Көктемнің ашық күні кешке тақалды; аспанда, шырқау биікте ұсақ қызғылт бұлттар көрінеді, олар ауа кешпейді, көк тұңғиыққа батып бара жатқандай. 1842 жыл еді, губерниялық шаһар. Оның шет көшелерінің біріндегі сұлу үйдің ашық терезесінің жанында екі әйел отырды, біреуі елу жастарда, екіншісі жетпіс шамасындағы кемпір еді. Біріншісі Мария Дмитриевна Калитина болатын. Мұның күйеуі губернияның прокуроры болған, өз уақытында іскер, батыл, қажырлы, затор және қыңыр адам еді, оның өлгеніне он жылдай болған. Өз уақытында жақсы тәрбие алған, университетте оқыған, бірақ кемтар ортадан шыққандықтан, өзіне жол салуды қажет біліп, пұл да жиған кісі еді. Мария Дмитриевна оған сүйіп тиген: өйткені бұл кескіні жақсы, ақылды және тілесе сүйікті бола білетін кісі еді. Мария Дмитриевна (қыз күндегі фамилиясы Пестово) ата-анасынан ерте айырылып, бірнеше жыл Москвада институтта боп, одан қайтқан соң О... шаһарынан елу шақырым жердегі Атамекені Покровск қыстағында кәрі апасымен, ағасымен бірге тұратын-ды. Ағасы тез уақытта қызметке Петербургке ауысты да, қарындасы мен апасын күйзеу күйде қалдырып, бірақ аз заманда ол өзі қайтыс болып, оның тәртібінен әйелдер құтылған еді. Мария Дмитриевна өзіне мұра ғып Покровскіні алғанмен, онда ұзақ тұрған жоқ; мұның жүрегін өзіне бірнеше күнде бағындырған Калининмен қосылған соң, оның қаласы Покровск басқа бір мекенге айырбасталды; мұнысы пайдалы болғанмен, көрікті жер емес еді; тұратын үй де жоқ еді; Калитин О... шаһарынан үй алды да, ұдайы тұруға сол шаһарға көшті. Шаһардағы үйдің жанында үлкен бақша бар-ды, бұл бақшасы қаланың сыртына, жазыққа шығатын. Қыстақ тыныштығын сүймейтін Калитин енді онда барудың қажеті жоқ деп ойлады. Мария Дмитриевна өзінің жақсы қыстағы Покровскіні, ондағы көңілді өзенді сағынушы еді, өйткені онда кең шалғын, жасыл тоғай да болатын; бірақ бұл әйел ешуақытта еріне қарсы келмей, оның ықпалына, өнерлі қауымды білетініне түгел ден қойып табынатын. Кейін, он бес жыл бірге өмір сүрген соң, күйеуі өліп, одан бір ұл, екі қыз қалған-ды. Мария Дмитриевна өзінің шаһардағы үйіне, ондағы тіршілігіне мейлінше қалыптанып кеткендіктен, О... шаһарынан шықпай тұрып қалған. Мария Дмитриевна жасында сүйкімді, ақсары сұлу атанды; елу жасқа келіп, өңі толып, жайыла түскенмен, әлі де ажары көрікті. Өзі мейірімді болмаса да, сезімтал болатын; жасы жетсе де, институт тәрбиесінің әдетінен құтылмағанды; тез ренжігіш, кейде өз айтқаны болмаса, жылап та қойғыш боп, еркелікті дағды еткен; әдетте өз айтқаны болып, ешкім алдына шықпаса да, ол сыпайы мінезді бола білетін. Мұның үйі қаладағы ең бір жайлы, жақсы үй саналатын. Мұрасы көп болмаса да, ерінің табысы арқылы жиылған мүлкі де мол еді. Екі қызы мұның қолында өскен де, ұлы Петербургте, ең бір жақсы қазыналық тәрбие орнында оқитын. Мария Дмитриевнаның қасында, терезе жанында отырған кемпір мұның әкесімен туысқан апасы, бір замандар Покровскіде бұл екеуі көп оңашалық шақтарын бірге кешірген. Кемпір - Марфа Тимофеевна Пестова. Ол қызық адам, мінезі бірбеткей, ойындағысын кімге болса да көзіне айтады; мүлкі аз болса да, өзін-өзі ұстауына қарағанда, сан мыңдар сандығында жатыр деп ойларсыз. Марқұм Калитинді бұл аса жек көретін. Немере сіңлісі оған тигенде, бұл өзінің қыстағына кетіп, он жыл бойы мұжықтың жаман үйінде тұрды. Мария Дмитриевна бұдан қорқатын. Шау тартса да, шашы қара, көзі өткір, үшкір тұмсық, кішкене бойлы Марфа Тимофеевна жүрісте шапшаң, бойы тіп-тік, сөйлегенде анық етіп, жылдам айтып, жіңішке шыңқылдаған дауыспен сөйлейтін, басына ақ қалпақша, үстіне ақ кофта киетін.

Мария Дмитриевна шашын түзеп қойды. Марфа Тимофеевна мұнысына күлімсірей қарады.

Үйге ұзын бойлы адам кірді. Үстінде таза сюртугі бар, шалбары қысқа, сүр ұлпадан перчатка киген және біреуі қара, біреуі ақ, екі галстук тағыпты. Өне бойы - әдеп пен сыпайылық тәрізді, жүзі де келбетті, самай шаштары жабыса таралған; сықыры жоқ, өкшесіз етігіне шейін сыпайы. Бұл кісі әуелі үй иесіне иіліп, сонан соң Марфа Тимофеевнаға тағзым етті де, перчаткаларын асықпай шешіп, Мария Дмитриевнаның қолына иілді. Әйел қолын құрметпен екі рет сүйіп алып, креслоға асықпай отырды да, саусақтарының ұшын сипалай түсіп, сөз бастады.

Марфа Тимофеевна таңғалып:

Гедеоновский Марфа Тимофеевнаның кекесінін естімеген кісі боп:

Мария Дмитриевна жай сөйледі.

Гедеоновский бұл сөзді құптай кетті.

Неменесі бар? - деп, Марфа Тимофеевна кие сөйледі. - О не деген сандырақ? Туып-өскен жеріне кепті, қайда кетсін деп едіңіз? Және өз басынын айыбы болса екен-ау!

Гедеоновский зорлықпен езу тартты. Аз үндемей отырып:

Марфа Тимофеевна бұған жалт етіп қарады да, жауап қатты:

Мария Дмитриевна апасын көзімен жөнелтіп салып:

Жасы сондай ғой, не істерсіз. Сөзін көрдіңіз бе, "кім аярланбаса" дейді. Осы күнде аярланбайтын кім бар екен, заман солай емес пе? Менің бір аса құрметті досым бар еді, шені де үлкен адам болатын, сол айтушы еді, бұл күнде тауық та дән көрсе қулықпен ұмтылады, тура бармай, қырындап келуге тырысады деп. Ал сізге қарасам, менің бекзадам, сіздің ғана мінезіңіз анық періштедей, маған аппақ қолыңызды ұсыныңызшы. Мария Дмитриевна аз күлімсіреп, Гедеоновский мұның қолын сүйіп отырғанда, әйел өз орындығын тақай түсіп, аз иіліп, ақырын ғана сұрады:

Япыр-ай, Федяның хәлі масқара ғой, қалай төзеді екен, ақылым жетпейді. Рас, мұндай әркімнің де басына келеді, бірақ, былай айтқанда, мұны бүкіл Европаға әшкереледі ғой.

Гедеоновский күрсініп алды.

Мария Дмитриевна қостай сөйледі.

Марья Дмитриевна көзін аспанға көтере сөйледі.

Марья Дмитриевна орнынан тұрды, Сергей Петрович те тұрып, иіліп:

Осы кезде ат дүбірі шықты да, сұлу торы атқа мінген, көрнекті салт атты көшеден бұрылып, ашық терезенің түбіне тоқтады.

Марья Дмитриевна терезеге тақалды.

Бірақ жігіт сасқан жоқ, тебініп жіберіп, шыбықпен аттың мойнынан салып қалды да, оны өз ырқына көндіріп, терезенің алдына қайтып келіп тұрғызды.

Кішкене қыз қорқақтай тұрса да, қолын созып, Орландың дірілдеп тұрған танауына қол тигізді. Ат діріл қағып, ауыздығын шайнап тұр. Марья Дмитриевна дауыстап: -Браво! Ал енді түсіп, мұнда келіңіз! -деді. Жігіт атын шапшаң бұрып, тебініп қалып, көше бойына лекіте шауып барып, қораға кірді. Бір минуттен соң қолындағы шыбықты ойнақшытып, қонақ үйге жүгіре кірді, осы сәтте, екінші есіктен сұңғақ бойлы, он тоғыз шамасындағы қара шашты қыз кірді, ол - Марья Дмитриевнаның үлкен қызы Лиза болатын.

Оқушыға біз жаңа таныс еткен жас жігіт - Владимир Николаевич Паншин атанатын. Ол Петербургте ішкі істер министрлігінде дербес істер чиновнигі боп істейді. О... шаһарына бұл жігіт уақытша қазыналық бір тапсырмамен келген. Қазір мұндағы губернатор, генерал Зонненбергтің қарамағында істейді, оған өзі туыс есепті. Паншиннің әкесі отставкаға шыққан штаб - ротмистр, белгілі карташы, жүзі ажарсыз, көзі күлімсіреп тұратын, ерні жыбырлағыш адам еді, өзінің бар өмірін ұлықтар арасында, екі астаналық шаһардың ағылшын клубтарында өткізген, онша сенімді болмаса да, сүйкімді, бірақ тәсілқой адам саналатын. Бірақ онша тәсілқой болса да, өмірі әрдайым қайыршылыққа жақын болып өтіп, өзінің жалғыз ұлына болымсыз ғана, бүлінген мүлік қалдырған-ды. Бірақ өзінше, баласының тәжірибесін тәуір ескерген-ді: Владимир Николаевич французша тамаша сөйлейді, ағылшын тілін жақсы біледі, немісше тілі нашар еді. Әдет солай, тәуірсіген адамға неміс тілінде жақсы сөйлеу ұят саналады ғой; неміс сөзін кейде көбінесе күлкі түрде қолданып, Петербургтің парижандары сияқты, французша бұл тіпті әсемдей жүруге де болады ғой. Владимир Николаевич он бес жасынан - ақ қонақ үйлерге қысылмай кіре кетіп, сүйкімді көрініс беріп, мезгілімен жөнелуді де білетін. Әкесі бұл ұлына көп таныстар қалдырды, екі роббер арасында карта араластырып отырып, немесе винт ойыны біткен соң өзінің Володькасының жайын кейбір білікті адамдарға айтып қалудан жаңылмайтын. Нелер бір ірі адамдарға, сауда ойынына жүйрік жандарға да болсын білдіре жүретін. Владимир Николаевич өзі де университетте жүргенде, толық студент шенін алып шығу үстінде, бірнеше туысты жастармен таныс болып, атақты үлкен үйлерге де барғыш болатын. Бар жер де оны жақсы қарсы алатын, өңі сүйкімді, бойы кең, әзілқой, дені сау, неге болса да дайын жігіт көретін; керегінде ол сыпайы, мүмкін болған жерде ол асқақ, тамаша жолдас, ғажайып жігіт! Жігіттің арманы майданда ашылды. Паншин сыпайылық ғылымның сырын таныды; оның шарттарына барынша да ден қойды; паңдықпен күле отырып, болымсызды алданыш ете білу, елеулі істің бәрін болымсыз санай білу сияқты өнердің де бәрін білді, биге жүйрік, киімді ағылшынша киетін. Сөйтіп, аз уақыт ішінде ол Петербургтегі ең бір сүйікті, оңтайлы жас жігіт саналатын. Паншин шынында әкесінен де бетер оңтайлы болатын және ол аса өнерлі еді. Қолынан бар іс келетін: сәндеп ән айту, ерекше сурет салу. өлең жазу, сахнада жақсы ойнау - бәрін де біледі. Жасы қазір жиырма сегізде - ақ, ал бұл күнде камера - юнкер шені де салмақты. Паншин өзінің ақылына, қырағылығына қатты сенетін; ол алға қарай батыл басып, еркін құлаштап келеді, өмірде сүт үстінде қаймақтай. Кәрі мен жастың бәріне жағатын, өз ойынша, адам атаулыны, әсіресе әйелдерді жақсы білем дейтін, ол әйелдердің ұсақ әлсіздіктерін шын білетін де. Суретшілікке бейімділігі болғандықтан, оның ішінде қызу да бар, ынтықтық, қызыққыштық сияқты сипаттар болу себебінен ол кейде өзін еркін де ұстайтын. Ішкілікпен, өзіне тең емес адамдармен таныс болу әдеті де бар, қысқасы, өзін мейлінше еркін ұстайды; бірақ дәл ішін алсаң, ол салқын қу адам еді, қаншалық қатты ішкілік үстінде де оның ақылды, қоңырқай көзі барды қарауылдап, бағып отыратын, сыртқа батыл сияқты, еркін жігіт ешуақытта өзін-өзі ұмытып, барымен беріле алмайтын. Тек бір қасиеті - өзінің жүрісіне мақтанбайтын. Марья Дмитриевна үйіне, О... шаһарына келісімен, тез араласып кетті. Марья Дмитриевна мұны жанындай көретін. Паншин үйдегілердің бәріне бас иді. Марья Дмитриевна мен Елизавета Михайловнаның қолдарын ұстап, Гедеоновский иығынан сілкінтіп қойды, өкшесімен айналып, Леночканың басынан ұстап, маңдайынан сүйіп алды.

Гедеоновский шиқылдап, жағына күлді: Петербургтің көрікті чиновнигі, губернатордың сүйіктісі болған жас жігітке ол жорғалап тұратын. Өзінің Марья Дмитриевнамен сөйлескен кеңесінде ол Паншиннің ерекше өнерін көп мақтайтын. Сондай кезде оның айтатыны: "қайтіп қана мақтамассың, жақсылар арасында беделді жігіт, қызметі болса ойдағыдай және титтей паңдығы жоқ", - дейтін. Паншинді Петербургте іскер чиновник санасатын. Жұмысқа берік және жұмыс жайын әрбір сыпайы адамша әзілмен айта біледі, өз еңбегіне ерекше мән бермегендей болса да, ол іс орындағыш. Ондай қызметкерді ұлықтар сүйеді; өз ойынша, егер бұл тілей қалса, бір заманда министрлікке жетуіне де Паншин күдіктенбейтін.

Гедеоновский бұған сөз қатты.

Паншин мұның сөзін бөліп, еркеленіп, біраз астам жүзбен:

Марья Дмитриевна сөзге араласып:

Өлеңнің екінші ауызын Паншин ерекше бейілмен күш салып айтты, фортепьяно үнінде де ырғалған толқын лебі бардай. "Мен қиналдым" деген сөзден соң ақырын күрсініп, көзін төмендетті, үні де бәсеңдеп морендоға ауысты. Ол айтып болған соң, Лиза әнге мақтау айтты; Марья Дмитриевна "көркем" деді, ал Гедеоновский даурығып, "ғажайып! Поэзия мен музыка бірдей тамаша" деген еді. Леночка балалық табынғыш жүзбен әншіге қарады. Қысқасы, мұндағылардың бәріне де жас дилетанттың шығармасы ұнап еді, бірақ қонақ үйдің сыртында жаңа кірген бір қарт адам тұр екен, оған Паншиннің романсы тәп-тәтті көрінсе де, бет ажарына қарағанда, оншалық жақсы әсер етпегендей. Ол адам біраз тұрып, етегінің шаңын қалыңдау қол орамалмен қағып түсіріп, көзін қысыңқырап, ернін мұңая жымырып, өзінің онсыз да күдірейген жауырынын бүгілте түсіп, жай басып қонақ үйге кірді.

Мен тыңдағам жоқ! -деп, жаңағы кірген кісі орыс тілін шала сөйлеп, жұртқа бас иді де, бөлменің ортасында тұрып қалды.

Шал бірдеме деп міңгірлеп еді, Паншин неміс сөзін бұза сөйлеп кетті.

Қарт құлағына шейін қызарды да, Лизаға қиыс көз тастап, асығып жүріп кетті. Марья Дмитриевна Паншиннен романсты тағы бір айтуды сұрап еді, бірақ ол білімді немістің құлағын қажамайын деді де, Лизаға Бетховен сонатасын ойнайық деді. Бұдан соң Марья Дмитриевна күрсінді де, Гедеоновскийге өзімен бірге бақшаны аралап қайтуды ұсынды.

Гедеоновский жымиып иілді де, қос саусағымен шляпасын ұстап, перчаткасын алып, Марья Дмитриевнамен бірге кетті. Бөлмеде Паншин мен Лиза қалды. Қыз сонатаны ашты, екеуі де үндемей, фортепьяноға қатар отырысты. Жоғары үйден Леночканың әлсіз саусақтары тартқан гамманың үндері шала естіліп тұрды.

Христофор – Теодор - Готлиб Лемма 1786 жылы Саксон корольдығында, Хемниц шаһарында туған. Әке-шешесі кедей музыканттар болатын. Әкесі валторнада, шешесі арфада ойнайтын; бала бес жасында үш түрлі аспапта ойнауға машықтана бастаған. Бірақ сегіз жасында жетім қалып, он жасынан бастап өз өнерімен нан тауып жүруші еді. Көп заманнан қаңғыма өмір кешіп, трактирлерде, жәрмеңкелерде, Крестьян тойларында, балда да ойнайтын; бір уақыт оркестрге кіріп, саты - саты көтеріліп, дирижерлікке да жетіп еді. Өз ойыны нашар болатын, бірақ музыканы аса жақсы білуші еді. Жиырма сегіз жасында Россияға келген. Оны жаздырып алған бір үлкен мырза музыканы өзі жек көрсе де, оркестрді мақтан үшін ұстайтын. Лемма оның қолында капельмейстер болып жеті жыл тұрып, кейін құралақан шықты. Мырзасынып, бұған вексель бермек еді, кейін онысын да орындамады, қысқасы, бір тиын төлемеді. Бұған еліңе қайт деген мәслихат берісіп еді, бірақ үлкен Россиядан қайыршы боп қайтуға көне алмады, артистер алтын қазына деп санайтын ұлы Россияда ол қала тұрып, әлі де бағын сынамақ болған. Сорлы неміс сол бағын жиырма жыл сынады: Москвада, губерниялық қалаларда талай мырзаларға қызмет етіп, көп кемшілік көрді, мұқтаждықтан қысылып, қайраңдаған балықтай болғаны да бар: не қорлықтар көрсе де, ол өз отанына қайтпақты мұрат ететін: сүйеніші сол еді. Ал тағдыр мұның ең соңғы тілегін де орындатпады. Елу жасқа келгенде, ерте қажыған жан, ауру күйінде осы О... қаласында мәңгіге қалып қойды, осы өзі жек көрген Россиядан құтылармын деген үміт болмаған соң, ендігі тірлігін сабақ беріп, соны болымсыз талшық етумен өткізіп келеді. Леммнің өңі мұны сүйкімді жан дегізе алмайтын. Бойы аласа, жауырыны қисықта күдіс, іші жабысқан, аяғы үлкен еді; сірескен саусақтарының тырнақтары көкшіл, қолы қызыл болатын: бетінде әжімі көп, жағы солған: шүңкиген жұқа еріндерін үнемі қозғап, бірдеме шайнап отырғандай, әдетте соншалық сүйкімсіз, жексұрындау көрінетін; ағарған шаштары тар маңдайына төгіле салбырайтын; сөніп бара жатқан көмірдей, кішкентай, қозғалысы аз көздері де бір алуан; көңілсіз денесін зорға сүйрегендей аяғын ауыр басатын; кейбір қозғалыстары торда отырған жапалақтың сөлекет түрде сыланғаны сияқты; жапалақ өзіне біреудің қарағанын сезіп, үлкен сары көзімен шошына қараса, осындай қозғалыстар жасайтын. Кешірімі жоқ кәрі уайым сорлы күйшіге өзінің өшпес таңбасын басып, мұны бүкшитіп, суқитып қойған; онсыз да көңілсіз бойын соншалық ажарсыз еткен; бірақ алғашқы алған әсерге қарамауды білген адам болса, осы жанның тозған күйінде де мейірімділік, адалдық, бір өзгешелік барын байқайтын. Бах пен Гендельдің өнеріне табынған, өз ісіне берік бұл адамда сезгіш қиял, өткір ой да бар: тұқымының мінезі сондай, Леммді кім біледі? Заманы келіссе, ол өз отанының ұлы композиторының бірі болар ма еді, тек бұл жұлдызы жанбаған пенде болды. Өз өмірінде жазғандары көп еді, жалғыз-ақ бірде-бір шығармасын бастыра алмады, батыл қимылдап, біреуге жағынып, біреуден өтініп іс етуді ол білмеді. Бір заманда, оған да көп жыл болыпты, мұның досы және өнерін бағалаушы кедей бір неміс өз қаражатына Леммнің екі сонатасын бастырып еді, бірақ олар да музыка магазиндерінің подвалында жатып қалды, үнсіз, із - тозсыз жоғалды, түн ішінде біреу апарып суға тастап жібергендей. Ақырында Лемма күдер үзді, жасы болса да жетіп қалды: сезім тұтқырланып, қазіргі сірескен саусақтарындай боп өзі де қасаң тартты. Өмір бойы үйленген жоқ еді, кем-кетіктер арасынан тауып, жалдап алған бір кемпір қызметкермен О... шаһарында, ол Калитиндер үйіне жақын бір кішкене лашықта тұрады; өзі ұзақ уақыт серуен етіп жүретін, оқитыны Інжіл және протестант дұғалықтары, онан соң Шельдің аударуынан Шекспирді оқитын. Көптен шығарма жазған жоқ еді; тек мұның жақсы шәкірті Лиза Леммаға қозғау салғандай екен; жаңағы Паншин айтқан кантатаны ол Лизаға арнап жазып еді. Күйдің сөзін дін кітаптарынан алған, кей өлеңдерін өзі де қосып еді. Мұнысын екі хор айтатын, біреуі бақыттылар, бірі бақытсыздар хоры, кейін екі жағы табысып, бірге айтатын: "мейірімді тәңірім, біздей күнәһарды кеше гөр, дүниенің үмітінен, бұзық ойларынан бізді құтқара көр" деген сөздер болатын. Бірінші бетке көркем, әшекей жазумен мынадай сөздер жазылған еді: "Тек күнәсыздар әділ. Дұғалық кантата. Бұл шығарманы менің сүйкімді шәкірт қызым Лизавета Калитинаға арнадым, жазған оның оқытушысы Х.Т.Г. Лемма" деген. "Тек күнәсыздарға" және "Лизавета Калитинаға" деген сөздерді күн шұғыласындай сызықтармен қоршап қойыпты. Сол беттің ең төменінде "тек өзіңе ғана" деп орысша да, немісше де жазыпты. Жаңа Леммнің Лизаға қиыс қарап қызарғаны да осыдан; Паншиннің бұл жазған кантата туралы сөйлеуі оған аса ауыр тиіп еді.

Паншин сонатаның алғашқы аккордын қатты соғып, батыл ойнай бастап еді (ол екінші қолды ойнайтын), бірақ Лиза өз партиясын бастамады. Жігіт тоқтап, қызға қарады. Лизаның бұған қараған көздері наразылық білдіреді: ернінде күлкі жоқ, жүзі салқын, тіпті мұңды сияқты.

Паншин қысылып қалды.

Паншин үндемей қалды. Ол әдетте сөзді неден бастаса да, аяғын әкеп өзіне соғатын, сонысы және сүйкімді, майда боп, өздігінен туғандай жайлы келетін. Ол сөйлеп кетті:

Лиза біраз бөгеле отырып:

Паншин клавиштерді жылдам басып өтті де, сәл жымиып:

Лиза баяу ғана жауап қатты:

Паншин біраз күңгірт тартты. Артынан:

Бірінші адажиода Паншин бірнеше рет жаңылса да, жалпы дұрыс шықты. Өз шығарғаны мен жаттап алғанды ол сүйкімді тартады, бірақ нотаға шорқақтау. Сондықтан сонатаның екінші бөлімі, жылдам ойналатын аллегро тіпті шықпады: жиырмасыншы тақтыда қыздан екі такт кейін қалған Паншин өзі де шыдамай күліп жіберіп, орындығын кейін сырғытты. Дауыстап сөйлеп:

Лиза орнынан тұрып, фортепьяноны жауып, Паншинге бұрылды.

Лиза екінші бөлмеге альбомға кетті, Паншин оңашада қалтасынан бәтес орамал алып, тырнақтарын сүртіп, өз қолына өзі қиыс қарады. Саусақтары аппақ, сұлу еді. Сол қолының бас бармағында бұрама алтын жүзігі бар. Лиза қайтып келді, Паншин терезе қасына отырып, альбомды ашты.

Паншин еркін сызып, ұзын штрихтер салды. Ол әрдайым бір пейзажды салатын: алдыңғы қатарда үлкен ағаштар болады, одан әрі дала, содан әрі аспан құшқан таулар. Лиза мұның сыртынан суретке қарап тұр. Паншин біресе оңға, біресе солға қисая түсіп, сөйлеп отыр.

Осы кезде үйге Лемма кіріп, салқын ғана бас иіп, жөнеле бастап еді, Паншин альбом мен қарындашты қоя салып, Леммнің жолын бөгеді.

Лемма жабырқау үнмен:

Шал тағы да:

Лиза оның артынан жүгіріп, басқышта қуып жетті де:

Лемма үн қатпады.

Лемма тоқтай түсті.

Лиза дауласып:

Лемма асыға басып, қақпаға қарай тартты, бұған қарсы сұр пальто, кең салом шляпа киген таныс емес бір мырза келеді екен. Лемма ол адамға әдеппен амандасып (О... шаһарына жаңа келген адамға ол әрдайым амандасқыш болатын, ал таныстарын көшеде көрсе, сырт айналатын, бұл оның бір алуан мінезі еді), шығып кетті. Жаңа адам оған таңдана қарады да, енді Лизаға көз салып тұрып, тура қасына келді.

Лиза:

Лиза қызарды да, ішінен "өзі қандайлық адам" деп ойлады. Лаврецкий алдыңғы үйде сәл тоқтап қалды. Лиза қонақ бөлмеге кірді, онда Паншиннің күлкі аралас сөздері естіледі, бұл бақшадан қайтқан Марья Дмитриевна мен Гедеоновскийге қаланың бір өсегін айтып, өз сөзіне өзі қатты күліп тұр. Лаврецкийдің атын естігенде Марья Дмитриевна қысылып, өңі сұрланды да, қонақтың алдынан шықты.

Лаврецкий оның қолын дос пейілмен қысып тұрып:

Лаврецкий оның сөзін бөліп:

Марья Дмитриевна аз қиял еткендей:

Лаврецкий сәл ғана қабағын түйді.

Марья Дмитриевна тағы да қысылып, сасқалақтап, бойын түзеп, екі қолын жайды. Паншин мұның ыңғайсыздығын сезіп, Лаврецкиймен өзі сөйлесе бастады. Марья Дмитриевна енді ғана қалпына келіп, орындыққа шалқайып отырып, анда-санда бір сөз айтып отырды; бірақ өзінің қонағына соншалық аянышпен қарап, әдейілеп күрсіне береді; мұңайып, бас шайқап қоймаған соң қонағы шыдай алмай, қатқыл үнмен:

Марья Дмитриевна:

Марья Дмитриевна салмақтанып, сәл ренжігендей болды.

Ішінен: "е, солай болса, маған бәрібір, байқауымша, мырзам, су жұқпастың өзі көрінесің, басқа болса қайғыдан солар еді, сен тіпті семіре түсіпсің" деп ойлады. Марья Дмитриевна өзімен-өзі болған кезде сыпайы сөйлемейтін; ол дауыстап сөйлегенде ғана сыпайы тілді болушы еді. Лаврецкий шынында да тағдырдан сорланған кісі тәрізді емес. Бетінің қызылы қалың, ақ маңдайлы, таза орыс пішінді, мұрны кесектеу, жүзінде сахара адамының саушылығы бар, мықты, төзімділік байқалатын. Дене бітімі де мығым еді. Ақшыл сарғыш шаштары жас жігіттің шашындай бұйраланып тұратын. Тек, аз томпақтау келген қара көзінде ойдың ба, қажығанның ба, аумастай белгісі бар және үні де өте бір қалыпты, баяу тәрізді. Бұл кезде Паншин әңгімеге араласқан. Ол сөзді қант қайнату жайына аударып, өзі оқыған французша екі кітапты еске алып сөйледі; сабырлы, момын жүзбен кітаптағы мазмұнды өз пікіріндей баяндап отыр. Осы кезде көрші бөлмеде, есіктің ар жағынан сөйлеп келе жатқан Марфа Тимофеевнаның даусы шықты.

Лаврецкий орындықтан тұрып болғанша, кемпір мұны құшақтай алды:

Паншин көп сөйлеген кемпірге көлденеңнен тақап кеп, бас иді де:

Барлығы орындарынан тұрып, террасқа беттеді, тек Гедеоновский ақырын ғана қайтып кетті. Лаврецкий мен Марья Дмитриевна, Паншин мен Марфа Тимофеевна сөйлесіп отырған кезде, ол бір бұрышта үндемей ғана кірпігін қағып, ернін балаша қызығып созып, сөз тыңдап отырған. Енді жаңа қонақтың жайын қалаға шапшаң таратпақ болып, асыға жөнелді. Сол күні кешкі сағат он бірде Калитина ханымның үйінде мынадай хал болып еді. Төменде, қонақ үйдің жанында, оңаша бір мезгіл тауып, Владимир Николаевич Лизамен қош айтысқан, қыздың қолын ұстап тұрып:

Лиза бұған жауап берген жоқ, күлімсіреген де жоқ, қасын сәл көтеріп, қызарды да, төмен қарады, бірақ қолын тартып алған жоқ; ал жоғарғы үйде Марфа Тимофеевнаның бөлмесінде, ескі икондар алдында жанған кішкентай шамдалдар жарығы бар еді, Лаврецкий кең орындыққа екі тізесіне шынтағын тіреп, алақанымен бетін басып отыр еді. Кемпір оның алдында тұрып, оқта-текте үнсіз ғана қозғалыс жасап, жігіттің шашын сипады. Үй қожасы әйелмен қоштасқан соң, Лаврецкий мұнда келіп, сағаттан артық отырды; бірақ ол өзінің мейірімді қарт апасына ешнәрсе де баянды еткен жоқ. Апасы да мұның жайын сұрастырмады. Нені сөйлеп, нені сұрастырсын? Апасы онсыз да жайды түсінетін, мұның жүрегінде бардың бәріне ол барынша тілеулес болатын.

(Біз бұрынғы әңгімеміздің желісін үзе тұратын болғандықтан, оқушыдан кешірім өтінемін.) Федор Иванович Лаврецкийдің арғы атасы Пруссиядан шығып, Божецкіден мол жер сый алған болатын. Оның кейінгі нәсілі де әр түрлі мансапқа ие болысты, кейде князь қол астында, кейде шеткері өлкеде істеп жүргендері болды; бірақ ешбірі де үстел басынан жоғарылап, мол мүлік те жия алмаған. Лаврецкийдің бар тұқымында ең көрнекті, ең бай болған кісі Федор Ивановичтің ұлы атасы - Андрей болатын, ол қатал, өр, ақылды, тәсілқой адам еді. Осы күнге шейін сақталған аңыздарда оның сотқарлығы, бүлік мінездері туралы және орасан мырзалығы мен тойымсыз қомағайлығы туралы әңгімелер айтылатын. Өзі жуан, зор денелі, жүзі қара сұр, көсе, тілі быдық және ұйқышы кісі тәрізденетін; ол неғұрлым ақырын сөйлесе, маңындағылар соғұрлым қалтырап тұратын... Қатынды да өзіне сай тауып еді, онысы бадырақ көз, қаршыға тұмсық, тұрым сары, сыған текті әйел, кекшіл, ызақор болғандықтан күйеуіне дес бермейтін; сондығынан оны ері өлтіре жаздап жүрсе де, ақыры күйеуінен соң өлді. Бұлардың ұлы Петр, Федордың үлкен әкесі, өз әкесіне тартпады; бұл сахараның жабайы мырзасындай тәртібі аз, айғайшыл, тімтінгіш, қатал мінезді, бірақ жауыз адам емес, қонақшыл және итпен аңшылық жасауды сүйетін кісі еді. Әкесінен қалған мұра отыз жасында қолына тиген, екі мың құл Крестьян болатын, шаруа мығым еді; бірақ бұларын Петр еркінсітіп жіберіп, мүліктің біразын сатып та қойған-ды. Мұның айналасына тарақанша жиналып жүретін ұсақ адамдар нөпірі көп болды; күтімсіз болса да кең, жылы үйлерінде қонақ мол болатын; ол адамдар аузына тигенді тоя жеп, мас болғанша ішіп, қонақуар байды мақтап, дүниелігін де жан-жаққа таратып алып кете беретін; бай ашуланған шақта өзінің қонақтарын арамтамақтар, қулар деп ұрсады да, олар болмаса тағы іші пысатын. Петр Андреевичтің әйелі момақан болды. Мұны оған әкесі өзі таңдап, көршілес таныстардың бірінен айттырып берді; әйелдің аты Анна Павловна болатын. Ол әйел ештеңеге араласпайтын, қонақтарға жүзі жарқын, өзі де қонаққа барғыш, бірақ бетіне опа жағуды елердей жек көруші еді. Қартайған шағында бұл жөнінде әңгіме еткенде, "басыңа киіз қаптап, шашыңды жоғары түре буып, майлап тастайтын, бетіңе ұн жағып, темір түйреуіштермен өне бойыңды түйрейтін, кейін бетіңді жусаң тазара алмай жүретін ең, ал қонаққа опа жақпай барсаң ренжиді, азап еді" дейтін. Өзі желіскер аттар жектіріп, сейіл құруды сүйетін, картаны ертеден қара кешке дейін ойнауға жалықпайтын; ойнап отырғанда күйеуі маңына барса, жалғыз тиын ұтқызса да, жасыруға тырысатын; өзінің үйінен әкелген еншісін күйеуінің еркіне түгел беріп қойған-ды. Бұдан екі бала туып еді, біреуі - Иван, Федордың әкесі, екіншісі қыз - Глафира болатын. Иван үйде тәрбиеленбей, княжна Кубинская деген, байлығы мол, кәрі апасының қолында өсті, ол апасы мұны өз мүлкіне мұрагер еткен (әйтпесе Иванды әкесі жібермес еді); апасы Иванды қуыршақтай киіндіріп, оған неше алуан тәрбиешілер жалдаған; күтуші, тәрбиеші етіп, бұрын аббат болған Жан-Жак Руссо шәкірті Курцтен деген бір французды жалдап алған; француз епті, сұңғақ адам болатын; Кубинская мұны жамандай жүрсе де, жасы жетпіске жетер кезде соған күйеуге тиді; бар мүлкін де соның атына шығарды; кейін бетіне қызыл бояу жағып, Ришелье иісті майын сеуіп, айналасына қара құлдар жиып, бірақ көп жасамай, XV Людовик заманынан қалған жібек жапқан қисық диван үстінде, қолына насыбай сауытын ұстап жатып қайтыс болды; күйеуі тастап кеткен еді. Айлакер француз мырза Курцтен мұның ақшасын алып, Парижге тайып кеткен. Иван княжна мүлкінен оның күйеуге тиюі арқылы қаза көріп айырылатын болғанда, жасы жиырмаға жеткен еді; кейін мұрагердің орнына апасының үйіне тек тамақ асыраушы боп қалуды ол өзіне ар көрді; Петербургте бұл араласып өскен қауымға енді барар жол қалмады; төмен шеннен, қиыншылықтан бастап, кызмет етуге ол жирене қарады (бұл халдың барлығы Александрдың патшалығының алғашқы кезінде болған еді); Иван амалсыз қыстаққа, өз әкесінің қолына келді. Бірақ туған ұясы енді бұған көрнексіз, кір, татымсыз болып көрінді: сахарадағы күй -тұрмыстың меңіреулігі мен құнарсыздығы мұны ыза қылатын; іш пысу да үлкен дерт болды; соның орайында, бір шешесінен басқасының бәрі мұны да жақтырмады. Әкесіне оның үлкен қаладағы тәрбиеден алған әдеттері жақпады; үстіндегі фрагы, кітаптары мен кернейі, тақтиған тазалығы - бәрі де жиренішті көрінді; баласына ашуланып, ұрсып сөйлейтін. "Бұған түк жақпайды, үстел басында шұқынып отырады, ас ішпейді, адамның исінен, үйдің жылылығынан жиренеді, мастарды көрсе, кейпі бұзылады, мұның көзінше кісіні ұруға да болмайды, қызметті және істемейді. Саушылығым нашар деген болады, қарасаңшы нәзік немені! Бәріне себебі, мұның басына Вольтер орнаған", - дейді. Шал Вольтерді әсіресе жақтырмайтын және қарғаған Дидеротта ұнамайды. Олардың кітаптарынан өзінің жалғыз жол оқымағанын және кітап оқуменен жұмысы жоқтығын ескермейді. Петр Андреевич қателескен жоқ-ты, оның баласының басында Дидерот пен Вольтер көп орын алатыны рас, олар ғана емес, Руссо, Рейналь, Гальвеций және соларға ұқсаған, өзге көп жазушылар да оның басында болатын, бірақ тек қана басында жүретін. Мұның тәрбиешісі болған аббат көп білімді адам, өзінің шәкіртіне жалғыз XVІІІ ғасырдың даналығын құйған да, бұл соны ғана сақтап жүретін; ол білім мұның қанына сіңбеген, жанына жайылмаған, өз ойындай боп қонбаған-ды. Әрине, бұдан елу жыл бұрынғы жігіттен оны талап етуге болмайды, біз бүгін де оған жетіп отырғанымыз жоқ қой?! Иван Петрович әкесінің қонақтарына да жайлы емес-ті. Бұл оларды мазақ ететін, қонақтар болса бұдан қорқатын-ды, жігіт өзінен он екі жас үлкен апасы Глафирамен біржолата ұғыспады: қыз Глафира бір алуан жан еді, ол сұлу емес, арық, бүкір келген, көздері салқын болатын: жұқа еріндерін жымырып жүретін әдеті, даусы және шапшаң қозғалыстары - барлығына қарағанда, ол өзінің үлкен шешесі, Андрейдің әйелі, сығанға ұқсаушы еді. Қайратты, қажырлы болғандықтан байға тиюді де есіне алмады. Иван Петровичтің кайтып келгенін ол жақтырмаған. Княжна Кубинская інісін қолына ұстап жүргенде, бұл кем қойса әкем мүлкінің жарымына ие болармын деуші еді: өзінің сараңдығы да үлкен шешесіне тартқан-ды; Глафира бауырына қызғанышпен де қарайтын; ол болса оқымысты: французша соншалық жақсы сөйлейді; Париж адамдарының нақысымен сөйлейді; ал мұның білгені тек "бонжур" және "коман ву, порте ву?" сияқты ғана болатын. Рас, мұның әкесі, шешесі французша тіпті түк білмейтін, бірақ оның бұған жұбаныштығы аз болды. Иван Петрович болса, іш пысып сарғаюдан қайда қашарын білмеді: қыстақтан шықпай бір жыл тұрғанда, сол мезгіл оған он жылға бергісіз болды. Тек шешесінің қасында ғана толас тауып, оның кішкене аласа бөлмесінде, болымсыз әңгімесін тыңдап, варенье жеп қана отыратын. Анна Павловнаның күтуші қыздарының ішінде бір көркем қыз болды, оның өңі нәзік, көзінде момындық бар, ақылды, Маланья дейтін қыз еді. Иван Петровичке сол қыз алғашқы көргеннен ұнады да, соған ғашық болды: қыздың сыпайы жүрісін, ұяң жауабын, ақырын үнін, үнсіз жымиюын бұл түгел ұнатты: күн санап қыз ыстық көрінді. Иван Петровичке қыз да, барлық орыс қызыңдай, өзінің бар жанымен берілді. Шынымен қосылып еді. Қыстақтағы бай үйінде ешбір сыр ұзақ уақытқа жасырын боп қала алмайды. Аз уақытта жас мырзамен Маланья жақындығын жұрттың бәрі білді; сол хабар ақыр-аяғы Петр Андреевичке де жетті. Өзге уақыт болса, әкесі мұны болымсыз іс деп елемес еді, бірақ баласына көптен зығыры қайнап жүрген әкесі енді Петербургтің білгішсіген сәнқой жігітін жерлеп, ұялтуға бекінді. Үлкен айғай, шаң-шұң шығып, Маланьяны апарып қараңғы үйге қамасты, Иван Петровичті әкесі шақыртыпты. Бұл дырдуға Анна Павловна да келген болатын. Ол күйеуін тоқтатпақ еді, бірақ Петр Андреевич енді сөз тыңдамайтын болды. Баласына қырғидай соқтығып, оны ұятсыз, алдампаз, құдайдан безген деп айыптады, Иван Петрович басында үндемей шыдап көріп еді, бірақ әкесі мұның намысына тиіп, жазалайтынын көрген соң шыдамады. Ішінен "құдайдан безген Дидерот тағы сахнаға шықты ма? Ендеше, тоқтай тұрыңыз, мен оны іске жұмсап, сізді таңғалдырайын" деп ойлады. Сол арада іштей дірілдеп тұрса да, жай салмақты дауыспен әкесіне дау айтты; ұятсыз деген айыпты мойнына алмады; бірақ ол мүлде айыбы жоқ демейді; енді сол айыбын болымсыз сөздерді елемей, түземекші; қысқасы, ол Маланьяға үйленбекші екенін білдірді; осы сөздерді айтып, Иван Петрович өзінің мұратына дәл жетті. Петр Андреевичтің жаңағы сөзге таңғалғандығы сонша, басында екі көзі бадырайып, үн шығара алмай қалды; бірақ артынан лезде есін жиып, үстіне тиін ішік киіп тұрған, жалаңаяқ аяғына башмақ киген қалпында жұдырығын түйіп, Иван Петровичке тап берді; жігіт бүгін әдейі де емес, шашын сыпайы тарап, үстіне ағылшын фрак киіп, шашақты етік, аса кербез ақ шалбар киген екен. Анна Павловна шошынғаннан айғай салып, бетін басты: жігіт зыта жөнелді, қашқан бойда бар үйден өтіп, қораға шығып, бақшаға қарай безіп, одан да өтіп жолға шықты: артына қарамай, зытып барып, әкесінің мұны қуған тысыры мен ауыр дем алысы басылғанша қашты. Әкесі ақырып: "Тоқта, бұзық, тоқта, теріс батамды берем" деп еді, Иван Петрович тоқтамай кеткен бойда бір көршісінің үйіне тығылды. Петр Андреевич қиналып, терлеп, демін зорға алып, үйге келе бере, баласына бата бермейтінін айтты; оның барлық құраған кітаптарын өртетпек болды; ал Маланья қызды қолма-қол алыс қыстаққа айдап жіберуге бұйрық етті. Иван Петровичке дос-жар адамдар табылып, оған жайдың бәрін мәлім етті. Ол ұялса да қатты ызаланып, әкесінен кек алуға ант етті. Сол түнде, крестьян арбасына мінгізіп апара жатқан Маланьяны жолшыбай тартып алып, қасына отырғызып, жақындағы қалаға қашып барды да, өздерінің некесін қиғызды. Бұған ақша берген көршісі үнемі ішкіліктен босамайтын, бірақ мейірімді адам болатын. Ол өзі айтқандай, осы алуандас ғажайып тарихтарға жаны құмар кісі. Иван Петрович келесі күні әкесіне шанышпа тілмен, сыпайылау хат жазды, ал өзі шөберелес жақыны Дмитрий Пестовтың қыстағына кетті; Дмитрий Пестов бізге мәлім Марфа Тимофеевна атты қарындасымен бірге тұратын. Бұларға Иван Петрович өзінің бар жайын айтып, енді Петербургке қызметке баратынын білдірген және мыналардан уақытша мұның әйелін қолдарына ұстауды сұраған. Әйелім деген жерде бұл жылап та жіберген, өзінің үлкен шаһардағы оқу тәрбиесіне, философиясына қарамай, бейшара ғана, мүләйім ғана орыстың бірі болып, туғандарының аяғына да жығылып бас иген, еденге маңдайын да тақ еткізген. Пестовтар қайырымды, мейірбан адамдар еді, мұның өтінішіне оңай ризалық білдірді; жігіт мұнда үш жұма тұрып, ішінен әкесінің жауабын күтіп еді, жауап келмеді, келуге мүмкін емес еді. Петр Андреевич баласының некеленіп қойғанын білгенде төсек тартып жатып ап, енді оның атын атаушы болмаңдар деген; тек шешесі ғана күйеуінен жасырып, поптан бес жүз сом алып және кішкене иконды келініне арнап жіберген болатын; хат жазуға қорғанған, бірақ баласына елші ғып жіберген жүрдек мұжықтан сәлем айтыпты; "күйінбесін, құдай бұйырса бәрі ойдағыдай болады, әкесі ашуын тастап, мейірленеді" депті; ойлаған келіні бұл болмаса да, құдайдың жазғаны сол шығар деп, Маланья Сергеевнаға аналық батасын беріпті. Хабар әкелген мұжық бір сом ақша алды, сонан соң жаңа ханыммен көрісуді өтініп, оның қолынан сүйіп жүріп кетті, Маланьяға бұл туыс есепті болатын. Иван Петрович Петербургке көңілді күйде кетті. Алдында белгісіз келешек бар; мүмкін, мұқтаждық та кезігер, бірақ бұл соншалық сұм көрінген қыстақ тірлігінен құтылды; онан соң, әсіресе өзінің ұстаздарын қор етпеді; оларды шынымен іске жұмсап, Руссо, Дидероттың аттарын ақтап, "адамның, азаматтың хақы турасындағы шартнаманы да" ақтап шықты. Кеудесінде қарыз ақтадым, жеңдім дегендей мақтаныш та бар еді, әйелінен айрылудан көп сескенген жоқ, бұған қайта онымен ұдайы бірге тұру қиын соғар еді. Бір іс істелді, енді екіншісіне кірісу керек. Петербургте мұның ісі ойдағыдан тыс жақсы болып шықты. Княжна Кубинская мосье Курцтен тастап кеткеннен әлі өлген жоқ еді, немересінің алдындағы өз айыбын ақтау үшін ол мұны көп достарына тапсырып және өзіндегі барын жиып, бес мың сом ақша берді, онан соң періштелер суреттерімен әшекейленген бір сағат сыйлады. Үш ай өтпестен жігіт Лондондағы орыс елшілігінің кеңсесінен орын алды. Сөйтіп, Англияға баратын кеменің (пароход ол кезде мүлде жоқ болатын) ең алғаш жүретініне мініп, теңіздің арғы жағасына кетті. Осыдан бірнеше айдан соң ол Пестовтан хат алды. Мейірімді помещик Иван Петровичті жаңа туған ұлың бар деп құттықтапты: бала Покровскі қыстағында 20 августа 1807 жылда туыпты; атын әулие Федордың әруағына арнап, Федор қойысыпты. Торалып болмаған Маланья Сергеевна хатқа өз жанынан бірнеше жол ғана сөз қосқан екен, бірақ осы азғана жолдардың өзі де Иван Петровичті таңғалдырды; мұның әйелін Марфа Тимофеевнаның оқытып жүргенін ол білмеуші еді. Бірақ Иван Петрович аталық сезімге соншалық балқыған жоқ, бұл кезде ол атақты сұлулардың біреуінің соңында жүретін; Таильвит бітімі жаңа ғана болған кез еді, жұрттың бәрі масайрап, бар дүние тынымсыз құбылып, шырқ айналып жатқан кез болатын, ерке сұлудың қара көздері сол кезде жігіттің де басын айналдырған еді. Рас, мұның ақшасы болатын; бірақ картадан қолы қатты шығып жүрді, жаңадан таныстар тауып, қызық атаулының бәрін көрді; қысқасы, өмір кемесі құлаш ұрып аққандай болатын.

Шал Лаврецкий көпке шейін баласына оның айыбын кешпеді; егер Иван Петрович жарым жылдан соң мұның аяғына жығылса, кешірер ме еді, басында ұрсып, айбар шексе де басылар еді, бірақ Иван Петрович шет елде жүрді, мұндағыны елемеді. "Үндеме! Қысқарт! Ол күшік менің оны қарғамағаным үшін өмір бойы алғыс айтсын әуелі; марқұм әкем болса, ол есуасты өз қолымен өлтірер еді, бәрінен ақыл сол болар еді!"-деді. Анна Павловна мұндай сұмдық сөзді естігенде, тек ақырын ғана дұға оқитын. Иван Петровичтің әйелінің жайы болса, Петр Андреевич әуелі ол туралы тыңдағысы да келмеді. Пестовтың бір жазған хатына "менің келінім жоқ, қашқан қызды сақтау заңға қарсы, соны ескертемін!" депті; бірақ кейін немересі туғанын естігенде жұмсарып, әйелдің саушылығын сұрастырып, көлденең біреудің атынан азырақ ақша да жіберді. Бірақ Федя бір жасқа шығар-шықпас та Анна Павловна өлімші науқас болды. Өлерінен бірнеше күн бұрын төсектен тұра алмай, көзі жасаурап жатып, көптің көзінше күйеуіне соңғы бір арманын білдірді; келініне кешірім айтып, немересіне бата беруді арман етті. Күйініп жүрген шал әйелін тыныштандырып, сол арада келініне өзінің ат-арбасын жіберіп, ең алғашқы рет Маланья Сергеевна деп атап шақыртты. Келін баласымен және мұны ешкімге ренжітпеймін деп қорғаған Марфа Тимофеевнамен бірге келді. Маланья Сергеевна Петр Андреевичтің кабинетіне келгенде қорқып, құр сүлдері кірді. Артында күтуші әйел Федяны әкеле жатыр еді. Петр Андреевич келінге үнсіз қарады, келіні мұның қолын сүйді, дірілдеген ерні үнсіз ғана сүйіп еді. Шал сөз қатып: "Ну, шала піскен бекзада, аман ба? Жүр ханымға барамыз", - деді, орнынан тұрып, Федяға жақындады. Нәресте жымиып, бұған ақшыл қолын созды. Шал бұған қатты өзгерді.

Маланья Сергеевна Анна Павловна бөлмесіне кіре бере есік алдына тізерлеп отыра кетті. Енесі мұны қасына шақырып, құшақтады да, немересіне бата берді; осыдан кейін қатты науқас кемірген, жүдеу көзін күйеуіне бұрып, бірдеме айтпақ болып еді. Петр Андреевич өзі сөйледі:

Анна Павловна есін жиып, күйеуінің қолын ұстап, ерніне басты. Сол күні кешке ол қайтыс болды. Петр Андреевич уәдесін бұзған жоқ. Баласына хат жазып, оның анасының өлім сағатында кішкене Федор үшін бұған кешірім білдіргенін және Маланья Сергеевнаны өз үйінде қалдырғанын айтқан. Келінін өз үйінде екі бөлмеге орналастырды; қадірлі қонағы соқыр бригадир Скурехин мен оның әйеліне келінін таныс етті; келініне қызметкер етіп екі қыз және бір жігіт жалдап берді; Марфа Тимофеевна жас келінмен қоштасып кетіп қалды; ол Глафираны соншалық жек көріп, жалғыз күн ішінде үш-төрт ұрысып алған еді. Мұнда тұру жас әйелге әуелде қиын, ыңғайсыз болғанмен, кейін төзім тауып, қайын атасына үйреніп алды. Атасы да бұған үйреніп, тіпті жақсы көре бастады, бірақ тіл қатып сөйлеспейтін, бұған мейірленген кезде де әлдеқандай менсінбеушілік байқалушы еді. Маланья Сергеевна бар қиыншылықты күйеуінің апасынан көрді. Глафира шешесі барда да үйді өз қолына алып қалып еді; тіпті әкесі де бұған бағынатын, оның рұқсатынсыз жалғыз түйір қант та ұсталмайтын, енді басқа бір әйелмен келісіп, әлдекімді бұл үйге ие қылғанша Глафира өлгенін артық көріп еді. Інісінің үйленуі мұны әкеден бетер ашуландырған болатын; тәубесін ұмытқан келінді ол енді қысып ұстамақ; сонымен, алғашқы күннен - ақ Маланья Сергеевна мұның күңі есепті болған-ды. Омырау, өзімшіл Глафирамен ол қайдан алыссын, өзі үнсіз, үнемі ұялшақ, қорғаншақ және саушылығы нашар адам еді. Күн сайын Глафира мұның бұрынғы жайын айтып, сонысын ұмытпағанын мақтап қоятын. Маланья Сергеевна ол кекесіндерге зәредей болса да көнер еді, бірақ Глафира бұдан Федяны алып қойды, бәрінен сол батты. Маланья баланың тәрбиесіне айналыса алмайды деп сылтауратып, енді өз баласына өзін жолатпай қойды, тәрбиені түгелімен өз қолына алды. Уайымды Маланья Сергеевна өзінің хаттарында Иван Петровичке тез қайт деп өтініш жазатын, Петр Андреевичтің де баласын көргісі келетін; бірақ жігіт құр ғана хат жазып, әйелі үшін, ақша жібергені үшін әкесіне алғыс айтады, тез келуді серт етеді; жалғыз-ақ келмейтұғын. Тек он екінші жыл уақиғасы ғана оны шет елден еріксіз қайырды. Алты жылдай көріспеген әке мен бала құшақтасып амандасып, бұрынғы кейістер туралы бір ауыз сөз айтыспады; айтысар уақыт та емес еді, барлық Россия жауға қарсы көтерілген кезде, бұл екеуі де өздерінің тамырында орыс қаны ағатынын сезінетін-ді. Петр Андреевич өз пұлына бір полк әскер киіндірді; бірақ соғыс бітті де, қауіп кетті; Иван Петровичтің енді тағы іші пысты, тағы да өзі біте қайнасқан, өз үйіндей боп кеткен алысқа, басқа ортаға жетуге ынтықты. Маланья Сергеевна оны бөгей алмады, күйеуіне мұның салмағы аз болды. Одан күткен үміті де ақталмады. Федяның тәрбиесін әкесі де Глафираға тапсыруды мақұл тапты. Иван Петровичтің бейшара әйелі бұл соққыны көтере алмады, екінші айрылуды да көтере алмады; үн қатпай, бірнеше күнде өшіп сөнгендей болды. Өзінің бар өмірінде ешнәрсеге қарсылық ете білмеуші еді, аурумен де алыса алмады. Тіл-ауызын қойып, бетіне өлім көлеңкесі түсіп тұрған шақта да оның жүзінде мүләйім момындық, сабырлы таңырқау бар еді; үнсіз күйде бағынып, Глафираға қарап, Анна Павловнаның өлердегі мінезіңдей бұ да Глафираның қолын сүйіп, жалғызын тапсырды. Осылайша бір момын мейірбан жан жердегі тіршіліктен қол үзді, өзінің туған топырағынан жұлып алып, тамырын солдырып, күн көзіне тастаған жас талдай сорлы жан ізі қалмай сөнді де, ғайып болды. Ол үшін қайғырған да жан болмады, аз өкініш білдірген күтуші әйелдер мен Петр Андреевич еді. Шалға оның мейірімді жүзі, үнсіз момын тірлігі қажет екен. "Кеш, кеше гөр, менің үнсізім, момыным!"-деп, ол шіркеуде соңғы рет сыбырлап сөйледі. Қабіріне бір уыс топырақ салып жатып, жылап та алды. Осыдан кейін өзі де ұзақ тұрмады, бес жылдан соң қайтыс болды. 1819 жылы қыстыгүні Москвада Глафира, немересі - бәрі тұрған шақта қайтыс болды, өзін Анна Павловнаның және Маланьяның қасына қоюды сұрады. Иван Петрович бұл кезде өз қызығымен Парижде жүретін, ол 1815 жылы отставкаға шыққан. Әкесінің өлімін естіген соң Россияға қайтпақ болды. Мүлік, мекенді басқаруды ойлап және Глафираның хатына қарағанда, Федя он екі жасқа шығыпты, енді оның тәрбиесін мықтап қолға алатын шақта болған еді.

Иван Петрович Россияға ағылшын құмар болып қайтты. Шашын қысқа қырқады, крахмалдаған жабо, ұзын етік, шұбар сюртук киеді; қатырма жағалары көп, тыжырынғыш ажары бар, кісімен сөйлессе салқын; сөйлессе паңданып сөйлеп, күлсе оқыс қарқылдап, бірақ қуанбай күледі; әңгімесі тек саясат пен шаруашылық жайы; етті шала пісіртіп жейді, портвейн құмар әдеті бар; қысқасы, бар мінезінен Великобритания белгісі көрінетін, өне бойына со жақтың исі сіңген. Бірақ бір ғажабы тағы бар! Ағылшын құмар болумен қатар, ол өзін патриот санайды, Россияда аз болса да, соның патриотымын дейді, бірақ орыс әдетінің біреуін де ұстанбайды; орысша сөзі бір алуан болатын: жай әңгімеде сөзге олақ, салбыр және француз сөзін көп қосады; бірақ салмақты мәселені сөйлей бастаса, Иван Петровичтің аузынан "өз талабыңның жаңа тәжірибесін көрсет", немесе "бұл жай табиғи жағдаймен үйлеспейді" деген сияқтылар шығатын. Иван Петрович мемлекетті ондау, ретке қою жөнінде өзімен бірге бірнеше қолжазба жоспарлар әкелді; ол мұнда көргенінің бәріне де риза емес, мұнда тәртіптің жоқтығы әсіресе зығырын қайнататын. Апасымен көріскенде ең алғашқы сөзден - ақ бұдан былай жаңа тәртіп кіргізетінін, шаруаны өзінше жүргізетінін айтқан. Глафира Петровна жауап қатқан жоқ, тек тістеніп тұрып қана ішінен ойлағаны "онда мен қайда кетеді екем?" деген ой еді. Сөйтсе де, қыстаққа інісі мен немересін ертіп қайтысымен тезінен көңілі тыныштанды. Үйде біраз өзгерістің болғаны рас: бұрынғы арамтамақтардың бәрі қуылды, сол ретте екі кемпір сорлап қалды. Біреуі -соқыр, екіншісі өнебойы сал болған сорлы еді; және баяғы заманнан тамақ асырап жүрген кәрі майор болушы еді; оны мешкейлігі үшін тек қана нанменен, көжеменен асырайтын, ол да қуылды. Және бұрынғы қонақтарды қабылдамасын деген бұйрық болды; олардың орнына жырақтау тұратын сарғыш шашты, дімкәс барон келгіш болды; бұл өте жақсы тәрбие алған, бірақ өте ақылсыз адам еді. Москвадан үй ішіне жаңа жиһаз келді; әр жерге түкіргіштер қойылып, кішкене қоңыраулар мен бет жуғыштар орнады; таңертеңгі ас та жаңаша әзірленді, орыс арағының орнына шет ел шараптары кірді; қызметкерлерге жаңа ливрей тігілді; аталық мөрге латынша "өзгелік - шындықта" деген жаңа жазу қосылды. Ал іс жүзінде Глафираның өмірі түк кеміген жоқ; алық - беріктің бәрін соның өзі басқарады; Эльзастан әкелінген камердинер мұнымен тайталасып көріп еді, мырза оны сүйемек болса да, шет ел адамы орнынан айрылды. Көп мүлікті басқару ісіне Глафира Петровна араласатын, бұл жөнінде Иван Петрович сан рет жаңа тәртіп орнатам десе де, барлық жай бұрынғы қалпында қалды: оның есебіне мұжықтардың міндетті еңбегі бұрынғыдан да молайып, ауырлап кетті және оларға Иван Петровичке тура келіп арыз айтуға рұқсат берілмейтін болды. Патриот өзінің отандастарына жирене қарайтын. Иван Петровичтің жаңа тәртібі түгелімен тек Федяға жаңалық әкелді: оның тәрбиесі шынында негізінен өзгеріп, әкесінің өз қолына көшті.

Иван Петрович шет елден қайтқанда, Федя тек Глафира Петровнаның қолында өсетін. Шешесі өлгенде, бұл сегіз жаста еді. Анасын күнде көрмесе де, ол барынша сүюші еді: жүдеу жүзді, мұңшыл көзді, момын анасының бар бейнесі және мұны ұялшақ күйде еркелетуі бала жүрегінен мәңгіге орын алған болатын. Бала анасының бұл үйдегі халін көмескілеу түсінетін; өзі мен анасы арасында бір кедергі барын, соны анасы бұза алмайтынын да сезетін. Әкесін үнемі жатырқайтын, Иван Петрович өзі де мұны еркелеткен емес; үлкен әкесі кейде мұның басынан сипап, өз қолын сүйгізсе де, әрдайым мұны ақымақ санап, жат бауыр бала дейтін. Маланья Сергеевна өлген соң, апасы мұны түгелімен өз қолына алды. Федя одан қорқатын, апасының көргіш, көкшіл көзінен, қатқыл үнінен де қорқатын; ол барда қыбыр етпейтін; кейде орындықта сәл қозғалса, апасы ысқырып, "не болды, тек отыр" деп қоятын. Жексенбі күні таңертеңгі намаздан соң бұған ойнауға рұқсат беріледі, ондағысы қолына қалың бір кітапты беретін, сыры мәлім емес кітапты Максимович - Амбодик, кітап аты "Символдар мен эмблемалар" делінген. Бұл кітапта мыңға жуық жұмбақ, суреттер бар және бес тілде жазылған жұмбақ түсініктер болатын. Суреттерде жалаңаш, мамық етті Купидон көп орын алатын. Бір суретте Шафран мен кемпірқосақ деген атқа берілген түсінік бар: "мұның әсері зор" деген; енді бір суретте - тұмсығына гүл тістеп ұшқан аққұтанның астындағы жазуда "саған мұның бәрі мәлім" деген. Купидон мен кішкене баласын жалап тұрған аюдың суретіне "аз-аздап" деген түсінік жазылған. Федя бұл суретті көптен білсе де, тыңнан қарайды, кейбіреулері айнымаған бір қалыпта тұрса да, кейде мұның қиялын қозғап, ойға қалдырады, баланың өзге ермегі жоқ болатын. Мұны оқу оқытатын, музыка үйрететін кез болғанда, Глафира арзан ақшаға бір кәрі қыз - швед қызын алды; бұл қоян көз әйел французша мен немісшені де шала біледі; фортепьянода сәл ғана ойнайтын, тағы бір қасиеті - қиярды жақсы тұздайтын. Осы тәрбиеші мен апасының және қартаң әйел Васильеваның жанында Федя төрт жыл болды. "Эмблемаларды" қолға алып, бұрышта күн ұзын отыратын; аласа бөлмеде герань исі болады, май шам күңгірт жанады; іші пысқандай болып, шырылдауық шегіртке шақырады; қабырғадағы кішкене сағат асыға жүреді; ұрланып келген тышқан қабырғаны тықырлатады; ал үш кәрі қыз үнсіз отырып, тоқыма бізді шапшаң қозғайды, олардың қолының көлеңкесі біресе жүгіріп, біресе қалтылдап, баланың басына неше түрлі күңгірт ойлар келтіретін; өңі қуаң, бірақ денесі жуан, сөлекет біткен, Глафираның айтуынша, нағыз мұжықтай, таза ауаға жиі жіберсе, мұның жүзінен жүдеулік кетер еді. Оқуды тәуір оқыды, бірақ көбінше жалқаулана беретін; өзі ешуақытта жыламайды, бірақ кейде бір жабайылықпен қыңырланатын шағы болады, онда ешкімнің бұған құдіреті жетпейтін. Федя маңындағы адамның бірде-бірін сүймейтін... Жасынан сүйе білмеген жүрек сорлы ғой! Иван Петрович баласын осындай күйде тауып, енді уақыт өткізбестен оған өзінің тәртібін қолданды. Ол Глафираға "мен бұдан жақсы адам шығарамын!.. Жай адам емес, спартанец шығарамын" деген. Өз мақсатын орындауды Иван Петрович бастағанда, баласына шотланд киімін кигізді. Он екі жасар бала балтырын ашып, басындағы картузына қораздың қауырсынынан үкі тағып жүрді; швед әйелінің орнына гимнастиканы тамаша білетін жас Швеция адамы келді; музыканы еркекке лайық іс емес деп, мүлде доғарды; табиғат ғылымы, халықаралық право, математика және Жан-Жак Руссо өсиеті бойынша ағаш ұсталығы, одан соң, рыцарьлық сезімге үйрету үшін геральдика сабақтары оқылатын болды; болашақ "адамның" кәсібі осы болды; баланы сағат төртте тұрғызып, суық суменен шомылдырып, биік діңгек айналасында жүгіртетін; күніне бір-ақ рет бір ғана тамақ жеп, салт атқа мініп, мылтық ата білетін болды; әкесінің үлгісімен әр кезде өзінің қайратын өсірмек болатын және әр күні кешке айрықша кітапшаға өткен күннің есебін, өзіне еткен әсерін жазып отырады; ал Иван Петрович баласына өз тарапынан француз тілінде өсиеттер жазғанда оны французша "менің ұлым" дейтін және баласына "сіз" деп сөйлейтін. Федя орысша сөйлегенде әкесін "сен" дейді, бірақ әке көзінше ылғи тік тұрады. "Тәртіп" баланың басын айналдырды, ойын шым-шытырық етіп, қыспаққа салды; бірақ саушылығына бұл жаңа өмір аса жақсы әсер етті; басында ол суық тиіп ауырып та қалып еді, кейін тезден оңалып, мықты азамат боп кетті. Әкесі бұған қарап мақтанып, "табиғаттың ұлы, мен жаратқанмын" дейтін. Федя он алты жасқа жеткенде, Иван Петрович әйел жынысынан алдын ала жирентіп өсірмек болды, сондықтан жас спартанец қайраты мен қаны, қажыры мол болса да, жүрегі үркектеу болса да, сыртымен салқын, қатаң, тұрпайы болуға тырысатын. Осымен мезгіл өтіп жатты. Иван Петрович жылдың көп мезгілін Лаврикте өткізетін (бұл оның ең үлкен ата мүлкі қыстағы еді), ақ қыс түсе ол Москваға жалғыз өзі келіп, трактирге түсетін: клубтарға дамылсыз барып, шешендік құратын: қонақ үйлерде өз пландарын айтып, мұндайда, әсіресе ағылшын құмар, паң мемлекет адамы боп көрінеді. Бірақ 1 825 жыл келді де, көп қайғылар әкелді. Иван Петровичтің жақын таныстары, достары ауыр азапқа түсті. Бұл кезде Иван Петрович қыстаққа жетуге асығып, өз үйінде тығылып отырып қалды. Енді бір жыл өткенде Иван Петрович жүдеп, әлсіреп, төмендеп кетті: денсаулығы да бұзылып еді. Еркін ойлы адам енді шіркеуге барғыш боп, діндар болды; европаша адам моншада шабынатын болды, түскі тамақты сағат екіде жеп, кешкі тоғызда жатарда кәрі қызметкердің ертегісін тыңдағыш болды; мемлекет адамы өзінің бар планы, бар жоспарын, сақтаулы хаттарын түгел өртеп, енді губернатордан қорқатын, исправникке жағымпазданатын болды; қайратты, берік адам түймедей сыздауық шықса, немесе салқын тамақ келсе, уайымдап күйзелгіш болды. Глафира Петровна барлық үйді тағы өзі баурап алды: тағы да артқы есіктен приказчик, малайлар, жай мұжықтар "кәрі сараң" қызға келгіш болды. Иван Петровичтің өзгеруі баласын қайран қып жүрді: мұның жасы он тоғызға жеткенде, әр жайды ойлап, өзін сығымдап ұстаған қолдан енді босана бастады. Ол бұрын да әкесінің сөзі мен ісі қарама-қайшы екенін аңғаратын: жүйесі либералдық болса да, ұсақ, қаталдық, өзімшілдік барын байқайтын, бірақ әкесі қазіргідей шұғыл өзгерер деп ойламаушы еді. Енді кәрі өзімшіл жан бір-ақ танылды. Жас Лаврецкий бұл күнде Москваға барып, университетке түсуді ойлады, осы кезде Иван Петровичтің басына жаңа сор пайда болды: ол бір-ақ күнде су қараңғы боп, қор боп қалды. Орыс дәрігерлерінің өнеріне сенбей, ол шет елге баруды талап етіп еді, бұған рұқсат болмады. Бұдан соң қасына баласын ертіп, үш жыл бойына бүкіл Россияны кезіп, бір доктордан бір докторға барды. Өзінің шыдамсыздық, әлсіздігімен қызметкерлерін, баласын және дәрігерлерді қинап жүріп, бір қаладан бір қалаға келді. Ақыры жылауық, ренжігіш, мүлде қайратсыз адам болып Лаврикке қайтты. Енді бұдан маңындағының бәрі азап шегетін болды. Тек тамақ уақытында ғана тыныштық табады, бұрын ешуақытта асты қазіргідей қомағайланып, көп ішпеуші еді, астан босаған уақыттың бәрінде де ол ешбір жанға тыным бермейтін. Біресе намаз оқып, бірде тағдырына күйінеді, өзін жерлеп, саясатты сөгіп, өзінің тәртібін де жамандайды: бұрын мақтаныш еткен жайларының барлығын кінәлайды, баласына үлгі еткен жайларын да жамандайды, ешнәрсеге сенбеймін деп отырып, тағы да дұға оқиды, бір сәтке жиылып, әңгіме айтып, алдандырып отырсын дейді, ал әңгіме айтқандарға: "ылғи өтірік айтасыңдар, қандай сандырақ!" деп тағы жазғырады. Әсіресе Глафираға қиын болды: бір жағынан онсыз отыра алмайды, апасы мұның бар айтқанын орындап, үндемей кетуге тырысады: үндесе - оған деген ызасы даусынан білініп қоятындай. Өстіп, екі жылдай қиналған Иван Петрович майдың алғашқы күндерінде, балконда күн көзінде отырып қайтыс болды. "Глаша! Глаша! Сорпа,, кәрі, ах..." дей бере тілі күрмелді де, соңғы сөзін тауыса алмай үні өшті. Глафира Петровна малайдың қолынан жаңа алған сорпаны ұстап тұрып, бауырының жүзіне қарады да, жай салқын салмақпен шоқынып, үндемей шығып кетті; әкесінің қасында отырған ұлы түк айтқан жоқ; ол балконға сүйеніп бақшаға қарап қапты; бақша исі тамаша, қалың көк қаулаған көктемнің жылы күнінде алтын нұрға бөленген дүние көрінеді. Мұның жасы жиырма үште: қаншалық байқалмай, соншалық шапшаң өткен жиырма үш жыл! Енді өмір жаңа басталғалы тұр.

Әкесін қойып болған соң, тағы да Глафираға шаруаға бас-көз болуды тапсырып, жас Лаврецкий Москваға кетті, оны бір күңгірт, бірақ күшті сезім тартқандай болды. Ол тәрбиесінің кемшілігін біліп, бұрынғы олқысын толтырмақ еді. Соңғы бес жыл ішінде ол тек көп кітаптар оқып, көп нәрсені көргендей болатын, басынан кеп ойлар да кешкен: кейбір саладағы тапқан біліміне профессор болса да қызғаныш етер еді; сонымен қатар әрбір гимназист білетін жайлардан мұның білмейтіні де бар-ды. Лаврецкий өзін еркін сезіне алмайтын; іштей ойланғанда өзін-өзі күлкі адамдай көретін. Ағылшын құмар әке ұлын мазақ еткендей із қалдырды: айнымалы тәрбие өзінің жемісін бермей қойған жоқ. Әкесінің алдында көп жылдар ойсыз бағынумен болғаны бар еді; кейін жас жігіт әкесін танып болған кезде, көп әдеті мұның бойына сіңіп, іс бітіп қалған екен. Ол ешбір адаммен жақындаса алмайтын: жасы жиырма үшке келіп, қорғаншақ жүрегінде асықтық құмарын сақтап жүрсе де, әлі күнге бір әйелдің көзіне тура қарап көрген емес. Мұның ашық, сергек, бірақ шабандау ақылына қарағанда және қыңырлық аралас баяу жалқаулығына қарағанда, ол ерте жастан қызу өмірге араласу керек еді. Ал мұны ықтиярсыз оңашалықта ұстады... Енді міне, тұсау кесілді, бірақ бұл бір орыннан аттай алмай, өз-өзінен түйілген бір халде жүр. Мұның жасында студент мундирін кию күлкі сияқты, бірақ ол сескенбеді. Жасынан алған қаталдық тәрбиесі бұл жерде керекке жарап, ол жұрттың сынын еске алған жоқ: ұялмай-ақ студент мундирін киді. Оқуда физика - математикалық бөлімге түсті. Сақалы шығып қалған қызыл жүзді, момын, балғын жігіт өзінің жолдастарын таңғалдыратын; сабаққа пар ат жеккен қыстақ шанасымен кешікпестен келіп жүретін, салқын жүзді жігіттің іші жас баладай екенін жолдастары аңғармайтын. Оларға бұл ұқыпты, ақылгөй тәрізді көрінетін; сондықтан олар бұған жоламаса, бұ да бойын жолдастарынан қашық ұстайтын. Университетте екі жыл болған шағында өзіне латын тілін оқытатын бір-ақ студентпен жақын болды. Бұл - қызуқанды, өлең шығарғыш Михалевич деген студент. Лаврецкийді шын жақсы көретін. Және ойда жоқтан мұның тағдырындағы үлкен бір өзгеріске сол жолдасы себеп те болды. Ол кез Мочаловтың сахнадағы атағы зор кез еді. Лаврецкий сол артист араласқан ойындардан қалмайтын. Бір күні театрда бельэтаж ложасында отырған бір қызға жас жігіттің көзі түсті, әдетінде мұның түнерген бойына әйел болса да әсер етпей қоймаушы еді, бірақ мынау әйелді көргенде, оның жүрегі ерекше қобалжыды. Ложаның барқытында шынтақтаған қыз тапжылмастан отыр, сезімтал жас өмір оның қоңырқай келген сүйкімді дөңгелек жүзінде өзгеше көрініс береді; жіңішке қастарының астынан қараған сұлу көздерінде көркем ақыл бар сияқты; тез күлетін ұнамды еріндері бар; қозғалысы, қолы мен мойны, әсем киген киімі - бәрінде бір жұмбақ биязылық бар. Қыздың қасында жасы қырық беске келген, әжімі мол әйел отыр. Оның кигені иығы ашық қара киім, мағынасыз жүзінде тырысқан сүйкімсіз күлкі бар сияқты; ложаның артқы орнында орта жаста еркек көрінеді; оның үстінде кең сюртугі, кербез галстугы бар; топас тоқмейілдік аралас жағымпаздық кішкене көздерінен, бояулы сақал, мұртынан, мағынасыз кең маңдайынан, тозған ажарынан танылады. Бар белгісіне қарағанда, бұл отставкадағы генерал тәрізді. Лаврецкий өзін қайран еткен қыздан көзін ала алмай отырған бір сәтте олар отырған ложаның есігі ашылып, Михалевич сонда кірді. Барлық Москвадағы жалғыз танысы бұған қатты әсер етіп отырған қыздың қасынан барып шыққаны Лаврецкийге ғажап көрінді, тағдыр белгісіндей танылды. Ложаға қарай отырып, байқаса, Михалевич ол адамдардың бәріне үйреншікті ескі таныс тәрізді. Сахнадағы ойын Лаврецкийді алаң қыла алмады; бүгін Мочалов қызуменен ойнаса да, жігітке бұрынғыдай әсер етпеді. Ойынның аса бір күшті жерінде Лаврецкий ықтиярсыз өзінің сұлуына қарап еді, ол алға қарай еңкейіп, жүзі жанып отыр екен; бірақ жігіттің қадала қараған көзі әсер етіп, сахнаға қарап отырған қыз жай бұрылды да, жігітке көз тоқтатып ұзақ қарап қалды... Қыздың осы қараған көзі түн бойы жігіттің есінен кетпеді. Ақыры, сөйтіп, қолдан жасалған қорған, қамал бұзылды; ол бір қалтырап, бір күйіп, келесі күні Михалевичке барды. Жолдасының айтуынша, қыз Варвара Павловна Коробьина екен, ложада отырған кемпір мен шал - әкесі мен шешесі. Михалевич бұларменен осыдан бір жыл бұрын Москва түбінде граф Н - ның үйінде танысыпты. Қызу жігіт Варвара Павловнаны қатты мақтады.

Лаврецкийдің сұрауларынан қыздың бұған қаншалық әсер еткенін аңғарып, ол өзі жігітті қызбен таныстыруды мақсат етті, анау үйге өзінің аса жақын екенін айтты; генерал тәкаппар адам емес, шешесі болса ақылы жоқ, күлкі адам деп білдірді. Лаврецкий ұялғанынан қызарып, ұғымсыз бірдеме деп міңгірледі де, қаша жөнелді. Осыдан кейін бес күндей үркектеп жүріп, алтыншы күні жас батыр үстіне жаңа мундир киіп, Михалевичтің ықтиярына көнді, жолдасы тек шашын оңдап тарады да, қыз үйіне күнде барып жүрген қалпынша Лаврецкийді ертіп, Коробьиндердің үйіне кетті.

Варвара Павловнаның әкесі Павел Петрович Коробьин, отставкадағы генерал-майор, өзінің барлық өмірін Петербургте қызметте өткізген: жасында ыңғайлы биші, сәнқой атанған; кедейлік себебінен екі-үш сәл ғана генералдардың адьютанты болып жүрді; олардың біреуінің қызына үйленіп, жиырма бес мың енші алып, кейін әскерлік оқудың, көріністің барлық тетігін білді; сүйретіле - сүйретіле жүріп, ең аяғы жиырма жылдан соң генерал атағы мен бір полкты басқару жұмысын алды. Осымен, бір жағынан, тыным алып, екіншіден, асықпай мүлік жинау керек еді, өзінің есебі де сол болатын, бірақ істі сақтықпен жүргізе алмады; қазынаның ақшасын іске жаратудың жаңа бір есебін ойлап тапқан еді - ол әдіс шебер болатын, бірақ орынсыз жерде сараңдық етіп қап, мұның үстінен шағым жүріп жатты; соның арты жайсыз, тіпті жаман уақиға болды. Генерал шатақтан зорға құтылды, бірақ шен іздеу жұмысы талқан болды. Бұған отставкаға шығыңыз деп мәслихат айтысты. Одан соң бір жыл бойы Петербургте тағы бір жылы орын табыла ма деп үміт етіп жүріп еді, ол орын табылмады. Қызы институттан шықты, күн санап расход артты... Генерал амалсыздан Москваға арзан нанға үміт етіп көшті де, ескі Канюшенный көшесінен бір кішкене аласа үй жалдап алды, сөйтіп Москваның отставкадағы генералы боп, жылына екі мың жеті жүз елу соммен өмір сүретін болды. Москва қонақуар шаһар, келген мен кеткенді тең көреді, генерал десе, әсіресе қонақуар: сондықтан Павел Петровичтің кесек бейнесі аз уақыт ішінде Москваның жақсы қонақ үйлерінің көбінде көрініп жүрді. Бояулы шашы салбыраған, тақыр желкелі генерал шендерін таққан кір ленталарымен, барлық үйреншікті бойымен, қонақ үйлерге де, карта үстелдерінің айналасында солғын жүзбен билеп жүретін жігіттерге мәлім боп алды. Павел Петрович қауым ортасында өзін ұстай біледі; ол аз сөйлейді, ескі әдеті бойынша шені үлкен емес кісілерге сөз қатқанда мұрнынан сөйлейтін; картаны сақ ойнайды, өз үйінде тамақты шақтап ішеді, ал қонаққа барса, алты кісінің асын бір өзі жейтін. Оның әйелі туралы айтар сөз де жоқ, аты Каллиопа Карловна болатын; оның сол көзінен ылғи жас ағып отырады, сол әдетін (неміс текті Каллиопа Карловна) өзінің сезімталдығынан деп ойлайтын: бұл әмісе асқа тоймаған кісідей ылғи қорғаншақтап жүреді, киетіні тек барқыт киім болады, ажары кеткен қабартпа білезік киетін. Бұл екеуінің жалғыз қызы Варвара Павловна жаңа ғана он жеті жасқа толған кезінде Н. институтынан шықты; ол институтта бірінші қатар сұлу саналмаса да, бірінші қатар ақылды және музыкант қыз саналып шықты; Лаврецкий оны бірінші рет көргенде, қыздың жасы он тоғызға тола қойған жоқ еді.

Коробьиндердің сәлдеу қонақ бөлмесіне Михалевич ертіп келіп, үй иелерімен таныстырғанда, жас батырдың буыны қалтырап тұрды. Бірақ алғашқы үркектігі оның бойынан тез тарады: генерал барлық орыс адамдарындай мейірімді болу үстіне, әрбір былғанған адамдарда болатын әдет бойынша, ашына-жай; ханым тез уақытта елеусіз болып қалды; Варвара Павловна болса, байыпты және өзіне-өзі сенген күйде еркелеу болатын; мұның қасында кім де болса, өз үйінде отырғандай бойын ерке ұстайтын-ды: оның үстіне, қыздың көркем денесінде, күлімсіреген көзінде, салбыраңқы иығында, ақшыл - қызғылт қолында ерекше жұмсақ бір ажар бар; баяу жақсы жүрісі, әдемі ақырын үні сонша бір ұғымсыз, бірақ нәзік хош иістей леп беретін; мұның жарастығы әлі ұяң, биязылықта, оның қасиетін бір сөзбен ұғындыру қиын: тек бар сипаты адамға қозғау салғанда үркіткендей болмайтын. Лаврецкий әңгімені театрға, жақында болған спектакльге бұрды: қыз сол кезде Мочалов туралы өзі сөйлеп кетті, ол құр ғана тамашалау, таңдау сөздерін айтқан жоқ, әйелдік қырағылықпен актер ойыны туралы бірталай дәл дұрыс пікірлер де айтты. Михалевич музыка жайын сөз қылып еді: қыз бәлсінбей фортепьяноға барып, сол кезде жаңа ғана модаға кірген Шопен музыкаларын дәл орындап берді. Түскі тамақтың уақыты жеткенде Лаврецкий кетпек болып еді, үй иелері оны жібермеді, ас үстінде генерал бұған жақсы лафет ұсынды, ол арақты генералдың лакейі извозчикке мініп барып, Депренің лавкасынан әкелген-ді. Сол күні түнде қайтқан Лаврецкий көпке шейін ұйықтамай, шешінбей, бетін қолымен басып, ынтығудың тұтқынында болды. Мұның ойынша, не үшін өмір сүру керек екенін ол жаңа ғана түсінгендей; бұған дейінгі бар талабы, мақсаттары соншалық болымсыз тәрізденіп, біржолата жоққа шыққандай; енді бар жаны бір-ақ сезімге, бір ғана тілекке, бақытты тілеген, әйел махаббатын, тәтті махаббатын арман еткен тілекке ауысты. Сол күннен бастап ол Коробьиндер үйіне жиі баратын болды. Жарым жыл өткен соң Варвара Павловнаға өзінің жүрек сырын ашып, бұған тиюін тіледі. Оның тілегі қыз үйінде қабыл алынды; генерал тіпті Лаврецкийдің алғашқы келмесінен бұрын Михалевичтен сұрап, әлдеқашан Лаврецкийдің қаншалық құл, крестьяны бар екенін біліп қойған; Варвара Павловна болса, жігіт мұның соңынан жүрген кездерінде және ынтықтығын айтқан сағатында өзінің бірқалыпты салмақты күйінен ауыспаған-ды. Күйеуінің бай адам екенін Варвара Павловна да жақсы білетін; Каллиопа Карловна болса, "менің қызым өз теңін жақсы тапты" деп, киім сатып алған.

Сөйтіп, күйеудің тілегі қабыл алынды, бірақ бұған бірнеше шарттар қойылды. Ең әуелі, Лаврецкий университеттен шығу керек, өйткені студентке кім күйеуге тиеді және бай алпауыт жиырма алты жасында жас балаша сабақ алып жүрген деген не? Екінші - Варвара Павловна өзінің жасауын өз таңдауымен сатқызып алмақ. Қалыңдық іске шебер, жарастықты жақсылап сүйетін, әр нәрсені нәзік танитын, өзіне әсем сән жасай білетін боп шықты. Қалыңдығының сәнді өмір құруға шебер екендігі Лаврецкийді таң қылған-ды, әйелдің өзі сатып алған жақсы күймеге мініп, екеуі Лаврикке келгенде, ол шеберлік әсіресе байқалды. Варвара Павловна мұның өмірінде болатын жай-күйдің барлығын қалайша алдын ала ұғынып, танып, ойланып, шешіп те қойған! Әрбір ұқыпты жиналған бұрыштарда тамаша қол сандықтар, өте сәнді айналар, кофейниктер пайда болыпты; күнде таңертең кофені Варвара Павловнаның өзі қайнатқаны қандай сүйкімді! Лаврецкий бұл шақта өздігімен бір нәрсені ойлайтын күйде емес; енді оның өмірі рахат, бар тірлігі бақыт тәрізді боп, жігіт сол халіне баладай барынша берілген болатын... Жас Алкид шынында да баладай! Сүттей таза, түк көрмеген еді. Сондықтан жас әйелдің барлық тұлғасы бұған ғажайып нұрдай көрінетін; бұл татып көрмеген тәтті рахаттың құпия сезімдерін ол бұған бермекке серт етсе, кейін іс жүзінде сол сертінен де артық қуаныш берді. Лаврикке жаз ортасында келген соң, жас әйел ондағы үйді кір, қараңғы деп бағалады; күтушілерді күлкі, түрлі көне заман адамдары деп таныды, бірақ өз байқағанын күйеуіне сәл де болса сездірген жоқ. Егер ол Лаврикте тұрып қаламын десе, онда үйдің өзінен бастап, барлық жайды жаңадан өзгертер еді; бірақ сахараның мынадай бір түкпірінде қалармын деген ойды ол басына келтірген жоқ; далада шатырсыз тұрғандай боп, мұндағы тұрмыстың жайсыз жақтарына амалсыздан уақытша көне тұрып, сол күйлерді қызық тілмен әзіл етіп, күлкіге айналдыра жүретін. Марфа Тимофеевна өз тәрбиесінде өскен жігітті көруге келген еді; Варвара Павловнаға ол аса ұнаса да, Варвара Павловна оған ұнаған жоқ. Жас әйел Глафира Петровнамен де келісе алмады; бірақ қартаң әйелге бұл тимей-ақ қояр еді, тек шал Коробьин күйеуінің ісіне өзінің қолын созды; ол мұндай жақын адамның мүлкін басқару тіпті генералға да ұят емес дейтін болды. Шынға келсек, Павел Петрович тіпті бөтен адамның мүлкін басқарудан да қашарлықтай емес еді. Варвара Павловна өзінің әрекетін үлкен еппен жүргізді; алға омыраулап шықпай, көбінше ерімен кешкен бақытты қызығына беріле жүріп, қыстақ тіршілігінің тыныштығына бой ұрып, музыкаға, кітап оқуға көңіл бөліп жүрді; бірақ сөйте жүре аз-аздап қысу арқылы Глафираны жетер жеріне жеткізген екен, бір күні таңертең Глафира Лаврецкийдің етіне құтырған адамдай жұлқынып кіріп, көп кілтті үстелге лақтырып тастап, шаруаны енді басқаруға мұршасы жоқ екенін және бұл қыстаққа енді тұрғысы келмейтіндігін бірақ айтып салған-ды. Бұл халге алдын ала еппен әзірленіп қойған Лаврецкий апасының кетуіне сол арада ырзалық берген. Глафира Петровна бұл мінезді күткен жоқ еді. Екі көзі қарауытып кетті, ол шыдай алмай: "Жақсы, мен мұнда артық адам екенімді көріп тұрмын, әке-бабам ұясынан мені кімнің қуып тұрғанын білемісің. Бірақ осы сөзім есінде болсын, бауырым, сен де ұя баспассың, өмірі қаңғырып өтерсің. Менің саған айтар соңғы сөзім осы-ақ", - деген. Глафира сол күні өз қыстағынан кетті. Содан бір жұма кейін генерал Коробьин мұнда келіп, әр қозғалысы мен көзқарасында жабырқау салмағы бар адам боп, барлық мүліктің әмірін өз қолына алды. Сентябрь айында Варвара Павловна күйеуін ертіп, Петербургке кетті. Екі қысты қатарынан Петербургте өткізді (жаздыгүні олар Царское селода тұратын), онда көркем, жарық және жақсы жиһаздалған пәтерлері бар; бұлардың орта қауым және жоғарғы қауымдар арасынан шыққан таныстары көбейді; өздері қонаққа барғыш, қонақ қабылдағыш болды, өз үйлерінде әсем қып күйдің, бидің сауық кештерін өткізгіш болды. Варвара Павловна қонақтарды отқа ұмтылған көбелектей тартатын, Федор Иванычқа мұншалық еркін өмір ұнай қойған жоқ еді. Әйелі оған қызметке түсуді мәслихат етті; бірақ Лаврецкий әкесінің әдетінше және өз ұғымы бойынша қызметке түсуді тілемеді, тек Варвара Павловнаға бағыну ретімен Петербургте тұра берді. Енді аңғарса, мұның оңаша болуына ешкім бөгет жасамайды екен, оның кабинеті Петербургтегі ең бір жайлы тыныш орын болыпты. Қамқор әйелі мұның өз бетінің оңаша болуына барынша жәрдем етіпті, содан әрі тірлік жақсы бір жай тапқандай болды. Енді ол өз ұғымынша жетіп толмаған тәрбиесін тереңдетіп, кітап оқығыш болды. Тіпті ағылшын тілін де оқуға кірісті. Жауырынды, батыр денелі тұлғасымен мұның жазу үстеліне жабысып, қызғылт жүзін әр алуан сөздіктерге, тетрадьтарға үңіліп отырғанын көргенде, өзінше бір тамаша сияқтанатын. Әр күн таңертең ол осылай жұмыс істейді, түскі тамақты баппен ішеді (Варвара Павловна үй тұрмысын аса жақсы басқарушы еді), әрбір кеште жігіт соншалық жақсы иісті жарқыраған топтың ортасында болады; ол топта өңшең көңілді жастар жиылатын, бар жиын ортасында мұның әсем сәнді өз әйелі жүреді. Бір шақта әйелінен бір ұл да туып еді, бірақ бейшара бала аз өмір сүріп, көктемде қайтыс болды, жаздыгүні дәрігер мәслихаты бойынша, Лаврецкий әйелін шет елге, ем суларымен емдеуге алып кетті. Көрген қазадан соң әйелінің сергуі қажет болды және оның саушылығы да жылы ауа райын қажет етті. Жаз бенен күзді бұлар Германияда, Швейцарияда өткізіп, қысты ендігі қисыны бойынша Парижде өткізуге кетті. Парижде Варвара Павловна гүлдей жайнады, Петербургтегі сияқты мұнда да тез уақытта үлкен еппен өзіне әдемі ұя жасап алды. Париждің дырдуы аз, бірақ сәнді көшелерінің бірінен көркем пәтер алды; күйеуіне бұрын ол әсте киіп көрмеген плафрок тіккізіп кигізді; сәнқой әйелден күтуші алып, жақсы аспазшы, жылпос лакей де жалдап алды; өзгеше сәнді күйме, әдемі пианино да алған еді. Бір жұма өтпестен - ақ ол көшеге шыққанда, шәлі тарту, шатырды ашу, қолға перчатка киюде асыл парижанкалардың өздеріндей үлгі мәнер көрсететіндей болды.

Таныстарды да ол тез тапты.

Әуелгі келушілер тек орыстар еді, кейін француздар да келе бастады; олар ерекше әдепті, сыпайы, өңшең бойдақ, тәрбиелері өзгеше, фамилиялары да айтуға әсем болатын; бұлар көп сөйлейді, өздері шапшаң сезді, иілуі сылқым, көздерін сәнмен сығырайта қарайтын әдеттері бар; қызыл еріндерінің арасынан ақ тістері ақсиып күлгендері қаншалық! Әрқайсысы өздерінің достарын да ала келетін, сөйтіп Лаврецкая сұлу Париждің бірталай көшелерінің мәлім адамы болды. Бұл 1836 жылдың кезі еді, ол кез талқандаған илеуінде босып жүретін құмырсқадай қаптап жүретін фельетоншы хабаршылардың аса көп кезі болатын; Варвара Павловнаның салонына келетін топтың ішіне мистер Жюль деген біреу келіп араласты; сырт кескіні жаман адам сияқты, бейілі арам, құнсыз жан еді. Варвара Павловнаға бұл кісі өте жирен ішті көрінсе де, оны үйінде амалсыз қабылдайтын; өйткені бұл әрбір газеттерде сөз жазған сайын: "П. орамында тұратын аса көркем, аса қабілетті орыс ханымы Лаврецкая" дей беретін. Осылайша жұртқа жайып, бірнеше жүз оқушыларының мадам Лаврецкая туралы ешбір жұмысы болмаса да, оның жайын ақыл жағынан нағыз француз әйелі деп, қошеметтей беретін; француздардың ең үлкен мақтауы өзгелерді француздай деп мақтау болатын; соны айтып, әйелді сүйкімді, әдепті, ғажайып музыкаға шебер дейтін және вальсты тамаша билейді дейтін. Варвара Павловна вальсты билегенде өзінің киімінің етегіне талай жанның жүрегін ілестіре тартқандай болады... - деп, жаңағы адам бұл туралы соншалық лақап таратты, ал ондай даңқ, не десеңіз де, адамды қызықтырмай ма! Сұлу қыз Марс ол кезде сахнадан тайғанды, ал көркем Ришель әлі сахнаға шыққан жоқ еді; бірақ Варвара Павловна театрларға барғыш болатын. Ол Италия музыкасына қайран қалатын, Одри ойранына күлетін, француз комедиясында сыпайы ғана есінеп қойып, Дорваль ханымның сезімтал мелодрамадағы ойынына жас төгіп жылайтын; бәрінен қызығы, мұның үйіне Лист келіп, екі рет күй тартты, ол сондай сүйкімді, сондай жағымды жан екен, тамаша болды! Осындайлық жақсы жайлар арасында қыс өтті, көктем кезінде Варвара Павловнаны сарайға да таныс еткендер болды. Федор Иванович болса, оның іші пысқан жоқ, рас, кейде өмір соншалық мағынасыз болғандықтан, иығына ауыр салмағын салып қойғандай боп та жүруші еді. Ол газеттер оқитын және Сорбонна мен Колледж де Франсқа барып лекциялар тыңдайды. Палатадағы таластарды бақылайды; ирригация турасындағы бір ғылымдық еңбекті аударып та жүрді. Кей кездер ойланғанда ол "мен уақытты текке өткізіп жүргем жоқ, мұның бәрі пайдалы іс, бірақ қысқа қарсы неғылса да Россияға қайтып, іске кірісу керек" дейтін. Бұл сөзінде оның ісі не екендігін өзі анық түсіне ме, оны айту қиын еді, құдай білсін, қысқа шейін Россияға қайта алар ма еді... Қысқасы, әзірше ол әйелін ертіп, Баден - Баданға беттеп еді... Бірақ ойда жоқ бір уақиға мұның бар планын бір-ақ бұзды.

Бір күні Варвара Павловна жоқта оның кабинетіне кірген Лаврецкий еденде әдемілеп бүктелген қағазды көрді. Жерден жұлып алып, шапшаң оқып жіберсе, французша мынадай жай жазылған екен:

"Сүйікті періште Беци! (Мен сені әлдеқандай Варвара деп атауға батпаймын.) Бульвардың бұрышында сені бекерге көп тостым. Ертең сағат бір жарымда біздің кішкене пәтерімізге кел. Сенің мейірімді сезімің әдетте бұл кезде кітапқа көміліп отырады. Екеуміз қосылып, өзің маған үйреткен ақындардың, Пушкиннің "Кәрі күйеу, кәрлі күйеу" дейтұғын өлеңін айтамыз. Қолдарың мен аяқтарыңа мың мәртебе сүюлер жолдаймын. Өзіңді тосам.

Эрнест ".

Лаврецкий әуелде не оқығанын түсіне алмады; қайта оқыды, сонда барып басы айналандап, табанының астындағы еден толқынды теңіздегі кемедей шайқалды. Ол айғай да салып, булығып, бір сәтте жылап та жіберді. Ол есінен шатасты. Әйеліне соншалықты соқырлықпен иланушы еді, алдау, азу деген ойына келмепті. Мынау Эрнест, мынау әйелінің ғашығы ақшыл жүзді, шырайлы, жиырма үш жасар бала жігіт болатын, мұрны шолақтау, мұрты жіңішке осы жігіт мұндағы таныстардың арасында ең құнарсызы еді. Бірнеше минут, жарым сағат өтті; Лаврецкий әлі күнге сұмдық қағазды қатты қысып ұстап, еденге тесіліп қарап тұрып қалды; әлдеқандай күңгірт құйын арасында жүдеу жүздер көрінгендей, жүрек қысылып мұздайды; бір сәт бұл құлап - құлап, тоқтаусыз құлап бара жатқандай. Осылайша жатқан күйінен мұның есін жібек киімнің таныс жеңінің сусылы жиғызды, шляпа мен шәлі тартқан Варвара Павловна сейілден асығып қайтқан екен. Лаврецкий қалтырап кетті де, ыта жөнелді; дәл осы сәтте әйелді өлімші қып, мұжықша сабап, талқан етіп, өз қолымен тұншықтырып өлтіруі де мүмкін сияқты. Таңғалған Варвара Павловна мұны тоқтатайын деп еді; бірақ ол "Беци" деп сыбыр етті де, үйден қаша жөнелді. Лаврецкий күймеге мініп, қаланың сыртына тартты. Күш келер таңға шейін тынымсыз сарп ұрды, қайта-қайта тоқтап, пұшайман күйде алақанын алақанына ұрды; біресе құтырғандай, кейде күлкі қысқандай, тіпті көңілденгендей көрінді. Таңертең тоңазып, қала сыртындағы бір жаман трактирге кіріп, бөлме алды да, терезе алдына орындық қойып отыра кетті. Денесі құрысып, есіней берді. Буынын зорға басқандай, өнебойы қажыған, ал өзі шаршамаған сияқты, бірақ талықсу бары анық еді; тыныш отырып, айнала қарағанмен түк түсінбейді; өзінің жөнін де түсінбейді, мұздаған денесі ме, бұнда қалай келді; аузының дәмі де ашығандай; бос, бөтен бөлмеде кеудесінде тас жатқандай осы отырысы не? Варяны да түсінбейді, сол французға не деп берілді! Және қалайша ғана қиянатшыл бола тұра бұған соншалық майда, сенгіш ерке де боп көрінеді? Кебірсіген еріндері "түк түсінбеймін!" деп күбірлейді. Петербургте тағы осындай болмағанға кім кепіл!.. Өз ойын аяқтатпай тағы да есінейді де, бар денесі құнысып, қалтырай түседі. Қараңғы мен жарқын естегілер қатар қинайды; бір сәт соңғы күндерде Эрнестпен мұның көзінше әйелі фортепьяно тартып, әнге қосып "Кәрі күйеу, кәрлі күйеу" жырлағанын еске алды. Сондағы өз әйелінің жүзіндегі қызғылт ажарды. жұмбақтау көзқарасты еске алып, орнынан тұрды; бір есептен оларға барып: "Сендер менімен бекер ойнағансыңдар, менің үлкен атам мұжықтарды қабырғасынан ілгізіп асатын; үлкен әкем өзі мұжық болған" деп тұрып, екеуін де өлтірсе деп ойлады. Біресе оған осының бәрі түс тәрізді, немесе түс те емес, болымсыз шатасу тәрізді көрінеді; сілкінсе, анықтап қараса, бәрі де тарқап кететін тәрізденеді; айнала қарап көреді де, ұстаған құсын қаршығаның сығымдағанындай болып, мұның жүрегінде шер де ауырлап бата түседі. Азаптың қиыны, енді бірнеше айда Лаврецкий әке болмақшы еді. Мінеки, өткені де, болашағы да, бар өмірі де уланып отыр. Ақыры Парижге қайтып, гостиницаға түсті де, Варвара Павловнаға Эрнесттің хатына қосып, төменгі сөздерін жазып жіберді: "Мынау қағаз сізге барды аңғартар. Ескерте кетейін, мен сізді танымай қалдым: сіз сондай ұқыпты едіңіз, сонша қажет қағазды қалайша түсіріп алғансыз. (Осы сөйлемді сорлы Лаврецкий бірнеше сағат бойында өз ойында әзірлеп сақтаған еді.) Men енді қайтып сізді көре алмаймын, менің ойымша, сіз де қайтып көрісуді тілемегеніңіз мақұл. Сізге жылына он бес мың франк тағайындаймын; артық бере алмаймын. Адресіңізді деревнядағы конторға жіберіңіз. Не істесеңіз, тілегіңіз ше тұрыңыз, сізге бақыт тілеймін. Жауаптың қажеті жоқ ". Лаврецкий әйеліне жауаптың керегі жоқ деп жазса да, өзі сол жауапты күтіп, соған құмар боп, мынадай, түсініксіз ақыл жетпес істің шешуін тосып еді.

Варвара Павловна сол күні бұған французша үлкен хат жіберді. Хат мұны мүлде сорлатты, соңғы күдіктері де жойылды, енді өзінің үміті үшін ұялып еді. Варвара Павловна ақталмапты: ол тек мұны көрмекші екен және мүлде өкім шығармауды тілеп жалыныпты. Хат қиналып жазылған болса да, кей жерінде көз жастың табы болса да, салқын жазылған екен. Лаврецкий ызалы мысқылмен күлді де, жіберген кісіден барлық жай жақсы деген боп, жауап жолдады. Үш күн өткен соң ол Парижден жоқ болды; бірақ Россияға қайтпай, Италияға тартты. Италияны неге таңдағанын өзі де білмейді; тек үйге қайтпаса болды, одан әрі қайда барса бәрібір тәрізді. Өзінің қызметкеріне жазған хатында әйелінің пенсиясын этап жазды және генерал Коробьиннен мүлікті билеу жұмыстарын алып, ол бекзаданың есеп-қисапты аяқтамай-ақ Лавриктен кетуі қажет екенін айтты; қуғынға түскен паң генералдың қысылып, қиналуын бұл көз алдына келтіргенде, өзінің бар қайғысына қарамастан, ызалы ризалық сезгендей болды. Глафира Петровнаға да хат жазып, Лаврикке қайтып орнауы туралы доверенность жіберді. Бірақ Глафира Петровна Лаврикке қайтпады, доверенностіні жойғанын газетке де жазды, мұнысы бекершілік еді. Италияның кішкене бір қаласына жасырынған Лаврецкий көпке шейін әйелінің жайын бақылаудан тыйыла алмады. Газеттерден білуінше, әйел бұрынғы ниет бойынша Парижден Баден-Баденге кетіпті; баяғы мырза Жюль тағы да қол қойған кішкене мақалада оның аты жүр екен. Дағдылы жеңілдіктің арасында бұл мақалада әйелге сол жанашыр білінгендей; соны оқығанда Федор Ивановичтің жүрегіне жиреніш сезілді. Кейін ол әйелінің қыз тапқанын білді; екі айдан соң қызметкері Варвара Павловнаның өзіне тиісті жалақыдан үштен бірін алдырғанын жазыпты. Осыдан әрі, бірінен-бірі асқан жаман сыбыстар келе бастады; ақыры, бар журналда даурыққан шатақтай, мазақ күлкі бір хал баян етілді, онда мұның әйелінің рөлі нашар аталыпты. Барлық іс біткені осы, Варвара Павловна енді "атаққа" ұшырады. Лаврецкий бұдан әрі әйелінің жайын аңыстауды қойды, бірақ өз бойын тез жеңе алмай жүрді. Кейде әйелін сонша сағынып, ойлап, барын берсе де, тіпті кешірсе де, әйтеуір, соның еркелеген үнін естіп, қолынан ұстап отырса дегенді де арман етті. Әйткенмен мезгіл текке өткен жоқ. Ол зар үшін туған жан емес-ті. Сау табиғаты өз правосын білдірді. Көп жай көңілге анықтала түсті. Мұны күйреткен соққының өзі де енді оқыс көрінген жоқ; әйелін анық аңдады, - тегінде, жақын адамды одан айрылған кезде шақтану бар ғой. Бұл қайтадан жұмысқа, еңбекке ауысты, рас, бұрынғыдан жалын азайыпты; өмір тәжірибесі мен тәрбиесі әзірлеген скептик мінез мұның жүрегіне толық орнады. Көп нәрсеге елеусіз, салқын қарайтын. Төрт жыл өткен соң отанына қайтып, жақындарымен көрісуге әзірлігін сезді. Жолда Петербург, Москваға соқпастан, өзіміз айрылған О... қаласына келді, енді ардақты оқушыны да бізбен бірге, сонда оралуға өтінеміз.

Біз баяндаған күннің ертеңіндегі сәскеде, сағат он шамасында Лаврецкий Калитиндер үйінің баспалдағына басты. Оның алдынан шляпа, перчатка киген Лиза шықты. Жігіт:

Есіктен күтуші әйелге ерген Леночка көрінді. Лиза баспалдақтан түсіп бара жатып:

Лиза тоқтап, бұған бұрылды да:

Қонақ үйде, Лаврецкий кіргенде, Марья Дмитриевна жалғыз екен. Одан одеколон мен мятаның исі келеді. Айтуынша, ол кісінің басы ауырып, түнді тынымсыз өткізіпті. Әйел өзінің дағдылы сыршыл сыпайылығымен қарсы алып, аздан соң сызыла сөйледі.

Марья Дмитриевна өзінің қамқорлығын, аналық сезім талаптарын баяндауға кірісті. Лаврецкий оны үндемей тыңдап, қолындағы шляпасын айналдыра берді. Мұның ауырлау, салқын көзқарасы көп сөзді ханымды енді кеп қысылдырғандай болып еді.

Марфа Тимофеевна өзінің дағдылы қоршауымен отыр екен. Бұлар оның бірдей жақсы көретін бес жан иесі болатын: біреуі - жемсаулы, оқымысты, сайрауық торғай; ол ысқырғанын, су таситынын қойғаны үшін қадірлі, екіншісі - кішкентай және қорқақ жуас ит Роска; одан кейінгі долы мысық Матрос; және тоғыз жасар, үлкен көзді, үшкір тұмсықты, тынымсыз қара қыз Шурочка бар. Олардан басқа елу бестер шамасындағы, ақ орамалша тартқан, күрең көкірекшелі, қара киім қоса киген Настасья Карповна Угаркова. Шурочка тұттай жетім мещанка болатын. Марфа Тимофеевна ол қызды Роскамен екеуін де көшеден тауып, жаны ашып қолына алған; екеуі де аш, арық күйде, күзгі жауын астында жүдеп тұрғанда бұған кездескен; Росканы ешкім іздеген жоқ; ал Шурочканы оның немере ағасы Марфа Тимофеевнаға қуана-қуана қосып берді. Ол тегі маскүнем етікші болғандықтан, өзі де, мынау қарындасы да аш болатын және Шурочканы қалыппен басқа ұра беруші еді. Настасья Карповнамен Марфа Тимофеевна монастырьде мінәжат жолында танысқан; намаз уақытында оның сонша дәмді жалбарынуын ұнатқан Марфа Тимофеевна шіркеуде қасына өзі барып, сөз қатып, кейін шайға шақырған-ды. Сол күннен кейін екеуі айрылысқан жоқ. Настасья Карповна момын және көңілді мінезі бар, баласыз кедей дворяннан шыққан тұл әйел еді; басы үлкендеу, ақ шашты, жұмсақ аппақ қолы бар, етшең кесек жүзі мейірімді келген, тек мұрны ғана күлкілеу шошайыңқы біткен әйел; бұл Марфа Тимофеевнаға бар жанымен берілді; анау да мұны өте жақсы көріп, кейде оның нәзік жүректігін әзілдеп қана қоятын; өйткені ол әйел жас еркектің бәріне қызыға қарап, болымсыз әзілден де жас қыздай ұялып, қызара қоятын. Мұның бар сомасы мың екі жүз сом еді; сондықтан Марфа Тимофеевнаның есебінен күн көрсе де, екеуі теңдік дәрежеде болатын, өйткені Марфа Тимофеевна кішкентайлық мінезді барынша жек көретін.

Настасья Карповнамен тең дәрежеде тұрса да, оған бұл "сен" деп сөйлейтін, өйткені текке Пестова болсын ба: Пестовоның үшеуі Иван Васильевич Грозныйдың шежіресінде де аталған, Марфа Тимофеевна оны бек білетін.

Лаврецкий тағы сөйлеп:

Марфа Тимофеевна жақтырмай сөйледі.

Лаврецкий:

Тұл әйел барынша тыпырлап қалды.

Настасья Карповна тек қолын ғана сілке берді. Лаврецкий тағы сұрап:

Шурочка күліп жіберді де, ыта жөнелді. Лаврецкий орнынан тұрып, жай сөйлеп:

Сонымен, Марфа Тимофеевна інісін құшақтап қоштасты.

Төрт сағат шамасы өткенде ол қыстағына қарай жүріп келе жатты. Күймесі қыстақ арасының жұмсақ жолында қатты жүріп келеді. Екі жұмадан бері құрғақшылық болатын; сүт тәрізденіп аспанды жапқан ақшыл тұман алыс тоғайларды да мұнарға бөлейді; аспанда өрттің исі бар. Сансыз көп ұсақ қоңырқай бұлттардың жиектері әр алуан боп ақшыл көк аспанда жиылып барады; қатқыл жел ыстықты сейілтпесе де, үзілместен құрғақ екпінімен соғады. Лаврецкий басын жастыққа қойып, екі қолын кеудесіне салып, қатарда ілесіп келе жатқан далаға қарайды; ағып өтіп жатқан бұталарға көз тастайды; кейде жүргіншілерге қырындап қарап, топас сезікшілдікпен бақылайтын ессіз қарғалар мен ұзақтарды аңдады; бір ауық ұзын бөліктер бойындағы жусан, көде және жабайы жемістерге ұзақ қарайды; мынадай жаңа күйдегі сахараның жалаңаш мейірімі, меңіреулігі, мынау көк әлем, анау ұзын жоталар мен аласа мығым емен өскен сайлар қандай! Сұрғылт қыстақтар, сұйқыл қайыңдар қандай өзгеше! Осының бәрі бұл көптен көрмеген орыс табиғаты болғандықтан, мұның жанына әрі тәтті, әрі мұңды сезімдер толтырады; кеудесін сонша жайлы бір салмақпен қысқандай болады. Мұның ойы да жай кезеді; ол ойларының да аспандағы кезбе ұсақ бұлттардың қалпыңдай жиегі, шегі жоқ тәрізді. Бір уақыт жастығын, бала шағын, анасын еске алды, ол өлер шағында мұның басын кеудесіне басып, дауыстап жылай бастап еді, бірақ Глафира Петровнаны көріп, жым болған еді. Әкесін де есіне алды, басында ол ширақ бітімсіз қатқыл дауысты болса, кейін жылауық және ұйысқан ақ сақалды адам болды; бір шақ әкесінің ас үстінде артық рюмка арақ ішіп, үстіне тұздық төгіп алып, оқыстан күлгенін еске алады; ол қызарған көк көзін жыпылықтатып, өзінің бұрынғы ер қайратын мақтан етіп еді; тағы бір шақта Варвара Павловнаны еске алды да, еріксіз көзін жұмып, іштей бір нәрседен ауырсынған адамша басын сілікті. Содан соң мұның ойы Лизаға тоқтады.

Оның ойынша, міне, жаңа бір жан енді ғана өмірге кіреді.

Әдемі қыз, бірақ не боп шығар екен! Өзінің көркі де жақсы ғой. Уыздай таза ақшыл жүзі бар, көзі мен еріндерінде соншалық салмақ бар, көз қарасы адал, жазықсыз жан. Жалғыз бір аянышы, ол тез қуанғыш емес пе екен? Бойы да әсем, жүрісі жеңіл, үні де жұмсақ. Оның кейде бір тоқтай қап, ықыласпен сізді тыңдап, күлімсірей ойланып қалып, шашын кейін сілкіп тастағаны маған сонша ұнайды. Дау жоқ, өзім де аңғарам, Паншин оған татымайды. Дегенмен оның жамандығы қайсы? Рас-ау, мен нені қиялдап кеттім осы?! Көптің жүгірген, жортқан жолымен о да кетеді де, бәрінен де ұйықтап алайыншы, - деді де, Лаврецкий көзін жұмды. Ол ұйықтай алмаса да, жолдың қалғу тыныштығына кетті. Өткен шақ бейнелері мұның жанында қайтып оянғандай елес беріп, кейде басқа бір ойлармен араласып кетеді. Неліктен екенін құдай білсін, бірде Лаврецкий Роберт - Пилді еске алды. Француз тарихын ойлап, егер ол генерал болса, сол соғыста жеңер еді дейді. Біресе құлағына атылған мылтық даусы, айғай естілгендей болады... Басы жастықтан сырғып кеткен екен, ол көзін ашты... Сол дала, сол сахара бейнесі, толқыған шаң арасында шеткі аттардың тозған тағалары жарқылдайды; қызыл гүлді сары көйлегі бар жәмшіктің етек-жеңі желден қампайып желбірейді. Бір сәт Лаврецкийдің басына "туған жерге келісіп-ақ келем!" деген ой келді де, ол дыбыстап әмір етіп, "айда!" деді; өзі шинеліне орана түсіп, жастығына жабыса берді. Күймені сілкінткендей болған соң Лаврецкий бойын көтеріп, көзін ашып алды. Көз алдында, дөңесте кішкене қыстақ көрінеді; оңға таман терезе қақпағы жабылған, басқышы қисайған, ажары ескі, қожалық үй көрінеді; кең қораның қақпасынан бастап қалың жасыл қалақай өсіпті, тәрізі кендірдей; жақын тұста еменнен салынған мықты сарай тұр. Васильевское осы еді. Жәмшік қақпаға жетті де, аттарын тоқтатты; Лаврецкийдің малайы козладан көтеріліп, секіруге бейімделді де, дауыс беріп: "гей!" деді. Мыңқ етіп үрген ит даусы естілсе де, иттің өзі көрінген жоқ; малай тағы да түсуге әзірленіп және айғайлап: "гей!" деді. Кәрі төбеттің тағы да үрген үні естілді. Содан соң, қайдан шыққаны белгісіз, жұпыны кафтаны бар, басы қардан да аппақ бір кісі пайда болды: ол әуелі көзін күннен қалқалап, күймеге қарады, сонан соң екі санын салып қалып, сәл ғана бір орнында тыпырлады да, содан ентелей басып, қақпаны ашуға ұмтылды. Күйме қораға кіргенде дөңгелектері қалақай арасында сусылдап келіп, басқышқа кеп тоқтады. Ақ бас адам өте ширақ екен, төменгі басқышта қисықтау аяқтарын талтита басып тұрып, асыққан күйде күйменің былғары алжапқышын ағытты және мырзаны қолтықтап жерге түсіріп, оның қолынан сүйді.

Шал үнсіз бас иді. Кілт іздеп жүгіріп кетті. Ол кеткеннен соң жәмшік тапжылмай қадалып, жабық есікке көз салды, Лаврецкийдің малайы жерге түскен бойда бір қолын козлаға асып, сәнмен тұрғандай. Шал кілттерді әкеліп, орынсыз түрде жыланша ирендеп, екі шынтағын көтеріп, есік ашты; өзі шетке тайқып және де төмендеп бас иді. "Міне, мен үйдемін. Міне, қайтқаным осы" деген ойменен Лаврецкий кішкентай ғана алдыңғы үйге кірді; бұл кезде терезе қақпақтары тарсылдап, шықырлап ашылып, иесіз бөлмелерге күн сәулесі түсе бастады.

Лаврецкий келген кішкене үйде осыдан екі жыл бұрын Глафира Петровна қайтыс болған; бұл үй өткен ғасырда мықты қарағайдан салынған, сырты және көне тартқанмен, әлі де елу жылдай тұрарлық. Лаврецкий бар бөлмені аралап шығып, арқаларын ақшыл шаң басқан кәрі сылбыр шыбындарға үлкен беймазалық жасады; бар терезені ашуға бұйырды, олар Глафира Петровна қазасынан бері қарай ашылып көрмеген еді. Үй іші баяғысындай екен; қонақ үйдегі сирағы жіңішке ақшыл диван тоза түссе де, Екатерина заманын еске түсіреді; сол қонақ үйде үй иесі әйелдің сүйікті жұмсақ орындығы тұр; оның арқасы биікте тіп-тік, иесі қартайған шағында да бұл арқаға сүйенбейтін. Көрнекті қабырғада Федордың үлкен атасы Андрей Лаврецкийдің ескі портреті тұр; қарауытқан, сарғыштанған ызалы жүзі айналасындағы қоңырқай дүниеден бөлінбей тұрғандай; кішкене қатал көздері ісінгендей, салбыраған қабақ астынан күңгірт қарайды; ағы жоқ, қара шаштары айғыздалған маңдайының үстінде шөткедей тікиіп тұр. Портреттің бұрышында шаң болған дала гүлінен тоқылған гүл алқа тұр. "Глафира Петровна өзі тоқыған еді" деп мәлім етті Антон. Жататын үйде биік тар төсек бар; оның үстінде ескі, бірақ қымбат бағалы аладан тігілген шымылдық бар; тыстары оңған жастықтар кішкене таудай үйіліп тұр, жұқалау жүн тартылған көрпе де сол төсек үстінде; бас жақта Марья ананың құдай үйіне кіру сәтін көрсеткен икон тұр; осы төсек иесі кәрі қыз, өлер сәтінде салқындаған еріндерімен осы иконды соңғы рет сүйіп, өзін жұрттың бәрі ұмытқан өмірден жол кешкен еді. Қымбат ағаштан істелген кішкене үстелде қисық айна бар, бір кезде алтын жалатқан жері қазір қарауытқан. Жататын үйдің жанындағы кішкентай бөлме намаз орны; мұнда бұрышта ауыр, үлкен киот - икон сандығы бар; жерде балауыз тамған тозған кішкене кілем жатыр; Глафира Петровна осы жерде сәжде қылатын. Антон мен Лаврецкийдің малайы атқора мен сарайды ашуға кетті. Енді Антонның орнына онымен жасы барабар кемпір кірді; маңдайына тартқан орамалы көзіне түседі; басы қалтақтап, екі көзі ажарсыз қараса да, бар бейнесінде қызметке әзір болған күйі бар; құрметінде сәл өкініш көрінгендей. Ол Лаврецкийдің қолын сүйіп, есік алдында тоқтап әмір күтті. Лаврецкий кемпірдің атын білмеуші еді, мұны тіпті көргені де есінде жоқ екен, кемпірдің аты Апраксея боп шықты; қырық жыл бұрын Глафира Петровна оны мырзалар үйінен айдап, құс бағушы еткен екен; бірақ сөзі азғана алжи бастағандай болса да, кемпір жағына қарайды. Осы екі қарт пен және қарындары қампиған, ұзын көйлек киген Антонның шөбересі үш баладан басқа мырзаның үйінде шолақ қол бір мұжық тұрады екен; ол кемдік себепті міндетті жұмыстан босатылған, өзі құрдай қырқылдап, міңгірлеп сөйлегені болмаса, қолынан түк келмейтін адам; бұдан көрі болымсыз пайдасы бар қартаң ит, ол бағана Лаврецкийдің келісін қарсы алған; мұның өзін он жыл бойы ауыр шынжырмен ұстап, Глафира Петровна қалдырған күйде әлі сақтайтын, сол ауыр жүгін ол бүгін де зорға сүйреп тірлік етеді. Үйді көрген соң Лаврецкий бақшаға шықты да, оның көрінісіне риза болды. Қалың жапырақ, тікенек басса да, мұнда шие мен алша өседі екен; көлеңкесі мол, ескі жөке ағаштары өзгеше мол бұтақтарымен таң қылғандай; ағаштар жиі отырғызылған болса да, жүз жыл бұрын күзелген қалпынан өзгермепті. Бақша кішкене мөлдір көлшікке тіреледі, қол жағалай аласа қызғылт ағаш өсіпті. Адам ізі тез сөнеді ғой: Глафира Петровнаның мекен-жайы мүлде тозбаса да, ерекше бір тыныштық күйде қалғандай, адамның мазасыздық дерті жұқарған дүниенің бәрі де жер үстінде осындай қалғуда тұрмақ. Федор Иванович қыстақты да аралап өтті; бұған өз үйлерінің есік алдарына шығып, жақтарын таянған қатындар қарайды; мұжықтар алыстан бас иеді, балалар бұдан қашып тығылады, иттер салмақпен үреді. Ақыры, Лаврецкийдің қарны ашты, бірақ оның қызметкерлері мен аспазшысы кешке жетуі керек; Лавриктен тартқан обоз әлі келген жоқ, сондықтан ол Антонға тамақ жайын тапсырды. Антон сол арада қимыл етіп, бір кәрі тауықты ұстап сойып, жүндеп жатты. Апраксея тауықты киім жуғандай ұзақ жуып барып, кастрюльге салды, тауық піскенде Антон үстел әзірлеп, үш аяқты ескі түз сауытты және жұмыр шыны пробкасы бар, мойны жіңішке қырлы графинді қойды; содан соң әндеткендей дауыспен Лаврецкийге ас әзірлігін мәлімдеді; өзі мырзаның орындығының сыртына тұрып, қолына орамал ұстап, қызмет етті; шалдың бойынан ескі кипарис ағаштың исіндей айқын көне иіс келеді. Лаврецкий сорпаны ішіп, тауықты қолға алып еді; оның бар терісі бұжырайып, екі аяғы сіңірлі, еті ағаш иістенеді және ащының да исі бар. Астан кейін Лаврецкий шай сұрады, "қазір, сәт ішінде әкелем" деді де, шал уәдесін тез орындады. Кішкентай қызыл қағазға оралған бір шөкім шай табылды; алып-ұшып шуылдаған кішкене самауыр және ерігендей ұсақ түйірлі қант табылды. Лаврецкий шайды үлкен шынымен ішті, бұл шыныны ол бала күнінен білуші еді: сыртына карта суреті салынған бұл шыны тек қонақтарға берілетін; әзір Лаврецкий де сол қонақ есепті ішті. Кешке қызметкерлер келді, апасының төсегіне Лаврецкийдің жатқысы келмеді. Өз төсегін ас ішетін үйге салғызды. Шамды өшіріп, айналасына ұзақ қарап, көңілсіз ойларға кетті; әрбір иесіз мекенге алғаш қонған адамның көңіліне келетін сезімдер бар; мұның ойынша, айналадағы қараңғылық жаңа адамға үйренбегендей, тіпті үйдің қабырғалары да бұған таңырқағандай. Ақыры ол күрсінді де, көрпесін тарта түсіп, Апраксеямен көп сыбырласып, күрсіне береді, екі рет шоқынып та алды; мұның екеуі де мырзаны Васильевскоеге келер деп күткен емес; жақында сондай әдемі мекен-жайы бар, жақсы мүлкі тұрғанда мұнда келмес дейтұғын; ол мекеннің Лаврецкийге жиренішті жай екенін бұлар сезген де емес. Лаврецкийге ол орында ауыр естегілер азап салғандай болар еді. Сыбырға қанып болған соң, Антон таяғын алып, сарай жанындағы асулы тұрған тақтайды бірнеше рет қақты да, сол орынға қораның ішіне жайғасып жатып қалды. Өзінің аппақ басын бүркеген де жоқ. Майдың түні тыныш, әсем еді, шал тәтті ұйықтады.

Келесі күні Лаврецкий ерте тұрып, старостамен сөйлесті, қырман басына барып, қорадағы кәрі итті шынжырдан босаттырды, ит сәл ғана үрді де, өз үйшігінен ұзамады. Лаврецкий үйге қайтып, тыныш бір меңіреу күйге батты да, күн ұзын сол қалпынан аумады. Өзіне бірнеше рет қайталап айтқаны: "өзеннің дәл түбіне батқан шағым осы болар" деді. Терезе жанына қозғалмастан отырып, мұны қоршаған тыныш өмірдің ағымына беріліп, меңіреу қыстақтың сирек үндерін тыңдайды. Қалақайдың ар жағында әлдекім жіп - жіңішке үнмен ән созды. Оған маса ызыңы қосылады. Міне, ән басылды, бірақ маса тынымсыз, көп шыбынның беймаза ызыңының арасында үлкен сонаның төбе тақтайға соқтыққан күйдегі үні естіледі, тыста қарлыққан үнмен қораз айғайлайды; салдырлап арба өтті, қыстақтың қақпалары сықырлайды. "Немене?" деп бажылдаған бір қатын айғайы шықты, қолына көтерген екі жасар қызды әлдилеп Антон қарт "ох, менің сәулешім" деп қояды. Жаңағы қатын даусы "квас әкел!" деп бұйырады, содан әрі және өлім тыныштығындай жым-жырттық басады; бір тықыр, бір қыбыр жоқ; жел де жапырақты сілкінтпейді, қарлығаштар ғана бірі артынан бірі жер үстінен үнсіз ағып етеді; олардың дыбыссыз ағынынан да жанға уайым білінеді. Лаврецкий тағы да ойлана түсті, "міне, өзен түбіне батқаным!" дейді. "Әр заманда, әрдайым осындай баяу, сылбыр өмірді көресің мұнда; мұның ауқымына кіресің, бағына бер; мұнда толқыну, електену қажет емес; мұнда тек қана өзінің өмір соқпағын диқан айдаған боразда тәрізді асықпай тарта берген жан ғана олжа табады. Бірақ қандай қуат, қандай саулық бар дәл осы әрекетсіз тыныштықтың өзінде! Анау жерде, терезе түбінде қалың шөп арасынан табақтай атқұлақ өсіп шығыпты; одан бойы асып, қурай сабағын созыпты; жіңішке шыбықта биіктен алқызыл шашағын атады; анау жырақ далада көк найза жылтырайды, сұлы да бүркене бастаған; әр ағаштың жапырағы барынша кең жазылған, әр шөптің сабағы нығайған". Лаврецкий ойлана түсіп: "менің жақсы жылдарым әйел махаббатына кетіпті; тарылу мен іш пысу енді мені бардан айықтырсын, тыныштық тапқызсын; сонымен де асықпай, іс істеуге әзір болайын" дейді. Ол қайтадан жаңағы тыныштыққа құлақ салады; ешнәрсе күтпегендей болса да, бір жағынан тынбастан әлденені тосқандай болады; бірақ тыныштық оны жан-жағынан құшағына алғандай; көкшіл тыныш аспанда түн баяу жылжып барады; ақырында бұлттар ауады, олар қай жаққа, не үшін маңып бара жатқанын білетіндей көрінеді. Дәл осы кезде жер үстінде көп жерде тірлік қайнап, асығып дабыр салғандай; бірақ мұнда сол өмір үнсіз ағады; көп мая шөп арасынан су аққандай сезіледі; кеш батқанша Лаврецкий осы өтіп бара жатқан, ағып өтіп жатқан өмірді көз алмай тамашалай отырды; өткен шақ қайғысы мұның жүрегінде көктемгі қардай еріп жатқандай және бір ғажайып хал! Ешбір заманда мұның жүрегінде отанын сезіну жайы дәл осы шақтай терең, күшті түрде аңғарылмаған тәрізді.

Екі жұманың ішінде Федор Иванович Глафира Петровнаның кішкене үйін ретке келтіріп, қора мен бақшаны да тазартты; Лавриктен бұған жайлы үй іші аспаптарын әкелді; қаладан шарап, кітап, журналдар әкелісті; атқорада жақсы аттар пайда болды; қысқасы, Федор Иванович бар керегін жайғастырып алып, әлдебір алпауыттай немесе қашқын жалғыздай өмір кеше бастады. Әрбір күні айнымаған бірқалыпта өтсе де және ешкімді көрмесе де, оның іші пысқан жоқ; шаруасын орнымен, ықыласпен басқарды; маңайға салт атпен сейіл құрады, кейде кітап оқиды, бірақ кітапқа көп сарылған жоқ; көбінше Антон шалдың әңгімесін жақсы тыңдаушы еді. Әдет бойынша, Лаврецкий трубкасын алып, салқын шайды шыныға құйғызады да, терезе жанына орналасады; Антон екі қолын артына ұстап, есік жанында тұрып, өткен замандар жайындағы өзінің ұзақ әңгімесін шертеді; ол ертегілік заманда сұлы қапшықты екі-үш тиыннан сатады екен; ол заманда атыраптың бәрі қалың жыныс тоғай болып, қалаларды да түгел қоршайды екен, сахаралардың көбіне жан баспайды екен. Шал уайым етіп, сексен жылғы өмірінің ендігі жеткенін санағанда: "Енді болса, бар ағаш кесілген, бар жер жыртылған, тіпті аяқ басар орын жоқ!" дейді. Антон және өзінің иесі болған Глафира Петровна жайын көп айтады; оның ақылы, шаруаға ұстамдылығы қандай еді, осыны айтады; бір кез жас мырза жақын көрші оған келгіш болып алыпты; ол келерде әйел сары көйлегін киіп, басына мейрамда киетін лента таққан бөрікшесін киіп, қарсы алады екен; артынан әйел ол мырза көршіге бір жайдан ашуланып қапты; анау: "Ханым, сізде жиған ақша көп болу керек қой" депті; содан кейін оны үйге жолатпай қойыпты және сол күндерде өзінен қалған бар мүлік, бар киім - бұйымды да түгелімен Федор Ивановичке табыс етіңдер деп тапсырыпты. Айтқанындай, апасының бар жиған-тергені жаңағы бөрікшесі, сары көйлегі - бәрі түгел бұл үшін сақталған екен. Лаврецкий қызық көріп, осыдан табылар деп күткен ескі қағаз, қызық документ атаулыдан мұнда ештеңе болмай шықты: тек бір ғана ескі кітапша бар екен, сонда мұның атасы Петр Андреевич жазған бір қағазда "Петербургте түрік патшалығы мен князь Александр Александрович Прозоровский жасаған бітім шеніндегі той туралы" депті; тағы бір жерде "өкпе науқасына ем жайы" айтылыпты: "Үшбу өсиет генерал қатыны Просковья Федоровына Салтыковкаға Федор Авксентьевич ғажайып шіркеуінің ұстазынан берілген" деп жазылыпты; бір жерде мынадай саяси хабар да бар екен: "Жыртқыш француздардан хабар болмайтын боп кетті" депті, және соның қасында бір жазуда "Москва ведомості" баяндауы бойынша, мырза ұлық майор - Михаил Петрович Колычев өліпті. Петр Васильевич Колычевтің баласы емес пе екен?" депті. Лаврецкий және бірнеше ескі календарь, түс жорығыш кітаптармен қатар, Амбодиктің ғажайып шығармасын да тапты; көптен ұмытылған, бірақ соншалық таныс "символдар мен белгілер" бұған көп нәрселерді еске салды. Глафира Петровнаның айнасы тұрған үстелдің ішінде бір кішкене түйіншек бар екен, оны қара лентамен орап, қара сорғышпен желімдепті де, құнттап тығыпты. Сол түйіншектің ішінде мұның әкесінің жас күйіндегі бұйра шаш қалыптағы суреті бар екен; және жүдеу жүзді ақ киім киген, қолына ақ гүл ұстаған, тозыңқыраған бір сурет Лаврецкийдің анасының суреті екен. Глафира Петровна өз суретіне тартқызбайтын. Антон Лаврецкийге әңгіме айтып келіп: "Мен, әкем Федор Иванович, мырзалар үйінде тұрмасам да, сіздің ұлы атаңыз Андрей Афанасьевич жақсы білемін; қайда, ол кісі қаза болғанда мен он сегізге қарай басып ем. Бір күн бақшада кездесіп қап ем, бар сіңірім қалтырап кетті: бірақ ол кісі тұқ айтпады, тек"атың кім?" деп сұрап, содан соң үйден "орамал әкел, әкел!" деп жұмсады. Мырза болғанда қандай еді, өзінен жоғары бар деп білген емес. Мен сізге айтайын, оның себебі, сіздің ұлы атаңызда сондай бір ғажайып сауыт болған, әулиелік Афон тауында бір сопы сыйлаған екен. Сол монах айтыпты ғой: "Шырағым, мырзам, осыны қуанышыңа сыйлаймын, жоғалтпай сақта және ешбір соттан қорықпа!" депті. Әкем - ау, со заманның өзі қандай десеңші, мырзаның жаны нені тілесе соны істеген ғой. Тіпті басқа мырзаның біреуі көлденең бірдеңе десе де, бұ кісі тек бір қарайтын да, жалғыз-ақ сөз айтатын: "саяз жүзесің, шырағым" дейтұғын; бұл ең бір жақсы көретін сөзі еді. Марқұм сіздің ұлы атаңыз тұрғанда да кішкене ғана ағаш үйде тұрды; ал қалдырған қазынасын айтсаң, күміс пенен басқа байлықтың өзі де подвалда лық толы болушы еді. Ие болғанда нағыз иенің өзі еді. Әлгі сіз мақтаған графин сол кісінікі еді ғой, арақты содан ішетін. Ал енді сіздің атаңыз Петр Андреевич болса, өзіне сарайды тастан салғызды, бірақ дүние жимады; ісінің бәрі қыңыр кетіп, әкесінен көп төмен өмір сүрді, өз басына рахатты да көп таппады; ақшаның бәрін тауысып, өзіне ас берерлік те қалдырмады; жалғыз күміс қасық та қалған жоқ еді; тек Глафира Петровнаға рақмет, сол кісі құрастырды ғой".

Лаврецкий оның сөзін бөліп:

Антон жақтырмай жауап берді:

Бір уақыт шал батылданып:

Шал мұңайып қана жауап қатып:

Үш жұма өткеннен кейін Лаврецкий салт атқа мініп, О... шаһарына барып, Калитиндерде бір кеш болып қайтты. Лемма сонда екен, ол Лаврецкийге қатты ұнады. Әкесінің кесірінен Лаврецкий ешбір музыка ойнай білмесе де, классикалық мағыналы музыканы өте жақсы көруші еді. Калитиндерде бұл кеште Паншин болған жоқ. Оны губернатор қаланың сыртына бір жұмысқа жіберіпті. Лиза күйді жалғыз тартып, жақсы орындап отырды; Лемма көңілденіп, бой жазып, бір қағазды ширатып таяқша жасап ап, дирижерлік істеді. Марья Дмитриевна әуелде бұған қарап күліп еді, кейін ұйықтауға кетті; оның айтуынша, Бетховен жүйкесін қозғайды екен. Түн ортасында Лаврецкий Леммді пәтеріне шейін ұзатып, соның үйінде таңғы сағат үшке дейін отырды. Лемма көп сөйледі; оның күдіс жауырыны жазылып, көздері жайнап, кең ашылып алыпты; шаштары да төбе тұсында тікірейе түскен. Көп заманнан бері мұның жайын ойлаған жан болмай кетіп еді, ал Лаврецкий бұл адамға қызыққандай, үлкен ықылас бейілмен жай-жапсарын көп сұрастырады. Сонысы қартқа қатты әсер етті. Ақыры ол қонағына өзінің жазып жүрген музыкасын көрсетіп, өлімсіреген дауыспен әндетіп айтып та берді; өзі Шиллердің "Фридон" атты балладасына музыка жазған екен. Лаврецкий мұны мақтап, кейбір шығармаларын қайтадан ойнатты; жүрерінде қонаққа шақырып, біраз күн мейман боп кетуін өтінді. Лаврецкийді далаға ертіп шыққан Лемма баруға көніп, жігіттің қолын қатты қысты; бірақ салқын дымқыл ауада жалғыз қалған соң айнала қарап, таң келе жатқанын аңғарып, бүрісе түсіп, әлденеге кінәлі кісідей сезінді, өз бөлмесіне күйбеңдей жөнеліп, немісше "мен есімнен айрылсам керек" деген сөзді міңгірлеп, әлденеше қайырып айтты да, өзінің әрі қатты, әрі қысқа төсегіне жантая берді. Осыдан бірнеше күн өткенде, Лаврецкий күймеге мініп кеп шақырғанда, Лемма ауруын сылтау еткісі келіп еді, бірақ Федор Иванович оның бөлмесіне өзі кірді де, еріксіз көндірді. Емге әсіресе ерекше көрінгені, Лаврецкий бұған арнап өз қыстағына қаладан фортепьяно апарғызыпты. Екеуі кешке жақын Калитиндерге барып еді, бірақ бұл кешті екеуі де алдыңғыдай көңілді өткізе алған жоқ. Паншин сонда екен, ол өз сапарын әңгіме ғып, кездескен алпауыттарды өте күлкі түрде мазақтап отырды; Лаврецкий күліп тыңдаса да, Лемма үндемей жым-жырт отырды; бұрыштағы өрмекшідей ақырын ғана қозғалып, ойсыз мұңмен қарайды; тек Лаврецкий үй ішімен қоштаса бастағанда ғана ажары түзелді. Ол күйменің ішінде де тығылып бүрісе түскен болып еді, бірақ тыныш, жылы ауа, жеңіл жел, сәл көлеңке, шөптер исі, жұлдызды айсыз аспанның сүлелеу жарығы, аттардың пысқыра түсіп, ентелеп жортқан дүбірі, қысқасы, бар жолдың, көктемнің, түннің әсері жиылып, сорлы немістің жанына төнгендей болды да, Лаврецкиймен әңгімені өзі бастады. Ол музыка туралы, Лиза туралы сөйлеп, кейін тағы музыкаға ауысып отырды. Лиза туралы сөйлегенде әр сөзін жайырақ айтқан сияқтанады; Лаврецкий әңгімені Леммнің шығармаларына ауыстырып, қалжың ретінде, Емге арнап либретто жазып бергісі келетінін айтты. Лемма дау айтты. -Ім... либретто! Жоқ, ол маған болмайды; операға қажет болатын қиял өрісі мен оттылық менде жоқ қой, мен қазір қуаттан айрылғанмын ғой. Егер қолымнан бірдеңе келсе, романс жазуды да қанағат қылар ем, әрине, сөзі жақсы болса дер едім... Ол үндемей, көпке дейін қозғалмай, аспанға қарап отырды. Ақыры, айтқан сөзі:

Лаврецкий бұған сәл бұрылып, тура қарап қалды. Лемма сөйлеп кетті.

Лемма шляпасын қалқита киді; жарық түннің жұқалаң қараңғысында, ала көлеңкесінде, оның жүзі ақшылданып, жасара түскендей. Барған сайын баяулай түскен дауыспен сөйлеп отыр.

Лаврецкий жауап қатып:

Лемма:

Сәл мезгіл өткен еді... Лаврецкий тыңдаса, "жұлдыздар, пәк жұлдыздар, махаббат" деген сөздерді шал сыбырлап айтып отыр екен. Лаврецкий өз ішінен: "махаббат!" деген сөзді қайталады да, ойланып қалды, жаны қысылғандай болды. Ол қатты дауыстап сөйледі:

Лаврецкий зорлықпен күлді де, солға қарады, бұл да сырт айналды. Күйме Васильевскідегі үйдің алдына жеткенде, аспан ақшыл тартып, жұлдыздар жүдей бастаған-ды. Лаврецкий қонағын оған арнаған бөлмеге апарып кіргізді де, өзі кабинетке қайтып кеп, терезе алдына отырды. Бақшада бұлбұл соңғы таңғы сазын шырқатып тұр. Калитиндер бақшасында да бұлбұл сайрап қалғанын Лаврецкий есіне алды; Лизаның көзі баяу қозғалып, бұлбұл үні алғаш шыққанда қарауытқан терезеге бұрылған еді. Лизаны ойға алғанда мұның жүрегі тыныштық тапты. "Таза қыз" дей түсіп, "Таза жұлдыздар" деп ақырын ғана айтты да, сәл жымия түсіп, тыныш ұйқыға кетті. Лемма көпке шейін ұйықтамай, төсегінің үстінде нотаның тетрадын тізесіне жайып, ұзақ отырды. Бұрын әсте оралмаған әсем ырғақ мұны енді табатын тәрізді, ол қызынып, толқына бастады; бойы балқып, жақсы бір туыс жақындағанына сүйсініп, исінгендей болады. Бірақ солай тосқанымен, ол саз оралмады. Ақыры сыбырлап: "ақын да, музыкант та емеспін" деді.

Талып, қажыған басы жастыққа салмақпен сұлай түсті.

Келесі күні қонақ пен үй қожасы шайды бақшада, қартаң жөке ағашының түбінде отырып ішті.

Лемма орнынан тұрды.

Лемма бұл сөздерді шай үстелінің жанында аяңдап жүріп, екі көзі төмендеп, алаңдай түсіп, өзінше бір қызумен орынды қып айтты. Лаврецкий тез жауап қатып:

Лемма қалт тоқтай қалды. Даусы өзгеріп:

Шалға Лаврецкийдің жаны ашып, одан кешірім сұрады. Шайдан кейін Лемма өзінің кантатасын қайта ойнап шықты, ал обед үстінде Лаврецкийдің қозғауымен тағы да Лиза туралы сөйлеп кетті.

Лаврецкий оның сөздерін ықыласпен қызығып тыңдады. Кейін барып:

Лемма тарелкаға басын тұқырта беріп, сәл ғана естіртіп:

Екі күн өткен соң Федор Иванович қалаға Калитиндерге кетті.

Бұл келгенде үй иелері түгел екен, бірақ ол өз ниетін тез білдірген жоқ; әуелі Лизамен оңаша сөйлеспек еді. Мұның орайы тез келіп, бір сәтке қонақ үйде екеуі оңаша қалды. Әңгімелері оңай басталды; қыз бұған үйреніп қалған еді және ол, тегінде, ешкімнен де үрікпейтін. Жігіт оған қарай түсіп, сөзін тыңдап, өз ішінде Леммнің сөздерін қайталап, құптап отырды. Тегінде, кей шақта өңі таныс, бірақ әлі бір-біріне жақын емес адамдар бір-ақ сәтте шапшаң жақындасатыны бар ғой; сондай жақындасу олардың көз қарастарынан, достықпен ақырын күлісуінен, сәл-ақ қозғалыстарынан аңғарылады. Дәл осы жай қазір Лаврецкий мен Лиза арасында байқалып қалды. "Бұл сондай екен-ау!" деп қыз ойлап, жігітке рақымды жүзбен қарады. "Сен осындай екенсің - ау!" деп жігіт те ойлаған еді. Сондықтан қыз біраз бөгеле тұрып, оған айтайын деп жүрген, жүрегінде сақтаған сөзі барын және оны айтуға өкпелетіп алам ба деп қорғанатынын білдіргенде, Лаврецкий таңданған жоқ.

Лаврецкий дір еткендей болды да, Лизаға көз салып, қасына отырды.

Лиза оның сөзін түгел естімегендей сөйлей берді.

Лаврецкий қатаңдау жауап қатты.

Лизаның өзі сұрқыл тартса да, бар денесі дір еткендей боп, тоқтағысы келмеді. Ақырын ғана үн қатып:

Лаврецкий тез жауап айтты:

Лаврецкий ықтиярсыз шыдамнан айрылды:

Лаврецкий орындықтан шапшаң тұрды.

Лизаның даусы бөгелеңдеп, ақырын сөйледі.

Лаврецкий екі қолын айқастырып, тақтайды теуіп қалды. Лиза асығыс сөйлеп:

Тұра тұрыңыз, менің сіз бен анаңызға үлкен өтінішім бар: менің жаңа мекеніме рақым етіңіздер. Білесіздер ме, мен фортепьяно тауып алдым, Лемма біздікінде қонақ боп жатыр; қазір сирень гүл атты, сахараның ауасымен дем аласыздар және сол күні-ақ қайтуға болады, мақұл ма? - деді. Лиза анасына қарады, ал Марья Дмитриевна дімкәс адамның жүзін көрсете беріп еді, Лаврецкий оның аузын аштырмастан екі қолын сүйіп алды. Марья Дмитриевна өзін сыйлағанды аса ұнататын, әсіресе мынадай құрметті, өзі ибалық дейтін Лаврецкийден күткен жоқ еді, енді жаны елжіреді де, көне қалды. Ол қай күні жүретінді ойлап қалғанда, Лаврецкий Лизаға әлі де толқынып тұрған жүзбенен тақап келіп, сыбырлап сөйледі:

Қыздың ақшыл жүзі көңілденіп, қып-қызыл боп, ұяң күлкі пайда болды, көздері де қоса күлгендей; мұның алдында ол жігітті ренжітіп алдым ба деп қорғанып қалған еді. Марья Дмитриевна сөз қатып:

Лаврецкий:

Марья Дмитриевна:

Бұлар Леночка мен Шурочканы да ертпекші. Марфа Тимофеевна бармайтын болды. Оның айтқаны:

Лаврецкий бұдан соң Лизамен оңаша бола алмады, бірақ оған қарағаны соншалық еді, қыз бір жағынан аз ұялып, бір жағынан оны аяды да, сонымен қатар өте сүйгендей болады. Екеуі қоштасарда жігіт қыздың қолын қатты қысты; оңаша қалған қыз ойланып қалды.

Лаврецкий үйіне қайтып келгенде, қонақ үйінде бұған қарсы шыққан ұзын бойлы, ашаң жүзді адамды көрді; оның үстіндегі көкшіл сюртугі тозған, әжімді көзі көңілді, бурыл тартқан бакенбардысы жиыла түскен, ұзындау тұмсығы тура кеткен, кішілеу көзі қызарыңқы адам еді. Бұл Лаврецкийдің университеттегі жолдасы Михалевич болатын, Лаврецкий басында танымай қалды, кейін қонақ өзін атаған жерде жабыса құшақтай алды. Москвадан соң бұлар көріспеген еді. Әр жайды кезектесіп сұрасып, талайдағыны еске ала бастады. Бір трубкадан соң біреуін тартып, шайын сирек ұрттап, ұзын қолдарын сермеп сөйлеп, Михалевич өзінің қандай өмір кешкенін баяндап кетті; ол әңгімесінде онша қызық ештеңе де жоқ, мақтанарлық олжасы және жоқ болса да, ол қайта-қайта күліп отырды. Күлкісі сырылдаған үнмен шығатын ұсақ күлкі. Осыдан бір ай бұрын бір бай көтермешінің конторынан қызмет алыпты, ол жер де О... қаласынан үш жүз шақырымдай екен. Жақында Лаврецкийдің шет елден қайтқанын естіп, әдейі бұрылып, ескі жолдасын көруге кепті. Жас күндегісіндей Михалевич әлі де шапшаң, қатты үнмен қайнап сөйлейді екен. Лаврецкий өз өмір жайын айта бастап, Михалевич оның сөзін тез бөліп, міңгірлеп кетті:

Михалевич әлі отызыншы жылдардың үлгісінде сөйлейді екен.

Соңғы жолдарын оқи отырып, Михалевич жылай жаздады; үлкен толқын белгісіндей боп, еріндері дірілдеп, сүйкімді пішіні де өзгере жадырағандай болды. Лаврецкий көп уақыт тыңдаумен отырды... бірақ ішінде қарсылық оянып еді; Москва студентінің әр сәтте дайын тұратын алып-қашпа, қайнаған мінезі мұны ыза қылушы еді, ширек сағат өтпей-ақ екеуі таласып кетті, орыс адамдары құмар келетін өмірі бір аяқталмайтын, көп таластың бірі еді. Көп жылдар көріспей, шалғай дүниелерде өмір кешкен адамдар бірін-бірі түсіну былай тұрсын, өз ойларын да анық аңғармай, құр сөзге байланысып, құрғақ сөзбен ғана таласады; өте қиын, керек жайларды бақасқа салды; қызулары екеуінің өмірі мен өлімі үшін таласқандай болды; екеуінің күжілдеген айғайы ауладағы бар адамдарды үркітті. Ал Лемма байғұс Михалевич келгеннен бері өз бөлмесіне тығылған болса да, енді сасқалақтап, әлденеден қорқақтай берді.

Михалевич түнгі сағат бір шамасында айғайлап сөйлеп тұр:

Торыққан болмасаң, скептик бопсың, оның мүлде жаман (Михалевичтің кей сөзі оның туған елі Малороссия әдетінше айтылатын.) Ал скептик болуға сенің қандай правоң бар? Айтайық, өмірде саған өкініш түскен болсын, өзіңде сенің жазығың да жоқ еді: сен құмарлығы күшті, махаббатшыл жан боп туған едің, ал сені әйелден жырақ етіп ұстапты, сондықтан саған бірінші кездескен әйел сені алдауы оп - оңай еді.

Лаврецкий дау айтып, "не қылған заң, мен ондайды білмеймін" дей берді.

Енді бір сағат өткенде Михалевич айғайлап, қыза сөйлеп:

Михалевич мұңая түскендей, дау айтты:

Сағат үште Михалевич тағы айғайлап жатты.

Лаврецкий әлі де дауласып:

Бірақ тынымсыз Михалевич үдеп соқты.

Лаврецкий де қызып сөйлеп:

Ал Демосфен мұны мақтанып, дау айтты:

Лаврецкий енді жалынып сөйледі.

Михалевич әмірлі қолмен сілтеп сөйлеп:

Таңғы сағат төртте ол біраз қарлығып қалған дауыспен тағы айғайлап жатты:

Лаврецкий жай ғана ескертіп:

Бүл мінез Михалевичті әрі күлдіріп, әрі тыныштық тапқызды.

Лаврецкий қанша тоқтатса да көнбей, Михалевич ертеңінде жүріп кетті. Федор Иваныч оны көндіре алмаса да, бірақ сөзге молынан қанып алды. Михалевичтің жанында қара тиыны да жоқ екен. Лаврецкий оның баяғыдан бойына сіңген жоқшылық белгісін алғаш көргенде-ақ байқап еді, етігі тозған, сюртугінің артында бір түймесі үзілген; қолы перчатка көрмегендей, шашына мамық ұйысып қапты; келген жерде жуынуды да тілемеді; ал кешкі астың үстінде етті қолымен жұлмалап, өзінің қарайып кеткен мықты тісімен тартқылап жегенде ашқарақ жайындай көрінді. Қызметтен ештеңе өндіре алмапты, енді соңғы үміті көтермеші бай екен; ол өзінің конторында бір оқыған адам ұстаймын деп осыны алған көрінеді. Соның бәріне қарамай, Михалевич мұңнан аулақ, ұлы циник, өзі идеалист, әрі ақын және адам баласының тағдыры, өз өнері туралы үлкен ойлар ғана ойлап жүреді; өзінің аштан өлмеу жайын тіпті аз ойлайды. Михалевич үйленбеген, бірақ ғашық болуында сан жоқ еді; және әрбір жақсы көрген әйеліне өлең жазатын; мұның әсіресе ынтық болғаны, әсем жырлағаны, ғажайып сыры бар қара бұйра шашты "панна" болатын. Рас, жұрттың арасында ол панна жай жабайы ғана жидовка деген өсек және оның жас офицерлерге аса мәлім ханым екені де сөз боп жүрді; бірақ, ойланып қарасаңыз, оның бәрі бір емес пе? Лемма мен Михалевич екеуі келісе алмады. Михалевичтің қатты айғайлайтын сөздері, оқыс қимылдары бұрын бұған үйренбеген немісті үркіткендей болды. Уайымды жан өзі уайымдыны тез-ақ таниды, бірақ кәрілік те онымен қосыла алмайды; бірақ таңғаларлық ешнәрсе жоқ, екеуіне ортақ не бар? Ортақ үміт те жоқ. Жүрер алдында Михалевич Лаврецкиймен тағы да көп әңгімелесіп, бұл сергімесе қаза табатынын айтты; крестьяндардың өмірін түзе деп жалынды; бір уақыт өзін мысал етіп, сордың арасында жүріп, мұның өзінің тазарғанын мысалға келтірді; бірнеше рет өзін "аспанның азат құсындаймын, даланың еркін гүліндеймін" деп, "бақытты жан" деп те айтып өтті. Лаврецкий гүлдің жайына тоқтап:

Лаврецкий сәл кекетіп:

Оның сөзін Лаврецкий түзетіп:

Михалевич қысылмастан өзінікін қайталап:

Тарантасқа мұның жұқа чемоданын салып, өзі жүруге әзірленіп, өне бойын испан плащымен қымтап жатып та сөйлеуден тыйылған жоқ; қолын аспанға созып, болашақтың игілігі ұрығын сеуіп жатқан кісідей боп, Россияның тағдыры туралы ойлар айтып жатты. Ақыры аттар қозғала берді. Жүріп бара жатқанда арбадан кеудесін созып, артқа бұрылып айқайлап:

Көзіне төндіре киген фуражкасы бар басы осыдан кейін көрінбей кетті. Лаврецкий басқышта жалғыз қалып,тарантас көзден ғайып болғанша қарап тұрды. Үйге қайта бере ойланып қап: "Апырау, осының айтқаны рас-ау, мен шын кеще шығармын" деді. Михалевичтің көп сөзі жөнінде бұл дау айтып қарсыласса да, соның сындары мұның жанына сіңгендей екен. Адам тек мейірімді болсын, сонысы шын болса, сыртқа тебу мүмкін емес.

Екі күн өткеннен кейін Марья Дмитриевна уәде бойынша өзінің жастар тобын ертіп Васильевскіге келді. Қыздар лезде бақшаға жөнелісті, ал Марья Дмитриевна салмақпен бөлмелерді аралап, көргенін салмақпен мақтап қойды. Лаврецкийге келуін ол үлкен бір кеңшіліктей қарап, тіпті жақсылық деп те санағандай. Антон мен Апраксея ескі малайлар әдеті бойынша мұның қолын сүйіскенде, ол жылы шыраймен жымиды да, әлсіреген үнмен күңгірт сөйлеп, шай сұрады. Әдейілеп ақ перчатка киген Антонның көңіліне дақ салып, мұның орнына қонақ ханымға шайды Лаврецкийдің жалдама камердинері, Антонның айтуы бойынша, түк тәртіп білмейтін адам берді. Оның орайына Антон обед кезінде өз дегенін өткізді: Марья Дмитриевнаның орындығының сыртында тапжылмай тұрып алды да, енді бұл орынды ешкімге берген жоқ. Көп заманнан қонақ келмеген Васильевскіге бұл қонақтардың келуі шалды қуантып та, қобалжытып та қойып еді: өзінің мырзасына жақсы жандардың араласуы оған жайлы көрінген. Тегі, жалғыз ол ғана емес, бүгін Лемма де толқуда болатын, бұл темекі түстес, арты үшкір келген шолақ фрагын киіп, мойын орамалын қыса байлап алып, дамылсыз жөткіріп, үнемі жұртқа жол беріп, сыпайы биязылық көрсетіп тұр. Лаврецкийдің жұбанышына қарай Лиза екеуінің жақындығы әлі де байқалғандай: ол үйге кіре сала бұған дос ажармен қол созған еді. Обедтен кейін Лемма өзінің қолын қайта-қайта созып тұрған қалпында фрагінің артқы қалтасынан ораулы нота қағаздарын алып, ернін үнсіз жымырып, сол ноталарды фортепьяноға қойды. Бұл романсты Леммнің өзі жақында жұлдыз жайын айтқан ескі неміс өлеңіне жазған еді. Лиза тез ғана фортепьяно қасына отырып, романсты ойнай жөнелді... Әттең, бірақ! Музыка әлдеқандай жағымсыз, ауыр, түсініксіз болып шықты. Композитордың үлкен құмарлықпен терең бір нәрсе айтқысы келген болса да, ешнәрсе шықпағаны көрініп тұр; тырысуы тырысу болған да ғана қалған. Лаврецкий мен Лиза бұл жайды қатар сезді, соны Лемма де түсінді: ләм-мим деместен романсты қалтасына салды да, Лизаның тағы ойнайық дегеніне басын шайқап, мәнді ғана сөз қатып: "Енді-бітгі!"-деді, сөйтіп, бүгіле түсіп құнысты да, тайқып кетті. Кешке жақын барлық топ балық аулауға жөнелді. Бақшаның сыртындағы көлшікте аққайраң мен шабақ көп болушы еді. Марья Дмитриевнаның аяқ астына кілем төсеп, жағаға кресло қойып, көлеңкеге отырғызып, қолына ең жақсы қармақ берісті; ең тәжірибелі балықшы қарт Антон оған өзі қызмет етті. Бірақ ынтасымен қармаққа құртты шаншып, түкіре түсіп, сипалап суға да өзі тастап, бар денесімен ұмтыла түсетін. Марья Дмитриевна сол күні бұл туралы Федор Ивановичке көнелеу француз тілімен: "бүгінде бұлардай баяғының малайы да жоқ" деді. Лемма екі кішкене қызды алып арырақ, салға кетті; Лаврецкий Лизаның қасында. Балық сонша жиі қапқан еді; жұлып алынған аққайраңдар аспанда алтын, күміс бойларымен жарқылдап, қыздар қуана айғайлаудан дамыл алмады; Марья Дмитриевнаның өзі де екі рет нәзік үнмен шыңғырып қалды. Ең аз қапқан қармақ Лаврецкий мен Лизаныкі болатын, себебі бұлар ауға көңіл бөлмей, қалтқыларын жағаға айдап келгенше байқамай отыра беретін. Айналасында биік қызғылт қамыс ақырын сусылдайды, алдарында қимылсыз су да баяу жарқырайды, бұлардың сөзі де ақырын, баяу еді. Лиза кішкене сал үстінде тұр, Лаврецкий майысқан үйеңкінің үстінде отыр; Лизаның кигені белін кең ақ лентамен қынай буған ақ көйлегі болатын; салом шляпасы оның бір қолында асылып тұр да, екінші қолымен ол майысқақ қармақ ағашын ұстап тұр. Лаврецкий мұның соншалық таза және сәл жинақы жүзіне, құлағының артына қайрылған шашына және жас баланың реңіндей қызыл шапақ атқан жүзіне қарап ойға қалды; "О, менің көлшігімнің жанында қандай көркем түрде тұрсың" деп ойлады. Лиза бұған бұрылған жоқ, суға қарап тұрды да, не көзін сығырайтқандай, немесе жымиғандай. Жақындағы үйеңкінің көлеңкесі мұның екеуіне де түсіп тұр.

Лизаның қастары түйілмей сілкініп қалды; әр кезде жайсыз бір нәрсені естігенде осылай болушы еді.

Лиза күліп жіберді де, Федор Ивановичқа жалт қарады.

Лиза қызарып кетті.

Лизаның жүзінен күлкі кетіп қалды.

Лаврецкий Лизаға өзінде ондай ой жоқ екенін айтып, әркімнің ұжданын өзінің құрмет ететінін білдірді; содан әрі дін жайын, оның адам баласы тарихындағы мәнін және христианствоның мәнін сөйлей бастады.

Лиза біраз қинала тұрып сөйлеп еді.

Христианин болғанда сонау алысты... аспанды,не жерді ойлап болмау керек, әр адам өзінің өлетінін ойлап болу керек. Лаврецкий ойда жоқтан таңданып бұрылғанда, Лизаның да оған қарап тұрғанын аңғарды.

Лаврецкий ішінен оның екі қолын алып, қатты қысқысы келіп еді.

Лиза ойланып қалды. Лаврецкий өзінің Васильевскідегі тұрмысы жайынан, Михалевич жайынан, Антон жайынан сөз қозғады; бұл Лизаға барын айтып, өз кеудесіне сыйғанның бәрін оған білдіргісі келгендей болады: қыз болса соншалық сүйкімді ықыласпен тыңдайды, оның оқта-текте айтқан даулары мен ойлары бұған соншалық ақылды, орнықты көрінеді. Бұл сол жайды қызға айтып та салды. Лиза таңғалған еді.

"Онысы қандай шүкірлік!" деп Лаврецкий іштей ойлады.

Сол шақта кеш те батып қап еді. Енді Марья Дмитриевна қайтуды ниет қылды. Қыздарды көлшіктен зорға қайтарып, жолға әзірлесті. Лаврецкий қонақтарды жарым жолға шығарып салмақ боп өзіне де ат ерттетті. Марья Дмитриевнаны күймеге отырғызып жатып ол Леммді іздеп еді, бірақ шалды ешқайдан таба алмады. Балық аулау біте салысымен ол жоқ боп кетіпті. Антон өзінің жасынан тыс қуатпен күйменің есігін серпе жапты да, қатқыл үнмен: "Ал, тарт, көшір!" - деді. Күйме қозғала берді. Артқы орынға Марья Дмитриевна мен Лиза отырған, алда қыздар мен күтуші әйел бар. Кеш тыныш, жылы екен, күйменің екі жақ терезесі де ашулы. Лаврецкий күйменің Лиза жағында жортып келе жатып, жайлы, келісті атының мойнына тізгін шылбырын тастап қойып, қолын күйменің есігіне салып, оқта-текте қызбен бірер ауыз сөз қатысып келе жатты. Қызыл арай айықты да, қас қарайды; ал әуе тіпті жылына түскен тәрізді. Марья Дмитриевна аз уақытта қалғуға кірісті, қыздар мен күтуші әйел де ұйықтап қалды. Күйме шапшаң, майда жортып келеді; Лиза ілгері еңкейе түскен; жаңа ғана туған ай оның жүзіне түсіп, түнгі хош иісті жел лебі көзіне, жүзіне соға берді. Ол қазір шат көңілде. Мұның да қолы Лаврецкийдің қолымен қатap, күйменің есігіне сүйенген. Лаврецкий де қазір шат еді. Түннің жайлы тыныштығында жортып келе жатып, ол өзінің көзін мейірімді жас жүзден шетке бұрмайды. Сыбыр аралас сыңғырлай түскен жас үнді тыңдап, жай мейірлі сөздерге құлақ салады; жарым жолдан қалай асып кеткенін ол байқамай да қалды. Марья Дмитриевнаны оятқысы келген жоқ, Лизаның қолын сәл ғана қысты: "Біз енді достармыз, солай емес пе?" - деді. Қыз бас изеді, Лаврецкий сонда тоқтады. Күйме ақырын ырғалып, сүңги түсіп, ілгері тарта берді; Лаврецкий аяңмен үйге қайтты. Жаз түні мұны елтіткендей; айналаның бәрі де оқыстан ғажайып көрінгендей болады және сонымен қатар соншалық көптен бергі өзгеше тәтті тынысындай сезіледі; жақында да, жарықта да көз көп нәрсені көрмегенмен, анықтап ажырата алмаса да, бар дүние тыныштыққа шомылған; бұл гүл атқан жас өмір осы тыныштықтың өзінен де елес бергендей. Лаврецкийдің аты оңнан солға баяу ғана ырғала түсіп, сергек басып келеді; оның қап-қара көлеңкесі өзімен қатар ілесіп отыр. Сондайлық құпия бір рахат, ат тұяғының тықырынан да соншалық бір көңілді және ғажайып күй бұлдырықтың бытпылынан естілгендей болады. Жұлдыздар әлдеқандай жарық буалдырға шомылғандай, әлі толмаған ай бағып жарқырайды; оның сәулесі аспанға көкшіл мұнардай жайылып, жұқалаң бұлттарға күңгірт алтындай сәуле шашып түр; әуенің дымқылы бар дене мен көзге де салқындап білініп, кеудеге еркін лептей құйылады. Лаврецкий рахат күйде және сол рахатқа қуанады. "Ну, біз әлі көреміз, әлі түгел жойылған жоқ болармыз" деп ойлады ол, бұл айтқаны кім туралы, не туралы екенін жеткізе айтқан жоқ... содан әрі ол Лиза туралы ойлап, Паншинді сүймейтін шығар деп топшылады; кейбір өзгеше жағдайда кездессе тәңір білсін не боларын; бұл Леммді түсінеді, "өз" сөзі болмаса да түсінеді. Сол жайдың өзі дұрыс та емес; оның өз сөзі бар... "бұл жайдан жеңіл сөйлемеңіз" дегені Лаврецкийдің есіне түсті, ол көпке шейін төмен қарап келе жатты да, бір уақыт бойын түзеп алып, жай ғана:

Атынан түсіп жатып ол айналаға алғыс айтқандай жымия қарады. Үнсіз ерке бір түн тауларда, далаларда жым-жырт жайғасқандай, жырақтан, хош иісті алыс бір түкпірден, тәңір білсін, аспаннан ба, жерден бе - тыныш қана, жұмсақ қана жылы бір леп келеді.

Лаврецкий Лизаға соңғы сәлемін жолдады да, басқышқа жүгіре шықты. Келесі күн сылбыр өтті. Таңертеңнен күн жауды. Лемма қабақ түйе қарап, ернін жымыра береді, енді қайтып аузын ашпасқа серт бергендей. Жатар алдында Лаврецкий төсегіне француздың көп журналдарын ала жатты, екі жұмадай үстелінде ашылмай жатқан журналдар еді. Селқос күйде сыртқы орауларын жыртып, жөнді жаңалығы жоқ газеттердің беттерін шолып өтті, енді бұларды тастайын деп еді, сол шақта бір нәрсе шағып алғандай төсектен атқып тұрды. Бір газеттің фельетонында бізге мәлім мосье Жюль өз оқушыларына қасіретті хабар жазыпты: "Тамаша, ғажайып Москва ханымы, Париж салондарының көркі, моданың бекзада ханымдарының бірі мадам де Лаврецкая тосыннан қайтыс болды" депті және осы хабар қайғылы болса да, Жюль мырзаға жаңа жеткен дәл хабар. Содан әрі жазуында өзін өлген ханымның досы деп санарлық адам депті... Лаврецкий киініп, бақшаға шықты да, таң атқанша бір ғана жолмен әрлі-берлі жүріп қалды.

Келер күн таңертең шай үстінде Лемма Лаврецкийден қалаға қайтуға көлік сұрады. "Мен қайтып іске, сабаққа кірісуім керек, әйтпесе мұнда уақытты босқа өткізіп жүрмін", - деді қарт. Лаврецкий тез жауап берген жоқ; ол салғырт сияқтанды: ақыры "жақсы, сізбен өзім де жүремін" деп қойды. Малайдың көмегінсіз кішкене чемоданын қинала жүріп, ызалана жүріп Леммнің өзі жиды да, нота жазған біраз қағазды жыртып, өртеп жіберді. Аттар әзірленді. Кабинеттен шығарында Лаврецкий кешегі газеттің номерін қалтасына салды. Жол бойында Лемма мен Лаврецкий аз сөйлесті: әрқайсысы өз ойымен болып, бірін-бірі сол ойдан бөлмегеніне риза болатын. Екеуі салқын ғана айрылысты, тегі, бұл Россияда көңілдес адамдар арасында жиі болатын жай еді. Лаврецкий шалды үйіне әкелгенде, ол чемоданын алып, қоштасуға қол да созбады (чемоданын екі қолымен төсінде ұстап тұр еді), жүзбе-жүз қараспастан да орысша: "Прощайтес!" дегенде, Лаврецкий де "прощайте" деп қайталады да, көшіріне өз пәтеріне қарай жүруге бұйырды. О... қаласында жалдама квартира ұстайтын. Бірнеше хат жазып, асығыс қана тамақ ішіп, Лаврецкий Калитиндерге қарай тартты. Қонақ бөлмеде бұған жалғыз Паншин кездесті де, Марья Дмитриевна қазір шығады деп, одан әрі өте қуанышты биязылықпен сөйлесе бастады. Бұдан бұрын Паншин Лаврецкийге асқақ қарамаса да, кешіріммен қарағандай болатын; бірақ Лиза өздерінің кешегі сапарын Паншинге айтумен қабат, Лаврецкийді өте жақсы, ақылды адам деген болатын; сол жеткілікті, Паншин: "өте жақсы адамды" өзіне қаратып алмақ болған. Ол Лаврецкийге қошемет көрсете сөйлеп, Марья Дмитриевнаның барлық үй іші Васильевскоены соншалық тамашалап қайтқанын айтты. Содан әрі, дағдысы бойынша үлкен еппен өзіне қарай сөзді бұрып, өзінің қызметін айта бастады, өзінің өмірге, қауымға, қызметке деген көзқарасын баяндап, Россияның келешегі туралы да екі сөз айтып, губернаторларды қолда қалай ұстау керек екенін сөйледі; және сол сәтте өзін-өзі мысқылдап, Петербургте бұған кадастр жайын үгіттеуді тапсырғанын айтты. Ол ұзақ сөйлеген уақытында көп доптармен ойнаған фокусшы сияқтанып, әрбір қиыншылықты салқамдық және өзіне сенгіштікпен шеше сөйлейді, ең ірі деген әкімшілік, саясат мәселелерін де ойлай шешеді. Сан рет "мен өкімет болсам, былай етер едім", "сіз ақылды адам болғандықтан менің сөзімді, әрине, мақұлдайсыз" деген сөйлемдер аузынан кетпейді. Лаврецкий Паншиннің шұбыртпа сөздерін салқын тыңдады; оған мына тұрған сұлу, ақылды, орамды көркем жігіт өзінің жарқыраған күлкісімен де, сыпайы даусымен де, бақылағыш көздерімен де ұнамады. Паншин өзінің өзге адамдардың сезімін танығыштық әдеті бойынша Лаврецкийге жақпағанын аңғарды да, оны еліктіре алмағанын да танып, бір болымсыз нәрсені сылтау етіп, тайқып кетті; кетерінде Лаврецкий туралы өте жақсы болса да сүйкімсіз екен, французша "күңгірт" және "жалпы алғанда" біраз күлкі адам екен деп кетті. Марья Дмитриевна Гедеоновскиймен бірге шықты, кейін Марфа Тимофеевна мен Лиза шықты. Өзге үй іші содан кейін келісті; кейінірек музыка құмар Беленицына келді, бұл арық қана, кішкене бойлы, біраз шаршағандай, бірақ сұлу бала жүзді, судырлаған қара платье киген, шұбар бедері бар және қолында жуан алтын білезігі бар әйел; оның қасында күйеуі де бар, бұл қызыл жүзді, толықша, қол-аяқтары үлкен, ақ кірпік және қалың еріндерінен күлкі айықпайтын адам; қонақта болғанда әйелі онымен сөйлеспейтін, ал үйде нәзік сезім шақтарында күйеуі "кішкентай торайым" дейтін; Паншин енді оралды: бөлмелерде адам көбейіп, даурық молайды. Лаврецкийге жұрттың көптігі жақпады, әсіресе бұған лорнетін кезеп қарай берген Беленицына ыза қылды. Ол Лиза болмаса тез жөнелмек еді, оңашада Лизаға екі ғана сөз айтпақты, бірақ көпке шейін орайы келмей, қызға құпия қуанышпен ғана қарап отырған жайын қанағат қылды; ешуақытта оның жүзі бұған дәл қазіргідей сүйікті, қасиетті көрінген емес еді. Беленицынаның қасында Лиза өзгеше ұта түскендей, анау болса орындықта жиі қозғалып, кішкентай иықтарын дамылсыз сілкінтіп, еркеленген үнмен күле түсіп, біресе көзін сықситып, тағы бірде көзін үлкен аша қалады. Лиза момын ғана жүзбен тура қарап күлместен отыр. Үй иесі Марфа Тимофеевнамен, Беленицынмен және Гедеоновскиймен карта ойнауға кірісті, Гедеоновский қайта-қайта жаңылып, көзін жыпылықтатып, бетін орамалмен сүрте беріп, картаны өте жай ойнады. Паншин енді күңгірт жүзге кіргендей, сөйлесе қысқа ғана мәнді етіп және мұңая сөйлегендей болады - айнымаған іші терең суретші дерсіз, бірақ бұған сонша пейіл берген Беленицынаның көп өтінішіне қарамастан, ол өзінің романсын айтуға көнбеді: Лаврецкийден ол қысылғандай. Федор Иваныч та аз сөйледі; бөлмеге кірген жердегі оның жүзіндегі ерекше бір қалпы Лизаны қайран етті: мұның өзіне айтылатын бір нәрсе барым сәтте сезді де, соны сұрауға қыздың өзі қорыққан тәрізді. Ақыры шай құймақ боп залға қарай қозғалғанда, Лаврецкийге ол ықтиярсыз басын бұрды, жігіт сол сәтте мұның соңынан еріп еді.

Лаврецкий үстел үстіне иіле түсті.

Лиза таңғалды... Есікте Паншин көрінген еді: қыз журналды қалтасына салды.

Лиза оған жүре жауап берді де, залдан жоғарғы үйге кетті. Лаврецкий қонақ бөлмеге қайтып, карта ойнаушыларға тақап келді. Марфа Тимофеевна бас киімінің лентасын шешіп, қызарған жүзбен өзінің одақтасы Гедеоновскийдің жүріс білмейтінін айтып, шаға бастады.

Анау болса көзін жыпылықтатып сүртіне береді. Лиза қонақ бөлмеге келіп, бір бұрышқа отырып қалды, Лаврецкий қарағанда ол да бұған қарап еді, екеуі де бір нәрседен қатты сескенгендей болды. Қыздың жүзінен Лаврецкий таң болғанын және құпия түрлі наз белгісін оқығандай. Қанша тілесе де сөйлесуге мұрша болмады; өзге қонақтар арасында қонақ боп, онымен бір бөлмеде қалу ауыр тиді: сонымен кетпек болды. Қызбен қоштасып тұрып, айтып үлгіргені - ертең келмекші және оның достығына үміт ететінін білдірді.

Әлі де қайран болған жүзбен қыз оған: "келіңіз!" - деді.

Лаврецкий кеткен соң Паншин сергіп қалды. Гедеоновскийге мәслихат бергіштеп, Беленицынаға мысқылдай биязылық көрсетіп, ақыр аяғы романсын да айтып берді. Бірақ Лизаға ол сөйлегенде де, көз салғанда да бұрынғыша: мәнмен және сәл мұңмен қарайды. Лаврецкий болса бұл түнде де ұйықтамады, қайғылы емес еді, көп толғанған жоқ, бірақ барынша тыныштыққа бойлаған, бірақ ұйықтай алмайды, ол өткен шақты да ойлаған жоқ; өз өміріне баяу ғана қарағандай: жүрегі ауыр, ақырын соғады, сағаттар жылжып өтіп жатады, ұйқы оның ойында да жоқ. Қай шақта көңілінде бір ой оянып: "осы бекер, осының бәрі жалған", - дейді де, сонымен тоқтап қап, басын төмен салып және де өз өміріне өзі қарап отырғандай болады.

Марья Дмитриевна келесі күні Лаврецкий келгенде онша қуанып қарсы алған жоқ. "Көрдің бе дәндеуін" деп ойлады. Мұның өзі де оншалықты ұнамайтын және Паншин де өзінің бұл әйелге ететін әсері бойынша кеше жігітті аса арам түрде және бір астамшылықпен мақтаған болған. Марья Дмитриевна Лаврецкийді қонақ санамай, туысы, өз адамы есепті болғандықтан, онымен көп отыруды да тілеген жоқ, сол себепті жарым сағат өтпестен Лиза мен Лаврецкий бақшаның ішіндегі жолмен оңаша келе жатысты. Леночка мен Шурочка бұларға жақын, гүлдер маңында жүгіріп жүрді. Лиза дағдысы бойынша сабырлы, бірақ дағдысынан тыс ақшыл тартқандай. Ол қалтасынан көп бүктелген журнал қағазын алып, Лаврецкийге созды.

Лиза біраз жүрген соң:

Лаврецкий мұңмен күлді.

Лиза сәл селк етті.

Лаврецкий оның қолынан ұстай алды.

Екеуі де үнсіз басып аллеяда келеді.

Лаврецкий сілкінгендей болды.

Лиза уайымды жүзбен жымиған еді. Лаврецкий сөйлей түсті.

Лиза оның сұрауына жауап бермей:

Лиза ұялды да, ақырын басып, гүлдер маңындағы Леночка мен Шурочкаға қарай жүрді.

Лаврецкий оның артынан келе жатып:

Лаврецкий де Лизаға салмақпен қарады. Сәлден соң:

Лаврецкий жарыса сөйлеп:

Лаврецкий таң болып, бір қолын бір қолына соқты.

Ықтиярымызда, ықтиярымызда, иланыңыз маған, - деп, жігіт қыздың екі қолынан ұстай алды. Лиза аппақ боп кетті де, үрке тұрып, Лаврецкийге бар ынтамен қарады: - Тек біз өз өмірімізді өзіміз бұзбасақ екен. Кейбір адамдарға махаббатпен қосылу, бәлки, бақытсыздық болар, бірақ сіздей салмақты мінезі бар, сіздей ашық жанды адамдарға ол бақытсыздық әкелмейді. Жалынамын, тек қана қарызды ойлап, бардан безіп, махаббатсыз күйеуге тие көрмеңіз... Бұл да бір дінсіздік, бұл да бір есеп, немесе тіпті одан да жаман. Иланыңыз, менің осыны айтуға правом бар, мен сол право үшін көп төледім. Және, егер сіздің тәңіріңіз... Осы сәтте Лаврецкий байқаса, Леночка мен Шурочка Лизаның қасына кеп, бұған үнсіз түрде таңдана қарап қалған екен. Лаврецкий Лизаның қолдарын босатты да, жылдам ғана сөйлеп, "маған кешірім етіңіз, тілеуіңізді берсін", - деді де, үйге қарай жөнелді.

Кейін Лизаға қайта оралып:

Лиза Лаврецкийге жауап берейін деп еді, бірақ бір ауыз сөз айтпай қалды, онысы "асығуға" бекінгеннен емес, жүрегі сонша қатты соғып, қорқыныш сияқты бір сезім тынысын тарылтқандай болып еді.

Калитиндерден кете беріп Лаврецкий Паншинге кездескен еді; екеуі біріне-бірі салқын ғана бас изесті. Лаврецкий өзінің пәтеріне қайтып, есігін бекітіп алды. Бұрын басына түсіп көрмеген сезімдер толқытқандай. "Тыныштықпен сірескендей" күй кеше ғана мұның басында емес пе еді? Кеше ғана өзі айтқандай, бұл өзін су түбіндемін демеуші ме еді? Енді мұның жайын не өзгертті? Не нәрсе тұңғиықтан алып шықты? Кәдімгі дағдылы, әр кезде оқыс көрінетін өлім бе? Я, бірақ бұл әйелінің өлімін, өзінің азаттығын ойлаудың орнына Лизаның Паншинге беретін жауабы туралы ойланды. Өзінің сезуі бойынша, соңғы үш күн ішінде Лизаға бұл басқаша қарай бастады; түн тыныштығында үйіне қайтып келе жатып ол туралы ойланып, өзіне-өзі "егерде..." дегенін есіне алды. Сондағы "егердесі" өткеннің түзелмес бір түйініне арналған болса да, өз ойындай боп шықпаса да, енді мұның өзінің азаттығы жеткілікті емес екен. Ішінен ойланып, "қыз шешесінің тілін алады", - деп және "Паншинге тиеді; егер тимей, көнбей қойса да, мен үшін бәрібір емес пе?"-деп ойлады. Айнаның алдынан өтіп бара жатып өз жүзіне көз тастады да, иығын көтерді. Осындай ойлармен күн тез өтті де, кеш те батты. Лаврецкий Калитиндерге жөнелді. Жүрісі шапшаң болса да, үйге жақындағанда баяу басты. Сыртқы есік алдында Паншиннің ат-арбасы тұр екен. "Ну, өзімшіл болмайын" деді де, Лаврецкий үйге кірді. Үйде ешкімді кездестіре алмады, қонақ бөлме де тыныш екен; сонда кіргенде пикет ойнап отырған Марья Дмитриевна мен Паншинді көрді. Паншин бұған үнсіз бас иді, үй қожасы әйел дауыстап "бәрекелді, күтпеген сый!" - деді де, сәл қасын түйді, Лаврецкий оның қасына отырып, қарай бастады.

Паншин тоқсанға дейін санап, сыпайы салмақпен өзіне тиісті алымын ала бастады; жүзінде салқын маңғаздық бар. Дипломанттар осылай ойнау керек; тегі, Петербургте әлдеқандай мықты ұлықпен ол осылай ойнап, өзінің салмақты адам екенін осылайша танытатын шығар. "Жүз бір, жүз екі қызыл айыр, жүз үш , - деп санаған дауыс қана естіледі; сол даусының үнінде кінә бар ма, ризалық бар ма, оны Лаврецкий айыра алмады. Паншиннің және де салмақтанып, карта сапыра бастағанын байқады да, Лаврецкий:

Марья Дмитриевна Лаврецкийге жауап қатып:

Лаврецкий жоғарыға кетті. Марфа Тимофеевна да карта ойнап отыр екен, ол Настасья Карповнамен бес карта ойнап отыр. Роска Лаврецкийге үрсе де, кемпір мұны көңілді қарсы алды; әсіресе Марфа Тимофеевна жақсы күйде екен. -А, Федя рахым ет, отыр, менің әкем! Біз қазір бітіреміз. Варенье жейсің бе? Шурочка, бүлдірген банкесін әкелші. Жегің келмей ме? Ну, онда жай отыр, тек темекі тартпа; сол темекілеріңе төзе алмаймын және одан Матрос та түшкіре береді. Лаврецкий темекі тартпақ ниеті жоқ екенін шапшаң мәлім етті. Кемпір бұған қарап сөйлеп отыр.

Лиза бөлмеге кіріп, Лаврецкийді көрді де, қызарып кетті.

Кемпір жарыса сөйлеп:

Лиза орындықтың шетіне ғана отырып, Лаврецкийге қарағанда, өзінің Паншинмен кездесуі немен тамам болғанын бұған айтпасына болмайтынын сезді. Бірақ қалай істесе екен?

Ол бір ұялып, бір қысылды.

Бұл адаммен танысқанына көп болды ма, мұның өзі болса шіркеуге сирек баратын, әйелінің өліміне салқын қарайтын адам, енді оған Лиза өзінің құпия сырын айта ма... Рас, ол бұған ниеттес; бірақ сонда да өзінің таза, жас қыз бөлмесіне әлдебір бөтен жан кіргендей ұяла береді.

Марфа Тимофеевна енді жәрдемші болды.

Лиза түрегелді. Лаврецкий оның соныңнан ерді. Басқыштан түсіп келе жатып Лиза тоқтай қалды.

Лаврецкий жарыса:

Лиза ойнай бастағаннан ұзақ уақыт бойына өз саусақтарынан көз алмады. Бір шақта Лаврецкийге қарап еді, оқыс тоқтай қалды; жігіт жүзі сондай ғажайып және таң-тамаша боп көрінді.

Сәлден соң Лиза сөйлеп:

Осы кезде Марья Дмитриевна Паншинге:

Марья Дмитриевна ойнаушы жігітке нәзік жүзбен қарағанда, анау бұрынғысынан да қоразданып, салмақпен зілденіп, он төрт корольді жариялады.

Лаврецкий жас адам емес-ті; ал бұған Лиза әсер еткен сезім жөнінде алдануға мүмкін емес еді; осы күні өзінің қызға ғашық болғанына анық көзі жетті. Бірақ бұл наным әкелген қуаныш шағын еді. Өзінің ойында: "Тағы да отыз бес жаста басқа іс таба алмай, жанымды әйел қолына берем бе, бірақ Лиза анау емес: бұл менен ұят құрбандық тілемейді, менің кәсібімнен де жырақтатпайды; ол мені адал, салмақты еңбекке шабыттандырар еді; сөйтіп екеуміз де алға, ғажайып мақсатқа қарай беттер едік. Я, - деп ол өзінің ойын қорытып, -мұның бәрі жақсы-ау, жалғыз-ақ маған тигісі келмейтіні мәңгілік байлау ғой. Менен шошынамын деп текке айтты дейсіз бе. Соның орайына ол Паншинді де сүймейді... Әлсіз жұбаныш!" - деді. Лаврецкий Васильевскіге қайтты; бірақ онда төрт күнге де төзе алмай, соншалық іші пысты. Бір нәрсені күту қажытқандай: Жюль мырзаның айтқан хабарын анықтауды тілейді, бұл болса бірде-бір хат та алған жоқ. Сөйтіп, қалаға қайтып келіп, кеш бойы Калитиндерде отырды. Марья Дмитриевнаның әлденеден бұған қарсы көңілде екендігін байқау қиын болған жоқ; бірақ әйелді мейірлендіріп, пикет ойыны кезінде он бес сом ұтқызды да, Лизамен жарым сағаттай оңаша болуға үлгірді, қызға шешесінің осыдан бұрын сондай күлкі жайлары көп адаммен оңаша ашына болуға қажет емес дегені бұл екеуіне бөгет бола алмады. Қыз біраз өзгеріп қалғандай екен: бұрынғыдан көбірек ойланатын тәрізді, мұның келмегенін кінә қып сөйледі және келесі күні таңертеңгі намазға шіркеуге бірге бармайсыз ба деп сұрады(келесі күні жексенбі еді). Жігіт жауап бергенше, ол өзі сөйлеп:

Содан соң, басым ауырды деп Лаврецкийге баяу түрде саусақтарының ұшын ғана созды да, жоғарыға кетті. Келесі күні Лаврецкий таңертеңгі намазға барды. Бұл кезде Лиза шіркеуде екен. Сырт айналмай-ақ ол мұның келгенін байқап қалды. Ол ынтасымен жалбарынып тұр екен, көзінде баяу шұғыла бар, басы да жай ғана иіліп, жай ғана көтеріле түседі. Жігіттің байқауынша, қыз бұл үшін де жалбарынып тұрғандай, сондықтан жанын ғажайып бір мейір кернегендей болды. Өзі, бір жағынан, рахаттанып, екіншіден, ұялғандай. Сапта тұрған халық, таныс жүздер, үйлескен ән, ладан исі, терезелерден түскен мол сәуле, шіркеу қабырғаларының биікке созылған қоңырқай күйлері - бәрі де жүректі шіміркентеді. Бұл көптен шіркеуде болмаған, тәңірісін де көптен ойламаған болатын, қазірде де ешбір дұғалық сөз айтқан жоқ, тіпті жалбарынған да жоқ; бірақ көңіл қалпында денесімен болмаса да, ой - ынтасымен бір сәтке басын сәждеге қойып, мүләйімдікке түскендей болды. Бала күніндегісі есіне түсті, бұрын шіркеуде ол маңдайына бір леп соққандай болғанға дейін жалбарынатын; ол кезде қамқор періште өзімді кінәсыздар қатарына қосты деп ойлайтын. Бір сәтте Лизаға қарап... Ішінен "мені мұнда өзің әкелдің ғой", "жанассаңшы, жаныма жанасшы" дегендей болды. Қыз әлі де баяу ғана жалбарынуда; жігітке оның жүзі қуанышты тәрізді; сол мұны елжіретті де, оның жанына тыныштық бер, өзіме кешірім ет деген тілек айтты. Екеуі шіркеу баспалдағында кездесті; қыз бұған көңілді және еркелі салмақпен амандасты. Шіркеу қорасында жас шөпті және шұбыртқан көйлектер мен әйелдер орамалдарын күн әсем жарқыратып тұрды. Биікте жақын шіркеудің қоңыраулары қаңғырлайды, құймаларда торғайлар шырылдайды. Лаврецкий бас киімін кимей күле қарап тұр; баяу жел оның шашын қыбырлатып, Лиза шляпасының ленталарын қозғайды. Лиза мен оның қасындағы Леночканы күймелеріне апарып отырғызып, қалтасындағы бар ақшасын қайыршыларға беріп, Лаврецкий жай басып үйіне қайтты.

Федор Иванычқа ауыр күндер туды. Ол үнемі безгек ауруы буған кісідей. Әр күн ертемен поштаға барып, хаттар мен журналдарды асығып, ақтармалап қараса да, бірде-бір кезде анау суық хабарды растаған белгі болмады. Кей уақыт өзіне-өзі жиренішті көрінетін: "Бұл немене, мен бір қара қарғадай өз әйелімнің өлімін, қанын тілегендей болғаным ба?" деп ойлайтын. Калитиндерге ол күнде барады, бірақ онда да жеңілдік таппады: үй қожасы әйел бұған наразыдай, амалсыз қабылдаған тәрізді; Паншин өте-мөте әдепті жүзбен қарағандай болады; Лемм болса бір мұңға батқандай, мұнымен зорға амандасады, ал бәрінен қиыны, Лиза бұдан қашатын тәрізді. Кейде екеуі оңаша қалса, бұрынғы иланғыштық орнына енді бір қысылу пайда болғандай; қыз бұған не айтарын білмегендей, бұл болса бірдеңеден ұялғандай. Ал аз күн ішінде Лиза бұған мәлім қалпынан өзгеріп кетті: оның қозғалысында, дауысында, тіпті күлкісінде де жасырын бір мазасыздық, бұрын болмаған өзгеріс бардай. Марья Дмитриевна анық өзімшіл адам болғандықтан түкті сезген жоқ; бірақ Марфа Тимофеевна өзі сүйетін қызға қадалып қарай бастап еді. Лаврецкий Лизаға анау журналдың нөмірін көрсеткені үшін өзін сан репет кінәлады: мұның көңіл күйінде таза сезімі бар адамды түршіктіргендей жағдай болғанын ол сезбеске мүмкін емес еді. Лизаның өзгерісін ол өзімен өзінің алысуынан және Паншинге қандай жауап беру жөнінде күдіктенуден болған деп ойлады. Бір күні бұл берген Вальтер Скоттың романын қыз мұның өзіне әкеліп берді. Жігіт:

Лаврецкий сәл үндемей қалып, кейінірек:

Лиза тез қып-қызыл боп кетті. Қызына сөйлеп:

Келер күні Лаврецкий Калитиндерге түстен кейін келгенде, олардың кешкі намазға әзірленіп жатқанын білді. Ac ішетін үйде төрт бұрышты үстел үстінде таза асжаулық үстінде қабырғаға сүйелген, алтын қоршауы бар, асыл таспен безендірген, кішілеу икондар тұр екен. Сұр фрак пен башмак киген қарт малай асықпай басып келіп, икондар алдында жіңішке шамдалдарға орнатқан шамдарды қойып, шоқынды да, иіле түсіп, ақырын шығып кетті. Жарығы жоқ қонақ үй бос тұр. Лаврецкий ас ішетін бөлмеде біраз жүрді де, "біреудің туған күні ме?" - деп сұрады. Оған біреу сыбырлап, "жоқ" десіп, "кешкі намазды ұйғарған Лизавета Михайловна мен Марфа Тимофеевна" десті; ғажайып иконды көтермек екен, бірақ ол отыз шақырымдағы бір ауруға алып кетіліпті. Сәл уақытта дьякондар мен поп келді, бұл жас емес, үлкен қасы бар адам екен. Ауыз бөлмеде ол қатты жөткіргенде әйелдердің бәрі кабинеттен шұбатыла шығып, поптан бата алуға ұмтылысты; әйелдерге Лаврецкий үнсіз иілгенде, олар да бұған үндемей бас изесті. Поп біраз тұрып, тағы жөткіріп, жуан даусымен ақырын ғана:

Поп киініп, әзірлене бастады. Дьякон жағымпаздана сөйлеп, кішкене көмір сұрады; тұтанған ладанның исі шықты. Ауыз бөлмеден қызметкер әйелдер, малайлар шығып, тұтасқан топ болып есік алдына тоқтасты. Жоғарыдан әсте түспейтін Роска қазір ас ішетін бөлмеге кеп, қуса да кетпей қойды, бір малай оны қолтығына қысып алып кетті. Кешкі намаз басталды. Лаврецкий бір бұрышта тығылып тұрып қапты: көңіл сезімі ғажайып мұңды тәрізді, өз сезімін өзі дәлдеп айыра алмағандай. Марья Дмитриевна жұрттың алдында тұр еді; ол нәзік солғын ғана қозғалыспен шоқынады да, біресе айнала қарап, біресе көзін жоғары қаратады, іші пысқан адамдай. Марфа Тимофеевна мазасызданған тәрізді; Настасья Карповна сәжде қылып, мүләйім жүзбен ақырын сыбырлай көтеріледі; Лиза бір тұрған қалпынан, бір орыннан селт етіп қозғалған жоқ; жүзінің салқындығына қарағанда, ол барынша ыстық жанмен жалбарынған тәрізді. Намаз біткенде кресті сүйіп, сонан соң поптың қып-қызыл қолын да сүйді. Марья Дмитриевна попты шай ішуге шақырды; ол сыртқы сәнді киімін шешіп, шырайы жылынып, әйелдермен бірге қонақ бөлмеге келді. Онша көңілді болмаса да, сөз басталды. Поп төрт шыны шай ішті, маңдайының қасқасын сүрте бастады. Авошников деген көпестің шіркеу күмбезін бояуға жеті жүз сом бергенін айтты және беттің секпілін кетіретін емнің жайын сөйледі. Лаврецкий Лизаның қасына отырып еді, бірақ қыз сонша қатал, салқын қалыпта, бұған бір рет қараған да жоқ. Әдейі байқамаған кісі сияқты, жүзіне бір паң салтанат, салқын күй жиғандай. Неліктен екені мәлімсіз, әйтеуір, Лаврецкийдің күлгісі, әлдебір әзіл айтқысы да келіп еді, бірақ жүрегінде қысылу болғандықтан іштей таңданды да, ақыры кетіп қалды... Өзінің сезуінше: Лизаның басында бұл сырын біле алмаған бір күй болған тәрізді. Келесі жолы Лаврецкий қонақ үйде Гедеоновскийдің жағымпаз, бірақ икемсіз сөздерін тыңдай отырып, бір шақта артына айналып қарағанда, Лизаның бұған қарап отырған көзінде әлдебір терең, ықыласты сұрақ белгісін байқағандай болды... Ол жұмбақ көздер бұған ғана қадалғандай. Лаврецкий кейін түн бойы осы көзқарастың жайын ойлаумен болды. Ол балаша сүйген емес, күрсіне қиналу бұған қонбайды да және Лиза да ондай сезім тудырмайды; бірақ махаббат әр жасқа өзінің ғазабын салады, бұл соны толығымен өз басынан кешіріп жүр.

Бір шақта Лаврецкий дағдысы бойынша Калитиндерде отыр еді. Адамға ауыр, ыстық күннің соңынан ғажайып кеш келді де, Марья Дмитриевна өзінің қарсы желді жек көретініне қарамай, бақшаға шығатын барлық есік-терезені ашқызып, карта ойнамайтынын айтып, мұндай шақта табиғатты қызықтамай, карта ойнау күнә, - деді.

Қонақ жалғыз Паншин болатын.

Кеш шабыттандырса да, Лаврецкийдің алдында ән салғысы келмей, бірақ көркемдікті сүйген сезімін және де ірке алмай, Паншин поэзияға берілді: Лермонтовтың бірнеше өлеңдерін керексіз нәзіктікпен оқыса да, жалпы тәуір оқып шықты (бұл шақта Пушкин қайтадан модаға кірмеген кез болатын). Паншин бір сәтте өзінің сезімталдығынан ұялғандай боп, "ой" өлеңі турасында жаңа буынды сынап, кінәлай бастады және өзі болса, әкімшілік қолына тисе, бар дүниені басқаша өзгертетінін де айтып үлгірді, өзінің сөзінде ол "Россия Европадан артта қалды; алдыңғыны қуып жету керек. Бізді жас дейді - ол жалған; бізде және тапқырлық жоқ; Хитің өзі айтуынша, біз тіпті тышқан қақпанын да ойлап шығарған емеспіз. Ендеше, біз амалсыздан өзгеге еліктейміз. Лермонтов біз дерттіміз дейді, мен сонысына қосыламын, дертіміз - жартылай ғана европаландық; неден мертіксек, сонымен емделуіміз керек" (кадастрмен ғой деп ойлады Лаврецкий). Паншин сөйлеп отыр: біздегі жақсы ойлаушылардың көбінің көзі жеткен; анығында бар халықтар бірдей, жақсы кеңселер ғана орнатыңызшы, іс тамам болады. Және халықтың қалыптанған салтына да үйлесу керек болар, ол біздің ісіміз (мемлекет адамының ісіміз дей жаздап барып), біздей қызметкерлердің ісі; бірақ қажет болғанда, қорықпаңыздар, кеңселердің өзі сол салтты өзгерте алады, - деді. Марья Дмитриевна Паншинге сүйсініп бас изеп отыр. Өз ішінен "менің үйімде қандай ақылды адам сөйлеп отыр" дегендей. Лиза терезеге сүйеніп үнсіз отыр; Лаврецкий де үндеген жоқ; бұрынғыша өзінің дос әйелімен карта ойнап отырған Марфа Тимофеевна бір нәрсені жақтырмай күбірлеп сөйлеп қалды; Паншин бөлме ішінде арлы-берлі жүріп, сұлу сөйлегенде ішінде құпия ыза бар сияқты; тегі, бар буын емес, өзіне белгілі бірнеше адамды ғана кінәлағандай. Калитиндер бақшасында үлкен бір түп сирень арасында бұлбұл болатын. Жаңағы шешен сөздің араларында бұлбұлдың кешкі, алғашқы үндері естіле тұрған. Қабырғасы үйеңкілердің биік бастарынан жоғарыда, қызғылт аспанда алғашқы жұлдыздар көрінді. Лаврецкий түрегеліп, Паншинге қарсы сөйлеп, дау басталды. Лаврецкий Россияның жастығы мен өздігін қорғап сөйледі; өзі мен өзінің буынын құрбандыққа берсе де, жаңа адамдар мен олардың жаңа нанымы, талабы турасын қорғай сөйледі; Паншин ызалана қатаң жауап берді, ақылды адамдар бар дүниені жаңғырту керек деді және шектен асып, өзінің камера - юнкер дәрежесін, чиновниктің шенқұмарлығын ұмытып, Лаврецкий артта қалған консерваторлар деп және де алыстан орағытып тұспалдап, мұның қоғам ішіндегі орнын жалған дегісі келді. Лаврецкий ашуланған жоқ, ол Михалевичті есіне алып, соның да мұны артта қалған -бірақ вольтериянен дегенін еске ала отырып, салмақпен сөйлеп, Паншинді бар мәселеде жеңіп шықты. Ол секіріп өсудің мүмкін емес екенін айтты және өзімшіл чиновниктердің биікте тұрып асқақтықпен өзгертем дегеніне болмайтынды, өйткені ол чиновниктер туған жерін білмейтін, ешбір дүниеге сенімі жоқ жандар екенін айтты; мысалға өзінің тәрбиесін алып, халық шындығы барын және соған бағынудың талабын айтты; бұл бағыну әрбір батылдықтың, жалғанға қарсы батыл болатынын білдірді; және де уақыт пен қуатты жауапсыз жеңіл шығын ету жолындағы кінәнің орынды болатынын айтуды да ұмытқан жоқ.

Кейін Паншин қапаланған күйде сөйлеп:

Бұл өте мақтаулы, даусыз нәрсе. Бұл жөнде сіз үлкен өнер тапты деп те айтысты, бірақ білесіз бе, мұндай кәсіпке жұрттың бәрі қолайлы келе бермейді...

Осы кезде Марья Дмитриевна жартылай французша:

Бұл тіпті Паншинге де өрескел жай еді: ол қысылып қап, сөзді доғара берді. Әңгімені аспанның сұлулығына, Шуберт музыкасына бұрып көріп еді, ендігі сөздер жабыспады. Ақыры ол Марья Дмитриевнаға пикет ойнайық, - деді.

Паншин жаңа колоданы қатты жұлып, жыртып ашып жатқанда, Лиза мен Лаврецкий уәделескендей қатар түрегеліп, Марфа Тимофеевнаның қасына барысты. Бір сәтте екеуіне де ендігі жай сонша жақсы көрініп, бірақ оңаша қалудан екеуі де қорқысқандай болып және сонымен бірге соңғы күндерде болған қысылу, ыңғайсыздық енді біржолата қайта оралмастай боп жойылғандай еді. Кемпір елеусіз түрде өзгеге байқатпай Лаврецкийдің бетін сипады да, көзін қулықпен қыса түсіп, басын шайқап сыбырлап: "ақылды немені сойдың ба, рақмет", - деді. Бөлмеде тып-тыныш, оқта-текте балауыз шамның сытырлағаны және қолдардың үстелге соққаны, карта ұтысының сандары ғана естіледі және де терезелерге сырттан кірген дымқыл салқынмен аралас ғажайып қуатты, соншалық зор үнді бұлбұл жыры естіліп тұр.

Лаврецкий мен Паншин дауының кезінде үндемесе де, Лиза бар ықыласымен олардың сөзін тыңдап, өзі Лаврецкий жағында болған еді. Бұл саясатпен аз шұғылданатын, бірақ бекзадасыған чиновниктің асқақ үнінен ол жиренетін (қазір сол чиновник бұрын көрінбеген бар қалпында байқалды); оның Россиядан жиренуі Лизаға қорлықтай көрінді. Қыз өзін отаншылмын деп ойлап көрген емес еді, бірақ орыс адамдарын ол жан тартатын; орыстың ойы оны қуантатын; ол өзін бекзадамын демей-ақ, паңсымай-ақ, шешесінің мүлкін басқаратын староста қыстақтан келгенде бірнеше сағат бойында сөйлесе беретін. Лаврецкий осының бәрін сезуші еді; жалғыз Паншинге ол жауап та қатпас еді, ол Лиза үшін сөйлеген. Бұл екеуі бір-біріне ешнәрсе айтпаса да, тіпті көздері де сирек қарасса да, екеуінің түсінгендері, сүйгендері мен сүймегендері бірдей екенін білісті. Бір-ақ нәрседе екеуінің шалғайлығы бар: Лиза жігітті құдайына да дұрыс табындырамын деп құпия үміт ететін. Екеуі Марфа Тимофеевнаның қасында оның картасына қарап отыр, анығында оның ойынын да аңдып отырысқандай; ал шынында әрқайсысының кеуделерінде жүректері ұлғая түскендей; бұлар үшін бір нәрсе де мәнсіз жоғалып жатқан жоқ, бұлбұл бұлар үшін сайрап тұр, жұлдыздар бұлар үшін жанады, жаз рахатымен жылылықта ұйқыға қалғып бара жатқан ағаштар да бұлар үшін баяу сыбырлағандай болысады. Лаврецкий өзін билеген толқынға барынша бағынып, қуанады; бірақ таза жанды қыз кеудесінде не боп тұрғанын айтуға сөз жетпейді: ол қыздың өзіне де жасырын, құпия; ендеше, өзгелер үшін де ол жасырын боп қала берсін. Тегінде, тірлікке, гүлдеуге арналып нәр жиып, жер құрсағында піce бастаған дәннің қалай өзгергенін ешкім көрген, ешкім ешбір шақта білген емес еді ғой. Сағат онды соқты. Марфа Тимофеевна мен Настасья Карповна жоғарыға кетісті; Лаврецкий мен Лиза екеуі бөлмеде сәл жүрісіп, бақшаға шығатын есіктің алдында тоқтасып, қараңғы тартқан жыраққа, содан бір-біріне бұрыла қарасты да, қатар жымиысты; бір-бірінің қолын ұстап, барды айтысып, ұғысар тәрізді еді. Екеуі де Марья Дмитриевна мен Паншинге келгенде, пикет ойыны ұзаққа созылған екен. Соңғы "король" біткенде барып, үй қожасы орнынан қозғалды да, айналасын қоршаған жастықтарды жерге төге түрегелді. Паншин шляпасын алып, Марья Дмитриевнаның қолын сүйіп, кейбір бақыттылардың ұйықтауына, немесе түнді тамашалауына бөгет болмаса да, мұның таңға шейін қырсық қағаздармен айналысуы міндет екенін айтты. Лизамен салқын амандасып (өзінің тілегіне қыз тоса тұруды сұрайды деп ойлаған жоқ еді, сол себепті Лиза өкпелі болатын), енді жүріп кетті. Оның соңынан Лаврецкий де кетті. Екеуі қақпа алдында айрылысқан еді; Паншин өзінің көшірін қолындағы таяқпен мойынға түртіп оятып, күймесіне мініп, жортып кетті. Лаврецкий үйге қайтқысы келмеп еді, ол қаладан шығып, далаға қарай тартты. Түн тыныш, ай болмаса да, жарық екен; Лаврецкий шық түскен шөпті басып ұзақ жүрді; бір уақытта тар ғана жалғыз аяқ соқпақ кездесіп, соған түсіп кетіп еді, сол соқпақ бір ұзын құймаға, содан қақпаға әкелді; не үшін екенін өзі білместен, бұл қақпаны түртіп еді, қақпа сықыр етті де, ашыла берді, дәл бір мұның қолы тиюін тосқандай. Лаврецкий бақшаға кірді. Бірнеше қадам жер жүріп, жөке ағаштың арасымен келе жатып, қайран боп тоқтай қалды. Мұнысы Калитиндер бақшасы екенін енді ғана білді. Бұл жаңғақ ағашының қара көлеңкесіне шапшаң тайды да, өзіне-өзі таң болып, ұзақ уақыт қозғалмай тұрып қалды, "мынау тегін емес-ау!" деп ойлады. Айнала тып-тыныш; үй жақтан ешбір дыбыс білінген жоқ. Бұл ақырын ғана ілгері басты. Аллеяның бұрылар жерінде енді барлық үй бұған өзінің қарауытқан бойымен түгел көрінді, жоғарғы екі терезеде ғана әлсіз жарық бар екен: біреуі Лизаның бөлмесінде, ақ перденің ар жағында шам жанғандай және Марфа Тимофеевнаның бөлмесінде икондар алдындағы кішкене шамдар қызыл сәуле төгіп, икондардың жиегін жарқыратады, төменде балкон есігі шалқасынан ашық екен. Лаврецкий ағаш орындыққа отырып, қолын бүйіріне таянып, сол ашық есіктен Лизаның терезесіне қарап қалды. Қалада түн ортасының сағаты соқты. Үйде кішкене сағат жіңішке үнмен он екіні соқты, күзетші тақтайын тықылдатып жатыр, Лаврецкий ешнәрсені ойламай, ештеңені тоспай, тек қана Лизаның жақында екенін сезіп, оның көп отырған орындығында отырудан рахат тапты... Лизаның бөлмесінде шам өшті. Лаврецкий сыбырлап "қайырлы түн, менің сүйіктім" деп, қараңғы тартқан терезеге көз алмай қадала қарап отырды. Бір шақта жарық төменгі бір терезеден көрініп, одан екінші, үшіншіге ауысты... Біреу шам ұстап бөлмелерді аралап келе жатқандай. "Лиза ма. батыр-ау? Мүмкін емес..." дей түсіп, Лаврецкий орнынан тұрды... Мәлім жүз жылт еткендей болып, қонақ үйге Лиза шықты. Ақ көйлек киген, тарқатылмаған бұрымдары екі иығынан асылған қалпында ол үстелге ақырын басып тақап келіп, шамын қойып, еңкейіп бір нәрсені іздеп жүр; осыдан соң жүзін бақшаға бұрып, ашық есікке тақап, барынша аппақ, жеңіл ғана сымбатты қалпымен табалдырыққа басып тоқтай қалды. Лаврецкийдің бар денесі дір еткендей болды.

Қыз дір етіп, қараңғыға қарай қалды.

Лиза шошыған күйде басын созып кейін серпіле қалды да, жігітті тани қойды. Жігіт қыздың атын үш рет атап, соған қарай қол созып еді, Лиза есіктен бері шығып, бақшаға қарай басты.

Қыз мұның соңынан қарсылықсыз ерді; оның ақшыл жүзі, қозғалыссыз көздері, бар қимылы ғажайып таңданғанын білдіруші еді, Лаврецкий мұны орындыққа отырғызып, өзі алдында тұрды.

Лиза бұған ақырын ғана қарап, енді ғана, осы сәтте ғана өзінің қайда екенін, не болғанын аңғара бастағандай. Оның тұрғысы кеп еді, бірақ тұра алмай, екі қолымен бетін басты.

Лизаның иықтары дірілдеп, аппақ болған саусақтары бетіне барынша жабыса түскендей. Сізге не болды, - дей тұрып, Лаврецкий қыздың ақырын еңіреп жылағанын естіді,жүрегі тоңазып кетті... Бұл жастың мәні не екенін ол түсінді.

Тұрыңыз, -деген қыздың үні естілді,-тұрыңыз, Федор Иваныч. Бұнымыз не сіз екеуміздің? Жігіт тұрып, орындыққа, қыздың қасына келді. Қазір қыз жылаған жоқ, бірақ жігітке өзінің жасты көзімен бар ықыласымен қарады.

Қыз көзін төмен түсірді; жігіт ақырын ғана қызды өзіне тартқанда, Лизаның басы мұның иығына құлай сүйенді... Лаврецкий өзінің басын сәл бұрды да, қыздың қазірде қаны қашқан ерніне сүйе жабысты. Жарым сағат өткенде Лаврецкий қақпаға келіп еді, ол жабық екен, сондықтан қақпадан секіріп түсті. Қаланың ортасына қарай беттеп, ұйқылы көшелерді аралап келе жатты. Ойда жоқ ұлы қуаныш жанын кернегендей, бар күдік өшкендей. Өз ойында "бұрынғының сұм елесі, өш көзімнен, ол мені сүйеді, менікі болады" дейді. Сол сәтте аспанда, жоғарыда ғажайып бір әсем күй төгілді; бұл тоқтай қап еді, күй аспандап серпе түсті; сондай-ақ көркем, күшті тасқын тәрізді және барлық күй бұның үн салып тұрған бақыты сияқты. Жігіт жалт қарап еді, кішілеу үйдің жоғарғы қос терезесінен төгіліп тұрған күй екен.

Күй басылып қалды да, жеңіл киінген шалдың бойы ашық терезеге тақап келді. Кеудесі ашық, шаштары үрпиген бойда төмен қарады.

Қарт бір ауыз сөз айтпастан салмақты қимыл жасап, сыртқы есік кілтін терезеден лақтырып тастады. Лаврецкий жоғарыға жүгіре шығып, үйге кіре бере Леммді құшақтай алайын деп еді; бірақ анау бұған әмір еткен жүзбен орындықты көрсетті де, орыс тілінде шолақ қайырып: "садитесь и слушить" деді де, өзі фортепьяно қасында отырып, айналаға асқақ салқын жүзбен қарап, ойнай жөнелді... Бұған ұқсаған нәрсені Лаврецкий көптен естіген жоқ еді. Құмарлығы күшті тәтті күй ең алғашқы үннен - ақ жүректі қармайды; бұл сондай жарқыраған және бір шабыттан елтіген бақыт пен сұлулыққа толы күй; өсе түсіп еріп жатқандай, жер үстіндегі барлық қымбат дүниеге, құпия мінәжатқа - бәріне де арналғандай; мәңгі өлместік мұнымен тыныс алады да, өлмек үшін аспанға шырқап кетіп жатқандай. Лаврецкий тік басып тұрып алып, шаттанғаннан аппақ болып тоңазығандай. Мынау үндер бұның жанына жармаса араласады, ол махаббат бақытымен елтіген жан еді, бұл күйдің өзі де махаббатпен лаулағандай. Соңғы аккорд біте сала Лаврецкий сыбырлап, "тағы тартыңызшы" деді. Шал бұған қыранша көз тастап, кеудесін қақты, өз тілімен сөйлеп: "бұны мен шығардым, мен ұлы музыкантпын", - деді де, өзінің ғажайып шығармасын қайта ойнады. Үйде шам жоқ, жаңа көтерілген ай сәулесі терезеден қиғаштай түсіп тұр; сергек әуе үн салып аласұрады; кішкентай кедей бөлме мінәжат орнындай, күміс араласқандай көкшіл сәуле арасында шалдың басы шабытты, сергек күйді білдіреді. Лаврецкий бұған тақап келді де, құшақтап алды. Лемм әуелі бұның құшағына шіміркенбей, қайта шынтағымен қаға берді. Қыбыр етпей тұрып, бір қалыпты салқын, қатаң қарап, екі рет қана "аға!" деді. Кейін оның қатты құбылған жүзі тыныштық алып,бәскіл тартты. Лаврецкийдің жаңағы қуанышты құттықтауына орай қазір ол әуелі жымиды да, кейін балаша әлсіз өксіп жылап жіберді.

Лаврецкий қысылып қалды.

Сіз жаңа мені тыңдадыңыз, мен барды білетінімді түсінбей қалдыңыз ба? Млирецкий түн бойы ұйықтай алмай, таң атқанша төсек ішінде отырды. Лиза да көз ілмей дұға оқумен болды.

Лаврецкий қалай өсіп, есейгенін оқушы біледі; енді Лизаның тәрбиесі туралы біраз сөз айталық. Әкесі өлгенде бұл он жаста болатын, тегінде, әкесі бұған айналысқан да емес еді. Жұмыс басты, баюға салынған, өзі ызақор, шыдамсыз, қатал әке оқытушылар мен тәрбиешілерге деген ақшаға сараң болмайтын, балалардың киімі мен өзге керегін де ірікпейтін, бірақ өз айтуынша, "шіңкілдектерді әлдилеуді" өлердей жек көретін, оларға алдануға уақыты да жоқ болатын; өйткені жұмысы көп, ұйқысы аз, оның үстіне, карта ойнап, тағы жұмысына жөнелетін; бұл өзін молотилкаға жегілген атпын дейтін. Ол өлім сағатында кебірсіген еріндері қайғылы жымиып, "менің өмірім шапшаң шауып өтті-ау" деген еді. Марья Дмитриевна жалғыз өзім балаларымды асырадым деп Лаврецкийге мақтанғанмен, Лизаға ол да аз айналысқан болатын, бұны қуыршақтай киіндіріп, қонақтар көзінше басынан сипап, көзінше ақылдасып, жаным деген болатын, бірақ бары сол ғана: жалқау ханым ұзақ қамқорлықтан қажи беретін. Әкесі барда Лиза Парижден келген Моро деген гувернантка қыздың қолында болды; ал әкесі өлген соң, Марфа Тимофеевнаның қарамағына ауысты. Бұл әйелді оқушы біледі; ал қыз Моро кішкентай ғана, торғайдай құбылған, торғайдай ғана ақылы бар құрысқан жан болатын. Ол жас шағында еркінше жүріп, қартая бере екі құмарлықты ұстап қалды: біреуі - тамақсаулық, біреуі -картақұмарлық. Тоқ кезінде карта ойнамайтын, көп мылжыңдайтын да - жүзі өлі кісідей тынышталып, тек қана отырып, қарап, тыныс ала беретін - басында бірде-бір ой қыбыр етпейтін тәрізденетін. Мұны тіпті қайырымды деп айтуға да келмейтін, өйткені құсты кім қайырымды дейді. Әлде жас шағын желікпен өткізгеннен бе, болмаса бала кезінде Париждің ауасын жұтқаннан ба, әйтеуір бұнда бір арзан сенімсіздік ұялаған, соның белгісі французша айтылған: "оның бәрі ақымақшылық" деген сөзден көрінетін. Теріс сөйлесе де, Париждің таза жаргонымен сөйлесуші еді, өсек айтпайтын, көп құбылғыш болмайтын — ендеше, гувернанткаға одан артық не керек? Лизаға оның әсері аз тиді, сондықтан оның асыраушысы Агафья Васильевнаның балаға деген әсері молырақ болды. Ал бұл соңғы әйелдің тағдыры тамаша болатын. Өзі крестьян ортасынан шыққан, он алты жасында күйеуге беріліп еді, бірақ өзінің құрбылас крестьянка қыздарынан бұл мүлде бөлек болатын. Әкесі жиырма жыл староста болып, көп пұл жиып, қызын ерке қып өсірген. Бұл өзі тамаша сұлу және бүкіл өлкедегі бірінші кербез, ақылды сөзуар, батыл қыз болды. Бұлардың мырзасы, Марья Дмитриевнаның әкесі, жуас, момын Дмитрий Пестов бір шақта, егін басу үстінде бұл қызды көріп, барынша құмартып қалды. Бірақ әйел тез тұл қалды! Пестов үйленген әйел болғанымен, бұны өз үйіне кіргізіп, үй қызметкерлеріндей киіндірген еді. Агафья мәңгі осылайша тұрғандай өзінің жаңа халіне оп-оңай үйлесе кетті. Өзі ағарып, семіріп алды. Жұқа жеңінің астынан білінген қолдары көпестер әйелінің қолындай аппақ, жұп-жұмыр боп алды, үстелінен самауыр кетпеді, жібек пенен барқыттан басқаны кигісі де келмеді, жатқанда құс төсекке жататын. Осындай балқыған өмір бес жылға созылған соң Дмитрий Пестов қаза болды, оның тұл әйелі мейірімді ханым еді, күйеуінің әруағын аяп, күндесін қыспады, өйткені Агафья бұның алдында кішіліктен жазған емес-ті. Бірақ үлкен ханым бұны бір малайына күйеуге тигізді де, көз алдынан аулаққа жіберді. Содан үш жыл өтіп еді. Жаздың бір ыстық күнінде ханым өзінің мал қорасына келген еді, Агафья мұны сондай тамаша салқын қаймақпен сыйлап, өзін момын ұстап, бір жағынан тазалық танытып, барына риза көңілді көрінді, бұнысына ханым мейірленіп, кешірім айтып, енді үйге келіп жүруге рұқсат етті: одан алты ай өткен соң Агафья қайтадан қуат алып, тағы да семіріп, ағарып алды, ханым бұған біржолата сенді. Осылайша тағы бес жыл өтіп еді, бірақ Агафьяның басына тағы да сор орнады. Өзі лакей дәрежесіне жеткізген бұның күйеуі ішкілікке салынып, жоғалып кете беретін болды, ақыры мырзалардың алты күміс қасығын ұрлап, соңғы көзі жеткенше деп әйелінің сандығына тыққан еді. Бұл сыр білініп қалды. Еркектің өзін мал қораға қайта айдап, Агафьяға да айып салысты, оны үйден қуып шықпаса да, «экономикалық» орнынан алып, тігінші етті және қалдақ орнына басына жай орамал тартқызды. Жұрттың бәрін таң қылып Агафья бұл қорлығына мүләйім күйде көне қалды. Бұл шақта ол отыздан асып еді, бар баласы өлген, енді күйеуі де көп жасамады. Ой түсетін шақ жетті: оған ой түсті, ол үнсіз және намазқой болып алды, таңғы, түскі намаздың бірін босатпай, өзінің жақсы көйлектерінің бәрін жұртқа сыйлады, сөйтіп он бес жыл бойында жуас, момын, салмақты боп, ешкіммен ұрыспай, бар адамға жол бергіш болды. Біреу қатты айтса да, ол иілетін де, алғыс айтатын. Ханым бұны көшіріп, жазасын жойып, тіпті өз басындағы қалпағын да . сыйлады. Бірақ Агафья орамалын алғысы келмей, үнемі қоңырқай көйлек киетін, ал ханым өлгеннен кейін ол тіпті момын, мүләйім боп алды. Орыс адамы қорқып барып, тез үйреніседі, бірақ оның құрметтеуін табу қиын. Ол тез келмейтін және кім болса соған кез келмейтін мінез еді. Агафьяны үйдегінің бәрі қадірледі, оның бұрынғы күнәсін еске алған жан жоқ, тек қарт мырзамен бірге ол жайларды қабірге қоса қойғандай. Марья Дмитриевнаны алған соң Калитин Агафьяны үй шаруасын басқарушы етпек еді, бірақ ол қызығудан аулақ деп көнбеді. Калитин бұған ақырса да, әйел бас иіп,төмен иіліп болды да, шығып кетті. Ақылды Калитин адамды түсінуші еді. Ол Агафьяны да түсініп, оны ұмытпайтын болды. Қалаға көшкен соң, Агафьяның ризалығы бойынша, Пестов Агафьяны Лизаға күтуші етті. Бұл кезде Лиза беске қарай басқан-ды. Әуелі Агафьяның салқын салмақты жүзі Лизаны қорқытып еді, бірақ ол артынан тез-ақ жаңа күтушіні аса жақсы көріп, бұған үйреніп алды. Лиза өзі де байыпты бала болатын: оның жүзі тура салқын қалпында Калитиннің өзіне ұқсайтын, тек көзі ғана әкесінікіндей емес, балада сирек болатын мейірімді, момын ықыласты сәулесі білініп тұрды. Ол қуыршақ ойнамады, ақырын күлетін де, паңдықты білмейтін. Жиі ойланбаса да, тегін ойламайтын: кейде үндемей қалып, ақыры үлкендердің біреуінен кейбір жайды сұрағанда, сезгені туралы бұның басында ой бар екені білінуші еді. Тілінің сақаулығы ерте қойылып, төрт жаста таза сөйлейтін болды. Әкесінен қорқатын, шешесіне деген сезімі анық емес, одан қорықпаса да, еркелемеуші еді: тегі, өзінің жалғыз жақсы көрген адамы Агафья болса, оған еркелемек. Агафья бұдан айрылмайтын, екеуін оңаша көру ғажап болушы еді. Агафья бастан-аяқ қара киім киіп, балауыз шамдай аппақ жүдеу, бірақ, әлде де тамаша сұлу жүзіне, басына қара шәлі жамылатын, солайша тіп-тік отырып, байпақ тоқитын: бұның аяқ тұсында кішкентай орындықшада Лиза орналасып, о да бірдемені істеп, өзіне әңгіме айтқан Агафьядан көз алмай тыңдаумен болатын; Агафья бұған ертек айтпайтын: біркелкі, ырғақты даусымен ол әулие қыздардың өмірін айтады, құдайшыл, діндар, сопылар өмірін, әулие қыздар жайын Лизаға айтып, жапан түзде аштық, жоқтыққа шыдап, патшалардан қорықпай, Ғайсаның жолын тұтқанын айтатын. Оларға аспан құстарының азық әкеліп, жабайы аңдар бағынғанын баяндайтын; сол әулиелердің қаны тамған жерде гүлдер өскенін әңгімелейтін. Бір шақта Лиза өзінің гүлдерді жақсы көретін әдеті бойынша "ол сарфиол ма?" деп сұраған еді... Агафья Лизамен момын салмақпен сөйлесетін, өзі айтқан әулиелер, қасиетті сөздерді өзіне көпсінгендей болатын. Лиза бұны тыңдағанда бар жерде бар, барды білетін тәңірі сондай бір тәтті қуатпен бұның жанына кіргендей еді. Сөйтіп, бұны тазартып, тазалық қорғанышын ойлайтын. Ал Ғайса болса, бұның сондай жақыны, танысы, туғанындай көрінуші еді; Агафья бұны дұға оқуға да үйреткен; кейін Лизаны таңсәрісінен оятып, шапшаң киіндіріп, жасырын түрде таңғы намазға әкететін. Лиза аяғының ұшынан басып, демін де жасырып, оның соңынан еруші еді; алакөлеңкедегі таң салқыны, шіркеу ішінде адам аздығы және өздерінің жасырын жөнеліп, үйге сақтанып қайтуы, төсекке қайта жатуы - осындай барлық тыйым салынған жай мен діндарлық күйдің бәрі кішкентай қызды қобалжытып, оның өне бойын билегендей болатын. Агафья ешкімді кінәламаушы еді, Лизаны да тентектік үшін сөкпейтін. Бірдемеге риза болмаса, үндемей қалушы еді, Лиза сол үндемейтін мәнін түсінетін; сезімтал баланың жүрегімен Агафьяның Марья Дмитриевнаға немесе Калитиннің өзіне кейде наразы болған жайын да жақсы танитын. Агафья Лизаны үш жылдан аса күтті, кейін оның орнына Моро келді; бірақ өзінің дағдылы "оның бәрі ақымақшылық" дейтін сөзімен, бар сөлекет әдеттерімен бұл жеңілтек француз әйелі Лизаның жүрегінен оның сүйікті күтушісін, ұмыттыра алмады: Агафьяның еккен ұрықтары бұның жүрегінде терең тамыр жайған еді. Агафья Лизаға күтуші болмаса да, осы үйде қалғандықтан, кішкене қызбен көрісіп жүретін, бала болса оған бұрынғысынша сенетін. Бірақ Калитиндер үйіне Марфа Тимофеевна келген соң, Агафья онымен сыйыса алмады. Шыдамсыз, өзімшіл кемпірге бұрынғы бәйбішесымақтың салқын салмақтылығы ұнамады. Агафья құдай жолына құлшылыққа барам деп, бір жолы сұранып кетті де, содан қайтқан жоқ: кейбір қараңғы сыбыстарға қарағанда, оны әлдебір сопылар тобына кетті десті. Бірақ Лизаның жанына ол салған із жойылмады. Ол бұрынғыша түскі намазға мейрамға барғандай барып, өзінше ұяң бір сабырмен рахаттанып жалбарынатын, бұнысына Марья Дмитриевна іштей таңғалатын, Марфа Тимофеевна болса, Лизаны қыспағанымен, оның өзгеше діндарлығын ірке беріп, болмаса жиі сәжде қылудан бөгей беретін, бұл ақсүйектер әдеті емес дейтін. Лиза жақсы оқыды, бірақ сабақ соңында көп отырушы еді: үлкен ақыл, үлкен зейінді бұған тәңірісі бермегендей, нені алса, көп еңбекпен алатын. Ол фортепьяноны жақсы ойнайды, бірақ сол ойнауы қаншалық еңбекке түскенін жалғыз Лемм ғана білетін. Кітапты аз оқушы еді, оның "өз сөзі" болмаса да, өз ойлары болатын, сондықтан өз жолымен жүріп келе жатыр еді. Әкесіне текке ұқсамаған, ол да өзінің не істейтіні жөнінде кісі ақылын сұрамаушы еді. Осылайша жай, баяу ғана өсіп, он тоғыз жасқа жетті. Өзі байқамай, тамаша сүйкімді жан боп шықты. Әрбір қозғалысында өзінен-өзі ыңғайсыз туғандай болса да, нәзік сұлулық болушы еді: даусы кінәсіз жастықтың күміс қоңырауындай шығатын, сәл ризалық белгісі сүйкімді түрде жымиған қалпын көрсететін, шамдай жанған көздерінде құпия еркелік пен терең бір сәуле байқалатын. Бар жаратылысында қарыздарлық сезім күшті болғандықтан, ешкімді ренжіткісі келмей, мейірімді мінезді жүрек танытатын, ол жұрттың бәрін жақсы көргенмен, ешкімді ерекше бөліп сүймейтін: оның ең нәзік қорқынышпен, қуанышпен сүйетіні жалғыз тәңірісі еді. Сол қыздың тыныш қана ішкі өмірін ең бірінші рет қобалжытқан Лаврецкий болды.

Лиза сондай болатын.

Келесі күні сағат он екіге қарай кеткенде Лаврецкий Калитиндерге қарай жүрді. Жолда ол бұның қасынан салт атпен өткен Паншинді көрді. Бұл жігіт шляпасын көзіне түсіре киген екен. Калитиндер бұл үймен танысқалы ең бірінші рет Лаврецкийді қабыл етпеді. Лакейдің айтуынша, Марья Дмитриевна "жантайып жатыр" екен, "ол кісінің басы ауырады" екен. Марфа Тимофеевна мен Лизавета Михайловна үйде жоқ боп шықты. Лаврецкий әлсіз үмітпен Лизаға кездесермін деп бақша жанында біраз жүргенмен, ешкімді көре алмады. Екі сағаттан соң қайта оралып соғып еді, алғашқы жауапты тағы да алды, енді лакей бұған қиғаш қарағандай. Лаврецкий бір күнде үш мәртебе соғуды лайық көрмей, біраз жұмысы болғандықтан Васильевскоеға барып қайтпақ болды. Жол бойында бірінен-бірі тамаша пландар ойлап еді, бірақ апасының қыстағында бұған уайым түсті; Антонмен сөйлесіп еді, әдейілегендей шалдың ойының бәрі де көңілсіз боп шықты. Оның айтуынша, Глафира Петровна өлерінде өз қолын өзі тістеп өліпті дей отырып, ол күрсінді де: "...әр жан өзін жеуге бұйырылған ғой, мырза", - деді. Лаврецкий қайта шыққанда мезгіл кеш еді. Кешегі күй бұның ойын тағы кернеп, кеудесінде Лизаның елесі сондай момын, жарқын білінеді; қыз өзін сүйеді деп ойлағанда елтігендей болады, сөйтіп өзінің қаладағы үйіне барынша тыныштанып, бақыт сезіп оралды. Алдыңғы алаңға кіре бергенде, пачуля иісті майының бұл өте жек көретін лебі келді, қарсы алдында әлдебір биік сандықтар мен сөмкелер тұр, өзіне қарсы жүгіре шыққан кызметкерлерінің жүзі бұғантаң көрінеді. Сезгеніне есеп берместен қонақ үйіне кіре беріп еді... Диваннан бұған қарсы қара жібек киген әйел тұрды да, бәтес орамалын жүдеу жүзіне басып, бір-екі аттады да, әдемі таралған хош иісті шашы бар басын төмен иіп, бұның аяғына құлай қалды... Енді ғана таныса бұл ханым, өзінің әйелі екен.

Лаврецкийдің тынысы біткендей болды... Ол қабырғаға сүйене беріп еді:

Ол мағынасыз қарап тұрған әйелдің бұрынғыдан жүдеп, ағарып және ісінген қалпын аңғарды. Әйел кейде көзін жалт еткізіп, өзінің сәнді қызғылт тырнағы бар, тамаша сұлу саусақтарын қысып, қинай түсіп сөйлеп тұр.

Енді ғана есін жиған Лаврецкий қабырғадан серпілді де, есікке қарай жөнелді. Әйелі қапаланып үн салып:

Лаврецкий тоқтап қалды. Үнсіз бір дауыспен:

Лаврецкий бұны бұдан былай көруге төзе алмады:

Варвара Павловна сол орнында біраз тұрып, иығын сілікті де, қызын екінші бөлмеге апарып, шешіндіріп қайта жатқызды. Содан кейін кітап алып, лампа жанына отырып, сағатқа жуық тосып, ақыры өзі де төсекке жатты. Бұның Парижден ертіп шыққан күтуші француз әйелі ханымның көрсетін шешіндіріп жатып, "ал қалай болды, мадам?" деп еді, әйел: - "Жай, Жюстина, - дей түсіп, - ол қатты қартайыпты, бірақ байқауымша, әлі бұрынғыдай мейірімді. Түнге қарай менің перчаткамды беріңіз, ертеңгі күнге омырауы жабық сұр көйлегімді әзірлеңіз және Адаға қой етінен котлет әзірлеуді ұмытпаңыз... Рас, оны бұнда табу қиын, бірақ тырысып көріңіз!" - деді. Жюстина шамды өшіріп жатып, «соғыс кезінде соғыстағыдай» деген француз мақалын айтты.

Қаланың көшесінде Лаврецкий екі сағаттан аса сенделді. Париж айналасында өткізген бір түн есіне түсті. Жүрегі қиналады, мең-зең болып, бос қуыстай көрінген басында қайта-қайта бір қараңғы нәрсіз ызалы ойлар орала ереді. "Ол тірі, ол мұнда" деп, үнемі қайран болып сыбырлай береді. Бұл Лизадан айрылғанын сезеді. Ызадан тұншыққандай; "мынау соққы сондай оқыстан кеп ұрды; сондай бір жапырақ қағаздың жалған, былшыл фельетонына қалай ғана сендім екен!" - деп және бір кез: "Ал мен сенбеген болайын, сонда қандай айырмыс бар, Лизаның мені жақсы көретінін білген болар ем,оның өзі де соны білмес еді" деп, өзінің қазіргі ойынынан әйелінің кескінін, үнін және көзқарасын кетіре алмай қойды... сөйтіп өзін және бар дүниені қарғаумен болды. Таң алдында барынша талған күйде Леммге келіп еді, көпке шейін есік қағып оята алмады; ақыры терезеден шалдың қалпақ киген басы көрінді, қазір оның бейнесі көңілсіз құрысқандай, осыдан жиырма төрт сағат бұрын шабытпен көркейген, биіктен қараған ұлы суретшінің ұлы кескіні мүлде жоқ.

Лаврецкий үйге кіріп, орындыққа отыра кетті; шал өзінің жыртық шапанының етегін қаусыра түсіп, құнысқан ернін жыбырлатты, Лаврецкий:

Леммнің жүзінде тандану бар, ол жымиған да жоқ; шапанын қымтана түсті.

Лаврецкий Лизаға екі сөз жазды: әйелінің келгенін айтып, енді бұнымен кездесуді сұрап еді. Содан соң диванға құлай кетіп, бетін қабырғаға бұрды; шал төсегіне жатып, көп аунақшып, өзінің декортын ішіп, жөтелумен болды. Таң атып, екеуі де тұрған еді. Бір-біріне таңданған жүздерімен қарасады. Лаврецкий бұл сәтте өзін-өзі өлтіргісі келгендей. Ac пісіруші әйел Катрин бұларға жаман кофе әкелді. Сағат сегізді соқты. Лемм шляпасын киіп, Калитиндерге сағат онда болса да қазір сылтау табамын деп жүріп кетті. Лаврецкий тағы да диванға құлағанда, жүрегінің түбінен және де өкінішті күлкі туғандай болды. Ол өз үйінен әйелі қуып шыққанын ойлайды; біресе Лизаның халін есіне алып, көзін жұмып, екі қолын желкесіне қояды. Ақыры Лемм қайтып, кішкентай ғана қағаз әкелді, Лиза қарындашпен "біз бүгін көрісе алмаймыз, болса, ертең кешке болар. Қош болыңыз" деп жазыпты.

Лаврецкий Леммге салқын ғана алғыс айтып, үйіне кетті.

Әйелі таңертеңгі ас үстінде екен. Аданың шашында бұрамалар, ол көкшіл лента таққан ақ көйлек киіп, қой етінен котлет жеп отыр. Лаврецкий үйге кірісімен, Варвара Павловна тұрып, барынша бағынған жүзбен бұның қасына тақады. Жігіт оған өзінің соңынан ер деді де, кабинетке тартты. Есікті жауып алып, арлы-берлі жүре берді; әйел бір қолын бір қолына салып, момын жүзбен қарап, әлі күнге сұлу көрінген, сәл боялған көзін аудармайды. Лаврецкий көпке шейін сөйлей алмады: ол өзін билей алмайтын сияқты; Варвара Павловна бұдан түк қорықпайтынын бұл анық көріп тұрса да, әйел қазір-ақ талып жығылатын кісі боп көрінбекші. Ақыры ол ауыр тыныс алып, кей шақта тістене түсіп, сөз бастады:

Варвара Павловна ернін жымырып, көзін сығырайтты, ішінен: "бұнысы жирену, әрине, мен оған әйел де емеспін" деп ойлады. Лаврецкий бір түймесін салып:

Варвара Павловна сыбырлап:

Варвара Павловна жібек шеккен орамалын жүзіне тақады, ішкі толқыннан дірілдеген ерінімен сөз қатып:

Лаврецкий асыға сөйлеп:

Варвара Павловна басын иіп:

Федор Иваныч селт етті: фельетон айналасы қарындашпен сызылған-ды. Варвара Павловна бұрынғыдан да мүләйімсіп қарады. Ол бұл сәтте тамаша сұлу еді. Париждің сұр көйлегі оның талдырмаш, дәл он жеті жасар қыздай бойын әсем көрсетеді; оның жіңішке, нәзік мойнын ақ жағасы қоршай түскен. Кеудесі баяу тыныс алады, қолында жүзік, білезіктер жоқ, жылтыраған шашының сәл ғана ұшы көрінген, ботинкасына шейін барлық бойы соншалық көркем... Лаврецкий бұған ызалы көз тастады да, "браво" деп айғайлап жібере жаздады. Ызасынан жұдырықпен бір қойғысы келді де, бірақ тұра жөнелді. Бір сағаттан соң Васильевскоеға кетті. Ал екі сағаттан кейін Варвара Павловна бұл шаһардағы ең жақсы күймені жалдап алып, басына жай ғана салом шляпа киіп, қара вуаль салып, биязы ғана монтилия киіп, қызын Жюстинаға тапсырды да, өзі Калитиндерге тартты; малайлардан сұрап білуі бойынша, бұл үйге күйеуінің күнде баратынын аңғарған еді.

Лаврецкийдің әйелі О... шаһарына келіп, жігіт үшін болған күн Лизаға да ауыр күн болған. Ол төменге түсіп, шешесімен амандасып үлгергенше, терезе түбінде ат дүбірі естілген; сонда қыз құпия қорқыныш сезе отырып, Паншиннің қораға кіріп келе жатқанын көріп еді. Ішінен "бұл бүгін байлаулы жауап естігелі әдейі ерте келді-ау" деп ойлаған-ды, сонысы бекер болмады; қонақ үйде сәл айналып, енді ол Лизаны бақшаға шақырды да, өз тағдырын анықтап шешуді талап етті. Лиза бойына қайрат жиып алып, оған жар бола алмайтынын жариялады. Жігіт бұның бар сөзін қырын тұрып, шляпасын көзіне түсіре киген қалпында тыңдап алды да, сыпайы, бірақ өзгерген үнмен бір жайды сұрай қалды: сұрағаны қыздың жаңағы жауабы соңғы сөзі ме және бұның өз мінезі қыздың осындай байлануына себеп болмады ма деген сұрау болатын. Содан кейін бір қолын көзіне басып, қысқа қатаң ғана күрсінді де, қолын бетінен тез түсірді. Енді күңгірт үнмен сөйлеп:

Лиза оны сол сәтте кетер деп ойлап еді; бірақ ол кабинетке - Марья Дмитриевнаға кіріп, сонда сағатқа жуық отырды. Кетерінде Лизаға французша "сізді анаңыз шақырады, мәңгі бақыл болыңыз" деп, атына мінді де, тура есік алдынан - ақ шапқылай жөнелді. Лиза үйге кіре бере шешесінің жылап отырғанын көрді: Паншин оған өзінің бақытсыздығын баяндаған екен.

Қапаға түскен анасы өзінің мұңын шағып, қызына:

Мені ұмытпауды серт етті. Ах, мен өлермін бүйткенше. Ах, менің басым өлердей ауырып барады. Палашаны жіберші. Қайта ойланбасақ, сен мені өлтіресің, ұқтың ба. - Сөйтіп, Лизаны екі мәртебе қарызды ұмыттың деп кінәлады да, жөнелтіп жіберді. Лиза өз бөлмесіне кетті. Паншиннен жауаптасудан, шешемен сөйлесуден енді тынығармын дегенде, тағы бір соққы мүлде күтпеген жағынан кеп соқты. Марфа Тимофеевна бұның бөлмесіне кеп кірді де, есікті жауып алды. Кемпірдің жүзі сұрланған, қалпағы қисайып кетіпті, екі көзі жарқырап, қолы мен ерні дір-дір етеді. Лиза қайран қалды: өзінің сондай ақылды, салмақты апасын мұндай күйде көрген емес еді.

Марфа Тимофеевна қобалжып, салмақпен сыбырлап сөйледі.

Марфа Тимофеевна стаканды шетке қойды:

Лиза аппақ боп кетті.

Лиза шала ғана естіртіп:

Лиза ақырын ғана дауыспен жауап қатып:

Марфа Тимофеевна шоқынып алып:

Марфа Тимофеевна кетті де, Лиза бұрышқа отыра қалып, жылап жіберді. Бұндайлық төменшік хал оның жанына ащы тиді, бәрі орынсыз еді. Махаббат бұған әлі шат көрінген жоқ, кешегі кештен бері екі рет жылап алды. Өзі күтпеген жаңа сезім жүрегінде жаңа ғана туысымен бұл сол үшін ауыр жапа шегеді, бөтен қолдар бұның құпия сырына қатал сұғынады, әрі ұялып, әрі қиналып ауырсынғандай, бірақ ешбір күдігі де, қаупі де жоқ және Лаврецкий бұған бұрынғыдан да қымбат бола түсті. Өзі түсініп жеткенше ғана қобалжыған еді: бірақ кешегі кездесу, кешегі сүйісуден соң ол енді күдіктене алмады; өзінің сүйгенін біледі, сүюі адал, бұл ойын емес, мәңгіге барынша берілген еді және ешбір қауіптен сескенбейді; еш"бір зорлық бұл табысуды үзе алмайтындай сезеді. Варвара Павловна Лаврецкая келді деп мәлім еткенде, Марья Дмитриевна сескеніп қалды, оны қабыл алар - алмасын да білмеді: қорыққаны - Федор Иванычты қорлағандай болам ғой деген еді. Бірақ сыбыс құмарлық бойды жеңді. Өз ішінен: "несі бар, о да туыс қой" деп, орындығына жайғасты да, малайына: "шақыр" деді. Келесі сәтте есік ашылған еді; Варвара Павловна дыбыссыз басып, Марья Дмитриевнаға шапшаң келіп, бұны орнынан тұрғызбастан алдына тақап, тізесін иді.

Осы сөзді айтып, Варвара Павловна Марья Дмитриевнаның бір қолын өзінің сарғыш перчаткелі қолымен қысып ұстап алып, барынша жағынған күйде сол қолды қызғылт, толық еріндерімен сүйе бастады. Марья Дмитриевна осыншалық сұлу, тамаша киінген әйелдің бұның аяғында отырысынан сасып қалды; өзінің не қыларын да білмеді, қолын тартып алайын деп еді, оны қатарына отырғызбақ, бір жылы сөз айтпақ та болып еді, ақыры сәл көтеріліп, Варвара Павловнаны хош иісті жазық маңдайынан сүйіп алды. Варвара Павловна бұл сүюден еріп кеткендей болды.

Варвара Павловна бұнымен жарыса:

Варвара Павловна орындыққа баяулап қана отырып жатып:

Мен ол кісінің бұйрығын орындап, ертең-ақ сонда жөнелемін; бірақ ең алдымен сізге соғып кетуді өзіме міндет санадым.

Варвара Павловна күрсінді:

Варвара Павловна сырт киімін иығынан шапшаң ғана түсірді.

Марья Дмитриевна ерігендей болды.

Варвара Павловна сәл ғана қуанғандай боп, қолдарын майыстырып:

Малай Гедеоновскийдің келгенін білдірді. Кәрі мылжың қайта-қайта иіліп, күлімсірей кірді. Марья Дмитриевна оны қонақ әйелімен таныстырды. Басында ол қысылып қалып еді, бірақ Варвара Павловна соншалық ойнақы құрмет көрсеткендіктен, құлағына шейін қызып алып, әр алуан өсектер мен жалған сыпайылық сөздер бұның аузынан балдай тамды. Варвара Павловна бұны тыңдай отырып, тартына жымиса да, кейін өзі де аз-аздап сөзге араласты. Ол момын түрде Париж жайын айтты, өзінің Бәденге барған сапарын баяндады: бір-екі рет Марья Дмитриевнаны күлдіріп алып, әр кезде сәл ғана күрсініп, өзінің орынсыз шаттығын өзі кінәлағандай болады; Аданы әкелуге рұқсат сұрап алды: перчаткесін шешіп, өзінің жылтыраған қолымен әртүрлі әшекей шілтер, бүрме, бастырмаларды қай жерге орнату керек екенін көрсетіп отырды: ағылшын иісті майы бар бір сауытты әкелуге уәде қылғанда, Марья Дмитриевна бұл сыйды алатынын айтып еді, соған жас баладай қуанды: бірінші мәртебе орыс шіркеулерінің қоңырауын естігенде, өзінің қатты толқығанын еске алып, жылап жіберді.

Осы сәтте Лиза кірген еді.

Таңертең Лаврецкийдің сәлемін оқыған минуттағы шошынып, тоңазыған кезден бері қарай Лиза осы әйелге кездесуге әзірленген: бұны көретінін сезгендей еді. Өзінің айтуынша, қылмысты үміттеріне жаза есебінде сол әйелмен кездесуден қашпауға бекінген. Бұның тағдырындағы шұғыл өзгеріс барын ойран етті: барлығы екі-ақ сағат ішінде жүзі сонша жүдеп қалса да, ол бір тамшы жас тамызған жоқ. "Саған керегі сол" деп, кеудесіндегі бұның өзін шошытқандай әлдебір ащы, ызалы толқындарды баса сөйлейді. Лаврецкий әйелінің келгенін біле салысымен, "ну, бару керек" деп ойлады да, келіп кіргені сол еді... Қонақ үйдің есігін ашар алдында ол ұзақ тұрып қалып, өз ойында: "мен бұған жазықтымын" десе де, табалдырықтан аттаған соң әйел жүзіне қарап, жымиюды өзі бұйырғандай болды. Варвара Павловна бұны көре салысымен қарсы жүріп, сәл ғана, бірақ сыпайы түрде иіліп қалды. Ол тартымды дауыспен үн қатып, "менің өзімді сізге таныс етуге рұқсат етіңіз, сіздің анаңыз маған сонша мейірімді болғандықтан, сіз де рақымды боларсыз деп үміттенемін", - деді. Осы соңғы сөзді айтқандағы Варвара Павловнаның бар жүзі, аяр күлкісі, әрі салқын, әрі майда көзқарасы, қолдары мен иығының қозғалысы, тіпті үстіндегі көйлегі және бұның бар жаратылысы Лизаға соншалық жиренішті көрінгеннен, ол тек жауап айта алмай, зорлықпен ғана қолын созды. Варвара Павловна ішінен "бұл бойжеткен менен жиренеді" деп ойлады да, Лизаның салқын саусақтарын қатты қысып қойып, Марья Дмитриевнаға бұрылып, ақырын ғана сөйлеп французша:

Лиза сәл қызарып кетті: жаңағы сөзде бұны ренжітерлік мысқыл бар сияқты; бірақ өлексе сенбеуге бекініп, терезе жанына барып, тоқымаға қол созды. Варвара Павловна оны бұл жерде де тыныш қоймады: қасына келіп, оның өнерін, биязылығын мақтай бастады... Лизаның жүрегі қатты бір ренішпен соғады: өзін зорға жеңіп, осы орында зорға отырғандай. Бұның көңілінше, Варвара Павловна барды біліп, іштей асқақтық жасап, мысқыл етіп тұрғандай көрінді. Лизаның бақытына қарай Варвара Павловна мен Гедеоновский сөйлесіп кетіп, әйелді Лизадан бұрып алды. Лиза тоқымаға үңілгенмен, андаусыз түрде үнемі әйелді бақылаумен болды. "Осы әйелді сүйді - ау" деп ойлады. Бірақ сол сәтте өз басынан Лаврецкий жайындағы ойды жойып жіберді: ақырында, басы айналып тұрғанын сезіп, өзін билейтін еркінен айырылып қалам ба деп қорықты. Марья Дмитриевна музыка жайынан сөз бастап:

Варвара Павловна шапшаң ғана фортепьяноға отырып, саусақтары клавиштердің бойына батыл жүгіре беріп:

Варвара Павловна шын шеберлікпен Гарцтың сондай бір жарқыраған қиын этюдін ойнап шықты. Өзінде сонша күш пен шапшаңдық бардай.

Гедеоновский қуанып:

Марья Дмитриевна да қостады.

Варвара Павловна сәл ғана бұрылып:

Варвара Павловна саусақтарымен әр тонды теріп талғап:

Гедеоновский де үн қосып:

Варвара Павловна оқыстан Штраустың бір үнді вальсын ойнай жөнеліп, соншалық бір күшті шапшаң құбылыстар төгілте бергенде, Гедеоновский селк етіп қалды; бірақ вальстың дәл ортасында әйел тез ғана мұңды күйге ауысып, "Лучияның"бір ариясын ойнап аяқтады... Өзінің халіне ойнақы күй дәл келмейтінін енді аңғарған еді. Сезімтал кездеріне көп бейіл берген "Лучия" ариясы Марья Дмитриевнаны қатты қобалжытты.

Ол Гедеоновскийге күбірлей сөйлеп:

Обед кезі болып еді. Марфа Тимофеевна келгенде, сорпа үстел үстінде тұрған-ды. Варвара Павловнамен ол өте салқын ғана кездесті. Бұның биязы сөздеріне болымсыз ғана жауаптар айтып, жүзіне қараған да жоқ. Варвара Павловнаның өзі де бұл кемпірден түк шығара алмайтынын аңғарып, оған орала беруін қойған еді; оның орайына Марья Дмитриевна қонағына өзгеше мейірімді болды: апасының әдепсіздігіне ол ызаланған болатын, Марфа Тимофеевна болса, Варвара Павловна ғана емес, көзі соншалық жалтылдап отырса да, ол Лизаға да қараған жоқ. Қыз өзі іштей сарғыш тартып, ернін жымырып, тастай боп отыр. Лиза сырттай тыныш сияқты, анығында да оның жаны тыныштала түскендей; ғажайып бір сезімсіздік, жазаға бұйырылғанның сезімсіздігі бұған оралғандай. Обед үстінде Варвара Павловна аз сөйледі: ол тыңдап сескенген кісідей боп, өз жүзіне мұңды уайым кейпін жиған. Жалғыз Гедеоновский ғана әңгімені созып, әр түрлі жайды сөз ғып отырды; әр кезде өтірік айтарда Марфа Тимофеевнадан жасқанып жөткіре беретін әдетіне басып, қазір де жөткіреді де, кемпірге қорқа қарай береді, бірақ қарт әйел оның сөзін бұзып бөгеген жоқ. Астан кейін Варвара Павловна преферансты жақсы көретінін білдірді; Марья Дмитриевнаға бұнысы соншалық ұнаған еді, ол мейірленген бойында іштей: "тіпті Федор Иванович не деген ақымақ еді. Осындай әйелді түсіне білмегені несі екен" деп ойлады. Сөйтіп, бұл қонақ әйелмен, Гедеоновскиймен карта ойнауға кірісті, ал Марфа Тимофеевна Лизаға сенің басың ауырып отырған болу керек, өң-түсің жоқ деп, жоғарыға ертіп әкетті. Марья Дмитриевна көзін құбылтып, Варвара Павловнаға қарап:

Варвара Павловна "солай ма еді" деп қана қойды. Лиза апасының бөлмесіне кіре бере талықсыған күйде орындыққа зорға отырды. Марфа Тимофеевна бұған ұзақ уақыт үндемей қарады да, ақырын ғана тізерлеп тұрып, қыздың екі қолын үн қатпай сүйе бастады. Лиза ілгері ұмтыла түсіп, қызарды да, жылап жіберді; бірақ Марфа Тимофеевнаны тұрғызған жоқ, қолын да тартып алмады; оны тартып алуға өзін ықтиярсыздай сезді; өйткені кемпірдің кешегі үшін кешірім сұрап отырған жайын ойлап, оған бөгет болуға өзінің хақысы жоқтай көрді; Марфа Тимофеевна да мынау жүдеген, аппақ, әлсіз қолдарды сүюге тоймайтындай, оның өз көзінен де, Лизаның көзінен де үнсіз жастар төгіледі; ал Матрос атты мысық жердегі түйіншек жанында пырылдап жатыр, икон алдындағы кішкене шырақтың ұзынша оты әлсіз ырғалып жанады, көрші бөлмеде есік сыртында Настасья Карповна түйіншектелген шұбар орамалымен көз жасын ұрлап сүртеді.

Ал бұл шақта төменде, қонақ үйде преферанс жүріп жатты. Марья Дмитриевна ұта бастап көңілді болатын. Бір уақыт малай кіріп, Паншиннің келгенін мәлімдеді. Марья Дмитриевна карталарын түсіріп алып, қозғалақтай бастады; Варвара Павловна бұған сәл мысқылмен қарап, енді көзін есікке бұрды. Бір сәтте Паншин кіріп еді, қара фрак киген, ағылшынның биік жағасын салған, тамағына шейін түймеленген қалпы бар. Оның жаңа ғана сақал қырған жүзі, күлкісіз кескіні: "менің көнуім ауыр болса да, көріп тұрсыз, келіп тұрмын" дегендей.

Марья Дмитриевна дауыстап:

Паншин Марья Дмитриевнаға тек көзқарасымен ғана жауап беріп, әдеппен иіліп қойды, қолынан сүйген жоқ. Жігітті Варвара Павловнамен таныс еткенде, ол бір адым кейін шегініп, зор әдеппен иілді де, биязы тағзым танытты, енді карта үстеліне келген еді. Преферанс тез бітті. Паншин Лизавета Михайловна туралы сұрастырып, оның сырқат екенін біліп, көңіл қостық айтты; содан соң Варвара Павловнамен сөйлесіп, оның әр жауабын ақырына шейін құрметпен тыңдап, өзінің әр сөзін дипломаттық қалыпта өлшеп, салмақтап айтып отырды. Бірақ дипломаттық сәні, паңдығы Варвара Павловнаға әсер еткен жоқ, сезілмеді. Керісінше, әйел жігіт жүзіне күлкілі пейілмен қарап, сөйлегенде селқос сөйлейді, өзін күлкіден зорға тыйып отырғанын жұқалаң танауының жиі қозғалысы білдіріп отырды. Марья Дмитриевна бұның талантын мадақтай бастап еді; Паншин оның биік жағалары мүмкін еткен дәрежеде сыпайылап бас изеп, ''бұл жөнде күмәнсіз иланған болатынмын" деді де, енді тіпті Меттернихтың өзі туралы сөйлегендей болып кетті. Варвара Павловна өзінің қоңыр көздерін сығырайта түсіп, ақырын ғана "сіз де артист туғансыз ғой" деп бастап, тағы да баяулай түсіп, "бері жүріңіз" деп, басын фортепьяно жаққа изеді. Осылай тасталған: "бері жүріңіз" деген жалғыз сөз сиқырдай құбылтып Паншиннің бар жүзін өзгертіп жіберді. Оның салмақтаған қалпы жоғалып, енді жымиып, көңілденіп, фрагінің түймелерін ағытып:

Паншин тартына бастап еді, әйел орындықтың сыртын бұйырған белгімен қаға түсіп және де "отырыңыз" деді. Жігіт енді отырып, жөткіріп, жағасын ағытты да, өзінің романсын айтты. "Тамаша" деп Варвара Павловна сүйсініп және де: "Сіз өзгеше айтасыз, сізде үлгі бар, тағы айтыңыз", - деді. Ол фортепьяноны айналып, Паншиннің қарсы алдына шықты. Жігіт романсын айтқанда өзінің даусын дірілдетіп, әсіресе сезімділік бергісі келді. Варвара Павловна өзінің аппақ қолдарын еріндерінің тұсына көтеріп, фортепьяноға шынтағын сүйеп, жігітке қадала қарап тұр. Паншин ән салып болған еді, әйел: "Тамаша, идеясы тамаша", - деп білгір адамша салмақты сөйлеп: "айтыңызшы, сіздің әйел даусына арнап, меццо-сопраноға жазғаныңыз бар ма", - деді.

Варвара Павловна қызарыңқыраған жүзінен шашын кейін қайырып, басын сілке түсіп, Паншинге қарап:

Паншин әннің атын қайта айтып:

-Оқа емес, біз ақырындап репетиция жасайық, кәне, мен отырайыншы, - деп, Варвара Павловна фортепьяно жанына отырды. Паншин бұның қасында тұрды. Әуелі дуэтті ақырын айтысып еді, бұл кезде Варвара Павловна бір-екі рет жігіт әнін түзеп берді, кейін жаңағы әнді екі рет қайталап бірге шықты. Варвара Павловнаның даусы жастық сәнінен айрылса да, ол өз даусын тамаша билей біледі екен. Паншин басында қорқақтап фальші айтып тұрды, кейін екіленіп, онша әсем жырламаса да, иықтарын қозғап, денесімен ырғалып, нағыз әншілер құсап, қолын да сермеп айтты. Варвара Павловна Тальбергтің екі-үш нәрсесін ойнап және көңілді түрде французша бір ариетка айтты. Марья Дмитриевна өзінің ризалығын қалай танытарын да білмеді; бірнеше рет Лизаны шақыртайын деп еді: Гедеоминский де айтарға сөз таба алмай, тек қана басын шұлғи беріп, бірақ оқыстан есінеп қалып, аузын басуға әрең үлгерді. Бұл есінеуді Варвара Павловна байқамай қалған жоқ: фортепьяноға сырт айналып, французша: "Музыка жеткілікті, одан да әңгімелесеміз", - деп, екі қолын бір-біріне айқастырды. Паншинде французша: "Я, музыка жеткілікті",-деп көңілдене қостап, енді француз тілінде ойнақы жеңіл әңгімелесе жөнелді. Марья Дмитриевна бұлардың орағытқан, қиялағыш сөздерін тыңдап отырып: "дәл бір Париждің салонындағыдай" деп ойлады. Паншин барынша көңілді болатын; көздері жарқырап, жымия түседі, әуелгі кезде Марья Дмитриевнамен көздері ұшырасқанда, бетін сипап, қабағын түйіп, шұғыл күрсіне қалушы еді; бірақ кейін оның бәрін ұмытып, мынадай жарқын көркемдік әзіл әңгімеге барынша мәз бола кірісті. Варвара өзін үлкен философ қып танытты: оның бар мәселеге өз жауабы бар; ол ешбір жайда күдіктенбейді, іркілмейді; кезінде әр алуан ақылды адамдармен көп те, жиі де әңгімелесіп жүргені байқалады. Оның бар ойы, сезімдері Париж айналасында. Паншин әңгімені әдебиетке ауыстырып еді: әйел де бұның өзі сияқты тек қана француз кітаптарын оқитын боп шықты, Жорж Санд бұны ыза қылады екен, Бальзак қажытса да, оны бұл сыйлайды екен. Сю мен Скрибі анық жүрек шеберлері екен; аса құрметтейтіні - Дюма мен Феваль болып шықты; іштегі шынын айтса, бұл аталғандардың бәрінен де оның артық көретіні Поль де Көк болса да, әрине, бұл жерде оның атын атамады. Анығына келгенде, бұны әдебиет онша алаң етпейтін. Варвара Павловна өзінің халін еске түсіргендей жайлардың бәрінен үлкен еппен жалтара біледі; бұның сөздерінде махаббат жайынан белгі де жоқ; қайта әр алуан құмарлық атаулыға қатал қарайтын, түңілген, тоқтаған жан тәрізді. Паншин бұнымен дауласа берді; әйел оған көнген жоқ... бірақ бір ғажап хал бар, бұның сөзімен, аузы кінәлап, сынап сөйлесе де, дәл сол сөздерді айтқан үні еркеленіп, биязыланып шығады және бұның көздері... сондай тамаша көздері басқаны айтады, бірақ нені айтқанын білу қиын, тек байқалатыны, шын қаталдық жоқ, мәлімсіз тәтті жай дегендей. Паншин осы көздің анық мәнін білгісі кеп, өзі де көзімен сөйлеп көріп еді, бірақ оныкінен түк шықпады; бұның байқауынша, Варвара Павловна анық шет елде тәрбиеленген ұрғашы арыстандай, бұдан әлдеқайда шебер, жоғары сезіледі де, жігіт өзін оңдап билей алмады. Варвара Павловнаның кейбір әңгіме кезінде сөйлескен адамының жеңіне сәл қол тигізетін әдеті болушы еді; сондай сәт жанасулары Владимир Николаичті қатты қобалжытты. Варвара Павловна кіммен болса да тез жақындасуды білетін; енді екі сағат өтпестен Паншин бұл әйелді бір ғасырдан бері білетіндей сезінді. Ал бұның жақсы көретіні және жар болуын сұрағаны Лиза болса, ол қазір бұл үшін тұманға батқандай болды. Шайдың үстінде әңгіме бұрынғыдан да еркіндей түсті. Марья Дмитриевна малайын шақырып, Лизаның басы тәуір болса, төменге келсін деп еді. Паншин Лизаның атын ести сала, құрбандыққа еркек пен әйелдің қайсысы төзімді екенін сөз қып еді. Марья Дмитриевна тез қобалжып, әйел төзімдірек деп және соны екі сөзбен дәлелдеймін деді де, шатасып барып, бір қолайсыз теңеумен тоқтады. Варвара Павловна нотаның тетрадын алып, сонымен өз бетін жартылай бүркеп, Паншинге қарай иіліп, бисквитті асай отырып, көзі де, еріндері де жымиып, ақырын ғана французша: "бұл сүйкімді ханымның дәрісі от алмай қалды", - деді. Паншин сәл шошып, Варвара Павловнаның өжеттігіне таңғалды; бірақ ол бұндай оқыс шыншылдықта бұның өзіне қаншалық жирену арналғанын түсінген жоқ; ол қайта Марья Дмитриевнаның бұған деген адалдығын, бұны сан рет әдеппен сыйлағанын, қарызға ақша бергенін - бәрін ұмытты; енді бұ да жымия түсіп, французша: "мен де солай ойлаймын" деп бірнеше қайтарып айтты. Варвара Павловна бұған достықпен көз тастап, орнынан тұрды. Осы кезде Лиза кірген еді; Марфа Тимофеевна жібермеймін десе де, ол бүгінгі сынды барынша көтеріп көрмек. Варвара Павловна бұған қарсы қозғалғанда, Паншин қасына ерді, жігіттің жүзіне бұрынғыша дипломаттық шырай пайда болған еді. Ол Лизадан: "саушылығыңыз қалай?"-деп сұрады.

Варвара Павловна сәтті, тіл алғыш жас баладай жетіп барып, аласа ғана орындыққа төмендеп отыра қалды. Марья Дмитриевнаның бұны шақырғаны қызының қасында оңашада, бір сәтке болса да, Паншин қалса екен деп еді: бұл ішінен әлде болса қызы қайта ойланар деп үміттенетін және қазір басына бір ой келіп, соны дәл осы арада айтып қалмақшы боп еді.

Варвара Павловна көздерін Марья Дмитриевнаға баяу ғана көтере қарап, қолдарын сондай әсем ғып айқастырды. Қайғылы ғана үнменен сөйледі.

Марья Дмитриевна сыбыс құмарлықпен ентелей түсіп:

Марья Дмитриевна бұның бетін сипай түсейін деді де, жүзіне бұрыла қарап, сескеніп қалды. Ішінен "момын - момын, ал өзі ұрғашы арыстандай" деп ойлады да:

Бұл кезде Паншин Лизаға:

Жігіт бірталай үнсіз тұрып:

Паншин жаңағы сөзін салмақтап, тағы да мен сізді түсінемін десе де, не айтқалы тұрғанын өзі де білмеуші еді.

Лиза басында қысылды да, кейін ішінен "мейлі" деді.

Паншин бір сыры бар кісі тәрізденіп үндемей қалып, шетке таман салқын қарады. Бұл кезде Марья Дмитриевна дауыстап:

Қонақтар бұл емеурінді түсініп, қоштаса бастады. Варвара Павловна келер күн обедке келуге және Аданы ала келуге уәде берді; бұрышта отырып ұйықтап қала жаздаған Гедеоновский әйелді ұзатып салуға әзірлігін білдірді. Паншин жұрттың бәрімен сәнденіп қоштасып, басқыш алдында Варвара Павловнаны оның күймесіне мінгізіп, қолын қысты да, французша "көріскенше" деді. Гедеоновский әйелмен қатар отырған еді. Жол бойында байқамаған боп әйел бұның аяғының үстіне өз аяғының ұшымен баса берді. Анау бұдан ұялып, әйелге ылғи тағзым сөздер айтады; онысына әйел күле түсіп, күймеге көше фонарьінің жарығы түскен сайын көзін құбылтып, ойнақылана қарайды. Бұның өзі тартқан вальс көкейінде сайрап тұрғандай боп қобалжытады; ол қай жерде болса да, жарық оты жайнаған музыкаға бағынып, айнала билеген балдардың залын есіне түсірсе - сол сәтте жаны жалындағандай болатын. Көзі тұмантып, әлденеден жымиып, бар бойына сиқырлы биязылық, келісім, сең тарағандай болушы еді. Үйге жеткенде Варвара Павловна күймеден лезде ытқып түсті. Осылай түсу тек ғана ұрғашы арыстандарда болады, енді Гедеоновскийге айналып қарады да, оның дәл мұрнына тақай беріп, өте үнді дауыспен сақылдап күліп жіберді. Статский советник өзінің пәтеріне келгенде, бұның малайы сауытқа құйған аподельдокты ұсына берді, бірақ бұл ішінен: "сүйкімді ханым... менің салмақты адам болғаным да тәуір екен... бірақ ол неге күлді?" - деп ойлады.

Марфа Тимофеевна түн бойы Лизаның бас жағында отырды.

Лаврецкий бір жарым күн Васильевскоеде болғанда бар уақытын айналаны кезумен өткізді. Ол ешбір жерде байыздай алмайды: уайым кеміргендей; бұны айықпас ағыны бар, бірақ байлаусыз бір талаптар дамылсыз қинайды. Қыстаққа алғаш келген күннің ертеңінде ойлаған сезімін еске алып еді, сондағы ниеттерін де ескертіп, өзіне қатты наразы болатын. Бұның болашағының жалғыз міндетінен, өзінің қарызы деп білген жайынан бұны кім айырушы еді. Бақыт құмарлық, тағы да бақыт құмарлық. "Михалевичтікі рас" деген де бір ой келді. Өзіне-өзі: "Сен өмірде екінші рет бағыңды сынамақ болдың, сен бақыттың адам өмірінде бір оралуының өзі де ойда жоқ сый екенін ұмыттың. Ол толық болмады, жалған болды дейсіз ғой, ендеше, толық, анық бақытқа қандай хақың барын білдірші. Айналаңа қарап, кімнің рахатта, бақытта жүргенін көрші, аңдашы. Әне, шөп шапқалы мұжық кетіп барады, мүмкін, ол өз тағдырына риза шығар... несі бар. Бірақ сен онымен өз жайыңды айырбастар ма ең. Анаңды есіңе алшы; оның талабы қандай аз еді, бірақ тағдыры ие болды. Сен Паншинмен сөйлескенде Россияға келіп жер жыртпақ болдым деген сөзді мақтан үшін айтқан боларсың; қартайған шағыңда қыздар соңынан сүйретілгелі келген жоқпысың. Сенің азаттығың туралы еміс хабар келе сала, барды тастап, барды ұмытып, көбелек қуған баладай болмадың ба..." Осы ойларының арасында Лизаның бейнесі оған үнемі елестейтін; бұл сол елесті қинала тұрып жырақтатқысы келеді және тағы соңынан қалмас бір елес, қысылмайтын аяр сұлу, бұған соншалық жиренішті емес боп және де ойына келе береді. Шал Антон мырзасының көңілі жадау екенін біліп, есік сыртында бірнеше рет күрсініп, ақыры бұған келіп, жылырақ бір нәрсе ішкенді кеңес етіп еді, Лаврецкий әуелі бұған ақырып шығарып жібермек боп, артынан одан кешірім сұрады; Антон оған бұрынғысынан да қайғыра түсті. Лаврецкий қонақ үйде отыра алмады; бұған суреттегі үлкен әкесі Андрей ездігін мазақ етіп қарап тұрғандай көрінеді. Атасының түйілген еріндері бұған "эх, сен дәрменің жоқ" дегендей, өзінің ішінен "шынымен-ақ өзімді билей алмаймын ба, бағынам ба осы... болымсызға" дейді (соғыста ауыр жараланғандар өз жарасын әр кезде "болымсыз" дейтін. Адам өзін алдамаса, жер үстінде тұра да алмайды ғой). Кішкене баламын ба, не болды осы. Ну, рас, жақыннан көрдім, бар өміріме жетерлік бақыт мүмкіншілігін қолыма ұстап тұрғандай болып ем, бірақ ол сәтте жойылды; лотерейде де дөңгелек сәл айналып, кей кедей сәтте байып та шығушы еді ғой. Бұйырмаса болмайды, бітті де. Іске кірісем де, тістеніп aп, өзіме-өзім үн шықпа деп бұйырамын; бір тәуірі, өзім қолға алуым бірінші рет емес қой. Осы қашуымның өзі немене. Осы араға келіп ап, түйеқұс тәрізденіп, басымды жапырақ арасына сұғып тығылып отырғанымның өзі не. Сордың жүзіне қарауға қорқам ба - болымсыз, - дей түсіп, "Антон" деп қатты айғайлады да, - тез ат жеткіз, - деді. Ендігі ойлағаны: "өзіме үн шықпауды бұйыруым керек, өзімді тастай қымтап ұстауым керек..." -деді. Осындай ойлармен Лаврецкий өз қайғысына ем іздеді. Бірақ ол қайғы мол, ауыр еді; оны ақылдан айрылмаса да, бар сезімнен ажыраған Апраксея да байқады, басын шайқап, мұңды көзбен қарап, тарантасқа мініп жатқан Лаврецкийді ұзатып салды. Аттар жортып келеді; ол тапжылмастан тура қарап, тапжылмастан алдағы жолға қарайды.

Лиза Лаврецкийге хат жазып, кеше өздеріне келсін деген еді; бірақ Лаврецкий әуелі өзінің пәтеріне келді. Үйінде әйелі де, қызы да жоқ екен, үйдегілерден білгені - олар Калитиндерге кетті десті. Бұл хабар оны таң қылумен бірге, жынын келтірді. Жүрегінде ыза толқыны қайнап, "Варвара Павловна, тегі, маған өмір сүргізбейін деген екен", - деп ойлады. Ол арлы-берлі жүріп, кейде қолымен немесе аяғымен жолында кездескен баланың ойыншығын, кітапшаларын, әр түрлі әйел заттарын лақтырумен болды. Жюстинаны шақырып алып, жаңағы бар "қоқсықты" жинауға бұйырды. Жюстина французша "я, мырза" дей түсіп, қылмиып бөлменің ішін жиыстыра бастады, әрбір сәнді қимылында Лаврецкий оның сонша тозған, бірақ өзгеше мысқылшыл париждік жүзіне, ақ қолғабына, жібек алжапқышына, жеңіл қалпақшасына да жирене қарады. Әйелді жөнелтіп жіберіп, көп толқудың соңынан (Варвара Павловна әлі қайтқан жоқ еді) енді Калитиндерге баруға бекінді, бірақ Марья Дмитриевнаға бармайды (өзінің әйелі отырған қонақ үйге ол ешуақытта кірмекші емес), бармағы Марфа Тимофеевна болатын; бұның білуінше, қыздар кіретін есіктің артқы басқышы тура кемпірдің үйіне апарушы еді. Лаврецкий сол есіктен кірді. Сәті келіп, қорада Шурочка кездесті де, бұны Марфа Тимофеевнаға қарай ұзатып салды. Қарт әйел дағдыдан тыс жалғыз отыр екен. Ол бұрышта, шашы жайылып, бүкшиіп, екі қолын кеудесіне айқастырып отыр. Лаврецкийді көріп, кемпір қысылып қалып, бөлмесінде арлы-берлі қозғалып, өзінің қалпақшасын іздегендей. Жігіттің көзіне қараудан жалтарып, сасқалақтап:

Лаврецкий орындыққа отырды. Кемпір әлі де сөйлеп:

Кемпір енді үндемей қап еді, Лаврецкий не айтарын білмеді, бірақ мұны қарт әйел түсінді.

Қол сөмкесін бір жауып, бір ашып отырып, Марфа Тимофеевна сөйлеп отыр.

Лаврецкий дау айтты:

Марфа Тимофеевна дыбыстап:

Кемпір және де қозғалақтап, шкафының тартпаларын аша бастады. Лаврецкий орындықта қозғалмай отыр.

Бір шақта басқышта жеңіл басқан аяқ дыбыстары білінді де, үйге Лиза кірді. Лаврецкий тұрып иілген еді, Лиза есік алдында тоқтап қалды. Марфа Тимофеевна асыға сөйлеп:

Сөйтіп, Лаврецкийге қырынан көз тастап, Марфа Тимофеевна кетті. Басында есікті ашық қалдырып еді, бірақ тез оралып, жауып қойды. Лиза орындықтың арқасына сүйеніп, екі қолын жүзіне ақырын ғана көтерген еді; Лаврецкий бұрынғы орнында отыр, Ақыры ол:

Лиза бұған өзінің көздерін көтере қарады. Қайғы да, қобалжу да жоқ сияқты; бірақ көздері шікірейіп, мұнарланғандай. Жүзі сұрланып, сәл ашыла түскен еріндері де қансыз. Лаврецкийдің жүрегі аяныш пен махаббаттан қалтырағандай болды; ол сыбырлап қана:

Лаврецкий тістеніп отырып:

Лаврецкий селк еткендей болды.

Лиза сәл жымиып қалды.

Лаврецкий дабыстап:

Лиза бұған тағы да қарады да:

Лаврецкий шапшаң ғана Лизаның қасына келді, "Лиза! - деді жалынған үнмен сөйлеп: -Біз мүлде айрылысамыз, жүрегім қақ жарылғандай, қоштасарда маған қолыңызды беріңізші". Лиза басын жоғары көтерді. Оның талған, сөнгендей болған көздері бұған қадалған еді. "Жоқ, - деп, ол соза берген қолын алып, - жоқ, Лаврецкий, - деді. Ең бірінші рет осылайша атап еді. - Мен қолымды сізге бермеймін, не қыласыз, өтінемін, барыңыз, сіз білесіз ғой, мен сізді сүйемін... Я, мен сізді сүйемін, - деп ол қинала тұрып айтты да: - бірақ жоқ... жоқ", - деді. Сөйтіп, орамалын өзінің ерніне тигізді.

Лаврецкий артқы есіктен шығып, қақпаға тақап қалғанда, артынан малай қуып жетті. Лаврецкийге:

Федор Иваныч әуелі:

Марья Дмитриевна өз кабинетінде Вольтер креслода одеколон иіскеп жалғыз отыр екен: апельсин қосқан бір стакан су үстел үстінде, жанында тұр. Ол қобалжи түсіп, бір нәрседен қорыққандай, Лаврецкий кірді. Бұл салқын сөйлеп, иілді де:

Лаврецкий баяу ғана: "ол маған мәлім" деген еді.

Марья Дмитриевна көңілденіп:

Лаврецкий күлді де, шляпасымен ойнады.

Лаврецкий жауап қатып: Я, Марья Дмитриевна, қызықты сұрауға рұқсат етіңіз, Варвара Павловна сіздің үйде ән салды деді ме, ол немене өзінің өкініші кезінде айтты ма, әлде қалай болды? - деді.

Лаврецкий иығын ғана көтерді. Онан соң, анау Адочка қандай періште, не деген ғажап, ол қандай сүйкімді және ақылды; французша сөйлегенін айтыңызшы, орысша да түсінеді мені апатай дейді, әлгі оның жасындағы балалардың жатырқайтыны бар ғой, бұнда ол мүлде жоқ. Онан соң сізге ұқсағаны, Федор Иваныч, сондай өзгеше, көзі, қастары айнымаған сіз. Мен өзім ондай кішкене балаларды сүймеймін, шынымды айтайын, бірақ сіздің қызыңызға тура ғашық боп қалдым. Лаврецкий шұғылынан бір нәрсе туралы сұрап: Марья Дмитриевна, сізден сұрауға рұқсат етіңіз, осыңызды маған неменеге айтып отырсыз? - деді.

Марья Дмитриевна одеколон иіскеп, су жұтып алды:

Марья Дмитриевнаның көзі осы сәтте жасқа толып:

Марья Дмитриевна көз жасы екі бетінен тамшылап отыр, ол сүртінген жоқ: өзі жылағанды жақсы көруші еді. Лаврецкий қызыл шоқтың үстінде отырғандай, ішінен ол: "құдай-ау, бұл не ғажап, бүгін қандай күн туды маған?" деп ойлады. Марья Дмитриевна тағы сөйледі:

Лаврецкий ықтиярсыз орнынан тұрды; Марья Дмитриевна да түрегеліп, шапшаң ғана ширманың ар жағына барып, Варвара Павловнаны алып шықты. Өңі қашқан, көздерін төмен салған, құр сүлдері ғана бар әйел сияқтанып, өз ойынан, ықтиярынан түгел жұда болған әйелдей, Варвара Павловна барымен Марья Дмитриевнаға берілген сияқты, Лаврецкий бір адым кейін шегінді де:

Варвара Павловна көзін жоғары көтерместен:

Марья Дмитриевна да бұл сөзді қайталап:

Варвара Павловна:

Марья Дмитриевна тағы қостады:

Лаврецкий қиналып тұрып:

Варвара Павловна бұған қарап жалт етіп көз тастағанда, Марья Дмитриевна қуанып кетті.

Бұл шақта көз жасы әлдеқашан құрғаған Марья Дмитриевна:

Лаврецкий көнген жоқ:

Марья Дмитриевна оның соңынан айғайлап:

Варвара Павловна сыбырлап:

Марья Дмитриевна оның құрметін пандықпен қабыл ала тұрса да, іштей Лаврецкийге де, Варвара Павловнаға да және барлық әзірленген сахнаға да риза болмады. Сезімпаздық аз шықты; оның ойынша, Варвара Павловна күйеуінің аяғын құша жығылу керек еді. Енді түсіндіріп:

Лаврецкий өз үйіне келіп, күтушісінің бөлмесіне кіріп, есікті жапты да, диванға құлай түсіп, таң атқанша тапжылмай жатып алды.

Келесі күн жексенбі болатын. Таңғы намазға шақырған қоңырау үні Лаврецкийді оята алған жоқ, ол түн бойы көз жұмған жоқ-ты, бірақ кейін Лизаның тілегі бойынша өткен жексенбіде өзінің шіркеуге барғанын есіне алды. Ол шапшаң тұрып киінгенде, жасырын бір дауыс "бүгін де қыз сонда" дегендей болып еді. Үйден ақырын шығып, әлі ұйықтап жатқан Варвара Павловнаға өзінің түскі тамаққа ғана оралатынын айтуды бұйырып, енді адымдай түсіп, бір қалыпты мұңды қоңырау шақырған жаққа қарай беттеді. Ерте келген екен, шіркеуде әлі ешкім жоқ. Клироста дьячок дұға оқиды; анда-санда жөткіргені болмаса, зор даусы бір бәсеңдеп, бір дәуірлей түседі. Лаврецкий есікке жақын тұрды. Намазға келгендер бір-бірлеп кіріп, жай тоқтап, жан-жағына бұрыла шоқынысады. Бұлардың аяқ тықыры қуыс үйдің ішінде, тыныштықта, биік күмбез астынан жаңғырығып естіледі. Ескі бөрік, шапан киген алжыған бір кемпір Лаврецкийдің қасына тізе бүгіп тұрып, бар ынтасымен жалбарына бастады; оның тісі жоқ, сарғайған, құрысқан жүзінде барынша тырысқан мүләйімдік бар; қызарған көздері жалтармастан жоғары қарап, көп икондағы әулие жүздерге қадалады; салдыраған сүйегі ғана қалған қолдары жиі қозғалып, баяу салмақпен үлкен кең крес жасайды. Қалың сақалы бар күңгірт жүзді бір мұжық шашы үрпиген, құнысқан қалпында шіркеуге кіріп, қос тізерлеп тұра қалып, салғаннан шоқына бастады. Әрбір сәждесінің артынан басын кейін шалқайтады. Бұның жүзінде, бар қозғалысында соншалық ащы зар білінгендіктен, Лаврецкий қасына келіп, жөнін сұрады. Мұжық сескеніп, салқын тартып тайқи беріп, бұған қарады да... "балам өлді" деп шапшаң айта салып және де сәжде қылуға кірісті. Лаврецкий ішінен "бұлар үшін шіркеуден басқа жұбаныш бар ма" деп, өзі де дұға оқып көріп еді, бірақ жүрегі ауырлап, қатаң тартты, ойлары да тәңірісінен жырақ еді. Ол үнемі Лизаны күткен. Бірақ Лиза әлі келмей тұр. Шіркеуге халық тола бастады; ол сонда да келмей тұр. Ертеңгі намаз басталып, дьякон енді інжілді оқыды. Үлкен дұғалықтың қоңырауы да қағылды; Лаврецкий сәл ілгері қозғалып еді, сол сәтте Лизаны көрді, ол бұдан ерте келсе де, жігіт оны байқамаған екен. Қабырға мен клиростың арасына жабыса жайғасып, ол ешқайда қарамай, қыбыр етпей тұрған-ды. Лаврецкий намаз біткенше қыздан көзін алмай қарап тұрып, онымен іштей бақыл айтысып қоштасумен болды. Халық тарай бастаса да, ол әлі тұр еді, Лаврецкийдің кетуін тосып тұрғандай. Ақыры ол соңғы рет шоқынды да, бұрылмастан жүріп кетті; қасында бір ғана күтуші әйелі бар. Лаврецкий шіркеуден Лизаның артынан шығып, оны көшеде қуып жетті. Қыз басын төмен салып, бетіне вуалын түсіріп, аса жылдам басып барады екен.

Қыз түк айтқан жоқ. Бұл оның қасына ерді. Енді даусын бәсеңдетіп:

Қыз сыбырлап сөйлеп:

Енді қыз бұрынғысынан да шапшаң басты.

Лиза тек басын ғана изеді. Енді жай әлсіз ғана дауыспен:

Лаврецкий "Лиза" дей беріп еді, қыз вуалын төмен тарта түсіп, енді жүгіре басып, тағы да:

Лаврецкий оның соңынан басын төмен салып қарап қалды да, енді көше бойлап қайта жүрді. Жолда Леммге кездесіп еді, ол да шляпасын мұрнына түсіре киіп, екі аяғының астына ғана қарап келеді екен. Екеуі бір-біріне үнсіз қарады. Ақыры Лаврецкий:

Келесі күні Федор Иваныч әйелімен Лаврикке жөнелді. Әйелі Ада мен Жюстинаны алып алдағы күймеге мінгенде, Лаврецкий арттағы тарантасқа мінді. Әдемі кішкене қыз барлық жол бойында күйменің терезесінен кеткен жоқ; ол бар нәрсеге таңғалады: мұжықтар, қатындар, жолдағы жаман үйлер, құдықтар, доға мен қоңыраулар да, жол бойындағы көп ұзақтар да оны таңғалдырады; Жюстина да осы балаша таңданды; Варвара Павловна олардың сөздері мен мінездеріне күліп келе жатты. Ол қазір көңілді, О... шаһарынан шығар алдында ол өзінің күйеуімен арыла сөйлесіп алған. Бұл оған: "мен сіздің хәліңізді түсінемін" дегенде, ол бұған ақылды көзінің ажарынан еркек халін анық түсініп отырғанын аңғарған-ды. Сонда бұл әйел: "сіз тым құрыса менімен тұру жеңіл екенін білуіңіз әділ емес пе? Мен сізге жабыспаймын, қыспаймын; менің тілегім тек қана Адамның болашағын қамсыз ету; содан өзге маған түк те керегі жоқ" деген-ді.

Бұған Федор Иваныч:

Лаврецкий ол үшін барынша иілген еді. Варвара Павловна күйеуінің бұған іштей алғыс айтқанын түсінген болатын. Лаврикке бұлар келесі күні кешке жетті; бір жұмадан соң Лаврецкий әйелінің ендігі тұрмысына арнап бес мың сом қалдырып, өзі Москваға жүріп кетті, ал Лаврецкий кеткен күннің ертеңінде, "оңашалық жайында мені есіңізден шығармаңыз" деген Варвара Павловнаның өтініші бойынша, мұнда Паншин келді. Әйел оны өте жақсы қарсы алды. Түн ортасына шейін биік бөлмелерде, бақшада музыка даусы мен ән естіліп, француздың жеңіл әзілдері орын алды. Варвара Павловнаның қасында Паншин үш күн қонақ болды; онымен қоштасып, әйелдің тамаша сұлу қолын қатты қысып тұрып, "тез уақытта қайта ораламын" деп еді, ол сол уәдесін орындады.

Шешесінің үйінің екінші қабатында Лизаның жеке кішкене бөлмесі болатын, бұл таза, жарық, ақ төсегі бар, бұрыштар мен терезе алдында гүлдер қойылған, кішкентай жазу үстелі бар, бір топ кітап тұрған, қабырғада Ғайсаның суреті бар бөлме еді. Өзін бала бөлмесі дейтін; Лиза осында туғанды. Лаврецкий көрген күні шіркеуден келісімен Лиза дағдыдан тыс, өз үйіне өзгеше тәртіп орнатты, бар жердің шаңын қағып, бар нәрсесін қайта қарап, жаңа жіңішке лентамен өзінің бар тетродтарын және құрбы қыздарынан алған хаттарын қайтадан орады. Бар тартпаларын жауып, гүлдеріне су құйып, әрбір жеке гүлді өз қолымен сипап өтті. Осының бәрін ол асықпай, дыбыссыз мейірленіп, қамқорлық жасаған жүзбен істеді. Ақыры бөлмесінің ортасына кеп тоқтады да, Ғайса суреті тұрған қабырғаға бұрылып, қос тізерлеп, екі қолын басына қойып, тапжылмай тұрып қалды. Марфа Тимофеевна үйге кіргенде, бұны осы халде көрді. Лиза оның келгенін байқаған жоқ еді. Кемпір есік сыртына аяқ ұшымен басып қайта шығып, бірнеше рет қатты жөткіріп алды. Лиза сонда ғана шапшаң тұрып, көзінде тұрып қалған жарқыраған жас тамшыларын енді сүртті. Марфа Тимофеевна жас бір гүл бар құмыраға иіліп:

Лиза апасына ойлана қарады. Сыбырлап қана:

Марфа Тимофеевна Лизаны өз қасына төсекке отырғызып, оның шашы мен басындағы орамалшасын түзей отырып, сөйлей жөнелді:

Сол шақта Лиза шапшаң өзгеріп, Марфа Тимофеевнаның мойнынан құшақтай алып:

Кемпір отырған жерінен ырғып түсті.

Лиза басын көтере қарады, екі беті оттай жанып тұр екен.

Марфа Тимофеевна "бұл ауырған ғой, сандырақтағаны шығар, докторға жіберу керек, қайсысын шақырсақ екен. Анада бір Гедеоновский әлде бірін мақтап еді: ол ыңғай өтірік айтса да, әлде осы жолы шын айтқан болар" деп ойлаған еді. Бірақ кейін Лизаның ауру да емес екенін, сөздері сандырақ емес екенін және Лизаның бұған берген әр жауабының айнымас бірқалыпты екенін көрген соң, Марфа Тимофеевна шошыды да, шынымен қайғыра бастады.

Сөйтіп, Марфа Тимофеевна егіліп жылап жіберді.

Лиза оны жұбатып, көзін сүртіп, өзі бірге жыласа да, дегенінен қайтқан жоқ. Марфа Тимофеевна қайғы үстінде шошытып көріп еді: барды шешеңе айтам деп еді... бірақ оның да көмегі болмады, тек кемпірдің аса қатты жалбарынуы бойынша, Лиза өз ниетін орындауды жарым жылға қалдыра тұратын болды: оның орайына Лиза өз ниетінен қайтпайтын болса, Марья Дмитриевнаның ризалығын өзі алып беруге Марфа Тимофеевна серт етті. Күздің алғашқы суығы түсе бере, Варвара Павловна меңіреу түкпірде бекініп отырамын деген уәдесіне қарамай, ақшаны молырақ етіп алып, Петербургке көшті. Бұдан бұрын О... губерниясынан қайтқан Паншин сыпайы, бірақ аса сүйкімді пәтер әзірлеп қойған екен, соған кірді. О... қаласында тұрған кезінің соңғы шағында ол Марья Дмитриевнаның құрметінен айрылған-ды. Бұл үйге бармайтын болып, көбінше Лавриктен шықпайтын да болған, Варвара Павловна оны құл ғып алды, анық құл етіп алды: әйелдің бұған деген шексіз, айнымас жауапсыз әкімшілігін басқа сөзбен айтып болмастай еді. Лаврецкий қысты Москвада өткізді. Ал келесі көктемде бұған Россияның жырақ бір шетіндегі Б... монастырьіне барып, Лиза сопылар қатарына қосылыпты деген хабар жетті.

Сегіз жыл өткен еді. Тағы да көктем келді... Бірақ Өзгеден бұрын Михалевич, Паншин және Лаврецкая ханымның тағдырлары туралы аз сөз айтайық та, олармен айрылысайық. Михалевич ұзақ уақыт кезіп жүріп, ақыры дәл өзінің жұмысын тапты: бір қазыналық кеңседе бас бақылаушысының орнын алды. Ол өз тағдырына дән риза: бұның тәрбиесіндегілер сыртынан мазақ ете жүрсе де, оны "құрметтейтін". Паншин шен жағынан көп ілгеріледі, енді директор болғалы жүр; біраз өзі еңкіштеніп жүреді: тегі, мойнына ілінген Владимир кресі ілгері үңілте түскен болар. Суретшінің орнына бұдан нағыз чиновник шықты: оның өлі де жасаң түсі сарғайыңқырап, шаштары да сиреген және ол енді ән де шырқамайды, сурет те салмайды, бірақ жасырын түрде әдебиетпен айналысады: "мақалдар" деген тәрізді бір кішкене комедия жазады және жұрттың бәрі қазір біреуді бейнелеп жазуды машық еткен соң, ол да бір жеңілтек әйелді бейнелеп жазып, өзіне тәуір қарайтын екі-үш ханымға сол жазғанын жасырын оқитын. Сан рет тамаша жағдайлар болса да, ол тегі үйленбеді: бұған айыпкер Варвара Павловна болатын. Бұл әйел болса, баяғысынша ұдайы Парижде тұрады: Федор Иваныч оған өз атынан вексель беріп, әйелдің ойда жоқтан екінші рет қайта оралмауын ойлап, өз басын өзі сатып алды. Ол әйел бүгінде қартайып, жуандаған еді, бірақ әлі де сүйкімді және сұлу. Әр адамның өз қиялы бар ғой, Варвара Павловна сол қиялын жас Дюманың драмалық шығармаларынан тапты. Ол театрларға ұдайы барып, сахнадағы сезімтал, бірақ көкірек аурулы ханымдарды көрді; Дош ханым тәрізді болу оған адам арманының зоры тәрізденді: бір шақта ол өз қызына осыдан зор ырысты тілемейтінін де айтқан еді. Бірақ илануға болады, бойжеткен Ада ондай рахаттан жырақ болар: себебі бұрынғы қып-қызыл толық баланың орнына, қазір кеудесі құнысқан, өңі жүдеу және нервтері тозған қыз болып еді. Варвара Павловнаның сүйгендерінің саны азайған, бірақ олар жойылған жоқ: кейбіреулерін ол өз өмірінің ақырына шейін сақтайтын болар. Бұлардың ішіндегі ең бейілдісі соңғы кезде араласқан Закурдало - Скубырников дейтін біреу, өзі мұрт жіберген отставкадағы гвардеецтердің ішінен шыққан, жасы 38-де, ерекше кесек біткен адам еді. Лаврецкая ханымның салонына келетін француздар бұны французша Украинаның жуан бұқасы дейтін; Варвара Павловна өзінің сәнді кештеріне оны ешуақытта шақырмайтын, бірақ әйелдің мейірбандығын ол толық пайдаланушы еді. Сөйтіп... сегіз жыл өтті. Тағы да аспаннан көктемнің жарқыраған бақыты аңқыды: ол көктем жерге, адамзатқа тағы да күле қарайды: оның еркелетуі арқасында айнала гүлдер махаббаттанып, жырлай бастады. О... шаһары бұл сегіз жыл бойында аз өзгерген-ді, бірақ Марья Дмитриевнаның үйі жасарған сияқты: жақында боялған қабырғалары көңілді түрде ағарып, кешкі шақта ашық терезелері қызара жасарып, жалтырай түседі. Бұл терезелерден көшеге қуанышты жастар үндері, үздіксіз күлкілер естіледі. Барлық үй ернеуінен асқан қуанышпен толқып, тірлік қазаны қайнап жатқандай көрінеді. Үй иесі ханым әлдеқашан қара жерге кірген-ді. Лиза сопылыққа кеткеннен кейін екі жылдан соң Марья Дмитриевна қайтыс болған. Бұдан Марфа Тимофеевна да ұзақ тұрған жоқ, қала зиратында екеуінің қабірі қатар тұр. Настасья Карповна да қайтыс болған соңғы бірнеше жыл бойында бұл адал кемпір жұма сайын өзінің дос әйелінің басына дұға оқуға барушы еді... Мезгіл жетіп, оның да сүйегі қара жерге жайғасты. Бірақ Марья Дмитриевнаның үйі бөтен адамның қолына ауысқан жоқ, өз тұқымынан кетпеді; ұя бұзылмады; сұңғақ бойлы, сұлу қыз боп өскен Леночканың күйеуі - ақсары шашы бар, гусар офицері; Марья Дмитриевнаның ұлы Петербургте үйленіп, осы көктемге өзінің жас әйелін және оның қызыл жүзді, сүйкімді көзді он алты жасар институтқа сіңлісін ертіп келген; Шурочка да ержетіп, көріктенген болатын. Калитин үйінің көркін енгізген күлкі мен кеңес осы жастардікі еді. Бұл үйдің бар нәрсесі өзгеріп, барлық жайы жаңа тұрғындарына бейімделген. Күлегеш, затор, сақалсыз малайлар бұрынғы салмақты қарт малайлардың орнына тұрыпты: бұрын семіз Роска салмақпен жүретін жерлерде екі тазы ит ойнақ салып, диванға шейін секіреді, атқорада жарау жорғалар, құтырып тұрған түпкі аттар және жалдары өрілген, жұлқынған шеткі аттар, салт мінетін Дон сәйгүліктері пайда болған: таңертеңгі, түскі, түнгі тамақтардың бәрінің мезгілдері өзгеріп, ауысып кеткен; көршілердің айтуы бойынша, "болмаған тәртіп" орнаған. Біз сөз қып отырған кеште Калитин үйінің тұрғындары (бұлардың ең үлкені, Леночканың күйеуі жиырма төрт қана жаста болатын) болымсыз ойынға айналысқан болса да, күлкілеріне қарағанда, солары өздеріне сонша қызықты еді: бұлар бөлмеден бөлмеге жүгіріп, бірін-бірі қуып жүр, иттер де қоса жүгіріп, үре түседі. Терезелер тұсында ілулі тұрған тордағы үнпаз торғайлар да үй ішінің даурығын күшейтіп, тынбастан шырқап сайрасады. Осындай аспанды басына көтерген қуаныш дырдудың қайнар кезінде қақпа жанына шаң басқан бір тарантас кеп тоқтап, соның ішінен жол киімін киген, жасы қырық бес шамасына келген бір адам шығып, қайран боп қарап тұрып қалды. Ол біраз уақыт тапжылмай тұрып, үнді байыптап қарап алып, қақпадан кіріп, жай ғана басқышпен көтеріле бастады. Алдыңғы үйде ешкім қарсы алған жоқ, бірақ зал есігі шапшаң ашылып, қып-қызыл болған Шурочка жүгіре шықты және сол сәтте шулаған бойда барлық жастар тобы да қаптап келіскен еді. Шурочка оқыс тоқтай қап, бөтен адамды көріп тына қалды: бірақ қонаққа қараған көздер әлі де қуанышпен қадалып, жүздерден күлкі де айыққан жоқ-ты. Марья Дмитриевнаның ұлы қонаққа жақындап кеп, сыпайы түрмен бұл адамға не қажет екенін сұрады. Қонақ:

Бұған жауап ретінде жастар шулай үн қатысты - бұнысы бұл күнде ұмытылған алыс туысқанның келуіне бар жастың қуанғаны емес, тек не жөнінен болса да шу етуге әзір тұрған жастық қана белгісі еді. Бұлар Лаврецкийді лезде қоршап алды: Леночка ескі таныс есебінде өзін алдымен атап, енді біраз болса, не қылса да таныр едім деді де, қалған қауымды түгелімен бәрінің аттарын кішірейтіп атап, соның ішінде өз күйеуінің де атын кішірейтіп атап таныс етті. Барлық топ ас үйден өтіп, қонақ үйге ауысты. Екі бөлменің де қабырға бояулары өзгерген екен, бірақ жасаулары бұрынғыдай. Лаврецкий фортепьяноны таныды. Терезе алдындағы өрмекте бұрынғы орнынша, тіпті сегіз жыл бұрын бітпей қалған тоқымасы да сол күйінде қалғандай. Лаврецкийді жайлы орындыққа отырғызып, өзгенің бәрі салмақпен бұны қоршай отырысты. Сұрақтар, таңданулар, әңгімелер үзілмей айтыла жөнелді. Леночка аңқаулықпен сөз бастап, "біз сізді көрмегелі көп болды, Варвара Павловнаны да көрмедік", - деді.

Енді жас Калитин жауап беріп:

Жұрттың бәрі үндемей, біріне-бірі қарасты. Барлық жас жүздерге уайымның жұқа бұлты төнгендей. Леночка сол кезде "ал Матроска тірі" деді. Ағасы: "Гедеоновский де тірі", -деді. Гедеоновскийдің аты естілгенде, жастар сақылдап күлісті.

Марья Дмитриевнаның ұлы:

Лаврецкий қинала отырып:

Бір сәтке ауыр үнсіздік хал туды; бәрінің ойы "момын періште ұшты" дегендей. Калитин Лаврецкийге бұрылып: "бақшаға шыққыңыз келе ме, біз оны біраз күтімсіз етсек те, қазір тіпті жақсы боп кетті", - деді. Лаврецкий бақшаға шыққанда көзіне алдымен түскені, бір шақта Лизаның соншалық бақытты, қайта оралмас бір сәтті бірге өткізген орындықты көрді; ол қазір қарайып, қисайып тұр. Салған жерден танығанда бұның жүрегі теңі жоқ, тәттілік пен уайымның бірде-біріне ұқсамайтын күйге толды, - ол өтіп кеткен жастықтың, бір заманда қолың жеткен бақытың жайындағы жалынды уайым сезімі болатын. Жастармен бірге аллея бойларын аралады; жөке ағаштары сәл қартая түсіп, көлеңкесі қалыңдапты; оның орайына ұсақ бұталар тегіс көтеріліп, малина күшіне кіріпті, жаңғақ солған екен, айналаның бәрінен ағаштың, шөптің, сирень гүлінің исі аңқиды.

Леночка оқыс айғайлай түсіп, ағаштар қоршаған жасыл алаңға шыға беріп:

Жастар Лаврецкийді сыпайы, бірақ сәл мысқылшыл жүзбен, әлдебір оқытушының сабағын тыңдағандай естіп болысты да, жаңағы алаңға қарай жүгіре жөнелісті; төртеуі төрт ағаштың қасына тұрып, біреуі ортаға тұрды да, ойындары бастала жөнелді. Лаврецкий үйге қайтып, ас ішетін бөлмеге кіріп, фортепьяноға жақындады да, бір тілін басып еді; әлсіз де болса сондай таза үн шыққанда, бұның жүрегінен жасырын бір орын тепкендей болды: осы нотадан Лемм марқұмның бұны сонау бақытты бір түнде тамаша қуантып тартқан шабытты күйінің алғашқы кезі басталушы еді. Кейінірек Лаврецкий қонақ бөлмеге ауысып, көпке шейін содан шықпады. Лизаны ең жиі көрген бөлмесі осы болғандықтан, оның бейнесі осы үйде әсіресе айқын еске түседі: оның ізі айналасында айқын сезілгендей, бірақ уайым қинайды, ол жеңіл емес, бұнда өлім ойлататын тыныштық та жоқ. Лиза әлі тірі, әлдебір алыста, меңіреу шетте; бұл ол туралы тірі жандай ойлағанмен, бір шақта өзі сүйген қызын танымайды, ладанның түтін толқыны қоршап, сопы әйелдер киімін киген жүдеу әруақ тәрізді бейне бұның көңіліне қонбайды. Лаврецкий ойша: Лизаға қараған қалпымен өзін сондай етіп қараса, дәл өзін де танымас еді. Соңғы сегіз жыл бойында ақыры бұның өміріндегі қайта жаңғыру анық болып өтті. Бұндай жаңғыру көпшілікте болмаса да, онсыз адам анық жақсы адам да болмас еді: ол шынымен өзінің бақыты, өзімшіл мақсаты дегеннің бәрін ойлаудан безген. Ол жуасып, енді несін жасырамыз, жүзі ғана емес, денесі де, жаны да қартайды; кейбіреулердің айтысындай, өзі қартайса да, жүрегін жас етіп ұстау қиын да, күлкі де; өзіне риза болатындар жақсылыққа сенуін жоймаған, тұрақты еріктен айрылмаған және әрекет етуден қажымаған жандар болар. Лаврецкийдің өзіне риза болуға хақысы бар еді: ол анық жақсы шаруа иесі боп алды, шынымен жер жыртуды үйреніп және еңбекті бір өзі үшін ғана істемейтін болды; қолынан келгенше өзінің крестьяндарының тұрмысын да қамсыз етіп, күшейтуге тырысты. Лаврецкий үйден бақшаға шығып, өзіне таныс орындыққа отырды; және осы қымбат жайды, өмірінде соңғы рет рахаттың алтын шарабы қайнап ойнаған бір шараны алсам деп қол созған үйдің алдында отырып, ол бүгіндегі жапа-жалғыз панасыз жолаушы екенін ойлады, бүгінде бұның орнына келген жас буынның қуаныш - дырдуын ести отырып, өзінің бар өмірін шолып өтті. Жүрекке уайым оралды, бірақ ол ауыр емес, ғазап емес: өкінетіні көп, бірақ ұялатыны жоқ екен. "Ойнаңдар, шаттаныңдар, өсіңдер, жас қуаттар" деп ойлайды және бұл ойында дерт жоқ. "Сендердің өмірің алдыңда, сендер бізден жеңілірек өмір кешесің, біздерше қараңғы тұман ішінде, өз жолын алысумен, бір жығылып, бір тұрумен іздеу болмайды; біз аман қалсақ деп тырысатынбыз және қанша жандар аман қалмай жойылды. Ал сіздер іс етуге, қайрат етуге міндеттісіздер, сонда біздей қарттардың тілек, батасы сендермен бірге болмақ. Ал мен бүгінгі күннен соң, мынау сезімдерден соң сіздерге соңғы рет қош айтып, мұңды болсам да, ешбір қызғанышсыз, ешбір қараңғы сезімсіз алдымды тосқан тәңірімді және тірлігімнің соңын көре тұрып айтарым: "есен бе, жалғыздықтағы кәрілік, сөне бер, пайдасыз тірлік". Лаврецкий ақырын тұрып, ақырын жүріп кетті; оны ешкім байқаған жоқ, ешкім бөгеген де жоқ; шат дыбыстар бақша жақтан, биік жөке ағаштарының арасынан бұрынғыдан да қатты естіліп жатты. Ол тарантасына мініп, көшіріне атты қатты айдамай, үйге қарай тартуға бұйырды. Қанағаттанбаған оқушы әлде бізден "осы соңы ма?" деп сұрар. "Ал Лаврецкий кейін қандай болды? Лиза қайтты?" десер, бірақ әлі тірі болғанмен, жер мекенінен кеткен жандар туралы не айтамыз, оларға несіне ораламыз. Естуіміз ше, Лаврецкий Лиза жай тапқан сонау алыс монастырьге барып, оны көріпті. Клиростан клиросқа ауысып, әйел мұның қасынан өтіп кетіпті; жүрісі баяу, барынша мүләйім табынған сопы әйелдің жүрісіндей екен, бұған қарамапты да, тек бұл жақтағы көзінің кірпіктері әнтек қана дір етіп, жүдеу жүзін бұрынғысынан да төмен иіп өте беріпті. Айқасқан қолдарын таспиқ қоршаған бойда бір-біріне қыса түсіпті. Бұл екеуі не ойлап, нені сезісті? Кім білсін, кім айтсын. Өмірде мұндай сәттер, мұндай сезімдер бар ғой... Ондай күйлерге нұсқап қана қасынан өтуден басқа не бар.