?????
????????
Қазығұрт 2012

Тəуелсіздігіміздің ең басты идеялық мақсаты – Қазақстанды
жерұйыққа айналдыру.
Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назар-
баевтың «Жаңа онжылдық – жаңа экономикалық өрлеу – Қа-

зақстанның жаңа мүмкіндіктері» деген Қазақстан халқына
Жолдауында: «Болашаққа белгіленген ұлан-ғайыр міндеттерді
біріктіруші ұлттық стратегиясыз жүзеге асыру мүмкін емес.
Егер біз табысқа жеткіміз келсе, онда əрқайсысымыз мынадай

қағидаттарды негізге алуға міндеттіміз:
Бірінші – бəрінен бұрын біздің Отанымыз, Тəуелсіз Қазақ-
стан!» деп айтылған болатын.
Біздің ұлттық идеямыз да, ұлттық идеологиямыз да биік

адамзаттық құндылықтарға негізделген ұлттық келісім рухы
негізінде құрылып, Тəуелсіздік құндылығын ұлықтауы тиіс. Ал
сол айтылғандардың барлығын өз бойына сыйдыратын, қысқа
да нұсқалығымен бағалы идея – «Жерұйық Қазақстан» болмақ.

Идеялар тарихында Жерұйық идеясы ақиқатқа айналып отыр.
«Жерұйық идеясын қазіргі Қазақстанның ұлттық идеясы-
на айналдыруға негіз жетерлік. Таратып айтар болсақ, Жер-
ұйық идеясы халықтың архаикалық санасымен астасып жат-

қандығымен құнды», – дейді философия ғылымының док-
торы, профессор Ақтолқын Құлсариева. Мəдениеттанушы, ға-
лым одан əрі «Қазіргі геосаяси сахнаның менмін деген «ойын-
шылары» АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Жапония, Қытай,

Ресейдің болсын ұлттық идея мен идеологияға қатысты рə-
міздік əлемінде, тіпті саяси институттарының бүгінгі тыныс-
тіршіліктерінде де архаиканың алар орны зор. АҚШ Конститу-
циясында аркаика жеткілікті, ағылшындардың əлемдегі ең ірі

колониялар солардікі болғанына қарамастан, өздерін «Мейі-
рімді қартаң Англия» деуі, француздардың «Əсем Франция-
сы», жапондардың «Күншығыс елі», Ресейдің «Киелі Русінен»
бастап, қазіргі «Ұлы Ресейіне» дейін, Қытайдың «Аспан асты

империясы», «Айдаһарлар елі»... – барлығы да тұнып тұрған
архаикалық бейнелер. Оларға қарап ешкім архаикалық рəміз-
сөздер оларды артқа тартты демесі мəлім. Ендеше, неге бізге
«Жерұйық Қазақстан» бейнелі атауын мəдени-саяси дискурсқа

(зерттеу объектісі, авт.) салмасқа?!» дейді.
Жалпы, Жерұйық түсінігінде мəңгілік деген ұғым жатыр.
Өйткені, қазақтардың өзінің туған жеріне деген құрметі орасан
зор мəнге ие. Оны БҰҰ-ның сарапшылары айтып отыр.

Өткен аптада БҰҰ-ның сарапшылары болашақта əлем бой-
ынша жойылып кетуші елдердің тізімін жариялады. Зерттеу
қорытындысы бойынша келешекте тұқым-теберігі құрдымға
кететін елдердің қатарында Гонконг, Макао, Босния жəне Гер-

цеговина, Мальта, Словакия, Сингапур, Македония, Румыния,
Венгрия елдері аталыпты. Бұл аты аталған елдердің соңын
ала Ресейдің 2880 жылы жойылатындығы айтылыпты (Əрине,
бұл жерде əңгіме Ресейдің бірнеше бөлікке бөлінетіндігі тура-

лы болса керек. – авт.). Жойылушы елдердің тізімінің соңында
Франция, АҚШ, Тунис, Оңтүстік Корея, Австралия, Норвегия
жəне Əзірбайжан елдері тұрған көрінеді.
Сарапшы зерттеушілер сондай-ақ мəңгілік жасайтын елдер-

дің тізімін жасапты. Олардың қатарына Қара құрлық, Таяу Шы-
ғыс (Ираннан басқасы). Орталық Азия, оның ішінде Қазақстан,
Кавказ елдерімен бірге Ауғанстан, Пəкістан, Үндістан, Моң-
ғолия, Индонезия, Филиппин мемлекеттерінің аты аталыпты.

Сан миллиондаған халқы бар ірі мемлекеттердің ыдырауына
аграрлы мəдениеттің заман талабына сай төзе алмауы себеп бо-
латын көрінеді.
Миллионер қалалар көбейе түспек

Елімізде заманауи қалалар болсын десек, онда индустриа-
лизация қазанында қайнаған алып мегаполистер тарихына,
олардың даму жолында кезіккен мəселелеріне назар ауда-
рып, олардан үйренгеніміз жөн. Əйтсе де, біздің əсем Алматы

қаласы да əлемдік үрдістерден құралақан қалып қоймай, өзі-
нің мəдени миссиясын үздіксіз жетілдіріп келеді.

Қаланың көпшіліксіз болуы мүмкін емес, бұқарасыз қала –
қала емес, өлі қала. Қаланың бар байлығы да көпшілікте. Ал-
маты – еліміз қалалары ішінде халқының саны миллионнан ас-
қан тұңғыш қала. Оған əлі ешбір қала жеткен жоқ. Сондықтан,

оны əлемнің алып қалалары қатарына жатқызамыз.
Əлемде ең бірінші болып миллионер атанған қала – біздің
дəуіріміздің бас кезінде Рим қаласы болды. Алайда V-VІ ға-
сырларда Рим тұрғындары түрлі жағдайлармен азайып кетті.

1800 жылы миллионер қала болып Жапонияның Эдо (Токио)
қаласы атанды. 1850 жыл жұмыр жер үстінде миллионер қала
екеу болса, өткен ғасырдың 1985 жылында олардың қатары
273-ке жеткен. Ресей халқы Америкадан екі есе аз болғанымен,

миллионер қалалар саны жағынан олардан басым. Бүгінгі таң-
да миллионер қалалардың саны бойынша Қытай елі алда тұр.
Аспан асты елінде бүгінгі күні 99 миллионер қала бар. Одан
кейінгі Үндістанда – 37, Бразилияда – 14, Ресей мен Жапония-

да – 12, Мексика мен Индонезияда – 10, Америкада – 9, Оңтүстік
Кореяда, Пəкістанда – 8, Иран мен Түркияда – 6, Оңтүстік Аф-
рикада, Австралияда, Украинада – 5 миллионер қала бар екен.
Адамзат тарихында тұңғыш рет дүниежүзіндегі қала тұр-

ғындары мен ауыл тұрғындарының саны теңесті деген ақпарат
бар. Енді сандық көрсеткіш қалаға қарай ауысатын іспетті. Ин-
дустриализация арқасында қарқын алған урбанизация екпіні
таяу болашақта миллионер қалалардың санын көбейтетіні анық.

Сол сəтте сандық көрсеткіштермен қатар сапалық метаморфо-
заларды босаңсытып алмасақ игі.
Орал – ТМД бойынша үздік қала атанды
Мəскеуде жыл сайын түрлі тақырып аясында «ТМД мен

ЕурАзЭС елдеріндегі үздік қала» байқауы өтіп тұрады. Бұған
дейін Мəскеу үкіметі жəне халықаралық астаналар мен ірі қа-
лалар Ассамблеясының (ХАҚА) ұйымдастыруымен болған фо-
румда Қазақстанның төрт қаласы Астана, Алматы, Қостанай

жəне Шымкент қалалары «ТМД-ның ең үздік қаласы» бай-
қауында түрлі жүлделерге ие болып келген-ді.

Əрбір елдің экономикалық жəне мəдени-əлеуметтік дамуын-
да ірі шаһарлар мен астаналардың өз қолтаңбасы бар. Олар
əртүрлі ерекшеліктеріне, елдің ішкі саясатына, географиялық
ортасына, ұлттық жəне мəдени салт-дəстүрлеріне қарамастан,

сол қалалардың əлеуметтік-экономикалық дамуына елеулі үлес
қосып келеді.
Жақында Мəскеу қаласында өткен ІІІ халықаралық «ТМД
мен ЕурАзЭС-тағы үздік қала» байқауында Орал қаласы «Қа-

ланы абаттандыруға жасаған кешенді қадам» номинациясы
бойынша бірінші орынды иеленді.
Ұлттың кескін-келбеті мен таным-түсінігі де қала арқылы
көрінеді. Бүгінгінің қаласы аралас мəдениеттердің мекені де-

сек те, сол аралас мəдениеттердің басын біріктіріп тұратын
жергілікті ұлттық реңк қазақ қалаларында басымдық сипатқа
ие. Қарап көріңіз, қазақстандық қалалардың бəрі гүлзарлар
мен субұрқақтарға бай. Қала дегенде бірден мұражайлар, кі-

тапханалар, театрлар еске түседі. Бұл – табиғи процесс.Ұл-
тымызға, салт-дəстүрімізге сай мүсіндік бейнелер де бүгінгі
қалаларымыздың ажарын аша түсуде. Орал қаласын аралаған
мəскеулік сарапшылар осыны байқапты. Оралдықтар соңғы

жылдары 11500 шаршы алаңға гүлзарлар отырғызып, 13000
шаршы алаңды жасыл көрікке айналдырыпты. Экзотикалық
сəн беретін қылқанжапырақты ағаш түрін отырғызудан да өзге
қалаларға үлгі көрсеткен көрінеді. Ежелгі дала өркениетінің қа-

сиетті сарқытындай сəулетшілердің қолынан шыққан құлын-
ды бие бейнеленген атарба, құйрық қауырсыны табиғи гүлмен
көмкерілген құстар бейнесі қалаға ерекше көрік сыйлап тұрған
көрінеді.

Қазақстан жастарының патриоттық
сезімі басымдық танытты
«Жерұйық Қазақстан» идеясының түпкі мəнінде патриоттық
сезім жатыр. Жастарды асқақ рухта, елдік пен ерлікті дəріп-

теуде, Отан-Ананы сүюде, еңбекті құрметтеуде, мамандық таң-
дауда, азаматтық келісімді сақтауда еліміз жастары – нағыз

патриоттық танытып отыр. Қазақ елі өз аумағында мекендеп
отырған бүкіл ұлыстарға да құтты мекен болуда өзгелерге
үлгі көрсетуде. Халқымыздың ешкімді сыртқа теппейтін кең
пейілін, дос көңілін, жатсынбайтын жарқын мінезін, бүтінді

бөліп, жартыны жарып жеуге бар дархандығын қай этностың
өкілі де сүйсінумен айтып отыр. Қысылғанда пана болған, сү-
рінгенде сүйеу болған қазақы мінезден өзге отандастарымыз
да үлгі алуда. Бұл біздің еліміздің барша азаматтарына тəн

«қазақстандық мінез» екендігін өзгелер де байқауда.
Жақында патриоттық көңіл-күйді зерттейтін Горшенин инс-
титутының сарапшылары 2010-2011 жылдардағы Ресей, Қазақ-
стан, Украина елдерінің Польшада өткізілген «Студенттер –

болашақтың келбеті» атты жылдық халықаралық социоло-
гиялық зерттеулердің қорытындысын жариялап, қазақстандық
жастарды өз Отандарына деген ең сүйіспеншілігі күшті ұлт-
жандылар деп тапты. Еліміздің Туын, Елтаңбасын, Əнұранын

қастерлеуден, заңды, өкіметті құрметтеуден өзгелерден биік
көрінген жастар: Қазақстан – менің Отаным, оның мен үшін
жауапты екені сияқты, мен де ол үшін жауаптымын деген қа-
рапайым ойды бойларына сіңіріп өскендерін байқатқан. Сұ-

рау нəтижесінде ұлтжандылығы басым мемлекет ретінде Қа-
зақстан 68,2 пайызбен алға шыққан. Одан кейінгі орындарда
Ресей – 66,5 пайыз, Польша – 61,9 пайыз жəне Украина – 45,4
пайыз нəтиже көрсеткен. «Ұлтжандылыққа қалай қарайсыз?»

деген сұраққа Қазақстанда – 9,1 пайыз, Польшада – 10,5 па-
йыз, Ресейде – 12,1 пайыз, Украинада – 13,5 пайыз респондент
теріс жауап берген.
Мұның бəрі «Халықтың бірлігі» мен «Келешекке деген се-

нім» басымдықтарының арқасы деуге əбден болады. Демек,
біздің өткен 20 жылдағы табыстарымыз бен жетістіктеріміздің
нақ осы халық бірлігі мен татулығының арқасында болғанын
айтуға толық қақымыз бар.

Отансүйгіштік – сырт елдердің жүргізген сараптамалық қо-
рытындысының нəтижесімен емес, жастарымыздың іс-əреке-
тімен айқындалуы тиіс. Ол – ешбір көрсеткішке бағынбайтын,
күнделікті эволюциялық, табиғи құбылыс десек те, қоғамдық

Ұлтты сүю
Тəуелсіздікті нығайта түсудің басты шарттарының бірі –
адамдардың бойында еліміздің Тəуелсіздігін баянды ететін
ұлттық келісім рухын жəне отансүйгіш ұлттық идеологияны

нығайту болып табылады. Халықтың рухын көтеру, ұлтжан-
дылық қасиетті қалыптастыру Тəуелсіз мемлекетіміз үшін аса
маңызды мəселе болып отыр. Болашақта дамыған 50 елдің
қатарынан орын алу да, индустриалды-инновациялық даму

да, интеллектуалды ұлтқа айналу да – біз үшін өршіл мақсат,
ұлттық идея.
Ұлттық идеяның арқасында береке бірлікке қол жеткізген
Жапон елі, Малайзия, Түркия, Қытайдың бүкіл өмірлік кон-

цепциясы биік адамзаттық құндылықтарға құрылған болатын.
Қазір Еуропаның бірқатар елдері рухани қуатты мемлекетке
айналудың жалпыхалықтық бағдарламасын жасауда.
Кез келген мəселені қоғамның талқысынан өткізіп алатын

Батыс əлемі атақты «Harrіs Іnteractіve» ғылыми-зерттеу ком-
паниясы арқылы АҚШ пен Еуропа тұрғындарының арасын-
да: «Сен өз ұлтыңды сүйесің бе?» деген тақырыпта сауална-
ма жүргізіпті.

Сұрақ-жауап түрінде өткен сауалнама бойынша бірінші орын-
ды америкалықтар иеленіпті. Американдықтардың 96 пайы-
зы «Мен – американдықпын, американдық екенімді мақтаныш
тұтамын!» деп жауап беріпті. Итальяндықтар – 85 пайызбен

екінші, француздар – 81 пайызбен үшінші, испандықтар – 78
пайызбен төртінші, немістер – 57 пайызбен бесінші орынды
иемденіпті.
Ұлт жоқ жерде, ұлттық намыс, ұлттық рух жоқ жерде еш-

теңе өнбейді. Ұлт үшін жанын беруге даяр жоғарыдағы аме-
рикандықтар, немістер, испандар, француздар, итальяндық-
тардың бүгінгі саяси, экономикалық өрлеуде қол жеткен табыс-

тары болса, осының бəрінің ар жағында өршіл ұлттық намыс
жатыр дей аламыз.
Сан мың ұлттан құралған американдықтардың «Біз амери-
кандықтармыз!» деуде де, ағылшындардың əлемнің жарты ша-

рында үстемдік орнатып, колонилизмнің туын көтерсе де өз-
дерін «Қасиетті де мейірімді Ұлыбритания» деуі, жапондар-
дың «Күншығыс еліміз!» деуі, қытайлардың өздерін «Аспан
асты еліміз» деуі, Ресейдің «Ұлы Ресей державасы» атануы-

ның түпкі мəнінде де ұрпақ санасына ұлттық рухты сіңіру жат-
са керек.
Украиналықтардың үлгісі
Қазір бұл топқа Украина да кіруге қам жасап жатыр. Жа-

қында Украина үкіметі халықаралық саясаттағы жағымды
имиджін қалыптастыру үшін қомақты қаржы бөлудің тиімді
жолдарын қарастырды. Өз елінің əлемдегі зайырлы образын
қалыптастыру үшін 1,15 млн. доллар қаржы босатып, оны

қандай мақсаттарға жұмсау қажеттігі туралы арнайы бағдар-
лама қабылдады. ТМД кеңістігінде талай жанжалдарды ба-
сынан өткерген Украина соңғы уақытта батыл əлеуметтік-
экономикалық жəне саяси реформаларды жүзеге асыруға бет

бұруда.
Украинаның даму тəжірибесі мен оның əсерлі жетістіктері –
бұл, сөзсіз, соңғы мақсатты анық көру, саяси ерік жəне қар-
қындылық сияқты символдық үш бірліктің нəтижесіне саяды.

Дəл осы үш бірлік Украинаға кеңестік кеңістіктегі реформалар
мен дамудың толыққанды көшбасшысы атануға секіріс жасауға
итермелеуде. Өмір – бəсеке, оған жол ашық. Ол – халықара-
лық аренадағы бəсекелестік талабынан да туындайды.

Бүгінгі таңда Украина үкіметі тиімді брэндті қалыптасты-
руға елдің бүкіл бұқаралық ақпарат құралдарын жұмылдыруда.
Елдің Сыртқы істер министрлігінің ақпараттық саясат бөлімі
алдымыздағы қыркүйек айында екі бірдей фотоальбом шығар-

мақ. Алғашқы альбомда жалпы Украина туралы барлық мəлі-
меттер жинақталса, екінші альбомда халықтың тұрмыс-салты

мен əдеп-ғұрыптары, ұлттық ерекшеліктер мен қонақжайлы-
лығы туралы түрлі-түсті суреттер аллеясы қамтылмақ. Сондай-
ақ, халықаралық телеарналардан көрсетілетін 15 минуттық
фильм мен үш минуттық «Украинаны таныңыз!» атты ролик

түсіру ойластырылуда.
Мемлекеттік басқару қүрылымдарында украин тілінің бе-
делі артып, оның қолдану аясы арттырылуда.
Ұлтты белорусша сүю

Ұлттың рухани діңгектерін нық қадайтын ұлттық идея-
ны Белорус билігі де биік мақсат ретінде қойып отыр. Бело-
рус халқының ұлттық имиджін көтеру мақсатында мемле-
кетте кешенді іс-шаралар жүргізілуде. Оның идеялық маз-

мұнында «Дүниежүзіне белорустар не берді?» деген түсінік
қалыптасқан. Жақында осы шараның негізінде белорустың
ұлттық мақтанышы Янко Купалоның таңдамалы өлеңін 50 мың
тиражбен басып шығарып, оны хинди, француз, ағылшын, қы-

тай тілдеріне аударып, тегін таратты. Мұндай тəжірибе бұрын
да кəрі құрлықта болған. Мəселен, Еуропада Данте, Гете, Қы-
тайда Конфуций ілімі күні бүгінге дейін ұлт дамуының ма-
нифесі ретінде қолданылады.

Отансүйгіштік ұлттық идеологияны күшейту жөнінде өткен
іс-шарада Белорус президенті мəселені турасынан қойды. «Біз
бір сəтте 50 Эйфель мұнарасын салғанымызбен, ешкімді таң-
ғалдыра алмаймыз. Ол бізге түк бермейді. Өйткені, ол көшірме

болып шығады. Жылтырақ еуропалық үйде қажет емес. Бізге,
белорустарға тəн исі бар құндылықтар қажет» деді.
Қазір бүкіл Белорусь ұлттық рухани менталитетіне «төңке-
ріс» жасалуда. Адамды үстіне киген киімі мен көшеге ілінген

жарнаманың өзі тəрбиелейді. Осы мақсатта Белоруста ұлттық
киім үлгісін жоспарлауда арнайы Ғылыми зерттеу институты
құрылған. Отандық өндірістен шыққан киімдерді кию мəселесі
қазір мектеп партасынан бастап, мемлекеттік шенеуніктерге

Қазіргідей аса жауапты кезеңде халықтың еңсесін түсірмей,
ел ішіндегі идеологиялық жұмыстарды талдап, бүгінгі қоғам
құрылысына баға беріп отыратын ақыл-ой орталықтары да құ-
рылуда. Шетелдерден беріліп жатқан түрлі жағымсыз ақпа-

раттар мен ел ішіндегі арандатушылық ақпараттарды талдап,
жоққа шығарып, мемлекет мүддесін қорғаудың да кешенді
шаралары қолға алынуда.
Венгрлердің жеңісі

Болашақта ұлтты сақтаудың жолы – білім мен ғылымға
сүйенетін болады. Батыс əлемі осыған екпін түсіріп, оны мем-
лекет құрылысының барлық саласында қолданып отыр. Олар
мемлекеттің аймақтық экономикалық, индустриялық, аграр-

лық қоғамдық-рухани дамуына жүйелі зерттеулер жүргізіп, ар-
найы бағдарламалар, жобалар əзірлеп, оны жүзеге асыруға
жанталасуда.
Ұлт білімінің жоғары, денсаулығының мықты болуы, мəде-

ниетінің биік деңгейде болуы – тікелей əлеуметтік саламен ас-
тасып жататындығы белгілі. Инновациялық кластерлерді же-
дел дамыту үшін мүмкіндік туғызу, жаңашыл ғылыми-басқару
ақпаратын, адам факторының түбегейлі өсуін жəне ұлттық

қаржы архитектурасының тұжырымын жасауды пысықтау қа-
жеттілігі сұралуда. Дəстүр мен инновация арасында, соның
ішінде əлеуметтік-мəдени ортада тепе-теңдікті сақтау ауадай
қажет болып тұрған бүгінгі заманда аталған мəселе аса ма-

ңызды. Өз отанының игілігі үшін адамды жасампаз еңбекке
нысаналы дайындаумен, өз елін сүйе білетін, байланысын үз-
бейтін, мүдделерін қорғайтын, өз халқының ең озық дəстүр-
лерін сақтайтын ұрпақ тəрбиелеу де жекелеген елдердің басты

мұратына айналуда.
Отаншыл болу дегеніміз – өз қаласы мен елін көркейту жо-
лында нақты пайдалы істер жасау.
Венгер үкіметі əлемдегі өз халқын 100 пайыз пəтермен қам-

тамасыз еткен ел. Əлеуметтік маңызы зор мəселені шешкен
Үкімет халықаралық қаржы ұйымдарынан мол көлемде несие

алып, əрбір отбасын компьютермен қамтамасыз етті. Компью-
термен жұмыс істеуді тегін оқытып, жақсы меңгеріп шыққан
отбасына басып шығару аппаратын сыйға тартты.
Жер бетіндегі барлық адамдардың күнделікті уақытының

тең жартысы жоқ іздеу, кезекте тұру, дүкен аралау т.б., мəсе-
лелеріне кетеді екен. Венгерлер компьютерді тез меңгеру ар-
қылы бұл мəселелерді де шешіпті. Қоғам өмірінің барлық мə-
селелері электронды ақпарат жүйесіне енгізілген сəтте əрбір

венгер азаматы өз қажеттілігін техника тілімен шешетін жағ-
дайға қол жеткізген. Салық, пəтерақы төлемдерін, киім, азық-
түлік, жол жүру билетін компьютер арқылы тапсырыс беру
арқылы шешуді бір жүйеге қойып алған. Осының арқасында

көшеде халықтың сапырылысы азайған. Мұның өзі көше тəр-
тібінің бір ретке келуіне жол ашып, тығындардың азаюына əке-
ліп соққан. Венгерліктер бұл жетістіктерін одан əрі жетілдіруде.
Болашақтың ілімі

Адами капиталды күшейтудің бірден-бір жолы – ілім. Ол
бізде бар. Мұнай, көмір, газ – бұлар жердің астынан шығатын
тозақтың қуаты. Ал білім, ілім Жаратушының берген қуаты.
Батыс əлемінде халықты жат əдеттерден сақтайтын идеоло-

гиялық құрал жоқ. Олар содан бұзылуда. Бүгінгі қолданып
жатқан идеологиясы ол бізден, Шығыстан үйренгені.
Пəкістан халқы өз тəуелсіздігін алған 50 жыл ішінде ақын
Мұхаммед Əли Джинаны ұлт бағдаршамы ретінде үлгі тұтса,

Үндістан – Тагорды ұлт мақтанышы, бастаушы ретінде көсем
тұтады. Егер біз де Абай ілімін бағдаршам ретінде басшылық-
қа алар болсақ, біздің үлкен жетістігіміз солар болар еді.
Абайдың «толық адам» ілімі біздің бүкіл болмысымызға жа-

уап береді. Ол туралы академик Мекемтас Мырзахмет былай-
ша ой өрбітеді: «Толық адам» ілімі мұқым Еуропада жоқ. Тіпті,
ХІ-ХІІ ғасырға дейін араб-парсы əлемінде «кемел адам» де-
ген болмаған. Ол ұғымды көне түркілер əкелген. Оның арғы

жағында əл-Фарабидің «парасатты адам» деген ойы жатыр.
Абай «толық адам» ілімін неге шығарды, не қажеттіліктен ту-

ды? Себебі, Абай Ресейден құтыла алмайтынымызды білді.
Алысып, төбелесіп, ештеңе істей алмаймыз. Тек тілін, ділін
білу керек деген ойға келді. Ұлтты сақтаудың жолы – білім мен
ғылымда деп білді. Өмірінің соңғы 10–15 жылын осы «толық

адам» ілімін насихаттауға арнады.
Түбінде, біздің мемлекет Қазақстанның моральдық кодек-
сін жасайтын болса, соның іргетасы Абай ілімі болуға керек.
Сол уақытта əлем мұны мойындауына тура келеді» дейді.

Өткен тарихын білген халық келешекке нық сеніммен қа-
райды. Біз 3000 жылдық көне жазу тарихы бар елміз. Білге
қаған, күлтегін ұстынын орнатып, елдік, ұлттық, мемлекеттік
манифесімізді көк тасқа қашап жазып, мəңгілік ұран көтерген

елміз. Түркі халқы – тым ерте сауаттанған халық. Ол өзінің ұлы
рухымен Гун, Көктүрік, Жошы-қыпшақ империясын орнатты.
Ал біз осындай үш үлкен империя құрған ұлттың ұрпағымыз.
Сондықтан осылардың бəрін біздің ұрпақ жан-тəнімен сезініп,

ұлы рухпен өсуі керек. Сонда ғана ұлтымыздың рухы биіктей
түседі. Ол үшін белгілі бір бағытта жұмыс істейтін ұйым ке-
рек. Кезінде біртұтас лагерьде бірге болған Грузияда – гру-
зин ұлтын əлемге танытатын арнаулы мемлекеттік комитет

жұмыс істеген. Бүгінде Польшада – Мəдениет жəне Ұлттық
мұра министрлігі болса, біртұтас корей ұлты тұратын Оңтүстік
Кореяда – Патриотизм министрлігі бар. Осылардың бəрі ұлт-
жандылық қасиеттерді қалыптастырумен айналысады екен.

Қазақстан тек қана қазаққа ғана құт-береке болған жоқ. Қа-
зақстан өзін мекендеп отырған бүкіл ұлыстарға құтты мекен
болды. Қазақ елінде дүниеге келген, өскен басқа этностар өкіл-
деріне де Қазақстан Отан болып табылады. Демек, Отанды сүю –

ол тек қазақтардың ғана емес, осы жерде мекендеп отырған
барша этнос өкілдерінің қасиетті борышына айналуы тиіс.

«Ұлттың өмірі адал, сенімді жəне
қайырымды болғанда ғана
қауіпсіздікте болады».

Мемлекет басшыларының халыққа арнаған Жолдауы – сол
мемлекеттің жыл бойындағы ең басты құжаты болып табы-
лады. Жалпы, Жолдаудың тарихы əріден басталады. Біз сəл
шегініс жасап, оны берідегі кеңестік жүйенің тарихынан ба-

стап көрейік.
Қазақстан Президенті өзінің ең алғашқы Жолдауын 1997
жылы жариялады. «Қазақстан – 2030» Стратегиясын жария ету-
мен басталған бұл үрдіс бүгінде қазақстандықтардың жыл бо-

йындағы ең басты бағыттарын айқындап келеді.
Елбасымыз өз Жолдауында ең алдымен ел қауіпсіздігін қам-
тамасыз ететін қадамдарды қарастырды. Қазақ жерінің мем-
лекеттік шекарасын бекемдеп, халықтың алаңсыз өмір сүруіне

қолайлы жағдай жасады.
Тəуелсіздігіміздің тарихының он сегіз жылғы кезеңі – дə-
уірлеу кезеңі. Бұл уақыт аралығында Қазақстан түбегейлі өз-
герді. Бұл уақыт аралығында əлем де талай өзгеріске түсті.

Президенттің алдыңғы жылғы Жолдауы «Жаңа əлемдегі жаңа
Қазақстан» деп аталуында үлкен алғы шарттар болды. Ішкі
жəне сыртқы саясатымыздың аса маңызды 30 бағытын нақты
белгілеп, оларды жүзеге асырудың жолдарын көрсеткен ол Жол-

дау Елбасымыздың əлемдік деңгейде, аса кең ауқымда ойлай-
тын басшы екенін таныта түсті.
Қазіргі таңда əлемде қалыптасқан түрлі экономикалық дағ-
дарыстарға қарамастан, мемлекетіміздің əлеуметтік салаға, ха-

лықтың əлеуметтік жағдайына қатысты ұстанған саясаты, сол
саясат негізінде жүргізіліп жатқан əлеуметтік бағыттағы ре-
формалар ешбір өзгеріске түскен жоқ. Бұл халықтың тұрақ-
тылығын қамтамасыз етті.

Президенттің ұстанған күшті əлеуметтік саясаты, мықты
экономикалық блогы оппозициялық күштердің əлеуметтік ба-
засын əлсіретті. Өткен Жолдау белсенді саяси диалогқа құ-
рылды. Оның контексінде бірнеше ой тұжырымдалды. Оппо-

зициялық күштермен жəне барлық саяси партиялармен диа-
лог жасау да болды, саяси реформаларды қолға алу да болды.
Елбасымыз барлық Жолдауларында ұлт мүддесі үшін барлық
күштерді үйлестіруді міндет етіп қоя білді. Соның арқасында

саяси ой қағысында кереғарлық пікір алуандығы орын алған
жоқ. Бұл – ең басты мақсат еді.
Қазақстан Президентінің бұдан бұрынғы «Қазақстан халқы-
ның əл-ауқатын арттыру – мемлекеттік саясаттың басты мақ-

саты» жəне өткен жылғы «Дағдарыс арқылы жаңару мен да-
муға» атты Жолдаулары қазақстандықтарды ортақ бірлікке жұ-
мылдыруда идеялық маңызы зор болды.
Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан

халқына арнаған Жолдауы «Болашақты бірге құрайық» деген
атаумен халықты ынтымаққа, бірлікке, ортақ идея айналасы-
на топтасуға шақырған үндеу болды. «Бейбітшілік пен жасам-
паздыққа 20 жыл» аясында құрылған Жолдау халықты ғалам-

да болып жатқан өзгерістердің қалтарысында қалып қоймауға
шақырумен де құнды дүниеге айналды.
Жолдаудың лингвистикалық құрамына бірнеше талаптарды
қамтыды.

Жолдау – 52 минут 8 секундқа жалғасты. Онда ұлт сөзі –
6 рет, халық сөзі – 20 рет, ислам конференциясы сөзі – 2 рет,
отандастар сөзі – 3 рет, жол картасы сөзі – 2 рет, қазақ сөзі –
1 рет, саммит сөзі – 1 рет, ұлыс сөзі – 1 рет айтылды.

31 рет қол шапалақтап қошемет көрсетілді, 2 рет ынтымақ
бірлікке негізделген мақал айтылды.
Енді əлем елдерінде Жолдау қалай қабылданады, оның тари-
хи мəні неде, соған тоқталып өтейік. Кейбір мемлекеттер Жол-

дауды өз Конституцияларында бекітіп, нақтылап алса, Пар-
ламенттік республикаларда ол қарастырылмаған. Мəселен, Ре-
сей Федерациясының Конституциясының 84-статьясының «ж»
тарауына сəйкес Ресей президенті жыл сайынғы дəстүрлі Жол-

дауын Федеральдық Жиналыс алдында жасап, елдің ішкі жəне
сыртқы саясатын айқындап береді.
Ресей президенті Борис Ельцин, өзінің ең алғашқы Жолда-
уын 1994 жылы 24-ақпанда жасап, онда «Ресейдің мемлекет-

тігін нығайту» жөнінде Федерациялық Кеңес пен Мемлекеттік
Думаның бірлескен мəжілісінде Жолдаудың толық мəтінін мə-
лімдеді. Федерация президентінің одан кейінгі Жолдаулары
«Ресейдегі мемлекеттік биліктің орнығуы», «Біз Ресей үшін

жауаптымыз», «Ұлттық қауіпсіздік туралы» негізгі бағыттар-
ды қамтыды. Оған себептер де бар еді.
В.Путин Ресей Федерациясының президенті болып сайла-
нысымен «ұлт» ұғымына, этномəдени емес, азаматтық қауым-

дастық – «саяси ұлт» мəніне басымдықтар берді. Ол «Ресейлік
ұлт», «Ресей азаматтары», «Біз ұлт ретінде», «Біз Ресей хал-
қы», «Біртұтас Ресей халқы», сияқты ерекшеленіп тұратын
ұрандарға екпін түсірді. Оның түпкі идеялық мəнінде ұлтты

біріктіру идеясы жатты. Ұлт жəне одан туындайтын «ұлттық
мүддеге» Путин Жолдауларында басымдық берілген. Ресей ға-
лымдары В.Путин «ұлт» сөзін 2000 жылы – 10 рет, 2005 жы-
лы – 15 рет, 2007 жылы – 18 рет пайдаланғанын айтады.

Бүгінгі күні Ресей халқы ресейлік азаматтық қауымдастық-
қа қарай бет бұрды. 90-жылдары Ресейдің көптеген азаматта-
рының санасында ресейліктен гөрі республикалық азаматтық
сана басымдық танытқан еді. «Ресейдің көп ұлттылығы іспетті

зиянды доктринаны аластау керек. Елде барлық ұлттық топтар-
ды сіңіріп алып, тек біркелкі орыс ұлты ғана қалса, русофобия
өзінен-өзі жоғалады» деушілер де баршылық.
Ұлы орыстық менмендік өзге ұлттардың оларға деген се-

німсіздігін тудыруда. 1997 жылдан бастап, Федерация құра-
мындағы ұлттық республикалардан орыстардың үдере көшуі
қатты байқалады. Татарстан, Башқұртстан жəне Чуваш респуб-
ликаларында славян ұлт өкілдері азшылыққа айнала бастаған.

Олар тіпті, саяси дербестік туралы пікірді ашық алаңға алып
шығуда.
Ресейдің қазіргі президенті Д.Медведевтің өткен жылғы
Жолдауында ұлы орыстық «мен» бұрынғыдан гөрі əлжуаздау,

бірақ Федерация бірлігі туралы күшті шақырулар бар. Осының
бəрі, айналып келгенде, Ресей билігін бір ұлт жасау туралы
емес, Федерацияны сақтап қалу жайында көбірек ойлануға
мəжбүр етіп отыр.

Енді бастапқы сөзімізге оралайық. Жалпы, əлем халықта-
рының тарихында ең алғашқы Жолдау 1790 жылы жасалған.
Халыққа Жолдаудың негізін салған АҚШ президенті Джордж Ва-
шингтон болатын. Бертін келе оның халыққа берілуі де түр-

лі бағытта дамып отырған. 1923 жылы АҚШ-та Жолдау тіке-
лей радиодан берілсе, 1974 жылы ол теледидардан тікелей
көрсетілген. Ал 2002 жылы Жолдау халыққа интернет арқылы
таратылған.

Əлеуметтік категориялар өзінің табиғи процесінде дамиды
деген пайым ұғымында АҚШ қоғамында ол туралы сөз ай-
тылмайтын кезеңдер де болған. 1823 жылы АҚШ президенті
Монроның «Америка америкалықтар үшін» атты доктринасы

америка халқының ұлттық санасын ұйқысынан оятқан. Кейін
оны Вудро Вильсон одан əрі дамытып, 1902 жылы халыққа
Жолдауында «Америка Құрама Штаттары өркендеп, өз ішінде
тұйықтау дəуірінен өтті. Енді оның жаңа кезеңі басталды, бұ-

дан былай əлемге АҚШ қана билік етеді» деген ұран тастаған.
Бұл ұранның жүзеге асуын президент Теодор Рузвельт дамы-
та түскен. Ол өз Жолдауында «Басқа елдер ғаламдық үстемдік
үшін жанын қиюға дайын» дей келіп, планетаны басқару рөлі-

не ие болу жолындағы күреске қайрап салған. Осы үндеулер
кейін мемлекеттің ұлттық идеясына айналып, құрлықта тари-
хи абсолютизмге негізделген америкалық ұлтшылдық өршіген.
Оның əсері америкалықтардың енді ғаламға төрелік етуі үшін

бұрынғыдан да біріге түсуіне ықпал еткен. Өткен ғасырдың
орта шенінен кейін ғана Америкада əлеуметтік мəселелерге
көңіл бөліне бастады.
Буржуазиялық мемлекеттік құқықтық нормативте Жолдау –

Президенттің ел Парламентіне үндеуі түрінде айқындалған.
Ол – (Жолдау) Парламенттің үкіметтік саясаты туралы хабар-
ламасы ретінде де қарастырылған. Бұл тəжірибе Президент бір
мезгілде Үкімет төрағасы болып табылатын Президенттік Рес-

Жолдау – атқаратын əлеуметтік, саяси салмағына қарай
бірнеше түрге де бөлінеді. Мысалы, Америка президенті жыл
сайын Конгреске үш түрлі – елдегі жағдай, экономикалық
жəне бюджет мəселесі бойынша өз Жолдауын жолдайды екен.

Ал Мексикада ел президенті Парламентке мемлекеттегі жалпы
жағдай мен алдағы жылға арнаған Заң шығару бағдарламасы
туралы өз көзқарастарын жіберетін көрінеді.
Жолдау – орындалуына қарай, бірнеше əдеби жанрларға да

бөлінген. Ол – өлең түрінде, түрлі салтанатты басқосуларда
ұран түрінде де, философиялық ойлау тақырыбында да жа-
зылған. Сатиралық тақпақ жəне картина түрінде де орындалған.
Жолдаудың өлең формасындағы түрі ежелгі Александрия дəуі-

ріндегі гекзаметр (антикалық) сарынында орындалса, Гораций
құрған поэзия мен проза жанрындағы Жолдау – əңгімелесу
түрінде болған. Əсіресе, Франция қоғамында қалыптасқан Жол-
дау дүниежүзінде көп қолданысқа ие болған.

Əдеби жанрларда орындалған Жолдауларда атақты ақындар
Буало, Вольтер, В.Гюго, К.Делеваню, Виландо, Гете, Сумаро-
ков, Ломоносов, Карамзин, Жуковский, Пушкиндердің қолтаң-
балары бар. Олардың тарихи мəні туралы, Ресей Федерация-

сы Конституциясы туралы энциклопедиялық сөздікте, үлкен
кеңес энциклопедиясында, Брокгауз жəне Ефрон кіші энцикло-
педиялық сөздіктерінде жан-жақты жазылған. Алайда тəуел-
сіздік жылдары жарық көрген Қазақстанның ұлттық энцикло-

педиясында Жолдау мен оның тарихи мəні туралы бір ауыз сөз
айтылмапты.
Ел ішінде бүліншілік туған кезде халықтың екіге жарылуы-
на Жолдаудың игі ықпалының əсері болған оқиғасы да бол-

ған. Мысалы, Осман мемлекетінің ыдырауы, Ататүріктің бас-
шылығында өткен түрік халқының ұлт азаматтық күресі жəне
Түркия Республикасы мемлекетінің құрылып, қалыптасуы мен
жүзеге асырылған төңкерістерді түсіндіретін жарқын дəуір тү-

рік тарихы үшін Жолдаудың өте маңызды рөл атқарғанын ай-
туымыз керек. Оның ұлт, мемлекет үшін аса маңыздылығын
ескерген Түркиядағы Ататүрік зерттеу орталығы мемлекеттегі
ішкі тəртіпті қамтыған 1919–1927 жылдардағы жағдайды бір

Қырық баспа табақ басылымнан тұратын бұл шығарма
Түркия Республикасын құрушы Ататүріктің өзі жазып, 1927
жылы 15–20 қазан күндері Анкарада өз аузымен Мəжілісте
36,5 сағатта оқыған құжаттар жиынтығы болып табылады.

Бұл еңбекті ұлттық күрес басшысының өзі жазуы, яғни тарих-
ты жүзеге асырған адаммен жазған адамның бір тұлға болуы
тұрғысынан тарихи құндылығы өте зор. Жолдауда айтылған
оқиғалар, отан жəне халыққа деген сүйіспеншіліктің əртүрлі

дүниелік мансаптардан жоғары екендігі көрсетіледі. Ол осы
жағымен де халықты тура жолға бағыттайды. Өзін түрік хал-
қының бақыты жолына бағыштаған керемет қабілет иесі, ұлы
қолбасшы жəне мемлекеттік қайраткер ретінде осы еңбегін,

түрік халқына жолсерік ретінде қалдырған Ататүрік өзінің
Жолдауында күрес философиясын жан-жақты түсіндіреді. Бұл
ұлттық тарих жəне мəдени санада Түркия Республикасы мем-
лекетінің қалай дамығанын, əлеуметтік, экономикалық жəне

əкімшілік алаңдарындағы реформаларын түсіндіретін сенімді
дерек көзі.
Мұстафа Кемал Ататүрік Жолдауда Түркия Республикасы
мемлекетінің басып алушы империалист мемлекеттерге қарсы

əскери салада қол жеткізген табысын саяси мағынада да қалай
қорғағанын көрсетіп, келесі буындарға барлық салада сəулесін
түсіретін бір еңбекті жазып шығарған.
Жолдау алдымен 1927 жылы біреуі негізгі мəтін, екіншісі

құжаттар ретінде арап əріптерімен екі том болып басылып
шыққан. Бүгінгі күнге дейін 15 басылымы жүзеге асқан осы
құнды шығарма көптеген шет тіліне аударылып, бірнеше ба-
уырлас түркі тілдеріне де аударылып басылған. Ататүріктің

ұлттық күрес тарихын түсіндіретін жəне түрік халқына арна-
ған өсиеті іспетті бұл еңбек 2006 жылы Анкарада қазақ тілін-
де жарық көрген.
Міне, Жолдау тарихының мəні мен сыры осында жатыр.

Қазақстанның ең алғашқы ғаламдық бастамасы əлемдік сая-
сатта ақиқатқа айналды. Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев 1992
жылғы қарашада БҰҰ Бас Ассамблеясының 47 сессиясында
ұсынған Азиядағы өзара ықпалдастық жəне сенім шаралары

жөніндегі кеңесті (АӨСШК) құру жөніндегі бастама бейбіт-
шілік жақтаушы елдер тарапынан қолдау тауып, ол бүгін бе-
делді халықаралық форумға айналып отыр.
Кеңес мемлекетінің тарауы, жаңа тəуелсіз елдердегі саяси

жүйелердің тұрақсыздығы, əлемдік геосаяси ахуалдың күрт
өзгеруі, соғыс жəне ұлтаралық, этностық қақтығыстардың кө-
беюі сынды мəселелер əлемді бөліске салу жайлы жаңа тұжы-
рымды жақтаған күшті мемлекеттердің арасындағы дүрдараз-

дықты өршітіп жіберді. Адамзатқа апат алып келетін мұндай
келеңсіздіктің алдын алу қажеттігі өткір күйінде тұрған сəтте
Қазақстан Президентінің ақыл-ой парасаты бұл майданда же-
ңіп шықты.

ХХІ ғасырда Азия құрлығы əлемдегі саяси процестердің
орталығына айнала бастады. АӨСШК-ға қатысушы мемлекет
басшылары мен өкілдерінің Алматыда өткен тұңғыш саммиті,
құрлықтағы мемлекетаралық ауқымды жобалардың бірі ретін-

де толық танылып, əлемдік өзге саяси ұйымдардың қызығу-
шылықтарын танытты.
Азия – құрлығы планетадағы мазасыз аймақтардың бірі.
Əлемдегі ең «ыстық нүктелер» де Азия аймағында орналасқан.

Таяу Шығыстағы бітіспес шиеленіс, Ауғанстандағы қырғын,
Ирак пен Ливандағы текетірестің əсері бүкіл адамзатқа қа-
уіп төндіріп отыр. Осының бəрі жинақтала келе азиялық мемле-
кеттерді ортақ бір мəмілеге келтіруге өз кедергісін келтіруде.

Азияны мекендейтін халықтардың елеулі бір бөлігінің өмі-
рі кеңестікте шектеулі. Мұның өзі жекелеген мемлекеттер ара-
сындағы бəсекелестік көріністеріне, қыр көрсету синдромына
əкеліп соқтырып келді.

Аймақ мемлекеттерінде байқалып отырған экономикалық
дамудың əртүрлілігі Азиялық ынтымақтастық процесін де те-
жеп отыр. Оның үстіне бүгінгі Азия құрлығында ядролық қа-
рулану процесі күрделі бағыт алып отыр. Осының бəрі жер

бетінде өмір сүріп отырған адамдарды қатты алаңдатады.
Күн өткен сайын Азиялық жəне оны құрайтын аймақтар
əлем жұртшылығының назарын өзіне аударуда. Сондықтан
Азияға тəн проблемалардың санаты күрт өзгеріске түсіп отыр.

Оның үстіне аймақтық табиғат қойнауындағы байлық та өзге
алпауыт елдердің көз құртына айналып кетті. Айласын асыру-
шылар адамзаттың ең қарапайым деген игіліктерге қолы жетпе-
ген, рухани, моральдық жəне материалдық тұрғыда қамтылған

бөлігін өз қатарына ықыластана тартуда.
Бақылаусыз көші-қон ағыны, босқындар санының күрт кө-
беюі, Азияның қауіпсіздігіне төнген тура қатер. Міне, осылар-
дың бəрінің алдын алу қажеттігі туындағанда Қазақстан бас-

шысы өз бастамасымен аймақта былай өмір сүруге болмайты-
нын көрсетіп берді.
Құрлықтағы елдердің ежелгі мəдениеті мен тарихи дəстүр-
лері, айрықша даму жолдары мен өз ерекшеліктері бар. Оны

жоғалтпай, болашақ ұрпаққа сол күйінде қалдыру да үлкен
жұмысты талап етеді. Əйтпесе, жаһандану сияқты алып «жал-
мауыздың» аранында шайналып кетесің.
АӨСШК идеясын іске асыру біздің мемлекет сыртқы сая-

сатының азиялық векторындағы басым міндеттердің біріне ай-
налды. Бастамашыл идеяның авторы ретінде Қазақстан қара-
пайым мəселеден күрделісіне қарай алға басудың жолын таң-
дап алды. Бұл формула дайындық процесіндегі табыстың ке-

пілі болып, оған мүше елдердің ортақ күш-жігерінің арқасын-
да Азиялық Кеңес процесінің аяғынан нық тұрғанын айтуға
болады.
Азиялық Кеңеске қатысушы елдер лидерлерінің алғашқы

саммитін өткізу барысында Қазақстан дипломатиясын табысқа
жеткізген осы формула қолданылып, назар жалпы жəне бар-
лық мүше мемлекеттер мойындайтын позицияларға, сондай-ақ
аймақ мемлекеттерін жікке салатын емес, біріктіретін сəттерге

шоғырландырылды. Бұған мысал ретінде кеңеске мүше мем-
лекеттер басшылары мен өкілдерінің терроризмді аластату
жəне өркениеттер арасындағы үн қатысу декларациясына қол
қоюын айтуға болады.

Жалпы, ұйым жұмысын дамыту барысында үш негізгі мə-
селе басшылыққа алынды. Бірінші – бастапқы кезең, екінші –
əзірлік жəне мүше мемлекеттер Сыртқы істер министрлерінің
кездесуін өткізу кезеңі, үшінші – Мемлекет басшылары мен

қатысушы мемлекеттер Үкімет басшыларының басқосуын əзір-
леу кезеңін қамтыды. Қазақстан белгіленген уақытта өз баста-
масын толық жүзеге асыра білді.
Жалпы, ескі тарихқа көз жіберсек, мұндай ықпалдастық ша-

раларын жүзеге асыру өткен ғасырдың 70 жылдары сол тұста-
ғы партияның Бас хатшысының да арманы болыпты. Бірақ, ол
кездегі саясат біржақты көзқарастар жетегінде кеткендіктен
идеяны қолдаушылар болмаған.

Қазақстан лидері жасаған ұсыныстардың өзекті болуы оның
құрлық қауіпсіздігіне алаңдаушылықты тұтастай қамтуында
болды.
2004 жылғы қазанда Алматыда қабылданған Сенім шара-

лары каталогын іске асыру мақсатында аймақта орналасқан
барлық елдермен жүйелі саяси диалог жүргізілді. Қазақстан-
ға Азия мемлекеттері сеніммен қарап, барлық бастамасын
қолдады.

Осы уақыт аралығында Кеңес екі саммит, үш министрлік
деңгейіндегі саяси кездесулер өткізді. Оның аумағы да үлкейді.
2004 жылы Тай елі, 2006 жылы Оңтүстік Корея, 2008 жылы
Йордания Корольдігі мен Біріккен Араб Əмірлігі мүше болып

қабылданды. 2010 жылы өтетін үшінші саммитте Вьетнам
мемлекетін ұйымға мүшелікке қабылдау мəселесі күн тəрті-
бінде тұр. Бүгінгі таңда Азиялық Кеңес 20 мемлекеттің басын
ортақ идеяға біріктіріп отыр.

Азиялық Кеңес ұйымдастыру – батыл идея. Себебі, əрқи-
лы қарым-қатынасы бар халықтардың басын біріктіру қашан-
да оңайға соқпаған. Кезінде Азиядағы бірден-бір саяси ұйым
АСЕАН-да тиімді интеграциялық жүйелердің арасында қана-

тын кең жая алмаған. Ал, Азиялық Кеңес алғашқы күннен бас-
тап мейлінше ашық ұйым болып, сенім ұялатты. Кеңестің
артықшылығы мен басымдығы оның басқа интеграциялық
жобалардың дамуына өзінің оң ықпалын тигізуінде. Қазірдің

өзінде ұйым мүшелерінің басым көпшілігі əлемнің бəсекеге
барынша қабілеттілігі жағынан дамыған елдердің қатарына
кіреді. Азиялық Кеңес өз потенциалымен АСЕАН-мен салыс-
тырғанда халық жағынан жеті есеге, ал жалпы ішкі өнім жа-

ғынан – екі есеге жоғары тұр.
Алғашқы құрылған кезінде өзінің іс-қимылын 3 негізгі ба-
ғытта жүргізген Кеңес бертін келе белсенді жұмысын 5 негізгі
салада жүргізе бастады. Соның ішінде, əскери-саяси мəселелер

бойынша да диалог қамтылған.
Азия құрлығы əлдекімдер айтатындай, өте əлжуаз, балаң
аймақ емес. Ол – Еуропаға қарағанда халқы мен алып жатқан
жер көлемі жөнінен өте үлкен. Халқының дəстүр-салты мен

ұлттық мəдени, діни көзқарастарында да ерекшеліктер бар.
Сондықтан, оның ЕҚЫҰ сияқты беделді ұйыммен ортақ мақ-
саттары да бір-біріне ұқсайды. Екеуінің де басты мақсаты –
бейбіт қатар өмір сүру.

Қазір Қазақстан екі аса маңызды – азиялық жəне еуропалық
халықаралық ұйымға төрағалық етуде. Үстіміздегі жылдың бел
ортасында Қазақстан Республикасы Азия кеңесіндегі төраға-
лығын бауырлас Түркия еліне өткізеді де, ЕҚЫҰ-ға төраға-

лығын жыл аяғына дейін жалғастыра береді. Еліміздің бұл
төрағалығы да Азия кеңесіне жəне Бүкілазия құрлығында ме-
кен ететін адамзат баласына пайдасын тигізбек.
Қазақстан Брюссельде Еуропадағы Қауіпсіздік жəне ынты-

мақтастық ұйымы мен Еуропалық Одақтың министрлер дең-
гейіндегі Бірлескен отырысының алғашқы басқосуын өткізді.
Басқосуға ұйымның іс басындағы төрағасы, Қазақстанның мем-
лекеттік хатшысы – сыртқы істер министрі Қанат Саудабаев

қатысты. Мəжілісте екі ұйым арасындағы аймақтағы қауіпсіз-
дік, Ауғанстан мəселесі, ұзаққа созылған дау-жанжалдарды
бейбіт жолмен шешу жолдарын іздеу, «Корфу үдерісін» ары
қарай жалғастыру жəне еуропалық қауіпсіздіктің келешектегі

негізі жөніндегі келіссөздер жəне басқа да ортақ түйіндерді
тарқатуға қатысты жұмыстарды тиімді үйлестіру жайлы тал-
қыланды. Қазақстан оң нəтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік
берген Корфу кездесуі секілді министрлер деңгейіндегі рес-

ми емес басқосуларды жалғастыруды тиімді деп есептейді.
Сондай-ақ, Қанат Саудабаев Еуропалық Кеңестің биыл қаң-
тардың бірінен бастап қызметіне кіріскен тұңғыш Президенті
Херман Ван Ромпьемен кездесті. Кездесуде екі жақты ынты-

мақтастықты дамыту жолдары сөз болды. Еуропалық Одақтың
сыртқы саясат жəне қауіпсіздік жөніндегі жоғарғы өкілі Кэтрин
Эштонмен келіссөз барысында Орталық Азияда қауіпсіздік
пен тұрақтылықты қамтамасыз ету мəселесіне қатысты пікір

алысылды. Еуроодақ өкілі өңірде тұрақтылықты сақтаудағы
Қазақстанның рөлін жоғары бағалады. Еліміздің Мемлекеттік
хатшысы – сыртқы істер министрі Бельгия Корольдігі, Еуро-
палық Одақ пен Солтүстік Атлантикалық Бірлестіктің басшы-

ларымен де кездесті.
ЕҚЫҰ-на төрағалық ету кезеңінде таулы Қарабақ мəселесін
бейбіт мақсатта шешу ісі де саяси салқынқандылықты талап
етеді. Жалпы, Кавказ аймағында ұзақ уақыт шешімін тап-

пай келе жатқан күрделі мəселелердің бірі – осы таулы Қа-
рабақ жанжалы. Кеңестік кезеңнен бір ортақ байламын тап-
пай, ушығып кеткен даудың түйінін ағытып, аймақта өмір
сүріп жатқан халықты бітімгершілікке келуге біздің еліміздің

Президенті де айналысып, екі жақты келісімге, уағдаластыққа
қол жеткізгені бар. Демек, бұл жолда біз тыңнан жол салып
отырғанымыз жоқ. Алайда, ЕҚЫҰ-ның қазіргі іс басындағы
төрағасы, Қазақстанның Мемлекеттік хатшысы, Сыртқы іс-

тер министрі Қанат Саудабаевтың бұл жолғы сапарының ма-
ңызы зор.
Ұйым төрағасы Оңтүстік-Кавказ өңіріне алғашқы сапары ба-
рысында таулы Қарабақ дағдарысының оң шешілетіні жөнінде

оптимизмге толы жаңа модельдер жиынтығының бар екендігін
білдірді.
Кавказ өңіріндегі сүйегі қатайып кеткен диалогта Қазақстан
дипломатиясы саясат тақтасындағы бір шарын ілгері жылжы-

Бес күнде бес мыңнан астам пікір жарияланған
Мемлекеттік тілдің қазіргі қолданылу аясында ілгері жыл-
жушылық бар. Бүгінгі күні тіл саясаты тактикалық тəсілден
арылып, мемлекеттік маңызы бар стратегиялық бағытқа ойы-

са бастады.
Тəуелсіздік алғанымызға 20 жыл толып отыр. Осы уақытқа
дейін экономикалық, əлеуметтік салаларға басымдық беріліп
келді. Енді мемлекеттік тілдің мəртебесі туралы талапты ба-

тыл енгізетін уақыт туып отыр. Өзін осы мемлекеттің шы-
найы патриотымын деп есептейтін адам ең болмағанда өзінің
жұмысына қатысты ойын халыққа ұғынықты түрде қазақша
жеткізе алуы тиістігін батыл сұрайтын уақыт келді.

Қазақ тіліне құрмет көрсету деген – ол елімізде өмір сүріп
жатқан ұлттың тілін, ділін, дінін құрметтемеу деген сөз емес.
Мемлекеттік тілге ерекше басымдық бере отырып, еліміздің
даму саясатын сол арқылы тығыз байланыстыруға болатынын

өмірдің өзі дəлелдеп отыр.
Бүгінгі күні қазақ тілінің дамуына, оның мемлекеттік тіл
болып өз дəрежесінде қалыптасуына біздің елімізде тұратын
өзге ұлттардың бірде-біреуі қарсы емес.

Егер мəн беріп қарасақ, басқа ұлттың отбасылары бала-
бақшаға, мектепке балаларын беріп, олардың қазақ тілін үйре-
нуіне ықылас танытып отырғанын көреміз.
Осыған орай жақында тілдерді дамытудың алдағы онжыл-

дық бағдарламасына сəйкес, Мəдениет министрлігі «Қазақстан
Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне мемлекеттік
тіл саясаты мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар
енгізу туралы» Заң жобасын əзірлеуге кірісті. Жұмысшы тобы

құрылып, енді жұмысқа кіріскені сол екен, орыстілді басылым-
дар пікір алуандығын туындатып жіберді. Өткен аптаның бес
күнінде орыстілді интернет ресурстарында бес мыңнан астам
пікір жарияланып үлгеріпті. Еліміздің шеткері аймақтары əлі

құлақтанып үлгермеген жаңалыққа орыстілді БАҚ-тар неге
асығыстық танытып отыр? Əрбір басқан қадамымызды аңдып
отырған Ресей айналасындағы көрші елдердегі орыс тілінің
ықпалын арттыру үшін жыл сайын қомақты қаржы бөліп, өз

қамқорлығына алып келеді. Бұл да өз ықпалын тигізіп отыр-
са керек. Тіл мəселесі ұлт руханиятының алтын қазығы бол-
ғандықтан, оған Елбасының өзі ерекше мəн беріп, аталмыш
бағдарламаны жасауға тапсырма беріп отырғанда оның қолдау

таппауы бізді ойландырып тастады.
Негізінен, бұл жерде халыққа қызмет көрсететін маман-
дықтар бойынша мемлекеттік тілді қажетті деңгейде игеру ту-
ралы мəселе қойылып отыр. Бұл талап үш санатқа – мемлекет-

тік қызметшілер, құқық қорғау, əскери қызмет, сот приставта-
ры, ұлттық компания қызметкерлеріне қойылып отыр.
Бес айда 25 мың іс қаралып, оның 623-і ғана
мемлекеттік тілде жүргізілген

Бүгінгі таңда сот билігінде тіл мəселесі өте өткір күйінде
тұр. Осыған байланысты жақында Қостанай облысында су-
дьялардың ұйымдастыруымен «Мемлекеттік тілде» сот ісін
жүргізуге дайынбыз ба?» деген тақырыпта алқалы жиын бо-

лып өтті. Мəселенің мəнісіне зерделеп қарағанда таяу бола-
шақта мемлекеттік тілде сот өндірісін жүргізу мүмкін емес-
тігі байқалған. Үстіміздегі жылдың 5 айында облыстағы əр-
тараптағы соттар бойынша 25 мың іс қаралып, оның 623-і ға-

на, яғни 2,5 пайызы мемлекеттік тілде жүргізілгені анық бо-
лып отыр.
Мемлекеттік тілдің қолдану аясын кеңейту мəселесін пы-
сықтаған Алматы облысының соты да көптеген мəселелердің

шетін шығарған. Барлық кілтипан жергілікті жердегі сот ме-
кемелеріне жоғары сот орындарынан түсетін кіріс құжатта-
рының орыс тілінде келуі қол байлауда. Сондықтан, негізгі
құжаттар орыс тілінде дайындалып, қазақ тіліне аударылып

отыр. Көзбояушылық та бар. Сот өндірісіндегі қазақ тілінің
қолдану аясының пайызын төмендетіп алмау үшін, жауап орыс
тілінде дайындалып, қазақ тіліне аударылып жіберіледі екен.

Оның үстіне қоғамдық қорғаушылар да талап арызды орыс
тілінде жазатын көрінеді.
Бұл категорияда қызмет ететіндердің 80-90 пайызын жер-
гілікті ұлт өкілдері құрайтынын ескерсек, қарсылықтың не үшін

туындап отырғанын сезгендейміз. Оның үстіне Мемлекеттік
қызмет істері агенттігінің төрағасы Ə.Байменовтің: «Мемле-
кеттік қызметте жүргендердің арасында демалысқа кету тура-
лы мемлекеттік тілде арыз жаза алмайтындарды кездестіреміз»

деуі мəселенің мəнін аша түсетіндей. Осы ретте біз қазақ ті-
лінің соншалықты қиын еместігі жөнінде өзге ұлт өкілдерінің
ой-пікірлеріне тоқтала кеткенді жөн көрдік.
Осыдан бірнеше жыл бұрын əлемнің көптеген елдерінде жа-

пон тілін оқып үйренуге деген құлшынысы орасан зор қызы-
ғушылық танытты. Оны ғалым еместер де өз бетінше үйреніп,
сол тілде əдеби əңгімелерді де оқи бастағанын байқадық.
Осыдан бірнеше жыл бұрын күншығыс елінде қызмет ет-

кен Ресей Федерациясы Елшісінің күнделігін оқығаным бар-
ды. Елші өз күнделігінде: «Бала жасымнан жапон елін көруге,
танып-білуге құштар болдым. Бұл ғаламат елге жолы түскен
адам оның жан-жақтылығына, барлық салада дамығандығында,

рухани жəне материалдық байлықты тең ұстағандығына көз
жеткізеді. Сондай ерекше қасиет-құдырет бұл халыққа тілі ар-
қылы дарыған шығар деген ойға беріліп, жоғары оқу орнында
жүргенде жапон тілін үйренуге ден қойдым» депті.

Жапон тілін үйренуге жат ұлттар құлшыныс танытып жат-
қандығы қазақ азаматтарының көңіл түкпірінде қызғаныш ту-
дырмаса керек. Біздің халықтың да əлемдік тілдік құндылық-
тары бар. Тамыры мыңжылдықтардың тереңіне бойлайтын əде-

биеті мен мəдениеті тасқа қашалып жазылған жалғыз халық
болса – ол қазақ ұлты. Біздің де бейнелі тілімізді сүйіп, үйреніп
жүрген өзге ұлт өкілдері аз емес. Елімізге инвестиция салып,
қазба байлықтарымызды игере бастаған шетелдіктер бүгінгі

күні қазақ тілін де игеруге құлшыныс танытып отыр.
Еуропалық ғалымдар қазақ мəдениетімен, өнері, тілі мен
салт-дəстүрімен танысуды ерте бастады. ХІХ ғасырдағы фран-
цуз ғалымы Г.Клапорт қазақ тілі туралы материалдарды 1806

ты. Соның қорытындысы негізінде «француз-қазақ» сөздігін
шығарыпты.
Соңғы кездері Оңтүстік Корея, Жапония елдерінің жоғары
оқу орындарының студенттері қазақ тіліне ерекше қызығушы-

лық танытып отыр. Бұл бағытта жиі тақырыптық басқосулар
өткізуде. Өткенде Алматыда «Қазіргі Қазақстандағы – по-
лилингвистика» деген тақырыпта алқалы əңгіме болып өтті.
Басқосуда Оңтүстік Корея мен Американың делегаттары қазақ

тілін үйренудегі өз тəжірибелерімен бөлісті.
Қазақстан Мəдениет министрлігі, Қазақстан халқы Ассамб-
леясы, «Этнос-Форум» қоғамдық қоры мен «Авиценна» тəжік
мəдени орталығының ұйымдастыруымен өткен жиынға АҚШ,

Оңтүстік Кореядан делегаттар, Қазақстан халқы Ассамблея-
сының, тəжік, неміс мəдени орталықтарының өкілдері мен Ал-
маты қалалық жаңа технологиялар колледжінің студенттері
қатысты. Жиналғандарды Оңтүстік Кореядан келген жастар-

дың қазақ тілін білудегі талпынысы таңғалдырды.
Қазақстанда тіл үйренемін деушілерге
барлық жағдайлар жасалған
Корейліктердің мұндай талпынысынан намыстанған болу

керек, Қазақстанда тұрып жатқан біздер үшін мемлекеттік
тілді білмегендігіміз үлкен сын болды, – дейді «Авиценна»
тəжік мəдени орталығының төрағасы Бекпулат Ташпулатов, –
əрбір қазақстандық, Қазақстан жерінде тұрып жатқан басқа

ұлт өкілдері қазақ тілін білуі керек деп санаймын. Бүгін сол
мақсатта қазақ тілін тез үйренудің жаңа методикалары мен оқу
бағдарламаларды қарап, шетелдіктердің тəжірибесімен таны-
самыз. Бүгінгі таңда Қазақстанда тіл үйренемін деушілерге бар-

лық жағдайлар жасалған.
Жалпы, түркі тілдерінің бірін білсеңіз, басқа түркі тектес
халықтардың тілін үйреніп алу жеңіл. АҚШ-тың Индиана уни-
верситетінің профессоры, саяси ғылымдар докторы Уильям

Фиерманның айтуынша, қазақ тілін үйрену соншалықты қиын
емес көрінеді.

алдымен оның тілін білген дұрыс. Сол себепті мен қазақ тілін
өз бетімше кітаптардан үйрене бастадым. Бірақ, мен қазақ ті-
лін меңгеру жолында аз тер төктім деп айта алмаймын. Газет-
журналдарға жазылдым. Қазақстаннан арнайы алдыртып отыр-

дым, – дейді профессор. Фиерман айтқандай-ақ, АҚШ-та Қа-
зақстанға келу ойы бар азаматтар алдын ала тіл үйрену ме-
кемелеріне барып, тіл сындырады екен. АҚШ өткен жылдан
бастап Ақ үйдегі басшылық дəстүрінде Орталық Азия елдеріне

барудан үміттілерді сол елдің тілін жақсы меңгерген маман-
дарды іріктеп алып жіберетін тəртіп бар көрінеді. Бұл əлемде
басқа ешбір халықтың тілін білмейтін Американың саясаты.
Профессордың бұл пікірін Колумбия университетінің сту-

денті Халли Майерс те мойындайды. Біздің елімізге келіп қа-
зақ ауыз əдебиетін зерттеп жүрген Халли өз елінің қазақ тілін
əлемдік тілдердің қатарына қосады. Бізде американдықтардың
көбісі қазақ тілін үйреніп, қазақ тілінде сөйлегісі келеді, –

дейді.
Тілі жоқ халықта ұлттық өршіл патриотизм əлсіз болады.
Ондай елдерді «бейбіт түрде», қарсылықсыз «жаулап алудың»
біршама оңай болатыны – тарихта талай дəлелденген. Оны қа-

ламайтын, зайырлы, текті адамдар да бар. Мəселен, Ұлыбри-
танияның біздің еліміздегі елшісі Пол Браммелл мырзаның
ағылшын тілінің ғаламдық тіл екеніне көкірек кермей-ақ, қыз-
метке кірісер алдындағы Сенім грамотасын мемлекеттік тілде

тапсырғанын қазақ халқы қалай ұмыта қойсын. Сол кезде Ел-
ші мырза:
«Қазақ тілі – өте əдемі, тарихи тіл. Қазақ тілін жақсы бі-
ліп, түсінуге тырысамын. Менің бақылауым бойынша, қазір

Қазақстанда қазақ тілінің қолданыс аясы кеңейіп келеді. Қа-
зақша білетіндердің саны артып барады. Əрине, қазақ тіліне
қатысты заңнамаларға сай мəселені шешу – Қазақстан Үкіме-
тінің міндеті», – деген болатын.

Рас, Елбасының тапсырмасы бойынша осыдан тура 10 жыл
бұрын Қазақстандағы тілдерді дамытудың 10 жыл мерзімге
арналған бағдарламасы жасалды. Бағдарлама аясында көптеген
жұмыстар атқарылды.

Мемлекеттік тілдің мəртебесін көтеру – мемлекеттік саясат.
Үкімет, қоғамдық ұйымдар мен мемлекеттік органдар қазақша
тілді үйренудің барлық шараларын жасады. Тек ниет болса
жеткілікті.

Айтпақшы, дүние жүзіндегі жалғыз қазақ филология фа-
культеті, алғашқыда 1953 жылы мамандық, 2004 жылы факуль-
тет болып Қытайдың Орталық ұлттар университетінде ашы-
лыпты. Қытайдың тіл үйрену жөніндегі жаңашылдық баста-

масы қай елге де үлгі боларлық дүние болып отыр.
Өткен жылы Румыния президенті Траян Басеску Румыния
университеттерінің бірінде қазақ тілі кафедрасын ашу жөнінде
өз ықыласын білдірді. Бұл мақсат болашақта Румыния маман-

дарының Қазақстанда жұмыс істеуі кезінде қазақ тілінде еркін
сөйлеуі үшін қажет көрінеді.
Жоғарыда айтқанымыздай, ниет болса бəрін үйренуге бо-
лады екен. Францияның Қазақстандағы елшілігі өз беттерінше

қазақша-французша оқу құралдарын шығарып, өздері сол кө-
мекші құрал арқылы қазақ тілін үйренетін көрінеді. Француз
дипломаты Йоан Шеттерер мырза, қазақ тілі – мемлекеттік тіл
болғандықтан, үйреніп жатырмын. Қазақстанда жүргендіктен

қазақ тілінде сөйлеуге тиіспін. Неге десеңіз, бұл, бір жағынан,
осы елге деген құрмет, екіншіден, серіктесіңе соның тілінде
бірауыз сөз айтсаң да жақсы емес пе?! – дейді.
Бір байқағанымыз, қазақ тіліне деген қызығушылық қазақ-

тан басқа ұлттарда басым. Ал тілге қарсы шығушылардың
көпшілігі – өзіміздің орыстілді шенеуніктеріміз екен. Тағы бір
мысал.
«Алғашқы жылдары Польша мемлекетінде қазақ тілін оқып-

үйренгісі келген шəкірттерімнің құлшынысы өте жоғары бо-
латын. Бірақ, кейін Қазақстаннан келген түрлі деңгейдегі ше-
неуніктердің мемлекеттік тіл – қазақ тілінде емес, орыс тілінде
сөйлейтіндігін көргенде, «біз орыс тілін үйренсек те жеткілікті

екен ғой» деген енжарлық пайда болды» дейді «Азаттық» радио-
сына берген сұхбатында. Біздегі мемлекеттік қызметкерлердің
бар түсінігі осы.

онда «Мəңгі ел» ұлттық идеясы жатыр
Тəуелсіздігіміздің 20 жылдық тарихында талай-талай қиын-
дықтарды бастан өткерумен қатар, əлем таңғаларлық тамаша
жетістіктерге қол жеткіздік. Оны отандық сарапшылар мен ақ-

парат құралдары ғана емес, шетелдік БАҚ-тар да талдап жа-
зуда. Қазақстанның Тəуелсіздік жылдарында жеткен ең негізгі
жетістіктерінің бірі – Астана. Екінші, қоғам өмірінің барлық
саласында жүргізілген үйлесімді модернизация. Бұлардың

бəрі – Тəуелсіздіктің елімізге берген ең ғажайып сыйы.
Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев «Жаңа онжыл-
дық – жаңа экономикалық өрлеу – Қазақстанның жаңа мүмкін-
діктері» атты Қазақстан халқына Жолдауында: «Болашаққа бел-

гіленген ұлан-ғайыр міндеттерді біріктіруші ұлттық стратеги-
ясыз жүзеге асыру мүмкін емес. Егер біз табысқа жеткіміз кел-
се, онда біздің əрқайсысымыз мынадай қағидаттарды негізге
алуға міндеттіміз: Бірінші – бəрінен бұрын біздің Отанымыз,

Тəуелсіз Қазақстан!» деген болатын. Сондықтан, біздің бүгінгі
басты идеямыз – «Жерұйық Қазақстан» болмақ. Ал, ол өздігі-
нен орнай ма?.. Оған тынымсыз еңбек, ой-арман қажет. Ал утопия
болмаса қоғамдық қозғалыс та, алға ұмтылу да болмасы анық.

Асан қайғы Жерұйығын іздеп шарқ ұрғанда, халықтың ер-
теңгі қамын ойлап, елді берекелі бірлікке, шынайы түсіністікке
шақырмап па еді? Сол əулие бабамыз қиялдаған арман бүгін
еліміздің əр тарапында шындыққа айналып жатқан жоқ па?

Əйтсе де, оны көрмеушілер де бар екен. Осыдан бірнеше жыл
бұрын Республика алаңында салынып жатқан «Алмалы» жер-
асты сауда орталығы құрылысын сынап, оған қарсы пікір біл-
дірушілер бой көтерген болатын. Кейін олар мəселенің шына-

йы бағыт алғанын, біткен кезде құрылыстың қала тұрғындары
мен қонақтарға лайықты қызмет көрсете алатынын көріп, үн-
сіз келіскенін көргенбіз. Жақында мəселе өз сөресіне тақау
қалғанда тағы да бой көтерді.

«Абай-ақпарат» сайты таратқан хабарда «...Алаш баласы-
ның Азаттық үшін арпалысқан, алысқан, ақ жанын қиып, қасық
қанын төгіп, атойлап алға шығып, қас дұшпанның қабырғасын
қақырата сөккен қасиетті алаңның жұқанасы да қалмады.

Тəуелсіздіктің тарихи алаңы ретінде сақталуы тиіс Алма-
тының қақ ортасындағы алаңның баяғы көрінісі көзден ғайып
болған. Əне бір жылы азаматтардың қарсылығына қарамастан,
қала əкімшілігі алаңды үңірейтіп, үңгіп қазып, жерасты сау-

да ойын-сауық кешенін салуды бастап кеткен. Қазір қазылған
жердің үсті жабылды. Астында не болып жатқанын бір Құ-
дайдың өзі біледі.
Сөйтіп, Тəуелсіздік монументі мен жолдың арғы жиегіне

дейінгі аралық қалған еді. Бұған да тəубе десіп жүр едік. Сол
аралықта жылда Желтоқсан ұлт-азаттық көтерілісіне қатысқан
азаматтар жиналып, бас қосатын. Ұлттың мүддесіне, мұрат-
мақсатына қайшы істерге қарсылықтар да сол жерде өтетін еді.

Енді ол күндер де тарихқа айналатын болды.
Тұп-тура Тəуелсіздік монументінің алдынан бар алаңды алып
жатқан аумақта, көп функциялы жер асты жолы салынып жа-
тыр екен. Монумент жəне оның айналасындағы ескерткіштер

үшін аядай ғана жер қалыпты.
... Алаңдағы жағдайды алақандағыдай көріп отырған қала
əкімшілігі ғимаратындағы ұлықтар үнсіз. Алаңды апай-топай
етіп жатқандар да солар.

Желтоқсан көтерілісі тарихқа айналып, 25 жыл толса да баз-
бір адамдарды күні бүгінге дейін үрей құшағында ұстап келе
жатқан сыңайлы. Сол үрейден құтылудың амалы алаңды жою
деп білсе керек.

Алайда, Алаштың жадынан Желтоқсанды ешқашан ешкім
де өшіре алмақ емес. Əлбетте, мұны білген жергілікті биліктің
тарихи жады оянып, құрылысты тоқтатуға бұйрық етеді де-
генге сенбейміз. Дегенмен, «үмітсіз шайтан» («Дат» газеті, №39,

16-қараша, 2011ж).
Біткен дауға килікпес болар. Ал,тірінің үміті ешқашан үзіл-
меген. Олай болса, көз жетпеген іске неге күдік келтіреміз?!

Республика алаңында салынып жатқан жаяу жүргіншілерге ар-
налған жаңа жерасты жолы алаңның сəулет ансамбліне əр бе-
ретінін сарапшылар қазірдің өзінде айтуда. Бұл жол сауда ор-
талығына келіп-кететін адамдардың қауіпсіздігі үшін өте қо-

лайлы болмақ. Мұндай жоба Мəскеу, Минск, Киев жəне тағы
басқа əлем қалаларында бар.
Бұл құрылыстың арнайы қадағалаушы органдардың келісі-
мімен іске асып жатқанына еш күмəн келтірмеуге де болады.

Əрине, құрылыс жүріп жатқан алаңда еліміз үшін аса маңызды
қасиетті құнды нысанның Тəуелсіздік монументінің тұрғанын
ескеріп, алаңдаушылық танытуларын түсінуге болады-ақ.
Тəуелсіздік монументі – биыл 20 жылдығы тойланатын Еге-

мендігіміздің ең алғашқы қастерлі нышандарының бірі. Сəу-
лет жəне мүсін өнері ескерткіші 1996 жылы Қазақстан Тəуел-
сіздігінің бес жыл толу құрметіне орай тұрғызылған. Хал-
қымыздың ұлы сақ дəуірінен Тəуелсіздік таңы атқанға дейінгі

тарихы бейнеленген сəулет ансамблінің биіктігі 28 метр. Де-
мек, алаңдауға негіз бар.
Жалпы, мұндай ескерткіштер Рихтер шкаласы бойынша
9 балдық сілкініске қарсы тұра алатындай етіп соғылады. Сон-

дықтан, Тəуелсіздік монументі – сейсмикалық құбылыстарға
төзімді нысан деп, көңілімізді жақсылыққа қойғанымыз жөн.
Енді əлем елдеріндегі басты алаңдар халыққа қандай қызмет
көрсетеді, соған шолу жасап көрейік.

Алаң – дүниежүзіндегі барлық мемлекеттердің ең маңызды
іс-шараларын өткізетін прогрессивтік мəнге ие орталық. Ол –
қашан да ұлт рухының айбыны саналған. Мүлгіп кеткен санаға
сілкініс əкеліп, қоғамның əлеуметтік қуатына қозғау салатын

рух күші – үлкен алаңдардан бастау алып отырған.
Алаң – ұлттық байлық. Ол – мемлекетке сенім артатын
мінбер. Ұлттың өз болашағына сенімді қолдау білдіретін, жаңа
мұраттарға жетелейтін, бітім-пəтуаласатын қасиетті бесік.

Алаң – атын алып отырған əрбір ұлт пен сол мемлекеттегі
басқа ұлттар арасында сыйластық, бауырластық орнықтыра-
тын ұлттық келісім моделі.

Шығыс мəдениетінде көпшілік жиналатын алаңдар үнемі
той-думан мен мадақтау орындарына қызмет еткен. Шығыстық
өркениеттің осы құндылығын Батыс əлемі өз пайдаларына сай
дамытып, алаңдарды мемлекеттің ең қасиетті орындарына ай-

налдырған. Атақты жиһанкез Марко Полоның 1298 жылғы
«Түрлі түсті əлем» туралы жазбасында халықтың көпшілік бас
қосатын алаңдары үнемі жақсылық пен инабатқа толы бола-
тыны мысалға алынған.

Адамзат тарихында көшелер мен алаңдардың пайда болуы
«неолиттік революциямен» бірге ұштасып келеді. Олар қоғам-
ның интеллектуалды өсуіне үнемі қозғау салып отырған. Сон-
дықтан, олар ашық аспан астындағы тарих оқулығындай өмір

сабақтастығын бір бойына сіңіріп, уақыты келгенде өзгеріс
қажеттігін сездіріп отырған.
Мəңгілік ештеңе жоқ. Бүгінгі өркениет жетістігінің бəрі адам-
зат қоғамының қолданыстағы құндылықтарынан қазіргі өмір-

ге көшірілген. Мұның өзі қала келбеті өркендеген елдің идея-
лар отанына айналатынын дəлелдеп отыр. Жоғарыда айтқан
«Жерұйық Қазақстан!» ата-бабаларымыздың «Мəңгі ел» құ-
руды армандаған ой-қиялының шындыққа айналғанының бір

көрінісі де осы.
Əр мемлекеттің ұлы жеңістеріне бастау болатын, ұлттық
ұран мен мемлекеттің Туы асқақтайтын қасиетті алаңы бола-
ды. Алматы қаласы тіпті еліміз үшін ең қасиетті үлкен алаң-

ның бірі – Республика алаңы. Ол – ТМД елдері аумағындағы
тіпті, одан əрі əлемдік қауымдастықтағы ең үлкен алаңдармен
бəсекеге түсе алады. Бұл – халқымыз үшін зор мақтаныш бо-
луы тиіс. Сондықтан, Республика алаңының жер астында са-

лынып, таяуда пайдалануға берілетін «Алмалы» көпсалалы
қоғамдық орталығының құрылысына қолдау білдіргеніміз аб-
зал. Əзірге жерасты кеңістігінде кешенді құрылыс салып, оны
халық игілігіне айналдырып отырған еліміз ТМД аумағында-

ғы жалғыз ел.
Бүгінгі таңда кез келген мəдени көпшілік орындары сауда-
саттықсыз болмайтыны аян. Тіршілік психологиясы оны сти-

хиялы түрде өзі ұсынып отыр. Оған келушілерге қолайлы
жағдай туғызу үшін алаңның екі қапталынан жерасты жолын
жүргізу де өте құптарлық іс деуге болады. Демек, петербургтер
Нева алаңын, париждіктер Елисей алаңын, қытайлар Тяньан-

мэнь алаңын мақтан тұтатыны сияқты, алматылықтар да Рес-
публика алаңын мақтанға айналдыратын күн жақын.
Біз – рухты халықпыз. Сондықтан, ішкі рухымыздың əл-
сіздігі сыр бермеуі тиіс. Бұл алаңда 1986 жылғы желтоқсан

айында халықтың бас көтеруі болып, жазықсыз қан төгілді деп
сарыуайымға түсіп, қол қусырып отыруға бола ма?
Рас, дəл осы алаңда мемлекеттің тағдыры шешілді. Бірақ,
Тəуелсіз мемлекеттің қалыптасуы кезіндегі ең алғашқы Дек-

ларациялық құжат та осы алаңда қабылданғанын ұмытпаға-
нымыз абзал. Сондықтан, ұлттың арманына айналған алаңды
үнсіздік алаңына айналдырмауымыз керек.
Мəселен, Праганың «Вацлав алаңы», Чехияның тарихы са-

налады. Бұл алаңда – 1968 жылы «Прага көктемі» төңкерісі бо-
лып, бейбіт халықтың ар-мұңы тапталды, социализм идеяла-
рына қарсы бой көтерушілердің қаны төгілді. Араға 21 жыл
салып, осы алаңда екінші рет «Раушан революциясы» болып,

халықтың ерік-жігері жеңіске жетті. Мұнымен халықтың ру-
хы жаншылған жоқ, қайта халық болған оқиғаға қарсы сөз
өршілдігін көрсетті. Қазір «Вацлав алаңы» халықтың көп жи-
налатын, ойын-сауық құратын басты алаңына айналған. Мұн-

да түрлі сыйлықтар сатылатын дүкендер, тіпті шағын театрлар
да орын тепкен.
Сондай-ақ, əлемдегі ең бай мемлекеттердің бірі – Оңтүстік
Африка Республикасының астанасы Кейптаун қаласының бас

алаңы Гринмаркетте түрлі бұйымдар сататын дүкендермен қа-
тар, көпшілікке арналған базар да орын тепкен.
Еуропаның ең сұлу алаңы – Эльба жағалауындағы Дрезден
қаласындағы Театр алаңы болып саналады. Сəулет өнерінің

ең озық үлгілері бой көтерген бұл алаң тұтастай өнер акаде-
миясынан тұрады. 1710 жылы негізі қаланған бұл алаң 60 рет
өзгертіліп, үнемі жетілдіріліп отырған.

Жерасты жолдары мен көпсалалы мəдени кешендерді бы-
лай қойып, кейбір елдерде тұтастай жерасты қалалары да бар.
Əрине, ол туралы əңгіме мүлде бөлек тақырыпты қажет етеді.
Тəуелсіздік – мыңдаған жылдарғы сан ұрпақтың асыл ар-

маны еді, ол бүгінгі ұрпақтың пешенесіне тиді. Өткен 20 жыл-
да ғасырға бергісіз табыстарға қол жеткіздік. Халық шын мə-
ніндегі еркіндігін сезінді, ой-сана өзгерді. Мемлекетіміз ор-
нықты, елімізді əлем таныды. Осыған сай елімізде ұлттың ру-

хын көтеретін жасампаз ескерткіштер бой көтерді. Сондай
құндылықтардың бірі Республика алаңындағы барша сəулет
өнері туындыларын жатқызуға болады.

Жалпы адамзат баласына шындықтан гөрі өтірік көп қыз-
мет еткен. Оны ойлап табушылар өз мүддесіне орай форма-
сын өзгертіп, үш категорияға бөліп, ішкі «жауларына» қарсы
қолданып отырған. Бірақ, қып-қызыл өтірік жəне статистика

күйінде түрленіп отырған ұғым шеңбері қандай аудиторияда
айтылса да, өз тыңдарманын имандай сендіріп келген. Шығуын
білсек те, тігісін білмеген сондай қып-қызыл өтіріктің бірі –
1959 жылғы Теміртау оқиғасы еді. Уақыт өте келе сыры ашы-

лып отырған сол оқиғаның қанды қырғынға ұласуына не себеп?
Осыдан тура он екі жыл бұрын 1997 жылы 5 шілдеде Рес-
публика Президенті Н.Назарбаевтың «Егемен Қазақстан» га-
зетіне берген сұхбатында: «Теміртау оқиғасында қанша адам-

ның қырылғанын əлі күнге дейін ешкім білмейді, ол та-
рих ашылған жоқ. Кісі өлімі көп болды, оның ішінде талай
адам сотталды, атылды» деген еді.
Жақында Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Қара-

ғанды облысының əкімі Серік Ахметовті қабылдап, үстімізде-
гі жылы Теміртау қаласындағы Қазақстан магниткасының 50
жылдығын атап өту жөнінде іс-шаралар қабылдау жөнінде
мəлімдеген болатын. Тұтас бір ұрпақтың өмірін қамтыған

алып магнитканың тарихында есте қалар оқиғалар көп болған.
Иə, Теміртау оқиғасының тарихы əлі ашылған жоқ. Ол ту-
ралы бұқаралық ақпарат құралдары мардымды ештеңе жазған
да, көрсеткен де жоқ. Сол жылдардағы сарғайған газет-журнал

беттерінен де ол туралы дəнеңе таба алмадық. Оқиғаның əлеу-
меттік астары туралы жазылған «Молодая гвардия» журна-
лының сол жылғы саны да, барлық кітапханалардан алынған.
Тіпті, бұл туралы Орталық мұрағатымызда да тілге тиек етер

бір жапырақ қағаз сақталмапты. Оқиғаның соншалықты ма-
ңызды болғанын осыдан да байқауға болар еді. Бұл туралы
барлық деректер Ұлттық Қауіпсіздік комитетінің, Ішкі істер
министрлігінің мұрағаттарынан табылуы да мүмкін-ау, алайда

Жалпы, еліміздің сол кездегі болашақ президенті де өмірдің
ащы сабағын, дəл осы Теміртау оқиғасынан алған сыңайлы.
Он тоғыз жастағы балаң жігіт қанқұйлы оқиғаны көзімен кө-
ріп, ащы дəмін татса да, алдына қойған мақсаты мен алған бе-

тінен қайтпауы – оның өжеттігі мен қайсарлығын көрсетеді.
Əйтпесе, сол кезеңнің ауыртпалығын көтере алмай, қиындыққа
төзбей, туған ауылы мен ата-анасының аялы қамқорлығын аң-
сап, қаншама жастар жан-жаққа кетіп қалмады дейсің бе? Егер,

мұндай жағдайларды басынан өткергеңдер бар болса, «қап,
неге шыдамадым екен, сол жерде жүре бергенімде, қазір
«Президентпен бірге еңбек еткенмін, біз, Теміртауданбыз деп
мақтаныш тұтар едім-ау» дейтіңдер де табылып қалар-ау. Əри-

не, ондайлар бірен-саран болар. Десек те, Елбасымен сол жыл-
дардағы қиындықты бірге бөліскен жаны таза, адал азамат-
тардың əлі де сол Теміртауда қатарда жүргенін көресің. Мұн-
дайда Елбасының сол достарына деген риясыздығы мен са-

ғынышын, қарапайымдылығы мен инабаттылығын сезіп, одан
өзіне сабақ аласың.
Жалпы, Теміртау оқиғасы сол кезеңдегі дүрбелеңге қатысу-
шыларға өмірдің ащы сабағы болып тигені рас. Жазатайым

əлдебір жағдайларға душар болып кетуің де ықтимал ғой, мұн-
дайда өмірге тəубе дейміз де қоямыз.
Теміртау оқиғасы 1959 жылы тамыз айында болды. Темір-
таудағы алып Магнитка Бүкілодақтық екпінді құрылыс деп жа-

рияланып, оған комсомолдық жолдамамен еліміздің түкпір-
түкпірінен мыңдаған жастар барады. Олардың ішінде негізгі
тұрағы жоқтар да, барар жері, басар тауы жоқ түрмеден бо-
сатылғандар да болады. Еліміздің ірі қалаларынан жұмыс іздеп

келгендер жатақханаларға ұлттық ерекшеліктеріне қарай топта-
сып тұрады. Магниткаға келушілерге есеп жүргізілмейді, олар
қаласа тіркеледі, қаламаса тіркелмейді. Тəртіп пен талаптың,
сұраушылықтың жоқтығының салдары кісі тонау, зорлық

пен зомбылықтарға əкеліп соғады. Жатақханаларда ұлттық
ерекшеліктерге бөлініп тұруы ара-тұра топтық төбелестерге
душар етеді. Бұл сол кездегі партиялық басшылықтың жібер-
ген ірі кемшіліктері еді. Оның үстіне тұрмыстық жағдай ауыр

соғып, олардың əлеуметтік, рухани жан-дүниесіне көңіл бөлін-
бейді. Тұрақты бақылаудың жоқтығынан, жастар арасында мə-
дени жұмыстардың жүргізілмеуінен жатақханаларда жағдай
ауырлап, күңде қанды төбелес болып тұрған.

1959 жылы маусым айында СОКП Орталық Комитетінің
бірінші хатшысы Н.С.Хрущевтің атына Теміртау Магнитка-
сында еңбек етіп жатқан болгар жұмысшыларынан арыз тү-
седі. Болгар жұмысшысы А.Ношков еңбектес достарының аты-

нан жазған арызында Теміртауда орын алып отырған ауыр
жағдайды бүкпесіз жазып, тəртіптің бей-берекетсіз кеткенін,
бұзақылық пен маскүнемдік індеттің бақылаусыз қалғанын
қоғам өміріңде ұрлык пен қылмыстың өршіп тұрғанын ашық

баяндайды. Қалыптасқан жағдайдың алдын алу мақсатында
Қарағанды облыстық партия комитетінің бюросы шақырылып,
тиісті қаулы қабылданады.
Обкомның бюросында талқыланғандай шындығында қала-

да (Теміртауда) қоғамдық тəртіпті сақтау ісі сын көтермейтін
еді. Осы жəне өзге де əлеуметтік мəселелерді талқылаған обком
бюросының қаулысында Теміртау қалалық ішкі істер бөлімінің
жеке құрамын 20 қызметкерге көбейту туралы Қазақстан Ком-

партиясы Орталық Комитеті мен Қазақ КСР Министрлер Ке-
ңесінен сұрау қажеттігі жөніңдегі өтініші өз шешімін таппай
қалады. Оған қосымша Теміртау жұмысшыларын таза ауыз
сумен қамтамасыз ету жолдары қиынға соқты, қоғамдық та-

мақтандыру ісі де жолға қойылмады. Ашынған жұмысшылар
одан шығудың жолын бейбіт түрде қарсылық білдіру жолда-
рынан іздейді. Бес саусақ бірдей емес, араларында зұлымды-
ғымен шектен шыққан басбұзарлар да болады. Ақыр соңында

олар 1959 жылғы тамыз айының беташарында жаппай кө-
теріліске шығып, қоғам мүлкін талан-таражға салады. 1 тамыз
сенбі күні қаладағы барлық асханалар жұмыс істемейді. Ке-
лесі күні де жұмысшылар аш қалады. Мұның өзі олардың ашу-

ызасын тудырады. Жұмысшылардың көңіл-күй ауанын дөп
басқан жергілікті бұзақылар оларды өз соңдарынан ертіп,
қалада тəртіпсіздіктер жасайды. Алдымен салқын сусын құ-
йылған сыйымдылықты сындырады, асхананы тонайды. Сенбі,

жексенбі (1-2 тамыз) күндері орын алған тəртіпсіздіктер кезін-
де екі адам ұсталып, жауапқа тартылады. 2 тамыз күні түнгі
сағат 3-те шамамен 1500-дей жұмысшы жиналып, оларды бо-
сатуға күш салады, алайда ол əрекет іске аспайды. Ашуға

булыққан жұмысшылардың жолын бөгеу мақсатында ескер-
ту ретінде аспанға 5 рет оқ атылады. Өз талаптарының орын-
далмасын білген жұмысшылар бұдан соң шағын дүңгіршекті
тонайды. Бұл уақыт аралығында ешқандай өлім-жітімге жол

берілмейді.
2 тамыз күні палатка орналасқан қалашықта жиналыс бо-
лып, үш сағат бойы оған қатысушылар бір-біріне қарсы талап-
тар қояды.

Алып құрылыс алаңының жетекшілері Мемлекеттік қауіп-
сіздік қызметінен құрылған арнайы топтың қалашықта белгілі
бір уақытқа дейін қала тұруын сұрайды. Осы күңдері жер-жер-
лерде палаткалар орнатылып, жастар қалашығында партия жə-

не комсомол белсенділерінен құрылған 230 адам ықтимал жағ-
дайға сай дайындық жұмыстарын жүргізеді.
Қарағанды облыстық партия комитетінің бюро мүшелері де
оқиғаның соңын күтіп, өз көзқарастарын ашық білдіруді қажет

деп таппайды. Теміртауға облыстық партия комитетінің бірін-
ші хатшысы П.Н.Исаев өзі келудің орнына, обком хатшысы
Алихановты жіберумен шектеледі. Мемлекеттік Қауіпсіздік ко-
митеті облыстық басқармасының бастығы Шмойлов Қарағанды

қаласында отырып, оқиғаны сырттан бақылайды.
2 тамыз күні кешкі тоғыз шамасында жұмысшылар жер-
гілікті ішкі істер бөліміне шабуыл жасайды. Теміртау қалалық
партия комитетінің хатшысы А.Г.Коркин бұл туралы облыстық

партия комитетін хабардар етеді. Қарағанды облыстық пар-
тия комитетінің бірінші хатшысы Исаев обком хатшылары мен
Қауіпсіздік басқармасының бастығы Шмойловты қатыстыра
отырып, тығырықтан шығудың жолын қарастырады. Қабыл-

данған шешім бойынша тəртіп орнатуға ішкі істер күштерін
көтеріп, КарЛАГ-тың қарулы əскери жеке құрамын Теміртауға
жіберуге ұйғарым жасалады.

Сол күні түнгі сағат 3-те Теміртаудан Қарағанды облыстық
ішкі істер басқармасының бастығы, генерал Любых тəртіп бұ-
зушыларға қарсы қару қолдануға рұқсат сұрап, Қарағандыға
телефон соғады. Өз сұрауына байланысты ол қалыптасқан жағ-

дай өз шеңберінен шығып кеткен жағдайда қару қолдануға
Исаевтың келісімін алады. (Оқиға кезінде де, одан кейінде де
рұқсат беру мəселесі үлкен дауға ұласып, оның нақты авторы
табылмайды. авт). Ишарат білдірудің соңы қанды қырғынға

ұласады. 2-3 тамыз күндері орын алған тəртіпсіздікті басуға
КарЛАГ-тың конвой күзетінен генерал Запевалин басқарған
500 сарбаз, КСРО ІІМ ішкі əскерлерінен 1400 сарбаз бен офи-
церлер қатысады. Сол күндері 15 адам өліп, 28 адам ауыр жа-

раланады, 140 адам бұзақылық жасағаны, тонау мен талауға
қатысқаны үшін қамауға алынады. 28 сарбаз, офицерлер мен
ішкі істер қызметкерлері ауыр жараланып, 4 сарбаз бен офи-
цер əртүрлі жарақат алады. Оқиғаның мұндай қайғылы бағыт

алғанынан қорыққан облыс басшылары бұл жолы істің байы-
бына бармастан, жаппай тəртіпсіздіктің болуына ішкі істер са-
ласы кінəлі деп табады.
Оқиғаға саяси баға беріп, оның алдын алуға бірден-бір құ-

қығы бар обкомның сол күндері бюро мəжілісін өткізбеуін қа-
лай түсінуге болады? Күш құрылымдарының қару қолданатын
күні Исаевтың Теміртау қаласында болса да кабинетте жасы-
рынуында нендей сыр бар. Жұмысшылар қаншама рет шақыр-

са да, оның олардың алдына шықпауына не себеп?
Мемлекет басшысының елде болмау кезінде орын алатын
белгілі сценарийлерге сəйкес болатын төңкерістердің, кейбір
элементтері де Теміртау оқиғасыңда көрініс бергені байқалады.

Оқиға кезінде Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің
бірінші хатшысы Н.И.Беляевтың республикадан тысқары бо-
луы да көп нəрсеге əсер еткен іспетті. 2 тамыз күні демалы-
стан Мəскеуге оралған Беляев окиға туралы Орталық Коми-

тет хатшысы Ф.Кəрібжановтан естіп-білген. Ол (Беляев) əр-
нəрсеге партиялық тұрғыда қарайтын əдіспен Теміртаудағы
тəртіпсіздіктерді жұмысшы-коммунистердің күшімен басуға
нұсқау береді. Тапсырма бойынша 1700 коммунист белсенділері

жұмысшылар арасында түсіндірме жұмыстарын жүргізеді. Пі-
кір қайшылықтарында қарама-қарсылық туындаған кезде ара-
ға ішкі істер құрамы араласып, іс насырға шауып кетеді.
Оқиғаның бағыты туралы 3 тамыз күні таңертең Беляев

Мəскеуде жүріп, Хрущевке баяндайды. Артынша Қарағандыға
ұшып келіп, оқиғаны өз көзімен көріп, СОКП Орталық Коми-
тетінің хатшысы Л.И.Брежневке хабарлайды. Ал ол өз кезегінде
Хрущевке мəлімдейді. Хрущевтің жеке тапсырмасы бойын-

ша Брежнев пен Беляев оқиғаның қайғымен аяқталған күнінің
ертеңінде, 4 тамыз күні Теміртауға келеді.
Жалпы, Теміртау оқиғасы СОКП Орталық Комитетінде төрт
рет қаралады, арнайы мемлекеттік комиссия құрылады. Оның

соңғы мəжілісіне саяси бюро мүшелігіне кандидаттар, Украи-
на Компартиясы Орталық комитетінің хатшысы Н.Подгорный,
Белоруссия Компартиясы ОК хатшысы К.Мазуров, Грузия Ком-
партиясы ОК хатшысы В.Мжаванадзе, Латвия Компартиясы

ОК хатшысы Я.Калнберзин, Свердловск облысы партия коми-
тетінің бірінші хатшысы А.Кириленко қатысып, өз пікірлерін
білдіреді.
Оқиғаны зерттеген мемлекеттік комиссияның Қарағанды ме-

таллургия зауытындағы қалыптасқан жағдай туралы жасаған
ұсынысы бойынша СОКП Орталық Комитеті Президиумының
1959 жылы 17 қазанда «Қарағанды зауытының құрылысы ту-
ралы» қаулысы шығады.

Сонымен жұмысшыларға қарсы қару қолдануға кім рұқсат
берді?
Қарағанды облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы
Исаев СОКП Орталық Комитетінің Президиумы мен проку-

ратураға берген түсініктемесінде өзінің қару қолдануға рұқ-
сат бермегенін, кейіннен обком хатшылары Энодин мен Əли-
хановпен бірлесіп, рұқсат бергенін жəне бұл туралы Ішкі істер
министрі Ш.Қабылбаевпен келіскенін айтады. Ал Ішкі істер

министрі қару қолдану жөнінде ешқандай келісім де, нұсқау да
бермегенін дəлелдейді.
Беляевтің талап етуімен Ішкі істер министрі Ш.Қабылбаев-
тың ісі тергеуге беріліп, ол қызметінен босатылады. Тергеу

амалдарынан соң, Ішкі істер министрінің кінəсіз екендігі анық-
талып, ол барлық атақ-абыройын қайтадан қалпына келтіреді.
1967 жылы Ш.Қабылбаев екінші рет ішкі істер министрі қыз-
метіне тағайындалады.

Сол кезеңдерді кейін еске алған Мемлекетіміздің басшысы:
«...Қазақтың балалары жеке жатақханада тұрдық. Аман
қалу үшін ұйымдасып, бірге жүруге тура келді. Топ бо-
лып жүріп келе жатқанымызда бізге келіп соқтығысып,

бізді де соғып кеткен кездері болды. Ол кезде, əрине, та-
лай нəрсеге ұрыну мүмкін еді. Құдай сақтап, аман қалдық.
Сондықтан қазақ пен украиндар, орыстар болып, грузин-
дер мен орыстар болып, қазақтар болып талай төбелестер

болды» дейді. («Егемен Қазақстан», 1997 жыл 5 шілде). Күн
сайын өршіп бара жатқан мұндай аса қатерлі оқиғаның ал-
дын алмаса болмайтын еді. СОКП Орталық Комитетінің ерек-
ше бақылауында тұрған ерекше құрылыс нысаны айналасында

тəртіпсіздіктің белең алуы партияның бас штабын да əбігерге
салады. Оқиғаның терең бағыт алғаны соншалық, оған қару-
лы əскер қатыстырылады. Алғашында өз əскеріміз халыққа оқ
атпағаннан кейін, Солтүстік Кавказдан Дзержинский атындағы

ішкі əскер дивизиясын шақырып, оқиғаны күштеп басуға тура
келген.
Бұл дивизия елімізде болып жатқан ауыр толқуларды басуға
əркез қатысып тұрған. Кейін белгілі болғанындай 1986 жылғы

Алматыдағы Желтоқсан оқиғасына да қатысқан осы дивизия
екен.
Оқиға басылысымен оған сараптама-зерттеу жұмыстары
жүргізілмейді. Келтірілген зиян, адам өлімі, ешбір жерде ай-

тылмаған, жарияланбаған. Құрамында екі адамы бар ұшақ құ-
ласа, жариялы түрде құрылып жататын мемлекеттік комиссия
бұл жерде ашық жұмыс істемегенін аңғарасың.
Теміртау оқиғасына кезінде Ресейдің Бас прокуроры бол-

ған, Ресей президенті Борис Ельциннің саяси өмірінде зор рөл
атқарған А.Казанник те қатысады. «Өмірдің алғашқы ауыр са-
бағын 1959 жылы тамыз айында Теміртауда таттым» дейді
белгілі профессор А.Казанник. – «Осы жылы комсомолдық

жолдамамен Қазақстан Магниткасына барған болатын-
мын. Мұнда мен сияқты жастар көп жиналыпты. Алайда,
бəрі бірдей комсомолдық жолдамамен келмегенін, олардың
араларында кəнігі бұзақылар бар екенін кейін білдім. Жас-

тардың бір тобы су жүйесінде жұмыс істедік. Жұмыс ауыр,
еңбекақы мардымсыз болды. Наразылығымыз үлкен қар-
сылықтарға тап болды. Содан түн ішінде десантшылар-
ды түсіріп, олар жұмысшылар тұратын палаткаларды ны-

санаға алып, оқ жаудырды. Өлгендер де, жараланғандар
да көп болды. Жер-жерлерде өрт шықты. Кейін біздің ара-
мыздан 8 жасөспірімді соттап, кəмелетке толмағандарын
ату жазасына кесті. Біздің жатақханада тұратын «осы бас

көтереді-ау» деген белсенді жастардың біршамасын ауыл
шаруашылығы жұмыстарына немесе оқшаулау тұрған қой-
маларға жұмысқа барасыңдар деп алып кетіп, сол жағынан
қайтып жібермей қойған кездер де болды. Мен оларға іздеу

салып, бірнеше жерлерге бардым. Кейін мені ішкі істер
бөліміне шақырып алып, бұл шаруада жұмысың болма-
сын, оларды іздеп əуре болма жəне ешбір жерге жазушы
болма деп қатаң ескерту жасады. Кейін «Молодая гвар-

дия» журналынан Теміртаудағы болған оқиғаны, ондағы
ату, өрт шығу себептерін жазып, түсіндіргенде оның бəрі
сол жердегі ұрлық пен қарлықты бүркемелеу үшін, əдейі
қолдан ұйымдастырылғанын білдім», – дейді оқиғаны өз кө-

зімен көрген А.Казанник («Труд» газеті. 1997 жыл. 23 қыркүйек).
Сол күндері Теміртауға Л.Брежнев, Д.Қонаев келген. Оқи-
ға үш күнге созылып, əскерилердің күшімен əрең басылған.
Сөйтіп, əлеуметтік кикілжіңге киліктірген жұмысшылардың

əділетті талабы жаппай жазалау мен қуғын-сүргін жолымен
тұншықтырылған. Ал, кейін жылымық орнаған тұстарда жа-
булы қазан жабулы күйінде қалып, жазалау шаралары атымен
ауызға алынбаған.

Жалпы, 1959 жыл – республикамыз үшін ауыр жыл болып-
ты. Ауа-райының қолайсыздығы жəне ұйымдастырушылық-
тың кемшілігі салдарынан дер кезінде пісіп тұрған астық жи-
налмаған. Мыңдаған гектар жерге дəн шықпай қалған. Оның

Мемлекетке сатылатын 900 миллион пұт астықтың орны-
на 700 миллион пұт астық қана сатылып, алынған міндеттеме
орындалмаған. Осының бəрі Теміртау оқиғасына жалғасып, ол
СОКП Орталық Комитетінің Президиумында қаралған.

Партияның бас штабында қаралған мəселе бойынша Қара-
ғанды облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы Исаев,
«Казметстрой» директоры Вишневский қызметінен босаты-
лып, республика басшысы Н.Беляев сөгіс алып, жұмысынан

босатылады.
Қарағанды облысы партия комитетінің хатшысы Энодинге
есеп карточкасына жазылған қатаң сөгіс беріліп, кейін атқарып
жүрген қызметінен босатылады. Ішкі істер басқармасының

бастығы, генерал Любых та қызметінен босатылып, республи-
кадан тысқары көшіп кетеді.
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хат-
шысы болып Д.А.Қонаев сайланады. Ол өзі сайланған пленум-

да: «Жолдас Беляев өзіне тапсырылған учаскедегі жұмыста бю-
ро мүшелерінің жауапкершілігін көтере алмады, өзінің жібер-
ген қателіктерін партиялық жолдастарына ысырып тастады.
Теміртау оқиғасында орын алған барлық қателіктерді Орталық

Комитет бюро мүшелері мен министрлерге жапты» деп баян-
дайды.
Сол жылдардағы Теміртаудың əлеуметтік-мəдени тұрмысы-
ның жай-күйі сын көтермейтіні шындық еді. Оны Елбасымыз

өзі туралы түсірілген деректі фильмде де айтып жүр. Елбасы-
мыздың алып Магниткада партия ұйымына жетекшілік жаса-
ғанында бұл мəселе турасында СОКП Орталық Комитетінің
есеп бергенін жəне өз ойының салтанат құрғанын мақтаныш-

пен айтады.
Иə, сол жылдары СОКП Орталық Комитетінің «Теміртау қа-
ласының əлеуметтік-мəдени тұрмысын жақсарту» жөніндегі
қабылдаған Қаулысынан кейін, қалада мəдениет ошақтарының,

мектеп, балалар бақшаларының, кинотеатр, бассейн, спорт зал-
дарының, көптеп ашылғанын көреміз. Мұның өзі жастардың
өндіріс орнында тұрақтап, алаңсыз жұмыс істеп, сайып келген-
де Теміртаудың тез арада гүлденген жастар қаласына айнал-

ғанын байқайсың. Қаланың бүгінгі гүлденген, өркениетті сал-
танатқа жетуінде Елбасымыздың зор үлесі бар.

Міне, Теміртау оқиғасының бар шындығы осыған сая-
ды. Ежелгі грек ойшылы Фалес: «Бəрінен де күштісі уақыт,
өйткені ол бəрінің де сырын ашады», – депті. Уақыт өткен
сайын сырын ашып отырған Теміртау оқиғасының бас-

ты проблемасы əлеуметтік мəселенің шетін ұшқыны ғана
еді. Жалпы, Теміртау оқиғасы сияқты жұмысшылардың
наразылық акциялары кеңес елінің басқа да қалаларында
болғанын үздік-создық білеміз. Өткен ғасырдың 60-жыл-

дары Новочеркаскі қаласында да зауыт жұмысшыларының
жергілікті атқарушы билік орындарына наразылық шеруі
болып, ол қарулы күшпен басылған-ды. Мұндай фактілер
өзге де қалаларда аракідік орын алып отырды. Бірақ бұ-

лардың бəрі кеңестік тəртіп кезеңінде бұқарадан жасыры-
лып, құпия түрде қатаң сақталды, ақпарат құралдарында
жарияланбады. Біз өз мақаламызда кезінде айта алмаған
мəселелерге тағы бір оралуды мақсат тұттық.

Адам қолымен жазылған кез келген хаттың соңында тағдыр
тұрады. Ол – бағамдап қарасақ, қағазға түскен құжат. Бір анық,
адам баласы əлемдегі əрбір тіршілік иесімен тығыз қарым-
қатынаста өмір сүреді. Бұл – адамның ішкі табиғаты.

«Өмір деген – ой» – деген қанатты сөз Вольтердің ұраны
болатын. «Өмір дегеніміз – шайқасу» деген қанатты сөз Сене-
каның хаттарында да ұшырасады.
Жалпы, ақ параққа түскен барлық хаттардың түпкі мəнінде

тəрбие жатыр.
Ұрпақ тəрбиесіне арналған А.П.Чеховтың, ағартушылар Су-
хомлинскийдің, Алтынсариннің кітаптары нағыз өмір сүру заң-
дарының не екенінің мəнін ұрпаққа ашу болатын.

Өмір сүруге септігін тигізер ақпаратты адам тек хат-ха-
бардан, кітаптардан алады екен.
Ұлы адамдардың жазған хаттарын оқи отырып, тіршіліктің
кілтін табуға ұмтыласың, ізденесің, табасың. Ол өмірге құш-

тарлығыңды арттырады.
«Басқа адамдардың өзіңізді жақсы көруіне неғұрлым көбі-
рек жағдай жасасаңыз, сіздің оларға ұнауыңыз да солғұрлым
тезірек болады» – депті Пьер Буаст.

Қазақ зиялыларының қазаққа ұнамағаны жоқ. Олар ең бас-
тысы халқының, ұрпағының амандығын, ар-ожданының та-
залығын тіледі. Онысын хатқа түсірді. Хаттың да өз жазылу
ережесі бар.

Қазақ тілінің білгірі Ахмет Байтұрсынов жазылатын хаттың
мазмұн түріне үңіле отырып, оған былайша анықтама береді:
«Заман хат. Біреудің заманында болған тарихи уақиғадан яки
өз ішінде болған істерден дерек беруі – заман хат деп аталады.

Мəдени жұрттың адамында заманында болған көзге түсерлік
оқиғаларды яки өз өмірінде ұшыраған зор істерді жазып, əңгі-
ме ретінде тіркеп отыратын əдет болады. Заман хат шежіредей
емес, тəртіпті, жүйелі келеді. Шежірені тек хат білетін адам-

дар жазады. Сондықтан, мұнда құр халық аузында əуезе болып
жүрген делелсіз сөздер жазылмайды. Заман хатта оқиға уақыт
сарынымен жазылмайды, іс сарынымен жазылады. Заман хат-
та боларлық бір кемшілік мынау: оқиғаны болған күйінше

жазбай, жазушы өз көңілінің күйіне бояп, реңкін өзгертуге
ықтимал. Олай ету оқиғаның дұрыстығына кемшілік келтіреді.
Заман хат шынға жақын болу үшін жазушы өз көңілінің күйі-
не түспейтін яғни, достыққа да, қастыққа да қарамайтын адам

боларға тиіс. Ондай адамдар табиғаттан тысқары адам болмақ.
Адам табиғаттан тысқары бола алмағандықтан заман хаттары
көңіл күйінің əсерінен аман бола алмайды. Содан да тарихқа
беретін жемінің молдығынан заман хат өте құнды сөздер есе-

біне қосылады.
Заман хат жазушы жазуына керек жемді я оқиғаның болып
жатқан үстінен алып жазады, яки, көп уақыт өткізіп оқиғада
болған халдерді өзінің есіне алып жазады. Заман хат мағлұматы

айтушының есіне алынып жазылғанда, жат дерек деп айтыла-
ды» (Ахмет Байтұрсынов шығармалары. «Жазушы» баспасы,
1989 жыл. 214-215-беттер).
Төменгі хаттар тарихы осы тұжырымға жауап береді.

Зиялылық – адамзаттың шалдыққан «сырқатына» диагноз
қоя білу қабілеті. Өзегіне даналық біткен зиялылықты қайрат-
керліксіз елестету мүмкін емес. Олай болса, ұлтымыздың
классик жазушысы Ғабиден Мұстафиннің жастарға арналған

төмендегі хатына үңілейік:
Жауқазын буынға хат
Бұл – көрнекті жазушымыз, асыл ағамыз Ғабеңнің бас-
пасөз бетінде жарық көрген соңғы арнау сөзі. «Жалын» альма-

нағының 1985 жылғы І-санында жарияланған.
Қарақтарым!
Биыл Ғабит екеуіміз үміткер атаулының бəрін өзінің сы-
қырлауық арбасына отырғыза бермейтін қалтырауық қыңыр

қиыны мен қызығы мол, күреске толы ұзақ ғұмырдың пайғам-
бар жасынан астамы əдебиетке арналыпты. Алда кəрі қойдың
жасындай санаулы өмір қалды. Жақында бір əзіл үстінде Ға-
биттің «енді екі-үш жыл жүрсек жетпей ме?» дегені есімде. Пе-

шенеге не жазылғанын кім білген? Əлі де жүре бергің, көре
бергің келеді. Бірақ өткенді електеп, қорытыңдылап, кейінгіге
қалдырар басты сөзімді жұптайтын кезеңге əлдеқашан жетсек
керек. Сондықтан да соңғы кезде жиі мазалап жүрген кейбір

ой ескертпелерімді «Жалын» альманағы арқылы жас қауымға
жолдап отырмын. Себебі күнді күле батырғанымызбен кез кел-
ген боз ала таңда оянбай қалуымыз əбден мүмкін ғой. Адам-
ды адам етіп келе жатқан бір ұлы қасиет бар. Оның аты – ұят.

Кейде көшеде, аялдамада, троллейбус үстінде нақ бір бас-
қа жер таппағандай көптің көзінше құшақтасып, аймаласып
тұрған жастарды көресің. Махаббат неғұрлым ұятты, əдепті
келсе солғұрлым қадірлі, лəззатты болмай ма? Бұл сезімнің

жалаңаштанып, əдеп пердесінің сырласуы емес пе?
Сабыр, ынсап, ар, ұят, əдеп – бірінсіз бірінің күні жоқ.
Бəрі жиылып махаббатты құрайды. Бірін жоғалтсаң бəрін
жоғалтасың. Жаман қылық – жұқпалы аурудан да қиын, бір-

ден бірге ауыса ұрпағыңа да кетуі мүмкін. Сондықтан «Ұлың
өссе ұлықтымен, қызың өссе қылықтымен ауыл бол» деген-
ді қазақ тегін айтпаған. Жуырда бір жас жазушының шығар-
масынан бетіңнен отыңды шығаратындай ұятсыз жолдарды

оқыдым. Қандай əдепсіздік.
Жаяу Мұсаның «Сұрша қызына» əншілер «құмарымды қан-
дырды» деген сөз қосыпты. Бұл – əндегі əдепсіздік.
Əдебиет пен өнердегі əдепсіздік өте қауіпті.

Т. деген бір қыз көзге тіпті оңды-ақ еді, ерге шықты, бірер
ай отасты да айырылысты. Уəжі: «Күйеуім еркіме жібермейді».
Күйеуінің қояр кінəсі: «көрінгенге көз салады». Екінші күйеуін
тастап, үшінші біреумен кетіп қалды. Сірə, онда да тұрақтай ал-

мас. Маскүнемдер арақтан сілесі қатып жатса да арақ сұрайды.
Жұрт көбіне ұсақ құмарлықты махаббатпен шатастырады.
Жалаң нəпсі билеген кеудеде махаббатқа орын жоқ.

Киім-басы мұнтаздай көрікті əйелдің мосқал тартқан ер кі-
сіні қол арбаға отырғызып көшеде жүргенін жиі көрем. Бірде
арбасыз кездесті. Əңгімеге тарттым.

оралды, – деді ол. – Енді калған ғұмырда жанына дақ салмай
аялап өткім келеді.
Міне, махаббатқа адалдықтың, ар, намыс, тазалығының бір
көрінісі.

Бір күні автобуста келе жатып қатар отырған екі əйелге
көзім түсті. Бірінің жасы жиырма-отыз аралығында, ерні қы-
зыл бояу, көзінің үсті көк бояу, ұзартылған кірпіктері қара
бояу, башмағынан шығып тұрған башпайының тырнақтарын

да қызылмен бояп тастаған, омырауы ашық, көйлегі жетпейді,
жеткен жерінің өзін жапқаны шамалы – сүзгідей сирек мата-
дан денесі көрінгендей. Қасындағының жасы отыз-қырық ара-
лығында. Мұның құмары алтын екен. Он саусақтың алтын-

сызы бірен-саран, қайсы біріне тіпті екі жүзіктен киіпті: бі-
лезік, сырғалар да алтын, алтындары асыл тастармен безен-
ген. Осы екі əйел көркемдіктің, мəдениеттің шегіне жеткендей
көңілдері көтеріңкі. Орыс, қазақ сөздерін араластырып шатты-

бұтты сөйлесіп отыр. Осы сəтте автобусқа бір кемпір кірді.
Көтерген себеті бар, жөтеледі, ентігеді, жан-жағына қаранып
орын іздейді. Əлгі екі əйел дəл қасында қалтаңдап əзер тұрған
кемпірді елемейді. Сол мезет соңғы жақта отырған қарақат көз

қыз орнынан атып тұрып, жүгіре басып барды да кейуананы
қолтықтап əкеліп, өз орнына отырғызды.

беті қызарып кетеді екен. Ибалық деген осы. Сірə, мені таны-
ды ғой деймін, сəлден кейін:

Аялдамаға келіп қалыппыз. Қыз сөзін аяқтай алмай, қош
айтысып түсіп кетті. Кішкентай қылығымен-ақ бəрімізді риза
ғып кетті.
Қазақта обал, рақым, иба, қанағат, борыш деген ұғымдар

бар. Бұлар – ескіден келе жатса да ескірмеуге тиісті асылда-
рымыз. Оларды темір етікке нəл қағып кигендей əспеттеуіміз
керек, қадірлеуіміз керек. Халық «Көргенсіз десе ашуланба –
көргеніңнен көрмегенің көп» дегенде осы арайлы қасиеттерді

өмір бойға сіңіре беруді нұсқап айтқан.
Жастар! Біз тойдан қайтып келе жатқан адамбыз, сіздер той-
ға бара жатқан адамсыздар. Сауырынан сипатпас шу асаудай
зымыран жылдар мынау... Сендер енді 15 жылдан соң XXІ ға-

сырдың есігін ашасыңдар. Жаңа ғасырға алып барар тарту-
таралғыларыңның ең қымбаты, ең қадірлісі – мейірім, рақым,
қанағат болғай!
1984 жыл.

ХХ ғасырда қазақтың азаматтық тарихындағы ең ұлы идея
Алаш идеясы еді. Алаш зиялылары күрес тактикасы мен стра-
тегиясын басқаша құру қажеттігін ойластырды. Олар топтаса
келе барлық күшті оқу-ағарту, баспасөз саласына салды. Түрлі

қиындықтарға қарамастан, большевиктік ағарту жұмысын өз
ыңғайларына қарай бұра білді. 1920 жылдан Мемлекеттік бас-
па құрылып, Ахмет Байтұрсыновтың бастауымен оқулықтар
жазыла бастады.

Газет-журналдардың ойы кеңестік болғанымен, заты Алаш-
тық болды.
1923 жылы Əлихан Бөкейханов Дінше Əділұлына жазған ха-
тында: «Кітап жазып, газет-журналға мақала шығарып, Алаш-

қа қызмет қылмасақ, басқа жол бөгеулі», – деп жазды.
Өзіне-өзі ие бола алмайтын адам шырқыраған шындықты да
жарытып айта алмайды. Ал, өз ұлтын сүйетін кез келген адал
адам ең алдымен өз халқының аман болуының қамын жейді.

Елдің мүддесіне орай жазылған хаттардың бəрі уақыт өте
келе эмперикалық барометрге айналатыны ақиқат. Олардың
бəрі қазір қолжетімді бұқараның құндылығына айналып отыр.

Патшалы Ресей билігі қазақ оқығандарына оқалы шапан
жауып, кеудесіне сөлкебай іле отырып, өз мүдделеріне пай-
далануды əріден көздеген. Өз халқына қарсы отарлық саясат-
ты жүргізуге пайдаланбақ болған сондай жандардың бірі –

қазақтан шыққан тұңғыш заңгер Бақытжан Қаратаев. Алайда,
Бақытжан Қаратаев өзін орыстар қанша өбектесе де «халықтар
түрмесі» атанған Ресейдің шет аймақтарда жүргізіп отырған
отарлық саясаты мен зорлық-зомбылығына, қазақ жерін талан-

таражға салып жатқан іс-əрекеттеріне қарсы тұрады. Оның бұл
белсенділігі патшаға ұнамай, ақыр соңында өзін Грузияның
Кутаиси қаласына тергеушілік қызметке жіберілуіне себеп бо-
лады. Революционер бұл қызметті 7 жыл атқарып, елге орала-

ды. 1905 жылы орыс қоныс аударушыларының жергілікті қа-
зақтардың жерін тартып алып жатқанына қарсы білдіру мақ-
сатында патшаның қабылдауына барады. Бұдан нəтиже шық-
паған соң, 1907 жылы монархиялық режимге наразылық біл-

діру ниетінде «Орал» газетіне «Руссия халқына ашық хат» жа-
зады. Ол өзінің талап-хатында: «Руссия граждандары! Біз қа-
зақтар үкіметтен «Біздің жерімізге Руссия ішіндегі крес-
тяндарды көшіріп, талауда... Бұл үшін бізге зорлық болған

секілді бүтін Руссия халықтарына бек зарарлы» деп өкініп
қарадық. Біздің ықтиярымызға үкімет бірде ілтипат етпеді.
Үкімет біздің надандылық пен оқымағандығымызды пай-
даланып, бүтін облыстардағы жақсы жерлерімізді талап

алып, көшіп келген адамдарға беріп жатыр. Бізге құмнан
əм шағыр, əрім өсетін жерлерден басқа бірнəрсе де қал-
мады» – деп ашына жазады.
Ашынбағанда қайтсін, тіпті, «...Ресейдей дойырына сенген

ел ұлт саясатын жүргізе алмайды» деген Петр Чадаевтың айт-
қаны да осыған орайлас келіп тұрған жоқ па?!
Авторлардың көпшілігі өз шығармаларында өздерін тек ұпай
үшін ғана көрсеткісі келіп, əңгіме үстіндегі ақсүйек адамдардай

ұстайды. Оған өтірікпен немесе ақиқатпен қол жеткізу керек пе
деп бас қатырмайды. Бірақ, бəрі ондай емес. Шəкəрім бабамыз
Семей облысына қараған барша қазақ ағайындарға арнаған
ашық хатын сол тұстағы «Сарыарқа» газетінің 1918 жылғы

2 сəуірдегі №39 бастырыпты. Ондағы ой-мақсат – қазақтардың
өз құқын өзі қорғауы, жазықсыз жазалы болып қалмауының ал-
дын алуы еді. Данышпан өз хатында: «Осы күнгі ұлық біздің
қазақ сотын бекітті. Екінші қазақ арасында қандай үлкен-

кіші дау болса да, қазақ соты қарамақ. Бұрын орыс солай
тексерген, əзірде билік айтылмаған істің бəрін де қазақ
соты қарайды. Сол себептен төменгі сөздерді біздің Семей
облысындағы барша қазақ қатты ескеруі керек.

тұрған жерін, қай болысқа қарайтұғынын, анықтап жазу
керек. Олай болмағанда шақыру қағаз қайда жіберетұғы-
ны білінбей, арыз қараусыз қалады.

сомалап, анықтап баға қойып жазу керек. Өйтпегенде он-
дай арыз да қаралмайды.

жалған куəліктерді қалдыру керек. Неге десеңіз – қазақ
соты орыс сотындай жалған куə, өтірік-жаланы жазасыз
қалдырмайды. Өтірікке хатты жаза салады. Əнеукүнгі
март басындағы билікте өтірік куəлік айтқан бір жігіт осы

күнге дейін сот кесімімен абақтыда жатыр. «Енді қайтіп
өтірік айтпаймын, жаманшылық қылмаймын» деп жалы-
нып, «кеш» деп берген арызын, сот қабыл алмады. Бұдан
былай, «Қазақ сотының жайын білмедім, қапы болдым»

дегенмен, ол сөз алынбайды. Осы айтылғандарды газет-
тен оқығандар өздері де ұғып, басқаға да ұғындыру ке-
рек. Қанша қуланғанмен, қазақ өтірігін қазақ соты таппай
қоймайтын көрінеді.

Семей облостной сотының бір мүшесі Шəһəрім.
«Сарыарқа. 1918 жыл. 21-апрель. №39».

Рас, ұлттың өмірі ол адал, сенімді жəне қайырымды болғанда
ғана қауіпсіздікте болады. Шəһкəрім бабамыз бұл жерде осы
қағиданы алдын алған.
Зиялылардың жазған хаттарын публицистика жанрларын өр-

деп те қабылдасақ болар еді. Француз ойшылдары хат жазысу
өнерін романдық деңгейге дейін алып барудың негізін қалаған.
Ол (хат) ақын-жазушыларға көмекші құрал, яғни, модератор-
лық қызмет көрсетіп отырған.

Оймен жазылған хат кейде адам психологиясына ықпал етіп,
ой-жүйеңді дамытуға əсер етеді, шығармашылыққа жетелейді.
Көңіл күй мозайкасын оятып, əдемі ой айтуға жол ашады. Ал,
оның астарында адамгершілікке, ар тазалығына шақырған үн

қатысулар жатады. Осыдан біршама уақыт бұрын ойшыл-қа-
ламгер Жомарт Əбдіхалықтың «Жомарттың Əзілханға хаты»
«Егемен Қазақстан» газетінде жарық көрді. Хаттың ішкі мə-
ніне үңіліп, сырын ашқан белгілі қаламгер Қайсар Əлім өзіндік

ой қорытып, жазушының ішкі сарайына үңіліпті. Біз де осы
үрдісті жалғастырып, Жомарт ағамыздың негізгі ойларын ық-
шамдап беруге тырыстық.
Қадірлі Əзаға!

Хат пен кітабыңызды алып, өзіңіз туралы түсінік-түйгенімді
кеңейте, тиянақтай түстім. Екі алып тұлғамыз – Мұхтар Əуезов
пен Сəбит Мұқанов туралы «Екі естелік» – айтса-айтқандай-
ақ, барымыз бен нарымызға ізгілік ілтипатпен, адал да айны-

мас құрметпен қараудың бір айтар ескерткіші екен. Жақсыда
«мін болмайтындай» табынып оның жаңсақ көрініп тұрған
тұстарының өзі «жарастылыққа» жорылып жататыны сияқты
қабылдау-түсініктер кең пейілді, кешірімді мінезімізді таныт-

қанымен, сырт жұрт кейбір мəселелерге мұрын шүйіре қарау-
дан да ада емес.
Бұл неліктен десем, біздің өз ішіміздегі түсінік-құрметте
адалдық, бірізділік жоқ екен. Ал оның болмауы неліктен? Осы

жер ең бір шилі тұсымыз...
Əрине, көп нəрсе зердеміздің жеткен жеріне келіп тіреледі.
Ой-сананың «биігінде» жүргендей-ақ көрінетін бірқатар «тə-
уірлеріміздің» ісі мен істеп жүрген қылығында қыруар ал-

шақтық бар. Олар айдалада тұрып-ақ, жаныңды кейітеді, жі-
геріңді жасытады! (Бұлар кімдер дегенде – атын атап, түсін

түстеді деп есептеңіз. – Сіз бағамдап жүрген төңіректен онша
алыс кетпеспін).
Бұл – əрдайым түйткіл ойға батыратын, көңілдегі бір алаң
жай. Шын адамгершілік мейіріммен, ұлы мүдде, үлкен іс тұр-

ғысынан ойлап, бір-бірімізге кешірімді, төзімді болу, тəкаппар
емес, тəлімгер болу кісілігіміз жетіспей жүр-ау, Əз-аға!?
Мен бір нəрсеге айрықша секеммен қараймын: осы астана-
лық өмір жағдайында тіршілік кешкен интеллигенция өкіл-

дерінің бірқатарының арасында кісіге арлы жүзбен қарай ал-
майтын сырдаң, сусыма мінезді пəтуасыздық бар. Бұл түпке
жететін кесел. Əсіресе, творчестволық топқа қосылғандардың
көбі – абырой, ар-ұяттан аттап, өте бір келеңсіз жолға түскен-

дер. Олардың шала-жансар өнерпазшылдығын былай қойғанда,
Отаншыл да, партияшыл да, патриот та өздері сияқты, бірақ
түптеп келгенде, олар мұндай қасиеттің бірде-бірінен жұрдай.
Ал кейбіреулерге тақ беріліп, «бақ» келген соң, мүлдем «естен

айырылған» ғұмыр кешетіндерін қайтерсің. Мұны кейбір саяси
жетекшілеріміздің де рухани, «азаматтық» көрсоқырлығынан
кəміл аңғаруға болады. Сонда «қылмыскер, қаныпезер жүрек-
сіздің халықтық (партиялық) қызыл үстел басында отырып са-

нат шақыруға қандай хақысы бар? Жауызды дер кезінде жа-
залауға қашан да дəрменсіз-ау...»
Уақыт бəріне де емші. Бүгін емделмесе, оны ертең түзетуге
мүмкіндік болмай қалады. Жазушы өз ойын бүкпесіз аша оты-

рып, хатын одан əрі сабақтай түседі.
«Əзаға, осындай топшылау ойларымды емеуріндеп айта оты-
рып, Сіздің «басыңызды қатырғанда» мақсат біреу: ол – менде-
гі ой ындыны, творчестволық беталысы өмірлік позицияның

аңсарынан хабар беру. Осынша «кіжініп» құлындаған дауыс
құраққа шыққанда, менің өз тарапымнан рухани дамуымызға
қосқан үлес, біткен іс болмай жатқанын ұят болса да жəне айту.
Енді бұл сырды Сізге анығырақ ашуға тура келді деп ой-

лаймын. Ұзақ жылдан бері мен «Адам бағы» деген атпен бір
идеяның шылауында жүрмін. Бұл көркем дүние емес, бірақ
қажет кітап болуға тиіс.

Мен өз тұрғыластарымның (жалпы алғанда ағалардың да,
бізден кейінгі ұрпақтың да) бір осалдығын байқаймын: олар
жетілген диалектикалық ойлау тəсілінің мүмкіндіктерін өте аз
пайдаланады. Сондықтан да көп жағдайда өмірдегі, қоғамдағы

қайшылықтардың тінін тауып, терең бойлап іс өрістете алмай-
ды, – ойлау келте болған соң қанша ұзайды. Мол мəлімет, көп
дерек, қыруар тарихи, табиғи оқиғалардан хабардар, сол біл-
гендерін жақсы əңгімелеп бере алатын кісілердің өзі арқан-

даулы ат тəрізді онша алысқа ұзамайды. Көп шырмалады».
Адам өзін-өзі адамдардың ортасына ғана тануға қабілетті.
Əркім өзі түсінгенді естиді.
Сонымен «Адам бағы» – біріншіден, адамзат əулетінің өмір

сүру, тіршілік кешу, игілікке жету күресінен, ішінара тарихы-
нан қадау-қадау мəуелі баққа ұласқан бəйтеректерді көзге шал-
дырса, екіншіден, əр адам үшін бағы жанатын жүйелі таным
жолын меңзеу. Бұл – ойлау мүмкіндіктерін ашу арқылы ғана

баянды болатын іс.
Ал мұның жаңалық немесе «болмағанды ашып отыр екен-
сің» деп қарайтын ештеңесі жоқ, – бір сенімім осында. Онда
тек өмірдің өз дидарындай айқын шындықтарды жүйелеп та-

рату, жинақтау, түйіңдеу арқылы Адамның тууынан өмірден
өтер шағына дейінгі аралықта əртүрлі алдамшы жолға бой ал-
дырып, бөгеліп қалмай, арналы, түпкі нəтижесі айқын – əйте-
уір бағы жанбай қоймайтын кең өріске шығу мүмкіндігі желі

болып тартылады.
«Адам бағы» деп отырғаным ендігі бір орайда кəдуілгі бақ-
орманның бітімі тəріздес адамдар тағдырын елестету. Онда
бəрі бар: Еңбек, Өнер, Ғылым, Махаббат, ғадауат... тегіс.

Тұтастай алғанда, қоғам дегеннің өзі – сондай тіршіліктен
тұратын адам бағы. Бірақ ондағы жан иесінің əрқайсысы по-
тенциалды түрде гүлдеуге, мəуелі жеміс беруге тиіс болғаны-
мен, олар қыруар кедергі қауіп-қатерге ұрынады. Жəне мұнда-

ғы қуаңшылық, алапат сойқандар табиғат дүлейінен басқаша –
Адам құдірет, адам-хайуан болмысының заңынан туындайды...
Соны қалай «бір тарының қауызына сыйғандай» жинақтасам
екен деп көп сенделдім.

Қазақ жұртының төл туындыларында өмірдің қыбын аңдау,
сырын болжау əр кезде-ақ айтылып отырған. Шағын шеңбер-
де үзік-үзік, нақпа-нақ, дəлме-дəл пайымдалған, ешбір заман-
да ескірмейтін нақыл, қағида тұжырымдап біздің халқымызда

да тіршіліктің (қоғамның) диалектикалық болмысын тап ба-
сып отырады. Бірақ жүйелі, қарымы ауқымды қалыпқа түсе
қоймаған, əттең...
Демек, ой қорыту машығымызда, ойлау-түсінігімізде ақау

бар жəне ол біздің ағайындардың басым көпшілігіне тəн. Көр-
сек иек астындағыны ғана көреміз. Содан да қаусап жатырмыз...
Адамды «өмір билейді», «тұрмыс билейді», «қоршаған орта
билейді» деп мойындаймыз, ол рас. Сол билеушілердің қол

астында жүріп-ақ жол тапқандар, жөнді жерден шыққандар,
сөйтіп Дүние-Көшті дұрыс аяқтап кеткендер қаншама?.. Бұлай
ету көп адамдардың қолынан келер еді. Бірақ, өкініштісі сол,
олар осы жолды таба алмай дал болады, басын тауға-тасқа

соғумен өтеді.
... Адам бағы, шіркін-ай, неге жанбай кетті екен дегенде,
менің тапқан бір тиянағым – оларға дұрыс дүниетанымның
негізі, бағыт-баяны қалай сайласатынын айтып беру. Қалай

шығатынын қайдам?..
Бұл жартылай философиялық еңбек. Қандай іс істесең де
адам өмірінің мəнін бірінші кезекке шығару тұрғысынан келу
керек. Қазіргі күрделі тіршілікте ол тікелей мəселе болып қо-

йылуы қажет. Өйтпеген күнде... Оңбаймыз!..
Мен қазақ жұртындағы ақыл-ой тоқырауының бір себебін
мынадан деп білемін: ойлау жүйесін дамытып, жетілдіретін фи-
лософиялық еңбектердің бəрі орыс тілінде – оны бізден тек са-

наулылар ғана оқиды: ал ана тілімізде шыққан аздаған əлжуаз,
жеңіл-желпі басылымдарға казақтар, əсіресе, жоғары білімді
маман болып кеуде қағып жүргендер ден қойып, сонда бірдеңе
бар-ау деп əсте ойламайды əрі шала түсінген соң, жоламайды.

Олар жалпы философияның аты аталған жерден үркіп жүреді.
Есейген сайын адам неғұрлым дұрыс ойлауға машықтануы ке-
рек қой десең, ертоқымын бауырға алып, əптер-тəптері шығып
намыстанады. Өмірдегі көзге көрініп тұрған (эмпирикалық,

прагматикалық...) қайшылықтар шеңберіндегі мысалдарға тұ-
салып, одан əрі ой тереңдетуге бара алмайды. Бағыттың ай-
қындығына демеу беретін қорытынды да шығара алмайды...
Тіршілік... Қоғам өмірі – демек, адамдардың ұдайы көше-

тіні – мəңгілік ауысып (жаңарып), түрленіп отыратын жəне
үздіксіз қайшылықтар кақтығысы. Бүкіл ғұмырында əркімнің
қыр желкесінде қылға ілініп тұрған Дамокл қанжары осы.
Принципінде бұдан «құтылғысы» келмейтін адам жоқ деп ай-

туға болады. Бірақ, қалай?..
Шындық мынау: қайшылықтарды тап басып анықтай бі-
луге, бағдарлап отыруға, шама келсе, шешу тенденциясына
көшуге шалағаймыз, шорқақпыз... Содан келіп құр «мə, маған –

мə, саған» деген келте шешімдер жасаймыз. Міне, терең ойлау
пəнінен сауатсыздық. Кейбір қазақша жазғыштарымыз (сын-
шылар) бұл үлкен пəнді өзінің анық ғылыми дəрежесінде игер-
меген, олар ең қарапайым категориялардың өзін ұғымдық шең-

берінде орынды қолдана алмай шатыстырады, ал философия-
лық білімі барлар қазақша жазуға, қазақ халқының болмысын
түсініп білуге шорқақ.
Жалпы алғанда осындай екі ұдайлық біздің табиғи фило-

софиялық ойлау қабілетіміздің шыңдалуына өте өкінішті нұқ-
сан келтірді. Жоғымызды жұрттың деңгейінде ойлауға жете
алмадық: барымыз – өзімізге жат күй кештік, – міне, тағдыр!
«Орнында бар оңалар» дегенге өте сенеміз бірақ, амал қанша!

Сау-сəлемет болыңыз.
Сəлеммен Жомарт. 14 сəуір, 1988 ж.

Хаттың ұзын-сонар болуы шартты емес. Кейде оның екі
ауыз сөзбен жазылуы да иесіне даңқ пен абырой алып келуі
мүмкін. Мұндай хаттарды мұрағаттардан көптеп табуға бола-
ды. Жақында ағылшынның белгілі жазушысы Оскар Уайльдтің

1987 жылы бір журнал редакторы Алсачер Вианға жазған ха-
ты табылып, ол аукционда 15,5 долларға бағаланды.
Жазушы өз хатында редакторды шəйға, кешкі асқа, галстук-
сыз еркін жайғасып, итальян шарабын іше отырып, редакцияға

келіп түскен мақалаларды талқылауға шақырады. Хатты Виан-
ның мұрагері құпия түрде сақтап келіпті. Хат мəтіні атақты жа-
зушы өмірінің біз білмейтін көлеңкелі тұстарын аша түсетін
көрінеді.

Бір ауыз сөз демекші, тарихта «Бесеудің хаты» деген атау-
ға ие болған хаттың негізін жазушылардың бірі – Мұташ
Дəулетқалиев ішкі түрмеде жатып, əйелінің үйден тамақ құйып
əкелген ыдысының түбіне Мəскеуге Сталинге жазған хатын

нанмен бетін жасырып, амалын асырған көрінеді.
Өмір жоқтықта өтеді: біз қашанда еске алу мен үміттің орта-
сында боламыз. Онда ұлы композитор Шəмші Қалдаяқовтың
əкесі Қалдаяқ абыздың хатына үңілейік.

«Домбы өлген. Қалдаяқ та өледі. Бірақ, Құдай біледі,
деп айтайын, Домбы ұрпағында екі нəрсе: көрік – ұсталық,
əн əуені – өлмейді, өмір сүреді. Мына жаман ағаң Қалдаяқ
ұста əкесіне де, қазаққа да қарыз емес. Аллаға мың да бір

шүкіршілік. Ана жаман кемпірім – апаңды екі күн айты-
ста өлеңмен жеңіп, атқа мінгестіріп əкелгенімде, тігерге
тұяры жоқ əкем: «Балам, мені Құдай алдындағы, ал өзіңді
əке алдындағы парыздан құтқардың, деп ризашылықпен

ақ батасын берген. Ал, мен қазаққа Шəмшіні бердім. Шəм-
шіні бүгін болмаса ертең, тіпті, тірісінде болмаса, көзі жұ-
мылғаннан кейін болса да қалың қазақ танып, құрметтей-
тін болады. Тек, ер азамат, ел аман болсын!».

Қалдаяқ, 1964 жыл.
Өмір керемет, тым көп жоғалтулар мен ұлы парыздан емес,
əдетке айналған жан рақатын сақтарлық болымсыз нəрселер-
ден – күлімсіреулерден, ізгілікті істерден жəне ұсақ та болса

міндеттерден тұрады. Қазақ халқына Шəмшідей ұлы компози-
торды берген Қалдаяқ əкеміз жүрегінен шыққан сөзді осылай
жеткізе біліпті. Міне, хаттың құдыреті!

Киім – кез келген адамның бейнесі. Əйтсе де ар-ұятымды
жауып тұрса болмай ма, деп əлеміш-əлеміш киінуге бола ма?
Əсіресе, ол мемлекеттік қызметкер болса ше? Қазақстан Рес-
публикасы мемлекеттік қызметкерлерінің Ар-намыс кодексі

мемлекеттік қызмет пен мемлекеттік қызметшінің қоғам ал-
дындағы жауапкершілігін айқындап берген. Егер бұрын мемле-
кет өз қызметкерінің алдына материалдық құндылықтар қойса,
қабылданған құжатта басты мəселелер ретінде адамгершілік

нормалары қойылған. Бұл мемлекеттің ойын асқақтататын
оның мүддесін қорғайтын басты фактор. Енді осы фактор əлем
елдерінде қалай қолданып жүр?
Жақында Украина үкіметі министрлер кабинетінің жауапты

қызметкерлері үшін дресс код енгізді. Енді қабылданған ере-
же бойынша министрлер мен хатшылық қызметкерлері бүгін
киген киімін келесі күні кие алмайды. Екінші мəселе бойын-
ша өзге адамдардың назарын аудармау үшін түрлі жылтырақ

жіптермен көмкерілген киім мен ашық, қанық бояулы галстук
байлауға шектеу қойылып отыр.
Жаңа ереже бойынша үкімет хатшылығы өкілдерінің алма
кезек ауыстырып киіп отыратын кемінде үш костюмі болуы

тиіс. Министрлер кабинетінің қызметкерлері жұмысқа қара
көк немесе сұр костюм киіп келуі ерекше бақылауға алынған.
Мұның астарында үкімет қызметкерлерінің əлеміш сəнді киім
киюлеріне шектеу қою ұғымы жатыр. Министрлер кабинетінде

қызмет атқаратын қыз-қырқындардың беттеріне опа жағып,
макияж жасаулары да қиынға соғуда. Бұл ережелердің сақталуы-
на Үкіметтің күзет қызметі жауапты.
Киімге жапсырылған кіп-кішкентай белгінің өзі кейде үл-

кен дау-дамайларға апарып соқтырып отырған. Өткен жылы
қараша айында Ұлыбританияның премьер-министрі Кэмерон-
ның Қытайға жасаған ресми сапары екі ел арасындағы дипло-
матиялық қарым-қатынастың үзілуіне апарып соқтыра жазда-

Осыдан екі ғасыр бұрын ағылшындар зеңбіректің күшімен
аспан асты елінің таспен бекітілген қамалын бұзып жарып,
есірткі сатуға өздеріне жол ашып алған еді. Содан бері көкірек-
те шерменде болып қатып қалған ішкі қыжыл ұмытылар емес.

Ежелгі адамзат өркениетінің бесігі болған екі мемлекетке бір-
бірінің салт-дəстүрін оқып зерттеуге жеткілікті уақыт болса
да, осыншалық кек сақтауына ағылшынның үкімет делегация-
сы мүшелерінің костюмдерінің жағасына мак гүлінің белгісін

тағып алуы себеп болған көрінеді.
Премьер-министр бастаған ағылшын үкіметінің делегация-
сы Бүкілқытайлық халық өкілдері жиналысына (парламенті)
Қытай Халық Республикасының төрағасы Ху Цзиньтаомен

жəне Мемлекеттің премьер-министрі Вэнь Цзябаомен ресми
кездесуге мак гүлінің белгісімен баруы протокол қызметінің
қарсылығын тудырған. Жоғарыдағы есірткі соғысы кезінде
ағылшын əскерлерінің де қаза тапқаны белгілі. Бұл сапардың

сол күндерге сəйкес келіп, ол қаза тапқандарды еске алу құр-
метіне орай жасалған шара екендігін түсіндіргеннен кейін ға-
на мəселе өз орнына түскен. Міне, түймедей белгінің түйедей
көрінуі.

Жалпы, үстіге киетін киімнің кейбірі сол халықтың ұлттық
белгісі. Біз Ауғанстанның президенті Хамид Карзайды басы-
на киген шошаймасы мен үстіне желбегей жамылған шапа-
нымен танимыз. Президент ол киімін міне, 9 жыл болды, əлі

өзгерткен емес. Ұлттық киімге үрке қарап, одан бойын жиып
алатын кездер де болады. Кезінде Ресейдің президенті Борис
Ельцин Шешенстан басшылары Масхадов, Яндарбиев, Закаев,
Удуговтармен кездескенде олардың қаракөл елтерісінен тіккен

бас киімдерімен келуіне үрке қарауын қалай ұмытамыз. Ли-
вия көсемі Мумаммар Каддафидің шетелдік ресми делега-
ция өкілдерін бедуиндердің қамыстан тоқылған шалашында
ұлттық киіммен қабылдауына таңданбайтын адам жоқ. Оны

шетелдік БАҚ-тар да таңданып талай жазған. Мұндай прото-
колмен қатталатын дəстүрлер дүниежүзілік тəжірибеде бар.
Ондай тəжірибені мемлекеттік қызмет істерінде араб елдері
көп қолданады.

Кезінде Египет Араб Республикасының президенті болып
сайланған Хосни Мүбəрəк өзінің ең алғашқы өткізген үкімет
отырысында министрлерден мемлекеттік қызметте жүріп, тек
отандық өндірістен шыққан киім киюлерін, екіншіден, тек

қана мемлекеттік тіл – араб тілінде сөйлеулерін, үшіншіден,
жинаған ақшаларын ел банкілерінде сақтауларын талап еткені
бар. Бұл Египет президентінің мемлекеттік қызметкерлердің ел
алдындағы жауапкершілігін арттыруды көздеген ойы еді.

Киіміңе қарап, қызмет көрсететін елдер де бар. Мысалы,
Австралияға баратын болсаңыз, дұрыстап киініп баруға тыры-
сыңыз. Бұл елде қара киініп көшеде жүруге болмайды. Табиғат
аясын бүлдіреді дегеннен шықса керек, киізден жасалған аяқ-

киім киюге де тыйым салынған. Жергілікті ұғым бойынша
мұндай киімді тек қарақшылар киеді деген түсінік қалыптасқан.
Қызыл түске жоламаса да болады. Мұндағы əр штаттың киім
киюде өзіндік ережелері бар. Мəселен, Виктория штатында

аптаның жексенбісінде қызыл түсті шалбар киюге рұқсат жоқ.
Егер Ұлыбританияда ақсүйектер қауымы юбка киюді өзде-
ріне сəн көрсе, Италияда юбка киген ер адамды сотқа сүйреуге
қақысы бар.

Юбка демекші, неміс ағайындар қызды-қызды мен əйел-
дердің іш киіміне де тиісе бастады. Германияның Кельн қа-
ласындағы түрлі дауларды қарау жөніндегі Жер соты жұмыс
берушілердің əйел қызметкерлерді төстартпа тағуға міндеттеу

құқығын бекіткен. Құқық қорғаушылардың айтуынша, бұл та-
лап адамның құқығы мен бостандығын шектеу деп қаралмауы
тиіс көрінеді. Бұл жөнінде туындаған мəселе қазірдің өзінде
сотта қаралып үлгерді. Мəселенің сотта қаралуына Кельн мен

Бонн əуежайында жолаушыларды тексерумен айналысатын
фирманың жарғысы себеп болған. Сот қызметкерлерінің ойын-
ша, жолаушыларды бақылаудан өткізетін əйел адам ер адам-
дардың назарын өздеріне аудармауы үшін жұмыс қызметіне

төстартпа киіп келуі тиіс. Оған қосымша əйелдер тырнақтарын
0,5 сантиметрден əрі өсірмеуі керек. Əуежайда əйелдер мен
қатар ерлерде қызмет атқарады. Сот билігі бұл жағын да ескер-
ген. Ерлердің шашын бояуына жəне жасанды шашпен жүруіне

Əлемде киім киюдің де сан қилы тарихы бар. Оның кейде
əлеуметтік қақтығыстарға да апарып соқтыратынын жоғарыда
айттық. Иран тарихында Реза шах билігі тұсында киім киюдің
өзіндік дəстүрі заң жүзінде қалыптасқан. Киімнің өзгеруі мен

хиджабтың ашылуынан кісі өліміне апарып соқтырған қақты-
ғыстар да орын алған.
Реза шах пен оның айналасындағылар əуелгі бастан-ақ əр-
түрлі бас киімдер (сəлде, шапка, телпек, қалпақ) кию ескі-

ліктің, артта қалғандықтың белгісі деп санаған. Сол себепті
француздардың əскери бас киіміне ұқсайтын жаңа бас киімді
жасап шығарып, оны «Пехлеви бас киімі» деп атаған жəне
барлық ер адамдарды осы бас киімді киіп жүруге үкім еткен.

Ал, мемлекеттік қызметкерлерге еуропалық үлгідегі костюм
киюді міндеттеген. Халық арасында киім киюдің осы үлгісі
насихатталған.
Уақыт өте осы «Пехлеви бас киімі» француздық шапкаға

ауыстырылған. Ол Иранда «Леген шапка» деген атпен əйгілі
болды. Киімнің саясатқа араласқан уақыты да осы тұс. Иран
билігіне өзге дінді ұстанушылар айтқан болуы керек деген
ой да туындайды. Реза шах бұл шапканы ұлттық белгіні жою

мақсатында жəне оның қыры намаз оқуға ыңғайсыз бол-
ғандықтан, намаз оқитын мұсылмандарға қарсы тəсіл ретінде
қолдануды ойластырған. Шахтың бұл айла-тəсілінің ішкі аста-
ры ашылып қалып, ол өзіне деген наразылық əрекеттерді кү-

шейте түскен. Шираз қаласында көпшілік жиналған басқосуда
бір топ қыздар сахнаға шығып, бастарынан орамалын алып
тастаған. Оған қарсы уəж айтқан Шираздың беделді дін ға-
лымы Сейд Хисамеддин қамауға алынған. Бұл хабар Мешхед

қаласына жетіп, қалада көтеріліс бұрқ еткен. Дəстүрлі киімнің
бұлай өзгеруі болашақта əйелдердің хиджабының шешілуінің
басы деп есептелінген. Қалалардағы мешіттерде қарулы кө-
терілістер болып, ол кісі өліміне апарып соқтырған. Елді дүр-

ліктірген басшы ретінде Хорасан қаласының əкімі Реза шах-
тың үкімімен дарға асылған.
Осы оқиғалар хиджабтың алынып тасталуына бастама бол-
ған. 1936 жылы 7 қаңтарда Иранда əйелдер хиджабының алы-

Бас киім демекші, Ресей патшалығының қазақ даласына би-
лігі жүріп тұрған кезінде қазақтардың қара шашақты кейде
жарты ай жəне жұлдызбен кескінделген қызыл тақия кигені
жергілікті басшылардың ашу-ызасын келтіріпті. Далалық ге-

нерал-губернатор атына «түрік (қазақ) елінің құзырындағы
азаматтарды ерекшелеп тұратын бас киіміне – тақияға –
орыс билігі қалай төзеді?» деген өтініш түскен. Онда орыс
бодандығындағы мұсылмандарға мұндай бас киімді киюге

тыйым салуға рұқсат беруін сұраған. Алайда, өлке бастығы-
ның кеңсе меңгерушісі «Жоғары мəртебелім заңдық негіз бол-
мағандықтан мұндай өтінішті қанағаттандыра алмады» деп
жауап берген.

Мемлекеттің экономикалық жəне əлеуметтік тұрмыс жағ-
дайын сол елдегі халықтың көлігінің санына қарап есептейтін
қағида бар. Халықтың жеке иелігінде көлік көп болса, ол елдің
халқы бақуатты деген сөз. Ал, Тəжікстанда көлік емес, аузыңда

алтын тісің болса, сен байға саналасың. Бұл турасында елде
ерекше заң да бар. Əсіресе, мемлекеттік қызметкерлерге ал-
тын тіс салдыруға тыйым салынған. Заңды бұзсаң тəртіпке
шақырыласың.

Бірде ел президенті Эмомали Рахмонның қабылдауына бір
мектептің мұғалімі келіп, еңбекақысынң аздығын айтып, жы-
лап қоя беріпті. Мұң мұқтажын айтқан əлгі мұғалімнің тісте-
рінің бəрі алтыннан салынған екен. Сонда қарапайым мектеп

мұғалімінің табысы мардымсыз болса, қымбат тістерді қалай
салдырған деген ой туындаса керек. Мүмкін бұл мемлекеттік
қызметкерлерді қарапайымдылыққа шақырудың бір амалы бо-
лар, осы оқиғадан кейін Тəжікстан президенті жоғарыдағыдай

немесе тағы да «Болашақ» бағдарламасы туралы
«Болашақ» халықаралық стипендиясына үміткерлердің құ-
жатын қабылдау басталды. Бағдарлама ережесі бойынша ака-
демиялық оқу үшін 14 маусымнан бастап 30 шілдеге дейін,

ал ғылыми тағылымдама үшін 7 маусымнан 30 қыркүйекке
дейін үміткерлер өз өтініштерін бере алады. Талапкерлер үш
тур негізінде білімдерін сарапқа салатын болады. Олар ал-
ғашқы таңдауда шет тілінен алған білімі бойынша тест тапсы-

ратын болса, екінші таңдау негізінде мемлекеттік тілді мең-
геруі жайлы ҚАЗТЕСТ жүйесінің көмегімен сынақ тапсыра-
ды. Мемлекеттік тіл бойынша үміткерге 150 сұрақ беріліп,
оның 90-на дұрыс жауап берілген жағдайда ол келесі сынаққа

жіберіледі. Алғашқы сынақта үміткерлер өздері таңдаған елдегі
оқу орындарына түсу үшін сол елдің мемлекеттік тілінен ем-
тихан тапсыруы міндетті саналады. Осы екі бақылаудан өткен
талапкерлер психологиялық тестілеуден өтеді.

25 түлекке іздестіру жарияланды
Жалпы, талап білдірушілер 23 елдің 200 жоғары оқу орын-
дарында білімдерін жетілдіріп, 24 елдің 105 оқу орнында
ғылыми-өндірістік тəжірибеден өтетін болады. Осы орайда

үстіміздегі жылы «Болашақ» бағдарламасымен шет елдерде
оқимын деушілерге 1007 орын бөлініпті. Мамандық таңдау
бойынша да үлкен өзгерістер бар. Басым мамандықтар бойын-
ша, академиялық оқу үшін – 87, ғылыми тағылымдар үшін

100 мамандық енгізіліп отыр.
Стипендиядан үміткерлер арасында ауыл жастарына, мем-
лекеттік жəне ғылыми қызметкерлерге, педагогтарға арнайы
квоталар қарастырылған. Əсіресе, ауыл жастарына ерекше

жеңілдіктер берілген. Мəселен, өткен жылы 47 ауыл баласы
өздері таңдаған елдердің жоғары оқу орындарына жолдама
алса, биыл бұл көрсеткіш 65 орынға көбейтіліп отыр.

Қазіргі таңда əлемнің көптеген дамыған елінде Отанымыз-
дың 2257 жас буын өкілі түрлі мамандықтар бойынша білім
алып жатыр екен. Бұл бүгінгі қол жеткен табыстарымыз.
Жақсылық бізге қашан да көптік етпейді. Əйтсе де «Болашақ»

бағдарламасы жүзеге аса бастаған 1993 жылдан бастап 2005
жылға дейінгі аралықта шет елде оқып, Қазақстанға қайтып
оралмаған 29 жас толқынның анықталып отырғанын жасы-
ра алмайтынымыз анық. Елімізде шет елдерде оқитын жас-

тармен арнайы жұмыстар жүргізіп, мониторинг өткізіп оты-
ратын «Халықаралық бағдарламалар орталығы» бар. Бұл ор-
талық 2005 жылы құрылған. Талапкерлерге стипендия таға-
йындалғаннан кейін, екіжақты келісімшарт жасалады. Келі-

сімшарт бойынша стипендият оқуын бітірген соң, туған еліне
келіп, еңбек етуі міндетті саналады. Егер шарт бұзылған жағ-
дайда тəртіп бұзушыдан оқу шығыны өндіріліп алынуы көз-
делген. Алайда, 2005 жылдан бастап бүгінгі күнге дейін «Бо-

лашақ» бағдарламасының 25 түлегі «Халықаралық бағдар-
ламалар орталығымен» хабарласып, өздерінің нендей істермен
айналысып жүргендіктері туралы ақпарат бермеген. Сондық-
тан да, оларға құқық қорғау органдары тарапынан іздестіру

шаралары жүргізіліп жатыр екен. Ал жалпы, Президенттік
«Болашақ» бағдарламасы бойынша өткен жылы 750 шəкірт
шетелдік жоғары оқу орындарын бітіріп, елге оралыпты. Бұл –
бағдарлама қабылданған 17 жыл ішіндегі рекордтық көрсеткіш.

Осы ретте бағдарлама бойынша 1994 жылдан 2010 жылға дейін
«Болашақтың» стипендиясына 6540 адамның қолы жетіпті.
Өткен жылғы үміткерлердің басым көпшілігі Ұлыбрита-
нияда – 259, АҚШ-та – 165 жəне Ресей Федерациясында – 33

білім мен ғылым шыңын бағындыруға талаптану үшін тілек
білдірген. Бұл – сұрыпталғаны, əйтсе де, болашақта шет ел-
дерде оқимын деген талапкерлерді еліміздің даму көкжиегіне
қарай, əлі де, іріктеу мəселесін қатаң қарау сұралып тұр. Осы-

дан бірер жыл бұрын Елбасымыз «Нұр Отан» партиясы саяси
кеңесінің кеңейтілген мəжілісінде «Болашақ» бағдарламасы-
мен білім алған 300-ге жуық жастарды қайта даярлап, келе-
шекте қызметке тарту керектігін айтқан еді. Олардың құра-

Елбасымыздың қазақ жастарын интеллектуалды ұлт деңгейі-
не көтергісі келетін бастамашылдық қасиетін көреміз.
Бұл жерде тəрбие мəселесі алғашқы сатыға көтеріліп отыр.
Осыған орай алдағы уақытта жас мамандар əуелі аймақтарда

үш жыл тəжірибе жинақтап, содан кейін ғана Астанаға бара
алады. Елбасының бұл тапсырмасы «Болашақ» халықаралық
стипендиясы түлектеріне тікелей қатысты болмақ.
Оқыған жас көп, ысылған маман қат

Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі агенттігінің 2010-2011
жылдарға арналған Стратегиялық даму жоспарында аймақтық
деңгейдегі мемлекеттік қызметшінің кəсіби біліктілігі өте тө-
мен болып отырғаны көрсетілген. Жоғары білікті, оның ішінде

Батыстан білім алған «Болашақ» бағдарламасы түлектерінің
85 пайызы мемлекеттік қызметкерден гөрі, жекеменшік сек-
торларда мансап жасауды артық көреді екен. Біздің осы сая-
сатымыздың өзі ой-өрісі тар, байлыққа көзін сатқан, оған жеке

бас мүддесі тұрғысынан қарайтын ашкөздік көзқарастағы жас-
тардың келе жатқанын көрсетеді. Қазір оқыған жас жеткілікті
болғанымен, істің мəнін білетін ысылған маман қат. Демек,
Елбасымыздың «Болашақтықтардың» да ауылдың шаңын жұ-

тып, өмір көріп, ұлттық маманға айналуы жөнінде айтқан ұсы-
нысын өмір талабына айналдыруымыз қажет-ақ.
Дəл қазір бізге қоғамның дамуы үшін құндылықтар дүниесі
аса қажет болып тұр. Кəсіби деңгей мен азаматтық деңгейді

үйлестіретін жəне оның құндылықтарын тасымалдайтын не-
гіз – интеллектуалды санаға келіп тіреледі. Оның қантамы-
рында рухани сана биігі жатыр.
Мемлекет басшысы «Интеллектуалды ұлт – 2010» жоба-

сының басты мақсаты ретінде жастарға рухани тəлім-тəрбие
беруді атаған болатын. «Əлемді жаулаған жаһандану үрдісі-
не біз мықты ұлттық, мəдени құндылықтарымызды, ұрпағы-
мыздың имандылығын қарсы қоюға тиіспіз. Терең білім, кə-

сіби алғырлық, жоғары біліктілік, ұлттық мүддеге қызмет ет-
песе, ел алдындағы парыз ұғымына сүйенбесе, рухани құн-
дылықтарға негізделмесе, жасампаз күшке айнала алмайды!

Сендердің бəрің шет елде білім алдыңдар. Голливудтың са-
наға сіңіріп жатқан мəдениетінің қандай екендігін менен
жақсы білесіңдер. Біз ақшаның əлемде билік айтушы күшке
айналғандығын, адамзаттың құндылықтарды ысырып, бірін-

ші қатарға шыққанын білеміз. Бірақ, бізде, қазақтарда өз құн-
дылықтарымыз бар, ата-ананы ардақтаймыз, үлкенді сыйлай-
мыз, əйел затын құрмет тұтамыз» – дей келе, Мемлекет бас-
шысы жастардың бойынан осы қасиеттердің берік орын алуы

қажеттігіне баса назар аударған еді. Елбасы осы кездесу-
де «болашақтықтарға» мемлекеттік тілдің ұстынын биіктету,
өрісін кеңейтуді де міндеттеген еді.

пен байланысын үзетінін, ұлтжандылық сезімін жоғалтатынын
көп естіп жүрмін. Америкалықтар өз елінде билікті аяусыз
сынағанымен, сыртқа шыққанда елі туралы бір ауыз жаман сөз
айтпайды. Ал бізде нигилизм жайлаған. Кейбіреулер осында

да, сыртта да сыбап жатады. Қазақ елінің абыройын төккенде,
нені көздейді? Егер сіздер ұлтжандылық танытсаңыздар, сіз-
дерді мақтануға лайықты, өскен, өркендеген елдің азаматы
деп қабылдайды», – деді Президент Нұрсұлтан Назарбаев.

Елбасының осы сөзін «болашақтықтардың» əр жылғы сапары
алдында лекция ретінде көрсетуді ұсынған болар едік. Мұның
өзі еліміздегі жекелеген жастардың ұлттық рухын, патриот-
тық сезімін оятар еді. Жалпы, бұл мəселеде шет елде білім алу-

шыларды ата-аналарымен бірге отырғызып, кеңінен əңгіме
өткізсе де артықтық етпеген болар еді. Оны айтуымызға себеп
те жоқ емес.
Биыл Алматы қаласы бойынша 3 мектеп бітіруші жас ұлт-

тық тестілеуден 125 балл алды. Қуандық, шақырып əңгіме
құрдық. Арасында мемлекеттік тілден ада, болашағын сырт-
тан іздейтіні де табылып қалды. Оған да жол болсын айттық.
Бірақ, дəл сол баланың білімі тəрбиесіз берілген білімге сайып

тұрды. Бізді сырт көз бақылап, зерттеп жүр. Зерттеушілер оны
білдірмей жүргізуде.
Жаһандану идеологы Э.Гидденс ұлттық сана-сезімге реви-
зия жасаудың жолын пішіп, космополиттік ұлт жасау ойын

мəдениетін, тарихын білмейтін билік басындағы космополит-
тік элита жасайды деп болжайды. Бірте-бірте мемлекет ұлттық
сипатынан айрылып, космополиттік мемлекетке ұласады, –
деп сəуегейлік жасайды.

Жалпы, Шығыс елдерінде оны мемлекеттердің тəуелсізді-
гіне төнген қауіп деп санайды. Оның бетін тек Шығыстың
бай мəдениетін, адамгершілік тəрбиесін қарсы қою арқылы
қайтаруға болады екен. Алайда, Еуропа мен АҚШ-та білім ал-

ған мамандар ұлттық мəдениеттерін қабылдамай, өз елінің
дəстүрлеріне салқындық білдіретін көрінеді. Бұл мемлекеттер
жастарға білім беріп қана қоймай, олардың бойына батыстық,
америкалық сана мен көзқарасты да сіңіреді екен. «Болашақ»

бағдарламасымен шет елдерде білім алып жатқан қазақ жас-
тарының ұлттық, елдік ұстанымы бізді қатты алаңдатуы қажет.
Демек, біз бойымызға тегеурінді қарсылық иммунитетін ек-
тіруіміз керек.

ҚБТУ-дегі білім Кембриджден кем емес
Өткен аптада Мемлекет басшысы Ақтауда Ш.Есенов атын-
дағы Каспий мемлекеттік технологиялар жəне инжиниринг
университетінің студенттерімен кездесуінде отаншылдық ту-

ралы тағы да əңгіме өрбітті.
«Болашақтың бəрі – жастарда. Сендерге тілейтінім, мынау
университеттің қабырғасынан ұтымды ең жоғары білім алып,
зор маман болып, елімізге, Қазақстанның Тəуелсіздігіне қыз-

мет ететін болыңдар. Біздің бəріміздің еліміз бір, қанымыз бір,
жанымыз бір. Бəріміздің ойлайтынымыз Тəуелсіздік болуы ке-
рек. Тұңғыш рет қолымызға қонған Тəуелсіздіктің асыл құсын
əр уақытта жоғары ұстауымыз керек. Қазақстан дүние жүзіне

белгілі ел болды. ЕҚЫҰ-ға төрағалық етіп жатырмыз. Ендігі
жылы Ислам конференциясы ұйымын басқарамыз. Осының
барлығы – Қазақстанның дəрежесі, əлемдік қауымдастықтағы
елеулі орны үшін менің жəне менің замандастарымыз жасап

жатқан шаруалары. Ал сіздерге мемлекетті одан əрі өркенде-
тіп, алып жүру міндетінің салмағы түсетін болады. Сол міндет-

ке сай болу үшін оқып, білім алып, білікті маман болуларыңыз
керек. Бақытты болыңыздар, жолдарың ашық болсын, денсау-
лықтарың мықты болсын», – деді Елбасы Нұрсұлтан Назар-
баев. Бұдан артық не айтуымыз керек. Елбасымыздың бұл сөзі

биылғы «болашақтықтардың» таңдау еркінің алдында жаса-
луының өзі мезгіл мінезін көрсетіп беріп отыр.
Табиғи даму процесінде бəрі де өзгермелі. Уақыт та өмірге
өз өзгерістерін енгізуде. Демек, шет елдерде оқыту жүйесіне де

өзгерістер енгізу талабы сұралуда. Оның үстіне қазақстандық
ЖОО əлемнің кез келген білім беру орнымен бəсекеге түсуге
қабілетті. Бүгінгі таңда Қазақстан білім беруді дамыту индексі
бойынша дамыған елдердің бəрін шаң қаптырып кетіп, бірін-

ші орында тұр. Қазақстаннан кейін Жапония, Германия, Ита-
лия, Ұлыбритания, Норвегия, Оңтүстік Корея елдері өздеріне
лайықты орындарды бөліседі екен. Білім беру индексі бойынша
беделді Азия даму банкінің зерттеуі бойынша, Азия елдері ара-

сында да бірінші орынды алады екенбіз. Сондай-ақ, еліміздегі
Қазақ-Британ техникалық университетінің британдық стан-
дарттар сапасына сай болуына байланысты аталмыш оқу орны
халықаралық сертификатқа ілініп отыр. Бұл – алдағы уақыт-

та ҚБТУ түлектерінің əлемнің кез келген елінде қажеттілігі ба-
сым маман ретінде қызмет атқаруына кеңінен жол ашылады
деген сөз. Осы ретте біздің еліміз университеттерінің шетелдік
оқу орындарынан кем түспейтініне бұдан артық қандай дəлел

керек? Тіпті, ҚБТУ Кембридж университетімен тең дəрежеде
деуге де болады. Бір ғана КБТУ емес, еліміздегі көптеген ЖОО
заманауи түрде дамып келеді. Сондықтан болашақта жастар-
ды осы оқу орындарында дайындаудың зайырлы жолдарын

қарастыру керек.
Бүгінгі əңгіме Батыс елдерінің өркениет жолымен жүріп
өткен тəжірибелерін, тіптен құндылықтарын теріске шығарып
отыр. Кезінде Шəкəрімнің: «Еуропадан үлгі аларлық бір ел

таппадым» дегені шындыққа айналуда. Осыған үндес келетін
мəселені біз өз газетіміздің бетінде бірнеше рет көтерген де бо-
латынбыз. Ұрпақ ауысар тұста оны тағы бір мəрте қайталаған-
ды жөн көрдік.

АҚШ президентінің соңына тастаған өсиеті
Жалпы, іргелі білімді бір ғана Еуропа мен Америкада
алуға болмайтынын мынадан білуге болады. Мысалы АҚШ
мемлекетінің іргетасын қалаушылардың бірі, тарихта «Аме-

рика бостандығының сəулетшісі» деген ұмытылмас атпен қал-
ған АҚШ президенті Томас Джефферсонның демократия тура-
лы 1939 жылы жарық көрген кітабында «Жас американдықты
Еуропаға не үшін оқуға жібереміз?» деген 1785 жылы досы-

на жазған мына хатынан үзінді келтіре кетсек, семіп қалған
санамызға бір сілкініс əкелері анық. Біз бұл жерде Еуропадағы
білім-ілімнің бірнеше «ерекшеліктеріне» ғана тоқталамыз.
«Сонымен... жас американдық азамат Еуропада қандай

білім алады? Жас американдық Англияға барды делік,
əрине, ол онда оқиды, бірақ оған қоса ол ішімдікке, ат жа-
рысына жəне боксқа əуестенеді. Бұл ағылшындық білім
жүйесінің ерекшеліктерінің бірі саналады. Мұндай білім

беру ерекшеліктері Еуропаның өзге мемлекеттеріне де тəн.
Жалпы, мұнда оқыған жас адам еуропалық рахат өмірге
бой алдырып, өзінің туған еліне деген жеккөрушілік сезі-
мімен қарайды; еуропалық ақсүйектерге жасалған артық-

шылықтарға басы айналып, өз еліндегі кедейлер мен бай-
лардың бір қатарда тұруын өлермендей жек көреді; солар-
дың өмір салтына бой ұрып, өзін соларға ұқсатуға тырыса-
ды, өзін ақсүйектердің, монархтардың тобына жатқызғы-

сы келеді, өзіне түк пайдасы болмаса да, солармен достық
қарым-қатынаста болып, бар өмірін құр босқа өткізіп ала-
ды; əуейі, жылмақай əйелдердің тəтті исіне еріп, өзіне жəне
өзінің жақындарына кері əсерін тигізуге бой алдырады,

сондай-ақ өзінің денсаулығына кері ықпалын тигізетін
салдақы, жеңіл жүрісті əйелдерді аңсап тұратын болады;
немесе күндердің бірінде болмай қоймайтын, отбасылық
тазалыққа деген шынайылығын жоғалтудың тəсілдерін

үйренеді жəне ол қылығын сері жігітке жатқызатын бо-
лады; кейін ол еуропалық əйелдердің өтірік күлкісімен
олардың естен тандырар əлем-жəлем əдемі киім-кешегін
ұзақ уақыт ұмыта алмай, өз елінің қарапайым ақ адал

əйелдерінің табиғи сұлулығын көргісі келмейді; ол осы кө-
ріністер арқылы өмір бойы кеше өзі қыдырған жерлер
мен үйренген істерін ойлаумен өткізеді; ол өз еліне оның эко-
номикасы мен əдеп-дəстүрінен түсінігі жоқ, өз Отанының

іс-тəжірибесін білмейтін нақұрыс, шетелдік марғау біреу
болып оралады; ол өз Отанына, өзінің ана тілінде сөйлеп,
жаза білсе де тек шетелдік көзқараспен қарайды, себебі,
еркін елде ол өзге адамдар сияқты еркін сезінбейді жəне

басқалар жеткен жетістіктерді де бағындыра алмайды.
Мен бұл жерде өзімнің байқағандарымды ғана сіздерге
айтқым келеді. Мен жас адамның 15 жастан 20 жасқа
дейін өзге елде тұрып, сол елдің тілінде сыпайы сөйлеп,

əдемі жаза білген оқиғасын көрген жоқпын. Сол сияқты
басқалардың да екі тілде бірдей жазып, сөйлегенін кез-
дестірген емеспін. Адамның жас шағында өзіне қандай
тіл жақын болса, сол тіл оның ана тілі болуы тиіс. Менің

ұғымымша, Еуропаға барып білім алған американдық
жас білім жағынан да, моральдық жəне адамгершілік жа-
ғынан да, өзінің денсаулығы мен бақыты жағынан да көп
нəрсені жоғалтады. Маған бұл жағдайлар Еуропаға келіп,

көзіммен көргенге дейін жұмбақ күйіңде болып келді. Аме-
рикаға келіп көріңіздер, бізде кім барынша білімді, кім
қызыл сөзге құмар, өзінің отандастары арасында кім қа-
дірлі, олар кімге көбірек сенім білдіреді жəне кімді жоға-

ры қызметке ұсынады? Олардың бəрі өз Отанында білім
алып, жоғары тəрбие алғандар жəне мораль мен салт-са-
нада өзара үйлесім тапқан жандар».
Міне, бұдан біз АҚШ президентінің Еуропаны өз көзімен

көріп, соңына өшпестей рухани өсиет тастап кеткендігін бай-
қаймыз. Қоғамдық өмірімізде бой алдырып отырған жазылмас
кінəраттар Батыс əлемінен келген жойқын саясаттың басы бол-
масына кім кепіл?!

Батыс университеттеріне адам емес, ақша қымбат
Жалпы, жастарымыздың шет елдерде білім алуына қолай-
лы жағдай жасау арқылы, біз сол елдердің оқу орындарының

беделін күшейтуге үлес қосып отырмыз. Сондықтан білім са-
ласын экспансияға айналдырмастан бұрын, бар қаражатты
отандық жоғары оқу орындарына бөліп, солардың материал-
дық базасын күшейтуді қолға алу қажет.

Үкімет бір талапкерді оқыту үшін жылына 10 мың доллар
мемлекет қаржысын жұмсайды екен. Сонда бес жыл оқыған
бір студент үшін қаншама қаржы шығындалатынын есептей
беріңіз. Одан да осы мол қаржыны, еліміздің ұлттық белгісі

бар университеттеріне неге жұмсамасқа? Білім беру жүйесі
əлемдегі ірі университеттердің біртұтас қауымдастығына мү-
ше ретінде білім беру процесін қазіргі заманғы талаптарға
сəйкес ықпалдастыруды қажет етеді. Демек, шетелге жіберіп,

оқытып жатқан студенттердің санын шектеп, оның есебінен
еліміздің жоғары оқу орындары ұстаздарының сапасын көте-
ру жолына бұру қажет.
Негізінде, болашақта талантты жастарды осыдан бірнеше

жыл бұрын ел Президентінің өзі ұлттық мəртебе берген елі-
міздің сегіз жоғары оқу орындарында оқытып, қоғам өмірі-
нің сан-саласына қызметке тартуымыз қажет. Бір ғана мы-
сал. Кезінде Наполеон жеңіліске ұшырағаннан кейін Ұлыбри-

танияның сол тұстағы премьер-министрі «Ватерлоо» түбіндегі
жеңіске Итанның спорт алаңдарында қол жеткіздік деген бо-
латын. Бұл ағылшындардың ақсүйек барша зиялылары Итан
оқу орындарында оқығанын меңзегені еді. Сол сияқты, АҚШ-

тың кешегі, бүгінгі президенттерінің басым көпшілігі Йель
университеттерінде білім алған. АҚШ-тың 11 президенті Йель
колледждерінде оқығанын ескерсек, білімді алыстан іздемесе
де болғандай екен. Ал жоғарыдағы Еуропалық білім жүйесі-

нің сыртқы ортаға тигізер зиянды əсерін бір ғана Томас Джеф-
ферсон айтқан жоқ.
Өзіміз үлгі тұтатын Малайзияның дамуында да шет елдер-
де білім алуға қарсы жүргізілген саясатты көреміз. Егер Ма-

лайзия экономикалық ұлы секірістер жасау арқылы Батыс əле-
мінің зəресін алса, оған еркін рынок пен шет ел инвестиция-
сын тартудағы табандылығы жəне ұлттық құндылықтарды өз-
гелерге сыйлата білуімен қол жеткізгенін байқаймыз. Азия-

министр Махатхир Мохаммад халықтың сана-сезімін оятып,
рухын көтеру арқылы ұлттың рухани менталитетіне төңкеріс
жасай білді. Тіпті, ол ағылшындық ортада жоғары білім алған
топтарға сенімсіздікпен қарап, оларға аса маңызды мемлекет-

тік қызметтерді ұсынбады. Оған себеп те жоқ емес еді, өйткені
өзіне дейінгі үш премьер-министр де Ұлыбританияда білім
алған болатын. Батыс əлеміне деген оның шынайы көзқарасы
осы жерден қалыптасқан. Сөйтіп, ол малай тілін мемлекеттік

басқару орындарының барлық буынына батыл енгізген.
Осыған сарындас тағы бір мысал. Бірде Италияның Милан
университетінің бір профессоры осы елде жүрген қазақ жазу-
шысы Ролан Сейсенбаевты іздеп барып, келелі əңгіме өткізіпті.

мын. Маған оның прогресшіл ой əлемі ұнайды. Халқының қа-
мы үшін жан пида əрекеті ол кісінің ерекше рухани биікте еке-
нін көрсетеді. Италияда оқып жатқан көп қазақ жастары уни-
верситетке келмейді. Тіпті, бір студентті мен екі жыл бойы

көргем жоқ. Батыс жастарының да көбі лекцияларға қатыспай-
ды. Қатысып қайтеді, ақшаны төлейтін ата-аналары ғой. Ал
сіздердің жағдайларыңыз мүлде бөлек. Қазақстандық студент-
тер халықтың ақшасына оқиды. Меніңше, балаларыңызды Ба-

тысқа оқуға жаппай жіберуді əдетке айналдырудың керегі жоқ.
Буыны қатып, ой əлемі тұрақталмаған жеткіншектерді бекер
бұзасыздар. Қыздарыңыз Батыстың шалдарына күйеуге шығып
жатыр. Бұл өліммен тең деп білемін. Сіздердің елдеріңізде

үш рет болдым. Қазақ халқы дархан, ақылды халық екен. Ба-
тыс университеттері, əрине, сіздердің ақшаларыңызды күте-
ді. Оларға адамнан гөрі, ақша қымбат. Сіздерге тиімді жол –
Батыстың айтулы мамандарын өз елдеріңізге арнайы шақыр-

тып, лекция оқыту. Бұл экономикаларыңызға көп арзанға тү-
седі. Мынандай қаржы қыспағы кезінде ақшаны үнемдеп
пайдалану керек емес пе? Осы тілегімді кемеңгер Нұрсұлтан
Назарбаевқа жеткізуіңізді сұраймын» («Егемен Қазақстан»

6 маусым 2009 жыл).
Сырт көз қашан да сыншы. Көрген көзде айып жоқ, профес-
сор көргенін айтты. Ал біз оны халыққа жеткізуге тырыстық.

«Мен əркез намазға сапқа тұрған
мұсылмандарды көргенде,
өзімнің мұсылман
болмағаныма өкінемін».

(«Адамзатқа шұғыл хабар» кітабынан)
Дүние астан-кестеңі шығып, сан түрлі құбылысқа еніп жат-
са да ислам құндылықтары өзгеріске бір түскен емес. Əлем-
дік катаклизм жағдайында да, табиғат, жер-су апаттарында да

оның мəні, мақсаты, орны өзгеріске түскен емес. Ол сонысы-
мен де құнды. Қазір Ережеп айы. Одан соң Шағбан айы күтіп
тұр. Енді бірер айдан кейін күллі мұсылман əлемі бір уақытта
өсек-ғайбат айтпасын деп тілге, əдепсіз нəрсені көрмесін деп

көзге, ұятты сөзді естімесін деп құлаққа, теріс пиғылды ой-
ламасын деп ойға – ораза бұйыртатын (Д.Досжан). Рамазан
айы келеді. Ережеп, Шағбан, Рамазан сынды үш қасиетті айды
қадірлеу күнə жасаудан сақтану, ғибадат құлшылық ету дегенді

білдіреді. Қазір рахман мен раһим сипаттары басым осы Ра-
мазан айына ислам əлемі қатты дайындалуда. Біздің еліміздің
мұсылман жамағаты да қасиетті Ораза айында сапқа тұруға
дайындық үстінде. Олардың қатары былтырғыдан да көп бо-

латын іспетті. Кезінде Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): «Түбінде ислам
дініне өте берілген бір елдер болады, олар – біздің арабтардан
гөрі білімді, арабтардан гөрі жетілген, түркі тілдес елдер...», –
деген екен. Ұлық Пайғамбарымыздың бұл сөзі қазір ақиқатқа

айналып отыр. Оған дəлел қазір жер-жерлерде салынып, ха-
лық игілігіне беріліп жатқан мешіттерді айтуға болады.
Бір заманда ұлт намысын жоқтаушы Арқаның билері қа-
рашекпенділердің шіркеуінен даңғырлай шыққан қоңыраудың

үні далалықтардың құлағына сіңіп кете ме деп қауіптенген
көрінеді. Сонда Айшуақ би Түркістаннан шариғатқа жүйрік

оқымыстыларды алдырып, əр ауылдан мешіт аштырыпты. Мұ-
ның өзі сақалды көршінің ар-ожданға бұғалық салу пиғылына
мықты тосқауыл болған іспетті. Содан бері орыс арбасының
ізін көріп, пір жолымды кəпір кескенін көрмейін деп көзін

байлап өткен ата-бабаларымыздың байламды ісін ұрпақтары
жалғастырып келе жатыр.
Иə, Рамазан – адамдарға тура жол нұсқаушы, ақ пен қара-
ны айырушы, бекем тұтынатын жолбасшы ретінде Құран тү-

сіріле бастаған ай.
Хақ діннің Пайғамбары Мұхаммед (с.ғ.с.) бір хадисінде:
«Жаңа туған айды көрген кездеріңізде оразаға бастаңдар жəне
келесі жаңа туған айды көргенде ауыз ашыңдар (айттаңдар)» –

дейді. Өміріңізде бір рет болса да, ойланып көрдіңіз бе? Неге
осы рамазан айында мұсылмандар Күн шыққаннан батқанға
дейін ештеңе ішіп жемейді, неліктен нəпсінің қалауын орында-
майды? Бұл сауалға біреулер: «Аллатағала осылай бұйырған», –

деп, енді біреулер «сауабы үлкен», – деп, ал кейбіреулер «Ата-
бабамыздан келе жатқан үрдіс осылай», – деп жауап беруі мүм-
кін. Қалай ойласақ та бір ай бойы осы міндетімізді орындауға
тырысамыз.

Ораза – арабша «саум» жəне «сыйам» сөздерінен тарайды,
мағынасы – нəпсіге тыйым салу екен. Ал оразаның негізгі ма-
ғынасы – таң атқаннан күн батқанға дейін ішіп-жеуден, жы-
ныстық қатынастардан бой тарту. Мұсылман күнтізбесі бойын-

ша Рамазан айының алғашқы күнінен басталған ораза айдың
соңында аяқталады жəне үш күндік айт мейрамы басталады.
Неге Рамазан айында ораза ұсталады дегенге келсек: Алла-
тағала жылдың бір айын күнəһар құлдарының тəубаға келіп,

ақ жолға түсуі үшін арнаған. Күнəдан ағартар, мың түннен
қадірлі Қадір түні осы айдың ішінде, осы айда хақ діннің
Пайғамбарына пайғамбарлық міндеттеніп, ғалам кітабы – қа-
сиетті Құран Кəрім жіберілген. Мұсылмандардың Рамазан

айында ораза ұстауының сыры осында («Мұсылман күнтізбе-
сі» 2001 жыл).

Қожа Ахмет Иассауи бабамыз: «Ең алдымен иманды түзеу
арқылы адамды, сосын ортаны, содан кейін заманды түзеуге
болады», – дейді. Иманы түзу адам – ол нағыз мұсылман.
Ораза жайында Шəкəрім Құдайбердіұлы да ескерте кетуді

парыз санапты. Шəкəрім бабамыз: адам оразаны Рамазан айын
көріп ұстайды, – дейді. Болмаса көрдім деп бір кісі куəлік ант
берсе, күн бұлттырақ болса, соның антымен ұстайды. Бірақ,
олайша ұстағанда отыз күнге толған соң, ай көрінбесе ашпай

отыз бір күн ұстайды. Егер де оразаның басында екі кісі яки
бір еркек, екі ұрғашы ай көрдік деп ант берген болса, отыз күн
ұстаған соң бұлт болып ай көрінбесе де ашып жібереді. Егер-
де бұлтсыз ашық болса, көп кісі көрмей, яғни əр жақтан көрдік

деп хабар келмей ашпайды. Бірақ, шағбанды анық отызға тол-
тырып ұстаған болса ашады. Егер де рамазан айын ешкім
көре алмаса, не көрген анықты хабар болмаса, онда оразадан
алдыңғы айды отызға толтырып, сонан кейін ұстайды. Бірақ,

есіңізде болсын, кітапта айды көрген күні бірі деп санамайды.
Ертең бірі деп санайды. Сол себептен ораза айын көретұғын
күні ораза бола алмайды. Бүгін кешке көрсе, ертең ораза бо-
лады. Сол сықылды оразада бұрынғы айды көрген күннің

ертеңінен бастап санап отызға толтырып, отыз бірінші күні
берік болады. Егер де оразадан алдыңғы шағбан айының басы
ашық біліне алмаса, онан бұрынғы рəжаб айында отызға тол-
тырып һəм шағбанды да отызға толтырып сонан соң ұстай-

ды, – деп түсіндіреді.
Шəкəрім Құдайбердіұлы «Мұсылмандық шарты» Алматы.
«Қазақстан», «Мерей», «Ақиық» 1993 ж.
Мұсылмандықтың құндылықтары ғылымда жатыр.

Ғылым мен иман егіз ұғым. Ғылым мен діннің үйлесімді
жаратылғанын əлемдік танымал ғалымдар мойындап, оның
прогрессивті жағын талай айтқан. Мəселен, ағылшын ғалымы
Лорд Давенпорттың: «Ислам діні ақыл мен күштің символы»

деген ғылыми еңбегі Еуропада үлкен сілкініс тудырды. Ислам
өркениетті, ол күллі жер шарының халықтарын, барша адам-

дарды бірлікке, бостандыққа, теңдікке, мейірімділікке шақы-
ратынын адамзат баласы жақсы түсініп отыр.
Ислам өркениеті тарихынан бір мысал келтіре кетсек. Мұ-
сылмандар армиясының Византия империясымен болған бір

шайқасынан кейін тұтқынға түскен византиялықтардың үлкен
тобын Ежелгі Грекия мұрасынан математика, медицина, фило-
софия бойынша кітаптарға айырбастап, оны күллі адамзаттық
құндылығы ретінде күні бүгінге дейін сақтап келгенін қалай

түсінеміз?! Білім үшін, ақиқатқа ұмтылған адамдық рухтың
ұлылығына қалай бас имеуге болады. Сөйтіп, қасиетті ұлық
дінге құлшылық етуші жандар осылайша пұтқа табынушы
өркениеттің жемістерін пайдалануға құлықты болды. Діннің

ғылымға деген ықпалының күшті əсері болғанын бұрынғылар
айтып та кеткен.
Ұлы ғалым Альберт Эйнштейннің: «Егер мен терең діни
сенімге ие болмағанымда, өзімді нағыз ғалым ретінде мойын-

дамаған болар едім. Мен бұл сөзіммен «Құдайсыз» ғылымға
сенуге болмайтынын айтқым келіп отыр. Кімде-кім ғылыммен
жан-тəнімен айналысса, əлдебір сенім рухына ие болады. Бұл
рух адам санасынан əлдеқайда жоғары. Табиғат заңдылықта-

рының ғылыми дəлелі – дін», – деуінде не деген парасаттылық
жатыр! Ал келесі бір атақты ғылым Луи Пастердің: «Менің
бойымда Құдайға деген сенім мархаббат болысымен, жан-
дүниемде Дарвин теориясына деген қарсы пікірлер туындай

бастады. Ғылым мен діннің үйлесіммен жаратылғанын жəне
оларды бір-бірінен бөле-жаруға болмайтынын ұғындым. Мен
табиғат жаратылысына ой жүгірткен сайын, ұлы Жаратушыға
деген сенімім зорая түседі. Ғылым – Құдайды сүюге апаратын

даңғыл жол», – деген жүрекжарды сөзінен оның білім үшін
ақиқат екенін мойындаймыз. Міне, бұдан рухани байлыққа шө-
ліркеген Батыстың исламнан шапағат іздегенін көреміз.
«Ислам жақсылықты, мейірім мен пəктікті қолдайды» де-

ген сөзді орыс ғалымы Леонид Мордвинов та өз еңбегінде
дəлелдеп көрсеткен. Хаһ Жаратушының қалауынсыз ештеңе
өздігінен болмайды. Аспан күркіресе де, от тұтанса да, көлік

жолдан шығып кетсе де оның өзіндік себебі бар. «Біздер,
астрономдар, табиғаттың ілімін оқып, Ұлық Жаратушының
өмірі үйлесімділікпен жаратқанына мадақ айтуды түсінгеніміз
абзал. Мен ғылымға анағұрлым терең бойлаған сайын, Ұлық

Жаратушының ұлылығына бой ұрамын. Жалпы, мына əлемді,
аң-құстарды кім жаратты? Əрине, оны құдіреті күшті Жарату-
шы жаратты. Ол бəрінен ұлық.
Əрбір адамның өмірдің мəні мен мақсатын түсініп, əлемді

жаратқан Ұлы Жаратушының барына сеніп, оған құлшылық
жасау арқылы бақытқа жетсем деген арманы бар.
«Сондықтан, əркім оның алдына өзінің сана биігімен ба-
руы керек», – дейді, аспан əлемін зерттеуші Иоганн Кеплер.

Бүгінгі таңда əлем ислам құндылықтарына бас иіп, оның
барлық сипаттарын қабылдауда. Жақында Америкалық көші-
қон саясаты институтының ғалымдары таяудағы 30–40 жыл-
да Еуропаның əрбір бесінші тұрғынын мұсылмандар құрайты-

нына болжам жасады. Дүниежүзі бойынша барлық діндерді
бауырластыққа, төзімділікке, Үндістан мен Қытай шегінен
Францияға дейінгі орасан зор кеңістіктегі миллиондаған адам-
дарды сабырлылыққа шақырған исламның салтанатты шеруі

бауырын жазып, бой түзеп барады.
Еуропаның, күллі əлемнің күні ертең ислам шариғаттарын
мойындап, оның құндылықтарына бас иетінін ақыл-ой иелері
ерте кезден-ақ біліп кеткен.

«Егер қазіргі əлемді басқару құқы Мұхаммед (с.ғ.с.) сияқ-
ты бір адамға берілетін болса, ол барлық мəселелерді майдан
қыл суырғандай етіп оп-оңай шешер еді жəне бұл шешімдер
сондайлық тыныштық пен бақыт əкелер еді. Мен Еуропаның

ертең Мұхаммедтің (с.ғ.с.) дінін қабылдайтыны болжаймын,
тіпті Еуропа оның дінін қазірдің өзінде қабылдай бастады», –
деген Бернард Шоудың сөзінде шындық бар.
Қазір бір Аллаһқа жалбарыну мемлекеттік қызмет орында-

рында да салтанатты жағдайда орындалуда.
«Мəселен, Алманияның Бүндестаг депутаттары өз жұмыс-
тарын азанмен жаппай дұға оқудан бастап күнделікті мем-

лекеттік шараға кіріседі. Польшада мемлекеттік қызметкер-
лердің діни сауат біліктілігін арттыратын арнайы орталықтар
бар. Мұның өзі Мұхаммед Пайғамбарымыздың күнделікті іс-
терін үшке бөліп жұмсағанынан үлгі етіп алған іспетті. Пай-

ғамбарымыз (с.ғ.с.) уақытының бір бөлігін отбасына арнаған,
екінші бөлігін мемлекет істеріне, үшінші бөлігін құлшылыққа
арнаған көрінеді. Егер мемлекет істеріне уақыты жетпей қалған
жағдайда оны отбасына бөлінген істерден ығыстырып отырған.

Исламның ғажайып сыйына таң қалып, оның ақиқат дін
екендігін мойындап, о дүниеде Аллаһтың алдында исламнан
басқа ешқандай діннің қабыл болмайтынына көзі жетіп, Ұлы
Жаратушының мархаббатына бөленіп жатқан ойшылдардың

ісі оңынан болған сыңайлы.
Аллаһтағала жүрегімізге терең иман, Пайғамбарымызға
(с.ғ.с.) деген махаббат сыйлап, оның үмбеті болуға лайық ет-
сін. Əумин!

Құтыдағы суық шай бүйрекке зиян
Көше дүңгіршектерінде жəне ашық сауда алаңдарында
күннің көзінде, қыстың аязында үздіксіз сатылып жатқан
құтыларға құйылған түрлі жеміс шырындары мен сусын шай-

ларды кім тексеріп жатыр? Олардың əсіресе, мектеп аулалары
мен жоғары оқу орындарының ішінде орналасуына неге жол
ашып бердік?
Жақында америкалық ғалымдар құтылардағы суық шай-

лардың құрамында бүйректің қызметінде тас түзуші оксалат
консентрациясының жоғары болатынын анықтады. Осыған
орай МІG news. com медициналық ақпараттық порталы ға-
лымдардың бүйрек ауруына бейім адамдарды суық шай ішуден

бас тартуға шақырып отыр. Ғалымдардың айтуы бойынша
құтылардағы шайды қарапайым таза сумен ауыстырған жөн.
Тұтынушылар суық шайды газдалған сусындар мен сырадан
əлдеқайда пайдалы дегенге бойларын əбден үйретіп алған

іспетті. Алайда ғалымдар оны өздерінің нақты зерттеулерімен
жоққа шығарып отыр.
Адамдар бүгін тез дайындалатын жəне дайын өнімдерге
бейімдігін танытуда. Олар күн ұзақты қызмет үстінде оты-

рып, бір бума фастфуд талғажау етіп алып-ақ жұмыс істеуге
бойларын үйретіп алған. Ересектермен қатар қазір оған жас-
тар да үйірсектік танытуда. Үш жасқа дейінгі сəбилердің пиц-
ца, фри-картоп, чипси, гамбургер сияқты фастфуд өнімдерімен

қоректенуі олардың ІQ деңгейінің төмендеуіне себеп болады
екен. Жас балалардың ақыл-ойы мен олардың сүйікті асы ара-
сында байланыс барын Бристоль университетінің мамандары
анықтаған.

Ғалыми зерттеушілер 1990 жылы туылған 14 мың баланың
отбасы жағдайын, олардың ата-анасының əлеуметтік ерекше-
ліктерін жəне балалардың ойыншықтарына зерттеу жүргізіп,

түрлі ақпараттарды анықтаған. Зерттеу қорытындысында, құ-
рамында май мен қанты көп дайын өнімдерді көп тұтынатын
балалардың ІQ деңгейі бес балдан төмен болатыны көрсе-
тіліпті. Себебі, құнарлы тамақ адам миының жетілуіне айтар-

лықтай əсер ететіндігі анықталған. Сондықтан, ғалымдар
ақыл-ой мүмкіндіктерінің дамуы үшін үш жасқа дейінгі бүл-
діршіндердің үнемі балық, ет, көкөніс пен жеміс-жидек жеуі
қажет екенін айтқан.

Дəл осы фастфуд тағамдарын қолданудан жыл сайын Бри-
тания аралында 40 мыңға жуық адам қаза табады екен. Бұл
жантүршігетін хабарды Ұлыбритания денсаулық жəне меди-
циналық көмек сапасы ұлттық институтының ғалымдары жа-

риялап отыр.
Дəрігер мамандардың зерттеуі бойынша Ұлыбританияда жыл
сайын 150 мыңға жуық ағылшын азаматтары жүрек-қан тамыр-
лары сырқатынан о дүниеге аттанады екен. Олардың 40 мыңға

жуығы уақытылы дұрыс тамақтанбаудың əсерінен болатын
көрінеді. Дəрігерлер егер ағылшындар жейтін тамақтарында
май мен тұзды жəне фастфуд өнімдерін аз қолданатын болса,
елдегі өлім көрсеткішін азайтуға болады екен.

Какао іш, шоколад же
Адам ағзасын зерттеушілер жеміс шырындарынан гөрі, шо-
колад пен какаоның пайдасының зорын айтуда. Америкалық
ғалымдар ағза жасушалары үшін қажетті антиоксиданттардың

шоколад құрамында көбірек екенін дəлелдеп берген. Шоко-
ладтың құрамдас компоненттері жасушалардың қышқылдану
процесін тежейді екен. Оның əсерінен адам ағзасын қатерлі
ісік пен жүрек ауруларына төзімді келетін көрінеді. Бұған де-

йін антиоксиданттар жеміс шырынында көп делінсе, енді бас-
қа тұжырым жасалып отыр.
Ғалымдар онкологиялық аурулардың алдын алуда какао ұн-
тағы мен қою түсті шоколадтың əлдеқайда пайдалырақ екенін

Осыдан бірер ай бұрын Венесуэлла президенті Уго Чавес
Мəскеуге ресми сапармен келді. Ол Ресей президенті А.Мед-
ведевпен бірлескен баспасөз конференциясында өз елінен алып
келген какао мен шоколадты мақтай келіп, үнемі жайдары, күш-

қуатты толыстырып жүру үшін осы өнімді тұрақты түрде жеп
тұруды ұсынды. Атақты комендатоның бұл ісін жарнама десек
те, онда шындық бар екендігін бүгінгі ғылым дəлелдеп отыр.
Ағзадағы у

Кез келген элемент адам ағзасына пайда да келтіруі мүмкін,
зиян да келтіруі мүмкін. Пайдасы өзіңде қалады ал зияндығы
өзі түгіл, өзгеге де əсер етеді. Мəселе артық тұтынған бір шөкім
тұзда болып тұр. Астың дəмін келтіретін ас тұзынсыз өмір жоқ.

Сол тұзың қан тамырларына жарты сағаттың ішінде орасан
зор нұқсан келтіреді екен. Жақында Австралиялық ғалымдар
тұздың адам ағзасына қалай əсер беретінін арнайы зерттеу ар-
қылы тəжірибе ретінде өткізіпті. Дəрігер ғалымдардың қатаң

бақылауына алынған сараптамасына денсаулығы күшті 16 адам
қатысыпты. Сынаққа қатысқан адамдардың əрқайсысына 4
грамм тұз қосылған тағам ұсынылыпты. Бұдан кейін 0,3 грамм
тұз қосылған екінші тағам беріліпті. Тəжірибе өткізілерден

бұрын жəне одан кейін оған қатысқан адамдардың иық ар-
териясындағы қан тамырларының соғысы өлшенген. Зерттеу
барысында тұзды тағам жеген адамдардың қан айналымы ай-
тарлықтай тежелгені байқалған. Тұз 30 минуттан кейін-ақ ағ-

заға əсер ете бастап, қан жүгірісін шамамен бір сағат бойына
тоқтатып тастаған. Жалпы түзілімде 4 грамм тұз – адамның ра-
ционына енетін тағамдардың орташа тұздылық көрсеткішіне
тең келген. Өмірде тұзды көп қолдану адамды оқыстан бола-

тын өлімге апарып соқтыруға итермелейтін бірден-бір жол.
Ғалымдардың зерттеу амалдары көрсеткендей, тұз адамның
қан тамырларын қатайтып тастайтын бірден-бір фактор екен.
Екіншіден, тұз адамды уақытынан ерте қартайтатын у. Жесең

тұқымыңды құртатын, жемесең тəбетіңді тежейтін тұзды тіпті
пайдаланбайтын адамдар да бар. Ол əзірше, алдамшы сенім.

Əйтпесе, судың да, нанның да, тəтті тоқаштың да құрамында
ас тұзының бар екендігі белгілі. Мəселе, қалай қолдануда тұрса
керек. Иə, мəселе осында!
Батыстықтар үлгісі

Ғимарат салынарда ол жердің тектоникалық қыртыстары
зерттеледі. Өнім шығарылса, оның өзгелерге келтіретін зия-
ны, табиғи тазалығы тексеріледі. Қазір ше? Тексеру, бақылау
қағаз жүзінде қалған. Əйтпесе, үй жағдайында дайындап,

онысын көше кезіп сатып жүрген адамдар аз ба? Еуропада
мұндай мəселеге ерекше жауапкершілікпен қарайды. Мəселен,
еліміздегі мектеп жасындағы балалардың бəрі үзіліс кезінде
чипцы, пицца тəрізді ащы тағамдарды жейтінін көріп жүрміз.

Жақында Ұлыбританияның Бристоль университетінің ғалым-
дары 8 жасқа толған жасөспірімдердің құрамында май мен
қант мөлшері басым тағамдарды көп тұтынса, олардың интел-
лектуалдық ақыл-ойының даму деңгейі тежелетінін анықтаған.

Осыған сай Батыс елдері жалпыға білім беретін оқу орында-
ры мен мектепке дейінгі тəрбиеленетін мекемелер жанында
жоғарыда аты аталған өнімдер мен газды сусындардың сатыл-
мауын қатаң бақылауға алып отыр.

Темекіден жылына 5 миллион адам өледі екен
Əлем елдері 40 жылдан соң шылым тартудан мүлдем бас
тартпақ. Əлеуметтік зерттеушілер осындай қорытынды жасап
отыр. Соңғы онжылдықта жер жүзінде темекінің ащы түтініне

байлағандардың қатары 9,6 пайызға азайған. Ұлыбританияда
өткен ғасырдың 60-жылдары екінің бірі темекіге тəуелді бол-
са, қазір олардың саны халықтың 20 пайызын құрап отырған
көрінеді. Мұндай тенденция Ресей, АҚШ, Бельгия, Норвегия,

Финляндия елдерінде де көрініс тауып отырған көрінеді.
Есесіне темекіге əуестенушілердің үлкен армиясын əйел-
дер құрап отыр. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының
зерттеуі бойынша əйелдердің қоғамдағы əлеуметтік, саяси

мəртебесінің көтерілуімен олардың осы жағымсыз іске бой ал-
дырғаны байқалған. Мысалы, Қытай, Үндістан, Индонезияда
əйелдердің темекіні ер азаматтардан бес есе көп тартатыны
байқалса, Канада, Норвегия, АҚШ, Австралияда əйелдер ер-

лермен қатар тұрғандығы тіркелген. Зерттеушілер бұдан қатты
қауіптеніп отыр. Себебі, никотиннен жыл сайын əлемде 5 мил-
лион адамның қайтыс болатындығы айқындалған.
Елімізде қоғамдық орындарда шылым шегуге тыйым сала-

тын жəне темекі өнімдерін сатуға шектеу қойылған заңның
қабылданғанына бір жылдай уақыт өтті. Жақында Алматы
қалалық ішкі істер департаментінің қызметкерлері қаладағы
кафелер мен мейрамханаларды тексеріп, заң бұзушылықтың

119 фактісін анықтаған. Нəтижесінде, 200 адам əкімшілік
жауапқа тартылып, олардан 300 мың теңгеден астам айыппұл
алыныпты.
Мұндай шараны Қытай елі де қолға алуда. Жақында аспана-

сты елінде шылым шегуге қарсы күрес жөніндегі жалпыұлттық
бағдарлама қабылданды. Осыған байланысты Қытайдың ра-
дио, кино жəне телевизиялық мемлекеттік басқармасы кино тү-
сірушілерге темекі тартып тұрған адамдарды экраннан көр-

сетпеу жөнінде қаулы қабылдады. Енді кинолардан темекі тү-
тіні мүлдем көрсетілмейді. Қоғамдық орындарда темекі тарт-
қан əртістер əкімшілік жауапкершілікке тартылатын болады.
Бізде ше?!

немесе қазірдің өзінде тозақ отына күйген жазушы
Ол үнемі ақсүйектік ағылшын қоғамы билейтін мемлекеттік
бақылау – бағыттау машинасының құпия ұясында жасырын
кодпен белсенді іс-əрекеттер жасады. Үндістан мемлекетінің

негізі қаланып жатқан кезде, мемлекетшілдік идеясын наси-
хаттайтын, айтатын, шынайы түрде іске асыратын тұлғаларды
идеялас болуға шақырып, ағылшындық мінəйі ұғыммен жү-
руге итермеледі. Сол тұстағы үндіс ұлтынан шыққан мем-

лекеттік қызметкерлер өз ұлтының мүддесін ойламады. Өз
мүдделерін қанағаттандыру мақсатында парламент мүшелері
ортасынан сыбайластарын іздеді. Сөйтіп қарапайым халық
пен мемлекеттің арасында көзбен көрмейтіндей алшақтық пай-

да болды. Үндістанның ұлы адамгершілік өлшеміне айналған
имандылық, мұсылмандық идеясына жасырын шабуылдар
өршіп кетті. Осы бағыттағы насихаттық ақпараттың көз іл-
дірмес жылдамдықпен жүргізілгені соншалық, мемлекеттік

қызмет атқаратын үндіс ұлты өкілдерінің басым көпшілігі өз
ұлтына қарсы жұмыс істеді. Ағылшын билігі ондай адамдардың
тобын ынталандырып отырды. Солардың бірі – жазушы Сал-
ман Рушди еді.

Үндіс текті, ағылшын жазушысы Ахмет Салман Рушди
Үндістан өз тəуелсіздігін жариялардан екі ай бұрын 1947 жы-
лы 19 маусымда Бомбей қаласында бай мұсылман кəсіпкердің
отбасында дүниеге келген. Қайда оқытам десе де, дəрмені же-

тетін бай əке баласын алғашында туған жерінде, кейін Анг-
лияның Кембридж университетінде оқытады. Отбасы иесінің
кəсіби қызметіне орай, Пəкістан, Үндістанда көшіп-қонып
жүрген Рушдилер отбасы ақылдаса келе Салманды 14 жасқа

толысымен ағылшындық ортада өмір сүруге бейімдейді. Сал-
ман университетті бітірісімен ағылшынның азаматтығын қа-
былдап, өзінің ана тілі болып келген урду тілінен бас тартып,
оның орнына ағылшын тілін негізгі тіл ретінде таниды.

1968 жылы Салман тарих пəнінен магистрлік қорғап, ұзақ
уақыт британдық жарнама агенттігінде еңбек етеді. Бірақ, ол
бұл жұмыстан жан рахатын таппай, көңіл күй ауанын ақ парақ
пен қаламға түсіреді. Сөйтіп, 1975 жылы алғашқы «Гримус»

деген романын жариялайды. 1981 жылы «Түн тілігіндегі ба-
лалар» романы автордың ағылшын жазушыларының орта-
сында кеңінен танылуына жол ашады. Кейін бұл шығарма
ағылшынның беделді жазушысы Джеймс Тейт Блэк атындағы

Букер сыйлығын алады.
Жалпы, Салман Рушдидің бұдан кейін де бірнеше романы
жарық көреді. Əдебиет зерттеушілері мен эстеттер оны «үн-
дістің Томас Манны» деп атап кетеді. Осы жылдар ішінде

оның жазушы ретінде алмаған сыйлығы қалмайды. Ағылшын
қоғамының жазушыларға берілетін барлық сыйлығының ие-
гері атанған ол адам бостандығы жолындағы жалынды күрес-
кер ретінде танылып, тірі кезінде ұлы адамдарға арналған пан-

теоннан орын алған тұңғыш жазушы атанады.
Адамның таным-білігін билеп-төстеген эгоизмі жамағат
менмендігімен қосылса, ол жыртқыш құбыжыққа айналады.
Ондай жанның қолындағы ең əсем игіліктердің өзі түнерген

қою бұлтқа айналып, айналаға өлім мен қасірет жаудырады.
Рушдидің 1989 жылы жарық көрген «Сайтанның шатпағы»
романы Британияда ғана емес, бүкіл əлемде шу тудырады.
Мұсылман əлемінің сағын сындыруды ежелден басты мақ-

сатына айналдырған Еуропа құрлығы шығармаға ерекше мəн
беріп, оған құпия жағдайда қолдау білдіреді. Осыдан соң Сал-
ман Рушдидің қол аяғын жерге тигізбей мақтау, құрметтеу ша-
расы жүйелі түрде жүргізіле бастайды. Кітап дүниежүзілік

барлық көрмелерге қойылып, əдеби каталогтарға енгізіледі.
Романның мазмұны бүкілəлемдік интернет жүйелеріне қо-
сылып, академиялық оқу орындарында талқыланады. Жедел
түрде əлемнің жетекші тілдеріне аударылып, оқырмандар ара-

сында үлкен дүрбелең тудырады. Мұндай дүрбелең кезінде
Гитлердің «Майн камф» кітабы мен Каддафидің «Жасыл кі-
табы» жарық көргенде де талас тудырмаған еді.

«Сайтанның шатпағы» əсіресе, мұсылман əлемінің үлкен на-
разылығын тудырды. Үндістанда жергілікті мұсылмандар мен
пұтқа табынушылар арасында қарулы қақтығыстар орын алып,
соңы кісі өліміне əкеліп соқтырды. Пəкістанда саяси қайрат-

керлердің араласуымен қанды қырғынның алды алынды.
Оқиғаның мұншама саяси астар алуына өзіндік себептер
де бар еді. Ағылшын үкіметінің 1947 жылғы 3 маусымда қа-
былданған Декларациясына сай Үндістан тəуелсіздік алған

соң, екіге жарылып, Үндістан одағы мен Пəкістан болып екі
мемлекетке бөліну басталды. Діни наным-сенімдеріне сай мил-
лионға жуық босқындар 1947 жылдың тамызынан қазанына
дейін Үндістаннан Пəкістанға жəне керісінше, Пəкістаннан

Үндістанға қоныс аударады. Үндіс пен мұсылмандарды ортақ
бір мемлекетке біріктірмекші болған, Үндістан Ұлттық конгре-
сінің мүшесі, Пəкістан мемлекетін құрушы ақын, философ
Мохаммед Али Джиннаның идеясы іске аспайды. Ал, бұл

ағылшын билігі үшін өте тиімді еді. Басы біріккен екі халық-
тың арасына идеологиялық от жағу осыдан кейін басталды.
Кітап осы мақсатта жазылып, ол оқырмандар арасында да,
саясаткерлер арасында да көп талқыланды. Оған бір тосқауыл

қою керек болды.
1989 жылы 14 ақпанда Иранның рухани көсемі Аятолла
Хомейни кітап авторын қасиетті ислам дініне тіл тигізгені
үшін өлім жазасына кесуге пəтуа жасады. Ол шешім күні

бүгінге дейін өз күшінде қалып отыр. Иран көсемінің шешімін
орындаған кісіге бастапқыда 2,8 миллион доллар сыйақы
төлену көзделген болатын. Сыйақының мөлшерін көтерген
Иран президенті жазушыны тірілей ұстап берген адамға 4 мил-

лион АҚШ долларын беруге уəде берді.
Бүгінгі таңда дау туғызған бұл шығарма əлемнің жиырма-
дан астам тіліне аударылған көрінеді.
Жақсылықтың өзі сабырлыға, имандыға қонақтайды, иман-

сыздан қашады. Əр мүмкіндікті қапы жібермей өзін көрсеткісі
келіп тұратын тұрпайы əдет – адам бойындағы кемшілік пен
өзіне сенімсіздіктің белгісі. Ондайлардың əр ісі – мақтаншақ-

тық, əр сөзі – менмендіктің гүрілі, қарапайымдылығы мен сы-
пайылығы, көзбояушылық немесе өздерін жұрттың алдында
көрсетудің амалы ғана. Өзінің менмендігіне табынып, ақи-
қатқа мұрнын шүйіре қарайтын тəкаппарларға лағынет ай-

тылып тұрады екен. Ондайлар өмір бойы қорқынышпен
өмір сүреді. Жазушы міне, жиырма жылдан бері қорқыныш
пен үрейлі өмір сүріп келеді. Оның жүріс-тұрысының бə-
рі қарулы полицейлердің қорғауымен жүзеге асырылып

келеді. Жер бетінде өмір сүрудің қауіптілігінен Рушди Бри-
танияның арнаулы орындарының бақылауымен жерасты
бункерінде өмір сүруге мəжбүр. Құпия жағдайында өткіз-
ген 20 жыл ішінде жасырын сақталған 30 пəтерде түрлі кез-

десулер өткізуге мəжбүр болыпты.
Құпия өмір сүру кімге жаққан? Осы жылдар ішінде Рушди
отбасынан айрылған. Үнемі қорқыныш пен үркуден жан күй-
зелісіне ұшыраған əйелі отбасын тастап, басы ауған жаққа

кетіп тынған. Рушди қашып, тығылып жүріп, 1911 жылы «Ой-
дан құрастырылған Отан», 1994 жылы «Шығыс пен Батыс» де-
ген екі кітап жазып шығарған.
Тегеранның шешімінен қорыққан жазушы Америкаға са-

пармен бару жөніндегі ойын өзгертіп, 1 жылға дейін күннің
көзін көрмей жер астында жасырынуына тура келген. Бұл жыл-
дар оның өз өміріндегі ең азапты жылдарына баланған.
Адам табиғатында көптеген жақсылықтардың дəнімен бір-

ге кейбір тіршілік үшін жаратылған жамандықтың да негізде-
рі бар. Адал достық, шынайылылық, жанқиярлылық, ешкімге
жəне ешнəрсеге мұқтаж болмау сияқты жақсы қасиеттермен
бірге көп адамдарда атаққұмарлық, даңғойлық, өзін көрсету

сияқты жүректі өлтіріп, рухты сал қылатын жағымсыз сипат-
тар да болады.
Рушдидің кітабын аударып, даңқымызды асырып қар-
жыға қарық боламыз деген аудармашылар да күндіз күл-

кіден, түнде ұйқыдан айрылып, ақыр соңы құрдымға кетіп
отырған. Мəселен, Швецияда шыққан тегі пəкістандық
аудармашы «Сайтанның шатпағын» урду тіліне аудара-

мын деп жүргенде, ислам фанаттарының қолынан отба-
сымен бірге қаза тапса, жапон аудармашысы діни экстре-
мистердің қолынан қазаға ұшыраған. Сондай-ақ, итальян-
дық аудармашы мен норвегиялық баспагер қастандықтан

ауыр жараланған. Ал, Иранда парсы тіліне аудармақшы бол-
ған ғылым докторы ұзақ жылдар бойы Еуропа елдерінде жа-
сырын өмір сүруіне тура келген. Ислам экстремистерінің қор-
қытып үркітуінен үнемі бой тасалауға мəжбүр болған ғалым

соңында аты-жөнін өзгертіп, Израиль азаматтығын қабыл-
даған. 1998 жылы Рушдидің атышулы кітабын Петербургтің
«Лимбус Пресс» баспасы орыс тілінде шығаруға ұйғарым жа-
сағанда, ресейлік мұсылман қауымының ашу-ызасын туды-

руға əкеліп соқтырған. Осыған орай, Кавказ мұсылмандары
басқармасының басшысы шейх уль-ислам Аллаһшүкір Паша-
заде «Сайтанның шатпағын» басып шығарғандар сол сайтан-
ға қызмет етушілер болып табылады» деп үндеу жариялап,

оқиғаның алдын алған.
Нəпсісін жеңіп, менмендігін тежей алмаған жəне ақыл-көзін
шел басқандардың жақсылық жолындағы əр адымы – өз-өзін
уату мен алдау ғана, ал жанкештілігі – ақымақтыққа саяды.

Рушди өзінің төртінші романының қоғам арасында осын-
шалық дау туғызатынын кеш болса да сезінген іспетті. Қо-
ғамның өзі сияқты ой ойлайтын азаматтарды жек көретінін
сезіп, шындықтың қашан да адамзатты татулық пен бірлікке

шақыратынын мойындады. Кеш болса да, Рушдидің ақыл-ойы
оны осыған жетелеп отыр. Келісілмеген бір мəселе. Ол – Ая-
толла Хомейнидің пəтуасы. Иран көсемінің Жарлығын енді
ешкім өзгерте алмайды. Бұл ретте жазушы қаншама жерден

кешірім сұрап, өз ісіне өкініш білдірсе де, кешірім жасал-
масы анық. Оған Иранның рухани көсемінің: «...жазушы
өзінің іс-қимылына қанша жерден өкініш білдіріп, Құ-
дайлық іс жасаса да, кез келген мұсылманның оны тозақ

отына жіберуі қасиетті парызы болуы тиіс» деген сөзі бұл-
жытпас заң күйінде күні бүгінге дейін күшінде қалып отыр.

Иран көсемінің осы Жарлығы Батыс əлемінде əлі күнге де-
йін үрей туғызып келеді. Осыған орай халықаралық қауым-
дастық Иранмен қарым-қатынасын бірнеше рет қайта қарап
шықты. Еуропалық экономикалық қауымдастыққа кіретін

12 ел Иранға баратын ресми сапарларын үзіп, Тегераннан өз
елшілерін консультация үшін кейін шақырып алуы кезінде
үлкен дау туғызғаны бар.
Кітапқа байланысты Батыс əлемі басшыларының үнқаты-

сулары да бір текті болып шыға бермеді. Сол тұстағы АҚШ
президенті Джордж Буш: «Сайтанның шатпағын» Хомейни-
дің бағасы теңестіріп тұр десе, мемлекеттік хатшы Джеймс
Бейкер өз «əттегенайын» білдірген сыңай байқатты. Ұлыбри-

тания сыртқы істер министрі Джеффри Хау, Франция премьер-
министрі Мишель Рокар Иранмен өз елдерінің қарым-қаты-
насының дұрыс жолда екенін айта келіп, жазушыға берілген
жазаның өте ауыр екендігіне өз өкініштерін білдірген.

Мəселенің насырға шауып бара жатқанын сезген АҚШ,
Жапония, Ұлыбритания баспагерлері «Сайтанның шатпа-
ғын» сауда орындарынан алып тастауға мəжбүр болған.
Отқа май құюшылар да болған. Израиль баспагерлері

Англияның «Викинг Пингвин» баспасымен келісім-шарт
жасасып, кітапты иврит тілінде басып шығарған. Кітап
үшін айқас астасып жатқанда Канаданың «Аіr Canada» əуе
компаниясы қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін қосымша

күштер қажет деген сылтаумен Салман Рушдиге компания
ұшақтарын пайдалануға қарсылық білдірген. Дəл осын-
дай талаппен АҚШ-тың Федеральдық əуе компаниясы мен
Ұлыбританияның «Brіtіsh Aіrways» компаниясы да Рушдиге

өз ветоларын қойған. АҚШ əуе компаниясы кейін өз қарсы-
лығының күшін жойды.
2007 жылдан Салман Рушди АҚШ-тың Атланта штатының
Эмори университетінде студенттерге лекция оқып келеді.

Жалпы, адам бойындағы менменшілдік қасиет – Аллата-
ғаланы танып-біле алмаудың, адами болмыстан ада болып, ру-
хани таяз қалудың бір көрінісі. Өз ойын ғана дұрыс деп біліп,

басқалардың ойларымен санаспайтындар сыңаржақ менмен-
діктерінің құлы болып қала береді.
Адамға берілген эго аманаты – ұлы ақиқатты табу жолын-
да оған тарту етілген сый. Эго арқылы адам Ұлы Жарату-

шыны, оның ілімінің, құдырет-пайымының шексіздігін жан
дүниесімен ұғынуы керек. Оның құдыретін түсінген адамның
кеудесінде жалындаған қасиетті ілім мен махаббат оты пен-
де атаулының менмендігін өртеп, қарапайым өмір жолына тү-

сіреді. Бұл жолды қаламаған жан, кісіліктен қалып, құбы-
жыққа айналады.
Ислам əлемі үшін Салман Рушди құбыжыққа айналған
жан. Батыс үшін ол өз міндетін орындаған техникалық

машина. Күндердің күнінде оның ақауы шығып, жарам-
сыз күйге түседі. Сол күні ол, жанып тұрған қазандыққа
лақтырылып жіберілетін болады.

Біз құрып жатқан қоғамның ең жоғары құндылығы – адам,
оның жолындағы барлық өзгерістердің бəрі адам үшін, адам-
ның игілігі үшін жасалып жатыр. Оның идеялық негізінде –
топтасу, адамгершілік, ұлтаралық келісім, барлық ұлттар мен

ұлыстардың теңдігі негізделген. Алдағы елімізде өткізілгелі
отырған VІІ-ші Азиада ойындары дəл осы міндеттер аясы-
нан табылуы тиіс. Азиаданы жоғары талап деңгейінде ұйым-
дастыру арқылы еліміз алдағы уақытта əлемдік тұрғыда Олим-

пиадалық ойындар өткізу мүмкіндігіне алғышарттар жасай-
ды. Демек, Азиада – олимпиадалық ірі жобаларға бастайтын
қазақстандық жобаның алғашқы баспалдағы болмақ.
Əрине, мұның бəрі көппен бітетін ірі шаруа. Үкімет Азиа-

даны өткізу үшін қолдан келгеннің бəрін жасауда. Алайда бар
шаруаны Үкіметтің мойнына жүктеп қойсақ, бизнестің əлеу-
меттік жауапкершілігін қайда қоямыз?! Елімізде бұған дейін
халықаралық дəрежедегі мұндай жарыстар өткізуге арналған

спорттық кешендер болған жоқ. Спорттан əлемдік біріншілік-
тер мен ірі халықаралық турнирлер Азия құрылығында Корея,
Қытай, Жапония елдерінде ғана өткізіліп келді. Ал Қазақстан
үшін бұл шара, бұған дейін игерілмеген тың сала. Сондықтан

оған Үкімет буындарынан өзге барлық шаруашылық субъек-
тілері мен жеке кəсіпкерлер де өз үлестерін қосуы тиіс.
Осыдан бірнеше апта бұрын Мəжіліс депутаты Ирак Еле-
кеев еліміздегі миллионерлер спортқа қолдау көрсетуі керек

деген бастама көтерген болатын. Депутат өз сөзінде: «Біз Үкі-
мет басшысымен бірге муай-тай жəне кикбоксинг федерация-
сын басқарамыз. Осы күнге дейін бізге қолдау көрсетемін де-
ген миллионерлерді əлі көрген жоқпын», деген еді. Сонда

Қазақстанда шикізат өндіретін жəне соның есебінен əлемдік
сауда нарығында басты ойыншылардың қатарында жүрген
шетелдік алпауыттар қайда жүр?
Лондон Олимпиадасына 25 миллион долларға жуық демеу-

тауып жатқан байлығынан қазақтың аты аталатын тұста неге
шашып мырзалық танытпайды?!
«Қазақмыс» компаниясының акционері Ким мырзаның не
ойлағаны бар? Əзірше, біз білетіндердің ішінде Азиаданың бас

демеушісі «Самұрық – Қазына» Ұлттық əлеуметтік қоры ғана.
Оның əлеуметтік салмағы зор үлкен іс-шараның жалғыз өзі
қай тесігіне жарайды.
Осындайда ұлт үшін жауапкершілікті сезінуге дайын тұра-

тын ұлттық буржуазия керек-ақ дерсің. Рас, еліміздегі буржуа-
зия өкілдері негізінен майда кəсіпкерлермен орташа калибрлі
банкирлер. Олардың өзі əзірге ашқарақ, біреуінің дəрмені жет-
се екіншісінің ішкі мəдениеті жұқалау. Сондықтан ұлтқа де-

ген қолұшын созуға кісілігі жетіспей жатыр. Оның үстіне,
ертеңгі күнінен қорқады, ішкі тіреніші əлсіз. Осындайда бір
мəселеге байыппен қарасақ та болар еді. Ол – елдегі бос
жатқан қаржыларды қажетті тетіктерге мақсатты тұрғыда іске

қосу. Кейбір елдерде мұндай жолдарды ертерек қолданысқа
енгізген мысалдар да бар. Мəселен, Израиль, Армения, Қытай
шетелдердегі өз диаспораларының қаржысын ел экономикасы-
на тиімді пайдаланып келеді. Бізден көш төмен Ауғанстан елі

де сыртта жүрген отандастарының көмегіне жүгінуде өзіндік
тəжірибе жинақтаған. Мойындауымыз керек, біздің шетелде
жүрген қандастарымызда айтарлықтай қаржы болмауы мүм-
кін. Алайда елімізде бірнеше шараны қатар атқаратын ауқатты-

лар қалыптасып қалды. Олардың қаржыларының басым бөлігі
пайдаланусыз жатыр. Осы көлеңкеде жатқан қаржылардың
экономикамыз бен əлеуметтік салаларға қызмет етуіне жол
ашып, оны заңдастырып беру тиімді болар еді. Мұндай жағ-

дайда өзге елдердің банктерінде жатқан немесе қимылсыз жа-
сырын жатқан ақшалар іске қосылар еді. Елбасымыз Нұрсұл-
тан Назарбаевтың меншік иесіне құрметпен қарау, олардың
қаржысын іске қосуды ұйымдастыру қажеттігі жөнінде айт-

қан сөздері осындайда қажет-ақ. Ұлттың қабілеттілігі қазіргі
заманғы кез келген шараны өзіне сіңіре білуіне, ортақ іске
жұмылдыру арқылы өзінің де, елінің де интеллектуалдық əле-
уетін көтеруге тəуелді болады. Ол – бəсекеге қабілеттілік үшін

Бір нəрсе айқын. Еліміздегі ірі өндіріс орындарының иесі
болып отырған кəсіпкерлер мен олигархтар негізінен ұлттық
жобалармен айналыспайды. Жергілікті ұлт өкілдерінен шық-
қан шағын-орта бизнес бастауында жүргендер рулық, ауыл-

дық ұғымдардан əрі аса алмай, екі ортада шырмалып қалған.
Əрісі туған жеріне барып мешіт салады, берісі ауыл мектебі-
не компьютер алып берумен шектеледі. Бұлар да қоғамға аса
қажетті шаруалар.

Несін жасырамыз, біздегі ірі кəсіпорындар ұлттық санада-
ғы кəсіпкерлердің қолында емес, ал барының ұлтқа бүйрегі
бұрылмайды.
Өркениетті елдерде орта тап 50–60 пайыз болса, бізде ол

2002 жылғы есеп бойынша 20 пайыздай ғана болып тұр екен.
Рас, мемлекеттің түп қазығы – ұлттық буржуазия. Өкініш-
ке орай, билікте отырғандар «мемлекеттің қазығы – бюрокра-
тия мен мемлекеттік қызметкерлер», – деп ойлайды. Белгілі

қоғам қайраткері Амангелді Айталының бұл туралы өзіндік
ойы бар. «Буржуазия өкілдері Үкіметтегі шенеуніктердің ара-
сында да жүр. Мемлекеттік қызметте істейтіндердің де ішінде
жеке кəсіптері бар адамдардың қатары аз емес. Шындығында,

ашық түрдегі байларымызды біле алмай жүрміз. Бəрі жасы-
рын. Кімнің қандай дəулетінің барлығы ашық айтылып, халық
мынау Джон Рокфеллер, мынау Билл Гейтс деген секілді, біліп
отырса. Сондай ашықтыққа, жариялылыққа жете алмай жа-

тырмыз. Біздікілер негізінен табиғи шикізат көздерінен та-
быс тауып отырған байлар. Олар тауар өндіріп, үлкен зауыт-
тар құрып, өндірісте аты шығып жатқан жоқ. Өйткені, елімізде
табиғи байлық емес, тауар өндейтін кəсіпорын табан тірейтін

ірі өндіріс орны аз. Дағдарыс келгенде кімді бірінші құтқар-
дық? Қаржы саласындағы банкирлерге ақша бөлдік. Ана зауыт-
қа жəрдем берейік, мына өндіріс орнына қаржы құяйық деп
айта алмадық. Негізінен, ұлттық буржуазияны еліміздің эко-

номикасына үлес қосушы, орта тапқа негіз болатын, өндіріс
саласын жандандыратын жəне тауар өндіретін топ деуге бо-
лады. Олар шын мəнінде нарықтық экономикада өзінен-өзі
қалыптасқан, адал еңбегімен жетістікке жеткен болуы керек.

трагедия» деген романында «Бəрібір, аяқ киім тазалайтын аме-
рикандық түптің түбінде бай бола алады» дейді. Бізге дəл осы-
лай ойлайтын ұлттық буржуазия керек.
Кезінде АҚШ-та үлкен депрессия орын алғанда Үкіметке ең

бірінші қол созғандар ұлттық буржуазия өкілдері болатұғын.
Сол тұста Форд, Рокфеллер сияқты миллиардерлер билікке
келіп: «Қазір еліміз ең қиын кезеңді бастан өткізіп тұр, сол
үшін біз көмекке келуге дайынбыз» депті. Форд «Мен өнер-

кəсіп министрі, Рокфеллер «Қаржы министрі болайын» депті.
Басқалары да өздері көмектесуге тиісті орындарды сұрапты.
Сол кездегі ел президенті Рузвельт «Сендерге осы не керек
сонда? Бəрің кедейдің баласы емессіңдер». Сонда, айлық ақы-

ларына не сұрайсыңдар? деп сұрағанда, əлгілер «Жалақымыз-
ға 1 доллар берсеңіз, жетеді» деп жауап беріпті. Американың
ең қиын кезінде келіп, ақысыз-пұлсыз қолұшын берген Форд,
Рокфеллер есімдері тарихта алтын əріппен жазылып қалды.

Миллиардер Билл Гейтс те өз қаржысын балаларына қалдыр-
май, америка өндірісіне салып отыр.
Біздің жоғарыда мысал ретінде атап кеткен Ауғанстанның
королі Захир Шах та бір кездері өзімен бірге шетелдерге кет-

кен ауған байларын ең қиын сəтте барлық байлықтарымен ел-
деріне қайтып келуге ықпал еткен болатын. Отанын сүйген пат-
риоттар осындай іс-əрекеттері арқылы ұлт жүрегінен орын
алып жатты.

Идеялар мен технологияларды аса дəлдікпен нақты өнім-
дер мен қызмет түрлеріне трансформациялап, сол арқылы ға-
ламдық экономикада табысқа жетіп жатқан елдер де бар. Жа-
пония, Сингапур, Германия, Швейцария бұған мысал.

Əңгіме ауанын спорттан бастап едік, енді оны сол тақы-
рыппен аяқтасақ деймін. Себебі, дəл бүгін оған деген сұ-
раныс ерекше болып тұр. Бүгінде қала спортын дамытуға аз
қаржы бөлініп жатқан жоқ. Мемлекет тарапынан бөлініп жат-

қан қаржының басым бөлігі футболға бөлініп, қалған спорт
түрлері шет қақпай қалып жатқанын жасырғанымыз жөн бол-
мас. Əсіресе, ауыл елді-мекендегі спортты дамыту мəселесін
үкіметтік тұрғыда қолға алуымыз керек. Қазіргі спортшыла-

рымыздың көзге түсіп жатқандарының басым көпшілігі ауыл-
дан шыққан спортшылар. Сондықтан, ендігі күшті ауылдық
жерлерде спорт кешендерін дамытуды қолға алу керек. Елба-
сымыздың өзі халықтың 30 пайызы бұқаралық спорт түрле-

рімен айналыссын деп міндеттеп отырған жоқ па?
Ресей үкіметінің белді ойыншысы болған жерлесіміз Гер-
ман Греф туған жері Павлодар қаласында шіркеу үйін салып,
жамағаттың ыстық ықыласына бөленуін де айта кетуді жөн

санадық. Атақты олигарх Роман Абрамович Ресейде орыс
балалары үшін бірнеше стадион салып, оған қажетті құрал-
жабдықтарға дейін алып беріп отыр. Ал, «Спартак» клубының
иесі Федунның 250 млн. доллар жұмсап, балалар академия-

сын ашып беруі, Ресейдің болашағы үшін жұмыс істейтін бо-
лады. Федунның ол туралы: «Рас, бергі 10 жылда пайда таппа-
сымыз анық. Бірақ, 100 жыл көлемінде шығын қайтады. Осы
жомарттығым өмір бойы маған еріп жүрмей ме?» депті. Не

деген жанкештілік!
Біздің елде де жасанды спорт алаңдары салынуда. Қала ор-
тасында бұрынғы қоршауы алынған алаңқайларда жасанды
футбол алаңдары ашылып жатыр. Бір қарасаң, жақсы бастама.

Алайда, солардың игілігін балалар емес, байлар көруде. Ізіне
түскен адам бəрін табады. Қызық үшін аралап көріңіз. Доп қуып
жүрген өңкей банкирлер, одан қалды күш құрылымдарының
жігіттері. Балаларды ілуде көрмейсің. Себебі, алаң біткен ком-

мерциялық жоба. Ақшасын төле де, шапқылай бер. Мысал ма,
қолма қол. «Журналистер жыл сайын кəсіби мерекесіне орай,
шағын футболдан турнир өткізеді. Оның өзі үлкен əбігермен
өткізіледі. Қыруар қаржы керек. Əрине, оны төлейтін министр-

лік десек те, біздің онымен бетпе-бет келгеніміз жанымызға
батады. Сонда болашақтағы Олимпиадашыларымызды қайда
дайындамақпыз? Осындайда мешіт салатын байшыкештер ба-
лаларға арнап, спорт кешендерін салып беруге ақыл-ойы жет-

пей ме деп аласұрасың. Ол аз болса, алаш көсемі Əлихан Бө-
кейхановтың: «Біз шығыстың сəлдесімен, сарттың ала шапа-
нымен, молданың мəсісімен өркениеттің табалдырығын аттай
алмаймыз!» деген сөзін қосып айтқанды жөн көрдік.

«Қытай – ұйықтап жатқан алып дию.
Оны оятпау керек.
Ол оянса, ғаламды
шайқалтып жіберуі ықтимал»

Наполеон
Кезінде Конфуций: «Бір кездері дүние жүзін ешбір қарусыз
тек қытайлықтар ғана билейтін болады» деп өсиет қалдырған
екен. Сол өсиет, бүгіндері жоспарлы ұранға айналып, ол бір-

тіндеп орындалып келе жатыр.
Бүгінгі таңда Қытай əлемдік саясаттың көшбасшысы болу-
ға ұмтылып, халықаралық қауымдастықпен жан-жақты қарым-
қатынасын бұрын-соңды болмаған дəрежеге жеткізіп отыр.

Оған Қытай мемлекетінің негізгі потенциалы да мəжбүр етуде.
Біріншіден, Қытай – дүние жүзінде халқының саны ең көп ел,
оған қосымша жер бетіндегі көптеген елдерде қуатты диаспо-
расы бар. Екіншіден, қытай мемлекетінің экономикалық жəне

əскери орасан күшке ие болуы, оның өзгелерді өзімен санасу-
ға мəжбүр етіп отыр.
Қытайдағы 1 млрд. 250 млн. халықтың 92 пайызы қытайлар.
Ал, дүние жүзіндегі Қытай диаспораларында тағы да 60 мил-

лиондай қытай ұлтының өкілдері бар.
Дүние жүзінде қазір Малайзия мен Жапониядан басқа бір-
де-бір ел қытай ұлтының өз аймақтарына енуіне қарсы қатаң
шара қолдана алмай келеді. Тіпті, АҚШ үкіметі де қытай-

лықтарға тəуелді болып қалған. Малайзия қоғамы да кезінде
еріксіз жіберіп алған өз кемшіліктерін түзеген болды.
Қытай елінің дүние жүзінде Қытай диаспорасын қалып-
тастыруға күш салып, оған мемлекеттік тұрғыда маңыз беруі –

оның ежелден қалыптасқан дəстүрі. Қазірдің өзінде Азияның
бірнеше мемлекеттері демографиялық тасқынның астында қа-
лып, қосалқы қытайланған мемлекетке айналып барады. Мы-

салы, «Азия жолбарыстарының» санатында жүрген жоғарыда-
ғы Малайзия халқының 35 пайызын қытайлықтар құрайды.
Бұл елді кезінде арабтар, португалдықтар, голландықтар да жау-
лап алған. Ал, XІX ғасырдың басында Ұлыбританияның отары

да болған. Алайда, бұлардың ешбірі бұл жерлерге жерсінбе-
ген, яғни өсіп-өнбеген. Бруней халқының 70 пайызын малай-
зиялықтар мен қытайлықтар құрап отыр. Бұл екі мемлекетте де
дін, тіл мəселесінде қытайлықтардың үлес салмағы басым. Сол

сияқты Тайвань, Тайланд, Мьянма (Бирма), Сингапур, Филип-
пин мемлекеттері де қытайланудың сəл-ақ алдында тұр. Син-
гапурде – 2,5 млн., Тайваньда – 20 млн., Мьянмада – 20 млн.,
Тайландта – 18 миллиондай қытайлықтар тұрады. Тайланд

мемлекетінде қытайлардан өзге малайзиялықтар, үндістер де
бар. 1970–1973 жылдар аралығында көршілес Вьетнамнан
1 миллиондай босқындар ауып келген. Алайда, олардың бəрі
қосыла келгенде 10 жыл бойында қытайлардың 1 жылғы өсі-

міне жетпеген.
Қытайдағы демографиялық ахуал – тек Қытай проблемасы
емес, сонымен бірге шекаралас жатқан барлық көршілерін қа-
уіптендіретін күрделі мəселе. Азуы алты қарыс АҚШ-тың өзі

Қытай елінің өсу қарқынынан зəресі ұшып отыр. Көк мұхит-
тың арғы жағында жатқан АҚШ-тың неге үрейі ұшады? Мə-
селе осында. 1943 жылы АҚШ Конгресінде қаралған «Қытай
азаматтарының АҚШ-қа қоныстануын шектеу жөніндегі заң-

ның күшін жою туралы» Жарлыққа Президент Ф.Рузвельттің
қол қоюы американ қоғамының қытайлану формасына жол
ашып берген. Қорытындысында 1943 жылдан 1949 жыл ара-
лығында АҚШ-қа қоныс аударушылардың саны 1 миллионға

жеткен. Еркін өсіп, даму барысында 1980 жылдардағы жүр-
гізілген есеп бойынша олардың жалпы саны 8 миллионнан
асып кеткен. Мұндай демографиялық тасқыннан күдіктенген
АҚШ өкіметі бүгінгі күндері қытайлық қоныс аударушылар-

дың қандай да бір жолмен қоныстанып, тұрақтап қалуына жол
бермеу саясатын қатаң ұстанып отыр.

Бүгінгі таңда Қазақстанға ауып келіп жатқан Қытай аза-
маттарының саны, олардың біздің елімізде тұрып жатқаны
туралы нақты мəлімет бар ма? Біз үшін аса қауіпті болып
отырған қытай эмиграциясының Қазақстанда етек алуына тос-

қауыл қою жолдары қалай жүргізілуде? Сондықтан, алдағы
уақытта екі мемлекеттің арасындағы қарым-қатынасты ретте-
генде басымдылықты ел мүддесіне қарай бұру керек. Соңғы
уақыттары Қытай өкіметі өндірісі дамымай қалған жəне хал-

қының саны аз көршілерінің шикізат ресурстарына қалайда
ие болу мақсатында түрлі қарекет жасап бағуда. Қытай елінің
күлшелі көршілеріне, ең алдымен Қазақстан, Сібір жəне Қиыр
Шығыс аймақтары жатады. Қазірдің өзінде Қытай мемлеке-

тінің көршілеріне экономикалық жəне саяси ықпалы артып
отыр. Олардың біздің елімізге кез келген тəсілмен кіруге де-
ген белсенділігі күн өткен сайын күшейіп келеді. Оған Қытай
жағынан болатын экономикалық интервенцияға жол ашып бер-

геніміз үлкен əсер етуде.
Тəуелсіздік алғалы екі ел арасында келім-кетімді реттеп
отыратын бірнеше келісімге қол қойылды. Бұдан былай екі ел
азаматтары визасыз арғы беттен бергі бетке, бергі беттен арғы

бетке бір күндік сапарға шыға алатын болады. Жыл сайын екі
елден жүз мыңнан астам адам шекарадан əрі-бері өтеді екен.
Ара-салмағы айқын емес. Дегенмен, басымдық Қытай жағы-
ның үлесінде екені анық. Былтырғы жылы экономикамыздағы

қытайлық инвестициялардың үлесі жедел артқан. Бұған дейін
өзге елдерге инвестициясының басым бөлігін салатын Қытай
неге Қазақстанға күрт бұрылды? Қытай əсіресе, мұнай газ са-
ласын экспансиялауда.

Үстіміздегі алғашқы жарты жыл ішінде Қазақстан мен Қы-
тай арасындағы сауда айналымы 66 пайызға өсіпті. Қазір екі
ел арасындағы сауда айналымы 9 миллиард долларға жеткен.
Көші-қон полициясының қызметінде, оның ішінде Қытай

Халық Республикасынан азаматтардың келу заңдылығын сақ-
тауда жіберілген олқылықтардың елеулі алаңдаушылық туғы-
зып отырғандығы жөнінде Алматы қаласы прокуратурасының

алқа мəжілісінде кезінде сөз де болған. Қаланың əділет орган-
дарында қытайлардың 1600 шаруашылық субъектісі заңсыз
тіркеліпті. Шетел азаматтары біріккен кəсіпорын құрмай жəне
салық органдарына есепке тұрмай-ақ еңбекке тартылған. Ал-

маты қаласы прокуратурасы республикаға тауар-материалдық
бағалы құндылықтарды контрабандалық жолмен тасымалдау
жəне шет елдерге жөнелту кезінде салық алымдары толық тө-
ленбейтінін де əшкерелеген. Мəселен, Алматыдағы Қытай бан-

кінің қызметін тексеру кезінде осы банк қызметі арқылы Қытай
азаматтары өз елдеріне 1 миллиардқа жуық АҚШ долларын
асырып жіберген. Соның салдарынан ел бюджетіне 150 мил-
лион АҚШ доллары түспеген оқиғалар да тіркелген.

Бүгінгі таңда біздің елімізде тұрақты тұруға 1800-ден астам
Қытай азаматына рұқсат беріліпті. Ішкі істер министрлігінің
Көші-қон полициясы департаментінің өткен жылғы мəліметі
бойынша, былтырғы жылы республикамызға келіп, ішкі істер

органдарына тіркелген шет ел азаматтарының саны 132822-ге
жеткен. Оның ішінде 20242-сі Қытай азаматтары екен. Келіп-
кету тəртібін бұзғаны үшін 2603 шетел азаматы жауапқа тар-
тылса, соның 700-ге жуығы қытай азаматтарының үлесіне тиіп-

ті. Еркіндік жайлаған жерде тəртіпсіздіктер де белең алаты-
ны айқын. Қытайлықтар қазақтың қаймағы бұзылмаған жер-
лерге барып, сіңіп кетуге əрекет жасауда. Жақында халқының
99 пайызын қазақтар құрайтын Қызылорда облысында қытай-

лықтардың өздерін сол жердің байырғы тұрғыны ретінде ер-
кінсуі белең алған. Қытайлық компанияның бақылаусыз ке-
туінен Қызылордаға жұмыс істеуге заңсыз қытайлықтардың
келуіне жол ашылған.

Сондай ақ, жамбылдық полицейлер облыс аумағына ше-
тел азаматтардың келу ережесін бұзу оқиғасының алдын алды.
Олар Тараз қаласындағы Металлургия заводында заңсыз жұ-
мыс істеген 48 қытай азаматының қылмысын ашты.

Қытайлықтар өз мүддесі үшін жергілікті билік иелерін де па-
рамен сатып алуға дағдылануда. Жақында «Ақтөбемұнайгаз»
компаниясының басшысы қытайдан келген жұмысшылардың

құжаттарын рəсімдеуді тездету үшін 2000 доллар пара беру
кезінде қолға түскен. Ал Байғанин ауданында төбелес шығар-
ған қытай азаматтары елімізде заңсыз жұмыс атқарып келгені
белгілі болып отыр.

Қытайлықтардың жергілікті қарақшы ұйымдар мен құпия
байланысы халықаралық қауымдастықтың шеңберінен де шы-
ғып кетуде. Үстіміздегі жылы мамыр айында Италияның қар-
жы полициясы 24 қытайлық қылмыстық синдикаттың жолын

кесіп, мүліктерін тəркіледі.
Алматы қаласында қазіргі күні 100-ге тарта кафе мен мей-
рамханалар, 2 банк, 270 бірлескен кəсіпорын, қытай тілі ор-
талығы, «Ялян» сауда орталығы бар.

«Ресми ақпараттар бойынша – 100 мың, ал бейресми ақ-
параттар бойынша – жарты миллион қытайлықтар республика
аумағына кіріп кеткен. Олар қазақ қыздарына үйленіп, əйте-
уір алдап-сулап елге кіріп жатыр. Қазақстанға 5 миллион қытай

кіріп кетсе, Қазақстаннан түк қалмайды» – деген еді кезінде
мəжіліс депутаты Ерасыл Əбілқасымов «Түркістан» газетіне
берген сүхбатында («Түркістан», 29 сəуір 2004 ж.).
Елімізге келген қытайлардың көпшілігі Алматы қаласында

(52,9 пайыз), Алматы (25,4 пайыз) жəне Шығыс Қазақстан
(8,9 пайыз) облыстарында тұрады екен. Əсіресе, Алматыда
қытайлар өздерін тым еркін сезінеді. Алматы, Астана, Ақтөбе
сияқты ірі қалалардың орталық көшелерін бойлай, жаулап

алып жатқан қытай асханалары мен дүкендері нені аңғартады?
Мигранттар тарихта ешқашан өздері тұратын елге пайда
əкелмеген. Жалпы, қытайлықтар өздері жұмыс істейтін меке-
меге бір де бір қазақты жолатпауға тырысады. Мемлекет іші-

нен мемлекет ашып алғысы келетін олар өздері жалға алған
қоршаулы мекемелерде жұмыс істейді жəне өмір сүреді. Ана
бір жылы тексеру орындары Алматыдағы 18 шаршы метр үйде
30 қытай азаматының тіркеліп, тұрып жатқанын анықтаған.

Ана бір жылы мамыр айында 29 адамның өмірін жұтқан Тал-
дыбұлақтағы топырақ көшкіні оқиғасы сонда тұрып жатқан
қытайлықтардың төбелерді қазып, тұнып тұрған табиғатты

бұзғандығынан болған оқиға емес пе еді? Қытайдың əлеумет-
тік жағдайын зерттеушілердің сөзіне қарағанда,елдің жалпы
табиғи ресурстары 2 миллиард адамды қамтамасыз етуге ғана
жетіп, одан кейін өз мүмкіндігін сарқа беретін көрінеді. Сон-

дықтан қытай үкіметі осы теңсіздіктердің басын біріктіріп
аттың басын» əлсін-əлсін бос жіберіп алуға бойын үйретуде.
Сол тұста Қытайдың Қазақстандағы елшісі Құдайға да өк-
пелі екенін білдіріп алды. Ол: «Құдайдың өзі де əділетсіз, біз

жерге сыймай отырмыз, ал Қазақстанда халық аз, қаншама
жер кең жатыр» деп ішкі ойын сездіріп қойды. Шындығында,
Қытайдағы 130 адам сиятын жерге бізде 5-ақ адамнан келіп
отыр.

Жалпы, «қытайлануға» Қазақстан ғана емес, оның ежелгі
көршісі алып Ресей де алаңдаушылықпен қарайды. Оған себеп
те жоқ емес. Осыдан тура жарты ғасыр бұрын Қытай Халық
Республикасы жарияланған тұста елде 600 миллион халық бо-