— Өлең баста! — деп команда бердім. Қатарымда келе жатқан Толстунов жеңімнен тартып қалып:

— Ойбай,оның не, комбат - ау! деп сыбырлады. Оған жауап берудің орнына дауысымды бұрынғыдан қаттырақ шығарып:

— Өлең баста! - деп бұйрығымды қайталадым. Рота командирлері «бір. екі; бір, екі» — деп аяқ басуды ырғақтап жөнге сала бастады. Бірінші ротаның өлең бастаушысы суық тиіп, қарлыққан дауыспен:

— Слушай, рабочий, война началась, Бросай свое дело, в поход coбирайся – деп әннің басын бастай беріп, кенеттен шумақтың соңғы сөзінде даусы кілт үзілді. Үзілген үннің елегізуіне ырық бсрмей, оның қасындағы жолдасы өктем, гүрілдеген даусымен сол сәтте ән аяғын жұлып ала жөнелді: Вот и окопы, трещат пулеметы, Но их не боятся советские роты!.. Ол әннің, әр топтың ырғағын сол аяғының басу ырғағына қарай сайма-сай, қазықты қолағашпен қағып тұрғандай нақ-нақ саңқылдата айтып келеді.

— Осының даусын естігенде жуан қаз қоңыр дауысты Михайловтың даусын естігендей боламын да тұрамын. Па, шіркін, өйт деген - ау! — дейді Толстунов құшырлана күлімсіреп. Оның сөзін өлеңнің қайырмасында әншіге екпіндете қосыла шыққан жүздеген лектің даусы бөліп жіберді:

— Смело мы в бой пойдем за власть Советов, И, как один, умрем в борьбе за это. Әлгінде ғана елсіз, жұртсыз, иесіз қалғандай мүлгіп тұрған қала, көп дауысты тасқынды әннің жаңғырығынан лезде тірілгендей, көшесіне адамдар аңдап, әр үйден шыға бастады. Қала адамдары көшеге шығып, бізге состия, түнере қарайды. Біреулері колоннаны көзімен бір шолып өтіп, теріс қарап қапалы жабырқау күйде көшенің жиегімен бет алдына кетіп барады. Біреулері таңырқана таңданып, тұрған орнынан қозғалар емес... Біреулері бізді есіркегендей көңілі босап жыламсыраған тәрізді. Мыналардың көзқарасы ыңғайсыз - ау, ыңғайсыз көрінеді,деп күйзеле сыбырлады Толстунов.

— Амал қанша, қайтерсіз енді, біз болсақ шегініп келеміз, біздің осы түрімізді көру бұларға оңай дейсіз бе? Бұл жер мен Москваның арасы жап-жақын - ақ қой, «үйіме ертең ойран салынады» деген қауіп кімді қажытып, кімді мұңайтпас, жолдас аға политрук, — деді төмен қарап бізбен қатар келе жатқан Жалмұхамед Бозжанов. Көшеге жапырлап шыққан балалар, ә дегенде орамалдарының ұшымен көздерінің жасын сүртіп тұрған шешелерінің етегіне имене тығылып, олар артына қарамастан зыр жүгіруге бата алмай, баспалап қарайды. Шешелері оларға бірдеңе деп сыбырлайды. Балалар бірте-бірте батылданып, көшенің ортасына шығып, топтанып, солдаттарға еліктеп, бізбен қатарласып, аяқтарын көтере басып, қолдарын сермей сілтей еріп келеді. Біз жүріп келеміз, біз көшені жаңғырта ән салып келеміз. Қала орталығында тонауға ұшырағандай ашық-шашық қалған магазиндер; ойран - сайраны шығып, орнында күлі ғана қалған өртенген үйлер; дәл бір жер сілкінгендей, содан жұлынып түсіп, жалғыз шегеге ілініп қалған сырмен жазған жарнамалар... Біз соғыс ойранының тұсынан өтіп барамыз, көрген көзде жазық жоқ - біз оларды көріп барамыз... Біз жүріп келеміз. Біз әңкілдете әндетіп келеміз. Смело мы в бой пойдем за власть Советов, Ээ! Ээ... пока не помрем в борьбе за это... — деп айқын үніміз қарқынды болса да, көмей астындағы түйе жіліктің басындай бір нәрсе жұтылмай үн сырын бөгеп, ән ырғағын зорлап тұншықтыра шығарады. Сөйтсе де біз ән салып, өлең айтып келеміз. Күйзелген елді, қиналған ананы, қираған қаланы көріп келеміз... бірақ та: 1917 жылғы Октябрьдің осы бір өлеңі енді ширек ғасыр өткен соң, 1941 жылдың октябріндегі күзгі таңда гимн болып естіледі. «И как один, умрем в борьбе за это» деген соңғы жолы ән салғандардың антыңдай болып екпіндете қайталанады.

— Бұлардың есіне бұл ескі өлең қайдан түсті екен? — дедім Бозжановқа, не айтарымды білмей келе жатқан мен.

— Мынау ойранды көргенде кімнің есіне түспесін, жолдас комбат, түсінікті ғой, — деді ол, егжей-тегжейін айтып жатпай... Екатерина заманындағы үлгімен салынған, маңдайша, босағалары, терезе жақтаулары оюмен нақышталған кішкене үйдің есік алдында тұрған әйелдердің ішінен бұрыл шашты егде әйел бізге қарай бет алды. Ол тура бізге қарай келеді. Үстінде жағасы мен жеңі кестешелеп ескі үлгілі көне көйлек, басында иығынан сусып түскен түбітті жылы орамал... Колоннаның басында келе жатқан бізге аяғын жорғалатып кібіртіктей басып жақындады да, қатарласа жүріп, неге екенін білмеймін, Бозжановқа қарап сөйледі. Көңілі босап, жасқа булыққандай даусы қалтырап шығып, тұтыға сөйлеп:

— Шырақтарым - ау, айналып кетейіндер - ау, қайдан келесіңдер, қарақтарым, қайда бармақсыздар?..

— Иә, шеше, соғыстан келеміз, соғыстан,—деді Жалмұхамед.

— Соғысқа, майданға барамыз, шеше...

— Немістер де кешікпей келе ме, қалқам? — деп сұрады кемпір.

— Ертең, бүрсігүндері келе қалса, біз осы жерде оларды табан тіресіп қарсы алмақпыз, шеше... олармен біз соғысамыз, шешетай!

— Иә, қарақтарым, иә, неміс осы жерге ойран салып, бомбалап кетті,—деді қарт кемпір. Күйреген үйлерге тарамыстай сұқ қолын шошайта нұсқап. — Тіпті бір рет дәлдеп шіркеуге де тастады. Қарғыс атқан құдайсыз бас ұрмаңдар, тегі құдай үйі шіркеуді де аямады. Ешнәрсеге қарамастан бомбалай берді, қарғыс атқан қара беттер.

— Осы келе жатқандарыңның көбі мұсылман тұқымы екенін қайдан білсін бұл кемпір, — дедім мен Толстуновқа қазақшалап. Бейтаныс сөзді естігенде кемпір түршіккендей, бізден қаша жөнелмек болғандай - ақ, маған шүбәләнә, тесіле қарап, сасқалақтап қаймыға:

— Сіз біздің адам боласыз ба? Әлде?..

— Әлбетте, біз өз балаларыңызбыз, шеше, әйтпесе кім деп ойлап едіңіз? — деп Бозжанов күлді. — Бәріміз де сіздің балаларыңызбыз, шеше.

— Өзіміздің қара көз қазақтар мен қырғыздар ғой, шеше,— деді Толстунов қалжыңдап, күле сөйлеп. — Арамызда орыстар да аз емес, шеше. Әлде көрмей тұрсыз ба? Өзіміздің жігіттерді танымай қалғансыз ба, шешетай - ау?

— Бір құдай сақтасын сендерді, қарақтарым. Біздің медеуіміз де, қорғанымыз да сендерсіңдер ғой. Шырақтарым, лайым өмірлерің ұзақ болғай, балаларым! — деді кемпір бата бергендей бізден қалып бара жатып. Сөйтіп, соңымыздан көпке дейін қарап тұрып қала берді кемпір. Біз қаланың көшесімен жүріп келеміз. Қаланың шыға беріс іргесіне жақындай бергенімізде, жаңбыр баяулап сылбыр себелей бастады... Біз қала шетіне шықтық, ойпаңмен қырға көтеріле бергенімізде алыстан мұнарлана орман жиегі көрінді. Біз қаладан өттік, мен бұрылып кейін қарадым: соңымыздағы ойпаңда жаңа ғана оның орталық көшесімен өткен, ойран басталып, ойран күткен түзу көшесі, әп-әдемі соғылған, қаз-қатар тігілген шатырдай ықшамды үйлі Россияның, көп қаласының бірі. Иә, көп қаланың бірі. Ол қалаға соғыс лебі жетіп «ертең үйіңді өртеп, күліңді көкке ұшырып, таудан тозаң, көлден тамшы қалдырмай бүлік салып, басыңа қиямет-қайым орнатамын...» деген жалмауыз қарт — соғыстың ызғарлы үні іргесіне жақындаған сайын тітіркеніп, үрейлене қауіптеніп, көшесінде болашақта қан төгілерін сезіп, соғыс безгегімен қалшылдап тұрған мұңды қаланың бірі. Ол қаланың аты Волоколамск. Ол Москва өлкесінің бір қаласы — астанамыздың ту сырты... Қала шеті артымызда қалды, таяудағы Возмище деревнясына жақындағанымызда бұлт қоюлап, жаңбыр сіркірей бастады. Біз жүріп келеміз. Алда, деревня үйлерінің ауласы мен бірен-саран әскери форма киген адамдар көрінеді. Алыстан бізге олар да таңдана қарайды. Біз жүріп келеміз... Жаңбыр үдей түсіп, бетке бүркіп - бүркіп жібереді. Алдыңғылар тақтай шарбақты шағын ғана аппақ үйдің тұсынан өте бергенде,әлдекім менің атымды атап шақырды. Жалт бұрылып қарасам, генерал Панфиловтың адъютанты маған қарай жүгіріп келеді екен.

— Сәлеметсіз бе, жолдас аға лейтенант! Сізді генерал... шақырады, жолдас аға лейтенант... — деп қуана, аптыға, асығып, қызыл шырайлы лейтенант ентіге қуып жетті... Батальонды бастап әкете беруді Рахимовке тапсырып,өзім шетке бұрылып шығып тұрдым. Алдымнан роталар топ-тобымен өз командирлерінің соңынан бұрынғысынша қаз-қатар тізіліп өтіп барады. Жаңбыр себелеп жауып тұр. Одан именіп, одан қорғанып бұғып бара жатқан ешкім жоқ. Бәрінің еңсесі жоғары, бастары көтеріңкі. Үсті -бастарынан тарам-тарам сорғалап аққан судың арасынан бірнеше қиын-қыстау жағдайда міндетті борыштарын орындап, алыстан ардақты елін сағынып келе жатқан. соғыстарда . сағы сынбаған ер тұрпаттары көрінеді. Байқап қарған адамға олардың көздерінен қуаныштың оты білінер-білінбес жылтырайды . Ия, біздің мына жігіттердің еңсесі жоғары. Басты көтеріңкі ұстап, адымдай басуына ақысы бар. Олар от шарпыған, қан құсқан жерлерді басып , жау құрсауында, түсі суық ажал шеңгелінде қалып қойды. Жоқ, қалып қойған жоқ, жан түршігерлік арпалыспен қанды шеңгел жау шебін жарып өтті. Қанаттарының ұшын шалдырып жаудың берік қамалдай шебін ойрандап, талқандап бұзып шықты. Кеше ғана орындалмас армандай болып көрінген мақсатқа бүгін жетті. Өз үйіріне қайта қосылды. Өткен күндерде шеккен мехнаттарымыздың бәрі түс көргендей артта қалды. Сапта кетіп бара жатқан азаматтар маған үнсіз, тілсіз жылы шыраймен қарайды. Оларға мен де жылы жүзбен қарағым келеді. Кеше ғана ақырып-зекіргенім олардың есінде жоқ. Осы сәтте олардың кеше ғана қыңырланып, қинала бағынғандары менің де есімде емес. Кешегі менің зекіргеніме, онымды олардың көңіліне ауыр алғанына бүгін күлгендейміз. Біз бір-бірімізді жап-жақсы түсінетін адамдарға ұқсаймыз. Ендеше арамыздағы кешегі дүрдараздықтың керегі не еді дегендейміз. Ер азаматтар деп осындай-ақ солдаттарды айтарсың...

— Бұ жаққа, бұ жаққа жүріңіз, жолдас аға лейтенант, — деп епелектеп адъютант шарбаққа кіре беріс есікті ашып, маған жол берді. Мен ауыз үйден өтіп, адъютант көрсеткен маңдайшасы аласа есікті ашып, табалдырықтан аттап тік тұрып, тәртіп бойынша рапорт бермекші бола бергенімде, генерал Панфильов аузымды ашуға да мұрша берместен, сергек басып алдымнан қарсы шықты. Қос қолдап қолымды ала амандасып, әкелік мейіріммен қолымды сипай қысып, өзіме таныс мейірімді баяу дауыспен:

— Терезеге қарап тұрсам, әскерлер келе жатыр екен. Мұншама сап тартқан салтанатты қол қайдан келе жатыр деп таңданып біраз тұрдым. Колонна басынан сізді көріп тани кеттім, — деп ол қолымды босатып, солға қарай қолтықтап ерте жүріп. сөзін сабақтай: — Шынымды айтсам, ә дегенде сенер - сенбесімді білмедім. Шеңберді жарып өтіп, жау сыртынан келіп, өз тобымызға қосылғандарыңды көріп, қуанышым қойныма сыймай кетті. Жақсы келіпсіздер, жақсы келіпсіздер... — дей беріп тебіренген генерал кілт тоқтап, маған шешінуді ұсынды. Қысылтаяң жағдайда мына сұрапыл соғыста ұзақ уақыт көріспей жүріп, кездескен шақта генералдың қуанышты, әкелік сүйіспеншілігі, сүйкімді сөзі менің тамырымды иіткендей елжіретті. Өткен күндері мен бұлай кездесеміз деп ойламап едім. Бастапқы соғыс күндерінде штабпен жөнді байланыса алмай, көрші батальондармен иін тіресе қолтықтасып бірге тұра алмай, өз полкымның командирімен байланысты үзіп алып, барлығынан айрылып қалып, жеке дара соғыс жүргізіп, жау сыртында қалғаным үшін генерал мені үлкен айыпқа бұйырар деп ойлаушы едім. Өткен күндері мен зор уайым соңында едім, уайым да менің қыр соңымнан қалмап еді. Сондағы ойымша генерал біздің қайтып оралғанымызды естіп, мені мұндай құшағын жайып қуана қарсы алмас, тек менің полк командирім майор Елинге: «Момышұлын орнынан ал! Шенін төмендет!»—деп жарлық етер де қояр деген ауыр ой толқытып, нар жүгіндей жаншып басып, еңсемді бірнеше рет төмен түсіріп еді. Егер де бетпе-бет кездесе қалсақ, генерал қасына шақырып алып,маған ақырмас та, зекірмес те, нұқымас та, соқпас та, балағаттап ақыреттемес те деуші едім ішімнен.Ондай одағай мінез генералда жоқ екенін мен бұрыннан білетінмін. Бірақ қабағын шытына түйіп тұрып, даусын жарқын шығара қаттырақ сөйлеп, әдепті тілде зілдей ауыр сөздермен мені кінәлап, айыптарымды мойныма қоя отырып: «Жолдас аға лейтенант, батальонға өзіңіз қолқалай сұранып бардыңыз.Мен сізді өз тілегіңіз бойынша тағайындадым. Батальон басқару оңай іс емес екенін мен сізге сол кезде-ақ ескертіп айтқан болатынмын... Енді батальонның батарея емес екеніне көзіңіз жеткен болар, жолдас аға лейтенант. Батальонда сіздің «ноль - нольмен», «солға таман, оңға таман ноль – нөліңізбен», «соңынан бәрін бастырмалата ат» емес. Батальон басқару үшін тактика керек. Әдіс қолданып, соғысу керек екенін кезінде сізге ескерткем. Соғыс ойыншық емес, шырағым... Мен сізге сеніп журуші едім, сөйтсем қолынан іс келмейтін болбыр командирлердің бірі екенсіз ғой... Ал сіз болсаңыз біздің ісімізге көп кесір - кедергі келтірдіңіз. Әскери саптан түгел бір батальонды алын кетіп, ешкіммен жөнді байланыса алмастан, жау сыртында салақтап қалып қойып, партизан болғыңыз келді ме? Жоқ, жолдас аға лейтенант, менің дивизиям партизан отряды емес, салалы, арналы армияның дивизиясы. Сіз сияқты кез келген аға лейтенант дивизиядан бір-бір батальонды беталды суырып алып кете берсе, не болмақпыз? Мен партизан отрядының командирі емеспін. Meн тұрақты дивизия командирімін. Менің әскери жоспар - жобама кесір келтіруіне жол бере алмаймын... Сіз сияқты пайдасынан зияны мол батальон командирінің енді маған керегі жоқ...». Кездескен кезде генерал маған осылай айтып айыптар деп ойлаушы едім. Соңғы бес күн, бес түн бойы мен осындай қатал да болса әділ үкімді естуге өзімді-өзім дайындап едім. Ал енді болса, генерал менің алдымнан шығып рапорт айтуыма да мұршамды келтірмей, шапшаң басып қасыма келіп, қолымды қос қолдап қазақша алып, сәл қиғаштау қара көзімен маған тебірене, қуанышты жүзі жайдарылана қарап, көпке дейін қолымды өз қолынан босатпай тұрды. Meн сенер - сенбесімді білмей, тұрдым да қалдым.

— Отырыңыз, жолдас Момышұлы, отырыңыз, — деп үстінде топография картасы жатқан столдың жанындағы орындықты нұсқады. Отырыңыз, отырыңыз... Шай ішкіңіз келе ме? Тамақтанып алсаңыз қайтер еді? — деп қадірлі қонағыңдай қарсы алып, менің жауабымды күтпестен есікті ашып, бір кісіге бұйрық берді. Мен «не болып қалды екен» деп сұраққа жауап таба алмай, ал-дал болып генералдың осынша мейіріммен қарсы алғанына түсіне алмай, имене жалтақтап, күйгелектей барып, орындыққа отыра кеттім... Біз көріспеген аз уақыттың ішінде генерал арықтап, бұрынғыдан да кішірейіп еңкіштеніп, кителінің жағасы мойнына кеңейіп қалыпты. Мықынынан балағына дейін екі елі қызыл әдіпті генералдық белгісі бар шалбары өзіне шақ еместей олпы-солпы болып көрінеді. Жүзі тотыққан, әжімдері бұрынғыдан гөрі терең сызаттана түскен.Қысқа бурыл шашы қылтанақтай тікірейіп тұр. Мұрны мен иегі аздап сүйірленген. Бұрын мұқият күзеп жүретін суағарындағы бармақтың тырнағындай төрт бұрышты қара мұрты бұрынғыдан гөрі тікірейе өсіп кетіпті. Соғыс әуресі кейінгі күндері мұртын басуға мұршасын келтірмегені сезіледі. Генерал маған осы жолы бірінші рет қартайып, қажығандай көрінді. Генералдың мына мұндай келбеті өзімнің марқұм қарт әкемді есіме түсірді. Әкем де генералдай сақал-мұртын, шашын бурыл басқан кісі еді. Генералмен осы кездесуім әкеммен соңғы рет кездескенімді көзіме елестетті. 1938 жылы Қиыр шығыстың өркеш-өркеш таулары, Уссуридің дүлейлене біткен ұшы-қиыры жоқ ормандары, Сквородино мен Волочаевкадағы мәңгі суық аймағы арқылы жүріп Амурдың ирек өзенін тіке кесіп, Байкалдың жағасындағы алыс тескен тауларынан өтіп, Сибирьдің кең дала жазығы мен тауларын басып, Қырғыз Алатауының бауырында жатқан Жуалыдағы туған ауылыма Владивостоктан он бес күн, он бес түн дегенде зордан жеттім. Көптен көрмеген қарт әкемді сағынып жеттім. Алдына алып әлдилеп, саған келген маған келсін деп тілеп, бөпем, балам деп, бауырына басып, мәпелеп өсірген, тентектік етсем кешірген, мені көп жасап, азамат болсын деп тілеген әкемнен қымбат маған кім бар еді? Сол кісімен жолығуға асыға келіп жеттім. Мен ауылға жақындай бергенімде, еңсесі түсіп бүкірейген қарт әкем үйден кібіртіктей басып жүгіре шығып, қарсы алып, әкелік мейірім билеп, қол-аяғы қалтырап, көкірегі сырылдап, көзі жасаурап қолымды ұстап аймалап сүйіп, мойнымды теберіктей иіскеп, балапандай бауырына қысып көпке дейін құшақтап тұрғанын мына кездесу есіме түсірді. Мені құшағынан босата беріп, әкем хал-жайымды сұрамастан, даусы дірілдеп, сасқалақтап, біздің ауылдың кісілеріне: «Әй, сендер, неғып тұрсыңдар, неге осы уақытқа дейін самауыр қоймайсыңдар? Әлгі соятын қойды осы уақытқа дейін өрістен алып келген жоқсыңдар ма? Тез бір баланы шаптырып жіберіңдер! Үйге киіз, көрпені қалыңырақ төсеңдер, неғып тұрсыңдар, барыңдар», — деп ауылдағы қарсы алған жігіттер мен қатын-қалаштан мені қызғанғандай олардың әрқайсысын әр жаққа жұмсағанын есіме түсірді. Әкемнің соншама күйгелектейтіндей - ақ мен жолда арынын ашынып келмеген едім. Бірақ та әкем жарықтық шырылдап, аузын ашқан балапанына дән берген қарлығаштай, алдымен мені жұмсақ орынға отырғызып, ыстық тамақ беру үшін басқалардың да мазасын алып еді. Мен шынында да аш та, жалаңаш та емес едім. Сонда да болса жыл сайын өте алыс Қиыр Шығыстан қарт әкемді, кіндігімді кесіп, кірімді жуған туған жер, туысқан елді аңсап келуші едім. «Бөпем» деп сүйген әкесін, оның «адам бол, қалқам» деп тілеген тілегін, «сергек бол» деп сенген ұясын кім сағынбайды? Иә, мен шынында да жыл сайын демалыс алғанда Қиыр Шығыстан ауылға «ашығып» жететінмін. Сағынып аңсап келетінмін. Әкемнің аймалағанын, қампиған ескі сары самауырын шайын сусынымды қандырып, әке мейірімінен бал жеп, біздің Айнабұлақтың шербет суына жуынуды аңсап келетінмін. Айнабұлақ! Мыңбұлақ! Өмірге тұңғыш келгенімде дүниеде теңдесі жоқ нәрлі сумен мені шомылдырған, мені жуындырған бұлақ. Мен алғаш суын ішкен, мені әлдилеп сүйген, маған сенген, туған жерім Мыңбұлақ!

— Кәне, жолдас Момышұлы,— деп генерал менің ойымды бөліп жіберді. — Ал енді сөз бастаңыз. Адам шығыны көп пе? Осыны айтып ол бір нәрсе есіне түскендей, тықыршып қабағы түйіліп, маңдайы жиырылып кетті де, әлденеге ашуланғандай-ақ сөзін үзіп, — кешіріңіз, батальоныңызда тамақ бар ма, жігіттердің қарны аш емес пе? — деді. Мен біздің жорық ошақтарымызда екі күннен бері от жағылмағанын айттым. Генерал орнынан ұшып тұрып терезе текшесіндегі телефонды алып: Момышұлының батальонына тездеп ыстық тамақ берілсін! Үйлерге орналастырылсын! Демалу жағы қарастырылсын, — деп шаруашылық бөліміне бұйрық берді. Генерал орнына қайтып келіп, маған қарама-қарсы отырды да, папирос ұсынып сұрағын қайталады.

— Ал, адам шығыны көп пе? Мен болған шығынымды айттым.

— Жараланған жауынгерлер қалып кеткен жоқ па?

— Ешкімді қалдырған жоқпыз, оларды осында алып келдік, жолдас генерал. Генерал тағы да телефонды алып, штаб бастығымен сөйлесіп: «Момышұлының батальоны жау тылынан өтіп келді» деп армия штабына хабарлауды бұйырды.

— Иә, солай деңіз, Иван Иванович! Батальон түгел күйінде, жауынгерлік қалыпта деңіз. Жойылып кетпепті, жау қолына түспепті, артиллериясы да, көлік, арба - саймандары да түгел, ұйымдасқан түрде Волоколамскіге келіп жетті деңіз. Иә, солай деп баяндаңыз, Иван Иванович. Генералдың осы айтқаны менің ойымды орнына түсірді. Мен оның сөзін бөліп:

— Жолдас генерал, алты жүз адамның тоқсаны біздікі емес. Оларды біз бытырап жүрген жерінен жол-жөнекей жинап алдық дей бергенімде: «Орынсыз араласып сөзімді бөлме» дегендей ишарат білдіріп, генерал телефонды тыңдап тұра берді. Мен қысылып сөзімді тыя қойдым. Ол тұрған бойы штаб бастығының баяндамасын тыңдап, стол үстінде жатқан картаға үңіле қарап тұрып:

— Иә, мм... ме... солай, солай. Жоқ, жоқ, жоқ, — деді кенет шорт кесіп. — Олай болмас, мұндай жым-жырт тыныштыққа мен сенбеймін. Тағы да сұрастырып, әбден анықтаңыз, Иван Иванович. Дауыл алдында күн райы әрдайым ашық болдының кері келіп жүрмесін. Оларға бір сенімді пысық офицер жіберіңіз. Иә, иә... иә... Капитан Гофманды немесе майор Стариковты... Телефонды орнына қойып, генерал картаға тағы үңілді. Қолына қалам алып, аспай-саспай бірнеше белгі түртіп түсіріп тұрып, қасы тағы да түйісіп кетті. Қаламның сыртымен столды тоқылдақша тықылдатып, біраз ойлап тұрды да, өзіне өзі күбірлеп, — иә, иә, солай, солай... — деп мақұлдады да, сонан соң жалт бұрылып маған қарап: — Айтпақшы, сіз маған не демек едіңіз, жолдас Момышұлы, — деді. Мен жол-жөнекей бір-бірлеп, топ-тобымен бізге қосылған жауынгерлер туралы, олардың кейбірі сонау шекарадан бері келе жатқаны туралы, оларды бөлек колоннаға тұрғызып, жан-жағына күзет қойып алып келгенім туралы айттым. Осыны айтқанымда генерал ұнатпастан, ренжігендей пішін білдіріп, қабағын шытты.

— Meн бұл мәселе жөнінде сізден басқаша ойлап, басқаша түсінемін, жолдас Момышұлы, деді ол салқын жүзбен көзіме тіке қарам. Қоршауда қалған жалғыз-жарымдар кім еді? Сіз оларды кімдер деп танисыз? Олар мына қырғын соғыста полктерінен, бөлімшелерінен адасып қалған біздің бейшара жауынгерлеріміз. Мына шәт - шәлекейде сүйенер, медет етер командирінен, жолдастарынан ажырап, қорғансыз қалып, ашып - азып, өз тобын, өз үйірін іздеп келе жатқан өзіміздің солдаттар олар. Олар ел десе еңіреген, ақ ниетті адал жігіттер, жолдас Момышұлы. Олар опасыздар емес. Олардың неміс қолында қалғысы келмей, өз тобын табуға талпынып, өзегі талып, азаптанып, қорлыққа көніп, тәуекелге бел байлап, бірнеше қиындықтардан толарсақтан қан кешкендей өтіп шығыпты. Бұл сізше ерлік пе, қорқақтық па? Меніңше, бұл ерлік. Азаматтық, адалдық. Олар өзіміздің адамдар ғой, шырағым-ау! Олардың қоршаудан ұйымдасып шыға алмағанына көбі кінәлі емес, олар бізге қосылып соғысқа қайта бармақ болып келгендер емес пе? Генералдың бұл сөзінен кейін жаңа бізге қосылған тоқсан жауынгер туралы бірбеткей тіке сөйлегеніме енді өзім қатты қысылдым. Жорық кезінде оларға тым қатал болғаным қазір көз алдыма елестеп, жаныма батты. Оларды бөлек тұрғызуға бұйрық бергенімде, шекара формасын киген, сақал-шашы өскен, ұзын бойлы әлеуетті бір жігіт наразы болып, бетіме тіке қарап тұрып: «Немене, жолдас аға лейтенант, біз сізге тұтқынбыз ба соншалықты?» — деп еді. Meн зекіріп тастамақшы болғанымда, оның қасындағы жай киім киген бір қаба сақал жолдасы әлгі жігітке жылы сөйлеп, оны жұбатқандай: «Ештеңе емес, Иван Митрофанович, құдайдың мұнысына да шүкір,өзіміздің адамдарға тұтқын болсақ арманымыз не?» — деген еді. Содан кейін әлгі шекарашы жігіт түсі жылып, күлімсіреп: «Мейлі, жолдас аға лейтенант, мақұл, сіздің қарамағыңызда - ақ болайық» — деп сапқа барып тұрып еді. Біраз ойланып өз сөзін өзі ұқыптағандай болып, ол тағы: «Майдан шебін бұзып өткеннен кейін бізге қару - жарақ береді, сонда жауға біз де қайта тиісеміз», — деген еді,«өзіңнің қаруың қайда?» — деп оның сөзін кекесін түсініп, мен зекіре сұраған ем сонда: «Міне, жолдас аға лейтенант», — деді ол сабырлы түрде қойнынан бір револьверді суырып алып, түсі суық қара револьверді қолына салмақтап ұстап тұрды да, тағы да былай деді: «Бірақ, жолдас аға лейтенант, мұның ішінде небәрі екі-ақ патрон ғана. "Сақтықта қорлық жоқ" дегендей бір айдан бері қасқалдақтың қанындай сақтап жүрмін. Жаман айтпай жақсы жоқ, бірдеңе бола қалса бір оғы неміске, бір оғы өзіме деп сақтаған едім». Сөйтіп, ол револьверді қайтадан қойнына тығып қойып еді. Қазір бұл әңгімені генералға айтуды ұмытып кетіппін. Енді есіме түскенде әдейі айтпай ішке бүгіп қалдым. Өйткені тоқсан жауынгер туралы өз айтқаным өзіме соққы болып тигені онсыз да жеткілікті болды.

— Мен сізге қарағанда көпті көрген солдаттардың бірімін, жолдас Момышұлы. Мен олардың мұңына,қайғылы халдеріне түсінем, олардың қадірін білем. Осы кездің өзінде олардың талайымен кездесіп әңгімелестім де, — деп генерал сөзін жалғастыра беріп, — олардың көбі жігерлі, ұстамды, тұрақты адамдар. Өзіңіз ойлаңызшы, жау жағына өтіп кетуге немесе жау басып алған аймақта қалып қоюға олардың мың мәртебе мүмкіншілігі болды ғой. Бірақ олар мейлінше қорлық көріп, азаптана құз-қиядан өтіп, азып-тозса да қайтадан сапқа тұруға тырысыпты. Олар соғыстан қашып келе жатқан жоқ, соғысты іздеп келе жатыр. Өйткені, олар біздің жеңісімізге шын жүрегімен сенеді. Ал егер Совет өкіметі жеңіледі деген пасық пиғылда болса, мұншама азаптанып, жаннан түңіліп тәуекелге бел байлап несі бар еді олардың? Жеке-жеке бытырап келе жатқандарды жиып алып, басын қосыл алып келгеніңіз дұрыс болған екен. Генерал өзінің айтқан сөздерін пайымдап, қайта-қайта таразыға салып отырғандай-ақ біраз үнсіз отырды. Шынымды айтсам, генералдың көкейге қонымды әділ сөздерін сонда бірден түсіне алмадым, әрі тоқсан адамға бола генералдан сөз естігенім жаныма батты. Генерал ақырып айтпаса да, әр сөзі зілдей ауыр тиді, жәбірлендірді, зығырымды қайнатты. Оны сезген генерал мұртынан күлімсіреп:

— Қане, қане, ал айта беріңіз, айта беріңіз, — деді. Оның «айта беріңіз» дегенін мен «әңгімеміз осымен бітті» деп сыпайылатқаны ғой деп түсіндім. «Мына сын сағатта жұмысы көп, шаруасы тығыз кісінің уақытын алып отырмын - ау», — деп ойладым да, оның ойын бөліп, басты істерден қол үздірмеу үшін барынша қысқаша баяндауға тырыстым. Қала күйреп, от құшып, көк күңіреніп, жер тебіреніп, ел күйзеліп жатқанда, өмір мен өлім арасындағы қиян-кескі арпалыс, жойқын сұрапыл болып жатқанда, генералдың менімен әңгімелесіп отыруға уақыты мүлде тапшы деп түсінгенім ғой. Жиырма үшінші октябрь күні кешке, — деп бір жетіні аттап өтіп бара жатыр едім... Жоқ, шырағым, жиырма үшінші октябріңді қоя тұр, -— деді генерал сөзімді бөліп.

— Сіз сөзіңізді Житаха мен Синьководан бастаңыз, — деп генерал сол жерлерді картадан шұқып көрсетті. — Біздің соғысты жобалауымыз есіңізде ме? Сол жоба іс жүзінде қалай болып шықты. Әңгімені содан бастаңыз. Мен лейтенант Донских пен Брудный бастаған алдыңғы шептегі взводтардың соғысы туралы, олардың ерліктері туралы қысқаша баяндап бердім. Бәрін тыңдап болғаннан кейін, генерал маған: Бір ұрыста тоғыз мәртебе жараланса да бір адым кейін шегінбеген Донскихты наградаға ұсынуды және оның туған-туысқандарына ол жөнінде хат жазуды бұйырды. Брудныйдың әңгімесін айта бастағанымда, генерал үн-түнсіз тыңдап отырды, бірақ елеңдеп, сабырсызданып, қалтасынан сағатын аларын алса да, оған қарамай, тек оң қолының бас бармағымен дөңес шынысын сипалай берді. Мен де сасқалақтап, бұл нышан жақсы хабардың белгісі емес-ау деп сезе қойдым. Мен нар тәуекел, не болса о болсын деген оймен жасырмастан, жаппастан бұл лейтенант туралы жай-жапсардың бәрін түгел жайып салып барып, бір-ақ толастадым. Генерал да үн қатпай отырды. Сағатын столдың үстіне қойып, маған жақындай беріп, жылы шыраймен сөзімді бөліп, өзі сөйлеп кетті. Қызуым басылмаған мен сол шақта бұл кісі өзімен-өзі сөйлесіп отыр ма деп қалдым. Талап қою бар да, қаталдық бар. Талап қою — заңды нәрсе. Қаталдық заңнан тыс.Әйтсе де... — деді ол осы бір сөзді созып айтып, маған көзінің қиығымен қарап. Мен де оған көз тайсалдырмай тіке қарадым. — Әйтсе де, — деп қайталады, бір жағынан сіздікі өте дұрыс.

— Менің нем дұрыс екенін айтпастан, осы мәселені ойлап, пішіп тұрғандай тоқтап қалып, стол үстінен сағатты қайта алып, шынысын тағы сипалар отырды да, ой желісін сабақтағандай: — Сіз, әрине, білесіз ғой, соғыс бұл екі ұғымды жиі-жиі шатастырады.Олай болмаса соғыс та бола ма. Шатақ, шатасу соғыстың кесапатты заңның бірі емес пе. Брудныйдан және қоршауда қалған тоқсан солдаттан міндетті орындауды қатал түрде болса да, әділ талап еткенсіз. Оныңыз дұрыс. Мен де сүйтер едім. Соғыс кей кезеңде табандылықпен талап қою мен қаталдықтың арасындағы айырмашылықты жойып жібереді.Соңғы сөздерді генерал салмақпен айтты. — Әлбетте, соғыста кезінде дауласып, мәселені ортаға салып талқылап жатуға уақыт жоқ. Кей кезде мейірімді, қайырымды болуды, адам баласына жан ашырлық сезім білдіріп жатуды ойлауға да уақыт аз. Соғыс пен ұрыс пәрмені әрекетті, әсерлі, тапқыр, қатал қимылды уақытында тез талап етеді. Сонда да болса, шектен шығып, қалыптан аспау керек. Командир ер серкесі, ер ағасы, жауынгерлердің жетекшісі. «Сергек ой — ер серігі» деген мақал бекер айтылған емес. Қызбалыққа жол бере берсек, қырып алу оп-оңай-ақ. Ашуға тізгінімізді меңгертсек, орынды айыптаудан адасып, жазасызды жазалап адасуымыз сөзсіз...

— Жолдас генерал, менің жаза басып, қате кеткен жерім қайсы, сонда? Ашық айтыңызшы? — деп жіберіппін қысылғанымнан.

— Менің жаза басып, қате кеткен жерім қайсы, сонда? Ашып айтыңызшы? — дедім мен шыдай алмай.

— Сіздің қиын-қыстау жағдайда бір шешімге келіп, оны іс жүзіне асырғаныңыз оңды екені даусыз. Сіздің командирлік еркіңіз, сіздің шешіміңіз сәтті орындалыпты — бұ да жақсы. Сіздің алдыңызда Брудныйдың кінәлі болғанына дау жоқ. Оны сіз қуып жіберіпсіз. Ол ыза мен намыс бойын кернеп, жаны ашынып барып ерлік істепті. Ерлікпен өз кінәсін ақтап шығыпты. Кетіп қалмапты, өзіңізге қайтып оралыпты. Міне, енді соның алдында сіз кінәлісіз. Оған тым қаталдық істеп кінәлі болдыңыз. Сіз оған: «Қайда барсаң онда барғын, ақыры немістерге кете бер, сен енді маған керек емессің!» — депсіз. Қаңғып жүріп қаза тапса немесе айтқан жердей аулақ, Отанға опасыздық істеу жолына түссе сонда не болмақ?.. Бұныңыз дұрыс екен. Адамды өлімге итермелегенім үшін немесе опасыздардың жолына айдағаным үшін өмір бойы жаным қиналып, арым күйзелер еді, жолдас генерал. Е, мәселе сонда, жолдас Момышұлы, мәселе сонда. Мұны өзіңіз енді байқап, түсініп айтып отырсаңыз, жақсылықтың белгісі. Мұны маған түсіндіріп, байқатып айтқан өзіңізсіз ғой, жолдас генерал. Айту, әрине, оңай. Бірақ, сол айтқанға түсініп, ұғып, білу қиынырақ... Ал, біздің көп жігіттер кейде, жаманшылық ойламаса да асыра сілтеп ұрда – жыққа салып кетеді. Сіз мына жағдайда командирлік билікті аздап асыра сілтеп жібергендейсіз - ау. Меніңше, Брудныйды командирлік қызметіне қайта қойып, жолдастарының алдында оны ақтау керек болар. Бұдан былай өте - мөте бір ерекше жағдай болмаса, кісілерді орнынан ауыстырудың қажеті жоқ. Қанша дегенмен, әрбір жауынгер өз командиріне, өз жолдастарына, өз полкына бауыр басып, үйір болып қалады да, туған үй ішімдей жақсы көреді. Брудный қайтып келіпті, өйткені ол сізге бауыр басып, үйір болғанның бірі, — деп генерал сұқ қолымен нұқи сөйледі. Бұрын-соңды генералдың бұлай нұқи сөйлегенін көрмегендіктен мен шегіншектеп барып состиып қалдым. — Сөз жоқ, сіз оның көңіліне қатты қаяу салғансыз, бірақ та ол сізді ішінен жақсы көреді, жақсы көрмесе қайтып келіп несі бар еді оның.

— Оны мен де жақсы көремін, жолдас генерал.

— Әңгіменің өзі сонда болып тұрған жоқ па.

— Рас, жолдас генерал, мен оз правомды аздап арттырып қырап жіберген екем.

— Аздап емес, көбірек арттырып жібергенсіз. Бұдан былай командирлік билігін қалыптан асырмай істеп көруге тырысқаныңыз жөн болар. Ал, менің дәрежем сіздікінен гөрі жоғарылау ғой. Бірақ мен әзірше дивизиядан ешкімді қуған жоқпын. Брудный үшін маған айтылған генералдың осы сөздерінен ауыр сөгіс қайдан болсын? Рас, айып менде екен, жолдас генерал, оған түсініп отырмын. Айыпты емессіз, қызбалаусыз, кей кезде тым қызбалаусыз. Ал, жаңағы соғыс жөніндегі әңгіменің жалғасын айта беріңізші.

— Ар жағы белгілі ғой, жолдас генерал. Оның несін айт дейсіз?

— Қорықпаңыз, именбеңіз, мен сізге әлі бірде-бір рет зекіріп, не ұрысқан жоқпын ғой. — Осыны айтқанда генералдың бұрынғы байсалды жүзі өзгеріп сала берді де, түрі жайдарыланып, мұртынан күліп қойды.

— Рас, ұрысқан жоқсыз, — дедім мен де қалжың ретінде. Сөйтіп екеуміз де күліп жібердік. Бағанадан бергі аңдысып тұрған салқын қатынас осы күлкімен шайдай ашылып, бұдан былайғы әңгімеміз жылып сала берді.

— Қалай соғыстыңыздар, соғыстан не үйреніп, не біліп шықтыңыздар, алдымен осыны айтыңыз. Соғыс тәжірибесін үйреніп, жіпке тізіп қорыту, кәнігі болу — біз үшін өте маңызды мәселе. Мен оған Новлянск, Васильево түбінде болған бірінші ұрыстарды айтып бердім. Генерал кейбір кезде сөзімді бөліп, көп нәрсені қайта сұрап, әбден анықтап алып өз картасына түзетулер енгізіп отырды да, бір нәрсе есіне түскендей қаламын столға қоя беріп:

— Сіз капитан Лысенконы білуші ме едіңіз? — деп сұрады.

— Ол өз батальоньмен бірге ерлікпен қаза тапты, — деді.

— Иә, жолдас Гофман, бүгін біздің тобымызға жолдас Момышұлының батальоны келіп қосылады, — деді генерал. — Мен мұның сөзін тыңдап, сіздің сызған жобаларыңызды түзетіп отырмын, — деді ол тағы да қартаны көтеріп, — жолдас Гофман, бұл кісі болған оқиғаның тірі куәсі. Сіз бен біз мұнда отырып дұрыс жобаламаппыз, жоғарғы орынға кейде дұрыс мағлұмат бере алмаппыз.

— Жолдас генерал, мен сізге әрдайым біздің болжауымызды ғана айтқан болатынмын, — деді Гофман қысылыңқырап.

— Әрине, — деді генерал, — кейбір деректеріңіз сайма-сай келсе де, кейбіреулері шәлкес. Ал, не айтайын деп едіңіз? Гофман көзінің қиығымен қолтығындағы қара папкаға қарап:

— Мынаның ішіндегіні сізге баяндайын деп келіп едім, жолдас генерал, —деді.

— Қап, осы жағдай асықтырып, аптықтырып, жағадан алады да тұрады. Айыпқа бұйырмаңыз, — деп генерал маған бұрылып әбігерленгендей, — әңгімеге айналып отырып сізге деген тамақ естен шығып кетіпті ғой. Ал, анау кішкене бөлмеге барып, тамақтанып алыңыз, — деді көрші бөлмені нұсқап. — Сіз тоя тамақтанып алғанша, біз Гофман жолдас екеуміз біраз сөйлесіп, сөзді пісіріп алайық, — деді. Мен аласа ғана дөңгелек столдың жанына келіп отырдым. Аспаз қаймақ қатқан капуста сорпа әкеліп алдыма қойды.

— Бір жұтым арақ ішіп жіберсеңіз қайтеді, жолдас аға лейтенант? — деді маған адъютант. Көрші бөлмеден генералға мән-жайды баяндап жатқан Гофманның қоңыр сазды даусы естіледі. Meн оған зейін қойып тыңдамастан,көптен бері ішпеген ыстық сорпаны үсті-үстіне бір екі-үш ұрттап жіберіп, қанағаттанып алғаннан кейін капитан Лысенко ойыма түсті. Әлі есімде: біздің дивизия жаңадан құралып жатқан кезде ол штабқа келіп еді. Бір жолы мен генерал Панфиловтан шығып келе жатқанымда, ат жақты, баптап ширатылған жылтыр қара мұртты, бір жағына жыға қайырған шашы бар, бір сылқым атты әскердің офицері ауыз үйде отыр екен. Оның жалпы пішіні маған Чапаевтың бас киімсіз түскен суретіне ұқсағандай көрінді. Аяғын алшайта созып, орындыққа шалқая отыр екен. Сәнді етігінің сірнесінде күміс білезіктей тағылған жалпақ шпор жалтырап тұр. Мен оған жүре сәлем беріп, өтіп бара жатыр едім...

— Ей, аға лейтенант, тоқтай тұршы, — деп нақ мен оның екі туып бір қалған інісіндей -ақ, үйіре қолтықтай беріп, жауырынымнан қағып, құлағыма бетін тақап: Анда қалай? — деп сыбырлады. Сеніңше қалай, генералдың үстіне рұқсатсыз кіріп барғаным айып болмас па екен? — дей бергенде кабинеттің есігі ашылып генерал көрінді. Ол табалдырықтан аттай беріп кідіре тоқтағанда, қасымдағы капитан шпорын сыңғыр еткізе екі өкшесін сарт еткізіп, ізет құрып тікесінен тік қалт тұрды да қалды.

— Жолдас капитан, сіз маған келіп тұрсыз ба? — деп сұрады генерал.

— Солай, жолдас генерал, сізге келіп тұрмын.

— Кіріңіз онда, кіріңіз,—деп генерал шегіне басып кабинетке қайта кіріп кетті. Капитан шпорын сыңғырлатып салқын басып, кабинеттің алдына бара бергенде, қайырыла жымыңдап, ымдап кідіріп тұрып мені шақырып алып:

— Сен мені күте тұр, — деді де, генералдың кабинетіне еніп кетті. «Осы сылқым кавалеристердің бейтаныс адамға тапа туған кіші жиеніндей «сен» дейтіні не деген әсіренділік», деп ішімнен жиренгендей болсам да, бірақ, осы қайтер екен деп күтіп тұра бердім. 10-15 минуттан кейін капитан кабинеттен шықты. Бұрынғыдай сылқым емес, салы суға кеткендей, түрінде реніштің ізі бар. Маған жақындай беріп, қабағын шыта:

— Жүр, кеттік, — деп бұйыра сөйлегеніне мен ішімнен шамданып: «Осының өзі немене, мені атқосшы нөкер етіп алғысы келмек пе» деп ойладым.

— Білгің келсе, мына сенің генералың мені жаяу әскердің батальон командирі етіп жіберіп отыр, — деді өте ашулы дауыспен.

— Е, несі бар, жолдас капитан, құтты болсын, жақсы болыпты. Ал, мен жаяу әскерге өзім сұранып барып отырмын, — дедім мен.

— Сен өзің ақылыңнан адасқан біреуден саумысың ? — деп ақырып жіберді.

— Жоқ, денім сау, әлі ақылымнан адасқан жоқпын. — Ол үндемей қалды. Екеуміз көше жиегіндегі көлеңкемен жүріп келеміз.

— Сен білесің бе, — деді әлден уақыттан кейін ол, — мен өмірімде жер бауырлап көрген адам емеспін. Он жыл бойы ат үстінде қылыш шауып, найза шаншып дағдыландым. Атты әскерлердің жоғары дәрежелі мектебін бітірдім...Енді болса мынау. Немене, сондай-ақ енді мен осының бәрін жер бауырлағыштарға барып етпеттеп, еңбегімнің бәрі зая кетпек пе?! — деп ызалана айқайлап жібере жаздады.

— Жоқ, жолдас капитан, жер бауырлағыштар емес, жаяу әскерлер деңіз, — деп мен кекете күлдім.

— Па, шіркін, қарай көр мұны, демнің арасында жаяу әскердің бел баласы бола қалуын, — деді ол мені мысқылдап. Сөйтіп, мұртын күйгелектей сипап қойды да:

— Сен онан да маған осы қалада шұрқыраған ішегімді жұбатып, жем жеп алатын жер бар ма, соны айтшы, — деді.

— Біздің қалада сұлы мен арпа беретін жер жоқ. Бірақ іздеп көрейік, сұлы жейсіз бе, арпа жейсіз бе? — дедім мен.

— Ой, жігітім, сен де атпен істес болғанның біреуі көрінесің ғой, — деп жылтыр қара мұртын сипай беріп, мырс-мырс күлді. Мен де күліп жібердім. Сөйтіп, екеуміз қарқ-қарқ күлісіп асханаға кірдік. Лысенко екеуміздің танысуымыз осылай басталып еді. Сол күннен бастап екеуміз жақсы жолдас болып кеттік. Кейінірек майданға аттанардың алдында әскер өнеріне машықтанып жүрген кезімізде мен бір жолы оған қалжыңдап:

— Халің қалай, капитан, жер бауырлағыштардың өнеріне қанығып келе жатырсың ба, жоқ әлде қылыш, найзаңды аңсап жүрсің бе? — дегенімде ол маған:

— Шүкіршілік, аз-аздап ұғып келе жатқанға ұқсаймын, — деп күлімсіреді. Бір күні маған оның полктастары: біздің Лысенко өзінің батальонындағы адамдардан атты әскерге тән сылқымдықты, жылдамдықты талап етеді. Ол ол ма, тіпті бұйым дорбасын — ат дорба деп, кейде «сапқа тұр!» деудің орнына: «атқа мін!» деп бұйырады екен деп күлкілі әңгіме ретінде айтып еді... Есік ашылып адъютант кіріп келді де, генерал шақырып жатыр деді. Мен жаңағы ойдан тез айығып, бой жинап генералға кірдім. Генерал маған орындық нұсқады да:

— Қалай, біраз қанағаттандыңыз ба? — деді. Мен генералға рахмет айтып, бұрынғы орныма отырдым.

— Мен жаңа сізге капитан Лысенко туралы айта бастап едім ғой. Бірақ та сөзіміз бөлініп кетті, — деді генерал. — Сіз бен біз оның батальонының алдында көп қарыздармыз... Генерал картаны стол шетіне сырғытып тастап, әңгімесін айта берді. «Булычево» совхозының қасындағы болған ұрыстан кейін, ол дивизиядағы екінші полктың командирі полковник Капровқа капитан Лысенконың батальонын кейін, майдан төріне шығар. Дудан орталығы Осташовода жауға қарсы тұрар бекініс ордасын құр. Сол қорғаныс құрамына көпір алқымындағы бекіністі де қосып, шумақты түйін жаса деп бұйрық бергенін айтты. Осгашовода Руза өзеніне салынған көпір бар еді. Генералдың ойы бойынша, егер біздің бөлімшелер шегініп келе жатып осы аймаққа, Руза өзенінің бойына табан тіреуге шамасы келмей тұрақтай алмаса, мына үлкен даңғыл жолды кесе-көлденең күні бұрын дайындалып қойған қорғаныс орда үйін және өзен жағасындағы тың күші бар гарнизон жаудың алдын белгілі уақытқа дейін бөгеп, шегініп келе жатқан бөлімшелеріміздің топтанып есін жиып, күш біріктіріп, топтанып жаңа шепке бекініп алып, жаудың алдына қайта бөгет болуына мүмкіндік беруге тиісті екен. Бұл аймақтағы Руза өзенінен өтетін жалғыз өткел — көпір Осташовода ғана болғандықтан жау оны оңайлықпен не басып, не орағыта айнала өте алмас. Екі күн ұдайы қасарыса соғысқаннан кейін, 21 октябрь күні жау Капровтың полкын ығыстырып, ізінен өкшелеп соңынан қалмай ықсыра қойса да, ол Лысенконың батальонына келіп, маңдайы бір-ақ соғылмақ. Капровтың полкы шегініп келе жатқанда, өкшелеп, бастырмалатып, зор сеніммен, бетпақтықпен ентелеген, өршіген жау Лысенко бастаған тас түйін берік бекінген ортаға тап болмақ... Жаудың алдыңғы қатардағы отрядтары осы түйінді екпінмен басып өтуге талай рет әрекет жасайды, бірақ қаншама тырысса да түк шығара алмайды. Лысенконың батальоны мызғымай табан тіресіп, тайталасып жаудың қадамын қысқартып, алға жібермей тойтарып, орнынан қозғалмай тұра береді, тұра береді. Осыны айтып генерал былай деді:

— Шынымды айтсам мен Лысенконың батальонының күшін асыра бағалап, ондағы жауынгерлердің арпалыста майысқан беліне кезінде тіреу бола алмаппын, — деп генерал мерт болғандардың аруағын еске алғандай, әрі кінәлі боғандай - ақ шашты бурыл басын қайғылана төмен иді де, домбыраның шегі енді болмаса үзіліп кеткелі тұрғанын білсем де, құлағын тым қатты бұрай беріппін... Жігерімді құм қылып, жанымды қатты күйзелткен қатемнің осы екенін кейіннен біліп, опық жеп отырмын... Сөйтіп, капитан Лысенко соғысқан жерді маған картадан көрсетті. Генералдың әңгімесіне, картадан көрсетіп берген белгілеріне қарап, мен капитан Лысенконың батальоны жүргізген соғысты көз алдыма елестеттім. ... Міне, Осташовоның кіре берісіндегі көпір... Оның арғы алқымында немістің бірнеше танктері қирап жатыр. Көпірге кіре берістегі тас жолдың ернеуінде әлденеше мотоцикл жайрап жатыр. Үстінде тышқан сұр шинелі бар жау өліктері мына жерден де, ана жерден де көрінеді. Бұлар Осташово көпірінен қарқынмен тоқтамай өтіп, сонымен негізгі күштеріне Руза өзенінен жол ашып бермек болған немістің алдыңғы барлаушы отрядтары... ... Mінe, үстінде атты әскердің мәуіті шолақ бешпенті бар, белдігін қыса буған, кұлақшынын шекесіне қисайта киген Лысенко. Ол, Осташовоның шетіндегі кірпіш үйдің тасасында, бақылау пунктінде тұр. Ол дүрбімен алға қарайды. Ол Курганов артиллерия полкының екі зеңбірегін көреді. Оның алдындағы екі пулеметтің сорайған мойындарын көреді... Кейде траншеяларда жүгіріп жүрген біздің жауынгерлердің дулығасы қылт - қылт етіп қалады... Айналада әлемді тұншықтырып тарсылдап, гүрсілдеп жау снарядтары жарылып жатыр. Немістің бір танкі көпірге қарай ентелеп өктем келеді. Оны өкшелеп тағы екі танк зымырап келеді. Олар оқтын-оқтын тоқтап оқ атып, бірінші танкке жол ашып сүйемелдейді. Неге біз жақтан үн жоқ? — деп айқайлайды Лысенко кіріп келген адъютантқа. Дем ала алмай аптыққан адъютант оған:

— Жолдас капитан, немістер оңнан да, солдан да орал алып барады...

— Бұл жағдайда баяндау емес, дұшпанды соғу керек, — деп Лысенко адъютанттың сөзін кілт үзіп, тыңдамастан блиндаждан жүгіре ыршып шығады. Шығады да окоптың жиегіне секіріп түсіп, артиллеристерге айқай салады. — Ей, сендердің үндерің өшіп қалғаны несі, неге атпайсыңдар анталап келе жатқан жауды? А? Сол сәтте зеңбіректің күбідей соясы кеңірдегін төмен түсіре беріп, келе жатқан танкке қарсы тұрғандай болғанда: «Алдыңғы танктің тұмсығын дәлдеп ат!» деп команда беріледі. Зеңбірек гүрс етіп атылғанда даусы құлақты шың еткізіп, ауа толқыны екпінімен Лысенконы тәлтіректетіп орнынан ұшырып жібере жаздайды. Алдыңғы танктың тұмсық жағындағы сауыты лап eтe қалып, қою түтін бұрқ етіп, жалыны аспанға өршіп, жана бастайды. Зеңбіректің атыс жаңғырығы өше бергенде, оның жанындағы пулемет те безектей қорғасын оғын жауға бүркіп жіберіп, кенет құлаққа ұрған танадай жым болды. Лысенко жалт бұрылып қарап, пулеметтің тұтқасына басы сұлық түсіп, құлап жатқан солдатты көреді. Ырши қарғып пулемет ұясына барып, өлі пулеметчикті тез жылжытып, оның орнына өзі жатады. Пулемет тұтқасын жұдырығымен қойып, қойып қалып, екінші номерлі пулеметчикке: «Оқ тізілген лентаны әкел бері» дейді. Пулемет нысанасындағы саңылаудан ол жүгіріп келе жатқан немістердің тізбегін көреді... Сол кезде Лысенко шаппаны басып - басып жібереді. Пулемет қақалмай, сыртылдап, сарнап жөнеледі. Лысенко екі көзінен от шашып, құшырланып тісін қайрап, безгегі ұстағандай тісі - тісіне тимей, сақылдаған пулеметтің тұтқасын қатты ұстап жатып, оның үстіне үн қоса: «тақ, тақ, тақ, — солай, солай, солай!» — деп жау тізбегін жайпата жусатып, пулемет оғын дамылдатпай сеуіп - сеуіп, төгіп -төгіп жібереді... Оқ күні бұрын қарқындап, алқынып келе жатқан жауды жерге жапсырып бас көтертер емес... Менің көз алдымда елестеген капитан Лысенко жауды осылайша қанға бөгістіріп, қызыл май қылып жер құштырып. топырақ қаптырып, маңдайынан, самайынан саулап аққан ащы терді сүртуге мұршасы келмей, толғана тепсініп ән үстіне ән салған ақындай өктем өшігіп, ыза мен кектің оғын жау үстіне нөсердей боратып жатыр... Оның қолындағы пулемет біресе бажылдап, біресе шажылдап, біресе тұтығып, біресе булығып, тісін сақ-сақ қаққан аңдай — жау тобына оқ бүркуде...

— Бізді қоршап алды, — дейді ол күңгірт қараңғы жертөле ішінде оның аузына қарап отырған командирге, — іргемізді ығыстыра, қабырғамызды қайыстыра, айнала құрсаулап қысқалы екі күн, екі түн болды, жігіттер. Осыны айтып оң қолымен санын қағып, зығырданы қайнап, бетіне от теуіп, ызалана былай деді: — Жоқ, олардың бұл қыспағынан ешнәрсе шықпайды. Тірі тұрғанымда көпірді де, Осташовоны да бермеймін... — даусы әлсіреп барып үзіліп кетеді. — Жігіттер, көзіміз тірі тұрғанда көпірді де, Осташовоны да жауға бермейміз. Сіздер менің айтқанымды түсінесіздер ме? — деп сұрады командирлерден... Есік ашылып қолына ақ мата байлаған бір неміс офицері кіріп келеді. Отырғандардың бәрі аң-таң болады. Неміс офицері қаздиып тікесінен тік тұрып, қолын шекесіне көтеріп, сәлем беріп, орыс тілін бұзып сөйлеп:

— Кім болады осы жерде командир? — деп сұрайды. «Мен» деп тура келеді Лысенко. Неміс мырс етіп езу тартып,қолын тағы да шекесіне апарып:

— Өте жақсы, өте жақсы, — дейді ол. — Мен елшімін, майор Кандель.

— Капитан Лысенко.

— Сізбен таныспыз, капитан мырза, — дейді неміс.

— Әрине таныспыз, майор мырза, — деп Лысенко мұртынан күліп мысқылдап, — құдайға шүкір, біз төрт күн, төрт түннен бері бір-бірімізді қапсыра құшақтап танысып, «достасып» тұрмыз ғой.

— О, достасып!.. — деп неміс қарқ-қарқ күледі.

— Сіздің қай қажетіңізге жарай аламын, майор мырза? Келген шаруаңызды айта тұрыңыз.

— О, сіз көп-көп қызмет көрсете алады, капитан мырза.

— Айта беріңіз, майор мырза.

— Капитан мырза, ендігі қарсыласуларың пайдасыз болады. Арыстанға тышқан қарсыласа ма?

— А-а, сіздер солай ойлайды екенсіздер ғой, майор мырза, — деді Лысенко оның сөзін шорт бөліп.

— Болады күмәнданбауыңызға, капитан мырза. Сіз біреусіз, біз көп, біздікі күш көп. Сіздікі дивизия жоқ болған. Дивизия өлген. Біз Волоколамск алған. Ертең Мәскеуді аламыз. Менікі генерал сізге ұсынады қолға түсуді. Бағыныңыз. Менікі генерал сізге жақсы жағдай, жақсы қызмет уәде етеді... Лысенко оның сөзін беті түтігіп, айбарлана, қаһарлана, ызаланып үзіп - үзіп жібереді.

— Генералыңыза айтып барыңыз, біз бұл жерде жаудың айтқанына көніп, айдауына жүру үшін соғысып жатқан жоқпыз. Біз жаудың құлақ кесті құлы болғалы соғысып жатқан жоқпыз. Генералыңыз жақсы жағдай мен жақсы қызметті опасыз сатылғандарға, жүзі қара лағынеттерге жасасын. Біз тұтқын болып ешуақытта тізе бүгіп, жау алдына шөге алмаймыз. Біз табан тіресіп, арпалысып бағамыз. Соғыс көрсетеді, майор мырза, қайсымыздың арыстан, қайсымыздың тышқан екенімізді, оны тек соғыс көрсетеді.

— Қызбалық, қызбалық іс мұныңыз, капитан мырза. Сізге қарсыласуға күш қалған жоқ қой...

— Жоқ! Сіз бізді аямай-ақ қойыңыз, есіркемеңіз, сіздің аянышыңыздың бізге керегі жоқ. Біз не көрсек те соғысып көреміз. Біз соғысамыз! — Лысенко неміс майорының өңменінен өткізе ызбарлана бір қарап алып, өзінің бір лейтенантына бұрылып:

— Майор мырзаны біздің шептен аман-есен шығарып салыңыз, — деп бұйырды. Сонан соң неміске қарап, — жолыңыз болсын, майор мырза, — дейді.

— Қош болыңыз, капитан мырза, ауф видерзейн! Ай-ай, қайсар адам екенсіз ғой! — деп кілт бұрылып шығып кетеді.Оның соңынан есік жабылған кезде Лысенко жанында отырған командирлерге қарап, жаңағы елші келердің алдында айтқан сөзін қайталайды:

— Көпірді де, Осташовоны да тірі тұрғанда бермейміз, жолдастар!

— Көпірді де, Осташовоны да бермейміз! — дейді бір ауыздан.

— 22 октябрь күні немістер Лысенконың батальонын тар қыспаққа салып, айнала қоршап алды, — деді генерал әңгіменің жібін сабақтап. — Сөйтіп ол қаламның ұшымен картадан Осташовоны айналдыра сызып майысқан сақинадай көк шеңберді көрсетті. — Міне, сонда ғана барып Лысенконың мүшкіл халі есіме түсті. Бірақ амал не, шабан ойлап соғыс жағдайын асқындырып алғанымызды бір-ақ сездім, — деді генерал. Полк командир: полковник Капров «Болычево» совхозының аймағына табан тіресе шегініп, жолындағы Ипгатово, Федосино, Княжево және басқа деревняларда айбындаса арпалысудың әуресінде жүріп капитан Лысенкоға дер кезінде демеу бола алмапты, шынын айтқанда да көмек беруге мүмкіншілігі де жоқ екен. Генерал Панфилов батальонның өте қиын жағдайда қалғанын біле салысымен қолда бар жүз адамнан отряд құрып, лейтенант Каюм Гариповтың бастауымен Лысенкоға дереу көмекке жібереді. Бірақ, Гарипов Осташовоға жау шебін бұзып өте алмапты. Отряд жаудың жеті танкін жайратып, өздері түгел дерлік қоян - қолтық найзаласқан арпалыста мерт болады. Отрядтан небары алты адам қайтыпты, олардың өзі де жарақаттанып оралыпты. Иә, лейтенант Каюм Гариповты да мен білуші едім. Ол біздің Талғар полкінің үшінші батальонындағы рота командирі болатын. Алатаудан арқырап аққан Талғар өзенінің жағасы, полкта әскери жаттығулар өтіп жатқан кезі Орта бойлы, маңдайы кере қарыс, қара торы татар жігіті ине-жіптен жаңа шыққан офицерлік форманы олпы-солпы киініп, аспалы белдікке оң қолын икемсіз сұғып ұстап оқ атып жатқан шепте ары-бері күйбеңдей жүгіріп жүр. Жүрісі әскери адамға тән емес. Босаң буынған офицерлік жалпақ белдікті қайыс қаптағы пистолеті салмағымен төмендете оң мықынында қисая салбырап тұр. Үстіндегінің бәрі жаңа, бәрі олпы-солпы. Әскери формаға дағдыланбағаны сонша, Гарипов үстіндегі киімін, киім Гариповты жатырқап тұрған сияқты. Ол өз адамдарына жасықтау бұйырып, кесіп әмір айтпай, қол астындағылармен саудаласқандай болып, жалынғандай көрініп тілін сонда барып қана алдырғанын байқадым. Соның ротасының сылбыр шұбалаңдығына бола біз атуға машықтану сабағын бастамай біраз күтіп тұрып қалдық.

— Жолдас лейтенант, бері келіңіз, — деп бұйырдым мен оған.

— Ләппәй, жолдас аға лейтенант, — деді.

— Егер сіз қол астыңыздағы адамдарға тым ұяң сөйлеп, балаша әлдилеп, кесіп айтып бұйырудың орнына саудаласып, әкелеп - көкелеп тұратын болсаңыз, ротаңызды бұл қысқа мерзімнің ішінде түкке де үйрете алмайсыз. Бір айтқанды екі айтқызбайтындай етіп, жаппай тіл алдыру үшін жалынып, жалпаймаңыз, талап қойыңыз, бұйырыңыз! «Бүйтсеңші» емес, «Былай ет!» Қатал бұйырып айтқанға жарылатын жүрек болса жарыла берсін.

— Қазірше ешнәрсе шығара алмай жүрмін, құрғыр осы... Мен қатты зекіріп сөйлеп, бұйыра жұмсауға дағдыланбаған мұғалімнің біреуі едім, жолдас аға лейтенант, — деп шынын айтты. Өз айтуы бойынша, Гарипов бұдан бес жыл бұрын педагогика институтын бітіріп, соғыс басталғанға дейін орта мектепте мұғалім болып істепті. Бір айдан кейін мен оның бір сержантты бидайдай қуырып, шыжғырып жатқанының үстінен шығып:

— Е, мұғалім жолдас, енді ақырып ұрсуды да үйреніпсіз ғой, — деп күлдім. Гарипов қолды-аяқтай үйіріліп, тап-тұйнақтай жинақ тұрып, әскери ізет көрсетті де:

— Иә, солай, жолдас аға лейтенант, шын қысылған жаннан тер шығады деген ғой. Кейбіреулері орынсыз зығырыңды қайнатып, ұрыспайын десең де лажсыз ұрыстырады екен, — деп кінәлі түрде күлімсіреп жауап берді. Сол кезде Гариповтан сыбағасын алған әлгі сержант айыбын мойындағандай оның алдында сіресіп жерге қаққан қазықтай қақайып тұр еді.

— Оқасы жоқ, жолдас лейтенант, соғыста қанды аз төгу үшін, қазір терді көп төккеннің пайдасы болмаса зияны жоқ. Енді, міне, генерал маған сол Гарипов туралы, оның жауынгерлері туралы, жолдастарын басқа төнген бәледен құтқармақ болып, өзінен күші әлденеше артық жаумен шайқаста ерлікпен мерт болғанын айтып отыр. Лысенко тура үш күн, үш түн арпалысыпты. Үш күн, үш түн бойы зеңбіректер жер сілкіндіре гүрсілдей атылып, пулеметтер тынбай безілдеп, моторлар күңірене гүрілдеп, Осташово тозақ отына оранып жанталасқан қырғын арпалыс болып жатқанын төңірекке жар салғандай мәлімдейді.

— Қолға түскен немістің унтер-офицері Осташоводағы қызыл әскерлерден тұтқын болған ешкім жоқ деп айтты, — деп генерал сөзін жалғай берді, — Лысенконың батальоны мен Гариповтың ротасы біздің дивизиямыздың жаппай ерлік көрсеткен бірінші бөлімдері. Олар жау жолын үш күн, үш түн бөгеп, біздің дивизия үшін маңызды бағыттың бірін жаумен тістесіп, бір сүйем жер шегінбей ұстап тұрды. Сол қырқысқан соғыста, меніңше немістер қатты қансыраса керек. Талай танктерінен айрылып, талай солдаттары о дүниеге аттанды. Қазіргі жағдайда ержүрек Лысенконың батальоны мен Гариповтың ротасы алдында көптен қарыздармыз деуімнің себебі, міне, осы. Мен генералға совхоз поселкесі жанындағы тоғайда болған соғысты, Софатовадан келе жатқан артиллериялы неміс колоннасына төрт зеңбіректен оқ бората тиіскенімізді түгел айтып бердім. Генерал маған түрлі түсті қалам ұсынып, картадан Софатованы сұқ қолымен шұқып көрсетіп:

— Жаңағы айтқандарыңыздың бәрін картаға сызып түсіріңіз,деп бұйырды. Мен картаға еңкейіп біздің батальонның тоғайдағы орнын, зеңбіректердің тұрған жерін салып, қоңыр қаламмен тартылған жолға қаламның көк ұшты жағымен сүйірлеп үш белгі түртіп, неміс колоннасын орналастырып, астына қара қаламмен соғыс болған күнді, сағатты жаздым.

—Иә, солай екен ғой,—деді генерал,—демек, осы жермен сол кезде жаудың жаяу әскері батальон және артиллерия дивизионы өтіп бара жатқан екен ғой?

— Иә, жолдас генерал.

— Дұрыс, дұрыс, айта беріңіз, сөзіңізді бөлмей айта беріңіз, тыңдаушы да, ұғушы да мен болайын. Соғыс жағдайын мына картаның бетіне сыза отырып сөйлеңіз. Сіздің салған нақыштарыңыз бұған да тіл бітіреді, — деді генерал картаны нұсқап. Әңгімеміз жайдарылана, жандана берді. Мен айтып отырып картаға қаламның қызыл ұшымен біздің, көк ұшымен жаудың қимылын түсіре сөйлеп отырмын. Генерал зейін сала қарап ұйып тыңдап тұр. Мұны көріп мен бұрынғы күдіктен әбден құтылып, енді именбестен, жасқанбастан еркін сөйлеп кетсем керек.

— Міне, мына жерде, жолдас генерал, винтовка біздің кәдемізге жарап берді, — дедім мен картадан Миловани деревнясын көрсетіп, дүркін-дүркін оқ себелеп неміс колоннасын тойтарып тас жол арқылы жау үстінен аттап өткенімізді айттым.

— Сабыр ет, сабыр ет, шырағым, тұра тур. — деді генерал, — бұл оқиға қашан, қай сағатта болды? Мен толық айтып бердім.

— Мм, да... енді маған біраз нәрсе айқындала бастайын деп тұр. Кәнеки, қаламды маған бере тұрыңызшы... Генерал маған қарамастан картаға ирек сызық салып отырып: Сол күні таңертең Капровтьң полкі мен Кургановтың артиллерия полкі соғысқан жерлерді түртіп көрсетіп, тағы сөйлеп кетті. Мен тыңдап отырмын. Генералдың айтуы бойынша: полковник Каировтың полкі мен подполковник Кургановтың артиллериясының қалдығы жаңағы көрсетілген жерлерге тез өтіп бекініс жасайды. Волоколамск алқымындағы бақытқа тірелетін Рюховское мен Спас -Рюховское түйініне бас командование аса зор мән беріп, зор көңіл бөледі. Армия командованиесінің күш қорынан Кургановтың полкіне танкке қарсы тұратын артиллерия дивизионы келіп қосылады. Сонымен генерал Панфилов оз артиллерия командирі подполковник Марковты ертіп, артиллеристерің күшін Капровтың полкымен байланыстырып, соғыс әрекеттерін бір жүйеге салу үшін сол аймаққа барады. Соғыс жобасы бойынша, Волоколамск аймағына мықты бекініс дайындау мақсатымен осы жерде жаумен неғұрлым көбірек соғысып, уақытты ұту керек еді. Келесі күні таңертең жаудың бомбардировщиктер полкы осы пункттерге бес рет айнала ұшып келіп бомбалап, артиллериямен жиырма минуттай оқ атқылағаннан соң, кенеттен жау алпыс танкпен шабуыл жасайды. Дұшпанның алпыс танкы алдымен тіке шабуылға шығады, бірақ артиллерияның дәлме-дәл нысанасына тап болып тойтарылады. Жау енді біздің шепке артиллериясынан да үсті-үстіне атқылап, оңнан да, солдан да орап алып, танктер, жаяу әскерлер біріге қимылдап қос бүйірден соға бастайды. Біздің артиллеристер де қатты қысыла қимыл жасайды. Жау дамыл таппай үсті-үстіне шабуылдайды.

— Жолдас генерал, полк енді төтеп бере алар емес, — деп баяндайды Капров.

— Жолдас генерал, зеңбіректердің тең жартысы істен шықты, оқ-дәрі де таусылып барады, — деп хабарлайды Курганов. Күштің тең емес екенін генералдың өзі де біледі. Ол біраз күшті соғыста қалдырып, соның оғын тасалай отырып келесі шепке шегініп шығыңдар деп бұйрық береді.

— Кенет жаудың қыспағы әлсіреп сала берді, — деді генерал,бұл қалай? Не боп қалды? Жау неғып тына қалды? Сөйтсем жаудың қарқынды шабуылына нұқсан келтіріп, кесір еткен сіздер екенсіздер ғой...

— Менің одан хабарым жоқ еді, жолдас генерал.

— Мен сізді жауға кесір келтірді деп отырғаным жоқ қой. Сізге тас жолды кесіп өту керек болды. Оныңыз дұрыс табылған ақыл. Генерал аз ойланып қалды да, қулана күлімсіреп сөзін айта берді: — Айтпақшы, сіз дүркін-дүркін залппен оқ атуды өзіңіз тапқан жаңалықтай етіп айтып отырсыз. Әрине, сіз үшін бұл жаңалық, бірақ бұл тіпті де жаңалық емес, ескі тәсіл. Амал не, бір өкінетін жай, біз осы тәсілді ұмытып кетіппіз. Бұл соғыстың оны сіздің есіңізге түсіргені жақсы болған екен. Біз дүркін - дүркін оқ атуды әлі патша армиясында жүргенде қолданушы едік. «Рота, дүркін-дүркін, соқ!» деген команда бойынша ататынбыз. Генерал біраз ойланып отырды да мынаны айтты: — Бірақ жолдас Момышұлы, мұны сіз көңіліңізге алмаңыз, солдаттарды осы атысқа үйрете беріңіз, бұдан былай да осы әдісті керек жерінде қолданыңыз. Генерал орнынан тұрып, арлы-берлі жүріп, орнынша қайтып келді де, картаға тағы еңкейіп, өзімен-өзі сөйлескендей - ақ:

— Нендей сәтті, нендей ақиқат кездейсоқ, — деп ол «осы айтқаным рас па» дегендей маған қарады. Бірақ оның не туралы айтып отырғанын түсінбей, үндеместен отыра бердім.

— Нендей оқиға кездейсоқ, — деді ол тағы да. — Әттең мұның тек кездейсоқ қана болған екен.

— Сіз не туралы айтып отырсыз, жолдас генерал?

— Бір мезгілдің ішінде сіз Милованиде, біз Рюховскоеде соғысыппыз ғой. Соны айтам. Екеуміздің соғысқанымыз жаудың бір бөлегі болуы керек. Япырай, тіпті, қатар тұрғанымызды қарашы... Иә, сіз байланыса алмадыңыз, байланысуға мүмкіншілігіңіз де болған жоқ, сөйтіп біз, бір-бірімізге жақын тұрғанымызды білмедік. Біз жағаласып тұрғанда, сіз оның етегінен алған екенсіз. Ал, неміс, осының бәрі күн ілгері ойланып, жобасымен істеліп жатыр деп ойлап сескене кідірген болуы керек. Сірә, осы кездейсоқ сәтті жайды генерал Панфиловтың тапқан амалы — маневрі да шығар, генерал осыны айтып ішек-сілесі қата қарқ-қарқ күліп жіберді. Бұрын мен оның бұлай күлгенін байқаған емес едім. Күле - күле көзінен шығып кеткен жасты орамалымен сүрте отырып:

— Соғыс тарихында талай-талай сенер - сенбес, ойда жоқ нәрселер бола береді. Айталық, жағдайдың кездейсоқ сәтті істерін қолбасшының ойлап әдейі істеген тапқырлық әдісі десіп дәріптеу де кездеседі. Сәтті іс жерден тауып алғандай алдынан шыға келсе

— Одан кім тартынып, мақтаулы атақты кім жек көреді дейсіз,

— деп тағы да мырс-мырс күліп генерал біраз ойланып қалды:

— Бұл бұндай жағдай сіз бен бізге, бұдан былай сабақ болуға тиіс. Рас. Әзір байланысымыз нашар, радио станцияларымыз аз,— деп генерал күрсініп қойды. — Егер біз Рюховскоеде радиомен байланыса алсақ қой жауды ең жоқ дегенде екі күн әурелер едік. Телефон шыр ете қалды да, генерал трубканы алды. Сірә, штаб бастығы оған бір нәрсе хабарлап тұрса керек. Мен олардың сөзін тыңдап тұрғаным ыңғайсыз болар дедім де, үйден шыға беріп едім.

— Сіз қайда кетіп бара жатырсыз? — деп тоқтатты генерал.

— Темекі тартайын деп едім, жолдас генерал.

— Осы үйде - ақ тарта беріңіз. Сіз бен біз әлі әңгімемізді аяқтаған жоқпыз ғой.

— Жолдас генерал, сіздің шаруаңыз тығыз, жұмысыңыз көп қой. Бекер уақытыңызды бөліп...

— О не дегеніңіз? — деді генерал сөзімді үзіп. -— Сізбен әңгімелескенім жұмыс істегенім емес пе?! Біз бір-бірімізге ертек айтып отырған жоқпыз ғой. Сізбен бірге отырып қай жерде не болғанын біліп, анықтап алсам, бұл үлкен жұмыс. Кел, отырыңыз, тағы да тарамталдап, әңгіменің иін қандырып алайық. Енді қандай әңгімеміз бар деп мен аң-таң қалдым. Генерал мұнымды сезе қойып:

— Біз бейбітшілік кезде сабақ өтіп машықтанып жүріп, сол сабақтан кейін күні бойы талдау жасаушы едік қой. Есіңізде ме? Ұмытқан жоқсыз ба? — деді.

— Есімде, жолдас генерал.

— Ендеше мен сізбен әңгімелессем, сөйлессем, мәселенің анық-қанығына жетсем, уақыттың бос кеткені ғой деп ойлайсыз ба? Жоқ, мен уақытты бос жібермеймін. Сіздіңше, соғыс талдауды керек етпей ме? А? Біле - білсеңіз, әрбір соғыстан кейін талдау жасап, соғыс қалай өтті, не ұттық, неден ұтылдық — осының бәрін мүшелеп жілікке бөліп қарап, жеке-жеке бағаласақ басқалардың пікірін біліп, ақылдасып, кеңесіп, талдау жасап отырсақ, іске пайдалы қаншама ақылға ие болар едік. «Кеңесіп шешкен тон келте болмайды» деп бекер айтылды дейсіз бе?.. Қоштасар алдында генерал маған бірнеше тапсырма беріп, соғыста ерекше ерлік көрсеткендерді наградаға ұсынуды бұйырды.

— Егер де, жауынгерлердің ішінде Совет Одағының Батыры деген атаққа тұрарлық ерлік істеген кісі болса, именбестен ұсыныңыз! Мен генералдан шығып, қайтып келе жатырмын. Жаңбыр себелеп айналаның бәрін тұнжыратып, түкситіп тұр. «Батыр атағына (?!)» деген генералдың сөзін ішімнен қайталап... Деревняның шетіне шыға берісте атқосшым Синченко алдымнан қарсы алып, штаб орналасқан үйге ертіп кірді. Николай Митрофанович Синченко Жетісуда туып өскен орыс жігіті. Оның орысша, қазақша тілі бірдей. Онымен екеуміз ылғи қазақша тілдесетінбіз. Үйге кіріп келсем, жерге шинельдерін төсеп тастап, противогаздың дорбаларын бастарына жастанып, ұзын бойлы, ат жақ, ақ құба Рахимов, онымен қатар балапандай үрпиген ақсары шашты, қыздай қызыл шырайлы лейтенант Тимошенко, жалпақ қара торы еңгезердей палуан Бозжанов, тағы бірнеше " байланысшылар ұйықтап жатыр екен. Ұйықтап жатқан жоқ, есінен танғандай сұлап жатыр. Етіктерінің қонышына шұлғауларын жайып қойыпты. Үйге кіргенде қолаңса қоңырсыған иіс мүңк ете қалды. Бәрі де қатты ұйқыда, дабыл қақсаң оянбастай. Шын шаршап, қажығандар ғана осылай ұйықтаулары мүмкін.

— Тамақ әкелейін бе? — деді Синченко, мені әбден ашыққан болар дегендей, бетіме қарап...

— Жоқ, мен тамақтанып келдім, Николай Митрофанович, — дей салдым мен оның қалбалақтағанына мән берместен.

— Сізді күтіп, сыбағаңызды от үстінен түсірмей отыр едік.

— Мен саған айттым ғой.

— Иә, иә, тек әншейін...—деп сөзін аяқтамай Николай шығып кетті.

— Ей, сендерге не болды, тоқтай тұр деймін. Қарашы, мұның қылығын, дәл бір генералдан келген шабармандай екпіндеп, — деп есік сыртынан Синченконың ашулы даусы шықты. — Сендерге мен жаңа ғана келді, тамақ ішкен жоқ, демалған да жоқ дедім ғой... немене сонша...

— Барып айт деймін мен саған! Тез айтқын деймін, — дегенде, мен айбарлы гүрілдеген өктем шекарашының даусын танып:

— Кім ондағы? — деп сұрадым.

— Жай, мына біреулер, — деп Синченко кінәлі адамдай сөйлеп, есікті ашып ауыз үйде тұрғандарға ала көзімен қарай беріп, — не қылған адамдар екенін түсінбеймін, ай-шай жоқ ентелеп, баса-көктеп барады, — деді. Қарасам ауыз үйде бастығы шекарашы болып, тоқсан жауынгердің бір топ өкілі тұр екен. Оларға кіріңдер деп рұқсат бердім. Ең алдымен шекарашы кірді де, ыржия езуін жиып, қолын көтеріп сәлем беріп: Жолдас аға лейтенант!.. — деп гүрілдей жөнеле бергенде арт жағындағы жай киінген қаба сақалды кісі жеңінен тартып қалып, «мыналардың ұйқысын бұзба, ақырын сөйле» дегендей иегімен ұйықтап жатқандарды меңзеді. Шекарашы аузына құм құйылып, жым болды. Сонан соң аяғының ұшымен басып қасыма келді де, сыбырлап: Жолдас аға лейтенант, біздің жұртшылығымыздан сізге көп рахмет, — деп тікесінен тік тұрып, екі езуі кең, ен жайлау болып, ыржия күліп, есіктің алдында топырлап тұрғандарды нұсқап: — Мен мыналардың бастығы ретіндемін. Бұлар маған тапсырды... Рахмет сізге, —деді. Біздің құйрығымызды тәуір - ақ қатты бұрадыңыз. Бірақ оның есесіне қоршаудан алып шықтыңыз. Сусын беріп, тамақ беріп қатарға қостыңыз. Енді бізге киім ауыстыруға баруға рұқсат етіңіз, — деп ол сақалды кісіге көзін улана қысып қойды. — Винтовка алайық, не керек, немістермен соғысу үшін сақадай сай қалыпқа келейік.

— Рахмет, жолдас аға лейтенант, — деді бірнеше жолдасы оны жабырласа қоштап, — өзіміздің адамдарға әкеліп қостыңыз... Оларға менің соңында не айтқаным есімде жоқ. Есімде қалғаны: сол жолы мен оларға зекірмедім де, ақырмадым да, өз жанымнан ақыл айтпадым. Тек оларға генералдың маған айтқанын айтып бердім. Сонда олардың маған риза болып кеткені есімде. Ой, шіркін, батырлардың ұйықтасын - ай, — деді біреу жер астынан шыққандай.Жалт қарасам Толстунов екен. Көңілі шат, жүзі жайдары. Сен неге ұйықтамай жүрсің? — дедім.

— Е, өзің неғып ұйықтамай отырсың?

— Федор Дмитриевич, берірек отыршы сен. Генерал маған бір жауапты тапсырма жүктеді, — дедім мен Толстуновқа.

— Әй, тұра тұрсаңшы. Ең алдымен тыңдасаңшы. Генерал ерекше ерлік көрсеткендерді наградаға ұсын дейді.

— Е, несі бар, ұсынғын...

— «Несі бар» деуін. Кім? Кімді ұсынамыз? Сен кімді ұсын демексің? Сенің ойыңша кім лайықты?

— Кім лайықты деген сөз бе екен? — деп Толстунов таңдана қарап. — Меніңше ұсынатын адамдар аз емес. Мысалы, Донских, Рахимов, Муратов, Севрюковты қайтесің? Ползунов пен Бозжановты қайда қоясың? Онан соң сәл кібіртіктеп: — Брудный ше?.. Тағы басқалар аз ба, тәйірі? — деді.

— Мүмкін, сен бүкіл батальонды тұтас наградаға ұсын дейтін шығарсың?

— Е, ұсынса несі бар? — деді ол сәл ренжіген пішінмен, — сен комбат, өзің әрдайым, осы...

— Жоқ, жоқ, Толстунов, — дедім мен оның сөзін бөліп. — Кімде-кім жақсы соғысқан екен, оны екшелеп керегі жоқ. Әркім жақсы соғысуға міндетті, жақсы соғысу, міндетті адал атқару — әркімнің борышы. Рас солай екен, ендеше мен оларды наградаға ұсынбақ тұрмақ, рахмет те айтпаймын.

— Сен қызық екенсің, комбат, — деді Толстунов ашуланып, — сен өзің немене, мінезің қызық - ақ? Немене соншама, жұрт жанын аямағанын білесің, енді...

— Жоқ, сен өзің қызықсың. Біз ұдайы шегініп келеміз, шегініп келеміз... Сонда награданы не үшін алу керек? Шегінгенің үшін бе? Сонда жаныңды аяп шегінгенің үшін бе? — деп Толстуновқа ызалы ақырып жібердім.

— Неғыл дейсің енді? Маған айқайлағанша, генералға сөйтіп неге айтпадың... — деді.

— Айттым да, — дедім мен. — Бірақ ол кісі әрбір солдат адал еңбегі үшін жылы-жылы сөз естігісі келеді, әрбір солдаттың соғыста көрсеткен ерлігін елеусіз қалдыруға болмайды дейді. Сөйтіп, жігіттерді наградаға ұсынуды бұйырды.

— Бұйырса орындау керек, — деді Толстунов даусын бәсеңдетіп, — генерал үш соғысты басынан кешірген, не істеу керек, не істемеу керек екенін ол кісі бізден жақсы біледі.

— Ол рас, бірақ мен қалай, не үшін наградаға ұсынуға болады соған әлі түсіне алмай отырмын. Мүмкін, сен түсіндірерсің маған.

— Қайт кейін? Өй, енеңді... — деп кенеттен Краев көзі ұйқыда, көкірегі ояу жатып, жұдырығын түйе көтеріп аунай беріп айқай салды. —Деревняны аралап бет - бетіңмен кетіп қалғанды көрсетермін мен сендерге? — Краев енді ұйқысы әбден ашылып, Толстунов екеумізді көріп, абыржып тұра отырып көзін уқалай берді.

— Кімді сыбап жатырсыз, Краев?

— Жә, түсімде әлгі тоқсан тағы да бет-бетімен бытырап кетпекші болғаны ғой, жолдас комбат, — деді Краев қарлыққан дауыспен. Толстунов екеуміз күліп жібердік. Краев етігіне аяғын сұғып, қонышын тарта беріп күңкілдеп:

— Осы жерге жеткенше солар-ақ менің қызыл қанымды қара етіп бүлдіріп болды. Тіпті ақыры ұйықтап жатсам түсіме де кіреді. Әсіресе, әлгі бір еңгезердей шекарашы, — деді ол, екінші етігін тарта киіп.

— Жолдас лейтенант, ол шекарашы жаңа ғана келіп кетті, — деді Синченко Краевқа. — Сізге рахмет жаудыра - жаудыра кетті. Бірақ сіздің ұйқыңызды бұза алмай, ауыз - екі тілдесе алмағанына қатты өкініп кетті.

— Мейлі, тәңірім алды - артынан жарылқасын, енді бара берсін баратын жағына, — деді Краев.

— Краев, осы бізде батырлар бар ма? Сіз қалай ойлайсыз? — дедім мен.

— Бар емей ше, әрине бар, жолдас комбат. Біздің батырлар аз емес. Мысалы, Блоханы алайық, батырдан несі кем оның... Сонда мен біраз ойға шомып тұрдым да, құлшына дауыстап:

— Рахимов! Тұрыңыз. Краев! Оятыңыз мыналардың бәрін! – деп бұйырдым.

— Товарищ командир батальона! — деді ол маған жіңішке көмеймен сөйлей қуат беріп. — Немедленно приказано поднять батальон по тревоге и форсированным маршем идти на Иванково! Подымайтесь, сейчас же!

— Жарайды, жолдас майор. Иванковоға біз қандай мақсатпен бармақпыз?

— Задачу получите на марше.

— Жарайды, болды менің жауабым.

— Идите на легке. Обоз пока оставьте здесь. Они вас догонят, — деді майор шығып бара жатып.

— Жарайды, болды менің жауабым.

— Шипко прем, товарищ комбат. Люди, ведь уставшие, — дейді маған жасқана.

— Тогда, Василий, сдерживай немножко и колонну, и меня. Твоя же рота идет головной.

— Есть сдерживать.

— Лейтенант Филимонов, сіз ротаңызға екі пулемет, алты зеңбірек қосып, алға тезден тосқауыл ретінде жөнеліңіз... Ол алыстап кетсе оқасы жоқ, бірақ та адасып кетіп жүрмесе игі еді деген ой үстінде келе жатқанымда, тас жолға тұяқтарын тарсылдатқан бірнеше аттардың дүбірі естілді. Бізді үш атты адам қуып жетті.

— Где командир батальона? — деген сұрақтан, дауысынан майор Авериновты таныдым. Ол дивизия штабының шабарманы ретінде келгенін сездім.

— Мен мұндамын, жолдас майор.

— Бұйрық мынадай, жолдас батальон командирі, —- деді ол, — жау Иванково таралына жақын деген хабар бар, сіз тезден - тез басып Иванковоны жаудан бұрын алып, нық бекініс жасауыңыз керек. Маған айт дегені осы еді, — деді де бұрыла жөнелді. Филимоновты қуып жетіп, бұйрық беру үшін Рахимов менің атыма мініп шауып кетті. Біз қаланың орталық көшесімен келеміз. Қала қап-қараңғы, жым-жырт, қарауытқан үйлер. Шіркеудің биік күмбезіне көзім түсіп, «мынау өзі үлкен бейітке ұқсайды ма?» деген сұрағымнан өзім шошындым. Қала қарауытып артымызда қалды. Біз жүріп келеміз...

— Жолдас комбат, бұйрығыңызды лейтенант Филимоновқа жеткіздім, — деді Рахимов аттан түсе беріп.

— Олар оншама ұзай алған жоқ шығар?

— Кемінде олар біздің алдымызда 2-3 километрдей, жолдас комбат. Бөкен желіске салып желе-жорта бара жатыр.

— Ой, тағала - ай, мүлдем ұзап кетіпсіздер ғой. Зордан қуып жеттім, — деді ол ентіге сөйлеп. — Тоқтатыңыз батальонды, бұйрық та, беталыс та өзгерді.

— Қалайынша, жолдас майор?

— Иванковоға бармайтын болдыңыздар. Тимковоға тезбе-тез бұрылыңыз. Уақыт өте тар. Тез бұрылыңыз!

— Жолдас майор, мына қараңғы түнде мен роталарды біртіндеп түн түбіне тастай алмаймын. Бұрылсам барлығының басын қосып қана бұрыламын. Ол үшін маған кемінде 2-3 сағат уақыт керек, жолдас майор.

— Бәлсінбестен бұйрықты тез орындаңыз, жолдас аға лейтенант.

— Мен он басы — отделение командирі емеспін, мен батальон командирімін, жолдас майор. Батальонды бұру, оның соғыс беталысын өзгерту оңай емес мына қараңғы түнде...

— Мен айтарымды айттым, жолдас аға лейтенант. Ендігі жауапкершілік сіздің ғана мойныңызда. Бетімнен шаж етіп ала түсті деп айтып барамын...

— Жолыңыз болсын, жолдас майор.

— Политрук Бозжанов! Ко мне! — деп айқайладым мен.

— Не дейсіз, ақсақал, — деп келіп алдыма қалт тұра қалды Жолтай.

— Сен соғыс басталғалы бері жаяу әскер қата рындасың. Осы уақытқа дейін аяғыңды үзеңгіге салып көрген жоқсың...

— Ақсақал - ау, штат бойынша маған ат бұйырмаса қайтейін.

— Тыңда. Сабыр ет.

— Слушаюсь!

— Сен қарағым, қара тентегім, жирен қасқаға мінгін. Соңыңнан Николайды торы атымен ерт, шап Филимоновқа, қуып жетіп, қайтарғын оның тобын. Тез қайтсын деп айтқын.

— Құп, болады. Жарайды...

— Арыған атқа қамшының сабы да ауыр дегендей Филимоновтың тобы жуырықта келе қоймас, — дедім мен Рахимовқа.

— Мыналардың да сіркесі су көтермес, жолдас комбат, — деді ол.

— Қарап отырғанша темекі тартыңдар, жолдастар! Закуривай! — деп команда бердім. Жауынгерлер газетке ораған темекілерін тұтатып, жарығын көрсетпей жеңіне тығып сора бастады.

— Бұлар қазірінше темекімен алдана тұрсын. Командирлерді анау қарауытып тұрған үйге ертіп келгін, — дедім Рахимовқа. Командирлерді күтіп мен үйдің ығында темекі тартып тұрмын. Жауын жауған таза ауаны сасық дәрінің исі жарып барады. Ешкім тырс етіп дыбыс бермейді. Командирлермен Рахимов келді. Үйге кірдік. Рахимов қалта шамының сәулесін бөлменің әр бұрышына жүгіртті. Асыға үріккен ауылдың жұртыңдай бөлменің іші шашылып жатқан нәрселерден аяқ алғысыз. Текшелерде қара дәрі толған шынылар қаз-қатар толып тұр.

— Бұл үй, жолдас комбат, жергілікті мал дәрігерлік аптека екен, оған дәлел мына тұрған карболкалар, — деді Рахимов. Ішкі бөлмеге ендік. Мұнда — шашылып жатқан қағаздар, бір үлкен стол, төрт-бес табуретка.

— Міне, отыратын жерді енді таптық, — деп Рахимов столдың үстінде бобырап жатқан қағаздарды сыпырып, бір мүйіске тастады. Мен картамды жайып, тұрған жерімізді жобаладым. Біз тұрған қыстақ «Рабочий поселок фабрики имени Ленина» деп аталады екен, ал біз отырған үй «Племхоздың» үйі екен. Барлығымыз жер танысуға кірістік. Жер жағдайымен карта бойынша таныспасақ, қап-қараңғы түн көзімізге шелдей перде болып тұр. Біздің жетекшіміз компас қана болмақ — аспанда ай да жоқ, жұлдыз да жоқ, табан астының ой-шұқырын көруге көз жетпейді. Барлығымыз картаның кестесіне үңіле қарап тұрмыз. Картаның кестесі жердің адыр -бұдыр қоңын, орман - өзенін, бой тұлғасының белгілерін нақыстай сызып көрсетеді. Оны орысша бір-ақ сөзбен «рельеф» деп атайды. Біз сол рельефін қарап шұғыла шолып тұрмыз: алдымыздағы жер Лама дейтін шағын ғана өзеннің бойы екен. Өзеншенің сол жағасы биік көтеріліп барып, жусап жатқан жайындай кең сүйір жонға айналады екен. Жон төбесі кесенің бетін дей тып - тықыр. Жонның арғы бауырында карта бетіне қонған шыбындай кара «қалдың» астына «Тимково» деп жазылыпты. Ал жөнді болса «Тимково гора» деп атапты. Россияда әр төбені «тау», әр бұлақты «өзен» деп дәріптей атауына көптен бері-ақ естіген құлағым да, көрген көзім де үйренген. «Қыр басына шықсаң айнала көз жеткенше көрінеді» дегендейін, «Тимково гора» осы маңдағы жердің үстірті екен. «Әскер тілінде орысша — гора господствовала над окрестностью» — деп атайды.

— Ал, жолдастар, жаудың қайда екенін біз білмейміз, біздің білетініміз тек «жау алда болуы керек», — деп бастадым сөзімді.

— Жер жағдайын да анық-қанығын біліп отырғанымыз жоқ. Жердің беті, әрине, мына дастарқандай жайылып жатқан картаның бетіндей тегіс емес.Мына қараңғы түнде бізді бет алдымыздан адастырмайтын бір жәрдемшіміз компас (құбыланама). Гимковоға қарай азимут бойынша жолға түселік. Шұбырмастан роталар, взводтар тобымен. Әрқайсысы өз беталыстарымен жүрсін. Алда Попов басқарған рота барады. Оның соңынан Филимонов келгеннен кейін батальонный басқа күштері жүреді. Ал, әр қайсыларыңыз өз бағыттарыңыздың азимутын анықтап. алыңыздар. Осы беталыспен қашан дұшпанмен кездескенше жүріп отыралық... Попов Тимковоны алсын, Филимонов Н. мен Х.-ны алсын, Краев Т. мен С.-ны алсын дағы, мықтала бекініс жасасын. Кейінгісін таң ата көре жатармыз... Командирлер бұйрық бойынша беталыстарын анықтап, карталарын салыстырып, тексеріп болған соң өз топтарына кетті. Мен сыртқа шықтым.

— Комбат қайда? — деп сұрағанда, біздің байланысшылар взводының командирін даусынан танып:

— Степанов! — деп шақырдым.

— Мен, жолдас комбат, — деп қасыма келді.

— Барлықтарыңыз да келдіңіздер ме?

— Жоқ. Киреев екеуміз ғана келдік, жолдас комбат...

— Екеуіңнің маған не керектерің бар? Екеуің неменеге тұлға болмақсыңдар! Байланысшылар, оқ - сайман, азық-түлік, дәрігерлер взводтары қайда? Қайда олар?

— Жолдас комбат... Әлгі дивизия штабынан келген майор олардың барлығын жарым жолдан қайтарып, қаланың арғы шетіне жіберді... Біз Киреев екеуміз шыдай алмастан сіздердің хал-жайларыңызды білгелі келдік, — деді Степанов.

— Оларың дұрыс екен, -— дедім мен жаңағы орынсыз зекіргеніме ұялып. — Ал асханада тамақ пісіріліп жатыр ма еді?

— Барлық қазандар қайнаған кезде қайтарып жіберді ғой әлгі майор... ... Айналдырған екі-үш сағаттың ішінде батальонды үшке бөліп ыдыратып тастады. Бұндай бастаманың ақыры оңға соқпас, — деген күдік жүрегіме зырқ ете қалды. Мен үйдің ығында тұрмын. Қараңғыда қозғалған топтың дүбірлері естіледі. Поповтың ротасы жүріп кетті. «Осы істің арты неге барып соғар екен» деген күдік ойымнан кетер емес. Себелеп жауған жауыннан да, қауіптенген ойдан да ықтап тұрмын.

— Киреев, сіз мұндамысыз?

— Так точно! — деп жауап қайтарды біздің батальонның карт фельдшері. Киреев іркілдеген ақ сары семіз, егде тартқан орыстың бір азаматы. Ол патша кезінде әскер қызметінде болған. Сол әскердің әдет-ғұрпы мен салт-санасы қанына мүлде сіңген, бірақ та өзі адал, ақ пейіл, сәлдеген аңқаулау мінезді кісі болатын. Біздің батальонда одан басқа ешкім «так точно» әйтпесе «никак нет» деп жауап қатпайтын. Егер де рұқсат болса Киреев командирлерге жауап бергенде, жаңағы екі сөздің артынан «Ваше благородиені» қоса айтуға бейімделіп-ақ тұратын.Ол біздің арамыздағы «жолдас...» деп айтуымызды әсірекілеу көретін.Қазақ оқушылары үшін ғана әдейі айта кететін нәрсе: бұрынғы патша заманындағы әскер қатарында дәрежесі кіші чиндер өзінен үлкендерге әдет-ғұрып, дәріптеп атайтын. Мысалы, жай офицерді — «Ваше благородие»; полковниктерді — «Ваше Высокое благородие»; генералдардың — «Ваше превосходительство»; ақсүйектерді — «Ваше сиятельство»; князьдарды- .. «Ваше высочество»; патшаларды — «Ваше величество». Бұрынғы қазақ арасындағы «Сіздің өктемділігіңіз» деген мағынаны дәріптеп атау арқылы патша өкіметі офицерлер мен генералдардың жалпы жауынгерлерден мәртебелері зор екенін, олармен тең емес екендігін чині кішілердің бойына сіңіре тәрбиелейтін. Бұл жөнінен тағы бір келтіретін мысалды қазақ өмірінен де алуға болады: ишан, қожа, молдаларды ескі заманда «жарықтық» деп. хан мен төре тұқымдарын — «тақсыр», бай балаларын — «мырза» деп атайтын. Оларға сөз қатқанда — «алдияр тақсыр» деп, жауап қатқанда — «ләпбай!», «құп болады» дейтін. Бұл сөздердің барлығы үстемдігі күшті таптың «атымды дәріптей атағын», «жарлығымды иіле тыңдағын» деген үстемділігінен туған.

— Біз ығында тұрған үй жергілікті мал дәрігерлік пунктінің аптекасы екен. Осы үйге біздің батальонның дәрігерлік орнын ұйымдастырыңыз, — дедім мен Киреевке.

— Құп болады! — деп Киреев қалт тұра қалып, қолын шекесіне көтеріп ізет көрсетті. Шешім таба алмай уайым басып қысылғанның салдары болу керек, біраз тұрып қасымдағы Степановқа:

— Біз қай жерде тұрмыз? — деппін.

— Рабочий поселок фабрики им. Ленина, дом племхоза.

— Ол фабриканың не істеп шығаратынын білесің бе? — Төсек жапқыш, көрпе шығарады.

— Ә, төсек жабатын, көрпе дейсің бе?

— Я. жолдас комбат.

— Олардың көрпесі ұзын, ені кең болар?

— Менің білуімше онша көлемді емес, шағын ғана төсекті жабуға лайықты.

— Қысқа көрпені басыңа тартсаң аяғың ашық қалады, аяғыңа тартсаң басың ашық қалады деуші еді ғой, ә?

— Я, солай деген мәтел бар, жолдас комбат.

— Біздің батальон үш жерінен қақырап айрылған көрпе сияқты халде. Қалай ұластырып, қалай тігіп, жамап-жасқарымды білмей титықтап тұрмын.

— Ол не дегеніңіз, жолдас комбат. Ұзамай-ақ...

— Бұрын батальонный тобын бұзбастан ұстап келіп едім. Бүгін ыдыратып алдым. Бастарын, қосып, түгелдей алмай тұрмын.

— Ұзамай-ақ жиналамыз ғой, жолдас комбат.

— Ал, енді сіз барып қаланың аржағында қалғандарды осы жерге алып келіңіз. Степанов кетті. Мен тұрған орнымда жалғыз қалдым.

— Қалай, жауын өтті ме? — дедім мен рота командирі Краевке.

— Не қылар дейсіз, жақында басылатын түрі бар ғой.

— Сіздің адамдардың салы суға кетіп жүрмесін.

— Басқа түскенге шыдаймыз ғой, жолдас комбат. Мен жол ортасында тұрып:

— Закуривай! Темекі тарт! —деп команда бердім.

— Жолдас комбат, қоршаудан зордан шығып үйірімізге қосыла салысымен-ақ...

— Е, нағашыңның үйіне келгендей төрге шығып жантайып жатамын деп ойлап па едің, — деп оның сөзін бөліп, — жоқ, жігітім, соғыстың аты — соғыс. Әруақытта да қара жер төсек, көк аспан түндік болмақ.

— Ал, енді қалай істемекпіз... — дей бергенде, оның сөзін аяқтатпай Поповтың тобы кеткен тараптан бірнеше атыстар дүмпілі естілді. Ә дегенше шаңқылдаған пулемет даусы атысты қоштай жөнелді.

— Мына бажылдап безілдей бастаған кімнің пулеметі болар екен?

— Біздікі емес, жолдас комбат. Аттың сыры иесіне мәлім дегендейін, өзіміздің пулеметтер болса, мен оларды даусынан танимын.

— Қалайынша?

— Біздің пулеметшілер көздеп атып, қысқа қайыруға дағдыланған, ал немістер болса дырылдатып, айналаны жаңғырта ұзақтан бір-ақ қайырады...

— Жарайды, отыра бергеннен ешнәрсе шықпас. Филимоновты күтпей-ақ қояйын. Тобыңызбен өз тарапыңызға қарай қозғалыңыз.

— Рахимов, саяз шешімнің кесапатымен мына шырттай қараңғы түнде бізбен тағдыр жасырынбақ ойнамақ па?

— Иә, солай, жолдас комбат... Бозжановтан да, Филимоновтан да, Поповтан да хабар жоқ. Үшеуі де ізіне су төккендей жоғалып кетті.

— Сіз осында қалып, Бозжановтың қайтуын күтіңіз. Мен Попов пен Краевтың топтарының соңынан барайын.

— Мына қараңғы түнде оларды жаяу қалай қуып жетпексіз?

— Бәрібір, Хабибулла. Жасырынбақтың аты —- жасырынбақ. Бұл жерде делқұлы болып тұрғанша, мен алға барайын, — деп шығып бара жатқанымда:

— Маршал! Идите с комбатом! — деді Рахимов.

— Жүріңіз, алдағы жайдың басы-қасында болалық.

— Жүзіп өтеміз бе, жолдас комбат? — деді тоқтап тұрып Тимошенко.

— Кешіп өтеміз. Попов пен Краевтардың топтары кешіп өткен болар.

— Олай болса, алдымен маған жүруге рұқсат етіңіз.

— Баста, жігітім.

— Абайлаңыз! Бұл жері өте терең екен, — деген дауыс шықты да, басқа үн қатпады. Мен суды жағалай жүгірдім. «Семя!», «Тимошенко!» деп шақырғаныма ешқандай жауап болмады. Лама бұрқылдай қайнап толқып ағады. Мен тайғанай сүрініп, ағыспен жарысып жүгіріп келем «Сеня!», «Тимошенко!» — деп айқайлаймын. Табан астынан «ауып» деген дауыс шығып, су бетінде бір нәрсе қарауыта бергенде мен де суға ырғып түстім. Суық толқын мұз қарығандай беттен ала түсті. Қатты ағыс мені аудара - төңкере жұлып ала жөнелді. Түбіне тартып барады. Лай суды жұтып тұншығып, аяқ-қолыммен тырбаңдап, жандалбасамен ағып бара жатырмын. Бір кезде мені толқын бір қатты нәрсеге алып барып бір-ақ соқты. Шап беріп қолым жеткенді ұстап алдым.Лай суды тағы да екі рет түйіле жұтып, жоғары қарасам, үстімде көпірдің қанатын көрдім. Тырмысып көпірдің балағына жабыса - жармаса судан әрең дегенде шықтым. Үсті-басым зілдей ауыр. Басым айналып, жүрегім айни бастады. Отыра қалып лоқси - лоқси құстым. Көзімнен жас ағып тамсансам, аузым толған құм. Тағы да бірнеше рет лоқсып құсып, жұтқан лай судан әрең дегенде құтылдым. Мен өмірімде өзімді аяушыларды дұшпанымнан да жек көретіндердің біреуімін. Шын аяушылар аз кездеседі, көбі көңіл қалмасын мен мезірет етеді, өтіріктен мұңдас бола қояды. Ондай аяу кісіні жасытады. Бірақ та қамқор болар ешкім жоқ. Күздің қара суығында киіммен суға кете жаздап, өзен жағасында қалшылдап отырған адамның ахуалы әркімге де түсінікті болар... Тимошенконы іздеп тағы біраз жерге дейін өзен бойын жағалай жүрдім. Бір төмпешіктің басына барып отырдым да, шешіндім. Жалғыз ішкі жейдеммен қалғанымда суық жел денемді мұздай қарыды. Біраз жұлқына қимылдап киімдерімді сыға бастағанымда денем жылына бастағандай болды. Қайтадан киінгенімде аяқ - қолым дірілдеп безгек адамдай қалшылдап, тістерім сақ-сақ қақты. Тайғанай сүріне жүгіріп келемін. Қыр басына шықтым. Ентігіп тұра қалдым. Жүгіру қызбасы суық безгегін басты. Жан-жағымды байқап аяқ астыма қарасам, қос дөңгелектің ізіне көзім тусті. Компасымды алып, оның жылтыр дірілдеген ұшына қарап Тимково тарапын анықтап көрсем, әлгі қос із солай қарай қатар жатыр екен. «Ә, бұл із, Жиенішбаевтың зеңбірегінің ізі болып шықты ғой» деп ойладым. Айлы Жиенішбаев зеңбірек командирі еді. Біздің батальондағы зеңбіректердің ішінде жалғыз сол Жиенішбаев зеңбірегінің дөңгелектері ғана темір құрсаулы, басқаларыныкі автомашинаныкі сияқты резинкалы болатын: Есімде: майданға аттанардың алдында біз Талғарда бас қосып едік. Мен аттарды үлестіріп тұрғанымда орта бойлы, сәл қысыңқылау мөлдір көз, қошқар мұрын, сыпайы сержант қырғыз жігіті:

— Жолдас командир, біздің орудиеге берсеңіз мықты шоң - шоң жылқыдан беріңіз, — деді алдымда қалт тұра қалып.

— Басқалардан сенің нең артық еді, — дегенімде:

— Біздің орудиес өте ауыр, жолдас комбат, — деген ол. «Мына жігіттен бір нәрсе шығатын болар» деп ойлап оған аттарды таңдап алуға рұқсат берген едім. Сол кездесу ойыма сап ете түсті. Жиенішбаевтың ізімен Тимковоға қарай тарттым. Біраз жүргеннен кейін айдалған егін орнына кез болдым. Босаған топырақ күн бойы жауынның суын бойына сіңіріп алып, тартпа шалшыққа айналған. Мен аяғымды балға түскен шыбындай зордан басып келемін. Үш-төрт жүз метрден кейін із жолға қосылды. Аяғымдағы батпандай ауыр балшықты сүртіп тастап, жеңілдегендей болып қара жолдың уатымен ойға қарата жүріп келем. Аспанға қарай аққан жұлдыздай бірнеше ракеталар атылды. Немістер айналаны соның жарығымен аңдамақ. Пулемет атылды. Жіпке тізген қызыл моншақтай жарық қоңыз жылтыр оқтар (трассирующие пули) аспанда тізіле ағып барады. Пулеметчик оңды-солды және тіке алдына оқтарын себелей атып жатыр. Менің қасымнан бірнеше оқ зу-зу етіп өткенде, мен қулай кеттім. Тып-тыныш.Байқап жатырмын, жақында соғыс дүбірі естілмейді. Төменнен иттің үрген даусы естілді. Біраздан соң пулемет қайтадан атқылай бастады. Немістер Тимковода екені күмәнсіз. Ал, Попов қайда? Өз атыма Бозжановты міндіріп оған Николайды қосып екеуін Филимоновтың соңынан жібердім, Рахимовты Племхозда қалдырдым. Тимошенкодан жолда айрылдым, Поповтың тобына қосылам деп жалғыз өзім сандалып келе жатып, қараңғы түнде айдалада жер тыңдап жатырмын. Бұным командирге жарасар қылық емес. Жаман айтпай жақсы жоқ, әлгі жаңағы қаңғыған оқтардың біреуі маған тиіп не жаралап, не өлтірсе, әйтпесе жаудың қолына адасып жүріп тұтқынға түсем — онда не болмақ? «...Октябрьдің 27-нен 28-не қараған түнде Тимковоның таранындағы ұрыста батальонный, қимылы сәтсіздікке ұшырады. Батальон командирі хабарсыз жоғалды... — дегеннен басқа, біз туралы штабтағылар жоғарғы жерге не жазбақ», — деген ой мені үрейлендіріп, орнымнан қарғыта тұрғызды. «Батальон жойылмау керек, комбат хабар-ошарсыз жоғалмау керек» — деп өзіме зекіре сөйлеп солға қарай жүріп келем. «Попов болмаса, Краевтың тобына кездесермін. Олардың біреуі осы жақын арада болуы керек...» — деген ойдың үстінде келе жатқанымда жалғыз окопқа кез болдым. Окоптың тереңдігі тізеден болуы керек. Белуарына дейін суға батып, шалқая сүйеніп бір неміс өлігі отыр екен. Оны көре салып, төбе шашым тік тұрып, денем дір ете қалғандай болды. Байқасам окоптың маңында ешқандай қару-жарақ көрінбейді. «Мен немістің алдыңғы тосқауылдар шебінде жүр екенмін ғой. Мына қазылған окоптарға қарағанда, жау бұл жерге бізден бұрын күн батардың алдында келген болар. Немістің мына өлігіне қарағанда, бұл маңайда біздің адамдар болғанға ұқсайды», деген оймен тағы сол жаққа қарай жүріп келемін. Алдымнан елеңдеп бір адам шықты. О да, мен де бір-бірімізді көрісімен тұра қалдық. Мен пистолетімді қабынан шығарып алдым да, егер де дұшпан болса шаппасын басып қалсам қате кете қоймас, арамыз көп болса жиырма қадамнан артық емес деп ойладым. Ол үн қатпады, менде де үн жоқ... Екеуміз бірден шұғыл бұрылып екі жаққа кеттік. Енді өрге шығып келе жатырмын. Арт жақта Тимководағы немістер біресе пулеметтерін бажылдата, біресе ракеталарын жарқырата аспанға атқылап жатыр. Бұлардың қой күзетіп отырған қойшылардың айқайындай сақтығына қарағанда біздің топтармен кездесуі керек. Қызыл, жасыл, ақ ракеталарды кезек-кезек атқылағаны несі?«Жаумен кездестік!» «Жау жақында. Халіміз қауіпті!» деген сигналдармен соңындағылармен тілдесуі болу керек. Демек, біздің топтар осы маңайда ғой. Мен жүріп келемін. Алдымнан мұнарлана бір үлкен мая көрінді. Біздің адамдар!

— Кімдер, бұл жерде жайбарақат дем алып жатқан?

— Товарищ комбат, — деп Жиенішбаев алдымнан қарсы шықты. Оның «Ми» дегенін естігенде, аз уақытта көпті көріп сарғайып, сағынған жүрегім лүпілдей соғып, көңілім босап кете жаздады.

— Бұл жерде неғып отырсыңдар? — деп дауысымды қатаңдай шығарып, жүрегімнің лүпілін зордан басып, шөптің үстіне отыра кеттім... Одан кейін сержантқа қандай сөздер айтқаным есімде жоқ, темекі тартып отырып оның қырғызша мен орысшаны араластырып сөйлеген сөздерін шала-шарпы тыңдап отырмын. Қарасам маяның ық жағында кеңірдегі сорайып зеңбірек көрінді, екі пар ат алынған ауыздықтарын сылдырлатып пішен жеп тұр. Олар оқта-текте пысқырып қояды. Астарына құшақ - кұшақ пішен төсеп біздің жиырма шақты жауынгерлер отыр. «Батальон жойылмас, комбат хабарсыз жоғалмас. Бас қосудың алды осы болар», — деп шүкір айтып темекінің ащы түтінін жұтып отырғанымда көкірегім шайдай ашылып, ойым орнына түскендей болды.

— Роталарың қайда? Командир қайда? Саяси жетекші қайда? деген сұрақтармен мен сержанттың сөзін бөлдім.

— Жолдош комбат, олардан өзіміз те айрылып қалдық. Қайда екенін білбейбіс, — деді сержант — орудиемістің дөңгелектері жерге оқтығына дейін еніп аттарыбіс бір тарта алмай, осимис иін тірей итербелеп сордан өрге шықтық еле. Қайтерімісті білмей тұрғанымыста, алда ұрыш башталды. Командирдин бір байланысшы келіп: «лейтенант атсын» деп бұйырды, —деді. Біс Тимково тарапына қарата жиырма шақты оқ аттық.

— Сенің үнің қырғыз болғанмен, сөзіңнің көбі қазақша ғой.

— Мен қазақтың жиенімін, әкем де қазақтың жиені екен. Нағашысынын, аулында тұрған екен. Сонда ол кісіге Жиенішбай деп ат қойылыпты. Қазақ пен қырғыстың сөздерін аралаштырып сөйлей береміс, тай еке, — деп Аалы мырс етіп мұртынан күлді. Дұшпан тарапынан бірнеше ракеталар атылды. Ысқыра зуылдап ұшып келіп он шақты мина мен снарядтар біздің қасымызға түсіп тарс - тұрс етіп айналаны жаңғырта жарылды. Кейбіреуінің жаңқалары ызыңдап - зуылдап үстімізден өте шықты. Біз отырған жерімізде бұға қалдық. Дұшпан тағы да бірнеше рет бастырмалата атқылады. «Карта бойынша есептеп, Тимково гораны жобалап атқылап тұрған болар» деп ойладым. Орнымнан тұра бергенімде жап-жақын жерден:

— Ложис (жатқын), — деген дауыс естілді.

— Әй! Сен Краевбысың? Кел мұнда тез!

— Сясь, бегу (қазір жетем).

— Сен есалаң маналы бері қайда сандалып жүрсің?

— Шынымды айтсам. жолдас комбат, біраз адастық. Судан әбігерленіп зордан өттік. Оның жай қуат жерін іздеп біраз әурелендік. Ауыр пулеметтерді суға жіберіп ала жаздадық. Жаңадан ғана басымызды қосып, есімізді жинап өз азимут — бағытымызға шықтық.

— Той тарқағанда ғана жөндеріңді тауыпсыңдар ғой.

— Иә, не боп қалды, жолдас комбат? Мен Краевқа көрген - білгенімді айттым.

— Апырм - ай, Поповтың кетіп қалғаны несі екен? Қайда кетті екен ол?

— Волоколамскіге қарай тартқан болар. Осы арада бір жарым взводтай тобын тастап кетіпті.

— Тимковоға тағы шабуыл жасасақ қайтеді?

— Жоқ. Жау сақтанып қалды. Енді болмайды, Краев. Мезгілін өткізіп алдық.

— Егер неміс шаба қалса қайтеміз?

— Ол таң атқанша орнынан қозғала қоймас. Тимководағы күші оншама көп көрінбейді. Ракета атып жәрдем сұрап отырған жау түнде шабуыл жасай қоймас. Краевқа қырдың жонына бекінуді бұйырдым, Жиенішбаевты Попов тобынан қалған жауынгерлердің басын құрауға жұмсадым. Олар кетті — мен қалдым.

— Шешініп қайта киініңіз, жолдас комбат. Манаты бері қалшылдап тісіңіз тісіңізге тимей тұрғанын қанша сездірмеймін дегенмен білініп-ақ тұр, — деп менің еркіме қарамай етігімді аяғымнан тарта бастады. Мен шешіндім. Суық жел денемді қарып алғандай болғанда тітіркеніп «У – у - у» десем керек.

— Ә, таға сіздің халіңіз мүшкіл екен, — деп Аалы ай-шайға қарамастан теріні илегендей өзінің қарулы қолымен менің денемді уқалай бастады. Бұлшық еттерімді езгілеп, арқамды шапалақтап болды дағы, сүлгіменен батыра - батыра екі рет ысқылап шықты. Мен құрғақ киімді киіп пішенге оранып жатып, тезден - ақ ұйқыға кеттім.

— Жолдош комбат! Жолдош комбат! Тұрыңыз, таң бозарып келеді, — деп мені Аалы жұлқылап зордан оятты. Мен тұрдым. Аалының қарақаттай екі көзі өлікті тірілткендей күлімсіреп тұр екен. Киініп, жорық саймандарымды иығыма асынып, белдігімді қыса буынып болған соң:

— Meн қанша уақыт ұйықтадым, Аалы? — деп сұрадым сержанттан.

— Кемінде үш сағаттай ұйықтадыңыз.

— Әжептәуір - ақ тынығып қалыппын. Бұл жерге ешкім келген жоқ па?

— Бозжанов пен сіздің атқосшыңыз келіп, сізді оятуға батпай, аттарына шөп жегізді де қайтып кетті.

— Олар не айтты?

— Білте шамның жарығымен плащ-палатканың үстінде түнімен пулеметтерді тазартудың соңындамыз, — деді. Племхоздың үйінде істеп жатқан көрінеді.

— Поповтан хабар бар ма?

— Жоқ. Әлі ешқандай дерек жоқ.

— Азық-түлікпен басқалары келіп пе?

— Жоқ. Әлі келмепті олар.

— Ал, енді бүл жерде мен отыра бермеймін. Осы маңайдағы ең ыңғайлы пана мына шөптің маясы. Бұл жерден еш жаққа кетпей - ақ қойыңдар. Жігіттерді қашан соғыс басталғанша оятушы болмағын. Демалғандарының бір-екеуін бақылаушы қой - дағы өзің де демал, — деп Аалыға пысықтап, өзім жүріп кеттім.

— Жолдас аға лейтенант, екінші рота бекініс шебінде, орналасуда. Рота бойынша кезекші лейтенант Брудный, — деп баяндады ол қарлыққан даусымен.

— Рота командирі қайда?

— Төменде, пулеметтерді тазалаушылардың қасында.

— Сізді кім кезекші етіп тағайындап еді?

— Лейтейнант Рахимов жұмсады, — деді ол. Көзін мүлгіте қарап, қапаланған түрі өзгеріп кетті. «Осы уақытқа дейін кешірмейсіз, осы уақытқа дейін сенбейсіз бе?» —деген сұрақ бой пішінінде тұр. Мен де төмен қарадым. «Ең алғашында Брудный кінәлі еді, ал енді оның алдында сіз айыптысыз. Сіз оған қаталдық істедіңіз», — деп еді генерал сөзінің аяғында. Екеумізде де үн жоқ. Біраз тұрдық.

— Ал, Брудный, — дедім мен оның бетіне тіке қарап, — анау маяның түбінде үшінші ротаның бір жарым взвод жауынгерлері жатыр. Барып соларға командир болыңыз. Бекіністі осындағыдай ұйымдастырыңыз дегенімде лейтенант қуанып жымыңдай күліп:

— Есть, товарищ комбат! — ден қалт тұра қалды.

— Мен Краевтар келгенше осында сіздің орныңызға кезекші бола тұрайын.

— Рұқсат болса мен тез барайын, жолдас комбат, — деп реңі кіріп, жадырай сұрады ол.

— Барыңыз, жолыңыз сәтті болғай.

— Брудный! — деп айқайладым мен. Ол шұғыл тұра қалып маған қарай бұрылды. Мен жұдырығымды көрсетіп:

— Не сметь плакать! — деп зекірдім.

— Есть не плакать! — деп жауап қатты да маяға қарай жүгіре жөнелді. Мен оның даусынан, жүгірісінен қуаныш сезімін байқағандай болдым. Оның соңынан қарап тұрғанымда көзім мұнарланып, жүгіріп бара жатқан лейтенант пен шөп маясы сағымдалып, бұлдырап кетті. Көзімнің жасын бір сығып алып, басқа взводтың позициясына қарай жүріп кеттім.

— Мыналарың окоп емес, әп-әдемі ұяға ұқсайды ғой, — дегенімде Блоха жымия күліп мақтанып:

— Тағы да осы сияқты екі-үш окоптар істемекпіз, жолдас комбат, — деді.

— Ал, пулеметтерің қайда, ерім?

— Пулеметтердің барлығын тазалап әлі бабына келтіре алмай жатырмыз. Командир мен политрук екеуі де төменде соның әуресімен жүр.

— Онда мына істеп жатқан ұяларың тек ұйқы үшін болып шықты ғой.

— Жоқ, жолдас комбат, бір сағаттан кейін пулеметтер бабына келеді... — дей бергенде, сайдан бір нәрсені арқалап келе жатқан төрт-бес адам көрінді.

— Әне! Пулемет алып келеді, — деді жұлып алғандай бір жауынгер.

—Мүлде қажыдық, жолдас комбат,—деді күрсініп, лейтенант, — түн бойы әуреленіп, бір-ақ пулеметті түзеттік. Бұдан былай пулеметке шық тигізбей, бір жерден бір жерге қозғалғанда жөргектегі баладай орап жүруге тұра келер. Жауынгерлер біз әңгімелесіп тұрғанда пулеметті қалыптастырып окопқа орналастырды да, әрқайсысы оз орындарына орналасқанда Блоха:

— Пулемет атуға дайын, — деп баяндады.

— Оқта! — деп мен команда бердім. Сары оқтар тізілген кендір лентаның сүйір жез ұшы жыланша сумаңдап оқтаушының қолынан пулеметтің көмейіне енді... Блоха тұтқаның құлағын жұдырығымен нұқып - нұқып, шаппаны ерсілі-қарсылы сілтеді...

— Разряжай!.. — Лента пулеметтен шығарылды.

— Заряжай!..

— Разряжай!.. — деп екі-үш рет қайталап істеткенімде, Беляков: «Апырм - ау! Бізге сенбей тұрсыз ба?» дегендей маған қарады.

— Заряжай!

— Готово! —деді Блоха.

—Тремя коротким и очередями огонь! - деп команда бергенімде Блоха тұтқаны мықтап ұстап қос бармағымен шаппаны басты.

— Тра-та-та, тра-та-га, тра-га-та! — деп пулемет безілдей жөнелді.

—Стой! Проверить установки,—деп бұйырдым.Жауынгерлер тексеріп болып баяндады.

— Блоха! Дайте одну длинную очередь, — дедім мен атқышқа. Ол құжырлана тағы басты. Тррр-трата-трарратата — дей жөнелді пулемет. Атқыш қос қолмен тұтқадан айрылар емес, пулеметте Блоха безгек тартқандай қалшылдай, дірілдеп жатыр.

— Стой! Разряжай!

— Егер де ұрыс басталса не етеміз, жолдас комбат? — деп сұрады.

— Жақында ұрыс бастала қоймас.

— Неге олай ойлайсыз?

— Біз де, дұшпан да әлі есін жинап ала қойғаны жоқ. Басталса үш-төрт сағаттан кейін басталар. Онда бізге біраз істеуге уақыт бар көрінеді ғой. Бақылаушылар қойғандағы, тезден жатып ұйықтаңыздар.

— Ұйықтай алмаймын, жолдас комбат.

— Бұйырып етілгенде, ұйықтай алмаймын деген де сөз бола ма екен. Вам приказано спать!

— Өзіңіз қашан демалмақсыз, жолдас комбат?

— Мен түн бойы ұйықтадым... Түнгі сәтсіздіктің барлығы менің ұйқымның салдары, жолдас лейтенант. — Одан соң Беляковқа оқушыға да мәлім жағдайларды айтып бердім. Лейтенант мені өзеннің жағасына дейін шығарып салды.

— Жауынгерлерге үйретпей, енді өздерің қара терге түсіп тұр екенсіздер ғой, — дегенімде, екеуі де бастарын көтеріп орындарыңнан ұшып тұрды. Жалқаулық түбі — қорлық деген осы болады. Сендердің мына істеп жатқандарың, менің атқосшым Синченконың орнына мен ат ерттеп, ер-тұрман тазартып жатқанмен тең.

— Жолдас комбат, түн бойы...

— Тарт тіліңді! Өз обалың өзіңе. Үйрете білмесең, жұмсай білмесең бұдан былай да көрген күнің осы болады. Кто будет командовать ротой? Лейтенант Краев или ефрейтор Блоха?..

— Жолдас комбат, өте тығыз бір істің кезінде келдіңіз, — деп екінші бөлмеден Рахимов мені шақырды. Рахимов өте ұқыпты жігіттің бірі еді. Ол карта бойынша білген деректерін маған баяндады.

— Көріп тұрсыз, жолдас комбат, көршілерімізден бізбен иін тіресіп қолтықтасып тұрған ешкім жоқ. Жер жағдайы шалғай, арамыз ашықта, алыста. Оң жақтағы көршімізден арамыздың қашықтығы екі километрдей, сол жақтағы көршімізбен бір жарым километр. Біздің сыбағамыз да нормадан екі есе мол. Жан-жағымызды қалайша қамтамасыз етпекпіз?

— Пулеметтер мен зеңбіректердің... тағы керек кезінде Филимоновтың ротасын жұмсармыз... Қой, көзбен көріп тұрып жер жағдайын байқап шешелік мәселені. Шақыр командирлерді рекогносцировкаға барып алдымен жер танып алалық.

— Демек, жолдас комбат, дұшпан барлық күшін қалаға салмақ болды ғой, — деді Рахимов.

— Әніки, танктер келеді, — деді Бозжанов. — Апырмай мына ит біздің кісілерге тыныс алдырар емес қой. А! Қайтеді, ей осы?! Ойдағы Тимково тарапынан өрлеп, тасбақаша жер бауырлай өрмелеп келе жатқан танктер, оның соңынан машинаға мінген жаяу әскерлер еріп келеді, ал артиллерия болса атқылауын тоқтатар емес, құйындата төмпештеп жатыр. Атыс саябырси келгенде танктер қаланың шетіне жетті.

— Ал енді көшеде қоян-қолтық басталды. Қала үшін ұрыс кешке дейін созылуы да мүмкін, — деді Рахимов. — Не істе демексіз, жолдас комбат?

— Көретіндеріңді көрдіңдер ғой. Біздің тұрған шебіміз қаладағы соғысып жатқан біздің күштердің оң қанаты. Біз берік болсақ дұшпанның оларды бұл жақтан орағытып алмауына себеп боламыз. Кешікпей-ақ біздің де кезегіміз келер. Барыңыздар орындарыңызға. Дайындалып сақ болыңыздар, — деп тараттым командирлерді. Бір сағаттан кейін немістердің бірнеше тобы біз жаққа қарай бұрылды. Танктері жоқ, жаяу әскерлері ғана.

— Ал енді біздің кезек басталды, жолдас комбат.

— Негізгі күшінің сол қанатын қамтамасыз еткелі істеп жатқан қимылы ғой.

— Оншама көп көрінбейді ғой.

— Осыған төтеп берсек те жарар.

— Филимоновты сол жаққа шағарыңыз. Ашық аралықтарға бітеу болсын. Барлық пулеметтер мен зеңбіректер де сол жаққа нысанасын бұрып дайын тұрсын. Жау қырдан ылдилап ойға түскенше атушы болмаңыздар. Неғұрлым жақындағанын күтелік, — деп жұмсадым штабтағы командирлер мен байланысшы хабармандарды. Филимонов бастаған топ взвод взводымен қозғалып жаңа шепке бара жатыр. Кейбір пулеметтер мен зеңбіректердің позицияларын өзгертуге кірісті. Немістер біздің жақтан бұл маневрді көріп біраз кідіріп тоқталды. Екі жақтан да атыс жоқ. Біраздан соң жаудың тағы бір тобының қарасы көрінді. Мыналары неғып доғарылып қалды десем, соңынан осыншама күш күтіп жатыр екен ғой, — деді қасымдағы Бозжанов. Бұлардың ойы бір тобымен бізді солға түріп тастап, екінші тобы қаладағылардың оң бүйірінен соқпақ қой, — деді Рахимов. Ойы солай болар, әйтпесе тоқтамас еді. Ал енді біз де қарап жатпалық; Краев пен Брудныйдың алдында ешкім көрінбейді, екеуі де сайдың аржағындағы орманға қарай біртіндеп шегінуді бастасын. Сол қырдан ойпаңды да, қаланың шетін де атқылау қолайлы болар, - деп бұйырдым Рахимовке. ...Күтпеген жерден оң жаққа көрші полктың командирі ІІІехтман комиссары Корсаковпен бірге келді. Шехтман таза киінген, орта бойлы, қасқа бас, қоңқы мұрын, сопақ бет подполковник. Корсаков болса сұңғақ бойлы, жасыл көзді, ат жақты келген, мінезі ауырлау батальон комиссары. Оларға мен қысқаша жағдайды айтып, өзімнің тұрақталған шешімімді баяндадым.

— Ашықтан-ашық жерде, дұшпанның көз алдында ойыңызды қалайша іске асырмақсыз? Оған дұшпан көне қояр ма екен, — деді Корсаков.

— Біз де оныкіне көнбейміз. Ашық жерде жасырынбақ ойнамақ емеспіз. Бір ротаның оғын бір рота қалқан тұтып, анау тұрған орманды төбеге жетсек, бастырмалатып атып немісті қаланың шетіне жолатпаймыз.

— Меніңше комбаттың шешімі дұрыс, — деп қоштады мені Шехтман.

— Бірақ та бір қозғалғаннан кейін тоқтай алмай жүрмесеңіздер!деп комиссар күдіктенгенін айтып тұрғанда бірнеше оқ зуылдап қасымыздан өте шықты. Оқтың біреуі Шехтманның алдындағы кесекке тиді.

— Барлығы түсінікті ғой. Ал жүріңіз, комиссар, біз кетейік,деді Шехтман сөзін аяқтатпай.

— Көрші болғаннан кейін, арамызды анық - қанықтап алалық та, — деді комиссар. — Анықтайтын несі бар, тәйір - ай. Жүріңіз, бізді күтіп отырған болар. Жүріңіз, — деп Шехтман жүріп кетті. Олар көп ұзамай-ақ немістер бізді артиллерия, минометпен атқылай бастады. Қарқыны оншама күшті емес — көп болса бір - екі-үш-ақ батарея сиректеп атқылап тұр. «Неғып көп кідірді десем, артиллериямен бізді біраз төмпештеп алып тиіспек екен ғой. Қаладағы күштен саған күрделі жәрдем бола қоймас жуырақта» деп ойладым. Филимоновтың тобы, біздің бірнеше пулеметтер мен зеңбіректер жауға оқ жұмсады. Ентелеп келе жатқан жау қатарлары жата қалды. Мен тастан қаланған сарайдың ығында тұрмын. Краев пен Брудныйдың топтары взвод - взводтан араларын қашық ұстай аңдалап Тимково қырынан өзен бойына ылдилап келеді. Өзенге жете бергенде оларды немістер атқылай бастады. Олар жата қалды. «Жатпастан, тоқталмастан, судан, шосседен өтіп жаңа позициясына орналассын» деген бұйрықпен байланысшылар жүгіріп кетті. Біраз дағдарыстан кейін, барлығы орындарынан тұрып бытырай анталап тез жүріп келеді. Мен тұрған сарайдың қатарынан өте бергенде бір бөлімшенің алды - артынан бірнеше миналар бұрқ ете жарылды. Жауынгерлер жүгірді.

— Эй! Не бежать! И не ложиться! — деп айқайладым мен.

— Неге олай дедіңіз? — деді қасымдағы Бозжанов таңданып.

— Немістер де, Филимоновтың тобы да мыналар қашып бара жатыр деп ойлап қалмасын, — деп жауап қатты оған Рахимов.

— Хаби, сен осылармен бірге жаңа позицияға бара бергін. Келісім бойынша бекініс ұйымдастыр. Мен Филимоновпен бірге барамын. — Рахимов жүгіріп Краевты қуып жетіп, екеуі топ арасында, дұшпанның атысы астында жаңа позицияға қарай жүріп барады. Кейбір жауынгерлерге оқ, әйтпесе снаряд пен минаның жаңқалары дарып, оларды екеулеп жолдастары сүйемелдеп, әйтпесе көтеріп барады...

— Мен сіздің қасыңызда болайын, жолдас комбат, — деді Бозжанов.

— Қалсаң қалғын.

— Филимонов ше... шегінуге рұқсат сұрайды, — деді ентігіп:

— Шақыр оның өзін мұнда!

— Сіздің бұйрығыңыз бойынша, — деп Филимонов демін ала алмай сөйледі.

— Қазірше барлығы да ойдағыдай болып жатқан көрінеді, Ефим Ефимович, — дедім мен оған. — Сіздерге тағы да біраз шыдап беруге тұра келер. Краев, Брудный топтары кеткен тараптан атыс басталды, үш - төрт зеңбіректің снарядтары жау тобының қатарында бұрқылдай жарылды.

— Опырмай, аралары тіптен жақын еді, өздеріміздің оқтарымыз өздеріміздің адамдарға тиіп жүрмесе игі еді, — деді Бозжанов. Менің атқосшым Синченко екі атты жетектеп келіп маған көзімен «ана жақтан атыс басталды ғой, енді не қып тұрсыз?» дегендей қарады.

— Сен шапқын Рахимовқа, — дедім мен оған, — атысты барлық құралдардан үдетсін. Жирен қасқаны да жетектей кеткін, мен жаяу барамын.

— Ал, Ефим Ефимович, біртелеп взвод - взводтан шегінуді ұйымдастырыңыз. Бір взвод жаңа позицияға жеткенше екеуі орнынан қозғалмай атқылап жатсын. Шегінгендер ата бастағанда екіншісін орнынан қозғаңыз. Өзіңіз ең соңғы взводпен бірге шегініңіз. Біз Бозжанов екеуміз болсақ осы жерде тұрамыз, сіздердің соңыңыздан ілесерміз.

— Түсінікті, жолдас комбат.

— Енді біз мұнда не қып тұрмыз, жолдас комбат?

— Дүрбімен қарашы, қаланың шетінде кімдер көрінеді?

— Ойбай, қараңызшы, жолдас комбат, ана қалбалақтап жүгіргендер немістер ғой. Қарасам қаланың шеткі үйлерін паналап жүрген немістер екені рас екен.

— Демек, Волоколамскіні жау алыпты ғой. Ал, жүргін, енді кету кезегі біздікі.

— Сізге бір сыр айтсам ұрыспайсыз ба? — деді.

— Кейін болмаса әзір ұрыспаймын.

— Жоқ, онда айтпаймын.

— Ұрыспаймын, айта қойғын. Не айтайын деп едің?

— Мен финдермен соғысқа қатысқандардың біреуімін. Сол соғыста біздің көп командирлерден бекерден - бекерге айырылған жағдайларымыз болды. Меніңше сіз бүгін орынсыздан орынсыз басыңызды қатерге тіктіңіз. Вы сегодня бравировали.

— Қалайынша?

— Ал, Краев пен Брудныйға ілеспегеніңіз дұрыс - ақ болсын. Филимоновтың соңынан жүру деген батальон командиріне келіспейтін - ақ қылық. Әй, сен маған ақыл айтатын менің әкембісің, әлде ағамбысың? Тұра тұрыңыз, ақсақал, жаңа ғана ұрыспаймын деп уәде беpіп едіңіз ғой, — деді ол күлімсіреп.

— Ендеше айта бергін.

— Енді не етпекпіз, жолдас комбат, — деп сұрады Рахимов.

— Тағы да баяғыша өзіміздің дивизияға қарай тартып, үйірімізге қосылу керек.

— Жарақаттанғандарды қайтеміз?

— Оларды Бықи қыстағына жөнелту керек. Онда Шехтман полкының дәрігерлік пункті болуға тиісті.

— Мына қала арқылы жіберген жарақаттанғандар өте алды ма екен? Ай, тәңірім - ай, солар өте алмады - ау, неге десеңіз оларды ертіп кеткен кісілердің бірде-бірі әлі қайта оралған жоқ, — деді Киреев күрсініп.

— Киреев, сіз жарақаттардың қасына барып комбаттың айтқанын орындаңыз, — деді оған Рахимов қамыққан дауыспен. Киреев үн қатпай тұрып кетті. Біздер үндемей біраз отырдық.

— Бәлкім дұшпан қаланы алғанша олар өтіп те кеткен болар, а? — деді өзіне-өзі төмен қарап жер шұқылап отырған Бозжанов. Содан кейін маған қарап — лейтенант Беляков пен Аалы Жиенішбаев қатты жарақаттанғандардың ішінде еді, — деді. Мен үн қатпадым. Краев тықыршып отыра алмастан орнынан тұрып кетті... Синченко маған бір пачка «Беломор» мен екі бөлек сухари ұсынды.

— Қалғаны осы ма?

— Қоржын түбінде қалғаны осы-ақ, жолдас комбат. — Алғандарымды қолыма біраз ұстап отырдым да, алаңға қарай лақтырып тастадым. — Встать! Строиться! — деп команда бердім. Роталар сапқа тұрды.

— Шагом марш! — деп артыма бұрылмастан сап алдына түсіп жүріп кеттім.

—Жолдас комбат, ешкім бұрылмады,—деді қуанған дауыспен мені қуып жетіп Бозжанов.

— Не айтып келесің тағы да?

— Әлгі папирос пен сухарларға ешкім бұрылмады.

— Сен соларды қарауылдап қалып па едің?

— Жоқ. Қатарда келе жатып көзімнің қырын сала жүрдім...

— Полк командиріне айта барыңыз, — дедім мен оған ол аттанар алдында, — ол кісінің бұйрығын біз орындаймыз. Біз азық-түлік жағынан өте мұқтаж халдеміз, оқтарымыз да, қорамсақтарымыз да орталанып қалды. Қойшыны жұмсағанда да қарнын тойдырып, саймандарын түзеп жұмсайды ғой, бізді қамтамасыз етсін. Екінші айтарым: бүгін күн бойы бізге жәрдемдерің тиместен біздің денемізді қалқаңдап бір оқ атпай шегіндіңдер, ал енді болса бізді ашық далалы жерге жұмсап, өздерің орман ішіне паналап отырсыңдар.

— Жолдас комбат, оның несін маған айтасыз?

— Айтып барыңыз менің сөздерімді полк командиріне. Сіз оның сөзін маған айтып келдіңіз ғой. Батальон 23-ші октябрьден бері мандытып демалып ұйықтаған жоқ. Кешелі бері нәр татқан жоқ. Титықтап келеміз ешкімнен әдеп сақтап жасырар жайым жоқ.

— Айтып барайын, жолдас комбат, барайын, — деді ұяла қызарып Блинов... Командирлерді ертіп болашақ позисиямызға бардық. Қаланың шығыс жағы Бықи қыстағына дейін ап-ашық дөңдеу келген жер екен. Дөң ортасын бір саяздау сай қақ бөліпті. Сай табанында ағып жатқан бұлақтың жағасы қалың біткен тал, шыбықтар адам бойынан биік емес. Сайдың сол жағасындағы дөң оң жағасындағыдан биіктеу. Қала мен Бықидің арасында аңырап жатқан кең қара жол дөңнің үстін баса өтеді. Оң жақтағы орман шетінен тағы бір қара жол дөңді бауырлай барып Бықиге қарата жосылып жатыр. Екі жолдың да сайдан өте берісінде көпірлер бар. Демек, біздің маңдайалды міндетіміз осы ашық далада екі жол мен екі көпірді мықтап ұстау болды. Кімге де болса түсінікті. Рота командирлері тиісті бұйрықты алып топтарын жаңа орында бекініс жасатуға ертіп кетті. Рахимов біздің тоқтамды шешімімізді дұрыстап схемаға түсіріп полк командирінің атына ақпар жазды. Оны көріп шығып мен қол қойдым да, алға кеттім... Қараңғы түн. Аспан бұлтсыз, үстіміздегі күмбез меруертіндей жылтырай жыпықтап тұрған жұлдыздар шоғы. Мен алдағы шепті аралап келемін. Жауынгерлер жауырындай кішкене қалақтарымен жердің қыртысын аударып ор қазып жатыр. Қимылдары сылбың, өте шабан.

— Жігіттер өте шаршады, жолдас комбат. Қалай үлгереміз, қайдам, — деп күрсінді Краев.

— Дастарқанның бетіндей ашық жерде пана болар ешнәрсе жоқ қой. Асықпай қаза беріңдер. Басқа не лаж бар. Мүмкін бір нәрсе жіберсе нәрленерсіңдер, — дедім мен оған. ...Штабқа қайтып келдім, сайдың бір жағасына жігіттер күркеше тұрғызып қойған екен. Ішіне енсем шөпті қалың төсеп қойыпты. Отырып түнгі әрекетті біраз әңгімелеп болған соң мен жантайып жаттым. Күрке сыртында аттар құрғақ пішенді күртілдете жегі тұр. Күрт-күрт... жүгеннің ауыздығын сылдыратып, бастарын бір көтеріп алып аттар қайтадан пішенді күрт-күрт жеп тұр... Мен күркенің ішінде тыңдап жатырмын. Бала кезімде кешкі тамақтан кейін үйден ұрланып шығып, ат ханаға барып, ақырдың алдында байлаулы тұрған аттарға баулаулы жоңышқалар салып, өзім бір бұрыштағы шөп үстінде жантая жатып аттардың жоңышқаны күртілдетіп жегенін тыңдауды жақсы көруші едім. Сол шағым есіме түсті. Өзім күрке демін, ойым баяғы замандағы ауылда.

— Уақыт он бірден асып барады, жолдас комбат, әлі тамақтан хабар жоқ. Жігіттер бүгін де аш жататын болды-ау,—деді қинала Рахимов.

— Жолды қазақ әңгімемен қысқартушы еді. Ашаршылық жылы біреу «аштықты да қызық әңгіме үстінде елемеуге болады екен», — деп еді. Соның сонысы рас қой деймін, Хаби, а?

— Рас болуы керек, жолдас комбат.

— Татарлардың биляши деген тамағы болады ғой. Майда тураған етті қамырға орап майға пісіреді.

— Ия, майға пісіреді. Әсіресе, оны ыстықтай ерінді күйдіре жеген қандай рахат.

— Қазір бізге суыған биляши берсе, екеуміз оған таласып қалар едік.

— Таласпай-ақ тең бөліп жер едік.

— Таласатын да, бөлісетін де ешнәрсе болмай тұр ғой.

— Ал, не айтайын деп едіңіз, жолдас комбат.

— Сол биляшидің дәмін мен он тоғыз жасымда бірінші рет татып едім.

— Степанов! Әлі ұйықтаған жоқсыз ба? — деді Рахимов.

— Жоқ. Сергек отырмын, — деп жауап қатты Степанов күрке сыртынан.

— Онда біраз ұйықтап алыңыз. Біз комбат екеуміз биляши мен бесбармаққа тойған кезде сізді бір-ақ оятармыз.

— Жарайды, жолдас лейтенант, ұйықтасам біраз ұйықтап алайын. Маған аз да болса сарқыт қалдырарсыздар, — деп Степановтың мырс етіп күлгені естілді.

— Бастаңыз әңгімеңізді, жолдас комбат.

— Өткен-кеткенді қозғап қайтеміз, Хаби, командирлерді қай уақытқа шақырып қойып едің?

— Олар келгенше екі сағаттай уақыт бар. Бәрібір солар келгенше отыруымыз керек қой. Әңгімеңізді айтыңыз, жолдас комбат.

— Айтсам айтайын, ол кезде өзіміздің ауданда аудандық аткомның секретары болып істейтінмін. Ауданның орталығында мал дәрігерлік пункті бар болатын. Мал дәрігеріміз іркілдеген семіз, қасқа бас, орта бойлы Леонтьев Тимофей Васильевич деген егде тартқан кісі еді. Біздің фельдшер Киреевті көрген сайын Леонтьев есіме түседі. Екеуін қатар қойсаң, ұқсастығы сондай — бір туған аға мен іні сияқты боп көрінер еді. Жексенбі күні осы уақытқа дейін аудан орталығында базар болады. Бір базарлы күні кеңсеге әкем келіп: «Мал докторының алдына барып тұршы, қарағым, онда бір шаруам бар еді», — деді де шығып кетті. Қағаздарымды жайғастырып мал дәрігерлік пунктке бардым. Леонтьевтің қорасы кең еді. Қора толған мал: біреулері түйе, біреулері ірі қара, біреулері жылқы алып келген қазақтар кезегін күтіп тұр. Леонтьев жәрдемшісімен екеуі қораның ортасында кезегімен ауру малдарды қарап, дәрілеп - дәрмектеп, мал иелеріне ымдаумен, шала-шарпы қазақсымақ тілмен сөйлесіп, кеңесін айтқансиды. Бір түйелі қазақ олардың сөзіне түсіне қоймады. Мен жақындай барып тілмаш бола қойдым. Бір кезде менің әкем төртөбел дөненді жетектеп қораға ене бергенде, тұрған қазақтар: «Ассалаумағалайкүм, Момеке» десіп сәлем беріп, ол кісінің жасын сыйлап «кезексіз апарыңыз атыңызды, көрсетіңіз, біз тұра тұралық» деп шуылдасты. Әкем артқы аяғын сүйрете басқан төртөбелді жетелеп Леонтьевтің қасына келді. Леонтьев ала көзімен қарап, әкемнің кезексіздігін жақтырмады білем, аттың аяғына бір қарады да: «Сенікі алаша жаман. Аяқ совсем жаман», — деп қолын сілтеді. «Ай доктор, аяғын ұстап көрсеңші, несі бар екен?» — деді әкем. «Жаман алаша, жаман». «Бүл кәпір бір нәрсе дәметіп тұрған болар», —деп әкем қалтасына қолын салып, ақша шығара бергенде Леонтьев ашуланып, «Скажи этому ахмаку, чтобы он своего коня на махан пустил» дегені. Әкем ешкімге үн қатпастан атын жетелеп қорадан шығып кетті. Қаба сақал орта бойлы дембелше бір қазақ, ұстап тұрған сыңар мүйіз қара сиырының ноқтасын біреуге ұстата салып, Леонтьевтің қасына жетіп барып «Тбоя жаман локтыр, моя қарошай старик, пошему сен аяқ қарамайды?» — деп араға түсе кетті. Екі айдай мен ауылға барғаным жоқ. Әкем де келіп маған жолыққан жоқ. Бір базар күні біздің ауылдың бір жігіті келіп: «Сені Момекең шақырып жатыр. Мал докторша келсін деді», — деп шығып кетті. Өткен жанжал есіме түсіп, қынжыла, қаймыға, ұяла - қызара Леонтьевтің қорасына бардым. Бұрынғыдай қора толған мал алып келген қазақтар. Олардың арасында әкем көрінбейді. Біраз күтіп тұрдым. Бір уақытта төртөбелге мініп әкем қораға шауып кірді де, ай-шайға қарамастан атын ойнақтатып мал қарап тұрған Леонтьевтің алдына барып тізгінін бір-ақ ірікті. Елдің барлығы және мен де таңғала қарап қалдық. Леонтьев жұмысын тоқтатып тұрып қалды. Әкем қораның топырағын бұрқылдата Леонтьевті айнала біресе желе жортып, біресе кәдімгідей шапқылап шыр көбелек айналды. Бір кезде алыстаңқырап барып аттың басын шұғыл бұрып қайтарды да, Леонтьевке қарай шаба ұмтылды. Доктор сескене қаймығып екі-үш адым шегінбегенде ат омырауымен қағып кететін түрі бар. Тізгін тартып тоқтады да, ойнақтап тұрған аттың үстінен қамшымен нұсқап маған: «Әй, тілмәш бала, скажи этому дураку, что его самого надо пускать на махан» деп орысшалап атын тақымдап, ат байлағыш желіден ырғып көшеге қарай шаба жөнелді... Тұрған ел қыран күлкі. Мен төмен қарап кеңсеме кеттім. Екі-үш сағаттан кейін кеңсеге Леонтьев келді. «Әкең қайда, мен шалдың алдында қатты кінәлі екенмін. Үйге шақырып кешірім сұрамақпын. «Сіз, жігітім, маған көмектесіңіз»,— деді егде тартқан дәрігер. Әкем өзінің құрбыларымен базар ортасындағы бір шайханада қымыз ішіп отыр екен. Леонтьевтің үйіне барғысы келмеп еді, оған бір жасы үлкендеу шал: — Момыш! Алдыңа келсе әкеңнің құнын кеш деген бар. Барғын, докторда иман бар екен. Алдыңа айыбын мойындап ұялғанынан келіп тұр ғой», — деген соң, қасындағы екі шалды ертіп әкем бізбен ілесті. Келсек Леонтьевтің өзінен де семіз шикі сары, ашық мінез, жайдары бәйбішесі қораның көлеңкесіне киіз төсеп қойған екен. Үлкен сары самауыр гүжілдеп қайнап тұр. Біз отырғаннан кейін қазақша дастарқан жайылып тамақтар келе бастады. Тамақ - шай үстінде доктор әкемнен кешірім сұрады. Екеуі қол алысып татуласты. Әңгіме басталды. Мен орталарында тілмәш болып отырып, дастарқан үстіндегі биляшиді тойғанша жедім.

— Екі шалдың шоқысып қалып келіскені қызық екен. Дәрігер жақсы, тура дәрігер екен. А биляши еще лучше, — деп, орысшалап Рахимов қарқ-қарқ күлді де, — ал әкеңіз төртөбелді қалай емдепті,— деп сұрады.

— Бұрынғы қазақтардың өмірі ылғи малмен байланысты болған ғой. Малды емдеу жағына тәжірибесі мол халықтардың бірі осы біздің қазақ болар. Біздің елде мал «хирургін»—«оташы» деп атайды. «Ота» деген түбірінен шығуы керек. «Ота» кес, жой деген мағынада. Әкем тартылып қалған сіңірдің айналасындағы ісікті кесіп, аттың жарасына дәрі шөптер таңып, төртөбелді емдеп жазыпты. Кейіннен Леонтьев әкемнен және басқа біздің оташылардан көп нәрселерді сұрап алым жүретін...

— Жолдас комбат! Жолдас комбат! Тұрыңыз. Полк штабынан кісілер келіп тұр, —деп Рахимов мені оятты. Мен ұйқымды аша алмай отырғанымда:

— Мұнда батальон командирі кім болады,— деп киімі солбыр - солбыр аласа бойлы, сүйір мұрындау, бетін әжім басқан ақсары капитан күркешеге кіріп келді. Оның соңынан кешегі ПНШ Блинов енді. Мен орнымнан тұрып ізет көрсете қарсы алмағаныма шамданған болуы керек, капитан маған тесіле қарап, зекіре сөйледі.

— Неге сіздің батальонда ешқандай тәртіп жоқ! Не деген бейбастық?!

— Қандай бейбастыққа кез болдыңыз?

— Сіздің адамдарыңыздың барлығы ұйықтап жатыр. -— Курортта жүрмегендігімізге бәріміздің де көзіміз жетеді. Оның несін сұрайсыз, — дегенімде капитанның артында тұран Блинов мырс етіп күліп жіберді. Капитан бұрылып ПНШ - қа ала көзімен қарады.

— Жағдайды баяндаңыз, — деді маған капитан.

—Алдымен сіз маған кім екеніңізді, не үшін мұнда келгеніңізді айтыңыз, мен сізді бірінші рет көріп отырмын, жолдас капитан. Маған зекіріп сөйлейтін мен сіздің тоқалыңыздан туған бала емеспін, — дегенімде Блинов тағы да мырс етті. Капитан ұялғандай біраз кідіріп тұрып:

— Мен полктың химелужбасының начальнигі, капитан Булатовпын. Біз ПНШ екеуміз сіздің батальонды тексергелі келдік.

— Тексергенде немізді түзетіп, қай жерімізді қалыпқа келтірмексіздер? Сіздердің тексеруіңізден батальонның хал - ақуалы өзгере қоймас. Кеше кешке мына тұрған ПНШ -да келіп, тексеріп кеткен болатын. Батальон аш! Қорамсақтарымызда оқ аз! Жағдай осылай, жолдас капитан. Мына тұрған ПНШ адал жігіт болып шықпады.

— Жолдас комбат, мен сіздің сөзіңіздің барлығын айтқам. Менде билік жоқ қой, — деп қапаланды

— Сіз, жолдас аға лейтенант, өте қызбаланып сөйлемеңіз, — деді капитан.

— Кімнің алдымен қыза сөйлегенін құдай бар болса көріп-ақ тұрған шығар, — дегенімде капитан да күліп жіберді.

— Ақыл айтумен, зекіріп сөйлеп қысымға салумен батальонның қарны да тоймайды, қорамса да толмайды, жолдас капитан, — дедім мен бастырмалап. — Батальонды ашық алаңға айдап тастадыңыздар, жағдаймен жөндеп таныстырмадыңдар. Әрі-беріден кейін түсінікті бұйрық та бермедіңдер, кешелі бері шаршап-шалдыққан аш жауынгерлерге қандай қамқорлық істедіңіздер. Меніңше екеуіңіз де зеріккеннен ғана бізді тексергелі келіп тұрған кісілерсіздер.

— Бәрі түсінікті, жолдас батальон командирі, бәрі де түсінікті. Ал ПНШ қайтпаймыз ба? — деді Блиновқа. Олар кеткен соң мен бұлақ суына жүзімді шайып алып, алғы шепке кеттім. Таң атты. Күзгі таңсәрінің суығына жер беті күрең қырауланып жатыр. Мен взводтан - взвод, ротадан - роталарды аралап келемін. Біздің шала-шарпы қазған саяз окоптарымыз қыр басынан теңбілденіп, кейбіреулері шоқпыттана көрінеді. Окоп түбінде, салқын қара жерде, бүрсиіп, екі бүктеліп бос құрсақ, шаршап - шалдыққан жауынгерлер ұйықтап жатыр. Бақылаушылар біресе отырып, біресе тұрып тықыршып тұр. Мен бір шеттен бір шетке қарай келе жатып — әскери атағы да, жасы да үлкен капитан Булатовпен ренжісе қатты сөйлескеніме өкініп келемін. Ұялып келемін...

— Жолдас аға лейтенант, біз Шехтманньщ полкынан комиссардың бұйыруы бойынша сіздерге нәрселер алып келдік, — деді. «Булатон комиссарға жеткізген болды ғой» деп ойладым. Старшинаның «порсе» дегені бірнеше жәшік патрон және екі шелек піскен ет болып шықты.

— Патрондарыңа рахмет, старшина. Ал мына екі шелегіңнің ішіндегісіне мен жалғыз өзім тояр ма екенмін?

— Кушайте на здоровье, товарищ старший лейтенант, — старшина күлімсірей жауап қатты.

— Біз мұнда бес жүз аш ауызбыз... Нан неге алып келмедіңдер?

— Біз бергенін алып келдік.

— Рахимов! Мына шелектегімен не істемекпіз? — деп сұрадым.

— Кәмпитті бөлгендей бөлеміз де, жолдас комбат.

— Онда старшиналар мен политруктерді шақыртыңыз. Роталардан адамдар келді. Пышақпен етті бөлуге кірісті.

— Ал, жігітім, осында көрген - білгеніңді айта барғайсың, — дедім мен старшинаға, маған тиген бір түйір етті аузыма сала беріп.Күн ашық болды. Жылына бастады. Россияның күзгі ашық күндері біздің оңтүстіктің ашық күнінен айрықша келеді. Күн найза бойы көтерілгенде түнгі салқында қырауланған шықтар жіпсіп үлкен сәскеге дейін буырқанып буланып жер бауырлай жатқан сирек тұманша жер бетінде, орман үстінде көгілдір перделеніп барып асықпай тарқайды. Жерден қоңыр салқын дымқыл иіс түске дейін шығып тұрады. Күннің сәулесі бажырайып жарқылдамайды, асықпай жылытады. Ашық күнде самолеттер мен артиллерияны күші басым жақ мейлінше пайдалануға болады. Демек бүгін жаудың самолеттері мен артиллериясы зерікпей көзге түскенін бомбалауға мүмкіндіктері мол. Сағат азанғы онда алыстан самолеттер тобы көрініп, Волоколамскінің бізден арғы шетінен артиллерия атыс дабылы сарындай гүрілдеді.

— Кеше немістер станцияны ала алмаған көрінеді ғой мына сарынға қарағанда, — деді құлағын түре тыңдап тұрған Рахимов.

— Демек, бүгінгі негізгі шайқас сол жақта болды ғой. Қазірінше біздің тарапта ешқандай қимыл байқалмайды.

— Егерде алға барлаушылар жіберіп анық-қанығын білсек қайтеді.

— Сіздің ойыңыз әрине дұрыс - ақ, Хаби, бірақ та болдырған атты бәйгіге қосқандай болып жүрмелік. Одан да қалған дәрменімізді окоптарымызды тереңдетуге жұмсағанымыз жөн болар. Немістер біз шақырмай-ақ өздері де келіп қалар. Артыма жалт қарасам Бықи жағынан бір атты құйындата шауып келеді. Бізге жеткенде шұғыл тоқтай қалып, мана екі шелек ет алып келген старшина атынан ырғып түсті. Қолында алдына өңгеріп келген бір тола кендір қапшықты жерге тастай салып, өзі қалт тұра қалып:

— Жолдас комбат! Барлығын да комиссар Корсаковқа айттым. Міне, сіздерге ол кісі жүз пачка махорка, он шақты құты шырпы, жиырма шақты газеттерді тезден алып барып тапсыр деп мені жұмсады... — деп ентіге сөйледі.

— Сенің фамилияңды да сұрамаппыз ғой, жігітім.

— Мен Ивановпын.

— Ал аты-жөнің, өз есімің мен әкеңнің атын айтшы.

— Тек қана Ваня Иванов десе де болады ғой.

— Өзің де Иван болып шықтың ба?

— Әкемнің аты да Иван, жолдас комбат. Документтерде Иван Иванович Иванов болып жазыламын.

— Ай, сендерге басқа ат табылмағандай бәрің бірдей Иван болғандарыңа жол болсын? — деп Рахимов күле сұрады.

— Қайдам, жолдас лейтенант, ат қойғанда бізден сұрамай қойыпты ғой, — деп оған старшина күле жауап қатты.

— Ал, Иван Иванович, саған үлкен, үлкен барлығымыздың атымыздан алғыс, құдай бар болса тағдыр сені сақтасын, қарағым Ваня. Ну, поезжай! Спасибо, брат!

— Орыстың осындай жақсы жігіттері болады, — деді Рахимов. — Taп біздің Степанов сияқты ақпейіл, бауырмал екен мына старшина да. Иван Ивановичтің алып келгенін үлестіруге кіріскен еді Хаби. Мен алғы шепті аралап келемін. Жауынгерлер окоптарын тереңдете қазып жатыр. Кейбірсулері оқта-текте басын көтеріп алға елеңдей қарап қояды. Менімен бірге келе жатқан Краев:

— Тамақ жедік, махорка тарттық, жақын арада мүмкін жүз грамм да ішерміз, а, жолдас комбат?

— Оның закускасы болмай жүрмесін, Семен.

— Арақ бар жерде закуска да табылар. Мен өзім жеке басымды алсам қазір бір стопканы қағып тастап, жеңімнің ұшын бір иіскесем болғаны...

— Болды енді, әзілің жетті. Ісіңді жөндеп басқар. ...Сағат он бір... Сағат он екі... Біздің алдымызда жаудың бірде-бір солдатының қарасы көрінбейді.

— Осы аш отырғанда адам мүлдем зеріккіш келеді екен, — деген Бозжановтың даусын күркенің сыртынан естідім. — Егер де мен үлкен орында командир болсам, қарап отырмас едім. Тіптен тіке Волоколамскіге тартып, қаланың бір шетін басып алып отырар едім. Кейіннен құдай басқа салғанын көре жатар едік, — деді ол оны мақұлдап отырған біреуге.

— Бар ротаңа!

— Жүріңіз, алға барып көрелік, — деді комиссар менің сөзімнің аяғын тыңдап болып. Жолда келе жатып Корсаков маған жалпы жағдайды айтты. — Капров пен Елиннің полктарына кешелі бері ауыр салмақ түсті. Әсіресе, Капров полкында. Обалына не керек, жауынгерлер табан тіресе жаудың басым күшімен айқасуда. Естіп тұрсыз ғой — олар қазір де ауыр халде соғысып жатыр. Алғы шепті аралап жүргенде, жауынгерлермен сәлемдескені болмаса комиссар үн қатқан жоқ, тек жан-жаққа көз салып аяңдап жүріп отырды. Менімен қоштасып тұрып аттанардың алдында Корсаков былай деді:

— Аш халыққа мен не дейін? Өздеріңіз де сөйлескен боларсыздар. Сіздер үшін қолымнан келгенімді істеуге тырыстым, штаб кухняларынан етін сіздерге жібергізіп, сорпасын оларға қалдырдым. Екі тәуліктен бері азық-түлікті жөнді уақытылы ала алмай жатырмыз. Комиссар көрші батальонға қарай кетіп бара жатқанында, оның артынан қарап тұрып Рахимов:

— Бұл полкта бізге жаны ашыр үш адам бар: Булатов, Иванов, Корсаков, - деді.

— И это очень хорошо, Хаби, — дедім оған мен.

— Жолдас комбат, немістер көрінді! — деп Синченко жүгіріп келді. Мен күркеден шығып, қыр басындағы бақылау пунктіме келдім. Менің ешкіммен телефонмен байланысым жоқ. Бақылау пункттің айналасында байланысшы хабарман жауынгерлер өздерінің саяз окоптарында жатыр. Немістердің келе жатқаны рас болып шықты. Олар сап - сабымен тапа жорықтағыдай шұбап келеді. Бәріміз де таң қала қарап тұрмыз. Бұлар біздің үстімізден серуендей басып өтпек пе әлде, мына бейқам келе жатқанына қарағанда?

— Ал, жігіттер! Командирлеріңе барып айтыңдар: немістер 300-400 метрдей жақындағанша ешкім атушы болмасын. Түсінікті ме? Жүгіріңдер. — Байланысшылар жүгіріп кетті. Немістермен арамыз көп болса бір километрдей. Кенеттен немістің колонналарының үстінен бірнеше снаряд бұрқылдай жарылды. Оларды Кухаренко атқылай бастады.

— Қап, мынау ертерек атты - ау, — дедім бармағымды тістей өкініп. — Синченко, жүгір Рахимовқа, ол Кухаренкоға айтсын бастағаннан кейін ол шрапнельмен гранатын араластыра бастырмалатып атсын деп, — деп жұмсадым Николайды. Біздің пулеметтер де атқылай бастады... Сөйтіп біз өзімізді өзіміз айғақ етіп немістерге уақыттан ерте көрсетіп алдық. Немістер біз жатқан қыр төбесін минометпен, артиллериямен төмпештеуге кірісті. Екі жақтан да қызу атыс. Айнала ың-жың. Тасыр-тұсыр. Миналар мен снарядтар бұрқылдай жарылып жер бетіне шешек таңбасындай воронкаларымен шұбарлап із қалдырып жатыр. ...Менің командирлерге көп нәрсе айтқым келеді. Мені олармен байланыстыратын телефон жоқ. Хабарман жауынгерлер менің сөзімді оларға жеткізіп, олардың сөзін маған жеткізгенше ұстараның жүзіндей қылтылдап тұрған тар уақытта ұрыс жағдайы бірнеше рет өзгерді. Мен бақылау пунктінде бәрін көріп жатырмын.. Басқаруға дәрмен жоқ. Мен ұрысты басқарып жатқаным жоқ. ұрыс бастырмалап есімді шығарып жатыр. Немістер бірте-бірте жақындап келеді. Біз жақтан жауған оқтар олардың көкірегінен итергендей онша ілгерілетер емес. Атыс жағынан қиян-кескі болып жатыр. Қиян-кескі соғыста әр жауынгердің өз тізгіні өзінде, ол атқысы келсе атады, ерік өзінде; қол көтерген жаудың қасық қанын қиып тұтқынға ала ма, жоқ атып тастай ма, — ол оның өз еркінде; мені тыңдап жатқан батальон да, дивизион да жоқ, әйтеуір қиян-кескі атыс үстіне атыс.

— Жолдас комбат, дұшпанның бірінші атакасы тойтарылды,деп келді Рахимов.

— Дұрыс болған екен, — дедім мен оған бұрылмастан, — Ал, енді неміс бағытын өзгертуі мүмкін. Ол енді бос жатқан бір бүйірімізден соғуға тырысар. Жан-жаққа әзір болу керек.

— Біраз күшті жан-жаққа қарай қозғасақ қайтеді?

— Жоқ, қозғаудың қажеті болмас, үлгере алмаспыз... Айтпақшы адамдар әлі тамақтанған жоқ па? — Қайдағы тамақ, жолдас комбат?

— Жарақаттанғандар көп пе? Оларды тезден Бықиға жөнелтіңдер.

— Сіз өзіңіз жарақаттанғаннан саумысыз, жолдас комбат?

— Саумын. Бірақ та миым ашып қалғанға ұқсайды. Біраздан кейін есімді жинап алармын. Сіз бара беріңіз, Хаби. Орнымнан тұрып қарасам, барлығы орнында, біздің позициялардың шеті кертілмегенге ұқсайды.

— Уа, тәуба! — деп бір-ақ күрсініп барып есімді жинадым.

— Атака басталғанша осылай отырамын да, немістер тұра жүгіргенде басымды бір-ақ көтеріп фашистерді ата бастаймын. Кеше үшеуін қалпақтай ұшырғанмын... — деп төмен қарап белдігімен ойнап отыр қасымдағы жауынгер. Түріне назарымды салсам — уыздай жасөспірім бала жігіт. — Сіз орныңыздан тұрмастан отыра беріңіз, — деді ол маған. Мен оған «неге?» дегендей қарадым. — Сіздің пистолетіңіз алысқа жетпейді ғой, әуреленіп қайтесіз. Отыра беріңіз. Бізге келе жатқандарын өзім - ақ атайын. Жас жауынгер орнынан тұрып, ордың жиегіне сүйеніп тұрып атқылай бастады.

—Атака басталды, жолдас комбат... Адамның қалай құлағанын көргіңіз келе ме... Өте қызық... Әні тағы біреу қалпақтай ұшып... — деп сөйлеп атқылап тұр. Мен де орнымнан тұрдым. Немістер жүгіріп, құлап, қайта тұрып жүгіріп келеді. Жас жауынгер екі рет атып:

— Бұл жолы тигізе алмадым, — деп мылтығын қайта оқтай бергенде:

— Маған берші винтовканы, — деп оның қолынан мылтығын алдым.

— Сіз мергенсіз ғой, — деді жауынгер.

— Ия, жігітім, мен снайпермін.

— Сізге не болды, жолдас комбат... Кешіріңіз... айтып тұрған сөздеріңіз азырақ жөнге келмей тұрғандай...

— Сеніңше мені әлдеқашан-ақ жындыханаға тапсыру керек екен ғой!

— Жоқ. Ол сөз менің аузымнан шыққан жоқ қой, жолдас комбат...

— Хаби! Тыңдашы мені! Мына батальон маған оңай соғып тұрған жоқ!

— Рұқсат болса айтайын, жолдас комбат, біздің батальонға сіз де оңай соғып тұрған командир емессіз!

— Демек, мен батальонным, соры болып шықтым ғой... Менен құтылу соғыс қызуында оп-оңай... оны сіз, лейтенант Рахимов жақсы білесіз.

— Опырмай, сізге бір сөз айтудан қалып барамыз ба осы. Ол не дегеніңіз, жолдас комбат!?

— Рахимов! Неге екі жақтың да үні өшіп қалды?

— Қайдан білейін. Мүмкін «келісімге» келген болар, жолдас комбат.

— Әзіл көтерер жайым жоқ!

— Ендеше, жолдас комбат, менің байқауымша, біздің оңды - солды жақтарымыздың бос жатқанын біліп алған болу керек. Енді соқса бүйірден соғуға әрекеттеніп жатыр-ау деймін.

— Дұрыс. Оныкі мүлде дұрыс. Пулеметтер мен артиллерияның бар күшін қанат қорғауға жұмсалық. Барыңыз, ұйымдастырыңыз. Рахимов орнынан тұрып кетті.

— Синченко, әлгі политрук Бозжановты шақыршы. Бозжанов келді.

—Штабта жалғыз Рахимовтан басқа жұмсарға адам қалмады,дедім мен оған. — Сен батальонның кіші адъютанты болғын. Жолдас комбат, рұқсат етіңіз...

- Құп, болады, ақсақал!

— Сен Краевқа барғын. Ол партияда жоқ адам ғой мен сияқты. Ротаға ол бір жағынан командир, бір жағынан политрук болып өз жеке басы билей берсін деп айтқын. Тез қайтқын. Бозжанов кетті. ... Қайтадан неміс бізді артиллериясымен, минометтерімен төмпештеуге кірісті. Оң жақтан қиян-кескі атыс болып жатқанда біреу жүгіріп келеді. Жүгіргенде қисалаңдап әдіске салып, біресе құлап, біресе тұрып жүгіріп келеді. Мен оған қарап тұрып «бұл кім болар екен? Осынша аласұрып ұшып келе жатқанының себебі не екен?» деп тұрмын. Жақындай бергенде мен сыртқы пішінінен Брудныйды таныдым. Ол даусыз маған қарай жүгіріп келеді... Маған жете бергенде мұрттай ұшып құлады да, етпетінен жатқан орнынан қозғалмады. Мен еңбектеп оның қасына бардым.

— Брудный!

— Брудный!

— Брудный! Брудный!.. Жауап қатшы, бауырым! Жауап қатшы! Сен неге оқ астында жүгірдің?.. Маған не айтайын деп едің?. А, а!.. ...Немістер атакаға шықты. Жалмұхаммед Бозжанов келді.

— Брудный! — деп тұра қалып: — Сен мұнда неғып жатырсың? А?

— Ол ұйықтап жатыр. Тимегін оған, — дегенімде,

— Сізде, жолдас комбат, ешқандай мейірім жоқ екен ғой! -— деп ол маған зекірді. — Өлімді қалай ұйқы деп тұрсыз?

— Оны мен өлтіргем жоқ! Соғыс өлтірді! Кінәлағыш болсаң соғысты кінәлағын...

— Кешіріңіз, ағатай. Абайсызда айтып қалдым...

— Степановты Кухаренкога жібергін, өзің роталарға барғын. Приказываю отбить всем и эту атаку противника! Брудный екеуміз осында сендердің қимылдарыңды бақылап жатамыз... Рахимовты маған жібергін. Рахимов келді.

— Біздің көршілеріміз де тым-тырыс. Осы фашистерге не керек екенін қайдам, әйтеуір бізге тыныштық берер емес.

— Қасқайып жатқан екі жол мен екі көпір керек оларға, Хаби.

— Айнала бос қой. Оралып соға бермей ме бұл иттер.

— Оның командирі де мен сияқты желге қарсы бедеріп тұрып ықтай білмейтін есерсоқтың біреуі көрінеді.

— Қалайша?

— Әнеукүні менің аузымнан жазатайым шығып кеткен бір сөзді әлі ұмытпапсыз ғой.

— Ұмытпаймын да, Хабибулла. Өлгенімше ұмытпаймын. Сенің сол сөзің менің ойыма ой қосты. Маған үлкен сабақ болды. Рахмет саған.

— Олай болса оқасы жоқ, жолдас...

— Айтпақшы Жалмұхаммед те маған зекіріп кетті.

— Өй, ол қалайша сізге зекіруге аузы барды? Ол сізді піріндей көрушілердің бірі еді ғой.

— Енді мен саған да, Бозжановқа да піp болудан кеткенге ұқсаймын. Тағы да жым-жырт бола қалды. Бет алыстан жау шабуылы мүлдем тойтарылды.

— Хаби, күректері бар он шақты жігіттерді ертіп келші осында.

— Ер жауынгерлік саймандарымен жатсын. Барлығын да қалдырыңдар, бірге болсын, өзімен бірге, — дедім мен. Жерлердің алдында мен Брудныйдың қасына барып, басын сүйеп оның бұйра қара шашын өз тарағыммен тарадым. Жағамнан командирлік белгісі төрт бұрышты екі қызыл түймемді сөгіп алып, Брудныйдың жағасына қададым.

— Аға лейтенант Брудный, қош бол, жатқан жерің торқа болсын.

— Сіз рұқсатсыз алдыңғы шептен мұнда неге келдіңіз? — деп Шехтман маған кейіп сөйледі:

— Жолдас Шехтман, кею керек болса, ол менің қолымнан да келеді, — деді Панфилов полк командирінің маған дікеңдегенін жақтырмай оның сөзін бөлді. Шехтман төмен қарап, күйгелектеп:

— Аға лейтенантты мен шақырған жоқ едім, жолдас генерал, — деді.

— Жолдас Момышұлы сізге емес, маған келіп тұр... Үлкен тұрған жерде кіші даусын қатты шығармас болар, жолдас полк командирі.

— Ғапу етіңіз, жолдас генерал, — деп Шехтман сасқалақтап қалды.

— Сізбен кейін сөйлесермін, алдымен жолдас Момышұлы тыңдап алайын. Бұл кісімен көптен бері көріскен жоқ едік. Маған қарап: — Сіздің жасырын айтар сөзіңіз жоқ шығар, ә? — деп сұрады.

— Жасырын сөзім жоқ, жолдас генерал.

— Сіз де әңгіменің басы-қасында болыңыз, — деді үн қатпай әдеп сақтап тұрған комиссарға. Мен жалтақтамай, именбей бастан кешкен өткен-кеткеннің барлығын айттым. Шехтман бір-екі рет менің сөзімді бөлейін деп еді:

— Не перебивать! — деп Панфилов оны доғарып тастады.

— Комбаттың сөзіне қарсылықтарыңыз бар ма? — деп сұрағанда:

— Комбат ашығын айтты, жолдас генерал, — деді комиссар.

— Сәтсіз түнге сіз айыпты емессіз, біздің штабтың ұшқалақ шабармандары кінәлі, — деді де, Шехтманға бұрылып түнере қарап, — Вы людей держали на правах пасынка, вы довели батальон до изнеможения! Я вам больше не доверяю, этот батальон я забираю у вас! Сегодня же к вечеру смените батальон...

— Жолдас генерал...

— Сегодня же к вечеру сменить и доложить!

— Есть сменить и доложить! — деп Шехтман сұрлана қысылып орнынан қалт тұрды... Мен ішімнен алақайлап, батальонға қайта шаба жөнелдім.

— Кішіпейілдігіңнен айналайын, бауырым, кішіпейілдігіңнен айналайын, —деп арсалаңдап келіп, кұшақ жая амандасты. Ентігіп демін алмай сөйледі: — атаңа рахмет, ерім, естіп төбеміз көкке жетіп жатыр... Қайда асығып барасың... Бізге неге соқпадың? Тіріге сәлем, өліге бата деген бар емес пе... Айтпақшы, Жалмұхаммед, Хабиболла, Семен Краевтар аман ба?.. Ұстараның жүзіндей қылт еткен қыл көпірдің күні ғой, қалай, кімдер аман, кімдер шәйіт... — деп сұрақ үстіне сұрақ қойып, сөз берер емес...

— Мұқа, айыпқа бұйырмағын, жарты сағаттан кейін генералда болуым керек, тез жетсін деген екен.

— Олай болса кешікпегін, мін тез атыңа, — деп мені жалма - жан аттандырды.

— Мен бір жарым сағаттан кейін қайтармын, қолың тисе штабыма барып, жігіттермен әңгімелесіп, күте тұрғын.

— Жарайды, жарайды, зулат тездеп, кешігіп, қартты ренжітіп жүрме... Өкше темірді бауырына батыра тақымдағанда, жирен қасқа ауыздығымен арпалыса ыршып жөнелді. Орманды аралап, желе жортып келеміз. Аспанға өрши тіке өскен қарағайдың қаз таңдайлы бүршікті бұталары ақ сәукеле киген келіншектей үлпек қардың салмағымен иіліп тұр. Барлық орман, өсімдіктер ақ түбітке оранып тұрғандай - ақ. Аспаннан ұшып келіп, оң жақтан шамамен 150 метрдей жерге мина түсіп, тарс жарылып, тып-тыныш мелшиген мылқау орманды жаңғырықтырып жіберді. Ауа толқыны ағаштарды сілкіндіріп, үстімізге қырау жаудырды. Минаның қаңғыған жаңқасы ызыңдап өткені болмаса ешқандай залал еткен жоқ. Бір-екеуі зуылдап өте шыққанда, сескену әркімде де болады ғой, біз де сескендік...

— Әрбір 15-20 минуттан кейін, осы жол бойына біртіндеп мина тастап тұру екі күннен бері неміске әдет болды, — деді атқосшы.

— Жолды атқыламағанда, жай тоғайды атқылап, оны жын ұрып па! Жолаушыны үрейлендіре мазалап, берекесін шығарып, жол қатынасын ылғи біз үшін қауіпті етемін деген ниет қой оныкі,— деп түсіндірді адъютант.

— Дұрыс айтасың, жігітім, — дегеннен басқа тіл қатқан жоқпын.

— Түскен жайдың орны мұндай сұрқия - сойқан болмас, -— деді Николай қазақша. Ішімнен «орыс бал асы қазақ тілін білсе осындай-ақ білсін»— деп ойладым. Алдымыздан жол бөгеп көлденең сұлап жатқан ағаштан ырғып өткенімізде:

— Мама ағашты тамырын қопара сұлатыпты ғой, шіркін,

— деді ол тағы да қазақшалап менімен қатарласа беріп. Мен тіс жармаған соң о да үндемей, менің атымды шаужайлап келе жатқан қаракерін сәл тежеп, адъютантпен қатар өз орнында желе-жорта келеді. Бара жатқан қыстағымыз Шишкино, орманнан шыға бергенде - ақ алдымыздағы алаңнан көрінді. Алысқа ататын зеңбіректің құлашы жететін шеңбердің көлеміндегі барлық қыстақтарға біртіндеп оқ тастап, мазалайтын соғыс салты болғандықтан, бұл қыстақ та артиллерияның атысына ұшыраған екен. Россияның қыстақтары ағаш үйлі болады. Біздің алдымызда қыстақ шетіндегі екі үйге зеңбірек оғы дәл түскен білем, өрттің оты бықсып, қоңырси түтінденіп жатыр екен. Біртіндеп үйді паналай жүгіріп жүрген солдаттардың біреуі бізге қолын сілтеп ишарат берді.

— Көкте самолет көрінбейді ғой, анау не деп қолын бұлғап тұр? — деді тыныш жүрмейтін Синченко. Өрмектің жібіндей жарысқан телефон сымдары тоғысқан үйдің алдына келіп аттан түстік. Іргеде тұрған күзетшіден:

— Генерал осында ма? — деп сұрағанымда ішкі үйден:

— Момышұлы неге кешікті екен? — деген генералдың қарлыққан таныс даусын естідім.

— Мен мұндамын, жолдас генерал, — деп жауап қатқанымда, есіктен ақ шалған басын шығара қарады.

— Сізді кешігеді деген кімнің ойында бар, -— деп сынағандай қарады да,— оқасы жоқ, оқасы жоқ, дәл келдіңіз, мұнда еніңіз,— деп шақырды. Терезенің алдындағы үлкен столдың үстінде соғыс жағдайын кестелей сызған карта жайылып жатыр екен. Қол алыса амандасып болған соң, столға жақындап барып, иығын қомдай, екі қолының саусақтарына барлық дене салмағын сала сүйеніп, қабағын шыта біраз үн-түн жоқ үңіле қарап тұрды да, қара қаламмен бір-екі жерге батыра - батыра белгі соқты.

— Тамағыңыз тоқ па? — деді маған қарап.

— Тамағым тоқ. Үйден тамақтанып шықтым, жолдас генерал.

— Әйтсе де, күн өте салқын ғой, отырып бір кесе ыстық шай ішіңіз, — деді маған бұрылмастан: — Ана бұрыштағы орында барлығы да даяр болу керек. Бір рюмка арақ жұтсаңыз, оның да залалы болмас... менің жұмысым әлі бітпепті... Сабыр ете тұрыңыз. — Генерал картаға үңілген бойымен өзімен өзі сөйлескендей: «Ие, былай - былай... былай еткен дұрыс болар, иә, иә, бұл жақтан соға қоймас... жоқ соғар ма екен... Мына жолды бөгеу керек... табандыға жер жағдайы медет те, көмек те болар...» деп анда-санда әр жерге қаламмен белгі соғып тұр. Мен мүйістегі кішкене орындықта тым-тырыс шай ұрттап отырмын.

— Шай ішіп болдыңыз ба, жолдас Момышұлы? Мұнда, бері келіңіз, біраз ақылдасалық. Орнымнан тұрып картаға жақындадым.

— Мен сізге дұрыс ақылгөй бола алар ма екенмін, жолдас генерал? — дегенімде еңсесін көтере бұрылып қарап, жылы дауыспен:

— Істеу қолыңыздан келгенде, ақыл айту келмей ме, орындаудан бұрын, алдымен әңгімені аспай-саспай отырып, пісіріп алудан еш уақытта да бой тартпаңыз. «Былай ет, бұйрығымның тоқетері осы» деген құрғақ жарлықты шалағайлар ғана береді, — деді. Онан соң тағы да картаға үңіле қарап, күтпеген жерден: — Сіздің болжауыңызша, немістер қашан шабуыл жасауы мүмкін?

— деп сұрақ қойды.

— Кейінгі жағдаймен онша таныс емеспін, жолдас генерал, ойланып болжап айтпасам... —Айтылған сөз ауыздан бір шыққан соң кейін қайтар ма,— қызарып, бетім шымырлағанын бір-ақ сездім.

—Ойлап, болжап дегеніңіз өте дұрыс, командирді шаршататын ойлау мен болжау, соғыста қай жау сырын ақтара қойсын, — деді. Менің бетімнен отым шығып, қызарғанымды сезе қойыпты.

— Ал, әйтпесе мына картаның кестесіне қарап жағдаймен танысыңыз, ойлап, болжаңыз, — деп сұқ қолын сілтей беріп, маған жымия қарады. — Енді шай ішу менің кезегім, — дей беріп орындыққа жайласа отырып, қасықпен қантты сырт сындырып, шай ұрттауға кірісті. Картаға оңнан солға қарай салынған әртүрлі нақышқа қарасам: Строково, Ченцы, Мыкапиио, Ядрово, Дубосеково тағы бірнеше қыстақтардың батыс жағынан орманды тірей қызыл қаламмен сызылған біздің бекініс жөні басқұрдай тоқылып көрсетілген екен. Карта бойынша он шақты шақырымнан кейін өзіміздің полктардың тұрған жерін көріп, барлығының артында Горюны, Матренино қыстақтары мен 151,0 нысаналы төбені басып әкететін жол айқастарын қоршап сызған генералдың қаламының ізіне көзім түсіп, ентелеп үңіле бастадым: «Момышұлының батальоны» деп жазыпты. «Е, мені осында жұмсағалы шақырған екен ғой» деп ішім сезе қалды. Алдан артқа шығара қойғысы келгені біраз қытығыма тигендей болды. Қызыл сызықтың алдында жасыл қаламмен жиектеле сызылып дұшпан қолдарының тұрағы көрсетілген екен, сандарының белгісі есімде жоқ. Бірақ та бізге қарағанда үш-төрт есе мол көрінді. «Бір айдан бері немістің тырс етпей жатқан, күш жинап жатыр екен ғой» деген қорытынды ойыма түскендей болды. Онымды сезіп қойғандай генерал:

—Дұшпанның күштерімен толық танысыңыз. Кіммен кездесу керек екенін білу қажет, — деп қасыма келіп, қырын қарап, картаны тағы бір шолып өтті. — Ал сіз қалай ойлайсыз?

— Кестеңізді шолып өткендей болдым. Толық танысып, түсіндім деп айта алмаймын. Сіздің картаңыздағы жағдайдың көлемі менің дәрежемнен зорлау көрінеді, түсіндіріп, көмектесуіңізді сұраймын, жолдас генерал, — деп оншама үлгере aлмағандығымды мойныма ала жауап қаттым. — Менің жалғыз ұсынысым — мені қайда жұмсағалы тұрғаныңыз ғана. Соңғы сөзіме генерал қарқ-қарқ күлді. Менің де көздегенім сол еді, сізді түсінсін деп едім, дұрыс, жақсы айттыңыз, адал айттыңыз, — деп бастады қарт. — Біздің қолымыздағы ақпарларға қарағанда, дұшпан күшін жинап, барлық даярлық қызметін бітірген болу керек. Жақында шабуыл жасауы күмәнсіз. Бұл айқын мәселе, меніңше, салмағын Волоколамск даңғыл жол бойына салып, бір жұлқынғанда Истра қаласына шығу, жалпы беталысы Москваның батыс қабырғасы болуы керек. Жаратып жинаған күштеріне қарағанда оның ойы екпінді қарқынын Москваға жетіп, бір-ақ баспақ - ау деймін. Көріп тұрсыз, егерде біздің алған мәліметтеріміз дұрыс болса, біздің дивизияға кемінде, дұшпанның үш-төрт дивизиясы шабуыл жасайды. Бұл бағытта біздің еншімізге одан кем тие қоймас деймін. Әрине, оның қолында да біз туралы мәліметтер жоқ емес. Күшіне сеніп құлашын алысқа сілтеуі де ғажап емес. «Алды-артыңа қарамай даңғыл жолмен Москваға тарт!»—деген жоғарыдан жарлығы бар мірінеді. Рас болса бұл мәліметті біз пайдалануымыз керек. Жол бойындағы жер жағдайын пайдаланып, аз күшпен алдына бөгет болып, тіресе соғысып уақыт ұтып, жолды қолдан шығармай біраз әурелеп, бекініс жасап соғыссақ, табандылық болса, оның мол күшін шығынға ұшыратып, әжептәуір кедергі бола аламыз. Бірақ та ол үшін әдіс, айла, ептілік керек... Тағы сол сияқты жағдаймен толық таныстырып, кеңес пікірлер айтты.

— Күтпеген жерден жағдай өзгере қалса, оған қарсы жұмсайтын менің күшім жоқ. Алдыңғыларды дұшпан қайтсе де басым күшімен шегіндіреді. Орнынан бір қозғалып, үрке, бытырап шегінген жауынгерлердің басын қосып, ұйымдастырып, қалпына келтіру оңай емес. Дұшпан өкшеңді баса қуса, басын қоса алмайсың да. Орманда жалғыз-жарым қаңғырып жүрген топтар көрсеткен қарсылық, баса-көктеп келе жатқан лек-лек колға маса шаққандай да әсер ете алмайды. Сондықтан сізге манадан бері айтайын дегенім — жолдың айқасқан түйінін, соқпақтарды мықтап ұстап, оңай бермеу керек. Орман, шалшық төтемен танк машиналары ұзақ дамып, алға баса қоймас. Қысқасы сіздің батальон мына үш қысылтаяң жерді осы айдың 20-на дейін қолдан шығармай мықтап ұстап отыруы керек, — деп манағы картадағы белгі соққан жерлерін көрсетті.

— Жолдас генерал, рұқсат етіңіз, 5-6 километр жерді бір батальонмен қалай ұстатпақсыз?!

— Құла даланы қорғағын деп отырған мен жоқ. Мына төбеге бір рота, мына станцияға бір рота, мына қыстақтарға бір рота, — деп қаламмен түрте - түрте көрсетіп, генерал маған қарады.

— Қайдан 5-6 километр?

— Сіз көрсеткен жерлердің арасында мына 3-4 километр жерде, төрт солдаттан болайын деп тұр ғой, оны қалай қорға дейсіз? Ол былай тұрсын, айналдырған үш ротаны сіз көрсеткен шоқыға қойып, олардың ұрыс қимылын мен қалай басқарып үлгермекпін, жолдас генерал?

— Әр жауынгер, әр командир алдына қойған міндетін орындай білсе, оны сіз оларға түсіндіре білсеңіз, басқару деген сол болады. Командир әр солдаттың қанжығасына байлана алмайды. Біздің өз басымыздағы тәжірибелерімізге қараңыз: Бұдан бұрын төрт қоршауды бұзып шыққанда мен қасыңызда емес едім ғой. Мен басқарып па едім? Тек алдында екеуміз қандай жағдайда, қалай ету мәселелерін толығынан келісіп алмап па едік. Бұдан былай да қасыңызда бола алмаймын. Әдейі сөздің иін қандырып алғалы шақырып алып отырмын. Ойыңыздағы күдік нәрсені именбей ашық айтыңыз, жолдас Момышұлы, бір-бірімізге сеніп айрылайық.

— Ашық айтатын не қалды дейсіз, жолдас генерал. Сіздің пікіріңіз маған түсінікті, — деп біраз ойланып қалдым. — Неміс 17-сі күні шабуыл бастаса, алдағылар 17-не дейін төтеп берсе, маған кезек 18-де келеді... 19-20-сы күні қоршау болып... немісті мына жолдармен емін-еркін жүргізбей кедергі болып... шегінген полктар есін жинап, бастары қосылып, тағы бір жерде алдына қарсы тұруына себеп болса, жақсы болар еді. Жарлығыңызды орындау жағын ойлаудан артық айтарым жоқ, жолдас генерал.

— Бәрекелді, тап ойымның үстінен шықтыңыз. Әңгіменің барлық желісі солай, шабуыл 16-17-нен кешікпей-ақ басталар деп болжаймын... Рұқсат етіңіз, мен жүрейін, жолдас генерал. Қарт мені есікке дейін шығарып салып, жанаса келіп, қолын иығыма қойып , біраз қиналғандай: Жолыңыз болсын, жағдай ауыр, сіздің батальонды құрбандық атап отырмын,— деп көзіме тесіле қарады. Түсінем, жолдас генерал, сенгеніңізге сансыз рахмет.

— Иә, тағы да жолығамыз ба, жолықпаймыз ба, «час неровный» деп орыстар айтпақшы, ауытқып тұрған соғыс жағдайы ғой,— деп бастады ол әңгімесін. — Бірнеше сарбаздар қыршын кетті, олардың ерлігі ел құлағына жетіп те, жетпей де жатқан шығар. Өлім хабары кімге де болса суық хабар ғой. Ақыры қырғын ішінде жүрген өзіміздің де өлім десе денеміз түршігеді. Адамның еті өліп кетеді екен дегенге мен сенбеймін, өзің өлмей етің өлмейтініне менің көзім анық - ақ жетті. Үлкен ғанибет, халықтың намысына қара таңба түсірмей, ананың ақ сүтін ақтай қайтты марқұмдар. Мүмкін, бір күні біз де шейіт болармыз. Сені мен бұрын онша түсінбеуші едім. Тәртіпті кей мезгілде өте қатал ұстауың жанымды шошытып ренжітуші еді. Енді ойлап қарасам, оның игілігін көрген жігіттердің иықтары көтеріңкі. Біз осалдықтың кесепатынан сорлап, ақыры бір ұрысқа төтеп бермей, тобымыз бытырап, рәсуә болдық. Сендерді генерал тағы иір қысылтаяңға жұмсапты, бұл жерден не өліп шығасыңдар, не үлкен, зор абырой, атақпен шығасыңдар. Қарттың жасырмастан ашық айтқандығы, сендерге сенгендігі ғой. Ол кісінің онысы сабаздық. Сендер де сабаздық істеңдер. Сабаздыққа сабаздық болсын...

— Ай, Мұқа, ақылыңызға рақмет, осыңыз да жетіп жатыр, қысқаша басыңыздан өткендерді айтыңызшы, — деп қулана күлімсіреп, көзі жәутеңдеген Бозжанов сөзін бөліп жіберді. — Есітігіміз келеді. Енді бес минуттан кейін комбат барлығымызды мынау үйден қуып шығарады, ананы-мынаны тексер деп, бұл кісінің сырын сіз білмейсіз ғой? — деді.

— Ой, қарағым Жалмұхамед - ай, мен де қалай бастарымды білмей отырғаным ғой, жайбарақат аспай-саспай отырып айтатын әңгімелерді қалай қысқартып, тоқетерін айтарымды білмей отырмын... Ал, қысқарта айтқанда әңгімем мынадай: Дұшпанмен бірінші рет кездескенде дұрыс айқастық. Жігіттер көңілдегідей - ақ төтеп берді. Екі шабуылын қаусырата тойтардық. Түс қайта бергенде күтпеген жерден артымыздағы орманнан екі жүзден аса автоматчиктері шыға келді... бытырлатып оқты жаудыра бастады...пәлені қара тана бастады дегендейін штаб маңайындағы бөлімшелер үркіп, қойдай тоғысып, үрейлене састы... «Қоршау!», «Қоршалдық!» деген дегбірсіз хабардың алға қалай жетіп қалғанын қайдам, бет-бетімен босып бара жатқандарын бір - ақ көрдік. Батальон командирі, қарт майор Поляков орынды бұйрықтар беріп, жан-жаққа хабаршылар жұмсап, обалы не керек, қолынан келгенін істеп жатты. Штаб маңайындағылардан 50-60 адам жинап қорғана бастадық. Әрқайсысының қасына барып «атқын - атқын!» деумен зордан ұйымдастырып жау тобын атқылай бастадық... Оған да жан керек емес пе, тізіле қаптап келе жатқан немістер етпетінен түсіп жата - жата қалды. Қаптан келіп қалған жау қарқынын оқпен басып, тыныс алғандай болдық... Орнымнан атып тұрып бесатарымды көтере «За мной!» деп айқайлап жауға қарсы тұра жүгірдім. Немістер атуын тоқтатты. Қарасам қолдарын бұлғап сақ - сақ күліп жатыр екен иттер. Артыма жалт қарадым. Маған ілесіп келе жатқан еш пенде жоқ. Не етерімді білмей тұрып қалсам керек — басым мең-зең, жынды болып кете жаздадым... үріккен танадай жалт беріп, бетімнен отым шығып, ішім құса, запыранға толып қайта қаштым, немістер мені мазақтай атқылады... Келсем барлығы бұғып орындарынан тырп етіп бас көтермей жатыр. Құсаланып, не айтарымды білмей, тұншыға көгеріп, «ә, пасық иттер!» деп бастап, бірнеше ашулы қатты сөздерді айтып айқайлап жіберіппін, Майор Поляков маған жаны ашыған көзбен кінәлана қарады. Оның орынбасары Черных үн қатқан жоқ. Немістер шынымен ақ оқты жаудыра атты. Орнынан тұра бергенде майордың маңдайынан бір оқ дәл тиіп, табан асты тіл қатпай қаза тапты бишара шал... Атысып жатырмыз... Черныхқа «енді батальон командирінің орнын басып, берер бұйрығыңды тез бергін» дедім. Күйгелек жазған ешнәрсе мардымды айта алмады, жағдайды өзгертерлік әрекет істей алмадық... Кеш батты. Түнде Черныхтан да айрылдық... Таң ата, орман ішінен он шақты адаммен бірге келе жатып, роталардың қалғанына кездестім. 80-90 жауынгерлердің басын қосып, «енді қайда барамын» деп біраз қиналып отырдым... Үш-төрт күн жау сыртында сандалып жүріп, ақыры Волоколамск қаласына келіп, полк штабын таптық... Сол күннен бастап үшінші батальонның үні өшті. Осы кезде біз бен екіншінің қалғандарын біріктіріп бір батальон болып отырмыз. Мені алтыншы ротаның командирінің орынбасары етіп тағайындады... Роталар орындарынан қозғалып, жолға шықты, жолдас комбат! — деп баяндады Рахимов. Дұрыс, Мұқа, енді жүре әңгімелесейік, сөзің аузыңда, — дедім мен. Барлығымыз үйден бірге шықтық. Екінші ротаның командирі Семен Краев, ұзын бойлы, құлағы күдірейген, етсіз жақты, өткір жасыл көзді, арық тарамыс сары жігіт еді. Аяздан сары түрі үрпиіп, көгере тоңғандай жағы қусырылып, бұрынғысынан да арық көрінді. Біз 151,0 нысаналы төбенің айналасын аралағалы екі сағаттай болды. Жан-жақты болжап, бақылап, әскер тілінде айтқанда, рекогносцировка жасап болғандаймыз. Күн батып, ымырт жабылардың алды. Екі қара жолдың торабы көпірдің алдында тұрмыз.Қысқасын айтқанда былай, Краев, —дедім мен. — Дұшпан тағы мына екі жолмен келеді. Басқа айналаның бәрі шалшық екенін көзің көрді ғой. Алдындағы қалың орман оған паналап көруге өте жағдайлы - ақ. Сен орманда соғыспағын, айналдырған сексен адамыңмен соқыр орманда жасырынбақ ойнаудың қажеті жоқ. Орманнан шегіне беріп, мына ашықты қорға. Алдынан қосып алып, дәлдеп атуға артық жер ыңғайлы болар деймін.

—Жолдас комбат - ау, ол орманды паналап тұрып бізді де дәлдеп атады ғой. Сөйтіп жер жағдайын пайдаланса. ол бізді ұтпай ма, — деді Краев үріккен тананың көзіндей көзін алақтатып.

— Ей, сен,— деп зекірдім, — саған мен кеудеңді жау оғына ашып, тосқын деп тұрмын ба! Тосып ал дегенге неге түсінбейсің. Немістерді орманнан 150-200 метрдей шығармастан атып нең бар сенің. — Онда түсіндім, жолдас комбат,— деді ол езуін самарқау жиып.

— Дұрыс түсінсең. Ол да ақымақ емес, қалбалақтап тосқан оқ торына келіп түсе қалатып аңқау айуан ол емес. Алдымен барлау жібереді. Оны қалай етпексің? — деп тіке сұрадым.

— Бәсе, оны қалай ет дейсіз, жолдас комбат? — деп о да сұрақ қойды.

— Барлаушыларын неғұрлым бермен ашыққа шығарып алып, ақырғы адамына дейін мына алдағы ойпаңнан кейін қайтармай қырып салғын.

— Кейінгі, арттағы күші...

— Жә, жә! Сабыр етіп тыңда алдымен. Артынан келе жатқан негізгі күш бұл бағытта батальоннан аспас, барлық салмақ даңғыл жолда болар. Сенің жатқан мына тәмпешігіңді ол зеңбірек, минометпен біраз иге салады. Жауап қатпай, тырп етпестен жата бергін... Жаяу әскері ашық жерге тығып жақындағанда пулеметің мен мылтықтарыңа сөз беріп, оқпен қапсыра құшақтап бір көргін... Не болып шығар екен. Алыстан бажылдасып не керегі бар... не де болса жақыннан болсын. Мұндайда қолтықтаса құшақтасудан қашпаған ұтады. Не де болса тәуекелге бел байла, тәуекел.

— Жарайды, құп болады, — деді ол күйгелектеп, үйреншікті жауаппен.

— Алдымен ойлан. Біздің әңгімеміз құр бал ашу болып жүрмесін. Ойлан, Краев, шалағайлық болмасын. «Құп боладымен» ғана жауды жеңген командирді әлі көре алмадым. Ойлан! Сендердің еншілеріңе тиген осы жер. Сыбағаңа ақылмен ие болып, айламен қорға, қорғай біл... Я, дұрыс айтасыз, жолдас комбат, ойлайын, — деді ол тағы да қаймыға күйгелектеп. — Еш нәрсемді аямаймын, біраз күмілжи тұрып: — Бірақ та сізден қандай жәрдем болады... егер де күтпеген жерден халіміз нашарлай қалса, қайттік?Саған шыны керек пе? — деп тіке қарадым. Әрине, жолдас комбат, әрине. Қысыр сиырдан бұзау күтпегін. Егерде телефонмен байланысымыз болса, мен саған жәрдем... — дей бергенімде Краев жалма-жан... Болады ғой, бұзылса тездеп түзетіп тұрамыз, — деді. Менің жәрдемім... қысылған кезде саған ұрсу, әрі-беріден кейін зекіріп боқтау. Ол мырс етіп күліп жіберді.

— Одан басқа, жолдас комбат, одан басқа, жәрдем жағы...

— Одан басқа түк те бере алмаймын, түгім де жоқ... Айта берсең, Матринино, Гарюны халдері нашар болса сенен 30-40 адам алуым да мүмкін. О да есіңде болсын. Сен алыстасың. Мұнда қимыл жекпе-жек қана. Даңғыл жол бойына қарағанда, мұнда онша ауыр бола қоймас.

— Бірақ та бізді есіңізден шығармаңыз, жолдас комбат. Сіздің даусыңызды уақтылы естіп тұру бізге бұрын медет болушы еді, деп жасығандай болды.

— Тәйт! Менімен біржолата қоштасып тұрсың ба, өзің, — деп зекірдім.

— Жоқ, жолдас комбат, өзіңізден бұйрық болмай, мына төбені қолдан шығармаймыз, — деді ол күліп.

— Істерің қайырлы болсын! Жауынгерлерге түсіндіріп айтқайсың...

— Үшінші рота жаңа келіп жепті, лейтенант Танковқа қай жерді қалай қорғауды көрсеттім, — деп баяндады үйге ене Рахимов. Мен оған бірінші, екінші роталардың жағдайын толығынан айтып, карта жүзінде көрсетіп, олармен қалай байланыс жасау, тағы басқа нұсқауларды беріп бітірген соң, Жалмұхаммед Бозжановты ертіп далаға шықтым.Айнала жым-жырт. Қап-қараңғы түн. Жер беті аппақ қар. Айналадағы орман тым-тырыс мүлгіп тұрғандай. Даңғыл жол енді тоқылған өрмектей тіп-тіке, тұп - тұра жалтыр, жосылып жатыр. Қыстақтың азғана үйлері де жол жағасында күркеше - күркеше болып қарауытып, қаз-қатар тізіліп тұрғандай, олар да жым - жырт, тым-тырыс. Лейтенант Танков келді. Үшеуміз қыстақты екі айналып шықтық. Шаршаған жауынгерлердің көбі окоптарына бір құшақ пішен, я сабанды әкеліп төсеп, шинельдерінің бір етегін төсеніп, бір етегін жамыла бүрісіп ұйықтап жатыр екен. Әр бөлімшеде аяздан тықыршып қарауылда тұрған жауынгерлер ғана.

— Жігіттерге демалуға рұқсат етіп едім, жолдас комбат, — деді Танков.

— Дұрыс, демалғандары да теріс болмас. Айналаны жарық кезде біраз болжап, қалай бекініс істеуді ойладың ба? — деп сұрадым одан кеп. Танков әр окоптың басында қалай қорғану мәселесін ретімен баяндай бастады. Толығынан тыңдадым. Қараңғы түнде не көріп, не түзетерсің.

— Жарайды, таң ата көрерміз. Тиісті қызметіңді істей бер, — деп Танковқа рұқсат беріп, штабқа келдім.

— Екінші ротамен телефон байланысы былай тұрсын, қос атты, қос жаяу хабаршылар дайындап жібердім. Біріншімен де байланысты солай істейміз бе, жоқ әлде штаб Матренинода бола ма? деп сұрады менен аға адъютантым. Штаб осында болады. Матренино жер ортасы болғанмен, мейліңше мына жағдайда біздің осында болғанымыз дұрыс болар деймін. Я, ақсақал, той-тамаша осы даңғыл жол үшін болар, — деп қарап отырмайтын Жалмұхаммед сөзімді бөлді.

- Дұрыс айтасың, сондықтан әлі екі пулемет пен зеңбіректерді осында қалдырыңыз, — деп жауап беріп, қағаздарды оқып, кейбір жерлерін түзетіп отырғанымда:

— Рұқсат етіңіз, — деп біреу кіріп келді. Күңгірт шамның жарығынан қонақты онша таныңқырамай үңіле қарадым. Мұрны едірейген, бұзау тұмсық, бойы бір тұтам, келте бақай сары жігіт:

— Жолдас аға лейтенант, танк қиратқыштар командасы 25 адам сіздің қарамағыңызға келді. Лейтенант Угрюмов! — деп саңқ-саңқ еткен даусымен өзін-өзі устав бойынша таныстырды. Сыртқы пішіні мен пысықтығына қарап барлығымыз да еріксіз езу тарттық.

— Отыр, ерім! — деп алдымдағы орындықты көрсеттім.

— Ал, батырым, танкты қирататын қандай жарақтарың бар, баянда!

— Гранатамыз бар, он шақты бөтелкеміз бар, — деді. Үйдегілер ду күліп жіберді.

— Солармен танкіні қиратпақсың ба?

— Әйтеуір сіздің қарамағыңызға жіберді ғой. Танкке десеңіз танкке, жаяуға десеңіз жаяуға шабуылға баруға жараймыз, — деп намысына тигендей көкірегін көтере сөйлеп, басқаларға қарады: менің жігіттерім жақсы жауынгерлер, қолынан келгенше аянбасқа тырысады. Оларға менің сенімім мол, жолдас комбат,деді.

— Өте дұрыс, ерім. Жауынгерлерге сену командирдің басындағы бақыты, үлкен ырыс. Жауынгерлер командирге сенсе, одан артық абырой болмайды... Я, сенім, сенім. Сенім — үлкен медет...

— Олар маған сенеді, жолдас комбат, политруктен сұраңыз, — деп Угрюмов жұлып алғандай менің ойымды бөліп жіберді. «Я, дұрыс» дегендей бұрышта тұрған ақ құбаша жас жігіт жымиып, лейтенантқа сүйсіне қарады. Менімен көз кездесіп жалма-жан қолын шекесіне көтеріп:

— Политрук Георгиев! деп өзін маған таныстырды.

— Дұрыс, отыра тұрыңыз, мен мына қағаздарды көріп шығайын, сонан соң сөйлесейік, қағазды түртіп көрсеттім, — кезек осылардыкі еді. Айып болмасын, — деп қалай қорғану жоспарын қарай бастадым. Угрюмов темекі тартуға рұқсат сұрады... Әп-сәтте үкпелі көк темекінің қоңырсыған ащы иісі мүңк ете қалды. Қарап едім, Угрюмов қалың газетке қолақпандай ғып ораған шылымын құмарта үсті-үстіне сорып, түбі түскен шелектей танауынан түтінді бұрқырата шығарып, рақаттанып, мұрнының үсті бөрте тершіп отырғанына көзім түсті.

— Сен баяғы, жорықшы барлаушы емеспісің? — деген сұрағыма:

— Бір кезде барлаушы болғаным да рас, бірақ кейіннен мені одан алып тастады, — деді.

— Неге?

— Рұқсат етсеңіз әңгімені бастан айтайын, жолдас комбат, Егер де есітпеген болсаңыз, — деп жайбарақат әңгіме бастады. —Бір жолы барлауға барып едік. Біз барған қыстаққа әлі немістер келмеген екен. Оның ар жағындағы екінші қыстақта екенін бір колхозшы айтты. Бір колхозшының киімін киіп, жиырма шақты жауынгерлерді сол қыстақта қалдырып, өзім немістер тұрған қыстаққа бардым. Қыстақты аралап жүріп, кешігіп қалсам керек, біз тұрған қыстақты немістер мен қайтқанша басып алып қойыпты. Бөлімшемді таба алмадым. Қайда зытып кеткенін қайдам. Біраз жаңағы қыстақты аралап, бір немістің солдатынан темекі сұрап тарттым дағы, кешке таман сөлбірейіп,өзіміздің штабқа келіп, мән-жайымды, көрген - білгенімді айттым. Командир маған ұрсып, орнымнан алып тастады. Жауынгерлер командирдің қарамағына оларды жұмсау үшін беріледі, жұмсай білмейсің деп кейіді... Үйдегілер біраз күліп алды. Жарайды енді, бұдан былай қарамағыңдағы адамдарды бастап, ондай бейбастық істемессің. Жауынгерлерді бір үйге орналастырып, демалыңдар. Не істейтіндеріңді таң ата айтармын,деп оның әңгімесін доғарып, кетуіне рұқсат бердім. Зуылдап ысқырып келіп қыстақтың дәл ортасына екі зеңбірек оғы түсіп, бірінің артынан бірі гүрс-гүрс жарылды. Терезенің шынылары ауа толқынынан сыңғырлап жерге түсіп қирады. Стол үстіндегі май шырақ селт етіп құлай жаздап, қалтылдай дірілдеп, жарығын жыпылықтата орнында қалды. Сабырлы Рахимов:

— Дыбысына қарағанда жүз бестен кем емес, — деді де, — мен барып орнын көріп келейін, жолдас комбат, шығын бар ма екен, жоқ па екен, — деп өзінен-өзі сұрағандай шығып кетті.

— Қап, мына ит терезені қиратып, үйдің ішін суытып жібергенін қарашы, — деп Жалмұхаммед плащ-палаткамен терезені қымтап жаба бастады. Таң атқанша әрбір 10-15 минут арасында неміс екі-үш снарядтан атқылап тастап тұрды. Дұшпанның ондай «қалжыңына» үйренген жігіттер кез келген жерге орналасып, біреулері демалып, біреулері жұмыс істеп, түннің қалай өткенін білмей қалды. Ертеңгі сағат он мезгілінде батыстан күн күркірегендей зеңбіректен атыс басталды. Барлығымыз да далаға шығып, атқылау сарынына құлақ салып тұрмыз. Тыныс алғандай біраз саябырсып, сиректей беріп, айналаны күңіренте қайтадан үдете жөнелді. Әсіресе, күшті атыс Ядроводан солға қарай үстін-үстін үдеуде. Жаудың жиырмадан аса самолеттері аспанда тынбай ұдайы ұшуда. Орман үстінде кей кезде құмалақтаған қойдай майда бомбалар тастап, кейде дәлдеп құйыла ұшып, оқ бүркіп атқылап жүр. Олардан жоғары, көкті айналған қара құстай, инелік тәрізді екі бүкір самолет аспаннан жердегіні болжауда.

— Салмағын қай жаққа салар екен? — деп қасыма Бозжанов келді. Мен сол жаққа қарай қолымды сілтедім.

- Қызыл той-тамаша алда болып жатыр-ау, — деп бала мінезді Жалмұхаммед тыпыршып тұр.

—Асықпа, асықпа! Кезек бізге де келер, сонда той-тамашаның анық ішінде боларсың, — деді оған Хабибулла.

— Алдағылар кешке дейін төтеп берсе жарар еді, біздің кезек ертең азаннан басталса, дұрыс - ақ болғаны. Қайткенмен де «сақтықта — қорлық жоқ» деген, жауынгерлер бүгін дұшпанды қарсы алуға даяр болсын. Барлық рота командиріне солай деп нұсқау беріңіз, — деп Рахимовты штабқа жұмсадым.

— Пулеметтерді қалай пайдаланбақсыз? — деді Бозжанов.

— Екеуін де екі жеңіл шанаға тиеп қой. Шапқылап жүріп ататын болсын, — деп қалай істеуін түсіндіріп оны да іс басына жібердім. Генерал телефонға шақырды.

— Дұшпан Капровқа алдымен шабуыл жасады. Екпіні екі рет тойтарылды дейді. Бірақ қарқыны басылар емес. Енді салмағын Ядровоға салар деймін, дайын болыңыз, — деді сабырлы дауыспен генерал. — Айтпақшы кеше сіздің қарамағыңызға танк қиратқыштар командасын жіберіп едік, олар қайда? — деп сұрады.

— Осында, жолдас генерал.

— Оларды тезден Ядровоға жіберіңіз. Елиннің қоластындағылар шамалылау, бір тесікке жамау болуға жарар, — деп бұйырды. Угрюмовты шақырып алып бұйрықты айттым.

— Жолдас аға лейтенант, сіздің жігіттермен бірге соғысуға құмар-ақ едік, осы сәті түспей-ақ қойды, — деп күле қоштасты ол.

—Жолдарың сәтті бол сын, жігіттер, тағы бір кезде жолығармыз, — деп Угрюмовтың жауынгерлерімен қоштастым...

— Курбатов, сен неғып еліріп тұрсың? — дедім. Ол маған жалт қарап, езуін жиып:

— Жолдас комбат, құрғырдың ішінде болғанда қызулықпен сезбей, дабылын алыстан естігенде кәдімгідей дене түршігеді екен, — деді.

— Ой, жігітім - ау, сен не деп малтаңды езіп тұрсың, егер сендей тіс қаққан көкжалдың денесі түршіксе, басқалардың халі қандай болмақ, — деді оған қасымдағы Бозжанов қалжыңдап.

— Ай, жолдас политрук - ай, — деді ол арсалаңдап, — бір сөзге келтірмей кей уақытта қайырып тастайсың - ау. Мені көкжал десеңіз, мен сізді арыстан дер едім, жолдас политрук...

—Жарайды, ерім. Көкек өз атын өзі шақырады дегендей, екеуің де біріңді-бірің мақтап алдыңдар. Біздің кезек бүгін-ертең келеді. Қайсың көкжал, қайсың арыстан екеніңді сонда көрсетерсіздер, — дегеніме екеуі де мәз болғандай қарқ-қарқ күлді. Алдағы төбешіктің қасына шықтық. Бақылап тұрмыз. Соғыс дабылы саябырлар емес. Мұхит толқынындай өрге шапшиды. Сарыны өктемдеп барады. Біраздан соң тықыршып, тыныш тұрмайтын қызба денелі Бозжанов маған:

— Ақсақал! Бұл жерде неғып тұрмыз? — деді.

— Алдағымен тілдесіп тұрмыз, — дедім мен оған қарамастан.

— Мына сарынның сырын байқағалы тұрсыз ба? — деді ол тағы да.

— Тыныш тұрғын! — деп бұрылмастан зекірдім.

— Ия, ойыңызды бөлмей-ақ қойдым енді, — деді ол өкпелі дауыспен.

— Әне, көрдіңіз бе? Енді ол құлашын алдағылардан асырып бізге қарай сілтеді,— деді Бозжанов.

— Енді алдағыларға шабуылын кешікпей-ақ бастайды,—деді Рахимов.

— Апыр-ай, әлгі илеуден кейін, естерін жинап қарсы алуға мұршалары келмей қалмаса игі еді, — деп Бозжанов тыпыршиды.

— Хабибулла, сен барып телефонмен алда не болып жатқанын білші, — деп мен Рахимовты штабқа жұмсадым. Ол шұғыл бұрылып кетіп бара жатқанда: — егер алда шабуыл басталса, дайындық туралы тиісті бұйрықтарды бере бер,— дедім оған.

— Жарайды, жолдас комбат. — Ол бұрылып: — сізге қалай хабарлайын? — деп сұрады.

— Біз кешікпей-ақ қайтармыз.

— Ойпырмай, ақсақал, алда ойран соғыс болып жатыр-ау, ә, — деді Бозжанов.

— Оның ойы бізді бомбалап - бомбалап, есімізден тандырып, үстімізден аттап, алға жөнелмек қой, — деп оған алдыңғы күнгі генералдың ой-пікірлерін айттым.

— Жарықтық, біздің генерал өте зерек кісі ғой, — деді Бозжанов әңгіменің аяғында. — Дұшпанмен тілдескендей тапа ойының үстінен шыққанын қараңызшы...—Генералдың болжауы дұрыс шықса, енді ауыр салмақ бізге түспек. Ол не бүгін кешке, не ертең азанда, — дедім оған мен келе жатып.

— Ол кісінің біздің батальонға сенемін дегені, бұйрықтың барып тұрған зілдейі екен, ауыры екен, — деді ол біраз ойланып.

— Ия, солай, Жолтай, ауыр жүкті нар көтереді. Бізді сынар сағат алда, қашық емес. Ал, енді сен жігіттерге барып, барлық жағдайды оларға түсіндіріп айтқын.

— Жарайды, жолдас комбат, — деп ол оң жақтағы орға бұрылып кетті.

— Дубосековоның солтүстік шетінде екі дивизионның оғын қосарлап тез атыңдар. Сол жерден тағы да жаудың танктері мен жаяу әскерлері көрінеді. Тез! Солай, солай. Жақсы... Капитан Молчановқа хабарлаңыз, енді артиллерияның салмағын станцияға салмақпыз. Сол жерлерден де жаудың танктері мен жаяу әскерлері көрінеді. Бұдан былай Молчанов өз күшіне ғана сенсін. Бізден көмек күтпесін. Артиллеристерге бұйрық беріңіз. Н.биіктігін атқылап жатқан жау дивизионының үнін өшірсін. Ешкім орнынан қозғалмастан жауды оқпен қарсы алсын. Тез арада танк бұзатын гранаталар жеткізіліп, жауынгерлерге таратылып берілсін!.. Полковник соғыс алаңын қадағалай бақылап тұр, артына бұрылмастан, үздіксіз тапсырма, бұйрықтар беріп тұр... Бақылау пунктінің жертөлесіне генерал Панфилов кіріп келді. Қасында ашаң жүзді, қара қатпа, ойлы көзді, артиллерия полковнигі бар. Үстіне үйлесіп қонып тұрған әсем әскери формасы болмаса «бұл күнәһар дүниеде бәрі де өтеді де кетеді, өзгерістен кім қашып құтылсын» деп мырс күліп мысқылдап тұрған салқын мінезді философтың тас мүсініне ұқсайды. Бүл артиллерия полкының командирі Курганов.

— Жолдас генерал-майор, менің қарамағындағы полк...

— Сәлеметсіз бе, Илья Васильевич. Сәлеметсіз бе, — деп генерал қолын ұсынып, полковниктің сөзін бөліп жіберді. — Отырыңыз, отырыңыз, Илья Васильевич,— генерал аспай-саспай шолақ тонының ілгегін ағытып болып. — Илья Васильевич, құлақ салыңыз: мен генералмын, сіз жолдас полковниксіз. Ал, жасырмай - жаппай айтсақ, сіз екеуміздің ісіміз генералша да, полковникше де болмай жатқан жоқ па, осы? Сіз қалай ойлайсыз, мырзам? Осы біз не жарытып жатырмыз. Екеуміздің шеніміз де, шекпеніміз де әп-әдемі. Бірақ біздің ісімізге қарап жоғары дәрежелі бастықтар және халық ішінен «сенгендерім сендер болсаңдар...» деп жүрмесе игі еді! —деді.

— Жолдас генерал...

— Мен 1938 жылдан бері генералмын, — деді Панфилов даусын көтеріңкіреп. — Одан елге не пайда, Илья Васильевич? Рузадан шегіндік. Волоколамскіні жауға беріп, ал, сіздің сол жақ қанаттағы күшіңіз — яғни сіз өзіңіз бүгін жауға станцияны бердіңіз...

— Берейін деп бергенім жоқ, тартып алды... Капров осыны айтқанда Курганов өзін-өзі ұстай, алмай қарқ-қарқ күлді.

— Тартып алса ол дұрыс істеген екен, — деді Панфилов жымия күліп тұрып.

— Ия, жолдас генерал, бізде устав бойынша шегінуге де рұқсат бар ғой. Біз басым күшті жаудың тықсыруымен уставта көрсетілгендей ұйымдаса, бытырамастан шегіндік...

— Демек, барлығы устав бойынша, ресми ереже бойынша, доп-домалақ, жұп-жұмыр екен, ә?

— Ия, жолдас генерал! Әрине біз...

— Демек, дәлме-дәл устав бойынша істепсіз ғой, жолдас полковник? Ал, біздің устав бойынша жоғары дәрежелі командирдің бұйрығынсыз шегінуге болмайтынын сіз неге ұмытасыз, Илья Васильевич?

— Әрине, жолдас генерал, бірақ та...

— Илья Васильевич, сіз уставты бетке ұстап ақталмақсыз, бұл жерде устав сізге жақ бола алмайды. Оның сізге әзір пайдасы жоқ. Одан да гөрі соғыста болған жағдайға байланысты өзіңіздің шешіміңізді айтып, негіздеу дәлелдеріңізді келтіріңіз.

— Жолдас генерал, ол өзі айтып тұр ғой, өз еркіммен шегінген жоқпын, неміс мәжбүр етті деп, меніңше әрі нақты, әрі шын айтылған сөз, — деді Курганов күліп тұрып. Жә, жарайды, онан да сізде қазір жағдай қандай, соны саралап, саптайық. Мен бұл жерге Курганов жолдасты ертіп, жайбарақат ауыл қыдырып келген жоқпын. Жағдайыңыз қалай, кәне бәрін рет-ретімен айтыңыз.

- Шынымды айтсам, жолдас генерал, жағдай жақсы емес, тіпті жаман. Міне, жолдас генерал, көріңіз, мынау карта...

— Картаның керегі не? Біз алдыңғы шепте тұрмыз ғой. Жер жағдайы алдымызда. Онан да осы жердің өзінен көрсетіңіз, картаны мен оқи білемін ғой... Бір сағаттан соң олар бақылау пунктіне қайта оралды. Үшеуінің де жүзі ызғарлы, үшеуі де терең ойда.

— Сонымен, Илья Васильевич, сіз бәрін де көрсеттіңіз. Сіз немістерге өте ұнап қалыпсыз. Ол сізді ұнатып, қапсыра құшақтап алыпты, құшағын жаза алар емес. Сіз жағдай жаман дейсіз, ал мен олай демес едім. Жауды осылайша кешке дейін ұстап тұрыңыз, ал түнде ол жинақталып алып, таң ата сізді тағы да тоқпақтай бастайды.

— Білмеймін, жолдас генерал, егер жау тағы қыспақтаса, шыдай алар ма екенбіз?

— Шыдай алар ма екенбіз дегеніңіз не дегеніңіз? — деп Панфилов қатаң сөйлеп, Капровтың сөзін бөліп жіберді. — Сізге шыда деп бұйрық берілді емес пе?

— Құп! Ұстауға бұйрық болса, ұстап тұрайық, жолдас генерал.

— Жау соғыстан біраз қалжырап қалғанға ұқсайды. Ал сіз саспасаңыз, ол бүгін елеулі шабуыл жасамайды. Күшті күтіңіз де, күшіңізді жинақтап, таңертең жау шабуылға шыққан кезде, оны оқты бетіне бүрке қарсы алыңыз. Біз үшін оның танктері қауіпті. Бүкіл артиллерияның бәрін көзбе-көз дәлдеп ату позициясына қойыңыз.

— Жолдас генерал, менің де зеңбіректерімді ме? — деді Курганов.

— Ия, сіздікі де.

— Онда артиллерияның мойнындағы басқа міндеттерін қалай орындаймыз.

— Енді артиллерия жау танктерін қарама-қарсы тұрып, тікелей ататын болсын.

— Онда біз бір күннің ішінде барлық артиллериямыздан айрыламыз ғой.

— Әлбетте, біразынан айрылатынымыз анық, бірақ бүкіл артиллериядан мүлдем айрылмаспыз.Сонымен менің резервімнен басқа артиллерия бірі қалмай, жекпе-жекке шықсын.

— Құп болады, жолдас генерал!

— Біз үшін ұтымды нәрсе, ертең оның сілесін қатыра соққы беріп, сыртындағы күшін олардың белгілеген мерзімінен бұрын соғысқа ендіруге мәжбүр ету. Жау кейін тұрған екі полкін соғысқа салғанша дамыл бермей шайқаса беруіміз керек. Әзірше жақын арада сақтаулы тың күші жоқ кезде, осы шепте оның шоқтығын жауыр қылып жаралайық, одам әрі көре жатармыз. Артымыздан жаралы қасқырдай қалай сүйретілер екен. Түсіндіңіздер ме?

— Түсіндім, жолдас генерал.

— Түсінікті, жолдас генерал.

— Сіз осында қалыңыз, жолдас Курганов, ал мен Елин мен Шехтманға барайын. Олар да қатты қысылып жатса керек, әсіресе Елин. Бүгін неміс күні бойы Ядровоны, Мыканино мен Ченцыны артиллериямен де, авиациямен де үсті-үстіне соққылап, әйтеуір тас жолға шығуға тыпыршып, тынбай жанталасуда.

— Оқты беталды боратпай, нысанаға, нысанаға атыңдар, бос жіберме, түгі, әйтпесе жау сенің шекеңді шұрқ тесік қылады. Қимылдандар! Иванов, сен неге айдаланы атып жатырсың? Лейтенант, неге құла дүзге себелеп жатырсың... Дәлдеп ат! — лейтенант Березин жауынгерлерді бірінен соң бірін жағалай окоп окопқа өтіп күйбеңдеп жүгіріп жүр. Саперлердің шебіне ірі снарядты артиллерия дивизионының оғы жай түскендей сарт-сұрт гүрсілдеп, айналаны жаңғыртып жіберді. Жүз жын-шайтан қосылып, секеңдесіп ұлып, аңырап тұр ма дерсің. Адам көрмеген алып барабан дүңкілдеп ондаған отты қара орасан діңгек көкке шаншыла атылды... жылан бауырлары шықырлап - шықырлап, моторлары парылдап - гүрілдеп, төбедей, дүңкиген үлкен тас бақалардай танктер өріп келеді.

— Гранат дайындаңдар, білтелер орындарында ма екен, тексеріңдер! — деп бұйырды лейтенант Березин. — Менің ишаратымды бақылап тұрыңдар!.. Әне, алдыңғы танк көпірге жақындап келіп тоқтай қалып, зеңбіректен, пулеметтен үш қайтара лоқси жалын құсып, оқ бүрікті де, іркілместен көпірдің үстіне шықты. Оның артынан тағы үш танк ілесті... Саперлер көпірдің астына лезде жүгіріп түсіп кетті. Көпір үстінде үш танк сумаңдап, сусып тым асығып, қымсына сақтанып келеді. Алдыңғы танк міне, міне көпірдің арғы шетін «аттап» өтіп, шықырлап, шиқылдап сояудай темір тырнақты жылан бауырмен тас жолды жаншып, илеп келе жатыр еді... Қан мен топырақ араласып, баттасқан беті сіресіп, құшырлана тістеніп екі көзі ыстық шоқтай уыттана жалындап, басынан қан сорғалаған Березин орнынан ұшып тұра келді де, оң қолын жалма-жан тез көтеріп, сілтеп жіберді. Қас қағым арасында бір нәрсе жарқ етті де, гүрс ете қалды. Жердің тынысынан танауын тарылтып жіберген болып, қошқыл сұр орасан түтін күйдегі көпірді айқара қамтып, орап алды. Жер үстіне табан астында сол түтіннен будақ-будақ атан шудалы қара бұлт пайда болғандай, сол бұлттың ішінен көпір де көрінбейді, жауынгерлер көрінбейді, лейтенант Иван Березин де көрінбейді... — бәрін де күңірене құсаланған тажал дауысты сұрқия сұр бұлт жұтып жібергендей зым-зия.

— Не көріп тұрсыз, жолдас политрук? — деп сұрайды.

— Не көруші ем? Өңмеңдей түсіп, өрмелеп қысып келеді, Петя қысып келеді нәлетілер. Баудай түсіп, құрымдай болып қайта көтеріледі... Әне, ана жақтан танктері де көрінеді.

— Мына қырсық трамшеяның тереңін қарашы, менің бойыма шақ емес екен,— дейді Угрюмов өкіне сөйлеп тұрып, патроннан босаған екі жәшікті бірінің үстіне бірін қойып, солардың үстіне шығып. — Кешеден бері осыларды сүйретіп жүрмін, әй қайран шешем -ай, мені мұнша неге мыртық қып тудың?

— Уайым жеме, Петя, бой деген өсетін нәрсе ғой. Сен өзің кішкентай тапал болсаң да, алғыр жігітсің ғой.

— Ха, ха! Бәрекелде! «Бой дейтін өсетін нәрсе ғой» деуін. Айтқаныңа болайын, ә!

— Шын айтам, Петя осыдан қарап тұршы, — деп міңгірледі Георгиев ойланбай айтып қалғанына өзі қысылып. — Бір жыл, екі жылдан кейін, ең құрығанда екі сүйем өсесің, сен әлі жап-жас жігітсің ғой, қайда әлі өскен үстіне өсе бересің... Осы кезде олардың үстінен ұяласа ұшқан оқтар зу-зу етіп өте шығады. Екеуі де еріксіз бұғып қалады.

— Бері қараңызшы, жолдас политрук, менің не ойлап тұрғанымды білесіз бе?

— Білмеймін. Сен командирсің ғой. Айт тоқтамыңды.

— Айтсам, жолдас политрук, осы жолы ерлік көрсетейік.

— Қалайша?

— Әне, көріп тұрсыз, ана жиырма танк тура біздің окопқа қарай ентелеп келеді. Біздің әрқайсымыздың бір-бір бума танк жарғыш гранаттарымыз бар. Бірақ олар тым ауыр, бес-алты метрден асырып лақтыра алмайсың. Ендеше біз біраз күте тұрайық, ал, танктердің жылан бауыры біздің окоптың бетін тырнай бергенде, гранаталарды дәл астына тастап жіберсек, сөз жоқ, ұрып жығамыз. Құдай біледі, күлін көкке ұшырамыз, ішек - қарнын ақтарамыз.

— Мақұл - ақ, Петя, сен оң жақтан, мен сол жақтан команда беріп, үлгі көрсетейік.

— Мақұл, жолдас политрук... Сөйтейік... Қолдан келген осы болды дерміз... Моторлары сарқырама судай сарылдап, лоқси, жалын үстіне жалын құсып, айдаһардай арындап, жиырма танк жер тырмалап қаз-қатар келе жатыр. Гранаттарға папиростың тұқылындай имек гильзаларды салып қойып, жауынгерлер окопта қыбыр етпей, шиыршықталып бұғып отыр. Міне, танк жылан бауыры шықыр-шықыр шиқылдап, траншеяның жағасында өрмелеп келе бергенде бір жауынгер бума гранатты құлаштай сермеп, лақтырып жіберді. Танктің асты жарқ етіп, жер дір етіп бір қозғалды. Танк траншеядан аса омақаса құлап, қақпанға түскен қасқырдай шыр айналып барып, кілт тоқтап, жалын құшып, будақ-будақ қап-қара түтінге бөленді. Арада небары бірнеше минут өтті. Бұл жерде «жанталасқан», «қиян-кескі», «арпалысқан» деген сөздерді айту олқы... траншеялардың үстінде жиырма жерден отты қызыл өрт төбе пайда болды. Жиырма танк бірінен кейін бірі жанып жатты. Танктердің артын паналап келе жатқан жаудың жаяу әскерлері біздің пулеметтерден жаудырған оғымызға төтеп бере алмай, жер бауырлап, бас көтермей жата қалды. Траншеяның түбінде бетіне жас нәрестенің күлкісі үйіріліп, таңқыш мұрынды, көк түтін торлаған аспанға қарап орыстың бір қарапайым, ақпейіл, адал жігіті Петр Угрюмов жатыр.. Оның түрі мына жағдайда: «Қолдан келгені осы болды», дегендей. Лейтенант Исламқұлов полк штабынан қайтып келе жатыр, жолда орман ішіне орналасқан батальонның ас пісіріліп жатқан жеріне кідірді. Ол азық-түліктен босаған жәшіктің үстінде, қолына котелок алып, капуста сорпа ішіп отыр.

— Жолдас лейтенант! Немістер орман шетіне таяп қалды, — деді асыға - аптыға жүгіріп келген бір жауынгер.

— Қаруға! — деп Исламқұлов котелокты қоя салып, айқайлап команда берді. Жауынгерлер винтовкаларын сайлап алғаннан кейін, оларды қатарға тізіп тұрғызып, орманның шетіне бастап алып кетті. Рас екен, орманның ашық далаға қараған алаңында маска - халат киген немістер тізбегі жүріп келеді. Исламқұлов жауынгерлерді бір-бірінен бес-алты метр ажыратып, әрқайсысын әр ағаштың тасасына тұрғызды. Өзі айналасына жас шыбық өскен үлкен еменнің діңгегіне сүйеніп ортада тұр. Немістер ашық алаңның ортасына келе бергенде:

— Огонь! — деп команда беріп жіберді.

— Бәрекелді! — деп айқайлайды жағасында үш шаршы қызыл тоқаш түймесі бар қайратты, жас сұлу жігіт. Шолақ тонының түймелері ағытылып кетіпті, құлақшыны артына қарай сырғыған, қара бұйра шашын аязды Жел желбіретіп түр. Жіңішке кайме баулы дүрбісі омырауында салаңдап тұр: — бәрекелді азамат, біздің артиллеристер! Азамат! — деп айқайлайды ол. Фашистердің қақ маңдайынан соқты - ау! Ол қасындағы жауынгердің иығынан ұрып қалып, жағасынан тартып қуана дауыстап, — көрдің бе, біздің азаматтардың істегенін, — дейді. Бауырым, сен де солардай бол, көрдің бе, біздің жігіттерді!.. Бұл — төртінші ротаның политругі Василий Клочков. Кенеттен, табан астынан аспанды қақ жарып, найзағай жарқылдап отты тілін сумаңдатып, күн күркірегендей көк аясын жаңғырықтырып жүздеген зеңбірек аңырап, өз әуеніне салып, сарындап қоя берді. Снарядхар мен миналар кейде шырылдап ысқырып ұшып, кейде ыңырана ұлып барып, отау үйдің орнындай жер қыртысын астынан қопарып саз балшықтай илеп, шәх - шәлекейін шығарып жатыр. Әрбір дүмпуден соң қап-қара бұйра толқын сабау түткен жүндей болып аспанға көтеріледі. Осы бір ұлымалы, ызғырықты, жанкешті үрейлі сарын жиырма минуттай сарнап, зарлап тұрады. Бұл соғыс музыкасы. Орман шетінен тиісіп, ұмтылған жау танктеріне қарсы біздің архиллерия жаппай бет бұрып, зіркілдетіп ұрып тұр. Есеңгіректерлік, естен қандырарлық атыстан шыққан қошқыл қара түтін қоюланған үстіне қоюланып, орман шетіне бөлеп алды.

— Қараңдаршы, жолдастар, қараңдаршы, — деп айқайлайды Клочков, — жау біздің архиллеристерге барын төгіп, шүйіле төнді. Ол біздің архиллерияны аяусыз таптап, өз танктеріне жол ашпақ, — осыны айтып ол аспанға көтеріле ербеңдей, аударылып, төңкеріліп жатқан зеңбірек дөңгелектерін, үлкен-үлкен фугастық бомбаның керемет шарпуынан тас-талқан болып, жан-жаққа ұшқан бақылау пунктінің бөренелерін көріп, зығырданы қайнап, өзіне-өзі сөйлегендей: «М-да-а-а! Сұм жау есіріп, лепіріп тұр екен, әй лағынеттер - ай!» — дейді.

— Жолдас полихрук, — дейді оған жауынгер айқай салып, — самолет! Самолет! Аспан мен жер түйіскен көкжиектен көтеріліп, үш-үштен, бес-бестен қорқау - құзғын қара құстай самолеттер айналып ұшып келеді.

— Орын - орынға! Командирлер, маған кел! — деп бұйырды Клочков. Оның командасы бойынша жауынгерлер траншеядағы өз орындарына тұра - тұра қалысады. Жүгіріп жеткен командирлерге Клочков келте - келте, нақ-нақ бұйрық береді.

—Қазір артиллерия ойнағын тоқтатып, бомбалауды бастайды, оның соңынан танктерін айдап салады. Гранат пен жанармайды дайындаңдар! Бір адым кейін шегініс болмасын! ...Штурмовиктер жер бауырлай жұбын жазбай тізбек - тізбегімен өтіп, шүйіліп, оқ себелеп, бомба құмалақтап, соғыс алаңын сұрапыл тамұқ қызыл шоққа бөлеп жүр. Алдыңғы жақтан моторлардың гүрілі естіледі... Әлсін-әлсін, тоқтап - тоқтап оқ жаудырып, жайына өріп танктер келе жатыр. Арт жақтан біздің сау қалған зеңбіректердің жекелеген даусы шығады. Біздің бір снаряд алдыңғы танктің қақ маңдай алдына барып тиіп жарылады. Танк құлаққа ұрған танадай есеңгіреп сырт айналып кілт тоқтап қалды.

— Айналайын бауырларым - ай, бар екенсіңдер ғой! — деп Клочков қуана айқайлап, арт жаққа бұрылды... Тағы да бірнеше снаряд нысанаға дәл тиді, бірақ одан қорқар танктер жоқ, танктер көп, өріп келеді.

— Демек, біздің артиллерияның қатары селдіреп қалғаны ғой, — дейді Клочков ызаланып. Онан соң бір жағына қисайған құлақшынын түзеп киіп, дауыстап айғай салып:

—Жігіттер, гранатты сайлаңдар! Әрқайсымыздың бәсіремізге екі-екі танктен тиеді! — деп бұйрық береді. Траншеяны аралап келе жатып, бір жауынгердің жанында тоқтап: — әрқайсымызға екі-екіден, — деп қайталайды, — бұл аса көп емес. Сен тек жақынырақ келтір, ерім!

— Жарайды, жолдас политрук, — дейді оған әлгі жауынгер. Біреуін мынау бумамен жайратсам, біреуін жанармаймен жайғастыруға тырысамын...

— Сөйт, азаматым, — деп Клочков оның қолын сілке тартып қатты қысады. Қызған қырғын соғыс. Жаяу әскерлер мен танктердің соғысы. Танктер әзірше 80-100 метрдей жерде. Жауынгерлер танктердің сығалау саңылауын дәлдеп атып жатыр. Бірнеше танк тоқтап қалды. Сірә, сауытқа тиіп, мыжыла шашыраған оқтың қорғасынынан ішіндегі немістер жайраса керек. Бірақ басқалары анталап, траншеяларға таяп келеді. Міне - міне, траншеяны енді енді таптап өтеді-ау... Жоқ, кенет бір мезгілде бірнеше гүрсіл қатар шығып, окоптың ернеуіне ілінген танктердің омырауын от жалап, лаулай бастады. Сөйтсе де бір танк жауынгерді жаншып, граншеяны басып өтіп, ары асып түсті, сол сәтте ол жауынгердің көршісі окоптан ырғып шығып, танктің артынан қуып жетіп, жанармайлы бөтелкемен дәлдеп ұрды. Танк қоңырсып жана бастады да, тарс жарылды. Ал, жауынгер болса, сандала басып, тәлтіректеп барып, траншеяға құлап түсті.Клочков окоптың жиегіне теңселе сұлап түсіп сүйенді де... сәтке дәрмені бітіп басы төмен салбырап кетті.

— Жолдас политрук, сіз жараландыңыз ғой? — деп бір жауынгер шошығандай қасына жүгіріп келді. — Медпунктке барыңыз.

— Ия, мына бір жерімді бір нәрсе күйдіріп өткендей болды. Ештеңе етпес, жазыла... Тағы да өріп келеді! — деді, ол дене бойына жаңа бір толқын күш жиналғандай серпіліп, қалжыраған, қажыған құп-қу өңі тастай түйіліп, жанын қинаған ауыр жараны ұмытқандай - ақ, сілкініп, жауынгерлерге қарап, тау қыранындай саңқылдап айқай салды.

— Россия ұлан байтақ — бірақ шегінуге жер жоқ. Арқамызда Москва! — деп атойлап, ол қолындағы бір бума гранатпен алдында келе жатқан танкке ұмтылады... Тірі қалғандар соның істегенін істеп, соның «ерлік» деген жалғыз сөзге сыймас аз да болса мол, қас қағым болса да зор қимылын қайталайды... Дубосеково разъезінің түбіндегі айқаста снарядтар мен бомбалардан айғыздалып, жараланып, қанға бөгіп қақыраған жерде жау танктері жалқын жалын мен бықсық түтінге оранып, жеткен жерлерінде жанып жатты...

— Жолдас комбат, ол зеңбіректерді деревняның шетіне орналастырайық, — деп кеңес берді Бозжанов. — Өзімізде бұрыннан екі зеңбірек бар, енді төртеу қосылса — алтау болады. Соның бәрін бүркемелеп, үйлердің тасасына орнатып қойсақ, құдай бар, тас жолдан бірде-бір танк өтпейтін болады. Алты зеңбірек бірдей іске кіріссе танктердің тамтығы да қалмайды, көрерсіздер. Рахимов Бозжановқа жақтырмағандай көзінің астымен қарап алып, картаға бірдеңелерді сыза бастады. Рахимовтың өз пікірі бар, бірақ әдеттегісінше әдеп сақтап, өзің сұрамайынша ешнәрсе айтпайды, орынсыз сөйлемейді. Оның сырын білетін мен қолыммен ишарат білдіріп Бозжановты тоқтаттым да, Рахимовқа қарап:

— Хабибулла, өз ойыңды айтшы, қалай етсек екен?

— Онда рұқсат етіңіз, жолдас комбат, — деп Рахимов өз картасын маған қарай ысырып қойып, аспай-саспай, — менің ойымша, жолдас комбат, біз зеңбіректерді үйлердің немесе сарайлардың тасасына қаншама мықтап бүркемейік, бәрібір бірінші атыстан кейін-ақ жау оны сезіп қалады. Егер немістің бір снаряды зеңбірек қалқалаған үйге түссе үй өртеніп, не құлап зеңбірекшілерді оз басымен әуре қылады, барымыздан айрыламыз.

— Ал, егер... — деп Бозжанов Рахимовтың ойын бөліп жібермекші еді...

— Жолтай, үлкендер сөйлеп тұрғанда, кішілер тыңдар болар, — деп зекіріп тастадым. Бозжанов құлағына дейін қызарып кетті, ал, Рахимов болса, оған менің зекіргенім үшін кешірім сұрағандай болып:

— Жалмұхаммед, сен сөйлеген кезде мен сөзіңді бөлген жоқпын ғой,— деді. Сонда Бозжанов бұрынғыдан бетер қызарып, тұтығып әрең сөйлеп: Айыптымын, жолдас комбат! — деп сәл сасқалақтап. — Менің сіздермен бірге болуыма рұқсат етіңіз, — деді. Мен сені қуып жіберейін деген жоқпын, тыңдағың келсе тыңдай бер.

— Жолдас комбат, меніңше, — деп Рахимов сөзін сабақтай берді. — Меніңше біз соққыға ұрынып қалмас үшін, зеңбіректерді деревняның шетіне емес, орманның шетіне орналастыру керек, міне, мына жерге... Одан әрі Рахимов схема сызу бойынша өз пікірін айта берді. Алты зеңбіректі картаға белгілеп, деревня сыртындағы орманның шетіне орналастырды. Мұқият сызылған схема түскен ойына қарағанда біз зеңбіректерді былай пайдалануымыз керек екен:

— Жолдас комбат, мен былай ойлаймын, — деп Рахимов өз схемасын түсіндірді. — Бізге зеңбіректерді сарайға тығып қойғаннан гөрі, орманға, міне, былай орналастырғанымыз пайдалы. Біріншіден, орманның аты орман, оның әрбір бұтағы пана; екіншіден, біздің зеңбіректер бір орнында байланып қалмай, еркін қимылдайтын болады; үшіншіден, біздің зеңбіректер мына жер жағдайында бірінің артынан бірі тірек, бір-біріне көмек бола алады; төртіншіден, жолдас комбат, орман ішінде бұл зеңбіректер бірін-бірі қол жалғасып байланыс үзбей, орманнан шыға берісімен Горюныға дейін тас жолды нысанаға ұстап тұра алатын болады. Мен мына картада болжанған жердің бәрінде болып қайттым, зеңбіректер орналасатын орындар ыңғайлы.

— Ал, бүл пікіріңе артиллеристер қалай қарар екен?

— Мен оларға да айттым, егер сіз мақұлдасаңыз, олар қарсы бола қоймас деймін.

— Айтқаның көңілге қонымды екен, Хабибулла, өз жоспарың, оз ойың, сол ойың бойынша зеңбіректерді өзің орналастырып, артиллеристерге өзің тапсырма бер.

— Құп болады, жолдас комбат! Кетуге рұқсат етіңіз... Рахимов тығып кеткен кезде, Бозжанов оның картасына қайта-қайта үңіліп қарай берді.

— Білдің бе енді? — дедім мен оған. — Сен болсаң бірінші атыстан кейін-ақ, біздің зеңбіректерімізді жерлемекші едің ғой.

— Рас-ау, жолдас комбат, солай екен-ау, ә, — деді. Бозжанов күрсініп... — Япырмай, ә... Біздің Хабибулла ақылды жігіт қой, шіркін. Ақылды, ақылды екені рас. Ол терең ойлайды.

— Жә, болды! Көкек қораздан дәріптеу есіткенін мақтайды дейді. Алдыңғы күні сен «көкжал қасқырсың» деп Курбатовты мақтадың, ол да сенен қалыспай «о жолдас политрук, сіз арыстансыз!» деді. Енді келіп Рахимовтың ақылын дәріптейсің, немене, сенің жүргізген саяси жұмысың осы ма? Оңдырады екенсің.

— Айыптымын, жолдас комбат!..

—Бар, онан да Рахимовты қуып жет, сенің ротаңды, дөңгелекті үш пулеметті сол жерге қалай орналастыру керек, соны ойластыр, сонан соң келіп хабарларсыңдар. Екеуі де кетіп қалды. Мен сол орнымда өзіме - өзім ренжіп налып отырмын. Бозжановқа неге ғана зекірдім. Ол менің бұйрығымды нақтап қайта қайталап, бұрылды да шығып кетті. Сол кезде оның арқасы маған өкпелеп, сәл бүрісіңкірегендей болды. Менің жаныма, әсіресе сонысы қатты батты. Неге ғана зекірдім?.. «Ақымақ бас аяққа тыным бермейді» деген халық мақалы ойыма сап ете түсті. Сол кезде екі бетім дуылдап, көзім қарайып, басым айналғандай болды. «Танковтың ротасын неғып Горюнының шарбақтарына таңып қойдым? Жауынгерлер менің бұйрығымды орындап екі күн, екі түннен бері тоң жерді көр тышқанша тісімен тістеп, тырнағымен тырналап, үйлер мен сарайлардың астынан кеулеп окоп қазып азаптанып жатыр...» «Егер немістің бір снаряды немесе бомбасы зеңбірек қалқалаған үйге түссе жетіп жатыр...» деді Рахимов. «Сен біздің зеңбіректерді жерлемекші ме едің» деп ұрысқаным Бозжановқа, ал өзім болсам, түгел бір ротаны күні бұрын көрге көмбекші болып отырмын, бұл қалай?..» Осындай ойлар жанымды жегідей жей берді. Өзімнен - өзім қиналып сол орнымда отыра бердім. Рұқсат етіңіз, жолдас комбат! — деген дауыстан мен селк етіп, ұйқыдан шошып оянғандай болдым. Қарасам алдымда лейтенант Танков тұр екен.

— А, Сергей, сен екенсің ғой, — дедім мен, — бір нәрсе айтпақ па едіңіз маған?

— Ия, жолдас комбат, баяндайын деп едім.

— Е-е-е, ия, әскери адамдар «айтпайды», «баяндайды», — деп қатемді өзім түзедім. — Ал не, баяндай бер. — Лейтейнант Сергей Танков менің абыржығанымды сезіп, онысы несі дегендей қайран қалып, еріксіз тұтығып қалды, сонда да болса өзін-өзі бекем ұстап, баяндай бастады.

— Жолдас комбат, Бозжанов өз пулеметтерін орманға әкетіп қалды, жаңа позицияға көшпек. Ал, мұнда сіздің бұйрығыңыз бойынша пулемет ұясы жасалып, бүркемеленіп еді ғой. Бұл қалай, жолдас комбат. Пулеметсіз біз қайтеміз?..

— Пулемет сендерде болады. Орманға сендер де барасыңдар. Мен деревняға орналаспайық деп шештім.

— Ал біз қазған окоптар ше? — деді Танков аң-таң қалып.

— Ол окоптар сақтықта қорлық жоқ, бірде болмаса бірде керегі болып қалар.

— Орманға барыңдар, орын таңдап алыңдар, взводтардың позициясын белгілеңдер, қарудың барлық түрімен Горюныға кіре берісті бірлесе отырып ұстап тұрамыз, — деп бұйырдым. Танков кетіп қалды. Мен картаға ақырғы қорытынды шешімді түсірдім. Лейтенант Сергей Танков орта бойлы, сымбатты, кең маңдайлы, көк көзді, сәл жалпақ мұрынды, төменгі ерні салыңқы жігіт еді. Ол қатардан шыққан лейтенант Василий Поповтың орнына, біздің батальонға таяуда ғана рота командирі болып келіп еді. Оның соғыс жағдайына үйлеспейтін өте интеллигенттік мұқияттылығын, майдандық тұрмысқа жараспайтын шектен тыс сыпайылығын көргенде, оны мына әскери формада емес, сылқымдана киген костюм ішінде көргім келетін де тұратын. Оның үстіне ол маған тым сақтана қарап, сақтана сөйлеп, тап мені бір сынаған, зерттеген адамдай қатынаста болды. Мен оны өзімше «астаналық лейтенант» деп атадым. Онымен өзім, неге екенін білмеймін, ұдайы жүре сөйлесіп, тек «сіз» деп сыпайы түрде атаушы едім. Айталық Семен Краев, Жалмұхаммед Бозжанов тағы басқа майдандас достармен майдан әдеті бойынша «сен» деп кейде қатаң, дөрекі, кейде жайша, қарапайым түрде біріміздің үлкен, біріміздің кіші екенімізден ғана біліп, сөйлесіп жүре беретінбіз. Ал, мынау... әйтеуір не керек, екеуміз де тартқан ішектей тырсылдап, қысылып жүрдік. Танков кеткен соң тағы да ойға шомылып генералдың: «Командирге шешім қабылдау оңай емес. Жұрттың айтқан кеңесіне әрдайым құлақ сала жүріңіз» дегені есіме түсті. Сәске түсте Горюныға астына қарагер ат мініп біздің дивизияның артиллерия начальнигі подполковник Виталий Иванович Марков келді. Аласа бойлы, қыр мұрынды, қысыңқы қоңыр қой көзді, қырық жастардағы, аққұба, жирен шашты кісі еді ол. Аттан түсіп менімен қол алысып, амандасып:

— Мені сізге генерал жіберді. Өзін Армия штабы шақырып, сонда кетті, — деді. Біз штабқа кірген кезде, барлық офицерлер подполковникке тікесінен тік тұрып ізет көрсетті. Марков олардың бәрімен қол ұстап амандасты да, асықпай шешініп, жирен шашын сипап қайырып қойып, орындыққа отырды. Сонан соң бұйыра сөйлемей өтінгендей сөйлеп:

— Жігіттер, сендер далаға шығып серуендей тұрыңдар, комбатпен біраз оңаша сөз бар еді, — деді. Офицерлер мен солдаттар үн-түнсіз шығып кетті. Марков өз картасын столдың үстіне жайып тастап, сипалап тұрып;

— Жағдай қиын, бірақ обалына қалып керегі не, жігіттер жақсы-ақ соғысып жатыр. Міне, екі күннен бері жауды ілгері жібермей ұстап тұрмыз. Адамнан да, техникадан да шығынымыз ,аз емес, бірақ жаумен табан тіресіп тұрмыз. Бүгін біздің авиация жақсы қимылдады. Оның бізге үлкен көмегі болды, — деді. Одан әрі Марков мені жағдаймен таныстырып, қай жерде қай полк соғыс жүргізіп жатыр, біздің бекініске жау қай тұстан, қашан сұғынды — соның бәрін көрсетіп берді. Артиллеристерге тән ұқыпты жұмыс картасынан жыланша ирелеңдеген өзендей бұралаңдап майдан шебі созылып көрінеді. Ол өз күдігін айта сөйледі. Біздің авиация жаппай ұшып, бірнеше рет шабуылдап жау тобын талқандағаннан кейін, ол қалдығын жинап, оның үстіне — тағы да күш қосып, күн бата сол еселенген күшпен шабуылға шыға ма, біздің жігіттер кешке дейін тұра ала ма деп қауіптенетіндігін айтты. Генерал Армия қолбасшысына кетті, көмек сұрамақшы немесе түн қараңғысын жамылып, келесі шепке шегінуге рұқсат сұрамақшы деді. Бұл әңгіменің бәрі екеуміздің арамыздағы ғана өте құпия әңгіме екенін ескертіп, — ал, кәне, өз шешіміңізді баяндаңыз,деп маған бұйырды. Мен карта бойынша баяндадым. Бұл карта ғой, ал, осы баяндағаныңыз жер жағдайына қандай байланысы бар екен, соны барып көрейік, — деп бұйырды подполковник. Біз жүріп кеттік... Штабқа кайтып келген соң, Марков батальонның орналасуын, атыс позициясын өз картасына мұқият түсіріп алып: Меніңше, негізінен дұрыс шешім қабылдағансыз. Генерал мені қоштар деп ойлаймын. Мен ол кісіге бәрін баяндармын. Тек сіз ойламаған бір нәрсе: егер біздің алдыңғы шептегі әскерлер бүгін шегіне бастаса, оларды өз тұсыңыздан, соғыстық тәртіпте тұрған саптан қалай өткізіп жібере аласыз? Сол жағын ақылдасып көрейік. Подполковник екеуміз бірнеше парақ қағаздың бетін сызып шимайлап, жағдайдың бірнеше түрін қарастырып көрдік. Бірнеше мәселені шештік.

— Ә, бәлем фашист, енді сазайыңды тартарсың! Қараңызшы, жолдас комбат, құйрығын көтере шүйіле зымырауын қараңызшы, — деп Бозжанов жас балаша тыпыршып. — Мына жақтан тағы да келе жатыр, тағы да... Мені телефонға шақырды, барсам генерал екен.

— Жолдас Момышұлымысыз?

— Мен тыңдап тұрмын, жолдас генерал. Осы уақытқа дейін қайда болдыңыз дейсіз бе? Позицияларды араладым, жолдас генерал. Біраз нәрселерді деректеп, анықтау керек болып еді.

— Дұрыс оныңыз, анықтаңыз. Мен өзім үлкен үйден қазір ғана қайттым. Біраз нәрсемен көмектесуге уәде етті. Әзірше қаршығаларын жіберді...

— Ия, жолдас генерал, олар біздің үстімізден жаңа ғана ұшып өтті, — дедім мен генералдың сөзін бөліп.

— Көргендерің жақсы болған екен. Қазір Виталий Иванович сіз туралы баяндап отыр. Мен сіздің жобаңызды мақұлдаймын, бірақ сіз бар күшіңізді неге оңтүстікке ғана топтастырдыңыз? Егер жау сізді орағытып барын солтүстіктен, Покровское жақтан соқса қайтесіз? Сіздің сыртыңыз, тыл жағыңыз жап-жалаңаш қой.

— Бар күшімді ары тарттым, бері тарттым, жолдас генерал, бірақ, жеткізе алмай қойдым, қысқа көрпедей созылар емес.

— Мәссаған! — деп күлді генерал қарлыққан дауыспен, — «созылар емес» дейсіз бе?

— Ия, жолдас генерал.

— Сіз әрі тартқылап, бері тартқылап созбай-ақ қойыңыз.

— Неғылған бикеш, жолдас...

— Хе-хе, барғанда өзіңіз көресіз. Ол барысымен маған телефонмен хабарлаңыз. Мен Рахимовты, Бозжановты, Танковты шақырып алдым. Жобамды сызып көрсетіп, өз ойымды түсіндірдім. Егер біздің барлық қарудың соялары жауды күтіп, оңтүстікке, Ядрово бағытына қарап тұрған болса, енді керекті жағдайда солтүстікке, Покровское жаққа да бұрыла алатын болу керек. Жау кенет тылдан соғып жүрсе... дайын тұрайық... Мен жолдастарыма: — бізге бір сұлу бикеш келетінге ұқсайды, неғылған сұлу екенін білмеймін, генерал маған оны жақсылап қарсы ал деп бұйырды, түсінбей тұрмын, — дедім. Сол-ақ екен, жұрттың бәрін таң қалдырып, Танков ішек-сілесі қата күлді - ай кеп. Оның бұрын бүйтіп күлгенін көрген емес едік. Қалған үшеуміз оған жынды адамға қарағандай қарап қалыппыз. Мен шыдай алмай, зекіріп жібермекші едім, бірақ Танковтың шын ықыласымен, ешбір бүкпесіз күліп тұрғанын көріп, өзімнен - өзім кілт тоқтадым. Оның әрдайым ызғарлы көзі енді күлімдеп, маңдайы да, мұрны да, салпы ерні де — барлық бет пішіні, арсалаңдап қалған ақ көңіл жап-жас мейірімді жігіттің кейпін берді.

— Ойбай-ау, ол «Катюша» ғой, жолдас комбат - ау, — деді ол күлкісін тия алмай.

— Не қылған Катюша? — деп сұрады Рахимов.

— «Катюша» деген реактив снарядты жаңа миномет «РС». Неге екенін білмеймін, оған «Катюша» деп ат қойыпты... Бұрын біз білмеген жаңа минометтің жайын Танков әбден түсіндіріп берген кезде, «міне саған сұлу» деп бәріміз де күлдік. Олар үшеуі көңілдене күлісіп шығып кетті, ал, мен «Катюша сұлудың» келуін күтіп қалдым.

— Мұнда батальон командирі кім? — дегенде ғана мен орнымнан ұшып тұрып, аты-жөнімді айттым. Капитан қалың қасты қабағын түкситіп. өткір қара көзімен мені жек көргендей түйрей қарап, рұқсатсыз орындыққа шалқая түсіп отыра кетті де, енжар сөйлеп:

— Гвардия миномет дивизионының командирі капитан Кирсанов деген мен боламын, — деп өзін таныстырды. «Е, мұны лайықтап қарсы алмаған екенмін ғой» деген ой сап ете қалды. Арамыздағы аздаған кірбеңді жуып-шаю үшін:

— Жолдас капитан, есіміңіз кім? — деп сұрадым.

— Мен сізге, сірә, анық айттым - ау деймін, капитан Кирсанов! — деп маған аре ете түсті.

— Менің атым Бауыржан...

— Бурлыбуржаншылаудың керегі жоқ бұл жерде, — деп ол сөзімді шорт үзіп жіберді. — Онан да іске кірісейік. Мен саған құда түскелі келгенім жоқ.

— Құп болады, жолдас капитан! Кіріссек кірісейік. Бірақ алдымен мен сіздің келгеніңіз туралы генералға хабарлауым керек.

— Хабарлай беріңіз, — деді ол жақтырмай Телефон арқылы генералмен хабарластым. Генерал маған телефон трубкасын «Мария Ивановнаға» беріңіз деген кезде, трубканы қаба сақал капитанға беріп тұрып, күліп жібере жаздадым.

— Телефон тыңдап тұрған капитан Кирсанов, жолдас генерал... Сіздің қарамағыңызға... маған баруға бұйрық етілген аймаққа келдім... жиырма бес... Әзірше байланыс жоқ. Бірақ реттейміз. Құп, құп... Түсіндім, жолдас генерал. Ия, ия, қазір. Құп болады... — деп сыпайы жауап қайтарып тұр. Жаңағы менімен сөйлескендегі қарқыны көп бәсеңдеген. Кирсанов трубканы маған берді. Жолдас Момышұлы, мен «Мария Ивановнамен» сіз арқылы байланысып тұратын болайын. Оның қарамағына екі командирді жіберіңіз. Егер мүмкіндігіңіз болса, адамдарын тамақтандырыңыз. Менімен байланысты үзіп алмаңыз. Бәрін де менің командам бойынша істеңіз. Мен осы жерден жөн сілтеп тұрамын. Мен трубканы орнына қойған кезде, капитан орындыққа жайыла сүйеніп алға ұмтылыңқырай:

— Аға лейтенант, сен өзің осында генералдың арнаулы уәкілі құсап отырады екенсің, — деді.

— Несі бар, жолдас капитан?

— Генерал сіз туралы тым сыйлы, сыпайы сөздер айтты.

— Біздің генерал дөрекі кісі емес, жолдас капитан.

— М-м, сен өзің кекшіл жігіттің біреуіне ұқсайсың.

— Қайтсеңіз де мен сіздің атыңызды білемін, жолдас капитан, деп орынды жерін тауып қытығына тигеніме рақаттана күлдім.

— Қайдан білесің?

— Генерал сізді «Мария Ивановна» деп бикеш ретінде атады.

— Техникамыз арнаулы, жаңа техника. Бізге тағылмаған ат жоқ. «Катюша» дейсің бе, тіпті жай «Рама» дейсің бе, толып жатыр. Ал, білгің келсе, менің есімім Сергей Иванович. Сергей Иванович екеуміз бірсыпыра тығыз жұмыстарды реттедік: оның бір бақылаушысын біздің бір офицермен бірге полковник Капровқа, басқа біреуін Ядрово аймағына, менің полк командирім майор Елинге жібердік. Біздің отырған бөлмеге Кирсановтың өзінің радиостанциясын кіргіздік. Рахимов біздің командалық пункт пен темір жол будкасынан терістікке, орман ішінде тұрған «РС» дивизионының позициясы арасына телефон байланысын орнатуға басшылық етпек болып кетті. Біздің штаб тек телефон торабы ғана емес, радио байланыс торабына да айналды... Кирсанов шешініп, картасын жайып қойып, планшеткасынан аспай-саспай хордоугломерді, транспортерді, артиллерия өлшеуішін, циркулін, істік ұшталған түрлі-түсті қаламдарын — жұмысқа қажетті нәрселердің бәрін алып, столдың үстіне рет -ретімен тізіп қойды да:

— Менің жұмыс орным дайын болған сияқты. Енді картадан болса да, атыс үшін дайындық жасауға кірісу керек. Сен қалай ойлайсың, — деді ол маған. — Алғашқы кезек қай аймаққа керек болып тұр? Менің небары жиырма бес дүркін ататын оғым бар. Сенің генералың соның өзін үнемдеп жұмсауды бұйырды. Мен оның картасына танып келіп, өз пікірімді айттым, соғыс жүріп жатқан алдағы шептегі бірқатар жepлepді көрсеттім. Кирсанов менің айтқанымның бәрін зейін қоя тыңдап, картаға дивизионның орнын түсіріп, мен көрсеткен жерлерге қаламмен түртіп -түртіп белгі соғып, қолына аспаптарын алып, картаға еңкейе түсті де:

— Ал енді, хохолдар айтпақшы «треба трохи пидраху-вати», — деп есеп жасай бастады. Бозжанов бір шетте капитанның істеп жатқанының бәріне үнсіз-түнсіз қадала қарап тұр еді, ол бір уақытта дыбыс білдірмей шығып кетті. Mен аң-таң қалдым: ол бір қолына тарелка толған тамақ, екінші қолымен бір шиша арақ ұстап аяғының ұшынан басып қайтып келді. Іске жұмыла кірісіп отырған Кирсановқа қарап, — «қонақты сыйлау керек қой» дегендей маған көзімен ымдап қалды. Мен онысын мақұл көріп, басымды изедім. Жалмұхаммед тарелканы столдың шетіне абайлап қойып алып, жарты стакан арақ құйып еді... Кирсанов жұмысын істей отырып, Жалмұхаммедке көзінің қырымен қарап:

— Құйсаң толтыра құй! — дегені...

— Жолдас Момышұлысыз ба?

— Мен тыңдап тұрмын, жолдас генерал.

— Қалай «Мария Ивановнаны» жайғастырдыңыз ба? Байланыс қалай?

— Бәрі де дайын, жолдас генерал...

— Біздің ұшқыштар станцияға жау әскері топтасып жатыр деп хабарлады. Сірә, Капровты соқпақ болса керек. Алдымен тұзын татып көрсін, сол жерге екі дүркін «Мария Ивановнаның» оғын жұмсаңызшы. ...Кирсанов өз есебін жедел тексеріп шықты да басқа телефонды алып, команда бере бастады.

— Огневая! Цель №... Угломер... Уровень... Прицел... Пока пристрелочный, готовность доложить! Кирсанов енді радиостанцияға келіп, оның құлақшынын басына қаптай киіп, қолына микрофонды ұстап тұрып:

— «Дауыл» мен «Найзағаймын». Қабылда! Цель №... Прицел... пристрелочные... Жақсы!.. қадағала... хабарла... Енді мен тыңдаймын... Құлақшыны мен микрофонды радиске беріп, өзі орындыққа отырды да телефонистен:

— Огневая, дайын ба? — деп сұрады.

— Цель №... УгЛомер... Уровень... Прицел... Дайын! — деп баяндады телефонист.

— Огонь! — деп бұйырды Кирсанов.

— Огонь! — деп қайталады телефонист.

— Атылды, — деді телефонист.

— Оңға ноль - ноль... берірек.... — деді радист. Кирсанов өз есебіне тез ғана түзетулер енгізіп, телефониске:

— Солға таман ноль - ноль... Уровень... Прицел... — деді.

— Дайын!

— Огонь!

— Атылды!

— Дәл тиді! —деді қуанып кеткен радист айқайлап.

— Веер! —деп команда берді Кирсанов.

— Веер! —деп қайталады телефонист.

— Дивизион екі дүркін огонь!

— Дәл тиді! — деп радист бақылаушының хабарын баяндады.

— Огонь! — деп қайталады Кирсанов. Тағы да екі дүркін күндей күркіреді.

— Дәл тиді! — дейді радист.

— Жолдас капитан, генерал екі дүркін деп бұйырды ғой, сіз төрт рет бастырмалатып жібердіңіз! — дедім мен сасқалақтап.

— Рас-ау, аздап асыра сілтеп жіберіппін! — деп Кирсанов өзіне-өзі ыза болғандай телефониске қарап: — Тоқта! Цель №... атылған белгілер жазылсын! — деді. Телефонист бұл бұйрықты Огневаяға жеткізді.

— Сен бері қарашы, — деп Сергей Иванович кінәлі адамдай маған бұрылды,— егер генералдың өзі сұрамаса сен оған төрт дүркін аттық деп айтпай-ақ қой. Ол маған үнемде деп бұйырып еді.

— Жолдас капитан, «ботқаны май бүлдірмейді» деген емес пе, рас нысанаға дәл тиген екен, демек ол фашистің төбесі ойылды деген сөз...

— Әй, бәрекелді, жігітім! — деп, ол ұшып тұрып, бар күшімен иығымнан сарт еткізгенде, мен шыдай алмай еріксіз еңкейіп қалдым. Ол болса қарқ-қарқ күліп: — Байқап тұрсам, сенімен бірге жұмыс істеуге болады екен... Атың кім еді сенің? Есімде қалмапты... — деді.

— Оның қажеті не, жолдас капитан?..

— Жоқ, айт! Мен саған өз атымды айттым ғой.

— Бау-ыр-жан, — дедім мен буын - буынға бөліп.

— Ұшқыштар тағы хабарлап тұр: «Мария Ивановна» Немістердің төбесінен дәл түсіріп шәт - шәлекейін шығарыпты. Есін жиып болмай тұрған кезде тағы бір дүркін беріп жіберіңдер. Мен генералмен сөйлесіп тұрған кезде, капитан бұзықтық істеп қойған бала құсап, бақылаушының баяндауына қызығып «дәл тиді» дегендегі артиллериялық құмарға түсіп кетіп, артық жіберілген екі дүркін туралы айтпай-ақ қой деген өтінішін қайталап, маған көзін қысып ымдап тұр. Мен оған генералдың бұйрығын айттым. Ол байсалдана ойланып тұрды да:

— Генералдың бұйрығынсыз атылған екі дүркінді қайтеміз? — деді.

— Ештеңе етпес, жолдас капитан. Рас, дәл нысанаға тиген екен, ендеше үнемдемей-ақ қояйық. Қайтала деп бұйрық берілген соң, қайталау керек.

— Ал, егер генерал барлық атыстың бәрін жазып отырса қайтеміз? — деді ол тағы абыржып.

— Қайткені сол, екі дүркіннің орнына төрт дүркін аттық деп шынымызды айтамыз.

— Олай болса, огонь!

— Дәл тиді! — деп хабарлады радист.

— Елин Ядроводан кетті, — деді генерал, — ал, Возмищеден колонна созылып келе жатыр, сол екі пунктқа да дивизионная екі дүркін оқ атылсын! — деп бұйырды. .. .Тағы да есеп, тағы да команда, баяндау, тағы станциядағыдай байқау, ақырында «дүркін ат», «огонь!» деген өктем бұйрық...

—Жетпей қалды—недолет, — деді. Капитан орнынан ыршып тұрып, беті түтігіп, түгі тікірейіп радистке төніп барады:

— Не-е-е? Не дедің сен?

— Огневая! Тез шақыр бері бастығыңды! — Сірә, аға офицердің даусын естіді білем, үлкен қара көзі қанталап, бет-әлпеті күреңіте түтігіп, долы ашудан шашалып - қақалып қалып, ызалы боқтау, балағаттауды тасқындатты - ай келіп. Сол тасқынның ішінен «мына сөз кішкене имантаразылау ғой» деп теріп - теріп берерім мынау:

— Неге недолет?.. Неге жетпей қалды?.. Милау... Есек! Сені артиллериялық училищеден қандай ақымақ оқытып шығарды екен! Уровень ол емес қой... Малғұн! Есірік! Ақтама өзіңді өзің, сайтанның сапалағы! Әттең, қап құдай-ай, қасымда емессің. Әйтпесе әкеңді танытып, төбеңді ойып, желкеңді үзер едім... Өзі бұйра дудар шашын оң қолымен уыстап алыпты. Бір уыс шашын ет терісімен қоса жұлып алатындай болып көрінеді маған. «Мынау адам мұндай сұрапыл ашу үстінде арыстанды да түтіп жіберер» деп ойладым ішімнен.

— Капитан, енді қашан атамыз? — дедім мен. Ол есін енді жиып алғандай селк етті де, келістіріп тұрып бір боқтап:

— Уровеньді түзетіңдер! Огонь! — деп трубканы лақтырып жібергенде, оны телефонист қақшып қағып алды. Енді Кирсанов орындыққа барып отырып, қос қолымен шашын уыстап алды. Әлі толастамаған ашудан безгек адамша қалшылдап тістеніп алыпты.

— Осындай дүмбілез шалағайлардың кесірінен жүздеген снаряд айдалаға қаңғып кетеді! — деді. Онан соң: «О-о-эх!» деп дәу жұдырығымен столды қойып қалды. — Мен саған көрсетермін, бәлем! — Қарлыққан даусы діріл қағады. Сол сәтте ол өксіп жылап жіберетіндей болып көрінді маған.

— Дәл тиді! — деп радист шаңқ ете түсті.

— Не - е? — деп аңырып, капитан арыстан жалды басын радиске бұрды.

— Дәл тиді, жолдас капитан, — деп қайталады радист.

— Ендеше, огонь! Огонь! Огонь!

— Дәл тиді! Дәл тиді! Дәл тиді! — деген даусы естіледі радистің.

— Огневаяға айт! Үш қайтара лағынет естісе де, үш қайтара рахмет айт! Бәрекелді! Тоқтат енді! Белгілерді жазып алсын, ана есалаң бастығы! Капитан барып, сұлқ түсіп, орындыққа отыра кетті.

— Жолдас капитан, сәтсіз кеткен бір залпқа бола осынша қиналмаңыз, — деп оны тыныштандырмақ болдым. Генералдың бұйрығы бойынша атылған кейінгі залптар капитан мен огневаяның арасында ұрыс-жанжалсыз сәтті өтті. ...Аспан түнере берді... Жапалақтап қар жауа бастады... Марков телефон соқты.

— Панфилов Шехтманға кетті, — деді ол сабырлы үнмен. — Оның сигналын күтуді бұйырды. Кирсанов Строково мен Быково жақты көздеуге дайындалсын. Неміс салмағын сол жаққа сала бастады. Үлкен кісі қаршыға құстарын жібермекші еді, бірақ өзіңіз көріп тұрсыз ғой, қар жапалақтап жауып кетті. Қап, кесірін қарашы... Біз сигналды күттік. Әбден ашыққан капитан тамақ сұрады. Бозжанов оған тағы қызмет етті. Сергей Иванович аузын толтыра - толтыра асап, шабыттана тамақтанып отырып, жайдарылана жымиып Украинаның сықағы мен түрлі күлдіргі әңгімелер айта бастады. Бозжанов кіріп-шығып тамақтың түр-түрін әкеліп жүрді. Мен мына ерекше екі адамға қарап отырмын: бірі тамақ жеп, әзіл-оспақ айтып, рақаттанып отырса, бірі Сережаның бүгінгі көңілді болып, жақсы тамақтанғанына қуанған қамқор анадай рақаттанып жүр. ...Бір уақытта Марков телефон соқты. Строково мен Быковоға «огонь!» деп бұйырды. ...Кеш түсіп қалған. Телефонмен генерал сөйлесті.

— Мен Шехтманның штабында тұрмын, халдеріңіз қалай?..

— Екі-үш рет бізге де ұшқыны тиді, жолдас генерал.

— Ештеңе етпес, әзірше олар сіздерді тұспалдап атып жатыр.

— Ия, сол қаңғыған снарядтардың біразы бізге де түсті.

— «Мария Ивановнаның» халі қалай? Қанша сомы қалды?

— Төрт пе, әлде алты ма сомы қалған сияқты.

— Төрт,— деп Кирсанов сыбырлады. — Екеуі менің өз басымды қорғауыма керек.

— Немене, кім сізді шаужайлап тұрған? — деді генерал маған.

— Ешкім шаужайлап тұрған жоқ, жолдас генерал, жай, ақшаның санын анықтадық. «Мария Ивановнаның» төрт сомы бар екен.

— Төртеу ме? Төрт-ақ сом ба?—деді көңілі көншімей.—Елин Рождественскоені тастап шығып, Шишкиноға кетті. Атыңыздар, Рож... — генералдың даусы кілт үзілді.

— Ия, халдерің солқылдақтау екен. Сендерді тұс-тұстан қыспақтап жатыр екен. Жақсы емес. Мен ақымақ басым үш залпты жөнсіз, жорықсыз беталды тарс-тұрс еткізе салыппын, — деді Кирсанов.

— Кәне, жолдас капитан, Рождественскоедегі немістерді сыйлаңыз... ...Марков тағы да телефон соқты. Бізбен байланыс үзілгеннен кейін генерал Марковпен сөйлесіпті. — Генерал сізбен байланыс үзілгеніне өкініп жатыр,— деді Марков, — көрсеткен жәрдемі үшін Кирсановтың өзіне жеке және оның адамдарына рахмет айтпақшы екен. Ал, Кирсановтың кете беруіне рұқсат етті. Осының бәрін мен Кирсановқа айттым.

— Демек, сен осында қаласың ғой, — деді ол маған, қабағын түйіп тұрып. — Генералдарың, сірә, ескіден шыққан асыл адамға ұқсайды. ... Өзің білесің ғой, біздің техника жаңа, әрі өзгеше құпия. Сондықтан бұл жерде бұдан артық уақыт қалуға болмайды. Мен сенімен бірге қалып, сенімен бірге жаумен найзаласар едім, бірақ өзің де түсінерсің, бұйрықтың аты бұйрық. Барлық жаралы адамдарыңды маған жеткізуге бұйрық бер. Тым болмаса соларды машинамен госпитальге апарып салайын. Кирсанов дөрекілеу болса да, шын ықыласымен, жылы шыраймен бәріміздің қолымызды алып қоштасып, машинаға мініп жүрді де кетті. Оның артынан Бозжанов көпке дейін қарап тұрды да:

— Түрі аюдай болса да, шіркін жақсы жігіт екен. Осындай артиллеристер көбірек болар ма еді... — деді.

— Болған жағдайды талдай отырып, генерал мынадай ойға келді, — деді Марков, — жау екі күннен бері соғысқа барлық күшін, қару-жарағын салды. Генералдың болжауынша жау соғыс кезінде әлі адамдарының басын құрап топтаса алмай жатыр. Ол бүгін түнде елеулі қимыл жасамас. Сондықтан генерал Панфилов, осы жағдайды пайдаланып, түнде полктерді соғыстан шегіндіре шығарып әкетіп, таң ата жаңа шепке орналастырмақшы. Егер командование қарсы болмаса, тез арада полктер шегініс жасайды, — деп сөзін бітірді Марков. Содан кейін ол маған полковник Капровпен байланыс жасауды бұйырды. Шегініп бара жатқан топтарды ұйымдасқан түрде қауіпсіз жерлермен өткізіп жіберу үшін әскери дайындықта болып, алға сенімді адамдарды қоюды бұйырды да, өзі біздің дивизияның оң қанатындағы подполковник Шехтманға кетті. Жалғыз өзім қалдым. Марковтың тек «біздің арамызда қалсын, бұл өте құпия» деп ұдайы ескертіп отырып айтқан әңгімесін тағы да терең түсінуге тырысамын. Әрдайым, тек өз батальонымның ғана қамын ойлап жүретін басым, бұрын Марков айтқан көлемдегі кең жағдайды ойлап көрген емес едім. Шынын айтсам, қазіргі жағдайдың командованиеден бастап жұрттың бәріне қиын тиіп тұрғанын сездім. Полктер ермек үшін шегінбекші болып жатқан жоқ қой. Рас, генералдың бірінші жәрдемшілерінің бірі подполковник Марков маған бір күннің ішінде екі рет келген екен, демек, одан бізге өте жауапты тапсырма жүктеліп отырғаны белгілі болып тұр... Оған түсінген сайын сескене бастадым, тіпті айта берсең, қорқа бастадым. Абыржып отырып өзімді-өзім жұбатқан болып, Дюманың сөзін есіме алдым: «Жұрт дабылға қанша бір дағдыланып шынықса да , төніп тұрған бәлелі қауіпті қарсы алуға қанша бір дайын болса да, олар дүрсілдеп шошып соққан жүрек пен бойды жосып өткен дірілден, қиял мен шындықтың, ой мен оны орындаудың арасында қандай айырмашылық бар екенін әрдайым сезеді!» Соны ойлап түбіне жете алмай отырғанымда ала көлеңке бұрыштан генералдың құлақшын киген басы маған ашулы және кекесін кейіппен;« Мен сізге сеніп едім ғой...» деп қарап тұрғандай көрінді. Селк ете түсіп «бүйте берсем, соғысқа кіріспей тұрып жынданып кетермін!..» деп өзіме - өзім зекірдім. Мен Марковтың тапсырмасын орындамақ болып, командирлерді шақырып алдым да, тиісті бұйрықтар бердім. Бозжанов Красвқа, Рахимов Филимоновқа кетті. Танков Горюны аймағындағы тапсырмаларды тындырмақ болып о да шығып кетті. Мен штабта тағы да жападан-жалғыз, күзетші байланысшылардың арасында қалдым. ...Қасында адъютанты бар, полковник Капров кіріп келді. Үстінде балшыққа былғанған шолақ тоны, аяғында екі жерінен снарядтың жаңқасы жырып кеткен пимасы бар. Үлкенірек бір жыртығынан ақ шұлғаудың шеті көрініп тұр. Өзі бұрыннан арық кісі, біржолата қырым еттен айрылып, сақал-шашы үрпие өскен, қара - қатпа болыпты да қалыпты. Мен оған сәлем беріп, орындық ұсынғанымда оған отырмастан теңселіп барып, ілгектерін ағытып, «басым мең-зең, аяғым сырқырап барады» деп бір күрсініп, еденге сұлқ түсіп, шалқасынан жата кетті. Жанында тұрған байланысшы жауынгер оның басына жастық орнына өзінің противогазын қоя қойды.

— Рахмет, шырағым!.. — деп полковниктің даусы да әлсіреп әрең шықты. Сіз жарадарсыз ба, жолдас полковник? — дедім.

— Жоқ, қарағым, шаршадым, болдырдым... Өте қажыдым. Менің мұнда келгенімді бес минуттан кейін генералға хабарлаңыз... Мен азырақ дәрмен шақырайын... Менің атқосшым Николай Синченко көрпе-жастық, матрац алып келген соң, полковниктің қарсылығына қарамастан төсекке жатқызып, ыстық - ыстық шай бердік. Полк штабынан үсті-басы оқ-дәрі сасыған офицерлер бірінен соң бірі келіп, жай-жапсарды қысқаша баяндап, тапсырма алып кетіп жатты. Бір уақытта полк комиссары Ахемтжан Мұхамедияров келді. Шолақ тонының етегі қанға боялған.

— Саған не болды, Мадияр? — деп Капров шошынып сұрады.

— Жай, Илья Васильевич, торы атқа оқ тиіп, мен соның астында үш минуттай тырбаңдап жаттым... Мені телефонға шақырды. Генерал екен, маған трубканы Капровқа бер деп бұйырды. — Мен тыңдап тұрмын, жолдас... иә, сіздің бұйрығыңыз бойынша... Иә, иә, артымызға қалқан тастап кеттік... Оны да миналадық... Иә, солай еттік... Қазір Мұхамедияровтан сұрайын...

— Генерал жаралылар үшін тағы алты машина жібермекші, — деді.

— Бауыржан, жаралылар үшін сенің үш асханаңа зорлық істеуге тура келді, — деді Мұхамедияров достық пейілмен.

— Е, бұлар өздерін қайтеді? Оның не? — деді Капров.

— Ештеңе етпейді, дұрыс істепсіз, жолдас комиссар, — дедім мен. — Біздің жігіттер қазір тың отыр ғой. Капров өз картасын жайып салды. Маған өзі қалқан қалдырып кеткен, миналап кеткен жерлерді, бөренеден үйінді тосқауыл жасалып жатқан орындарды көрсетіп, полктың шегінісін қалай қамтамасыз ету керек екенін бастан-аяқ түсіндірді. Генерал маған полктың қалқанда қалған бөлімшелеріне басшылық етуді тапсырыпты, ал Капровтың өзіне полктың негізгі күшін жаңа шепке жеткізуді бұйырыпты. Қараңғы түн. Жауынгерлер рота - ротасымен, батальон - батальонымен Горюны арқылы шегініп өтіп барады... Олардың командирлері полковникке келіп жайды баяндап, қысқа-қысқа тапсырма алып кетіп жатты. Саптағы жауынгерлер болса, полковник пен комиссардың даусын естіп, қатар түзеп, біркелкі нық басуға тырысқан сияқты... Мен ләм деместен, үн шығармастан Капров пен Мұхамедияровтың қасында тұрмын. Түн қараңғысын жамылып, кетіп бара жатқан жауынгерлердің қараңдаған тұлғаларын көріп, оларды шығарып салып тұрмын... ...Қазір осы әңгімені жазып отырғанымда 1812 жылғы Отан соғысының атақты батыры Денис Давьтдовтың сөзі есіме түсе берді. Оның сөзінің терең мағынасын бұлжытпау үшін Денистің өз тілімен келтірейін: «...отступление названо только славным. А сие, прилагательное от частных употреблений обесславилось... Я помню какими глазами мы увидели эту дивизию, подходившую к нам в облаках пыли и дыма, покрытую потом трудов и кровью чести... Каждый штык ее горел лучем бессмертия!»

— Дұрыс, солай келіселік. Ұмытып барады екенмін, әлгі Георгий Федорович сізге келді ме? Жауап бергенімше болған жоқ, байланыс үзілді де қалды. Ызамның келгені соншама, қолымдағы телефонның трубкасын лақтырып жіберіп, қасымдағы Степановқа айғай саппын.

— Бұ не деген тірлік?!

— Ғапу етіңіз, жолдас комбат, снарядтың қаңғырған бір жаңқышағы үзігі кеткен болар. Дұшпан тағы да зеңбіректен атқылай бастады ғой. Амал қанша...

— Егер бес минутта телефон қайта сөйлемесе, мен Рахимов екеуіңді де... —дей бергенімде сөзімді аяқтатпай біреу иығымнан тартты. Жалт қарасам подполковник Курганов тесіле қарап тұр екен. Жүзінде талай ұйқысыз түндердің табы. Өзі қара қатпа еді, оның үстіне тотығып, тіптен қарайып кетіпті.

— Айғайлаудың орны бар, жолдас аға лейтенант! Телефонның тұтқасын лақтырып, көз алдыңыздағының бәрі асамын, шабамын деп жазықсыздан құр ұрса бермес болар, жолдас аға лейтенант! Ашуыңмен емес, ақылыңмен билеген жөн болар! Менің де сол тұрғандағы ұсқыным адам күлерлік болу керек, подполковник бетіме қарап езу тартты да, жұмсара сөйледі.

— Отырыңыз, жолдас аға лейтенант! Соғысқа командирдің сабырлы болғаны жақсы. Қызбалыққа салынып, күйіп-піссеңіз сабырдан тез айрыласыз, бекем шешім, сергек байлау табуға болмай қалады. Өйткеннен кейін командир алды-артын қамтымаған ақылды бұйрық бере алмайды. Бүл сөздерімен подполковник мені қатты ұялтты. Қазақтың «сабыр түбі сары алтын, сабырлы жетер мұратқа, сабырсыз қалар ұятқа» деген мақалы есіме түсті. Мен бұл мақалды орысшаға аударғанымда Георгий Федорович қарқ-қарқ күлді де:

— Халық дана деген осы ғой, — деп біраз ойланып қалды.

— Қарамағыңыздағы адамдардан байланыстың үздіксіз болуын талап еткеніңіз дұрыс. Үздіксіз байланыс керек. Үзілсе тез түзелуі керек. Бірақ та снарядтың қаңғырған жаңқашағы сіздің бұйрыққа бағына ма, ол телефонный; сымы тұрған адамның өзін де өлтіріп кетеді ғой. Соғыста жазатайым көп кездеседі.

— Генерал сізді сұрап еді, жолдас подполковник.

— Taп сол кезде үзілді ме?

— Иә! Тап сол кезде. Генералдың сізге нендей тапсырма бергісі келгенін ести алмай қалдым. Үзілді де кетті.

— Оқасы жоқ, жігіттер қазір байланысты түзер, сосын қайта хабарласармыз... Діңкем құрып, қалжырап отырмын. Бар болса маған бір кесе шай алдырыңызшы. Мен далаға шығып қайтып келсем, Курганов телефонмен сөйлесіп отыр екен.

— Әзірге бәрі орынша... Жоқ, немістер әлі көрінбейді... Олардың да сілесі қатқанға ұқсайды... Мүмкін күш жаңартып, орын ауыстырып жатқан болар. Егер олай етіп жатса, түс қайта атой салуы мүмкін... Біздің оқ-дәріміз аздау. Иә, мен тиісті бұйрықты бердім. Олар қазір Момышұлының ту сыртында орналасып жатыр... Солай еткеніңіз дұрыс болар еді. Бұл жаққа кемінде бір мыңы керек... Оның қандайларын Марков біледі... Жарайды, білгенімді аямаспын... Иә, біздер біраз әңгімелестік... Қолдан келсе соз жоқ орындаймыз ғой... Сау болыңыз... Подполковник сөйлеп болып трубканы телефониске бере бергенде, Сннченко тамақ алып жетіп келді. Ет араластыра қуырылған картошка. Оның артынан бір қолына көк шәйнек, бір қолына жарты стакан арақ ұстап Степанов жетті. Подполковник ашығып қалған екен, алдындағы асқа бүркітше шүйілді. Арақты көрер емес. -—Мынаны жұтып жіберсеңіз болмай ма, асты сосын жесеңіз,

— дедім мен.

— Жай уақыт болса, бұл шіркіннің екеу - үшеуін де тастап жіберер едім. Өзім шаршап, қалжырап адаммын, оның үстіне аш қарынға түссе ұйқыңды келтіріп, маужыратып мазаңды алады. Сондықтан ішпей-ақ қояйын, — деп стаканды дастарқанның шетіне ысырды да, Синченкоға: — шәйіңді құя бер, қарағым,

— деп кесесін ұсынды.

— Ал, енді іске кіріселік, жолдас аға лейтенант, — жаңа ғана тұтатқан темекісін екі-үш құмарта сорды, — генерал жаңа сізге біраз жайды айтуға бұйырды. Картаңызды әкеліңіз! Мен үлкендігі дастарқандай картаны әкеп алдына жайдым. Көзімен бір шолып өтті де, кей жеріне шүйіліп қарай қалды. Сірә, біраз белгілер дәл түсірілмеген болу керек, жақтырмағандай қабағын шытты. Карта таратуға келгенде алдына жан салмайтын тәжірибелі командирдің бірі еді. Алдындағы қағазға қарап-ақ осы маңның ұңғыл-шұңғылының бәрін көріп отыр. Күміс сырын зергер, кілем сырын тоқушы біледі деген емес пе. Курганов та өзінің сырына қанық адам. Ол отыр, мен оның алдында тікемнен тік тұрмын.

— Отырыңыз, отырып аспай-саспай сөйлесейік, — деді. Түрлі түсті қарындаштармен картаға белгілер соғып, сызғылай бастады. Сүйрік саусақтары сып - сып етеді. Күші басым жау мен біздің дивизияның өткен үш күнгі айқасын баяндайтын белгілер тасқа таңба басқамдай сайрап шыға келді. Көріп тұрмын, мен де оқып ұғып тұрмын... Подполковник қарындашын қойды да, орындыққа шалқая беріп нығая отырды да:

— Генералдың айт дегенін картаңызға түсірдім. Келіңіз, екеулеп, енді егжей-тегжейді талдап көрейік. Бермен, жақынырақ отырыңыз. Сөйтті де картадағы майдан шебін сұқ саусағымен бір нұсқап:

— Жай таласып жүріп жау біздің қорғаныс шебіміздің Н. және жарып, итермелей 4-5 километр ішке кірді. К. Ц. Д. У. Ж. Ф. шептеріне жетті. Осы арада дұшпан шабуылы тойтарыла тоқтатылды. Үш күн бойы арпалыста жеткен жері осы. Бірақ одан әрі ішке кіріп, ілгерілей алмады. Бүл төңіректе тың күші байқалмайды. Қазіргі халімен ол шабуылға шыға алмас. Күш жинақтап, орын ауыстырып топтану үшін кемінде 6-8 сагат уақыт керек. Яғни ендігі шабуылды 12-00-ден ерте бастай алмайды деген сөз. Жау соққысын қай маңнан күтуге болады. Меніңше олар күшті Ядрово, Горюны, Покровское бағытына төгер. Ал, қосалқы шабуылды Дубосеково, 151,0 биіктігі, Матрешино, Рождественское, Шишкино, Гусеново тұстарына жасар. Мен осылай болар-ау деп болжаймын, жолдас аға лейтенант. Мұнан әрі подполковник біздің жағдайымызға талдау жасады. Дивизияның полктары біртіндеп – біртіндеп алдыңғы шептен кейін қарай жылжып жатыр. Өзінің артиллерия полкы Капров полкының кейін шегінуіне қалқан болып көмектесуде. Оқ-дәрі тапшы, генерал алдыңғы шепке мыңнан аса снаряд жеткізіп бермекші, екі дивизион Горюны маңына шығарылды, олар темір жол будкасының сол жағындағы орманға орналаспақ.

— Жау негізгі күшін Ядрово, Горюны, Покровское тас жолының бағытына, бойына төгуде. Біздің саперлер де қамсыз емес. Бірнеше тосқауылдар мен бөгеттер жасалынып, жолға ағаштар құлатылып, миналар көмілді. Бүл жұмысты Капровтан қалған бөлімшелер істеп бітірмек. Капровтың адамдары және менің полкым жау біздер жасаған тосқауылға, миналы алаңға келгенше сіздерге көмектеседі. Жау тосқауылға келгеннен кейін екі-үш дүркін оқ жаудырамын да, сіздердің өздеріңізді қалқалап, дивизияның негізгі күштеріне қарай шегінемін. Маған берілген бұйрық осындай. Ал, генерал сіз өзі еркін қимылдасын, пәлендей деп оның ісіне араласушы болма деді. Яғни біз сізбен алғашқы кезде ғана келісіп отырып бір-бірімізге көмектесе қимыл жасаймыз... Подполковник генералдың айтқанын, өзінің ақыл-кеңесін баяндап болғаннан кейін оз қосына кетті. Мен Рахимовты, Бозжановты, Танков пен Степановты шақырып алдым. Барлық жай-жағдайды түсіндіріп, картадан тосқауылдар мен миналар көмілген алаңды көрсеттім де, бұйрық бердім:

—Степанов! Сіз дереу байланыс сымын тарту қамына кірісіңіз. Бозжанов! Сіз Филимоновқа менің бұйрығымды жеткізіңіз. Лейтенант Бурнаевскийдің взводы Л. маңына барып, тосқауыл мен мина көмілген алаңды қорғайтындай болып бекінсін. Ал, сіз, Танков жолдас, екі взвод пен станковой пулеметті алыңыз да Н. және Т. маңына бекініңіз.

— Жолдас комбат, сонда Горюныны тастап кеткеніміз бе? — деп таңырқай сұрады.

— Жоқ, тастамаймыз. Жауды ең алдымен тосқауылдар мен миналар көмілген алаң маңында қарсы аламыз да, содан кейін Горюныға қайта келіп бекінеміз. Бізге Кургановтың екі дивизионы көмектеспек. Біздің үш взвод—бір рота, капровшылар екі ротадай. Оеының бәрін қосқанда бір батальон емес пе? Алдымызда берік тосқауылдар мен мина көмілген алаң бар. Кешке дейін жауды ілгері аттап бастырмай біраз әурелеуге болады. Егер подполковник Кургановтың екі дивизионымен көмектесем деген уәдесі болмағанда біз жауды Горюныда отырып-ақ тосып алатын едік. Оның үстіне генерал мыңға жуық снаряд жібермек болыпты.

— Онда дұрыс екен, — деп Бозжанов жайылып сала берді. — Тоқайласып көрейік.

— Орманды паналамастан, жауынгерлерді взвод - взводымен сап құрып темір жол будкасының бер жағындағы тас жолмен ертіп осы жерден өтіңдер.

— Онда, өзімізді көрсетіп қоямыз ғой, — деді Танков.

— Осы маңда күш бар екенін көрсін. Біз мұнда жасырынбақ ойнағалы қалғанымыз жоқ. Бозжанов ешнәрсе түсінбегендей:

— Онда не болғаны... — деп таңырқады.

— Не болғаны дейтін не бар, тас жол оған даңғыл жол емес, зымырап өте шыға алмайтынын білсін...

— Енді ғана түсіндім! — деп Бозжанов мәз боп күлді. — Немістер енді я айналып өтуді, немесе тура қарсы маңдайдан баса-көктеп ұрудың қамын ойлайды. Рахимов «неменеге мәз боп тұрсың» дегендей Бозжановқа ажырая бір қарады.

— Хаби, сен Гусеновага тез жет те, бәрін генералға баянда. Ал, жолдастар, сұрақтарың жоқ болса, іске кірісіңдер. Рахимов схемасыз қарыс аттап баспайтын офицерді. Басқа командирлер жөн-жөнімен бұйрықты орындауға кеткенде Рахимов отыра қалып схема сызуға кірісті.

— Схеманың керегі не? Ана картада бәрі көрсетілген ғой, ал да жүре бер.

—Жолдас комбат, шынымды айтсам сіздің шешіміңізді анық - қанығына жетіп түсіне алмай қалдым. Генералға бәрін жеткізу үшін егжей-тегжейіне дейін біліп алу керек қой. Өзім қағазға түсіріп қарамасам болар емес.

— Е... онда сыза бергін.

—Генералға тура осылай баяндаңыз. Генерал капровшыларды коп кідіртпей жібер деген. Егер тосқауылдар мен мина көмілген алаңды бөгет ете ұстап, жауды біраз әурелеп, алдыңғы қарқын басып алғымыз келгенін мақұлдаса, капровшьшарды қараңғы түскенше қайтармайтынымызды айт. Хаби қағаздарын жинап шығып кетті. Борисов кіріп келді. Ол біраз үндемей тұрды да:

— Жолдас комбат, жұрттың бәрі кетіп жатыр, біз не істейміз, — деп күмілжіді.

— Бәрі кетіп жатыр дейсіз бе?

—Танков өз адамдарын әкетіп барады. Бозжанов Матрениноға шауып кетті. Рахимов та бір жаққа кетіп барады.

— Олар кетсе кете берсін, ал біз осында қаламыз. Мұнда Танковтың бір взводы, байланысшылар взводының жартысына жуығы, медпункт және сіздің взводыңыз қалады. Мұның бәрі сіздің көзіңізге көрінбей ме? Самсаған үлкен бір қол емес пе. Борисов жымиып күлді.

— Мен сізді алғашқы шешіміңізді өзгертті ме екен деп қалып едім.

— Борисов! Біз бүл жерден ешқайда кетпейміз. Кеткендер де алысқа қанша ұзай қояр деп едің. Тізгін менің қолымда. Азық - түлік, киім, оқ-дәрі, тағы басқа дүние жиһаздың бәрі сіздің қолда, сонда олар қайда барады. Біраз шайқасып бой жазғаннан кейін осында қайтып келеді.

— Жолдас комбат, адамдарды қалай тамақтандырамыз, — деп күле сұрады, менің әзілдей сөйлегеніме көңілденген Борисов.

— Бұл мәселені рота старшиналарымен ақылдасып өзіңіз шешіңіз. Дәрігерлік пункттің, асханалардың жұмысы титтей де кідіріп қалмасын. Өзіңіз қадағалаңыз. Ең әуелі капровшыларды тамақтандырыңыздар. Старшиналарын шақырып алып, керегінің бәрін беріңіздер... Телефон зың ете қалды.

— Күніне сан қилы шешім қабылдап жүрген сіз бе, жолдас Момышұлы?

— Шешімді өзгертейін деп өзгерткен жоқпын, жағдай солай болды, жолдас генерал. Неміс Капровты өкшелеп қумай, тоқтап қалды. Шебін ауыстырып, күшін жинақтап жатыр. Біздің қарап отырғанымыз жөн болар ма?

— Сізге бүл ойды салған Георгий Федорович - ау!

— Иә, жолдас генерал, ол кісі біраз маған кеңес берді.

— Егер Курганов екеуіңіздің ойлағаныңыздай болса мақұлдаймын.

— Құп, жолдас генерал! Біз жауапкерміз.

— Жарайды! Meн сіздерге біраз жәрдемдесермін, аспаннан да көмектесуді сұрайын. Ал, сіз жолдас Момышұлы, тым қызыл тұмсыққа дейін салынып жүрмеңіз. Генералдың соңғы сөзі маған қатты батты. Горюныдағы жұрттың жартысынан көбін орнынан қозғап, ілгері жіберіп қойғанымды аса ойланып істелген шаруа демесе керек. Ашып айтпаса да жақтырмай қалды-ау деймін. «Ойлағандарыңдай болса... мақұлдаймын дегені не дегені. Адамдар барар жеріне барып қойды, бекінді, енді қайта қайырып әурелемейін» дегені болу керек. Әсіл ойлар иығыма бір тонна жүк артып қойғандай зілдей басып, қатты қапаландырды. Қасымда да ешкім жоқ. Жалғызбын. Өз ашуыма өзім булығып, құсаланып отырмын. Бұрын осындай әрі-сәрі кезінде жолдастардың біреуі болмаса біреуі медеу боп көрінетін. Әсіресе, полктың саяси нұсқаушысы Федор Дмитриевич Толстунов өз алдына бір төбе еді. Алатауды жайлаған, қырғыз елінің арасында өскен орыс жігіті. Кейде екеуміз қырғызша сөйлесіп, қалжыңдасып, тіпті ұрысып та қалатын едік. Жібектен жұмсақ байсалды мінез жауынгерлерге де ұнайтын. Биязы, ақылшы, тіпті қысылтаяң кезде қатар тұра қалып бірге оқ ататын. Батальондағы кейбір ақаулы істер жөнінде менімен әңгімелескенде қорқытпай-ақ, үркітпей-ақ, ақырын, шынайы жолдастай сөйлесетін. Сөздері ылғи «сіз қалай ойлайсыз, жолдас комбат» деп келуші еді. Егер әлдекім кимелеп, жол - жөнекей қосанжарлап, болмаса «комбат айтты ғой, саған не жоқ? Комбаттың бұйрығын бұлжытпай орындауға міндеттіміз» деп тұратын... Міне, сондай досты көрмегелі жарты айдан асты. Дәл қазір керек боп отырғанын көрдің бе. Амал не, жоқ қасымда, жоқ бұл маңда... Өстіп ой ұйығына белшемнен кіріп отырғанымда Рахимов жетіп келді. Орнымнан қалай ұшып тұрғанымды да білмеймін.

— Хаби, генерал не деді? — деппін.

— Өзіңізбен сөйлесті ғой, жолдас комбат! — деп планшетін жайлап аша бастады ол.

— Саған не деді?

— Сізге ұрысты, жолдас комбат! Негізгі позицияны жалаңаштап ілгері кетіп қалғансыздар деді. Бәрін бүлдірген әлгі подполковник Курганов осы...

— Ол сонда барып қалып па?

— Менен бұрын барыпты. Генерал оның да көкесін көзіне көрсеткен болу керек. Менің көзімше: «Георгий Федорович, сіз де батальон үшін жауап бересіз» деді. Генералдың бұл сөзі менің шымбайыма қатты батты, жолдас комбат. Тағат тауып тұра алмадым: «Өлсек те, жолдас генерал, тапсырманы орындаймыз» деп лақ еткізгенім бар емес пе. «Өлмеу керек, тапсырманы орындау керек, аз шығынмен күшті сақтау керек, алдымызда әлі талай асулар бар» деді генерал. Содан кейін схемаға қарап тұрды да, «іс жүзінде қалай болатынын кім білсін, жалпы ойларың жаман емес екен» деп жұмсара сөйледі. Сонымен сіздің шешім мақұлданды. Енді соны орындау керек. Мақұлдануы мақұлданды ғой. Бірақ жау қалай қарар екен оған.

— Бұл не, Хабибулла?

— Бомбалап жатыр той, жолдас комбат.

— Біздікі!!!

— Жігіттер, біздің қырандар!

— Салыңдар ойранды, сұңқарларым! — деген қуанышты дауыстар ордан да, үйден де естіледі. Біздің истребительдер орманнан зымырап шығып көкке тік өрлеп көтерілді. Дұшпан бомбардировщиктерінің үстінен қонжия шүйіліп кеп оқ төкті. Бомбардировщик әр қолбақтан сасып жан-жаққа тым - тырақай қашты. Бомбаларды беталды тастап барады. Біздің истребительдер үйрек қуып тұйғындай соңынан қалар емес. Бір бомбардировщик қалбалақтап барып, бір жағына қарай ауды да, сол қанатын астына ала қисая құлдилай жөнелді де, әп - сәтте тұмсығымен жер қауып тоңқалай құлады. Қою қара түтін аспанға будақтала көтерілді. Тағы самолеттердің гүрілі естілді. Дос па, дұшпан ба деп күмәндана мойнымызды созып аспанға қарасақ өзіміздің бомбардировщиктер екен. Олар үш-үштен, алты-алтыдан топтанып Шишкино, Матренино, біз тұрған орынының үстінен ұшып өтіп барады. Рождественское, Ядрово мен Дубосековоға жеткенде құйыла дәлдеп гүрсілдетіп бомба тастай бастады. Тастап - тастап оңтүстік шығыс жаққа қарай аспанды сүзе өрлей ұшып, тайып берді. Бомбардировщиктердің соңынан оқ себелеп штурмовиктер өтті... Осының бәрі 3-4 минуттың ішінде болған оқиға.

— Жау ат жалын тартқанша алдын ала бір мылжалап алайық деген екен ғой, — деді сабырлы Рахимов.

— Айналып кетейіндер, өшімізді бір алды - ау! Бірер сағат «Тұрымтай тұсымен, балапан басымен» болар, — деді Бозжанов. Екі көзіміз төрт болып бірнеше сағат бойы жау қимылын күтудеміз.

— Бізге де кезек келген шығар, жолдас аға лейтенант, — деді подполковник Курганов аттан түсе беріп... Аузын жиғанша болған жоқ, дәл осы сөзді күтіп тұрғандай алыстан артиллерия гүрсілдеп зікір салды. Аспанда мың албасты қосылып боздағандай снарядтар ысқырып, зуылдап, ыңылдап жақындап келеді. Біз секіріп-секіріп траншеяға түсіп бұға қалдық. Жан-жақ гүрсілдеп, тарсылдап, ың-жың болды да кетті. Жер солқылдап, көкке қою қара құйыңдар көтерілді. Үстімізден қар аралас тоңған кесек атқылап, топырақ борап бас көтертер емес.

— Дәл соғуын көрдің бе имансыздардың, — деп Курганов орнынан тұрып үстін қаға бастап еді, ордың ернеуіне таяу жерге түсіп, жарылған снарядтың ауа екпіні оны қалпақтай ұшырды.

— Жау дәл көздеп атып жатқан жоқ, құр жобалап ұрып тұр. Мынау сол қаңғыған снарядтардың бір жолғы дүркіні болу керек,

— деп қайта тұрып үстін қақты да, — дәл көздейтіндей бүл маңға олардың барлаушылары жете алған жоқ, — деді подполковник. «Бір жолғы қаңғып келген оғы мынау болса, тағы бес дүркін қаңғып осылай төмпештесе бұғатын адам қалмас» деп айта жаздадым да, подполковниктің тік мінезінен сескеніп үн қатпадым. Талай үйлер шытырлай жанып, өртеніп жатыр. Көшемен жүріп келе жатырмыз. Борисов бір топ адаммен снаряд түскен үйлердегі өртті сөндіруге кірісті.

— Жарақаттанғандар коп пе? — деп сұрадым мен.

— Торт адам жеңіл жарақаттаныпты.

— Мына шұңқырларды қазып алғанымыз абырой бопты. Бас сауғалар панаға жарап түр. Қыстақ тұрғындарын көшіріп жібергеніміз мұндай жақсы болар ма, — деді Рахимов.

— Ал, мен зеңбіректердің қасына барайын. Біздің бақылау - шылар жаңағы оқ құсқан маңды байқап қалған болса ондағы батареялардың үнін өшіру керек шығар, — деп Курганов біздің қасымыздан кетті. ...Жау шабуылға шықты. Біздің жігіттер оқ нөсерімен оларды қарсы алды. Орман іші бытырлап атылған мылтық, безілдеген пулемет үнімен күңіреніп кетті. Қарақұрым боп лап қойған немістерді жан-жақтан бүріп әкеп, жер құштырды да, біздің әскерлер екінші шепке шегінді. Бас көтере алмай қалған немістердің жаяу әскерлерін бір рота танктер қуып жетті де, бізді мылжалап ұра бастады, шыдатпай, астан - кестеңімізді шығарып барады. Оқ бүркіп келе жатқан түсі суық болат танктерді көргенде «қап, еш болмаса екі-үш зеңбіректі алдыға қойдырмаған екенмін» деп бармағымды тістедім. Немістер күні бұрын әзірленген тосқауыл мен мина көмілген алаңға келіп тірелді. Аяғына тұсау түскендей кібіртіктеп жылжи алмай қалды. Дәл астынан мина жарылған екі танк оңқаласа шоңқиып тұрып қалды. Жаяулар тырмысып - тырбанып алға ұмтылады. Осы сәт Кургановтың он шақты зеңбіректері дыбыс шығарды. Дәл ұрды. Жау мүлде кідіріп қалды. Бірақ ұрыс әлі тынар емес. Өлексесін сүйретіп ұмтылған жау екі шепті басып өтті, біздің артымызда бір-ақ шеп бар. Подполковник Курганов атысты үдетіп, немістер тағы да жер қапқан сәтте:

— Жау ес жиғанша Горюны мен Матрениноға қарай тездеп шегініңдер, — деген бұйрық бердім...

— Федор Дмитриевич, сізді де көретін күн болады екен ғой. Бірақ той тарқағанда келгеніңізге жол болсын,—дедім. Толстунов шырт ете қалды:

— Жолдас комбат, сіз осы кекетіп сөйлеуіңізді қашан қоясыз?

— Сізді генерал телефонға шақырады. Мен көрші бөлмеге кеттім.

— Сіз орын алмастыруға кірісті дей ме?

— Иә, жолдас генерал!

— Түгел шегініп үлгере алар ма екенсіңдер? — Үлгердік, жолдас генерал. Алдымызда екі тосқауыл бар. Курганов аянып жатқан жоқ. Бекініп те үлгереміз.

— Онда, дұрыс екен. Толстунов сізде ме?

— Осында, жаңа екеуміз тіктесіп қалдық.

— Оқасы жоқ, ренжімесеңдер болғаны. Ол сізге өте қажып барды. Шырт ете қалғаны да сондықтан болар. Сізге ол біраз жайларды айтып берер. Қажыға келген адамды орынсыз кекеткеніме өзімнен - өзім ұялып келе жатыр едім, Толстунов жымиып алдымнан шықты.

— Кел, жөндеп амандасайық, Бауыржан, — деді. Кінэлі кейіцпен:

— Амансың ба, Федя, — деп оған қолымды бердім.

— Қатты шаршап, ұйқыдан қалжыраған адам мас кісіше теңселіп, аяғын баса алмайды екен. Титтей аялдасақ болды, жауынгерлердің жартысынан көбі отырған жерлерінде «қор етіп» ұйықтап кетеді. Бірін оятып, екіншісіне барғаныңда, алғашқы оятқаның қайтадан ұйықтап қалады. Әбден титықтадық. Қозғалта алмасына көзі жеткен комиссар командирлер мен саяси жетекшілерді шақырып алды да:

— Жігіттер, қармен бет-ауыздарыңды ысқылап жіберіңдерші, — деді. Біз оның айтқанын істедік. — Ал енді бойларың сергіп, ұйқыларың сәл де болса ашылған болар. Мен өзім де кешелі - берлі сөйтіп келе жатырмын. Жерге отырмаңдар. Отырсаңдар бойларың ауырлап, ұйқы басады. Сөйтіп тұрғанның өзінде жауынгерлердің көбі ұйықтап қалды. «Болмайды екен, біраз демалсын, сақ болыңдар» деп таратты. Комиссар екеуміз жусап жатқан қолды екі-үш рет аралап шықтық. Суыққа қарамастан отырған - отырған жерімде бүк түсіп ұйықтап жатыр. Бір жарым сағаттай уақыт өткен соң біреулері қозғалып, біреулері тоңған қолын жеңіне тығып, біреулері етегімен тізесін бүркеп тіріле бастайын деді. «Жан кіре бастады. Енді бұларды оятуға болады» деп бұйырды комиссар. Таң ата Шишкиноға келіп, оз тобымызға қосылдық. Ал, енді генералдың айтқаны «бүгін ме ертең шыдап берсін, әсіресе, тас жолдың бойындағы Горюныны қолдан шығармай мықты ұстасын деді. Осы кезде Рахимов келді.

— Жұрт орын-орнына жайғасып, бекіне бастады деп баяндады.

— Капровшыларды подполковник Кургановтың қарамағына жіберіңіз!.. Біраз демалсын. Ілер неміс бізді тықсыра қалғандай болса артиллериялық позицияны қорғайтын болады. Қараңғы түсісімен артиллеристермен бірге кетеді. Әңгімеге Толстунов араласты.

— Генерал оларды дереу қайыру керек деп бұйырып еді ғой! — деді ол.

— Менің ойымды ұқпай тұрсың ғой, нем істер бізге өте жақын, егер автоматтылардың бір ротасы ту сыртымызға шыға қалса артиллеристерді быт-шыт қылмай ма?

— Иә, солайы солай-ау, — деп келісе кетті Толстунов. Рахимов менің шешімімді құптағандай болды да:

— Мен оларды өзім ертіп барайын, жолдас комбат, — деп шығып кетті. Курганов телефон соқты.

— Сіз капровшыларды шынымен маған бергелі отырсыз ба?

— Иә, шынымен, жолдас подполковник. Егер әлдеқандай жағдай боп, жау артымызға шыға қалса, сізді қорғауға менің мұршам келмейді.

— Рақмет, достым, мен сізді ұғып тұрмын. Менің бақылау - шыларым рота, взвод командирлерімен бірлесе отырып, жау жақты торуда. Қай жерге оқ атуды, қай жерге ненің қажет екенін бірінен соң бірі хабарлап түр. Қысылмаңдар. Иван Васильевич тағы да «қиярлар» жіберіпті. Подполковник Курганов полк командирлерінің ішіндегі ең бір жинақы, әділ де қатал, табанды командир еді. Біз кіші офицерлер одан сескенетінбіз. Бірақ, әділдігі үшін сыйлайтын да едік. Оның «рақмет, достым» деген сөзін естігенде, шынын айтайын төбем көкке жеткендей болып қалдым. Әсіресе, оның «қысылмаңдар» деген сөзі үлкен медеу болды,'

— «Қияр» келді, «қиярлар» болады, — деп мен трубканы кезекші телефониске беріп жатып айқайлап жіберіппін. Бозжанов пен Толстунов «мұны бірдеңе ұрып кетті ме» дегендей маған таңдана қарады.

— Қайдағы «қиярлар», неғылған «қияр», жолдас комбат?

— Иван Васильевич жіберіпті.

—1• Иван Васильевич жіберіпті дейді, қай Иван Васильевич?

—Генерал Панфилов бізге көптеген снарядтар жіберіпті, соны айтып тұрмын. Енді Горюны алдына от шашып, тосқауылдаймыз. Енді тұмсығын сұғып көрсін.

— Дереу маған Танковты, Рахимовты, Степановты шақырып кел, — дедім. ...Толстунов лейтенант Танковты жетік білмейтін еді. Бір сөзімде оны «астаналық лейтенант» деп атағаным бар-ды. Мен Толстуновка Танков туралы қысқа ғана айттым. Бүгін ұрыс шебінде онымен қалай танысқанымыз да баяндалды. Ұрыс шебіндегі Танковтың бүл күні көрсеткен қайрағын айтпауға дәтім шыдамады. ...Рахимов, Танков, Степанов және Борисов келді.

— Степанов! Дереу өзіңдегі және артиллеристердегі байланыс жабдығын тексер. Барлық бақылау пункттерімен байланыс жаса!

— Орындауға әзірмін, жолдас комбат!

— Барыңыз, іске кірісіңіз!

— Борисов, сізде көлік қанша?

— Жиырма, жолдас комбат.

—- Он арбаға жақсы аттарды жек те, үстіне шөп, сабан сал. Жаралыларды алып кетуге дайын тұрсын.

— Құп болады, жолдас комбат, бәрі де орындалады.

—- Барыңыз, орындаңыз!

— Лейтенант Танков!

— Сіздің ротаңыз Горюныдағы гарнизонның негізгі күші. Горюны үшін ең алдымен сіз жауап бересіз. Біз сізге бөгет жасамаймыз. Штаб темір жол будкасына қарай көшеді. Менің бақылау пунктім орнында қалады. Сіздің барлық бақылау пункттеріңізге артиллеристсрдің бақылаушылары келіп қосылады. Ақылдасып, қай жерге зеңбірек оғын ату керектігін подполковник Кургановқа мегзеп отырыңдар. Қараңғы түскенше снарядтар жеткілікті. Горюнының төңірегіндегі барлық күшті сіздің қарамағыңызға бағындырдым. Именбей, жалтақтамай мықты командирше басқарын, қимыл жасаңыз.

— Құп болады, жолдас комбат! деп жауап қатып, Танков бір күмілжіп тұрып: — тек сізден кеңес сұрап отыруға рұқсат етіңіз, — деді.

— Ақылдан да, зекіруден де кенде болмассыз, жолдас лейтенант, — деп мен үшін Толстунов күле жауап берді. Танков кетті. Оған ілесе Бозжанов та шықты. Мұны көріп қалған Толстунов:

— Шыдай алмады білем, бірінші ақылшының өзі кетті ғой, — деді.

— Бұл ненің шарапаты болар екен?

— Артиллерияның әдеттегі әні той, — деп жауап берді сабырлы Рахимов. — Аттаныс алдында айылын тартып жатқан болар. Біз тұрған үйге тақау келіп бірнеше снарядтар жарылды. Жер сілкініп, үй төбесінен сылақтар түсіп жатыр.

— Оңай жау көрінбейді. Мынасы ойыншық емес қой, — деп Толстунов үйдің төбесіне қарады.

— Құдайдың салғанын көрерміз.

— Одан кейін үшеуміз картадан НЗО және ИЗО учаскелерін белгіледік. Рахимов біздің ойымызды айтуға Кургановқа кетті. Біз Толстунов екеуміз көшеге шықтық. Үйлер бірінен соң бірі жанып жатыр. Жанған үйдің бәріндегі өртті сөндіреміз деп Борисов және бірнеше жауынгерлер аласұрып жүгіріп жүр.

— Борисов! Кетіңдер, бұл арадан, — дегенімде, ол жанып жатқан үйлерді қолымен көрсетіп, «мыналарды қайтеміз» дегендей аңырайып тұрып қалды.

— Жана берсін! Кетіңдер, дереу бұл арадан. Бәрің де орманға барыңдар. Олар орманға қарай жөнелді. Біз бақылау пунктіне бара жатырмыз.

— Тұрғын халықты алдын ала көшіріп жібергеніміз жақсы болды-ау, — деді Толстунов.

— Огнебая!... Попраблай присел... уробен... нол, нол дбанасат... Што?.. огон... зашем болтаеш, тебя мой передает приказ, я команду даеш лейтенанта Андрееп... Ну, што выполнай пожалуста... Лейтенант Андреевті мен бұрыннан, Волоколамскідегі ұрыстардан білуші едім. Онда Андреев Кургановтың артиллерия полкындағы 6-батареяны басқарды. Үш күн ұдайы біздің батальонды сүйемелеп тұрды. Өте адал, сауатты, батыл офицер. Подполковник Кургановтың оны мұнда бақылау пунктіне неге жібергені де түсінікті енді маған. Шын мәнінде Андреев қазір бүкіл бір дивизионға жөн сілтеп отыр. Дивизионный оғының қалай түскенін байқай қойып, дереу дәл нысананы түзетті. Оқушылардың есіне сала кететін бір нәрсе: артиллерияда «атушы» деп зеңбіректерді атып тұрғандарды айтпайды, оларға бақылау пунктінен есеппен жөн сілтеп, басқарып отырған офицерді «атушы» деп атайды.

— Андреев! Сіз осындамысыз, — дедім мен.

—Құп болады, жолдас комбат! Андреев телефон трубкасын өзі алып команда бере бастады. Атыс ұялары! Бұрынғы белгілерді жазып алыңдар... Енді шрапнельмен прицел-Уровень... Трубка... Атыңдар! Орманныц үстінен найза бойы биікке бұрқ еткен бір шүйке шудадай бұлт көрінді, бұл жарылған шрапнельдің түтіні еді. Андреев прицельді кейін тартып, трубканы қосты. Шрапнель тура орман үстін құша жарылды.

— Тым төмендеу, — деп Толстунов күңк етті. Андреев трубканы кейін тартты, биік қарағайдың құс қанатын қағып ұшар басынан түтін бұрқ ете қалды.

— Тағы да төмендеу болды, — деді Андреев.

— Дұрыс! — дедім мен оған, — солай атыңыз.

— Біздің фугас қой, — деді біреу. Мен жалт қарасам, артымда Степанов тұр.

— Сен не ғып жүрсің мұнда?

— Байланысты байқап жүрмін, жолдас комбат, — деді ол баяғы ұялшақтығымен, — штабты будканың жанындағы үйге көшірдік. Подполковник пен Рахимов генералмен сөйлесті.

— Бұл арада не болып жатқанын көрдің бе? -— Неге көрмейін, менің мұнда тұрғаныма15 минуттай болды. Кенет біздің жақ атысты қоя қойды.

— Андреев, не боп қалды?

— Подполковник ендігі оқты тек бұйрық болған кезде ғана жұмсаңдар, — деді.

— Біздің атымыздан подполковникке де және қаһарман артиллеристерге де алғыс айтыңыз, — деді оның сөзін бөліп Толстунов. — Сүйемелдеу осындай-ақ болар, — деді ол маған қарап. Степановты жағдайдың бәрін подполковникке баянда деп кейін жібердім де, Рахимовқа алға барлаушылар жіберуге бұйрық бердім. Осы кезде Толстунов:

— Ал, комбат, мен жігіттерге кеттім, хал-жайлары қалай екен білейін, — деді де Танковтерге қарап бет алды. Орман үстіндегі түтін бірте-бірте ыдырай бастады. Орманның шет жағы алба-жұлба, сынып, қирап қапты. Синченко екі котелокты толтырып, ет қосып пісірген ботқа және жарты буханка нан алып келді. Траншеяның еденіне газет «дастарқан» төсеп, нанды турай бастады.

— Әлгі кісілер қайда? — деп сұрады ол.

— Әлгің кім? — Аға политрук пен лейтенант Степановты айтам. Мен ол кісілердің де сыбағаларын әкеліп едім.

— Олар кетіп қалды, сол жақтан тамақтанар. Бір котелогің мен наныңның көбірегін байланысшыларға, қалғанын лейтенант Андреев екеумізге бергін.

— О не дегеніңіз, жолдас аға лейтенант, тамақтана беріңіз өзіңіз, бізге қазір әкелер, — деді Андреев.

— Келіңіз, бұйырғаннан бас тартпаңыз.

— Болмас енді, — деді де Андреев «дастарқан» басына келді. Қазақша малдас құрмақ болып еді, зор денесі мен келідей аяқтары икемге келмеді. Оған қасық ұсынған Синченко (ол қазақ болып кехкен украинец еді) мырс етіп күліп жіберді. Андреев ашуланған жоқ, қайта күле сөйледі де:

— Жолдас аға лейтенант, мен тіпті малдас құрып отыра алатын емеспін, тізерлеп отыруға рұқсат етіңіз. Сөйтті де траншеяның бүкіл бір кенересін ысырып жіберетіндей жантая барып, өңкие тізерлеп отырды. Дәл осы кезде сақалын өсіріп, шашын өткен ғасырдағы шаруалардың шашындай етіп қойса, үстіне қызыл көйлек, аяғына жөкеден тоқыған шапата кигізсе, Тургеневтің атақты «Мумуындағы» тура Герасимдей болар еді-ау» деп ойладым.

—- Біздің «ас үйіміз» тарлау болды, өзіңізге қалай отыру ыңғайлы болса, солай отыра беріңіз, дедім мен Андреевке. Кең жауырынды Андреевтің артында тұрған Синченко флягты нұсқап, «100 грамм» құйып жіберсем қайтеді деп ым қақты. Рұқсат алғаннан кейіп Николай Митрофанович қырлы стаканын алып, үрлен жіберді де, ішін бет орамалымен сүртті, флягадан стаканный, жартысына келтіре құйды да, «тағы құяйын ба» дегендей маған қарады. Мен оған Кирсановша «шүпілдете қүй» дедім. Николай стаканды толтырып, енді «азған тай - ақ қалды» дегендей флягының түбін көрсетті. Мен Николайдың бұл ымын аңғармағандай отыра бердім. Арақты ешуақытта жұрттан бұрын көтермейтінімді білетін Николай стаканды алдымен Андреевке ұсынды. Андреев қипалақтап, стаканды ұстаған бойы маған ұсынды.

— Ең алдымен Сіз ішіңіз, Андреев, менің сыбағам онда бар көрінеді ғой.

— Өзіңіздің рұқсатыңызбен, сіздің денсаулығыңыз үшін, жолдас аға лейтенант! — деп Андреев стаканды бір - ақ төңкерді де, қайтадан Николайға берді. Ал, Николай болса тамақ үстінде өткен-кеткенді айтып отыр. Өзінің жаралыларға қалай көмектескені туралы әңгіме айтты. Әсіресе, қарт фельдшер Киреевтің еңбегіне, жаралыларға деген мейірбандылығына қатты сүйсініп отыр, медсанбаттан екі машина келіп, ауыр жаралыларды әкетпекші болады, ол машиналардың біреуі жүк машинасы, оған лейтенант Борисов қалың ғып шөп төсегенше ешкімді отырғызбағанын сөз етіп болып:

— Әлгі машинаның шофері бір есерсоқ жігіт екен, — деді.

— Дәл тойға келген адамша үсті бұрқырап иіссу сасиды, кигені жаңа комбинезон. Бөркін шекесіне қоқырайта киіп: «Мен асығыспын, жаралыларды тезірек тиеңдер» деп тақыраңдап болмайды. Лейтенант Борисов «тұра турыңыз, жаралылардың жарасын таңып, жинап кейбіреулерін көтеріп әкелу керек»,

— деп жай - жапсарды түсіндірсе, ол ендеше кетіп қалам дегенді шығарды. «Мен сізге бұйырып тұрмын» деді оның қылығына шыдамы таусылған лейтенант. Әлгі «менің өз командирім бар» деп дүрсе қоя берді. Жаралыларды әбден жинап болған соң, әлгі шофер «бүл отқа қауіпті» деп машинаға шөп салғызбай қойды. «Сен отын емес, адам алып бара жатырсың той» деп түсіндірсек: «Маған отын не, адам не, бәрібір» дегені. Осы кезде лейтенант шоферді жақтан салып кеп жіберді.

— Борисов шоферді ұрды ма? — дедім мен таңырқап.

— Ия, лейтенант Борисов әлгі қуды періп - періп жіберді. Кім болса да ол жерде сөйтер еді. Ондайға сол керек.

— Мен оны ол жерде атып тастар етім, — деді Андреев гүжілдеп.

— Шофер лейтенантқа тұра ұмтылғаны бар ма! Бетсізін көрдің бе оңбағанның. Курбатов деген сержант екеуміз әлгі қуды тырп еткізбей жұдырықтың астына алдық - ау. Курбатов бұрын жүк тасушы болып істеген денелі жігіт қой, таңқалдырмады. Дальмандардың он шақтысын бірдей илеуге оның шамасы келеді.

— Дальман дегенің кім?

— Әлгі шофердің фамилиясы Дальман екен, біз оның әскери кітапшасын тартып алдық.

— Өзі орыс па? — деп сұрады Андреев.

— Әрине орыс, жолдас лейтенант.

— Сонан соң?

— Курбатовтан гөрі мен оны аз ұрдым. Курбатов жерге салып қойып тұрып соқты, бірақ ол да «сау сиырдың боғы емес екен», сытылып бір жағымыздан шығып кетті де, мені жақтан салып қап еді, торт аяғым көкке көтеріліп серең ете түстім.

— Байқаймын, өзің бір бар сыры сыртына шығып тұратын адал жігіт екенсің, — деп Андреев ішек-сілесі қатып күлді.

— Енді қайтейін, жолдас лейтенант, болған істің жайы солай өзі. Жасырып-жабатын...

— Сонан соң не болды, — дедім мен Николайдың сөзін бөліп.

— Сонан соң ол Курбатовқа шап берді. Курбатов ұйғырларша оны баспен иек астынан ұрып, тізесімен іштен тепті де құлатты. Дальман есінен танып сілейді де қалды. Фельдшер оған дәрі иіскетіп, есін жиғызды. Шофер есін жиғанша жаралылар төселген шөптің үстіне тиеліп те болды. Лейтенант Борисов Курбатовтың винтовкасын өзі алып, оған өзінің наганын берді де, оны шофердің қасына отырғызып:

— Мына машинамен барыңыз. Бүл оңбағанға сенуге болмайды. Егер бүл жолда қиқаңдайтын болса табанда атып таста! Медсанбатқа барғанда оны командиріне жетектеп барып, болған жағдайдың бәрін баяндадық. Қайтадан тез оралыңыздар, — деді. Содан кейін барып ол мені асханаға ертіп келіп, тамақ берігі сіздерге жіберді... деп Синченко өзінің әңгімесінің соңын аяқтады. Әншейінде жұп-жуас Борисов, оңбаған шоферді ұрған. Курбатовқа егер қиқаңдайтын болса, Дальманды атып таста деп бұйрық берген. Шынын айтсам. Сипченконың әңгімесіне сенерімді де, сенбесімді де білмей аң-таң болдым. «Шынында мына Дальманның қылығы біздің адамдарға ұқсамайды ғой» деген ойға қалдым.

— Кешкі асты осында әкелейін бе, жоқ үйден ішесіз бе? (Синченконың үй деп отырғаны ұрыс сәл толастай қалған кезде бас қоса қоятын команда пункті).

— Үйде ішемін, бар, ендігәрі төбелесуші болмағын.

— Егер әлгіндей сұмпайы кездессе де ме?..

— Бар дедім ғой мен саған. Синченко қалбалақтап асыға жөнелді.

— Жолдас аға лейтенант, өзіміздің адамдардың төбелескені, әрине, жақсылық емес, — деді Андреев үнсіздікті бұзып. — Бірақ жаңағы сияқты қуларға басқа не амал бар. Андреев өзінің үлкен сұқ саусағын шошайтып, күрсінді. Мен де үндемедім.

— Біздің подполковниктің бүгін қолы ашықтау болды, — деді ол енді басқа әңгімеге ауысып. — Бұрынғы подполковникке ұқсамайды. Босқа атылған әрбір снаряд үшін біздің әкемізді танытушы еді. Ал, бүгін ағыл-тегіл болыпты да қалыпты өзі. Ой, қатал - ау өзі, қатал - ау! Бірақ ісіне мығым кісі. Оған титтей өтірік айта алмайсың, тапжылдырмайды сені, бәрі көкейінде сайрап тұрады.

— Подполковникті жұмсартып қайда жұмсамақ едіңіз, — деген қалжыңыма Андреев езу жимастан:

— Қатал болса да әділ қатал. Соғыс кезінде сондай командирлердің керек екеніне жаңадан түсініп келемін, жолдас аға лейтенант. — деп біраз тұнжырына отырып, — менің қысқа ойыма командирдің ой міндеті шиттей жанды асырап, тәрбиелеуші қолы қысқа кембағал әкенің жұмысынан қиын көрінеді. Құдай мені полк командирі етпей-ақ қойсын. Жатқан азақ. Үлкеннің алдында безектеп жүгір; полк — жатқан «көже, өкпе» біріне берсең біріне жетпейді, басқа тартсаң аяғың ашық қалады. Барлығын ішінен тынып, үлестіретін де, күйетін де сол. Бірін аймалап, бірін зекіріп жұмсайтын да сол. Бәрімен бірдей ол қалай сырлассын... — деп Андреев өз философиясының даңғыл жолына түсе бергенде, көк қарс жарылып, әлем аза тұтқандай төңірек ұлып, аспаннан әзәзіл әні естілді. Жаудың артиллериясы еселеп, дүркіндете оқ төкті. Андреев екеуміз орнымыздан тұрып, айналаға қарап едік, ысқырып, ышқынып, күрілдеп, гүпілдеп, бомбалар жарылып, снарядтар түсіп жатыр екен. Олардың үнінен құлағың тұнады. Аспан шатынап жарылғандай. Бізге жақын жерге шиқылдап келіп үлкен снаряд түсті. Бір зенит зеңбірегі расчетінің тас-талқаны шығып, апатқа көз алдымызда ұшырады.

— Тура тиюін қарашы, — деп Андреев сұп-сұр боп кетті.

— Жау ішке қарай сұғына түсті, сірә, артымыздан ұрыңқырап әлсіретейін деген ой бар ғой,—деп Андреев бұрынғыдан да бозара түсті. — Зеңбіректерді көріп қоймаса жарар еді. Бомбалардың жарылуы артымыздан жиілеп жеткенде, Андреев сылқ отыра кетті де, «быт - шытымызды шығаратын болды енді», — деді. Осы сәтте Андреевтің бетіне тура қарау қиын еді. Мен кейін, Горюны жаққа қарадым. Кәдімгі нөсер алдындағы түнерген қою қара бұлт қаптағандай. — Андреев, алдыңа қарашы! — дедім Горюны жақтан көз алмай. — Түтіннің арасында әлдекімдер ербелеңдеп жүгіріп жүр. Тасадан - тасаға тығылады. Бұйрық жеткізіп жүрген байланысшылар болу керек; ал кейбіреулер зытып келе жатып мұрттай түседі. Қайта тұрып, тағы жүгіреді. Жер бауырлап жан таласып байланысты қалпына келтіріп жүр.

— Андап келе жатыр! — деді Андреев.

— Олар шабуылға шықты.

— Огневая! Огневая! «Арыстан» мен «Жолбарысты» дереу...

— Огневая! Огневая! Огневая! — деп Андреев телефонның құлағына жанын сала ойбай сап тұр. Бірақ жауап жоқ. Танктер тұра қалып атып, кідіре қалып атып баяу жылжып келеді. Сірә, жаяу әскерлерден аса ұзап кетпеу жөнінде қатаң нұсқау алған болуы керек. Біздің жақтап үн жоқ.

— Эх! — деп тістенді Андреев, — нағыз қажет кезінде қас қылғандай байланыстың да үзіліп қалғанын көрдің бе.

— Иә, нағыз қажет кезінде қас қылғандай... — деп алдағы немістерге қарап, мелшиіп мен де тұрып қаппын. «Бұл шұңқырда неғып отырмын» деген ой басыма сап ете түсті. (Шынымды айтайын, орнымнан атып тұрып, кейін қарай тұра жөнелгім келді). Неге екенін білмеймін артыма бұрылғым келді. Қарасам, Горюнының бір жақ шетінен бір салт атты шауып шыға келді де, шауып келе жатқан бойы ат-матымен жата қалды. Оның артынан шыға келген салт аттының оңқа - шоңқасы шықты. Өзі бір жаққа, аты бір жаққа құлады. Ұшып тұрды да, атының соңынан жүгіре жөнелді. Алғашқы салт атты да бой көтеріп үлгеріпті. Астындағы атын билетіп тұр. Біресе қарғиды, біресе билейді. Үстіндегі адам айналаға алақ-жұлақ қарады да, бұрылып алып кейін қарай шаба жөнелді. Бұл — подполковник Курганов. Азамат соғысының Кургановы. Оз батареясын жас кезінде жаудың көз алдында сан рет ашық алаңға бастап шыққан Курганов. Әлден уақытта біздің зеңбіректер де ата бастады. Бет алысы жаман емес, үш-төрт танктер қап-қара болып лаулап жанып жатыр. Біздің пулеметтер де ата бастады. Немістің жаяу әскерлері жер құшты. Кургановтың зеңбіректері жолдың екі жағынан қатар ұрып жатыр. Бірақ атысы әзір сиректеу. Немістер тырбанып ілгері жылжуда. Бір уақытта «арыстан» мен «жолбарыс» ашынды білем, үсті-үстіне еселей төкті. Жүздеген қара фонтандар көкке атылды. От құйындары үсті-үстіне көбейіп, аласапыран болды да кетті. Қайсар қарт — жердің де өкпесі солқылдап, қабырғасы қайысқандай.

— Міне, керемет! Атысты, сірә, подполковниктің өзі басқарып отырған болу керек, — деді қуанғаннан Андреев. — Егер оның қармағына іліксе, көкесін көзіне көрсетіп шықпыртатып әдеті оның.

— Ал, сіз екеумізді ол кісі шейіт болды деп отырған шығар.

— Ол да мүмкін, — деп күрсіне жауап қатты Андреев, — байланыс үзіліп қалды ғой. Олай деуі әбден мүмкін.

— Екеуміз болсақ қой еңгезердей боп, бәрін көріп бір шұңқырда отырмыз, құр тамсанамыз да күрсінеміз.

— Енді қайтеміз, жолдас аға лейтенант, қиналмаңыз, сіз екеуміз байланыстың қалпына келуін күтіп қалдық қой, оның үстіне танкіні пистолетпен атпақпыз ба? Телефон шылдыр ете түсті. Мен тұра ұмтылдым.

—Жолдас комбат, сіз аман - есенбісіз? — деп сұрады аптыққан Степанов. — Лейтенант Танковке...

— Жолдас аға лейтенант, — деді гүжілдеп Андреев, — қараңыз, немістер кейін қарай қаймыға бұрылып барады. Мен трубканы телефониске бере салып орнымнан ұшып тұрдым. Шынында немістер шегіне бастаған екен. Бірнеше танктер мен самоходкалар орманды паналап, бізге қарай оқ атып түр, онысы шегінушілерге көмектесіп тұрғандағысы.

— Жолдас комбат, қарсы шабуылға шығуға рұқсат етіңіз, — деп сұрады Танков.

— Болмайды, рұқсат жоқ.

— Опырмау, немістер қашып бара жатыр ғой, жолдас комбат.

— Болмайды, қашқан жоқ, тегі беті қайтты, тапжылмаңдар орындарыңнан. Тек оқпен, оқпен ұрыңдар желкесінен. ...Мен Танковтың бақылау пунктіне келгенде адамдар сасқалақтап жүр екен. Толстунов та осында, бірнеше артиллерия офицерлері, байланысшылар. Көрші траншеяда Бозжанов, Степанов аласұрып жүр. Байланысшы жауынгерлерде маза жоқ. Танковтың бақылау пункті батальонның бақылау пунктінен артта еді. Нағыз қиян-кескі басталған кезде байланыстың барлық торабы осы жерге шоғырланған болу керек. Бәрі де қысылғандай маған тура қарай алмады. Танков басын таңып алыпты. Траншеядан ырғып шығып, қолын шекесіне апарып:

— Жолдас комбат, біздің рота... дей беріп еді:

— Сіздің рота, лейтенант Танков, — деп оның сөзін бөліп жібердім, — артиллеристермен, пулеметчиктермен бірге немістің шабуылын тойтарды, ар жағын айтпасаңыз да болады.

— Құп, айтпауға болады, - деп жымиып күлді. Жас командирдің жүзіндегі қуаныш ізін аңғару қиын емес еді.

— Біз сізді ұрсатын шығар деп ойлап едік, — деп күлді Толстунов.

— Жолдас аға политрук, мені жатқызыңызшы, — деді әлсіреген үнмен лейтенант. —Жарам ауыр болу керек. Лейтенантты сапитарлар носилкаға салғанда, оның өңі шүберектей қуарып, иығынан дем алып жатты. Қасына келіп қолын ұстағанымда қолы сұп-суық екен.

— Сергей, Отан алдындағы еңбегің үшін рахмет, — дедім.

— Лейтенант Сергей Танков соғысқа аз- ақ қатысты - ау, қандай өкінішті, — деп үзіп -үзіп айтып, ауыр күрсінді де маған бір, Толстуновқа бір қарап сылқ ете түсті... Танковтай жігіттен айрылғанымыз бәріміздің де қабырғамызға қатты батты. Толстунов басы төмен түсіп кеткен, Степанов жан - жағына алақ - жұлақ қарай береді. Бозжановтың қолындағы жаман бәкісін қалай алып алғанын білмеймін, өзі де білмейтін болса керек, соның ұшымен жерді шұқи берді. Қадірмен командирден жоқ жерде айрылғаным маған да оңай соғып отырған жоқ. Ол екеуміз бір-бірімізді жаңадан ғана танып келе жатыр едік.

— Қой, бүйтіп қайғырып отыра бермейік, жолдас комбат, — деді Толстунов мені ауыр ойдан селт еткізіп, — соғыстың аты соғыс, барлық адамды да сақтағың келеді, бірақ, ойлағаныңдай бола бере ме. Танковқа тиген оқ өзіңді де жұлып әкетуі мүмкін де еді. Бұдан былай сағырақ болу керек. Сақтықта — қорлық жоқ деген емес пе. Енді не демексің? Соныңды айт.

— Филимонов! Не боп жатыр сенде?

— Ұрып жатыр, жолдас комбат, — деген трубкадан Филимоповтың үні естіледі. — Артиллериямен де, минометпен де өкіртіп төмпештеп жатыр. Бірнеше рет баса-көктеп кеткісі келді.

— Танкісі көп пе? Жаяу әскерлері қанша?

— Танкілері жоқ. Жаяу әскері екі взвод, ары кеткенде бір ротадай болу керек. Орманға кеп түйісіп жатыр, жолдас комбат.

— Ал, сен не істемексің?

— Лaп қойған кезде алдынан оқпен қарсы алмақпыз... Басқа не істей аламыз, жолдас комбат. Лейтенант Филимонов Ефим Ефимович менен бес-алты жас үлкен адам. Бұрын атты әскерде болған. Ертеден келе жатқан командирлердің бірі. Осы соғыстан екі-үш жыл бұрын армия қатарынан босатылған екен. Мамандығы жоқ адам қызметте болған жерлерінде аса сүйкімді болмай біраз қудаланыпты, «қолынан іс келмейді» атанып, біраз зәбір көргенге ұқсайды. Армия қатарына қайта оралғанда сол сәтсіздіктерден едәуір қажып, жасыған көрінеді. Біздің батальонға келгенде мүлде жүдеу болатын.Сондықтан ба әйтеуір өзінен жасы кіші, тәжірибесі аз адамдармен қатар кіші командир болып жүргенін намыстанатын еді. «Талай жыл әскер қатарында болған бұрынғы эскадрон командирін неге көтермелейді» деп ойлайтын болса керек. «Егер әскер қатарынан ерте шығарып жібермегенде осы күні капитан, тіпті майор да болатын едім, қайтетін едім». Нағыз психолог болса, одан осындай кейіпті де аңғара алмадым. Мүмкін Филимонов кезінде жақсы кавалерист болған шығар. Оншама көзім жетпейді. Бірақ, менің аңғаруымша ол өкпешіл офицер еді. Ал, көкірегін көтергенде ешкімге дес бермейтін. Сырттай тәртіпті болғансып, бәрін тыңдағансып, орындағансып тұрғанымен осы бір адамның ішкі дүниесі ренішке толып тұратын. Кейбір шала сауатты тайыз ойлайтын, бірақ, өзін коп істедім, көп еңбек сіңірдім, мені ешкім елемей жүр, бекер ренжітеді дейтін адамдар болады ғой. Филимонов тура сондай адам еді. Өз кемшілігін көрмей, құр өрекпиді. Егер полкты басқарыңыз десе, оның басқара ала ма, жоқ па, онымен шаруа жоқ, бірақ оған барудан бас тартпайтынына кейін кәміл сендім. Адамның оз кемшілігін өзі мойындап, өзіне-өзі сол кемшілікті жоюға батылының баруы, өзінің дұрыс еместігіне көзінің жетуі қиын нәрсе. Ал, біреуді мойындату, өзінің дұрыс еместігіне көзін жеткізу одан да қиын. Сонымен Филимонов екеуміздің арамызда алғаш кездескен сағаттан бастап-ақ психологиялық күрес басталады. Ол мені өзінше мойындағысы келмейді, маған бағынуды қаламайды. Ал, мен болсам, онымен ресми сөйлесемін. Басқа командирлермен қалжыңдасып қоятын кездер де болды. Екінші ротаның командирі, бұрынғы бухгалтер Севрюковпен әңгіме ылғи солай болушы еді.

— Иә, (Зеврюшка, баланс жасадың ба? Ол тікесінен тік тұрып, екі езуі екі құлағына кетіп жауап беретінді.

— Балансқа келмей жатыр, жолдас комбат, иә болмаса, «баланс жасалды», «дәлме-дәл шықты» — дейтін. Севрюков бухгалтерия терминдерін — «актив», «пассив», «дебет», «кредит», «очет береміз», «есептен шығарамыз» деген сөздерді жиі қолданушы еді. Ал, Ефим Филимонов өзіне де, өзгеге де риза емес. Менің оған жай тілмен айтып түсіндірмедім деген ойым айтарлықтай табысты болмады. Ол қарсы сөз қатып, орынсыз дауға далбай шығаруды өзінше намыс қорғау ретінде қолданғысы келді. Басқа командирлер мен саяси қызметкерлерді мұның бүл ауруы бұзбасын деп мен көпшілік арасында онымен «лейтенант Филимонов, коп сөзге үйір болмаңыз», «сізбен сөйлесіп тұрған начальник, орныңыздан тұрыңыз!» «лейтенант Филимонов, бұйрықты қайталаңыз!» деп сөйлесетін болдым. Ол ызадан булығып қызарып кететін еді. Бірақ, әскери тәртіптің аты тәртіп, үндемей өкпелі кейіппен қолын шекесіне қойып, бұрылып жүре беретін. Бұйрықты көңілсіз қайталайтын. Неде болса оны біраз тәртіпке шақырғым келді. Оның ротасы жауынгерлік әзірлік жүргізіп жатқан маңға келіп, сағаттап жүретінмін. Оңаша шақырып алып бірнеше сұрақтар қоямын. «устав бойынша мынау қалай болуға тиіс?» Шатасқан жерінен ұстап алып «сіз уставты оқымағансыз, сондықтан оны білмейсіз, сіз адамдарды арандатасыз!» дейтінмін. Марштар да оны саптың ең басына қолына топографиялық карта немесе схема беріп жіберемін. Белгілі бағыттан ауып барып жатса, (ол ұдайы шатасатын) шауып келіп тоқтатамын да қайтадан схемаға қараттырамын, картаны дұрыс ажырата білуге үйретемін... Тактикалық әзірліктер кезінде ең алдымен сөзді соған беремін. Қойылған міндетті, қандай шешім қабылдауды жағдайдың қандай екенін айту керек. Бірақ ол осы үш нәрсені айыра алмайтын еді. Салған жерден шатысқан шешім қабылдайды. «Мен былай еткім келеді» дей бергенде-ақ Краев, Севрюков, Попов, Бозжанов, тағы басқа командирлер Филимоновты мазақтап, сықылықтап күлетін-ді. Оқушыларға мұның бәрі «байғұс» Филимоновты қорлау, мазақтау сияқты болып көрінуі мүмкін. Олай емес, құрметті оқушым. Адамға солдат, я офицер болу — жалпы әскери қызмет ойыншық емес. Армия соғыс үшін, соғысу үшін жаралған. Соғыстан қатал ешнәрсе жоқ. Сондықтан бүл арадағы қаталдық — үйрету, кемшілігін мойындату, сөйтіп адамды түзету. Соғыста «ей, тоқтай тұрыңдар, атпаңдар» деуге болмайды. Онда адамды адам аңдиды. Адамды адам атады. Армия үшін «кеңпейілді қамқорлар» емес, қатал командир керек. Қадірмен ата-ана баласын «оқыт, үйрет» деп тапсырғанда содан азамат тәрбиелеп шығара алатын ұстаз қандай болса, командир де сондай болу керек. Командир қан төгіс үстіндегі ұстаз. Қаталдық сондықтан да ол үшін айуандық емес, ұстаздық. Адамның бәрі бірдей болмайды. Біріне сөз айтудың өзі де жеткілікті болса, екіншісіне түсіндіру керек, үшіншісінде желкелеп істеудің өзі сабақ. Бозжанов, Краев, Рахимов, Севрюков, Степанов, Борисов, Танков сияқты жауынгер достарға «Мынау неге орындалмаған» деген сөздің өзі қатаң сөгістен арман батушы еді. Ал, Ефим Филимонов «неге» деп сұрақ қойсаң, «олай болған себебі» деп ақтала бастайды. Сондықтан да мен оған ешуақытта «неге» сұрамайтын болдым. «Мен не айтсам, солай етіп орындаңыз. Орындалғандығы жөнінде келіп айтыңыз» деп бұйырамын. Бір күні түсте полк бойынша жазылған бұйрықты әкеп тапсырды. Сол түні батальонның ат қорасындағы күзетшінің ұйықтап қалғаны үшін сөгіс жариялапты, маған. Таң-тамаша болдым. Батальон бойынша кезекші үшінші ротаның политругі ұзыншұбар татар жігіті Еникеев еді. Бүкіл наряд осы ротадан болатын. Еникеев ертеңмен келіп бүгінгі кезекте оқыс ешнәрсе бола қойған жоқ деп кеткен. Ал, мына бұйрықта айтылып отырғаны не? Аң-таңмын. Батальон бойынша кезекші Еникеев. Қарауылдағылар соның қоластында. Бірнәрсе болса, ең алдымен маған айтуы керек қой. Батальон командирі емеспін бе. Ұйықтап қалған жауынгерді жазаға тарту қажет. Отделение командирі, помкомвзвод, взвод командирі, рота старшинасы, рота командирі, рота политругі, штаб және батальон бойынша кезекші бар. Міне, маған дейінгінің өзінде қаншама әкім. Мен болсам солардың бәрінің командирі, жаза беру менің міндетім. Ай жоқ, шай жоқ, көктен түскенді бірден батальон командирінің өзіне сөгісті сарт дегізген. Түк түсінсем бұйырмасын... Сөйтсек Еникеев таңертең маған ештеңе деместен болған жайды барып айтыпты. Бұл әрекетінің астары кейін белгілі болды. Осылар политрукті неге кезекшілікке жібереді деп намыстанып, мені — партия қатарында жоқ командирді өзінше ығытып алғысы келген екен. Мен полк командирі майор Елинге барып, жіберген бұйрықтарына таң-тамаша екенімді айттым.

— Маған алып келді, қолымды қоя салдым әйтеуір, бұйрықты комиссардың өзі жазды ғой онда, — деді саусақтарымен столды тықылдатып.

— Олай болса, жолдас майор, уставта көрсетілген правомды маған да пайдалануға рұқсат етіңіз, батальон командирімін, қарамағымдағы адамдарды мен де жөнге салып көрейін.

— Сіздің правоңызға ешкім қол сұқпайды, еркіңіз білсін.

— Міне, жолдас политрук Еникеев, — мен сізді Қызыл Армия уставына сүйеніп кезекшілікке жібердім және босатып отырмын. Өз міндетіңізге жауапсыз қарағандығыңыз үшін кезектен тыс екі наряд беремін.

— Жолдас комбат, сұрақ қоюға рұқсат етіңізші.

— Сұрамай-ақ қойыңыз. Қайталаңыз бұйрықты!

— Кезектен тыс екі наряд алуға әзірмін.

— Барыңыз, полк комиссарына осындай жаза берді деп айтыңыз.

— Не болды саған.

— Түк те болған жоқ, жолдас комбат, — деді күлкісін баса алмай. Мәжілісті болдырмаған олар емес, сіз ғой.

— Мен болдырмағаны қалай?

— Түсінбейтін түгі де жоқ. Бүгінгі «төтенше жағдайды» бетке ұстап біздің батальонды — Сізді біраз умаждап алғысы келген адамдар болғанға ұқсайды.

— Оны сен қайдан естідің?

— Толстунов келіп, мені, Бозжановты шақырып алды.

— Е...е. Полкте бізге қыдиғысы келетіндер бар десеңші. Қай бір жақсылық дейсің.

— Солай болуы керек...

— Меніңше әзірге жаман емеспіз, — дейді де ар жағын күлімсірей күмілжіп қана, — мына бір арасы ғана (ол көбінесе мына бір «мәселе» дейтін) сәл болыңқырамай тұр, сіз қалай қарайсыз, — дейтін. Толстунов полктың бізге арнайы жіберген бақылаушысы екенін бәріміз де білдік. Мұны жасап отырған полк комиссары. Комиссардың төтенше қадалуы шынымды айтайын маған аса ұнаған жоқ. Мен де бәрін тура устав бойынша жүргіздім. «Адал» командир Филимоновты «қорлап» жүр деген хабар генералға жетіпті. Бір күні Талғар станциясының бір шетінде батальон жауынгерлік әзірлікте жүр еді. Ойда жоқта бір жеңіл машина зу етіп жетіп келді. Машинадан генерал түсті, қасында полк комиссары. Генерал әскери әзірліктің жоспарын сұрады. Бір абыройы Рахимов екеуміз түні бойы ұйықтамастан оны жасап қойған едік. Хабибулланың әдемі жазуымен өрнектелген картаны жайып салдық. Генерал біздің жоспарды мұқият қарап шықты да, бірнеше сұрақтар қойды.

— Кім жасады жоспарды?

— Лейтенант Рахимов екеуміз, — дедім мен.

— Жоспарды полк командирі мен комиссар бекітті ме? — деп генерал түсін суыққа салды.

— Полк командирі аптасына бір рет келеді. Осы жолы мына біз әзірлеген тақырыпта сабақ өткізбек. Батальонды оған дейін өзіміз жаттықтырып қояйық деген едік.

—Полк командирі алдында ұялып қалмауыңызды ойлағаныңыз дұрыс. Бізге де ұнайды ол, — деп қулана сөйледі. Полк комиссарына қарады да, — сіздердің барлық батальондарыңыз осылай әзірлене ме.

— Ол жағына мен аса жетік емеспін, жолдас генерал! — Осылай дерін десе де Логвиненко өз сөзінен өзі қатты қосылып, қызарып кетті. Генерал мырс етіп күлді, бірақ ешнәрсе деген жоқ . Батальонды әзірлік жүргізетін жерге апарыңыз, — деп бұйырды маған. Даярлықтарыңыз қандай екен, көрейік.

— Сіздердің жоспарларыңызға аса түсіне қоймадым - ау деймін. Кәне, бірінші рота мен екінші ротаның орнын ауыстырып көріңдерші. Роталар орнын ауыстырып көріңдерші. Роталар орнын ауыстырып жатқанда генерал қарандашпен біздің схеманы сызғылап, бағытты және роталар алдындағы міндетті өзгертті.

— Жігіттер шылым тарта тұрсын, — деді ол маған қып-қызыл шимай болған схеманы ұсынып. Мына мен сызған жобамен үйретіңіз жұртты. Логвиненко екеуміз батальонды аралап келейік... Генерал біраздан кейін кайтып оралды. Рота командирлері мен политруктерін шақырып алды да олардың көзінше полк командирінің орнына өзі батальон алдындағы «жауынгерлік» міндетті түсіндіре бастады. Алға қойған міндетті айтып, жағдайды көрсет, шешім қабылда деп бұйрық берді маған. Мен сасқалақтап қалдым, аузымнан сөзім түсіп, ешнәрсе айта алмадым білем. «Дұрыстап адам сияқты түсіндір, тіпті өлі жанның миына қонатын болсын». Мен онан сайын састым. Бір уақытта өзімді өзім қолға алып, бой жидым да, сөйлей бастадым. Жас баланы тәйтейлеген анадай менің әрбір сөзімді «так,так..» деп құптап тұрды. Бұл мені жігерлендірді. Дұрыс сөйлей бастадым. «Адамша, командирше» сөйледім... Генерал менің шешімімді құп көрді. Одан әрі рота командирлерін тыңдады. Филимонов шу дегеннен-ақ шатасты. Ал, Севрюков пен Краев тақылдатып бәрін айтып шықты, өздерінің кім екенін танытты. Жасалған жоспар бойынша жауынгерлер «соғысқа» шықты. Генерал жоспар бойынша команда берді. «Соғыс» аяқталды. Жұртқа демалыс берілді. Батальон жиналды. Ең алдымен генерал жауынгерлер алдында жалпы әңгіме айтып, кейбір жекелеген кемшіліктерді көрсетті де, өзінің сөзін «бүгін өздеріңді жақсы көрсетіңдер, ал ертең бұдан да жақсы, бүрсігүні тіптен жақсы боласыңдар деген сенімдемін. Жақсы үйренсеңдер, жақсы білесіңдер соғыста қиналмайсыңдар». Мен ол кісілерді машинаға дейін шығарып салдым. Генерал Логвиненкоға ажырая қарады да:

— Бірінші ротаның командиріне айта барыңыз. Беталды арызданғанша батальон командирінен үйренсін. Арызданбасын, — деді. Логвиненко көзін жыпылықтатып, не істерін білмей қалды. Сыр білдірмеуге тырысты. Талай шытырманға себепкер болған Филимонов соғысқа кіргенде барлық өкпесін ұмытты, кеуде көтеруі де басылып, майдан үстінде, қатал сын кезеңінде шыңдала бастады. Филимоновқа телефон соққаннан кейін біз біраз басқа әңгімеге кеттік. Мұны оқушылар да ескерсін деп әдейі айтып отырмын. Телефонда оның «жолдас комбат, егер олар лап қойса... отпен қарсы аламыз... одан басқа не істеуге болады» деген сөзін ұмыта қойған жоқ шығарсыздар.

— Сонымен Ефим Ефимович! Жаудың не ойы бар? — деп сұрадым мен одан.

— Орманның ішіне бекер жиналып жатпаған болу керек. Кешікпей шабуылға шығатын шығар.

— Жау шабуылын бір сағатқа кешіктірсек қайтеді?

— Бір сағатқа кешіктіргені қалай, жолдас комбат?

— Олармен алдымен Кургановты сөйлестіріп алсақ.

— Түсіндім, жолдас комбат, түсіндім...

— Филимоновпен жалғастырыңдар... Ефимушка, тірімісің, не боп жатыр?

— Әзір тірімін, жолдас комбат. Естіп тұрған боларсыз, иттің балалары тағы да жынын құсты ғой.

— Матрениноға келіп, түнейін деген ғой.

— Біз, жолдас комбат, онысына көне қоймаспыз,

— Көп сөзді қой! Тыңдап ал, алдымен.

— Тыңдап тұрмын.

—Жау атысты тоқтатысымен ұрыссыз - талассыз Матрениноны тастап шық.

— Немене, немене дейсіз? Филимонов аяқ астынан қате естігендей абыржып қалды. Ұрыссыз тастап шығыңдар дейсіз бе, о не дегеніңіз, жолдас комбат?

— Құлағым қағыс естіді деп тұрсың ба? Жау атысты саябырлатысымен жаралыларды алыңдар да бытырап көпірге қарай қашыңдар? Көпір жанында тоқтаңдар. Бүткіл рота болып қашыңдар. Матрениноны жауға беріңдер.

— Тоқта, комбат, деп Толстунов менің иығымнан бар күшімен тартып қалды. — Сен ақылыңнан адасқаннан саусың ба? Не істеп тұрсың, не дедің?

— Жұлқыламаңыз, Федор Дмитриевич. Менің де қолым бар.

— Кешір, Бауыржан, байқамай қалыппын. Бірақ түсіндіріп айтшы өзің, Матрениноны ұрыссыз жау қолына таста дегенің не? Генералдың бұйрығы бар емес пе?

— Сіз, Федор Дмитриевич, түсініңіз мені. Әйтеуір соңғы оқ қалғанша атыса беру әмсе абырой бермейді. Құр өлу оның аты. Онсыз да бүгін қанша адамнан айрылдық. Генерал бұйырды дейсіз, генерал адамдарды сақтай да біліңдер деген жоқ па еді.

— Бірақ қашып сақтаңдар деген жоқ қой.

—Мен қашуды жөн көріп тұрмын. Немістер Матрениноны құр қол алмақ. Солардың ойынша - ақ болсын, біз деревняны ұрыссыз береміз де, орман ішінен атқылап сазайын тартқызамыз.

— Ал, қашқан адамдар көпір түбіне сен бұйырғандай тоқтай алмаса, немістер өкшелеп қуа берсе қайтесің. — Осы сөзді айтқанда Толстуновтың өңі қашып кетті.

— Мұның да дұрыс екен. Ол жаққа өзім барайын. Сіз осында менің орнымда, Танковтың орнында қалыңыз. «Күл болмаса бүл болсын», бұйрықты қайта өзгертпеймін. Рахимов, Синченко үшеуміз Матрениноға шаптық. Орманнан шыға келгенімде бүткіл ротаның тым-тырақай болып деревнядан қашып келе жатқанын көрдік. Қашып бара жатқандармен шаруасы жоқ, Андреев ештеңе білмейтін адамдарша алшаң-алшаң басып асықпай келе жатыр. Менің зәрем ұшып кетті. Адамдар шынында да үрейлене қашып келеді. Ең соңында Филимонов пен Бозжанов. Үріккен бұзаудай Бозжанов айналасына жалтақ-жалтақ қарайды да, аттаған сайын сүрінеді. Біз көпір жанында аттан түстік. Спортшы - альпинист Рахимов қашып келе жатқан адамдарға «тоқтаңдар» деп айқай салып алдынан жүгіріп шықты. Мен әдейі көпір үстінде ары-бері жүрдім де қойдым. Алғашында алды - артына қарамайтындай болып көрінген, зәресі ұшқан бұл топ 100 қадамдай асып барып тоқтады.

— Ақсақал, сіз осындасыз ба? — деді Бозжанов ентігіп. Бар ашуы бетіне шыққан. — Бүйтіп қашқаннан да өлген артық, — деді ол.

— Мүмкін батальонды басқаруды қолыңа аларсың?

— Жоқ, олай дегенім емес, жолдас аға лейтенант, құдай сақтасын, — деді ол сасқалақтап.

— Бар ендеше, ана жұрттың есін жиюға Филимоновқа көмектес.

— Сіздің міндетіңіз сөз таластыру емес, айтқан бұйрықты орында, жолдас Андреев.

— Бұйрықты орындауға әзірмін, мол денесін лықсыта қарсы алдыма сылқиып тұра қалды. — Кетуге рұқсат етіңіз.

— Осында қалыңыз!

— Қалуға әзірмін. Қасыңыздамын. ...Немістер атуды тоқтатты. Сапқа рота - рота болып тұрды да, үш танкты алға салып Матрениноға қарай бет түзеді. Еңселері жоғары, кәдімгідей масаттанып келеді. «Орыстар бір қашса артына қарамайды» деп ойлаған болу керек.

— Андреев, немістер қанша адам көрінеді? Бинокльмен Андреев ұзақ қарады. Немістер саппен деревняға жақындап қалды.

— 60-70 адамнан торт колонна, барлығы 240-280 шамасы. Егер танкішілерді және олардың машинадағыларын қосса 300- 400 болып қалар.

— Соғыста саны кеміген батальон десеңші.

— Солай болу керек. Бұларды деревняға жібермесе де болатын еді, жолдас ата лейтенант, — деп Андреев күрсінді. «Иә, жібермесе де болатын еді» деп келістім мен ішімнен. Немістер деревняға кірді. Үйді-үйге тарап жатыр. Экипаждар танктен шығып, люктерін ашық тастап, үйге кірді. Тауықтарды, шошқалардың торайларын қуып жүрген жалғыз - жалғыз солдаттар көрінеді.

— Немістердің беймаралдығы сонша, тіпті күзетші де қоймады, — деп гүрілдеді Андреев. — Кәдімгі қайнына қонаққа келгендей - ақ. Мен командирлерді шақырып алдым. Темір жолдың бойында жатырмыз.

— Немістер дұрыстап бір демалайын деген болу керек,—деді Рахимов.

— Олар дем алмай кім дем алады енді. — Бұл сөзді Филимонов кекете айтты. Бозжановтың, Андреевтің, Рахимовтың, Филимоновтың сөздері менің жанымды жеп барады. Олар, сірә, маған іштей риза болмау керек. Матрениноны тастап шығыңдар дегенім жақпағаны - ау деймін. Жағдайды қалай оңдауға болады. Осы мәселелерді ойлап отырмын. Орман ішіне барып, орнығып демалып жатқан немістерге тамсанып қарап тұра беру керек пе, жоқ, олай етуге болмайды.

— Филимонов, қанша адам бар сізде?

— 120, жолдас комбат.

— Адамдарды қырықтан үш топқа бөліңіз. Матрениноны бір мезгілде үш жақтан шабуылдаймыз. Немістерді қуып шығу қажет. Кешкі тамақты Матренинода ішіп, сонда түнейміз. Ол топтардың командирі етіп сізді, Бозжановты, Рахимовты тағайындаймын. Шабуылды өзім басқарамын... Деревняны үш жақтан қоршауға алып біздің жауынгерлер мылтықтарын кезеніп, ентелеп бара жатты. Үнсіз, аяғымызды нық басып келеміз. Бір уақытта темір жол бойындағы төмпешіктің үстінен қалқанды пулемет тырылдап қоя берді. Жауынгерлер уралап жүгіре атып, тұра ұмтылды. Немістер үйді-үйден атып-атып шықты. Не істерін білмей сасқалақтап, бет-бетімен қаша жөнелді. Тым жайланып, бейғамдықтың сазайын тартты. Офицерлерінің айқайын да тыңдамай, тоз-тоз болып барады. Біздің жауынгерлер деревнияға кірісімен күрт жігерленіп кетті. Немістің тым-тырақай болып қашуы оларға рух берді. Кейбір жауынгерлердің жауды қууға қызыққаны соншама, тіпті деревнядан өтіп, қыр соңынан қалмай, өкшелеп темір жолға дейін барды. 4- Мынау бір ғажап іс болды, жолдас аға лейтенант, — деді қуанған Андреев. — Осы кетіп бара жатқанында артынан 50 шақты снарядты зулатар ма еді, шіркін. Подполковник Курганов біздің қолқамызды орындады. Андреев немістер тығылған орманды мықтап снарядтармен бұрқылдата төмпештеп алды. Филимоновқа осы арада бекінуге бұйрық беріп, біз Горюныға қайттық. Толстунов екі езуі екі құлағына жеткен, біздің алдымыздан жайраң қағып шықты. «Жарайсыңдар, қырандарым», — деп бәріміздің қолымызды қысты. Содан кейін ол генералдың маған қатты ашуланғанын айтты. Матрениноны ұрыссыз тастағаныма ашуланыпты. Толстуновтың қайтадан қарсы шабуылға шығады деген сөзіне «тым білімпаз болып кеткен екенсіңдер, қашқан әскер қайтып шұғыл қарсы шабуылға шыға алушы ма еді» депті. Сәтті шабуыл жөнінде Толстунов телефон соққаннан кейін генерал: «Ол әншейін болған сәттілік, авантюра! Батальон командиріне айтыңыз, әмсе көз жұмбайға салына беруге болмайды. Мен оның бұл қылығын әлі жақсы дей алмаймын» депті. Генералдың реніші бәріміздің де қабырғамызға батты. Күрт көңілсіздік басты.

— Апыр-ай, сендерге бекер айтқан екенмін, — деп қынжылды Толстунов. — Генералдыкі дұрыс. Жағдай қиын да болуы мүмкін еді, — дедім мен. Толстунов күлді де, менің иығымнан қақты.

— Өтер іс өтті, енді алдағыны ойлайық. Не істейміз, кәне, айтшы өзің. Егер өз басыңды азсынсаң, менің басымды қоса тіккін құрбандыққа.

— Қайсысын, алдымен алғашқысын ба, соңғысын ба? — деп сұрады Бозжанов.

— Алғашқысы, әрине, — деді.

—Иә, жігіттер, халдерің қалай? деді орындыққа отыра беріп. — Менің жұмыс күнім аяқталуға жақын. Ымырт жабылғанша ғана аялдармын.

— Сен өзің тым тәуекелшіл адам екенсің. Байқа қызбалыққа ырық бере берме. Сен үшін генерал мені де келістірді... Біздің әңгімемізді телефонның сылдыры бөліп кетті.

— Жолдас комбат, мен мұнда әзір асқа мәзір болдым, — деді Рахимов.

— Дұрыстап айтшы, немене дейсің?

— Мен келгенше өздері де бәрін әзірлеп қойыпты.

— Ей, ол не дегенің?

— Краевтың жауынгерлері барлық документтерді алыпты, екі танк, үш машина — біреуі жеңіл, біреуі штаб машинасын қолға түсіріпті.

— Жау қайда?

— Адасып келген бір батальонның штабы болуы керек.

— Батальонның өзі қайда?

— Осы маңда, орман ішінде қаңғырып жүр-ау деймін.

— Барлық документтерді алыңдар, танктер мен машиналарды гранатамен бүлдіріңдер. Қараңғы түсісімен Краевтың барлық шаруасымен осында келіңдер.

— Жарайды, жолдас комбат.

— Сен немене, төбені де ұрыссыз тастап кетейін деп тұрсың ба? — деді.

—Ұрыссыз емес, ұрыспен. Естімедің ғой.

— Горюныдағы гарнизон күні бойғы арпалыс ұрыста төрттен бір бөлігі шығындалды. Гарнизонды күшейту үшін 151,0 биіктіктен Краевтың ротасын шақырып алып отырмын, — дедім.

—Бар күшті енді жинақтап ұстаймын дегеніңіз,мына жағдайда дұрыс шешім, — деп подполковник бізбен қош айтысып, жүріп кетті.

— Несі бар, дұрыс жазылған. Басқа қандай әңгіме болуы мүмкін, — деді. Оның бұл сөздерін естімегенсіп, ары қарай оқи бердім де, «Сізден сұрайтыныма» келгенде тоқтадым да қалдым.

— Иә, нені сұрағың келіп еді?

— Meн «Сізден сұрайтыным...» деп жаза бергенімде сен келіп қалдың.

— Мен саған бөгет болдым ба, сонда?

— Осындай жағдайда не сұрайсың, Федор Дмитриевич?

— Дұрыс айтасың, ештеңе сұрама. Бізді мұнда жалғыз тастау генералға да оңай тиіп отыр дейсің бе! ...Хаби Рахимов, Бозжанов, Борисов, Степановтар келді. Олар түнде істелетін шаруаларын жайғастырып болғандықтарын айтты.

— Байқаңдар, жігіттер, — деді Толстунов даусын қатаңырақ шығарып, — жауынгерлер ұйықтап қалып жүрмесін. Күні бойы әбден қалжырады ғой олар.

— Барлығы да ескерілді, жолдас аға политрук, — деді Бозжанов. — Мысалы менің ротамда бес адамнан бір топ құрылды. Яғни бір адам бес адам үшін жауап береді. Ал, бес адам бір адам үшін жауап береді. Біреуі тік түрегеп, айналаға қарап тұрса, екіншісі жерде отырып оны қарап отырады. Қалғаны бір - екі сағат ұйықтайды да, одан кейін түрегеп тұрады. Оның орнына екіншісі тынығады. Рахимовты Синченко мен Курбатовтың олжа дүниелерді реттеуі қанағаттандырмады. Ол өзіне тән ұқыптылықпен барлық документтерді алды да, әдемілеп қаттады. Документтер мен олжа дүниелер дивизия штабына жіберілді. Түн ортасында мені Рахимов оятты. І — Сізге полковник Серебряковтан хат келді, — деді ол. Ұмарланған дәптер бетінде қызыл қарындашпен жазылған біздің дивизияның штаб бастығы полковник Серебряковтың мынадай сездерін оқыды: «Жолдас Момышұлы! Генерал да, біздің барлығымыз да сіздің жұмыстарыңызға ризамыз...» Осы бір хаттың алғашқы жолдары әлі күнге дейін есімде. Одан әрі полковник қай полктың қай жерде екенін, не істеп жатқанын жазыпты. Генерал қолбасшыға кетіпті. Бізге рахмет айтып, алдағы уақытта абыройлы бола беруге тілек білдірген көрінеді. Майдан өмірінен осы бір әңгімені жазып отырған сәтте қазір қаза болған Иван Ивановичтің — қарт орыс полковнигінің, ұстазымның сол хатының қолымда жоқтығына қатты өкінем. Бұл хат бізге берілген тұңғыш награда еді. Сондықтан да аса ыстық көрінеді. Хат жүрегіңді жылытып жіберетін шын ықыласты хат еді. Әкімдіктің ешбір нышаны жоқ, бұйрық сипатты ресми де жазылмаған. Қарапайым дос жүрегінен шыққан ыстық сөзі еді. Бұл хатты әскери билетіммен бірге сақтап, 1942 жылдың июль айының аяғына дейін ұстадым. Москва түбінде болған талай ұрыстарда өзіммен бірге алып жүрдім. Холм ауданындағы Васильево деревнясында Талғар полкының бір жылдығын тойлағанда ол хатты автордың өзіне, полктың «көгілдір» клубында салтанатты жиналысында тапсырған едім. Онда менің әскери атағым майор болатын. 1942 жылдың 31 июлінде біз полктың құрылғандығына жылға толуына арналған салтанатты жиналыс өткіздік. Жиналысты қысқаша сөз сөйлеп, мен аштым. Осы жиында полковник Серебряковтың хатын түңғыш рет көпшілік алдында оқып, өзіне тапсырдым. «Қорыққан да, қуанған да бірдей» деген емес пе, алғашқыда Иван Иванович біраз абыржып қалды да, хатты ұзақ сақтап қайта өзіне тапсырғаныма қатты қуанды. Кейіннен бұл хат дивизия штабының оперативті бөлімінің ісіне тігіліп қойылды.

— Командир келгеннен кейін не істейтінін айтар, қажет болса сізді де шақыртар, әзірше бара беріңіз өзіңізге, жолдас аға лейтенант, — деді ол маған. Мен штабқа келгенде Рахимов немістердің ту сыртқа шығып, дивизияның басқа бөлімдерімен соғысып жатқандығын, жан - жақпен байланыстың үзілгендігін айтты. Барлаушылардың айтуына қарағанда біздің айналамыздағы деревнялардың барлығын немістер алып қойыпты. Кей жерлерде болған қарсылықтарды баса-көктей жаншып, біздің әскерлердің негізгі бөлек жатқан жаңа шепке қарай жылжып бет алыпты. Енді солармен соғысып жатқан көрінеді. Жау біздің екі жағымыздан орала айналып өткен. Бозжанов пен Краев жағдайға байланысты дереу жаңа шепке орналасты. Беталыстары енді шығыс және солтүстік - шығыс жақ. Күндізгі сағат 12-ге дейін Горюнының түбінде және Матренинода қоршауда қалған бізді неміс барсың ба, жоқсың ба демеді, елемей қойды. Әскери атағы да үлкен, оның үстіне полк штабынан келген офицер бір септігі тиер деп Толстуновты әлгі бригадаға жібердік. Ол бұлқан-талқан боп ашуланып қайтты. Бригада командирінің орынбасары оған да маған айтқанын айтыпты. Бригада өздеріне тамақ әзірлеп, нағашысының үйіне қонаққа келіп жатқандай жайғасқан көрінеді. Жаудың жан-жақты айналып, ілгері өтіп кеткенімен, неше күн бойы қасарысып, енді міне қоршауда қалған бізбен әлгі орынбасардың шаруасы жоққа ұқсайды. Бригадада военторгтың азық-түлік тиеген автобусы бар екен. Толстунов содан неше күн бойы қалжыраған адамдарға біраз зат сатуды өтінген тілегін әлгі подполковник құлағына да қыстырмапты. Толстуновтың әбден құса болғандығы сонша, тіптен тұтығып кетіпті.

— Жолдас комбат, мен сенің аға адъютантың емеспін ғой, — деді ол айқайлап. — Мұндай адамдарға ендігәрі мені жіберуші болма. Анау подполковнигің соғысу үшін емес, мына орманның ішіне демалу үшін келген қу...

— Сен оның өзіне тура солай деп айттың ба?

— Айтайын деп едім, бірақ...

— Е, онда маған неге айғайлайсың. Ол Кирсанов емес, Курганов емес. Командирі келсін, сонан кейін сөйлесейік...

— Гәп сонда боп түр ғой, оның командирі келмейді, ал подполковник келмейтін адамды күтіп, өз тарапынан ешбір әрекет жасағысы келмейді. Күндізгі сағат екіге қарай немістер бізге көңіл аударайын деді. Неге екені белгісіз башняларын қызыл матамен орап тастаған бірнеше танктері келеді. Рахимовты бригада командирінің орынбасары подполковникке жібердім. Толстунов Краевқа кетті. Мен Бозжановтың бақылау пунктінде тұрмын. Немістер аса коп емес. Бес-алты танк, екі ротадай жаяу әскер. Біздің зеңбірекшілер алдында келе жатқан екі танкті дәл атып тоқтатты. Сөйткенше болған жоқ, олардың снарядынан біздің бір орудия расчетымен быт-шыт болды. Жауынгерлер пулеметтен, мылтықтан оқ атып танктердің артында келе жатқан жаяу әскерлерін жер қаптырды. Міне, қазір бригададан кемінде бір батальон шыға келеді, немістерді быт-шытын шығарып, кейін қуып тастайды деп күтіп отырмын. Бірақ, жүгіріп жеткен Рахимов ентігіп:

— Түк те көмек күтпей-ақ қойыңыз, подполковник әлі ойланып болған жоқпын деп отыр. Рахимов Краевка кетті, мен штабқа келдім. Подполковникке телефон соғып едім. Ол «Мен әлі шешім қабылдай қойған жоқпын, әзірге өздерің соғыса тұрыңдар, жағдай кейін қандай болар екен, көрерміз» деді. Түкке түсінсем бұйырмасын, подполковникке әлде бригаданы мезгілсіз соғысқа салмайын дей ме, болмаса сасқалақтан, не істерін білмей отыр ма? Соншама күш өз қолымда болар ма еді, — деп зығырданым қайнады. Лаж жоқ. «Кісідегінің кілті аспанда» деген осы. Тұңғиық ойға шомып отырмын. Қанша уақыт өткенін де білмеймін, бір уақытта штаб планшетін қолтығына қыса сала Степанов мені есікке қарай сүйреді. Біздің шығар жерімізде көлденеңдеп немістің танкісі тұр. Басымызды сұғып қарап едік, бір неміс башяның қақпағын ашын жатыр. Оның басы ғана көрінеді. Степанов атып кем жіберді. Әлгі неміс суға сүңгігендей жып берін қайта жоқ болды. Өзіміз тұрған үйдің бұрышынан өте бергенімізде, менің артымда келе жатқан Курбатов танктің ішіне граната лақтырып жіберді. Бір уақытта гүрс еткен дауыс естілді.

— Тағы да граната бар ма? — деп сұрадым мен Курбатовтан.

— Енді біреуі бар.

— Таста оны башняға.

— Джан, сен мұнда неғып отырсың? — Файзиев орысша жақсы сөйлей алмайтын. Атып тұрып, сіресіп қатып қалды:

— Я, товарищ командир, обед делаед, обед хороши, мостава буйдет.

— Сен бүл арада қалай к алып қойдың?

— Я сидит работает, вдруг стрелает, все бижал. Я ножик забывал, абратна бижал. Надо ножик, мясо, рис возми. Я взял, бижал. Тут танк стоял. Большой бзрыб полушился. Я бижал назад, карават лижит. Я все лижит, нишево нету. Вставал пошел, танк стаял, окно смотрит все командыр идет, я сидимся работаем, обед мостава буйдет. Джан осы сөздердің өзін қиналып ұзақ уақыт айтты. Рахимов кіріп келгенде ол қолын кеудесіне қусырып, өзбекше отыра қалды Да: „

— Ва, акажан! Бұлар немэ деп тұрыпты ю?

— Санға не болди ишләй бэр аухатлариңни!

— Хұп, акажан!

—Рас,халіміз нашарлап барады. Мен тағы да барып келейінші, — деді.

— Барыңыз, айтыңыз. Біз енді бір сағаттан артыққа, әрі кеткенде бір жарым сағаттан артық шыдай алмаймыз. Ол ең болмаса сақтанып өзін-өзі қорғасын. Толстунов тағы кетті. Орман жиегіне жақын деревняның шетінен немістің танктері және әскерлер көрінді.

— Жолдас комбат, — деді Бозжанов сыбырлап маған, — көріп тұрсыз ба?

— Көріп тұрмын.

— Не істейміз?

— Әзірге үндемеңдер. Шабуылға шыққан кезде сен оң жағынан, Краев сол жағынан оқпен қапсыра шабақтаңдар. Кенеттен артиллерия бұрқыратып берді. Гүрс-гүрс жарылып әр-әр жерден қара құйын көтерілді. Немістер Горюныға сұқсырдай қадалып, үсті-үстіне ұрып жатыр. Көп атқан жоқ, бірақ есті шығарып жіберді. Снарядтардың түтіні басылмастан шиқылдап, ауық-ауық от алып, моторлары гүрілдеп танктер жылжып берді. Тас жолдың бойымен шабуыл жасап келеді. Болат тасбақалар зеңбіректерінен жалын құсып, пулеметтерінен оқ нөсерлетіп апшыны қуырды. Олар қаз-қатар тізіліп, ақырын жылжып келеді. Өздеріне өздері сенімді маңғаздана, алдында қандай күш болса да утюгтей басып өтетін кейіппен қозғалып келеді. Біздің танкке оқ ататын екі орудиямыз аузын ашып та үлгермеді, олардың снарядпен үндерін өшірді. Бүл жолы жаудың жаяу әскері танктердің артына ілескен жоқ, олар әрменірек қалды.

— Яғни, жау ең алдымен бізді біраз танктердің болат бауырымен утюгтеп алғысы келген екен. Ал, содан кейін...

— Ол дұрыс шешкен, — деген арт жақтан Толстуновтың үнін естідім, — ал сен қалай шештің, — деп сұрады ол менен жалт бұрылғанда.

— Горюныны тастап, орманға қарай шегіну керек.

— Онда неғып тұрсың?

— Рахимов! Краев пен Бозжановқа айт, орманға қарай шегініп, бекінсін сонда. Тас жолдан Горюныға жаудың жаяу әскерін өткізбесін деп бұйырыңыз. Ал, мен ана бригадаға барам, — дедім де жүріп кеттім. Көңілсізбін. Біз ақырын жүріп келеміз. Үн жоқ, тым -тырыспыз. Сыртқа еш сыр шығармай ауыр қайғыда жүретін аналар сияқты командир де соғыста оз қайғысын сыртқа шығара алмай тұншығады.

— Жолдас комбат, сен аса қайғырма, — деді жұмсақ даусымен Толстунов. — Жігіттер ешнәрсе аяған жоқ қой. Тырысып - ақ жатыр, қайтсін енді.

— Бүгін он сегізі ме өзі?

—Жоқ, он тоғызы. Батальон генералдың бұйрығын орындады. Тас жолды екі тәулікке жуық ұстады. ...Орман шетіне орналасқан бригадаға жете бергенімізде ашаңдау келген капитан байбалам салып, айқайлап жүр екен. «Бекініңдер, машинаны оталдырыңдар, тездетіңдер!» Экипаждар машиналарына қарай тұра - тұра жүгірді. Бірақ от алдырып болған соң тағы да нұсқау күтіп қарап түр. Горюньшың шетіне неміс танктері жылжып жетіп қалды, тұра қалды да бірнеше снарядты бригада орналасқан орман жаққа атып-атып жіберді. Снарядтың бір жарықшағы безек қағып жүрген капитанды сол қолынан жарақаттандырды. Машинадан машинаға безектеп жүрген капитан: «Бекініңдер! Мен жаралымын» деп айғайлайды. Біреулерді балағаттап та жүр. Біздің жақтың КВ-сы оқ ата тұра алға ұмтылды. Оның дәл тиген снарядынан Горюнының шет жағына тоқтаған неміс танкісі лап етіп жана бастады. KB бар екпінімен артына бауырынан астына кесек бұрқыратып, ілгері қарай зымырап барады. Горюнының шеткі бір үйінен өтіп, көрінбей кетті. Бірақ КВ-ның соңынан еш машина ермеді.

— Жолдас капитан, бірнеше машина жіберсеңізші, КВ-ға көмектессін, — деді Толстунов.

— Маған қорғану керек деп бұйырылған, қарсы шабуылға шық деген жоқ, — деді капитан.

— Әй, мына жүгенсіз кепсен иттің баласын - ай, э... (Жаңағы танкке айтып түр). KB қайта бар пәрменімен зытып келеді. Неміс снаряды КВ- ның башнясына қиғаш тиді де, жарқ етін рикошеттеді — тайып ұшты. Бозжановтың айтуына қарағанда әлгі батыл KB бір үйді паналап тұрып, немістің торт танкісін жайратыпты да, қайта зытыпты. Біз бригаданың ін табына келсек подполковник жиналыс өткізіп жатыр екен. Мен подполковниктен қарсы шабуылға шығып, Горюнының алуды сұрадым. Біздің екі ротаның жау танкісінің шабуылынан бөлініп жолдың екі жағында қалғандығын айттым. Бірақ олардың тас жолға оқ атып, жаудың жаяу әскерін жібермей бөліп тастағандығы да баяндалды.

— Қарсы шабуылға шығып асығудың қажеті жоқ, — деді подполковник алдында жаюлы жатқан картаға қарап. — Мен әлі шешім қабылдаған жоқпын...

— Менің танкім деревняға шабуыл жасап барып еді, онда ешкім де жоқ екен, — деді подполковниктің сөзін бөліп капитан. — Бұлар деревняны тастап кетіпті. Жынымның келгені сонша, әлгі капитанға әйтеуір аузыма түскен қатты сөздерді айттым. — Аға лейтенант күні бойы соғыстан қажыған соң ашынып түр ғой, — деп подполковник маған басу айтқандай болды. — Ал, капитан болса соғыста жараланды, — деп оның да көңілін жыкпады.

— Капитан сіздің түңғыш «батырыңыз» деме тұңғыш «құрбаныңыз да», — деді Толстунов ызалана. — Оны наградаға ұсынуыңызға болады, жолдас подполковник. Толстуновтың бұл сөзін естігендер шыдай алмай күліп жіберді. Капитан не дерін білмей сасып қалды.

— Сіздер бара беріңіздер. Мен мына жиналысты бітіремін. Содан кейін шешім қабылдаймын, шақырармын, —деп бұйырды подполковник. Біз күттік. Күн батып барады. Горюныдан орманға, орманнан Горюныға қарай атыс. Бірақ бүл атыс қаншаға созылар дейсің. Қараңғымен бірге саябырсыр. Екі сағаттан кейін мені бригаданың штабына шақырып байланысшы келді. Түн ішінде сүрініп, жығылып бес адам келе жатырмыз: мен, Толстунов, Рахимов және екі байланысшы жауынгер. Біз штабқа кіргенде электр лампысының жарығы көзімізді ұялтты. Келгендігімізді баяндағаннан кейін подполковник орнынан тұрып, екі қолымен столдың екі жағынан сүйеніп картаға қарады да, былай деп бастады.

— Менің бұйрығымды тыңдаңдар! — Барлық командирлер орнынан тұрды. — Отырып тыңдаңдар, — деді подполковник картадан көзін айырмай. Командирлер отырды. — Горюныны үш жағынан шабуылдап алдымыздағы жауды жойып, Горюныны алуға бекіндім. Н. батальоны — дегенде — сол батальонның командирі ұзын бойлы, ашаң жүзді майор орнынан тұрды. — Машинасыз тас жолдың аржағына өтіп, орман ішінен шабуылға шығатын мына жерден орын әзірлеп, — деп сұқ қолымен картаны шұқыды. Майор өз командирінің бұйрығын қалай болса солай тыңдап тұр. — Үш қызыл ракетамен белгі берілсін. Сол белгі бойынша ең алдымен Н батальоны шабуылға шығып, мына аймақты алсын, — деп картаны тағы нұсқады. Мен орнымнан тұрдым, үн қатпадым. — Ол үш ақ ракетамен белгі берсін. Содан кейін танк батальоны шабуылға шығып, деревняның қалған жағын алсын. Ал, Н. мотобатальоны менің резервімде болсын. — Бұл сөзді айтқан кезде тапалтақ капитан орнынан тұрды. Горюныны алғаннан кейін мен тағы да қосымша шешім қабылдаймын.

— Н. мотобаталъонының командирі бұйрықты қайталаңыз. — Майор орнынан тұрып подполковниктің айтқанын сөзбе-сөз қайталады. Маған кезек келгенде орнымнан тұрдым да:

— Мен сіздің бұйрығыңызды түсінген жоқпын, жолдас подполковник. Сондықтан оны қайталамай өз ойымды айтуға рұқсат етіңіз.

— Айтыңыз.

— Менің батальоным бұған дейін ұзақ соғысып, әбден қалжыраған болатын. Бір рота тас жолдың ар жағында, екі рота бер жағында. Мен адамдарды таңға қарай ғана жинай аламын. Осыны ескеруіңізді сұраймын, жолдас подполковник. Менің ойымша Горюныға ең алдымен танк батальонының кіргені дұрыс болар еді.

— Талқылап жатудың қажеті жоқ! — деп подполковник қызарақтап қоя берді. — Мен айттым, болды.

—Кешіріңіз! —деп Толстунов сөзге араласты.—Менполктың өкілі ретінде сөйлегім келеді, мені мұнда біздің генерал жіберді. Батальон екі тәулік бойы қиян-кескі ұрыстан әбден қалжырады. Не істемексіз енді оны? Сіз қайта бұл батальонның ес жинауына көмектесіңіз. Егер сіз бүл тілегімізді орындамасаңыз мен қазір бұл жерден кетемін, армияның әскери советіне дейін баяндауға мұқтаж болам. Мен бұрынды-соңды Толстуновтың дәл сондағыдай өжет - тілігін көрген емеспін. Подполковник қысылып қалды, әлгі жерде тұрған әскери адамдар «үндемей жүретін жуастың» жаңағыдай сөзіне еріксіз таңырқады.

— Жақсы!... Сіз батальонның орнына барасыз, — деді подполковник тапалтақ капитанға.

— Баруға әзірміз, — деп ол бұйрықты құптады. ...Таңғы сағат 5-ке қарай мені бригада штабына қайта шақыртты.

— Әлгі шекарашы майор бізді тақыр жерге отырғызды, — деді подполковник басыңқы, қынжылған үнмен. — Батальонды алып кетіпті. Қоршауда қалдық. Мен қоршаудан жеке-жеке, бөлініп - бөлініп шығуға бел байладым. Сізге де, жолдас аға лейтенант, өз құрамдарыңызға жетуді ұсынамын. Қоршаудан жеке-жеке, бөлініп - бөлініп шығу сол кезде Қызыл Армияның кейбір командирлері үшін бір салт болған еді. Немістер ішке кіргеннен бері олар шегінудің осы бір түрін қолданып келеді. Мұндай шегіністі кімнің заңдандырып, кімнің бекіткенін білмеймін. Шын мәнінде жеке-жеке, бөлініп-бөлініп шегіну өте ыңғайсыз еді. Бастары қосылмастан ыдырап босуды

— тұрымтай тұсымен, балапан басымен де теңгеруге болады. Галицкий, Доватор жаудың сонау түкпірінен дивизияны да ұйымдасқан түрде бастап, қамауды бұзып шықты. Галидкий де, Доватор да аспаннан түскен ғажап адамдар емес-ті. Бар болғаны оз тізгінін өзі берік ұстай білген беделді командирлер еді. Оның ешқайсысы да қоршаудан жеке-жеке, бөлініп-бөлініп шығуды қолданған жоқ. Кейбіреулер «мен пәлен деревняны тастап шықтым», «мен шегіндім» дейді. Ешкім ешуақытта өздігінен шегініп, өздігінен тастап шықпайды. Жау солай етуге мәжбүр етеді. Сондықтан да ең дұрысы «мен бергім келмеп еді, бірақ жау ырқыма қоймады

— қуып шықты» деген дұрыс. Бос сылтау не керек.

— «Бір нәрсеге керек боларсың» деп Рахимов Степановты жіберген екен. Жаңағы жағдайды өз көзімен көргендігіне Степанов булығып кемсеңдеп тұр.

— Ей, саған не болды? — деп оған зекірді Толстунов. — Мұнда жылауға келіп пе ең, шығарма әрі, жоқ сұмдықты.

— Ұят қой, тіпті мыналары, жолдас аға политрук, — деді Степанов көзінің жасын сүртіп, бірақ әлі ызаға булыққан күйі. Біз Матрениноға кеттік. Жолда келе жатып өткен 20 октябрьде біздің батальонның бұдан бұрын жау тылынан қалай жарып өткені есіме түсті. Біз бір совхоздың іргесінде тұрдық. Түнгі ұзақ жүрістен және таңертеңгі ұрыстан кейін орман ішінде жауынгерлерге біраз тыныстауға, тамақтануға рұқсат берілді. Бұдан кейін қайта жүру керек, тағы да соғысу керек. Солдатты жақсылап киіндір, жақсылап тойғыз. Егер ол шаршаса екі сағат демалыс бер де, қайтадан отқа сал. Орыс солдаты міне сонда шаршамайды да, күймейді де, қайта ол шыныға түседі. Отаны үшін бұрынғыдан да құшырлана күреседі. Егер солдатты күтсең жеңіске жеткенің. Майданда солдат қара жүмысшы сияқты қарыны тоқ болса, дүниені қопарады. Солдатты сыйлау керек. Mінe, сонда одан ұялмай, жасқанбай талап ете аласың. Ол бәрін де орындай алады. Сонымен біз совхоздың іргесінде орманда жорықтағы демалыста тұрмыз. Маған Борисов жүгіріп келді де, орманның ішінде генералы бар бір тон адам келді, — деді. Мен батальонның тамақ әзірлейтін жеріне келдім. Егде тартқан генералды және бір топ адамды көрдім. Генералдың үстінде шинель, басында пилотка, жуан таяққа сүйеніп түр екен. Оның қасында жас полковой комиссары, бірнеше офицерлер және көнетоз киінген екі-үш азамат бар. Генералға әскери ізет көрсеттім.

— Менің фамилиям Старков. Мына кісі дивизия комиссары. Ал, ана қалғандары дивизия штабының командирлері. Мен Борисовке стол жабдықтауға бұйрық бердім.

— Стол жабдықтап қайтесіңдер? Сол столда жасайтын дүниелеріңді қолымызға ұстатыңдар, біз жылжи берейік, — деді генерал. Борисов берілген тапсырманы орындағанға дейін генерал менен біраз жайларды сұрады. Біздің осы арада, жаудың тылында екі тәулік бойы жүргенімізді білді.

— Бұдан былай да батальон болып мына көліктеріңізбен, пушкаларыңызбен жылжығалы отырсыздар ма?

— Бәріміз топтана, бытырамай шығуға бел байлап отырмыз, жолдас генерал, қажет болған кезде соғысып, жарып шықсақ па деген ойымыз да бар. -— Дұрыс істегелі отыр екенсіздер, — деді комиссар... — Біз бүкіл дивизияны тоздырып жібердік. Міне, көрдіңіз бе, енді өзіміз де бишара болып келе жатырмыз. Борисов әлгілерге бір килограмнан ақ нан, 200-300 грамнан суық ет берді.

— Біз үшін мыналарыңыз тым мол сыйлық, — деді генерал, азық-түліктерді алып жатып. Адамдар аш екен, тарпа бас салып жей бастады.

— Өздерің мырзасыңдар ғой, жақсылық қылсаң жарыта деген, бізге газет және бір қорап сіріңке беріңдер ендеше... — Олар сыйымызға алғыс айтты да, орман арасымен жүріп кетті. Мен сол сәтте комиссардың «біз бүкіл бір дивизияны тоздырып жібердік» деген сөзін түсінбеп едім. Енді, міне, көз алдымызда бір оқ атпаған бүкіл бір бригада «жеке-жеке, бөлініп-бөлініп» кеткеннен кейін ғана, ол сөздің мәнін түсіндім. Жаудың қатты соққысына тап болған әскери бөлімдер мен құрамдардың қоршаудан ұйымдасып шығып, жаңа шепке орналасып,өздерінің беделді командирлерінің басқаруымен қайта ұрыс жүргізгендері аз болған жоқ. Міне, олар құрметтеуге, сыйлауға тұратындар. Соғыстың ауыртпалығын сол табанды құрамдар мен бөлімдер көп көтерді. Олар соңғы адамы мен соңғы оғы қалғанша жаудың жолын бөгеді. Егер де жағдайға байланысты қамалын бұзып шыға алмаған, бірақ оған қатты қарсылық көрсетіп қансыратқан, майдан даласында намыспен соғысып ерлікпен құрбан болған әскери бөлімдер де аз болған жоқ. Ондай бөлімдер жаудың жүрегін шайлықтырды, әрбір солдаты жау солдатының екі - үшеуін ала кетті. Генерал Панфиловтың бір майорға айтқан сөзі әлі есімде. Сол майор генералға: «Жау талқандаған батальонның командирімін» дегенде, Панфилов: «Бүкіл батальон құрып кетіп, оның командирі тірі қалды дегенге кім сенеді», — деп еді. Майор оған: «Бүкіл полк, бүкіл дивизия талқандалды, олар қоршауға түсіп қалды, содан кейін жеке-жеке, бөлініп-бөлініп шығуға рұқсат берілді», — деді. «Одан да солай деңіз, жау талқандаған жоқ, өзімізді өзіміз тараттық, тоздырып қоя бердік демейсіз бе. Қандай да болмасын талқандалған заттың сынығы қалады, ал, талқандалған дивизияның ең болмаса сынығы қайда? Сіздің дивизияны, құрметтім, талқандаған жоқ, өздерің бытыратып қоя бердіңдер. Біздің көз алдымызда жеке-жеке бөлініп, бет-бетімен кеткен әлгі бригада да міне тап сондай болды. Подполковник орманның бір жерінде оққа ұшыпты. Ал, штабқа «бригада Горюнының түбінде соғыста быт-шыты шықты» деп хабарлапты. Мұны мен 1955 жылдың аяғында бір әңгімеде полковник Сезеновтан естідім. Ол кезде Калинин қаласында тұратын едім. Бригаданың қалай талқандалғанын Сезеновқа айтқанымда ол біраз ойланып отырды да, мырс етіп күлді.

— Солдат пен офицер жөнінде «хабарсыз кетті» деп жазуға болады. Ал, бригада жөнінде не деу керек. «Соғыста құрбан болды, быт-шыты шықты» дейді ғой, генералға да жан керек емес пе. 1941 жылдың күзінде болған бірқатар осындай қайғылы жәйттер осы өзінде, соғыстың біткеніне едәуір уақыт өтсе де қабырғам қайысты, 45- ке келген екі полковник едәуір қайғырдық.

— Жау Москва түбіне дейін қатты тықсырды, біздің ұйымсыздығымызды пайдаланды, — деді біраз үнсіздіктен кейін полковник.

— Бір сағаттан бері пісетін емес. Отты сөндіріп, асты төгіп кетеміз бе, қайтеміз, :— деді Рахимов. Бұл сөзді айтқанда Толстунов:

— О не дегенің, Хаби? Тамақты қалай төгіп тастап кетуге болады. Кім біледі, қай уақытта солдаттарға ыстық ас ішкізе аламыз, қайнай берсін, пісіре беріңдер. Сіз қалай ойлайсыз, комбат? — деді. Біз кеңескеннен кейін мынадай шешімге келдік. Краев Гусеновоға қарай кете берсін. Икс -игрик координатындағы орманда бізді тосуы керек. Филимонов басқаларға қарағанда тың күш ретінде ең алдымен жүреді, ал, Бозжанов көлікті, қаруларды және жаралыларды қорғап, соңынан жүріп отырады. Краевқа қосылғаннан кейін ол батальон колоннасының ең соңында болмақ. Сапарымыздың беталысындағы таңдауымыз тас жолдың сол жағы болды. Өйткені полковник Иван Иванович Серебряковтың хатында біздің дивизияның полктері осыдан екі тәулік бұрын жолдың осы жағында соғысты деген еді. Жау ішке тас жолдың бойымен ғана кірді, дивизияның негізгі күші жолдың сол жағында болар-ау деген тұжырымға келдік. ...Жау біздің шегініп кеткенімізді байқап қоймасын деп Рахимов орман шетіне бір взводты екі-үш пулеметпен қалқан ретінде қоя тұрайық деді. Толстунов екеуміз Рахимовтың бұл пікірімен келістік. Адамдар орман ішіне жиналды. Борисов кухнялардың, жүк тиеген арбалардың, аспазшылардың арасында зыр жүгіріп, оларды асықтырып жүр. Рахимов орман шетінде қалатын взводты ертіп алып кетті. Осы бір спортшы - альпинист, ботаник, тәртіпті офицер басқаға емес, тіпті өзіне де сенбейтін, барлық істі қолмен қойғандай жайғастырмаса, көңілі тыншымайтын еді. Ептеген жастық қызбалығы бар, ақ көңіл Бозжановты солдаттардың бәрі жақсы көретін. Ұдайы асығып, кейде сөзінің артын да жөнді аяқтамаушы еді. Орысша сөйлегенде қазақы үні білініп тұратын. Ол нағыз майдан жауынгері, политрук, жақсы командир еді. Солдаттарды ең қысқандағы айтары: «Мен саған не дедім, осылай орында деп пе едім». Келістіріп боқтағаннан оның осы сөзі солдаттарға қатты өтімді еді. Мұны Жалмұхаммед қатты ашуланғанда айтатын. Филимонов болса тікірейіп, менменсіп жүретін-ді. Толстунов менімен қатар келе жатыр, оның бір қасиеті солдаттардың аты - жөнін білетін еді. Кейде қалжыңдап «қыраным», «балапан бүркіт», «қара солдат», кейбіреулерге «сен нені көрмедім дейсің, күшік түгіл итті де бітеу жұтқан мықты емессің бе» деп қоятын. Взводтар бірінен соң бірі үш жорық кухнясы тұрған жерге жинала бастады. Аспазшылар бұрқылдап қайнап жатқан қазанға ожауды тереңдете жіберім, солдаттарға толтыра -толтыра сұйық ботқа үлестіріп жатыр. Буы бұрқыраған котелоктерді әкетіп бара жатқан жауынгерлер. Әскерде жүргелі котелокті мұншама толтырып ас бергенді көрген жоқ едім. «Мұнысы несі» деп таң қалдым.

— Көже орнына қою ботқа беріп жатқандарың қалай? — деп сұрадым, тапалтақ, семіміз келген аспазшыдан.І

— Лейтенант Борисом барлық крупа мен етті сал деп бұйырды. Mінe, көрдіңіз бе, жолдас комбат,—деді ол кішкене ожаумен қазаннан ботқа алып, крупа қанша болса, еті де сонша. Жетпей қалады деп тұрсыз ба? Барлығына да жетеді, кейбір қомағайларына жарты ожаудан тағы да беруіме болады, — деп күлімдеді ол. Басқа кухняларда да тап солай. Борисовты шақырып алдым да:

— Сен қашан өлмексің, лейтенант Борисов? — дедім. Борисовтың есі шығып кетті. Сасқалақтап, не дерін білмей қалды.

— Не деп тұрсың, комбат, — деп Толстунов жеңімнен тартты.

— Мен сенен сұрап тұрмын, қашан өлмексің, Борисов? Жауап беріңіз. Айт қашан өлетініңді, — дедім.

— Жау қашан өлтіреді, сонда... Әйтпесе ажал жеткенде, жолдас комбат...

— Өз ажалымыздан бұрын бізді ешкім де өлтірмейді, — деді.

— Қалжыңдағым келіп тұрған жоқ, Федор Дмитриевич, — деп оның бетін қайырып тастадым да, қайтадан Борисовке:

— Сен неге барлық қолда барды қазанға бір-ақ салғыздың? Түске дейін батальон құрып бітеді деп пе ең? Енді ешкімді тамақтандырмаймын ғой дедің бе, әлде? Түсте, кешке, ертең не бермекпін?

— Иә, бұл жерде ойланбаған екенсіз, Борисов, — деп Толстунов сөзге араласты. — Мен енді түсіндім, жолдас комбат. Неге олай еттіңдер, тамақты неге тауыса салдыңдар, батальонға әлі күн көру керек қой.

— Маған солай істе деп Рахимов бұйырды. Мен оның бұйрығын орындауға тиіспін ғой. Өйткені ол менің бастығым,

— деді жыламсырап, тұншыққан Борисов.

— Жарайды, барыңыз олай болса, — деді Толстунов. — Рахимов өзі жауап берер.

— Краевқа тиісті сыбағасына қол тигізуші болмаңдар, — дедім мен кетіп бара жатқан Борисовқа.

— Борисовтың жазығы жоқ екен ғой, бекер ұрыстың. Рас, қазанға бар тамақты салып жібергені дұрыс болмаған. Рахимовпен мен сөйлесейін, рұқсат ет, — деді Толстунов. Осы сәтте бытырлаған мылтық даусы естілді. Танкіге қарсы зеңбіректің үні де бір рет тарс ете қалды. Толстунов екеуміз бір котелоктен ботқа жеп отырғанымызда Рахимов келді.

— Немене, Хаби, неміспен таң ата «амандасып» алдыңдар ма,

— деп күле сөйледі Толстунов. — Бізді көрдің бе, тәтті тамақ жеп, рахаттанып отырғанымызды. Рахимов шаршаған болу керек, сылқ етіп отыра кетті де, менің атшыма тамақ әкеліп беруге бұйырды. Біз жаудың тылында өз құрамымызға қарай орман арасындағы жалғыз аяқ жолдармен жүріп келеміз. Тас жолдың кей жерлерінен соғысып өттік. Бір уақытта тас жолға тағы да тақап келіп қалдық. Қарасақ дұшпан әскерлері машинаға мініп, зымырап өтіп бара жатыр екен. Тас жол енді олардың өздерінікі сияқты. Біз жолдың дәл жиегіне келіп жатып бір мотоколоннаны өткіздік. Екіншісі жақындап келеді. Машиналар толған жаяу әскерлер. Машина жүргізушілерді атпай, оның үстіндегі солдаттарды ғана атуға бұйрық берілді. Колонна бізге қатарласып келіп қалғанда бастырмалата атқылап қоя бердік. Аяқ астынан атысқа тап болған машина шоферлары сасқалақтап бар пәрменімен зымырай жөнелді. Бір шалағай соңғы машинаның алдындағы шоферді атып жықты. Машина үстіндегі жаяу әскерлер қарғын - қарғын түсті де, бізге қарай оқ ата бастады.

— Алға!

— Комбат қалды, ал, сендер қашып барасыңдар, қайтыңдар кейін! — деген Толстуновтың даусы шырт ұйқыдан оятқандай құлағыма саңқ-саңқ естіледі. Қым - қиғаш атыс бола қалды. Айқай-шу, төңірек даң-дұң болып кетті. Әлде біреу «ура» деп айқайлайды. Мылтықтарын кезеніп, ашынған кейіппен адамдар қайта қайтып келеді. Мен қалшиып тұрмын, көзім қарауытып кетті. Иә қолым, иә аяғым өзіме бағынбайды, мең-зең ұйқыда жатқан адамдай тілім де ешнәрсеге келмейді. Ес шығудың не екенін мен сол сәтте білдім. Дәл осы арада он минут ішінде он жылға қартайған болуым керек. ...Рахимов жер танығыш еді. Күндіз де, түнде де адаспай жақсы бастап жүре алатын. Ол кетіп қалды, қайта оралған жоқ. Ал, батальон алдындағы ротаны бастап келе жатқан Филимонов топографиядан сауатсыздау адам. Взводты басқаратын лейтенанттар Ташкент, Алматы училищелерінен жаңа ғана шыққан тәжірибелері аз жас жігіттер. Амалдың жоқтығынан саптың басына өзім тұрдым. Әрбір әскери адам батальон командирінің шолушы болып алда жүруі өте сирек кездесетінін жақсы біледі. Біз жалғыз аяқ жолдар, ашық алаңқылар арқылы орман ішімен келе жатырмыз. Қолымда топографиялық карта мен компас бар.Әрбір бұрылыста бағыттарды белгілеп, жүріп келе жатқан жерімізді картамен салыстырып қоямын... Шырттай қараңғы түн. Жалғыз аяқ жол бізді бір даңғыл жолға әкеп тіреді. Екінші жолға түсу үшін болжауымша тағы екі шақырымдай жер жүру керек. Ал әлгі жолдан жау танктері, машиналары, мотоциклдері бірінен соң бірі шұбырып барады. Сірә, бір бөлім алдыңғы шептегі бір әскери құрамаға қосылуға асығып кетіп бара жатқан болу керек. Біз қараңғы орман ішінде түн жамылып, өтіп бара жатқан колонналарға қарап тұрмыз. Жаяу әскерлер келе жатқан болу керек. Аяқтың дүбірі естілді. Олар өтіп кетті. Барлаушылар әскерлердің екінші тобы біз тұрған жерден екі-үш километр қашықтықта деп хабарлады. Біз жолға шықтық та бірінші өткен неміс әскерлерінің колоннасы артынан 500-600 метрдей жүріп келеміз. Бір жарым километрдей жүргеннен кейін біздің жанымыздағы мотоциклге мінген неміс зымырап өтіп бара жатып:

— Русь, Русь — деді.

— Жүрісті жылдамдатыңдар, — дедім мен сыбырлап. Бүл бұйрық соңғыларға бірден-бірге сыбырмен жетіп отырды. Мен жолдың сол жағын ала дәл ернеуіне таяу жүріп келемін. Ойым жалғыз аяқ жолды қараңғыда байқамай адасып қалмау, өткізіп алмау. Жалғыз аяқ жолға да келіп іліктік те, солға қарай бұрылдық. Біз орман ішіне кіріп сүңгіп кеткеннен кейін немістер байқап қалды. Соңымыздан қуғындауға жүрексінді білем, 5-10 минуттен кейін бірнеше ракеталарды аспанға жарқырата атып, орман жаққа қарай бірнеше миналарды тастады.

— Сіз ол кісіге неге зекідіңіз? — деп сұрады.

— Жау тылынан өз атқосшыңмен салт ат шыққан жеңіл ме, әлде бүкіл батальонды — артиллерия, пулеметтер, ат - арбаларымен алып шығу жеңіл ме?.. — деп мен үшін Толстунов жауап берді де, — Е, болмаса «жақсы келіпсіңдер» — деген сөз естімедік қой, — деп Толстунов шығып кетті. Гофман үлкен қара папкадан алып маған екі-үш парақ қағазды ұсынды. Мен орындыққа орналасып оларды оқуға кірістім. Олар біздің дивизияның соғыс қимылдары туралы жазылған ақпарлар екен. Олардың ішінен біздің батальон туралы кейбір үзінділерін өз бойынша келтірейін: «...Батальон вел упорные бои в районе станции Матренино, Горюны. Связь с батальоном нарушена, местоположение его неизвестно...» деп жазыпты 18 ноябрьдің түнгі сагат екісіндегі жазылған № 24 ақпарда. Сол күнгі азанғы сағат алтыда жазылған ақпардың бірінде: «...Батальон занимает прежнее положение: Горюны, станция Матренино, отметка 151,0. В течение дня он отразил несколько атак противника, подбив 1 танк, захватив орудие ПТО, миномет, тягач с груженой автомашиной и другое оружие и имущество...»

— деп жазған екен.

— Бұл ақпардағы жазғандарыңыздың көп жерлері олқылау екен, — дедім мен.

— Сол кездегі менің қолымдағы мағлұматтың бары солай еді,

— деді менің сөзімді жақтырмай Гофман. 9 ноябрьдің кешкі сағат сегізінде жазылған № 25 ақпарында: «...батальон, занимая оборону в районе станции Матренино, отметки 151,0, Горюны, вел бои в течение трех суток несмотря на окружение. Противник потерял 3 танка, 1 орудие, 2 автомашины, захвачено много оружия и до 100 человек убитыми. 19.11.41 батальон попал в окружение...» — депті. Гофманға мен қағаздарды қайтарып бергенде ол тағы бір папкасын реттей отырып:

— Генерал сағат сайын сіздер туралы сұрап, қатты қынжылып қиналып еді, — деді Гофман. Жоғарыда келтірілген документтердің тым қысқа сөздеріне қарап «оқтың тілі — қысқа тіл» екенін, оның адамдар тағдыры мен жағдай құбылыстарын талдап, жатуға өрісінің бір тұтамдығын оқушылардың өздері-ақ байқаған болар. Соғыс кезіндегі әскери документтерде тіл жағынан жұмыр, нейтрализмдер мол болады. «Жүрдім, бардым, жеттім, соғыстым, жойдым...» сияқты жеке сөзді келеді. Қалай жүріп, нені аралап, нені көріп... т. б. жағдайды суреттеуге сараң келеді. Ол әскери тіл мен стильдің заңды мерзімі. Мені дивизия штабының барлау бөліміне шақырып алып, қай - қайдағы сұрақтарды қойды. Олардың мылжың сұрағынан Толстунов құтқарды.

— Жүріңіз, кеттік, жолдас комбат. Батальон әбден шаршап, қалжыраған батальон, оның үстіне аш, бізді орманның ішінде 30 градустың аяз да күтіп тұр. Жүр кеттік, үсітіп алармыз. Өз полкымызға келе жатырмыз. Полк дивизия штабынан 10 километрдей жерде. Рахимовке және барлық атшыларға мен колоннаның ең соңында аттарын жетектеп жаяу жүруге бұйырдым. Толстунов екеуміз сап алдында жаяу келеміз. Үн жоқ, бәріміз де көңілсіздеу келе жатырмыз. Полк комиссары Логвиненко жұрт алдында көрінуді сүйетін мансапқор адам еді. Цитатты жаттау жағына келгенде ешкімге жеткізбейді. Жамбылдың, Сүлеймен Стальскийдің саяси өлеңдерін жатқа білетін. Егер оның взвод командиріндік бір жылдық тәжірибесі болса, дивизия командирінің қызметіне үміттенген болар еді. Оз басына пайдалы, қолайлы сәтті ешуақытта қаза жібермейтін қасиеті де бар-ды.Үш тілді жақсы біледі. Қандай тілдерді десең ғой? Өзінен жоғары бастықтармен сөйлесу тілін, одан кейін өзімен қатарлас адамдармен сөйлесу тілін жетік білетінді. Ал, шыптуайтқа келгенде құдай біледі балаларымен де, әйелімен де сөйлесе алмайтын адам. Деревняға жақындай бергенде полк штабының жанында сапта тұрған жауынгерлерді, полктың командирі мен комиссарын көрдік. Олардың алдына келіп батальонды тоқтаттым да, «Смирно! Равнение направо!» деп команда бердім. Аяғымды нық - нық басып, полк командирі мен комиссарына рапорт бердім.

— Жолдас командир, жолдас комиссар! (Устав бойынша соңғысын атамайтын, бірақ, мен оны Логвиненко дардай боп қалсын деп әдейі айттым). Сіздердің қарамақтарыңыздағы бірінші батальоны генерал Панфиловтың жауынгерлік тапсырмасын орындап, қарауларыңызға келіп тұр. Полк командирі майор Елин рапортты қабылдады да, маған қолын берді, ал комиссар Логвиненко тарпа бас салып құшақтап бетімнен сүйді. Сөйтті де, бізді қарсы алу үшін салтанатты сапта тұрған әскерлерге қарлыққан даусымен:

— Біздің әкеміз генерал Панфиловтың жауынгерлік тапсырмасын абыроймен орындаған қаһарман жауынгер достардың құрметіне «ура!» жолдастар! Рота «ура!» деп айқай салды. Ал, менің шаршаған батальоным ешбір бұйрықсыз - ақ жаңағы «ураны» қуаттап, созып ала жөнелді. Оң жағыма қарасам Федя Толстунов көзін орамалмен сүртіп тур екен. Логвиненко қатты толқулы. Ортаға шықты да, малақайын қолына алды. Аязды ауада оның айдар сияқты дудар шашы жан - жағына бытырап, желбіреп турды.

— Жолдастар! Жауынгер қырандар! Қымбатты жігіттер, -— осы сөздерді айтқанда оның даусы дірілдеп, бір рет жөтеліп те алды. — Мен сіздердің полктарыңыздың комиссары ретінде осы арада сіздермен дидарласып тұрғаныма өте қуаныштымын (ду қол шапалақтау). Қымбатты ерлерім! Бәріңді де құшақтап беттеріңнен сүйемін! Шын жүрегімнен табыстарыңмен құттықтаймын. Соңғы күндері сендердің көрген азаптарың аз емес, жігіттер. Генерал Панфиловтың жауынгерлік тапсырмасын гвардияшыларша абыроймен орындадыңдар. Сендерден жасыратын ешнәрсе жоқ, жолдастар, біз сендерді енді көрмейміз ғой деген қауіпті ойда да болдық. Бірақ, жолдастар, міне, алдымызда есен-сау турсыңдар, көрісетін күн бар екен. Аталарымыз айтпақшы «құдайға шүкір!» (Ду қол шапалақтау.")Г Сіздердің араларыңыздан да, біздің арамыздан да бірқатар жолдастар ұрыста қаза тапты. Отан жолында ерлікпен құрбан болған достар әр уақытта да есімізде болсын. Барлықтарыңыз да бас киімдеріңізді алыңыздар (саптағылар бас киімдерін алады), үнсіз ерлерді еске түсіріңіздер. Іштеріңізден «құрбан болған қаһармандар мәңгі есімізде» деңіздер (жұрт бір минут үнсіз тұрады). Мен сіздерге жауынгерлердің Отан алдындағы борышы жөнінде айтып жатпай-ақ қояйын. Біздің халіміз қиын, мүшкіл деуге де болады. Бірақ, біздер большевиктерміз, біздер — қызыл әскерлерміз. Москваға тақал келіп қалдық, жігіттер. Фашисті шынымен-ақ 1812 жылғы француздар сияқты қарт Кремльдің ішіне енгіземіз бе? Жоқ енгізбейміз! Неміс басқыншыларымен ұрыста көрсеткен ерлігі үшін біздің командир генерал Иван Васильевич Панфилов бірінші азамат соғысына қатынасқан жауынгер, Ұлы Отан соғысының айбынды командирі Қызыл Ту орденімен үшінші рет наградталды (ду қол шапалақтау). Біздің дивизия 316 дивизиядан 8-гвардиялық дивизия болып аталды. Бұл абыройға командир ретінде Панфиловтың және сіздердің сіңірген еңбектеріңіз мол, жолдастар! Ерлік істерің үшін рақмет! Ура, жолдастар! Жолдастар, біздің үш Қызыл Ту орденді даңқты командиріміз, генерал-майор Иван Васильевич Панфилов 18 ноябрь, 1941 жылы Москва облысы, Гусеново деревнясының түбінде ерлікпен қаза болды. Құрамында көп ұлттың өкілдері бар біздің дивизияның барлық жауынгерлері, адамдары ол кісіні қадірлеп әрқайсысы өздерінше құрметтеп атаушы еді. Орыстар — әке, украиндар — батько, қазақ пен қырғыз — ақсақал, өзбек пен ұйғыр — дада деуші еді. Мұндай зор құрметке кез келген генерал не болып отырған жоқ! Жолдастар, сол генерал қаза тапты! Ол арамыздан кетіп бара жатып даңқты Қызыл Армияның жауынгерлік дәстүрін қасиеттеп сақтаңдар, әскери міндеттеріңе адал болыңдар, жауды біздің жеңетіндігімізге сеніңдер деп өсиет айтып кетті. Одан соң Логвиненко марқұмның өмірбаянынан қысқа шолу берді.

— Тезірек жүрейікші, тезірек. Мен қағазға біраз айналып отырып қаппын. Кешігіп қалмасақ игі еді. Басшыларға кетіп бара жатқанда кешігуге болмайды. Адъютантым бір жерде кідіріп қалды ма, білмеймін. Сіз менімен бірге жүріңіз. Басшыларға адъютантсыз бару генералға ыңғайсыздау болар. Қасымда болыңыз. Бір нәрсеге әлде керек болып жүрерсіз. Машина көк желекке оранған Алматының тұп-тура кең көшесімен ызғи жөнелгенде генерал маған: Қайда бара жатқанымызды білесіз бе? — деп сұрады.

— Дәл білмеймін, жолдас генерал. Бірақ сіз айттыңыз ғой басшыларға барамыз деп.

— Сіз екеуміз Орталық Комитетке келе жатырмыз. Неге келе жатқанымызды білесіз бе?

— Білмеймін, жолдас генерал.

— Мен сізге сыр ғып қана айтайын, ешкімге тіс жарып ештеңе демеңіз. Осы сөздерді айтқанда жас сәбилерше күліп хаххаа Содан кейін құлағыма сыбырлады да, — Орталық Комитеттің секретарьларына, Халық Комиссарлар Советінің председателіне ісірмекпін. Оларға тілек қойып ем, келіңіз депті. Олардан не жөнінде сұрағымның келетінін білесіз бе?

— Білмеймін, жолдас генерал.

— Сіз менің серігім болып келе жатырсыз ғой, неге келе жатқанымызды білуіңіз керек. Республика басшыларында үш - ақ тілегім бар: біріншісі — бізге бірқатар әйелдер мен қыздар, өздігінен тіленген фельдшерлер мен медсестралар келеді. Меніңше, бұл патриоткаларды әскерше киіндіру керек, бірақ, әйелше әдемі киіндіру керек деп ойлаймын. Дивизия интенданты « қайтеміз, жолдас генерал, оларды солдатша киіндіреміз де» дейді, сонда ол әйелдерге еркектің көйлегін, іш киімін, гимнастеркасын, шалбарын, солдаттың шұлғауын орап, етігін кигізбек. Табель осылайша осындай болуға тиіс дейді ол. Мен қыздарды еркекше киіндіре алмаймын. Ішкі киімдерді қайдан тапсаң, одан тап, әйелдің киімдері болу керек. Шалбар емес, юбка болсын, шұлғау емес, шұлық. Гимнастерканы, шинельді, малақайды киіп, белдікті Пуымын жүре берсін.

— Ал, олардың шаштарын қайтесіз, жолдас генерал?

— Бұл екінші кезектегі мәселе. Әйелдер шаштарын қимайды. (өзі менің есіме мұны жақсы түсірдіңіз. Оны әйелдердің өзі білсін, бұрым қоя ма, болмаса басқадай етіп әсемдей ме, соғыс жағдайында қайсысы қолайлы болса, солай етсін.

— Сонда сіз олардың шашын алдыртып тастамақсыз ба, жолдас генерал?

— Жо... жоқ. О не дегеніңіз? Мен олай деп айтқан жоқпын, өздері білсін дедім ғой. Ерік өздерінде. Екінші мәселе — өзімізде жеке оркестрдің болуын сұраймын. Қисыны келген кезде музыкамен, салтанатпен жүрген қандай жақсы, көңіл көтереді. Үшінші мәселе — республика басшылары біздің полктарда болып жауынгерлермен оз туысқандарынша, жолдастарынша сөйлесуін сұрамақпын. Ол көңіл үшін... Бір сағаттан кейін орталық Комитеттің бірінші секретарының кабинетінен генерал күлім қағып шықты. Біз Үкімет үйінің үлкен коридорымен жүріп келе жатқанда менің қолтығымнан ұстап, генерал ақырын ғана құлағыма сыбырлағандай:

—Барлық мәселені шешті к. Басшы жолдастар біздің тілегімізді орындайтын болды, деп ізет білдірген милиционердің сәлемін қабылдады да өтe берді. ...Сентябрьде біздің батальон старое Рахино маңында қорғаныс шебінде жатты. Генерал жаяу біздің әскерлердің о шетінен кіріп, бүл шетінен шықты, барлық әскери жабдықтарымызды көрді. Генерал маған адамдарды жи деп бұйырды. Жиналған жұрттың бәріне де отырып, темекі тарта берулеріне рұқсат етті. Өзі кішкене биіктеу кеспелтек томарға отырды да сөйлей бастады:

— Мен сіздерге, жолдастар, мұнда не істеп жатқандарыңызды білейін ден, әңгімелесейін деп келдім. Жақсы іс жасап жатыр екенсіңдер. Бірақ, шынын айту керек, араларыңызда жалқаулар да бар көрінеді. Оларды көзіне шұқып көрсетпей-ақ қояйын. Отделение командирлерінің бастықтарының өзі-ақ оларды тезге салар. Солдат — үйсіз адам. Оның жанында әкесі де, шешесі де, қамқоршы әйелі де жоқ. Солдатты туған-туысқандарынан айырған соғыс. Оның басындағы жалғыз панасы — көк күмбез аспан, ұрыстағы оның үйі — окоптар мен траншеялар, ал, оның семьясы, туысы —- өзі жүрген әскери коллектив. Міне, сондықтан да бұл коллектив жақсы семья сияқты ынтымағы зор коллектив болуы керек. Біз соғысқа әзірленіп, өзіміздің әскери позицияларымызды дайындаудамыз. Әрбір жауынгер өз үйін салғанда жанын салатын қожайындардай болуы, ынталы істеуі керек. Траншеялар мен ячейкаларды ыңғайлы етіп салғанымыз жөн, онда өзіміз боламыз ғой. Алдымызда әлі қиын ұрыстар бар, жолдастар. Ең басты мейлінше аз шығынданып, немісті тұмсыққа қаттырақ ұру. Жақсы жасалған қорғаныс солдаттарды оқ пен снаряд жарықшақтарынан сақтайды. Әрбір жауынгер өзінің не істейтінін жақсы білуге тиіс. Өз міндетін ақылмен дұрыс орындауы үшін оған жалпы жағдайды білу қажет. Сіздерге қарағанда газетті мен бұрынырақ алып, бұрынырақ оқимын, радионы да ертерек тыңдаймын. Сондықтан соғыстағы хал - жайды қысқаша баян етейін сіздерге. Өздеріңізге мәлім барлық майданда жау бізді қатты тықсырып келеді. Ал, біздің резервтеріміз сонау алыс түкпірден майдан шебіне жетіп үлгере алмай жатыр. Бірақ олар әлі-ақ келіп жетеді. Алыстағы Алматыдан келіп біз де қосылып отырмыз ғой. Әзірге біздің армияға қиын жағдайда соғысуға тура келіп тұр. Қолбасшы өзінің сөзінде біздің Отанымыздың басына қауіп төнгенін, біздің сәтсіздіктеріміздің қандай себептерден екенін талдау жасап айтып берді. Оны сіздер жақсы білесіздер. Мен қайталап жатпаймын. Сіздер мен біздердің алдымызда қиын міндет тұр. Біз қорғаныстамыз. Ал, қорғаныстағы негізгі міндет — өрекпіп келе жатқан жауды қайткен күнде де тоқтату. Қалай тоқтатуға болады. Ол үшін ең алдымен жақсылап орналасу керек. Мықты бекіну керек. Орналасқан жеріміз, өзімізге жасаған қорғанымыз ұрыс жүргізуге қолайлы болсын. Фашист әскерлері шабуылға шыққан кезде оларды оқпен қарсы алып, шайлықтыру керек. Фашистерді егер көбірек тұмсыққа ұрсақ, көп кешікпей ол жылжи алмай туралайды, тоқтайды деген сөз... ...1941 жылдың ноябрінің бас кезі, әлі есімде. Біздің штаб Софьино деревнясына орналасқан еді. Біз де қорғаныстамыз, немістер де қорғаныста. Жан Рахимовтың басшылығымен тамақ әзірлеуге дайындалып жатты. Ол май шыжғырып жатыр да, Рахимов жерде сәбіз турап отыр. Жанға қазанға ет сал деп қояды. Туралған етті салған кезде ыстық май шыжылдап, быжылдап бөлмені бу басып кетеді, қоңырсыған иіс шығады. Біз тұрған үйдің қожайыны ақсақалды, жетпістер шамасындағы шал еді. Бәріміз оны «папаша» дейтінбіз. Ол кісі әлгі будан шашалып - қақалып шолақ тонын жамылды да, үйден шығып кетті. Бізге генерал келді. Шолақ тонын шешіп жатып Рахимовтен:

— Бір тәуір тамақтың исі шығып тұр ғой, не әзірлеп жатырсыңдар? — деп сұрады.

—Бұрынғы тамақтардан жалығып кеткен соң, жолдас генерал, бүгін палау пісірсек пе деп едік, — деді Рахимов, жуылмаған қолын қоярға жер таппай апыл-ғұпыл сүртіп.

— Палау жасауға қажетінің бәрі бар ма сіздерде?

— Бәрі де бар, жолдас генерал.

—Е, онда жасаңдар,—деді орындыққа отыра беріп,—көптен палау жегем жоқ. Шығыстың тамағын сағындым. Егер шынымен палау пісіріп жатсаңыздар, онда мен сіздерге қонақ боламын, — деп генерал не дер екен дегендей екеумізге де қарады.

— Е, болыңыз, болыңыз, жолдас генерал. Рахимов шығып бара жатыр еді:

— Маған бола асықпаңыз, Рахимов жолдас. Кәдімгі өзбекше болсын, жақсылап жасаңыздар. Генерал менімен біраз әңгімелескеннен кейін планшетінен картасын алды да, алға жайып салды. Тесіле қарап отырды да, мені жағдаймен таныстырды. Бағанағы сыртқа шығып кеткен шал келіп еді, генерал орнынан тұрып, қол беріп амандасты.

— Иә, Иван Тимофеевич, денсаулығыңыз қалай?

— Рахмет, жолдас генерал, әзірше тірі жүрмін ғой. Ал, өз денсаулығыңыз ше?

— Мені Иван Васильевич - ақ десеңізші, Иван Тимофеевич. Екеуміз аттас екенбіз ғой. Мен генералдан рұқсат алып, шаруамен кеттім. Қайтып келсем Жан қазанды қақпақпен жауып үстінен қалың орап тастапты. Ең сыртынан өзінің сырмалы кеудешесін бастырыпты. Өзбекшелеп ол маған бу шығармаса күріштің майды бойына тартатындығын, содан кейін ылбырап пісетінін түсіндірді.

— 20-30 минут осылай жауып қоям, содан кейін алдарыңызға әкелем, жолдас комбат, — деді. Синченко самауырға тамызыққа ағаш ұсақтап отыр. Ал Рахимов қиярдан, жуадан, шалғамнан салат жасап отыр.

— Бұл арадан кеткіңіз келмей ме, Иван Тимофеевич, бір қаңғырған мина кеп төбеңізден түссе қайтесіз, — деді генерал.

— Атамекенімнен қайда барамын, — деп күрсінді әлгі шал.

— Өмір бойы осы үйде тұрдым, жұмақтың төрінде болғыр Матрена Михайловнам осы үйде бес бала тапты, мен де осы үйде өлгім келеді. Бәрі бет-бетімен басы ауған жаққа кетті: екі ұлым Қызыл Армия қатарында, ұрыста, бір кіші қызым институттан дәрігер болып тура майданға кетті. Ал, үлкен ұлым мен қызым немерелерімді алып, немістер Волоколамскіні алғаннан кейін Москвадан әрі көшіп кетті. Мен осы үйді күзетіп қалдым. Сіздер немісті тықсырып қуғаннан кейін мүмкін семья боп атамекенге олар да оралар.

— Менің үлкен қызым да оқуын бітіре алмады. Ол да ұрыста медсестра болып істеп жүр, — деді генерал.

— Ол не болғанын, қызыңды тіпті оқуын бітіртпей майданға жібергенің не.

— Қызымның өзі кетті. Соғыс біздің бәрімізге бірдей ғой, ақсақал. Отан соғысы ғой, Иван Тимофеевич.

— Иә... Осы араға сіз екінші рет келіп отырсыз, жалпы қызық адам екенсіз, Иван Васильевич. Бәріне жұмсақ айтасыз, дауысыңыздың қаңқылдап шыққанын бір естімедім, «мынаны былай ету керек, сіздің былай етуіңізді сұраймын» дейсіз де жүресіз. Сіздің бұйрығыңыздың өзі де біртүрлі жұмсақ бұйрық. Бірақ, жұрттың бәрі ұйып тыңдайды, орындайды. Жан буын бұрқыратып палауды алдымызға әкеп қойды. Рахимов Николай екеуі шыны табақшаларға салынған салатты, қасықтарды әкеле жатыр. Генерал орнынан тұрып қолын жууға кетті. Әлгі шал кеткісі келіп еді, бірақ генерал оны жібермеді.

— Екеуміз жақсы әңгімелестік, енді бірге отырып тамақ желік.

— Палауды қасықпен жеген кімді көрдің, — деді ол қасық ұсынып жатқан Рахимовқа, — кәне ортақ табақтан қолмен өзбекшелеп алайық. — Қожайынға қарады да, — мұны палау деп атайды, Иван Тимофеевич, міне, былай қолмен жейді деп, генерал табақтың шетінен оң қолының ұшымен палауды алды да, бір күрішті шашау шығармай, кәдімгі палау жеп кәнігі болған өзбекше аузына апарды. — Қолмен жегенге не жетсін, қасықпен алсаң дәмі тіпті басқа көрінеді. Есік жақта тұрған Синченко арақты көрсетіп Рахимовке ым қақты.

— Жолдас генерал, «Наркомовскаяны» ұсынуға рұқсат етіңіз, — деп Рахимов қипақ қақты.

— Бағанадан бері не қарап отырыс, тіпті ас алдында осының өзінен бастағанымыз жақсы болатын еді ғой. Кәне, бар болса құйыңыз. Синченко флягадан арақты құйды да, отырғандардың алдарына қойды. Генерал сол қолымен рюмканы алып, біздің жеңісіміз үшін тост көтерді.

— Құдай қолдасын, құдай қолдасын, -— деп шал күбірлеп естілер-естілмес бірдеңелерді айтып, қолындағы бұйрықты жерге қоя салды да, шоқынып алды. Сөйтті де, — Иван Васильевич, сіздің денсаулығыңыз үшін, — деп рюмканы қайта көтерді. Тамақ соңынан шай келді. Күн еңкейді. Кеш батты.

— Ал, ішерімізді ішіп, жерімізді жедік, дәмді палауға тойдық. Нысап керек шығар енді. Рахмет, жолдастар. Генерал бәрімізбен қол алысып қоштасты. Әсіресе қожайын карт пен Жанға ерекше ілтипат көрсетті. Жанға дәмді палау жасағаны үшін мақтау сөздер айтып әзілдеді. Мұндай дәмді тағам жеу үшін тағы да бір рет қонаққа келетінін өзбекшелеп қалжың араластыра айтты. Жан генералдың мұншама жайдары мінезіне қатты риза болып, сол сәтте өзінің қызыл әскер екенін де ұмытып, өз ұлтының салтынша кеудесіне қолын қусырып, басын изеп, тағзым етіп шығарып салды. Сыртқа шыққан соң, генерал Рахимовпен тағы да қоштасты да, маған:

—Сіз мені шығарып салмайсыз ба, жолдас Момышұлы. Сізбен әңгімеміз әлі аяқталған жоқ көрінеді. Сіздің шанамен жүруді жақтырмайтыныңызды білемін, сонда да келіңіз, менің қасыма отырыңыз, ал, атқосшыңыз бен менің адъютантым артымыздан ерін отырсын, — деді. Біз орманға жеткенше генерал тіс жарып сөз қатпады. Ағаш арасындағы қараңғы аллеямен тартып келеміз. Қос торының тұяқтарының дүбірінен, шана табанының ызғыған сыбысынан басқа ешнәрсе естілмейді.

— Әлі есімде. Алматыда бір кездескенімізде сіз үшінші июльден кейін ғана өзімді шын офицер деп санадым дегеніңіз. Ұмытқан жоқсыз ба?

— Иә, ұмытқан жоқпын. Есімде, жолдас генерал.

— Менің сол бір сәттегі түсінуімше сіз Қолбасшы сөзінен соң ғана өзіңіздің командирлік жауапкершілігіңізді ұққандай едіңіз. Біздің командирлердің көпшілігінің дәл сізше ұққандығына кәміл сенемін. Қолбасшы мұндай жауапты сөзді партияның атынан, Орталық Комитеттің атынан айтты ғой. Мен сізден, жолдас Момышұлы, көптен бері бір жәйді сұрағым келіп, сұрай алмай жүр едім. Енді сұрамай болмайтын шығар.

— Сұраңыз, жолдас генерал.

— Сіз осы уақытқа дейін партияға неге өтпей жүрсіз? — деп сұрақты тіке қойды. Комбаттардың ішіндегі партияда жоғы мен ғана едім, бұған, әсіресе біздің полктың комиссары Логвиненко тіптен риза емес - ті. Сондықтан да генералдың бұл сұрағы маған аса жайлы сұрақ болған жоқ. Мен де бірден жауап бере алмай үндемей қалдым.

— Сіздің патриоттық, азаматтық, шынайы таза қасиеттеріңізге мен ешбір шек келтірмеймін. Сіз жөнінде, жолдас Момышұлы, менің ешбір күдігім жоқ. Бірақ партия қатарына өтуге сізге не бөгет болды? Сіз 1924-1936 жылға дейін комсомол қатарында болыпсыз ғой. «Оһо, мұны да біліп қойған екен ғой» деген ой сап ете түсті. Парлап жеккен ат бірде осқырып, бірде пысқырып, желе жортып келеді. Жеңіл шана шоқалақ жерлерге келгенде толқындағы қайыңша теңселіп. ауытқып барып түзеліп кетеді. Біз қараңғы түскен тау ішінде келе жатқандаймыз. Генералдың адъютанты мен Синченко бізді біресе қуып жетіп, біресе артта ұзап қалып қойып келе жатты. Қараңғы орман мүлгіп түр. Мен генералға 1936 жылы Қиыр - Шығыста ұзақ жорықта жүрген кезде комсомол билетімді жоғалтып алғанымды айттым. Қиыр - Шығыстың бір шалғайынан екінші шалғайына ауа көшіп жүрген әскерлік өмірде бұрынғы есепте тұрған жерімнен қанша байланыс жасасам да, еш хабар ала алмай, ақыры комсомолдан өз-өзімнен шығып қалдым. Одан әрі генералға партияға өтуге өзімді әзір емеспін деп санайтындығымды айттым. -— Мен сонау 1916 жылғы империалистік соғыстан бері майдандамын, ескі армияның қатарында фельдфебель шеніне дейін көтерілгенім бар. Одан кейін 1929 жылға дейін азамат соғысында мен барлық майдандарда да болған шығармын. Міне, енді өздеріңмен бірге Ұлы Отан соғысында жүрмін. Бір жағынан сіздің асықпағаныңыз да теріс емес, партияға өтуге мен де асыққан жоқпын, азамат соғысының аяқ кезінде, 1923 жылы өттім. Партия жолының артық, адалдығына көзім жетіп барып өттім. Сіз өзіңізді әзір емеспін деп санайтын көрінесіз. Соғыс бүгін-ертең біте қалмайды. Сізді соғыстың өзі әзірлейді. Тағдыр жаманшылыққа жазбасын, аманшылық болса сіз нағыз коммунист - командир боласыз деп сенемін. Шананы айдап келе жатқан қызыл әскерге генерал аттарды тоқтатуды бұйырды.

— Бұдан әрі ұзамай-ақ қойыңыз, онсыз да мен сізді біраз жерге дейін алып кеттім. Менің қолымды алған бойы біраз ұстап тұрды да: — Біздің Отанға шабуыл жасап отырған фашизм. Біз қайткен күнде де Октябрьдің ұлы жеңісін қорғап қалуымыз керек. Мен атқосшы Синченкомен бірге штабқа қайтып келе жатырмын. Астымдағы күрең қасқа ат аяқтарын алшаң тастап келеді, біресе пысқырады, біресе қаршылдатып ауыздығын шайнайды. Қаншама қиын жолдан өткен, талай соғысты бастан кешірген ащы да ауыр азамат соғысының азабын да көрген, революцияның жеңістерін қорқаулардан қорғауға қатысқан, жау жүрек үлкен адамның менімен өз тұстастарындай да жайлы сөйлесуі, ақылгөйсімей, насихатшысымай еркін де жолдасша сөйлесуі қандай ғажап. Ол сөзінің аяғын әрдайым «айтқаныма түсіндіңіз бе», «жақсылап ойланып көріңіз» деп бітіруші еді. Сол күндері ол «Отанымыздың тәуелсіздігі мен бостандығын қорғап қалу керек» деген сөзді пәлендей жиі қайталамайтын. Біз қараңғы аллеямен үнсіз аяңдап келеміз. Көкейімде коммунист Иван Васильевич Панфиловтың: «Ұлы Октябрьдің жеңістерін қайткен күнде де қорғап қалу керек» деген сөзі ұялаған. Бір күні мен генералға мынадай жайды айттым: Совхоз маңында неміс барлаушыларының бір взводы біздің батальонның үшінші ротасының қым-қиғаш оғының астында қалды. Немістер арлы-берлі жанталасып, қашуға тырысты, жан ұшырды. Бірақ пулеметчиктер оларды өткізбеді. Бір де неміс кете алмады. Ауыр жараланған бір сержант қана тірі болып шықты. Оны батальон штабына носилкаға салып алып келді. Жылы одеялмен жақсылап оралған, қолында әдемі қолғабы бар. Неміс қалшылдап, дірілдегі жатыр. Барлық сұраққа да ештеңе білмеймін деп жауап беруде. Ол су сұраған кезде мен өзіміздің фельдшер қарт Киреевтен сержантқа су беруге бола ма деп сұрадым. Ол менің құлағыма келіп сыбырлады:

— Оның бірнеше жерден омыртқасы үзілген, ішін де оқ тесіп кеткен.

— Рахмет, большевиктер мұндай мейірімді деп ойламаушы едім.

— Өліп барам. Көмерсіздер, — деп Киреевтің қолында жан тапсырды. Киреев оның көзін жұмды да, басын жайлап жастыққа салды. Жау солдатының өлімі қай - қайсымызға болса да батып тұрғандай. Сөйтсек алғаш айбат шеккенде жаралы сорлының қолы тоңған екен. Мұны білген лейтенант Василий Попов оған өзінің қолғабын кигізіпті.

— Ұрыс даласында басқаша, онда соғыстың өз заңы бар, онда ешкімді ешкім аямайды — өлтіру, тұтқындау... Ал, дұшпан қолға түскен кезде, әсіресе жараланып түскен кезде оған адамша мейірімді көзқарас болғаны дұрыс. Мұны бізден әскери этика талaп етеді. Міне, біздің генерал осындай болған еді. Тағы бір есімде қалғаны бізде олжа радиоқабылдағыш бар болатын. Степанов оның маңына ешкімді жуытпай, өзі ғана ұстайтын еді. Бір күні бөлмеге кіріп келсем, ол радиоқабылдағышын айналдырып жатыр екен. Қасында Бозжанов, Краев, Рахимов тұр. Алғашқы сәтте түңкілдеген үзік - үзік дыбыстар естілді, тырылдаған үн құлаққа түрпідей тиді. Бір уақытта немістердің бақылдағаны жетті құлағымызға. Содан кейін «уралаған» дауыстар естілді. Телефонист маған трубканы ұсынып еді. Рахимов Степановқа «тырылдатпай қоя тұр» дегендей ыңғай білдірді.

— Жолдас Момышұлы! деген генералдың үні естілді. — Сіздерде радиоқабылдағыш бар ма?

— Бар, жолдас генерал.

— Онда Москва» тыңдай қойыңыздар!

— Бүгін айдың неше жаңасы? — деп сұрады Краев. Бозжанов саусақтарын санап -санап тұрды да:

— 6-шы ноябрь екен ғой, — деді.

— Жолдастар, әрқайсың өз роталарыңа барыңдар да естіп - білгендеріңді солдаттарға айтыңдар, — деп тарқаттым мен тыңдағандарды.

— Жолдас комбат, бір-екі соз айтуға болар ма екен?

— Айта ғой, Семен.

— Кім білсін, Мосвкада Қызыл Алаңда әскерлер салтанатпен сапта тұрған шығар... Сіз қалай ойлайсыз, немістер Қызыл Алаңға да самолеттерін қаптатар ма екен? Әлде онда да бұлыңғыр тұман екен. Біздің естігенімізді неміс естімеді дейсіз бе, олар да қарап отырмас, — деп қауіптене сөйледі Краев.

— Тұман бөгет емес, Краев. Демек, Қызыл Алаңда парад жүргізіліп жатқанына қарағанда Москва көгінің мықты сенімді қорғаныста болғаны. Жауынгерлер орман шетінде отыр. Біз келген соң олар орындарынан турды. Отырып темекі тартуларына рұқсат еттім де, Краевқа әңгіме өткіз дедім. Ол алшақтай басып ортаға келді де жөтеліп алды. Қолғабын шешіп қойнына тықты да:

— Жолдастар, бүгін, міне қазір Қызыл Алаңда Москва гарнизонының салтанатты парады болып жатыр. Қолбасшы партия мен үкімет атынан сөз сөйледі. Ол бізді Октябрь революциясының 24 жылдығымен құттықтады, "я жолдастар, бұл жылды біздің еліміз өте қиын жағдайда мейрамдап отыр. Жау көп жерімізді алып қойды. Ленинград пен Москваға өте тақау. Біздің Қызыл Армия жаумен қаһармандықпен күресуде. Армия мен халық жауға қарсы күресте бұрынғыдан да топтаса түсті. Бірлік осалдаған жоқ — нығайды, күшейді. Естеріңізде болар, 1918 жылы интервенттер біздің көп жерімізді алып қойған еді, ал енді міне, немістер алып отыр, бірақ сол кезде біздің әкелеріміз, жолдастар, ешбір қиындыққа қарамастан, аштыққа да, жалаңаштыққа да, қарудың аздығына да төзіп батырларша күресті. Ал бізде ше? Бізде тамақ та бар, киім де бар, әрқайсысында қару-жарақ. Егер шындап ерлікпен күрессек немісті будан әрі жібермейтіндігімізді бәріміз де білеміз, Волоколамск түбінде оны көрсеттік те. Москвадан садаға кетсін, құзғын жау. Әлі-ақ тым-тырақай болып кейін қарай қашады. немістер нашар соғыспайды..." — Осы араға келгенде Краев мүдіріп қалды да, мүсәпірсіп мен жаққа қарады.

— Оның рас, Краев, немістердің жаман соғыспайтынын өз көзімізбен көріп жүрміз ғой. Егер неміс нашар соғысатын болса, біз бұл арада отырмаған болар едік, — деп қуаттадым мен оны.

— Иә, жолдастар! Бірақ, біз де жаман соғыспаймыз, — деді Краев одан әрі. — Оны немістер де көрді. Оларды қанша рет тұмсықтан ұрып, қанша рет тоқтаттық. Міне, Волоколамскіде отырғанына қанша болды. Қашан қуып шыққанша біз құзғын жауды төпеп ұра береміз, жолдастар. Олар әлі көресісін көрген жоқ. Жауды әзірге тоқтатқанымыз бер жағы ғана, ол қуырдақтың көкесін түйе сойғанда көреді. Бүгін Қолбасшы бізде де танктер коп болады деді. Содан кейін немістерді қуамыз. Алды-артына қарамай қашар бәлем дер. Бізге, жолдастар, бүкіл халық қарап отыр, бүкіл халық қорғаным деп сеніп отыр. Мықтап соғысуымыз керек, халық сеніміне дақ түсірмеуіміз керек... Қолбасшының мына сөзі менің есімде қалды: «Бүл соғыста сіздердің ұлы аталарыңның — Александр Невскийдің, Дмитрий Донскойдың, Кузьма Мининнің, Дмитрий Пожарскийдің, Александр Суворовтың, Михаил Кутузовтың әруағы қолдасын. Ұлы Лениннің жеңімпаз туы жігер берсін...». Краев мені оң жақ канатқа дейін ертіп барды да, ротасының басқа взводтарында әңгіме өткізуге кетті. Краевтың сөзінен қуат алып мен де штабқа қарай қайтып келе жатырмын. Егер барлық командирлер мен саяси қызметкерлер Қолбасшының сөзін Краев сияқты айтып бере алса, онда жаман болмағаны. Менің есімде генералдың командирлер мен саяси қызметкерлердің бір кеңесінде айтқан мынадай сөзі есіме түсті. «Біз Волоколамскіні бердік, бірақ дұшпанды әбден титықтатып бердік. Ол өзінің түпкі мақсатына жете алған жоқ. Біз оның жоспарын бұздық, уақытша болса да ілгері қарай жылжудан бас тартуға оны мәжбүр еттік. Ол енді Волоколамскіде өнері тасығандықтан отырған жоқ. Осыны жауынгерлерге түсіндіріп айтыңыздар, олар біздің әскерлер бекерден-бекер шегініп келе жатыр деп ойламасын. Рас, біз де өнеріміз тасығандықтан шегініп отырған жоқпыз, шегінуге мәжбүр болдық, бірақ шегінудің де шегінуі бар. Дұрыстап, ақылмен шегіну керек. Неміс уақытша тоқтады. Бірақ ол күшін жинап жатыр. Оның ойы енді бір жұлқынып Москваға жетіп алмақ. Өткізе алмаспыз. Біз алдағы уақытта да есін кетіре соққы беріп, жаудың желігін басуымыз керек. Командованиенің кейінгі резервтерді алға жеткізіп жинақтауы үшін уақыт ұтуымыз керек. Уақыт! Уақыт ұту керек! Қолбасшы айтты: «Біздің ісіміз әділ іс, біз жеңеміз!» деді. Я, біз жеңуге тиіспіз. Сондықтан да жағдай барған сайын шиеленісіп келеді. Жау да жанталасуда. Оның қатал құрсауы Москва төңірегін тарылтып, қусыра түсуде. Бұл қайсымыздың жанымызға батпайды дейсің. Қайсымыз осы қаланы сүймедік, қайсымыз осы қала туралы жырды шабыттана жырламадық? Москва аман болса екен, Москва тыныш болса екен деп қайсымыз айтпадық. Күн асқан сайын біздің шегіне түсуіміз де Москваға қатты батуда. Бірақ, біз берікпіз, берік бола бермекпіз! Уақыт! Уақытты ұту керек! Сонда Москва жау қолына түспейді!» Ол күндер — қатал да қаһарлы да күндер еді. Ұлы Октябрьдің жеңісі, ұлы халықтың намысы жолында қиян-кескі соғыс жүріп жатты. Социалистік революцияның, пролетарлық революцияның жеңісін осы бір қара түнек қауіптен қорғап қала аламыз ба, жоқ па? Әлде қалай болады деген арпалысқан сын сағаты еді. Әр жүрек осылайша қинала соғып, әр жүзден мейірімсіз жауға қаһарлы айбат туды. Жұртың бәрінің қабырғасы қайысты. Сондықтан да «жаным арымның садағасы» деген ата дәстүрін ұстап өлім қаупіне бас байланды. Өйткені ар кіндігі артымыздағы Москвада еді.

— Тағы да кейін шегін деген бұйрық бар, — деді ол. Одан соң біраз мүдіріңкіреп тұрып, — ал шегініс кезінде жолымызда жаудың пайдасына қалып бара жатқан кез келген мүлікті өртеуге де бұйрық алдық.

— Егер өртемесек ше?

— Мемлекет пен мемлекет соғысып жатыр, ал, сіз бен біз тек қатардағы жауынгерміз.

— Құп! Өртейміз! ...Москва өлкесіндегі деревнялардың үйлері ылғи ағаштан салынады. Коп жылдардан бері үй қабырғасы болып қаланған қарағай бөренелері, от тигенде қурайдай жанады. Біздің өртшілер қолдарындағы тамызықтарын көтере ұстап, әр үйге .от қойып келеді. Қуарған бөрене от тиген бойда - ақ сатырлап жана бастайды. Жалын өрлей шапшып, үй қабырғасын өрмелеп, шатырды шарпи жөнеледі. Сықырлаған.қатты аяз, бұлтсыз аспан, жалтыр түн. Деревня жанып, жалыны аспанға шапшып, қоралар, үйлер от құшағында қалды. Көше жап-жарық, ың-жың, айқай-шу, . ызалы дауыс, жылап-сықтау мен қарғау. Адамдар көрпе-төсегін құшақтап, сасқалақтап аласұрып, жүгіріп жүр. Марков екеуміздің қасымызға аяғын асықпай басып бір егде тартқан әйел келді. Бурыл шаш, басы жалаң бас, иығында түбіт орамал, сұңғақ бойлы, тік иық, келбетті, сымбатты әйелдің тұла бойы булыққан ашу, көзқарасы — қарғыс пен лағынетке толы.

— Бұларың не? — деді ол тістене сөйлеп Марковқа. Ол төмен қарады.

— Соғыс, Отан соғысы, шеше! —дедім мен.

— Біздің баспанамыз, от - ошағымыз, көрпе-төсегіміз сеніңше Отандікі емес, дұшпандікі ғой. Қандай есерсоқ сені командир cені тағайындады екен! —деп маған жақындап келіп, шапалақпен тартып кеп жіберді. Бетім ду ете қалып, көзім қарауытқандай болды... Марков мені қолтықтай жөнелді... Қыстақ жанып жатыр. Біз кетіп бара жатырмыз. Марков менімен қатар келеді. Жаяумыз. Екеуміз де үн жоқ. Соңымызда аяқтарын сүйрете, сылп-сылп басқан батальон. Батальонда бұрынғыдай күбір де, сыбыр да естілмейді. Әйел түгіл еркектен таяқ жеп көрмеген жазған басым дың-дың. Марков түнде қар үстінен ине іздегендей, еңкейе түсіп, менен жарты адымдай алда келеді.

— Дұрыс, — деді Марков күрсініп.

— Нені дұрыстап келесіз?

— Дұрыс! — деді ол тағы да күрсініп. — Әйел сені...

— Дұрысында мен емес, шапалақты сіз жеуіңіз керек еді, дедім мен оның сөзін бөліп, — шын өртеуші сізсіз, біз сіздің бұйрығыңызды орындадық.

— Қызбалыққа жол беріп өктем-өктем сөйлеп келесің, шырағым. Сенікі де дұрыс. Таяқ жеген сен екенің рас. Мен де оңып келе жатқаным жоқ. Ал енді бұдан былай өртеуші болмалық. Жоғарғы жақтың алдында жауапкершіліктің барлығы да менің мойнымда болсын, — деді Марков. Марков генерал Панфиловтың сенімді серігінің бірі еді. Бір сөз кезегінде Марковтан мен генералдың қалай қайтыс болған жайын сұрадым. Жол жүріп келе жатыр едік. Марков әңгімесін орағыта алыстан бастады.

—Бір жолы жоғарыдан хабар келді. «Командир Панфиловтың жауынгерлері нағыз табандылық көрсетіп, дұшпанмен айқасуда. Күші басым дұшпан қаншама аянбай әрекеттер істегенімен, қажырлы қақтығыстарда қатты тойтарыс алып, атака үстіне атакалап жүріп, әзер дегенде тәулігіне бір жарым километрдей - ақ ілгері басты» депті. Совинформбюроның бір хабарында. Жаңағы жағдайдың мазмұны екен.

— Мынау біз туралы ма? - деп сұрады генерал оқып тұрып.

— Я, біз туралы. Осылай жазыпты, жолдас генерал.

— Ақ теңізден Қара теңізге дейінгі майдан шебіндегі жалғыз Панфилов мен емес шығармын, менен басқа да Панфилов атты командирлер бар шығар, солардың біреу і боп шығып жүрсе, кейін ұятқа қалып жүрмелік. Сондықтан бұл жағдайды әзірше ешкімге айтпай-ақ қойыңыз. Ертең бүрсігүні газет те келіп қалар. Елдің содан оқығаны дұрыс болар, — деп генерал штаб офицеріне хабарды қайтарып жіберді. Тағы бір хабар алынды, онда былай депті: «КСРО Қорғаныс Халық Комиссарының бұйрығы, 18 ноябрь, 1941 жыл, № 339. Москва. Коп соғыстарда біздің Советтік Отанымызды гитлершіл басқыншылардан қорғауда, 316-атқыштар дивизиясы ерлік, табандылық, тәртіптілік пен ұйымшылдықтың енегелі үлгілерін көрсетті. 316-атқыштар дивизиясы жаудың торт жаяу әскер дивизиясы мен бір танк дивизиясының атакаларын батыл ерлікпен тойтарып тастады. Дивизия жауынгерлері дұшпанмен қасарыса айқасып, өрекпіген, күші мол жаудың сағын сындырып тоқтатты да, оны ізінше кейін қуып, көп шығынға ұшыратты. Дұшпанның сексен танкісін, бірнеше батальон жаяу әскерін жойды. Жоғарыда айтылғанға сүйеніп, КСРО Жоғарғы Советі Президиумның қаулысына сәйкес, Жоғарғы Бас Командашының Ставкасы бұйырады: 1. Соғыстарда табандылық, батылдық және ерлік көрсеткені үшін 316-дивизия бұдан былай 8-гвардиялықатқыштар дивизиясы деп аталсын. Дивизия командирі генерал-майор Панфилов И. В. 2. КСРО Жоғарғы Советінің қаулысына сәйкес дивизияға Гвардия Туы тапсырылсын». Майдан шебінде ауыр халде болсақ та, генерал өте көңілді еді. Шай үстінде бізбен әзілдесіп, әрқайсымызды «Гвардеец» деп мадақтап отырды. Түні бойы телефон дамыл тапқан жоқ: алғы шептен қауіпті хабарлар айтылып жатса, жоғарғы орындар мен көршілерден құттықтау сөзбен телефондар соғылып жатты. Бәрімен де генерал қалжың -шынын араластырып, сөйлесумен болды. «Жалғыз батыр майданға қалай тұлға бола қойсын. Сіздер сияқты беделді көршілеріміз болмаса бізге мұндай атақ қайда. Сол сенімді келешекте де ақтауға тырысамыз ғой. Атақты да, ордерді де кішкене бұрынырақ алып қойдық па дейміз. Кешікпей - ақ сізді де осындай абыроймен құттықтаймыз ба деген үміттеміз. Ия, шын тілектеспіз!» деп сөйлеседі ол, құттықтап телефон соққандармен. Біреумен сөйлескенде: «Ия, Орта Азия — менің екінші туған жерім. Аз ба, көп пе, 17-18 жыл сонда қызмет еттім. Сонда балалы - шағалы болдым. Балалардың туған жері де, елі де сол жақта. Халқы өте сабаз, ержүрек келеді. Ия, солай.» «Мен ешкімді көзінше мақтамайтын адаммын. Қазақта мынадай мәтел бар, Сергей Петрович: «Ұлың өссе — ұлы жақсы мен, қызың өссе — қызы жақсы мен ауылдас бол», «жақсы мен көрші болсаң жарисың, жаманмен көрші болсаң арисың» деген. Ия, сізбен іргелестігімізге қуанамыз, шарапаттарыңыз тиді. Рахмет!». Алдыңғы шептен соғылған телефонға генерал тұжырымды жауап қатумен болды. «Бәрі баяғы келісім бойынша болсын. Ешнәрсені өзгертуге болмайды. Бір түннің ішінде алмалы - салмалы шешім қабылдап, ұшқалақтық істей алмаймын. Білемін, бірақ мен сіздің ғана қамыңызды ойлап істегенім жоқ, жалпы жағдай көптің қамына байланысты болғандықтан солай істелсін дегенмін. Бәрімізге де оңай соғып отырған жоқ. Көршіңізге «көже өкпені» қойып, онымен қойын - қолтықтаса, ауызбірлікпен іс істеңіз. Ия, барыңды аяп отырғам жоқ. Тағы да біраз көмек көрсетерміз. Адамдар тамақтанды ма? Жарақаттанғандарды тезден тоқтатпай жіберіп отырыңыздар. Жолда тоңып қалып жүрмесін. Ия, солай етіңіздер». Бір кезде немістер Гусеновоны алыстан зеңбірекпен атқылай бастады.

— Әне, неміс те бізді құттықтауын бастады, —деді Панфилов телефонды текшеге қоя беріп. Таң ата мен генералдың бөлмесіне кірдім. Ол қырынып болып, бетін шайып тур екен. Менің сәлемімді алды да, алдындағы айнаға, өзін сынаған адамдай, біраз тесіле қарап турды.

— Гвардеецтің сыртқы бейнесі тап - тұйнақтай болғаны дұрыстау болар еді, бірақ мына әжімі құрғыр ертерек түсіп қалған ба, қалай?! —деп бетін сипай күлін, — көрдіңіз бе, қатпарланып тұрғанын, — деді маған.

— Әжімнің әр қатпарында өмірдің ізі ғана емес, сырлары да жатыр ғой, — дедім мен.

— Құдайға шүкір, сіз бен біз жып - жыпматай гвардеец емеспіз. Оған өмірдің салған таңбасы, жаудың салған ені куә. Айтпақшы, мен сізге айттым ба, айтқаным жоқ па?

— Нені, жолдас генерал?

— Бір гвардеец кеше мені қатты қысымға салды.

— Қалайша?

— Бір ротаға барып, олардың шебін аралауға тура келді. Окопта бір топ жауынгерлер отыр екеу.-«Хал қалай, жолдастар? Көңіл көтеріңкі ме?» деп сұрадым. Орта бойлы жуан дауысты сержант орнынан тұрып: «Халіміз мақтанарлық емес, жолдас генерал. Көңіліміз де көтеріңкі деп айтуға аузым бармайды», — деп салғаны бар емес пе? Мен сасқалақтап қалуым керек. «Неге? Неліктен?» — дей беріппін. «Сізге қояр кінә жоқ, жолдас генерал. Бірақ өзіңіз сұраған соң, бізден адал жауап керек. Окопта отырудан дұшпанның қайдан соғарын білмей жалтақтаудан, шегінуден зеріктік, жолдас генерал», — дегені ғой. Мен не айтарымды білмей біраз дағдарып қалдым. «Қорғана білген кісі шабуыл жасай да біледі, сіз, сержант, менің байқауымша сәтін күтіп жатқан қажырлы, ызалы арыстанның біреуі көрінесіз. Жақында біз де жау ордасына ойран салып атойлаймыз. Оған мен де сенемін, сіз де сенесіз», — дедім. Осы жауынгердің сөзі маған өте ауыр тиді, Виталий Иванович.

— Сенсеңіз, маған да жеңіл тиіп отырған жоқ.

— Қорғанып жүріп, қаймыға шегініп, шабуылды көксеген жауынгер — ел азаматы, намыстың құлы... Біздің гвардия атағына ие еткен сондайлар, Виталий Иванович...

— Ол сержанттың аты-жөні кім екен?

— Сұрамадым, сұрай да алмадым. Себебі, сұрасам үркітіп алып жүрем бе деп қорықтым. Бірақ оның бейнесі менің көз алдымда. Аманшылық болса шабуылда кездесіп: «Енді қалай, батырым!» — деп онымен шындап таныспақшымын. Мен өзім — қатардағы жауынгер, ефрейтор, сержант, фельдфебель міндеттерінің тұз-дәмін бірінші жиһангерлік соғыстан татқанның бірімін. Алдыңғы шептегі тұтқа солар болады. Олар жаман болса, мың жерден ақылды бұйрығың түкке аспайды. Сержант қателессе,—бөлімше қырылады, олармен бірге сержанттың өзі де кетеді. Взводта да солай. Ал ротадан бастап, әңгіме басқа. Менің қуанғаным: біздің дивизияда ер тұлғалы азамат сержанттар бар екен. Оған үш дәлелім бар: біреуі — жаңағы сержант; екіншісі — сондайлардың жауынгерлік тұлғаларының жеңісі — біздің гвардия деген абыройлы атағымыз; үшінші дәлелім — біздің партияның еңбек жеңісі — советтік патриотизм әр жауынгердің жүрегінде нық ұялаған. Сіз де оған жете түсінесіз. Генерал киінді. Біз далаға шықтық. Алдағы шептің жағдайын болжау үшін бақылау төбесіне (НП) бет алып бара жатырмыз. Жау жағы тағы да атқылай бастады. Алдымыздан саперлер ротасының бір сапы шықты. Рота командирі капитан генералды көре салып: «Смирно! Равнение направо!» деп команда беріп генералға рапорт айтты. Генерал жауынгерлер сәлемдесіп болған соң, капитанға былай деді:

— Оқ астында сап құрып жүрмес болар, жолдас капитан. Бет алған жақтарыңызға бытырап ентелеңіздер.

— Жаңағы жерден коп болса 150-200 қадамдай-ақ ұзағанымызда, бізден 4-5 құлаш жерге, ұли келіп, бір ауыр мина гүрс етіп жарылды. Алдымда келе жатқан генерал теңселіп барып екі-үш қадам басты да құлады. Мен жүгіріп барып, басын сүйей бергенімде, маған қарап: «Буду жить!» деді де қалғып кетті. Әлгі минаның бас бармақтың басындай жаңқасы генералдың жүрегін тесіп өтіпті... Ер ажалы құмалақтай қорғасыннан дегендей, генерал қайтыс болды, — деп сөзін аяқтай беріп, Марков бір күрсініп алды да, — сабаз ойға да, ақыға да терең, адамгершілігі мол, үлкенді үлкендей, кішіні кішідей сыйлай білетін кісі еді марқұм. Сыймай кетті маңдайға! — деді ол сөзін аяқтап, тағы да бір күрсініп. Екеуміз біраз жерге дейін үн қатыспадық.

— А, комбат первый, — деп ол мені орнынан тура қабылдады.

— Бүгін бір құнажынды сойып едік, соның тоқпан жілігін мүжіп отырмын, көптен бері сүйек ұстамаған қолым мына жіліктен айрылар емес. Қолымды саған бере алмаймын. Отыр, комбат первый, табақтас болайық, — деп маған қолындағы жіліктің басымен нұсқап орындық ұсынды.

— Сулима, Сулима! — деп адъютантын шақырды. Адъютант келгенде, — ал, біздің флягада комбат первыйдың сыбағасы қалған болса, тез құй. Бұл кісіні аяз сорып келді ғой, — деді. Адъютант маған жарты стакан арақ ұсынды.

— Қағып таста, комбат первый. Мына жамбасты ал. Ай, шіркін, атаң қазақ емес пе, сенің ет жеуіңе қарап, менің де араным ашылып барады, — деп әзілдей күлді, жілік мүжіп отырып, — кеңінен кең отырып әңгімелесерміз, жақсылап тойып ал мынаны аса, — деп қояды. Мен де аш бөрідей, таза піскен жұмсақ етті қарбыта асап, бірде шайнап, бірде шайнамастан жұтып отырмын.

—Бәрекелді! —деді Елин қолын газетпен сүртіп. —Бәрекелді, ерім! Мына етті жесіңе қарағанда, сенің анық қазақ екеніңді бір байқап қалдым, — деп қарқ-қарқ күлді.

— Құдайға шүкір, басқа қолымыздан келмесе де, ет жеу біздің қазақтың қолынан келеді, жолдас майор,—дедім мен оның әзіліне жауап ретінде. Ол рақаттана тағы да күлді. Шай іштік. Темекі тарттық. Елин жайбарақат отыр. Асығар емес. Дастарқанды жинап болғаннан кейін, Елин алдыма картасын жайып салып:

— Ал, енді, комбат первый, іске кіріселік, — деді.

— Мына бос жатқан үш-төрт километр жерді сендер бекініске ұстайсыңдар, — деді ол сөзінің аяғында. Біраз ойланып тұрып, біздің қалайша ауысу, жаңа орынға қалай орналасу керектігі жөнінде ақылын айтып, кеңес берді. Мен шұғыл қайрылып кетіп бара жатқанымда тоқтатты да:

— Ал, комбат первый, айтпақшы, әлгі Попов Василий дейтін, сенің 3-ротаңның бұрынғы командирін бұдан былай қайтеміз? Сол жігіт туралы пікіріңді айтып кетші? — деді.

— Тимково түбінде ол қашты. Одан бері мен өзімен жолыққаным жоқ, жолдас майор.

— Жолықтырмаған мен едім.

— Онда менен не сұрап тұрсыз?

— Обалы не керек, Попов Тимководан келе салысымен-ақ батальонға қайта барамын, пе көрсем де сонда көрейін деген еді. Бірақ сенің мінезіңді біле тұрып мен оны жібере алмадым. — Момышұлы тебе не простит этого. Лучше оставайся здесь, пока не остынет», — деп оны жібермедім.

— Я ему не прощаю, но и преследовать его теперь не намерен.

— Мен Поповқа риза болған бір жерім — ол айыбын мойнына ала білгендігі. «Момышұлы өте қатал болса да, оның қаталдығы әділетті» депті Попов жолдастарына. Бұл да ерліктің бір түрі. Әрине, Попов сенің алдыңда, жауынгерлердің алдында өз абыройын өзі төгіп алды. Сондықтан комиссар екеуміз ақылдасып отырып, Поповты сенің қарамағыңа жібермеуді дұрыс деп таптық. Оны кішірейтіп, рота командирінің орынбасары етіп тағайындадық.

— Ал, бұны қайтеміз дегеніңіз не?

— Егер сен Поповпен жолыға қалсаң, кегіңді сыртыңа шығарушы болма. Әрі-беріден кейін ішіңе де сақтама. Оған ағалық, жолдастық мейіріміңді көрсете біл. Өз ұяты өзіндегі кісіні таптамас болар. Ол жаман жауынгер емес.

— Түсіндім, жолдас майор.

— Бәрекелді, демек келістік қой?

— Келістік, жолдас майор.

— Жолтай! Сен не айтып келесің?

— Жай, жолдас комбат, өлең айтып келемін.

— Қатарласып жүріп маған да естіртіп айтшы?

— Тек есіме Абайдың «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын» түсіп кетіп еді.

— Одан басқа тағы не түсті?

— Апам есіме түсті. Біз алты ағайындымыз. Бесеуміз майдандамыз. Нұрмағамбет қана елде. Ол ЦК - да қызмет істейді.

— Мен бір әке, бір шешеден жалғызбын.

— Артыңызда ешкім бар ма?

— Білмеймін, мен кетерде жеңгеңнің құрсағында 6-7 айлық біреу жатыр еді. Шамада жеңгең октябрьде босануға тиісті. Қазір ноябрьдің аяғы. Қалай босанды екен? Сәби — ұл ма, қыз ба? Майданға келгелі бері сен де, мен де әлі күнге дейін хат алғанымыз жоқ қой... Тұңғышымның кім екенін осы уақытқа дейін білмеймін.

— Аманшылық болса, ағатай, кешікпей-ақ хат келіп қалар. Сізге деген хатты алдымен өзім аламын да, сүйіншіні сұраймын. Сүйіншіге не бересіз маған?

— Ұл болса жирен қасқаны, қыз болса мына боз биені мінгізер едім саған.

— Қыз болса да жирен қасқаны мінгізіңіз.

— Жарайды, мен үшін баланың бәрі бала. Таңдағаныңды ал.

— Онымен құтылмайсыз, той істейсіз.

— Біреудің қойын тартып алайын ба?

— Жоқ, біздің полкта құдайға шүкір, он шақты құлын-тай, жабағылар бар ғой, соның біреуін кәдімгі қазақшылап сойып, қазы-қарта айналдырып, ет асамыз. Ол жағын менің өзім басқарамын. Сіздің ісіңіз болмасын. — Дұрыс.

— Келістік қой, ақсақал?

— Келістік, Жолтай. Ал сен жаңа апаң туралы ойлап келемін деп едің ғой. Соныңды айтшы? Менің апам өте байсалды қария кісі еді.Балаларының ішіндегі ең еркесі мен болатынмын. Әсіресе, мен фин соғысынан қайтып келгеннен кейін апам да, ағаларым да, жеңгелерім де, әрі-беріден кейін ағаларымның балалары да мені өте қадірлеуші еді. Апам сауатсыз кісі. Бала кезімнен бастап мен апама газеттер, өлеңдер оқып беруші едім. Апам құйма құлақ адам. Ұйып отырып тыңдап, бір-екі оқығаннан кейін жатқа білетін. Абайдың көп өлеңдерін жатқа айтушы еді.

— Онысы жақсы екен.

— Апам көп-көп әндер, әңгімелер біледі. Немерелерін әлдилеп отырып ертегілер айтады. Менің апам халық университетін бітіргендердің бірі.

— Ой, мақтаншақ екенсің ғой. Апаңды қашанғы мақтай бермексің!

— Е, апамды мақтамағанда мен кімді мақтаймын?!

— Айтуыңа қарағанда апаң мақтауға тұратын кісі екені рас.

— Мен фин соғысынан қайта оралғанда апам маған бір өлең айтып берді.

— Қандай өлең?

— Қазақтыкі емес. Лермонтов «Мы в жизни печалимся и грустим» дейді. Дуров болса: «...Дай нам для глаз новизну, для сердца обнову» дейді де «...чтоб нам несулила судьба всегда ею мы недовольны» деп бітіреді. Солардың біреуін бір қазақ аударған болуы керек.

— Жатқа білмейсіз бе?

— Білсем айтып берер едім ғой.

— Қап, осындай да өлеңдерді жаттап алмағаныңыз.

— Аты есімде жоқ. Орыстың бір ақыны былай дейді. Дәлме - дәл есімде қалмапты, бірақ мазмұны былай: Не верю, когда говорят — мертвые воскресают. Не верю, что песок удерживает воду. Не верю, что роза расветает на льдине.

— Қап, осындай өлеңдерді не жазып алмай, не жаттап алмай, қор еткеніңіз - ай! — деп Бозжанов маған ашуланды. Біраз үн қатпай келеміз.

— Жаңағы ақынның «Не верю» дегенін біз былай аяқтасақ...

— Қалай?

— Мысалы:

— Ай, жігітім, мазмұны дұрыс болғанымен, ырғағы келмей тұрған сияқты.

— Қайтейін, ақын болмасам... айтпақшы алам бізді соғысқа аттандырардың алдында, бәріміздің басымызды қосып, өз қолымен тамақтандырып болған соң, былай деп еді: «Сендерді туа - туа шаршап едім, сендерді өсіре - өсіре шаршап едім, сендер енді ер жетіп, азамат болдыңдар. Мен кәудіреген кемпір болдым. Соғыс басталды. Барма деп біріңе де айтпаймын. Барыңдар. Енді мені сендердің хабарларың шаршататын болды ғой. Барыңдар. Барыңдар! Тағы да қайталап түн ұйқымды торт бөлетін басыма күн туды. Барыңдар. Барыңдар. Ешқайсыңмен қоштаспаймын, шығарып салуға бармаймын. Барыңдар. Жолдарың болсын. Барыңдар!» Жаңа есіме түсіп келе жатқаны апамның сол сөздері еді.

— Тыңдаңыз, жолдас аға лейтенант! Мынау орманның арғы шетінде, көріп турсыз Десятидворка дейтін қыстақ — деревня бар. Ол деревняның халқы әлдеқашан үркіп, жайларын тастап кеткен. Сонда бүгін коп немістер қонып жатыр деген мәлімет бар. Бір зеңбірек, бір пулеметпен сол деревняның іргесіне барып, атқылап, атой салып деревняны аласыз.

— Тұра тұрыңыз, — деді Елин комиссардың сөзін бөліп. — Он жауынгермен қалайша деревняны ал деп отырсыз? Жөнсіздіктің де орны болады ғой. Логвиненко сұп-сұр болып, Елинге ала көзімен бір қарады да, үн қатпады. Елин оны аңғармағандай:

— Батальон командирі сізге он басшы емес, қолбасшы, жолдас комиссар. Әркімнің өзіне жарастық орны бар. Қалайша сіз батальон командирін деревняға құр қол жұмсайын деп отырсыз?

— Онда немістер шырт ұйқыда жатыр емес пе?! — деді ол сасқанынан.

— Жайбарақат жатқан жауды мен әлі кездестірген жоқпын. Ал, келеріңіз келген екенсіз, комиссардың да көңілі қалмасын. Бұл кісінің айтуы бойынша деревняның іргесіне барып атқылап - атқылап, одан кейін батальоныңызға қайта беріңіз! — деді Елин.

— Қыстақты кім алмақ одан кейін? — деп сұрады Логвиненко.

— Оны алып не керегі бар. Мейлі, әлгі осындағы барлаушылар ротасы дайын болса, деревняны алуға соны жұмсаңыз. Комбатты кешіктірмеңіз! Бұл авантюрадан басқа да ол кісінің жұмыстары толып жатыр. Деревняның іргесіне 260-300 метрдей жақындап, зеңбірек пен пулеметті орналастырдық. Деревняның үйлері қаз-қатар қарауытып көрініп тұр.

— Алдымен, жолдас комиссар, зеңбірекпен атқылайық.

— Пулеметпен неге бастағыңыз келмейді?

— Зеңбіректің болат тескіш оқтарымен бірнеше үйлердің қабырғаларын тессек, немістер үрке - үрке оянып, дүркіреп далаға шығады ғой. Сол кезде пулеметке жол беруге болады.

— Онда бастаңыз, — деді Логвиненко.

— Барлаушылар әлі көрінбейді ғой. Неге кешікті екен? — деп Логвиненко тықыршып турды да, — тағы бір рет бастырмалатып атыңыз да, командир айтқандай, қайта беріңіз! — деді маған.

— Сізге үлкен орын ұсынып отымыз. Несіне бәлдене қалдыңыз?

— Жоқ, жолдас комдив, мен бәлденін тұрғаным жоқ, полктың обалына қалғым келмейді.

— О жеті атаңды... — дей бергенде гүрс етігі, біз отырған үйдің бір босағасы сатыр -сұтыр құлады. Үй іші көк түтін, шаң, тозаң.

— Тірімісің?! — деп сұрады менен түкіріп, пысқырып орнынан тұрған комдив.

— Тірімін. Өзіңіз қалайсыз?

— Далаға шығалық.

— Жолдас комдив! — дедім бір сөз кезегінде, — марқұм генерал Панфиловтан «сен» деген соз естімеген едім, ал сіз бір сағаттан бері менің жеті атамның түгін қалдырған жоқсыз. Алда отырған комдив үн қатпады. Желкесі құрымдай қызарып кетті. Онда да, менде де үн жоқ. Кетіп бара жатырмыз. Машина тоқтады. Комдив адъютантымен шығып кетті. Мен қалып қойдым. Бір сағаттан соң, бір капитан келіп мен отырған машинаның есігін ашып:

— Жүріңіз! Сізді командашы қабылдамақ, — деді. Орта мектептің үйіне келдік.

— Мына класқа еніңіз! — деді капитан маған есікті көрсетіп.

— Рұқсат етіңіз, жолдас генерал! — деп қалт тұра бергенімде, сұңғақ бойлы генерал орнынан тұрып, парталар арасымен маған қарай күлімсіреп келе берді,

— Сәлеметсіз бе, жолдас Момышұлы! — деп қол ұсынды.

— Марқұм Иван Васильевич Панфилов маған сіз туралы айтып еді. Мен сізді сыртыңыздан білемін. Бүгін бірінші рет жолығысып тұрмыз, — деп қолымды босатты. Өзі әрі-бері екі - үш қадам жүрді де, маған бұрылып: — Барлық Қызыл Армияда полкқа командир болған аға лейтенант жалғыз сіз ғана деп айта алмаймын. Бірақ біздің армияда сізден басқа аға лейтенант полк командирі дәрежесінде емес. Жаңа қызмет орныңыз құтты болсын! — деп маған тағы да қолын ұсынды. Мен не дерімді білмедім. — Әрине, сізге полкты басқару ең алғашында оңай болмайды. Қаймықпай, сескенбей іске кірісіңіз. Керек болса жәрдем сұраңыз. Көмектесу бізге парыз.

— Сеніміңізге рахмет!

— Тағыда құттықтаймын! Бір майданда соғысамыз ғой. Ісіңіз абыройлы болсын! —деді қоштасып тұрып генерал. Дивизия штабына қайтып оралғанда, комдив машинадан түсті де, шоферға:

—Полк командирін апарып тастап қайтарсыз! —деп бұйырды да, маған қарап: — Ал, полк командирі, асық айтылған сөздерді кек сақтамаңыз! —деді.

— Жоқ, сіз де, жолдас комдив, мені айыпқа бұйырмаңыз.

— Соғыстың бір желісіндегі адамбыз ғой. Тағыда кездесерміз. Ісіңіз сәтті болғай! — деді комдив қоштасып тұрып. Майор Елин өз міндетін маған тапсырып болып, мені құттықтады.

— Есіңде болсын: полк батальон емес. Сабырлы мінез, салмақты ойсыз полкты басқара алмайсың. Әр уақытта ісің ойдағыдай сәтті бола бермейді. Сақ бол. Ойланып, ақылдасып шеш мәселені. Бірақ тізгінді ешкімге ұстатпа! — деп ағалық ақылын айтып, Елин аттанды. Мен оны қыруар жерге дейін шығарып салдым. Қайтып келіп штабқа кірсем, полк комиссары Логвиненко телефонмен сөйлесіп тұр екен.

— Иә, бірақ, жолдас начальник! — Ол мені көріп сөзін бөліп «Иә», «Жоқ», «Солай» деумен болды. — Қайтейін, сіздер солай шешкен болсаңыздар. Әрине, бірге істесетін менмін ғой... Құп, жарайды... Сөйтуге тырысайын. Сөйтіп мен полк командирі болдым.

— Ал енді сіздің орныңызға кімді 1-ші батальонның, командирі етіп тағайындаймыз? — деп сұрады Логвиненко, штаб начальнигінің сөзін бөліп.

— Лейтенант Исламқұловты тағайындадым.

— Қалайша?

— Исламқұлов жақсы командирлердің бірі. Батальонды соған тапсырдым.

— Ол партияда жоқ кісі ғой. Оның әкесі 25 жыл болыс болған.

— Мен де партияда жоқпын. Оның өзі емес, әкесі болыс болған.

— Мен Исламқұловты тағайындауға қарсымын...

— Сіз мені тағайындауға да қарсы болғансыз.

— Мен командирмін, Петр Васильевич, — дедім комиссарға. — Будан бұрынғы жиырма-отыз ұрыста ол батальонды мен басқарғанмын. Ол менің батальоным. Сондықтан оны тапсыру алдымен менің еркімде. Комдивпен Исламқұлов туралы алдымен келісіп алған болатынмын.

— Бай - болыстың баласы деп айтпаған боларсыз.

— Айтқам жоқ... Батыл, ауыр мінез, салмақты, ақылды командирлердің бірі деп айттым.

— Екеуміз бірге жауап береміз, Петр Васильевич... Сіздің жасыңыз да, әскери атағыңыз да менен үлкен. Бірден шажылдаса бастадық. Екеуміздің басымыздың бір қазанға сыймайтынын жоғарғы орынға айталық. Олар бірімізді ауыстырар.

— Сіз келе салысымен менімен санаспадыңыз.

— Бұдан былай ақылдасып істеуге уәде етсем, сенесіз бе?

— Сенейін, — деді ашуы тарқамаған Логвиненко қиналып.

— Жолдас командир, біздің полктың батальондары, — деп жалпы жағдайды баяндап өтті де, дивизия штабы сіз жағынан жаңа шешім бар ма деп сұрап жатыр, — деді.

— Бұрынғыдан ешқандай өзгеріс жоқ деп баяндаңыз.

— Бізге 450 адам келді. Оларды қалай бөлмексіз?

— Қай батальонда, қанша адамнан қалды екен, соны айтыңызшы?

— Біріншіде... — дей бергенде сыртта сарт-сұрт атыс басталып кетті. Демидович жалма-жан қағаздарын жинап ата жөнелді. Комиссар екеуміз сыртқа шықсақ, жан-жақтың бәрі атыс. 450 адам орманға қарай босып қашып барады. Дұшпанға қарсылық көрсетіп жатқан — штабтың маңайындағы комендант взводының байырғы жауынгерлері екен. Олар әр шарбақты, әр үйді паналап тұрып, дұшпанды атқылап жатыр. Біз комиссар екеуміз, 450 қашқынды әрең қуып жетіп, оларды тоқтата алмай әуреленіп жүрміз.

— Тоқтаңдар! — деп айқайлайды комиссар, қолындағы пистолетін көздейді, атпақшы бон үрейлендіреді.

— Тоқтаңдар! —деп айқайлаймын қолымды көтеріп.

— Апырмай, мыналарды зорға тоқтатып едік! — деді комиссар келе жатқан жаудың түріне қарап.

— Үркейін деп тұрған жылқыға бір-ақ қиқу жеткілікті дегендей, булардың дегбірі кетіп тұрған халық қой. Бәрібір қашады ғой, одан да өзіміз рұқсат беріп бастарын қосып, топтастырып шегіндірейік.

— Тұра тұралық. Әлі жау алыста, — деді комиссар.

— Мына көзсіз батыр кім болды екен? — деді комиссар.

— Екінші ротаның командирі лейтенант Семен Краев, — дедім мен. — Мүмкін оны біздің ауыр жағдайымызды көріп тұрып, Исламқүлов жұмсаған болар. Штабтан хабар жоқ. Штаб адамдары бізден озып, кейінге қарай безіп кеткеніне күмәндануға болмайды. Қолтабыс етер ешкім жоқ. Біздің қасымызда штаб офицерлерінен, полк капельмейстері сұңғақ бойлы, қара торы жігіт Николай Попов қана жүр. Ол бүгін штаб бойынша кезекші екен, сондықтан командирдің қасында болуды өзіне борыш санап, басқаларға ілеспепті. Сіз, жолдас Попов, Краевқа барыңыз! — деп бұйырдым мен оған. — Исламқұловпен байланыс жасаңыз, бірінші батальон жауды Трусоводан бері қарай шығарушы болмасын. Біз мына адамдарды Соколовоға, осы араның сыртындағы деревняға алып барып, ұйымдастыру шарасын қарастырамыз. Басқа батальон да орындарында көрінеді ғой, оларға біздің Соколовода екенімізді хабарласын! Өзіңіз тез қайтып келіңіз! Біз Соколовоға келдік. Жауынгерлерді топ-топқа бөліп, деревняның бір шетінен қорғаныс істеуге орындар белгілеп жүрміз. Біз сол орындарды тағы да бір рет аралап келе жатқанымызда зу-зу етіп бір оқ бірінің артынан бірі өте шықты. Логвиненко бір сарайды ықтай қалды. Попов оған таңданғандай, аңырайып қарап түр. -— Жүріңіз! Олар бізге атылған оқ емес, — деп мен алға жүріп кеттім. Жауынгерлерді мен білмеймін, олар мені білмейді. Бірақ олар менің командир екенімді біледі.

—Ал, жолдастар, түс қайтқалы коп болды. Біздің жауынгерлер алдыңғы шепте соғысып жатыр. Дабылын өздерің естіп тұрған боларсыңдар. Олар ымырт жабыла осы жерге келеді. Сіздер олардың қатарына, топтарына қосыласыңдар. Олардың көбі тіс қаққан жауынгерлер, гвардияшылар. Солар келгенше орындарыңды дұрыстап, дайындап орнығып алыңдар, әзірше ешнәрсе жоқ, кешкі тамақты солармен ішесіңдер! Осы сөзімді қайталап айтып, топтан топты аралап жүрмін. Маған еріп жүрген Николай Попов біресе менің қасымда болып, біресе мен жұмсаған жаққа жүгіріп барып келіп жүр.

— Ия, жолдас командир, оларды да күтелік, — деді желкесін қасып, даусы қарлыққан, бет-аузын тозаң басқан, орта бойлы егде тартқан жауынгер. Ол төмен қарап тұрды да, — асығатын не бар дейсіз, жолдас командир, — соғыс болса жақында ғана басталды ғой, таяуда біте қоймас. Бірақ мана біраз мүлт кетіріп алдық - ау деймін.

— Қауіптенбеңіз, жолдас командир! Біздің де бөтендігіміз жоқ!..

— Біздің топтың орнына мықты болуына мен кепілмін, жолдас командир!

— Егерде кенеттен тие қалса, оқтарым аздау, жолдас командир!

— Мапа қашайық деп қашқанымыз жоқ!

— Жарайды, жолдастар, мен қолымнан келгенін аямаймын.

— Өзіміздің адамға өзіміз мылтық кезеді деген не сұмдық! Мерген болса неміс құрып қалып па?! — Әй, сен жап аузыңды, — деп бір сержант орнынан қарғып тұрды да, маған қарап, — ғапу етіңіз, жолдас командир, арамызда осындай кісілер де жоқ емес, — деді күмілжіп.

— Саған не жоқ?!

— Сенікі дұрыс па?! Сен мана кімге оқ жұмсадық?

— Сен сияқты сұм аяқтарды құрту керек!.. Тағы осы сияқты қақтығыс сөздер естіліп жатты. Тарс етіп мылтық атылды.

— Жолдас командир, жаңағыны өздері атып тастады! — деді маған Николай Попов.

— Мен естігенім жоқ, жолдас лейтенант.

— Ясно, товарищ командир полка!

— Мына мақтаны үлесіп алып, әр топ өздеріне окоп істесін! Тез барып бұйырыңыз! — деп жұмсадым. Попов жүгіріп кетті. Мен деревня шетін аралап келемін. Бір кезде сыммен қоршалап қойған бірнеше жертөле күркелерге кездестім. Колхоздың жанармай қоймасы екен. «Бұл жер де бір снаряд немесе мина түссе, өртеніп ойран болады - ау» деп ойладым. Көшенің ортасына қайта оралып келе жатқанымда аспан күркіреп, тау қулағандай сарт -сұрт, тарс - тұрс етіп, Соколовоның үстіне зеңбірек, миномет оқтары жауа бастады. Маған да жан керек қой, бір үйдің панасын тасалай қалдым. Снаряд пен миналар үсті-үстіне түсіп, бұрқылдап жарылып, әлегімізді аспанға шығарып жатыр. Тәжірибесіз жауынгерлер үркек келеді. Деревня шетіндегі топтардың көбі дүркірей жүгіріп, ортаға қарай бет алды. Қасымда ешкім жоқ. «Қап!» деп бармақ тістеуден басқа не қалды маған? Манадан бері зорға құрған топтарымыз көз алдымда бытырап кетті. Батальон командирі болып жүріп, мұндай қорлықты көрген жоқ едім. Бір көшеден екінші көшеге өтіп бара жатқанымда, үстінде олпы-солпы әскери киімі бар бір әйел, жараланған жауынгердің қасына жүгіріп барып, атыс - матыспен ісі жоқ, жаңағының жарақат жерін таңа бастады. Ол бұдан кейін гүрс етіп қулаған тағы бір жауынгердің қасына ұшып барып, оның да киімдерін жыртып, жарасын таңа бастады. Ол тағы да орнынан тұрып, екінші көшеге жүгіре бергенде:

— Доктор! — дедім дауыстап.

— Мен доктор емеспін, — деп маған бұрылды жаңағы әйел.

— Сіз кімсіз?

— Мен осы полктың командирімін...

— Жаралыларды қайтем'? — деп дауыстап сұрады Вера, мен бір көшеден жүгіріп өтіп бара жатқанымда.

— Өздері барады, өзіміз алып барамыз. Сен ісіңе кірісе бер, — деп асығып-аптығып жауап қатып, мен алға ұмтыла бердім.

— Жолдас командир! Лейтенант Исламқұлов шабарман жіберіпті. Екі батальонмен байланысыпты. Олар орнында. Иеламқұловтың батальоны, сіздің бұйрығыңыз бойынша, Трусовоны шеңберлеп тұр екен. Лейтенант Исламқұлов сізден бұйрық күтіп отырмын депті.

— Орнынан қозғалмасын! Менің бұйрығым сол.

—Майор Елинді сіздің бұйрығыңызбен шығарып салып, қазір келдім, жолдас командир, — деп алдымда сұңғақ бойлы тарамыс, уылжыған жас лейтенант Петр Сулима тұр. Украиндықтар арасында, әсіресе Полтовщинада реңтілер көп кездеседі. Сулима — Полтовщинаның бір сұлу жігіті. Ол маған бүгіннен бастан болды. Күтпеген жерден менің атқосшым, өзіміздің Текелінің орысы Николай Синченко жирен қасқамды жетелеп келіп, қиналған түрде:

— Мына топалаңдамен сізді жоғалтып алдым. Енді ғана зорға тауып тұрмын, - деді қазақшалап.

— Дұрыс, жігітім! Анау сарайға барып аттарыңа жем бер де, Исламқұловқа шап! Ымырт жабыла ол мұнда жететін болсын деп айт. Менің полк командирі болып тағайындалған алғашқы күнім осылай басталды. Түн болды.

— Сіз еркек емессіз бе?! — деп қатты сөйледі біреуіне. — Сіздің жараңыз мысық тырнағандай ғана. Несіне уһлеп - аһлап тұрсыз! Мына кісінің омыртқасы үзілген. Еңгезердей болып неге қарап тұрсыз! Көтеріңіз! Менің күшім жетпей тұр... Басына жастық қойыңыз! Абайлаңыз! Су алып келіңіз! Ыңқылдамаңыз! Вера мені байқамады. Сулима, Николай Попов келді.

— Қызға көмектесіңдер! — деп бұйырдым мен оларға. Ол екеуі де дереу санитар бола қалды. Вера алғыс жаудырып жүр. Мен орындықта отырмын. Адам өлісімен саси бастайды. Иіс мұрныңды жарып барады. Көз алдымда коп адам қиналып жатыр, бірсыпырасы жантәсілім етуде. Мен бәрін де көріп отырмын. Вера, Сулима, Николай Поповтар ажалмен арпалысып жүр.

— Мақтаны қайттіңдер? — деп сұрадым Поповтан бір толастағанда.

— Өзіңіз айтқандай, окоп жасаңдар деп бұйырдық жауынгерлерге.

— Осы үйге бірнеше текшесін алдырыңдар!

— Зачем, это же нестерилизованная вата, —деді Вера.

— Бастарына жастап қоямыз, Верочка.

— Ә, онда жарайды. Менің ойыма келмепті, — деп балаша аңқаулықпен ол өз қатесін мойындады. Толстунов келді. Оның оң қолынан қан сорғалап ағып тұр.

— Ей, досым - ау, сен жаралысың ғой!

— Менің жарам жеңіл. Пулеметші Алексей Иванович Блоха екеуміз күні бойы қатар жаттық. Оның жарасы ауыр. Сіздерге қалқан боламыз деп әрекеттеніп жүргенімізде, оның кеңірдегінен оқ тиіп, дәл самайына болат жаңқасы тиді.

— Өзі тірі ме?

— Тірі. Бірақ қырылдап тұншығып жатыр.

— Верочка, мына кісінің қолын өзім байлайын, сіз Блохаға барыңыз. Мұхамедқұл Исламқұлов келді. Түрі сұп-сұр, көкпеңбек.

— Мұқа, сізді кім шақырды мұнда! Алда тосқауыл бар ма? — деп ақырып жібергенімді сөзімнің аяғында ғана сездім.

— Күні бойы тосқауыл болғанда, күн батқаннан кейін қалай тосқауыл болмасын. Сабыр ет, батыр, алдымен тыңда мені!

— Кешіріңіз, Мұқа!..

— Семен Краев, оның ротасы — көзсіз батырлар. Тосқауылға соларды тастап кеттім, жолдас полк командирі!

— Өте дұрыс істепсіз, Мұқа!

— Оларға екі зеңбірек бердім.

— Оларға зеңбіректің не керегі бар еді?

— Жау жағынан екі танк күні бойы мазамызды алды ғой. Біреуін жайраттық, екіншісі орманға тығылды.

— Мына жаңа келген 450 адам мені шаршатты. Соларды, Мұқа, сіздің батальонға берем. Қабылдаңыз. Жақсы азаматтар көрінеді. Мен полк командирімін ғой. Соколовоны да сізге тапсырдым. Краев жақсы жігіт, ол алдағы тосқауыл болып тұра берсін. Осындағы мақтаны пайдаланыңыз, Мұқа. Түнгі сағат 11-де штаб та табылды, комиссар да қайтып келді. Үлкендер ақырып, кішілер баяндай бастады. Подполковник Курганов келді. Шешім алдық. Ел орындарына орналасып жатыр. Түні бойы немістер бізге маза берген жоқ. Қой күзеткен қойшыдай, біз де дұшпанның түнгі шабуылын тойтара отырумен болдық. «Қойшылар қой күзетсе таң атпайды» — біздің басымызға келді. Семен Краев пен оның ротасы бұл түні сақшымыз да, қорғанымыз да болуға әбден жарады.

— Немістер Соколовоны орағытып тастап кете алмайды. Айналаның бәрі қалың орман. Дұшпан күшін жинап алып, сендерді маңдайдан соғады да, бастарыңның миын шашады, — деді.

— Айтқаныңыз келсін! — дедім мен күліп.

— Сенің өзіңнің тілің ащы екен той! — деп Курганов шаж ете қалды.

— Кімнің тілі ащы екенін, қудай бар болса, естіп тұрған шығар!

— Сіз жеңілдіңіз, Георгий Федорович. Мойындаңыз. Жеңіле білу де ерлікке жатады, — деді.

— Солай ма... Апырм - ай... Солай ма?

— Солай, жолдас подполковник, — деп Логвиненко тағы да күлді.

— Солай болса мейлі, мен жеңілдім. Ал, дұшпанды қалай жеңбексіңдер?

— Дұшпанның сыры бізге мәлім, күшін жинап, салмақтанып дайындалып жатыр. Біз оны көріп отырмыз, — деді комиссар.

— Онда неге қол қусырып қарап отырсыңдар?

— Күтіп отырмыз.

— Нені күтіп отырсыздар?

— Қай жақтан шыға келіп миымызды шашар екен деп күтіп отырмыз.

— Ай, өздеріңнің дендерің сау ма?!

— Құдайға шүкір, біздің деніміз сау... Қорамсақта ешнәрсе жоқ.

— Сіздің бізге берген дивизионыңызда жүз - ақ снаряд бар. Онымен мен кімді отырып, кімді күйретпекпін? — дедім мен.

— Құр қол қарсы шабуылға шық демексіз бе? — деді комиссар.

— М-мм-да! — деп Курганов желкесін қасыды. — Сіздердікі дұрыс, — деді де, шөгіп қалды батыр артиллерист.

— Сабыр етіп, байқап, ақылға салып көрелікші, комиссар. Сендер мені оңдырмай төмпештеп алдыңдар ғой, — деді подполковник. — Ақылдасалық. Соколово бізге оңай тиіп отырған жоқ.

— Иван Иванович. У Момыша положение швах... Я сам видел, я говорю от него... Он ждет атаку с часа на час... я здесь у него сижу... Алло, алло. Алло!.. Тьфу, черт, связь прервалась!

— Неге қарсы шабуыл жасамайсыңдар?

— Таяқпен танкке қарсы шық деп ешкімге бұйыра алмаймын, жолдас подполковник.

— Тағы жеңдің! Дұрыс!

— Жоғарымен тағы да сөйлесіп көрейік. Олар не дер екен?!

— Дұрыс... Бізде, менімше, аздаған резерв бар еді. Соны осында жұмсамағанда қайда жұмсамақпыз.

— Алло! Алло!.. Иван Иванович. Мен Курганов... Бізді үзіп жіберді... да... Иә... Момыштан сөйлеп тұрмын. Марков біледі. Біздің аздаған резервіміз бар. Соны дереу Момышқа жөнелтуіңізді өтінемін... Иван Иванович, олар өте қажет... Өзімнің көзім жетті... Иә, иә, түсініп тұрмын. Әрбір сағат қымбат, Иван Иванович!

— Ал, командир мен комиссар, сіздердің тілектеріңіз орындалмақ, — деді қуаныш.

— Қалайша? — деп сұрады комиссар.

— Бізге тағы да 250 снаряд беретін болды. — 250... Олармен кімді қырып-жоймақпыз, чепуха!

— Тоқта, командирім!.. Оған да шүкірлік ет.

— Екі жүз елу снаряд!.. Бұл қорлағандық!..

— Ей, тентек! Сенен басқаға жиырма бес снаряд беруге де мүмкіндігіміз жоқ. Енді оттама! — деп айқайлады Курганов.

— Онда қойдым, жолдас подполковник... Екі жүзбен біз кімді мұқатамыз. Өте аз!

— Білем, қарағым, білем. Аз екенін мен білем.

— Оларды қалай жұмсамақпыз?

— Оларды шоғырланып жатқан фашистердің басына дәлдеп атамыз. Біраз үрейлендіреміз.

— Оныңыз дұрыс, подполковник. Тек үрейлендіреміз.

— Енді өздеріңіз келісе беріңіздер. Мен кеттім. Алда қандай жаңалық бар екен, — деп комиссар шығып кетті.

— Егерде бізден бұрын неміс қимыл жасаса қайтеміз? — деп сұрады менен Курганов.

— Мен солай еткенін күтіп отырмын. Қолдағы аз снарядтарды біртіндеп атпастан, бірден атқым келеді.

— Егер сәті түссе, оның атакасын бір сағат кешіктірсек те, бізге олжа емес пе?

— Егер солай болса.

— Солай етіп көрелік, полк командирі.

— Атқылай беріңіз, жолдас подполковник. Курганов атқылай бастады.

— Жолдас командир! Біздің артиллерия дәлдеп атып жатыр!.. Тас-талқанын шығарып жатыр! — деп Семен Краев маған ентіге телефон соқты. Мен дүрбімен қарап турмын. Краевтың айтқаны шын екен.

— Тағы да төмпештеуге дәрмен жоқ. Қап, тағы да жүз снаряд болар ма еді! — деді тісін қайрап Курганов. — Ол біздің зеңбіректердің тұрған жерін байқап қойды. Енді тез орын ауыстыру керек, — ден Курганов асыға - аптыға аттанды. Ол кетті, біз қалдық. Азанғы сағат 9... Сағат 10. Жаудан әлі хабар жоқ.

— Манағы Кургановтың атқылауы өте жойқын емес еді. Жаудың ешнәрсесін жапыра қоймайтындай атқылау еді. Жау неге сонша күйгелектеді екен? — деді комиссар.

— Сіз жауды сағынып, сарғая күтіп тұрғаннан саусыз ба, Петр Васильевич?

— Орағытып, басқа бағытпен кетіп қала ма деп қауіптеніп тұрмын.

—Оған мына даңғыл жол керек, Петр Васильевич. Орағытса да қайтып келіп бізге соғады. Меніңше, ол бізді бопсалап шошытып, Соколовоны аз күшпен алғысы келіп еді. Кургановтың екі жүз елу снарядтары сол аз күшіне ойран салды. Енді ол сізбен...

— Иә, мен де солай ойлап тұрмын, — деп менің сөзімді бөлді комиссар. — Ол енді бізге шындап, күш жинап тиісуге бел байлады. Күндізгі сағат 12-де жау артиллериясы дабыл қаққандай, бізді атқылауын бастады. Снаряд үстіне снарядты жаудырып жатыр. Айнала тарс - тұрс, ың-жың, қаптаған қара түтін, құйын. Жарқ - жұрқ еткен от, аласапыран. Есімді жинап алып қарасам: жау Соколовоньщ алды емес, шетін төмпештеп жатыр екен. Мұнысы несі деп таңданып тұрмыз. Әскер қатарында тыл бөлімшелерінің адамдары бейқам, олбыр - солбыр, тәртіп жағынан салақтау келеді. Біздің тылдағы бөлімдер түнде Соколовоның бір шетіне келіп орналасып, әрқайсылары әр жерден не сабаннан, не пішеннен, не мақтадан күркешелер істеп алып, арбаларын доғарып, жүктерін түсіріп, қазан-ошақтарын бұрқыратып асып жатыр екен. Жау соларды нысанаға алып, әкелерін таныта ойран салуда.

— Е, байғұс тыл, быт-шыты шығып жатыр, не қалар екен, — деп комиссар күрсіне бұрылып қарады.

— Алдағыларға тимегеніне шүкір етелік, Петр Васильевич.

— Мұнысына жол болсын? Ол жақта ешкім жоқ емес пе?

— Кургановтың дивизиондарының орнын сипап жатыр ғой.

— Олар әлдеқашан-ақ орын ауыстырмап па еді? Олар ол жерде жоқ. Әлдеқашан көшіп кеткен. Жұртын атып неге жынданып тұрсың деп, барып айтсаңызшы жауға.

— Ха-ха-ха, қауіпті жағдайда орынды айтылған қалжың үлкен ғанибеттің бірі. Мен сенің сырыңды бұрын білмейді екенмін ғой, командирім, — деп Логвиненко күліп менің аркамнан қойып қалды да: — өз көзіңмен қасірет көріп тұрғанда күлсең де, жүрегің ауырады, — деді.

— Қасірет әлі алда, Петр Васильевич.

— Че добре! — деді комиссар, маңдай терін жеңімен сүрте күрсініп, демін бір алып. Полковник Серебряковке жағдайды баяндадым. Ол кісінің айтуы бойынша, бізбен көршілес полк та дұшпанның шабуылын тойтарыпты. Авиацияның мәлімдемесі бойынша, жиырма - жиырма бес километр қашықтықта жаудың танк колонналары шұбатылып келеді. Танкке қарсы қорғануды күшейту жағын бұйырды полковник. Мен Серебряковпен сөзімді аяқтап орнымнан тұрғанда, Соколовоның үстінен біздің самолеттер топ - тобымен ұшып ата бастады.

— Танктерді бомбалағалы ұшып барады, — деді комиссар жоғары қарап тұрып. — Ал, ендігі шабуыл басталғанша елді тамақтандырып, жаралыларды жөнелту керек болар. Комиссар жүруге ыңғайланды.

— Кургановтың дивизиондарын сіздерден алып, басқа жаққа ауыстыруға тура келіп тұр, — деді Серебряков.

— Біз қалай құр қол қалмақпыз?

— Сол жақта бұлт қоюланып келеді, — деп ол сөзін аяқтады.

— Қалай, жолдастар, көжелерің дәмді ме?

— Сұйықтау, жолдас командир, — деп жауап қатты орта жастағы бір жауынгер. Түріне қарап тұрып, кешегі «соғыс жаңа ғана басталды ғой, жақында біте қоймас» деген жауынгерді тани кеттім.

— Сұйықтау болса да, әйтеуір, ыстық тамақ қой, — деді ол және.

— Атыңыз кім сіздің?

— Менің фамилиям, жолдас командир, — Гапоненко. Ал өз есіміңіз?

— Спиридон Остапович.

— Бұрын ұрысқа қатысқан ба едіңіз, Спиридон Остапович?

—Жоқ, бұрын әскер қатарында болып көрмегендердің бірімін.

— Келе салысымен, соғыспай жатып гвардиялық атаққа ие болдыңыз ғой, — деп бір жауынгер оған әзілдеді.

— Маған сенгендіктен алдын ала гвардия атағын беріп отыр да

— Дұрыс айтасыз, Спиридон Остапович, — дедім мен.

— Біздің полкке келгендеріңізге көп болды ма?

— Кешелі бері ғана осындамын, жолдас командир.

— Партия қатарындамысыз?

— Сегіз жылдан бері большевиктер партиясының қатарындамын, — деп ол мақтанғандай қалт тура қалып жауап қайтарды.

—Деревняның сырт жағындағы бір сарайға бардым.Ұзын бойлы, еңкіштеу, жалпақ иек қырғыз батареяның старшинасы Әлішеров бес-алты жауынгермен бір зеңбіректі орналастырып; жатыр екен.

— Бұл зеңбіректің оз командирі қайда? — Командирі жарақаттанып кетті. Оның орнына мені тағайындады, — деді Әлішеров.

— Жаудың танктері өте қашықта емес көрінеді. Сондықтан сендерді де алға шығаруға тура келді.

— Түсінікті, жолдас командир. Айқасып көрелік.

— Өзің өте көңілді қайтыпсың ғой, — деді.

— Халдеріңіз қалай? — деп сұрады телефонная Серебряков.

— Орман шетінен танктер көрінді. Әне, үш-үштен қатарласып, кідіре тоқтан, атқылап келеді. Көріп тұрмын. Біздің зеңбіректер де оларды атқылай бастады.

— Алдынан тосқауыл қалдырып, негізгі күшіңізбен Дедешино совхозына қарай шегінуге кірісіңіз! Бұйрық солай, — деді полковник.

— Демек, бір жерден тағы да майдан шебін опыра бұзған екен ғой, — деді комиссар. — Әйтпесе бізге шегін демес еді. Алдағы зеңбіректер мен танктер жекпе-жекке шығысып атқыласып жатыр. Исламқұловтың жауынгерлері сол іргеден бастап, ашылып-шашылып жатқан мақталарға керосин құйып, от қоюға кірісті. Қара түтін лезде бұрқырап, деревняны қоршай бастады. Сол жақта ұрыс жүріп жатыр, зеңбіректердің барлығын сонда ауыстырғанбыз. Орталық пен оң жақтағы күштер шегінуге кірісті. Соколовоға келген неміс танктері біраз кідіріп тұрды да, кейін бұрыла бастады. Себебі: олар деревняға ене бергенде мақтаның қою ащы түтініне тұншығып, лаулап жанған от үстінен өтуге «өзім де өртеніп кетермін» деп қауіптеніп, амалы болмай, кейін бұрылған көрінеді. Ең соңынан Исламқұловқа шегінуге рұқсат етілді.

— Полкты қақ жарып екіге бөліп тастады. Жартысынан көбі жолдың арғы жағында қалып кетті. Комиссар мен штаб начальнигі солардың ішінде, — деді маған майор Стариков.

— Жаяу эскадронның командирі, — деп өзін өзі таныстырды жаңа келген бір капитан.

— Жаяу да эскадрон болушы ма еді?

— Соғыста әрқилы нәрсе болады, жолдас үлкен батальон комиссары, — деп жауап қатты капитан. — Астымыздағы аттарымызды ұрыстарда жоғалтып, жаяу қалдық.

— Қанша адамдарыңыз бар?

— Бір жүз он қол қылышымыз бар.

— Жарақаттанғаннан сау емессің ғой, мына түріңе қарағанда?

— Екі аяғымнан да жараландым, жолдас аға лейтенант! — деді дірілдеген даусымен жауап беріп, шыдай алмастан еңіреп жіберді.

— Тәйт! Өшір үніңді! Командир болмай кеткір! Ұрыста бәрімізді де минут сайын ажал аңдып жүр. Берік бол!

— Жарайды, жолдас командир. Лейтенант Б. екеуміз бір ұядан ұшқан, көптен бері дос едік. Ол көріп тұрып мені тастап кетті. Соның ызасына шыдай алмай, көзімнен жас шығып кетті. « Лейтенант Б. ұзын бойлы, ашаң, бетінде сирек шешектің ізі бар, бес-алты қадам жерде бір ағашқа сүйеніп тұр екен. Мен оған қарағанымда ол үн қатпастан қалт тұра қалды.

— Лейтенант Б... Сдать оружие, — деп бұйырдым.

— Вы арестованы, лейтенант! —дедім.

— Әй, мынаған не болған, жігіттер - ау?! — деп едім.

— Бомбалағанда қатты контузия алды, жолдас командир, — деді оның қасында тұрған Бозжанов. — Өзін құлаған үйдің астынан әрең суырып алдық.

— Торопыгиннің қасына алып барып, шанаға отырғызыңдар.

— Дереу Ю.- ді тауып, қару - жарағын сыпырып алыңдар! — деп мен Сулиманы жұмсап жібердім. Бір жерде алдымнан шыққан атқосшым Николай Синченко қиналған түрде біраз бата алмай тұрып:

— Жолдас командир, мана самолеттер атқылап жүргенде жирен қасқаның омыртқасынан оқ тиіп өлді. Міне, мен соның ер - тоқымын арқалап келдім, — деді. Менің әскери тол атым да жауынгерше мерт болып, майдан шебінде орнынан тұрмай қалып қойды. Комиссар келді. Оған көрген - білгенімді айттым. Ол сұп-сұр болып, біраз үн қатпай турды да:

— Бұл жолсыздықты дереу тоқтату керек. Біз қайда тұрғанымызды, алдымызда не барын білмейміз. Мұндай олқылықпен ілгері жылжуға болмайды, — деді.

— Мен де солай ойлап тұр едім, Петр Васильевич! Басқа жағдайларда кешірілетін нәрсені мұндайда кешіруге болмайды.

— Олай болса, сіз командирсіз ғой, шешімге келіңіз!

— Мен 135-ші айрықша танктер батальонының командирімін. Сіздің қарамағыңызға келдік, — деді.

— Батальоныңызда қанша танктеріңіз бар?

— Бір «Т-37», — деді аға лейтенант темен қарап.

— Өте күшті батальон екенсіздер. Ал қару - жарақтарыңыз қанша?

— Танктің пулеметі кеше ғана бұзылып қалып еді.

— Ал менен сізге не керек?

— Біз сіздің қарамағыңызға келдік қой. Қайда жұмсасаңыз да өзіңіз білесіз.

— Бүгін тамақ іштіңіздер ме?

— Жоқ, әлі тамақтанғанымыз жоқ.

— Онда біздің штабтың асханасына барып, бір тойып алыңыздар. Сізге одан басқа жауынгерлік тапсырма бере алмаймын, жолдас аға лейтенант, — дегенімде комиссар қарқ - қарқ; күліп жіберді.

— Одан кейін ше? — деді қызара бөртіп аға лейтенант.

— Одан кейін «Т-37-іңізді» жөндеуге, жақындағы бір базаға барыңыз! Менің қарамағыма ол күндері жаңағы «танк батальонынан» басқа бірнеше әскери бөлімдер де келіп қосылды: он қылышы бар «атты әскер эскадроны», жиырма сапері мен отыз минасы бар «саперлер батальоны», екі зеңбірегі бар «жеке артиллерия дивизионы»...

— Маған әскери бөлімдердің аты мен номері керек емес, сапасы мен күші керек. Бұл не деген сұмдық! Келгендердің барлығы өңкей жалаң аяқ, жалаң бастар! — деп мен бір жолы ызаланып, комиссарға ақырып жібергенімді өзім де сезбей қалдым.

— Тұра тұр, командир, сабыр түбі сары алтын деген емес пе... Сен мені сабайтын түрің бар ғой, — деп күліп, Петр Васильевич мені тоқтатып, біраз ойланып отырды.

—Меніңше, әзірге осыған да шүкірлік ету керек. «Жалаң аяқ, жалаң бастар» отқа түсіп, суды кешіп өткен нағыз батырлардың жұрқасы. Олардың біреуін мыңға балау керек. Меніңше, күш те, әскери техника да артта қорланып, оз кезегін күтіп жатыр. Мен солай ойлаймын. Егер де сен сияқты әр полк командирі наразылық білдіріп, шатақ шығара берсе, не болмақ?! Мен қарап үн қатпадым. Біздің полктың штабы орман ішіндегі екі-үш үйлі Ново - Малино дейтін қонысқа орналасқан екен. Түн ортасы ауа бере мен алдыңғы шептен штабқа келдім. Маған бір үй даярлап қойған екен. Бөлмеге енді еніп, шешініп жантаса бастадым. Қораның исі мүңкіп түр. Бұрыштарында ағаштан істелген бірнеше жәшіктер көрінеді. Олардың ішінен тықыр естіледі.

— Мына бөлмең қалай, жігітім - ау?

— Бұл жер, жолдас командир, — деді Сулима, — бір ғылыми-зерттеу институтының тышқан, қоян, теңіз шошқаларын асырайтын, өсіретін үйі екен.

— Ал оның иелері қайда екен?

— О.сында. Үш баласы бар бір әйел —- аға ғылыми қызметкер көрінеді Самолеттер мен артиллерия төмпештей бастағанда балаларын жетектеп жертөлеге тығылған екен, әлі сонда жатыр.

— Онда салқын ғой. Балаларына суық тиіп қалар, тезден мұнда шақыр! _.. Бөлмеге орта бойлы,толықша реңді сары әйел кіріп келеді. Сыртқы бейнесі өте жұпыны Көздері кіртиіп, жүзі солғынданып, азап шеккен әйел.

— Балаларыңыз қайда?

— Балалар осында ғой, жолдас командир. Мені неге шақырдыңыз. Менің бір тілегім: мына бишара жәндіктерді далаға лақтырып тастатпаңыз. Олар бізге өте керек, құнды жәндіктер.

— Оларды даладағы аязға лақтыру менің ойымда да жоқ. Алайда, бұларды бұрынырақ алып кету керек еді ғой.

— Өзіміз де солай ойлап едік. Мен осылармен, үш баламен машина күтіп, жертөлеге тығылып отырғаныма үш күн болды. Иегі кемсеңдеп, әйел еңіреп жылап жіберді.

— Жыламаңыз, жыламаңыз, құрбым.

— Мені құрбым дейсіз бе?

— Менің де жасым жаңа ғана отызға толды. Шамалас болуымыз керек.

— Ал маған не демексіз? — деді әйел сұстанып.

— Сізге мен қырындайын деп тұрғаным жоқ, құрбым, — дедім күліп. Әйел де күліп жіберді. — Ия, енді күліп отырып сөйлесейік.

— Ия, оныңыз дұрыс қой.

— Жағдай өте ауыр. Оған сіз түсінесіз. Атылып жатқан оқтар мен снарядтар баланы да, ананы да, мына жәндіктерді де аямайды. Майданның алдыңғы шебі екі-ақ қадам. Сіз дереу кетіңіз бұл жерден.

— Қалай кетемін. Қалай тастап кетемін. Маған жәрдемдесіңіз, жолдас командир.

— Жәрдемдесеміз. Даярланыңыз. Сізге енді кешігуге болмайды!

— Фу, жолдас командир, егер маған бір деревняны көшір деп бұйырсаңыз, ол оңай орындалған болар еді,—деді терлеп-тепшіп, ентігіп кіріп келген штаб бастығының жәрдемшісі Курганский. — Әйтеуір аттандырдық жаңағы әйелді. Балаларын көрпеге орадық, жәндіктерін сабанмен, пішенмен қоршадық. Жолазық тамақпен қамтамасыз еттік. Өзі қызық әйел екен: бізге сенбестен тышқандарын өзі көтеріп, өзі орналастырды, тышқандар мен қояндарды балаларымен бірдей көре ме деп ойлап қалдым, — деп Иван Данилович қарқ-қарқ күлді.

—Мамандық құштарлығы, Иван Данилович,—деді комиссар.