымдайды. 15. Отырыћшы халыћтармен болатын бiтiм-кесiмдер кFбiнесе ћаѕаз арћылы, не мџсылман молдаларын араѕа салу арћылы жљрген (Ресей, Ћытай, Парсы), олардыѓ ћаѕазѕа ћойѕан ћолтаѓбасы, мFрi ћазаћ џѕымында ћолдарын ћанѕа малып, ћаруды ћџшаћтап, ала жiптi кесiп жасаѕан бiтiмнен кљштi емес.

ЋОЛДАНЫЛЅАН ЌДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI: 1. Абылай хан. Тарихи жырлар /Ћџраст. С.Дќуiт. Алма-Ата, 1993. 2. Абиль Е. История государства и права Казахстана. Караганда,2005. 3. Абишев Х.А. Передовая русская интеллигенция Западной Сибири об обычно-правовой системе казахов //Проблемы казахского обычного права. Алма-Ата, 1998. 56–65-беттер. 4. Адамбаев Б. Ћазаћтыѓ шешендiк Jнерi. Алматы, 1984. 5. Алимжан К.А. Вопросы теории обычного права. Алматы,2004. 6. Андреев И.Г. Описание Средней Орды киргиз-кайсаков. Алматы, 1998. 7. Аполлова Н.Г. Присоединение Казахстана к России. Алма-Ата, 1948. 8. Артыкбаев Ж.О. Казахское общество: истоки и история. Астана, 2002. 9. Артыкбаев Ж.О. Материалы к истории правящего дома казахов. Алматы, 2001. 10. Ахметжанова Г.Б. Суд биев и институт присяги в обычном праве казахов. Павлодар, 2008. 11. Ахметова Н.С. Институт «кун» в обычном праве казахов и его отмена Советской властью. Алматы: _нер, 1993. 12. Бабич И.Л.,Почекаев Р.Ю. Обзор Международной научной конференции «Казахский суд биев – уникальная судебная система//История государства и права. 2009. №10. 13. Баишев Ж. Введение в исламское право: вопросы теории и практики. Астана, 2004. 14. Бакунин В.М. Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев (сочинение 1761 года). Элиста, 1995. 15. Баллюзек Л.Ф. Народные обычаи, имевшие, а отчасти и ныне имеющие в Малой орде силу закона //Записки Оренбургского отдела Императорского географического общества. Казань, 1871. Вып. 2. 16. Билер сJзi. /Ћџраст. Т.Кќкiшев. Алматы, 1992. 17. Бичурин Н.Я. (Иакинф). Собрание сведений о народах обитавших в Средней Азии в древние времена. М.-Л., 1950. Т.1. 18. Броневский С.Б. Записки генерал-майора Броневского о Киргиз-Кайсаках Средней Орды. //Отечественные записки. СПб., 1830. 43-бJлiм. № 124. 255–285-беттер. 19. Валиханов Ч.Ч. Записка о судебной реформе //Собр. Соч. в 5-т. Алма-Ата, 1985. 4-т. 77–104-беттер. 20. Венгеров А.Б., Куббель Л.Е., Першиц А.И. Этнография и науки о государстве и праве //Вестник АН СССР. 1984. № 10. 21. Владимирцев Б.Я. Общественный строй монголов. Монгольский кочевой феодализм. Л.,1934. 22. Гавердовский Я. Обозрение киргиз-кайсацкой степи //Ленинградское отделение Института истории, отдел рукописей. 2-бJлiм, № 495 (кол. 115). 1803. 23. Гейнс А.К. Собрание литературных трудов. СПб., 1897. 1–2-тт. 24. Герн-фон В.К. Характер и нравы казахов (этнографические заметки) / /Коммент, предисл. и ред. Ж.О.Артыкбаева. Караганда, 1995. 25. Гродеков Н.И. Киргизы и кара-киргизы Сыр-Дарьинской области. Юридический быт. Ташкент, 1889. 1-том. 26. Гурлянд Я.И. Степное законодательство с древнейших времен по XVII столетие //Известия общества археологии, истории и этнографии при Казанском университете. Вып. 4–5. Казань, 1904. Т. XX.

МАЗМЏНЫ К I Р I С П Е ........................................................................................................... 3 I тарау. «Жетi жарѕы» – дќстљрлi мемлекет жќне ћџћыћ ескерткiшi § 1. «Жетi жарѕы» атауыныѓ мќнi мен маѕынасы ............................................. 7 § 2. «Жетi жарѕыныѓ» зерттелу тарихы ........................................................... 14 § 3. «Жетi жарѕы» туралы деректер .................................................................. 26 II тарау. Ћазаћ жерiндегi мемлекет пен ћџћыћ тарихына шолу § 1. Алаша хан дќуiрi........................................................................................... 36 § 2. Уыз хан заманы ............................................................................................. 39 § 3. Ѕџн, љйсiн жќне ћаѓлы заѓдары ................................................................. 43 § 4. Џлы Тљрiк ћаѕанаты ..................................................................................... 48 § 5. Шыѓѕыс хан жќне Алтын Орда заманы .................................................... 51 § 6. «Ћасым ханныѓ ћасћа жолы» ...................................................................... 58 § 7. «Есiм ханныѓ ескi жолы» ............................................................................. 63 § 8. Ќз-Тќукенiѓ «Жетi жарѕысы» ..................................................................... 66 §. 9. Абылай хан дќуiрi ....................................................................................... 74 § 10. «Жаѓа низам» жќне оѕан ћарсылыћ ......................................................... 78 § 11. «Ережелер» кезеѓi ....................................................................................... 83 § 12.«Алаш Орда» – ћџћыћтыћ кJћарастары мен Jмiрi ................................ 86 Жетi жарѕы: толыћ мќтiнi жќне тљсiнiктемелерi Жарѕыныѓ негiзгi ћаѕидалары ........................................................................... 90 Бiрiншi таѕан.......................................................................................................... 91 § 1. Мемлекет жќне билiк ................................................................................... 91 § 2. Би .................................................................................................................... 93 § 3. Хандыћ билiк:................................................................................................ 94 § 4. Билiкке жататын iстер ................................................................................. 97 § 5. Кеѓес жќне жљгiнiс ..................................................................................... 100 Екiншi таѕан. Жарѕыныѓ алтын ћазыѕы ........................................................... 105 § 1. Отбасы жќне неке ....................................................................................... 105 § 2. Меншiк ......................................................................................................... 120 § 3. Ћоѕамдыћ Jмiр ............................................................................................ 128 Љшiншi таѕан. Дiн жќне шариѕат жолы ........................................................... 142 ТBртiншi таѕан. Ћазаћ хандыѕыныѓ мемлекетаралыћ ћџћыћ ережелерi ...... 147 Бесiншi таѕан. Кек пен жаза ............................................................................. 165 § 1. Кек ................................................................................................................ 166 § 2. Ћанды кек дќстљрiнiѓ ћолданылу тќртiбi ............................................... 168 § 3. Жаза тљрлерi ............................................................................................... 169 § 4. Барымта........................................................................................................ 170 § 5. _лiм жазасы ................................................................................................ 171 § 6. Ћџн тJлеу ..................................................................................................... 173 § 7. Айып............................................................................................................. 177 Алтыншы таѕан. Бiтiм жќне кесiм ................................................................... 180 Ћолданылѕан ќдебиет тiзiмi: ............................................................................. 187

Ѕылыми-танымдыћ басылым Артыћбаев Жамбыл Омарџлы «ЖЕТI ЖАРЅЫ» – МЕМЛЕКЕТ ЖЌНЕ ЋЏЋЫЋ ЕСКЕРТКIШI (Зерттелуi, деректер, тарихы, мќтiнi) Редакторы М. Ћаймолдинова Беттеушi Ж. Ћџрманѕалиева ИБ № 847 Басуѕа 16.09.2012 ћол ћойылды. Пiшiмi 84х1081/32. Ћаѕазы офсеттiк. Ћарiп тљрi «Таймс». Офсеттiк басылыс. Есептiк баспа табаѕы 11,0. Шартты баспа табаѕы 10,1. Шартты бояулы беттаѓбасы 10,5. Таралымы 2000 дана. Тапсырыс № 10. «Жетi жарѕы» ЖШС. 050013, Алматы ћаласы, Абай даѓѕылы, 10-љй. Тел.: 272-22-21 тел./факс: 272-22-82 e-mail: marketing@zhetizhargy.kz www: zhetizhargy.kz Тапсырыс берушiнiѓ дайын диапозитивiнен басылды. «Iргетас» ЖШС. 050013, Алматы ћаласы, Абай даѓѕылы, 10-љй.