Қазақтың ұлттық поэзиясы халқымыздың басынан кешкен шытырман тарихына ұқсас әртүрлі ақындық үлгілерден, түрліше стильдегі жырлар мен ізденістерден құралады. Хандық дәуір жаңа ел болып құрала бастаған халықтың тұтастығын, сыртқы көз аларту шылардан сақтану жолдарын толғаған жыраулар поэзиясын тудырды. Қазақ жыраулары өлең-жыр шығарумен қатар, хан билігін нығайтып, елді бірлестіруді көздеген басалқа төрелік те айтты. Олар хан қасындағы ақылшы болды. Жыраулар поэзиясының ел мұңына, қазақ халқына арналған өсиеттері осылай туды. XVІІІ ғасырдың соңғы кезінен бастап, жыраулық дәстүр біртіндеп ығысып, жеке ақындық өнерге жол бере бастады. Жыраулық поэзияның қалыптасқан дағдылы сөз саптауы, ел тағдырын ту ғып ұстал, ерлікті, елдікті мадақтаған пафосты үні сабасына түсіп, жаңа ақындық өнер арқылы күнделікті тіршіліктің сан-саласына, жеке адам мен оның ісіне, қылығы мен қоғамдағы орнына үңіле қарау байқалды. Ұлттық әдебиеттегі адамды, оның мінез-құлқын, ішкі сырын суреттеуге бетбұрыс осы кезеңнен бастау алады. Ақындар да өмір шындығын өзінше тануға, оның себептерін түсінуге, оған өз көзқарасын білдіруге ұмтылды. Осымен байланысты әдебиеттің тақырыптық өрісі кеңейді. Жеке ақындық шығармашылық байып, өзіндік көркемдік бояу іздеу жолына түсті. Осы жолмен ол ауыз әдебиеті дәстүрінен біртіндеп бой тартып, кәсіптік поэзияның қалпына кірді. Осындай жеке ақындық шығармашылықтың туу кезінің белгілері Көтеш, Шал сияқты ақындар еңбектерінде анық көзге түседі. XІX ғасырдан бастап, М.Әуезовтің тілімен айтқанда, "Қазақтың жазба әдебиеті әлеумет халін ұғып, ел халін жоқтауға кіріседі. Өлең бұрынғыша қызық, сауық сияқты ермек емес, қауым қызметін атқара бастайды. Елдің саяси пікірі мен тілек, мақсат, мұң, зар сияқты сезімдердің басын қосып, жаңадан ой негізін, салт - санасын құрай бастайды. Бұл уақытқа шейін болмаған әлеуметшіл сарыны, азаматтық нысанасы шығады". Осындай әдебиеттің әлеуметшіл сарынын көтерген оқиғалар бұл дәуірде орыс отаршылдығымен байланысты туған еді. Патша өкіметінің қарауына бодан болып қосылу, сонымен байланысты ел ішіне кірген өзгерістер, қанаудың күшеюі, еңбекші халықтың әлеуметтік тіршілігінің тарылуы, ұлттық намыстың тапталуы, халықтың таптық жіктелушілік ұшырауы қазақ ақындары шығармаларына тақырып болып кірді. Олардың шығармалары өздері көрген, сезінген өмірлік факты тарихи шын оқиғалардан нәр алып дамыды. Осының айқын бір мысалын Махамбет Өтемісұлы шығармашылығынан көреміз. Махамбет жырлары түгелдей Исатай Тайманов бастаған халықтық көтеріліс (1836-1837) тарихымен тығыз байланысты екені мәлім. Сырт қарағанда, Жәңгір ханның үстемдігіне қарсы ұйымдастырылған сияқты көрінгенмен, бүл көтеріліс түптеп келгенде, патшаның отарлаушылық саясатына қарсы бағытталған болатын. Оны кезінде Халел Досмұхамедов ашық айтқан. "Қазақтың хандығы ресми түрде XІX ғасырдың ортасына дейін созылса да, шынында Әбілхайырдан бастап қазақ хандары патша өкіметінің қолында ойыншық болды. Сондықтан 1731 жылдан бергі кіші жүздің ханға болсын, сұлтандарға болсын, орысқа болсын көтерілістерінің бәрін патша өкіметіне қарсы көтерілістер деп атау керек", — деп жазған еді ол. Кейінгі әдебиетте көтеріліс Жәңгір билігіне қарсы делінген тезис үстем болып кетті. "Әй десем, әжеме тиеді" дегендей, патша десе, орысқа тиеді деп қорыққан кеңестік идеология оның шын төркінін ашып айтқызбады. Махамбет жырлары — осы көтерілістің үні, ұраны. Ол, сөзсіз, қазақ әдебиетіндегі отаршылдыққа қарсы күрес жырларының ең жарқын беттері. Мұнда көтерілістің мақсат -мұраты, оған араласатын ерлердің қандай болуы керектігі, соғыс суреттері, Исатайдың батырлығы мен оны жоқтауға арналған жырлар, ақынның оз жайы, көңіл-күйіне байланысты өлеңдер жалғасып, көтеріліс тарихын тұтас күйінде көркем бейнелейді. Махамбет — ақын ғана емес, көтерілісті бірге ұйымдастырған, жорықта ірі қайрат көрсеткен Исатайдың серігі, атақты батыры. Ол — ат үстінде туған жауынгер жырларымен күрескерлерге рух берген, тыңдаушысын қыздырып, еліктіріп алып кете алатын өнер иесі. Әрине, Махамбет жырлары тақыр жерге біткен өнер емес. Ол — кешегі түркінің, тұтастай алсақ көшпелілердің асау мінезінің жалғасы. Өмір бойы қоныс қуып, ата мекенін қорғаған, намыс пен рухтан жаралған, мәрт мінезді, еркіндіктің құлының мінезі. Қазақ елінің бодандыққа мойын ұсынар алдындағы соңғы тұяқ сепкен қылығы мен айбынды сөзі Махамбеттен шыққан. Ол ой толғап, ақылгөйсіп отыратын мезгілдің өтіп кеткенін, ендігі іске күрес адамы — нағыз ер керектігін жария етті. Ондай ерлердің "ереуіл атқа ер салмай, егеулі найза қолға алмай, еңку-еңку жер шалмай, ... тебінгі терге шірімей, терлігі майдай ерімей" ісі бітпейтінін айтты. Исатай екеуі бастаған көтерілістің ауырлығын түсінген ол жұртты тік көтеріп, "біздің бүйткен бұл іске", "толарсақтан саз кешіп, тоқтамай тартып шығатын, Қас үлектен туған Қате қара нар керек, қабырғасын қаусатып, бір - біріндеп сөксе де, қабағын шытпас ер керек" деп ұрандады. Бұл тұрғыда Махамбет атаның ерлік жорығының заманы ұмытыла бастаған тұста, отаршылдық езгі мәңгүрт ете бастаған жаңа қауымның санасын жаңғыртушы, рухын сілкіндіруші ақын болды. Заман мен адам арасындағы қайшылықты тек күреспен шешуге болады деп пайымдады. Елге тендік әперу, азаттыққа, еркіндікке қол жеткізу — оның арманы болды. "Қарындастың қамы үшін, Қатын менен бала үшін", "Халық үшін қанды төгем деп, қараны ханға теңеп берем деп", "Еділдің бойы ен тоғай, Ел қондырсам деп едім, Жағалай жатқан сол елге, мал толқытсам деп едім" деген жолдар оның күрескерлік мұратын танытады. Ол халыққа қызмет ету өлшемін осы жолдан іздеді.

дейді. Ол әділетсіздікті бетке айтқан, осы жолда жалтаруды, іркілуді білмеген батыр ақын. Оның Жәңгірге, Баймағанбет сұлтанға сөздері — "Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ" деген қазақ рухының биік мінберінен айтылған сөздер. Жалпы әлемдік әдебиет тарихында мұндай өткір жырлар жоққа төн. Бірақ қазақта көп. "Жанақтың Рүстем төреге айтқаны", "Сүйінбайдың Тезек төреге айтқаны", "Шөженің Алшынбай мен Құнанбайға айтқаны", "Шернияздың Баймағанбет сұлтанға айтқаны" дейтін жырлардың барлығы Махамбеттен кейін айтылған. Оларда Махамбеттің ерлігі мен қайсарлығының ізі танылады. Осы арқылы қазақ әдебиеті сөз қуатының, құдіретінің жаңа сырын ашып, дәстүрін жалғастырды. Ел мен жердің тәуелсіздігі Махамбет жырларының негізгі сарыны есебінде бүгін де көптің ой-арманын қозғап отыр. Бұл екеуі егіз құбылыс. Елсіз жер, жерсіз ел тәуелсіз бола алмайды. Исатай - Махамбет көтерілісі де алдымен патша шенеуніктері мен Жәңгір ханның, оның жақындарының жерді меншіктеп алуынан, халықты Нарынның құмына айдап тастауынан туған.

деген жолдарда ел мен жер үшін жүргізген қазақтың ұзақ ғасырлар бойғы күресінің үні жатыр. Махамбет жырларындағы Адам ірі, кесек мінездің көрінісі. Жақсы мен жаманды көп көрген адам есебінде ақын ер мен езді қарама-қарсы қоя, салыстыра суреттер жасайды.

Бұл — өлең күрес үстінде, дамылсыз ат үстінде өткізген күндердің сабағы. Осындай өмір мен өлім таласында ерлік пен ездік, адалдық пен пасықтық, уәдеге беріктік пен опасыздық айқын бой көрсететіні анық. Ақын осыны тұжырымдап, түйіндей білді. Оның "Арғымақтан туған қазанат" өлеңі осындай ерлер мен ездерге берілген сын десе де болады.

Жарамды бір теріге алғысыз.

Махамбеттің осы тектес өлеңдері өмір шындығынан үлкен сабақ түйген, терең ой, парасатты философияға негізделген даналыққа толы келеді. Күрескер ақын сол арқылы тыңдаушысын жақсылыққа үйретеді, жамандықтан жирендіреді. Жігерге жігер қосады.

Кеңшілікте сынама, — дейді. Осылар да, сөзсіз, қазақтың нақылдық поэзиясының жалғасы санауға лайық. Осындай ''асыл ердің баласы" деп Махамбет алдымен Исатайды таңдайды. Оның Исатай туралы өлеңдері батырдың бейнесін көтере, өсіре жырлауға құрылған. Сол арқылы көтеріліс көсемі тұлғасының тұтастығын, жан-жақтылығын нақтылай ашады. Исатайдың қайыспас ерлігі, сөзіне беріктігі, халық қамы мен мұңдарын терең ұға білетіндігі, ойлағанын іске асыра алмай кеткен арманы — барлығы ақын назарынан тыс қалмайды. "Хан ұлына қас болып, қара ұлына дос болып" өткен Исатай батырдың халықтығына ерекше мән беріледі. Батырды портреттік сипаттауда да ақының оның ер тұлғасын биік санайтыны көрінеді.

Тебіренбес ауыр мінезді!

Осы жолдардың өзінде халық поэзиясының шын батырға тән биік қолдану арқылы Исатайға деген ақын сүйіспеншілігі ерекше көзге түседі. Батырдың өлімін халық басына түскен ең ауыр күн есебінде бейнелейді. "Мұнар күн" өлеңін Исатай өлімі туралы "ғажайып қазанама" деп Зейнолла Қабдолов әдемі айтқан. Бұл өлеңінде ақын халық қайғысын терең тебірене сезіну арқылы өмірде болмайтын құбылыстарды болдыға балап, суреттейді. "Бұлттан шыққан шұбар күн", "буыршын мұзға тайған күн, бура атанға шөккен күн", "сағағы болат қылыштың балдағынан сынған күн" тәрізді образдар халық арманының күйреуін күңірене жырлаудың белгісі. Исатай ерлігі мен өлімі арқылы Махамбет өзінің халықтық арман - мұңын, соның күйреуі шындығын жырлады. Махамбет өлеңдеріндегі ақынның өз бейнесі де көңіл аударарлық. Ол Исатайдың жан серігі, бас батыры, ақыны, досы болып көрінеді. "Исатай - басшы, мен — қосшы" дейді. Алайда қарыспа қайсарлық, өткірлік Махамбет басына көбірек төн. Исатай басшы есебінде ел арасын бітістіруге, келісімге де бара алса, ақыры сол мінезінен опық жеп қаза болса, Махамбет дұшпанына кекшіл, бітіспес жауынгер. Ол портретін де, батырлығын да өзі суреттей алған.

"Шамдансам, шалқамнан түсер асаумын, шамырқансам, шатынап сынар болатпын", "кескекті ердің сойымын", "тартынбай сөйлер асылмын", "бойың жетпес биікпін" деген сияқты жолдар да Махамбеттің қайсар өткір мінезінен хабар береді. Өмірі қуғында өтіп, сақтыққа үйренген ақынның "Мен — тауда ойнаған қарт марал, табаным тасқа тиер деп, сақсынып шыққан қиядан" дегені де тапқырлықпен айтылған. "Түбін қазғанмен — бәйтерек толқынменен құлаймын" деген жолдардың аржағында көтеріліс басылып, Исатай өліп, өзі қуғынға түскен Махамбеттің ерісі тарылғаны байқалады. М. Әуезов "Әдебиет тарихында" Махамбетті де зар заман ақындарының қатарына қосқан. Оны Бұқардан соңғы "XІX ғасырдағы зар заман ақындарының басы" дейді. Оған Мұқаң көтерілістің жеңілген тұсында Махамбет жырларында бой көрсеткен мұң сарындарын тілге тиек еткен, алайда, Махамбеттің көңіл күйіне арналған жырлары Дулат, Шортанбай, Мұрат сияқты шын зар заман ақындарынан өзгеше. Махамбетте егілу, өмірден күдер үзіп, сарнау, зарлау сарыны жоқ. Отаршылдық тәртібі бұғау болып басқа киілгенмен, одан құтылып шығудың реті жоғын көрсе де, Махамбет егілмейді. Бағынуға көнгісі келмей бұлқынады. "Жалаулы найза қолға алып, жау тоқтатар күнді" аңсайды. Оның өлеңдеріндегі сарын жеке адамның көңіл күйінен, лажсыздықтан туады. "Қызғыш құс" — сол дәуірде туған Махамбет жырларының әдемі лирикалық үлгісі. Онда өз тағдырын қызғыш құс тағдырымен салыстыра отырып, екеуін де мекенінен айырған әділетсіздіктің сырын шертеді. Сөйтіп, Махамбет жырлары ой-санасы сергек, танымы терең ақынның өз мақсатын халқына дәлдікпен жеткізген, қоғам өмірінің әлеуметтік сырын ұғынуға тырысқан мұратын, көзқарасын езгілеген жырлар болып табылады. Өлең үлгісінде де сол мақсат -мүддеге лайық ерлікті, тендікті аңсаған жыраулық сарынның жаңа тарихи әдебиетпен жалғастығы сезіледі. Жаңа дәуір сөзін ол заман шындығына сәйкес өткірлеп, нақты дұшпанын анықтап, соған қарсы күреске арнайды. Елдің саяси өмірі мен пікірін, мұңы мен сырын, сезім күйін өткір бейнелейді. Сол арқылы қазақ халқының тарихи өмірі әдебиет әлеміне ауысты. Махамбет елдік пен еркіндіктің, күрестің, елдіктің жыршысы болып тарихқа енді.

ТАЙМАНҰЛЫ ИСАТАЙДЫҢ ҚОЗҒАЛЫСЫ ТУРАСЫНДА ҚЫСҚАША MAFЛҰMAT Ақтабан шұбырындыдан соң кіші жүз бен орта жүздің бір бөлей (осы күнгі Торғай, Орал, Бөкейлік, Маңғыстау елдері) ресми түрде орыстың патша өкіметіне бағынады. Бағындырған Әбілқайыр мен елдің бір бөлек бас адамдары еді. 1738 жылы сүмбіленің ішінде Әбілқайыр ханмен бірге бағынуға ант беріп, қол қойған елу алты кісі мына рулардан: 17 кісі арғын, 7 адам — найман, 4 адам — қыпшақ, 2 адам — тама, 10 адам — табын, 3 адам — жағалбайлы, 1 адам — кердері, 4 адам — алаша, 2 адам — байбақты, 2 адам — жаппас, 2 адам — масқар, 1 адам — шөмекей, 1 адам — кете. Барлық кіші жүзден 28 адам қол қойған да, азғана орта жүзден 28 адамның қол қойғаны, кіші жүздегі ең көп болған он екі ата бай ұлынан тек торт рудың он адамының қол қойғаны, қалған сегіз рудан бір адамның болмағаны, кіші жүзде көптік жағынан екінші орын алған Әлім ұлынан тек екі адамның болғаны, қалың қара қазақтың патша өкіметіне бағынуға риза болмағандығын көрсетеді. Ант қағазға Әбілқайырмен бірге қол қойған бүтін кіші жүзбен бір бөлек орта жүз деп айту қате. Ант беруші Қошқарұлы Жәнібек, Бөгенбай секілді батырлар, осылардың соңына ерген аз ғана елдің өкілдері. Он сегізінші, он тоғызыншы ғасырдағы кіші жүздің ішіндегі түрлі қимылдар жоғарғы сөздерге ыспат. Осы екі ғасырдағы патша өкіметінің жұмысы қазақты әбден бағындырып алып, қазақты көпір қылып Азияға аттау болды. Қазақтың амалы таптайын деп тұрған патша өкіметінен құтылу болды. Дәуірлеп келе жатқан орыс байларының сауда капиталымен жауласам деп, кіші жүздің жүз жарым жылдай тарихы қанмен жазылғандай болды. Бір жағынан, басын қорғап патша өкіметімен арпалысу, патшалардың құралы болған казак-орыстармен жауласу, патшалардың саясатын жүргізген хандармен алысу, екінші жағынан, қонысқа таласып естек, қалмақ, түрікпен секілді көршілерімен жауласу, үшінші жағынан, өз ара ру таластары кіші жүздің өткен тарихында кезектесіп келеді де тұрады. Орыстан құтылу үшін етілген кіші жүздің қимылдары әлі толық жазылған жоқ. Патша заманында бүл мүмкін де емес еді. Енді тарихшы шықса керек. Патша өкіметінің құрығынан құтылу үшін кіші жүздің істеген істерінің біз бір қатарын ғана білеміз. Бұлардың ішінде көпке әсер беріп, бүтін жұртты қозғағандары мыналар: 1785—1800 жылдардағы байұлы Сырым батырдың көтерілісі. Сырым Нұралы ханды тақтан түсіріп, қуды, Есім ханды өлтірді, патша өкіметімен жауласты. Сырым ақырында жеңілді. Екінші, 1830—1845 жылдардағы Байұлы беріш руынан шыққан Тайманұлы Исатай мен Өтемісұлы Махамбеттің көтерілісі. Үшінші, 1850—1860 жылдардағы Әлімұлы шекті руынан шыққан Нұрмағамбетұлы Жанғожа мен Көтібар ұлы Есеттің көтерілісі. Есет сұлтан правитель болған Арыстан ханды өлтірді. Есеттің інісі Бекет ұсталды. Жанғожа орысқа бірігіп, әуелі Хиуа мен Қоқан хандарынан елін құтқарды, сонан соң, орысқа қарсы шықты. 1860 жылы Жанғожаны ұстау үшін Орынбор жандар - губернаторы Перовский Ералы ханның немересі Қасымұлы Ермұхамет (Елекей) төрені жіберді. Осы жорықта табын Байқадам балалары Ақсақал, Сейіт дегендер Жанғожаны өлтірді.6 Көтеріліс басылды. Төртінші, 1869—1870 жылдардағы Орал, Торғай қазақтарының жаңа шыққан дала низамына көнбейміз деп жасаған көтерілісі. Бұл көтерілісті "Ауа" деп атапты. Байбақты Беркін, табын Алдаш пен Дәуіт, тана Жалмұхамбет, алаша Сейіл, тағы талайлар елге басшы болып, өкіметке қарсы шықты. Кіші жүз тұтасымен көтерілді. Қазаққа болысуға алты мыңдай Хиуаның әскері шықты, орыспен соғысам деп Темір уезіндегі Шошқакөл деген жерге дейін келді. Қазақта ауызбірлік болмады. Өзара бірнеше хан көтерді. Бір жағынан, орыс әскерімен соғысса, екінші жағынан, өз ара бірін бірі талады. Оралда хандар тұқымы төрелерді де талады. Өкіметтің күшті тәртіпті әскерлері қазақтың быт-шытын шығарды, көп адам қырылды, көп адам ұсталды, қараңғы үйде шіріп өлді. Қазақ арасына Ақтөбе, Ойыл (Көкжар) секілді мықты қорғандар салынды, бұрынғы қорғандар күшейтілді. Бай ұлынан хан болған алаша Сейіл баласы Амандықпен ұстасып жатып өлді. Бірнеше бөлек елдер қонысын тастап ауып кетті. Қалған көп қазақ қайтадан бұрынғы қонысына қонды, өкіметке бағынды. Мұндай жалпы көтерілістен басқа да бөлек рулардың патша өкіметіне бағынбай ұзақ қайрат еткендері көп. Адайдан шыққан Атағозы, Құдабай, Дәуім шар, Сүйін қара, таздан шыққан Өтен, Нарынбай, Төремұрат, беріштен шыққан Құл барақ, Батырбек, Жапар берді, Көбіс, Құлшар, Есентемірден шыққан Мыңбай, Сұлтангелді, Көктау бай, тағы талай адам ел қорғап, қазаққа дұшпан дегендермен көп жауласқан. Қазақтың адай секілді рулары шындығында өкімет Хиуа мен түрікменді алғаннан кейін ғана бағынды. Біздің бұл кітапта айтайын дегеніміз Исатай, Махамбеттің қозғалысы туралы. Жоңғардың салдарынан қазақ жұрты Сырдан ауғанда кіші жүз алдындағы естекті, қалмақты, түрікменді ығыстырып Жайық пен Атырау теңізіне тірелді. Алды Жайықтан өтіп, Еділ-Жайықтың арасындағы даланы қоныстай бастады. Патша өкіметі қазақты Жайықтан өткізбеске түрлі амал қылды. Еділ - Жайықтың арасын қоныс қылған естек, қалмақ, казак-орыс пен біздің қазақтың арасына үзілместей жанжал кірді. 1771 жылы Еділдің бойын мекендеген қалмақ Қытайға босты. Етектен төменгі Еділ, Жайық арасындағы дала босады. Жайық бойына қорғандар салып, әскер қойып, патша өкіметі қазақты Жайықтан өткізбеймін десе де қолынан келмеді. Қорғандарды баса-көктеп қазақ еріксіз Жайықтың арғы бетін жайлап, қыстайтын болды. Ақырында 1801 жылы өкімет Жайықтың арғы бетін мекендеуге қазаққа рұқсат берді. Рұқсат беруге мынау себеп болды. Қазақты Жайықтан өткізбей ұстап тұра алмайтұғынына өкіметтің көзі жетті. Көп қалмақ босып кетті. Орнында қалған аз қалмақтың, аз ноғайдың Жайық бойындағы орысқа бірігіп қонысты қорғауға әлі келмейтіні мәлім болды. Берік қорған салын, көп ескер төгіп, қазақты тоқтату зор шығын болатын болды. Бұл — бір. Екінші, қазақты бөліп, күшін кеміткісі келді. Еділ, Жайықтың арасын мекендеген қазақты торына кіргендей билеп, жуасытуын оңай көрді. Арқадағы көп қазаққа саясатын жүргізуге жуасыған қазақты құрал қылғысы келді. Сондықтан Еділ-Жайықтың арасын сұратып Бокейге арыз бергізеді. Бөкейдің арызын Бабыл (Павел) патша жан-тәнімен қабыл алды. 1801 жылы қамалдың 11-күні "кіші жүз қазағының хан кеңесінің бастығы Нұралы хан ұлы Бокей төрені өзіме қабыл аламын, көңілдегі жеріне жайлауға рұқсат етемін, мейірімдігім түскендігін білдіру үшін қара бауға тағып, мойнына іліп жүруге суретімді салған алтын медаль беремін" — деп Павел патша жарлық берді. Бүл кіші жүзге Жайықтан өтуге, Еділ-Жайық арасын жайлауға берілген рәсім рұқсат еді. Сол жылы он мың үймен Бөкей Нарынға ресми қонды. Бөкеймен бірге өткен елдің дені байұлы еді. Осы барғаннан кейін Бөкей бергі бетке қайта өте алмады. Қаратайдан өлген Жантөре ханның орнына хан сайланғанда кіші жүз екіге бөлінді. Әлімұлы Айшуақ тұқымын қуаттап Серғазыны хан сайлады. Байұлы Нұралы тұқымын қуаттап Бөкейді хан сайлады. Жеті ру екіге бөлінді. Кіші жүздің өзара бөлініп, екі хан сайлағаны патша өкіметінің тілегіне айтқандай келді. Кіші жүзге екі хан тағайындалды. Еділ, Жайықтың алабын мекендеген қазаққа Бөкей хан болды. Орынбор мен Сырдың арасын қоныстаған қазаққа Айшуақұлы Серғазы хан болды. Бөкей 1812 жылы бай ұлына ресім хан болса да, хандығын Жайықтың бергі бетіне жүргізе алмады, тек Жайықтан өткен елге тана хан болды. Жайықтың арты бетіндегі ел Бөкейлік болып аталды. Бөкеймен бірге барған ел бірден арғы бетте қалған жоқ. Арғы беттеп елдің бірқатары бері өтті, бергі беттен де бірқатар ел арғы бетке өтті. Арғы бет, бергі бет болып кіші жүз, әсіресе байұлы сапырылысты. Жәңгір ханның заманында Бөкейліктің елі бері көп өтті. Елден айырылып қалатын болған соң, 1828 жылы Жәңгір патшадан өтініп, Бөкейліктен бері ел жібермейтін қылып закон шығартты. Бір ру емес, бір арыс не тайпа емес, бір ауылдың жартысы Жайықтың күншығыс бетінде қалды. Бұлай болған соң, байлап қоймаса ел араласпай тұра ма? Тіршілікке қарсы келген Жәңгірдің заңы талай бұзылды. Өкіметтің өзі рұқсат беріп, талай ел Бөкейліктен бері өтті. Жайықтың екі бетіндегі қазақтың алмасуы күні бүгінге дейін тоқталған жоқ. Бокейдің заманында - ақ Бөкейлікте елдің қонысы тарыла бастады. Қазақ жерді алып кетті деп, қызғанып 1806 жылы заузаның 19-жаңасында қазаққа мынадай жер ғана тиісті деп, жерді шектеп, өкімет заң шығарды. Еділдің, Жайықтың жағалары, теріскей жақтағы жақсы жерлер, теңіздің жағасындағы бірқатар қоныстар ресім түрде қазақтың қолынан кетті. Бокейдің заманда қазақтың алды Сарытауға дейін жайылатын еді. Еділдің бойындағы кең тоғайларды, теңіздің жағасындағы қалың нуларды қазақ әуелгі уақытта емін - еркін қоныстанушы еді. Қалмақ кеткеннен соң, бұл жерлер бос еді. Жергілікті аз ғана қалмақ пен аз ғана ноғай (қара ноғай) қазаққа араласып кеткендей болып еді. Қонысты қазақтан сақтау үшін, Жәңгірлік саясатын жүргізу үшін, патша өкіметті Еділдің бергі бетіне шапшаңдықпен орыс халқын орната бастады. Теңіздің жағасын да байларға, балықшыларға бөліп бере бастады. Иеленген орыстар қазақты Еділдің бойындағы, теңіздің жағасындағы нулардан қуа бастады. Қазақ пен көрші орыстардың арасына жанжал кірді. Жақсы қыстау айырылып, қазақ бірнеше рет жұтады. Елдің бірқатары Бөкейлікті тастап бері өте бастады. Дегенмен де Бөкейдің заманында қоныстың таршылығы онша көп сезілген жоқ. Ресім түрде қазақтың жері шамалы болса да, шындығында пайдаланған жері көп еді. 1815 жылы Бөкей өлді. Жас баласы Жәңгір хан болды. 1824 жылға дейін елді Жәңгір жас болған соң, Бөкейдің інісі Сығай төре биледі. Сығайдың заманында өкіметтің саясаты өзгерген жоқ. Өкіметтің жұмысы қазақты ығыстырып, 1806 жылы көрсеткен шекке тығу болды. Сығайдың заманында елдің қонысы едәуір тарылды. Жұт көбейді. Хан да өкімет саясатын көріне жүргізе бастады. Ел мен ханның арасына наразылық кірді. Елдің бірқатары Жайықтың күншығыс жағындағы маң далаға шығып кетуге талаптанды.

Жәңгірдің заманында ел мен ханның арасы айтқандай болып бөлінді. Жәңгір Астрахань губернаторы Андреевский дегеннің қолында өсті. Орысша, арабша, парсыша жақсы тәрбие алды. Өткен замандағы арабтың, қызылбастың салтанатты "патшалары", орыстың Романынан шыққан айбарлы патшалары Жәңгірге үлгі болды. Қазақтың салты, қазақтың тұрмысы, әдеті, заңы туралы Жәңгірге өзімшіл, патшашыл, орысшыл, діншіл болып, ел билеу туралы еш нәрсеге үйренбей, қазақтың жайында дым білмейтін болып шықты. 1824 жылы жасқа жетіп хандықты қолына алған соң, Жәңгір ұяда көргенін іске асыра бастады. 1806 жылы патшаның қазақтікі деп айтқан жерін Жәңгір өзімнің жерім деп түсінді. Қара халықтың жері ханның мүлкі деген пікірді жүргізді. 1806 жылы патшаның қазақтікі деген жерінен торт жүз мың десятина жақсы жерді ханның үлесі деп жариялады. Қалған жерден бірқатар жақсы жерлерді айналасындағы туғандарына, төрелерге, жақындарына үлестірді. Өзіне жақпаған ауылдың, рудың жерін тартып алатын болды. Қараөзеннің бойы мен Айғыр құм деген жерден байбақты Еділбай деген ауылды басы Жан ұлы Жүніс қылып қуды, бұлардың жерін Орманұлы Шынғали төреге алып берді. Осындай ісі көп болды. Жәңгірдің заманында Бөкейдің елі көшуді кемітіп, отырықшы бола бастады. Әр рудың белгілі қыстауы, жайлауы болды. Жайлағанда, қыстағанда ел 1806 жылдың шегінен аса алмайтын болды. Жазы қолайсыз, не қысы қатты жылдары көршілес нудағы елдермен қазақтың арасына күшті жанжалдар пайда болды. Жұт көбейді. Ел жарлы бола бастады. Жәңгір қазақты қорғамады, қорғауға да өлі келмеді. Еділ-Жайық бойындағы казак-орыстар, Теңіз бойындағы байлар қазақтың меншікті жеріне ауыз салды. Қазақтың мойны потрав (мал егінді, шабындықты таптағаны үшін шығынын төлеу —құр.), штраф дегеннен босамады. Айналасындағы жерге бай көршілеріне түк (тұяқ) ақы төлеп, қазақ жан сақтайтын болды. Жанұзақ жыраудың Жәңгір ханға мақтау ретінде айтқан сөзінде Бөкейдің заманындағы қазақтың қонысын былай дейді... Құла бие, Торғай екі көл, Ежелгі әкең Бөкей барында, Еділ, Жайық екі су, Еңсесіне ел қонып, Ендеп жылқы жайылды. Ақтөбе деген суына. Ұлы Сұлтан менен Қараман, Үш қоба менен Жанарыстан, Ат оралып жүре алмас Бетегеге біткен ағаштан, Жер көтермес көп халқым Сығылар деп қоныстан, Аш арыстандай алыстың Ауызы түкті орыспен... Кешегі өткен Бөкей барында Борсыдан безек ноғай Өтіп еді күшімен Осылай Қараөзеннің аузынан, Төрткүл, Төрт... Байларға құба жайлатқан, Жарлыға мыңдап жылқы айдатқан, Алтынды тақтың үстінде Рақметті Бөкей хан өткен.

Боранның осы сөздерінен қазақтың Жәңгір заманында қандай күйде болғандығы анық білініп тұр. Қазақ хандарының бұрынғы тұрмысы Жәңгірді қанағаттандырмады. Жәңгірге салтанат, патша тұрмысы керек болды. Салтанат құруға ақша керек. Елге түсетін салық көбейді. Жәңгір зекет алуды шығарды. Зекетті малмен алмай, ақшамен алатын болды. Ханның соғымы деген тағы бір ауыр салмақ салды. Ақ киіз, қызыл киіз деп, үй басына тағы бірнеше сомнан жылына салық түсті.

Ханның "салтанаты" елге ауыр тиді. Түрлі атақты салық көбейіп кетті. Жәңгір хан елден бөлектене бастады. Қасына күзетші қылып орыстан әскер алды. Төлеңгіт, нөкер көбейді. Ел аралаушы "хан адамдары", патша чиновниктері көбейді. Бұлардың бәріне үй, ет, қымыз, лау, тағы басқа нәрселер керек болды. Керектің бәрін халық төлейтін болды. Жәңгір ноғай мүфтиінің қызын алды. Елді ноғай мүфтиіне, ноғайдың мекемеге бағындырды. Әдет орнына шариғат жүрді. "Указ" деген молдалар шықты. Садақа, підия, ғұмыр, пітір, тағы басқа түрлі елге дін салығы түсті. Жесір дауы, жер дауы секілді қазақтың нағыз әдетпен шешілетін өзара істері шариғат бойынша тергеле бастады. Молдалар да дегендей әділ бола алмады, арасында жемқорлары, бұзықтары болды. Және де молдалардың көбі, әсіресе әуелгі уақытта қазақтың әдет-ғұрпын білмейтін ноғай, естек, төптер, сарт секілді келімсектерден болды.

Елдің тыныштығын алуға бұлар да көп себеп болды. "Надан қазақ", "пасық қазақ", "күпір", "ананы істеме", "мынаны істеме" деген үгітті ел ағасы ақсақалдардың, билердің талайлары есітті. Жас құс деген жерге Жәңгір мешіт салдырды. Жәрмеңке ашты. Жәрмеңкеге жиылған жұртты еріксіз сабап мешітке намазға айдайтын болды. Ханның айналасына анадан, мынадан келген келімсектер көп жиылды. Махамбет батырдың хан ордасында "Қытайдан келген қалмақ та бар, Ираннан келген қызылбас та бар, Үргеніштен келген сарт та бар" деген сөзі ып-рас еді. Алаша Байтоқ жыраудың Жәңгір ханды жоқтаған сөзінде ханның салдырған мешітін мақтал келіп ордаға, ордадағы мешітке жиылған жұрт туралы былай айтқан:

Ел жақтаған ақсақалдардың, билердің хан қасында кәдірі кеміді. Төрелер, келімсектер өте қадірлі болды. Елді бөліп-бөліп Жәңгір өр рудың, әр тайпаның басына бір-бір төре қойды. Бұлар өз қол астында Жәңгірдің саясатын жүргізе бастады. Ел ішінде әділдік жойылды. Жарлы-жақыбайға тендік тимейтін болды. Тендік малға, не тұқымға тиді. Жергілікті төрелердің үстінен берілген арыздар тыңдалмайтын болды. Көбіне арыз берушілердің өздері жазада қалатын болды. Ел адамы қара халық бұрынғыдай ханға барып арыз айтудан қалды. Ханның жүзін іріктеліп "бақытты" адам ғана көретін болды. Осындай уақытта Жәңгірдің қасына Бабажанұлы Қарауылқожа деген бір қайратты қожа тап келеді. Осы қожа ебін тауып ханға жақын болады. Жәңгір Қарауылдың қызын алады. Ханның билігінің бөрі Қарауылға көшеді. Жәңгір Қарауылдың көзімен қарап, қолымен істеп, аузымен бұйыратын болады. Қарауылқожаның заманында елді елемеушілік өте асып кетеді. Қарауылдың үстінен арыз алынбайды. Арыз айтушылар қатты жазаға қалатын болады. Жәңгірдің басына билігі келмейтін, мақтан сүйгіш, кім мақтаса соған еретін менмендігі күшті, ел билеуден түк білмейтін адам екендігі бүтін жұртқа мәлім болады. Ел арасында Жәңгірді жақтырмаған адам көбейеді. Хан орысқа (патша өкіметіне) сатылды, хан сартқа сатылды (Қарауылды ел сарт дейді екен), хан ноғайға сатылды (ел ханымды ноғай дейді екен) деген түрлі өсек жүреді. Жәңгір де қара қазақтан Нұралы мен Есім ханның өшін алам деген ой бар екен деген де лақап шашылады. 1836 жылы заузаның жетінші жаңасында Исатайдың жолдасы Өтемісұлы Махамбет өзіне қарсылық қылған Жапарұлы Күшік деген кісіні өлтіреді. Ханның тілегі болады. Күшіктің өлімін тексеруге деп Сығайұлы Көшек Қали төрені бас қылып, хан өз кісілерінен комиссия сайлайды. Исатай жағы комиссияны танымайды. Комиссия Исатайды, Махамбетті, олардың жолдастарын жамандап іс жасайды. Исатай, Махамбет жолдастарымен кісі өлтіреді, тергеуге шақырсам келмейді, елді жәбірлеп, зорлық қылады, осылар орыс әскері арқылы ұсталса екен, — деп Жәңгір хан Орынбордағы пограничный комиссияға арыз береді. Ханның өкіметке берген арызында "Исатай бұрын да бұйрықтарымызды орындамай елге жаман үлгі беретін еді" деп қоса жазылады12. Исатай туралы өкіметтің тұңғышы осы. Орынбордағы өкімет Жапарұлының өлімін жете тексер деп, Орал орысының атаманы Покатилов деген жанаралға тапсырады, Покатилов екі офицер, бір төреден комиссия сайлайды. Тергеуге Исатай жағы бармайды. "Тергеушілердің бәрі ханның сөзін сөйлейді, төреге, ханның билеріне қара халық дұрыс тексермейді деп, қорқып бармайды, бізді тексерейін десеңіз елдің ортасында төресіз тексеріңіз" деп Исатай комиссияға өзі де бармайды, кісілерін де жібермейді. Бұл 1837 жылы сүмбіледе болған. Комиссия қайта сайланады. Бұл комиссияға Жәңгір наразы болады. Комиссиядан түк шықпайды. Жапарұлының өлімін тексеремін деп жүріп, өкімет Бөкейлік елдің жайымен таныс болады, Исатайдың қозғалысына түсінеді. Ханның қара халыққа жәбір беретіндігі, хан сайлаған төрелерде, билерде әділдік, дұрыстықтың жоқтығы, қара халықтың нашар күйі, Исатайдың қара халықтың жоқшысы болып ханға қарсы көтерілгендігі өкіметке айдан анық болады. Осылай екені анық білінген соң, Орынбордың жанарал-губернаторы Перовский қорқып кетеді. Исатай жанаралдың сөзіне, өкіміне көнбеген, халықты өкіметке қарсы көтерген өте қауіпті төңкерісшіл (революционер) болып көрінеді . Перовский жанаралдың көз алдына Емелка Пугаш елестейді. Әуелі қазақ көтеріледі, сонан соң, Оралдың казак-орысы, Еділдің ноғайы мен қалмағы көтеріледі, онан кейін башқұрт пен Сарыарқадағы көп қазақ та қарап тұра ма?.. деген ой кіреді. Перовскийдің шошуына Аштархан губернаторының Исатай туралы Петербурга жазған шағымы да себеп болады. Петербурдан Перовскийден жауап сұралады. Перовский Исатайдың қозғалысын тездікпенен басуға шара көздейді. Әуелгі кезде Исатайды алдап ұстап алып, (военный) сотқа бермекші болады. "Өзім тексерем, тендік алып беремін," — деп, Перовский Исатайға бірнеше рет елші жібереді, екі рет өзі хат жазады. Исатай бармайды, хатына хат қайырумен болады. Исатайдың алдауға түспейтіндігіне көзі жеткен соң, ақырында Перовский "Тайманұлымен қатынастың бәрі үзілсін, Тайманұлы енді старшина деп аталмасын, оны, оған ергендерді енді қарақшы деп атау керек" деп жарлық шығарады. Және де: "Исатайды жойыңдар, көтерілісін тезден басындар", — деп өмір береді. Бөкейлікке жан-жақтан орыс әскері құйылады. Әуелгі кезде Исатайда орыс өкіметі хан мен елдің арасын дұрыстап тексерер деген ой болса керек. Өкіметке оз атынан, халық атынан бірнеше әзір береді. Бірден бірге Исатай да өкіметтің саясатына түсінеді. Ақырында ханға да, ханды жақтаған өкіметке де қарсы болып шығады. Хан мен Исатайдың арасындағы жаугершілік күннен күнге үдейді. Ханның әскер басы Қарауылқожа болып 1837-інші жылы қамалдың ішінде Исатайдың ауылын шауып алады. Исатай жағы да қарап тұрмаса керек. Орал атаманы Покатилов жанаралға: "Ханның елге шығарған сұлтандары, билері елді коп тонайды. Қазаққа көп жәбір беретін әсіресе Қарауылқожа. Тайманұлы ханға қарсыларға бас болып күшке күшпен жауап беріп тұр. Қарсы жағынан салғырт салудан бұлар да құр болмаса керек" деп жазады. Елдің бәрін меңгеріп алған соң, 1837-інші жылы саратанның ішінде Исатай үш мың қарулы әскермен ерген сансыз елмен келіп Жас құстағы ханның Ордасын қамайды. Ханның қасында төлеңгіттері мен билері ғана қалады, Ордаға төнген көпті көрген соң хан шошып кетіп, қашпақшы болады. Сырымнан қашам деп атаң Нұралы ұсталып кеткен, сен де сондай боласың деп, қасындағылары ханды қашырмайды. Хан да, Орда да Исатайдың қолында еді. Ханды қорғайтын шынында адам да жоқ еді. Ханның қасында қалған аз ғана адамдардың арасында да түрлі сыбыс біліне бастап, әркім өз басының қамын жей бастап еді. Ханның со күндегі халі ел арасында сақталған әдебиеттен де анық білінеді. Орда қамауда тұрғанда Жәңгір жақын адамдарымен кеңес жасайды. Осы кеңесте Ерубай деген айтқан:

Бекжанның осы сөзін хан қош көріпті - мыс. Мұнан соң, Бекжан баласы Бөле сөйлейді:

Ханның қасындағылары сасқандығы осы өлеңдерден анық көрініп тұр. Хан көп халық "ерттеп мінсе де" көнетін болып, Бекжанның тілін алып, Исатайдан бітім тілейді. Көптің дегенін істейтін болып, елдің бастықтарына сый жіберіп, тарту-таралғы береді. Ханның билері "ұсынған мойынды қылыш кеспес" деген мақалды ескертіп, көпті бітімге көндіреді. Исатай да ханмен сөйлесіп біткенді мақұл табады. Өтемісұлы Махамбет бас болып бір бөлек адам бітімнің керегі жоқ деп, орданы тез шабу керек деп зарласа да Исатай бітімді мақұлдайды. Хан халықтың тілегін сұрайды. Екі жүз жетпіс өкіл қол қойып, бүтін Бөкейлік рулардың атынан ханға мынадай арыз береді: "Елді орыстың законы бойынша емес, шариғат пен қазақтың әдеті бойынша тексерсеңіз екен. Өзіңіз тексерсеңіз көп нәрсенің қазақтың қызулығынан болғанын көресіз. Біздің надан екеніміз өзімізге белгілі. Арызымыз құрттай орындалмай қалса өкпелемейміз. Біздің ойымызша Тайманұлы Исатай да, Өтемісұлы Махамбет те, олардың жолдастарының да тіпті жазығы жоқ. Біздің оларға ергеніміз рас, Қарауылқожа секілді біреудің арызымен тергеусіз кетеміз бе? — деп қорқамыз, елге жағайын десеңіз, халықтың амандығы керек болса, арамызда болған уақиғаларды біздің қазақтың әдетінше тексеруге ризамыз. Орыстың өкіметі арқылы тексермей, өзіңіз тексеріңіз, арызымызды қабылдаңыз, — деп түсінбекшіміз. Орыс арқылы тексере бастасаңыз Ішкі ордамен қоштасамыз. Бәріміз Исатай мен Махамбеттің амандығын тілейміз. Исатай мен Махамбеттің амандығы халықтың пайдасы. Олар аман болса, біздің тілегіміздің қабыл болғаны. Осыны қабылдамасаңыз сіздің әділдігіңізден, Ішкі Орданың тыныштығынан үміт үзілгені". Исатай өлген соң қазақтың бірлігі кетеді. Жиналған көп қол алды-артына тарай бастайды. Қайып алды қашып Хиуадағы ауылына кетеді. Елдің басын құрастырамын деп, Махамбет батыр қанша әуре болса да қолынан келмейді. Хиуа да, түрікпен де Исатай өлген соң, жәрдем берем деген сөзден қалады. Ел өкіметке бағынады, қазақ арасында тыныштық орнады деп, 1838 жылы ақырап тың 29-күні өкімет Исатайдың "бұзықтығы" туралы төп (тінту, іздеу, тексеру деген мағынада - құр.) енді тіпті бітті, — деп жарлық шығарады. Шындығында көтеріліс туралы тәп он бес жыл созылып, тек 1853 жылы ақырап тың 2 күні ғана бітті. Құл ұлы Бақтыгерейдің айтуынша Ордадағы уақытша Исатай — Махамбет туралы 27 том ісі бар.

* * * Қазақ халқы көшпелі салтта, ақсақал дәуірінде болды. Қара бұқараның билігі ру бастықтары билердің қолында болды. Руды билеген билердің өз руынан айрықша тілегі болмады. Қара шаруа мал бағуға лайық шарттар тіледі. Қоныс жайлы болса, ел бейбітшілік болса, малға, адамға түсетін салық аз болса, талас шыққанда әділ билік айтатын ақсақалдары болса, қара халықтың көңілі тыныш болды. Ел билеген ақсақалдар да елдің тілегін тілеп, елдің жоқшысы болды. Ақсақал болу, би болудың өзі елдің сайлауынан болғандықтан, бұлар елден бөлініп кете алмайтын еді. Сонымен қазақтың бұрынғы дәуірінде қара халықтың арасында бөлек таптар болмады. Руларды біріктіріп ұстау үшін "ақсүйектен" қазақ халқы хан сайлайтын еді. Ханды ру басылары, билер сайлайтын еді. Хандардың мақсаты өздерін күшті қылу, халыққа айтқанын істету еді. Хандарға салтанатты болуға елден алым - салғырт керек болды; күшті болуға әскер керек болды. Атақ үшін жауласу керек болды, тағы тағысын. Ханның табиғаты қара халықтың тілегіне қарсы болды. Қазақтың ескі тұрмысында алғашқы хандық туғызды. Хандар, төрелер, бұлардың әскерлері, төлеңгіттері бір тап еді. Өңге халық бір тап еді. Бірінші таптың тамағы, атақты болуы, күшті болуы секілді тіршілігінің бәрі екінші тап пен байланысты болды. Сондықтан таптың мақсаты қара халықты қойдай қылып жуасытып алып, қосақтап сауу еді, құрай, құрай суғарып оттатып, соғым қылу еді. Қара қазақ та мұны жақсы білетін еді. Сондықтан қазақтың хандары күшті бола алмады. Қара қазақтың жоқшысы болған билер қара бұқараны хандарға ерттеп мінгізбеді. Бұлар хандарды жүгендеп ұстады. Жүгенделуге хандықтың табиғаты қарсы. Хандар жүгенді үзуге түрлі тәсілдер құрды. Ру ара дауларды бітірмей барымта, жанжалды көбейтіп, руларды алжастырып, атыстырып, өзіне жүгіндіретін болды. Олжаға қызықтырып, қазақтың қанындағы ескі ауруын қоздырып, айналасындағы көршілерімен елді жау қылып отырып елді биледі. Ар-намысты сатып күшті көршіге сүйеніп, қара бұқараны қорқытып биледі. Осының бәрі қолынан келмеген күйде елге бағынып, билердің айтқанын істеп отыратын еді. Елді тәсілмен ұстауға қолынан келмеген, бірақ билерге бағына алмаған хандарды "хан талау" деп, ел талап алып, қуып жіберетін еді, не өлтіретін еді. (Бұрындық, Тайыр, Нұралы, Есім, Арыстан). Біздің білуімізше, елді көршілермен жауластырып ұстаған Еңсегей бойлы Есім хан, Салқам Жәңгір, бөтендерге бағынып, күштіге сүйеніп, елді қорқытып ұстаған Сығай хан, Әбілқайыр хан, Әбілқайырдың тұқымынан шыққан хандар, Абылайұлы Уәли хан, Әбілмәмбет хан. Билердің дегеніне көніп елді ұстаған Әз Тәуке хан. Жоғарғы әдістердің бәрін қатар жұмсап, ел ұстаған Абылай хан. Қалмақтан жеңіліп "ақтабан шұбырындыға тап болған" елдің бөтендермен жауласуға күші көп келмейтін болды. Қалмаққа бағынған қазақ бағынып қала берді де, құлдықтан құтылғандардың өз арасында күшті бүліншілік пайда болды. Ұлы хан қалмақтың қол астында қалған соң, қалған елге Ұлы хан болғысы келген хандар көбейді. Әбілқайыр, Қайып, Сәмеке ұлы хан болғысы келіп қатар шықты. Бұлардың қайсысы да бір ауыздан елді тегіс соңына ерте алмады. Әбілқайырға елді қорқытып алып хан болудан басқа жол қалмады. Елді қорқыту үшін Әбілқайыр орыс патшасына бағынбақшы болды. Осы уақытта елдің билері екі айырылды. Бір бөлек билер басы арғын Жәнібек, табын Бөкембай болып соңына ерген елдермен хан жағына шығып кетті. Ел бөлініп қоныс аударған уақытта күшті рулардың аз руға жәбірі көбейді. Қоныстың да жайлысы күштілерге тиді. Орта жүзден бөлініп кеткен аз ғана арғынға бүліншілік заманда тендік аз тисе керек, қоныстың жайлысы екібастан тимейді. Кіші жүздің ішінде аз болған жеткізу да, жеті рудың ішінде табын да Жәнібектің арғыны секілді күйде еді. Бұларға кіші жүзді билеу үшін, еліне жайлы қоныс алып беру үшін кіші жүздің билерінен сырт бір күш керек болды. Орыс өкіметі жәрдем беріп, Әбілқайыр хан айбарлы хан болса, бұларға іздегені табылғандай болды. Сондықтан бұлар бастан аяққа дейін Әбілқайырды, Әбілқайыр тұқымын сүйеп кетті. Бұлар дегеніне жетті.Әбілқайыр айбарлы хан болды. Жәнібек пен Бөкембай кіші жүзді биледі. Арғын мен жеті ру (табын) жайлы қоныс та алды, орысқа, ханға арқа сүйеп күшті рулардан жарытып жәбір де көрмеді... Бірақ кіші жүз еркінен айрылды. Әбілқайырдан бастап хан табы күшейе бастады. Патша өкіметі ханға зор сүйеу болды. Орыстың әскері елді ханға бағындыруға үлкен құрал болды. Ханға қарсыларға "өбе жек" болды. Патша өкіметі жақындаған сайын, хан күшейген сайын қара халықтың күйі нашарлана бастады. Салық көбейді, ел аралаған ескердің, төрелердің, билердің жәбірі көбейді. Бұлардың көбі елдің қамын жемеді, ханның, не езінің қамын жеді. Билерді хан тағайындай бастаған соң, қара бұқараның күйі тіпті нашарланды. Хан төреге, хан жақтаған билерге көніп, қара бұқара да қарап тұрмады, бұларға қарсылығын күшейтті. Таршылықтың түбі патша өкіметінде екеніне түсініп, қара бұқара орысқа қарсы шықты. 1731 жылдан 1870 жылға дейін екі таптың күресі болды. Бірі — әуелі хан, кейін патша өкіметі, бұларды жақтаған төрелер, билер. Екінші — қара халық. Ақырында қара халық жеңіліп қалды. Қазақтың хандығы ресми түрде он тоғызыншы ғасырдың ортасына дейін созылса да, шынында Әбілқайырдан бастап қазақтың хандары патша өкіметінің қолында ойыншық болды. Сондықтан 1731 жылдан бергі кіші жүздің ханға болсын, сұлтандарға болсын, орысқа бол сын, көтерілістерінің бәрін патша өкіметіне қарсы көтерілістер деп атау керек.

* * * Он сегізінші, он тоғызыншы ғасырлардағы қазақтың қозғалысының ең күштілері — Сырымдікі, Исатайдікі, Кенесары. Үш қозғалыстың бас мақсаты — қазақты орыстың құшағынан құтқару. Сырым мен Исатай хандардың патша өкіметінің құралы болғанына түсініп, әуелі орыс өкіметі арқылы хандарды жойып, сонан соң орыс өкіметінен құтыламыз деген саясат жүргізді. Хандар мен патша өкіметін бірін бірінен айыруға мүмкін емес екендігін бұл екеуі тез-ақ түсінді. Сондықтан ақырында хандарға да, орыс өкіметіне де қатар қарсы болды. Сырым он бес жылдай (1782—1797) күресті. Сырымның уақытында орыс өкіметі қазақ ішінде күшті емес еді. Саясатын ойдағыдай қылып ел ішіне жүргізе алмайтын еді. Бір қолымен хандарды сүйесе, екінші қолымен елді алдау үшін сипайтын еді. Патша өкіметі Сырымды әуелгі уақытта сипады. Сырымның арғы сырына түсінген соң-ақ, өкімет жалт беріп Сырымға теріс айналды. Сырым патша өкіметінің сипағанына иланып қалды. Осы илануы елден айрылуға себеп болды. Әуелгі уақытта кіші жүз Сырымға тегіс - ақ еріп еді. Ақырында Сырым Үргенішке жаңғыз барды десе болғандай болып барып дұшпанының қолынан құрметсіз өлім тапты (удан өлді). Исатай заманы патша өкіметінің қазақты әбден меңгеріп алуға жақындаған заманы. Бөкейліктің елін меңгеріп алып та еді. Хан орыс өкіметінің қарауылшысы болып қалып еді. Бөкейліктің елі әуелі Исатайға тегіс ерді. Исатай ханмен, Орынбордағы өкіметпен бітім сөйлесе бастап еді, біріккен ел ыдырай бастады. Бірақ Исатай қатасың тез түсінді де, тез түзетті. Өкімет пен ханды бір деп санап, екеуіне де қатар соғыс ашты. Елі Исатайға тағы ерді. Қара күштен жеңіліп, аз ғана жолдастарымен алақандай жерде қамауда қалғанда да, ел Исатайды ұстап бермеді, Жайықтың бергі бетіне өткізіп жіберді. Кеңшілікке шығып алып, патша өкіметінен, оған ерген хандардан қазақтың арын алыңдар деп, жар шашқанда Исатайға қазақ малын да берді, басын да берді. Бөкейліктен қашып келген салт атты, салбыр қамшы бір қашқынның қасына ауыр әскер қол жинады. Әлімұлы бас болып, кіші жүз Исатайға ерді. Исатайдың қозғалысы екінші дәуірінде екпінді басталды. Патша өкіметі де мұны сезді. Сарыарқаға әскер төкті. Бірақ Исатайдың қимылы аяқталмай қалды. Он екінші әсетте Қиыл бойында Исатай арманда кетпегенде, бұл қозғалыстың қандай қанат жаятындығы белгісіз еді. Қасымұлы Кенесары қазақты орыстан құтқарам деді де, патша өкіметіне, хандарға қарсы болды. Ел соңынан ерді. Хан көтеріп, қара қазаққа хан көзімен қарап, ханның саясатын жүргізе бастап еді, коп қазақ соңына ермеді, қысылған жерде тастап кетті. Кенесарының кіші жүзге ешбір есері болмады. Кенесарының заманында кіші жүз хандардан әбден күдер үзіп болған еді. Кенесары кіші жүз ермеді. Қорқытып бағындырамын деп, Кенесары 1843 жылы алтын - жаппасты шапты, Көбек ұлы Алтыбай биді өртеді, сол жылы Ойыл бойындағы шектіні шапты. Кіші жүзбен жау болып, ақырында тура алмай, ауып кетті. 1843 жылы шектінің назар деген бөліміне Кенесары мыңдай әмір жазған: "Біздің адамдарымыздың сендерге қаны бар. Кінәларыңды мойындарыңа алыңыздар, мені хан деп таныңыздар, мендік болыңдар, менің сендерге жақын болғым келеді. Құдайдан қорықпай сендер маған қарсы болдыңдар, аруақты сыйламадыңдар. Кінәларыңды мойныңа алсаңдар, ішіндегі жақсыларың маған келсін. Мен сендерге қайырымды боламын, келмесеңдер сендерді отыз күн күтемін де, сендерді отыз жыл аямай шабамын" — деп. Кенесары мен кіші жүздің арасының қандай болғаны осы хаттан -ақ көрініп тұр. Кенесары Ойылдағы елді шапқанда орыс, қазақ аралас көп әскермен Кенесарыға қарсы Баймағамбет төре шығады. Кенесары қашады, Баймағамбет қуады. Бір жерге келгенде: "Кенесарының жіберген елшісімін, Баймағамбетпен сөйлесемін", — деп әскерге жақын Наурызбай төре келеді. Баймағамбет қорқып өзі шыға алмай, біреуді жібереді, барған адамға Баймағамбетті боқтап - боқтап кейін қайтсын, қумасын деп, Наурызбай сәлем айтады. Байеке ашуланып, "атыңдар", — дейді. Мергендер атуға ыңғайланады. Дегенмен Наурызбайды қимай кідірістейді. Көптің ішінде Исатайдың жолдасы Махамбет батыр бар екен, о да оқталады. Махамбеттің оғы атса бос кетпейтінін білетін қасындағы жолдастары қолынан ұстай алып, "а... батыр саған не болды, бұлар орысқа қарсы ғой", — дейді. Сонда Махамбет: "Тас бауыр төрені қазаққа болысып, орысқа қарсы болады дегенге кісі нанар ма? Ел бұзар екені бетінен - ақ көрініп тұр ғой, мылтығымның тауын қайтардыңдар. Енді атпаймын", — депті. Махамбеттің осы сөзін біреу Баймағамбетке жеткізеді. Махамбеттің өліміне осы сөзі себеп болыпты-мыс деп айтысады. Қоныстың тарылуы, жердің азаюы, елдің түрлі таршылыққа қалуы, өкіметтің (билеуші таптың) зорлық-зомбылығы қара бұқараны көрген күніне наразы қылып, түрлі қимыл туғызады. Адастыратын соқпақтарға түспей, көздеген нысанаға жеткізетін дұрыс жолмен жүре алса ғана осындай қимыл жемісті бола алады. Елдің қимылын жолға салып, ұйымдастырып отыратын көсем керек. Бұндай уақытта құрастырушы көсем шықпаса, елдің қимылы бытырап, шашылып, ұлы мақсаттың орнына уақ пайда туып, ұлы қимыл аяқсыз қалады. Қимылдың көсемі бас пайдасынан баз кешіп, жан-тәнімен көптің тілегін орындауы керек. Ұлы қимылдардың уақытында көптің әлеумет сезімі өте күшті болады. Ел бастаған көсемнің ізі бағулы болады. Көсемнің басқан қадамы, жүрген бағыты көпке жақпас, халық теріс айналып кетеді. Кешегі мыңды бастаған серке, ертеңгі күні далада жаңғыз маңырап қалады. Сырым да, Кенесары да ақырында көптен айырылып, жаңғыз қалды. Тағдыр Исатайды қаңғырып қалудан сақтады. Патшалар заманында өлгенінше көпті соңына ертіп кеткен жаңғыз Исатай. Кім біледі көбірек жүрсе Исатай да қаңғырып қалар ма еді, қайтер еді? Бұл — маң ұлым. Бірақ тарихқа қарағанда, елдегі әңгімелерге қарағанда да, Исатайдың көпті ертетін ұраны болған. Исатайдың көпке шашқан ұраны Махамбет батырдың Баймағамбет сұлтанға айтқан сөзінен ап-анық көрініп тұр.

Жайлы қоныс табу, қонысты тартып алғандарды жою, хандарды, билерді, төрелерді қыру, қара қазақ баласына тендік алып беру — міне, Исатайдың ұраны. Исатайдың ұранын өткен ғасырдағы саясат партияларының программаларымен салыстыруға да келеді. Жұрттың Исатайға еруінің себебі осы.

"Исатай өлген болмай ұсталып кетіп, қайтып келген болса, қане не айтар едің" дегенде, Шернияз былай айтып, мойнынан құшақтар едім депті:

Беріш Мұрат ақын да Исатай туралы көп сөйлеген. Беріш Ығылман ақынның Исатай туралы шығарған сөздерінің бір бөлегін осы кітапта басып отырмыз.

1) Төрелер арқылы қазақты ұстап тұра алмайтындығына көзі жетті. Хан, сұлтандардың қазақ арасында әбден кәдірсіз болғанын, қазақтың төрелерге енді бой ұсынбайтынын жақсы түсінді. Хан, сұлтандарды итеріп тастап, жылдамырақ бұлардың орнын өзі басуға қам қыла бастады. 1844 жылы кіші жүз қазақтарын билеу туралы бірінші толық заң шықты. Хан мен сұлтандардың қолында жарытып билік қалмады. Биліктің бөрі Орынбор губернаторы мен пограничный комиссияға көшті. Бөкейлік хан, Орал, Торғайдағы сұлтан-правительдер губернатордың чиновнигіне айналды. Бұлардың жанындағы қорғауға қойылған әскердің саны бес жүз солдатқа жеткізілді. Ел сардарлыққа (дистанцияға), ауылдарға (местілікке) бөлінді. 2). Қазақтың о заманғы әлеуметшілігінің бір түрі ру еді, рулықтан туған батырлар, билер еді. Өкімет руды жоюға, батырларды, билерді жоюға қам қылды. Ру сезімін бәсеңдету үшін қазақты руға бөлмеді, әуелі бөлімге (частке), сардарлыққа (дистанцияға), местілікке бөлді. Кейінірек уезге, округке, болысқа бөлді. Көтеріліске ұйтқы бола берген шекті, адай секілді бірталай ірі руларды бірнеше облысқа, уезге, болысқа бөліп жіберді. Шен, шекпен, орын беріп қазақтың ішінен өзіне сенімді адамдар шығара бастады. Ауа секілді қысылшаң заманда бұндай адамдардың өкіметке зор пайдасы тиді. Сардар, местей болыс, старшинаны ел сайлайтын, сұлтан-правитель, ояз тағайындайтын қылып "штат" шығарды. Қазақтың билікке еш сезімін қоздырып, елдің ішін қым-қиғаш талас қылды. Әр ауыл, өр болыс өкім болу үшін өкіметтің адамына жүгінетін болды. Қазақтың ұлт сезімі, бірлік сезімі бірден бірге кеміп, бара-бара далада қалды. Бұрынғы билердің орнына атқамінерлер мінді, бұрынғы батырлардың орнына барымташы ұрылар пайда болды. 3). Әбден езу үшін өкімет қазақтың шаруасын күйзелтіп, өне ме құртуға ойланды. Қазақтың жерін тартып ала бастады. Қазақтың арасына жемқор саудагерлерді айдады. Жұт көбейді. Ел жарлы бола бастады, экономика жағынан қазақ нашарланды, орысқа қол бола бастады. 4). Жайық бойындағы қазақтың көтерілісіне өнемейін сүйеу болып, жан беріп отыратын Сыр менен Маңғыстаудың елдерін шынымен бағындыруға кірісті. 1839 жылы Перовский жанарал Сыр мен Хиуаны жаулап алуға аттанды. Қазақтың қақ ортасына Жемнің басы мен Шошқакөл деген жерге екі қорған салды. Ақыраптың 21-күні Орынбордан шыққан көп әскер 25-күні қыстың қаттылығынан өліп-талып Шошқакөлге әзер жетті. Суықтан, аштан үш-төрт мыңдай кісіні қырып, есепсіз дүниені жойып, 1840 жылы жазына Перовский Шошқакөлден Орынборға кері келді. Бірақ сырға жете алмағанның өшін қазақтан алды. Шошқакөлден қайтарында Баймағамбет төре мен Бижанов деген Орал орысын бас қылып көп әскер жіберіп, Жем бойындағы, Атыраудағы, Шындағы, Самдағы, Сағыздағы қазақтарды шаптырып алды. Сыр мен Хиуаны ала алмаса да, қазақты бекем жүгендеуге өкімет бел байлады. Ел ішіне қорғандар салып, әскер қоюға кірісті. 1830 жылы Маңғыстауға салған қорғанды қайта күшейтті. 1845 жылы Ырғыз бен Торғайға екі қорған салды, 1846 жылы Арал теңізінің жағасына Райым деген қорған салды. 1848 жылы Қарабұтақ деген жерге қорған салды. Билен теп қазақ жерін қағазға түсіруге ел ішіне бірнеше рет әскерлі комиссиялар жіберілді. Саудагерлердің, көршілес орыстардың, не болмаса сұлтандардың шағымы бойынша өкіметке қылмысты саналған қазақтарды жазалау үшін де ел ішіне әскер жиі шығатын болды. Сөздің қысқасы, Исатайдан соңғы он жылдың ішінде Жайық йен Сырдың арасын орыстың әскері шар қылды. Ел ішіне орнаған, ел қыдырған өкімет әскері қазақтың арасындағы қатынасты кемітіп, қазақтың бірлігін жоюға себеп болды. Әскерден сескеніп оза көшіп, кең жайыла алмай, жайлы қыстау емін-еркін қоныстай алмай, жазы-қысы үркумен болып, қазақтың малы жұтқа шалынғыш болды. Қазақтың бірден бірге кедейленуіне бұ да бір үлкен себеп болды.

* * * Исатай беріш руынан, беріштің жайық деген бөлімінен. Исатайдың ата тегінің тізілісі төмендегі кестеде беріліп отыр. Елдің сөзіне қарағанда Исатайдың тегі Шынжырлы батыр. Бесінші буындағы бабасы беріш деген рудың ұранына шыққан Ағатай. Исатайдың тұқымдары осы күні Бөкейлікте. Исатай қырық тоғыз жасында 1838 ит жылы әсеттің он екінші күні соғыста өлді. Сүйегі Темір уезіндегі Қиыл деген өзеннің бойындағы Шолақ молда деген молада.

Заманындағы кіші жүздегі батырлардың бәрі де Исатайға жолдас болған. Бас - басына бұларды тексеруге мағлұматымыз жетпейді. Тек азды-көпті хабарымыз бар бірнеше бас жолдастары туралы ғана айтпақшымыз. Алдымен Махамбет туралы. ӨТЕМІҰЛЫ МАХАМБЕТ БАТЫР бастан аяққа дейін қасында жүрген, жаумен жауласып, дауымен дауласып, өлімге басын қиған Исатайдың қанды көйлек жолдасы. Махамбет беріш руынан, жайық - арыстан. Махамбеттің атасы — Өтеміс, Өтемістің атасы — Құлмәлі. Мәлі деген кісі жауда қолға түскен тұтқын екен. Беріш Тұмаш деген адамның балалары еншілес қылыш алған. Өзін-өзі қызылбастың Нәдірше деген патшасының тұқымымын дейді екен. Құлмәлі деген бұ күнде Гурьев уезінде Тай сойған деген жерде бір бөлек ел. Қүлмәлінің тұқымынан би де, шешен де, әулие де шықты деп қазақтар ұлықтайды. Өтеміс Айшуақтың, Бокейдің заманында қазақтың қабырғалы биінің бірі болған. Махамбеттің Бекмағамбет деген ағасы Жәңгір ханның орда биінің бірі болған, ханды жақтап, Исатай мен Махамбетке қарсы болған. Махамбеттің өзі де жас кезінде Жәңгірдің нөкерінде екен. Исатай ханға қарсы бола бастағанда-ақ Исатайға еріп кеткен. Махамбеттің мінезі Исатайдікі секілді көптің басын құрастырып, бүтін елді соңынан жүргізетін мінез емес. Махамбет жақсы үндеуші (агитатор), жақсы бастықтың қолында өте ыңғайлы қол басы. Ананы-мынаны істеп елге табылмайтын адам. Махамбеттің осындай екендігі тарихты тексергенде, елдің аузындағы әңгімені тыңдағанда көрініп түр. Исатай өлген соң-ақ Махамбет көпті ерте алмады. Исатайдың құрастырған елінен айрылып қалды. Бұған Исатайдың өлімі себеп болды. Көптің тауы қайтты. "Жорықтың алды оңбаған, арты да оңбас" деген пікір жұртты меңгерді. Махамбеттің мінезі де, Кенесарының жолдасы Наурызбайдың мінезі де тексере келгенде бір біріне өте ұқсас келеді. Екеуінде де ерлік бар да, көпті ертетін тәсіл аз. Рушыл ата текті сыйлаушы қазаққа Махамбеттің Құлмәлінің немересі болғандығы да өсер берсе мүмкін. Махамбеттің жыраулығы күшті болған. Махамбеттің сөзі көп болған. Көбі жойылған. Ел арасында сақталған сөздерінің бірқатарын осы кітапшада келтіріп отырмыз. Махамбеттің сөзінің ішінде ел ішіне көп жайылғаны Баймағамбет сұлтанға айтқаны. Әлімұлы, байұлы, жеті рудың арасында осы өлең көп жайылу. Біздің қолымызда ел ішінен жиналған осы өлеңнің бірнеше нұсқасы бар. Айтушылардың көбі бірақ Махамбеттің түрлі сөзін қосып шатастырып айтқан. Жеті рудың ішінен жиылған нұсқаларда қателер өте көп, кейбір жерлерінде сөздің негіздерін өзгертіп жіберген. Біздің бастырып отырғанымыздың негізіне Мұрат ақыннан естіп едім деп, Шөрекұлы Ығылман ақынның жазып бергені алынды. Қолымыздағы нұсқаларды салыстырып құрастырғанда, бабтарға бөлгенде сөздердің орны алмасып кетуі мүмкін. Бала күнінен осы сөзге құлағы қанық Махамбеттің еліндегі ақсақал, қара сақалдары біздің келтіріп отырған өлеңімізді дұрыс дейді. Ісін аяқтаймын деп Исатайдан кейін Махамбет біраз уақыт әуре болып жүреді. Бірақ елді біріктіре алмайды. Исатайдың жолдастарын, оның ішіндегі Махамбет секілді бастықтарын ұста деген өкіметтің қатты бұйрығы шыққан. Махамбет ел ішінде жүре алмайтын болған. Махамбеттің ақыры ұсталуына көзі жеткен соң Байұлының адамдары басы Үбі, Байнақ дегендер болып Махамбетті зорлап Баймағамбет сұлтанға алып барады. Баймағамбеттен өкіметке ұстап бермейтін қылып ел ішінде жүре беруіне рұқсат алып береді. Билердің сөзін қабылдаған соң, Баймағамбет батырды үйіне шақырып танысады. Батыр үйге қару-жарағын тастамай кіреді. Баймағамбет батырдан "бір-екі ауыз өлең айтыңыз" деп өтініш қылады. "Менің сөзім сізге жақпас" деп батыр айта қоймайды. Баймағамбет қайта-қайта өтініш қылады. Сонда Махамбет Исатайды жоқтап, Байекені боқтап, белгілі өлеңін айтады. Байекеңнің қасындағы жас төрелер батырдың сөзіне ашуланып. қызған екен, "бұлай айтпаса Махамбет батыр бола ма, батырдың сөзін кетер ме мен хан болам ба?" деп Байеке оларды тоқтатыпты-мыс. "Ұялғаннан кірерге жер таба алмадық. Ханның бетіне қарай алмадық, кеткенше асық болдық" деп ертіп барушылар талай айтқан екен - мыс. "Сөзімді жаратпай бірдеңе десе, со жерде Байекені қасындағы жолдастарымен жарып тастайын деп отыр едім" деп Махамбет соңынан айтыпты-мыс. Махамбетті бұлай қылмайды деп ешкім ойламаған, Байеке де бұны сезсе керек. Байекеден қайтқан соң Махамбет Оралдағы ағайындарының арасында жүреді. Өкіметке, хандарға қарсы енді азғыруын қоймаса керек. Бір күні үйіне бір бөлек адам мен досы Ықылас деген кісі келеді. Қонақ болып отырып ЬІқылас Махамбеттің өз қылышымен басын кесіп алады. Ықыластың руы тама, жабалы бөлімінен, тұқымдары осы күні Орал уезінде Берлі болысында. Ықыласты азғырып өлтіруге жұмсаған Баймағамбет деп айтыпты-мыс. Батырдың басын апарып бергенде Байеке Ықыласқа айтыпты-мыс: "Өлтір деп жіберген жоқ едім, тірілей ұстап әкел деп едім, басын алып кет" деп. Махамбет қырық екі жасында 1845 жылдан жылы елді. Сүйегі Ілбі уезінде Дендер деген жердің күншығыс жағындағы Қараой деген жерде. Бір жылдан соң Ықыластың көмген жерінен ағайындары Махамбеттің басын ұрлап әкеліп денесімен бірге көмген.

Махамбеттің өмірі Өтемісұлы Махамбет Исатай қозғалысының, ең ірі адамының бірі, Исатайдың нағыз қанды көйлек жолдасы екен. Туысы Беріш руынан. Атасы — Өтеміс. Оның атасы — Құлмәлі. Мәлі деген, қазаққа бір соғыста қолға түскен тұтқын екен. Беріш ішінде Тумас дегендер еншілес, туысқан ғып әкеткен. Мәлі тұқымы өздерін парсы патшасы Нәдіршенің нәсіліміз дейді екен. Құлмәлі кейін өсіп бір бөлек ел болған. Орныққан мекені: Гурьев уезі, Тай сойған деген жер. Қазақ іші Құлмәлі тұқымынан би де, батыр да, шешен де шыққан деп, бұлардың түбі затты десетін болса керек. Өтеміс Айшуақ, Бөкей деген Кіші жүз хандарының тұсында қабырғалы би атанған. Махамбеттің Бекмағамбет деген ағасы Жәңгір ханның үлкен биінің бірі болған. Ол Исатай — Махамбеттің Жәңгірге қарсы шыққан көтерілісіне қосылмай, бұларға қарсы қимыл істеген. Махамбеттің өзі де жас күнінде Жәңгір ханның нөкерінде болған. Бірақ Исатай ханға қарсы шығысымен бұл барып соған қосылған. Махамбет жартысында өрі батыр, әрі жырау - ақын, әрі күйші - домбырашы болыпты. Мінезі өте қызулы, әдіс - шеберлікті көп ойламайтын, бет алған жағынан қайтпайтын, қайсар ер адам болған. Қозғалыс уақытындағы ісі де осыны көрсетеді. Исатай ел адамы ақсақалдарымен келелі кеңесте отырғанда, Махамбет айналадағы ауыл-ауылды аралап жүріп, өлең-жырмен жұртты қыздырып, желіктіріп артынан шұбыртып отыратын болған. Сөзде өткір, шешен, қалжыңқой. Жақтырмаған нәрсесін бетің - жүзің демей, жара шауып — айтып салатын болған. Соғыс үстінде ерекше ер, айлакер. 1838 жылы Ресейдің жерінде Исатай отыз жолдасымен жатқанда әскер қамайды. Махамбет өзгеден бұрын Исатай құтылсын деп екі жолдаспен оны қашырып жіберіп, өзі қалған серіктерімен бірқатар уақыт соғысып тұрып, артынан қаша ұрыс салады. Бір кезде бұны көздеп қуған әскер жақындап ұстауға айналады. Сонда Махамбет, астындағы бұлық көпшікті жарып жіберіп, ішіндегі мамықты жақындап қалған қуғыншылардың көзіне шашып құтылып кетіпті деседі. Соғыста батыр, сөзде "от ауызды, орақ тісті" дегендей, жалындаған ақын, алғыр шешен болған Махамбет Исатай қозғалысының ең көрнекті кісісінің бірі. Бұл көп жерде Исатайдың өзінен де қырағы, одан да батыр болғаны бар. Алғаш Жәңгірдің ордасын қамап, жеңуге айналғанда, хан бұларды соза тұрмақ болады. Бір жағынан әскер күтіп, екіншіден, бұларға кісі салып бітім сұрайды. Исатай сол жерде шынымен бітім сөйлесіп, келісу жолын іздеп алданып қалады. Дәл сол жерде Махамбет сенбей, бітімді керек қылмай, шабайық деп көп ұмтылыпты, бірақ Исатайды көндіре алмапты деген сөз бар. Бірақ қазақтың Жәңгірдей ханы мен соның ар жағындағы патша ұлығына қарсы шыққан Исатай қозғалысы сол Исатай өлген соң өрістемеді. Тез уақытта өшіп қалады. Махамбеттің ерлігі де, өнері де оны өршітуге себеп бола алмады. Бірақ өршімеуіне кінәлі Махамбет емес, қозғалыстың өз ішіндегі көп қайшылығы болу керек. Ең әуелі бұл көтеріліс ханға қарсы шыққан би көтерілісі. Екеуі де бір үстем тап адамы. Сондықтан көпшілік бұқараға үнемі ұғымды, әсерлі болған қозғалыс емес еді, программа не екені мәлім емес болатын. Оның үстіне дайындық жасалмай, шұғыл басталып тез сөніп қалды. Жөне үлкен сын кезеңде, дәл хан ордасын шабар жерде Исатайдың таптық сыны білініп, қолы батпағаны да көпшілікке ой салған болу керек. Қысқасы, сонымен қозғалыс Исатайдың өлімі емес, одан бұрын да, Исатайдың өзі барда да шөгіп, сөніп бара жатқан болатын. Махамбет бұрынғы, соңғы қазақ ақындарының ішіндегі ең бір күштісі деп саналуға тиіс. Бұның сөзі деген сөздің кесектік ірілігінен басқа, молдығы да жеткілікті екен. Бірақ көбі біздің тұсымызға жетпей жоғалған, ұмытылған. Қозғалыс үстінде ақындық өнерін, жұртты қыздырар ұран қылып жұмсаған Махамбет, қозғалыс біткен соң қашқындықпен күнелтеді. Бірақ қашып жүрсе де, іштегі қарсылығынан қайтпайды. Ниеттерінің іске аспағанын арман етумен болады. Талай жалынды өткір сөзді сол кезінде айтады. Сондай сөзінің бірі — Баймағамбет сұлтанға айтқан сөзі. Исатай өлгеннен соң Махамбет қуғында болған дедік. Сөйтіп жүрген қысылшаң кезінің бірінде ел ақсақалының бірнешеуі Махамбетті Баймағамбетке алып барып, ел ішінде жүруіне рұқсат әпереді. Сонда Баймағамбет өлең айт деп тілек қылған соң жаңағы ұзақ жырын айтады. Махамбеттің ерлігі, ақындығы, кісілігі — барлығы да осы өлеңінен әбден көрінеді. Күнім түсіп, алдыңа кеп тұрмын деп Баймағамбеттен қаймықпайды. Басына кеңшілік алғаннан кейін де Махамбет тып-тыныш жүрмейді. Өкімет пен хан-сұлтандарға қарсы ел ішін уһтеп жүреді. Өзінің жиренішін, жек көруін жасырмайды. Ең әуелгі бетінен қайтпайды. Сонысы үшін өштесіп, кекті болған қазақ ұлығы — төре, сұлтандар бұны өлтіртеді. Бұрын Махамбеттің досы болған Ықылас деген адам ақының үйіне қонаққа кеп отырып, батыр қапылыста отырғанда Махамбеттің өз қылышымен басын кеседі. Осы істі істе деп жіберген өлтіртуші Баймағамбет деседі.

ХІХ ғасырдың алғашқы жарымы, қазақ өлкесінің тарихында, отар шабуылына қарсы шыққан ірі-ірі қозғалыстармен байланысты дедік. Сол үлкен қозғалыстың бірі Кіші жүзде болған Исатай — Махамбет қозғалысы. Бұл, ханға (Жәңгірге) қарсы жөне соның артында тұрған патша өкіметіне қарсы жасалған, би батырдың ереуілі болады. Бұлардікі де сол жылдарда шыққан қозғалыс сияқты, өз артынан бұқара халықты ерткен. Бұқараның еруі, Исатай — Махамбетті шын сол көпшілік басшысы деп түсінгендіктен емес. Жері кетіп, салық ауыртпалығына көп ұшырап, ұлық тепкісін коп көріп, жебір сәудегер құрығына шырмалу сияқты — коп қысымшылық - қиыншылықтың барлығы бұқара көпшілігін патша өкіметімен, оның агенттеріне қарсы ереуілге айдайтын болған. Осы жолда кім серік болса, сынамай талғамай еріп, қостап кететін... Кейінгі уақиғалар алғашқы істің арты ғана. Тартыс жаман әкімшілік жүргізген ханмен, сол әкімшіліктің өзге жолы үшін алысқан би тартысы болады. Жалғыз-ақ осы тартыс басталу, аяқталуына жаңағыдай бір тап ішінін (қанаушы үстем тап ішінің) бүлігі сияқтанса да орта кезінде өз көлеміне көпті, бұқараны тартып, бір жағынан патша өкіметіне қарсы арналған отар қозғалысы, ұлт бостандығының тартысы да боп кетеді. Сол себепті бұл уақиға көптің жадында қалып, ұзақ үлкен жыр болып, кейінгі көп замандарда қалың елдің көңіліне ұдайы қозғау салатын уақиға болды. Себебі: бірталай кезінде бұл уақиға ханның (Жәңгірдің) тасасында тұрған патша өкіметіне қарсы беттеп еді. Көпшілік қозғалыстың сол буынын қадірлейді. Сол арқылы уақиғаға араласқан Исатай — Махамбетті де құрмет етеді. Даңқын зорайтады. Мына жағын сүйіп, дәріптегендіктен, олардың өз басындық, таптық талап - тілектерін кейінгі бағалауда ескермей де қояды. Жөне жеке бастарын салыстырғанда Исатай мен Махамбет дәл бір жерден шыға қоймайды. Барлық қозғалыстың ірі, ер басшысы болғанмен Махамбет өзін басшы демей, орынды Исатайға береді. Бас анау болып, мынау мойын есепті жүреді. Бірақ өз пікірін айтып, өз бетін көрсететін жерде бүл анадан гөрі өжет, батыл жөне әсіресе, көпшілік, бұқарамен емеурінде сияқтанады. Соғыс, шабуыл үстінде де, елге үгіт сөйлеп, қол қоюда да Исатай ақсақал, бимен — басшы дегендермен болғанда Махамбет көбінесе бұқара көпшілікті аралап, соларды үгіттеп ерту жағында жүреді. Қиыншылық, қысталаң үстінде айтқан соз, тастаған ұраны да көбінесе осы кепке арналады. Осымен Махамбет жырлары оз заманындағы ең қанды, ең әсерлі сөз боп, көпшіліктің өз үні, өз тілі, өз арман - талабы сияқтанып та жүрген. Махамбет ірі, алғыр ақын болғандықтан — үнемі өз тұрғысынан қарап, өз тобының ғана сезімін айтып қоймайды. Ол қозғалыс басшысы. Өзінің табынан басқа, көпшілікті де ертіп жүр. Сондықтан коп атынан сөйлеп кететін, көптің сезімін білдіріп кететін жері де көп. Өзге сипаттарымен қатар осы жағы әсіресе көпке жағымды, бағалы болған. Кейінде, қазірде де Махамбет ақын есепті бағаланғанда осы ерекшелігімен көпке де жақын, көптің де ереуілшісі, айқайшысы, ұраншысы боп көрінеді. Қозғалыс бастығы болған батырдың бұндай ақын болуы оның бағасын арттырады. Бірақ осы жәйін айтумен бірге Махамбеттің өз табы бар; ол табының таптық тұрғысы бар екенін және Махамбет коп қимыл, көп сөзінде сол табының қарауылынан қарап іс қылатынын, сөз сөйлейтінін де ұмытпау керек. Осы жағынан қарасақ Махамбет өзінен-өзі шыға қалған жоқ. Оның әдебиетте, тарихта да алды бар, басшысы бар. Соның бірі, салт-сана жүзіндегі төркіні — Бұқар жырау болды. Бұқар келешекке тастаған сөзінде "бөтеннен би келеді, күн қараңғы, хал қарап болады" деген саяси сарындарды айтып кеп, өз табының тұрғысынан қарап: "Хан мен би орнын қарадан шыққан" татымсыздар алам дейтін болады; есіктегі құл төрге шығады, көпшілік ноқтадан басын босатып ап, есеге таласады" деген. Бұндағы негізгі екі сарынның бірі — патша өкіметіне бағынбай жеке хан өмірін сақтау, екіншісі — көпке тізгін бермеу, оны нық ұстап, баурап отырып, керегіне жарату деген жолыңа артыңнан ерт. Тілеген бетіңе айдап сал, бірақ сыр ұшығын берме. Қайта көпке мақсатың ұғымсыз, жүрісің, ісің қыздырмамен айдап салу боп, ұран болсын, сөзің жұмбақ босын дейді. Осы Бұқардың өзі тұтынған жолы. Артында қалған сөзі де соны дәлелдейді. Сол, "көпті артыңнан ерт, керегіңе жарат" деген бағыт Махамбеттің де әрі іс, өрі сөз жүзінде бірден-бір нық ұстаған программа. Сонда басшының өзі кім? Оған "Толарсақтан саз кешіп" деген өлеңде:

дейді. Ұстанған ісі, ойдағы ниеті бойынша бұл Бұқар ұранын қостап келген "мырза" еді. Көнбек, бой ұсынбақ емес еді. Өзінің көздегені бар еді. Онысы, өзінің жеке қалпын, бағын бастық қалпын, "тағы сынды мырза қалпын" қаймағын бұзбай сақтаймын деген мақсат еді. Бірақ ол Бұқар заманы бір сәрі, өтіп кетті. Бұл сол таптың адамы болса да, өзгерген тарихи жағдайдың ортасында іс қылатын болды. Қолындағы ту жығылып, сүйенген терегі сынып, құлдилап, құлап барады. Енді бұған соңғы рет тұяқ серпу, барымен бір-ақ бұлқынып көру ғана қалды. Сонымен Махамбеттің бар сөзі — осындай бұлқыну, соңғы тулаудың жыры болады. Бұл бұлқынғанда үлкен іспен, ірі екпінмен құлшынып - бұлқынған ісі бір-ақ іс болса да, барды салатын, құлаш керетін астан - кестеңнің, алай-түлейдің ісі. Махамбет бар өмірін осыған сарп етті; сондықтан сөзі де үнемі осы бір-ақ түйіннің үстіне жиылған бір-ақ тақырыптың жыры боп шығады. Саяси-қоғамдық мазмұнымен тарамдалған тақырыбын алсақ, Махамбет айналып үйіріліп, ылғи бір-ақ жерді шиырлайды. Бұған қарағанда Бұқар көп кезде, көп жейді сөз қып, соның бәрі арқылы өз тұрғысын көлемді етіп, мол қып көрсеткен. Махамбетті онымен салыстырсақ бір-ақ жақты. Бірақ бұның сол көрінген бір-ақ жағының өзі ең ірі, ең әсерлі жақ еді. Салт-сана жүзінде жоғарғы үстем таптың көптен дайындаған қарсылығын бүл қолма-қол іске асырушы ақын болған. Бұныкі сөз ғана емес, ұлы дүбір іс, аласапыран тартыс. Жырының бәрі тұтасқан қимыл. Қан майдан үстінде көпті екілендіре сөйлеген: шабуыл, атой, ұран жыры. Ылғи сезімге соғып, ханға шабатын қыздырма жыр. Сонымен Махамбет жырлары бір-ақ түйінге арналғанмен, ғасырлар бойында көпшілікке ұдайы үлкен дерт боп тұрған үлкен жараның аузын жұлғандай болатын. Бүкіл XІX ғасыр әдебиетінде қимыл мен күрес жырын Махамбеттей қып жырлаған өзгеше ақын болған емес. Алды да, арты да бір өзі сияқты. Сол себепті, ілгергі, соңғы тыңдаушының бәріне де Махамбет жырының тақырыбы — біреу-ақ екені байқалмаған. Қайта сол қасиет деп саналған болуға да мүмкін. Сонымен, осындайлық бір ғана тақырып Махамбет шығармаларында қандай-қандай көріністер береді. Енді соған ауысайық. Бұл ретте алдын ала айтып өтетін нәрсе: тақырыбы біреу ғана болғанмен, ақын сол тақырыбын әр кезде әр түрлі баян етеді. Сонда бір кезінен, екінші кездің айырмасы: әр уақыттағы істің халіне орай. Содан туған ақын халінің айырмыстарына орай кеп отырады. Мысалы алғашқы кезде бұлар соғысып жүреді. Ол кездегі көңіл екпіні, сөз тасқыны да бір алуан, өзгеше. Одан кейін жеңіледі. Бұдан туатын көңіл-күйі екінші түрде. Ең аяғында қашқын - пысқын болып, жүдеп-жадап жүріп хан, төреге жәй-күйін айтып, жәрдем дәмететін халге келеді. Ондағы күй - қалып тағы бір басқа. Міне, Махамбет шығармаларының осындай үш кезең, үш дәуірі бар. Тексеруді де осы ізбен беттету керек. Сондағы бірінші жыр: "Ереуіл атқа ер салмай". Бұл өлең Махамбеттің барлық басқа өлеңдері сияқты ауызша айтылған, тыңдаушыға қолма-қол суырылып беріліп отырған өлең. Сол ретіне қарай: сапылдатып бір-ақ желдіртіп өткен — бір шумақ өлең. Мағына жағынан да барлық жыр бір-ақ ұзақ сөйлем есепті. Неше алуан қатар жарысқан, жеке-жеке суреттердің байлауы ең аяққы жолда — "Ерлердің ісі бітер ме?" деген бір қайырмамен аяқтайды. Ауызша айтылған желдірме болғандықтан ұйқасы кейде келіп, кейде келмейді. Бір жерінде қат - қабаттап кетіп, өзге бір жерінде шанжау - шанжау түсіп, тырағайлап отыратын ұйқас — ауызша жырдың бір ерекшелігі. Жөне не құрым сөз ескек тартып борама боп, қыздырмаға айнала берсе, соғұрлым аяқтағы ұйқас бір орында тұрмай, айнығыш бола береді. Махамбет: Бұқар үлгісінің салт-санасы ғана емес, түрінде де осындай келетін жақындық бар. "Қыздырып, бой ұсындырып, ертіп әкетем" деген ниетпен сөйлейді. Сондықтан ұйқасты, қыздырма сөздің құйылыс - тасқыны билейді. Ал қазақтың ертерек кездегі ауызша жырыңда екпін - тасқын аяқтағы ұйқастан шықпайды; сөз - сөздің басында келетін дыбыстар күйімен, үндестік орайынан шығады. Сонда:

дегендегі ылғи келетін "е" дыбысы — ауызша өлеңнің бар нәрі боп кетеді. Бұл дауысты дыбыстан құрылған үндестік болғанда "ассонанс" деп аталады. Егер:

Тебінгі терге шірімей Терлігі майдай ерімей деген сияқты "т" дыбысында дауыссыз дыбыстардан құралған үндестік болса оны "аллитерация" дейді. Махамбеттің қыздырамын, желпіндіремін деген ауызша үгіті осындай түрге бөлінген. Бірақ бұндағы жыр ішіндегі коп көрнекті суреттер Бұқар басқа боп мағына; ішінара бірімен-бірі байланысқан болады. Бұқарда көп түсінбесін деген аттама, аламыш, байламсыз суреттер әдейі келтірілетін. Сондай борасынды бұрқақтың ішінде әр жерге, ұққанға арнап көмбе көміп кететін. Сөз түйін көптен алып қашу. Ал мынада: сол коппен бір сапарда, тар кезеңде иық сүйесіп, "бір жеңнен қол, бір жерден соз шығарам" деп тұр. Сондықтан енді Бұқар үлгісіндегі жалтартпа, тұспал керек емес, уақытша болса да көптің тілі боп сөйлеп бағу қажет. Сөз көптің "өзі" боп тұрып, тұтас тамсандыратын қып сөйлеу керек. Бұның бәрі ақынның ұғымы болуын тілейді. Махамбет сол керекті дәрежеде ұғымды, көпке түсінікті боп, жақын боп көрінеді. Бұндағы:

деген сияқты суреттердің бөрі іштей бір тақырып, бір мақсат, мағынаға бағынады. Неше алуан сырты бөлек көріністің барлығы да — осы тартыс жолында жанын аямай еңбек еткен ердің кейпін суреттеп, толықтырады. Бұрынғы өлең-жырда өр жерден шаң беріп, басы қосылмай, бытырап жүретін суреттер мынада: қатты жымдасып, екшеліп, бір бас, бір тас боп алады. Ақынның көпке тастап отырған ұранындағы тілек-талап та сол. Бытырап, ыдырап жүрген ел басы қосылса, ойдағы басшы бастаса іс дәуірлеп, еңбек жанып көрікті көрініс шығар еді дейді. Осымен "Ереуіл атқа ер салмай" деген жырдың ішкі-сыртқы құрылысы: табиғи - тұтас біткен, бірыңғай бүтіндікті білдіреді. Қысқа мезгілді, бір ғана қимылдың жыры болғандықтан, ол өзінше, бас-аяғы түп - тұтас боп шыққан. Жалпы Махамбет шығармаларының туысы, кезі әрдайым осыған ұқсас. Екпінді, келте, кесек бір қимылдың жыры да өзіне ұқсап: зымырап, шарқ ұрып, от шашып, іші - тысы бірдей түп - тұтас боп тұрады.

Причины и цели народных восстаний в Букеевской орде Все народные волнения, имевшие место в Букеевсвой орде за первые 25 лет ее существования (с 1803 по 1829 г.), возникали на почве стремления народа возвратиться из Нарын-Песков за Урал, на соединение со своими соплеменниками, кочующими на необъятных пространствах зауральных степей. Это стремление народа, оторвавшегося от общей племенной массы зауральной орды и замкнутого со всех сторон русскими поселениями, военными кре-постями и кордонами, цепь которых тянулась по берегам Урала, Каспийского моря и Волги, возникало потому, что зауральные казахи пользовались большой национальной свободой и им не угрожало закрепощение со стороны русского правительства и поставленных им властей в орде. Особенно ярко вспыхивало это стремление уйти в зауральные степи в годы хозяйственных кризисов, когда повальные болезни на скот, джут и другие стихийные бедствия, сопровождамые массовой гибелью скота, разоряли народ. Но и при относительном хозяйственном благополучии массы все время беспокойно настораживались, прислушивались ко всяким слухам о мероприятиях русского правительства, которому не доверяли и которого боялись. Достаточно вспомнить, что посылка в орду астраханским губернатором роты солдат в 1803 г. для сопровождения чиновника, которому было поручено собрать сведения о населении орды, настолько обеспокоила казахов, что почти вся орда удалилась обратно за Урал. В 1818 г., когда правительство отдало распоряжение о прекращении свободных перепусков казахов из Нарын-Песков в Малую орду, за Урал, они двинулись туда большими неорганизованными массами с намерением прорваться через линию "вооруженной рукой". Все мероприятия Джангир хана, угрожающие внутреннему родовому строю орды, общественные бедствия 1827—1828 гг. и агитация султана Клип Галия и других лиц, распространявших в орде слухи, что скоро казахов обратят в крестьянское крепостное состояние, переселят на правый берег Волги и привлекут к отбыванию воинской повинности, наравне с русскими казаками, приводили орду к почти поголовному восстанию. Однако все попытки безоруженных народных масс прорваться за Урал разбивались о противодействие уральских казаков, которые их отражали. После каждой неудачной попытки народ возвращался на свои старые кочевки, временно успокаивался и затихал до очередного внешнего толчка, тогда он снова поднимался и снова стихийно надвигался на уральскую линию. Какие же внутренние причины побуждали народ на столь, по выражению чиновников того времени, "зловредные и опасные предприятия"? Если мы обратимся к архивным источникам — к отчетам русских чиновников, изучавших в свое время причины казахских восстаний, к отчетам оренбургского военного губернатора и Пограничной комиссии, в ведении которых находилась Букеевская орда, то получим весьма скудный материал, в котором очень слабо отражены как политико-социальные, так и экономические условия орды, на почве которых возникали все народные волнения. Наиболее выдающимся деятелем эпохи нужно признать председателя Оренбургской Пограничной комиссии Генса. Это был всесторонне образованный, честный и беспристрастный человек, который весьма благожелательно относился к казахскому народу и лично изучал причины восстания орды в 1827—1829 гг. Изучая отчеты Генса, мы не находим, что ему удалось вскрыть истинные причины народного неудовольствия. Гене был склонен объяснять причины народных восстаний главным образом психологическими особенностями казахов — "легкомыслием и ветреностью", в силу которых будто бы они, воспринимая на веру самые невероятные и нелепые слухи, волновались и поднимали восстания. В своих отчетах о восстании казахов в 1827—1829 г.г. Гене так и писал, что причиной волнения "были слухи, распространяемые злонамеренными посторонними людьми". Как-то мимоходом он касался тяжелых экономических условий орды, указывая на земельную тесноту и земельные неурядицы, гибельно отражающиеся на скотоводстве казаков. Гене энергично высказывался за урегулирование земельных споров между ордынцами и уральскими казахами, захватившими земли по р. Малой Узени, за обуздание помещиков Юсуповых и Безбородою, которые взимали непомерно высокую арендную плату с казахов, зимующих в их дачах на берегу Каспийского моря. Но если верить Генсу, то никто из опрошенных им казахов не выразил недовольства по поводу управления Джангир хана. Гене почти ничего не говорит о тяжелых поборах и злоупотреблениях властью правящего класса — султанов, ходжей и ханских старшин, которые своими неприкрытыми грабежами и насилием разоряли народ и выводили его из терпения. Ни в какой степени Гене не касается ломки Джангир ханом родового строя, который находился в явном противоречии с новыми методами управления, вводимыми Джангир ханом в орде, — методами, полагавшими начало русского полицейско-бюрократического и крепостного строя. Таким образом, Гене, как это можно понять, пришел к выводу, что главной причиной народных волнений были не политико - социальные и даже не экономические причины, а упомянутые нами выше психологические свойства народа, да еще военно -административные промахи уральских пограничных властей, которые не сумели ликвидировать восстания в самом их зарождении. Для предупреждения в будущем подобных осложнений Гене рекомендовал радикальным образом изменить методы управления ордой и перейти от родовой организации к поместной, назначая старшинами не родоначальников орды, которые кочевали вместе со своими родами, а лиц, в ведении которых находилась известная территория, по местам и урочищам; в распоряжение этих местных начальников должны были поступать все казахи, кочующие на известной территории, независимо от родовой принадлежности. Такая поместная система, по мнению Генса, ставила местную администрацию вне зависимости от родовой организации и таким образом создавала новый административный аппарат, послушный воле Джангир хана, в свою очередь находившегося в зависимости от русского правительства. Но как раз эта система в корне расходилась с принципами казахского родового строя, который и хотел во чтобы то ни стало отстоять народ. Сенатор Энгель, командированный в Букеевскую орду в 1827 г. для расследования причин народного восстания, тоже пришел к выводу, что восстание произошло "из - за нелепых слухов". Правда в делах оренбургского военного губернатора нам не удалось найти отчета Энгеля о поездке в ханскую ставку и, следовательно, мы не можем судить об этом отчете, но в своем письме к генералу Эссену Энгель указывал на слухи, как на самую существенную причину восстания и предупреждал губернатора, что в орде есть неблагонамеренные люди (султаны Каип Галий и Чука Нуралиев), которые "ложными слухами" развращают народ. О других причинах восстания сенатор почти не упоминал. Он оставался в совершенном восторге от мудрого управления Джангир хана, влиянию которого приписывал бескровное усмирение "столь дикого" народа. Лишь некоторый диссонанс в этот панегирик мудрому Джангир хану вносит доклад уральского войскового атамана Бородина, который говорит о произволе и тяжелых поборах хана и султанов, управителей родами. Но голос Бородина прозвучал одиноко. Гене и Джангир хан ополчились против старого атамана, обвиняя его в потворстве казахам, которых он допускал кочевать на войсковую территорию помимо разрешения Джангир хана и в старой вражде к хану, а также вообще в двусмысленном поведении пограничных уральских начальников, спекулировавших на народных волнениях в Букеевской орде. Последнее обстоятельство подтвердилось следствием, проведенным полковником Щиголевым, и атаман Бородин должен был убраться в отставку. Интересную оценку настроениям во Внутренней орде дал сам Джангир хан в письме к оренбургскому губернатору в 1828 г. : "Киргизы наши любят жить за Уралом, пишет хан, там они как хотят, так повинуются, а не хотят, так каждый считает себя за наибольшего; хотят, так платят зякет, а не хотят — так бьют того, кто требует его...". В этой четкой формулировке национальных и политических идеалов народа, данной Джангир ханом, заключается большая доля правды, так как ничто так высоко не ценил казахский народ, как свою независимость и национальную свободу, ради которой он и шел "на опасные предприятия". Как видно из изложенного, ни одно из приведенных нами лиц не вскрыло во всей сущности тех глубоких политико - социальных и экономических причин, которые побуждали народ к восстаниям. Но прежде чем перейти к изучению этих причин, мы позволим себе остановиться на тех выводах, которые сделали Гене и Джангир хан. В конечном выводе они почти сошлись в оценке причин народных волнений в Букеевской орде и взаимно дополняли друг друга. Гене по традиции, установившейся среди русских чиновников со времен Неплюева, считал казахов "легкомысленным и ветреным народом", который по своей впечатлительности готов был из - за всяких нелепых слухов бежать за Урал "как потревоженное стадо". Джангир хан, дополняя эту мысль, считал, что тяга за Урал у казахов происходит от природных анархических побуждений народа, непривыкшего к повиновению "законным властям". Насколько же были правы оба деятеля этой давно минувшей эпохи? Следует отметить, что в 30-х годах "XІX века казахи были по преимуществу кочевым народом, почти совершенно незнавшим оседлости и земледелия; главным занятием их было скотоводство. Наиболее целесообразной формой общественного строя на этой стадии развития народного хозяйства являлся родовой строй, как это наблюдается почти у всех кочевых народов. Между тем Джангир хан проводил в орде ломку этого строя, насаждая феодально -поместную систему, совершенно несоответствующую формам кочевого общежития. Замена патриархально - родовых отношений отношениями феодального строя могла произойти только в условиях оседлого быта, в условиях прикрепления казахов к земле; но как раз этого было невозможно сделать по причине бесплодности степей и пустынь, непригодных к земледелию при тогдашней технике сельского хозяйства. Боязнь лишиться свободы перекочевок, которые были так необходимы для жизни скота, боязнь прикрепления к определенной территории местности и обращения в крепостное состояние, боязнь обязательной военной службы, что вытекало одно из другого, — все это делало казахов чрезвычайно чуткими и подозрительными ко всем мероприятиям, направленным к изменению их быта. Народ, находившийся на низкой ступени развития, не мог критически относиться к различным слухам, которые иногда из своекорыстных побуждений распространяли в орде весьма значительные и влиятельные лица, и воспринимал их на веру. Несправедливые отношения к народу со стороны русских властей, политика обмана и предательства, которую часто проводило в орде русское правительство, незнание русского языка и русских законов — все это делало народ чрезвычайно недоверчивым по отношению к России. Воспринимая на веру каждый беспокойный слух, народные массы быстро принимали соответствующие меры. Если им грозило насилие, переселение за Волгу, набор на военную службу, наконец, тяжелые налоги,— как они могли избежать этих бедствий? В сознании народа было только одно средство: уйти из тех мест, где угрожала опасность, как они уходили от мест, зараженных сибирской язвой, чумой или холерой... У кочевников нет привязанности к определенному мест. Их "родина" там, где зеленеют невытоптанные корма для скота, где местность изобилует водопоями. В течение круглого года они за-вершали орбиту кочевого пути и только зима загоняла их в камыши по Камыш - Самарским озерам и по побережью Каспийского моря, где они впервые стали строить свои душные кстау, которые все же были лучше приспособлены для жизни зимой, нежели войлочные кибитки. Перекочевки с места на место совершались привычным и даже приятным способом, невлекущим за собой ломки повседневной жизни. И действительно, при одном неблагоприятном слухе казахские аулы быстро снимались с мест и устремлялись в путь... Для оседлого человека трудно порвать связь с землей, с родиной. Казахи же, не задумываясь, пускались вдаль, навстречу неизвестному, что в глазах русских чиновников создавало им репутацию "ветреного народа". Русские чиновники совершенно не понимали этой психологии кочевников. По мнению министра иностранных дел Нессельроде, "цветущее состояние всего кочующего народа должно бы, наконец, убедить оный в превосходстве настоящего его положения перед прочими его единоплеменниками и показать, коль счастливы кочующие по сию сторону Урала". Однако действительность показывала совершенно другое: бу- кеевские казахи не только не были убеждены в превосходстве своего положения перед "прочими единоплеменниками", но завидовали свободе этих последних и стремились слиться с общей племенной массой. Какое влияние имели на букеевских казахов "посторонние" люди, о которых говорят Гене, Энгель и Джангир хан? Самой значительной фигурой в истории народных волнений был султан Каип Галий Ишимов, который в 1818, 1827 и 1829 годах пытался увести народ из Нарын-Песков в Зауральную орду. Еще ранее Каип Галия тоже самое пытался сделать султан Каратай и, наконец, последняя попытка осуществить это стремление народа была сделана Исатай батыром. Какие же цели ставил себе народ, следуя за своими вождями? Какие политические и экономические требования народные массы выдвигали в дни восстаний? Насколько нам удалось изучить архивные материалы, наиболее ясно и определенно формулировал эти требования только Исатай батыр, который добивался замены всей султанской администрации избранными представителями народа. До Исатай батыра восставший народ по обыкновению не входил с ханом ни в какие переговоры, и события в орде развертывались совершенно неожиданно. Так было в 1818, 1827 и 1829 г.г. Народная волна внезапно поднималась, стихийно двигалась на Уральскую линию и также внезапно падала. Казалось, что во всех этих восстаниях между народом и его вождями существовала случайная и мимолетная связь, которая не могла выдержать первого серьезного испытания... На народных восстаниях спекулировали многие действительно "посторонние" люди. Во-первых, спекулировали уральские линейные начальники, которые контрабандой переправляли беженцев в зауральную степь за хорошую плату. Затем наживались некоторые агенты султана Чингалия Урманова, который переманивал из Нарын - Песков богатых ордынцев в свои цепкие когти. Возможно сказать, что бескорыстно служил делу народа султан Каип Галий, заслуживший в орде огромную популярность, но в конце концов все-ж-таки и он стремился к достижению ханской власти, со всеми вытекающими из нее личными выгодами. Правда надо признать, что султан ставил себе великую цель национального объединения казахского народа, хотя бы и под протекторатом мусульманской Хивы. Однако султан Каип Галий не нашел в себе силы вступить в открытый бой с врагами народа и силой прорваться за Урал, несмотря на то, что внезапность его движения давала ему полную гарантию успеха. Только спустя 10 лет, когда во главе народного недовольства встали люди, вышедшее из среды "черного народа", вспыхнуло новое восстание, которое и обнаружило все язвы административного аппарата Джангир хана, все злоупотребления и насилия правящей партии. Это были люди не султанской породы, не "белая кость", это были батыры, вожди простого народа. Тесно спаянные классовым цементом с восставшими народными массами они избрали другие более решительные методы борьбы, они встали на революционный путь, чтобы покончить со своими классовыми врагами и угнетателями. Вдохновленные этими вождями букеевские казахи не дрогнули перед тем, чтоб скрестить свое заржавленное оружие с хорошо обученными и хорошо вооруженными русскими войсками, и смело вступали с ними в бой, имея иногда в руках лишь только сайгаки со стрелами или просто увесистые дубины.... Новые вожди повели народ в бой за национальную свободу. Это было восстание Исатая Тайманова, начавшееся в 1836 г.

Восстание Исатая Тайманова "Легкомысленность и ветреность" народа, о которых говорили русские чиновники, а также и слухи, возмущающие народные массы, не были главными причинами народных восстаний в Букеевской орде. Если знаменитый Пугачев, поднимая на восстание яицких казаков, распространял среди них ложные слухи о том, что скоро из них будут формировать гусарские полки и сбреют им бороды, то эти слухи не были причиной Пугачевского восстания. Восстание на этой почве произошло бы лишь в том случае, если бы действительно из казаков стали формировать гусарские полки и брить им бороды. Не потому происходили восстания букеевских казахов, что султан Каип Галий и прочие "посторонние люди" распростроняли слухи о том, что скоро из ордынцев будут формировать казачьи сотни и что Джангир хан дал на это согласие. Причины восстания были гораздо глубже и вытекали из политических и экономических предпосылок, на которых мы подробно остановились в нашем очерке "Восстание Каип Галия Ишимова". Восстания эти были подавлены и, как после каждой неудавшейся революции, реакция еще выше подняла свою голову и усилила репрессии против побежденного классового врага. Такое явление наблюдалось и в Букеевской орде после восстания 1827—1829 гг. В дни этих восстаний, как нам известно, Джангир хан остался в полном одиночестве. У него не оказалось никаких сил для подавления народного движения, за исключением русского отряда. Даже среди правящей партии султанов не было полного единодушия: так, например, дядя хана, султан Чука Нуралиев, играл какую-то двусмысленную роль, а двоюродный брат хана — Каип Галий — оказался организатором самого восстания. Очевидно, что дальше так править ордой было нельзя. Для укрепления ханской власти было необходимо сгруппировать вокруг нее все реакционные силы, создать более прочный административный аппарат, на который можно было бы опереться в случае новых волнений в орде. Председатель пограничной комиссии Гене и Джангир хан прекрасно это понимали и приступили к реорганизации управления ордой. В первую очередь было необходимо покончить с родовой администрацией, внутри которой гнездилась оппозиция Джангир хану, которая могла вновь организовать народные массы и подтянуть их на защиту своей национальной свободы. Полковник Гене пришел к мысли, что для этого нужно постепенно определять ордынских начальников не по родам, а по урочищам их, не обращать уже больше внимания на родовое деление орды. Распределив орду на известные районы и приписав к ним кочевавших там казахов, назначить им начальников, которым бы они подчинялись, как уже сказано выше, независимо от родовой принадлежности. Такая система управления, получившая название дистанционной, уже была введена по Уральской линии в 1831 г. и дала положительные результаты в смысле правильного административного устройства прилинейных казахов. Местные или дистанционные начальники не уходили в отдаленные кочевки: они оставались на своих местах и несли ответственность за население своего района. Это ставило их в прямую зависимость от высшей администрации, а они, в свою очередь, подчиняли себе местное население и являлись проводниками русского влияния в орде. Осуществление местной реформы было легче провести в Букеевской орде, чем в орде Зауральной, и Джангир хан стал медленно, но неуклонно осуществлять эту систему. Он начал с того, что постепенно заменил старых родоуправителей молодыми людьми из султанов и своими ближайшими родственниками. Так, в 1833 году он назначил особого управляющего казахами, кочующими по побережью Каспийского моря, определив на этот пост своего тестя есаула Караулаходжу Бабаджанова, который, хотя и был родоначальником рода ходжей, но до сих пор никогда не управлял ни одним казахским родом и не имел на это право по своему происхождению. Управляющими казахами, кочующими при Камыш-Самарских озерах, были назначены родственники хана Султан Чука Нуралиев, сын последнего и другие. Большое влияние приобрел в орде опальный султан Чингалий Урманов, двоюродный брат Джангир хана, который после возвращения из ссылки в г. Уфу был водворен на жительство в Букеевскую орду под надзор Джангир хана, во владении которого оказалась огромная территория орды. Родоначальниками родов были назначены почти исключительно султаны. А так как они были прикреплены по урочищам, то мало-по-малу все лучшие земли орды, изобилующие хорошими пастбищами и водопоями, оказались в их владении. Начиная с 1830 г. Джангир хан постепенно начал закреплять общественные земли во владение частных лиц. Сначала он раздавал их местным начальникам и султанам в награду за службу, а потом просто стал распродавать богатым казахам за деньги, выдавая на право владения особые акты. По подсчету Оренбургской Пограничной комиссии с 1830 г. по день смерти в 1845 г. Джангир хан выдал 1517 актов на владение землей, причем некоторые из них были даны в отмену ранее выданных тем же ханам. По существу это сводилось к полному расхищению ордынских земель. Некоторые роды и отделения оказались в весьма тяжелом положении, так как их старые кочевки отошли в собственность отдельных лиц; а некоторые же из них сумели приобрести большую территорию земли. Так, немногочисленный Ногайский род сумел получить в свою собственность 1800 тыс. дес. земли. Султаны Чингалий и Мучигалий получили в частное владение 700 тыс. дес. земли по Камыш-Самарским озерам, которая раньше принадлежал Байбактинскому роду. Караулходжа Бабаджанов, ханский тесть, владел 700 тыс. дес. земли по побережью Каспийского моря, куда откочевывали на зимовку казахи разных родов в числе до 12 т. кибиток; и, наконец, сам хан Джангир с ближайшими родственниками владел 100 тыс. дес. лучшей земли по р. Торгун. В результате такого расхищения 2/3 всей территории Букеевской орды оказалось во владении частных лиц и только 1/3 было распределено между казахскими родами. Со времени перехода в Нарын-Пески казахи совершенно свободно пользовались отведенными им землями. Каждый род кочевал там, где находил для себя удобным, и все земельные отношения регулировались родовыми старшинами и биями. Раздача земли на правах частной собственности отдельным лицам внесла глубокие изменения в старые родовые земельные отношения и имела два последствия. Во-первых, султаны и богатые казахи — баи, получив в собст-венность участки земли, стали переходить к полуоседлой жизни. Они построили себе усадьбы, стали заниматься сенокошением и даже земледелием. Это была положительная сторона дела. Но другая, отрицательная сторона заключалась в том, что большинство казахского народа оказалось в чрезвычайно невыгодном положении, лишившись своих кочевок, и попало в зависимость от новых помещиков. На территории Букеевской орды, которая исчислялась в 6000 тыс. десятин, около 5000 тыс. дес. были годны для пастбища; но эти степи были чрезвычайно бедны водой, почему особенно важное значение имели те участки земли, которые прилегали к озерам и рекам, где были водопои; но как раз эти участки и урочища и были розданы во владение частным лицам. В силу этого положения почти все казахские роды волей неволей оказались в кабальной зависимости от новых владельцев земли, в особенности в местах зимних стоянок, — при Камыш-Самарских озерах и на берегу моря. Новые помещики спешили использовать все выгоды частной собственности: они стали требовать за пастьбу скота на своих участках особую плату, что возбуждало глубокое негодование в народе, и не допускали пользоваться в своих владениях камышами для топлива зимой, а летом проводили покосы, при этом продавали сено частным промышленникам, обрекая на голодную смерть скот своих однородцев. Частные земельные владения перехватывали кочевые пути родов и создавали черезполосицу; это обстоятельство, в свою очередь, приводило к постоянным недоразумениям и спорам с помещиками, которые по обыкновению решались в пользу последних. Таким путем правящие, состоятельные классы постепенно закабаляли не только казахскую бедноту, но народные массы в целом; эта экономическая кабала являлась переходной ступенью к политическому закабалению народных масс; народ это прекрасно чувствовал и очень тревожно прислушивался ко всевозможным толкам об обращении его в крестьянское крепостное состояние. Землевладение на правах частной собственности чрезвычайно усилило как старую родовую султанскую аристократию, так и новое сословие в орде — служилое дворянство, которое формировалось в силу тарханных грамот, выдаваемых Джангир ханом некоторым старшинам, оказавшим ему те или иные услуги. Дворянский класс стал постепенно вытеснять родовую адми-нистрацию с ответственных постов и через некоторое время овладел политической властью в орде, заменив родовых старшин своими людьми. Вполне понятно, что правящий класс, обязанный своим существованием и благосостоянием Джангир хану, являлся преданным его слугой. В лице этого сословия хан нашел себе опору в борьбе со старой родовой организацией и при его помощи подавлял в орде всякое проявление родовых традиций, в силу которых прежние родовые старшины всегда стремилась к защите прав народа и к ограничению ханской власти и действительно умели ограничить ханский произвол. Теперь между ханом и народом исчезли прежние непосредственные отношения. Хан окружил себя кликой придворных, состоящих из султанов и ханских советников, через которых осуществлял свою волю. Хан сделался недоступен, завел особый церемониал и окружил себя почестями, чуждыми народному быту. Дворянский класс в лице своего молодого поколения спешил использовать свои привилегии и обогатиться за счет народа. Главным источником личного обогащения для помещиков служила, конечно, земля, за которую они стали взимать со своих однородцев арендную плату. Такое положение никак не укладывалось в правосознании народа, до сих нор не знавшего собственности на землю. Между помещиками и народом стали происходить споры, столкновения и даже баранты. Победителями из этих столкновений выходили, конечно, помещики, как более экономически и политически сильная партия, на стороне которой был "закон". Каждая претензия и жалоба со стороны народа трактовалась как "возмущение", как "бунт" против властей и народ нигде не мог защитить свои интересы. Это обстоятельство было одной из главных причин народных восстаний в Букеевской орде. Джангир хан при раздаче административных постов своим при-верженцам предпочитал старикам султанов и старшин молодого поколения. Между тем народ привык видеть у Власти стариков, умудренных опытом долгой жизни, и знатоков, хранителей обычаев старины. Назначение молодых людей на командные должности в орде и их высокомерное обращение с народом вызывало ропот и недовольство. Еще губернатор Эссен обратил на это внимание Джангир хана и посоветовал ему осторожнее относиться к традициям орды. Джангир хан был вынужден последовать совету военного губернатора и, как мы знаем, в 1828 г. учредил при своей особе Ханский совет из 12 старейшин орды. Это была единственная уступка требованиям народа после восстания в 1827 г. Однако Джангир хан сумел поставить в свою зависимость ханских советников и изолировать их от народных масс, они скоро превратились в прислужников и чиновников хана, лишенных всякой инициативы и во всем послушных ханской воле. Заветной мечтой каждого ханского советника, каждого приб-лиженного к хану султана была мечта сделаться сборщиком ханских податей, так как эта должность приносила огромные доходы. Нам уже известно, что хан взимал два вида налогов: зякет, как общегосударственный налог, и сугум — на содержание ханской ставки. Оренбургская Пограничная комиссия в своих докладах начальнику края очень часто рисовала жизнь казахов Букеевской орды, как утолок какой-то благословенной Аркадии, который манил к себе ордынцев, "искавших отдохновения от терзавших их смут и беспорядков в Зауральной орде". Это выражение нами взято из отчета военного губернатора о состоянии Букеевской орды за 25 лет, с 1825 по 1850 год. Оно очень типично для своего времени и характерно в том отношении, что отражает официальную точку зрения, которой придерживался начальник края, не будучи совершенно знаком с истинным состоянием орды и который рисовал его в столь радужных красках, впрочем, всегда свойственных официальному оптимизму русской бюрократии. Действительно, первое время после занятия Нарын-Песков букеевские казахи были относительно благополучны и свободны от всяких податей и угнетения; они ничего не платили, за исключением зякета, который состоял из свободных приношений хану. Но, в конце концов, зякет был установлен как постоянная налоговая повинность, а сумма зякета всякий раз совершенно произвольно определялась самим ханом, "смотря по обстановке и по положению киргизского хозяйства". Общая сумма зякета, как это видно из упомянутого нами выше отчета военного губернатора, достигала 115 тыс. рублей серебром в год. А Харузин в своей книге "Киргизы Букеевской орды" определяет общую сумму зякета в 82 тыс., что находится в большом противоречии с данными отчета военного губернатора. Вторым видом налога был сугум. Это был сбор скота на содержание ханской ставки, который распределялся следующим образом: каждые 15 кибиток должны были платить одну корову 5 лет или жирную кобылу, или 40 руб. деньгами на ассигнации. Принимая в среднем число кибиток в 30-х годах прошлого столетия 15 тыс., мы получим, что хан ежегодно собирал в свою личную пользу 1000 кобыл или коров. По Харузину сугум определялся в 4 тыс. коней или 24 тыс. баранов ежегодно. Все прежние авторы (Харузин, Евреинов, Иванин и др.) не находят эти налоги обременительными для народа. Весьма возможно, что они и не были бы обременительными для зажиточных слоев казахского народа, если бы были распределены справедливо между всеми родами и если бы подати вообще ограничивались этими сборами в ханскую казну. В действительности дело обстояло совершенно неблагополучно. На почве взыскания этих налогов с народа расцвели махровые цветы султанских хищений народных средств и злоупотреблений властью. Султаны и ханские советники, на которых возлагалось взимание ханских податей, совершенно произвольно перелагали всю тяжесть налогов на те роды и отделения, которые заслужили их неудовольствие, освобождая от налогов своих близких родственников. Кроме того, львиную долю добычи они клали в собственный карман и обездоленные народные массы были совершенно лишены всякой защиты от этого наглого произвола. Полная картина хищений султанов и старшин раскрывается в жалобах и разоблачениях Исатай батыра, с которым мы познакомимся ниже. Просматривая статистику народонаселения и состояния народного хозяйства Букеевской орды, которая иногда встречается в отчетах Оренбургского военного губернатора, мы проследим, что по мере увеличения народонаселения в орде замечается прогрессивное падение народного благосостояния. Из отчета оренбургского губернатора, на который мы ссылались выше, видно, в 1825 г. Букеевская орда при народонаселении в 10 1/2 тысяч кибиток, численностью 51 тыс. жителей обоего пола владела 5 млн 600 тыс. дес. пастбищной земли и следующим количеством скота: верблюдов — 51 тыс., лошадей — 491 тыс., рогатого скота - 105 тыс., мелкого скота — 1924 тыс., а всего 2572 тыс. голов. По данным того же отчета в 1850 г. состояло: населения 21 тыс. кибиток, 100 тыс. душ обоего пола, т. е. увеличилось в два раза. Земля осталась без изменения. Количество же скота выражалось в следующих цифрах: верблюдов 60 тыс., лошадей 330 тыс., рогатого скота 250 тыс. и мелкого скота 1200 тыс., а всего 1860 тыс. голов против 2,572 тыс. голов в 1825 г. Таким образом, при увеличении народонаселения на 100% количество скота снизилось на 27%, а так как все богатство казахов состояло в скоте, то эти цифры являются показателями падения народного благо - состояния. Если в 1825 г. на каждую душу населения приходилось 56,6 голов скота, то через 25 лет это отношение уменьшилось до 18,6 голов. Так характеризуется упадок народного хозяйства в Букеевской орде. Между тем ханские налоги не сокращались, а ежегодно возрастали пропорционально приросту населения, так как налог, в особенности сугум, взыскивался по числу кибиток. С каждым годом налоговое бремя все больше и больше отягощало народное хозяйство. С каждым годом рос и увеличивался класс паразитов, потребности которых все более повышались; для удовлетворения этих потребностей они всякими правдами и неправдами выколачивали средства из народа. Если к перечисленным налогам, общая сумма которых не поддается исчислению, прибавить арендную плату, которую казахи платили за кочевание на землях уральских казахов и на дачах помещиков на берегу Каспийского моря, прибавить арендную плату, которую они вносили своим собственным помещикам, то можно себе представить тот экономический гнет, при наличии которого и вследствие которого произошли восстания в орде. Наряду с эксплуатацией, которой подвергался народ со стороны правящих классов орды, букеевские казахи подвергались еще хищнической эксплуатации торгового капитала. Букеевская орда, соприкасаясь со всех сторон с русским оседлым населением, постепенно вовлекалась в общий товарообмен, развивающийся в крае. Являясь поставщиками сырья, букеевские казахи на продукты своего скотоводческого хозяйства выменивали все необходимые им продукты русской заводской и фабричной промышленности. По мере развития в орде торгового капи-тала там развивалось денежное обращение. Казахи продавали за деньги свой скот и за деньги покупали мануфактуру, хлеб и изделия промышленности. Деньгами же они платили и ханские налоги. Спрос на деньги возрастал с каждым годом, но деньги не всегда случались в обиходе казахского хозяйства. Не всегда было можно выгодно продать скот; ярмарки, где он находил сбьгг, приурочивались к известным временам года — весне и осени; в другое время деньги достать было трудно. В силу этого обстоятельства в орде создалась благоприятная обстановка для развития ростовщического капитала, который под большие проценты ссужал нуждающихся деньгами и от которого сильно страдало весьма честное и доверчивое население орды. Из цитированного выше отчета оренбургского военного губернатора видно, что до 1832 г. казахи Букеевской орды продавали излишки своего скота на русских рынках — в городах Уральске, Гурьеве, Астрахани, Саратове и др. По сведениям Букей хана, с 1814 года, со времени перехода на внутреннюю сторону с 1804 по 1814 год, т.е. за 10 лет, казахи продали следующее количество скота: лошадей 40 тыс., рогатого скота 16 тыс. и мелкого 30 тыс. голов. Продажа скота на русских рынках вообще поддавалась очень слабому учету и не приносила Джангир хану никаких доходов, почему он под видом оберегания казахского населения от эксплуатации торгового капитала воспретил населению орды сбывать свой скот в русских городах, установив для этой цели ярмарки в Ханской ставке. Ярмарки эти открывались 2 раза в год: с 15 апреля по 15 мая и с 15 октября по 15 ноября. Первая ярмарка была открыта в 1832 г. По сведениям хана, ярмарочные торговые обороты в Ханской ставке выразились в следующих цифрах: в 1837 г. — привоз товара — 597,603 рубля; продано на 368,775 руб. 50 коп.; в 1838 г.— привоз товаров 562,971 руб., продажа 339,174 руб. 10 коп.; в 1839 г. — привоз товаров - 691,628 руб.; продажа — 333,548 руб. Данных о торговле за предыдущие и последующие годы не имеется, но уже из цифр за это трехлетие можно установить тенденцию к сокращению торговли с каждым годом, что можно объяснить отчасти тем же упадком народного хозяйства, а отчасти народным восстанием под предводительством Исатая, которое происходило в 1836-1838 гг. Внутренняя торговля в орде была сосредоточена в руках некоторых старшин и торговцев-татар, через посредство которых русский торговый капитал проник в орду. Нам встретилось одно очень интересное дело канцелярии военного губернатора за 1827 г., в котором идет речь об иске вдовы полковника князя Богратиона, астраханской помещицы, к известному нам Караул - ходже Бабаджанову. Оказывается, Караулходжа состоял в одной торговой кампании с указанной помещицей и еще некоторыми русскими капиталистами и при ликвидации ими дела не хотел уплатить 16 тыс. руб. за забранные у них товары. По этому делу можно заключить, что торговлей не гнушались даже такие крупные земельные магнаты, как Караулходжа, вследствие чего подведомственные им казахи подвергались двойному прессу угнетения: административному произволу, сопряженному с насилиями и грабежами, и эксплуатации торгового и ростовщического капитала, что создавало для них удручающее положение. Чрезвычайное политическое и эконономическое усиление родовой султанской аристократии и образование нового дворянского сословия в лице тарханов и старшин с закреплением за ними частной земельной собственности, а также усиление налогового пресса и произвола ханской администрации, эксплуатация народных масс посредством торгового и ростовщического капитала — вот те причины, которые двигали народные массы на восстания и заставляли их стремиться за Урал. После подавления восстания в 1827—1829 гг. прошло десять лет. Правящий класс орды продолжал свое наступление по всей линии, политически и экономически закрепощая народные массы. Джангир хан продолжал укреплять свою власть и разоружал своих подданных, воспретив иметь у себя какое-либо оружие, чтобы обезвредить на случай новых народных волнений. С каждым годом становился многочисленнее класс ханских чиновников, которые цепкими когтями охватывали все казахские кочевки. Каждый из них, пользуясь доверием хана, понимал свою должность как синекуру и спешил извлечь из нее побольше дохода. Никакой законности не существовало. Старые народные обычаи адата нарушались несведущей в них ханской администрацией; почетные бии, хранители обычаев старины, с каждым годом теряли свое влияние. Русские законы также не применялись в орде, разве за исключением уложения о наказаниях за уголовные прес-тупления, которые подлежали русскому военному суду. Чем многочисленнее становился класс ханских чиновников, тем тяжелее было народу его содержать. Расхищение общественных земель по ханскому произволу и закрепление их за правящим классом султанов, ходжей, тарханов и старшин привело к тому, что народ был окончательно закабален представителями этого класса, которые в тоже время были носителями административной власти, судьями, торговцами и ростовщиками. Под влиянием такой удручающей обстановки среди народа с каждым годом наростало недовольство; под влиянием угнетения росла и крепла народная партия, которая, несомненно, ставила революционные цели свержения этого ненавистного режима. Вождями этой партии были родовые старшины, сохранявшие за собой огромное влияние на народ, несмотря на то, что многие из них были неугодны Джангир хану и, следовательно, устранены от власти. Пользуясь сочувствием и поддержкой народных масс, они неустанно вели борьбу с режимом ханского произвола, но до времени эта борьба не выходила из рамок лояльности и проявлялась только в жалобах к хану и разоблачениях злоупотреблений ханских чиновников. Наиболее влиятельные представители этой партии были далеко известны за пределами своего рода. Под их защиту стекались казахи, так или иначе навлекшие на себя гнев всесильных ханских воевод, и искали в их аулах спасения от своих преследователей. К числу таких старшин принадлежал Исатай батыр, который особенно смело выступал против существующего порядка в орде. Он имел многочисленных приверженцев, поэтому не боялся громко критиковать деятельность хана и его чиновников. Наиболее активными выступления Исатай батыра становятся с 1833 г., когда Джангир хан назначил своего тестя Караулходжу управляющим казахами Прикаспийского округа и подчинил ему Исатая с его аулами. Незаконные поборы и насилие жадного до наживы ростовщика ходжи возмущали Исатая. Исатай батыр в неоднократных заявлениях хану протестовал против такого назначения Караулходжи, который не был казахом по происхождению и его предки никогда не управляли казахским народом. Однако все эти протесты влиятельного старшины были оставлены Джангир ханом без всякого внимания, из-за одного лишь благоволения к своему тестю. Тогда со всей страстностью и пылом революционера Истай батыр вступил в борьбу с ханским ставленником, решительно отказываясь ему подчиниться. Эта борьба, начавшаяся на личной почве, через некоторое время приняла общественный характер, вовлекая народные массы и, наконец, вылилась в грандиозное революционное восстание всей орды.

Исатай Тайманов и Мухаммед (Махамбет) Утемисов Социальные и экономические противоречия между султанами — "белой костью" и простым народом — "черной костью", обострившиеся в орде в 30-х годах XІX века, были одной из причин нового восстания, которое по своему характеру отличалось от прежних восстаний, руководимых султанами, обычно боровшимися между собой за ханскую власть. Восстание это было поднято людьми не султанского, а простого происхождения, почему и не походило на междоусобную борьбу претендентов на ханскую власть, из которых одни были выдвигаемы народной партией, а другие являлись ставленниками русского правительства. На первых порах это восстание даже не преследовало цели борьбы за национальную автономию; оно имело, скорее, характер классовой борьбы угнетенных народных низов с правящим классом султанов и ходжей. В силу своего характера классовой борьбы восстание это приняло совершенно новый размах, какого никогда не наблюдалось в восстаниях представителей родовой аристократии — султанов, хотя они и становились на сторону народа. Известно, что в прежних восстаниях, начиная с восстания Сы- рыма батыра, участвовал не только простой народ, но и представители "белой кости" — султаны. Это наблюдалось в восстаниях султана Каратая, Каип Галия, Кенисары и других. Никогда класс простого народа не был так противопоставлен правящему классу султанов, как это было во время восстания Исатай батыра, на стороне которого не было ни одного представителя "белой кости" и все острие которого, пока он находился в Букеевской орде, было направлено именно против султанов, ходжей и Джангир хана. Главными руководителями этого нового восстания, начавшегося в 1836 г., были Исатай Тайманов и Мухаммед Утемисов, как они значатся по русским бумагам. Оба батыра происходили нз Бершева рода, Джаикова отделения и считались старшинами. Исатай батыр рано выдвинулся своими способностями из числа однородцев и, будучи совсем молодым человеком, уже в 1812 году Букей ханом был назначен на должность старшины Джаикова отделения. Это назначение впоследствии было утверждено Оренбургской Пограничной комиссией, которая 25-го ноября 1814 г. выдала Исатаю именной указ на звание старшины и печать. Несмотря на свою молодость, Исатай как старшина пользовался среди своих однородцев большим уважением и имел значительное влияние в орде. Как видно из бумаг, впоследствии взятых из личного архива Исатая, захваченного русским отрядом вместе с его кибиткой во время подавления восстания, Исатай выполнял важные поручения хана и русского правительства. Нам уже известно, что в 1818 г. в орде произошли народные волнения. По архивным материалам нам не удалось установить, какую позицию по отношению к этим волнениям занимал Исатай батыр; но сохранилось письмо уральского атамана Бородина от 14 октября 1819 г., в котором атаман обратился к батыру Исатаю с просьбой повлиять на народ в целях успокоения орды: "Я прошу вас внушать ордынцам, — писал Бородин Исатаю, — что государь, даровав Букею земли в Астраханской губернии, не намерен удерживать народ на этих землях против его воли и готов склонить слух милосердия к их желаниям, если только они изъявлены законным образом и не соединены со своеволием и неповиновением установленным властям". Само собой разумеется, что войсковой атаман не обратился бы с таким письмом к личности, неимеющей влияния в орде. С начала возведения в ханы Джангира Исатай пользовался его доверием. Это видно, например, из предписания Джангир хана Исатай батыру от 29-го ноября 1826 года; в предписании этом хан поручил Исатаю быть своим бухарским посланником, который следовал через Букеевскую орду в город Астрахань. Исатай встретил посланника в Сарайчиковской крепости и сопровождал его во все время пути по орде, оказывая ему дружбу и покровительство. Все эти данные найдены нами в бумагах Исатая. Других сведений о службе Исатая правительству и хану в бумагах не сохранилось. Исатай был неграмотен, как весь казахский народ того времени, а следовательно, не мог записывать свою службу. Письменность в то время составляла привилегию ханских и султанских письмоводителей и мулл из татар, почему редко можно встретить какие-либо бумаги, свидетельствующие о личных отношениях казахских старшин, за исключением специальной переписки с русскими властями и то исключительно среди весьма значительных лиц в орде. Как старшина Бершева рода Исатай участвовал на известном Съезде представителей орды в 1823 г., на урочище Уяла, в присутствии Джангир хана и председателя Пограничной комиссии полковника Генса. Здесь Исатай вместе с другими старшинами дал клятвенную запись на повиновение Джангир хану, на которой имеется его печать. Конечно, перечисленными случаями не исчерпывается участие Исатая в ордынских делах, но мы приводим только те, что сохранились в архивных материалах. Однако служебная карьера Исатай старшины как человека, обладавшего властным и сильным характером и независимостью своих мнений, не всегда протекала гладко. Не всегда Исатай пользовался добрым расположением ханов, которые, по-видимому, были не прочь даже избавиться от этого беспокойного старшины, имеющего сильное влияние в народе. По-видимому, были попытки с их стороны погубить батыра и в этом случае они не останавливались ни перед клеветой, ни перед предательством, которые были в духе правителей орды того времени. Когда уже началось дело о восстании Исатая, то Джангир хан в письме от 13-го декабря 1837 г. писал оренбургскому военному губернатору генералу Перовскому, что Исатай Тайманов никогда не отличался "хорошей нравственностью". Из справки, приведенной ханом, видно, что в первые годы вступления на должность губернатора генерала Эссена (в 1817 г.) Исатай был передан суду Оренбургской Пограничной комиссии будто бы за ограбление старшины Утемиса Кулманиязова. Исатай был арестован по этому делу и долго содержался в Сарайчиковской крепости, из которой был выпущен за выкуп 20 тыс. рублей. Кто такой был Утемис и какой характер носило это ограбление, из справки хана не видно. Можно предположить, что это была обычная баранта между канаками, которая по русским законам каралась как уголовное преступление, как грабеж, а по обычаям орды совершенно не подлежала наказанию и только пострадавшей стороне предоставлялось право на отомщение. В 1823 г. Исатай батыр был вторично арестован правителем Букеевской орды султаном Шигаем Нуралиевым по обвинению в убийстве казаха Таминского рода Безсарина отделения Насана Утелялова. Исатай батыр был отправлен в г. Оренбург под конвоем донских казаков, взятых с каспийской линии, но дорогой ему удалось бежать от своих конвоиров, и он вернулся в орду, где продолжал по-прежнему занимать должность старшины Джаикова отделения. Надо полагать, что обвинение Исатая в убийстве не было доказано, так как в противном случае вряд ли Исатай мог после побега из-под конвоя оставаться в должности старшины. Если бы преступление Исатая было доказано, то он, скорее бы, оказался в ссылке в Иркутской или в Архангельской губерниях. Сам Исатай на допросе в декабре 1836 г. показал, что он по воле начальства был оправдан. Несмотря на эти возводимые обвинения в уголовных преступлениях, Исатай батыр все время продолжал занимать должность старшины и пользоваться в орде почетом. На основании этих данных можно предположить, что попытка Джангир хана очернить своего противника в глазах русского пра-вительства была ни чем иным, как нечистым приемом политической борьбы и стремлением обрисовать его как обыкновенного преступника, а не идейного борца за народ. Исатай батыр вместе с подведомственными ему аулами владел кочевками, которые были закреплены за ним грамотой Букей хана от 12-го марта 1812 г., которую мы приводим здесь полностью: "Подвластному мне старшине Бершева рода Исатаю Тайманову даю я сие вольное письмо в том, что подведомственным ему киргизам позволяю я иметь зимовое кочевье при берегах Каспийского моря, между кордонами Кокоревским, летним и Кулпинс- ким, разумея от степной кордонной дороги и до самого моря, где он за лучшее находить будет как для себя, так и для киргиз ему подлежащих, каковую раскочевку киргиз предаю я за его Тайманову попечительность и волю". Права Исатая и подведомственных ему казахов на эти кочевки были подтверждены и Джангир ханом в августе 1826 г., который писал при этом следующее: "Разрешаю Исатию Тайманову кочевать на тех самых местах, где ежегодно зимовал, и пользоваться кормами на местах, называемых Кюйган-Арал и Кара-Камыш, на берегах Каспийского моря". В 1834 г. Джангир хан выдал на занимаемые Исатаем земли новую грамоту с приложением особого плана, составленного, по - видимому, аульными землемерами. План этот представляет собой грубую схему урочищ, начерченную без соблюдения масштаба и других топографических правил и размалеванную коричневой краской. В центре этой схемы обозначена гора Мактубна, вокруг которой расположены урочища: Бурлы-Уй, Кара-Куйлы, Утяб- Берган, Байбта-Чаглы, Кудук-Чаглы, Казун Тункарган, Ачи-Куй- лы, Тубяр-Куй, Кувачан-Чаганч, Куруган-Чаган, Кунтугай, Ака- Бавыр, Джулькум. На плане имеется надпись Джангир хана следующего содержания: "Скрепив план сей, дозволяю старшине Исатаю Тайманову за его усердную службу и всем его близким родственникам зимовать на местах, начерченных на плане сем, и пользоваться ими. Хан Джангир печать приложил". Таким образом, при распределении земель между родней Исатай батыр не был обижен Джангир ханом, который в 1834 г. во избежание столкновении между Исатаем и своим тестем Караулходжой, выделил владения Исатая и приказал нанести их на особый план. Но это обстоятельство все-ж-таки не отвратило столкновения между этими лицами, так как Исатай батыр вступался не только за обиженных своих однородцев, но и за казахов других родов. Тюремное заключение, которое в свое время испытал на себе Исатай Тайманов, как будто являлось неизбежной школой для всякого революционера; все замечательные деятели революции обычно отбыли свой тюремный стаж. Прошли его в свое время все знаменитые русские бунтовщики, прошли его и казахские революционеры: Исатай Тайманов, Мухаммед Утемисов и Султан Каип Галий Ишимов. Для вольных сынов казахских степей не было более теяжелой пьтгки, как тюремное заключение; много их погибало в русских тюрьмах, режима которых они не могли выносить, как вольные птицы тесной клетки. Исатай Тайманов на собственном опыте испытал, что из себя представляла царская тюрьма того времени; он насмотрелся здесь на страдания своих соплеменников. Не с доброй памятью о русских властях вышел Исатай из Сарайчиковской тюрьмы и глубоко затаил в своей груди чувство мести, которое со временем и прорвалось наружу. Самим замечательным сподвижником Исатай батыра был Ма- хамбет батыр — сын Отемиса. Махамбет батыр известен по русским бумагам под именем Мухаммеда Утемисова, как и мы будем его называть для удобства пользования выписками из архивных дел. Подобно Исатаю Тайманову Мухаммед происходил из Бершева рода Джаикова отделения и по бумагам Джангир хана тоже числился старшиной. В своем показании от 8-го ноября 1836 г., данном русским следователям, Мухаммед говорил, что он был назначен Джангир ханом старшиною, в чем у него имеется открытое предписание хана от 9-го июня 1834 г. за № 572, но Пограничной комиссией в звании старшины утвержден не был. Мухаммед Утемисов был грамотен по-татарски и по-русски, что в то время составляло для простого казаха большую редкость и это обстоятельство сильно возвышало его в глазах современников. Где научился грамоте Мухаммед, нам не известно. По-видимому, он много путешествовал — был в Хиве, а может быть, и в Бухаре. Он славился в орде как искусный акын (певец) и оратор, поэтому везде и всюду был излюбленным гостем. Есть указание на то; что Мухаммед одно время жил в Ханской ставке и был чем - то вроде придворного акына Джангир хана. Во всяком случае Мухаммед пользовался расположением ханской семьи, но впоследствии он почему-то разошелся с ханом. Это обстоятельство подтверждается в письме Джангир хана оренбургскому губернатору от 13/XІІ-1837 г., в котором хан говорит, что Мухаммед одно время состоял при его сыне: "Киргизец Мухаммед Утемисов, ближайший и первый его (Исатая) сообщник и первый пособник этого мятежа, — писал хан, — нехорошего был поведения: он находился в Оренбурге при малолетнем сыне моем Зюлькар- наине, но я прогнал его, как негодяя"38. Злейший враг Исатая и Мухаммеда Караулходжа впоследствии доносил, что Мухаммед Утемисов был "нечестного поведения" и содержался в Калмыковской крепости по обвинению в провозе контрабанды из Хивы через Уральскую линию. Сам Мухаммед в показании своем от 10 декабря 1836 г. показал, что 6—7 лет тому назад он был схвачен русскими властями и обвинен в тайном переходе через Уральскую линию, за что около 2-х лет содержался в тюрьме, в Калмыковской крепости. В 1831 году во время холерной эпидемии ему удалось бежать из тюрьмы и скрыться в степи. Просидев около 2-х лет в русской тюрьме, Мухаммед Утемисов, подобно Исатаю, вышел из нее переполненный ненавистью к русскому господству. Эти чувства сближали обоих батыров между собой. Решительный и пылкий Мухаммед Утемисов — поэт и народный трибун — как бы дополнял собой осторожного и вдумчивого Исатая, который умел взвесить все обстоятельства, прежде чем предпринять какой бы то ни было решительный шаг. Мухаммед был душой восстания. Владея русской и татарской грамотностью, он писал воззвания по орде, послания Джангир хану и русскому правительству от имени Исатая и народа. Он разъезжал по аулам, агитировал, поднимал народ против Джангира и первый подтолкнул Исатая на путь решительной вооруженной борьбы. Исатай очень долго переоценивал значение личности Джангир хана, надеясь найти у него правосудие и защиту для обиженных казахов; он пытался обратить внимание Оренбурского губернатора на внутреннее неустройство Букеевской оры и взывал к чувству справедливости, пока совершенно не разочаровался в них и не пришел к осознанию, что добиться правды и справедливости возможно только путем силы, путем вооруженной борьбы.

Исатай Тайманов и Караулходжа Бабаджанов Начало борьбы Исатай батыра с Джангир ханом и вообще с существующим режимом в Букеевской орде положили личные столкновения Исатая с управителем прикаспийских казахов Караулходжой Бабаджановым, который был назначен на эту должность в 1833 г. Назначение Караулходжи, по происхождению не казаха, предки которого никогда не управляли казахским народом, а следовательно, и сам Караулходжа не имел на это права по своему происхождению, возмутило родоначальников, в том числе и Исатая, который не хотел подчиняться тестю Джангир хана. Но ходжа был влиятелен и богат; к тому же он приходился ближайшим родственником Джангир хану и борьба с ним была чрезвычано трудна. Скоро честолюбивый и жадный до наживы ходжа возбудил к себе всеобщую ненависть народа. Управляя казахами, запуганными русскими чиновниками и русскими судами, ходжа больше заботился о приумножении своих собственных богатств, нежели о пользе народной. Джангир хан, заинтересованный в увеличении своих доходов путем сбора податей, поощрял усердие своего тестя, и никакие жалобы обиженных на притеснения ходжи не достигали цели. Управляя прикаспийскими казахами, Караулходжа в качестве представителя подведомственных ему родов заключал договора с управляющими помещиков Юсуповых и Безбородою на аренду у них земель для зимовых стойбищ казахов; он же расплачивался с ними за аренду, собирая деньги с ордынцев. Перед Караулходжой открывалось широкое поле деятельности: он распределял между казахами места для зимовок, собирал с них плату за аренду и благополучие каждого рода находилось в его руках. При заключении договоров с помещиками допускались кабальные сделки, особенно невыгодные для казахов. Так, в договоре, заключенном Караулходжой с управляющими имениями графа Безбородою в 1834 г., между прочим, было сказано: "Киргизы могут занимать своими зимовками места с правой стороны от степной линии по курсу от норда на зюд, через Тельпеневскую ватагу, а слева — до дачи князя Юсупова"39. Это была та линия, за которую казахи не могли перепускать, свой скот; намечена она была крайне неопределенно, так как где же было разбираться простому темному казаху-пастуху в этом направлении "от норда на зюд". А между тем за перепуск скота за эту обусловленную линию казахи по договору обязались кроме "условного акциза", т.е. арендной платы, платить штраф по 10 р. с каждой кибитки и по 50 к. с каждой перепущенной скотины и по 10 руб. за каждый потравленный воз сена!.. Во время зимних буранов и безкормицы очень трудно было казахам сдерживать свои многочисленные стада в пределах указанной линии, а поэтому препуски и потравы случалась нередко. За нарушение договорных условий помещики привлекали казахов к русскому суду, а так как казахи боялись всего русского, то, естественно, посредником между ними и русскими властями являлся тот же Караулходжа, который среди русских начальников имел широкие связи, а поэтому делал, что хотел. Караулходжа был образованным человеком по своему времени и имел знакомство в высших кругах Оренбурга, Уральска и Астрахани. Он был лично знаком с председателем Оренбургской комиссии Генсом, который с его слов записал несколько казахских легенд и исторических сведений о происхождении народа, которые можно найти в неизданных записках Генса. Караулходжа считался одним из больших знатоков лошадей, которых он по- видимому, разводил, большими стадами. Караулходжа вел в орде обширную торговлю и состоял в компании с несколькими астраханскими капиталистами. Несмотря на свое образование и богатство, Караулходжа не тольно с презрением относился к казахскому народу, но и самым бессовестным образом эксплуатировал подвластные ему роды. Вся деятельность Караулходжи происходила на глазах Исатая, который был страшно недоволен назначением этого сарта на должность родоначальника Адаевского рода и управлющего прикаспийскими казахами. Уже в 1835 г. Исатай повел кампанию во чтобы то ни стало добиться смены Караулходжи. Указание на это мы находим в письме Исатая на имя султана Зульнарнеина (очевидно, одного из сыновей Джангир хана) от 26-го июня 1836 г., в котором говорится следующее: "В прошлом году, когда я ездил с Вами по Орде, Вы изволили собирать старейшин и почетных ордынцев Бершева рода и объявили им, что Караулходжа Бабаходжин будет отставлен от должности и что он не будет управлять нами. Ваше степенство, сами изволите рассудить, что тому человеку, которого почитают врагом, если поручить управление, то, разумеется, он никому добра делать не будет и через это происходят беспорядки. За этим остается Вам объяснить, что о причиненных нам после отъезда Вашего притеснениях мы объявили по приезде к Вам. Повеление Ваше, объявленное старшиною Кунгузом Илемесовым, будет в точности исполнено, но по несовершению прежнего Вашего обещания народ много претерпел вреда". Из этого письма Исатая следует заключить, что в результате кампании, которую он вел против Караулходжи, он добился того, что султан Зюлькарнеин на собрании старшин Бершева рода торжественно обещал, что Караулходжа будет смещен с должности управителя, а между тем обещание это не было выполнено, от чего народ "много претерпел вреда". Возможно, что в этой кампании против Караулходжи участвовала и придворная партия вместе со старшей ханшей Фатимой и ее сыним Зюлькарнеином, которые не могли сочувствовать партии Караулходжи — ханского тестя, отца третьей любимой жены Джангир хана Зюлейхи, который, влияя на хана через свою дочь, приобретал все больше и больше влияния на дела орды. Несмотря на эту неудачу, Исатай продолжал свой поход против Караулходжи, противодействуя ему и изобличая его на каждом шагу. Караулходжа со своей стороны тоже принимал меры и в своих донесениях Джангир хану изображал Исатая как "народного возмутителя" и "ослушника ханской воли и законных властей". В свою очередь, Исатай посылал к хану неоднократные жалобы, в которых разоблачал злоупотребления Караулходжи: "О владетель наш! — писал Исатай хану в начале 1836 г., — от определенного вами в должность правителя полкового есаула Караулходжи Бабаходжина мы мало видим правосудия. Если мы объясним вам об его управлении, лихоимстве и поборах, то вы все поймете". Далее Исатай перечисляет ряд злоупотреблений Караулходжи. Во-первых, он принудил казахов, кочующих близ ватаги князя Юсупова, на берегу Каспийского моря, накосить в собственную пользу 35 т. снопов камыша, а казахов, кочующих вдали, обложил по 30 руб. с каждого аула в пользу этих косцов. Но собрав эти деньги, Караулходжа присвоил их себе, обещая рассчитаться с косцами хлебом; но и хлебом с косцами не рассчитался. Некоторым старшинам он выдал по 2 четверти ржаной муки; те же старшины, которые просили вместо хлеба денег, не получили ничего. Затем Караулходжа обложил подведомственных ему казахов незаконными поборами: с каждой кибитки колбас и филей в свою личную пользу, а с каждого старшины — по 6 рублей деньгами. Кроме того, он установил в собственную пользу сбор с каждой третьей кобылы по 2 руб., с каждой кибитки тоже по 2 руб. и по одной кобыле с каждого старшины. "О, владетель наш! — Заканчивает свое прошение Исатай и его единомышленники родовые старшины, — неужели никто не будет управлять нами? Если обиженный и притесненный приносит жалобу правителю, то неужели не будет ему правосудия? Мы просим, чтоб Караулходжа не выдавал себя за правителя и не налагал бы на народ тяжелые поборы. Если определенные вами правители не хотят советоваться с другими старшинами, то гораздо лучше было бы, если их лишили той должности и мы жили бы без них. Народ желает владеть своей собственностью, а не другой кто и никто не имел бы налагать поборы. Просим не оставить нас ответом. Если на сие не получим ответа, будем писать вам второй раз; а если не получим ответа и на следующее письмо, то будем думать, что нет над нами никакого начальника, тогда лучше будет старшинам оставить их жилища, а бедному народу нашему бросить все имущество и скот и потом удалиться . В этом прошении Исатая и старшин звучит жалоба народа, доведенного до отчаяния; он готов бросить все свое имущество и скот на произвол судьбы и бежать от Караулходжи. Но наряду с этой жалобой на притеснения Караулходжи звучит и политический мотив, который указывает на то, что Караулходжа, выдавая себя повелителем народа, не желает советоваться с родовыми старшинами, правит самовластно и что такие правители, нарушающие обычаи орды, не нужны народу, что он обойдется без них. Это обстоятельство нужно особенно подчеркнуть, так как оно было одним из наиболее важных мотивов политической борьбы, вспыхнувшей между родовыми старшинами и управителями, назначенными Джангир ханом. В ответ на это послание Исатая Джангир хан прислал ему письмо от 5 марта 1836 г., выдержки из которого мы здесь приводим: "Получив твое письмо, — пишет Джангир хан, — я был намерен при личном свидании сделать должное распоряжение и доставить каждой справедливой стороне удовлетворение. Но, к сожалению, от разных лиц узнал, что вы подстрекаете народ, чтоб жить в расстройстве и что некоторые по наущению вашему уже взбунтовались. Зная твой ум и усердие, я не хочу лишать тебя моего доверия; однако, желая узнать то в точности, я для личных объяснений требую немедленного вашего прибытия. Вы не думайте, что требую вас для обнаружения поступков, но если вы, старшина, не поверите словам моим и не явитесь, то я буду думать, что чувствуете вину свою. Разумеется, я понимаю твои желания, но ты должен умерить пыл своих страстей и потом уже ожидать исполнения желания. Но что это за ожидание милости, когда почитаешь себя товарищем и враждуешь против хана, как против равного себе?!

Это не будет ожидание, а просто насильственное вынуждение.

Это я пишу за усердие твое, которое ты оказываешь по службе, а то, без сомнения, не стал бы писать к тем, кто выдумывает пустые мысли и потом распространяет их. Но много писать не прилично." Этот казуистический ответ Джангир хана был тоже известным приемом политической борьбы с Исатаем и его сторонниками, которых хан хотел заманить к себе в ставку и арестовать, так как употребить против них открытую силу в орде он еще не решался. Этот ответ сделал бы честь царскому правительству начала XX ст., которое тоже, подобно Джангир хану, провозгласило принцип: "Сначала успокоение, потом реформы" в ответ на революционные требования народных масс. Советуя Исатаю умерить пыл своих страстей и приехать для принесения личной жалобы в ханскую ставку, Джангир хан давал ему понять, что неисполнение этого повеления поставит батыра как бы вне закона и послужит для обвинения его в непослушании хану и "в подстрекательстве народа к возмущению против законных властей". Конечно, ни Исатай батыр, ни его единомышленники не могли принять такой точки зрения. Они придерживались прежних обычаев орды, по которым хан должен был сам выехать в "середину орды" и произвести разбирательство по претензиям обоих сторон, а не требовать старшин для объяснения в Ханскую ставку, где к тому же находился в распоряжении хана отряд астраханских казаков и куда прибыть было небезопасно. Весьма понятно, что ни Исатай, ни другие старшины в Ханскую ставку не поехали и таким образом бросили открытый вызов Джангир хану. Караулходжа продолжал доносить хану, что старшины Исатай, Уса Тюляганов, Хоббия Усин и Мухаммед Утемисов "совершенно отказались повиноваться установленным властям". Так, во время проезда по их аулам по поручению ходжи старшины Бикбулата Даумбаева, который был послан "по ордынским делам", они не приказали давать ему лошадей и "оставили его пешим". Старшин Утясова и Казанова, посланных Караулом для сбора налогов, они избили без пощады и изранили до полусмерти, "при чем грозили при всем народе, что убьют и самого хана и откочуют со своим народом в дальние степи".

Убийство Кучука Джапарова После отражения партии Караулходжи Исатай батыр мог не опасаться насилий с этой стороны и даже со стороны Джангир хана, который тоже не хотел вооруженного конфликта с Исатаем и изыскивал мирные пути для ликвидации народного возмущения. Но если б хан Джангир пожаловался на Исатай батыра военному губернатору, то против него мог быть выслан русский отряд, вследствие чего создавалось весьма опасное положение для всего народного движения. К счастью для Исатая Джангир хан ни одним словом не обмолвился перед военным губернатором о неудачной экспедиции Караулходжи против Исатая, совершенно не желая придавать этому делу огласку, а наоборот, скрыл его от русского правительства. Всякие волнения в орде свидетельствовали о том, что в управлении хана не все благополучно, вследствие чего могло последовать русское вмешательство во внутренние дела орды, а этого боялся и не хотел допустить Джангир хан. Однако дальновидный Исатай прекрасно понимал, что хан при случае не замедлит свести с ним счеты и обрисует его поведение в глазах русского начальства с самой невыгодной стороны. Имея это в виду, Исатай, продолжая вооружать и группировать вокруг себя недовольных, предпринял некоторые шаги для того, чтобы снискать себе расположение русского начальства и вооружить его против своей враждебной партии. Но чтоб снискать доверие и расположение русских властей, было необходимо оказать им несколько услуг, показать "свою усердную службу". Такой случай представился Исатаю и он не замедлил им воспользоваться. Казахские степи как Букеевской, так и Зауральной орды служили в то время убежищем для многих беглецов, пробравшихся туда из Центральной России и с ее окраин. Это были беглые крепостные крестьяне, ушедшие от своих господ, преступный люд, укрывшийся от преследования властей, дезертиры, спасавшиеся от рекрутчины дворовые люди, навлекшие гнев своих господ, а иногда и раскольники. Но больше всего бежало в степь татар, которые как единоверцы казахов находили в казахских степях себе приют и гостеприимство. Татары пользовались среди казахов за свою грамотность большим уважением, в особенности у султанов и старшин, которые, будучи сами неграмотны, очень нуждались в их услугах: татары вели их канцелярию, обучали грамоте детей, а иногда исполняли обязанности мулл. Но если к этим беглым татарам весьма хорошо относились султаны и старшины, которым они были необходимы, которые дорожили ими и скрывали их, то не всегда доброжелательно к ним относился простой народ: в этих выходцах из России он видел эксплуататоров, которые часто злоупотребляли доверием власть имущих людей и оказывали на них дурное влияние. Русское правительство преследовало этих беглецов в орде и требовало их выдачи. Укрывательство в аулах таких людей считалось уголовным преступлением. Между тем в аулах Караулходжи и бия Балки Худайбергенова, конечно, с их ведома скрывалось несколько таких беглецов. Для Исатая представлялся случай разоблачить своих политических противников в нарушении повеления русского правительства, выдав их с поличным. Это было тем более легко сделать, так как со стороны Астраханской к Уральской линии время от времени в степь наезжали отряды казаков, специально наряжаемые для вылавливания этих беглецов. В мае 1836 г. как раз в орду прибыла команда уральских казаков, в числе 25 человек, под начальством сотника Донскова. Исатай батыр и его друзья решили воспользоваться прибытием этой команды в аулы и указали им, что в аулах Балки Худайбергенова и Караулходжи скрывается несколько беглецов. Исатай батыр со своим сыном Ахией и Мухаммедом Утемисовым в сопровождении нескольких джигитов отправились с командой Донскова в аулы Адаевского рода, состоящие в ведении Караулходжи, где скрывались беглые татары. 7-го мая они прибыли на ночлег в урочище Аккуже в аулы Калубая и Сандыбая и здесь захватили несколько беглых татар. Слух о появлении в аулах русской команды, сопровождаемой Исатай батыром, и о захвате нескольких татар быстро дошел до Караулходжи, который был поставлен в чрезвычайно неприятное положение. То обстоятельство, что он допустил беглецов скрываться в своих аулах, могло навлечь на него большое недовольство со стороны русского начальства. Караулходжа быстро организовал партии джигитов под начальством казаха Серкибая в числе 80 человек и приказал отбить захваченных татар у русской команды; но прежде чем партия Серкибая успела сделать свое нападение, об ней узнал Исатай и послал своих джигитов под предводительством Мухаммеда Утемисова разогнать эту шайку. Мухаммед Утемисов с 20 товарищами и несколькими уральскими казаками отправился в аулы Исенева отделения, где группировалась шайка Серкибая. Услышав о приближении Мухаммеда с русскими казаками, шайка эта разбежалась в разные стороны, а сам предводитель ее Серкибай был взят Мухаммедом в плен с оружием в руках и приведен к сотнику Донскому. Сотник Донсков отправил его вместе с бродягами в г. Астрахань для передачи военному суду за покушение напасть на русскую военную команду. Между тем Исатай продолжал сопровождать команду Донскова и добывал для нее продовольствие. На том же ночлеге Мухаммед с девятью джигитами отправился в ближайший табун, чтобы взять там несколько баранов для продовольствия команды. Пастухи не захотели давать баранов и между ними и Мухаммедом произошла драка, во время которой один из пастухов — Кучук Джапаров, 60-летний старик, был убит. Сотник Донсков выполнил свое поручение — уехал из орды. Против Исатай батыра и Мухаммеда Утемисова по проискам Караулходжи и бия Балки было начато громкое дело по обвинению их в грабеже и убийстве. Джангир хан отправил астраханскому и оренбургскому губернаторам донесение, что старшина Исатай Тайманов и Мухаммед Утемисов подняли в орде мятеж и совершили грабеж и убийство.

Дело это началось таким образом.

Старшина Тюлеген Таныглыков, будучи на ярмарке в Ханской ставке, доложил Джангир хану об убийстве Кучука. По приказанию хана на место убийства выехала особая комиссия в составе султана Кучук Галия Шигаева, ханского советника Боса Буздакова и штаб - лекаря Соргачева. Комиссия эта освидетельствовала труп Кучука только 15 мая, т.е. через 8 дней после смерти. В заключении медицинской экспертизы было сказано, что "Джапаров умер от удара по голове, но что удар был нанесен без намерения причинить смерть, что можно заключить по малой ране без пробития кости, рана сама по себе не смертельна, но эта рана могла быть смертельна по присоединившимся случайностям по сотрясению мозга, по старым летам убитого и слабому сложению". Исатай батыр, Мухаммед и их товарищи, впоследствии допрошенные по этому делу, отрицали факт убийства. Они уверяли, что Джапаров умер от удара грома, спустя четыре дня после того, как они оставили его аул и что враги их воспользовались этим случаем, чтобы оклеветать их в убийстве и грабеже. Но для Джангир хана случай с Кучуком Джапаровым послужил прекрасным предлогом, чтобы расправиться со своими врагами и, кстати, замять неприятнее дело об укрывательстве в аулах бия Балки и Караулходжи беглых татар. Донося об этом происшествии от 23 мая 1836 г. Оренбургской Пограничной комиссии, Джангир хан направил туда целое дело, в котором находились все данные о командировании на место убийства особой комиссии и протокол дознания, произведенного ею на месте. Обвиняя Исатая и Мухаммеда в убийстве, хан говорил, что киргизы эти оказали ему непослушание и не прибыли в его ставку, несмотря на неоднократные требования, отговариваясь тем, что якобы боятся. "Так как ослушание это подает дурной пример в орде, говорил хан, то я прошу задержать обоих киргиз и их сообщников при помощи линейной стражи и произвести строжайшее следствие, а также удалить этих киргиз от всяких сношений с ордынцами, ибо вследствие их легкомысленного непослушания в народе могут легко распространяться дурные внушения во вред общего спокойствия". В свою очередь, Исатай батыр послал уральскому войсковому атаману донесение следующего содержания: "Сего года минувшего мая, оказав пособие уральскому офицеру Донскову, схватив, выдали требуемых людей, ходивших в тайне, чем нашим Внутренней орды султанам, биям и старшинам оказавшись гнусны, и что проступок сей сделали противным хану, почему с того самого времени у киргизского народа расстраивается спокойствие. Отцы и дети подвергаются беспокойствию, не имеют воли держать хорошей лошади и хорошего платья по случаю отнятия имущества. Жаловались хану, но оставлены без уважения. Поставляю довести о сем до сведения русского начальства". Донесение Исатая Тайманова было доведено до сведения военного губернатора Перовского и сыграло некоторую роль в развитии дальнейших событий, о чем будет сказано ниже.

Конец Мухаммеда Утемисова В заключение нашего очерка скажем несколько слов о дальнейшей судьбе одного из ближайших сподвижников и друга Исатая батыра - Мухаммеде Утемисове. После поражения и гибели Исатая на р. Ак-Булак Мухаммед Утемисов вместе с султаном Каип Галием удалился к пределам Хивы. До января 1839 г. о нем не имелось в делах Пограничной комиссии никаких положительных сведений. В январе этого года к управляющему казахами, кочующими на берегу Каспийского моря, султану Асфендиару Сегалину было доставлено письмо Мухаммеда, адресованное некоторым старшинам подведомственных ему родов. Асфендиар доставил это письмо через султана - правителя председателю Пограничной комиссии, при этом султан Баймухамед доносил, что "хотя Утемисов и возмущает киргизов, но они до сего времени ему не последовали". "Почтенным батыром Бавбаю, Надыркулу, Салию и Ярмухамеду и Ямантаю, всем по поклону писал Мухамед. Я сам, хвала богу, здоров молитвами друзей моих, подобных вам. Я благополучно возвратился из Хивы. А ежели пожелаете что узнать, спросите друзей ваших. Душевно желаю вас видеть, но беспорядки в народе не позволяют ездить к вам. Я не могу жить между этих народов. Перед выходом войска увижусь с ханом и во всяком случае войско не преминует прийти нынче летом. Ежели обстоятельства позволят, непременно пришлите старшину Салия,— отъезжая, я должен знать в каком положении находитесь вы. Не думайте, как этот народ, что из Хивы войско не придет. Если будут притиснения от русских, откочуйте сюда. Назаровцы и другие не коснутся вашего имущества. Не унижайте себя, прибегая к русским. Ныне у Каип Галия есть уже немного войска, которое усмирило адайских и табынских хищников и взыскивает с них зякет. Аллакул хан не взял зякета с народа, хотя муллы Джарлыгас и Учертый ему предлагали. Осенью нынешного года Кара-Давул батыр с товарищами разграбил 62 кибитки алачинцев. Хан разгневался на этом и хотел послать людей. Но тлявцы отдали назад похищенное. Люди, удалившиеся от русских, здесь не в презрении. Аллакул хану я сказал, что вы держите мою сторону. Он радовался душевно. Друг мой, Ярмухамед, пришли, пожалуйста, с Салием чаю и сахару, это будет величайшая твоя для меня милость. Пишущий к вам Мухаммед Утемисов". Письмо Утемисова говорит о том, чта он находился в самых близких сношениях с хивинским ханом Аллакулом и султаном Каип Галием, а также поддерживал связь с прилинейными казахами, среди которых имел близких друзей и единомышленников. Из этого письма можно видеть, что казахи "дальней орды" по - прежнему оставались враждебными России и с полной готовностью давали приют своим собратьям, которые уходили к ним из прилинейных аулов. Судя по этому письму, у Мухаммеда Утемисова еще была надежда поднять орду на борьбу со своими врагами, и, чтоб поддержать надежды своих друзей, он обещал им поддержку хивинского хана и обнадеживал их войсками султана Каип Галия. После этого письма о Мухаммеде Утемисове опять не имеется никаких материалов до декабря 1840 г., когда Джангир хан донес, что Мухаммед в октябре 1839 г. появился в Букеевской орде. Хан отдал приказ султану Адель Букейханову и бию Балке Худай-берганову отыскать и арестовать батыра, но этого сделать им не удалось. В декабре 1840 г. Мухаммед с несколькими товарищами отогнал у старшины Бершева рода Актая Мунаева 35 лошадей и прорвался с ними за Урал около Тополинского форпоста, после чего скрылся в урочище Сары - Куль. Вследствие донесения Джангир хана военный губернатор в январе 1841 г. поручил войсковому атаману Уральского войска принять меры к розысканию и поимке Мухаммеда; такое же распоряжение было сделано султану - правителю Баймухамеду Айчу- вакову. Последний для розыска Мухаммеда отправил на Нижне - Уральскую линию султанов Асфендиара Сегалина и Мухаммед Галия Тяукина, султаны эти объехали несколько аулов по Нижне - Уральской линии, но Мухаммеда там не нашли. 4-го марта того же года султан Муртаза Гилий Узбек - Галиев донес, что Мухаммед Утемисов скрывается в аулах на берегу моря, близ Уральской эмбинской грани... Получив об этом сведение, войсковой атаман Уральского войска отправил в указанные аулы команду в 40 казаков при офицере. Команда эта отыскала Мухаммеда Утемисова в аулах Бершева рода, в кибитке Даду и Текиша Тликеевых. Казаки окружили кибитку, чтоб взять Мухаммеда. Мухаммед был вооружен и не хотел сдаваться в плен. Тогда казаки бросились в кибитку. Первым ворвался урядник Годунов и казаки Ведерников и Хохлов, которые бросились на Мухаммеда. Мухаммед защищался ножом и ранил казака Хохлова в горло, но был взят и обезоружен казаками. Как важнейший преступник и сообщник "бунтовщика" Исатая Тайманова Мухаммед Утемисов был доставлен в г. Оренбург, где и предан военно - полевому суду. Братья Тликеевы, в кибитке которых был схвачен Мухаммед, были также доставлены в г. Оренбург. По производстве дознания было установлено, что они оказали гостеприимство батыру, будто бы не зная, кто он такой. По приказу военного губернатора они были освобождены от наказания и отпущены в свои аулы. 17-го марта 1841 г. Мухаммед Утемисов был отправлен в Орен-бургскую тюрьму. В препроводительной бумаге описаны следующие его приметы: "Лета отроду 37, рост 2 арш. 5 3/4 вершка, волосы на голове, бровях, усах и бороде черные; лицо чистое, смуглое, глаза желто-серые". В деле оренбургского военного губернатора по Пограничному отделению за 1841 г. № 365, "по отношению хана Внутренней орды о появившемся во вверенной ему орде Мухаммеда Утемисова с шайкою", откуда мы подчеркнули все эти сведения, приводится следующая справка: "Сообщник бунтовщика Исатая Тайманова киргиз Мухаммед Утемисов подлежит военному суду, которым были суждены в 1838 г. товарищи его — старшина Уса Тюле- ганов, Джакан Джанибеков, Кучатан Кудайбеков, Исмагил Каш-тыбаев, Идельбай Сансанбин и др." 31-го марта 1841 г. дело Мухаммеда Утемисова вместе с про-изведенным дознанием было передано в военно-судное отделение Оренбургского отдельного корпуса, где и надо искать его окончания. В книге М. Тынышбаева "Материалы к истории киргиз - казахского народа" (Ташкент, 1925 г.) в примечании 7-м стр. 73 говорится: "Мухаммед Утемисов был убит в 1845 г. убийцей, подосланным тем же Баймахамбетом, т. е. султаном-правителем западной части орды Баймухамедом Айчулаковым". Мы не знаем, откуда почтенный автор почеркнул эти сведения; возможно, что они сохранились в родовых преданиях, которые очень часто расходятся с архивными материалами. Такая версия возможна только в том случае, если Мухаммеду Утемисову как-нибудь удалось бежать из Оренбургской тюрьмы, что иногда, действительно, удавалось некоторым казахам, как, например, султану Каип Галию Ишимову. Если же этого Мухаммеду Утемисову не удалось, то, вероятнее всего, что его постигла та же учесть, что его друзей и сподвижников, т. е. прогнание сквозь строй и ссылка в крепостные работы. Фонд Оренбургского отдельного корпуса сильно пострадал и у нас очень мало надежды на то, что в конце концов удастся разыскать дело о решении суда по делу Мухаммеда Утемисова.

1801 жылдан бастап, Күнбатыс Қазақстанда, Еділ мен Жайық өзенінің арасында құрылған "Бөкей ордасы" туралы, оны басқарған хандар: Бөкей, Сығай, Жәңгір үшеуінің патша үкіметіне халықты қалай сатуы туралы, патша үкіметінің оларға қандай қадыр - құрмет көрсетуі туралы жоғарыда айтылды. Патша үкіметінің өз қолында — губернатор Андреевскийдің үйінде тәрбиеленіп, военное училищеден монархистық рух алып шыққан Жәңгір ханды патша үкіметі орыс князьдарының дәрежесінде ұстағанын, Жәңгір "қазақы" хандардай емес, Россия патшасының салтанатымен тұруға тырысқанын, сондықтан оның халықты қинауы өте өктем болғандығын да жоғарыда біраз баяндадық.. Россия дворяндарының, Россия помещиктерінің салтымен тұрған Жәңгір ханның заманында, Бөкей ордасында халықты аса күйле бір мәселе — жер болды. Жәңгірден бұрынғы көшпелі ауыл тұрмысында, жеке кісі меншіктенетін жер участогі болмайтын, мал шаруашылығымен күнелткен қазақ халқында жер жеке адамның меншігі саналмай, жалпы рудың меншігі саналатын. Әрине, онда да жердің отын, суын кедейден байлар артық пайдаланды. Бөкей ордасына қираған елдің жерін Жәңгір хан Россия тәртібімен басқарды, яғни, қайдағы шұрайлы жақсы жерлерді өзі болды, өзіне жақтас билер мен байларға бөліп берді. Жәңгір ханның өз қарамағында 400 мың десятинада жер болды. Жәңгір хан өзіне жақтас сұлтандарға, байларға жерді былайша үлестірді: "Мұсағали, Шынғали Орман балаларына 700 мың десятина, Қарауылқожа Бабажановқа 390 мың десятина, өз інісі Меңдігерейге — 400 мың десятина, Балқы би Құдайберген ұлына — 300 мың десятина, Бегалы султан балаларына 200 мың десятина, Шөке Нұралы хан 170 мың десятина... 1830-1845 жылдары, хан, өзі қалаған әр кімдерге 15,117 мың десятина жер берді". (В.Шахматов. "ССРС Ғылым Академиясының қазақстандық Филиалының Известиясы" 52-бет, 1940 жыл).

Бөкей ордасындағы жердің шұрайын қазақтың өз феодалдары ғана меншіктенумен қанағаттанбайды, жақсы жердің біразын орыс помещиктері, казачий станицасының атамандары мен кулактары алды. Шабындыққа, қысқы қонысқа ең жайлы жер — Орал өзенінің Каспий теңізіне құятын сағасы, осы арада помещик "Безродко 185960 десятина... Юсупов — 114640 десятина меншікті жер алады". (В.Шахматов. Сол кітапта. 38-39-беттер). Казачий станицасының атамандары мен кулактары, Орал өзенінің құнарлы жеріне көшіп барған елден, 1834 жылы алтынмен 7252 сом мал оты үшін ақша алады. Қазақтардың малын Каспий түбегіне осындай көп шығынмен ғана жайылуға ұлықсат еткен әскери — казактар, қазақтарға ақысыз - пұлсыз, теңіз бен өзеннің құрағынан, оны билеуші қазақтарға 25000 бау құрақ орып берген. Содан кейін, елді тағы көтеріліске ұйымдастырып жүргенде, 1845 жылы Баймағамбет сұлтанның бір сенімді адамы — Ықылас Махамбетті қапыда шауып өлтіріп, басын Баймағамбетке әкеп береді.

Махамбеттің көтеріліске қатынасу кезеңдері осындай.

Тарихи деректерге қарағанда Махамбет мұсылманша хат білген. Бірақ, ақын Махамбет, өзінің жырларын жазды ма, жоқ па? — одан сақталған тарихи дерек жоқ. Оның өлеңдері ауыздан-ауызға көшіп, халық аузында ғана сақталған. Махамбеттің сақталған өлеңдері көп емес, шамасы мың жолдан аз-ақ асады. Мүмкін, Махамбеттің бұдан көп жырлар айтуы, ол жырлардың бөрі біздің заманға жетпеуі. Әйткенмен біздің заманға жеткен Махамбеттің аз көлемді жырларының өзінде тарихты тану үшін де, XІX ғасырдағы көтеріліс поэзиясын тану үшін де өте қымбат, маңызы бар. Көтеріліске қатынасып, оны бастаудың мақсаты не екенін Махамбет Баймағамбет сұлтанға айтқан жырында былай деп баяндайды:

Махамбеттің бүл жырындағы сөздер, көп түсіндіруді қажет көрмейтін, пікірі ашық: халықты қинаушы байлармен, байлардың үстемдігін жүргізуші хан мен билерге қарсы жырлар. Жырда Махамбеттің алдына қойған мақсаты да ашық, ол — халықты жеушілерді жою, түп - тұяғымен құрту, халықты талаушылармен ешуақытта келіспеу, оларға ешбір рақым қылмау. Сөйтіп: патша үкіметі, хан, орыстың помещиктері, қазақтың байлары өз меншігіне алған жер шұрайы "Еділдің ең тоғайына елді қондырып", еркін жайлату, жердің отын халықтың малына жегізу; отаршылдық саясаттан кедейленіп қалған елді байытып, "Еділ бойына толтыру". Тағы бір жырында, Махамбет, жауласып отырған халықты қанаушы топқа рақымсыз қаталдығын, онымен ешуақытта келісімге келмейтінін былайша баяндайды.

Тамағыма қылғаның кетер демес ем!

Исатай мен Махамбет бастаған халық көтерілісін туғанды от - жер мәселесі екенін, Бөкей ордасындағы жақсы жердің бәрін помещиктер мен байлар, әкімдер алып, жабайы халық жерсіз қалғанын, қанаушы тап пен халықтың арасындағы жанжал осы жерден басталғанын жоғарыда біраз цифрлы дәлелдермен бекіткен ек. Халық көтерілісіне себеп болған осы жер мәселесі де Махамбет жырларында айқын із қалдырған. Ол туралы Махамбет былай жырлайды:

Жер үшін, жерден таршылық көрген ел үшін атқа мініп, қол бастап, көтеріліс жасаған Исатай мен Махамбеттің көтерілістегі мақсаты жоғарыда мысалға алған жырда айқын айтылған. Исатай өліп, халық көтерілісін патша үкіметі күшпен басып, қашып жүрген Махамбетті патшашыл Баймағамбет сұлтан ұстатып алғанда, Махамбет бұл ұстаудан мұқамайтын, жауына бас имейтіндігін, күні туса, көтеріліске қайта шығып, ханмен қайта жауласатынын жасырмайды. Қашқын боп жүрген күндері: елінің, өз басының, семьясының қайғысын айтып, күңіренген Махамбет, сонда да жүнін жықпайды, дұшпанға иілмейді. 1841 жылы Баймағамбет сұлтан қашып жүрген Махамбетті ұстатып ап, абақтыға айдатар алдында, Махамбет Баймағамбетке: көтеріліске неге қатынасқанын жасырмай айта кеп, қолында тұтқын боп отырса да, оны былайша қайрат айтып шошындырады:

XІX ғасырда халықтың бостандығы үшін күресін сипаттайтын поэзияда, Махамбет жырларының орны ерекше. Ең алдымен, XІX ғасырда халық көтерілісіне найза мен қаламын бірдей белсене жұмсаған ақын жоқ деуге болады, көтерілісті жырлаушы өзге ақындардан, мұндай әрі істің, әрі сөздің қажымас қайратын әзірге кездестірмейміз, өзге ақындар ең жақсы дегенде көтерілістің жаршысы ғана. Екінші — құлданушы мен құл болушылардың ешуақытта татулыққа келе алмайтындығының, құлданушы тапты құл болушы тап біржола жоймай көңілі көншімейтін — Махамбет жырлары айқын бейнесі. Исатай-Махамбет көтерілісі, әрине, саяси программасыз, халықтың стихиялық күресінің бірі, сондықтан Махамбет жырларында да айқын саяси программа жоқ. Сонда да Махамбет жырларының ерекше қасиеті, стихиялық күрес ұштаса, шиеленісе кеп, саяси саналы күреске соғатыньш дәлелдейді. Үшінші — әрине, Махамбет жырларында Махамбеттен бұрын жасаған ақындардың, Махамбеттен бұрын жасаған батырлар туралы, олардың қайраттары туралы айтылған жырлардан кездесетіндері бар. Мәселен, Махамбеттің Баймағамбет сұлтанға айтқан қайраты, Едіге батырдың Тоқтамыс ханға айтқан қайратымен бір сарындас, кәтте жолына жолы, сөзіне сөзі дәл келеді. Бұдан Махамбеттің ақындығы төмендемейді, я, Махамбет бұрынғылардан алды деген қорытынды жасауға болмайды. Жалғыз Махамбет емес, ауыз әдебиет ақындарында, өзінен бұрынғы ақындар жырынан өз жырларына, ретіне қарай, кесектеп пайдалану аз кездеспейді. Бұл әдет Бұхарда да, Дулатта да, Шортанбайда да, басқаларда да бар. Исатай-Махамбет бастаған көтерілісті толық жырлаушы ақын Ығылман Шөрекұлы. Оның "Исатай-Махамбет" атты поэмасы XX ғасырдағы әдебиет тарихында талқыланып жүргендіктен, XІX ғасырдың очеркіне кіргізбеді.

Махамбет Өтемісовтың өмірі Махамбет Өтемісов 1804 жылы, қазіргі Батыс Қазақстан, Орда ауданы, Нарын құмы, Бекетай деген жерде туған. Орда ауданы (қазіргі Жәнібекке қарайды), ол кезде, "Бөкейлік", немесе, Ішкі Бокей ордасы — деп аталған. Нарын — Еділ мен Жайықтың арасындағы жалпақ құм. Бұл жерді бұрын қалмақтар жайлаған. Олар басқа жаққа көшіп кеткеннен кейін елсіз, коп жылдар бос болатын. Міне, осы қонысқа, 1801 жылы, Жайықтың бергі бетінен Нұралыханов Бөкей сұлтан бастаған бір топ қазақтар келіп орналасты. Бұл Павелдің патшалық құрған кезі. Бөкейге ресми түрде рұқсат беруші де Павел болды. Ішкі Бөкей ордасына орналасқан рулардың көпшілігі Байұлы руынан. Қазақ шежіресі бойынша Байұлы он екі атаға бөлінеді. Соның бір бұтағы Беріш. Исатай Тайманов осы Беріштердің ішінде "Жайық Беріш" — атанатын бұтағынан шыққан. Махамбет те осы Жайық Берішке жатады. Махамбеттің өз әкесі Өтеміс, арғы атасы Құлмәлі — делінеді. Ертерек кезде қазақ пен түрікмендердің арасында әртүрлі себептермен жауласушылық болып отырады. Оның негізгі себептері: жер, су, жайылымға таласу немесе барымта-сырымта тәрізді мәселелер. Көбіне осындай мәселелерді пайдаланып өрбітіп, отына май құюшылар екі елдің үстем тап өкілдері болады. Осындай бір жаугершілік кезде Жайық Беріш руының батырлары Құлмәліні Түрікменнен қолға түсіріп әкелген екен... Кейін, бірте-бірте Құлмәлі терезесі тең азаматқа айналып, қазақ қызына үйленеді; одан Шыбынтай, Шыбынтайдан Өтеміс, Өтемістен Махамбет туады.

дейтіні де сондықтан.

Өтемістің басқа балаларының да тарихта аттары мәлім: Исмайыл, Қожахмет, Ыбырайым, Бекмағамбет, т.б. Исмайыл мен Қожахмет (Ахмет) көтеріліске белсене қатысып, күрес күндерінде үлкен қайрат көрсеткен ерлердің бірі. Қожахмет (Ахмет) 1838 жылы, июльдің 12 күні Исатай және оның басқа да батыр жолдастарымен майданда қаза тапқан. Ал, Исмайылды каторгіге Сибирьге айдаған. Бекмағамбет халық көтерілісіне қарсы, хан жақтаушылардың бірі болады. Халық аузындағы әңгімеге қарағанда да, кейбір архив мәліметтеріне қарағанда да Өтеміс кедей шаруа адам. 1839 жылы, Жайықтың бергі бетін жайлаушы Қарасұлы дейтін кісі Махамбеттің інісі Ыбырайым туралы: "Біздің ауылға қызым Шөкішпен бірге күйеуі Ыбырайым Өтемісұлы келді. Бір жақта сорлы болып қалған байғұстар менен бұрынғыша жәрдем сұрап келген екен, бір түйе беріп жібердім. Сөйтіп, екеуі ішкі ордаға қайтып кетті", — дейді. Бұған қарағанда, Өтемістің шаруасы тек көтеріліс кезінде ғана күйзеліс тауып, кедейленген адам емес, онан бұрын да ол кедей шаруа болғанға ұқсайды. Өтемістің көп ұлдарының ішінде өрі ақындық талантымен, өрі ел үшін еткен істерімен аты ерте шығып, халық жүрегінің ең жылы жерінен орын алған — Махамбет. Оның ардақты аты мен асыл сөздерін халық күні бүгінге шейін өзінің санасында сақтап келді. Қазіргі кездің өзінде де жинаушылар ескінің жұрнағында бірен-саран жаңа өлеңдерін ел аузынан жазып алып жүр. Махамбет қай жағынан болсын ерте оянып, ел ісіне ерте араласқан жөне керекті кезеңдерде ел басын қосуға шебер, ұйымдастырғыш, қабілеті мейлінше күшті жастардың бірі саналады. Махамбет жас болса да жалынды ақын, жарқ еткен талант екендігін ел тез таниды, оның даңқы жастан - ақ шығады. Махамбеттің осы қабілетін өз керегіне пайдаланбақ болған Жәңгір хан оны "Сарай ақыны" етуге әрекеттенеді. Жастау кезінде бір азырақ уақыт Махамбет Ордада болғанда Жәңгір хан өзінің Зұлқарнайын деген жас баласын Орынборға жібергенде, соның қасында болады. Бірақ хан қанша әрекеттеніп, Махамбетті өз бауырына тартпақ болса да, оның бұл ісінен нәтиже шықпағанға ұқсайды. Бұл туралы кейінірек, 1836 жылы 13 декабрьде Орынбордың генерал-губернаторына жазған хатында Жәңгір: "Исатайдың ең жақын досы, ең бірінші кеңесшісі, ол сойқанның ең бірінші жәрдемшісі болған Махамбет Өтемісұлы деген қазақ менің Зұлқарнайын деген ұлымның жас кезінде, Орынборда қасында болды, бірақ, ол мүлде бұзылған адам болғандықтан, мен оны қуып жібердім" — деп жазған. Жәңгірдің бұл хатынан Махамбеттің хан ордасында қанша болып, қай жылы кеткенін аңғару қиын. Ол жөнінде басқа да архив - материалы жоқ. Бірақ, ақынның ханмен араздасып кетуі 1828-29 жылдардан анағүрлым бұрын болған оқиға екендігі мәлім. Өйткені, Махамбеттің 1836 жылы, 10 декабрьде берген жауабында, бұдан 6-7 жыл бұрын, Орал шекарасынан жасырын өткендігі үшін патша үкіметі адамдарының қолына түсіп, екі жылға жақын (1829-1831) Калмыков түрмесінде отырып, 1831 жылы, холера ауруы кезінде тұтқыннан қашып шықтым дейді. Исатай бастаған көтерілісшілер хан әскері мен хан жақтаушыларына талай рет табан тіреп соққы берді. Текке мен Бородинді тандандырған әлденеше ерлік қимылдар корсетті. Ең үлкен қарсылық, хан әскерін және оған көмекке келген Текке әскерін састырған соғыстың бірі "Бекетай құмы" деген жерде болды. Сол күрес күндерінің негізгі бір эпизодының айқын шындығы Махамбеттің "Соғыс" атты өлеңінде тамаша суреттелген. Көтеріліс жеңілістік тауып, қатысушылардың өздері, үй-іштері күйзеліске ұшырағаннан кейін, көпшіліктің беті қайтса да, бүл ауыр жағдай Исатай, Махамбетті мұқата алмайды. Жеңіліп қалдық деп күрестен бас тартқылары келмейді. Бұлар енді тек Бөкей ордасының халқын ғана емес, қолдарынан келіп, "істері жөнге келсе", Жәңгір ханға қарсы бүкіл Кіші жүзді көтеруді ойлайды. Исатай Тайманов пен Қайып Қали араларындағы байланыс берік бола алмайды. Өйткені, бұл екеуінің алға қойған мақсаттары екі басқа — сұлтан хандық алу үшін күрессе, Исатай ханнан зәбір көрген қара халық, шаруалардың тілек, мүддесі үшін күресті. Қайыпғали Ешимов бұл кездегі көтерілісті де өз мақсатына пайдаланбақ болған. Жұрт алдында өзінің беделін көтеру үшін, халықтың жоғын жоқтаған болып бой көрсетеді. Халықтың шын басшылары Исатай, Махамбеттерді жағдайды пайдаланып, өз қолдарына ұстамақшы болып одақтасады, өз әскерімен көмекке келеді. Бірақ, мұнысы бүркеме саясат, уақытша ғана одақтасу, оның өз көздегені, іштей өз ойлағаны болады. Бұлардың түпкі мақсаттары екі басқа екендігін Исатай жақсы түсінетін тәрізді. Бүл жайт "Исатай, Махамбет" атты Шөрекұлы ЬІғылман ақынның поэмасында өте шындық түрде суреттеледі. Исатай, Махамбет аз адаммен жорыққа аттанғанда, Қиыл бойындағы бұл ауыр қолдың басшы адамы болып, "одақтасы" Қайыпғали Ешимов қалады. 1838 жылы 12 июльде, Исатай, Махамбеттер күтпеген жерден, бұларға қарсы аттанып келе жатқан текке мен Баймағамбет сұлтанның отрядтарына душар келе кетеді. "Кезенген оқ, кер садаққа" күтпеген жерден кез келсе де, қашуды ар көрген батырлар, сол жерде бассалып соғыс ашады. Махамбет елде қалған достарына хат жазып, олардың да қамдана беруі керектігін аңғартады. Бұл айтылғандардың растығын айқындайтын екі түрлі архив документі бар. Біреуі, Махамбеттің Назар, Шүрен елдерінде жүріп өзінің жерлес дос, жолдастарына жазған хаты. Махамбет: "Ардақты батырларымыз: Бабайға, Надырқұлға, Сәлиге, Жармұхамбетке жөне Жамантайға - барлығыңа сәлем. Өздерің сықылды достардың дұғасымен аллаға шүкір есен мін. Мен Хивадан аман-есен қайттым. Сіздерді сағындым, осынша - ақ көргім келеді, бірақ, бару қиыншылыққа түсіп түр. Әскер шығардың алдында ханға (Хива ханы) тағы бір жолығып шығам. Әрі де әскер осы алдымыздағы жаз шығады. Егер, жағдай көтерсе, қалайда старшина Сәлиді жіберіңдер. Ол жаққа барардың алдында мен сіздердің қандай халде екендіктері білуім керек қой..." — деп жазады. Тарихшылар Махамбеттің тұтқыннан босануының негізгі себебі, оның Шустиковтің отрядына көмектесуінде емес, басқа жағдайлармен байланысты, Шустиков мәселесі Махамбетті босату үшін тек тілге тиек қана нәрсе деп біледі. Тарихшылар, бұл Исатай, Махамбет бастаған шаруалар көтерілісінің басылуына үш жыл өтіп оқиға "ескіре бастаған" кезі еді. Сондықтан елге беделді Махамбетті Сібірге айдатып, не басқа бір ауыр жаза қолданып, ескі жараның аузын ашқаннан да, оны себебін тауып босатып жіберуді дұрыс тапқанға ұқсайды. Бұл қозғалысқа қатысушыларды тексеру астына алу, мұнан былай болмайды, халықтың тынышталуы керек деп, 1838 жылдың 29 октябріндегі патша тарапынан шығарылған жарлыққа да сүйенген болуы керек. Сонымен қатар, олардың қолында, көтеріліске қатыстың дегеннен басқа Махамбетке таға қоярлық пәлендей жаңа қылмыстары да бола қоймаған. Тап осы тексерудің кезінде, ежелгі жауы Жәңгір хан, Баймағамбет сұлтандар қамсыз қалады. Өйткені, көптен ізіне түсіп жүрген, бұрын үстінен талай рет материал берілген Махамбет Өтемісовті генерал-губернатор оңайлықпен босатып жібереді деген ой мүлде естеріне келмейді. Хан, сұлтандар жағдайдың өзгеріп кеткенін, үкімет орындарының көтерілісшілер жөніндегі қазіргі саясаты бұрынғыдан басқашалау екендігін аңғармай қалған тәрізді. Үкімді естігеннен кейін Жәңгір өзінің наразылығын білдіріп, Махамбеттің үстінен тағы да материалдар жинай бастайды, Орынбор губернаторының алдына мәселе қойып, Махамбетті қайтадан соттауды талап етеді. Бірақ, генерал-губернатордың қарары шығып қалғаннан кейін, шекара комиссиясы ешнәрсе істей алмайды да, Жәңгірге губернатордың үкімі туралы ресми түрде хабар етумен ғана тынады. Мұнан кейін Жәңгірдің де амалы құриды. 1841 жыл мен 1845 жылдардың арасында қайда болғаны жөнінде Махамбет әмірінен мәлімет жоқ. Бұл жылдары ол негізінде Жайықтың бергі бетінде жүрген болуы керек деп топшылауға ғана болады. 1823 жылы, С. Нұралыханов сұлтан Исатайға Нысан Өтелиевтің өлімін танып, оны кісі өлтіруші ретінде айыптап, Орынборға конвоймен айдатады. Бірақ Орынборға жетпей-ақ, жолдан қашып кетеді. Бұл екі оқиғаның екеуі де Жәңгір хан болмас бұрын. Сондықтан, жоғарғы айтылған алпыс атан аңызы, ол 1824 жылдардан кейін. Өйткені Жәңгір хандық тізгінін 1824 жылы ғана өз қолына алды. Демек, Исатайдың хан-сұлтандармен араздасуы тек бір мәселе жөнінде ғана емес, ұзаққа созылған үлкен қайшылықтардың нәтижесі. Мұны Жәңгірдің 1837 жыл, декабрьдегі Орынбор соғыс губернаторына жазған хаты да растайды. "Исатай ешуақытта жақсы құлықты адам болған жоқ" деп жазады хан. Исатайдың хан, сұлтандармен еш келісімге келе алмағандығын дәлелдейтін тарихи және фольклор - әдебиет нұсқалары да аз емес. Исатай мен Махамбеттерді өздеріне қаратып алу үшін хан жөне оның шашпау көтерушілері тек қана жазалау шарасын емес, әртүрлі айла-амал, жалғандықпен бүркелген алдау саясатын да қолданып көрді. Бір кездерде Жәңгір хан Исатайға және оның қолы астындағы Беріш руына жақсы жер, жақсы қоныс беремін деп жариялаған. Бірақ Исатай да, Махамбет те бұған алданып, халықты тастап кетпеді. Басы айдауда, малы талауға түсіп жатқан еңбекші халықтың ауыр азаптарын өз көздерімен көріп отырған ерлер — қолдарынан келгенше халық қамы, ел мұңы үшін жұмыс істеуге тырысты. 1826 жыл Жәңгір хан Каспий теңізінің жағасындағы Құйған арық, Қарақамыс деген жерлердің шөбін пайдалануына, өзінің қыстаймын деген жерлеріне қыстауына рұқсат етемін деп Исатайға "кеңшілік" жарияласа, 1834 жылы: Бурыл үй, Қара күйлі, Өтепберген, Байбота, Шағалы, Қазан төңкерген, Ащы күйлі, Құрбан шалған, Қорған шеген, Күн тоғай, Жел құм, тағы басқа бірнеше жерлердің планын салып, Жәңгір: "Исатай Таймановтың "Жақсы" жұмыстары үшін оның өзіне және жақындарына мына планда сызылған жерлерге қыстауына рұқсат етіп, осы планды бекітемін, мөр басып, қол қоюшы Жәңгір хан" — деп жазды. Әрине, бұл Исатайдың жұмысты жақсы істегендігі үшін берілген сыйлық емес, "батырдың өзін де, жолдас-жораларын да, ептеп, жер - қоныс, дүние арқылы сатып алам деу; оларды өз қолдарына қондыру, көпшіліктен бөлу; сүйтіп, халықтың ханға, би, сұлтандарға қарсылық, наразылықтарын бәсеңдету үшін қолданған саясат қана еді. Шындығында Исатайды да, Махамбетті де хан әулеті мен оның шашпауын көтерушілер ешуақытта да ұнатқан жоқ. Хан соз жүзінде күл де, өзі сүйеніп отырған Орынбор әкімдеріне жазған қағаздарының бәрінде де олармен келісімге келмейтін жау екендігін жасырмайды, оларды әрдайым қаралап, елден шыққан бұзық, жаман адамдар етіп көрсетуге тырысады. Исатай мен ханның арасындағы араздық ескіден келе жатқанын да және хан Исатайды өзіне қаратып алуды зор мақсат етіп, өзінше, оған өр түрлі "жағдай" туғызғандығын да Ығылман ақынның поэмасын анық байқаймыз. 1837 жылы Исатай, Махамбеттер үш мыңдай қарулы қолмен келіп хан ордасын қамағанда Жәңгірдің әйелі — Фатима ханым ханға:

Бірақ, мұнда мәселенің бір жағы, яғни, ханның Исатайды әуелден-ақ жаратпайтыны ғана аңғарылады. Ал ханымға мәлім емес, Исатайды өз қолына қондыру жөніндегі Жәңгірдің екі жүзділікке негізделген зұлымдық саясаттары ханның өз сөзінен көрінеді. Фатимаға берген жауабында Жәңгір;

Хан Исатайды "қадірлеп" те, "еркіне қойып" та керген. Бірақ, оны өзінің дегеніне көндіре алмаған. Әрине, олай болуы мүмкін де емес еді. Өйткені, Исатайдың өз басына, не Махамбетке жағдай туғызғанмен де, жалпы халық хан, сұлтан, би - шонжарлардың қанауында болды. Сондықтан да олар келісімге келе алмады. Соңына ерген қара халық үстем таптың езілуінде отырғанда халықтың өз ішінен шыққан адал ұлдары, езілуші елді тастап, жау жағына шығып кетуді өліммен тең көрді, ақырғы демдері біткенге шейін екеуі де халық туын жоғары көтеріп, ел ары, жұрт намысының жыртысын жыртты. Олардың ел аузында дәріптеліп де, еңбекші халықтың алдында беделі үлкен болуының да негізгі себептері — осы өз бастары емес, көпшілік үшін күрескендерінде. Сондықтан да халық оларды тереңнен сүйіп, кезінде өнеге, келешек ұрпақтар үшін үлгі етті.

Махамбет шығармалары Соңғы кездерде, Махамбетті кейбір сыншы әдебиетшілер ауыз әдебиетіне қарай итеріп, оны тарихи әдебиет өкілінің қатарына жатқызбауды әрекетінен туған пікірлерді айтып жүр. Бұл Махамбет шығармаларын тек жақсы түсінбеу ғана емес, фольклор мен әдебиеттің шегін де дұрыс ұғынбаушылық. Фольклор мен әдебиеттің айырмасы және бір-бірімен жақындығы туралы ғылыми терең пікірді орыстың ұлы сыншысы В. Г. Белинский XІX ғасырда айтқан болатын. Бүл пікір күні бүгінге шейін дұрыс, оны "қате" деп ешбір әдебиетші еш жерде жазған да, айтқан да емес.

Ауыз әдебиеті мен көркем әдебиет (литература) туралы В. Г. Белинский: "Бірінші, ауыз әдебиетін алатын болсақ, оның аты жұртқа белгілі авторы болмайды, өйткені, қашанда болса, ауыз әдебиетінің авторы — халық. Халықтың немесе бір тайпаның жас шағындағы ішкі жөне тысқы тіршілігін ешбір боямасыз айқын көрсететін жабайы, үстіртін - аңғал өлең жырларын шығарған кімдер еді, мұны ешкім білмейді". "Ал әдебиетті алсақ, ол мүлде басқаша болады; оның шығарушысы халық емес, оның авторлары — халық рухының өр алуан жақтарын өзінің ойы - ақылы арқылы білдіретін жеке адамдар. Әдебиетте жеке адамдар өздерінің праволарын толық оз қолына алады, сөйтіп әдебиет дәуірлері сол жеке адамдардың аттарына байланысты болып белгіленеді" — дейді. Бізше, мұнан артық терең, әрі түсінікті, әрі тайға таңба басқандай айқын анықтауды табу қиын. Әйтсе де "біздің кейбір әдебиетшілер В. Г. Белинскийдің осы қағидасын не түсінбейді, не түсінгісі келмейді. Ұлы сыншының ғылыми даналық пікірлеріне дау айтуға олар дәрменсіз. Сондықтан, ұлы сыншыға жолай алмай, ақын пікірлеріне сүйене жазған еңбектерді сынаған боп, Махамбет шығармалары ауыз әдебиетіне жатуы керек деп күмілжиді. Неге олай, оның себебі не, бұған ешбір дәлел келтірмейді. Белинский айтқандай, Махамбет өзінің ақындығын, кім үшін, не үшін жырлағанын және нені, қалай жырлау керек екендігін ұғынса, кезіндегі әлеумет өмірінің ең керек еткен мәселесін халықтық тілек-мүддеге сай дәрежеде сөз етсе, тот баспайтын, асылдың сынығыңдай өрі маңызды, әрі көркем оның өлең-жырларын соңғы ұрпақтары тарихи талай белдерден асырып әкеп, ақынның өз атын сақтап, біздің дәуірімізге жеткізсе, біздің кезімізде де Махамбет өлеңдерін стилі, тілі, образ, сөз қолданысы, құрылысы жақтарынан алғанда олардың сол ақынға төн екендігіне ешкім шәк келтірмесе, қандай себептермен біз Махамбет өлеңдерін әдебиет тарихына емес, ауыз әдебиетіне жататын мұра дей аламыз? Әрине, жоқ. Ондай пікірді қолдаушылар Махамбет еңбектерін де, әдебиеттің даму заңдарын не ұқпайды, не ұғына тұрса да, әдейі бұрмалайды. Бұдан басқа қорытынды шығару қиын. Махамбеттің әдебиет тарихына жататындығы талассыз мәселе екендігі былай тұрсын, XІX ғасыр бірінші жарымындағы қазақ әдебиет тарихында феодалдық идеяны және демократтық идеяны қолдаған екі түрлі ағым болды десек, осы демократтық бағыттағы, әдебиеттік ағымның басы да, айқын үлгісі де — Махамбет. Байтоқ, Жанұзақ тәрізді феодалдық ағымдағы әдебиет өкілдері ханды, хандықты дәріптей суреттеп, өмір шындығын феодалдық үстем таптың көзқарас тұрғысынан танып, үстемдік етушілердің жырын жырлап, таяғын соқса, Махамбет, Шернияз, Алмаш, тағы басқалар, өмір құбылысын мүлде басқаша тұрғыдан таныды. Олар алдымен, феодалдық қоғамның ауыр салмағынан жаншылып жатқан еңбекші халықты көрді; жоғарғы, Байтоқ, Жанұзақтардың аспанға шығара жырлаған ханын да, төре - сұлтандарын да өмір шындығына сәйкес суреттей келіп — олардың бәрі де халықтың қас дұшпандары екендігінің бетін ашты. Махамбеттің "Жәңгірге", Шернияздың "Баймағамбет сұлтанға" айтқан сөздері бұған толық дәлел. Халықтың жырын жырлап, таяғын соғу ісінде Махамбет ақынның еңбегі тарихи еңбек. Осы еңбегі үшін де халық оның сөздерін сары алтындай сақтап алып кеп, оның шын мұрагері — совет жұртшылығына табыс етті. Махамбет, ең алдымен, халқын, отанын сүйген патриот ақын. Оның өлеңі — елін тереңнен сүюдің айқын үлгісі. Санасы оянып, ойы өсе бастаған күннен бастап-ақ ақын, жалпы халық көпшілігін езіп отырған хан, сұлтан, би-төрелерге қарсы шықты. Найзасына асыл соз, өткір тілін қоса жұмсады. Көпшілікті езушілеріне қарсы қарулы күреске шақырды.

Әрине, күрес оңайлықпен бола қоятын іс емес. Талай қиыншылық, ауыр азап, зор бейнеттерді бастан кешіруге тура келді.

Бұл күрес жолында "Қандай қиыншылықтар кездессе де төзуге бел буған, кім үшін, не үшін күресіп жүргенін айқын түсінген және халық мүддесін, өз басының мүддесінен жоғары санаған, елі үшін, халқы үшін өз жанын пида етуге әрқашан әзір, шын мәніндегі патриот ақынның сөзі. Бұдан 110 жыл бұрын, халық үшін қанынды төгіп, "қабырғаңды бір - біріндеп сөксе де қайғырма, бөгелмей жауға шап!" — деп, отанын, халқын сүйген шын патриот ақындар ғана айта алды. Сондай ақындардың бірі — Махамбет. Махамбет көтерілісті ұйымдастырушы, бастаушыларының бірі болды дедік. Әйтсе де ол феодалдық дәуірде туып, сол ескі кертартпа қоғамның дәл ортасында өсті. Демек, оның дүние танушылық көзқарасына сол ортаның аз да болса әсер етпеуі мүмкін де емес еді. Ендеше, ол сықылды өсерге шырмалмай, ақынды дұрыс бағытқа салған да, өмір шындығын көре білуге үйреткен де сол көтеріліс. Махамбет көтеріліс жолында аз да болса өмір мектебін өтті. Сондықтан да ол:

Махамбеттің бұл сөзінің мәні зор. Бұл сөз Махамбеттің көзқарасындағы өзгерісті, көтеріліс, күрес-тартыстың арқасында, өмір шындығын дұрыс тани алғандығын көрсетеді. Бұрын үстем таптың көзқарасынша "жақсы" адамдар тек билер мен байлардан, текті "тұқымдардан" ғана шығады, "жамандар" қара бұқара еңбекшілерден шығады дейтін. Бір "кезде бұлай түсіну" Махамбетте де болуы мүмкін. Бірақ, көтеріліс, олардың ханмен, сұлтандармен күрес-тартыстары, Махамбеттің ол түсінігі теріс екенін айқындады. Бұрын "жақсы" деп жүргендердің ішінде тар кезен, тайғақ кешуде жарамды бір тері құрлы құны жоқтары барлығын, "жаман" деп жүргендердің ішінде "атасын айтса нанғысыз" шын мағынасында халық ерлері барлығын білді. Міне, бұл Махамбеттің жуандардан қол үзіп, еңбекші бұқара жағына түгел шыққанын дәлелдейді. Махамбеттің қай өлеңін алсаңыз да, ол патриот, жамбасы жерге, басы жастыққа тигенше халқын сүйген, халық мұңын жырлаған ақын екендігін дәлелдейді.

Махамбет өлеңдерінің көркемдік ерекшеліктері Махамбет өлеңдері өзінің жанр жағынан да зерттеушілердің айрықша көңілін аударуға тиіс. Оның кейбір өлендерін лиро-эпикалық түрге жатқызуға болады. Ол өлеңдеріңде ақын өмір құбылыстарын Исатай бастаған шаруалар көтерілісімен байланысты тарихи шындық, өз қалпында суреттесе, сонымен қатар оған өзінің көзқарасын, қатысын, ол жағдайды өзінің қалай сезінуінде көрсетеді. Лирикалық сезінуге бөлене отырып оқиғаны баяндау лиро - эпикалық жырларға тән нәрсе екендігі кімге де болса мәлім. Бұлай баяндау сарыны (мотив) Махамбеттің "Соғыс" "Мінкен ер", "Баймағамбет сұлтанға айтқаны", "Исатай сөзі" деген өлеңдерінде айқын сезіледі. "Соғыс" — деген өлеңінде Махамбет көтерілісінің әрбір кезеңдерін тарихи оқиғаның ізіне сәйкес етіп суреттейді. Кейбір көріністерді баяндау, суреттеулері тарихи факты мен тығыз байланысты болып отырады. Бір қарағанда осы "Соғыс" - пен өрістес біркелкі өлеңдерді тіпті тарихи жыр өлеңдер тобына жатқызуға да болатын тәрізді. Бірақ, бұл өз алдына жеке тексеруді керек ететін мәселе. Үйткені, ауыз әдебиетіндегі белгілі бір түр саналатын тарихи өлеңдер (лиро-эпикалық жыр емес, қысқа өлеңдер) бізде әлі зерттелген емес. Махамбеттің бүл тектес өлеңдерінің ауыз әдебиетіндегі қысқа тарихи өлеңдермен байланысы барлығы айқын. Бірақ, айырмасы қайсы? — деген сұрақ, әуелі ауыз әдебиетіндегі ескіден келе жатқан қысқа өлеңдердің өзін жеке мәселе етіп талдауды керек етеді. Сондықтан, оны басы ашық қалдырамыз. Ал біздің бұл жерде айтпағымыз, ақынның тарихи уақиғаларды тамаша шындықпен бұлжытпай көрсете алуы. Осы жағынан алғанда оның өлеңдерінің тарихи шындықтың салмағы басымдығы және Махамбет өлеңдерінің тарихи мәні үлкен екендігі аңғарылады. Қырғыз халқының (сонымен қатар қазақтың да) ертегілері мен аңыз, өлеңдерінің тарихи мәні туралы Шоқан Уәлиханов былай деп жазады: "Егер жұрттың айтуымен Гередот жинаған Гомердің көркем ертегілері мен аңыздарының аз да болса, тарихи мәні бар десек, егер де өзгеріліп, мысал тәрізді болып келген аңыздардың негізінде оқиға, шындыққа жататын болса, қырғыздың аталарының өмір тұрмысын, әдет-ғұрпын өр жағынан қамтып, белгілі бір жүйеде суреттеген, сол елдің өткен кездегі өмірінің сәулесі болған аңыздарын алып, ол халықтың осы күнгі мінез, құлықтарымен және олар жөніндегі тарихи сілтеулермен салыстырсақ, ол аңыздардың тарихи мәні болуы мүмкіндігіне күдіктенбеуіміз керек". Шоқан Уәлиханов эпос ертегі-аңыздардың тарихи мәні бар деген бүл пікірін негізді десек, тарихи мәліметпен мидай араласып жатқан тарихи уақиғалардың нақтылы сәулесі болған Махамбет поэзиясының тарихи мені зор, ол тарихи документ екендігіне шек келтіруге болмайтыны ашық, талассыз. Біз жоғарыда Махамбеттің біркелкі өлеңдері лиро-эпикалық түрге жатады дедік. Бірақ, бұл сөзден олардың ішінде лирика жоқ деген ұғым тумауы керек. Лиро-эпикалық деген сөздің өзінде сол түсінік бар. Өзі мен Исатайдың алға қойған тілек, мақсаттарын өздерінің хан - сұлтандарға қарым-қатынастарын жай баяндау түрінде айта келіп, кей жерлерінде, не лирикалық шегініс ретінде, не ішкі күйінішін сыртқа шығару мақсатымен айтылған лирикалық шумақтарда да аз кездеспейді. Екінші сөзбен айтқанда, Махамбеттің бірқатар өлеңдерінде эпостық баяндау сарыны жалынды лирикамен аралас келеді.

Жалпы алғанда Махамбетке тән нәрсе лирика. Махамбет өлеңдерінің негізгі көпшілігі лирикалық өлеңдерге жатады. Сонымен қатар, Махамбет лирикасы өзіне дейінгі қазақ әдебиетіндегі болып келген лирикалық өлеңдерден анағүрлым айырмасы, өзіне тән ерекшелігі де бар. Махамбет өлеңдері өз басынан кешірген ауыр қалды сезіне отырып, терең - толғам суреттеумен қатар, ол өз кезіндегі тарихи уақиғалармен байланысты туған қалың бұқараның көңіл күйін де көрсете білді. Оның өлеңдерінде өзінің көңіл күйі мен ел күйі ұштасып жатты. Сондықтан, оның лирикасын - әлеуметтік сарындағы, саяси үгіттік лирика деп атауға тура келеді. Қоғамның тапқа бөлінуінің негізінде таптық күрес туады да, сол таптық күрес саяси, таптық жырларды туғызады. Бірақ, бұл жаңа мотивтегі поэзия, көркем лирикаларға өзінен бұрынғы поэзияның әсері болуы да мүмкін. Әйтседе олардың өзіне төн ерекшеліктерін де байқау қиын емес. Қоғамның тапқа бөлінуі және сол тапқа бөлінудің негізінде туған тап күресі қазақтың фальклорінде де айқын көрінеді. Соған қарағанда саяси лириканың бастамасы ауыз әдебиетінде жатыр деуге болады. Демек, Махамбеттің саяси лирикалары ауыз әдебиетінде бір тамыры фольклор традициясымен байланысты. Жалпы саяси лириканың өзіне қас ерекшелігі — үгіт насихат істерді көпшілікке үндеу, белгілі бір топтың, не таптың алдында тұрған тілек, мүддесін көркем сөз арқылы көпшіліктің сана-сезіміне жеткізу, үгіт арқылы оларға әсер ету болса, Махамбет поэзиясында бұл бағыт қатты сақталады. Біз жоғарыда да Махамбеттің өмірімен байланысты ішкі Бокей ордасының шаруашылық жағдайы әлеумет өмірінде тап тартысын күшейтті, сол қайшылықтармен байланысты шаруалар көтерілісі туды дедік. Ол көтеріліс өзінің қолбасы батырымен қатар, жалынды үгітшісін де туғызды. Бұл тәрізді тарихи жүкті мойнына артқан адамның бірі — Махамбет. Сондықтан да Махамбет поэзиясының басты қасиеттерінің бірі саяси үгіт болуы заңды. Бірақ саяси үгіт поэзиясын жасаушы тарихта жалғыз Махамбет емес, басқалар да болды. Әйтсе де, солармен салыстырғанда да, Махамбеттің тағы өз ерекшелігі бар. Бізше, Махамбеттің негізгі ерекшелігі оның бір сырлы, сегіз қырлылығында. Махамбет өлеңдері тек жалаң құрғақ үгіт емес, оның өлеңдерінде жалынды, саяси өткірлік пен терең ой, нәзік сезім әрдайым ұштасып, біте қайнасып жатады. Махамбет өлеңдерінде бұл үшеуінің жігін ашып, бөліп алуға болмайды. Осы қасиеті Махамбетті көтеріліс туын көтерген әрі жалынды үгітшісі, әрі ардақты ақыны етті. Бұл мазмұн Махамбет өлеңдерінің құрылысы мен түріне де эсер етті. Түр — мазмұнның тура болуы қажет деген шартқа Махамбет поэзиясы толық жауап бере алады. Оның: "Ереулі атқа ер салмай", "Мұңайма", "Айныман" деген өлеңдері мазмұнына түрі сай, жалынды үндеу сөздер. Махамбеттің досын мақтап, дұшпанын даттап шығарған өлеңдерінің мазмұны күрес идеясын жыр ету болса, құрылысы шешендікке толы үгітке арналған отты, өткір сөздер болып келеді де, сөйлемдері қаратпалы, сұрау сөйлемдер болып келеді, не жырлай арнау, не сұрай арнау немесе "риторикалық сұрау болып отырады. Мысал үшін "Мұңайма" деген өлеңін алайық:

Мұндағы "азамат, жолдастарым" деп, достарына қайрыла сөйлеу, сөйлемін риторикалық сұрау түрінде құру, өзінің айтайын деген пікіріне дәл, күреске үндеу тілегіне сай. Махамбет өлеңдерінде бұл тәрізді үгіт өлеңдерімен қатар, лириканың басқа да түрлері бар. Ақынның бірқатар өлеңдері жоқтау өлеңдердің үлгісінде құрылады. Қазақ фольклорында дүние салған адамның тіршіліктегі іс - әрекеттерін әр жағынан алып, толық баяндап жырлайтын жоқтаулар, естіртулер көп. Махамбет өлеңдерінің кейбіреулері фольклорда кездесетін жоқтау өлеңдердің қысқа түріне жақындайды. ("Тарланым", "Тайманның ұлы Исатай"). Исатайдың өліміне арнаған "Тарланым" деген өлеңін алсақ, жалпы жоқтаулардың әдісімен, батырдың өміріндегі әралуан іс, амал, қасиет, мінездерін санап көрсетеді. Бірақ, мұнда да Махамбеттің өзіне төн кейбір ерекшеліктері бар. Махамбет өлеңдерінде Исатайдың өмірін жалпы алмайды, оның өмірінің әлеуметтік -таптық жақтарын алып, батырдың езілуші халық, қара шаруа, еңбекшілердің мүддесін қорғап, феодал, ақсүйектерге қарсы шыққан, шын мәніндегі халық қамқоры болған жақтарын айрықша көрсетеді. Шернияз сықылды басқа жағына ақын тоқталмайды. Махамбеттің жоқтау тобына жақын келеді деген өлеңдері, оның басқа өлеңдеріне қарағанда фольклормен тығызырақ байланысты деуге болады. Үйткені, эпитет, метафора, теңеулерін алсақ, көбіне фольклордан алынған поэтик тілдер. Ал, Махамбеттің кейбір өлеңдері өзінше философиялық бағытқа негізделген өлеңдер болып келеді.

деп, риторикалық сұрау арнау түрінде айта көлігі, өмірге әзірше қорытынды жасайды. "Толғау" деген өлеңінде де осы тәрізді өмірді шолып келіп, өзінің одан түйгендерін баяндауға негізделеді. Бірінші шумағында ақын термелеп, тыңдаушыларының назарын ақыл кеңесіне аударады да, онан кейінгі шумақта ақындық шабыттың шарықтауы, ойдың серпінінен туған терең пікірлер айтылады, үшінші шумақта, хан - төренің тағдыры халықпен байланысты, былайша айтқанда, оларды жоқ ету халықтың қолында деп, халықтың зор күш екенін еске салады. Ең соңғы жолдарда ақын былай деп өзінше қорытынды жасайды:

Махамбеттің бақыт пен тағдырдың айнымалы екендігін философиялық түрмен қорытқан мына өлеңінен де көруге болады:

Бұл тәрізді эпифоралық ұйқас, синтаксистік параллелизмге құрып, образдарына философиялық мән беру, ақынды бұл дәуірде дұрыстық, әділдік жоқ деген қорытындыға әкеп тірейді де, сондықтан, ақын жалғыздық көріп, қасіретке шомады. Мұнан кейін Махамбеттің кейбір өлеңдерге, әсіресе, оның өмірінің соңғы кезіндегі шығармаларын — элегиялық өлең деуге болады. "Абайламай айрылдым", "Нарын" және басқа сол сияқты өлеңдер өткенді еске түсіруге арналған, жан қасіретін көрсететін, ақынның жалғыздық қайғысын, тарыққан көңілін білдіретін элегиялық мотивті өлеңдер, мұнда оның басында бір зұлым тағдырдың қара бұлты төніп тұрған сияқты.

дейді ол.

Махамбеттің элегиялық өлеңдері аса суретті, тамаша көркем. Бұлар ақынның тек жалаң өз қайғыруының сәулесі емес, ол басқа түскен сол кездегі ауыр қал дердің айнасы болды. Кейбір өлеңдерінде ақын туған елі бүгінгі Қазақстан жерінің табиғат байлығының әдемі көріністерін, ен даланың, асқар тау, шыңырау қиялардың айбатты пішінін суреттейді. Өлеңнің көп жерлерінде ақын көшпелі, мал баққан, ит жүгіртіп, құс салған аңшылық, өз елінің өмірінде орыны бар жан-жануар, аң құстардың образын көрсетуге көбірек көңіл аударады. Бірақ, бұл ел, табиғат байлығын, жан-жануарлардың өлемін суреттегенде, олардың тек көркемдік сипатын ғана көрсету немесе тек сұлулық үшін ғана суреттемейді. Мұнда да ақын ел тағдырымен байланысты, өз басынан кешірген қиын-қыстау кезеңдердегі ой, сезімін оқушылары толық сезінгендей етіп ашығырақ көрсетуге күрал есебінде қолданады. Бұған мына төмендегі үзінді толық дәлел:

Бұл тәрізді элегиялық өлеңдердегі көркем образдардың қайсысын алсақ та, ақынның айтайын деген негізгі идеясына бағыныңқы. Исатай өлгеннен кейін, күрес арқылы жетеміз деген мақсат орындалмай, көтеріліс жеңілген, хан, султан, феодалдар халықты бұрынғыдан бетер езіп, ел басына ауыртпалықты қу түсті. Бұл жағдай ақынның поэзиясынан орын алмауы мүмкін емес еді. Ақынның бірқатар өлеңдеріндегі қайғының элементі жоғарғы халмен байланысты болды десек, Махамбеттегі элегиялық өлеңдердің негізі сол жағдайлар деуге болады. Бірақ, бүл сарындағы ақын өлеңдерінде, жауына деген өшпенділік бар, сөнбес кек бар, жолдас, жорасына дем беріп, өмірден түңілмеуге шақырып, болашаққа сенушіліктер бар. Міне, осылардың жиынтығы келіп, Махамбет өлендерін сары уайымнан аулақ етеді.

Ірі мазмұнға түрін сай етіп шығаруда да ақынның шеберлігі күшті.

Махамбет хадимше хат танып, жаза да білген ақын. 1839-жыл Назар, Шүренде жүрген кезінде, өз еліндегі достарына арабша жазған хатының қолжазбасы күні бүгінге шейін архивта сақтаулы. Ол хаттан біз жоғарыда үзінді де келтірдік. Кейбір тарихи материалдары Махамбетті орысша да білуші еді дейді. Бірақ, қайда оқып, қай жағдайда орысша білді, ол жағы айтылмайды. Махамбет жас шағында Жәңгірдің үлкен баласы Зұлқарнаймен бірге Орынборда болған. Бұл тарихи дәлелденген нәрсе. Демек. Махамбет сол Орынборда болған кезінде орысша өз бетімен оқып, хат тануы мүмкін — деп топшылауға болады. Жасынан дарынды, зейінді ақын, орыс мектебінен ресми түрде сабақ алушы хан баласының қасында жүріп те, одан кем білмеуі ықтимал. Әйтсе де, бұл мәселе өлі де зерттеуді керек етеді. Махамбет хат біле тұрса да, оның бізге жазып қалдырған өлеңдері жоқ. Бірен-саран өлеңдері болмаса, көпшілігі - ақ ауызба-ауыз, суырып салмалық әдісімен шығарылған өлеңдер. Өлеңді керекті жерінде суырып салып айту қазақ ақындарына дағдылы әдет. Мұның әуелгі себебі хат білмеушіліктен, кейін біртіндеп оған дағдыланушылық десек, Махамбет те суырып салмалыққа жас шағыннан талаптанып, әдеттенгенге ұқсайды. Айтайын деген ойын не 7—8 буынды, не 11 буынды өлеңмен айтып беру тақырыпқа, суреттейін деген жағдайға байланысты. Қазақ ауыз әдебиетіндегі батырлар жырын алсақ, бөрі дерлік, жыр ағымымен (7—8 буынды) келеді. Ол кездейсоқ емес. Батырлар жырында суреттелетін әралуан ерлік қимылдар: жорық, шабуыл, тартыс, жекпе-жек айқас, т. б. Әртүрлі өмір құбылысы өзіне тән суреттеу әдісін керек ететіні бізге мәлім. Ақын-жазушылардың оны саналы түрде ұғынбауы мүмкін, бірақ сезінбеуі мүмкін емес. Бұл оларға табиғи нәрсе. Махамбеттің жыр еткен тақырыбы ерлік, халықты ерлік қимылға үндеу. Сондықтан, жаймашуақ жәй кездегі көңіл күйін көрсетуге қолайлырақ келетін 11 буынды өлеңдерден көрі де, қимыл, әрекетті, алыс-жұлыс, жортуын тәрізді өмір құбылыстарын суреттеуге лайықты жыр ағымы, 7—8 буын аралас келетін өлең ырғағы оған анағүрлым жақын, анағүрлым ыңғайлы тәрізді. Біздің байқауымыз бойынша, ойдан тез шығарып айтушыларға, белгілі синтаксистік біткен бір ойды көрсету үшін төрт жол, не алты, не сегіз жолды керек ететін жөне шумақтарының бірыңғай болып келуін қажет қылатын он бір буынды өлеңнен көрі, жыр ағымымен келетін жеті - сегіз буынды өлең құрылысы әлдеқайда жеңіл тәрізді. Өйткені, жыр ағымымен шығарылған өлеңдерде синтаксистік бір ойдың бітуі үшін шумақ төрт, не сегіз жолдан бітуі және алдыңғы шумақ құрылысы, өлеңнің соңғы жолдарында сақталып отыруы немесе шумақ төрт жолдан құрылса үш жолы ұйқасып, бір жолы ұйқассыз қалуы (а-а-в-а) шарт емес. Жыр ағымында шумақ аз жолдардан да, көп жолдардан да құрыла береді. Мысалы, Махамбеттің "Ереулі атқа ер салмай" атты өлеңі 19 жол. Бір-ақ шумақ. 19 жол өлең көп бағыныңқылы бір-ақ сабақтас сөйлемнен құрылады. Сонымен қатар, жыр ағымдарында, көбіне ұйқас ерікті болып келеді. 11 буынды өлең тәрізді белгілі бір ойды айтып беру үшін 1—2—4 жолдары ұйқасып, 3 жолы ұйқассыз қалып отыратын тәртіп жоқ. Ой қалай бітсе, өлең жолдарының ұйқастары да соған бағынады. Бұл өлең құрылысы импровизаторларға анағұрлым жеңіл соғатынға ұқсайды. Әрине, жыр ағымы импровизаторлық негізгі шарты емес, кейде бұл үйрену, ақынның дағдылануымен де байланысты болуы мүмкін. Махамбет өлеңдерін буыны жағынан қарастырсақ, үш түрлі өлең құрылысы барлығы аңғарылады. Он бір буынды, жеті буын мен сегіз буын араласып келетін жыр ағымы, таза жеті буынды өлеңдер. Он бір буынды — Махамбетте бір-ақ өлең. "Мінгені Исатайдың Ақтабан - ай". Басқа өлеңдерінің бәрі де не 7 мен 8 буыннан, не таза 7 буын болып келеді. 7 мен 8 буын аралас келетін өлең түрлері:

Сонымен қатар, аралас буынды болып келетін өлеңдер тек жеті буын мен сегіз буынды ғана емес, кейбір жолдарының буын сандары онан да көрі басқаша. Мысалы:

Махамбет өлеңдерінде кездесетін мұндай жолдар айтайын деген ойына сабақтас. Өлеңнің ұйқасы мен ырғағын ойға бағындырудан туған деуге болады. Әрине, бүл жаңалық емес. Онан бұрынғы тарихта аты белгісіз, эпостық тамаша жырлар шығарып кеткен халық ақындарының өлең-жырларында мұндай жолдар кездеседі. Бірақ, Махамбет өзінен бұрынғы жөне оз кезіндегі ақындардың қайсысынан болсын жалы биік, өркеші жоғары тұратын ақын. Әңгіме оның өлеңдерінің мазмұны жағынан ғана емес, көркемдігі жағынан да солай. Махамбеттің қай өлеңін алсақ та терең мазмұнды тамаша көркем образдарға бөлеп, өлең сөйлемдерінің логикалық жағын шебер байланыстыруында. Сондықтан, белгілі зерттеушілер болмаса, жәй оқушылар оны кейбір жолдарының буын артықтығын аңғармай да қалады. Өйткені, өлеңнің мазмұны оқушыға тек солай құруды, сондай сөздерді керек ететін тәрізді ой - сезім туғызады. Махамбеттің Баймағамбет сұлтанға айтқан атышулы өлеңінің бір жерінде:

деген жолдарында буын сандары, өлеңнің жалпы құрылысынан бөлекше келгендіктен олқы соғып отыр деп кім айта алады? Өзінің өрлік, ерліктерін көрсету үшін, ол жауының алдында тек солай сөйлеуге ғана тиісті тәрізді. Махамбет өлеңдерінде (И буынды, қара өлең ұйқасымен келетін бір-ақ өлеңін есепке алмағанда) үш түрлі ұйқасты кездестіреміз: шұбыртпалы, кезекті, ерікті ұйқастар. Ақын көбінесе шұбыртпалы ұйқас пен ерікті ұйқасты көбірек қолданады. Өйткені, бұл екі ұйқастың екеуі де ақынның айтайын деген ой-пікірін дәл беруге ыңғайлы, белгілі бір заңды өлшеуге бағынған шумақты, ұйқасты өлеңдерден шеңбері тарлық етпейтінге ұқсайды. 1. Шұбыртпалы ұйқас:

2. Кезекті ұйқас:

3. Ерікті айнымалы ұйқас:

тағы басқалар.

Махамбет поэзиясының тілі — шын мәнінде халықтық тіл. Ақын оз кезіндегі қазақ халқының тіл байлығынан қажетінше ала да, оны өзінің керегіне жарата да білген. Көшпелі шаруашылық тұрмыс жағдайынан туған әртүрлі атаулар мен түсініктер әрі дәл, өрі өте шебер түрде, асқан іскерлікпен Махамбет өлеңдерінде өріліп жатады. Жауынгерлік өмірге тән қару-жарақ аттары да, сол жағдайға лайықты сөздер де, халықтың рухани күшінің биік шыңы болған жортуылды күндердің сипаттарын берерлік тамаша образдар да Махамбет өлеңдерінен өшпесті орын алды. Тек қана жауынгерлік емес, сонымен қатар, халық өмірінің басқа жағдайдағы көріністерін суреттеу үшін қолданған сөз бейнелері күні бүгінге шейін өзінің сырын да, сынын да жойған жоқ. Қандай ақынға болсын, ең алдымен қойылатын шарт, өлеңдеріндегі қолданылатын сөз образдарының тек сыртқы сұлулығы емес, логикалық мәні, образының өмір шындығына дәл келу, келмеуі, міне, осы болуы керек. Көркем сөз образдарын әр ақын - ақ таба алады. Бірақ, сол қолданылып отырған сөз образдары өмір шындығына дәл келмей, айтайын деген ойдың бір керегіне жарамайтын болса, ол оқушының эстетикалық сезімін оята алмайды. Бұл жайтты мен тілдегі реализм дер едім. Ұлы ақындардың қайсысын алсақ та, сөз образдары, өмірдің бір бөлшегі болып, сол сөздің төркінін қуаласақ, тұрмыстың өзінде дәл сол айтқанындай болып шығады.

деген жолдардағы сөз образында қаншама шындық жатыр? Сүйген жігітімен тіл қатыса алмаған жас сұлудың айрылар жердегі көзінде ойнаған құбылыс арқылы оның ішкі сезім дүниесін жалын көрген болаттың жүзіндегі өзгерістерге салыстыру арқылы көзге елестету шеберлігі өз алдына осы образдың өмірдегі шындығына келсек, дәл солай емес деп кім айта алады? Жалын көрген шым болаттың дір етіп әуелі күңгірт тартып, сосын жасылдана түсетіні нақтылы өмір шындығынан алынған емес пе? Осы айтылғандар тәрізді, сөз образдарының өмірдегі нақтылы шындықтан алынып, мағына дәлдігіне бейнелеу, теңеулері де дәл келіп отырушылық — Махамбет өлеңдеріне де тән.

деген үзіндіні алсақ, мұндағы сөз образдарының қайсысы болса да өмір шындығына дәл. "Арғымақтың баласы" — деп қазанаттың ең асылданған тегін ұғынсақ, олар шындығында аз оттап, көп жусайды. Өзі үшін туып, ел үшін еңбек етуді аңсаған ер ұлдардың қиыннан тоят тілеп, қияға құлаш сермеулері, ел намысын, ер намысын аяққа бастырмау үшін жарғақ құлағы жастыққа тимей, жауымен арпалысып, жорық жолында өлетініне — әр елдің - ақ тарихы, тарихи ерлердің өмірі айғақ. Өмірдің әралуан құбылыстарына шаншыла көз тігіп, терең ұғынуға машықтанған ақын, сөз образдарын да сол өмірдің бір бөлшегі етуге тырысқан.

Махамбет өлендерін сөз еткенде, екінші бір көңіл аударатын мәселе, оның өлең жолдарының ішкі логикалық байланыстарының беріктігі дедік. Қандай ақынға болсын бүл ең керекті шарттың бірі. Не көркем соз, не әдеби, тіпті үздік образдарды қолданса да, өлең сөйлемдердің ішкі мазмұны өзара жымдасып, шебер түрде қиюласып жатпаса, образдар айтайын деген ойдың бір керегіне аспаса, ол образдардың оқушыға ешбір әсері болмайды. Көркемдіктің негізгі тірегі — мазмұн. Мазмұн сөйлемдегі сөздердің өзара логикалық тығыз байланысынан туады. Махамбет өлеңдерін сан рет оқысаң да, оқығың келе беретіндігінің, оқыған сайын оқушысының эстетикалық сезімін оятып, өзіне қызықтыра түсетіндігінің "бір тамыры" — сол логикалық байланыстарының күштілігінде. Оның өлең жолдарында ой нендей жайылма сөйлеммен айтылса да, кейде көп бағыныңқылы сабақтас сөйлем болып келсе де, өлең жолдарындағы логиканың күштілігі оқушысын ертіп әкетеді. Сөйлемдеріндегі логикалық байланыстардың күштілігі, бағзы бір өлең жолдарында кездесетін артық буындарды да аңғартпай кетеді. Махамбет шығармаларының тілі әрі көркем, әрі образды, әрі өткір, өрі күшті болуымен қатар, әр сөзі орынды, әр жағдайдың өзіне лайықты, соған төн болып келеді. Оның тілдерінің күштілігі, көркемдігі мазмұнға бағыныңқылығында. Мысалы:

деген үзіндідегі "мұнар", "шұбар" деген эпитеттерді алсақ, бүл эпитеттердің батырлардың өз бастарына жөне ел басына түскен ауыр қалдерін суреттеп беруде үлкен мәні бар. Хан мен билердің ел басына туғызған қара күнін, басқа күндерден айрықша көрсету үшін. ақын сол күннің бейнесінде оқушыларының көз алдына елестету үшін "күн" деген сөздің алдына, "шұбар", "мұнар" деген эпитеттерді қолданған. Осы үзіндідегі:

деген жолдарындағы өткен шақтық есімше етістік арқылы жасалған эпитеттер мен аралас келген поэтикалық контраст тамаша шебер қолданылған. Мақсаты орындалмай, Исатай өліп, жолдастары оққа ұшып, көтеріліс апатқа ұшырап, оңға деген іс теріске, ойлансақ мақсат керісінше шыққандықтан — Махамбеттің қолданатын образы, сөздері де керісінше, шалыс келеді. Дұрысын алғанда, буыршын, жалпы жас түйе, мұзға таймайды: оның қара құсы өткір, табаны бедерлі болады. Мұны ол білмей отырған жоқ, біле тұра қолданып отыр. Сол шалыс келген образдар арқылы ел басындағы ауыр күндерді жайшылықтағы күндерден жекелеп көрсетіп, оқушыларын оз көзімен көргендей, оз жүрегімен сезгендей дәрежеге жеткізу үшін қолданып отыр. Фигураларды қолданысы да оның негізгі тілегімен байланысты. Бұл риторикалық сұрауларға берілетін жауаптың бәрі де қарындас үшін, қатын-бала үшін, екінші сөзбен айтқанда, ел үшін, отан үшін жауға шап деген оның негізгі мақсатымен ұштасып жатыр. Махамбет өлеңдерінде көркем тілдердің жеке-жеке барлық түрі де кездеседі. Махамбет өлеңдерінде эпитет, теңеу, әсірелеу, литота, ауыстыру мағынасында қолданылатын фигура өзара байланысты түрде де жиі ұшырайды. Бұлардың өзара байланыстары ақынның сөзге шеберлігін дәлелдейді. Бұл жағынан алып қарағанда да Махамбеттің көркем сөз ұстасы екендігіне ешкім шек келтіре алмайды.

Тебіренбес ауыр мінезді. — деген үзіндіде метафора, теңеу, эпитет бір-бірімен байланысып келетінін көреміз. Мұндағы образдар шебер қолданылмаған, мына жері жетіспей түр, не артық деп айта аламыз ба? Жоқ. Әр сөзі орынды. Әр сөзі суреттеп отырған геройы характерін (мінезін) айқындайды. Осы өлеңінен:

деген үзіндіні алсақ — теңеу, метафора, әсірелей теңеу (эпитет) және әсірелеуді кездестіреміз. Міне, не барлығы 6—7 жолдың ішінде бір-бірімен тығыз байланысты бірнеше көркем сөздердің қабат келуі, түр жағынан қарағанда да, оның шеберлігін көрсетеді. Бірақ, оның шеберлігі тек қана сол сөздерді табуында емес, сол образды сөздердің ақынның ойымен байланыстылығында. Демек, бұл контексте қолданылған образдар тек көркемдік үшін тұрған жоқ, бәрі де ақынның негізгі пікіріне бағыныңқы; суреттейін деген құбылысының, айтайын деген ойының бірі онысына, бірі мұнысына жарап тұр. Ақынның күштілігі де, сөздерінің көркемдігі де осында. Қай жазушы, қай ақын болса да, шындық, болмысты образ арқылы суреттейді. Бірақ, көрсетейін деген құбылысты, айтайын деген ойды суреттеу үшін кез келген образ кез келген жерде дәл келе бермейді. Бір уақиғаны айтып беру үшін бір жерде эпитет керек, екінші жерде теңеу, ауыстыру, не фигура керек, не жоғарғы мысал тәрізді аралас келуі керек. Ақын-жазушылар мұнымен санасады, санасуы да керек. Образды айтайын деген ойына, суреттейін деген уақиғасына қарай тандап қолданушылық — ол ақын-жазушылардың сөзге ұсталығын көрсетеді. Бұл жағынан алғанда, Махамбет өзінің шеберлігіне таң қалдырады. Ол Исатайдың жауға шапқан жерін:

Бұл арада ақын көрсетейін деген құбылысын дамыту арқылы берген. Түтеген оқ, бораған атысты олай суреттемесе, уақиға шындығы жинақы, жанды боп шықпас еді. Бүл жерде уақиғаның дамыту арқылы суреттелуі өте орынды. Махамбет бір нәрсенің ұлылығын айтпақ болса, небір нәрсені мақтамақ болса, көбіне әсірелеуді қолданады.

деп суреттейді. Мұнда Махамбеттің көрсетейін дегені Нарын. Мұның үшін Махамбет әсірелеуді қолданған. Бір нәрсені мақтайын дегенде, не үлкейтіп көрсетейін дегенде әсірелеуді пайдаланса, бір нәрсені кішірейтіп көрсету үшін, не істің оңға келмей қалғанын суреттеу үшін, ол литотаны қолданады. Өздерінің дегені болмай, жауынан жеңілген күндерін суреттейтін өлеңдерінің бір жерінде:

Бұл келтірген мысалдарымыз, Махамбеттің айтайын деген ойына, суреттейін деген құбылысына керекті образдарды тандап ала біледі деген пікірлерімізге толық дәлел. Сонымен қатар, Махамбет нені айтсын, нені суреттесін, мейлінше еркін, жеріне жеткізе, ар жағында ештеме қалмағандай, онан асырып ешкім айта алмағандай етіп суреттейді. Махамбет өлеңдерінің тіл мәселесі жөніндегі келтірілген көркем әдебиетке төн сөздердің бәрін де таба алатындығын, өр сөзінің орындалатын, оның мазмұнымен тығыз байланыстылығын көрсетеді. Қорытып айтқанда, Махамбет шын мағынасында көркем сөздің ұстасы. Қорытынды. Ұлы орыс халқының атақты революционер-демократ сыншыларының бірі Н. А. Добролюбов әдебиеттің міндетін былай деп баяндайды: "Жалпы алғанда әдебиет халық үшін күресетін құралдың бірі, оның міндеті үгітте, ал оның шын бағасы қалай үгіттеумен дәріптеледі", — дейді. Сол айтқандай, Махамбет поэзиясының ең күшті, ең құнды жағы халық үшін қызмет істеуінде, еңбекші бұқараның мүддесін іске асыруында. Мұны біз жоғарыда көрсетілген Махамбет өлеңдерінің әлеуметтік мәнін талдаумен байланысты дәлелдеуге күш салдық. Махамбет, сөз жоқ, көтерілісші елдің ақыны болды. Ол ақсүйек феодалдарға қарсы күрескен қазақ еңбекшілерінің арманын, ойын, мұңын жырлады. Оның үгіттік лирикасына тақырып болған да — осы халықтық мәселелер. Оның үгіттік күшінің де қандай дәрежеде екенін айқындайтын ерекшелік те ақынның өлеңдеріндегі жұртшылық тілегімен қабысып жатқан идеясымен қабысуында. Жауынгер, батыр тек қана қылыш, найзамен ғана жауға шапқан жоқ, ол өзінің жалынды өлеңдерімен де дұшпанын найзадай түйреп, езілуші халықтың ой - сезімін оятты. Бұл жолда оның өлеңдері таптырмас күшті құралдың бірі болды. Өзі үгітшілік өлеңдері үгіт ролін атқарды. Бірақ, Махамбет өлеңдері жай ғана үгіт емес, ойға сана, сөзге эстетикалық азық боларлық дәрежеге көтерілді.

Махамбет өлеңдерінің жиналуы және басылуы жайлы Махамбет өлеңінің, әсіресе, көп таралған жері Батыс Қазақстан облысының бұрынғы Бөкей ордасы. Онан басқа Орынбор, Астрахань айналасында, Ақтөбе, Қостанай, Гурьев облыстарында да көп жайылған. Ал Қазақстанның өзге облыстарына Махамбет өлеңдері басылғанға шейін еркін жете алмаған, тек 1925 жылы Махамбет өлеңдері баспадан шыққаннан кейін Қазақстанға тегіс таралған болатын. Қазақ әдебиетінің атақты классигі Абай Құнанбайұлының да Махамбет өлендерін білмеген себебі Абайдың тірі кезінде ол өлкеге жетпегендік болуы керек. Бірақ, Жетісуда туып өскен аты шулы Жамбыл Жабайұлы Махамбет өлеңдерін жақсы білген. Батыс Қазақстанда Махамбет өлеңдері ауызша таралған, бұл өлкедегі елдер ақынның көзі тірісінде де, өлгеннен кейін де оның өлендерін тегіс білген де және жаттап та алған. Махамбет өлеңдерін жатқа білетін адамдар Батыс Қазақстан облыстарында осы күнге дейін бар. Ал, Махамбет өлеңін жатқа білу ақындарға парыз сияқты нәрсе болған. Махамбеттің өз заманындағы Шернияз, Қуан, онан кейінгі — кішкене Қобланды, Қу бала, Лұқпан, Мұрат, Ығылман ақындар бұл өлеңді жатқа біліп, елден елге жайып, атадан балаға қалдырып келген. Ұлы ақынның біздің заманымызға жеткен өлеңдері сол Мұрат ақынның аузынан Ығылман жаттап, Ығылманнан баспаға беру үшін жазылып алынған. Ақындар Махамбет өлендерін құр ғана жаттап қоймаған және оған еліктеген. Кейінгі ақындардың шығармаларына Махамбет үлкен әсер еткен. 1868 жылы өлген кішкене Қобланды ақынның "Шектімен айтысы" дейтін бір өлеңі бар. Бұл өлең құрылыс жағынан да, образды пайдалану әдісі жөнінен де Махамбет өлеңдеріне қатты ұқсас. Ал Махамбеттің Мұрат ақынға тигізген әсерін алсақ, өзгешелеу, өйткені бұл екеуінің әлеуметтік мәні, дүниеге көзқарасы екі түрлі болды. Феодалдық ру қоғамын өте дәріптеген Мұратқа Махамбеттің төңкерісшіл өлеңдері кейбір түр жағынан ғана ықпалын тигізген. Оның "Шал кезі" мен "Үш Қиян" деген өлеңдері Махамбетке түр жағынан еліктеумен шығарылған өлеңдер. Ығылман Шөрекұлының "Исатай, Махамбет" деген үлкен поэмасы да осы Махамбет өлеңдерінің күшті ықпалымен жазылған. Махамбет поэзиясының өсерін біздің жас ақындарымыздың өлеңдерінен де табуға болады. Махамбеттің өлеңдері бірінші рет 1925 жылы Ташкентте, екінші рет 1939 жылы Алматыда басылып шықты. Махамбет өлеңдерінің бұрынғы баспаларына кірген өлеңдері негізінде Гурьев облысының маңында сақталған, сол өлкеде туып, өскен ақындардың аузынан алынған өлеңдер. Махамбеттің негізгі өлеңдерін ең әуелі жатқа білген Қара тоқай Мұрат ақын да, одан Ығылман Шөреков жаттап алып, 1925 жылғы баспаға шыққан өлеңдер де, 1939 жылғы басылып шыққан өлеңдері де осы Ығылман ақыннан жазылып алынған. 1939 жылғы баспасына, бұрынғы баспасында жоқ екі өлең кірді. "Махамбеттің Жәңгірге айтқаны", "Бағаналы терек жарылса". Бұл Батыс Қазақстан облысы Таловка ауданының қазағы Мұрат Құсниұлынан жазылып, екінші басылуына енгізілді. Осы соңғы екі өлеңі болмаса, басқа өлеңдері түгелдей Гурьев облысының ақындары сақтаған өлеңдер. Бірақ, Махамбеттің туып, өскен және Исатай екеуінің ханға қарсы езілуші қара шаруалардың көтерілісін басқарып, сол көтерілістің жалынды жыршысы болып, халық аузына бірінші іліккенде, даңқы жер жарып, ақындық күшіне жұрттың басын идірген жері де, Батыс Қазақстан, бұрынғы Орда ауданы. Әйтсе де Махамбет өлендерін зерттеушілерге, соңғы кезге Дейін, Қазан Университетінің профессоры Васильев жинаған бірен-саран өлеңдері болмаса, еш мәлімет түскен емес. Профессор Васильевтің Қазақ ССР Ғылым Академиясының Тіл және Әдебиет институтына жіберген өлеңдері де Махамбеттің басылып жүрген өлеңдерінің кейбіреулерін Батыс Қазақстаннан жазып алғаны болмаса, жаңалығы жоқ. Басқа облыс, басқа аудандарға қарағанда, оның туып өскен жерінде Махамбеттің сөздерін жатқа білушілер көбірек болуы заңды да, орынды да. Расында да солай болып шықты. 1938 жылы, біз Орда ауданында болып, бұрынғы хан орданың тұрған жері Жас құстан бастап, Теректі, Барша құм, Жаңқала, қысқасы, Махамбеттің туған жері мен өмір сүрген жерлерін және көтерілістің болған ізімен екі айдан аса ел аралап көптеген материалдар жинадық. Исатай, Махамбет жөніндегі ел аузындағы толып жатқан аңыз, қызықты ертегі әңгімелер өз алдына, Махамбет өлеңдерін басынан аяғына шейін жатқа білетіндердің көптігі мәлім болды. Олардың бірқатары біз барғанда елде болмады, бірқатары басқа жаққа көшіп кеткен. Әйтседе, он шақты адамға айтқызып, солардың ішінен 3—4 адамның аузынан Махамбеттің бұрын бізге белгісіз өлеңдерін жазып алдық: Бұл айтушылардан Махамбет өлендерін жазғанымызда 1925 жылғы баспасы қолымызда болды. Жыршыларға айтқызып, өзіміз кітаптан қарап отырдық. Таң қаларлық нәрсе 17 жасынан немесе 19 жасынан бері білетін (басылмастан талай жыл бұрын) айтушылар мен басылып шыққан өлеңдердің арасында айырма мүлде жоқтың қасы. Мұрат, Ығылмандардың айтуларынан түсіп қалған, сондықтан баспасына енбеген бірен-саран жол, бірлі-жарым шумақтар болмаса, түгелдей баспасына дәл келеді. Бұл жөнінде ең алдымен Мұрат пен Ығылманға үлкен алғыс айтқандайсың. Ал жоғарғы тізімі берілген жаңа өлеңдер Мұрат пен Ығылманға (Гурьев облысына) ол кезде жетпеген, не халықты тікелей күреске шақырған алдыңғы кездегі күресшіл сөздері берік сақталып, көтерілістің соңғы кездеріндегі елдің ауыр халымен, ақынның өз басындағы көңіл күйін суреттеген лирикалары ұмытылған болуы мүмкін. "Көтерілістің барлық кезеңдерін суреттеген өлеңдері Гурьевтен де гөрі бұрынғы Бокей елінде түгел жөне берік сақталуы да бізше заңды. Өйткені, барлық күресте, көтерілісте, көтеріліс әбден жеңілгеннен кейінгі ел басына ойналған шоқпар мен сойыл да Бөкей қазақтарының басында болды. Бокей елі мен Гурьевті салыстырғанда, Гурьев қазақтары басқаша жағдайда еді "киіз кімдікі болса, білек соныкі" дегендей, бұрынғы Бөкей өлкесінде, Махамбет өлеңдерінің әрі түгел, әрі ұзақ сақталуы, Махамбет жыр еткен ауыр күн, ауыр өз бастарынан тікелей кешіргендігі деп білуіміз керек. Жоғарғы екі жыршы: Қайролла Төлеев пен Бек қазы қарттардың Махамбет сөздерін баспаға шықпастан 40—50 жыл бұрын білуі және басылып шыққан өлеңдер мен олардың білген өлеңдері дәлме-дәл келуі, біз жазып алған өлеңдердің де дұрыстығына, шын Махамбеттікі екендігіне шектендірмейді. Сонымен қатар, бұл жазылып алынған өлеңдердің шын Махамбеттікі екендігіне біз тақырып жағынан болсын, идеялық мазмұны, стилі, өлеңнің құрылысы, образ, сөз қолданыстары жағынан болсын, сөзіміз даусыз, талассыз деп ойлаймыз. Бұл Махамбеттің жұртшылыққа мәлім, басылып шыққан өлеңдеріне тән тақырып, идеялық мазмұн. Ел тілегі, күрес идеясы Махамбеттің қай өлеңінің болсын негізгі арқауы. Ақынның жаңадан табылып отырған өлеңдері оның бұрынғы өлеңдерімен жанр жағынан да үндес. Біз жоғарыда, Махамбет поэзиясына тән жанр саяси, үгіттік лирика дедік. Бұл жағынан да бірін екіншісінен айырып болмайды. Әсіресе, сөз қолданыс, сөйлем құрылыс жақтары дәлме-дәл. Кейбір жолдары Махамбеттің жұртқа мәлім өлеңдерінің екінші түрдегі қайталамасы екені ап-айқын тұрады. Мысалы: "Ереулі атқа ер салмай" деп басталатын өлеңі 19 жол, бірақ, бері бір құрмалас сөйлем. Ең аяққы "Ерлердің ісі бітер ме?" деген жолына шейін ой бітпейді. Егер осының мағынасына қарап екінші түрде құрсақ:

деген тәрізді жай құрмалас болып шығады.

Махамбет олай құрмаған, айтайын деген ойын түйдектеп келіп, аз сөзге көп ой сиғызу заңымен, барлығын күрделі бір құрмалас сөйлем еткен. Жаңа табылып отырған өлеңдеріндегі кейбір шумақтар, дәл осы "Ереулі атқа ер салмайды" түрінде құрылады. Тіпті осы өлеңнің ұмытылған жолдары ма дегендей ой келтіреді. Мысалы:

тағы басқалар.

Осы өлеңнің кейбір жолдары дәл сол мағынада, бірақ басқа сөздермен, "Ереулі атқа ер салмайды" кейбір жолдарын қайталайды.

Өлеңнің, бұл жолдары "Ереулі атқа ер салмай" деген өлеңмен тікелей байланысты. Мазмұн жағынан қайталау болғанмен, сол мағынаны басқа сөздермен айтқандықтан және басқа бір өлеңнің контексті келіп, өзінше жеке өлең құрап тұрғандықтан, сол жазып алған қалпында жіберіп отырмыз. Мұны сол "Ереулі атқа ер салмайды" екінші варианты деп қарасақ та, не сол өлеңнен үзілген жолдар, не сол сарынмен шығарылған десек те, түбі Махамбетке жатқандығы даусыз. Біздің бұл жердегі дәлелдемегіміз тек осы ғана болғандықтан басқа жағын көпшілік сынына қалдырғымыз келеді. Махамбеттің сөз образдары өзіне дейінгі халық әдебиетінің, батырлар жырының үлгісінде болып келсе де, өзіне тән бір ерекшелігі: әрбір образы әрі үздік көркем, әрі терең мазмұнды, логикасы күшті, коп сөздері афоризмге негізделіп десек, Махамбеттің жаңа өлеңдерінен де осыны көреміз. Біз, Махамбет өлеңдерін зерттеушілер, соңғы табылған өлеңдердің "Әй, Махамбет, жолдасым" дегеннен басқасының стилі, жанры, тілі жағынан салыстыра тексергенде Махамбеттікі екендігіне шек келтірмейміз. Бірақ, бүл біздің тек өз пікіріміз ғана. Басқа зерттеушілер басқаша пікір ұсынып, өзінше дәлелдесе, нұр үстіне нұр. Біз жоғарыда "Әй, Махамбет, жолдасым" деген өлеңді бөлек қалдырдық. Оның себебі: Махамбеттің жаңа табылған өлеңдерінің ішінде бұл өлең түрі стиль жағынан ерекшелеу тәрізді. Осы келтірген деректерге қарап бұл өлең де Махамбеттікі болуға тиіс деп ойлаймыз. Исатай тарихшылардың айтуынша да, ел аузындағы әңгімелерде де, осы өлеңнің өз ішінде де өте бір бетті, өз айтқаны болмаса, болмайтын адам болған.

Қырық бір жасқа келгенше, Өз дегенім болмаса, Өзгенің тілін алмаған. — деген жолдар да жоғарғы мәліметтерді растайды. Исатай орданы қамауын қамаса да, оны шабуға келгенде қате жіберді. Ханға он бір күнге срок беріп, оның есін жинауына өзі мүмкіндік туғызды. Махамбет шабалық деп бірнеше айтса да Исатай тыңдамаған. Мұндай қатесі оның, басқа жағдайда да басынғанға ұқсайды. Бірақ, Махамбет Исатайды өзінің көсемі деп білді. Әрдайым оны бедел етіп ұстады. Оның қателіктерін іштей сезсе де, тірі кезінде сыртқа шығарып, жарқыншақ жасауға Махамбет барған жоқ. Көтерілістің тілек мақсатын басқалардан гөрі терең түсінген ақынға Исатайды зор бедел, көсем етіп ұстау — елдің бірлігін сақтау, халықты соның маңына жиыстыру, көтеріліс үшін ең керекті мәселе еді. Сондықтан оның қатесін сезе, біле тұрса да оған әрдайым дәл келтірмей ұстады. 1837 жылы аз кісімен Жайықтың бергі бетіне өтіп, Қаракөл, Қарабаудағы елдерге келіп тұрақтағанда бұл жақтағы елдерге Исатайды, өздерінің Бөкей ордасында істеген істерін баяндап сөйлеген соңғы бір сөзінде Махамбет:

Құдай қылды, не амал бар? — деп, болған қателікті ақын жасырмаса да, одан Исатайды арашалап алып, "құдай қылды не амал бар?" — деп тағдырға жабады да:

деп, оның ел үшін еткен ерлік істерін, халықтың жаулары хан - сұлтандарға қарсы күресін асқақтата, көтере жырлады. Исатайдың аты мен даңқына қанық болса да, бірінші рет көріп отырған Жайықтың бергі бетіндегі елдерге осылай таныстырады. Өздері ел жиып, хан-сұлтандарға халықты қайта көтереміз деген ниетімен келген ат төбеліндей аз кісі біреуді бедел етіп ұстап, соның туының астына халықты қоғамдастырмаса болмайтыны өзінен өзі мәлім. Қанша қателесті десе де Исатайдан беделді ешкім жоқ. Сондықтан, оның "Жаманын жасыра, жақсысын асыра" сөйлеуі Махамбетке дұрыс та, керек те еді. Бұл жинақтың бұрынғы басылып келген жинақтардан екінші айырмасы, ақынның өмірбаяны, творчествосына берілетін талдаулар негізінен қайта жазылып, көптеген жаңа факты мен толықтырылып, кейбір әдеби мәселелерді зерттеу ісін тереңдете түсуге тырыстық. Бірақ, Махамбет шығармаларын жинауда болсын, зерттеуде болсын бұл жинақ Махамбетпен шұғылданушылардың соңғы сөзі емес. Соңғы жылдарда табылып отырған тарихи деректермен оның жаңа өлеңдері, әдебиет институты мен газеттеріміздің ел аузындағы Махамбет өлеңдерін әлі де жинай түсуді, архив материалдарын өлі де қараңқырай түсуді керек етеді.

Кейін, арада көп жыл өткен соң ғана "Махамбет Өтемісовтің өмірі мен творчествосы" аталып, қалыптасатын тақырыпқа менің ең алғаш қалам тартуым 1942 жылдың жазы екен-ау! Сондағы жазған, әлдеқашан сарғайып үлгерген бір парақ қағаз, міне, алдымда жатыр. Орыс әліппесіне көшкеніміз жаңа, сондықтан шығар — үйреншікті латын әріптерімен жазыппын, екінші бетінің аяғына: "10 июль 1942 ж., Мұқыр ст.", — деп белгі соғыппын. Ол кезде Гурьев облысы, Мақат орта мектебінің жоғарғы кластарында оқып жүрген біздерді аудандық военкомат шақырып, қолымызға куәлігін беріп, сол Мақатта әскери дайындықтан өткізе бастаған. Уақытша ма, түпкілікті ме — оқу қалды, казармада жатамыз. Сол күндердің бірінде әскери ойында жүріп, өзіммен құрдас Нұртазин Әйтекең деген баламен таныстым, ол Мақаттан онша қашық емес Мұқыр деген стансада тұрады екен. Көп кешікпей біздің үйіміз сол Мұқырға көшіп барды да, оқуды қойған мен онда Мақат аудандық қаржы бөлімінің салық жинаушы агенті болып істеп жүрдім. Мұқырда Әйтекеннің үйінде бір жолы оның қарт атасымен әңгімелесіп қалдым. Нұртаза Досов — жасы 87-де, ұзақ өмірінің ішінде талайды көрген кісінің түрі, содан ба — әңгімешіл - ақ екен. Басқа не әңгіме айтқаны қазір есімде жоқ, сірә өзгесі мені ол жолы пәлендей қызықтырмаған болуы керек. Бірақ Исатай мен Махамбет жайында айтқанына бірден шап етіп жармасып, ол әңгімесін сол жерде жазып алдым. Неге сонша? Бұны түсіну үшін соның алдында төрт-бес жыл бұрынғыны айта кетуге тура келеді. Әрбір қазақ секілді маған да Исатай мен Махамбеттің есімдері бала кезімнен танысты. Мен олардың батыр екендерін, хандарға, байларға қарсы соғысқанын, кедейлер мен жалшыларды қорғағанын білетінмін. Бала қиялымда олар маған "табаны тасқа тимеген" қанатты тұлпар мінген, атса — оқ, шапса — қылыш өтпеген Қобыланды, Қамбар, Ер Тарғын сияқты елестейтін. Жасөспірім бала кезімізде қайсымыз солардай батыр болуды арманда? Үйінде "Тоғыз батыр" кітабы бар баладан бақытты бала жоқтай 180 көретінбіз. 1937 жылдың жазында бірнеше бала қосылып, сол кітапты қолдан көшіріп шықпақ болып текке әуреленгеніміз де есімде. Сол 1937 жылдың қысында Есбол ауданының орталығында Кулагино орталау мектебінің алтыншы класында оқитын біздер қазақ тілі пәнін соның алдында ғана басылып шыққан профессор Құдайберген Жұбановтың оқулығы бойынша өттік. Мұқабасы сұрғылт, жұқалаң кітаптың ішінде грамматикалық ережелерге жаттығу материалдары ретінде "Батырлар жырынан", қазақ ақын - жазушыларының шығармаларынан мол - мол үзінділер берілген еді. Осы соңғыларының ішінде мен (он бірден он екіге қараған бала кезімде) Махамбеттің "Баймағамбет сұлтанға айтқан сөзін" алғаш рет оқыдым. Осыдан кейін тағдырдың ісімен біздің үйіміз Қазақстаннан тыс жерге кетуіне тура келді, онда мен украин селосында орысша оқуды қайта бастадым. Содан елге 1940 жылы оралдық. Сол жылы Мақат мұнай кәсіпшілігіндегі мектепте оқи бастағанымда, бір жолы мектеп кітапханасында соның алдыңғы жылы Алматыда латын әріптерімен басылып шыққан Махамбеттің өлеңдер жинағы тап болды. Титулында: "XІX ғасырдағы қазақтың халық ақыны. Өлендерін жинаған, өмірбаянын жөне сөз басын жазған Қажым Жұмалиев" деп жазылыпты. Махамбеттің сол кезге дейінгі белгілі өлеңдерімен толық түрде алғаш осы кітаптан таныстым, Исатай Тайманов пен Махамбет Өтемісов бастаған 1836—1837 жылдардағы шаруалар көтерілісі туралы да алғаш сол кітаптан оқып қанықтым. Ақынның бүкіл өмірі — оның өлеңінде деген дұрыс сөз. Махамбеттің кім екенін де мен оның осы өлеңдерінен білдім. Ол — жан дүниесінде зәредей кіршік қылау жоқ, аппақ, адал, шыншыл, турашыл ер. Патшаның езгісінде, ханның билігінде қара халық зар илеген қаран заманда ол қолына қару алып, әділдік, теңдік, еркіндік үшін күресті, осы жолда шыбын жанын құрбан қылды. Махамбет өлеңдерінде бұрқ-сарқ қайнаған ыза мен кек сарыны бетке ұрады, ақын еңбекші халықты еркі мен малынан, жерінен айырған хандар мен билердің, төре - төлеңгіттердің жауыздығын, озбырлығы мен пасықтығын әшкере етті, оларға деген халық өшпенділігін нажағай жарқылдатты. Махамбет жырлары кеудесінде шыбын жаны бар, тірі адамды бейжай, бейтарап қалдырмайды — жүрегіне жел береді, бойына қайрат бітіреді, күреске үндейді, жеңіске жігерлендіреді. Әлгі кітаптан мен Махамбетті осылай ұқтым, алдымнан оның жанының кең де әдемі әлемі ашылды, әлеуметтік бітімін, ақындық, батырлық тұлғасын, саяси қайраткерлік сипатын анық таныдым. Бірақ бәрібір бұл — оның тек әлеуметтік бейнесі, әлеуметтік портреті ғана. Мен енді оның нақты өмірде қандай адам болғанын білгім келді: өзі кім, кімнің баласы, ата-бабалары, ұрпақтары кімдер? Өмірінде кімдермен кездесті, қандай оқиғаларды басынан кешірді? Қанша батыр, қанша ақын болғанда да, алдымен, әйтеуір адам ғой, осы өзіміз секілді ол да екі аяқты пенде ғой... Мақат мектебінің кітапханасында жаңағы айтқан Махамбет өлеңдерінің Қ. Жұмалиев шығарған жинағы қолыма тиместен бес ай бұрын, сол жылдың көктемінде Башқұртстандағы Каширин деген қалада дүкеннен Астров дегеннің "АС.Пушкин" атты кітабын сатып алғанмын. Кейін ол кітапты жоғалттым (авторының инициалын да білмеймін қазір). Алуын алғанмен қиналып оқыдым, көп жерлеріне түсінбедім. Осы күні ойласам, сірә, кітап Пушкин творчествосын зерттеушінің өзі секілді мамандарға арналған еңбегі болса керек. Ұлы ақын өмірінің, әсіресе, соңғы кезеңінің шытырман оқиғаларын мұқият зерлеген, кейбір өлеңдеріне текстология талдаулар жасаған кітап еді. Ішінде суреттері бар, солардың бірі А С. Пушкиннің әйелі Н. А. Гончарованың суреті екен. Әлгі айтқан 1939 жылы Қ.Жұмалиев шығарған кітаптан Махамбеттің өмірбаянымен танысқанымда, Астровтың осы Пушкин жайындағы кітабын оқығаннан алған өсерден өлі арылып болған жоқ едім. Махамбеттің бүл 1939 жылғы кітабы көпшілікке арналған басылым екенін, ондағы Қ.Жұмалиев жазған ақынның өмірбаянында мәселені тарихи және әдебиеттану тұрғысынан дербес, терең зерттеу мақсаты қойылмағанын, мен түсінбесем керек. Ол кезде мәселе бұлай қойылуы мүмкін де емес еді. Өйткені тарихи библиографиялық жанры былай тұрсын, жалпы қазақ әдебиеттануы алғашқы қаз басқан дәуірінен енді-енді көтеріліп, әбден қалыптасу сатысына өлі жетпеген кезі еді. Өмірбаяндық әдебиет негізінен мектеп оқулықтарындағы мақалалармен шектелетін. Осы айтылған оқиғалардан кейін көп ұзамай, ақын өзінің қас дұшпаны, көтерілістің жендеті сұлтан Баймағамбет Айшуақовпен кездеседі, осы кездесу үстінде Махамбет өзінің атақты "Мен - мен едім, мен едім..." деп басталатын жырын айтады. Баймағамбет сұлтан Дендер тауынан қашық емес Қарой деген жерде жалғыз үй отырған Махамбетке, басы ақынның досы Ықылас етіп, бір топ жалдап жұмсайды. Опасыз дос Ықылас ақынды өзінің үйінде өз қылышымен басын шауып өлтіреді. Басты сосын Баймағамбетке апарып береді. Махамбеттің Қ. Жұмалиев жазған түңғыш өмірбаянынан менің ақын жөнінде бар сүзіп алғаным осы. Өмірбаянда, әрине, көтеріліс оқиғалары тексеріледі, қалай басталып, өрбіп, немен аяқталғаны баяндалады. Бірақ бұл оқиғалардағы Махамбеттің белсенді рөліне автор жеке тоқталмайды, оның қолбасшылық, ұйымдастырғыш, үгітшілік қызметінің нақты фактілері келтірілмейді. Кітаптағы Махамбеттің бұл өмірбаяны мені онша қанағаттандырмады, өйткені мұнда ақынның өмір жолы жоғарыда аталған Астровтың "АС.Пушкин" деген кітабындағы егжей-тегжейлі қадағаланып, мұқият тексерілмегені айқынды. Қолыма әлдеқалай түскен кітабымен әдебиет тарихына, жазушылардың өмірі мен творчествосына ден қоюыма себепші болған, аты белгісіз сол бір Орынборлық әдебиетшіге мен әлі күнге ризамын. Ол кезде оның кітабын мен ұлы адамдар өмірін зерттеудің шынайы үлгісінде көрдім. Әдебиет пен тарихты дәл солай терең зерттеп, білмек ниетіме өзімнің дайындығым мен мүмкіншілігім, тіпті де сай емесін түсінсем де, өзім пір тұта бастаған Махамбет жайлы бұрын белгісіз нәрселерді білуге құмарту мені біртүрлі қызығы мен жұмбағы көп романтикасымен еліктіріп әкетті. Бұл кітаптар да менің әдебиет тарихына құштарлығымды өршіте түсті. Енді өзім де осы кітаптардағы зерттеулер жүргізсем, туған әдебиетіміздің тарихында бұрын белгісіз деректер тапсам, деген ниетке мінгенде, менің алдымен, әрине, Махамбетке ден қоюым түсінікті. Сонда неден бастауым керек, қайдан, қалай іздеуім керек? Осы тұста менің Қазақстанды зерттеу қоғамы деген ұйымға аздаған уақыт мүше болған тәжірибеме сүйенуіме тура келді. Сол 1940 жылдың жазында Гурьев облыстық "Социалистік құрылыс" газетінде Қазақстанды зерттеу Қоғамының облыстық бөлімшесінің жауапты секретары Тайыр Байшеркешовтың мақаласы басылып шыққан. Онда автор Қоғамның міндеті мен мақсаттарын түсіндіре келе газет оқушыларын, оның ішінде, әсіресе мұғалімдер мен мектеп шәкірттерін халық ауыз әдебиеті шығармаларын жинастыруға, ел аузындағы тарихи аңыз, әңгімелерді жазып алуға шақырған. Осы мақаладан кейін мен де халық әдебиеті шығармаларын жинауға кіріскенмін. Бірден - ақ жақсы - жақсы нәрселер қолыма түсе бастады: Мақатта тұратын қарт ақын Нұрғали Есболғановтан, мұнайшы жүмысшы Ысмағұл Қасбаевтан, Қоспақ ақынның қызы Лиядан, тағы басқалардан ертеректе осы өңірде өткен Сартай, Доспамбет, Қоспақ, Бала ақындардың көптеген өлеңдерін, айтыстарын жазып алып, жаңағы Т.Байшеркешовке жібердім. Көп кешікпей одан хат келді, онда ол менің жіберген материалдарымды тәуір бағалап, хатқа қоса Қазақстанды зерттеу. Қоғамының мүшелік билетін, Қоғамның уставын, "Өлкетанушының серігі" деген кітапшасын жіберіпті. Содан кейін мен енді тағы да әлгідей ауыз әдебиеті нұсқауларынан тұратын екінші дөптерімді дайындай бастататынмын, бірақ бұл жинағаным әлі жарты сыздау еді. Қолыма әуелгіде ештеңе түсе қоймаған шығар, бір жолы өз әкемнен ақын Сартай, әнші Мұхит туралы не білетінін сұрадым. Сартай — 1916 жылғы халық көтерілісін жырлаған ақын. Мұхит — әрі әнші, әрі композитор, "Оралдан ән оздырған" дүлдүл. Ол екеуі бізбен жерлес, Орал облысының Қаратөбе ауданында туып-өскен адамдар екенін, оның үстіне Мұхит бізге нағашы екенін — әкемнің шешесі Ермек (1939 ж. қайтыс болған) Мұхит Мералиевтің немере қарындасы екенін әкемнің әңгімелерінен білетінмін. Негізі Батыс Қазақстандық, қазір Алматыда тұратын, ақынмен фамилиясы ұқсас суретші Саламат Өтемісов деген жігіт 1977 жылы маған арабша бір шағын қолжазба әкеліп берді. Арабша жазылған, бүктесіндері қырылып, өр жері қиын танылатын қолжазбаны мұндай жазуға өзімнен жүйрікте көнекөз ағамыз - аудармашы Ғалым Ахметовтан өтініп, қазіргі жазуға көшіртіп алдым. Орал облысының Орда ауданындағы Қасым тал ауылының азаматы Ж. З. Қай молда ұлы дегеннің жазғаны болып шықты. Аяғында "март, 1932 жыл" деп, датасы қойылыпты. Көпшілігі Махамбеттің кітаптарынан белгілі өлеңдері екен, ара - кідік басқаша оқылатын жолдар, жеке сөздер кездеседі. Осы соңғыларының ішінде: "Жазығым бұдан татар демесең..." деген бір жолы көзіме оттай шалынды. Сөйтіп 1942 жылы бір қарттың аузынан жазылып алынған Махамбеттің екі жолы одан он жыл бұрынғы қолжазбадан кездесіп отыр. Бұл сөздердің ақиқат Махамбеттікі екеніне бұл документтік дәлел. Махамбеттің ата-бабаларынан бастап, шежіресін түзгенімде, ең алдымен, осы екі жолға табан тіреуіме тура келді.

Махамбеттің хаты Махамбет мұсылманша бек жақсы сауатты, орысша да оқып, жаза білген. Бұны төменде жарияланып отырған, Махамбеттің өз қолымен жазған хатынан да көруге болады. Бұл хаттың орысша аудармасын тарихшы А Ф. Рязанов 1927 жылы Қызылордада шыққан "Восстание Исатая Тайманова" деген кітабында жариялаған (99-100 беттерінде). Одан В.Ф.Шахматов "Внутренняя Орда и восстание Исатая Тайманова" деген монографиясында (Алматы, 1946 ж., 241-242 беттерінде) көшіріп басты. Антрополог ғалым әрі мүсінші Н.Шаяхметов "Из тьмы веков" деген кітабында Махамбеттің бұл хатының фото көшірмесін жариялады, бірақ хаттың мұндағы орысша аудармасы Рязановтың кітабындағы кей тұстарында сәл өзгешелеу. Махамбет хатын 1839 жылғы 19 январьда жазған. Оны сол кезде Атырау жағалауын мекендеген қазақтарды билеуші Асфендьяр Сүйеугалин (Сюгалин) деген төре қолға түсіріп алып, Баймағанбет сұлтанға жіберген. Одан хат Орынбордағы Шекара комиссиясына тапсырылған. Махамбет өзінің хатын Баубек, Нәдірқұл, Соли, Жармұханбет, Амантай дегендерге жазған. Бұлар Жем, Сағыз, Қайнар бойын жайлаған елдердің, өлім - шөмен руларының адамдары сияқты. Анық кім екендерін анықтау алдағының ісі.

Ақын 1846 жылы ноябрьде осы күнгі Гурьев облысының Индер ауданындағы Қарой деген жерде жалғыз үй отырғанында өлтірілген ғой. Бұл жоғары Қалдығайты, Өлеңті, Бұлдыртыны жайлаған елдің қыс қыстауға Атырауға, яғни малға қыс ықтасыны мол Каспий жағалауына көшіп жатқан кезі Махамбеттің тап сол күні жалғыз үй қалуы қалай? Махамбеттің өзімен бірге туған (оның бірі Қожахмет деген інісі болған). Сол Қожахметтің шөбересі Жұматов Қари деген ақсақалдан жазып алған әңгімеде: "Ел Атырауға көшіп бара жатқанында Махамбет Қарой деген жерде жалғыз үй қалып қояды. Өйткені алдында қыстай ішуге керекті шай - секер әкелуге қалаға кісі жіберген екен, соны күтіп қалды", — делінген. Махамбеттің мына хаттың аяқ жағындағы Сәли мен Жармұхамбет айтқан өтініші осы әңгімені растайды. Қазақ атамыз жаз малдың сүтімен, қыс соғым - сойысымен, өйтпесе көже - суымен отыра беретін кезде Махамбет шай ішеді екен той. Әлгі Қари Жұматовтың әңгімесінің ішінде, сонымен бірге Махамбет шылым тартады екен, деген де соз бар. Хаттың соңындағы "айтушы ініңіз Мұхамед Утәміш ұғлы дейтур біләсіз" дегеннен кейінгі Мұхамед деген аты орысша жазылған. Осы хаттың түпнұсқасын оқып шыққан ғалым Әміржан Сыдықовтың айтуынша, Махамбеттің бұлай қол қоюы, осындағы орысша қолтаңбасының анықтығы, жатықтығы ақынның орысша тәп-тәуір сауаттылығын көрсетеді. Ақын сол замандағы дағдымен қолының соңғы әрпін мәнерлеп, шиырып тастаған.

Белгісіз екі өлең 1955 жылы жазда Қазақстан Жазушылар одағына Тайыр Құланғалиев деген азамат келіп, Махамбеттің өлеңдерін білетінін айтты. Ол негізі Батыс қазақстандық, Орда ауданында туып өскен, жасы алпыстар шамасындағы кісі екен. Кейін жадында жүрген өлеңдерінің бәрін баласына жаздырып әкелді. Бірақ бұл әкелгеннің дені Махамбеттің бұрыннан кітаптарға еніп жүрген белгілі өлеңдері боп шықты. Рас, ара-тұра Махамбеттің ол басылымдарында жоқ, тың жалдар кездесіп қалып отырды. Бұлардың жалпы сипатынан әуел баста Махамбет айтқан сөздер екенін аңғаруға болады. Мысалы, Тайыр ақсақал әкеліп тапсырған қолжазбада Махамбеттің "Ұлы арман", "Күн қайда" деген өлеңдері сарындас, бұрын белгісіз мынадай жолдар бар:

Сонсоң Махамбеттің "Нарында", "Адыра қалған Нарынның" атты өлеңдерінің мазмұнымен сабақтас тағы мынадай жолдар кездесті. Анау қалған Нарынның Тау жерінде оба бар, Көл жерінде қоға бар, Бөкейдің ұлы Жәңгір мен Қарауыл деген қожа бар... Махамбет өлеңдерінің бұрын мәлім болмаған бұл шумақтарын орны-орнына қосса, жауынгер ақынның кейбір толғаулары бастапқы қолтума күйіне жақындап, одан сайын құлпыра түсер еді. Махамбет өлеңдері 1925, 1939, 1948, 1951 жж. басылуында хронологиялық тұрғыдан рет-ретімен берілмегенін айтуымыз керек. Онда ақынның көтеріліс жеңілгеннен кейінгі кейбір толғаулары көтеріліс күндері шығарылған өлеңдердің алдында жүр. Баймағамбет сұлтанға айтқан белгілі өлеңнің ішіне бұл шығарманың сарынына мүлде қиыспайтын бір шумақ кіріп кеткен. Біз осы өлеңнің VІ шумағын айтып отырмыз.

Құрастырушылар осындағы "султан" деген сөзге сүйеніп, бүл шумақты Баймағамбетке айтқан өлеңнің ішіне енгізген. Ал шындығында ақынның "Айдаһардай арбадың, арбады да қалмадың" деуіне қарағанда, бүл сөз Баймағамбетке емес, белгілі авантюрист, Хиуа ханының қолшоқпары болған Қайыпқали (Қай балды, Қай бала) Ешімовке айтылған сияқты. Өйткені Баймағамбеттің Исатай мен Махамбетті (ақын "бізді" деп отыр ғой) ымыраға келтіріп, арбағаны, олармен қандай да болмасын келіссөз жүргізгені тарихта белгісіз. Ал, Қайып қалидың басына бүл сөз толық сыйымды. Ол қос батырды арбап, азғырып, өзінің пасық мақсаты жолында қолшоқпар етпек болды. Махамбеттің "Ұлы арман", "Күн қайда" деген екі өлеңі де шынында бір жайды баяндайды, бір өлшем, бір ұйқасқа құрылған, сондықтан бұл екеуін бір өлең ретінде қараған жөн. Сол сияқты "Нарында", "Адыра қалған Нарынның" деген өлеңдердің де біртүтас шығарма екені сайрап түр. Бұл жайлар үңіле зерттеп, келешекте түзетуді талап етеді. Алдымен "Жақияны ханға ұстап бергендей, Шүрен, саған не еткенмін" деген жолдарды қалай түсінуге болады деп, осыны қарадық. Исатай мен Махамбет жөніндегі әдебиетте бұған дейін Исатайдың баласы Жақияны патша әскері ұрыста қолға түсірді делініп жүрген. Шынында олай емес екен. Баймағанбет сұлтанның іс жүргізуші хатшысы хорунжий Мұхамедқали Богданов Орынбор Шекара комиссиясының чиновнигі Мұхамед - Шариф Айтовке жазған хатында бұл жайды былай баяндайды: Мұндағы "бізге шын ықыласымен берілген адамдар" дегені — Кіші жүз Шүрен руының билері екені ақиқат. Өйткені ол тұста Жем өзенін көбіне сол ру ауылдары қыстаған:

дегенінде тарихи шындықты айтқан. Мұның өзі "Мен Нарыннан кеткенмін" деген өлеңнің жаңа табылған жолдарының Махамбеттікі екендігін дәлелдейді. Т.Құланғалиев қолжазбасының аяғында тағы мынадай бір шумақ өлең бар:

деп тебіренуіне, қапыда тұзаққа түсіп, арманда кеткенін мегзеуіне қарағанда, бұл да Жақия оқиғасына байланысты Махамбеттің өлеңі болуы мүмкін. Тегінде ел арасында Махамбеттің әлі де жиналмай, қағазға түспей жүрген өлеңдері көп сияқты. Махамбет творчествосын кеңінен зерттеу үшін қолдағыға қанағаттанбай, алдымен, оның өлеңдерін мүмкін - қадарынша мол жинап алу шараларын ойласатын уақыт жетті.

Махамбет өлеңдері орыс тілінде XІX ғасырдың бірінші жартысындағы қазақтың ұлттық поэзиясы өкілдері ішінен әдебиет тарихында аты қалған, өз мұрасының идеялық - көркемдік мәнділігімен замандар, ұрпақтар сынынан өткен ақындардың ішінде Махамбеттің орны бөлек. Жауынгер ақынның идеялық бағыты мейлінше айқын, өлеңдерінің көркемдігі аса шынайы. Бұдан, әрине, ол дәуірде қазақта Махамбеттен басқа ақын болған жоқ деген ұғыс тумаса керек. Ақынның кейбір замандастары хандарды жақтады, солардың бағында сайрады. Біз, әрине, олардың мұрасын қабылдай алмаймыз. Енді біреулерінің халықтың бел ортасынан шыққан нағыз бұқарашыл ақын-жыраулардың көбінің өлең-жырлары мезгілінде жиналмаған, хатқа түсірілмеген себепті ұмытылып, жоғалып кете барды. Түрлі объективтік себептермен немесе ой - түсінік шеңберлері тарлығынан дұрыс бағыттан ауытқып, жаңсақ басып, әрқилы сөз қалдырған үшінші біреулерінің шығармалары өлі күнге дейін өздерінің әділ бағасын ала алған жоқ. Бірақ сол тұрғыластары қанша, қандай дүлділ жүйрік болсын, соның бәрінен Махамбеттің бір айырмасы болмақ. Ол — Махамбет поэзиясының нағыз кең мағынадағы халықтығы. Махамбетті тудырған — халық, Махамбеттің қолына қару алып қорғағаны да — халық, өлеңінің өзегі — халық мұңы, тілі — нағыз халық тілі, халық дарындылығынан туған сөз шұрайының ең сығындысы, сөлі. Махамбеттің өмірі мен творчествосының ғылыми жолмен зерттеле бастағаны — 30-шы жылдардың екінші жартысы. Қажым Жұмалиевтың белгілі еңбектерінде ақын мұрасының әлеуметтік төркіні, образдар жүйесі, көркемдік қасиеттері, тіл ерекшеліктері таңданды. Поэзияны басқа тілге аударудың қиындығын дәлелдеп жатудың қажеті жоқ. Ал төркіндес, түбірлес те емес, мүлде басқа жүйелі тілдегі ақындық шығарманы аудару одан сайын қиын. Қазақ өлеңін орыс тіліне аударудың қиындығы дәл осындай. Оның үстіне, біздіңше, Махамбет өлеңдерін орысшаға аударудың мына түрлі ала-бөле жайттары және бар. Махамбет жырлары халық поэзиясы элементтерімен мол әшекейленген. Мұнда халық көңілінде замандар бойы ұялаған бейнелер, теңеулер, әсірелеулер, толып жатқан қанатты сөздер бар. Бұлардың әрқайсысын атау ретінде дәлме-дәл аударсаңыз, нобайының өзге тілде еш мағынасы болмай шығады. Мысалы, "адырнасын ала өгіздей мөңіреткен", "Бөліне көшкен елінде бөріккен қойдай қылармын", т.с.с. тіркестерін орыс тіліне дәлме дәл аударғаннан орыс оқушысы ештеңе түсінбес еді. Өйткені "ала өгіз", "бөріккен қойлар" орыстың поэзиясы тұрсын, жалпы тұрмысына етене емес. Ал аудармашы осыларды "түсінікті" етіп аударса, Махамбет поэзиясына қазақ ауыз әдебиетінен ауысқан тұлғаларды яки сол үлгімен ақынның өзі енгізген теңеулерді орыс фольклорының бейнелеу құралдары арқылы берсе, қазақ шындығынан мүлде аулақ, қазақыландырылған бөгде бейнелер туады. Демек, орыс тіліндегі қазақ өлеңі емес, қазақ өмірі тақырыбына арналған орыс өлеңін оқуға мәжбүрсіз. Осы екі түрлі қияметтен жол таба алғанда ғана, аудармашы еңбегі сәтті болмақ. Ал жалпы аудармаға қойылатын талап белгілі ғой: түпнұсқаның мазмұны мен түр тұтастығы сақталсын, сонымен бірге аударма көркем шығарма болсын дейміз. Осы тұрғыдан қарағанда, Махамбет өлеңдерінің орыс тіліндегі аудармасы екі дей әсер қалдырады. Тәуір аударылғандары тәуір де, нашарлары тым нашар. Алдымызда жатқан кітапты оқи отырып, осы хиқмат жайдың себеп, салдарын қарастырып көрелік. Махамбеттің тәуір аударылған өлеңдері қатарында алдымен "Нарында", "Қызғыш құсты" атаған жон. Әсіресе "Нарын" (орысша "Тоска по Нарыну" деп аталған) әдемі шыққан: Мое дело распалось в прах. Я смотрю на Яик с тоской. О, когда же я буду в степях, Там, за синей его волной? Не сдался я своим врагам, Я не отдал им жизнь свою, — Я покинул дом и семью... Мой Яик, привет старикам Донеси по своим волнам! Я пою — и все не могу Успокоить сердца тоску. Мұнда мазмұн дәлдігімен қатар Махамбет өлеңінің рухы сақталған. "Істеген ісі далаға кеткеннен" кейін қуғын-сүргін көріп, алыста жүрген ақынның өкінішін, туған жерге, бала-шағасына деген сағынышын білдіретін бейнелеулерге лайық лепті ырғақ табылған. Мұнда ойланып барып түсінетін, тіл мүдіртетін бірде - бір соз жоқ, тума шығарма іспетті. Махамбеттің өлеңдерінің ішінде түрінің мінсіздігімен, мәдениеттілігімен әңгімелерден ала-бөле оқшауланып тұратыны "Қызғыш құс" дер едік. Бүл өлеңнің бас-аяғы жұп-жұмыр: басталуы, айтпақ ойы, аяққа түйіндеуі барлығы түп-түгел. Оның үстіне шалыс ұйқаспен жазылған. Осы өлең былай аударылған:

Тамаша аударма Поэзияда форма мінсіздігінің қаншалықты маңыздылығын осы мысалдан - ақ көре аламыз. Махамбеттің 7-8 буынды жыр үлгісімен жазылған басқа көптеген өлеңдерінің орысша аудармасында жол саны сақталмаған. Тұрақты строфикасыз шығарманы аударғанда түпнұсқаның жол санын сақтау шарт емес те шығар. Бірақ "Қызғыш құс" ондай өлең емес, "Ay, қызғыш құс" деген қаратпаны есептемегенде, 4 жолдық торт шумақтан тұрады. Аудармада оның жол санының сақталуы да осыдан болса керек. Бұл аударманы түпнұсқаға одан сайын жақындата түседі. "Қызғыш құстың" аудармасының бір міні — басқы шумағы бір түрлі, қалғандары екінші түрлі ырғаққа салынған. Бұл әрине, өлеңнің жалпы рухын дәл беруге зиянын тигізбей қойған жоқ. "Ұлы арман", "Ереуіл атқа ер салмай" ("Призыв к походу"), "Ерлердің ісі бітер ме" ("Дело чести"), "Соғыс" ("Битва Исатая"), "Мұнар күн", т.б. бірсыпыра өлең осы дәрежелес тәп-тәуір аударылған. Бұлардың мазмұны дәлме-дәл болуымен қатар, жоғарыда айтылғандай, қолайлы екпін, ырғақ қолдануының нәтижесінде Махамбет өлеңдерінің керемет жігерлі, кейде сәл мұңды Жоқ, орысшасын бұл тамаша суреттің, лапылдаған отты шумақтардың құр тұлдыры қалған. Осы өлеңнің VІІІ бөлігінің аудармасын алып қарайық:

Аударманың бірінші жолынан ештеңе түсіне алмадық. Әсіресе, "в огне" дегені не? "Во мне" десе бір сәрі. "Қанымда ақ сұңқардың қаны бар" ("Ақ сұңқар құстың сойымын") дегенге жуықтар еді.

Жаралы қойдай қылармын, — деген шумақ келеді. Қазақ тілінде ғана "ойнайтын" мұндай сөз өрнектерін аударудың қиыншылығын айтқанбыз. Аудармашы бұл тұйықтан шығудың қызық бір амалын тауыпты: аудармастан тастап кетіпті. Осы бөлектің аяғындағы "Өзекті жанға бір өлім" деген жол да соның кебін киген. Басқа-басқа, тап осы сөзге орыс тілінде не бір сұлу балама табылар еді. Оның үстіне осы шумақтың бар қазығы — "Ордаңды талқан қылып шабармын" деген батыл шешім осы сөйлемнің тікелей салдары ғой. Өлем екем деп шықпайтындықтан айта алды ақын бұл сөзді. Бұл маңызды толықтама түсіп қалуы аудармада Махамбеттің дәл осы арадағы сөзінің өсерін әлсіретіп тұр. "Мен - мен едім, мен едім" деп басталатын XІ бөліктің аудармасы бұдан сәл тәуір, әсіресе орта шеніне жеткенде Махамбеттің тынысы сезіледі. Бірақ мұнда да Қанікей мен Тінікейдің халық поэзиясының кейіпкерлері екенін, ақын оларды теңеу ретінде алғандығын түсінбей, аудармашы ол екеуін Баймағамбеттің қызы етіп қойған.

Махамбет "Бір анадан бір едік, бір анадан екі едік..." деп, он баланың торт анадан туғанын ап – айқын - ақ айтқан. Орысшасында бұлай емес: "Пятеро было в семье одной". Сөйте тұра "Десять нас родил Утемис" делінген. Бұл да аудармашының Махамбет өмірімен жете таныс болмауынан туған ақау. Аударма Махамбет өлеңінің үсті-үстіне үдей түсетін екпініне лайық өлшеммен жазылмаған, тым сылбыр, оқуға ауыр. Осы өлеңнің аудармасындағы кемшілік "Біз неткен ер" ("Мы — герои", 72-бет), "Орай да борай қар жауса" ("Злой буран не смирит ли полет", 55-бет), "Шашылу" ("Белый сокол в небе парит", 61-бет), "Жалғыздық" ("Одиночество", 97-бет) өлеңдеріне де тон. Бұларды Махамбет өлеңі дегенге илану қиын, көп жерде түпнұсқа бұрмаланған, кейбір сөздерді аудармашы тастап кеткен, енді бір шумақтарды жанынан қосқан. Бұл арада бір ескеретін нәрсе: тастап кеткен, жанынан қосқан дегеннің әр түрлі мағынасы болуы мүмкін. Аудармашыға, әсіресе өлеңді аударушыға түпнұсқадағы бұйымның бәрін, ұсақ-түйегіне дейін қалдырмай, түп-түгел өз тіліңе түсір деп талап қою орынсыз болар еді. Мұнда да басты, қажетті образ яки жеке детальдардан солардың қосарында жүрген жеңіл-желпі сөздерді, қосымша бояуларды айыра білген жөн. Жоғарыда келтірілген "адырнасын ала өгіздей мөңіреткен" — "Его тетива ревела как вол" деп аударылған екен. Осында "ала" деген сөз неге түсіп қалды деп отырған жоқпыз. Адырнаның ала болар, қара болар, әйтеуір өгізше мөңірейтіндігі орысша дәл берілген. Махамбет өлеңдерінің кейбір шумақтары яки жеке жолдары аударылмай қалған дегенде, осы мағынада айттық.

Енді ақын өлеңдерінің осы кітапта орналасу реті жайында.

Махамбет жырлары қазақша жинақтарында да дұрыс орналастырылып жүрген жоқ. Көтерілістің екінші кезеңінде шығарылған кейбір өлеңдер кітаптың бас жағында да, ал "Хан емессің қасқырсың" сияқты ертеректе шығарылғандары соңында жүр. Ол ол ма, осы орналасуының өзінде тұрақтылық жоқ. Мысалы, 1951 жылы басылуында "Қарағай шаптым шандоздап" деген өлең 1948 жылғы басылуындағы, жаңадан қосылған өлеңдердің ішінде, кітаптың ең соңында емес, бұрыннан мәлім жырлар арасында "Ұл туса да" кейін басылған. Махамбет өлеңдерінің бұл жолғы орысша басылуында ақын өлеңдерінің қазақша 1948 жылғы (Қазақ ССР Ғылым академиясы шығарған) басылуындағы орналасу тәртібі сақталған. Бірақ бүл жолы да редактор (А.Семенов) осыған мейлінше салақ қараған. Мысалы, қазақшасында (1948, 1951 ж.ж.) "Күмісті мылтық қолға алыптан" кейін "Алтай" келеді, орысшасында бұл екеуінің арасына 3 өлең түсіп кеткен. "Шашылу" екі бөлек өлең боп аударылған (60-61 беттер). Және қазақшасында (1951 ж., 49-52 беттер) осы өлеңнен кейін "Қайда бар" келетін. 1948 жылы орысша басылуында да осылай еді. Енді кеп "Қайда бар-ды" араға 19 өлең салып, "Нарында" ("Нарын", 83-бет) өлеңінен соң бергенде, редактор осымен не ұтты?

деген сөздері екен, яғни "Tap қамау" деген өлеңнің аяғы. Сондықтан бүл жолдар кітаптың 98-бетіндегі ("Мы в тисках") текске жалғануы керек еді. Бұлай өлеңдердің түпнұсқадағы орнын алмастыру, бір өлеңді екі бөліп жіберу, бірінің шумақтарын екінші біреулеріне тіркеу ақын шығармаларының тұтастығын бұзады, оқуын қиындатады. Махамбетке бұлай "редакция жүргізу, әрине, еш қажеттіктен тумаған, мұны аудармашы мен редактордың салақтығы, аса жауапты іске атүсті қарағандығы деу қажет. Редакторға өз алдына тағар тағы бір кінәміз бар. Ол — Махамбет өлеңдерінің орыс тілінде 1948 жылғы басылуында бар кейбір жолдардың алынып тасталуы, енді бір жерлерінің орынсыз өрі олақ түзетілуі.

деп аударылған. Редактор А.Семенов осы жолдарды бүл жолы алып тастапты. Сондай-ақ "Жалғыздықтың" ("Одиночество", 97- бет) соңғы үш жолы ғайып болған.

болып, негізінен дұрыс аударылған еді. Бұл жолғы басылуында (71-бет) осы жолдар өзгеріске ұшыраған:

Кітапта профессор Қажым Жұмалиевтің көлемді кіріспе мақаласы басылған. Бұл оның 1948 жылғы мақаласы, аздаған қысқартулар болмаса, еш өзгеріссіз. Осында бір "әттеген-ай" бар. Ол — Махамбеттің туған жылының теріс көрсетілуі. Ақынның 1804 жылы емес, 1803 жылы туғандығы Махамбеттің өзі қол қойған документпен әлдеқашан анықталды ғой. Бір ауыз сөз — кітаптағы сурет жайында. Оқушыға осымен Махамбеттің үш суреті мәлім: Қ. Жұмалиевтің 1948 жылы шыққан кітабында басына дулыға, үстіне сауыттың сыртынан шапан да емес, бешпент те емес бір нәрсе киген біреудің суреті басылған. Махамбет өлеңдерінің 1951 жылғы басылуына Ә. Қастеев салған "Махамбет Өтемісұлы" деген сурет қоса берілген. Бұл жолы шашақты (?) дулыға киген тағы бір адамның суреті басылыпты. Бұлардың қай - қайсысында да Махамбеттің ғажап сырлы рухани бейнесі көрініс таппағанын былай қойғанда, осы суреттер жұртшылықты жаңылдырады. Махамбеттің суреті сақталмағаны мәлім. Демек, оның суретін әркім өз ойынша құр жобамен салып жүр. Мәдениетті елде осы жай әрдайым ескертіледі: мысалы, орыс кітаптарында міндетті түрде "предпологаемый портрет такого - то" деп жазылады. Біздер осыны ұмыта береміз. Махамбеттің нақ өзіне қарап отырып салғандай яки суретін көшіріп алғандай, "Махамбеттің портретін" салушылар көбейіп барады. Егер ұлы төңкерісшіл ақынның бейнесін жасағымыз келсе, мұны дұрыстап қолға алайық: ғайыптан - тайып сақталған суреті жоқ па екен, іздестірейік. Мысалы, 1839 жылы ноябрьде Борсықтың құмында Махамбетпен бірнеше күн бірге болған атақты саяхатшы Е. П. Ковалевский ақынның суретін салып алуы әбден мүмкін. Әйтпесе Құрманғазы суретіне жарияланғандай конкурс өткізуге болар ма еді. Мұны да ойланған жөн. Ал мына кітаптағы сурет, әрине, Махамбет емес. Қазақтан гөрі тау халқына келіңкірейді. Оның үстіне қолына қараңыз. Қол емес, құнан өгіздің жаурындай жалпақ та сом бірдеңе. Суреттің басқа детальдарымен еш қиыспайды. Махамбет өлеңдерінің орыс тілінде басылып шығуы — біздің мәдени өміріміздегі елеулі оқиға. Патша отаршылдығына, халықты қорлаған, қанын сүліктей сорған хан -сұлтандарға қарсы көтерілісті басқарған жаужүрек батыр, майталман ақынның мұрасымен енді орыс оқушылары, осы арқылы бүкіл одақ жұртшылығы бұрынғыдан да кең әрі жақын таныса алады. Сонымен бірге, Махамбет өлеңдерінің орыс тіліндегі аудармасын жетілдіре беру ісі де күн тәртібінен түспеуі тиіс.

Қазалы күн Исатай-Махамбет көтерілісі жөнінде арнаулы монография жазған қазақстандық тарихшы В.Ф. Шахматов архивтік және басқа материалдар негізінде ақын өмірінің соңғы дәуірін зерттеп шықты. Ол Махамбеттің 1845 жылы Орынборға барып, баласын орысша оқуға бермекші болғанынан бастап, 1846 жылы (бұрынғы жазылып жүргеніндей 1845 жылы емес) күзде қандай жағдайда қаза тапқанын анықтады. Алайда, Шахматовтың монографиясында да Махамбеттің 1846 жылы дәл қай айда, қай күні қаза тапқаны көрсетілмеген. Біз Қазақстанның Орталық тарихи архивінде болып, Махамбеттің өлімі туралы істі (4-фонд, 1-тізім, 456-бума, 3414-іс) қайта қарап шықтық. Алдын ала айту қажет, мұқият тексергеннің өзінде Махамбеттің дәл қай күні қаза тапқаны архивтегі документтерде көрсетілмеген. Алайда, сондағы жанама фактілерге сүйеніп, ол күнді есептеп шығару әбден мүмкін екен. 1845 жылы февральда Махамбет Орынборға келіп, Шекара комиссиясына арыз береді. Бүл арызында ол өзінің Нұрсұлтан деген 10 жасар баласын Шекара комиссиясы жанынан ашылғалы жатқан орыс-қазақ мектебіне алуды өтінеді. Сол-ақ екен, патша әкімшілігі Махамбеттің ескі "қылмыстарын" қайта қозғап, ақыры сол жылы 7 сентябрьде Кіші жүздің Батыс бөлігінің правителі Баймағамбет Айшуақовқа Махамбетті ұстап әкел деп бұйрық береді. Бірақ ақын бір жыл бойында қолға түспейді. 1846 жылдың октябрінде Баймағамбет Махамбетті ұстап әкел деп өзінің 20 жендетін жібереді. Олар ақынның үйіне аңдап еніп, жанжал шығарып, оны сол оз үйінде қылышпен шауып өлтіреді.

Сонымен Махамбет 1846 жылдың октябрінде қаза тапты дейік. Сонда қай күні? Бұл оқиға жөнінде жоғарыда аталған архивте сақтаулы істен біз Орынбор Шекара комиссиясының 1846 ж. 15 ноябрдегі отырысының протоколын оқыдық. Протоколда Махамбеттің өлімі жөнінде Баймағамбеттің сол жылғы 5 ноябрьде Шекара комиссиясына жазған мәлімдемесінің мазмұны келтірілген. Сонымен бірге бұл оқиға жөнінде Махамбеттің інісі Хасеннің 4 ноябрь күні Баймағамбетке берген жауабының мазмұны тіркелген. Бізге қажет мәлімет осы Хасеннің жауабынан табылды. Баймағамбеттің жалдаптары келгенде Хасен өз айтуынша Махамбеттің үйінде екен. Үйде жанжал туғанда Хасен түзде намаз оқып отырады да, ағасының өлімін өз көзімен көре алмайды. Әйтсе де сол оқиғаның басында болғандықтан, Хасеннің жауабына бұл істегі ең сенімді документ деп қараймыз. Ол өзінің жауабында былай дейді: "Атым Өтеміс ұғлы Хасен, Батыс бөлімнің беріш руының, жайық тайпасының қазағымын. Сот астында болған жоқпын, бойдақпын, ауылым Дендер тауына жақын Малайсары құдығында. Осыдан 20 күндей бұрын Махамбет деген ағамның үйінде Бітімбай Шокин, Еспамбет (әкесінің есімін білмеймін) деген қазақ тергеуіміз отырғанымызда үш салт атты кісінің келе жатқанын көрдік. Бұлар кім екен деп сыртқа шықтық. Салт аттылар жақындағанда Махамбет сезіктенсе керек, үй сыртында байлаулы тұрған аттарға қарай жүрді. Бірақ келе жатқандар аттарға бұрын жетіп айдап жіберді. Сонда олардың жау екенін аңғарса керек, Махамбет атпақ болып мылтығын оқтады. Бірақ мен жалынып атқызбадым". Бұдан кейін Хасен келген адамдардың Махамбетті жылқы дауымен келдік деп алдағанын, Махамбет олардың ішінен Ықлас пен Мұса дегендерін үйге алып кіріп, шай бергенін бастан-аяқ баяндайды. Сонымен Хасен өзінің 1846 жылы 4 ноябрьде берген жауабында Махамбетті содан 20 күндей бұрын өлді деген. Егер анық 20 күн болса, бүл 16 октябрьге дәл келеді. Тап басып, анық айтпағаны өкінішті. Алайда намаз оқитын, демек күннің жұмасын білетін адам болғандықтан, есебінен аса алшақта кетпесе керек. Сонда бір күнді әрі, бір күнді бері алғанның өзінде Махамбетті 1846 жылдың 15-16-17 октябрінде осы үш күннің бірінде қаза тапты деп болжауға болады. Хасеннің жауабы жөне бір жайды анықтап еді. Махамбеттің өлімі туралы істегі патша өкімдері жазған документтерде келе жатқан адамдарға Махамбет оқ атты, бірақ онысы дарымады делінген. Ақынды айуандықпен өлтірген кінәсіне сылтау ретінде Баймағамбет тобының шығарған бүл өтірігін В.Ф.Шахматов та шындық көріп, өз кітабына осы долбарды енгізіпті. Хасеннің жауабынан бұның өтірік екені анықталып отыр. Расында да, мергендігі аңыз болған Махамбет атса, әрине, жендеттерді қабатынан жайратқан болар еді. Бұл эпизод жөнінде 1948 жылғы кітабында Қ. Жұмалиев та күмән келтірген. Сол расқа шықты.

Махамбеттің бейітін тапқан Бір елдің нақылында: "Кімде-кім оз өмірінде бір үй салса, бір түп ағаш өсірсе, ол ғұмыр жасын босқа өткізбегені", — дейді екен. Орал облысы, Тайпақ ауданындағы "Котельников" совхозында тұратын Бектұрғанов Құрақ ақсақал осыншама жасқа келгенше үй де салған шығар, ағаш та отырғызған шығар, яғни өмірін текке өткізбеген адам. Бірақ оның ең басты еңбегі — Махамбеттің бейітін тауып бергендігі. Бүгінгі ұрпақтың көзінен тайып, көңілінен өшіп бара жатқан қасиетті зираттың басында қазір ескерткіш тұрса, ол енді аспан астында жер бетінен өшпейтін болса — бұл осы Құрақ ақсақалға мәңгі-бақи қарыздар.

Сол жылы белгілі жазушы әрі академик ғалым Қажым Жұмалиев пен ақын Тайыр Жароков сапармен Орал облысын аралап қайтты. Бүл жолы Қажым Жұмалиевтің көбіне-көп ден қойғаны Махамбеттің бейітін іздеу еді. Сұрастыра - сұрастыра ол ақыры Тайпақ ауданының орталығы Калмыков селосында сол кезде сауда мекемесінде істейтін, жоғарыда аталған Бектұрғанов Құрақты іздеп тапты. Құрақ оған Махамбеттің қай жерге жерленгенін, оны өз әкесінің көрсетуінен білетінін айтып, Қ.Жұмалиевке сол жерді апарып көрсетті. Бүл — ол кезде Гурьев облысының Есбол ауданына, қазірде Индер ауданына қарасты Қарой деген жер. Сол сәтті күннен бастап Махамбеттің бейіті халқымызға анық - қанығымен мәлім болды да, келесі 1959 жылдың күзінде бейіттің басына аудан еңбекшілері ескерткіш орнатты. Өзінің сол сапардағы үлкен табысы жөнінде Қажым Жұмалиев кезінде республикалық баспасөз бетінде әлденеше мақала жазды. Белгілі антрополог ғалым әрі мүсінші Ноэль Жұмабайұлы Шаяхметов 1966 жылдың жазында Махамбеттің қабірін ашып, ақынның сүйегін Алматыға алып келді. Сосын ол өзінің ұстазы академик М. М. Герасимовтың әдісімен ақынның бас сүйегі негізінде Махамбеттің мүсін портретін жасап шығарды. Сөйтіп, Махамбет қаза болғаннан кейін арада 120 жыл өткенде, халқымыз ақынның төл бет бейнесін қайта көру бақытына ие болды. Н.Шаяхметов жасаған ақынның бюсті ғылыми дәлдігі жағынан ешқандай шүбә туғызбайды. Бірақ автор арнаулы даярлығы бар маман суретші болмағандықтан Махамбеттің мейлінше дәл бет бейнесіне жан бітіре алмаған, ақын бетінде батырдың балуан қайраты мен бұрқаған қызу шабытын ойната алмаған. Бұл — әуесқой мүсіншінің айыбы емес, ол қолынан келгенін істеді, осынысымен де ол ардагер бабамыздың алдында үлкен қызмет атқарды деп білеміз. Махамбеттің өз бас сүйегі негізінде ғылыми жолмен жасалған бет әлпетін қолдарына бергенде, енді ақынның көркем (художественный) портретін немесе мүсінін (алғашқыда, мүмкін, тек қана бюстін) жасау — ендігі жерде суретшілер мен мүсіншілердің міндеті. "Котельников" совхозында тұратын Құрақ Бектұрғанов ақсақал біз барғанымызда, үйінде сырқаттанып отыр екен. Осыған қарамастан біраз әңгіме айтты. Әуелі ол:

Расында, Махамбеттің дене сүйегі (қаңқасы) Н.Шаяхметовтың пәтерінде (Алматы, Калинин көшесі, 119-үй, 6-шы пәтер) подвалда жатқанына қазір жеті жылдан асты. Ақынның мүсін портреті әлдеқашан жасалып бітті. Сүйекті әлдеқашан орнына апарып, қайта жерлеу керек еді...

Осы арада мынаны айта кеткен жөн.

Махамбеттің о бастағы бейіті қазіргі Гурьев облысының Индер ауданындағы Қарой деген жерде. Онда ешқандай елді мекен жоқ, өзі үлкен жолдан 30 шақырым бұру. Қарой деген атынан - ақ көрініп тұр — өзі ойда, әбден қасына барғанша бейітті ешкім көрмейді. Махамбеттің бейіті мен басына қойылған ескерткіштің осындай елден, жолдан бүру, иесіз маң далада тұруы лайық па? Ақынның сүйегі бір себеппен қазылып алынған екен, қазір қолда екен, енді оны қайтадан сол елсіз даладағы қабіріне қайта апарып көмбей-ақ, басқа бір лайықты орынға жерлесе қайтер еді? Жергілікті партия - совет орындарындағы жолдастардың да пікірі осы. Ардагер ақын әрі батыр бабамыздың сүйегі, оның басындағы ескерткіш елдің қалың ортасында, ең көрікті жерге орнатылып, бүгінгі және бұдан кейінгі де ұрпақтардың әрдайым қастерлеп, тағзым ететін қасиетті ғимаратына айналдырылуы тиіс.

Қалай болғанда да, Махамбеттің сүйегін батырдың аты мен қасиетіне лайық құтты жеріне қондыру, басына қазіргі Қар ойдағысын бір үйім цемент соқпа емес, берік граниттен я мөр - мөр көркем ескерткіш орнату енді кезек күттірмейді. Бұл игі істі Қазақстан Жазушылар Одағы, Суретшілер Одағы, Қазақ ССР Мәдениет министрлігі қолға алғаны жон.

Жоғарыда айттым, Бектұрғаннан Тәшкен туады дедім ғой. Тәшкен бабамызды үш-төрт жасымда көрдім, түр-түсін шала - пұла білем. Сол жылдары ол жетпісте шамасында қайтыс болды. Тәшкенмен бірге туған Жақсы гүл деген атамыз болған. Жақсы гүл ден Сапа мен Жұмағали туады. Сапа ертеректе қайтыс болған. Жұмағалидан Бисен мен Көрім туады. Бисен Жұмағалиев бұрынғы Көкшетау облыстық партия комитетінің секретары. Көрім Сапиев (әкесінің ағасының атына жазылып кеткен) осы Тайпақ ауданында "Есенсай" совхозында мектеп директоры. Менің өзімнің әкем Дінмұхамедтің мекені Қарабауда Там, Ащыөзек деген жерлер. Көне сөзді көп білетұғын. Әсіресе Махамбеттің өлеңдері әбден ішіне сыйып болған кісі еді. Өзі бұрынғы мұсылманша сауатты болатын. Әлгі білетін өлендерін ылғи да бір үлкен қара кітапқа жазып кеп отыратын. Ол жазғандарын ана бір жылдар "асыра сілтеу" кезінде отқа жағып жіберді той деймін. Тана Сүгір ақынның өлендерін де жатқа айтып кеп отыратын. Әкем 1952 жылы 69 жасында қайтыс болды. Қайтыс боларының алдында бір жыл бұрын: "Ата-бабаларымның зираттарына дұға етем", — деп мені бір жолы әдейі ертіп шықты. Сонда Қаройға барғанымызда, Махамбеттің бейітін көрсетіп, ұмытпас үшін бас жағына бір сырық, аяқ жағына бір сырық шаншып, белгі етті. Кейін 1958 жылы Алматыдан Қажым Жұмалиев пен Тайыр Жароков келгендерінде, мен осы сырық шанышқан Махамбеттің бейітін тауып бердім той оларға. Махамбеттің жерленген жерін қазірде Қарой деп атап жүрсіздер. Шындығында дұрысы ол жерді Қабанбай - Қарақалпақ деп атайды. Руы беріш, оның ішінде қара тоқай тайпасы, Мұрат ақынның бір өлеңінде былай делінетіні бар: Иманқұл, Кетебай мен Аю, Дендер — Шалықтап көшуші еді біздің елдер. Ат мініп, алма мойына, нар жетелеп, Бұлаңдап, әдірә қалғыр, жүрген жерлер. Өзегім өртенеді, ішім жанып, Есіме түскен кезде өскен тендер. Төрт құдық, тұз жағасы Алдаберген — Қайран ел көшуші еді көлденеңнен. Беріштің әр аулына қонақ болсаң, Жылқыдай болушы едік көлге келген. Бақи жерімді айтып зарығамын Сағынып ағайынды шөлдегеннен. Қабанбай, Қарақалпақ, Малайсары — Кенжеден көрінеді жердің бәрі. Су ішіп Көтебайдан шыққанында, Мәтештен асушы еді жылқы малы. Осында аталған Қабанбай, Қарақалпақ — Махамбеттің бейіті жатқан жер. Кейде оны Малайсары құдығы деп те атайды. Сол арадан 15 шақырымдай жерде Базарбай - Құрмас деген мекен бар. Менің әкем Дінмұхамед 1952 жылы "Өлеңті" совхозында қайтыс болғанда, сол Базарбайға апарып жерледік.

Асаубай мен Махамбеттің алғандары бір кісінің қызы, екеуі бажа десетін. Атырауға көшіп бара жатқан Махамбет осы Қаройға келіп қонғанында, бажасы Асаубай оны қонаққа шақырыпты. Ертеңіне аттанарда Махамбет Асаубайды қонаққа шақырады. "Сойына беретұғын қойымыз жоқ, барымызға риза боласың", — дейді ақын. Ертеңіне қонаққа келген Асаубайлар шабылған ауылдың, бассыз денені құшақтап, жылап отырған қатын-баланың үстінен шығады. Баймағамбеттің жіберген кісілері сол күні келіп, Махамбетті өлтіріп басын кесіп алып кеткен екен. Сонда Асаубай Махамбеттің құнын сұрап, Баймағамбеттің соңына түседі. Одан ештеңе өндіре алмаған соң аңдып жүріп, әйтеуір бірде қапысын тауып, Баймағамбетті өлтіріпті дейді ғой. Баймағамбет Петербордан келе жатқан сапары болса керек. Електің суынан өтпек болып, су тасып жатқанына қарамай паром салдырады. Қасында алты жолдасы бар, Асаубай бірге мінеді. Әлде өздері мінбей жағада қалып, арқанын қиып жібере ме — ол жерін анық білмеймін. Әйтеуір Баймағамбет мінген паром ығып кетеді де, сұлтан қасындағы төрелерімен бәрі Електің суына ағып кетіпті, дейді. Құрақ ақсақалдан бұл жолғы жазып алған әңгімеміздің ұзын - ырғасы осы. Аттанарда суретін сұрап едім, соны ақсақал тауып бере алмады. "Балаларымда болмаса, өзімде жөнді суретім жоқ", дегенді айтты. Қанымызға сіңген сол баяғы енжарлығымыз, салақтығымыз да. Жасыратыны жоқ, кейде кешірімсіз салақпыз, ұқыпсыз. Әйтпесе, аузын ашса Махамбеттің өлеңімен сөйлейтін, кеудесі сыр сандықтай жыршы қарт Дінмұхамед Бектұрғанов (Құрақтың әкесі) тіпті беріде — 1952 жылы қайтыс болған екен. Соған дейін ешкім ол кісіден Махамбеттің өлендерін жазып алуды ойламаған. Махамбеттің қазіргі кітабында жоқ небір асыл сөздер кетті-ау сол кісінің өзімен бірге жер астына!

Ақынның түр сипаты Ғалым антрополог өрі мүсінші Ноэль Жұмабайұлы Шаяхметовтың оқушы жұртшылық кептен күткен кітабы жарыққа шықты. Кітаптың авторы — атақты мүсінші - антрополог, тарих ғылымының докторы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты М. М. Герасимовтың шәкірті. Академик М. М. Герасимов ССРО Ғылым академиясының этнография институтында пластикалық жолмен адам мүсінін қалпына келтіру лабораториясын басқарады. Мұндай ғылыми мекеме бүкіл әлемде басқа еш жерде жоқ. Автор кітабын өзінің осы әйгілі ұстазының ғажап өнерін баяндаудан бастайды. Герасимов адамның бас сүйегі негізінде сол адамның портретін (мүсінін) жасап шығару әдісін ғылыми негіздеген ғалым. Қырық жылдан астам уақыт ішінде ол арғы-бергі замандарда өмір сүрген көптеген тарихи адамдардың портреттік жасап шығарды. Герасимов жасаған галереяда орыс князі Ярослав Мудрый (XІ ғасыр), Ақсақ Темір (XV ғасыр), ұлы неміс ақыны Шиллер, орыс патшасы Иван Грозный, тәжік ақыны Рудаки, адмирал Ушаков, т.б. бар. Ұстазынан осы өнерді үйренген Н.Шаяхметов қазақтың өткен замандардағы көрнекті қайраткерлерінің мүсінін жасауды қолға алады. Сонда кімнен бастау керек? "Махамбеттен бастау керек" деген ақыл береді оған профессор Сайым Балмұханов. Кітапта осы игі де абыройлы жұмыстың қалай жүргізілгені көпшілікке дән түсінікті, жатық, көркем тілмен баяндалған. Инемен құдық қазғандай бұл еңбектің бейнеті мен машақаты қанша мол болса, абыройы сонша зор. Расында, осыдан 123 жыл бұрын қаза тапқан жалынды ақын өрі батыр Махамбеттің бас сүйегін тауып алып, соған қарап оның тірісінде дәл мүсінін жасап, ардагер бабамызбен қайта көрістірген ғалым мүсіншіге айтып алғыс жеткізе аларсың ба?! Махамбеттің 1846 жылы күзде Дендер тауының маңында жалғыз үй отырғанда қалай айуандықпен өлтірілгені қазір бірсыдырғы анықталып болды. Бірақ осы оқиғаның өлі де күмәнді жерлері бар. Мәселен, сол кездегі ресми қағаздарда Жүсіп Өтеулиев деген біреу "Махамбеттің қолындағы қанжарды ұрып түсірмек боп қылышын сермеп қалғанда, абайсызда басына тиіп, Махамбет сол бойда өлді" делінген. Н.Шаяхметов кітабында кісі өлтіруші жалдаптардың кінәсін жуып-шаймақ болған бұл ресми түсініктің басынан аяғына дейін жалған екенін дәлелдейді. Ақынның бас сүйегі мен мойын омыртқаларындағы жарақаттарды, дақтарды рентген және химикалық әдістермен мұқият зерттей келіп, ол мынадай қорытынды шығарады: "Жүсіп Өтеулиев ақынды қылышпен торт рет ұрған. Бұдан кейін екінші бір қылышпен тағы біреу (Ықылас Төлеев я болмаса Мұса Нұралин) тағы үш рет ұрған" (84-бет). Кітапта тағы мынадай қызықты деректер келтіріледі: Махамбеттің бойы 169 сантиметр, кеудесі, бұлшық еттері мығым, аса күшті кісі болған. Соңғы жылдары оң жақ жамбасынан деген дертпен ауырғандықтан аяғын сылтиды екен. Тамақты сол жақ тісімен шайнайды екен. Антрополог мүсіншінің еңбегі — ғылым мен өнердің қоспасы. Оның қиындығы да осынысы. Н. Шаяхметовтың кітабы бұл салада қазақ топырағында туған түңғыш еңбек. Махамбеттің мүсінін жасап шығарғаннан кейін Ноэль Шаяхметов қазақтың көне замандағы батыры қара қыпшақ Қобыландының, қазақтың ұлттық музыкасының атасы Құрманғазының қабірлерін қазып, енді осы екі алыптың мүсінін жасауға кірісті. Талантты жас ғалым - мүсіншіге бұл жұмыстарының да сәтті аяқталуына тілектестік білдіреміз.

Өткен жылдың күзінде Батыс Қазақстан мен Гурьев облыстарының аудандарында халық ауыз әдебиеті мұраларын жинап жүріп, Махамбет Өтемісұлының аталас ағайындарымен кездестім және ел аузынан бұрын белгісіз үш өлеңін жазып алдым. "Махамбеттің ІІІонты биге айтқаны" деген өлең қазір Батыс Қазақстанның Чапаев поселкесінде тұратын жыршы Таутекенов Әділдің аузынан жазып алынды. Мұнда батырдың қайғысы, Жәңгірдің халыққа жайсыз болғаны, өздерінің қалпына шабылғаны, туып-өскен Нарынның қасиеттері, халқының меймандостық дархан пейілі айтылады. Өлеңнің идеясы мен көркемдігі және стилі жағынан Махамбеттікі екендігіне шек келмейді. Жырдың ішінде "Баймағамбет сұлтанға айтқаны" дейтін толғауындағы бір шумақ қайталанады. Оған таңдануға болмайды. Өйткені "Өтемістен туған он едік" дейтін шумақ — ақын өлеңдерінің беташары. Оның үстіне бұл жай қайталау емес, өзінше ерекшелігі, тың пікірі бар. Бұл шумақ:

Сол сияқты осы өлеңде "Адыра қалған Нарынның" деп басталатын бұрыннан белгілі өлеңнен қайталанатын жолдар, шумақтар кездеседі. Бірақ мұнда да үлкен өзгешелік, жаңалықтар бар. Мысалы, "Адыра қалған Нарында".

Соңғы табылған өлеңі бұрынғысынан әлдеқайда толық та мазмұнды. "Адыра қалған Нарын" дейтін өлеңі мына соңғы табылған толық толғауының бір үзіндісі екені даусыз. Бұл толғаудың Исатай-Махамбет бастаған шаруалар көтерілісінің себебін, сипатын анықтауға қажетті фактілі те мәні зор. Толғауда Байтоқты әшкерелейтін және осы өлеңнің айтылған мерзімін анықтауға мүмкіндік беретін жолдар да бар. "Махамбет жайсаң мен едім", "Ханды өлтірер күн қайда!" деген өлеңдер қазіргі Маңғышлақ облысы, Ералиев ауданына қарасты Ералиев атындағы ауыл шаруашылық артелінің мүшесі, 1875 жылы туған Тұрғанбетов Кенжебай қарттың аузынан жазып алынды. Мұнда да Махамбеттің бізге бұрыннан белгілі кейбір өлеңдеріндегі жолдарды қайталау кездеседі. Бірақ, мұнда қолданылған жолдардың сөзі ұқсас болғанмен мағынасы басқа, қорытындысы тың.

Қазақ ақын - жыршыларының айтуынша, атақты Нұрым жырау Ығылман Шөрековтің "Исатай-Махамбет" деген дастанын тыңдап: "Батырдың тұлғасын дұрыс көрсете алмаған екен, жасытып жіберген бе, қалай?", — деп жақтырмай, "қайта жырла" деп белгілі Қашаған ақынға тапсырыпты. Қашаған Маңғыстаудың осы күнгі Теңіз ауданына қайықпен өтіп, Исатай-Махамбет бастаған көтеріліс болған жерлерді, ауылдарды асықпай аралап, ақырында Исатай-Махамбетке арнап үлкен дастан шығарып қайтыпты. Оны Нұрым жырау ұнатып: "Бәсе, батыр осындай болу керек қой!" — деген екен. Өкінішке орай, жырды қолға түсіре алмадық.

Бұдан бір жарым ғасырдан бұрын өткен және белгілі бір поэзия мектебінің дәстүрін сақтап жырлаған Махамбет Өтемісұлының (1804-1846) мұрасында бүгінгі оқырманға, әсіресе жас буын - мектеп оқушыларына бейтаныс, түсініксіз сөздер мен тіркестердің кездесуі — заңды нәрсе. Олар, әрине, шет пұшпақтап түсіндіріліп те келеді. Махамбеттің өз сыры, өз мәнерімен келетін поэзиясының көп образы әлі де жете танытылып, көп сөздердің мәні әлі де айқын ашылып болған жоқ. Оның үстіне қазірде мән-мағынасы бей таныста едәуір сөздердің қате басылып жүргені бар, сондай-ақ кейбір түсініктердің жаңсақ берілуі және кездеседі. Сондықтан біз бүл мақалада оқырман назарын бірқатар сөздердің түсініктеріне және түзетулерге аудармақпыз. Ең алдымен, қате басылып жүрген жайттарды көрсеткіміз келеді. Махамбет ақынның мұрасы революциядан кейінгі кездерде ер алуан хрестоматияларда, жинақтарда, газет-журналдарда көптен бері басылып келеді. Ақын өлеңдері жеке кітап болып 1925, 1939, 1941, 1951, 1958, 1962 жылдары басылып шықты. 1962 жылғы кітап ақын мұрасының едәуір толық жинағы ретінде ұсынылған. Осы басылымда қате жазылған сөздер мен жаңсақ түсініктемелер кездеседі:

деген жолдар бар. Мұнда жүгірмес (жүгірмеуі) деген болымсыз етістік жүгірмегі болып қате берілген, яғни ақ киіктің жүгіре алмауы май басқандықтан деп түсінеміз. Сол сияқты батыр болмақ ойланды деп емес, сойдан деп оқу қажет. Сой — батыс қазақстандықтар говорында "тұқым, нәсіл" деген мағынада қолданылады. Бұл сөз Махамбетте осы мәнде бірнеше рет кездеседі: Мен кесекті ердің сойымын... Мен ақсұңқар құстың сойы едім... Демек, ақын батыр болу, адамның тұқымынан, нәсілінен, яғни қанынан деген образды бермек. Сой сөзі "Қобыланды" жырында да бар және мұны Қазақстанның батыс өлкесін мекендеген ақындардың барлығының тілінен кездестіреміз. Ақынның "Міне алмаған алақай" деп басталатын алты жолдық өлеңі бар. Өлеңнің бірінші тармағы 1938, 1962 жылғы кітаптарында осылай (алақай) жазылған да, 1951 жылғы басылымда Алақай сөзін профессор Қ.Жұмалиев: Таловка ауданындағы кішілеу бір поселкенің аты деп түсіндіреді (Махамбет өлеңдері. 1957, 79-бет). Ә.Құрышжанов мақаласында оны дұрыс деп табады. Біздіңше, бұл тармақты "Міне алмаған алаға - ай" деп жазу керек те, көрсетілген сөздің түбірін ала деп тану керек. Ала — "ат, азбан" деген соз. Бұл — қазақтың эпостық жырларында жиі кездесетін соз.

Азбан немесе ала (ақта ат) — халық поэзиясында күшті, мықты жылқының символы. Ол "ертеңнен шапса, кешке озған, ылдидан шапса, төске озған, томаға көзді қасқа азбан" болып бейнеленеді. Сондықтан да батырлардың мінген аты ала болып келеді. Батыр өзінің күшін, айбатын көрсеткісі келгенде, "жылқы ішінде аламын" дейтіні де осыны дәлелдейді. Азбан мен ала сөзі — синонимдер, бірақ поэзия тілінде жиірек қолданылатын ала варианты, өйткені азбан сөзі тек жылқы емес, өзге малға да байланысты айтылады. Махамбет қолданған жолдың "міне алмаған алаға - ай" болуға тиісті екендігін өлеңде айтылмақ жалпы ойдан да аңғарылады: "алаға міне алмаған, далаға шыға алмаған атаңа нәлет Жәңгір хан" деп түр ақын. Алаға міну, жаумен ен далаға шығып айқасу — батырлардың үлесі, ал Жәңгір сияқты хан осылайша ұрысудың орнына "қара қазақ баласын көзінен тізіп, Орынбор қаласына қаматып жібереді" дейді.

деген жолдар бар. Ақынның барлық кітабында осылайша жазылған да, оған "бұғының бір түрі" деген түсінік беріледі. Бүл — өте жансақ жөне жазылуы қате. Дұрысы — Кет Бұғы. Кет Бұғы — кісі аты. Профессор С.Аманжоловтың көрсетуі бойынша, қазақ шежірелерінің бірінде: Найманның Тоқпан, Ел - Ата, Өркеш деген үш ұлы болады. Ел -Атадан Келбұғы, Кетбұғы тарайды. Кетбука (Кит-Бука) деген XІІІ ғасырда жасаған тарихи адам да болған. Ол — Монғол империясының Хулагу ханы тұсындағы армиясының штаб бастығы Найман Кит. Бұғы, Буга, Бука, Буке сөздері түркі - монғол халықтарының тарихындағы кісі аттарында жиі кездеседі. Махамбет ақынның атап отырған Кет бұғысы кім? "Кетбұғыдай билер" дегеніне қарағанда, тарихи немесе аңызға айналған атақты билердің біреуі болса керек. Қорыта келгенде, Махамбет өлеңдеріндегі Кетбұғы сөзі — біріншіден, Керт Бұғы емес, Кет бұғы, екіншіден, бұғының бір түрі емес, адам аты.

дейтін жолдар бар. Мұндағы тептер сөзін Дендер деп оқу керек. Дендер — Орал даласындағы жер аты, ақын бұл атауды өзге бір өлеңінде Еділ, Сағыз, Жем деген жерлермен қатар атайды:

деген тармақтарды оқимыз. Мұндағы көрсетілген сөз де қате жазылған, сондықтан сөйлемнің мазмұны да ақылға қонбайтын мәнсіз болып шыққан. Бұл сөз еріккен деп оқылуы қажет. Еріскен сөзін ақын 2-3 жерде қолданған:

Диалектолог мамандардың айтуына қарағанда ерісу сөзі Гурьев, Маңғыстау өлкелерінде "көрісу, егесу" мағынасында қолданылады. Махамбет те осы мәнде жұмсағанға ұқсайды: азамат ерлер кімде жоқ, бірақ олар жаумен егескен (ұрысқан, соғысқан) кезде қолда жоқ дегенді айтып отыр. Бір ғажабы бұл сөз көрсетілген мағынада Жамбылда да бар:

Мұндағы көлік сөзін күлік деп түзетіп оқу қажет. Күлік — жүйрік ат, ал жүйрік атты ерлер мінді. Көлік сөзі жалпы транспорт ретінде пайдаланылатын малды білдіреді, ал күлік — сәйгүлік, жүйрік, ұшқыр ат деген ұғымда келеді. "Сәйгүлік" мағынасында күлік (күлүк) сөзін қолдану диалектологтар көрсеткендей, тек оңтүстік аймақтарда (Жамбыл, Шу төңіректерінде) емес, ертеректе Қазақстанның өзге өлкелерінде де орын алған. Мысалы, Шалкиізде: Күлікке тастай болып тимесе, Үстіме көбе сайлап кимеді. Эпостық жырларда да күлік сөзі "жүйрік ат" ұғымында кездеседі.

МАХАМБЕТ ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ӨЗІНЕ ДЕЙІНГІ ДӘУІРДЕГІ ПОЭЗИЯ ҮЛГІЛЕРІМЕН БАЙЛАНЫСЫ Қазақ әдебиеттану ғылымында Махамбет шығармашылығын барынша көп әрі барынша терең зерттеген академик Қ. Жұмалиев Махамбет өлеңдерінің ауыз әдебиетімен байланысы жөнінде: "Махамбет — өзіне дейінгі халық әдебиетінің барлық табыстарын толық меңгеріп, кемшілігін қайталамай, өз бетін, өз стилін айқындап, әдебиетте көрнекті үлгі қалдырған ақын"64, — дей келіп, "Бірақ бұл өз алдына жеке тексеруді керек ететін мәселе. Өйткені, ауыз әдебиетінің белгілі бір түрі болып саналатын тарихи өлеңдер (лиро-эпикалық жыр емес, қысқа өлеңдер) бізде әлі зерттелген емес. Махамбеттің бұл тектес өлеңдерінің ауыз әдебиетіндегі қысқа тарихи өлеңдермен байланысы айқын. Бірақ, айырмасы қайсы? деген сұрақ, әуелі қазақ әдебиетіндегі ескіден келе жатқан қысқа өлеңдердің өзін жеке мәселе етіп талдауды керек етеді", — деген болатын. Махамбет поэзиясының тамаша білгірі, академик Қ. Жұмалиев бұл пікірді ақын өлеңдерінің түрі мен тілдік материалдарын арғы дәуірлерден қалған бай поэзия үлгілерімен салыстыра отырып, осы салыстыру негізінде көрінген ұқсастықтарды, бірліктерді ескере отырып айқын болатын. Бірақ Қ.Жұмалиев бұл бірлікті, байланыстылықты, жақындықты арнайы зерттеу объектісі ретінде алған емес. Сондықтан да Махамбет өзіне дейінгі халық поэзиясынан не алды, бұл ауыс-түйістің сипаты қай дәрежеде деген мәселе бізде әңгіме болған мәселе, ал Махамбет өлеңдерінің тілін сөз еткен тұста таза Махамбеттік дүниені айыра тану үшін және бұл мәселе, сөз жоқ, әңгіме етілуі керек. Қазақ поэзиясында бірде пәлен ақындікі, бірде түген ақындікі деп танылып жүрген біраз өлеңдер бар. Осындай даулы өлеңдерді біз Махамбет ақынның өлеңдері арасынан да кездестіреміз. "Ертедегі қазақ әдебиеті хрестоматиясы" деген жинақта Қазтуғандікі делініп мынадай өлең берілген:

Сол сияқты "Хрестоматияда" Махамбеттің "Пыр-пырлай ұшқан қасқалдақ" деген өлеңіне өте ұқсас өлең Абылдікі деп берілген ("...Хрестоматия", 146-бет). Қазтуған Махамбеттен үш ғасыр бұрын жасаған, ал Абыл болса Махамбетпен замандас ақын. Осы төрт өлеңді де сақтап келген халық. Ал енді осы өлеңдерді Махамбеттен "алып" Қазтуған мен Абылға "беруге" не, керісінше, бұл екеуінен "алып", Махамбетке "беруге" бола ма? Бұлайша бірінен "алып" біріне жай "бере салу" ғылымның ісі ме? Ғылым дәлелдеуді, иландырарлық дәлелді керек етеді. Сонда мұндай өлеңдерді қай тұрғыда сөз ету керек? Я бұл өлеңдер мазмұн, форма, тіл жағынан пәлен деп дәлелденуі керек, я мырзалық жасап ешкімнің де еншісіне бұра тартпай, ортақ дүние ретінде соз болуы керек.

Біз бірінші өлеңнің тілі туралы мынадай күдікті сұраулар қояр едік: 1. Балдағы алтын құрыш болат тіркесі XV ғасырға тән бе? "Едіге жырында" үнемі түсі суық шын болат түрінде келеді емес пе? 2. Азамат ердің баласы деген тіркес XV ғасыр поэзиясына тән бе? Махамбеттің өзге өлеңдерінде осы тіркес өте жиі келетіні назар аудармай ма? Бұл сұрауларға дәлелді жауап берілуі керек. Онсыз бұл өлеңдердің тілін не XV ғасырға, не XІX ғасырға апарып тели алмаймыз. Әрине, Махамбет өлеңдерінің ішінде жоғарыдағыдай тұтас өлеңдер ғана кездесіп қоймайды, бұлардан басқа өлең аралық жолдар да кездесіп отырады. Ал бұл жолдар (жоғарғы тұтас өлеңдер де) жай өз алдына бөлек алынып қарала салатын ауысулар, алулар емес, олар бұрынғы поэзия мен Махамбет поэзиясы арасындағы жанрлық, тілдік -стильдік тәсіл байланысының, мұралық - жалғастық дамудың көріністері. Тап қазіргі таңда Махамбет өлеңдері делініп жүрген өлеңдердің баршасын алаламай тұтас алып, осы байланыс аясында қарау дұрысырақ болар еді. Өйткені Махамбет айтты делініп жүрген "пәленшенің өлеңі" деген сипаттағы өлеңдер де, Махамбет өлеңдерінде кездесетін аралық жол, не дәл цитат, не өзгеріп пайдалану сияқты жолдар да — баршасы да ақын тіліне оның ақындық программасы талап еткен орта, жағдай сипатына қарай керектіктен, қажеттіктен оралып отырған дүниелер. Махамбетке тән ақындық - үгітшілік керекті, қажетті жерде өз сөзі, өзгенің сөзі дегенді айыра бермеген. Көтеріліске дейін бұрынғы дәуір поэзиясы үлгілері сипаттас өлеңдер шығарып және өзге жыраулар өлеңін өзі де айтып жүрген ақынның ақындық лабораториясындағы, репертуарындағы барша сөз үлгісі көтеріліс тұсында, көтеріліс жеңілгеннен кейінгі уақытта көтеріліс мақсатына орай қайта айту, қайыра айту процесінен өткен. Басқа емес, дәл осы айту ерекшелігі, өзгенің сезін былай қойғанда, ақынның өз сөздерінің де "араласып" кетуіне себепші болған. Ақынның бір өлеңіндегі жолдар екінші, үшінші, төртінші өлеңдерінде кездесе береді.

деп басталатын жолдары тарихи жыр (өлең) үлгісінде туған. Бірақ ақын өрбір өлең жолына үнемі мағыналық жүк беріп отырмайды, осы себепті де өлеңнің мағынасына тікелей қатысты аз жолдар — эпостық жыр стиліне тән жанама, қосалқы жолдар көбірек кіріп кеткен.

Осында екінші бір ойдың басталуы ретінде "Түнімен түйіндік" деген жолдың келуі мақұл - ақ, ал мағынаның шашыраңқысыз жинақылығы, пікірдің дәлдігі жағынан келгенде таң атына тарандық деудің тіпті керегі жоқ. Немесе жау бір өрттей қайнайды деу жеткілікті болса да, ұйқас сарыны жеңіп, шайнағанмен қоймайды деген қосалқы, жандайшап жол тағы да қайталанады. Әрине, бұл Махамбеттің кінәсі емес, жанрдың кінәсі, эпостық жыр жанрының ерекшелігі. Бұл қазақтың күллі эпостық - батыр - лық жырларына тән ерекшелік.

Осындағы 1-8 жолдар 9-14 жолдарды айту үшін дайындық, ұйқастық - дайындық қамымен алдын ала туған тілге тиек, дәнекер жолдар. Болмаса Қараманның кешегі қонған мезгілден бері қарасы көрінбеуін өз көңіліме жеткен бе деп, ойлаймын дегенді айту үшін жылқы аласын, тілді сөйлететін қаусырма, сапар оңдауы — дегендерді айту сөзсіз қажеттік емес. Махамбет поэзиясында "Соғыс" сияқты эпостық жыр сипаттас өлеңдер ғана кездесіп қоймайды, эпостық жырдың біз көрсеткендей ерекшелігіне ие өзге үлгідегі де өлеңдер кездеседі. Айталық, ақынның дидактикалық өлеңдерінде ауыз әдебиетіне тән тілге тиек аралық - дәнекер жолдар мол кездесіп отырады.

Осы өлеңдегі 7-10 жолдар "Қобыланды батыр" жырынан келтірген жоғарғы үзіндідегі 1-8 жолдар сипаттас. Қаумалаған қарындастың қазақта бар, өзінде жоқтығын айту үшін қалың кілем қара нардың қатарға жарасатындығы, аруана ұлы күнде сапарға жарасатындығы соз болуы қажетті емес. Міне, Махамбет поэзиясының өзіне дейінгі дәуірдегі поэзия үлгілерімен байланысы дегенде басты-басты өзекті салалар ретінде осыларды айтуға болар еді. Ал мұның өзі екінші кезекте Махамбет поэзиясы тілінде әрі фольклорлық әдебиеттің, әрі азаматтық поэзияның дәл осы салалардағы тілдік - тәсіл құралдары да едәуір орын алатындығын көрсетеді. Бірақ Махамбет тілін соз еткен орайда оның өзіндік төл тума дүниесі мен бүл мұралық тілдік дүниеліктердің шегін айыра қою барынша қиынға соғады. Өйткені тілдегі сөздердің динамикалық қозғалысы мол, олардың мағыналық, тіркестік жағынан өзгеріп, варианттан түрленуінде мүмкіндік шегі барынша кең. Бұлардың үстіне олар барынша тұрақты және барынша өміршең. Және бұлар негативті сипатқа ие. Олар қолдану мүмкіндігі туған кезде "ғайыптан" кездесе, орала кетеді, ондай мүмкіндік жоқ кезде негативті күйде "өлі дүние" ретінде "жата береді". Ал тілдің модельдік - негативті қасиеті тіпті ерекше. Ол өзінің бір ғана "пленкалы кадрынан" тектес үйір - тіркестердің тұтас тобын "шығара алады". Сондықтан да бір ақын тілінде бардың бәрін сол ақынға телу шартты нәрсе. Бүл арада стильдік жұмсалысы тұрғысынан, яғни ақынның белгілі тілдік формаларды қолдану жиілігі тұрғысынан келіп қарап, тану, телу керек болады.

"Қазақ әдебиеті" газетінің 1980 жылғы 11 январь күнгі санында жарияланған Қ.Әнепияевтің "Ерттеулі атқа ер салмай" атты мақаласына байланысты редакцияға көптеген хаттар келіп түскен. Оларға жауап ретіндегі "Ереулі" ме, "ерулі ме" деген мақаласында (Қ.Ә., 14.3.80) Берқайыр Аманшин "ереулі" деген сөз қазақ тілінде жоқ, дұрысы — "ерулі" деп жазды және соған өзінің дәлелдерін келтірді. Бұл пікір тағы да айтысқа айналды: филология ғылымының кандидаттары — А. Айғабылов, Т. Ақшолақов, С. Қазыбаев, сондай-ақ оқырмандар — Т. Байжұмиев, Т. Бәсібеков, М.Пірмахметов, А Төребаев хаттар жазып, бұлардың көпшілігі жоғарыдағы екі мақалаға да қосылмай, Махамбет өлеңінің басқы сөзі езі өмір сүрген кезеңге, ақын поэзиясының рухына сәйкес "ереуіл" болуға тиіс деп топшылады. Ақыры, "Қазақ әдебиеті" 1981 жылғы 25 сентябрьдегі санында осы мақаланы айтыс қорытындысы ретінде ұсынды. Өлең туралы пікір айтатын адамның, алдымен, ақындық өнер құпиясын нәзік түсінуі, көркем творчество психологиясын терең білуі шарт. Ғалым силлогизм арқылы сөйлесе, ақын образ арқылы сөйлейтінін бұдан бір жарым ғасыр бұрын В. Г. Белинский айтқаны жұртқа мәлім. Образ жоқ жерде ақындық бола ма? Ақын образ арқылы сөйлейді деу аз, ақын образ арқылы ойлайды. Тек қана солай! Жай адам "Күн ашық, жер қара" десе, Абай "Күлімсіреп аспан тұр, жерге ойлатып әр нені" дейді. Керемет образ емес пе? Осыны ежіктеп, не деп отыр, аспан қалай күледі, жер қайтып ойланады деуге бола ма? Абай секілді, Махамбеттің де асқан ақындық шеберлігі шындықты — затты, құбылысты — алдымен өзі образ арқылы түйсініп, көріп, танып, содан соң өзгелерге образ арқылы түйсіндіріп, көрсетіп, танытуында жатыр.

Не деген ақындық күш, қуат: Александр Блок айтқандай, қас пен көздің арасында "хаос гармонияға көшіп", күллі қимыл мен құбылыс оп-оңай бір ырғаққа түсіп, тіршілік тыпырши қалған жоқ па? Бұл өлең — бүкіл Махамбет поэзиясының құлақ күйі; тұманды теңіз шетіндегі шамшырақтай жарқырап үзілмес арқауы; найзағайдай шатырлап тұрған айбынды да айдынды рухы!.. Осы өлеңді оқығанда біздің көз алдымызға, қолында айға шағылысқан ақ найза, тақымында "елбең-елбең жүгірген" жүйрік ат, бұлың-бұлың бозала түнде боз адырдан "еңку-еңку" еңіске қарай ереуілдеп құлай берген ер Махамбет келеді. Дәл осы өлеңін толғана төгіп - төгіп жібергенде, Махамбеттің өзінің көз алдында да, соз жоқ, ереуіл қимылы, ереуіл көрінісі, ереуіл суреті — ереуіл, тек қана ереуіл тұрды. Ат па, адам ба — бері бір. Әйтеуір ереуілдеп шыға келу, ереуілдеп құйғыта жөнелу, ереуілдеп жауға тону... Осы қимыл - құбылысты образ бен ойлаған ақын ерлер мінетін арғымақ атты да "ереуіл" ат деп әдейі бейнелеп, айшықтап айтқан. Оны сіз "ереуілдің аты" деп түсінесіз бе, "ереуілге мінетін ат" деп білесіз бе, яки қамыс құлағын қайшылап, көзі алара қанталап, танауы делдиіп, ауыздығын қарш-қарш шайнаған хас арғымақтың басы кекшеңдеп, қаздаң-қаздаң аяқ тастауының өзі көз алдыңызға "ереуілдеп" келе ме, яки ат үстіндегі ақиық ердің дулығасы мен найзасы анадайдан "ереуілдей" ме, бәрі бір. Әйтеуір ереуіл, тек қана ереуіл!..

"Ереуіл ат" деген тіркес бола ма? Болғанда қандай!

Бұл арадан әдеттегі жалғау - жұрнақтарды іздеп, қатар тұрған сөздерді сағыздай созып жалғастырып, яки тізеге салып иіп байланыстырудың тіпті де қажеті жоқ. "Ереуіл ат" демекші, "Қарауыл Қожа" деген де бар емес пе? Бола ма екен әлгідей тіркес? Болады екен. Ал "Қарауыл Қожа" дегенді неге бұлай, "Қарауылшы Қожа" болар, "Қарауыл қарайтын Қожа" шығар, "Қарауылдайтын Қожа" емес пе деп, сөзге түсінбей сөздік ақтарып жатқан ешкім жоқ. Олай болса, ойлану керек және образ маңында ойлану керек. Бір жолы университет бітіретін бір шәкірт Төлеген Айбергеновтің ақындығынан диплом жұмысын жазып, қорғап жатты.

Ақынның осы жолдарын оқыған бала шәкірттен өзін-өзі үлкен ұстаз санайтын дәрежелі жолдастардың бірі шынымен тіксініп, өктем үнмен:

Мен әріптесім үшін ұялып отырдым: образбен ойлау деген үш ұйықтаса түсіне кірмейтіні ғой шіркіннің...

Жә, "ереуіл атқа" оралайық. "Ереулі" деген сөз мағынасыз. Берқайыр Аманшин дұрыс айтады: "ондай сөз қазақта жоқ". Ал енді бар ма, "ерулі" деген де сөз емес, боз. Мұндай шала - жансар, жасық, жарымжан соз Махамбеттің аузынан шығуы мүмкін емес. Бұл сөзді мағына жағынан қуып, Махамбеттің аузына салу үшін, Чеховтың "ит жетелеген әйел" секілді теңіз жағасындағы серуенде емес, "ел болмас ежелгі дұшпанымен кескілесе" түн қатып, түсі қашқан "кескен ердің" жетегіне тағы бір жайдақ ат жетелетудің не қажеті бар?

Қысқасы солай, "ереулі" де емес, "ерулі" де емес, "ереуіл".

Асылы, біз туған әдебиетіміздің тарихындағы "Махамбет Өтемісов" атты монографиялық тарау үшін, ұлы ақынның өмірі мен өз ғұмырының он бойында талмай зерттеп, түбегейлі тексеріп, терең байыптап, тас-түйін тиянақтап кеткен Қажым Жұмалиевке қарыздармыз. Абай мен Әуезов, Құрманғазы мен Жұбанов есімдері секілді. Махамбет пен Жұмалиев есімдерін де әдебиет пен өнерде болсын, ғылым мен педагогикада болсын, бір - бірінен ажырату қиын. Біздің ұстазымыз, Қазақ ССР Ғылым академиясының академигі, ақын Қажым Жұмалиев тыңдаушыларын түгел ұйыта баурап әкететін шабытты, шалқар лекцияларында Махамбеттің әлгі өлеңін жиі оқитын, сонда тек қана "ереуіл" деп бастайтын, "ереуіл" деп байыптайтын, "ереуіл" деп түсіндіретін. Біз де осыған қол қоюға тиіспіз. Сөз соңында мынаны айтпасқа болмайды: Махамбеттің аз да болса мәз, шетінен інжу мен маржандай асыл, көркемдігі биік, мазмұны терең өлең-жырларындағы қайталанбас ғажайып образдар (сөз образы, ой образы, адам образы) жүйесін шебер талдап - тексеру, мұндағы сезім мен сырдың, саз бен сарынның небір сиқырлы, қиын, қызық құлпыларын тұтас ашып - таныту орнына жеке сөздерін үзіп алып, жұлып қашып, бір тармақтың бір буынындағы "е" деген бір өріпті алдына екі жыл ежіктеу — тіпті текстология тұрғысынан қарағанда да анау айтқандай үлкен эстетикалық сауатқа апармайтын өнімсіз әрекет. Махамбеттің әр сөзі — құйылған құрыш, қорытылған қорғасын. Оны өңдеп - жөндеймін деп жасытпау керек. Махамбет пен Абайға редакция жүрмейді.

1. Б.Аманшин — Ғ.Мүсіреповке

Аса қадірлі Ғабит аға!

Мерекелі жылыңызда үлкен шаруаларыңыздан көңіліңізді бөліп, хат жазғаныма ғафу өтінемін. Алайда, мұны оқып шыққаннан кейін сізге бұл хатты жазбасыма неге амалым қалмағанын түсінерсіз деп сенемін. Сөз тағы да Махамбет өлеңдері, оның ішінде тағы да тек бір сөзі жайында еді. Ақын өлеңдерінің 1974 жылғы басылымын даярлағанымда, мен ол жырлардың бұрынғы алты басылымын (1925, 1939, 1948, 1951, 1958, 1962 жж.) тарихи - әдебиеттану, әсіресе текстология тұрғысынан қайта қарап шыққанмын. Сонда, ең алдымен, идеясы, тақырыбы біртүтас ері ырғағы мен ұйқасы бірыңғай бола тұра әр тұста дербес өлең түрінде жүрген, әйтпесе басқа өлеңнің ішінде аққа қара жамағандай оқшау тұрған біраз шумақтар мен жеке жолдарды көркемдік тұрғыдан қисынды көрінген орындарына орналастыруды мақұл көрдім. Кейбір шумақтардың, жеке жолдардың өлеңнің өз ішінде орындарын ауыстырдым, кейбір жолдардың кейін табылған жаңа (дәлірек, күштірек) нұсқасын алдым. Махамбет шығармаларының бұрынғы түзіліміне осындай өзгерістер енгізгенімде (егер бұны өзгеріс деуге болса), мен ұлы ақынның өлеңдеріне өз жанымнан бір де бір жол иә соз қосқан жоқпын. Әлгі түзетулердің барлығында да мен баспа жүзіндегі немесе қолжазба деректерге сүйендім, ол деректерді әрбір өлеңге берген түсініктерімде мұқият көрсетіп отырдым. Менің бұл аталған жұмысым Махамбет жырларының бұрынғы басылымдарына көзі үйреніп қалғандарына, соның ішінде (бір ғажабы) кейбір әдебиетші ғалымдарға ұнамаған тәрізді. Бұл заңды да, өйткені мен өзім де бұл саладағы зерттеу, тұжырымдарының барлығы бірдей тапқандық, ақиқат шындық деуден аулақпын. Бұл төңіректе өлі де талай пікір алысатын, әлде де дәлдей түсетін жәйттер болуы мүмкін. Осылардың ішінде тек бір сөз жөнінде ғана, Ғабит аға, сіздің төрелігіңізге жүгінгім келді.

деп басталатын өлеңінің басындағы "ереулі"- ні "ерулі" деп өзгерткенмін. Ондағы менің сүйенгенім: алдымен, "ереулі" деген қазақ тілінде жоқ, жасанды, әйтпесе қате жазылған сияқты көрінді де тұрды. Ондай сөз болса, ол Махамбеттің басқа өлеңдерінде неге кездеспейді? Одан бұрынғы Асанқайғы, Шалкиіз, Жиембет, Бұқар жырауларда да жоқ. Екіншіден, 1913 жыл шамасында Орынборда шыққан "Шайыр" деген кітапта осы сөз "Ерулі" (ереулі атқа ер салмай...) деп жазылған екен... Жинақтың құрастырушысы Ғабдолла Мұштақ осы "ереулі" тұсына жұлдызша қойып, оған "мінбей сақталған ат" деп, түсінік беріпті. Мен де осы түсінікті қабылдап, оған қоса — мүмкін бұл сөз (ерулі ат) жауынгердің қасында, жетегінде еріп келе жатқан, астындағы аты болдырғанда, ауысып мінетін аты деген де мағына беретін шығар деген жорамал айтқанмын. Ал, шындығында, профессор Қ. Жұмалиевтің редакциясымен шыққан барлық басылымдарда "ереуіл" емес, "ереулі" деп жазылған. Ол кісі "ереулі атқа" деп қол қойса, біз енді келіп "ереуіл атқа" деп қол қоюымыз қалай болады? Әлде бұл да ғылым ба? Менің оппоненттерімнің "ерулі" деген сөзді білгісі келмей, одан осыншама неге қашатынына түсінбей-ақ қойдым. Бұл - қазақта баяғыдан бар сөз. Ғабе, сіз де "Ұлпан стансасы" деген әңгімеңізде: "Ерулі көліктерің қандай?", тағы бір жерінде: "Үш жеті бойында ерттеулі болса да ерулі келген көк бесті..." деген тіркестерді қолданғаныңыз бар. Осындағы "ерулі көлік" — мінбей, жегілмей сақтаған көлік, "ерулі көлік көк бесті" — мінбей сақталып келген көк бесті деп түсінеміз. Ендеше Махамбеттің "ерулі аты" да мінбей сақталған ат екеніне сіздің осы сөздеріңіз де дәлел емес пе? Екінші бір сұрағым: "Махамбет пен Абайға редакция жүрмейді", — деп жазады З.Қабдолов. Неге? Орыстың әйгілі "Игорь туралы жырының" қате басылған тұстарын түзетіп, түсініксіз сөздерін анықтап, дүние жүзінің мыңдаған ғалымдары өлі күнге дейін "редакциялап" келе жатқан жоқ па?

деген түрде басылып келген жолдарын: "...Өлеңі бірі жамау, бірі құрау" деп, бертінде "редакциялап" алған жоқ па едік?

Ғабе!

Классиктеріміздің текстері мейлінше дәлдей түсу, олардың әрбір сөзін, әрпін ақын шабытынан о баста туған қалпына неғұрлым жақындата түсу мақсатында мұндай текстология іздену, зерттеу жұмыстары бұдан былай да жүргізіле беру керек пе, жоқ әлде "пәленше солай айтатын еді" дегенге сүйеніп, "соқыр көргенінен жазбайды" деп, отыра береміз бе? Бұл сұрақтар жалғыз мен емес, жалпы әдебиетші қауымды, оқырмандарды толқытпай қоймайды. Сол себепті де бүгінгі көркем әдебиетіміздің ең үлкен беделі ретінде сізге осы хатымды бағыштап, мүмкін болса жауап қайырарсыз деген үмітпен, дұғай сәлеммен

Қадірлі Берқайыр! "Әуелі ереулі ат па, ерулі ат па дегенге келсек, Махамбет жырларының 1925 жылғы Ташкентте араб әрпімен шыққан кітабында ереулі ат деп қате басылған (яғни — емле қатесі), әйтпесе өлеңнің екінші жолындағы егеулі деген сөзге ұйқасымы үшін қолдан өзгертілген, яғни жасанды соз деп үгу қажет. Сенің қазақ тілінде ереулі деген сөз жоқ дегеніңе мен де қосыламын, оның жоқтығының ең мықты дәлелі — ол сөздің Махамбеттің сол өлеңінен басқа жерде кездеспеуі. Дұрысы — ерулі атқа ер салмай, "Шайырдың" құрастырушысы оған "ерулі ат — мінбей сақталған ат" деп, дұрыс түсінік берген. Сондықтан Махамбеттің атақты өлеңінің басқы екі жолы:

Ерулі атқа ер салмай, Егеулі найза қолға алмай,

Екіншіден, сен хатыңда осы бір сөзді түзеткенің секілді жұмыстар жүргізіле беру керек пе, әлде бір көргенімізден жабысып айырылмай, отыра беруіміз керек пе деп сұрапсың. Әрине, ондай текстология зерттеу, іздеу, дәлелдеу жұмыстары жүргізіле беру керек. Мұндай аса қажетті жұмысты Махамбетті редакциялау деп түсіну қате. Ешкім де Махамбет үшін, я Абай үшін өлең жазбайды (ол қолынан келмейді де). Ал бірақ қай ақын-жазушының да, тіпті классиктердің де шығармаларында қате оқылып жүрген сөздерді түзету қашан да аса қажет. Әдебиеттану ғылымы дамыған елдерде бұл ежелден бар, бізде кенже қалып келе жатса, оған кінәлі тағы да сол әдебиетші ғалымдардың өздері. Ал, Зейнолла Қабдолов "Ереулі" де емес, "ерулі" де емес, "ереуіл" — деп жазуды ұсынса, бұнысы тіпті ақылға қонбайды. Мұнда ол ереуіл деген сөздің тұтқынынан шыға алмаған, ал шындығында "ереуіл ат" деген ат қазақта жоқ. Қажым да олай жазбаған ғой, ол ереулі ат деп қателескен және оған "ереулі ат — ерттеулі ат" деп, одан сайын қате түсінік берген, ердің үстіне ер салмайтынын ескермеген. Махамбет өлеңдерін жинау, зерттеу жұмыстары бұдан былай да жүргізіле беруі тиіс. Қаламдас інім Берқайыр, бұл саладағы сенің де ізденістерің сәтті болуына тілектеспін.

Махамбет жырында кездесетін осы бір түйінді сөздің екі түрлі айтылуы, тексте хатталуы талай жылдан бері көптеген зерттеуші - ғалымдар мен зиялы азаматтар арасында талас туғызып, нақтылы шешімін таба алмай келе жатқаны белгілі. Кімнің қандай уәж айтып, өзінше дәлел келтіргені "Қазына" сериясымен шыққан "Махамбет" жинағының түсіндірме бөлігінде ("Арыс" баспасы, 2002) айтылғандықтан, біз оларды қайталап жатқымыз келмеді. Мүмкін, бұл да солардың бірі, не бірегейі болар деген оймен, таласты сөздің төркіні туралы өз пікірімді ортаға салуды жөн көрдім. Меніңше, дұрыс нұсқасы — ереуіл емес, ерулі. Оған мына үш уәжді этимологиялық негіз ретінде келтіремін:

дегендегі егеулі (ұшы егелген найза) сезіне (-лі жұрнағы жалғанып тұр) сәйкес келетін сез тек ерулі (мұнда да еру түбіріне —лі жұрнағы жалғанып тұр). Ал, осы "егеулі" сөзіне "ереуіл" сөзін жанастыруға болады, бірақ бұлар таза ұйқасқа жатпайды; ереуіл сөзі қазақ, моңғол тілдерінде — ауыл // -еуіл // -уыл // -уім сөзжасам қосымшасы арқылы қалыптасқан жиырма шақты атаудың бірі: жасауыл, қарауыл, торауыл, тосқауыл, барлауыл, кептеу, шыңдау, т.б. Ал, ереуіл атауы — ежелгі әскери ұғым, ертеде шайқастың әбден шиеленісіп, шарықтау шегіне жеткен шағында шабуыл жасап, шешуші қимыл жасауға сәйгүлік мініп, сай тұрған сарбаздарды айтқан. Бүгінгі тілдегі "ереуіл", "ереуілге шығу" содан дамыған мағыналар. Бұлардың атқа қатысы жоқ, атқа мінген сарбаздарды, ерегесуші қарсыластарды ғана білдіреді. Осы үш түрлі уәжді дәйек ете отырып, Махамбет жырындағы ұранға айналған үкілі өлеңнің тірек сөздерінің бірі — ереуіл емес, ерулі болса керек деп топшылаймыз. Бүл уәждің дұрыстығын дәлелдей түсетін тағы бір қосымша дерек — қазақ тіліндегі "еру" мен одан туындаған еру ел, ерулі көш, ерулік беру, еруліге - қарулы, ерулі ат, еруін қайтару, т.б. ұғымдар. Бұлардың барлығы көшпелі қазақ өміріне тән ұғымдар. Дәстүрлі тұрмыс-салтында ауа райының қабағын бағып, амал тапқан халқымыз жаз жайлауын, қыс қыстауын жайлап, күз күздеуде ықтап, көктеуде бой жазарда отырған орындарынан дүр көтеріліп, қопарыла бір күнде көшкен емес. Қалыптасқан көші-қон салты бойынша олар бірден емес, біртіндеп, біріне-бірі ұласа жалғасып, үздік-создық көшетін болған. Бұрынырақ көшіп келіп, орналасқан ауыл өзіне ілесе келіп, қоңсылас қонған ауылды еру ел, ерулі ел, ерулі көш деп, жол-жөнекей шаршап-шалдығып келген көршілерін дәмге шақырып, сый-құрмет көрсетіп, қолғабысын тигізіп, бел жазып, есін жинауына көмектескен. Қазақ дәстүрінде ерулік беру, сондай-ақ еруліктің қарулығын қайтару арқылы қатарласа қонған қалың ел бір-бірімен тығыз араласып, жақындасып кететін болған. Осы дәстүрдегі еру ел, ерулі ауыл, ерулік деген сөздердің түбірінен басқа соз емес, ер, еру сөздерін танысақ, ерулі атауының көшке ере көшкен елге, жорық атына мінген ердің жанына ертіп алған жарау атқа тікелей қатысы бар екенін мойындаған жөн сияқты.

Махамбет өлеңдерінің басылымдары және текстологиясы жайында Махамбет ақыннан қалған әдеби асыл мұраның баспасөз жүзінде жарық көре бастағанына алпыс жылдан асып барады. 1925 жылы "Исатай-Махамбет" атты кітап басылып шыққаны мәлім (Қазақстан мемлекет баспасының күншығыс бөлімі. Ташкент. 1925 жыл). Кітаптың мазмұны: 1. Исатай қозғалысының қысқаша тарихы. 2. "Исатай-Махамбет". Ығылман ақынның өлеңі. 3. Махамбет батырдың Баймағамбет сұлтанға айтқан сөзі. 4. Махамбет батырдың басқа сөздері. Ақын шығармашылығының екінші басылымы: "Махамбет Өтемісов. Махамбет, Өлеңдер". — деп аталып, 1939 жылы шықты. ("Өлендерін жинаған және сөз басын жазған Хажым Жұмалиев". Қазақстан Көркем әдебиет баспасы, Алматы, 1939 жыл). Осыдан кейін профессор Х.Жұмалиевтің редакциясымен ақынның шығармалар жинағы бірнеше рет (1948, 1951 жөне 1962 жыл) басылып шықты. Ал, үшінші басылымы "Ерулі атқа ер салмай" деген атпен 1974 жылы, содан соң 1979 жылы "Жыр - семсер" деген атпен "Жазушы" баспасынан қайта жарық көрді. Бұл екі жинақты да: "Баспаға әзірлеген, кіріспе мақала мен түсініктерін жазған, библиографиясын құрастырған Берқайыр Аманшин". Сөйтіп, Махамбет өлеңдері жеке жинақ кітап ретінде 1925 жылдан бастап сегіз рет басылып шығыпты. Осы айтылған жинақтарда жарияланған Махамбет өлеңдерін салыстырып байқасақ, ақын шығармаларының басылу тәртібі жағынан, өлеңдерінің, өлең жолдарының, жеке сөздерінің әр жинақта әр түрлі берілуі жағынан қарағанда, қым-қиғаш қайшылықтар көзге ұрып, көңіліңді алаңдатады. Ақынның кейбір асыл сөздері өрескел бұрмаланып, мән-мағынасынан айырылған. Текстология зерттеу дұрыс жүргізілмеген. Ақынның кейбір сөз тіркестеріне, сөз төркініне берілген түсініктер мүлдем дұрыс емес, т.т. Осы айтылғандардың бәрі ақынның тіпті әйгілі деген өлеңдерінің де идеялық мазмұнына, көркемдік сапасына нұқсан келтіріп тұрғанын зер салып оқыған адам ап-айқын көреді.

* * * Ақынның атақты өлеңі — "Ерулі атқа ер салмай" толғауынан бастайық. Махамбеттің бұл өлеңі "Шаир яки қазақ ақындарының басты жырлары" атты кітапта (жиюшысы: Ғабдолла Мұштақ, Бокейліктен. Орынбор.) түңғыш рет "Исатайдың інісі Мұхамед жыраудың сөзі" (35-бет) деген тақырыппен жарияланған. "Шаир" (шайыр емес) кітабының қай жылы шыққаны көрсетілмеген. С.Аманжолов 1910 жыл дейді, ал Б.Аманшин 1910-1912 жылдар шамасы депті.

Осы он жеті жол өлеңнің ішіндегі 24 сөзге түсінік берілген. "Шаир" кітабында түсінік берілген сөздердің қазіргі зерттеуімізге қажетті деген кейбіреулерін келтірейік (қалғандары бүгінгі оқушы жұртшылыққа былай да түсінікті сөздер).

(12) "Қыбланы дөрткіл оңға алмай" деген сөздерге татар - түркі сөздерін қолданып: "Шын түсті яғни жігі (тырысу, күш салу, усердие, старание. - Қ.М.) түске кірмейінше" — деп түсінік берілген. Махамбеттің: "Қыбланы дөрткіл оңға алмай" — дегені көздеген мақсатыңа жету үшін жан-тәніңмен шындап беріліп, күш-жігермен құлаш үру деген мағынада айтылған сөз, яғни өлеңнің идеялық бағытын айқындап тұрған көркем бейнелеу. (23) Қу толағай бастанбай — етсіз, қу бас бастанбайынша, яғни жабық байынша (жүдемейінше - Қ.М.); қалмақша "толағай" бас мағынасында — деп түсінік берілген. Сөйтіп "Шаир" кітабында тұңғыш жарияланған Махамбет өлеңіндегі қалың оқырманға түсініксіз болар деп ойлаған сөздерге аса ұқыпты түрде түсінік берілген.

* * * 1925 жылғы кітапта (137-138 бет), алдымен, Махамбет өлеңінің туу тарихы баяндалған:

"Ереулі атқа ер салмай". "1837 жылы желді жұлдызының 12-сінен 13-не қараған түні Исатай мен Махамбет Жайықты жарып өткен соң, қасындағы қырық жолдасымен далаға қонады. Күн суық боран екен. Ертемен тұрса батырлар қар астында тоңып қалған екен. Сол заманда Бокейлік қазақтары едәуір тәрбиелі екен. Жұрттың көбі қыстыгүні ағаштан не тастан салған жылы үйге, күнде ішетін шайға үйреніп қалған екен. Етіктің орнына елдің бірқатары кебіс-мәсі киеді екен. Далада қонып, тоңып тұрған жігіттердің көбі жылы үйді, жұмсақ төсекті, қызыл шайды жоқтайды. Сонда Исатай айтыпты дейді: "Ай, жігіттер! Қазақ жұртына сәлем айтыңыз! Ел болам десе: құс төсек төсенбесін, шай ішпесін, қималы етік кимесін", — деп. Қималы етік деп кебіс-мәсіні айтқан. Сол уақытта Махамбет батыр мына өлеңді айтып жолдастарын жұбатқан:

Өлеңнің бастапқы төрт жолы екі басылымда да бірдей. Жалғыз-ақ үшінші жол бірінші кітапта: "Еңку-еңку жер шалмай" деп берілсе, екінші кітапта: "Еңкейіңкі жер шалмай" деп берілген. Бірінші кітапта "Еңку-еңку..." деп дұрыс басылған және бұл сөздерге дәл түсінік берілген. Ал, қазақ жер туралы: "еңкейіңкі жер", я болмаса "шал қайың жер" демейді. Бірінші кітаптағы "Қыбланы дөрткіл оңға алмай" деген бесінші жолы екінші кітапта жоқ. Шынында, өлеңнің бүл жолы Махамбеттің терең ой-пікірін айқындап тұрғанын жоғарыда айттық. Тағы да қайталап анықтап айтсақ: Ұлы күрес майданына шықсаң, төрт құбылаң түгел сай болсын, дейді Махамбет. Өлеңнің келесі жолдары бірінші кітапта "Тебінгіні терге шірітпей, Терлікті сүттей ірітпей" деп берілсе, екінші кітапта: "Тебіңгі терге шірімей, Терлігі майдай ерімей" деп берілген. Бірінші кітапта өлең жолдарының құрылысы, сөз образдары, ішкі логикалық байланысы дәлме-дәл дұрыс та нанымды суреттеліп берілген. Тебінгіні терге шірітетін, терлікті сүттей ірітетін кім? — Жорық жолында ұзақ уақыт жүрген батыр. Екінші кітапта (1925): "Терлігі майдай ерімей" — деп, ақынның аса нанымды, айқын тұрған сөз образдары ақылға қонбайтындай болып, өрескел бұрмаланған. Шынында жабағы жасалған терлік (потник) аттың ащы тері сіңе - сіңе сүттей ірігені сияқты іриді (разлагается). Қалың жабағы терлік еріген май сияқты, сұйық затқа айналып кетпейді, іртік-іртік болып, іріген сүт секілді күйге түседі. Екінші кітапта (1925) "Алты ас болмай" деп басылған өлең жолы, бірінші кітапта ("Шаир") "аңға салған малтаның әр түйірі ат болмай" — деп берілген. Екінші кітапта: "Өзіңнен туған жас бала, Сақалы шығып жат болмай " деп басылған сөздер, бірінші кітапта "Атыңды байлап келгенде, Қатын, бала жат болмай" — деп берілуі дұрыс деп ойлаймыз. Алыс сапар, ауыр жолда ұзақ уақыт, "Түн қатып жүріп түс қашып", күтпеген жерден келіп, атынды байлай салып, үйге кіріп келгендегі халды: "Қатын, бала жат болмай" — деп, бүкіл үй-ішін атап суреттеу ақылға қонымды, әсерлі де нанымды. Махамбет ақынның "Ерулі атқа ер салмай" өлеңінің алғашқы (1910) басылған нұсқасын екінші (1925) басылған нұсқасымен салыстырып қарағанымызда, идеялық мазмұн жағынан да, көркемдік түр жағынан да, Махамбеттің өз аузынан шыққан түпнұсқаға жақыны - 1010 жылғы "Шаир" кітабында жарияланған өлең деп білеміз. Махамбет өлеңдерінің 1925 жылғы басылымы туралы кітапта былай делінген: "Біздің бастырып отырғанымыздың негізіне, Мұрат ақыннан естіп едім деп, Шөрек ұлы Ығылман ақынның жазып бергені алынды. Қолымыздағы нұсқаларды салыстырып құрастырғанда, бабтарға бөлгенде, сөздің орны аумасы кетуі мүмкін" (64-бет). Махамбет өлендерін есіне сақтап, өзінен кейінгі ұрпаққа жеткізген негізінде Мұрат ақын болғанын, Мұраттан естіп, Ығылман ақынның жаттап алғанын профессор X. Жұмалиев те айтады. ("Махамбет Өтемісұлы. "Ереулі атқа ер салмай..." Өлеңдер. Алматы. 1962 ж., 216- бет). 1910 жылғы жинақта басылған Махамбет өлеңін ("Ерулі атқа ер салмай"), "Шаир" кітабын бастырушы және сол кітаптағы өлеңдерді жиюшы Ғабдолла Мұштаққа айтып беруші Мұрат ақынның өзі болуы да мүмкін. Ол Мұрат ақынды көрген, білген адам. Мұрат өлген жылы (1906) Ғабдолла отыз жаста еді. "Ереулі атқа ер салмай" өлеңінің бірінші басылымы (1910) түпнүсқаға жақын десек, енді он бес жылдан кейін екінші рет жарияланғанда (1925) қандай өзгерістерге үшырағанын көріп отырмыз.

* * * 1939 жылдан бастап 1962 жылға дейінгі басылымдарда Махамбет өлеңі негізінен 1925 жылы басылған нұсқасы бойынша жарияланған. Азғана өзгерісі: өлеңнің үшінші жолы 1925 жылғы кітапта "Еңкейіңкі жер шалмай" деп басылса, 1939—1962 жж. басылымдарда "Еңку-еңку жер шолмай" (?) деп берілген, "Арып-ашып жол көрмей" дейтін жол алынып қалған. 1974 жылғы "Ерулі атқа ер салмай" деген атпен шыққан жинақтағы өлең нұсқасын келтіріп, одан бұрын басылған үш жинақтағы (1910, 1925 және 1939—1962) нұсқалармен салыстырып көрейік:

Ерлердің ісі бітер ме?!

Өлеңнің жалпы көлемі 21 жол болып шыққан. Бірінші кітапта ("Шаир") — 17, екінші кітапта (1925) - 20, үшінші кітапта (1939- 1962) - 19 жол. Өлеңнің бірінші, екінші, үшінші, төртінші жолдары "Шаир" жинағы бойынша берілген. Бесінші, алтыншы жолы — 1925, 1962 жылғы жинақ бойынша берілген. Өлеңнің "Алты малта ас болмай" деген жетінші жолы 1925, 1962 жылғы жинақтардан алынған да, одан кейін сол екі жинақта басылған: "Өзіңнен туған жас бала, Сақалы шығып жат болмай" дейтін өлең жолдарын алып тастап, оның орнына "Шаир" кітабындағы: "Әр түйірі ат болмай, атыңды байлап келгенде, Қатын-бала жат болмай" дейтін өлең жолдарын қосқан. Одан кейінгі өлең жолдары аяғына дейін 1925; 1962 жылғы жинақтар бойынша берілген. 1962 жылғы жинаққа кірмеген, 1925 жылғы жинақтағы: "арып ашып жол көрмей" деген сөздерді қосқан. 1974 жылғы жинақты баспаға әзірлеген жазушы Берқайыр Аманшин екенін жоғарыда айттық. Ол Махамбет ақынның осы өлеңі жайында: "Ерулі атқа ер салмай — Бұл өлең Ғабдолла Мұштақ... құрастырған "Шаир" (1912 жыл шамасы) жинағында басылған нұсқасымен түзетіліп, толықтырылды", — дейді (116- бет). "Түзетіліп, толықтырылды" дегенде, "Шаирдағы" өлеңнен үш жолын ғана алып, 1962 ж. жинақтағы нұсқасына қосқан. Неге олай еткеніне түсінік бермейді. Ал, 35 жыл бойы қате басылып, қате түсінік беріліп келген, оған ешбір әдебиетші мән беріп, көңіл аудармаған Махамбет ақынның әйгілі өлеңіндегі асыл сөзін түпнұсқасына келтіріп баспаға әзірлеп, дұрыс түсінік берген Аманшин жолдастың еңбегін ерекше атап айтуымыз керек. Берқайыр былай дейді: "Махамбет өлеңдерінің 1939 жылдан бергі барлық басылымдарында өлеңнің бастапқы сөзі "ереулі" болып жазылып келді. 1939 жылдан бергі барлық (1951 жылдан басқа) басылымдарында бұл сөз: "Ереулі ат — ерттеулі ат. Бұрын жаугершілік уағында жолдасының аты оққа ұшса, мінгестіріп алу үшін басы артық ері болады екен. Ереулі ат осыдан шыққан сөз" деп түсіндіріліп келді. Бұл түсінік қате. Ереулі ат — ерттеулі ат емес. Өйткені "ереулі ат" дегеннің орнына "ерттеулі ат" деген сөзді алсақ, бүл жол "ерттеулі атқа ер салмай" болып, мағынасыз болып шығар еді. Сол сияқты жолдасын "...мінгестіріп алу үшін басы артық ері болады екен" деген де ақылға сыймайды (мінгескен адам ер салып мінгеспейді ғой). "Шайырда" өлеңнің басқы сөзі "ереулі" емес, "ерулі" деп жазылған. Сосын бұл сөзге: "...ерулі ат — мінбей сақталған ат" деп түсінік берілген... Сондықтан біз бұл сөздің осы "Шайырдағы" жазылуын алдық" — деп Б.Аманшин дұрыс жазған. Осындай дәлелденген дұрыстықты мойындағысы келмеген кейбір жолдастар баспасөз жүзінде айтысқа айналдырып жіберген соң, Б.Аманшин жолдастың Ғабит Мүсіреповке жүгінуге мәжбүр болғаны мәлім. Әрқашан әділін ашып айтатын шыншыл, дана ұстаз Ғабит Мүсірепов Б.Аманшинге жауап хатында: "Әуелі ереулі ат па, ерулі ат па дегенге келсек, Махамбет жырларының 1925 жылғы Ташкентте араб әрпімен шыққан кітабында ереулі ат деп қате басылған (яғни — емле қатесі), әйтпесе өлеңнің екінші жолындағы егеулі деген сөзге ұйқасымы үшін қолдан өзгертілген, яғни жасанды сөз деп үгу қажет. Сенің қазақ тілінде ереулі деген сөз жоқ дегеніңе мен де қосыламын, оның жоқтығының ең мықты дәлелі — ол сөздің Махамбеттің сол өлеңінен басқа жерде кездеспеуі. Дұрысы — ерулі атқа ер салмай, "Шайырдың" құрастырушысы оған "ерулі ат — мінбей сақталған ат" деп, дұрыс түсінік берген. Сондықтан Махамбеттің атақты өлеңінің басқы екі жолы:

деп оқылуы тиіс. Бұл еш талассыз, басы ашық мәселе, кейбіреулер мұны тышқан көкпарға салып жүрсе, басқа кәсіп таппағаны да". ("Жұлдыз" 1983. №1, 184-бет). Осы айтылған ғылыми дәлелді, тұжырымды пікірді, "еш талассыз" ақиқатты мойындап, әз ағаға алғыс айтсақ керек еді. Өнімсіз "тышқан көкпарды" мансұқ етсек керек еді. Амал не! Ғабеңнің қынжылып айтқан "тышқан көкпары" қазір енді қайта басталыпты. Қазақ ССР Ғылым академиясының М. О. Әуезов атындағы Әдебиет жөне өнер институты шығарған "XІX ғасырдағы қазақ поэзиясы" атты кітап (Қазақ ССР - інің "Ғылым" баспасы. Алматы - 1985) жақында қолымызға тиді. Сол жинаққа Махамбет өлеңдері де кірген. Біз сөз етіп отырған Махамбет өлеңі туралы мынадай түсінік берілген: "Ереулі атқа ер салмай" - 1925 жылғы жариялануы бойынша берілді. "Ереулі" сөзі туралы соңғы жылдары әр түрлі пікірлер айтылды. "Ерулі", "ереулі" деп берейік деушілер де жоқ емес. 1962 жылғы басылымда да "Ереулі". Сондықтан мұнда 1925 пен 1962 жылғы басылымдар негізге алынды. "Ереулі" Деген сөздің шығу тегі туралы: бұрын жаугершілік кезінде жауынгер жолдасының аты оққа ұшса, мінгізіп алу үшін қосалқы ат алып шығатын болған, сол атты ереулі деп атаған (!?)" — делінеді" (302- бет), — дейді. (Сөздердің астын сызған біз - Қ.М.). Ғабит Мүсіреповтің дәлелдей айта келіп: "Махамбеттің атақты өлеңінің басқы екі жолы:

деп оқылуы тиіс. Бұл еш талассыз, басы ашық мәселе" деген ақиқат сөзін құлаққа ілмеуі былай тұрсын, 1962 жылғы жинақта берілген түсініктің өзін қасақана бұрмалап, өзгертіп, "өңдеп" берген. 1962 жылғы жинақта берілген қате түсінікті қайталап оқып көрейік: "Ереулі — ерттеулі ат. Бұрын жаугершіліктің уағында, жолдасының аты оққа ұшса, мінгестіріп алу үшін, басы артық ері болады екен. Ереулі ат — осыдан шыққан сөз" (5-бет) — деген. 1962 жылғы жинақта осылай деп басылған түсініктің "XІX ғасырдағы қазақ поэзиясы" кітабында қандайлық дәрежеде өрескел бұрмаланып берілгенін көріп отырмыз. Осындайды көргенде академик Д.С. Лихачевтің: "Истина историка и литературоведа всегда патриотична; ложь и подтасовка патриотичными быть не могут", — дегені еріксіз еске түседі.

* * * Махамбет ақынның тағы бір атақты өлеңі — Исатай батырдың тұлғасын (образын) көркем сымбаттаған, қазір "Тарланым" деп аталып жүрген шығармасы. Бұл өлең 1925 жылты кітапта "Махамбет батырдың Баймағамбет сұлтанға айтқан сөзі" деп аталып, 28 бапқа (тарауға) бөлініп берілген көп өлеңнің екінші, үшінші бабында берілген. Екінші бабы: "Таудан мұнартып ұшқан тарланым" деп басталып, "Тербенбес ауыр мінезді" деген сөздермен аяқталған. Үшінші бабы: "Садағына сары жебені салдырған" деп басталып, "Арыстан одан кім өткен" деп аяқталады (116-118 беттер). Яғни екі өлең ретінде басылған, көлемі 32 жол. 1939 жылғы жинақта "Тарланым" деп аталып, бір-ақ өлең болып басылған, сөздері негізінен өзгертілмей берілген. Тек екі сөзі ғана аздап өзгертілген. 1925 жылғы жинақта өлеңнің он үшінші жолының бастапқы сөзі "Тербенбес ауыр мінезді" деп, жиырма жетінші жолдың бастапқы сөзі: "Атылған оғы Еділ - Жайық тең еткен" деп басылса, 1939 жылты жинақта әлгі екі сөз "Тебіренбес", "Атқан оты" делінген.

Реализм әдісімен жазылған шығарманың тұлға - бітіміне үш түрлі басты қасиет тән: а) адам характерін қалыптастыру, оның сырын ашу; ә) оқушыны сендіру немесе мотивировка; б) типтік характерді типтік ортаға сай суреттеу. Бұл арада реализм деген терминді адамзат қоғамының барлық дәуіріндегі әдеби туындыларға қолданылатын "шындық" деген ұғыммен тепе-тең деп қарауға бола ма деген сұрақ тууы мүмкін. Бұл ретте академик М.Қаратаевтың мына пікіріне аялдамай өтуге болмайды: "Реализм туралы екі түрлі ұшқары ұғым бар: бірі — оның тарихын тіпті әрмен бастайды да, барлық тұста екі-ақ ағым болды (реализм мен антиреализм) дегенді дәлелдейді, екіншісі — реализмді белгілі дәуірмен бірге жасап, дәурені бітетін өткінші ағымның бірі деп қарайды. Мұның екеуі де теріс, біржақты түсініктер" (М.Қаратаев. Социалистік реализмнің қазақ прозасында қалыптасуы. Алматы, 1965 ж.). Реализмнің кейбір негізгі принциптері қайта өрлеу заманында пайда болып, кейінгі классицизм, романтизм тұстарында солардың жақсы өмірлік дәстүрлерімен нығая түсті. Ал жетекші творчестволық әдіс ретінде ол өткен XІX ғасырда әбден бекіп, ең мықты, ең терең ағымға айналды. Қазақ ауыз әдебиетінің көрнекті туындысы - "Қыз Жібек" жырын талдаған ұлы жазушы М.Әуезов дастанның қазақ өміріне байланысты реалистік ерекшеліктерін атап көрсетеді. "Жырдағы адамдардың мінезінен, әрекетінен көшпелі тұрмыстың шаруашылық, көп әдет -ғұрпын, түрлі нанымдарын көреміз... Одан көшпелі елдің шұбырып көшкен көш суреті, тігілген шатыр, жапан кезген жалғыз атты жолаушылардың суреті сияқты көп ескілікті көріністер танылады" (Қазақ әдебиетінің тарихы, І том. Алматы, 1960, 562-бет). Ал жыр оған қандай тәсілдермен жетті,бейнелеу құралдарына нені пайдаланды десек, мұнда да сол кездегі көшпелі тұрмыстың атрибут бірінші жоспарда тұратынын байқау қиын емес. Қазақтың лиро-эпикалық жырларының қай-қайсысынан да мұндай реалистік суреттемелерді көптеп кездестіруге болады. XІX ғасырдың 60 жылдарынан біздің әдебиетіміздің осы қасиеттері туралы орыс, батыс ғалымдарының пікірлері ресми баспасөзде көріне бастады. Мадьяр ғалымы А. Вамбери "Очерки Средней Азии" деген еңбегінде қазақ өлеңдері туралы: "Киіз үйді мекен еткен қазақтардың поэзияға (өлеңге) бейімділігі Париж бен Лондондағы интеллигент қауымның мүшелерінен гөрі молырақ екеніне ешкім таңданбайды және таңданбауға тиіс", — деп жазды. (А.Вамбери. Очерки Средней Азии. М., 1868, стр. 328.) "Қозы Көрпеш — Баян сұлу" жырының сюжеті 1846 ж. "Иллюстрация" журналында басылып шықты! Иллюстрация № 21. (Еженедельное издания всего полезного и изъящнего. С.Петербург). А. С. Пушкиннің бұл поэма сюжетін Орынбор сапарында жазып алып, оз архивінде сақтағанын ескерсек, жырдың осы жариялануы (1846) "Отечественные записки" журналынан кейінгі екінші рет баспадан шығуы болып табылады. Бұл тұста сол дәуірдегі қазақ әдебиетінің жалпы жағдайы туралы ғылыми мақалалар жариялаған М. В. Готовицкийдің пікірлеріне назар аудармасқа болмайды. "Қазақ поэзиясы қазіргі даму сатысында, — деп жазады автор, - әрбір әдеби еңбек жеке бір адамның мұрасы ғана емес, шын мәнінде тұтас бір халықтың мұрасы дәрежесіне жетіп отыр. Жасандылық атаулының, сондай-ақ өсе келе бүкіл поэзияның бойына жайылып кететін ұнамсыз әдеби құбылыстардың қандайынан да тыс тұрған қазақ өлеңдері кейде шын мәніндегі поэзиялық сұлулығымен таң қалдырады. Қазақ өлеңдерінің мазмұнына орала отырып, атап өтуге қажет мәселенің бірі — әдетте қолданылып жүрген поэзияны эпикалық, лирикалық, драмалық деп болу тәсілін қазақ поэзиясына да қолдануға болатындығы. Соңғысы, әрине, қазақ поэзиясында жаңа туу қарсаңында" (М.Г.Готовицкий "Две статьи о киргизских и сартсих народных песнях", "Этнографическое обозрение", 1889, книга — 3, стр. 74). Аталған пікірдің кұндылығы — ауыз әдебиеті үлгілерін мазмұн жағынан тексергенде, "шын мәнінде тұтас бір халықтың мұрасы дәрежесіне көтеріліп отырған" халықтық сипаты бар екенін және жасандылықтан, әдебиеттегі ұнамсыз құбылыстардан тыс тұрған, шын мәніндегі поэзия сұлулығынан туып өрбитін қазақ өлеңдерінің реалистік элементтері айқын екенін тап басып, орынды көрсетуінде. Сонымен қатар, зерттеушінің қазақ әдебиетінің жеке бір шығармаларына баға бере алмаса да, жалпы халық поэзиясының мен сымбатын, үздік өсу процесін, сол өсуге қабілетінің молдығын, әуенінің кендігін, т.б. қасиеттерін дәл танып, атап көрсете білгенін атап өтпей болмайды. Махамбет, Шернияз поэзиясында сол кездегі тарихи шындық туғызған реалистік белгілер мол болғанымен, тұтас алғанда, бұл ақындардың шығармалары XІX ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ тіршілігінің төрт құбыласын түгел қамти алған жоқ. Бірақ Шернияз, әсіресе, Махамбет жырларынан қазақ халқының жауынгерлік рухы, ерлік күресі айнаға түскен сәуледей айқын көрінді. Махамбеттің әрбір өлеңі ел мүддесі, бұқара тілегіне қабыса туғанын ескерсек, онда бұл тұстың поэзиясының өзінен соңғы қазақтың, реалистік әдебиетіне үлкен эсер еткенін және соның арқа тірер түп қазығы болғанын ашып айту парыз. Азаматтық - саяси лириканың Махамбет ескен арқауы Ыбырай, Абай, Сұлтанмахмұт шығармалары арқылы белгілі жүйеге еніп, терең реалистік арнаға түсті.

Соңғы жиырма-отыз жыл ішінде мерзімді баспасөз бетінде Махамбет өлеңдері туралы бірқатар пікірлер айтылды. Халық жазушысы Ғ.Мүсірепов, көрнекті ақынымыз Ә.Тәжібаев, академик - жазушы З.Қабдолов, тарихшы И.Кенжәлин және ғалымдар Р.Бердібаев, Қ.Мұхамедханов, Р.Сыздықова, М.Ысмағұлов, Б.Адамбаев, Қ.Өмірәлиев, жазушы Б.Аманшин, т.б. көптеген жолдастар өз ойларын ортаға салды. Бұл іске сөз қадірін білетін Қ. Шалғынбайұлы, С.Қазыбаев, Қ. Әнепиянов, Ә. Нағымбетов, Н.Жұмағалиев, Қ.Мырзағалиев сияқты азаматтар да ат салысты. Бұқара арманын көксеп, хан, сұлтандар мен патша әкімдері езгісіне ашық қарсы шыққан Махамбет ақынның жалын атқан қуатты да құнарлы жырларының өр кездегі басылымдарда азды-көпті өзгеріске ұшырап, бір ізге түспеуі жұртшылықты заңды ойландырған еді. Осы орайда "Жазушы" баспасы ақын жинағын қайта шығаруды қолға алған. Сол жинақ 1989 жылы жарық көрді. "Ереуіл атқа ер салмай" деген атпен біз құрастырған осы жинақ М. О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының әдебиет тарихы бөлімінде, "Жазушы" баспасының редакциялық кеңесінде талқылаудан өтті, жинаққа ғалымдар мен қаламгерлер, тарихшылар мен әдебиетшілер пікір айтты. 1989 жылғы жинаққа дейінгі ақын өлеңдері басылымдарының жәйі қалай еді? Махамбет өлеңдері алғаш 1908 жылы Қазан қаласында "Мұрат ақынның Ғұмарқызы оғлына айтқаны" дейтін жинақта жарық көрген. Ақынның бір топ өлеңдері "Беріш Мұхамед батырдың сұлтанға айтқаны" дейтін тақырыппен топтастырылып, "Мұрат ақыннан жазылды" деген түсінік беріледі. Мұнда Махамбеттің бірқатар өлеңдері бір-біріне жалғас, қысқарған түрде жүйесіз жарияланған. Бұл басылымнан Мұрат ақыннан жазып алған кісінің не бастырушының ұқыпсыздығы айқын аңғарылады. "Ереулі атқа ер салмай" өлеңінің бір нұсқасы "Шайыр" жинағында жарық көрді. Махамбет өлендерін жеткізушілердің жадында сақталған ақынның негізгі шығармалары 1925 жылы Ташкент қаласында "Исатай-Махамбет" жинағында басылды. Мұнда Махамбет өлеңдері "Махамбет батырдың Баймағамбет Сұлтанға айтқан сөзі", "Ереулі атқа ер салмай", "Махамбет батырдың Шернияз шешенге айтқан жұмбағы", "Махамбет батырдың басқа сөздері" деген төрт тақырыппен бері жөн. Алғашқы тақырыптағы шығармаларының ішінде ақынның Баймағамбетке айтқан сөзінен өзге де өлеңдері бар. Алғашқы тақырып — 28 өлең, екінші, үшінші тақырыпта бір-бірден екі өлең, төртінші тақырыпта - 39 өлең қамтылған. Кітаптағы түсінікке қарағанда Махамбет өлеңдерінің көбі ұмытылған, жинаққа енген ақын мұрасының бір шоғыры ғана. Махамбет өлендерін шәкірті Қуан жырау, Кішкене Қобыланды ақындар жатқа білген. Олардан Мұрат ақын үйренген. Мұрат білетін өлеңдерді Ығылман жаттаған. 1925 жылғы жинаққа енген Махамбет өлеңдері Ығылман айтуынан жазылған. Бұл жинақтың ақын өлеңдерінің басылымдарын дайындағанда бірден-бір сүйенетін сенімді нұсқа болатынына себебі де сондықтан. 1927 жылы "Жаңа мектеп" журналының сегізінші санында ақынның Баймағамбетке айтқан сөзі "Баймағамбет правительге беріш Махамбет батырдың айтқаны" деген атпен жарияланды. Мұнда да бірқатар өлең аралас берілді. Махамбет өлендерін жинау, жариялау, зерттеу ісінде белгілі ғалым Қажым Жұмалиев елеулі еңбек етті. Ол Махамбет өлеңдерінің 1939, 1948, 1951, 1958, 1962 жылғы басылымдарын жариялады, ақын творчествосы хақында мерзімді баспасөз беттерінде, оқулықтар мен әдебиет тарихтарына мақалалар, зерттеулер жазды. Қ.Жұмалиев ақын өлеңдерінің 1939 жылғы басылымына жаңадан екі өлең, 1948 жылғы жинағына он екі өлең, 1958, 1962 жылғы жинақтарына тоғыз өлең қосты. Ғалым бұл өлеңдерді 1925 жылғы жинақ бойынша берді, 1938 жылы ел аузынан жинады, М.Хұсниев, Ғ.Зарипов, М.Тілеужанов, Б.Аманшин сияқты әдебиет жанашырлары мен қаламгерлер жинаған деректерге сүйенеді. Исатай, Махамбет бастаған шаруалар көтерілісіне қатысты деректерді, Махамбет өлендерін жинау, жариялау ісінде жазушы Берқайыр Аманшин бірқатар еңбек етті. Ақын мұрасы санатына педагогика ғылымының кандидаты Қ.Мырзағалиев, журналист Н.Жұмағалиев деректеріне сүйеніп, жаңадан "Еңіреу ұлы емшек боз", "Кел, кетелік", "Жақия" т.б. өлеңдер қосты, Махамбет өлеңдерінің 1974, 1979 жылғы жинақтарын дайындады. Алайда, бұл жинақтарда Махамбет өлеңдерінің Ы.Шөреков айтып жеткізген жүйесі бұзылған, өлең тармақтары ешқандай негізсіз бір өлеңнен екінші өлеңге көшірілген, кейбір сөздер жаңсақ оқылған ("Ереуіл атқа ер салмай"), мағынасы жаңсақ түсіндірілген ("түлей", т.б.). Екінші бір қосымша — Махамбеттің арызы. Бұл арызды ақын 1845 жылы баласы Нұрсұлтанды оқуға беру туралы Орынбор Шекара комиссиясына жазған. Арыз тексті "Қазақ әдебиеті" газетінің 1984 жылғы 1 июньдегі санында жарық көрді. Араб әрпіне аударып жариялаған филология ғылымының докторы Ә.Дербісәлин. Жинаққа Махамбет шығармалары, өмірі мен ақындығы туралы мақалалар мен зерттеулердің Б.Аманшин құрастырған 1979 жылғы жинақта жарияланған библиографиялық көрсеткіші беріліп еді. Кейбір енбей қалған еңбектерді қосып толықтырғанбыз. Өкінішке орай, бұл көрсеткіш баспахана қағидасына үлеспеді деп алынып қалды. Газет бетінде ой толғаушылар бірқатары әлі де Махамбет мұраларын жинай түсу туралы айтады. Дұрыс пікір. Атадан балаға ұласып қағазға түскен, яки ақынмен байланыс жасаған, сол кезде қазақ даласына келген орыс зерттеушілері архивінен табылуы да мүмкін. Бірақ, Махамбет өлеңдері деп өзге ақындардың толғауларын немесе ақын рухына келмейтін қарабайыр, шала - жансар өлеңдерді тықпалаудың реті жоқ. Мұндайлар да болған. Абай, Махамбет өлендерін, тіпті қай ақын, жырау мұрасын болмасын жинап, жариялауға, әр сөз, әр тіркесін өзгертуге аса жауапкершілікпен қарауымыз керек. Халқымыздың поэзиялық мұрасын қастерлейміз десек, оған "осылай болуы керек" деген долбармен баруға ешкімнің құқы жоқ. Әдеби мұра әр ақынның дәуіріне, стиліне орай ой елегінен өтуге тиіс. Бұл — бәріміздің парызымыз.

Суреткер творчествосына қандай материалдар сүйек, негіз, таған болатындығын дәл мөлшерлеп, анық санап, бас - басына түгендеп беруді ешбір ғалым, зерттеуші мойнына алмайтын шығар деп ойлаймыз. Талант қасиеті, тәрбие мәні, дәстүр ықпалы ер түрлі жағдайда әсер етпек. Ілияс Жансүгіровтың лирикалық өлеңдерінің арқауы ақын сезімінің әр түрлі құбылуы десек, поэмаларына, әңгімелеріне, драмаларына, романына, ең алдымен, автордың туған, өскен, ер жеткен ортасының пейзажы, деректі оқиғалары, дәлді істері, көпке мәлім тартыстары жатқанын аңғару қиынға түспейді. Өзі естіген, өзі көрген, бастан кешкен жайттарды шығармаға өзек ету творчестволық сапардың алғашқы кезеңіндегі сипат болса, марқайған, кемелденген тұста жазушы әдейі мақсатты зерттеу, іздеу, тексеру арқылы жаңа тақырыптарды игере бастайды. "Құлагер" поэмасын жазу үшін Сарыарқаға — Көкшетау, Ерейментауға сапар шегеді; Исатай, Махамбет Құрманғазы өмірінен пьеса, поэма жазу үшін Еділ, Жайық бойына — Батыс Қазақстанға жол тартады. Ұлттық өміріміздегі ерекше мәнді оқиғаларға терең назар аударып, халқымыздың ұлы перзенттерінің ғұмырынан шығарма жазуды биік мақсат, ор нысана ету — Ілияс Жансүгіров талантының асыл нәрі, алтын өзегі; тарихи зор әрекеттерді ойшыл, зерттеуші көзімен дәл танып, нәзік бейнелеуді армандаған қаламгер қажыры. Отызыншы жылдардың орта шенінде, тарихшыларымыз Қазақстанның өткеніне байланысты ғылыми объективті пікірлерді анық тұжырымдап бітпеген кезде, жазушыларымыз өлі тарихи - революциялық, тарихи-ғұмырнамалық тақырыпқа бойлап бармай тұрған шақта Жансүгіровтың Исатай — Махамбет өмірінен пьеса жазуы творчестволық үлкен батылдық, әдебиетіміз үшін маңызды қадам болатын. Өз тұрғыластары, тағдырлас қарағанда, ақынның архиві біршама сақталған. Фатима Ғабитованың ерлікке пара-пар құнттылығының арқасында жоғалмай, шашылмай жеткен материалдардың көпшілікке мәлім бола бастаған кейбір фактілеріне жүгінгеннің өзінде, Ілиястың тақырыпқа бару жолында зор ізденіске түсіп, коп еңбек, мол қайрат жұмсағанын көреміз. Драматург ең әуелі Исатай — Махамбет бастаған шаруалар көтерілісінің әлеуметтік мәнін, қозғаушы күштерін, жеңілу себептерін тарихи тұрғыдан айқын, дұрыс түсінген. Өмірде болған, көтеріліске қатысқан адамдардың іс - қылығын дәл көрсеткен. Жер, ру, кісі аттары өз қалпында алынған. Осындай деректі, документті негізі бар шығарма сахналық өнердің биік, қатал күрделі талаптарына жауап берерліктей көркем, шебер. Пьесаның қара сөзбен жазылған нұсқасы болыпты. Бұл шығарманы автор дауыстап оқып берген кезде тыңдаған адамның бірі — Мұқаметжан Қаратаев. Бейімбет Майлиннің әркім айтатын (ішінде Ғабит Мүсірепов те бар) "Қызыл жалау" романы секілді бұл туынды да жоғалған. Әлде жымысқы біреу пайдаланып кетті ме? Дәл мұны ешкім ашып айта алмайды. Шығарма өлеңмен, ішінара қара созбен жазылған. Ремаркада "Үш перделі, алты суретті трагедия" деп анық көрсетілген. Автордың хор, дуэт деп арнайы айтып отыратын тұстарына қарап, туындыны жеңіл құрастырылған жағдай опера либреттосы қатарына өсте жатқызуға келмейді. Біздің ойымызша, Жансүгіровтың бұл шығармасы сахнаға қоюға лайықталып жазылған, басты назар, негізгі салмақ музыкалық әуен, опералық саз, арияларда емес, сөздің ішкі қуатында, астарында, мағына - мәнінде жатыр. Бұл -әдебиетіміздің тарихынан сыбағалы, мәртебелі орын алуға лайық тамаша трагедия. Күні бүгінге дейін еленбей, ескерілмей, бағаланбай келсе, өз салғырттығымыз, әдебиеттанудағы олқылық, асылдың қадірін білмеу. Алғашқы оқиғаға араласатын адамдар туралы ремарканы оқығанда тіксініп қаласың. Өйткені, персонаж саны тіпті көп — атымен берілетін кейіпкерлердің өзі қырық алты. Мұның үстіне пішеншілер, сарай қызметкерлері, солдаттар, меймандар және бар. Рас, он адамды батырлар деп бір, жеті адамды сұлтан, билер деп екі топтап тастайды. Пьесамен түбегейлі танысып шыққаннан кейін кейіпкер көптігі жөніндегі күдік сейіледі. Ойыңызда әрекет - тартысқа бел шешіп, білек сыбанып қатысатын, мінез - характерімен терең ашылатын сом құйылған қаһармандар ғана қалады. Көптеген персонаж бір жерде, екі жерде бір сөз, екі сөз айтумен ғана тынады. Бұларды драматург әлеуметтік орта, дәуір тынысын сездіруге, көпшілік сценаларын ашуға пайдаланғандығын ұғасың. Бірінші перденің бірінші суретінде дуэт және хор арқылы халық басына түскен коп зорлық, хан қорлығын ащы тіл, өткір сөзбен білдірген драматург негізгі қаһармандарды сахнаға шығарады. Қарт батыр Қалдыбай зар төгіп, запыран жұтқанда, әлеумет басындағы азап - ауыртпалыққа қабырғасы қайысады: ұлы таң атардан айрылған, осы қайғы өзегін өртейді. Алғашқы көріністен бастап Махамбет сөздері сұрақ не жауап түрінде келетін әдеттегі қалыпты арнада емес, от-жалыны бетті шарпитын тебіреністі толғау — монолог сипатында келеді. Бұларды жеке алғанда бас-аяғы жұмыр, композициялық келісімі бар, ішкі тебіреніс, зор толқудың көрінісі — аяқталған асау жыр деп қараса, қате емес. Қалдыбай тобының Қарауыл қожа қысымына қарсылығы бір тартыстың шетін шығарса, екінші лаң қашып келген қыз бен жігіт оқиғасынан басталады. Қыз аты — Қарлыға. Махамбеттің жиені. Жігіт аты — Құрманғазы. Халықты екі өкпеге тепкілеудің осындай жаңа қылмысты ұйымы жасалардың алдында ғана ханға деген үлкен қарсылықтың ызғары сезілген. Махамбетпен кездескен сәтінде толық ашылмай, іштей томырылып, суық жүзбен кеткен Исатайдың хан алдындағы мінезі басқа. Әр түрлі сырдың ұшығы аңғарылады. Тақыс, арамдығы қабат-қабат бүктетіліп ішінде жататын Жәңгір хан тыңдап тұр. Исатай тұрмыс ауыртпалығын, ордадан айтылған он жарлықтың елге отыз болып баратынын, қалың сұмның талап - тонап жатқандығын, тентектерге тыйым жоқтығын, судың басынан лайланғанын, сұлтан, билерге кесілген жерлердің халыққа қайтарылуын, Балқы Қарауылдарды биліктен кетіру керектігін жай тілек, өтініш емес, тең, басты адамның талабы, шарты етіп айтқанда ашу, ыза, кек екпіні айқын сезіледі. Старшина сөзінің ешқайсысын орындау хан ойында жоқ, қайта қашқындарды жасырып жүрген Махамбетті неге ұстап бермейсің деп бас салады. Трагедия кейіпкерлерінің тілін даралауға айрықша көңіл бөлген драматург, негізінен, олардың бәрінен де шешен, шебер, айшықты сөз иесі етіп көрсетеді. Әсіресе, бұл қасиет Махамбет монологтарынан ерекше кезге түседі. Тарихи драматургиядағы алғашқы барлау, ізденістің қиындығынан шығар, Ілияс Жансүгіров Махамбет тілінің реалистік негізін толық тапқан деп айтуға болмайды. Махамбет монологтарының бірқыдыруы ақын поэзиясының сарынына, идеясына, поэтикасына сәйкестендіріліп тыңнан жасалған, бірқыдыру монологтарда Махамбет өлеңдері азды - көпті өзгерістермен алынған, кейбір монолог - Махамбеттің өзгеріссіз өз елеңі; Махамбеттің кейбір елеңі басқа адамдардың аузымен айтылады.

Драматург өлең мағынасын аша түсу үшін: "Бұл дүниенің" — "аспан, әлем", "мұсылманшылық" — "қарындастық", "еріскен күні қолда жоқ" — "айқай шықса бәрі де жоқ", "тура әділдік" — "тура билік", — деп өзгертіп алған; "күллі әлемнің өзінде" деген жаңа тармақ қосқан; қалған сөз түп-түгел Махамбет шығармаларында жарияланған текспен сәйкес келеді. Әлі күнге Махамбет шығармаларының текстологиясы толық, ғылыми жолға қойылған жоқ. Ақын шығармалары бізге Мұрат Мөңкеұлы — Ығылман Шөрековтердің ауызша айтуымен қағазға түсіп, 1925 жылы баспасөзде жариялану арқылы жетті. Түңғыш басылымның толық қадіріне әлі түгел жетіп болдық дей алмаймыз. Махамбет творчествосын зерттеу, насихаттау ісінде Қажым Жұмалиевтің еңбегі мол. Ақын, көзі қарақты әдебиетші Берқайыр Аманшин 1974 жылы Махамбет өлеңдерін қайта құрастырды. Қ.Жұмалиев бастырған жинақтарда, оқулықтарда қалыптасқан көптеген өлеңдердің сөздерін өзгерткен; шығармаларды бір - бірімен қосқан, бөлшектеген; жаңа өлеңдер жасаған; өз жанынан ат қойған; "ереуіл ат" емес, "ерулі ат" жасады, жалғыз адам ұлттық тарихымызда ең қымбатты мұралардың бірін өз ойынша, оз қалауынша қайтадан өзгертіп жариялады. Ғылыми мекемелер, маман ғалымдардың осындай өте жауапты жұмыс жайлы пікір білдірмеуі кісіні таң қалдырады. Трагедияға материал жинау кезінде Еділ — Жайық бойына арнайы сапармен барған Ілияс Махамбет өлеңдерінің ел аузында сақталған таза нұсқаларын жазып алуы мүмкін. Сондықтан пьесадағы Махамбет монологтарын ақын шығармаларының тұрақты, академиялық жинағын шығару ісінде бір негіз ретінде пайдалануға болады деп санаймыз. Махамбет аузынан айрықша терең айтылған көтерілісшілер сырының соңғы түйінін жасайтын — Исатай. Ақын монологында айшықты сурет, жүрек тебірентер толғаныс коп, батыр монологында ой, тұжырым, байлам басым, Исатай — Махамбет көтерілісін бір аймақтың, бір жүздің дүмпуі емес, исі қазақ баласының кекті намысына шақпақ оқ етіп бейнелеу — өткен өмірге тарихи объективті көзқараспен қарай білген, құбылыстарды ойшыл қаламгер санатында талғап, саралаған аршынды суреткер позициясына тиянақты дәлел. Исатай өз өмірі мен орыс елінің теңсіздікке қарсы ширыққан ашуының жарқ еткен найзағайлары Степан Разин, Емельян Пугачев сынды перзенттері тағдырын сабақтастыра толғанған кезде, тіпті, биіктеп көрінеді. Классикалық әдебиетте жиі кездесетін трагедиялық образға лайық трагедиялық қателік Исатай басында да зіл батпан. Ол — Махамбеттің, басқа батырлардың ойынша, кейін Исатайдың өз ойынша, кезі келіп тұрғанда Жәңгір ханның ордасын шаппағандығы; Бекжанның қызыл тіліне алданып, бітімге барамын деп, жігіттерді таратып жіберуі. Рас, тарихи көтерілістің жеңілуінің көптеген таптық, әлеуметтік, саяси себептері белгілі. Драматург сол мол себептерді тұтастырып, әдеби шығарма талабына лайықты, арналы қайшылықты алған. Ел елге батырларды қайта жіберіп, күш жинап, жауға қайта шабамын деп алас ұрған Исатай характерінде талантты актер сахнада сәтімен ойнай қалса, жайнап, жарқырап кететін мол трагедиялық сипаттар бар. Ал, Махамбет бейнесі өршіл романтикалық ыңғайдағы өнерпаздың қолына түссе, сөйлеп кетейін деп түр. Трагедия финалы зор суреткерлік толғаныстан туып, ақындық ғаламат шабытпен жазылған; бұл қазақ драматургиясында көркемдігі, философиялық тереңдігі жөнінен алғанда Әуезовтің классикалық шығармасының соңғы нұсқасындағы Еңлік пен Кебектің тіршілікпен қоштасу, Жамал, Абыздардың болашақ ұрпақпен сырласу сценасымен деңгейлес тұрған тамаша көрініс. Бір сәтке үміт оты қайта жанып, көтерілісшілер күш жинау үшін жан-жаққа аттануға бел буған, ертеңгі тұманды күнге күдікпен қараған шытырман шақта қимастық сезімі, әсіресе, екі алыпты Исатай мен Махамбетті қинайды. Махамбет сөзіндегі түйткіл, кеселді түйін жеке бастың өкпе - назы емес; сәті түсіп тұрғанда орданы, Жәңгірдің шаңырағын неге ойрандама деген өкініш ішін удай ашытады. Әлі де болса, қапысын тауып барып Баймағамбет султан мен Жәңгір ханды жарып тастау — көкейін тескен арманы секілді. Бұндай жалғыз шапқан жеке дара қимылға Исатай өлі қарсы. Осындай толқып, мұң шағып, өткеннің қателігіне бармақ шайнап тұрған екі батырдың үстінен, аяқ астынан жау сау ете түседі. Дұшпан оғы Исатайды жаралайды. Өмір нұры сөніп бара жатыр. Тіршілік тартысынан әбден қажып, жеңіліп, дүниедегі қызықтың бәрінен қалып, түңіліп, ажалдың өзін демалыс, рақат, тыныштық мекені, мәңгі ұйқы қолтығы көретіндер де, өмір күресінде бірде жығып, бірде жығылып жүріп өлі де есем, кезегім қалды дейтін, татқанынан татпағаны, көргенінен көрмегені мол, істемек шаруасы өлі тынбаған, қарауыл төбеге шығып үлгермеген, арманын орындай алмағандар да — кім болса да, аранын ашып ажал жеткен сәтті, шамасы келсе, ақтық сөзін, қоштасуды айтпай қалмақ емес.

Осындай соңғы сәт, ақырғы минут Исатай басына да келді: "Жолдасым, жөнел, айналма, мен қалдым... Сен тірі кет... Сенің тірі кеткенің көңіліме жақсы. Артымда сен қалдың! Ел қалды... Сен елге сәлем айт!.. Ханның басын алам деген халқыма қарысып, қапыда қақпан басқан едім. Ел Исатайдың ол күнәсін кешсін!.. Қапыда істеген қатеме қазақ баласы қарғамасын мені!.. Елге осыны айт. Елге жетер ендігі тілім сен! Тез жөнел!" (5-т., 333 - б). Көтеріліс басшысы өлім ұстарасы алқымға тақалғанда да жігерлі. Мұрат, нысананы әлі естен шығарма. Басқа емес, ауызда екі-ақ соз: халық, ел. Қару асынып, жігіттерді бастап, қалың жауға неге шаптым деген өкініш жоқ. Әділет, тендік жолында құрбан болғандығын мерей санайды. "Халық" сөзі бір рет, "ел" сөзі бес рет айтылып тұр. Пьесаның ұзына бойында Исатай мен Махамбет монологтарында "ел" сөзі үнемі қайталанып отырады. Бұлардың символдық, жинақтаушылық, лейтмотивтік мәні бар. Тағы да "Ендік — Кебек" трагедиясының соңғы вариантындағы Нысан абыз монологтарындағы "ел" сөзінің қолданылу ерекшелігін еске түсірудің артықшылығы жоқ. Драматург Исатайдың өлім сценасын жап-жақсы, реалистік дәлдікпен, психологиялық тереңдікпен, өте сенімді бейнелеген. Ұлы Жақиямен қоштасу монологында ет жүрегі елжіреген әке махаббаты, екі көзден аққан қанды жас бар. Халық қаһарының қолбасшысы мерт болып бара жатқан Байеке (Баймағамбет) секілді жендеттер ер-азаматты өлтіргендері үшін қандай шен тағып, қандай шекпен киетіндерін ойлап, көңілдері күпті, тірідей қолға түсірмек. Исатайдың соңғы лебізінде қайғы, өкініш жоқ, келешекке деген зор сенім, өршіл оптимизм басым. Ілиястың "Исатай — Махамбет трагедиясы өлі ешбір әлеуетті әдебиетші, сарабдал сыншы, орнықты зерттеуші назарына ілікпеген соң, шала-жансар, жүрдім-бардым, шикілі-пісілі пьесаларға үшкіріп дем салып, жан бітіріп, арсы-күрсі спектакль жасап жүрген кейбір пысық режиссерден не қайыр, не үміт?! Қазақ театрының таланты сыншысы марқұм Қажы құмар Қуандықов кезінде "Исатай — Махамбет" трагедиясы туралы көпшілікке жар салып, ағынан жарылып, екі мақала жазып еді (Театрда туған ойлар, А., 1972, 51—56-66). Оған құлақ асқан кісі болған жоқ. Абзалында Ілияс Жансүгіровтің "Исатай — Махамбет" трагедиясы өмірлік фактілерінің дәлдігі, оларды сұрыптауы, кейіпкерлерді даралауы, драматургиялық құрылысы, идеялық - эстетикалық — жалпы маңызы жөнінен осы тақырыпқа арналып бұрын-соңды жазылған М.Ақынжановтың "Исатай — Махамбет", Ғ.Слановтың "Махамбет", Б.Аманшиннің "Жақия" пьесаларынан шоқтығы биік туынды десек, бұл - ұлы ақынның аруағы алдында бас ию емес, шығарманы нақты талдау жасаудан туған дәлелді тұжырым, әдеби дамудың шындығы.

Қай халықтың да қадір тұтары — өзінің сөзін сөйлеп, кегін қуар ақыны мен батыры. Екеуі де тек халықтың ғана бойынан табылар сарқылмас жігер мен шабыттың, сана мен сабырдың, тәуекел мен арманның түлегі. Екеуі де жұртын елдікке бастаса, қайсыбір жұмыр басты пенденің болсын өресі жетпес ерен ерлікке, кемел кісілікке бастары хақ. Екеуі де тасқындаған қайраттың ғана емес, ең алдымен, кең толғап, кем сіз пішер кемеңгер ақылдың көрінісі. Ал, осы екі қас қасиет бір адамның басына сыйып, багына бітсе ше... Онда танданатын не түр! Тек батыр бас тігер көзсіз ерлікке алдымен ақынның дағы барып, қарындас халқына жар салса, тек ақынның асқақ, шабытына лайық нар тәуекелге тек батыр ғана бел буа болса, одан жарасымды, одан ғанибет не болушы еді! Соңдықтан да, ол табиғаттан қалаған уақытында табыла бермейтін асылдай аса сирек кездесетін құбылыс. Махамбет те сол асылдың, сол сиректің бірі. Ондай құбылыс тек қазақ түгілі барша адамзаттың ғұмырында да коп кездесе бермеген. Махамбет кәдімгі он екі жілік, бір мығым жұмыр басты пенденің ертегідегідей аңызға айналуының, тек ертегіде ғана кездесетін ғажайып ерлердің қайтадан шындыққа айналуының таптырмас бір мысалы. Бұрын кез келген қазақ жырын жатқа білетін ақын Махамбет, атының өрбір әрпі атой салып тұрғандай естілетін батыр Махамбет кейінгі жылдары табылған бұлтартпас дәйекті деректер көрсеткендей күйші де екен. Қапелімде, қай құлаққа да таңсық естілер бұл дерекке де таң қалатындай ештеңе жоқ сияқты. Батырдың найза ұстамауы миға қандай қонбаса, ақынның домбыра ұстамауы да сондай ақылға сыймайтын нәрсе. Бірақ, бұл екеуінде ақынды да, батырды да желпіндірер халық басындағы тасқын күш, топан ашу, толағай тағдыр болғанымен, кез келген көк найзалы батырдың қызыл сөзге суырылып тұрған ділмәр шешеннің семсерін жарқылдатып қан майданға шыға бермесі қандай ақиқат болса, қолына домбыра ұстаған кез келген ақынның сөзді қысып, сазды сөйлетер аруақты композитор бола бермейтіні де сондай ақиқат. Ал, Махамбеттің адам таң қалатын жері де, сол бола берместің бәрін болдырта білгендігінде ғой. Алдымен Махамбет болу қиын, ал Махамбет болғасын батыр болу да, ақын болу да, күйші болу да оп-оңай сияқтанып тұратындығы да осыдан шығар. Сол бір туар Махамбеттің қайда салсақ та саф алтындай жарқылдап, ақ алмастай қиып түсіп, шыны майдай шыж қырынды шындықпен көкірегіңді өртеп түсер құдіреті неде? Батыр болса кез келген тымақты шоқпар ұстаған сотқар заманда екіленген есер болмай, еңіреген ер болуының, ақын болса — бардың алдында байпақта, жоқтың алдында шайқақтап шыға келер өзге әріптестерінде мақтаушы болмай, жоқтаушы болуының сыры неде? Міне, гәп қайда жатыр? Махамбеттің Махамбет болуының себебі де осында ғой. Оның тұсындағы дүркіреген көп ақынның өзі де, сөзі де халық жадынан шыққанда, оның тұсындағы күркіреген көп батыр сазбауға біткен құба талды сайғақ қып жатып алып, бүгіндері топографтардың ғана қырағы көзіне ілігер белгісіз жер төмпекке айналған кезінде ақын Махамбеттің ащы айғайы әлі күнге дейін құлағында саңқылдап, батыр Махамбеттің тап көз алдында көлбеңдей шауып бара жатқандай өлі күнге дейін делебеңді қоздыруының себебі де, міне, осында, Махамбеттің кімнің сөзін сөйлеп, кімнің сойылын соға білгенінде ғой. Істе де, сөзде де шынайылық тек шындықтан туады, Махамбет те өзінің батырлығын, ең алдымен, өз дәуірінің шындығына тура қарауға арнады да, өз ақындығын сол көзі көріп, көңіліне түйген шындықты еш қалтқысыз, еш бұлтақсыз айта білуге салды, Сөйтіп, мезгілмен бірге өлетін өтіріктің сөзін сөйлемей, халықпен бірге қимылдап, тарихты жасайтын ақиқаттың сезін сөйледі. Сондықтан да Махамбет халықпен бірге жасап, бірге жаңғырып келеді. Махамбеттің Махамбеттігі де сол шындық қуғанды, әділет қуғанды. Ол сөйлеген сөз бен ол істеген істің тарихи өміршең боп келетіндігі де осыдан. Махамбет ақын мен Махамбет батырдың осы қасиеттерін біз күйші Махамбеттен, композитор Махамбеттен де анық байқағандаймыз. Сіздердің назарларыңызға ұсынылып отырған мына жеті күй соны айғақтайды. Егер біз Махамбет тағдырын ел кегін жоқтаған кескекті ердің ереуіл ғұмыры деп танитын болсақ, оның жырларын сол ереуіл өмірдің поэтикалық шежіресі деп білеміз. Мынау жеті күй бізге сол асқақ ақын, асқаралы азаматтың жүрек соғысы мен жүрек тынысының үнмен жазылып қалған кардиограммасында көп жайды аңғартып, көп нәрсені түсіндіріп тұр. Мұнда да Махамбеттің сол таныс даусы, таныс шабыты, Махамбет жүрегінің сол таныс дүрсілі. "Исатайдың Ақтабаны - ай" баяғы ереуіл атқа ер салғандардың дегені болып, тастары өрге домалап тұрған қайран дәурендерін жарқылдатып көз алдыңа тосса, "Шілтерлі терезе" сол өктем көңіл, өр жүректің торға түскен торғайдай бұлқынған, бірақ қиянатшыл тағдырға көнбей тайталасқан арпалыс халінен зар төккендей. Онда да тауы шағылып, таусылған мүскін мүсәпір жылап-сықтауы емес, намысына қыл бұрау түсіп, бұлқынған арыстың арпалысып буырқанғаны естіледі. Біз осы хал, осы әуенді Махамбеттің "Өкініш" атты күйінен де жақсы аңғарамыз. Онда қалт жіберіп, қапы соққан кісінің ызасы тепсінгенімен "мұны неге істедім" деп өкінген өксік жоқ. Күйдің әуен бітімі оның Исатайдан айырылып, көтерілістің дағдарысқа ұшыраған тұсында туғанын аңғартқан. Бірақ сондай жер жарылып, аспан шатынаған кездегі күйші жүрегі неткен сабырлы, күйші зары неткен мәнді, неткен ұстамды! Махамбет күйінің бір бояудан ғана тұрмайтынын қансыз таныта алатын шығармалар санатына "Жұмыр — Қылыш" пен "Қайран Нарынды" жатқызуға болады. Орындаушылар "Жұмыр, Қылышты" Исатайдан айрылып, жалғыз жортқан Махамбетті Баймағамбет сұлтанның қанды қақпанынан құтқарып қалған байбақты батырлары Жұмыр мен Қылышқа арналған деседі. Осылай болуы ғажап емес. Кейде шалт қимылды батырлыққа лайық аршынды ырғақ, адуын серпін бар. Ол күмбірлей төгілген қоңыр сазбен ара жігі білінбей әдемі жымдасқан. Ал, "Қайран Нарын" Махамбеттің ақындық творчествосының басты арнасына айналған туған ел, туған елдің мүддесі мен мерейі жолындағы көкейкесті күрес тақырыбына арналған, Күйден "аһ" ұрған зар, қайнаған ыза, езілген мұң, серпілген арман, ашылған күндей шуақты қиял қатар білінеді. Одан Махамбеттей кемеңгер азамат, кемел жанның басында бола берер тоқсан толғақ, сексен серпін, сергелдең сезімдердің кең тынысы табылады. Нарынның шағыл бұйраттарында жонданып, бұратыла бүктеліп, кейде сүр бесіннің көкке көкірегінен малынып тұрған Қараойдың қатқалақ көсіліп қоя берер шежіре күйлер азаматтық қарым, батырлық қайрат, ақындық шабыттың неден туып отырғанынан хабар бергендей, "Батыр болмақ адамды", — деп Махамбет өзі айтқандай, аламанды артыңа ертер ер болу да, қарындас халқың аузыңа қарар ақын болу да, заманыңның батпан жүгін қара нардай қайыспай көтерер ұлы болу да, ең алдымен, сол ел қамына, оның болашағына теңселе тебіренген терең ойлы азамат болу екен. Дүниеде Махамбеттей адамдардың болғаны өзіңнің адам деген нәсілдің төлі екендігін заңды мақтанышын туғызады. Дүниеде Махамбеттей адамдардың жасауы топырақ жалаған жауға құрттай жер бауырлаған жебір пенделік пен сұңқардай саңқылдаған асқар азаматтықтың арасындағы шырқау айырмашылықты айқындай түседі. Ал, енді Махамбеттей асыл азамат қанын қиған халықтан туып, Махамбеттей адам құдіреттер аңсаған армандар мен мұраттарға өзіңнің де мүдделігіңді сезіну — өз алдына ғанибет, өз алдына сүйініш. Махамбеттер аңсаған адамгершілік мұратын ту етіп көтерген біздің дәуірде Махамбеттің аты өлуші ме еді, сөзі өлуші ме еді, тегі өлуші ме еді. Ендеше, сондай сұңғыла азаматтың сезімнің сергек дірілін өз үні, өз тынысымен жеткізгісі келген жүрекжарды сырларының күміс құймасы — күйлері неге ұмытылсын! Ұмытылмайды! Кеше ғана Махамбет күйі болған сарын енді, міне, қадірлі оқырман, сенің күйіңе, сенің жүрек сарыныңа айналмақшы!

Алдыңнан ақ күн туа берсін, Махамбет сарыны!

МАХАМБЕТТІҢ БАС СҮЙЕГІН АНТРОПОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ Мен 1966 жылғы 9 июльде Ноэль Жұмабайұлы Шаяхметовтың Махамбеттің сүйегін қабірінен қазып алғанын, оның сүйектерін Алматыға алып келгенін, Махамбеттің скульптуралық портретін жасағанын, кейін халқымыздың абзал азаматы, ардақты ұлы, қаһарман ақын – композитор - батырының сүйегі 17 жыл бойы қағаз жәшік ішінде әр жерлерде жатқанын, тек қана 1983 жылы 15 майда қайта жерленгенін көріп, бабамыздың барлық сүйектерін қабірінен түгелдеп алып және қайтадан түгелдеп пәкте, қайта жерленуінің басынан аяғына дейін қатынасқан куәгермін. Жалпы Махамбеттің қаза болған жері, қазаның негізгі себебі, сүйектерінің қазылып алынғаны, бас сүйегі арқылы оның скульптуралық портреті жасалғаны жөнінде Н. Ж. Шаяхметовтың 1969 жылы "Қазақстан" баспасынан "Из тьмы веков" ("Ғасырлар тұңғыш тан") деген кітапшасы орыс тілінде аз таралыммен шықты да, ол тез қолдан қолға таралып кетті, ал кейін қайта баспадан шықпады. Бұл кітапта Махамбеттің жерленген жерін тауып, оған ескерткіш орнатуға атсалысқан ел азаматтарының аты-жөндері ескертілмеген, тіпті сүйекті қазып алуға қатынасқан азаматтардың да есімдерінде қателіктер бар. Ал, Махамбеттің сүйегінің ұзақ мезгілдер бойында өз мекенін таба алмай әркімнің үйінде, үкіметтің қоймаларында жатқаны жөнінде қалың жұртшылық хабарсыз. Сүйектің қайта жерленуі жөнінде Атырау облысының Индер аудандық газетінде бір-екі ауыз қысқаша мәлімет жарияланды. Осы жағдайларды ескере отырып, әдебиетші немесе тарихшы болмасам да, Махамбет бабамыздың өлімінің себептерін анықтауға қатынасып, сүйектерінде қалған таңбаларды көзбен көріп, кейіндегі сүйектің тағдырындағы түсініксіз жағдайлар жөніндегі ойларымды ортаға салып, көзбен көрген, құлақпен есіткен дәйекті деректерімді оқырман қауымға жеткізуді өзімнің азаматтық борышым деп түсінемін. Бұл мақаланы баяндауды әуелі 1836—38 жылдардағы қазақ даласында алғашқы болған шаруалар көтерілісінің негізгі себептері жөнінде қысқаша белгілі мәліметтерді бере отырып, Жайық пен Еділ өзендерінің аралығында орналасқан Нарын құмын мекендеген 12 ата бай ұлының негізгі қоныстарын ескере отырып, көтеріліс жаншылғаннан кейінгі Махамбеттің өміріндегі өшпенділерді, оның қазасына ортақ ру сатқындарды атап өтуді жөн көрдім. 1836—38 жылдардағы Ішкі Ордадағы Тайманұлы Исатай мен Өтемісұлы Махамбет бастауымен алғашқы қазақ шаруаларының қарулы көтерілісіне қандай тарихи, экономикалық және рухани қысымшылықтар себеп болғаны жөнінде тарихи деректер, ғылыми еңбектер жеткілікті түрде жарияланған. Дей тұрғанмен, Махамбеттің өлімі жөнінде сөз көтергенде, оны қастандықпен әдейі өлтіріп, көзін жоюға қандай себептердің болғанына, оның түпкі мағынасына, тарихи мәліметтерге қысқаша тоқтала өтуді жөн көрдім. Біз тарихтан 1771 жылға дейін Еділ мен Жайық өзендерінің екі аралығындағы, солтүстігі Сарытау (Саратов) губерниясы мен оңтүстігі Каспий теңізінің орталығында орналасқан жалпақ Нарын құмы мен қатқылдарын қалмақтар жайлағанын, олардың үнемі қазақ тайпаларымен соғысып отырғанын білеміз. Сол соғыстарда ел намысын қорғап, ерен ерлік көрсеткен Қобыланды, Алпамыс, Қамбар сияқты батыр ұлдарына қазақ халқы жыр шығарып, оларды аңызға айналдырған. 1771 жылы қалмақтың үш ұлысы 30 мың үй осы жерлерден дүркірей бұрынғы ата мекені Жоңғарияға көшкеннен кейін 30 жыл бойы бұл алқаптың көптеген жерлері, әсіресе, ашық суы жоқ, құм - шағылды жерлері қаңырап бос жатқан, ал Каспий және Еділ, Жайық, Қиғаш, Сарыөзен, Қараөзен, т.б. өңірлерін орыс помещиктері мен ноғайлар тайпасы иемденген. Бұл кез Батыс Қазақстанда Байбақты руының батыры Сырым Датовтың Нұралы хандығын шапқаннан кейін хандықтың ыдырай бастаған кезі еді. Сондықтан 1801 жылы Нұралы ханның кенже баласы Бокей Ресей патшасы І Павелге арыз жазу арқылы Еділ мен Жайық арасындағы мол жайылымды жерлерге қазақтардың қоныстануына рұқсат алады. Сол жылы Бокей 8500 түтінмен Жайықтың шығыс бетінен (Бұқар беті деп аталады) батыс жағына (Самар беті) көшеді. Осы көшкен елдердегі негізгі ру - тайпалар: бұл 12 ата Байұлы: 7 баулы Беріш (Есен, Себет, Жайық, Қара тоқай, Есенгүл, Күлкеш,), Адай руының Құдай кесене өрбіген Қосай, Төзіке және Есентемір, Таз, Шеркеш, Ысық, Жаппас жөне Сұлтан сиықтың бес бөлімі (Алаша, Масқар, Тана, Байбақты, Қызыл құрт) т.б. ханға сыбайлас бірен-саран ноғайлы, 7 ру, Әлім тайпалары болды. Көшіп жаңа қонысқа келген рулар топтасқан түрде елдегі ақсақалдар кеңесінің шешімімен Жанбай, Орпа, Мәмбет, Тума, Қаңбақты, Толыбай, Айбас, Мың төбе, Кете шағыл, Бек айбар, Бекетай, Тастөбе, Айғыр құм, Қамыс самар, Қара өзен, Сары өзен, т.б. жерлерді мекендей бастаған. Атақты ғалым Владимир Дальдің мінездемесінде Бөкей сол кездегі ең саналы, мейлінше әділ, мейірімді, орыс халқымен достасу арқылы сауаттылыққа, Батыс Еуропалық мәдениетке ұмтылған адам болған. Бөкейдің осы ойын білген Ресей патшасы І Павел 1812 жылы өзіне бағынышты феодальдық Ішкі Орда хандығын құрады да, хан тағына Бокейді отырғызады. Көп кешікпей Нұралыдан өрбіген 30 ұлдың өзара алауыздығына қарсы болғаны үшін ағалары Бөкейді 1815 жылы 21 мамырда айуандықпен өлтірген. Хан тағының болашақ мирасқоры Жәңгірдің бір жағынан жастығына (14 жаста), екінші жағынан оның сол кезде Астрахань губерниясының азаматтық істерді басқаратын кіші губернаторы Станислав Андреевич Андриевскийдің үйінде оқуда жатқандығына байланысты хан тағына Бокейдің ағасы Сығай (ол әйгілі домбырашы Дәулеткерейдің әкесі) күндік отырады. Ол Жәңгір өсіп, білім алғанша, яғни 1815—1823 жылдар арасында хан жұмысын атқарған. Кейін, 1823—1845 жылдар арасында Ішкі Орда хан тағына Жәңгір отырды. Өз тұсында ол елде патшаның отаршылық саясатын тез дамытуға мүмкіншілік жасады. Оның дәлелі Жайық өзенінің батыс жағалауларына әрбір 10—15 шақырым сайын Орал атты қазақтарының қамал бекіністерін салдыртуға тікелей араласуы, Еділдің тоғайларын, Эльтон, Басқұншақ көлдерін қорғайтын орыс жасақтарына наразылық білдірмеуі еді. Ал Каспийдің Жайық пен Еділ арасындағы жағалауларындағы 300 десятина жерді граф Белобородко мен князь Юсуповтар иемденіп, көптеген демалатын, құс атып, аң аулайтын саяжай - маккамалар тұрғызып, малға әрі жайылым, әрі ықтын теңіз жағасында өсетін нар қамыстан қарапайым малмен күн көріп жүрген шаруа қазақтарды айырды. Патша өкіметі жерді пайдаланғаны үшін жылма-жыл бұқара халықтан мол түрде арендалық алым-салық алып тұрған (әрбір киіз үйден 1 сом, өрбір ірі қарадан 20 тиын, қой-ешкіден 5 тиын). Оның үстіне бұрын әрбір түтін басынан зекет салығынан басқа жергілікті хан мен қожаға салық төлемейтін елге Жәңгір хан салықтың жаңа түрлерін енгізді. Өзінен бұрынғы ата-бабаларындағы хандарға қарағанда Жәңгір заңды қатайтып, әкімшілік басқарудың жаңа түріне көшеді. Біріншіден, ол әрбір ру басшысы етіп старшын, ал бірнеше ру басшыларының үстінен әкімшілік жүргізуге сұлтан правительдерді Орынбордағы патша үкіметінің Шекара комиссиясының келісімімен бекітетін болған. Старшын, сұлтандарды өзіне ұнаған, сөзін сөйлеп, тапсырмасын мүлтіксіз орындайтындардан және өзінің туысқандарынан тағайындаған. Жәңгір тұсында Ішкі Ордада 500 төре, 150 молда, 100 қожа болған деседі. Алдымен, Жәңгір хан жаз жайылым мен қыстақтардың ең шырайлыларын жақын-жуық, сыбайластарына, төре мен билеріне бөліп береді. Мысалы, Кіші Ордадағы мал жайылымына жарамды 5300 десятина жердің 4500 десятинасын ел басқарушыларға бөліп берген. Сөйтіп, қатардағы малмен күн көріп отырған жәй шаруалардың қонысы күрт тарылған. Екіншіден, патша өкіметі жөне жергілікті төре билер жерді пайдаланғаны үшін жылма-жыл бұқара халықтан арендалық алым-салық алатын болған. Оның үстіне тағы да салықтардың түрін көбейтеді. Бұрын бұқара халық жылына әрбір түтін басына Зекет салығын (40 бас ірі қараның біреуі) ғана төлейтін болса, енді қосымша "хан соғымы", "хан қонақ асы" т.б. салықтардың саны көбейіп, алым-салықты мезгілінде өтемеген хан жөне оның шабармандары тарапынан қатты қысым көрсетіліп, тіпті дүре соғу шаралары да жиі пайдаланылған. Сөйтіп, бұқара халық Жәңгір тұсында екі жақты қанау - тонау азабын шеккен. Осы қоныстың тарылғандығы, жылма-жыл төлейтін ауыр алым - салық жөне старшын мен сұлтандардың орынсыз зорлық-зомбылығы шаруалар арасындағы наразылықты күннен-күнге көбейте береді. Тіпті жиі-жиі хан төлеңгіттері мен бұқара шаруалар арасында жанжал - қақтығыстардың аяғы 1836—1838 жылдары болған шаруалардың қарулы көтерілісіне әкеліп соқтырған. Көтерілістің тап 1836 жылы бұрқ етуінің негізгі себептерінің бірі Жәңгір ханның қайын атасы (Жүзім деген бәйбішесінің әкесі) Қарауылқожа Бабажановтың зұлымдық іс-әрекеттері деп айтылып жүр. Қарауылқожаны Жәңгір хан 1834 жылы Каспий теңізінің солтүстік беткейін мекендеген рулардың сұлтан правителі етіп тағайындаған. Бұл жерлерге жергілікті қазақтардың ол кезде егемендігі болмаған, ол жерлер патша өкіметінің помещиктері Юсуповтар мен Белобородкалардың қарауында болған. Қарауылқожа осы помещиктерден сол жерлерді жалға мың сомға сатып алуға шарт жасап, ол қаражатты бұқара халықтан жинаған. Оның бұл іс-әрекетіне старшина Исатай Тайманұлы қарсы болып, ол бұқара халықты сұлтан жарлығын орындамауға шақырады және ол ханнан сұлтан правитель орнынан түсіруді талап етеді, бірақ хан бүл талапты орындамайды. 1836 жылдың ақпан айында Исатай мен Махамбет Атырау елін хан, сұлтандардың жарлығын орындамауға шақырады. Осы жағдайға өшіккен Қарауылқожа Исатай мен Махамбетті жолда қаруымен тұтқындап хан ордасына алып баруды көздеп 17 наурызда Жайық руының қыстағына 522 әскери жасақпен келеді, бірақ халық адал ұлдарын хан жендеттерінен аман-есен алып қалады. Осыдан кейін жыл жарым бойы Исатай мен Махамбет жалпақ Нарынды қоныстанған шаруалар арасында хан, сұлтандарға қарсы күресу үшін үгіт насихат жұмыстарын жүргізіп, қарулы жасақтар құрады. Исатай мен Махамбет жасақтарымен 18 мизам 1837 жылы Қарауылқожа сұлтанның ауылын шабады. Қожаның қол шоқпар 3 есауылын өлтіреді, 50 жігітін тұтқынға алады. Қожаның өзімен ауылдастарының 550 жылқысын, 95 түйесін айдап әкетіп, елдегі жарлы-жақыбайларға үлестіріп береді. Осыдан кейін Жәңгір ханның өтініші бойынша Орынбор Шекара комиссиясы көтерілісті басу мақсатында қазан айында подполковник Текенің қол басшылығымен хан ордасына қарулы әскер жібереді. 1837 жылы 15 қауыста жасақшылар хан ордасынан 120 шақырым қашықтықтағы Тастөбе деген жерде алғаш рет подполковник Текенің қара зеңбірек, көк мылтықпен қаруланған әскерімен Исатай, Махамбет бастаған найза, садақпен қаруланған жасақшылар соғысады. Осы жерде 60 шақты жолдастарынан айырылып, көтерілісшілер сәтсіздікке ұшырайды. Бұдан кейін Исатай мен Махамбет Жәңгір ханға қарсы бүкіл Кіші жүзді көтеруді ойлайды. Сөйтіп, екінші рет Исатай мен Махамбет 500 адамнан құралған (енді бір деректер бойынша әлдеқайда көп сарбаздарымен — ред.) жасақтарымен 1838 жылы 12 шілдеде Ақбұлақ өзенінің Қиыл өзеніне қосылатын тұсында Теке және сұлтан Баймағамбет Айшуақовтың әскерлерімен кездеседі. Осы соғыста көптеген азаматтармен бірге ардақты ұл, асыл ер, халық батыры Исатай қаза болады да, шаруалар көтерілісі тағы сәтсіздікке ұшырап, тірі қалған жасақшылар шашыраумен елдеріне тарап - тарап кетеді. Исатай дүние салғаннан кейінгі жылдарда Махамбет елде тағы да көтерілісті жалғастыру мақсатында ел арасында біраз іс-әрекеттер жасаған, тіпті Хиуа ханы Аллақұлдан, онымен шектес жатқан Әлім руының Назар, Шүрен бөлімдерінен көмек те сұрап көрген, бірақ ол мақсатын орындай алмайды. 1838—1846 жылдар арасындағы Махамбеттің өмірі зор өкініште, қанаушы топқа деген өзекті ашу ызада өтеді. Оған Орынбор Шекара комиссиясы Нарын топырағын басуға, ондағы ағайын-тумаларымен араласуына тыйым салған, тіпті оның өзіне тиісті тұрақты қыстағы, жаз жайлауы болмаған. Ол Қалдығайты өзенінің батыс бетін мекендеген Алаша руының жерлерінде көшіп қонып жүрген. Оның атына ұры, ұрлық жасаған адамдарды жақтаушы, паналатушы деген жалған атақты Баймағамбет Айшуақов султан ұйымдастырған. Баймағамбет Айшуақовтың ұйымдастыруымен 1845 жылы 3 тамызда Алаша руының би старшиналары Сар бөпе Кенжеғарин, Үстірт Баймұратов, Қазы Сарымов, Бектұрсын Алдияров, Сары тай Сатыбалдиндер Орынбор Шекара комиссиясына Махамбеттің үстінен арыз түсіреді. Арызда олар: "Махамбет жылқы ұрлаушы, ұры адамдардың панашысы, еліне сыйымсыздығынан Ішкі Ордадан қуылған адам. Оның біздің жерімізде көшіп-қонып жүруіне біз қарсымыз", — деген. Бұл арыз кейін Махамбет тағдырына тікелей өсерін тигізеді. Демек, 1845 жылы 7 қыркүйекте Шекара комиссиясы осы арыз бойынша шешім қабылдады. "Сыртқы Орданың сұлтан правителі Айшуақов Өтемісовті тұтқындап, Орынбор Шекара комиссиясына алып келсін", — дейді. Бірақ сұлтан бір жыл бойы Махамбетті ұстай алмайды. 1846 жылдың жазында адай руының Муыт деген биінің 4 жылқысы ұрланады. Оны Айшуақов Махамбеттен көреді. Сондықтан ол 1846 жылдың күзінде Махамбетті қалай да тұтқынға алу мақсатында 15 адамнан жасақ құрады, тірілей ұстап әкелген адамдарға мың сом ақшалай сыйлық беретіндігін білдіреді. Жасақ құрамында дүниеқор, қанішер, жауыз Есенқұл руынан Жүсіп Өтеулин, Тама руының старшинасы Ықылас Төлеев, Махамбетпен рулас Жайық руынан Мұса Нұралы, Алаша руының биі Жаңа берген Боздақов, т.б. болған. Осы жендеттердің зұлымдық, қастандық әрекетінен 1846 жылы 20 қазанда Махамбет оз үйінде қаза табады. Махамбеттің қазаға ұшырауының нақты себептерін білу мақсатында Ноэль Шаяхметұлы Орынбордың мемлекеттік архивінде сақталған қылмысты тергеу істерінің екі материалымен, Қазақтың мемлекеттің орталық архив қоймасында сақталған тарихшылар мен әдебиетшілердің 11 еңбегімен танысқан. Сол материалдардың ішіндегі ең құндысы қылмысты істі тергеудегі Орынбор архивінде сақталған материалдар. Бұл материалдарда Махамбет өлімінің себептері жөнінде Орынбор Шекаралық комиссиясына 1846 жылы 5 қарашада жолдаған сұлтан Баймағамбет Айшуақовтың № 1355 хаты, тергеушілерге берген Ықылас Төлеев, Мұса Нұралиндердің түсініктемелері мен Махамбет өлімі жөніндегі қылмысты істі елге келіп тергеген Редькиннің 1846 жылы 31 қазанда Махамбеттің екі әйелінен, інісі Хасеннен және жолдасы Бітімбай Чокиннен алған жауаптары, тергеу ісінің баяу жүруіне байланысты және дұрыс шешілмес көзі жеткендіктен Махамбеттің туған ағасы Бекмұхамбеттің 9 қазан 184? жылы Орынбор Шекара комиссиясына әрі қарай тергеу ісін жүргізуді тоқтату жөніндегі арызы бар. Махамбет өлімі жөніндегі жолдама хатта Б. Айшуақов былай деген: "Мен Шекаралық комиссияның талабына байланысты Махамбетті тұтқынға алу мақсатында 15 адамнан жасақ құрдым. Ол жасақта ЬІқылас Төлеев, Жүсіп Өтеулин, Жаңбыр Боздақов (би), Төрежан Тұрымов және Махамбеттің ағайыны Жайық Беріш Мұса Нұралиндер болды. Жасақ Махамбет ауылына жарты шақырымдай қалғанда киіз үйден Махамбеттің інісі Хасен жөне 5 қырғызға қосылып Махамбет те шықты, олар қашу мақсатында үй сыртынан қашықтау жерде байлаулы тұрған аттарына қарай беттеген мезгілде атымен шауып барып Төрежан Тұрымов байлаудағы тұрған Махамбеттің атын босатып жіберді, ал Хасен, Бітімбай Чокин және екі қырғыз аттарына мінуге үлгеріп далаға қашқан, бірақ Ықылас Төлеев бастаған жасақ оларды дереу ұстаған, олардан үш мылтық, екі шоқпар және бір қанжар алынды. Махамбет жасақшыларға қарсыласып қолындағы қанжарымен ұмтылғанда Жүсіп Өтеулиннің қанжарды қағып түсу мақсатында жасаған шоқпары Махамбеттің басына қатты тигендіктен ол қаза болды. Махамбет жасақшы Жүсіптің қорғаныс мақсатында жазатайымда тиген бір ғана шоқпар соқтығысынан қаза тапты", — деген. Тергеушіге берген жауаптарында да Ықылас Төлеев, Мұса Нұралин, Жүсіп Өтеулин осы әңгімелерді қайталаған. Махамбеттің басын шауып алып, Елек өзенінің жағасындағы тұрған правитель Б. Айшуақовтың ордасына жөнінде не сұлтанның жолдама хатында, не қылмыскерлердің жауабында ешқандай мәлімет жоқ. Махамбет өлімінің басы-қасында болған, өз көздерімен көрген оның екі әйелінің Редькинге 31.10.1846 жылы берген жауабында былай делінген: "Бұдан 12 күн бұрын Тама руының старшинасы Ықылас, Беріштің Есенгүл бөлімінің азаматы Жүсіп Өтеулин және өз ағайынымыз Жайық Беріш Мұса Нұралиндер және тағы 12 адам Жайық Беріш Махамбет Өтемісов үйіне келіп, Адай руының биі Мауыттың 4 жылқы немесе олардың құнын Махамбеттің қайтаруын талап етті. Махамбет бүл талапты орындай алмайтындығын білдірді. Осы жөнінде әуелі ұрыс басталды. Келген адамдар Махамбеттен сұлтан Б.Айшуақов алдында жауап беру үшін олармен бірге жүруді талап етті, бірақ Махамбет одан да бас тартты. Киіз үй ішінде әуелі керіс, одан кейін опыр-топыр алыс - жұлыс басталды. Жанжалдасумен барлығы ұмар-жұмар сыртқа шықты. Төбелеске сыртта қалған жендеттер де қосылды. Осы кезде Мұса Нұралин Махамбеттің қолын ұстады да, Жүсіп Өтеулин оның басын қылышпен төбе тұсынан қатты ұрды. Махамбет мерт болды. Жасақшылар оның басын кесіп алды. Анадайда ат қазықтың түбінде Махамбет денесі қалды. Оның үстіндегі киімі дал-дал, басы жоқ. Қоңыр топыраққа шып-шып тамған қызыл қаны тамған жылы денені құшақтап, жылап-еңіреп бала - шаға болып біз қала бердік те, ал келген қанішерлер сандықтағы ақша мен заттарымызды, 8 жылқы, 4 түйеге қоса Махамбеттің басын алып, Хасен мен Бітімбайды тұтқындап, Елек өзенінің бойындағы сұлтан Баймағамбет Айшуақовтың ставкасына кетті. Біз, бала-шаға болып Махамбеттің денесін отырған жерімізге жерлегеннен кейін Беріш ағайындарымыз Дариев Тоғыр, Төлекев Байнақтың ауылында паналаудамыз", — деген. Елдегі қалған Махамбеттің екі әйелінің тергеушіге берген жауаптары және Орынбор Шекара комиссиясына жазбаша берген Хасен Өтемісов, Бітімбай Чокиндердің жауаптары мазмұндас. Жалпы Орынбор Шекара комиссиясы Махамбеттің өлімі жөніндегі істі 1846 жылы 21—22 қарашада қарайды, оның қорытынды шешімінде султан Баймағамбет Айшуақовтың жолдама хатына сүйене отырып, Махамбет жазатайымда тек бір ғана қорғаныс ретінде жұмсалған шоқпар соққысынан қаза тапты делінген. Махамбетті тікелей өлтіруші Жүсіп Өтеулин, осы іске қатынасушылар Мұса Нұралин, Ықылас Төлеев, Төрежан Тұрымов т.б. адамдардың қылмысты айыбы жоқ деп табылып, олардың бас бостандығын сақтап қалған. Шекара комиссиясынан дұрыс шешім алмағандығына наразы болған Махамбеттің туған ағасы Бек Махамбет, бажасы Асаубай, т.б. ағайындары істі қайта қарау, тергеуді тереңірек жүргізу мақсатында Шекара комиссиясына арыз жазады. Бірақ белгісіз себептермен Махамбет өлімінің егжей-тегжейін анықтауға тергеуші Редькин тергеу ісіне немқұрайды қарайды, сұлтан Баймағамбет Айшуақов жөне Шекара комиссиясының 4-ші дистанциялық бөлімінің бастығы Саңқыбаевтардың қасақана іс-әрекеттерінің салдарынан өлімге тікелей қатынасы бар адамдар, куәгерлер өр түрлі сылтаулармен Редькинмен кездестірілмеген. Сөйтіп, Махамбет ағайындарының арызы аяқсыз қалады. Бұл істің шындық, әділеттілікпен шешілмесін көзі жеткен Бекмахамбет 1847 жылғы 9 қазанда шекара комиссиясынан тергеу ісін тоқтатуды сұрайды. Ол бұл сұрағына комиссиядан ешқандай жауап хабар ала алмаған. Сөйтіп, Махамбет өлгеннен 7 жыл өткеннен кейін 1853 жылы Шекара комиссиясы Махамбет өлімі жөніндегі тергеу ісін біржола ресми түрде тоқтатқан. Сонымен, жабулы қазан жабулы күйінде 1966 жылғы 9 шілдеге дейін жата берді, тіпті Махамбеттей абзал азаматтың денесінің қай жерде жерленгені жөнінде деректі мәліметтер 1958 жылға дейін белгісіз болып келді.

Махамбеттің бейітін табу, оған ескерткіш қою Біз әдебиеттен Махамбеттің өлеңдерін жаттап алып, біздің заманымызға тапжылтпай XІX ғасырдың аяғы XX ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген Беріштің Қара тоқай бөлімінің ақындары Мұрат Мөңкеұлы, Ығылман Шөрековтер екенін академик Қажым Жұмалиевтің еңбектерінен білеміз. Қажекең 1937 жылдан бастап Махамбеттің өмір жолдарын, оның творчествосын зерттей жүріп, 1958 жылы жаз айларында ақын Тайыр Жароков екеуі Орал облысында творчестволық командировкада болған сапарларында Оралдың облыстық "Орал өңірі" газеті арқылы Махамбеттің жерленген жерін білетін елде азаматтар бар ма, болса бізбен хабарлассын деген хабарламаны жариялайды да, әуелі Тайырдың туған елі Фурманов ауданына қарай жол жүрген. Облыстық газет бетінен хабарламаны оқыған Тайпақ ауданындағы Кательников селосының тұрғыны, селолық бастығы Беріш руының Қара тоқай бөлімінен өрбіген Бектұрғанов Құрақ деген азамат Махамбеттің жерленген жерін, тіпті қабірінің орнын білетіндігі жөніндегі мәліметін Тайпақ аудандық партия комитетінің бірінші хатшысына келіп айтады. Қажым мен Тайыр Тайпақ ауданының орталығы Калмыково поселкасына келгеннен кейін хабардар хатшы оларды Құрақпен кездестіреді. Құрақ 1909 жылы Қызылқоға ауданы, Қарабау деген жерде туған. Бектұрған Исатай мен Махамбеттің қарулы көтерілісіне белсене қатынасқан адам, ол Құрақтың үшінші атасы. Ол Атырау облысы, Қызылқоға ауданы, Қарабау деген жердегі Аю деп аталатын бейітке 1851 жылы жерленген. Бектұрғанның Төшен және Жақсы гүл деген екі баласы болған. Төшеннен Құрақтың өз әкесі Дінмұхамед, ал Жақсыгүлден Сапа, Жұмағали туған. Құрақтан Қайыр, Аманкелді, Аманғали, Ғұмар деген балалар бар, ал Жұмағалидан Бисен мен Кәрім. Бисен тарих ғылымының кандидаты, коп жылдар бойы Орал педагогикалық институтында ұстаздық жұмысын атқарып, кейін Орал және Көкшетау облыстық партия комитетінің үгіт - мәдениет жұмыстарын басқаратын хатшысы болған. Ал Көрім оқытушы, Тайпақ ауданы, Есенсай совхозындағы мектептің директоры болған. Ал соңғы мәліметтерге қарағанда Құрақ пенсияға шығып, кенже баласы Ғүмарға ілесіп Тайпақ ауданынан Жымпитыға көшіп кеткен сияқты. Мен Құрақ ақсақалмен 1969 жылдың күзінде Гурьевте кездестім. Әңгімелесу кезімізде көптеген деректерді естідім. Құрақтың әкесі Дінмұхамбет 1952 жылы 69 жасында қайтыс болған. Ол кісі мұсылманша сауатты, Махамбеттің өлеңдері мен ертедегі жыр - қиссалардың көбін жатқа білетін зерек адам болған. Дінмұхамбет қайтыс боларынан бір жыл бұрын, яғни 1951 жылы жаз айларында қасына баласы Құрақты ертіп Қарабауға қарай жүру сапарында олар Гурьев облысы, Есбол ауданындағы Индер тауы мен Индер тұзды көлінің оңтүстік шығыс беткейінен 15 шақырымдай жерде мидай тегіс далада орналасқан шағын бейітке соққан. Жер тегіс болғанмен алыстан көрінетін бұл қауымда ешқандай биік, белгі болатындай тамдар, тіпті екі, төрт құлақты мазарлары жоқ, тек жер білетін, әскерімді адамдар ғана табатын шағын бейіт. Дінмұхамбет пен Құрақ бейіт басына келгеннен кейін аттарынан түсіп, ақсақал қауымдағы жерленген адамдардың аруақтарына арнап әуелі бір дұға оқиды да, бейіттің терістік батыс бетіндегі алдыңғы бұрышта жерленген болар-болмас төмпешік топырағы бар, шөптен басқа белгісі жоқ зиратқа арнайы бөлек дуға оқиды. Осыдан кейін Дінмұхамбет баласына — бұл қауымның орналасқан жерін ертеде Қабанбай - Қарақалпақ деп атаған, қазір Қарой деп жүр. Бұл жердегі суы тұщы қудық әрлі-берлі көшіп жүрген елдердің қона тоқтап, көліктерін тұншықтырып тыңайтатын жері еді деп түсіндіреді. Өткен ғасырдың аяғында өмір сүрген Беріш руының Қара тоқай Аққұлы бөлімшесінің белгілі ақыны, 1904 жылы қайтыс болғаннан кейін осы жерден 50 шақырымдай жердегі ІІ ауылдың қасындағы бейітке жерленген бізге сүйектес ағайын Мурат Мөңкеұлы осы жерлерде жас шағы өтіп, кейін Маңғыстау жақтағы Адай нағашыларының арасында болған. Жолы түсіп осы жерлердегі ағайындарына бір келгенінде былай деп өлең шығарып кетіпті: Иманқұл, Кетебай мен Аю, Дендер — шалықтап көшуші еді біздің елдер Ат мініп, алма мойын, нар жетелеп, әдірә қалғыр, жүрген жерлер. Өзегім өртенеді, ішім жанып Есіме түскен кезде өскен тендер.

Төрт құдық, тұз жағасы Алдаберген — Қайран ел көшуші еді көлденеңнен. Беріштің әр ауылына қонақ болсаң, Жылқыдай болушы едік көлге келген Дариға - ай жерімді айтып зарланамын Сағынып ағайынды шөлдегеннен. Қабанбай, Қарақалпақ, Малайсары — Кенжеден көрінеді жердің бәрі. Су ішіп Кетебай шыққанында Метештен асушы еді жылқы малы. Міне, балам сол атаңның жырға қосып кеткен Қабанбай - Қарақалпағы осы жер, кейде бұл жерді көшпенді ел Малайсары құдығы деп те атаған, ал Аю деген жерде сенің арғы атаң Бектұрған жерленген, енді біз сол зиратқа жетіп қонуымыз керек деп өзінің көп әңгіме, өлең-жырларды білетіндігін сездіреді. Бұл жерде ең алғашқы жерленген, мына менің соңғы дұға оқыған зиратым Махамбет Өтемісұлының сүйегі жатқан жері, маған бұл бейітті әкем Тәшен көрсеткен, ал Тәшенге Бектұрған атам көрсеткен екен. Махамбетке жалғас құбыла бетте жерленгендердің ішінде біздің ағайындарымыз да бар, ал ана құлпытасы бар бейіт бір байдың баласының бейіті деп көрсеткен. Махамбеттің бұл жерге алғашқы болып жерленуі менің қарттардан естуімше былай: ол мезгілдерде малмен күн көруші қазақ елі жазы құрлықтағы жайлауларда, қысы Каспий теңізінің жағасындағы суы мол, жері от, ықтынды нар қамысты паналайтын. 1846 жылы күзде Махамбет ауылы коп елмен бірге Атырауға қарай көшіп бара жатып, осы жерге біраз мезгіл аялдаған. Оның себебі жалпы көшіп-қонып мал жайымен жүрген елде шай, қант, үн тағамдары тапшылау болады. Осыған байланысты Махамбет қыстаққа Каспий жағасына қарай көшу сапарында Текеге (Оралға) кеткен базаршыларға қажетті заттарын алып келуге қаражат беріп жіберіп, сол базаршыларды аздаған көліктерімен жалғыз киіз үй болып күтіп отырған кезде сыртқы Орданың аға сұлтаны Баймағамбет Айшуақовтың тікелей тапсырмасымен Махамбетті тұтқындауға 15 шақты жалдамалы жендеттер келіп, осы жерде Махамбетті өлтіреді де, оның басып кесіп алып сұлтанға алып кетіпті, ал қалған денесін осы жерге таяу тұратын Қара тоқай тайпасының, Жол болды бөлімінен өрбіген Құдай баласы Асаубай жерлеген. Асаубай Махамбеттің туған бажасы. Кейін Асаубай Махамбеттің кегі үшін Баймағамбет сұлтанды Петербордан генерал атағын алып келе жатқан сапарында Елек өзені жағасында опатқа ұшыратқан деседі. Махамбет алғаш жерленгеннен кейін бүл қорымға қойылған адамдар Махамбет аруағына бас ұрып, оның құбыла және аяқ жақ беткейлеріне жерленген. Кезінде заманның кейінгі зардабынан қорықты ма, әлде басқа бізге белгісіз жағдайлар болды ма, әйтеуір осы ардагер ақынға, дүлдүл дауысты әншіге, атақты домбырашы Махамбеттің басына ешбір туысы ешқандай құлпытас қоймапты. Махамбеттей адамдар ешуақытта ұмытылмайды, ұмытылуға тиісті де емес, күндердің күні болғанда мүмкін оның жерленген жерін іздейтін адамдар табылар. Сондықтан, Құрақ балам мен Махамбеттің басына тобылғы тігіп кеткелі тұрмын деп, Дінмұхамед ақсақал оз қолындағы және Құрақтың қолындағы қамшылардың сабын қайысынан ажыратып, оның тобылғыдан жасалған сайттарын Махамбет зиратының бас және аяқ жағындағы қалың топыраққа батыра көмеді. Балам тобылғы еш уақытта шірімейді деп ескерту жасады да, әкем мені ертіп Қарабаудың Аю деген жеріне жерленген Бектұрған атамыздың бейітіне қарай жүріп кеттік. Міне, осы әңгімесін Құрақ ақсақал Қажекең мен Тайырға баяндап береді, сол 1951 жылдан бері анда-санда жолы түскенде Махамбеттің бейітіне барып жүретіндігін де білдіреді. Осыдан кейін Тайпақ ауданының хатшысы іргелес жатқан Гурьев облысы, Есбол аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы Өтеғалиев Жұмашпен телефон арқылы байланыс жасап, қонақтардың Махамбет бейітіне баратындығын білдіреді. Сөйтіп, қонақтар Бектұрғанов Құрақты ертіп Есбол ауданының сол кездегі орталығы Кулагино поселкасына келеді. Құрақтың бастауымен қонақтарға қосыла ауданның басшы азаматтары — бірінші хатшы Өтеғалиев Жұмаш, аудандық Совет атқару комитетінің төрағасы Ғұмаров Зейнолла, аудандық партия комитетінің үгіт - мәдениет жұмыстарын басқаратын хатшысы Оқас, сол бағыттағы Совет атқару комитетінің төрағасының орынбасары Досалиев Аташ, аудандық мал дайындау мекемесінің директоры Есбосынов Құспан тағы басқалары Жайық өзенінің Азия жағына пароммен өтіп, Индерборск поселкасынан 43 шақырым, Индер көлінің шығыс құбыла бетіне, құлазыған қу далада орналасқан көпе биікке келеді. Келісімен Құрақ 1951 жылы әкесі көміп кеткен жерден қамшының тобылғы саптарын тауып көрсетеді. Сөйтіп, ұзақ жылдар Махамбет творчествосын салалы түрде зерттеуші академик Қажым Жұмалиев тек 1958 жылы ғана Махамбеттің денесінің қай жерге қабірленгенін анықтады. Осы кезге дейін бұқара халықта Махамбеттің дәл қай жерде жерленгені жөнінде деректі мәліметтер болмаған. 1927 жылы Ташкентте баспада шыққан Халел Досмұқамбетов "Исатай және Махамбет" деген кітабында және кейінгі әдеби - тарихи зерттеушілердің еңбектерінде Махамбет Қарой деген Гурьев облысының жерінде қаза болды делінген. Ал, шынында, Гурьев облысы, Есбол ауданында Қарой деп аталатын екі жер бар, бірі Жайық өзенінің Еуропа жағында, Нарын құмының шығыс беткейінде орналасқан мал жайылымы, екіншісі Жайықтың Азия беткейіндегі осы Махамбет бейіті орналасқан жердегі суы тұщы шегенді құдығы бар шағын алқап еді. Жалпы ел ішіндегі ақсақалдардың әңгімесіне қарағанда Ықылас Төлеев бастаған қазақ ерлер Махамбеттің басын денесінен бөлек шауып алып Шыңғырлау өзенінің бойында орналасқан аға сұлтан Б.Айшуақовтың ставкасына апарып, сұлтаннан "сыйлықтарын" алып, сол маңға көміпті, ал денесі өлтірілген жерінде көмілген деген аңыз әңгімелер болатын. Академик Әлкей Хаханұлы Марғұланның айтуына қарағанда 1847 жылы 30 наурызда Б.Айшуақов өлгеннен кейін Махамбеттің Шыңғырлауда жерленген басын ағайын -достары тауып алып Индер көлінің маңында Қарой деген жерге әкеліп, денесі жатқан жерге көмген. Міне, атақты ғалым Ә.Х.Марғұланның жөне Қ.Досмұхамбетұлының деректі мәліметтері арқылы елдегі әскерімді ақсақал Бектұрғанның ұрпақтарының бір-біріне тікелей көрсетулерінің арқасында Махамбеттің дәл жерленген жері табылды. Махамбеттің бейіті табылғаннан кейін Қажым Жұмалиев Есбол ауданының басшы азаматтарымен бірлесе отырып, бейіт басына белгі қою жөне Махамбеттің есімін мәңгілікке қалдыру үшін оның атымен не аудан, не мәдени мекемелер аталса деген мәселе талаптарды облыс, республика әкімшіліктерінің алдына қояды, тіпті Қажекең республикалық баспасөз бетінде бұл жөнінде бірнеше мақалалар жазған. Қойылған талап кейін орынды шешімдерін тапты. Сол кездегі осы мәселені іске асыру мақсатында жүргізген жұмыстар, оған тікелей қатынасқан адамдар туралы мәліметтерді маған Индер (сол кезде Есбол) аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы Таубаев 1989 жылы хат арқылы жіберді. Ол негізгі деректеді сол іске тікелей қатынасқан, қазір құрметті демалыста жүрген Нығметденов Оқас, Бағытов Жексен, марқұм Есбосынов Құспандардан алыпты. Махамбетке ескерткіш қою жөнінде облыстық, аудандық партия комитеттері 1958 жылдың аяғында арнайы қаулы алған. Ескерткіш жобасы жөнінде әркімдер ден әр түрлі пікірлер түсе бастайды, бірақ оны іске асыратын ол кезде аудан көлемінде ешқандай скульптор - маман болмапты. Сөйтіп жүргенде 1959 жылдың бас кезінде аудан территориясына Ақтөбеден өз бетімен аудан кәсіпорындарын көрнекті үгітпен безендіру жұмыстарын жүргізуге Новиков деген әуесқой - скульптор келеді. Аудан басшыларының тапсырмасы бойынша Новиков әуелі ескерткіштің жобасын, сонан соң скульптуралық монументті сол жылы күзде бітіреді. Жасаған жұмысына оған мәдениет бөлімі 40 мың сом қаражат төлеген. Махамбетке ескерткіш қою рәсімі 1959 жылдың қараша айының екінші жартысында, күздің қара суық кездерінің бірінде болған. Ескерткіш биіктігі 2,5 м., ені 0,8 метрдей, қалыңдығы 25 см. тау тасынан қашалып жасалған плитка, батыс жақ бетіне Махамбеттің оқулық кітаптарда салынған бет мүсінін, "Ереуіл атқа ер салмай" деген өлеңнің бір шумағы, туған және опат болған жылдары қашалған түрде көрсетілген, батыс жақ бетінде тағы да Махамбеттің бір шумақ өкінішті өлеңі қашалып жазылған. Ескерткішті қоршап төртбұрышты, әр қабырғасы 6 м. 20 см.- ден келетін темір шарбақ қойылған. Ескерткішті орнату жұмыстарының ұйымшылдықпен өтуіне Есбол ауданының көптеген азаматтары белсенді жұмыс атқарыпты. Олар аудандық партия комитетінің насихат - үгіт бөлімінің меңгерушісі Сайханов Ғылымғали, аудандық газеттің редакторы Шененов Дошу, аудандық мәдениет бөлімінің қызметкерлері Құсниденов Өтеп, Мысыров Халилдолла, "Передовик" колхозының төрағасы, аудандық партия комитетінің бюро мүшесі Құбашев Сағидолла, аудандық мал дайындау конторының директоры Есбосынов Құспан, т.б. азаматтар. Махамбетке ескерткіш ашу рәсіміне көп жылдар бойы Махамбеттің өмірін, творчествосын әдеби, тарихи тұрғыдан зерттеуші Қажым Жұмалиевтің Махамбет жөніндегі мәліметтерін толықтырушы, белгілі әдебиет қайраткері Берқайыр Аманшин де қатынасқан. Ескерткіш орнататын жылы Гурьев облысында Есбол және Бақсай ауданы біріктіріліп, жаңа ауданға Махамбет есімі беріледі. Бұрынғы Бақсай ауданының орталығы Жаман қала поселкасына Махамбет есімі беріліп, ол осы біріккен ауданның орталығына айналады. Сөйтіп, кең даласын еркін кезіп, елі, жері үшін, халқының бас бостандығы үшін ашық күрескен, қарапайым халқының мұнын, жүрек зарын өзекті өлең, шалқар күйлермен баяндап кеткен, қайтпас қайсар, батыр атамыз Махамбет Өтемісұлына кейінгі ұрпағы зор ықылас - ілтипатпен мәңгілік өшпес ескерткіш қалдырды.

Махамбеттің мүсін, пішінін анықтау Мен 1966 жылдың жазында 3 ай бойы Гурьев облысының Махамбет ауданында Қазақтың онкология және радиология ғылыми зерттеу институтының қылтамақ ауруының Гурьев облысында кең тарауының себептерін анықтау және жергілікті халыққа дәрігерлік көмек -кеңес беру мақсатында ұйымдастырылған, құрамында 17 маманы бар экспедицияның жұмысын басқарған болатынмын. Күтпеген жерде 4 шілде күні Алматыдан бүкіл дүние жүзіне есімі белгілі, біздің институтымыздың директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары академик Саим Балуанұлы Балмұхановтан менімен телефон арқылы тез хабарлас деген телеграмма алдым. 5 шілде күні Гурьевке келіп Сәкеңе телефон соқтым, ол кісі орнында екен. Ол маған төмендегідей тапсырма жүктеді: "Ертең Гурьевке самолетпен Махамбеттің сүйегін (мүрдесін) қазып алуға, сол арқылы бабамыздың тірі кезіндегі мүсінін жасау мақсатында Шаяхметов Ноэль Жұмабайұлы барады. Ол, біріншіден, бұрын - соңды Гурьев облысында болмаған, елдің азаматтарын танымайды, жерін білмейді, екіншіден, оның осы алдына қойған мақсатын орындауға бұл жақта менен басқа тілекші көмекшілері де болып қырап, тіпті оған жол қаражатын төлейтін мекемелер де табылмады. Сондықтан сен оны күндік экспедицияға дәрігер ретінде алып, жол қаражатын төлерсің және осы жұмыстың басы қасында болып, Ноэль Жұмабайұлын облыс басшыларына кездестіріп, жергілікті үкімет орындарынан Махамбеттің мәйітін қазуға рұқсат алыңдар және мәйітті қазуға көмектесетін адамдар, құрал-жабдықтар сұрап алуына көмектесерсің", — деді. Мен Сәкеңнің тапсырмасын орындау мақсатында 1966 жылғы 6 шілдеде Гурьевтың аэропортында Ноэльді самолеттен қарсы алып, оны қонақ үйге орналастырмай, Красноармейская көшесінің 25 үйінде тұратын туған ағам Ғазиздің үйіне алып келдім. Сол күні Ноэльмен жете танысып, ол өзінің мүсінші - антрополог әуесқой жұмыспен қай мезгілден бері айналысатынын, бұл мамандықты кімнен үйренгенін былайша баяндап берді. Ол 1955 жылы Қазақтың мемлекеттік дәрігерлер институтының емдеу факультетін бітіргеннен кейін әуелі Алматыда, кейін Ақтөбе қаласында сот ісін жүргізудегі дәрігер -эксперт болып жұмыс жасаған көрінеді. Осы мамандығын атқара жүріп бүкіл дүние жүзіне есімі әйгілі, атақты мүсінші - антрополог, Лениндік сыйлықтың лауреаты, тарих ғылымдарының докторы, профессор Михаил Михаилович Герасимовтың ғылыми жұмыстарымен сырттай танысып, әуесқой мүсіншілік мамандығын үйренуді алдына үлкен талап етіп қойыпты. 1960 жылдың бас кезінде Ноэль Бүкілодақтық ғылым академиясының этнография институты жанындағы пластикалық тәсілмен адамның бас сүйегінің сыртқы бедерлерінің негізіне сүйене отырып, адамның мүсінін өз қалпына келтіру лабораториясына келіп, Михаил Михаиловичпен танысып жөне оның мүсіндік галерея ғалымның қолымен жасалған ғажап скульпторлық мүсіндермен танысады. Олардың ішіндегі Ноэльға қатты әсер бергендері: мысалы, 1054 жылы 76 жасында дүние салған князь Ярославь Мудрыйдың, 1175 жылы дүние салған ұлы орыс князы Юрий Долгорукийдің баласы Андрей Боголюбовтың, 1405 жылы 72 жасында дүние салған, орта Азиямен қоса көптеген Шығыс елдерін жаулаушы ақсақ Темірдің, 1805 жылы дүние салған, неміс халқының атақты ақыны И.Ф.Шиллердің, 1584 жылы өлген Ресейдің патшасы Иван Грозныйдың бас сүйектерінің бедерлеріне қарай жасаған скульптуралық мүсіндері болды. Сол кезден бастап Ноэль Шаяхметов профессор М.М.Герасимовтың ғылыми лабораториясына жыл сайын жазғы демалыстарында, не командировкаларында жолын түсіріп барып, ұстаздың ғажап өнерін үйренеді. Енді ол қазақтың өткен замандардағы көрнекті қайраткерлерінің мүсінін жасауды армандайды. Қазақстан Ғылым академиясының жанындағы Археология және этнография институтымен бірлесіп, қазақ даласында өткен ғасырларда өмір сүрген Қобыланды батырдың мүрдесін — Ақтөбе облысы, Қобда ауданынан, атақты сазгер - домбырашы Құрманғазы Сағырбайұлының мүрдесін Астрахань облысы, Володаров ауданынан қазып алып, олардың бас сүйектері арқылы скульптуралық мүсіндерін жасады. Семей облысының Аякөз ауданында жерленген Қозы Көрпеш пен Баян сұлу мүрделерін қазу ойында болған екен, бірақ мүрде үстіне тұрғызылған ғимаратты бұзбай, траншеялық әдіспен қазу жұмысына не техника, не қаражат болмағандықтан бұл ойы іске аспапты. Тағы да бір өкінішті жай — ол бейнеті мен зейнеті көп осындай ізгі жұмыстарды жалғастыру сол кездегі Археология және этнография ғылыми зерттеу институтының жоспарына енбеуі, күш қаражатының бөлінбеуі еді. Тіпті сол институттан Ноэль Шаяметов сияқты абыройлы істі Қазақстан Республикасында тұңғыш бастаушыға жұмыс орны да табылма. Шынында, қазақ халқының тарихында үлкен орын алатын, көне замандарда өмір сүрген атақты азаматтарымыздың бас сүйегін тауып алып, соған қарап оның тірісінде дәл скульптуралық мүсіндерін келешек ұрпақтарға қалдырған қаншама абыройлы іс. Осы Гурьевке келу алдында Ноэль Шаяхметовті академик Саим Балуанұлы Балмұханов ғылым академиясының жанынан қатерлі ісікті радиоактивті сәуле арқылы емдеу тәсілдерін зерттеу үшін өзіне арнайы ұйымдастырылған лабораторияның кіші ғылыми қызметкері жұмысына алып, Махамбет бабамыздың мүрдесін қазып алуға Қазақ ССР Мәдениет министрінің орынбасары Рахматуллиннен Гурьев облыстық атқару комитетінің сол кездегі төрағасы Сағидолла Құбашевтің атына жолдама алып жіберген екен. Сол жолдама қағазды алып 1966 жылғы 7 шілдеде ертеңгісі С.Құбашевқа Ноэль екеуміз келдік. Ол кісі жолдаманы оқып, Ноэль Шаяхметовпен жөне оның жұмыс жоспарларымен асықпай, сабырлылықпен жете танысты да, бір мезет ойланып қырап отырып қалды. Сонан соң былай деді: "Я, өздеріңе мәлім, Махамбет бабамыз 1846 жылы қайтыс болды, 1958 жылға дейін ол кісінің мүрдесінің қай жерде қойылғаны жөнінде нақты дерек болмады. 1958 жылдың жазында атақты ғалым, филология ғылымының докторы, профессор Қажым Жұмалиев, белгілі ақын Тайыр Жароков Батыс Қазақстан облысына командировкаға келіп, облыстық "Орал өңірі" газетіне хабарлама жариялайды. Онда облыс көлемінде тұрғындардың ішінде Махамбет Өтемісовтің мәйітін қай жерде екенін білетіндер болса, газет редакциясына немесе аудандық партия комитетіне хабарлауды сұраған. Газет бетінен бүл хабарламаны оқыған Батыс Қазақстан облысының Тайпақ ауданына қарасты Котельниково село тұрғыны Бектұрғанов Құрақ оқып, ол аудандық партия комитетіне келіп төмендегідей мәлімдеме жасайды. Бектұрған деген менің түпкі атам, Беріш руының Қара тоқай бөлімінен. Ол 1851 жылы қайтыс болған. Тірі кезінен өзінен туған Тәшен деген баласына Махамбеттің мәйітін көрсеткен, ал Тәшен баласы Дінмұхамедке, ал ол баласы Құраққа көрсетіп кеткен. Құрақ 1909 жылы туған, сауаты орта дәрежедегі адам болған. Құрақты әкесі 1920 жылдардың шамасында Махамбет жерленген мәйітке алып келіп, ол қауымда өздерінің де ағайындарының жерленгендігін айтып, біз ұрпақтан ұрпаққа Махамбеттің жатқан жерін көрсетіп жүрміз, сондықтан мен саған көрсетіп отырмын, түбінде Махамбетті іздеушілер болар, ол халық жадынан шығуға тиіс емес. Егер оны іздеушілер кездессе Махамбеттің мәйітін мына белгі арқылы тауып бересің деп, қолындағы сегіз өрмелі қамшысының тобылғыдан жасалған сабын Махамбет мүрдесі жатқан жердің бас жағындағы топыраққа көмеді. Сол мезгілден бері оқта-текте жолымды түсіріп Махамбеттің және өзімнің туысқандарымның бастарына барып, бата оқып жүремін. Егер Қажым Жұмалиев біздің ауданға келсе, мен Махамбет мәйітін көрсетіп, қамшының сабын тауып беруге әзірмін дейді. Коп кешікпей Қажым мен Тайыр да Тайпақ ауданына келіп, аудан басшыларына қоса Құрақ ағайды алып Гурьев облысының Есбол ауданында жерленген Махамбет мәйітінен қамшының тобылғы сабын Құрақ тауып береді. Сөйтіп, Бектұрғанов Құрақтың дерегіне сүйене отырып, Махамбет мүрдесі Есбол ауданының Қарой деген жеріндегі бейітте деп сендік те, 1959 жылы Махамбеттің басына ескерткіш қойылды, ұлы жұмысқа мен де қатынастым. Содан бері Махамбет басына жақын жердегі аудандар мен мектептің балалары, келім - кетім ғалым-жазушылар барып -кетіп жүр. Ал, шын мәнінде сол қабірдегі сүйек Махамбеттің мүрдесі ме, әлде басқа адамдікі ме бізге белгісіз, ал Құрақтың көрсеткенінің шындығына ешкім кепілдік бере алмайды. Махамбеттің дүние салғанына міне 120 жыл болды, яғни одан бері 3—4 аталық жылдар өтті. Егерде сіздер барып сол көрсеткен бейітті қазғанда мүрде Махамбеттікі болмай шықса, онда бүкіл ел, қала берсе атақты ғалым Қажым Жұмалиев те ұятқа қалады ғой. Жалпы алға қойған мақсаттарыңды өз басым қуаттаймын. Бұл жұмыстың басы қасында өзім де болуым керек еді, бірақ Ақтөбеде өлкелік атқару комитетінің шақыруымен ертең сонда кеткелі отырмын, сондықтан облыстық мәдениет бөліміне, Махамбет және Индер ауданының басшыларына тапсырма беріледі. Олар сіздерге керекті көмекті көрсетеді, бірақ сіздерден әзірге алдағы жұмыс бағыттарыңыз жөнінде ешкімге ешнәрсе айтпауларыңызды сұраймын. Аздаған облыс және аудан активтерімен бірге барып зиратты қазарсыздар. Егер Махамбеттің сүйегіне тап болсаңдар, ол өте қуанышты, абыройлы жағдай, ал мүрде басқа адамдікі болса, онда қайтадан орнына қойып, жасаған жұмыстарыңды ешкімге айтпай "жабулы қазанды жауып" кетерсіңдер", — деді де, біздің көзіміз Сағидолла Құбашев әуелі облыстық атқару комитетінің төрағасының оқу және мәдениет жөніндегі орынбасары Сұлтан Өшкеновты өзі отырған бөлмеге шақырып алып, сонан соң Махамбет және Индер аудандарының партия комитетінің бірінші хатшылары Қапизолла Қуанышбаев, Жәрдем Кенжетаевтарға телефон арқылы алдағы тұрған жұмыстың жауаптылығын айта отырып, нақты тапсырмалар берді. Сәкеңнің алдағы ісімізге үлкен ризашылығын алған біз Өшкеновпен бірге шығып, сол азаматтың бөлмесіне кірдік. Ол кісі облыстық музейдің директоры Сәрсен Бисеновты шақырып алып Махамбеттің мүрдесін қазу жұмыстарының басы қасында болуын сұрады. С.Бисенов жолдас өзінің Махамбеттің бейітінің басына келесі күні баратынын ескертті де облыстық музейдің қызметкері Е.Қисымовты бізге ілестіріп жіберді. 8 шілде күні ертемен үшеуіміз, алдымен, Махамбет ауданының Чкалов село жұмыс жасап жатқан менің экспедициядағы дәрігер жолдастарыма соғып, жұмыс бабында тапсырмалар беріп, Қапизолла Қуанышбаевтың қабылдауында болдық. Ол: "Кезінде Бақсай, Есбол аудандары бірігіп Махамбет ауданы аталған, бірақ кейін біріккен аудан қайта бөлініп, бұрынғы Есбол ауданы қазір Индер ауданы болып отыр. Махамбеттің бейіті сол аудан аумағында, сондықтан Махамбетті меншіктенгендей біздің бұл жұмысқа араласуымыз орынсыздау болар және ескерткіш қойған жерде Махамбет мүрдесі бар ма, жоқ па белгісіздеу, екі аудан болып дүрлікпейік, бұл жұмысты Жәрдем Кенжетаев та ұйымдастыра алады ғой", -деді. Қапизолланың осы пікірін білгеннен кейін, мен астымыздағы экспедицияның анда-мында жүріп тұратын көлігін кейін қайтарудың қажеттілігін, бізге алға қарай жүруге көлікпен көмектесуін сұрадым. Оған келісті де аудандық аурухананың "Москвич" машинасын (айдаушы С.Кенжалиев) бізге Индер ауданына барып қайтуға алып берді. Сол күні түс қайта Жайық өзеніндегі паромнан өтіп Индер аудандық партия комитетінің кеңсесіне келдік. Келсек бірінші хатшы Жәрдем Кенжетаев өз бөлмесінде отыр екен, қабылдауында болдық. Жылы жүзді, ақ жарқын азамат әуелі Сағидолла Құбашевтың тапсырмасын және оның мүрде жөніндегі күдігін, Махамбеттің бейітінің қалай табылып, қашан ескерткіш қойылғаны жөнінде толық түрде әңгімелеп берді де, 9 шілде күні таңертең сағат тоғызда Махамбет мүрдесін қазу мәселесіне әдейі арналған аудандық партия комитетінің бюросы өткізіледі, сондықтан Ноэль Шаяхметов сіз бюро мүшелеріне жүргізілуге тиісті жұмыстарға аудан көлемінен қандай көмек керек, қандай құрал-жабдықтар қажеттігі жөнінде жоспарыңызды айтарсыз, — деп әңгімесін аяқтады да, біздің бүгінше қонақ үйінде демалуымызды сұрады. Ноэль Шаяхметовтің ұсынысы бойынша күн батқанша әлі 4—5 сағат уақыт бар, сондықтан Махамбеттің бейітіне баратын жолды білетін адам болса, біз бүгін асыл азаматтың бейітіне барып, айналасын көріп, ертең қазу жұмысын қалай жүргізу керектігі жөнінде жоспар жасауды дұрыс деп таптық. Жол бастаушы алыстан ізделмеді. Жәрдем Дүйсенғалиұлы Кенжетаев өзінің көлігімен келген үшеу бізді ертіп Махамбет қойылған бейітке өзі алып барды. Бейітке баратын Индерборск поселкасынан шығысқа қарай шыққаннан кейін таудың құбыла жағын беткейлеп, Индер түз көлінің терістік жағымен көлді орағытып жүреді екен. Бейіт көлдің оңтүстік шығыс беткейінде, Индерборскіден 43 шақырым жердегі Қарой деп аталатын шағын көлбеу жазықтықта орналасқан екен. Бұл бейітке жерленген адамдардың ешқайсысының басына тастан там, не құлақты мазар жасалмаған, тегістіктегі кепе бейіт, әр жерде ұзақ мезгіл күн мен желдің әсерінен жарықшақтаған, жазу белгілері көшіңкіреген шағын құлпытастар, ондағы өліктің атақ жөндері ескі араб әріптерімен жазылған, кез келген адам оқи алмайды. Ноэль Жұмабайұлы Шаяхметов 1967 жылы өзінің ұстазы академик М.М.Герасимовтың ғылыми әдістерін толық пайдалана отырып, Махамбеттің бас сүйегінің бедерлері негізінде оның скульптуралық мүсін-портретін жасады. Сөйтіп, енді біз ардақты атамыздың тірі кезіндегі тол бет-әлпетін көзімізбен көруге толық мүмкіншілік алдық. Осы жасалған Махамбеттің скульптуралық мүсіні дәлдігі жағынан ешқандай шүбә, күдік туғызбайды деп есептеуге болады. Өйткені М.М.Герасимовтың өз айтуы бойынша бас сүйек арқылы жасалған мүсін тірі кездегі адамның бет әлпетінен көп дегенде 15-20% айырмашылығы болуы мүмкін екен. Сондықтан бұдан 126 жыл бұрын дүние салған Махамбет атамыздың бет әлпетін осыншама ұқсастықпен көру қазіргі ұрпақтар үшін қаншама қуанышты оқиға.

Махамбет сүйегінің сергелдеңі Махамбеттің бүкіл денесінің сүйектері 1966 жылғы 9 шілдеден 1983 жылғы 15 мамырға дейін 17 жыл бойы өзінің ежелгі орнын таба алмады. Бүл жағдайды қалай деп түсінуге болады, оған кім жауапты, аруақтың обалы кімде, Махамбеттің тірі кезінде хан мен төреден, би мен жалдамалы жендеттерден көрген қорлығы аз ба еді, оның сүйегінің осы кең заманда кімге күнә деген сұрақтардың жауабы әлі күнге дейін белгісіз. Оның жауабын бүкіл халқымыздың білетін мезгілі жеткен сияқты. Осы мақала жарық кергеннен кейін сүйектің 17 жыл ішіндегі тағдырына тікелей және жанама қатынасы бар азаматтар деректі мәліметтерін ортаға салар деген үміттемін. Мен білетін мәліметтер төмендегідей. Махамбеттің скульптуралық мүсінін бітіріп, "Ғасырлар тұңғиығынан" ("Из тьмы веков") деген Ноэльдің шағын кітапшасы орыс тілінде 1969 жылы "Қазақстан" баспасынан шыққаннан кейін, Ноэль Жұмабайұлы Шаяхметов сүйекті өзі қазып алған жерге қайта апарып қою ойында болды. Өкінішке орай, ол ойын іске асыруға республиканың Орталық партия комитетінде жұмыс жасайтын азаматтар ыңғай бермек сияқты. Олар Алматыда елге еңбегі сіңген адамдарды жерлейтін арнайы пантион ашылып қалар дегендей ойды білдірген. Ал бұл пікірді кім айтып, кім тоқтам жасағаны маған белгісіз. 1970 жылдың күзінде Ноэль Жұмабайұлы маған келіп: "Менің жанұям Мәскеуге көшкелі жатыр, балам биыл Ленин атындағы педагогикалық институттің логопедтік факультетіне түсті, осыған байланысты әкеме тірі кезінде Мәскеудің "Мир" даңғылынан берген бір бөлмелі үйі бар еді, соған көшпекшіміз. Мүмкін деп тапсаң Махамбеттің сүйегінің сіздің үйде қалғанын жөн көріп едім", — деген көңілін білдірді. Бірақ мен ол тілегін орындай алмайтындығымды білдірдім. Өйткені үйімнің өртенуі мүмкін, не болмаса басқа кездейсоқ жағдайларда сүйекті жоғалтып алсам, тарихта ең кешірімсіз қарабет адам болып қалуым ықтимал ғой. Осыдан кейін Ноэль Жұмабайұлының қандай деректерге сүйенгені маған белгісіз, бірақ ол Махамбеттің сүйектерін Алматыдағы апасының үйіне тастап кетіпті. Сөйтіп, бабамыздың сүйегі Алматыдағы Калинин көшесі, 119 үй, 6 пәтерінің подвалында бірнеше жылдар бойы жатыпты. Махамбет бүкіл қазақ халқының ардагер ақын батыры, бірақ оның сүйегінің осыншама орнын таба алмай ескеріп жерлерде жатқанына күңіренер көңіл, ойшыл ой жетпейді. Қай жылы, қандай жағдаймен, кімдердің ізденісімен Махамбеттің сүйегінің өзінің туған топырағына келгені маған көмескілеу. 1983 жылы 12 мамыр күні Индер аудандық партия комитетінің І хатшысы Майдыров Болат Қабдолла ұлы маған телефон соғып, Махамбеттің сүйегін бұрынғы қазылып алынған жеріне жерлеу рәсімі 15 мамырда болатындығын хабарлап, менің келуімді сұрады. Ол кезде мен Гурьевте ұйымдастырылған Қазақтың онкология және радиология ғылыми-зерттеу институты филиалының меңгерушісі және облыстық онкологиялық диспансердің бас дәрігері жұмыстарын атқаратын едім. Ертеңіне зайыбым Лизаны, екі ұлым Махамбет пен Елжанды ертіп Гурьевтен 180 шақырым жердегі Индер ауданының орталығы Индерборск поселкасына келіп, жақын ағам Телешов Дүйсенғалидың үйіне тоқтадым. Аудандық партия және совет атқару орындарында болып, Махамбеттің сүйегін түгендеп, орын орнына қойып, ағаш табытқа пәкте жұмыстары - мені мен аудандық аурухананың бас дәрігері Марданов Лепес Нәбиұлына, ал қабірді қазып дайындау жұмысы - Индер борат кенін өндіру мекемесінің директорының құрылыс жөніндегі орынбасары Сармұханов Жайғалиға, ал сүйек жерленгеннен кейінгі Махамбет творчествосына арнайы дайындалып жатқан поэзия бағдарламасын іске асыру ауданның мәдениет бөлімінің меңгерушісі Жылқышиев Қойшығұлға тапсырылды. Облыс бойынша Махамбет жүлдесін жеңіп алуға арналған жасөспірімдердің аудан аралық еркін күрестен жарысы өткізіліп, ұлым Махамбет 52 кг. салмақтан атасының бірінші орынды жүлдесіне ие болды. Сүйектің көп жылдар бойы қағаз жәшікте жатқандығын ескере отырып, Лепес екеуміз Махамбет денесінің барлық сүйектерін түгендеп, оны шаң-тозаңнан тазарттық. Ағаш табыттың сырты қызыл шыт матамен қапталды, сырт жиегі қара шыт лентамен көмкерілді, ал іші ақ шытпен қапталғаннан кейін оның үстіне дәрігерлік тұрғыдан тазартылған дәкеге сүйектер өз жүйесімен орналастырылды. Жерлену рәсімі өтті. Онда Индер аудандық мәдениет бөлімінің жанында ұйымдасқан домбыра оркестрі Махамбеттің өзі шығарған "Қайран Нарын", "Өкініш", "Қиыл қырғаны", "Шілтерлі терезе" күйлерін орындады бітісімен бейіт басында Махамбет шығармашылығына арналып дайындалған концерт, ал Махамбеттің Жәңгір ханға және Баймағамбет сұлтанға айтқан өлендерін Аманғалиева ұлдай домбыраға қосып, нақышына келтіріп орындап, тыңдарман қауымды терең ойға толғандырды. 2003 жылы ЮНЭСКО - ның қатынасуымен Махамбеттің туғанына 200 жыл толуына байланысты мерейтой өткізу Республика жоспарына кіргенін естідік, оған шексіз қуанудамыз. Мерейтойдың ойдағыдай өтуіне тілектеспін. Оған Махамбеттің творчествосын терең зерттеген ғалымдармен қоса оның мүрдесін зерттеуге тікелей қатынасқан академик С.Б.Балмұханов, мүсінші Н.Ж.Шаяхметов т.б. арнайы шақырылар деген үміттемін.

Әр халықтың да уақыт, заман ағымындағы тарихи көшінде жылдар жылжып, ғасырлар ауысса да, уақыт сынына бой алдырмайтын, тот баспайтын мәңгілік рухани құндылықтары болады. Мұндай құндылықтар, әрине, бірінші кезекте ұлттың өнеріне қатысты. Өнер, оның ішінде сөз өнері — мәңгілік құндылық. Ұлы далада күрескер ғұмыр кешіп, қуанышын да, қайғы-мұңын да алдымен өлеңмен өрнектеген, яғни бар қасіретін де, кейінгі біздер бас иетін бар қасиетін де поэзия тілімен жеткізіп келген қазақ халқы үшін сөз өнері ең басты құндылық болып саналуы әбден заңдылық. Бес қаруын асынған, "жылан" Жәңгірге ашынған, қабағы қатулы, "ереуіл атқа ер салған, еңку-еңку жер шалған" батыр, әрі арқалы ақын Махамбет Өтемісұлының алмас қылыштай өткір, тотияйындай уытты, кекті жырлары әрқашан да халқымыз үшін міне осындай баға жетпес құндылық саналады. Себебі, Махамбет өлеңдерінде халқымыздың өзіндік болмысы, қайсарлылығы, бодандыққа бас имес ор рухы атойлап тұрады. Өйткені, ол туындылар мына өткінші болмыс - жалғанның жайларына деген әлдебір бейтарап марғау, мамыражай көңіл күйдің, өйтпесе санасы қарынының аштығы немесе тоқтығымен өлшенетін тоғышарлық танымның көрінісі емес, ту ұстап, қол бастаған, халқына "қатарымызға қосыл, бостандық үшін алыс!" деп ұран тастаған Батырдың, осы мақсатын тыңдаған жұрттың жүрегін жандыра, намысын қоздыра айтқан Ақынның жан сыры, осы мұратқа ғұмырын арнаған Азаматтың өмірінің мақсаты, тәуелсіздік ұраны. Сондықтан да, Махамбет жырлары біз үшін айырықша қастерлі. Махамбет жырларын аса байыппен оқу керек, бүл туындыларды кім-кім де азаматтыққа, күрескерлікке емтихан тапсыру үшін оқу керек. Неге десеңіз, батыр баба жырлары — азаматтық поэзияның биік үлгісі. Махамбеттің тұлғасы көзі тірісінде-ақ қалың қазақ үшін ерліктің, өрліктің, батырлықтың белгісіне, ал жалынды жырлары азаттық дабылына айналып үлгерген болатын. Артына күреспен өткен өмірімен өшпес өнеге, өлмес туындылар қалдырған ол міне бір жарым ғасырдан бері ел намысын ту еткен батыр, халық арманын қалтқысыз жырлаған азамат ақын ретінде сан ұрпақтың сүйіспеншілігіне бөленіп, ұлтымен бірге жасасып келеді. Ұлтымыз кеше Махамбетті қалай қастерлеп, жырын жаттап, өмірін өнеге етіп келсе, азаттық аясында бүгін де солай қастерлейді, ертең де осылай боларына еш күмән жоқ. Еңіреген ерлерін мақтан тұтып, кейінгіге үлгі-өнеге етпесе, елде қандай елдік бар? "Қоңыраулы найза қолға алып, қоңыр салқын төске алып", "қара қазан, сары бала қамы үшін қылыш сермеген" батырын, от жүректі ақынын жырға қоспаса, ақындықтан не пайда?! Академик З.Қабдолов: "Ақын болу — бір бар; ал оның үстіне батыр болу ше? Және де ақын - ақын, батыр - батыр қалпында бөлек-бөлек тұрып қалмай, ақындық пен батырлық бір тұлғаның табиғатында ару әйелдің әдемі бұрымында өріліп, баяғы бабалар дәуірінен бермен қарай тек қана азаттық аңсаған асыл ерлердің азап пен қорлыққа қарсы ашулы айырына айналса.... о, бүл енді өр ғасырда бір кездесетін аса сирек құбылыс" деп тауып айтқандай әрі ақын, әрі батыр Махамбет феномені шынында да ғажап құбылыс. Сондай-ақ Махамбет бейнесін әдебиетімізде сомдауға арналған туындылар да жетерлік. Бүгінде ұлттық сөз өнерімізде, оның түрлі жанрларындағы алуан шығармаларда Батыр баба бейнесі көркем сомдалды деп айтуға толық негіз бар. Мұның айқын бір дәлелі қазақ поэзиясындағы біз тоқталғалы отырған Махамбетке арналған, негізі сонау XІX ғасырдың 30-жылдарынан бастау алып, күні бүгінге дейін үзілмей жазылып, жарық көріп келе жатқан өлеңдер, дастан, поэмалар. Бұл Махамбет тақырыбының төл поэзиямызда міне бір жарым ғасырдан астам уақыт бойы үзбей жырланып келе жатқан арналы, өзекті тақырыптың бірі екендігін көрсетеді. Әрине, оның сөз өнеріндегі бейнесі алғаш рет көтеріліс тақырыбындағы ақынның өз өлеңдерінде сомдалғаны белгілі. Махамбеттің жырларында өз тұлғасын суреттеуінің тарихи қажеттілігі зор болды. Елдің рухын көтеру, бостандыққа үндеу, қиындыққа төзуге шақыру үшін үлгі ретіңде Махамбет алдымен Исатайдың, сосын өзінің тұлғасын бейнеледі. Әрине, бұл өзін мадақтау емес еді. Қазақ поэзиясының тарихына кез жіберсек, жағаласқан жауының алдында, ерегіскен дұшпанымен сөзге келгенде немесе көптің алдында өзін-өзі көтермелеп, аруақтанып, рухтанып сөйлеу, өзін таныстыру дәстүрі молынан кездесіп отырады. Мысалы, жыраулар поэзиясының көрнекті өкілі Қазтуғанның өзін-өзі мадақтаған жыры көпшілікке мәлім. Бүл мадақтау — шындық. Қазтуған — топ жарған батыр, әскербасы, әйгілі жырау. Махамбеттің де өзін "мен" деп көтермелеп сөйлеуі оның батырлық, қаһармандық тұлғасына әбден жарасымды. Тегінде "мен" деп сөйлеу Махамбетке, Махамбет сынды тұлғаларға жарасатынын мойындау қажет. Біздің қарастырып отырған тақырыбымыз қазақ әдебиеттану ғылымында арнайы әрі жан-жақты соз бола қоймаған тың мәселе. Десек те, әділдік үшін кезінде бұл тақырыпқа шолу түрінде бірінші қалам тартып, мәселе көтерген белгілі әдебиетші ғалым, марқұм Қ.Сыдықов екенін айту парыз. "Шаруалар көтерілісінің бастаушылары мен жыршылары" (Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы, № 5, 1992) деп аталатын мақаласында автор қазақ поэзиясындағы Исатай - Махамбет бастаған шаруалар көтерілісі туралы туған өлең-жырлар (негізінен Махамбеттің Исатай батыр және өзі туралы және Шернияздың Исатай жайлы өлеңдері талданады) тарихына шолу жасай келе, бұл тақырыптың кеңестік әдебиетте әр жанрда жалғасқанын бір топ қаламгер есімін атаумен дәйектейді. Нақтылы Махамбет жайлы өлеңдер талданбағанымен, мақала зәру мәселені көтеруімен құнды деп білуіміз қажет. Исатайдың ғана емес, Махамбет есімінің де алғаш жыр жолдарында құрметпен аталуы Шернияз ақын атымен тығыз байланысты. Бұл кездейсоқ жәйт емес. Шернияз И.Тайманов бастаған шаруалар көтерілісіне белсене қатысқан, Исатаймен де, Махамбетпен де жақын сыйластық, шынайы достық қатынаста болған кісі. Мұны біз тарихи деректерден де, көпшілікке мәлім оның Баймағамбет сұлтанмен кездескенде айтқан өлеңінен, ондағы Исатайға деген сағынышынан да жақсы аңғарамыз. Шернияздың Махамбетке қатысты өлеңі М.Өтемісұлының 1974 жылы шыққан "Ереуіл атқа ер салмай" атты жинағының соңында "Шерниязға айтқан жұмбағы" деген тақырыппен берілген. Өлеңнің құрылымы өзгешелеу, алғашқы шумағы "Шернияздың сөзі", ал одан кейінгі 17 жолы "Махамбеттің жұмбағы" деген атпен берілген. Бір кездесу -жүздесу сәтінде Шернияз өзі үлгі - өнеге тұтқан батыр, ақын ағасынан айтып жүрер тәлімді сөз сұраған, оған жауап ретінде Махамбет жұмбақ айтқан.

Сөз бар ма бізге айтатын ескілікті?

Қателеспесек, осы шумақ тол поэзиямыздағы Махамбетке арналған бірінші өлең, сондай-ақ осында батыр ақынды "жолдасы ер Исатай — ер Махамбет" деп сипаттау мен бағалау да алғашқы пікір екендігімен құнды. Тағы бір қызығы, маңыздылығы бұл шумақ (өлең) Махамбеттің көзі тірісінде өзіне арналып отыр. Батыр есімін айрықша қастерлеп, оны баршаға үлгі тұтқан жыр жолдарын біз сол кезеңнің сегіз қырлы, бір сырлы өнерпазы, ақын, композитор, Исатай — Махамбет көтерілісіне қатысқан әйгілі Сегіз сері Шақшақ ұлының (1818-1854) шығармашылығынан табамыз. "XІX ғасырдағы қазақ поэзиясы" (Ғылым, 1985) жинағына Сегіз серінің бір топ өлеңдері енген. Солардың тобындағы "Үбі батырға", "Шомбал биге" өлеңдерінде Исатай мен Махамбет есімдері ерекше сүйіспеншілікпен аталады. Мысалы, "Шомбал биге" атты өлеңінде Сегіз сері биді "антұрған, опасыз би" деп, қасындағы жолдастарын да жағымсыз сипаттай келе:

деп Исатай мен Махамбеттің бірін "көсем", "кемеңгер", екіншісін "шешен", "асыл ер" деп ардақтап, ең бастысы оларды "ерлер ғой өз халқының қамын жеген" деп жоғары бағалайды.Шомбал биге сондай ерлерге опасыздық жасап, атқызбақ боп жүрген сені жұрт "Бородиннің төбеті" дейді, "қарғыстан басқа сенің алғаның жоқ" деп оның екі жүзді бетіне басады. Өлең 1837 жылы Жәңгір ханның он екі биінің бірі Шомбалға арнап шығарылған, демек, бүл туынды да Шернияздың шумағы секілді Исатай мен Махамбеттің көзі тірісінде жазылған. Сегіз сері Исатай мен Махамбетті ардақтай отырып, оларды қудалаушыларды халық алдында әшкерелеп, қос батырға жырымен де, шынымен де қолдау - демеу танытады.

Сегіз серінің келесі бір өлеңінің туу тарихы да қызық, тағылымы да терең. Ұлтымыздың біртуар азаматы, Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының түңғыш президенті, академик Қ.И.Сәтбаевтың атасы Сәтбай тұңғышы Имантайдың дүниеге келуіне орай (1845 жылы) үлкен той жасап, оған қазақ даласының әр жерінен игі мен жайсаңдар, әйгілі әнші, күйшілерді, ақындарды арнайы шақырыпты. Осы тойда сәбиге игі тілек, мадақ, толғау жыр айту үлесі Сегіз серіге тиген екен. Ол халқымыздың тарихындағы ел қорғаған ерлердің (қол бастаған батырлардың, сөз бастаған би -шешендердің, көш бастаған көсемдердің есімдерін ардақтап, солардың өнегесін көпке үлгі етіп, сәбиге солардай бол деп жырмен бата береді. Осы ұзақ мағыналы толғау жырдың орта тұсында сәбиге Сегіз сері:

Махамбеттей жұртыңның ақылы бол...— деген үлкен тілегін білдіреді. Сәбиге "Асанқайғы бабадай саналы бол", "ғаріпке өз Жәнібектей паналы бол" деген бата — үлкен тілек екенінде сөз жоқ, алайда "Махамбеттей жұртыңның ақыны бол" деген тілек бәрінен де жоғары, қымбаттырақ. Жұртыңның ақыны атану саналы да болу, ел жұртына паналы да болу ғой шынында. Сегіз серінің сәбиге осындай шынайы тілек айтуынан оның "қара қазан, сары бала қамы үшін қылыш сермеген" Махамбеттің ақындығын жоғары бағалағанын, әрі оны үлгі ететінін көреміз. Өйткені Сегіз сері өзі де көтеріліске ат салысты, отты жырларымен "аламанға жел берген", көпшілікті үйірген Махамбеттің шын ақындық қуатын, күшін көрді, сөйтіп, оның тендіктің ұраншысы, халық арманын айтқан ақын, күрескер екеніне талай рет куә болды ғой. Махамбет тақырыбының төл әдебиетімізде өнімдірек, көбірек жырланған кезеңі әрине, XX ғасыр, кеңестік дәуір. Оның ішінде проза саласында бірнеше романдар, повестер, әңгімелер, сондай-ақ 3—4 драмалық туындылар жазылды, ондаған өлеңдер, поэмалар туды. XX ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ поэзиясында батыр ақын тақырыбына арналған алғашқы әрі айтулы өлең көрнекті ақын Жұбан Молдағалиевтың еншісінде. Ол "Махамбет қабірінің басында" деп аталады. Өлең, тақырыбы да әйгілеп тұрғандай, Жұбан ақынның Қараойдағы Махамбет қабірі басына барғандағы азаматтық сезім, толғанысынан туған көркем дүние. Өлең: "Жермен-жексен, шеп басқан төмпешіктен Кез ала алмай тұрмыз біз көп кешіккен..." — деген көңілсіз көрініс пен өкінішті ұятты қиналысты танытатын жолдардан басталады. Жұбан неге "тұрмыз біз көп кешіккен" дейді өкінішті үнмен? Себеп біреу: Сындарлы шақта елім деп бостандық үшін арыстандай алпарысқан, осы Мұрат жолында мерт болған батыр, өрі ақын, қайран ер ұмыт қалған, оған шоп басқан төмпешік, жұпыны құлпытас куә.

деп суреттейді. Ақын жаны батыр әрі "құдірет ақын" рухына кереғар осы көріністерге күйінеді. Автор қабір басына келген адамдардың батыр рухы алдында өздерін кінәлі санауын:

деп көп сырды ішке бүккен мекенмен, табиғатпен әдемі астастырып жібереді. Жұбан айтпақ ой-идеясын біресе өз атынан, енді бірде кейіптеу тәсілімен желдің атынан толғап, осыған сай өлең өрнегін де құбылта отырып, себепсіз ұмытыла бастаған Махамбеттің кім екенін, бүгінгі ұрпақ үшін не себепті қадірлі екенін көпшілік есіне салады:

деп жыр өлшемімен төгілтіп, жер қасиетін, осы жерде қан төккен, қапияда кеткен Махамбеттей ер қасиетін оқыған адам ойланардай, намысты жан толғанардай айшықты да, әсерлі сипаттап береді.

деген жолдарында Махамбет мәңгі ұмытылмайды деген үлкен ой, ұтымды түйіндеу жатыр. Белгілі дүлдүл ақын Қалижан Бекхожиннің "Махамбет қабіріндегі тебіреніс өлеңі Жұбанның қарастырылған туындысымен тақырыбы жағынан үндес, сарындас. Екі өлең де авторлардың Махамбет бейіті басындағы толғаныс - тебіренісінен туған, екеуінде де батырдың халық үшін атқарған игілікті ісін ардақтау, жалын жырларына сүйсіну және... осындай ерге лайықты құрмет көрсетілмегеніне реніш, өкініш, қынжылу сезімі бар. Жұбан өз толғанысын өлеңінде бірде батыр қабірі басына келген көпшілік ойы ретінде, енді. бірде кейіптеу тәсілімен желді сөйлетіп, соның атынан түрлендіре жеткізсе, Қалижан өз сезім - күйін төл поэзиямыздағы дәстүрлі кең тараған жанр - арнау өлең мен ұтымды да көркем кестелеген. Бірнеше бөлімдерден тұратын 151 жол көлемді арнау өлең автордың ақын әрі батыр жайлы сырлы да нұрлы толғаныстарына толы өрі көркемдік кестесі келісті тоқылғандықтан да болар, ұзақтығы сезілмей, бір деммен оқылады. Рухыңды асқақтатады. Өлең бүкіл рухы, өлшем - өрнегі, тілдік - образдылық ерекшелігі тұрғысынан Махамбеттің Исатай батырға арналған әйгілі "Тарланым" өлеңін еске түсіреді. Яғни, бұл өлеңнің бүкіл болмысынан Махамбеттің ақындық дәстүрі айқын танылады. Пікіріміз дәлелді - дәйекті болу үшін екі өлеңнен бірер үзіндіні қатар келтірейік:

Қалижан — автордың арнау өлеңінің өн бойынан Махамбетке деген шексіз сүйіспеншілігі және батыр бабаның биік бейнесін шынайы сомдай алғаны айқын көрінеді. Автор "далама біткен биігім", "тұңғиығым", "Бұлт тіреген терегім", "от ауызды, орақты", "тілің алмас найзадай", "нажағайым!", "тумасы жарық жұлдызым, тұлғасы алып шың-құзым", "теңізім", "заңғар тауым", "ардагерім", "кемеңгерім", "мұзды балақ қыран ең", тағы басқа да биіктікті, ақылдылықты, шешендікті, өткірлікті, кісілікті, ұлылықты, тереңдікті, өжеттік - қайсарлықты, ерлікті танытатын небір үздік көркем балама бейнелерді — образдарды ұтымды қолдана отырып шешен де өткір, жырлары наркескен, халыққа қадірлі батыр ақын Махамбеттің тұлғасын көркем сомдай алған. Автордың Махамбет, оның өкінішті ғұмыры жайлы толғаныс - тебіренісінің шынайылығы соншалық, "атаңа нәлет Ықылас" жайлы күйіне толғанған шақта:

Енді екі өлеңдегі жоғарыда аталған бір үндестікке көңіл аударайық. Ол екі ақынды да қатты толғандырып, жабырқатқан батыр бейітінің жұпыны күйі. Шағын өлеңде Жұбан Молдағалиев бұл келеңсіздікті:

деп ұяттан өртенген ұрпақ сезімін аз сөзге мол магына сыйдыра суреттеген болса, Қ.Бекхожин:

деп арнауын дәл осы жайдан бастап оқырман назарын бірден өзіне аударады. Тіпті:

деп құлпытасына батыр рухына лайық сөздің де жазылмағанына күйінеді. Өлең соңында ақын:

деп, яғни жырларыңмен өзіңе мәңгі ескерткіш орнаттың, сен — мәңгіліксің дейді.

Осылай ақтарылған ақынның ой-сезімінің, батырға деген құрметінің шынайылығына әбден сенеміз. Бірақ кешегі кеңестік кезең — өмір - әкімшіл жүйе тол тарихымызды, тарихи тұлғаларымызды тереңдеп зерттеп, тануға мүдделі болған жоқ, қайта кедергі жасады. Асылдарымызды ардақтауға, ұлыларымызды ұлықтауға жасқандық, қалыптасқан бодандық психология да ерік бермей ұлттық рухымызды төмендетті. Махамбет сондай ардақтыларымыздың бірі еді, орта және жоғары мектеп дәрістерінде оны шаруалар көтерілісінің ту ұстаушыларының бірі, жалынды ақын, батыр деп сөзбен дәріптеуден аса алмадық. Махамбет бейіті ұзақ жылдар ұрпақтары (яғни, біздер) тарапынан лайықты құрмет жасалмай (себебі жоғарыда айтылды), ақындарымыз қынжыла жырлағандай құлазып жатты. Бұл екі өлең Махамбеттей елім деп еңіреп өткен есіл ердің қымбат тұлғасын ұрпағымыз үлгі-өнеге алатындай жоғары көркемдік деңгейде сомдаған, ардақтаған, осындай тарихи тұлғаларымыз алдындағы азаматтық мәңгілік парызымызды еске салған ізгілікті ой - идеясымен де құнды туындылар. Діттеген тақырыпқа осы тұста жазылған сәтті туындының бірі Олжас Сүлейменовтің "Махамбет" өлеңі. Өлеңді бар бояу - көркемдігін сақтай отыра қазақ тіліне шебер аударған Қадыр Мырзалиев.

Енді шағын, шағын болса да қызулы өлеңнің мәтінін түгел келтірейік.

Туындының он бойынан – тілдік - образдық жүйесінен, буындық, ырғақтық өлшемдерінен ұлттық таным, бояу молынан көрініс береді. Шағын өлеңде Махамбеттей әр тұлғаның адамдық һәм ақындық қасиеті: қайсарлығы мен жауларына деген бітіспес өшпенділігі, ащы ақиқатты айтып салатын тал бойындағы және өлеңдеріндегі тіліп түсер өткірлік, ханмен арпалыста өткізген күрескерлігі. батырлығы мен батылдығы — жарқырап көрінген. Махамбет пен Абай! Бірі өнерін - өлеңін "қара қазан, сары бала қамы үшін" қылышымен қатар қару етіп жүмсаса, екіншісі де "мен жазбаймын өлеңді ермек үшін" деп өнерін өзі сүйе түрып сынаған, сынай отырып сүйген "қалың елі - қазағына" арнаған. Мейлі ол қоғам қайраткері немесе өнер санаткері болсын, ұлттың ұлы тұлғалары санатындағы жандар ұлтқа, халыққа ортақ мақтаныш саналғанымен, оларды адам, тұлға, ақын ретінде әркімнің өзінше түсінуі заңдылық болса керек-ті. Олай болса, қазақ ақындары үшін де, зерттеуші әрбір ғалым, сондай-ақ әрбір оқырман үшін де өз Махамбеті, өз Абайы болуы табиғи құбылыс. Демек, әркімнің де көңіл көкжиегінен берік орын алған, өзгелердің Махамбетіне, Абайына, Мағжанына ұқсай бермейтін өз Махамбеті, өз Абайы, өз Мағжаны бар. Қарастырылып өткен әрбір өлең жырлардан біз туынды авторларының өз Махамбеті бейнесін көреміз. Мәселен, Жұбан Молдағалиев пен Қалижан Бекхожин өлеңдеріндегі Махамбет тұлғасы мен Фариза Оңғарсынова өрнектеген Махамбет бейнелерінде жалпы үндестік (тарихи тұлға ретінде) болғанымен, өзгешелік та баршылық. Ол Фаризаның батыр баба тұлғасы, оның атқарған ісі, ақындық болмысы жайлы өз толғам - түсінігінен туған тұжырымға сәйкес суреттелген Махамбет. Фаризаның Махамбеті батыр, арқалы ақын ғана емес, өнерін де, өмірін де өлшеусіз халықтың ғазиз мұратына арнаған ақын қайраткер, күрескер, өнердің қоғамдық қасиеті толғандыратын ойшыл. Сондықтан да Фаризаның Махамбеті өзге ақындардың Махамбетіне қарағанда көп қырлы. Түйіп айтқанда, Махамбет қазақ поэзиясы үшін мәңгілік тақырып. Талданған туындыларда Махамбеттей тұлғаның батырлық, ақындық ерекшеліктері ер қырынан, негізінен сәтті ашылған десек те, батыр бабаның болмысына, рухына неғұрлым сай биік тұлғасын жасау — келешектің ісі демекпіз.

В стихах Олжаса Сулейменова "Кочевник", "Песня кумана", "Хромой кулан", "Карагач", "Красный гонец и черный гонец", "Молитва батыра", "Кочевье перед зимою...", "Баллада", "Волчата", "Последнее слово акына Смета" и многих других поэтических произведениях этого яркого представителя казахской поэзии второй половины XX столетия, ученого и дипломата, общественного и государственного деятеля прослеживаются личностное начало и глубоко индивидуальный поэтический взгляд на суть явлений быстро меняющегося мира. Элементы жырау и толгау, характерный для многих акынов так называемый "степной рефрен", мгновенная импровизация не в угоду поэтической версификации, а рожденная самой поэтической мыслью, которая всегда живет в сулейменовском Слове, что "родит в степи", — все это и многое-многое другое всегда определяли поэтический дух Олжаса Сулейменова, его сугубо национальное творчество, вышедшее из многовековой традиции, именуемой "поэзией степей". Однако все это было бы именно версификационным калькиро-ванием степного фольклора, если бы не личность самого поэта, его эрудиция, органичное мастерство и умение воплощать в ори-гинальную форму неординарную поэтическую мысль, свой "миг сознания". Поэт мысли, Олжас Сулейменов еще в своем раннем творчестве всем сердцем воспринял поэзию Махамбета как близкую своей поэтической стихии. Поэтическая преемственность лирики Махамбета впервые во всей глубине чувств прозвучала в стихотворении "Последние мысли Махамбета, умирающего на берегу Урала от раны": Мне удивительно: когда я весел, что ни потребуется — все дают, когда захочется унылых песен, мне их с великой радостью поют. Бываю рад, и все —бывают рады, я убегу, и все за мной в кусты. Когда в жару я вижу дно Урала, мне кажется, что все моря пусты.

Тогда бы я, клянусь, не умирал.

Это стихотворение написано О. Сулейменовым в 1967 году, т.е. когда многие его стихи, о которых говорилось в начале данной статьи, уже были опубликованы и широко известны читателю. Влияние поэтики Махамбета, разумеется, присутствовало в них, но как-то незримо, набросками и штрихами, тематикой и образами, весь этот творческий процесс происходил на "молекулярном уровне", читателю представлялась возможность самому проводить эти параллели и самому находить эту преемственность. Хотя еще в юности поэт Олжас Сулейменов признавался своему кумиру: "Какая радость, что я стал поэтом, иначе бы не знал, что ты поэт". В стихотворении, посвященном непосредственно Махамбету, поэт уже со всей ответственностью и со всем присущим ему мастерст-вом объединяет свое поэтическое "я" с образом Махамбета, при-нимая на себя эпическую мысль о вольности и свободе, высгупая достойным преемником и последователем жизненных принципов Махамбета: "И потому, когда кочевье выманит все мое племя — я один пашу, когда никто не смеет слова вымолвить, мне рот завяжут — я стихи пишу". В наше время, время нарастающей глобализации и конфликтов, порождаемых ею, актуальность этой позиции подтверждена новыми книгами Олжаса Сулейменова "Язык письма" и "Пересекающиеся параллели". Современный мир изменил привычные взгляды на многие культурные ценности прошлого, и возникает потребность восполнить образовавшийся духовный и интеллек-туальный вакуум , чтобы соединить прошлое и будущее, чтобы не растворилось в мировой культуре многообразие национальных культур. Сам Олжас Сулейменов может буквально в одной строфе обозначить свою сыновью причастность к казахскому фольклору, казахскому эпосу и предстать сыном человечества, представителем мировой культуры:

Это национальное своеобразие и глобальность мышления глубоко характерны для всего творческого пути Олжаса Сулейменова. И об этом еще в конце семидесятых прошлого столетия писал профессор Сорбонны, поэт Леон Робель: "Олжасу Сулейменову давно уже близка идея братства культур и взаимообогащения народов. Он хочет читать историю как большую книгу переселений и изменений знаков. Расшифровка письменности, языков и легенд, по его мнению, поможет нам по-другому взглянуть на Историю Человечества, все же единую, в которую разделение и произвольная изоляция внесли замешательство. Это страстное чувство проходит через всю книгу, и, несмотря на шутливую, едкую полемическую форму, это произведение от корки до корки эпическое: давно уже наш раздробленный мир не слышал такого сильного голоса — мы признаем Олжаса Сулейменова одним из тех, величие которых естественно". К этому перечню со всем основанием можно отнести и имя великого казахского поэта Махамбета Утемисова. В стихотворении, посвященном поэту Андрею Вознесенскому (а это стихотворение было написано задолго до выхода книги "Аз и Я"), О. Сулейменов остается верен самому себе и выбранным еще в поэтической юности ориентирам:

Мы кочуем навстречу себе, узнаваясь в другом.

Образ кочевника XX столетия сопрягается с образом "кочевника с авиабилетом" века нынешнего в эпоху естественного кос-мополитизма, когда равнодушие нашего бытия можно разрушить, и необходимо разрушать только осознанием корней своего прошлого, только осознанием корней своего прошлого, только осознанием своей неслучайности в этом мире. Только в этом случае можно принимать человечество как образ всемирного кочевничества. И об этом, на мой взгляд, стихотворение О. Сулейменова, посвященное Андрею Вознесенскому. Необходимо небольшое биографическое разъяснение, касающееся как творчества двух больших поэтов, так и творческого наследия Махамбета, а точнее, то, что их духовно связывает с образом и мировосприятием М. Утемисова. Где-то в начале семидесятых, когда готовилась книга новых переводов Махамбета, посвященная 170-летию со дня рождения поэта, Олжас Сулейменов предложил перевести стихи казахского поэта своему другу Андрею Вознесенскому. И не просто предложил, а убедил его, что только он по силе своего таланта может довести до взыскательного русского читателя дух и творчество Махамбета. Но, как говорится, поэт предполагает, а Бог... Издательство "Жазушы" заключило с переводчиком договор, но не получило новых переводов. Однако вскоре читатели встретились с ярким образом казахского поэта в новом цикле оригинальных стихов Андрея Вознесенского "Читая Махамбета". И здесь еще неизвестно, что для нас дороже и ценнее — очередная попытка перевести "непереводимого" Махамбета или цикл стихов Андрея Вознесенского, который, кстати, переживал в то время свою "эпоху Махамбета", но в рамках и тисках "соцреализма", т.е. был как всегда в полуопале и немилости Кремля. В цикле "Читая Махамбета" образ поэта-бунтаря с мужественной, но ранимой душой, одетого в кольчугу, но с открытым сердцем, рожден силой таланта большого поэта, каким является Андрей Вознесенский. Я, например, не уверен, что великий бард Владимир Высоцкий смог бы с такой же силой прохрипеть "переводную кальку" поэта Махамбета на Таганке, как он буквально выплескивал в притихший зал слова из этого цикла:

Цикл "Читая Махамбета" начинается своеобразным запевом - алкисса, что характерно для казахской фольклорной поэзии: Зачитываюсь Махамбетом. Заслышу Азию во мне. Антенной вздрогнет в кабинете Стрела, торчащая в стене! Что в моей жизни эта женщина, Несовременна и смела? Забьется под стрелою трещина, как пригвожденная змея. И почему в эпоху лунников нам, людям атомной поры, все снятся силуэты лучников, сутулые, как топоры? Цикл состоит из четырех стрел, поэтически посланных на че-тыре стороны света: стрела первая "Черные верблюды", стрела вторая "Отставший лебедь", стрела третья "Мольба" или "Песня акына" и стрела четвертая "Свобода". Согласно этому своеобразному поэтическому колчану привожу весь цикл.

Но бесмысленно одному горло драть и таранить тьму. Я живой, но мертвей, чем мертвый. С этой нотою недоношенной между жаворонков и синиц лебединое одиночество сложит крылья и камнем — вниз!

по коим, по коим?

Вот так в результате творческой и земной дружбы двух больших поэтов Олжаса Сулейменова и Андрея Вознесенского появился уникальный "совместный проект", и образ поэта Махамбета, ставший определяющим идеалом борца за свободу творчества, а следовательно, и за творчество свободы, стал близок и понятен многим аудиториям мира, ибо стихи из цикла "Читая Махамбета" и стихи, посвященные ему, звучали в разных странах и на различных языках. Это один из тех редких случаев в истории поэзии, когда один поэт не переводит, а именно передает дух и образ мыслей другого поэта, так называемую "квинэссенцию" его творчества, которая не поддается гладкому, калькированному переводу. История Степи знает подобные случаи. Великие Абай и Шака- рим не переводили в буквальном смысле, а передавали своими песнями и стихами образы и сюжетные линии поэзии и прозы А. С. Пушкина, М. Ю. Лермонтова и других классиков русской литературы. Это все роднит поэзию разных литератур и составляет ее вели-кую тайну. И это в силу своего большого таланта смог прочувст-вовать Андрей Вознесенский и подарил читательской аудитории разных стран своего Махамбета. В феврале 1996 года, когда я проводил вечер поэзии Андрея Вознесенского, Беллы Ахмадуллиной и Александра Ткаченко в Алматы, то был свидетелем, как слушатели, пришедшие в зимний февральский вечер на встречу с поэтами из Москвы, просили прочитать и "ATE 36-70", посвященное Олжасу Селейменову, и стихи из цикла "Читая Махамбета". Андрей Вознесенский взволнованно выдохнул в переполненный зал: "Спасибо вам за Олжаса!" Эхо посредством акустики, а быть может, мне послышалось так, но этот возглас благодарная аудитория перевела на язык наших отцов и наших детей?

Поэзия Махамбета, ее бунтарский дух, глубина и простота образов, сила поэтического таланта, гражданственность, мечты о счастливой и достойной жизни народа и одновременно пронзи-тельная тема одиночества глубоко созвучны современности. Поэзия Махамбета в свое время оказала влияние на творчество акынов Западного Казахстана и в дальнейшем на творчестве многих поэтов XX века. Неразрывно связанная с животворным истоком литературы — казахским эпосом и фольклором, отражающая мировоззрение, настроение, думы и чаяния народа, она шагнула в XXІ век, оставаясь одной из ярких страниц казахской литературы.

Көркем шығарманың қадір-қасиеті, өнегесі, өміршеңдігі жалпы елге ортақ, ешқашан мәнін жоймайтын армандар мен мұраттарды өрі көркем, өрі шыншыл көрсете алғандығымен белгіленбек. "Өлең қонып өткен" қазақ жерінде теңіздей толқып, кемерінен асып төгілген ұшы-қиырсыз поэзия мүлкі ең таңдаулылары ғана уақыт сынынан өтіп, біздің дәуірімізге жеткен. Бұдан бір жарым мың жыл бұрын тасқа таңбаланған Орхон жазуларындағы "тізелі бүктіріп, кеуделі еңкейттім" деп келетін өктем жолдар өлі күнге дейін әсерлі естілетіні шындықтың көркем бейнеге бөленіп айтатындығынан болса керек. Әрбір дәуірдің халық тарихында із қалдырған үлкен оқиғаларын ірі сомдап, қуатты жинақтап суреттеген өлеңдердің қауымды тәрбиелеп, адамдық, азаматтық шарттарын насихаттауда мәні ерекше күшті болатыны сондықтан. Осы себептен қазақ поэзиясының белгілі кезеңдерінде туған, көркемдік дамуында із қалдырған мұраны қазіргі заман талап-тілектерімен салыстырып, олардағы мәңгілік құндылықтарды қайта жаңғырта соз ету қажет. Халқымыздың сан ғасырлық өлең қазынасында айрықша орны бар, бітімі бөлек, өрнегі өзгеше жыраулар поэзиясының тәуелсіздік туын көтерген еліміздің бүгінгі және болашақ мүддесіне рухтас келетін қырлары мен сырлары қаншалық деген сұраққа жауап іздеп көрсек, сол поэзияның қазіргі қазақ адамының ойы мен үмітіне үндес келетін тұстары аз емес екендігіне көз жеткендей болады. Бізде жырау және жыраулық поэзия деген анықтама негізінен алғанда — XV—XVІІІ ғасырларда жасаған көркем сөз зергерлеріне қатысты айтылады. Ал даңқты жыраулар Қазтуған Сүйінші ұлы, Асан Қайғы, Доспамбет, Шалкиіз Тіленші ұлы, Жиембет Бар тоқаш ұлы, Марқасқа, Ақтамберді, Тәтіқара, Үмбетей, Бұқар жырау туралы байсалды ғылыми талдаулар алғаш рет М.Мағауиннің "Қобыз сарыны" монографиясында берілгені белгілі. Осы аталған жыраулардың көркем сөзден тұрғызған күмбезі арада сан ғасырлар өтсе де, сымбатын да, сырын да сақтап, інжу-маржан көркемдік байлығымыз болып келе жатқаны дүниедегі ғажайыптың бірі болып елестейді. Ұлы жыраулар заманынан бері қарай қазақ жерінде алуан түрлі оқиғалар, күрделі өзгерістер болып өтсе де, олардың жырындағы саф алтындай дүр дана ойлар, халқымыздың санасын нұрландырып, адамдық биіктікке, асқақ ерлікке, тот баспайтын намыстылыққа, өмірдің парқы ғарыштық өлшеммен тұтас тануға үндеп келеді. Енді сол сарындардың кейбір әуенін еске түсіріп көрейік.

Шер толқытса шығады, деген екі-ақ шумақ өлеңінде табиғат құбылысы мен адам өмірінің мәңгілік заңдылықтары қорғасындай қорытылып, түрі мен мазмұны бірегей бітімдескен. Бүл өлең философиялық лириканың қол жетпестей биік үлгісі ретінде жаһан поэзиясының шоқтығында деңгейге көтерілген. Асан қайғы жырларының басым сарыны елдің жайлы қоныс, берекелі тірлігін сақтап қалу қамына саяды. Жырау қазақ жеріне аузын арандай ашқан дұшпанның арам пиғылын сезбей, жер, шекара мәселелерін ешкіммен кеңеспей, білермен жасап, бір өзінің еркімен ғана шешкен ханның кещелігін ашық айыптайды.

Ел даналарының ақыл-кеңесін төрі етіп, даңғойлыққа салынған ханның қаншалықты қасіретті қателік жібергеніне қазақ халқының Ресейге кіріптар болған тарихы әбден көз жеткізді ғой. Бұл жағдай Жәнібек маңындағы Асан қайғыдай, Абылай құзырындағы Бұхар жыраудай кемеңгер ойшылдардың орны мен сөзі өр заманда да қымбат болып қала беретінін дәлелдейді. Ел басқарған үкімдерге қарата айтылған, "ғылымым жұрттан асты деп, кеңессіз сөз бастама, жеңемін деп біреуді, өтірік сөзбен қостама" дегендері біздің заманымыздың адамдарына да ой саларлық. Батыс демократиясынан үйренеміз деп, ор елдің үлгісіне еліктеп, нағыз қазақ дәстүріне лайық даму жолын таба алмай жүрген қазіргі кезімізде жыраулар қалдырған өсиет, нақыл сөздің терең сырына түсіну және оны құбыланама етіп ұстау аса маңызды. Асан қайғыдан басталып, Бұхар жырауға дейін жалғасқан толғау дәстүріндегі басты сарынның бірі — ел билеушілердің мемлекет тұтастығын, бірлігін көздің қарашығындай сақтауға міндеттілігі. Осындай талапқа сай келмейтін хандарды жыраулар батыл әшкерелейді. Шалкиіз жыраудың Би Темірге айтқан сөздері бүл айтқанымыздың жарқын мысалы. Жырау ел билеушінің орнын, лауазымын құрметтей, тіпті мадақтай отырып, намысқа, кемсітуге шыдамайтын мінез танытады, айбарлы өкіммен терезесі тең адамдай сөйлеседі. Дәстүрдің жалғасуы деген бұрынғы іздерді шиырлау емес, жанрдың өзіне төн сипаттарын сақтай отырып, жаңа кезеңдер туғызған болмысты суреттеуге саяды. Осы тұрғыдан алып қарағанда Махамбет толғаулары жанрдың жаңа өрісіне ұласқан құбылыс. Ел үшін күрес жолына түскен ерлердің арманына жете алмай, күштілерден тепкі көріп, сергелдең мен сарсаңға түскен шағының әрі қасіретті, әрі қайсар сырларын, өткендегі өр істерін еске алып, сол дәуреннің қайтып оралмайтынына наласын айту жыраулық поэзияның жаңа сапаға көшкен өзгеше үлгісі деп қарауға болады. Ерлердің елден, ағайын-туыстан жырақ кетуге мәжбүр болып, қиыншылық, жалғыздық көріп шығарған, еркіндікті аңсаған өлеңдері ноғай, құмық поэзиясында "қазақ жырлары" деген атпен жеке жанр ретінде қаралатыны белгілі. Махамбеттің де өзі бастаушылардың бірі болып қатысқан шаруалар көтерілісі жеңіліске ұшырағаннан кейінгі жылдардағы толғауларында кездесетін торығу, тарығу сарындарынан осыған ұқсас белгілерді ұшыратамыз.

Бұл келтірілген мысалдар Махамбет толғаулары өзінен бұрынғы жыраулық поэзияның жалғасы ғана емес, тың тақырыптар мен көркемдік шешімдер қосылған жаңа биігі екенін де сипаттайды. Махамбет поэзиясында екі сарын — жерден еріксіз айрылудың қасіреті мен ел үшін, жер үшін күрестің бастаушысы Исатай батырдың ерлігін жырлау ұлы желі болып тартылған. Ол қазақ халқының ежелгі қонысы — Еділ мен Жайықтан айрылу ел басына түскен бақытсыздық, еркіндік заманының ақыры деп біледі. Исатай батыр соғыста мерт болып, шаруалар көтерілісі жеңіліс тапқаннан кейін өз басы қуғын көріп жүрсе де, ақынның азат рухы жасымайды; жалынды жырларымен ел намысын қайрайды. Оның өрбір сөзі биік отаншылдық, "жаным — арымның садағасы" деген нақылды пір тұтқан азаматтық лебізі. Ол бірде ата жаумен арпалыстың ауыр кезеңін: Ұлы жырау шығармаларының қазіргі қауым үшін де мәні үлкен. Ақын туындылары бірнеше ғасыр отаршылдық езгісін көріп, көп ретте ұлттық дәстүрінен, дүниетанымынан "жаңылып" қалған еліміздің ежелгі ерлік мінезін еске түсіретіндігімен құнды. Еліміздің тәуелсіздігін баянды ету, ұлтымызды көркейту, жоғалтқанын іздеу, өшкенін жандыру үшін атқаратын істер ұшан-теңіз. Егемендігімізге кедергі келтіріп, жас буынды халқымыздың дәстүріне мүлде жат бағытқа бұрып әкетуге жанталасып әрекет жасап жүрген күштер аз емес. Тіліміздің мемлекеттік мәртебесін жүзеге асыруға ашық та, жасырын да тосқауыл келтірушілер, Қазақстанды "жүз діннің планетасына" айналдыруды көздейтіндер зиянкестігіне төтеп беретін саналы, жігерлі жеткіншектерді қалыптастыру ең маңызды міндет болып отырған кезде әдебиетіміздің асыл қазынасын, соның ішінде Махамбеттің өрлікке, ерлікке, парасатқа толы толғаулары жастарымызды ұлттық дәстүр ауқымында баулуда аса бағалы болатыны кәміл. Жас қауымды отаншылдыққа тәрбиелеу, космополитизмнен сақтандыру бүгінгі таңда аса зәру уәзипа. Махамбет өлеңдері тіліміздің інжу-маржан қабаттарын, орасан байлығын, суреттілігін, сұлулығын, қуаттылығын таныстыратын, намыстылық, арлылық тағылымын үйрететін өмір оқулығында қымбатымыз болып қала береді.

Қазақ халқының сан ғасырлық шалқар тарихында, рухани өмірінің сырлы - қырлы, өнегелі мектебінде Махамбет ақынның жауынгерлік өр тұлғасы, дауылды, нөсер жауындағы жасындай ғажайып поэзиясы айырықша жарқырап көрінеді. Мен бүл сөзімде осы ғажайып құбылыстың бір ғана қырына мәртебелі Пленум назарын аударсам ба деп едім. Сөйлемек тақырыбым: "Қазақ саяси лирикасының жерге түспес жебесі" деп аталады. Мына бір жолдар кімдікі екенін қара танитын қазақтың қайсысы да жазбай таниды:

Қызыл сырлы жебе едім.

Сірә, "Махамбет жебесі" атты романның авторы аяулы Әнуар Әлімжанов та оз шығармасының тақырыбын белгілегенде ақынның осы жолдарын еске алған болуға керек. Бүгінгі күндер Махамбет қазақ поэзиясының "жерге түспес жебесі" деп аталса, оның өз себептері бар. Қазақ әдебиеті тарихында саяси лирика Махамбет творчествосынан басталатыны мәлім. Саяси лирика болатыны, бұл ақын поэзиясында түңғыш рет қазақ қауымының әлеуметтік портреті жасалды. Социалистік реализм әдебиеті ғылымында Махамбет "халықты қанаушыларға қарсы алғаш рет қарулы шаруалар көтерілісіне шақырған ақын" деп таптық көзқарас тұрғысынан бағаланды. Қазір қазақ әдебиетінің тарихы жаңа заман биігінен қайта қаралуда. Сөз жоқ, Махамбет ғылымында да басын ашып алатын, ғылыми дұрыс бағамда тиіс мәселелер жеткілікті. Енді бақсақ, "Жайық үшін жандастық, Еділ үшін егестік, Қиғаш үшін қырылдық" дейтін әңгіменің төркіні тек хан мен ақынның мінездерінің жараспай кереғар келгенінде, олардың арасына от жағып жанжалды ушықтырушыларда ғана емес екен. Шаруалар көтерілісі деп жүргеніміз ұлттық көтеріліс екен. Бір хан болған, ол — Жәңгір, 1835—1836 жылдардағы Исатай - Махамбет бастаған халық көтерілісін басып тұншықтырады. Бұл ханды Махамбет ақын:

деп қарғайды.

Екінші бір хан болған, ол — Кенесары хан, Исатай-Махамбет көтерілісі жеңілгеннен соң бір жыл өтер - өтпес, 1837—1847 жылдардағы ұлт-азаттық қозғалысын бастаған. Бұл ханды Мағжан ақын:

Осының түп себебі неде? Оның бас себебін Махамбеттің өршіл, өжет жырларынан табамыз. Махамбет: "Абайламай айрылдым Аржақтағы елімнен — Анау Нарын деген жерімнен" — деп ашынады. Бұл — Махамбет поэзиясының лейтмотиві. Ұран - сарыны. Публицистика тіліне аударсақ, Махамбеттің толғай да толғай тартқан қызыл жебесі қазақ жерін талапайға салған жауыздыққа, ашқарақ залымдыққа оқталған. Патшалық Ресейдің 1822 жылы қабылдаған "Сібір қырғыздары туралы Уставы", "Бөлшекте де билей бер" дейтін отаршылдықтың классикалық формуласын ойдағыдай жүзеге асырып, қазақ халқын екіге жарды. Өзін бұрын да "ақ сүйек" санайтын Шыңғыс хан тұқымына Устав тармақтарында төтенше өкілеттілік берілді. Бұдан былай ақ сүйек сұлтандар мен төрелер ғана қазақ ру - тайпаларын басқарады деген заң қабылданды. Жәңгір, өзге қазақты, ішінде байлары да, Исатай мен Махамбеттей старшыны барларды да "қарашаға" санап, қолындағы әкімшілік, сот жөне заңгерлік билігін пайдаланып, өзіне ең шұрайлы деген жерден 400 мың десятина, қайын атасы Қарауылқожаға 700 мың десятина жер кесіп берді, онымен қоймай Астрахань қаласының ірі помещиктері Юсупов пен Безбородкаға Атырау жағасынан 324 мың десятина жер бөлді. Қазақ жерден жұрдай болғаны сонша, Еділ мен Жайыққа атын суару құқынан айырылды, күйзелген қазақтар күнкөріс үшін тіпті балаларын сатуға дейін барды. Хан Жәңгір осыны көрмеді, білмеді деуге бола ма? Көре, біле тұра істеді. Көтеріліс бұрқ еткенде де "бүл қалай болды?" демеді. Қазақ елімен тіл табысудың орнына, Махамбет өлеңінде қапаланатындай, "Патшаға хабар салдырып, Патшадан солдат алдырып" қазақ даласын қан жоса етті. Хан ақ сүйектен өзге қазақты істерге айласы кем көжек санады. Сондықтан да ғой Махамбеттің дырау қамшы тілі Жәңгірді "Қара шұбар жылансың" деп осып - осып өтетіні. Орыс, араб, парсы, татар тілдеріне жетік, тіпті жұбайы Фатима ханыммен неміс тілінде сөйлесетін, еуропалық білімді Жәңгір патшалық Уставтың, халықты қан жылатқан заңның қазақ мемлекеттілігін жоюға бағытталғанына мән бермеді. Мұны ондай білімі жоқ болса да, хан Кене жете түсінді. Ол хандықты яки қазақ мемлекеттілігін қайта қалыбына келтірмекке, ата-баба жерін халқына қайтарып бермекке жанын салды, Махамбет айтсақ, "дулығалы басын" берді. Міне, Махамбет пен Мағжан жырларындағы айырма осындай тарихи кері қалаң жағдайларға байланысты туындады. Сөзімді аяқтай келе айтарым: Махамбет жебесі адырнасынан ажырап атылғаннан бері қазақ қаншама уақыт өмір кешсе, соншама уақыт жерге түспеген. Махамбет замандасы Шернияз ақын " Исатай ел еркесі, ел серкесі" десе, жерлес қарындасы Алмажан ақын "Жетім қыз" поэмасында, бұдан соңғы бар ақын, жырауларымыз Абай, Мағжандар бас болып, жерге тоймайтын жеміт көздерге жыр жебесін қарша боратты. Жер үшін Исатай-Махамбет "ауыр әскер қол ертсе", әдебиетіміз уақыт оза қазақ жері үшін ауыр жанр романын да сапқа тұрғызды. Кешегі Мұхтар Әуезов "Абай жолы" роман эпопеясынан бастап, бүгінгі тарихи романдардан бұл тақырыпқа айналып соқпағаны кемде кем. Тәуелсіздіктің он жылында жарық көрген Қабдеш Жұмаділовтың "Дарабоз", Қалмұқан Исабаевтың "Серт", "Шоң би", Софы Сматаевтың "Жарылғап батыр", Кәдірбек Сегізбаевтың "Бел асқан" романдары әлі де "Жер ашуы — жан ашуы" деумен келеді. Махамбеттің елім, жерім деп жырлаған саяси лирика жебесі жерге түскен жоқ дейтін себебіміз, сол жырдың тәуелсіз Қазақстанымызда да бітпегені былай тұрсын, тіпті жаныға түскенінен де болар...

Махамбет Өтемісов — XІX ғасырдағы қазақ әдебиетінің мәртебесін биіктетіп, абыройын асқақтатқан аса талантты тұлға. OJІ — Табиғат аямай үйіп-төккен жан-жақты дарынның иесі. Махамбет — әрі ақын, әрі сазгер, әрі шешен. Бұл ғажайып өнерлері өз алдына, ол өмір бойы елінің қамын жеп, халық бақыты үшін күресіп өткен батыр. Махамбет Өтемісов 1836—1837 жылдары Бөкей ордасындағы (қазіргі Батыс Қазақстан облысы) сол кездегі үстем таптың қиянаты, озбырлығы, әділетсіздігіне қарсы халық көтерілісінің ұйымдастырушыларының, жетекшілерінің (Исатай Таймановпен бірге) бірі болды. Еркіндік, елдік аңсаған халық көтерілісінің ұраншысы да, жыршысы да, шежірешісі де Махамбет еді. Махамбет жырлары — Бөкейде бүлік салған халық көтерілісінің әдеби айнасы. "Соғыс" деген өлеңіндегі көтерілістің шарықтау шегі — орыс патшасы әскері мен Исатай сардарларының шайқасы — реалистік картина. Ал, "Мұнар күн" өлеңінде халық көтерілісінің күші басым жау әскерінен жеңіліс тапқаны мен Ер Исатай өлген қаралы күн теңдессіз бейнелі буындармен суреттеледі. Махамбет — оптимист ақын. Исатай екеуі бастаған жорық жеңіліске ұшыраған кезде де ол күйректік сезімге берілмеген, ешбір мойымаған. Соңына ерген халқын айбынды күресті тоқтатпауға үндейді. "Ұлы арман", "Жайықтың бойы көк шалғын" т.б. өлеңдерінде қалың бұқараны бастап зорлықшыл билік иелеріне қарсы тағы да шайлығы шайқасуды аңсаған ақынның қанатты арманы бейнеленген. Ақын үміті зор болды. "Қамалаған көп дұшпан, әлі де болса, қойдай қылып айдармыз" - деп ол бұқара халықтың буырқанған дауылды күшіне қалтқысыз сенді. Ақынның көтерілісшілерге дем беріп, қарулы күрестің қиындығына табандылықпен шыдауға үгіттеген "Ереуіл атқа ер салмай" өлеңі де нағыз оптимистік от-жалынды, жігерлі идеямен суарылған. Махамбет — шын мәніндегі халық ақыны. Ол халықтың ой - арманын, мұң-мүддесін, тілек-мақсатын үздіксіз жырлады. Халықтың арман - үмітіне қуат беріп, бар азап -қайғысын арқалап өткен ер азамат. Өзі туралы айтса да, Исатайдың батырлық ісін көрсетсе де халықты қатар жырлаумен болды. Исатайдың, өзінің, өздеріндей батырлардың, туған халқының асыл арманы, биік мұраты үшін күреске біржола бел буған ақын - батыр шығармашылығынан айқын көрінеді. Махамбет жырларында көркемдік шеберлікпен сыпайы сомдалған екі үлкен әдеби бейне бар. Ол - халық жөне оның көсемі Исатай. "Айныма", "Бағаналы терек", "Әй, Махамбет, жолдасым", "Исатай деген ағам бар", "Атадан туған аруақты ер" атты өлеңдерінде халықтың, оның сүйікті батыры Исатайдың дұшпанмен қанды шайқастағы ерлік істері үлкен шеберлікпен суреттелген. Ең негізгі орталық кейіпкер — халық батыры Исатай. Исатайды ақын туған халқының шын ерлерінің үлгісі ретінде жырлаған. Өз замандастарына, кейінгі ұрпаққа халық үшін аянбай еңбек етудің, қан мен тер төгудің, күресудің өшпес өнегесін Исатайдан үйренуді уағыздайды. "Мінкен ер", "Тарланым", "Тайманның ұлы Исатай", "Біз неткен ер" атты өлең - толғауларында ер Исатайдың батырлық тұлғасы хас шеберлікпен мүсінде:

деген шумақтарда Исатайдың асқан өнерпаздықпен сомдалған көркем бейнесі көрініп-ақ түр. Халық батырын, ер досын жүрек түкпіріндегі жақұт, інжу-маржан сөздермен, шынайы тебіреністен туған асыл сүйіспеншілікпен жырлаудың қайталанбас биік үлгісі нақ осындай болуға тиіс! Махамбет өз өлеңдеріндегі неше алуан бейнелі - безбенді сөздермен өзінің де тарихтағы асқаралы биік әдеби бейнесін жасап кеткен. Өз шығармаларында өз бейнесін жасау — қазақ әдебиеті тарихындағы тым сирек ұшырайтын құбылыс еді. Ақынның өлеңдерінде айтылғандай, Махамбет өз замандастарынан суырылып озған, нар қасқа тұлға. Адам бойына жарасатын асыл қасиеттерімен танылған ол ел қамын жеген өз уақытының абзал азаматы, үлкен патриоты. Махамбетпен 1839 жылы кездесіп, сұхбаттасқан орыс жазушысы Б.П.Ковалевский: "Мен оны аса білімдар, орыс тіліне де жетік, сүйкімді жүзді, ер кейіпті, жайсаң жанды ізденімпаз адам, еліне шексіз берілген нағыз патриот, өз халқының ортасынан шыққан ардагер азамат ретінде таныдым", — деп оның табиғи ғажайып дарынын, адамдық жарқын қасиеттерін, қаһармандық бітімін дәл байқап, жазбай таныған болатын. "Махамбеттің әр сөзі — құйылған құрыш, қорытылған қорғасын", — деп академик Зейнолла Қабдолов айтқандай, ол жалынды ақын, көркем сөздің хас шебері. Махамбет XІX ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ әдебиетін байытып, дамытқан, өрісін кеңейтіп, абыройын асырған ақын. Идеялық мазмұны терең, көркемдік сипаты мол шығармаларымен қазақ әдебиетіне өлшеусіз үлес қосқан Махамбет — ұлы ақын, қазақ әдебиетінің классигі.

Многие и так, и сяк приноравливались, примеривались к огненным, искрометным, бунтарским стихострелам воина и поэта Махамбета (1804—1846), посильно стараясь передать дух и букву его неукротимой, дерзкой поэзии на русском языке. Попыток было немало. Накоплен и кое-какой опыт. Пора бы его обобщить, осмыслить. Но что-то пока не вижу дотошных, скрупулезных исследований, анализов, сопоставлений. Что и говорить, переводить Махамбета на любой язык трудно, сложно. А скорее, невозможно. Жертвовать приходится слишком многим. Ведь если Махамбет говорит "нар, атан, улек, бууршын, жампоз" или "коспак", то за этим кроются не просто верблюды разной породы и масти, а большой смысловой образный мир. Если Махамбет называет Баймагамбета "коспаком", то это означает не только худородный или захудалый верблюд, а именно верблюд- метис, верблюд-ублюдок, смесь одногорбого и двугорбой и указы-вает на недостаточно благородное, высокородное происхождение султана, что само по себе уже тяжкое обвинение и даже оскорбле-ние в понимании степняка. Если в оригинале читаем: "Эрайна, жігіттер, орайна!", то это вовсе не значит имя погибшего батыра "Арей", как читаем у АБ.Никольской, и никак не "Э-ге-гей!", как у АУстинова, да и пишется это слово не с заглавной буквы, как это случилось в одном из последних казахских изданий. Давний спор: что сохранить при переводе с языка на язык — дух или букву, форму или содержание, слова или интонацию. В моем понимании, главное в переводе — верность дыханию, интонации, размеру, ритмомелодике. Если при этом удается сберечь еще и букву, т.е. лексический материал, — честь и хвала интерпретатору-переводчику.

Эти горестные, тяжеловесные, раздумчивые строки запали в мою душу еще в подростковые годы. Они вызывали слезы у меня, депортированного с Волги мальца. Я искренне сочувствовал, сострадал неведомому мне мятежному казахскому поэту. Позже я осознал: эль (ел) и коль (кел) — исконные атрибуты казахской поэзии. Поэта разлучили с эль, с народом, с краем, с родиной, с родной землей; птицу-пигалицу, пичужку, чибиса разлучили с коль, с родным озером. Какое переплетение трагических судеб! Анна Никольская, первая переводчица Махамбета (50-е годы теперь уже прошлого века) перевела это стихотворение так:

С озером тебя разлучили...

И т.д. Есть кое-какой намек на тональность, словесная фактура близка к оригиналу, не так ли? А вот перевод Альберта Устинова:

Вопросительные знаки здесь относятся к словам, отсутствующим в оригинале. Они и не могли быть, так как напрочь разрушают, размыкают казахскую поэтику, казахский образный мир. Но в данном случае речь даже не об этих чужеродных деталях. Суть же в том, что не годится для Махамбета, для всего его им-пульсивного речестроя это бойкое: "та-та, та-та, та-та-та-та..." — "тятя, тягя, наши сети вытащили мертвеца".

То же стихотворение в переводе Кайрата Едилбая:

Чибис милый, чибис мой, Крепкокрылый чибис мой, Я безлюдью другом стал: Где мой Исатай-герой?! Защищал я край родной, Но от края отлучен; Ты же озеро стерег, Как и я, ты одинок, С туч слетавший чибис мой! Как и ты, удар стальной Испытав от птицы злой, Я покинул мой народ — Под Джангировой пятой, Что тут скажешь, чибис мой. Махамбет проводит дни, Полон скорбью и тоской. Здесь ритмомелодика значительно приблизилась к оригиналу, да и много лексического соответствия. К чему-то, конечно, можно придраться, но перевод, думаю, вполне приемлем. Обратимся к переводу Ауэзхана Кодара: Эх, птица-чибис, страж озер, Крылом ты крепок, шеей хил, Я, Исатая потеряв, Яд одиночества испил. Эх, птица-чибис, сирый друг, Я был заступником страны. Теперь оттуда выгнан вон. А ты озера озирал, Но тоже их теперь лишен. О, чибис мой, твой крут полет, Но раз остался без озер, То в этом кречет виноват, А я, раз изгнан из страны, Виню Джангира в том, мой брат. Эх, говори, не говори, Я, Махамбет, уж столько лет Пучиной горечи объят. Что тут сказать? Вчитывайтесь в оригинал, сравнивайте, со-поставляйте, и вы обнаружите немало достоинств перевода, вполне оправданные трансформации образного строя, адекватные обо-роты, лексические соответствия. И этот перевод имеет право на существование.

И, наконец, еще один перевод — Бекеша Карашина:

Эх ты, чибис, одинокий, твердокрылый, мягкошеий... В том, что ты сейчас без стаи, кто-то, видимо, виновен. После стычек и сражений, словно стылый сирота я, как и ты, один остался — без друзей, без Исатая. Я народа был опорой, от него теперь оторван. Ты красою был озерной, но теперь и ты безроден. Эх ты, чибис, птица неба, мне бы вольный твой полет! Я б тогда страдальцем не был, из врагов исторг помет! Но тоскливо эти строки мы поем теперь вдвоем. Хан Жангир и враг твой, сокол, кружат черным вороньем... И здесь я отсылаю читателя к оригиналу, дабы убедиться в дос-тоинствах и изъянах данного перевода. Лексических отклонений, очевидно, немало, но "дыхание" оригинала явственно ощущается, да и весь образный строй, печаль и тоска одинокого поэта-мяте-жника, облаченные в свойственные ему динамизм и экспрессию, вполне вписываются в общий контекст махамбетовской поэзии. В стихах Махамбета, насколько мне позволено судить, едва ли не главное — эмоциональное состояние души человека, страстного, необоримого, воина, храброго, отчаянного, заступника на-рода, непримиримого к врагам, неистового. Это не стихи, сочи-ненные в уютной юрте, в благостной тиши; это именно СТИХОСТРЕЛЫ, рожденные в бою, в изнурительных походах, в седле на лошади, в порыве жажды схватки с заклятым врагом, стихи - призывы, стихи — воинский клич, стихи-гимны. А эмоциональное состояние и речевая интонация между собой прочно связаны. Речевая интонация есть дыхание. А перевод — это когда созвучно, соразмерно дыхание. В поэтических переводах незнакомого мне Бекета Карашина я узрел именно эти качества: напор, экспрессию, динамизм, ярость, неукротимость, буйство мятежного поэта-бунтаря. Махамбета переводят на русский язык уже более полувека. В последние годы заметны серьезные сдвиги в этом сложном творческом деле. Отрадно, что русскоязычные казахи все глубже проникают в суть махамбетовской поэзии и с завидным упорством стремятся выразить ее Дух изобразительными средствами русского языка.

Достойно представить своеобычную поэзию мятежного Махамбета на русском языке пытались и пытаются многие. Назову лишь некоторых переводчиков и интерпретаторов Махамбета: А. Никольская, А. Устинов, А. Кодар, А Утегенов, Б. Карашин. В разное время переводили Махамбета Вс. Рожденственский, Вл. Цы- бин, В. Антонов. Возможно, кто-то еще. На основе анализа разных переводов знаменитого стихотворения "Чибис" ("Кызгыш кус") я старался конкретно продемонстрировать тернистый путь постижения Махамбета средствами русского языка ("Книголюб", № 1—2, 2003 г.). Сравнивая русские переводы с оригиналом, я сделал для себя неутешительный вывод: передать адекватно, т.е. точно и созвучно, Махамбета на русском языке, скорее всего, невозможно — иное время и бытие, иной дух и язык, иная стихия и ментальность. Попробуй передать по-русски слова, понятия, образы казахского поэта - бунтаря двухвековой давности. Но ведь и этого мало! Нужно передать дыхание, напор, ярость, динамизм, экспрессию, неукротимость, буйство, упоение битвой, схваткой вольнолюбого поэта.

Ой, нет! Очень уж непросто. Немыслимо.

Кайрат Едиль, переводчик и ученый - литературовед, не один год упорно бьется над переводами Махамбета. И, по-моему, он понял: переложить Махамбета сугубо поэтическими средствами на русский язык явно недостаточно, самоограниченно — в любом случае получится невнятная тень, дряблый пересказ, "изнанка ковра" (Л.Н.Толстой), что-то косноязычное, а то и вовсе воляпюк. Отдельные озарения, удачи дела не спасут. А коли так, то нужно, видно, идти каким-то другим путем. Нужен творческий тандем поэта и исследователя-интерпретатора. Или лучше их двуединство, сплав в одном индивидууме. Именно такое счастливое сочетание талантов в одном лице и представляет собой Кайрат Едиль. Он поэт-исследователь, переводчик—интерпретатор древних казахских сказителей-жырау, пристально изучающий космос казахской устной поэзии и миропонимание, духоустройство кочевников. Именно с такой колокольни он и подошел к посильной передаче Махамбета на русском языке. Поэтический перевод он сочетает с научным исследованием и дотошным толкованием. Таким образом, русскоязычный читатель получает более объемное представление о поэзии воина Махамбета. Проиллюстрирую сказанное хотя бы одним примером. Вот хрестоматийное стихотворение Махамбета "Ереуіл атка ер салмай":

Художественный перевод по многим параметрам, по лексическому составу, по интонации и ритму вполне соотносим с оригиналом, или, по крайней мере, весьма близок к нему. Но вопросы возникают. Например, я помню, как уже лет двадцать-тридцать идет ожесточенный спор по первому же слову в оригинале — "ере- уіл",. Как правильно: "ереуіл" ("мятежный") или "ерулі", "ереулі" ("сопутствующий", "запасной", "заводной")? На это нет единого мнения у казахских литературоведов, лингвистов и текстологов. Отсюда и на русский переводят по-разному: "запасной конь", "второй конь", "боевой конь", "строптивый конь", "смкееый конь". Как передать по-русски "енку-енку жер шалмай"? У Кай- рата Едиля: "Не кочуя, пути не храня...". У А. Утегенова: "Сопку за сопкой не обскакав..." Что значит: "Курт не вкусив на закате дня"? Не всякий казах знает, что такое курт. К тому же в оригинале сказано: "Алт малта ас болмай...". А "малга" — это разновидность курта, твердый, плотный, полупрозрачный комок, который не растворяется даже в горячем жирном бульоне. Его можно держать часами во рту в изнурительном походе. И часто "малта" — единст-венная пища путника-кочевника, которой он поддерживает силы. Как объяснить русскому человеку выражение: "Не загрустив, что сын стал чужим"? Или: "Большой Полдень" — какое время суток? Словом, вопросы возникают на каждом шагу, едва ли не в каж-дой строке. А как быть с историческими реалиями, фольклорными реминисценциями, этнографическими, бытовыми реалиями? Или с бесконечными разновидностями верблюдов? Нет, чисто художественным переводом никак не обойтись. Не-обходим комментарий — исторический, филологический, философский, этнографический, географический. Нужны пояснения, толкования, варианты. И переводчик Кайрат Едиль это прекрасно понимает. И он подошел к драматической жизни, к трагическому времени, мятежной среде и бурному творчеству Махамбета Уте-мисова во всеоружии: все тщательно изучил, объяснил, перевел (то художественно, то подстрочно), истолковал, обосновал, приведя исторические справки, филологические эквиваленты, лексические и фразеологические варианты. Он включил свою книгу под звучным названием "Тарлан" и объемную, обзорную статью покойного литературоведа К. Сыдикова в оригинале и в переводе на русский язык, и казахские тексты стихов Махамбета, взятые из сборников К. Сыдикова и М. Магауина, и свои переводы, и свое историческое эссе, и основательные, подробные примечания к стихотворным текстам, и филологические комментарии со ссылками на известных казахских жырау XV—XІX веков, и на изыскания исследователей, и еще несколько статей, посвященных творчеству Махамбета. Может, громоздко? Может, такой всеобъемно научный подход к творчеству Махамбета утяжеляет его восприятие? Может, наука довлеет над поэзией? А как бьггь? Доступен ли нам Фауст без основательных ком-ментариев? Или трагедии Шекспира? Даже Абай без пояснений нам не всегда понятен. Стихотворение Махамбета "Ереулі атқа ер салмай" ("Не снаря-див ереула-коня...") переводчик подробно прокомментировал в своих примечаниях, сделав к 19 строкам 8 сносок. И без этого комментария поэтический перевод был бы не полон, не адекватен. И такого метода постижения Махамбета переводчик придер-живается от начала до конца. И я думаю, что это в данном случае и на данном этапе наиболее оптимальный вариант изучения, познания, усвоения творчества Махамбета на русском языке. И именно в этом я вижу "сверхзадачу" переводчика. Он как поэт и исследователь посильно открыл русскоязычному читателю большой и сложный мир Махамбета, чье 200-летие со дня рождения мы ныне отмечаем. И за этот творческий и гражданский акт мы должны быть благодарны Кайрату Едилю. В постижение Махамбета он внес своим "Тарланом" серьезный вклад. Благодарность заслуживают и науч-ный редактор Е. Турсунов, и составитель - рецензент профессор А. Жаксылыков, и авторы заключительного раздела "Махамбет в философии, литературе, музыке и художественном переводе" (А. Наурзбаева, А Жаксылыков, А Альмуратова, Ж. Ордалиева). Изучить, понять, осмыслить все, что включено в книгу "Тарлан", непросто: требуются и время, и умственные, духовные усилия. Но Махамбет стоит того. Стоит того и серьезный труд Кайрата Едиля.

Қазақта өткен тарихта да, құдайға шүкір, бүгін де ақын көп. Бірақ солардың ер деген эпитетке лайықты ішіндегі үздігі — Махамбет. Сондықтан оны әдеттегідей ақын Махамбет Өтемісұлы дегенше, өзіне лайықты есім "Ер Махамбет" деп атау ұнасымды. Ер туралы Махамбеттің өзі айтпап па еді:

Махамбет ерлік мазмұнын тек поэзиямен ғана емес, өзінің жеке басының ерлігімен дәлелдеп өткен. Махамбет Өтемісұлы деген көбінесе, ол көптің бірі болып жалпы тізімге еніп кетіп жүр, ал Махамбет тізімнің адамы емес, хан Абылай деген сияқты ол біртуар — адам, демек, оны Ер Махамбет деп айту және солай халық санасына сіңдіру қажет іс. Ақын атымен аталатын көше, оқу орындары, елді-мекендерді Махамбет Өтемісұлы демей, ерекше етіп "Ер Махамбет" деп атасақ деген тілек барын айтып отырмын.

* * * Ерлік табиғаты туралы бірер сөз. Ерлік деген феномен үнемі ақылға сыя беретін іс емес. Махамбет:

деген. Ерлік табиғатында тентектік бар. Бірақ тентектік түсінбестіктен болады. Ерлік деген түсінікті де, түсініксіз де істер жиынтығы. Ерлік болмысын түсіну үшін де мерзім керек. Жөне де есте болатын жағдай Ерлік деген ортақ мәселенің бір жағы, толық өзі емес. Сондықтан да біз бүгінде санамыз егемендік кеңістігін еркін меңгере алатын жағдайда халқымыздың тарихында болған ерлік істерге жан-жақты түсінік бере алатын қалде, кешегі күні өткен тұлғаларға, солардың аруақтарына басымызды игеніміз дұрыс болмақ. Бір мысал, өткен жылы тамызда Шығыс Қазақстан өңірінде, Аягөз жерінде "Қозы Көрпеш — Баян сұлу" жырына 1500 жыл толған мереке тойланып өтті. Меніңше, бұл - үлкен істің басы. Бұл жырдың мәні, орыс халқы үшін "Слово о полку Игореве" қандай болса, біздің халық үшін сондай болмақ. Неге дейсіз ғой! Жырда Каспий алқабынан қазіргі Ақтөбе облысының Қозы - хан, оның нөкерлері Айбас, т.б. қырық күнде Шығыстағы Аягөзге жетіп келеді, 40 күнде тағы қайтып кетеді, яғни жолда еш кедергі жоқ. Демек, бұдан шығатын қорытынды осы халық, осы алып мекеніміз бұдан 40 жыл бұрын дәп осы қалпында болған, оған жыр куә. Ұлттық тұтастығымыздың (саяси өрі рухани) 1000 жылдық, тіптен одан да аса тарихы бар екен. Бұл ұлттық идеяның тарихи негіздемесі. Осы жыр туралы да ақиқат ашылмай келді, біз ел батыры Қодарды, ақылгөй (дәлелі 90 мың жылқыны, соған ерген елді аман-есен басқарып отырған) Қарабайды жауыз етіп көрсетіп келдік. Біреулерді мақтау үшін, міндетті түрде біреулерді жаман деуіміз қажет болды. Бүгінде бүл санадан құтылғанымыз абзал. Тарихта әрбір тұлға өзіне тиісті істерді атқарған, сол үшін енді оларды жазғыру қажеттілік пе? "Қыз әкесі — Қарабай, ел батыры Қодар өз мүдделеріне сай әрекет еткендер, оларды не үшін жазғыруымыз керек. Сол сияқты, айтарым ақиқаттың үнемі қос сипаты болмақ. Ақиқатты біржақты түсіну — теріс түсініктерге бастайды. Біз Махамбет Өтемісұлын "Ер Махамбет" деп атағанда бүл мәселені, оның қарсыласы хан Жәңгірді зұлым етіп көрсету арқылы әрекетке бармауымыз керек. Тарихқа сол заманда Ер Махамбет қандай қажет болса, хан Жәңгір де сондай қажеттіліктен шыққан. Ер Махамбет ерлігінің бір ұшы хан Жәңгірге қатысты Жоғарыда ерлік табиғатында тентектік бар дедік. Сірә, ерліктің мүмкін солай болуының өзі қажеттілік шығар. Осы істің әділ қазысы кім болмақ. Ер Махамбет көзсіз ерлік, намысшыл, рухани ерлік жағында болса, хан Жәңгір ерліктің ақылға сыйымды жағында болған. Осы тұста Абайдың орыс ақыны Михаил Лермонтовтың "Менің сырым жігіттер емес оңай" — дейтін өлеңінің аудармасы еске түседі:

дейді ғой Лермонтов пен Абай бірігіп. Сондықтан Махамбетті де, хан Жәңгірді де сынаушы, сол қайғыны жіберушінің өзі болмақ. Ер Махамбет хан Жәңгірді доп айтқан; ол: "хан емессің қасқырсың", — дейді. Қасқыр деген қолға үйретуге көнбейтін жыртқыш. Хан Жәңгір — қасқыр, себебі, заманы солай. Ер Махамбетке ұнамайтыны хан Жәңгірдің көпшілікке мейірімі шағын, қасқырда мейірім деген атымен болмайтын қасиет. Сол үшін ол хан Жәңгірді аямайды. Бұл тұста мынандай жайды еске алған жөн, хан Жәңгірге берген мінездеме Махамбеттің мінездемесі, оған біздің көп қатынасымыз бола бермеуі керек. Біз Махамбет емеспіз, біз Махамбеттей ер де емеспіз! Хан Жәңгірге берілген сын — Махамбет шыққан ерліктің деңгейінен берілген сын екені үнемі есте болғаны абзал.

* * * Махамбеттің ерлігін тануда біз біржақты түсінікте едік, енді түсінігіміз толысып келеді, себебі, ақиқаттың екінші сипатына қатысты хан Жәңгірдің тарихи бейнесі, тұлғасы, заман шындығы ашыла бастады. Халықтың қилы-қилы тарихы осындай тұлғаларды өмірге әкелген. Біздің мақсатымыз тарихи болмысты бұзып - жұлмай тұтасымен қабылдау, бүл тек бізге ғана емес, бізден кейін өмір сүретін ұрпақтарға да үлгі. Махамбеттің бүкіл өлеңдері ерлікке арналған. Ерліктің не екенін білгің келсе, Махамбет өлендерін оқы әрі жатта. Махамбет үнемі ат үстіндегі — ақын. Жайланып отырып өлең жазу оған бұйырмаған. Ол ерлікті поэзия тілімен насихаттаған, ерліктің түпкі мақсатын ашқан, ол мақсат — ел қамы. Етек-жеңі жиналмай, бытырап жатқан елді енді жинау мүмкін еместігін хан Жәңгір білген. Бұл мақсатты Махамбет өзінше шешкен. Ол халықтың намысын ояту , жер болмау, құлшылыққа түспеу үшін көзсіз ерлікке барған. Өз күресінің нәтижеге жетпейтінін Махамбет те оның серігі Исатай да білген, бірақ ерлік табиғаты өз дегенін жасамай қоймайды. Ертеңгі күнін таразыға салып, ойланып -толғанып отырған адамнан ерлік шықпайды. Махамбеттің ерлігі жанқиярлық ерлік. Мұндай жандар өр ел тарихында өте санаулы болады. Сондайдың бірі — Ер Махамбет. Ерлік те тыныштық сияқты құбылыс. Ерлікте де ғашықтық сияқты шын берілу, қажет болса құрбандыққа іштей даярлық болады. Ер адам мерт болам демейді, себебі, оған қуат беретін намыс. Бұл жөнінде мақал да тура айтылған: "Ерді намыс, қоянды қамыс өлтіреді" — деп. Ерлік деген тек бір сәттің көрінісі емес, ол адамның қалыпты жағдайы. Ерлікті Махамбетке қатысты айтсақ, ол оның төл қасиеті. Сол төл қасиеті, оның ақындығы арқылы айқын көрінген. Махамбеттің ақындығы оның Ерлігінің көрінісі. Махамбет тумысынан ер болмаса, оның ақындығы белгілі болар ма еді, болмас па еді, кім білсін? Ерлік табиғаты тылсым. Нағыз ерлер ер атанам деп ерлік жасамайды. Ерлік адамның өз болмысынан шықпақ. Ерлік жасап атымды қалдырам дейтіндер де болады, бірақ олар туралы әңгіме бөлек. Ал, бүкіл болмысы, ғұмыры ерлікке толы жандар болады, міне, сондай адам — Ер Махамбет.

Ата - тарихымызда 1836-1837 жылдардағы ұлт-азаттық қозғалысының ұйымдастырушылары ержүрек Исатай мен құс таңдай жырау Махамбеттің жөні бөлек. Бұл орайда мұзбалақ текті Махамбеттің жорық сәтінде, ат үстінде, майдан сахнасында туған тас - түйін тамаша толғауларының күрескерлік рухы асқақ, ой-пікірлері орасан кесек, тілі мірдің оғындай, сексеуілдің шоғындай, семсердің жүзіндей. Замана бұр қаныс, уақыт сынынан мүдірмей, сүрінбей өткен сан сипатты, алуан қырлы, әсем өрілген гауһардай мөлдір, шәрбат шырынында таза, торт тақтасы түгел, құдіретті, мінезді, арынды толғаулары оның болмыс - бітімінен (әділдік, турашылдық, өжеттік қасиеттері), терең дүниетанымынан, азаматтық тұлғасынан, философиялық көзқарасынан, елге, жерге деген құштарлығынан туындаған деуге болады. Метафоралық - образдық мәні мейлінше зор екпінді, серпінді сөйлемдер, ұлт тілінің негізгі сөздік қорындағы түйдек-түйдек оралымдар, жан толқытарлық сөз - образдар, сөз -символдар, тау сілкін көркем теңеме — Махамбет жырларына төн. Заңында, бұлардың күллісі — буырқанған жігер-қайраттың, тасқындаған ойдың, телегей сезімнің, қуатты қиялдың жемісі. Ұлы мақсат жолында арыстанша арпалысқан ұлы егестің, жойқын көтерілістің ту ұстаушысы, ұйтқысы, батырлардың тұйғыны, "толықсып толғау толғаған" ақпа - төкпе ақын Махамбет:

деп, қаһармандық болмысын сипаттайды, қантөгіс қырғындағы айла-әдісін мәлімдейді. Осы түйдектің көркемдік сырлары мынада болса керек. Ең алдымен, ақынның бүкпесіз сөйлеуі, ағынан ақтарылуы, өзі туралы мөлдіретіп баяндауы. Және ой - сезім толқындарын әсерлеп, мәнерлеп жеткізуі. Мысалы, "Еңселігім екі елі, Егіз қоян шекелі, Жараған теке мүшелі". Бұлар ұлттық - психологиялық мағынасы күшті фразеологиялық тіркесімдер. Әрі ұйқастық, әрі дыбыстық жағынан байланысып тұр. Экспрессивті - бейнелі мағынасы алабөтен, терең. "Тартынбай сөйлер асылмын", "Махамбет атты батырмын" дейтін жолдар нар кешуде айдыны асқан айбатты батырдың, дауылпаз жыршының табиғатын жарқыратып ашқан. "Құла бір сұлу ат мінген, Құйрық, жалын шарт түйген" деген тармақтардың ұйқастары нақ - нағымен келісті дыбысталады. Сондай-ақ дауыссыз дыбыстардың үндесуі де өлең сөзге өрнекті, сұлулық дарытқан.

Өрт ішінде алаулап жүрген, ой-қиял теңізінде жүзген, Отан тағдырын, ұрпақ келешегін, ел тәуелсіздігін жан-тәнімен сезініп, жолбарыстай долданған, барысына атылған жыршы сөз меруерттерін былайша тізбелейді:

("Мен едім") Қорыта келгенде, Махамбет поэзиясы — сап таза тілімен, от - жалын Шешендік интонациясымен, көркемдік шеберлігімен, жоғары ақындық мәдениетімен, ұлттық дүниетаным тереңдігімен, суреткерлік қолтаңбасымен өзгешеленеді.

Среди блистательных имен великих сыновей народа, навсегда вошедших в историю духовной сокровищницы недосягаемой звездой сверкает имя Махамбета Утемисова. Пламенный поэт, бесстрашный воин свою короткую, но яркую жизнь, "души прекрасные порывы" посвятил служению родному народу, верой и правдой, копьем и пером провозглашал идею свободы и спра-ведливости. Общественно-социальное мировоззрение поэта-бун-таря, сформировавшееся в годы становления Букеевской Орды, проникнуто пафосом национально-освободительной войны, по-рывом самопожертвования и сыновней любви Отечеству, романтической мечтой о всеобщем благоденствии на казахской земле. Историческая фигура Махамбета, богатейший художественный мир, его гражданское предназначение в период глобальных пере-мен, высокая миссия его искусства всегда волновали деятелей науки и культуры Казахстана, будучи лейтмотивом их научных изысканий и творческих поисков. Это ученые-историки Досму- хамедов X., Шахметов В., Бекмаханов Е., Алдамжар 3., писатели и поэты Джансугуров И., Сланов Г., Абдикадыров К., Алимжанов А., Шаханов М., литературоведы Джумалиев К., Исмаилов Е., Ахметов 3., Сыдыков X., Кабдолов 3., Тлепов Ж., композиторы- музыканты Жубанов А, Тлендиев Н., Рахмадиев Е., Жубанова Г., Ахмедияров К., Мухамеджанов Т., Абдинуров С., художники, гра-фики и скульпторы Кисамединов М., Исамабетов А., Мухатов Т., Кулмугамбет М. и многие другие. В их научных трудах и худо-жественных творениях Махамбет предстает как ярчайшая много - гранная личность, поэт-воин, пламенный оратор, музыкант-импровизатор, человек неукротимой энергии, пламенного сердца, незаурядного ума, как символ свободы и гордость народа. По свидетельству русского ученого-писателя Е.П.Ковалевского (1811-1868), познакомившегося с Махамбетом Утемисовым во время путешествия по казахской степи, он отличался мужественным характером, честностью, прямодушием, красноречием и достоинством, знал русский язык. Прогрессивный представитель русской культуры пишет: "Я понял его как натуру героического склада, подлинного патриота, страстно ищущей души и большого обаяния". Махамбет признан также как автор многочисленных песен, толгау и терме и как талантливый гаойши-домбрист, названия его сочинений, как и поэзии, глубоко отражают его бунтарский дух, огненно-зажигательную динамику и героическое волевое начало. Народ веками слагал о любимом герое песни и кюи, а акыны — поэмы, дастаны и джиры. Вольнолюбивые стихи поэта передавались из уст в уста, заучивались потомками, вдохновляя и одухот-воряя их жизнь. Одними из образцов художественного отражения идей и образов поэзии Махамбета в национальной музыкальной культуре предстают кюи великого певца Степи великой Курман- газы Сагырбайулы — "Кішкентай" ("Меньшой"), "Жалын" ("Пламя") и "Кобік шашқан" ("Бушующий вал"). Названные инструментальные полотна — своего рода величественные гимны героическим деяниям народных батыров Исатаю Тайманову и его брату по борьбе Махамбету Утемисову. Ритмоинтонации кюев выдержаны в философско-трагедийном звучании, они полны внутренней энергии, мелос наделен большой эмоциональной экспрессией и психологической напряженностью. По верному утверждению академика А. К. Жубанова, кюи Курмангазы созвучны стихом великого поэта-воина. Народный поэт Казахстана Хамит Ергалиев в своем дастане "Көбік шашқан" ("Бушующий вал") о гаое Курмангазы пишет: Свой новый кюй он "Кшпкентай" зовет, Подобен кюй разливу грозных вод, Поет об Исатае с Махамбетом, Поет, как буря, с силой струны рвет. Миниатюрной симфонией, наполненной драматизмом герои-ческого порыва, поэзией воинской доблести, неудержимым потоком мыслей и чувств, воспринимается оркестровое сочинение "Махамбет", принадлежащее перу гениального художника совре-менности Нургисы Тлендиева. В нем многоликость музыкальных образов — мощь и сила народного бунта, топот неукротимых аргымаков, скрежет и лязг молниеносных мечей, драматизм и напряженность интонаций, постепенно захватывающая динамика и богатейший арсенал вы-разительных средств звуковой палитры с многообразием тембральных красок оркестра народных инструментов. В музыке Н. Тлендиева мы слышим голос самого поэта: Мы в бой помчимся, как сайга, Батыром каждый стать рожден. Вперед, джигиты, на врага! И лишь Аллах об этом знает, Где смерть джигита настигает!

("Смелее в бой"92) В интерпретации образов Исатая и Махамбета новаторское художественное решение демонстрирует народная артистка СССР Газиза Жубанова. Претворяя жанровые потенции народно-поэти-ческих форм, в данном случае толгау, посредством тончайших вы-разительных нюансов человеческого голоса, в первом действии оперы "Курмангазы" выстраивает развернутую музыкально-сцени-ческую картину. Атмосфера исторического прошлого, мотивы тра-гической жертвенности во имя народа ассоциативно воскрешаются в "Балладе об Исатае и Махамбете". В основе женского хора без сопровождения (a capella) Г. Жубанова мастерски трактует темати-ческий материал гаоя "Кишкентай". Первоначальная суровая мерность хорового звучания с его напряженно-сдавленными инто-нациями, скорбными полутонами имеют характерные черты пе- сенплачей (жоқтау). Композитор, далее трансформируя музыку хорового эпизода, нанизывая его полифонической многоярусной тканью, выражает гневный протест и мощь народного гласа: Камнями крутыми усыпаны горы, Слезами густыми усыпано горе. Но если орда многолюдна, И горы — не горы, И горе — не горе. Стрелу потеряешь — не трудно, Если орда многолюдна.

(стих. "Если орда многолюдна ").

Судьба свободолюбивого поэта-музыканта глубоко волновала народного артиста республики Базарбая Джуманиязова — автора получивших широкое признание вокально-хоровых и оркестровых произведений. Пристально изучая историю восстания под ру-ководством народного вожака и героя Исатая Тайманова (1791-1838), испытывая горячую любовь к поэтическому и музыкальному наследию его глашатая и сподвижника Махамбета, Б. Джума- ниязов в 1978 г. создает хоровое полотно (a capella) на стихи поэта-воина "Песня гнева". В этом сочинении, мастерски изложенном выразительными красками хора без сопровождения, композитор демонстрирует свободное владение богатыми приемами хорового письма, красочность и самобытность творческой палитры, яркий национальный колорит музыкального языка, развитость ладоритмической структуры и владение полифоническими формами. Особым творческим достижением композитора стало написание музыки, глубоко гармоничной эмоциональному накалу и динамике махамбетовской поэзии. Вышеотмеченные черты художественного мышления наиболее полно и зрело проявились в его новом музыкально-сценическом произведении "Махамбет" (1990 г.) Это историко-героическое полотно воскрешает волнительные эпизоды из жизни поэта, страницы из жизни национального героя, полной пафоса борьбы и тревог, романти-ческой мечты и трагедии одиночества. Остро драматичный и ди-намичный сюжет оперы сконцентрирован интерпретацией под-линных стихов Махамбета (либретто оперы написано Б. Аман- шиным и С.Жиенбаевым). Поэзия Махамбета, органично инкрус- тируясь в общую концепцию произведения, придает ему опреде-ленную документальность, воспроизводит историческую обста-новку, беспокойный дух эпохи, создает жизненную правдивость, придает высокий эмоционально-психологический тонус. Соответственно драматургической концепции композитора об-рисовка данной сцены возложена на оркестровую музыку. Ее эмоционально-смысловой нерв заключен в противопоставлении двух полярных музыкальных тем — механически повторяемого марша карателей и темы народа. Динамизм сложных звуковых построений воссоздает последнюю смертельную схватку враждую-щих сторон. Тема марша царской армии выдерживается назойливо, без модификации, а тема народного сопротивления получает динамичное развитие путем непрерывного полифонического раз-вертывания, "нанизыванием" контрастных голосов. Драматическая экспрессия оркестрового звучания логически подготавливает кульминацию данной картины — плача женщин. Так, через жанр жоқтау, в поэтической канве которого трагический стих — плач Махамбета, посвященного гибели Исатая, "Аспанда үшқан ақ сүңқар" ("Белый сокол, взлетевший в небо"), Б. Джуманиязов обобщает жизненно-философскую идею всего оперного сочинения. Вокальная партия Махамбета выдержана в декламационно- речитативной форме с гибким преломлением ритмоинтонаций домбрового юоя. Опера завершается картиной "Охота". Жангир-хан с прибли-женными (среди них и полковник Геке) устраивают охоту на камышовом озере. Неожиданно они встречают Махамбета, кото-рый после поражения, с горечью обреченности вынужден ски-таться по безлюдным местам. "Иду один я по острым скалам", — поет герой. Несмотря на трагическую предрешенность своей судьбы, бесстрашный поэт отвергает предложенное ханом пере-мирие и согласие96. Верным своим идеалам, избранной стезе, Махамбет гордо отвечает хану:

Сцена (дуэт) Махамбета и Жангир-хана перерастает в развер-нутый ансамбль, в котором каждое действующее лицо выражает свое отношение к происходящей ситуации. Квинтет изложен пси-хологически напряженными интонациями при контрастном пере-плетении мелодических линий. В передаче сложных чувств и сос-тояний оперных персонажей ведущую роль выполняют много-образные формы полифонического письма. В небольшом эпилоге на фоне хора a capella (за сценой) декламируются стихи, посвященные Махамбету "Күн сәулесін қалай гана қүртасың?" ("Как можно потушить лучи солнца?"). Опера завершается патетичным звучанием оркестра, возвеличивая на века гражданское и поэтическое бессмертие великого сына казахского народа Махамбета Утемисова. Опера Б. Джуманиязова "Махамбет" представляет собой одну из новых страниц национальной музыкальной культуры. Компо-зитор, обратившись к поэтическому и музыкальному наследию выдающегося акына и бесстрашного воина, стремится раскрыть историческое величие и социальную значимость этой легендарной личности, показать широкий спектр жизни Махамбета в ее светлых и трагических проявлениях, передать мощь и силу его огненных поэтических строк. Для воплощения столь ответственной и сложной творческой цели автор возрождает и трансформирует народные музыкально - поэтические традиции, столь богато представленные в наследии Махамбета, воспроизводя их на новом уровне (языковом, жан-ровом, формообразующем и конструктивном), гибко синтезируя с достижениями современного художественного процесса. Опера характеризуется национально-окрашенным песенным мелодизмом, самобытностью интонационного строя, богатством ладовых переливов (в частности, фригийского лада) и творческим претворением песенных истоков домбрового гаоя. Музыкальная стилистика "Махамбета" отличается красочностью и полипласто- востью вокально-оркестровой ткани, гибкой ладоинтонационной переливчатостью, ее драматургически обоснованной полифониза- цией. Показательны в этом аспекте отдельные номера из 1-й кар-тины — терме Балқы-жырау, танец девушек, вальс с хором, романс Зылихи (2-я картина), мужественный танец джигитов (3-я картина), марш повстанцев, заключительная сцена и многие другие страницы партитуры оперы. Созданием оперы "Махамбет" Базарбай Джуманиязов значи-тельно обогатил область постижения бессмертного творческого наследия Махамбета Утемисова. Обратившись к феномену леген-дарного поэта-воина, самобытная героическая поэзия которого не имеет аналогов, воплотив его уникальный художественный мир, композитор преподнес своего рода музыкальный венок — оперу "Махамбет" в сложном жанре национального музыкального ис-кусства. Воспетый в опере священный дух свободы, веками ви-тавший в Великой степи, сыны которой — Сырым, Исатай и Махамбет, Кенесары и Наурызбай, Турар и Ораз, стал исторической реальностью обретением казахским народом Независимости.

АХМЕТ ЖҰБАНОВ ЗЕРТТЕУЛЕРІНДЕГІ ҚҰРМАНҒАЗЫ МЕН МАХАМБЕТ КҮЙЛЕРІ Қазақ музыка мәдениетінің ішінде маңызды орын алатын — күй жанры. Ол ежелден адам өмірімен біте қайнасып келе жатқан рухани азық. Халық тарихындағы сан қилы өмір белестерін жіпке тізіп көрсететін көне шежіре. Күйде халықтың басынан кешірген тауқыметі, әділетсіздікке қарсы күресі, азат өмірді аңсаған асыл арманы мен қуаныш, реніш сезімдері терең толғаныспен өрнек бояуын тапты. Күй ғасырлар бойы қағазға түспей, ауызша түрде сақталып отырды. Бір орындаушыдан екінші орындаушыға, бір қолдан екінші қолға ауысып, екшеліп, сұрыпталып, ең құндылары ғана ұмытылмай біздің дәуірге жетті. "Ақылдының сөзіндей ойлы күйді, тыңдағанда көңілдің өсері бар" деп ұлы Абай жырлағандай, күй өмірдің түрлі қырын бейнелеп, адам жан - сезімінің нәзік қылын шертеді. Ақынның осындай терең ойларын заманымыздың заңғар жазушысы Мұхтар Әуезов: "Жалпы музыка атаулы нәрсе елдің сезім байлығы мен ішкі жаратылыс қалпын білдіретін болса, солардың ішіндегі ең толғаулы, ең терең сырлысы күй" деп орынды жалғастырады. Осындай озық үлгідегі күйлерді дүниеге алып келген күй атасы, асқан домбырашы Құрманғазы Сағырбайұлы мен жалынды ақын, күйші-композитор Махамбет Өтемісұлы еді. Бұлардың күйлерінің идеялық - эмоциялық өрісі өте кең, тақырыбы бай. Шат -шадыман "Балбырауын", философиялық тыныстағы "Кішкентай", серпінді "Серпер", арынды "Адай", салтанатты "Сарыарқа", кейде өжет, кейде долы албырт сынған Махамбеттің "Жайық асу", "Жорық", "Жұмыр - Қылыш", "Исатайдың Ақтабаны - ай" жөне басқа күйлер тыңдаушы жүрегіне әрқашанда жол табатын, жан тебіренетін нағыз халықтық жоғары көркем дәрежедегі туындылар. Күйшілер шығармасындағы халық тағдырына байланысты терең толғаныстар, суреткерлердің жанға бататын қоғам көріністері, азаттық жолындағы ауыр күрестер ізі, өмірбаяндық толғаулары романтикалық сарында шынайы бейнеленеді. "Кішкентай" атты күйді Құрманғазы өзі бірге жүріп қатысқан Исатай Таймановтың көтерілісіне арнаған. Осы оқша арқау болған күйдің музыкалық драматургиясы және интонациялық, ырғақтық - өлшемдік адуын сипатымен, қарқындылығымен азаттық күрес жолындағы шытырман қиыншылықтарды шынайы бейнелейді. Бұл күй халық композиторының үлкен шабытпен, жүрек толғанысынан туған классикалық үлгідегі толыққанды шығарма. Ахмет Жұбанов аса дарынды домбырашы - күйші Оқап Қабиғожиннің берген мағлұматына сүйене отырып, "Құрманғазы бұл күйді "Кішкене інісінің үлкен ағасы — Исатайға арнапты", — дейді. Сонымен "Кішкентай" халық азаттығы үшін болған күрес - шайқасты жырлап, формасының айтарлықтай үйлесімділігімен ерекшеленіп, орындаушыдан виртуозды шеберлікті қажет етеді. А.Жұбанов өзінің "Ғасырлар пернесі" (1975) деп аталатын еңбегінде "Кішкентай" туралы: "Күйдің сырттай көлемі де, мазмұндық тереңдігі де, техникалық дәрежесі де шыныққан формалық қалыптасуы да шын мәнісіндегі кішкентай шығармаға жатпайды", — дейді (40-бет). Күйдің эпиграфы Құрманғазының өзі сүйегі айтатын "Исатай мен Махамбет өкіне ме екен "өлдім" деп" деген екі жолын пайдаланғанын, осы өлең жолдарында күйдің бағдарламасы күні бұрын айқындалып қойғандай әсер беретінін әңгімелейді. А.Жұбанов "Кішкентайдың" басталуы жұмсақ та баяу, домбыраның үстіңгі шегінде ойналатын кіріспемен басталып, алдағы суреттелгелі отырған күрделі оқиғадан хабар беріп тұрғандай сезілетінін баяндайды. Домбыраның келесі буындарында бірте-бірте күй табиғатының өзгеріп, драмалық шиеленіске бағыт алып белсенді күрестің даму өрісі нышан беретінін академик былайша суреттейді: "Күйдің екпіні жүрдек, музыканың сазы бұрынғыдан гөрі қатая, ширай түседі: бастағы минор кейіпті буындар орнына енді мажор сазды дыбыстар келеді. Домбыраның сагасына қарай жылжығанда екпіні бұрынғыдан недәуір шапшаңдап, қағыстар қатайып, күйде шын мәнісінде тынышсыздық, талас-тартыс айқас суреттері алдына келеді. Домбырашы бүл арада Құрманғазы дәстүрінің орындаушылық түйінін пайдаланып оң қолдың шынашағын көтеріп қойып, домбыраны біраз дүрліктіріп алады" (Ғасырлар пернесі, А., 1975, 40-41-беттер). А.Жұбановтың: "Жалынды ақын, бунтарь Махамбет тартқан "Қайран Нарын", "Жұмыр -Қылыш" (батыр аттары) күйлері Құрманғазының "Кішкентайы" ата күйлері болды" (Құрманғазы, 11-6.) деген жолдарында үлкен шындық жатыр. Жас та болса есті Құрманғазы азаттық іздеген Исатай мен Махамбет бастаған шаруалар көтерілісінің қалың ортасында жүріп халық басына түскен ауыртпалықтың зілді зардабын басынан кешірді. Махамбеттің от жалынға толы поэзиясымен тегеуірінді күйлері Құрманғазы шығармаларының ерекше қалыптасуына игі әсерін тигізді.

деп Махамбеттің жырлағанындай, Құрманғазы осы тарихи оқиғаға "Кішкентай" күйін арнап, бостандық іздеген күресті жалғастыра білді. Құрманғазының "Көбік шашқан", "Ақбай", "Ақсақ киік", Махамбеттің "Өкініш", "Жайық асу", "Қиыл қырғыны" және басқа күйлері аса қарқындылығымен қоса әсерлі түрде дамитындықтан кейде қарапайым формаларға сыймай, кенерінен төгіліп жатады. Күйлердегі кейбір сабырлы да сазды, кең тыныстағы өрбулер, бірде арнасынан асып, тасқындап көтерілуі, немесе бәсеңсіп, сабасына түсе қалуы көрнекті музыка теоретигі Б.Асафьевтің байқағанындай, күйлерде "симфониялық дамудың сарқылмас мүмкіндіктерінің бар екенін" дәлелдейді. Құрманғазы туындыларының форма жағынан күрделілігі және үлкен көлемдегі кейіпте өрістеуінің (көптеген күйлерінің диапазоны екі октаваға жетеді) өзі шығарма мазмұнының тереңдігімен байланысты болса керек. Күйшілер шығармаларының маңыздылығы тек тақырыптық мазмұнында емес, дарынды композиторлардың алмастай өткір тіл құралдарында, лирикалық - эпикалық жоспардағы өжет те айбатты сарындағы күйлерін шығара білген даналығында. Құрманғазы мен Махамбет күйлерінің ерекшеліктері — өзі тұстас және өзінен кейінгі домбырашылардан дарабоз болатын себептері мол. Солардың бірі — домбыра мүмкіндіктерін мейлінше толық пайдалана білу, музыканың үздіксіз толқындана даму қозғалысы және борандатқан екпінді ырғақтардың шығарма бойынан ешбір толастамауы. Сондай-ақ күйлердің өлшемдік негіздерінің құбылмалығы, басқаша айтқанда бір күйде бірнеше реңктердің көрініс табуы халық композиторларының алған нысанасын, мақсат -тілегін дәлме-дәл суреттеудегі маңызы зор. Батыс Қазақстан күйлерінде ырғақтық қасиеттер дербес мән-маңызға ие болып, ерекше қарқындылығымен, айта қаларлықтай сергітерлік қуат, жігерімен көрінеді десек, бұл Махамбет пен Құрманғазы шығармашылығынан да анық байқалады. Мұнда күй тақырыптарына байланысты жөне бейнелеу - эмоционалды әсерлігімен қоса, әрқилы екпінділік құралдарды шебер қолдана білгендерінде болса керек. Осылардың бәрі қос композиторлардың демократиялық сипатқа ие болған музыкалық дәстүрді бастаушылардың қатарында екенін көрсетеді. Бұлар қазақтың аспапты музыкасының бай мүмкіндіктерінің барын дәлелдей отырып, шығармаларында тек шындықты суреттеуге, халықтың бостандыққа, еркіндікке ұмтылған ой арманын бейнелеуге күш салды. Махамбет пен Құрманғазы күйлері бір қарағанда композиторлардың жеке бастарына арналған өмірбаяндық болып көрінгенмен, түптеп келгенде қоғамдық-әлеуметтік тұрмыс көрінісін суреттеп, адам рухын үстем бейнелейді. Қазақта күйлер де көп, күйшілер де баршылық, бірақ олардың туындылары қамтыған мәселелер тереңдігімен, тақырыптық жан-жақтылығымен құрылымдық, түр - сипаты жағынан күйшілердің өзіне ғана тән күйшілік ерекшеліктерімен анықталады. Қазақ музыка өнерінің өсіп, өрбу барысында Махамбет пен Құрманғазы шығармаларының алатын орны өзгеше болғанымен алайда, ұлы суреткерлердің орындаушылық шеберліктері туралы, өмірі мен шығармашылық қызметтері жайындағы мәліметтер бізге толық түрде жетті дей алмаймыз. Олардың домбырашылық, композиторлық бейнелерін біз тек ауызша айтылған хабар - деректердің негізінде көз алдымызға елестете аламыз. Махамбеттің поэзиялық шығармалары жеткілікті түрде жиналып, зерттелген десек, бірақ музыкалық мұрасы соңғы уақытта табылып жариялана бастағаны белгілі. Рас, Махамбеттің Исатай атынан шығарған "Әй, Махамбет жолдасым" атты музыкалық толғауын 1936 жылы белгілі музыка зерттеушісі профессор Б.Г.Ерзакович Батыс Қазақстан облысының тұрғыны Насиболла Бихановтың айтуынан нотаға түсірген болатын. Бұл толғау түрлі этнографиялық жинақтарда жарияланып зерттеу объекгісіне айналды:

деп, "Исатай" деген атпен жарияланған болатын. Толғаудың музыкалық ерекшелігі — термелеп келетін өктем сарындағы әуен мен ырғақтық қасиеттер, мәтін мазмұнына сай келетін интонациялық айналымдар автор ойлаған драмалық шиеленістерді шебер бейнелей алады. Махамбеттің "Қайран Нарын", "Өкініш" және "Жұмыр - Қылыш" деп аталатын күйлерін 1957 жылы М.Ысмағұлов пен Т.Мерғалиев Орал облысының тұрғындары О.Сүйінбеков пен Ө.Жұмашевтің орындауынан жазып алған болатын. Одан кейінгі жылдары Махамбеттің тағы да төрт күйі табылып, казіргі уақытта жеті күйі белгілі болып отыр. Ел аузындағы аңыздарға қарағанда патша заманында Баймағамбет сияқты сұлтандар Махамбет күйлерін орындауға тыйым салғандықтан, домбырашылар жасырын түрде тартатын болған. Олар Махамбеттің өзі түгіл күйлерінен де қатты сескенеді екен. Махамбет күйлерінің бәрі де белгілі бағдарламаға құрылған. "Өкініш" күйі — Исатай бастаған шаруалар көтерілісі күшпен басылып, Исатай қаза болғаннан кейін шығарылған. Махамбет күйлері оның өлең - толғауларының сарынымен тығыз байланыста келеді десек, "Өкініш" күйінің өрбір буыны "Қызғыш құс", "Әй, Махамбет жолдасым" т.б. өлеңдерінің мазмұнымен сәйкес өрімделіп жатады:

деп толғанады. Қаһарман халық композиторының басқа күйлері де жеке өлеңдерінің мазмұнын дәлме-дәл кескіндейді. Махамбет күйлерінің орындаушылық стиліндегі кейбір ерекшеліктер қатарына күй қағыстарының жиі өзгеріп, көпшілігінде үлкен сағаға жетпей домбыраның ортаңғы регистрінде тартылатындығы. Ән-күйдің халық өмірімен, сан қырлы тарихымен, отбасы, әдет - ғұрып, салт-санасымен байланысты өмір сүретінің бір ғана дәлелі 1836-37 жылғы Бөкей ордасындағы отаршылдыққа қарсы Исатай мен Махамбет бастаған ұлы көтерілістің ізі де күйлерде қалды.

деп жырлағанындай дауылпаз ақын Махамбет оз поэзиясымен қатар күйлерінде де халықтың еркіндік пен азаттықты аңсаған арманын жырлады. Ақынның от жалынды қылыштай өткір өлеңдері мен сөздері қалың қауымның ойынан шығып саяси сезімнің оянуына ерекше эсер етті, таптық шиеленістің себеп салдарын ашып көрсетумен катар, хан мен сұлтандарға деген өшпенділік отын үдете түсті.

деп төкпелейді.

Қазақстанның халық артисі, дарабоз әнші Ғарифолла Құрманғалиевтің орындауындағы Махамбеттің "Мен — мен едім, мен едім" деп басталатын атақты терме - толғауын музыка зерттеуші Болат Қарақұлов 1975 жылы жазып алып, кейін "Қазақтың музыкалық фольклоры" (1982) деген кітапқа енгізген-ді. Бұл — Махамбеттің қыр соңынан қалмай қойған қарақұлағы сұлтан-правитель Баймағамбет Айшуақовты сөзбен жерлеген өлең - әні еді, биік нотадан, ащы дауыспен басталатын музыкалық - поэтикалық шығармада автор өктем сарындағы өңменіңнен өтетін өлең - сөзбен ата жауына деген өші мен кегін ақтарыла білдіріп, ойындағы бәрін ашық айтады:

Құрманғазы мен Махамбет күйлерінде жігер де бар, мұң да бар, симфониялық астар да бар, тарих та бар. Көзбен көріп, қолмен ұстауға келмейтін сол туындылардың идеялық -эстетикалық, философиялық, әлеуметтік мән-маңызын сөзбен суреттеу, олардың айтайын деген ойын ешбір бояумен кескіндеуге де болмайды, күйді тек есту арқылы білу керек, тыңдап отырып түсіну керек. Ахмет Қуанұлының осындай қиын да қызықты күй мәселелері жөнінде тындырған ұшан теңіз еңбегін мақтаныш сезіммен атап өтуіміз абзал. Құрманғазы және басқа да халық композиторының күй мұрасын жинап, талдауда мол қазынаның қыры мен сырын ашып көрсетуде бар ғұмырын жұмсаған ғалымның нақты дәлелдермен қорытқан пікірлері өте бағалы. Солардың кейбіріне жүгініп көрелік: "Құрманғазының өскен ортасы малшы мен жалшы, тап тартысынан сабақ алғаны, өмір, идеялық лабораториясы — Исатай — Махамбет көтерілісі, ұлы орыс халқының музыкасымен танысудағы мектебі айдау мен түрме болды" (Құрманғазы, 11-6.) деп, ұлы күйшінің бар өмірінің бағдарламасын бірақ сөйлеммен бере біледі. Немесе "Ірі суреткерлерге тән "Адайда" заманның алдын ораған сезімді өткір тіл бар. Әдебиет дүниесінен үлгі алар болсақ "Адайда" Махамбет Өтемісовтің жалынды поэзиясының кейпі бар деп айта аламыз. "Адай" — еркіндік ұраны сияқты болып естіледі", (аталған еңбек, 73-6.) — дейді. А.Жұбановтың ғасырлар бойы қалыптасқан қазақтың күйшілік өнері, оның ірі-ірі өкілдері туралы шашырап жүрген деректерді бір жүйеге түсіріп, жинақтай білуі әрбір күйшінің музыка тарихынан алатын орны мен рөлі, әрқайсысының өзіне тән орындаушылық, композиторлық қолтаңбасы, музыкалық тіл - ерекшеліктерін анықтаушылығында. Көркем әдебиетте Абай бейнесін сомдаған М.О.Әуезов болса, сол тәрізді ақын, ұлы домбырашы, күйші Махамбет пен Құрманғазының музыкалық тұлғаларын алғаш жасаған қазақ өнерінің көшбастаушысы, академик Ахмет Қуанұлы Жұбанов болды. Жүздеген күйшілердің өмірі мен композиторлық, күйшілік қызметін өмір бойы зерттеген суреткердің халық алдындағы атқарған еңбегі өлшеусіз. Халқымыздың аяулы азаматы, белгілі ғалым, дарынды композитор Ахмет Қуанұлының жан-жақты шығармашылығы ұлттық музыка мәдениетіміздің мәңгі көнермейтін тарихи беті. Бар саналы өмірін ол қазақ музыкасының өсуі мен қалыптасуына арнап, өлмейтін, өшпейтін із қалдырып кетті. Ғасырлар бойы атадан балаға таралып келген салт-дәстүрді, әдет-ғүрып, тіл мен мәдениетін жете білген А.Жұбанов музыка жанрының барлық саласында жемісті еңбегімен үлесін қосып, қайтпас қажырлық танытты. Жан - жақты дарын иесінің табандылықпен шәкірттер дайындаудағы ұстаздығы, республикада тұңғыш тұсау кескен халық аспаптар оркестрін ұйымдастырушы, дирижерлығы, халық ән, күйлерін жинаушы - фольклоршы ғалымдығы, камералық, симфониялық, опералық туындылардың авторы ретіндегі үлкен композиторлығы тағы бар. Сондықтан да оның есімі туған халқының арасында әр кезде де зор ілтипат, аса құрметпен атала бермек. Ғалым қызметіндегі негізгі өзекті мәселе — халықтың музыка мұрасын жинап зерттеу десек, оларды нотаға түсірумен ғана шектелмей, не ықылым замандардан бізге жеткен асыл қазыналардың сырын ашып, әнші-күйші композиторлардың шығармашылығын шұқшия талдады. Күй қазақ музыкасындағы негізгі жанр болғандықтан осы жанрдың этимологиялық, музыкалық шығарма ретіндегі өзіндік ерекшеліктерін, шығу тегін, формалық, ырғақтық - өлшемдік қасиеттерін алғаш зерттеген А.Жұбанов екенін айтқымыз келеді. А.Жұбанов он тоғызыншы ғасырда өмір сүрген толып жатқан күйші-композиторлардың күйшілік - домбырашылық сипатымен қоса композиторлық - орындаушылығы, өнер тарихындағы өзіндік салмақ — үлестерін, музыкалық — тарихи тұрғыдан қарастырып, ғылыми - энциклопедиялық деректер береді. Уақыт, өмір шындықтарынан сыр шертеді, күйшілік дәстүр иірімдеріне терең үңіліп, дарын табиғатына, музыканың құдіретті күшін түсіндіре білді. Қазақ музыкасындағы күрделі жанр күйлер болып саналады десек, осы салада соңғы жылдары ауыз толтырып айтатын табыстарға қол жетті деуге болады. Мұнда фольклоршылардың нотаға түсіруімен жарық көрген музыкалық - этнографиялық жинақтары бар. Қазақтың музыка фольклорының жиналып, зерттелу тарихын әңгімелегенде, бізде әлі де белгісіз, қаға беріс қалып келе жатқан жайлар жиі кездеседі. Бұл — ұлттық музыка мәдениет қорының қаншалықты бай екендігін танытады. "Ел іші - алтын кеніші" деп бекер айтылмаса керек. Өйткені, қызмет бабымен ел аралаған ақын, жазушыларымыз болсын, музыканттарымыз болсын халық мұрасына жанашыр адамдар жүрген жерлеріндегі музыка үлгілеріне, күйшілеріміздің шығармашылық қызметіне байланысты мәліметтерге әрқашан қамқорлықпен қарайтындығы. Уақыт озған сайын тарих елегінен екшеле өтіп, біздің дәуірімізге жеткен классикалық үлгідегі музыкалар аз кездеспейді. Солардың бірі әңгіме болғалы отырған Махамбет күйлері (Шашақты найза, шалқар күй. А, 1982). Осы күнге дейін Махамбет Өтемісұлын жалынды ақын, Исатайдың сенімді серігі, халық үшін күрескен азамат адам деп келсе, соңғы жылдары оның тамаша күйші - домбырашы, композитор болғандығын көріп отырмыз. Мұндай жаңалықты халқымыздың атадан балаға ескерткіш ретінде сақталып келе жатқан күйшілік дәстүріміз дер едік. Ғасыр белін асып, біздің заманға жеткен Махамбет күйлерін бұзбай, жармай жеткізген де қолдан-қолға тараған күйшілік - домбырашылық салтымыз. Сондай озық дәстүріміз арқылы бағы замандағы аңсап күткен бостандық кезге жетіп отыр. Жинаққа халық композиторының жеті күйі еніпті. Олар — "Қайран Нарын", "Жұмыр-Қылыш", "Исатайдың Ақтабаны - ай", "Шілтерлі терезе", "Өкініш", "Жайық асу" және "Қиыл қырғыны" аталады. Бұлардың жиналу, жазылу тарихы, күйлердің белгілі бір оқиғамен байланысты шыққан аңыз, әңгімелері, оларды магнитафон лентасына (дыбыс таспасына) жазғызған күйшілер туралы мәліметтер, Махамбет күйлерін насихаттап, орындаушылардың қызметтерін баяндайтын түсініктер қоса берілген. Біз мұны "Махамбет Өтемісовтің күйлері қалай жиналды?", "Махамбет Өтемісовтің күйлерінің шығу тарихы", "Махамбет Өтемісовтің күйлерінің ерекшеліктері" жайлы қысқаша түсініктерден көреміз. Еңбекке кіріспе ретінде берілген мақалаларды оқып шыққаннан кейін күйшінің өмір сүрген дәуірі мен өмірбаяндық деректермен кеңірек танысып, күйлердің қандай жағдайда туып, қандай оқиғаларға құрылғандығы тұрғысынан жеткілікті деректер аламыз. Осыған қарағанда ақынның музыкалық жинағының басылғаны құба-құп. Махамбет күйлерінің жинағына алғы сөз жазған жазушы Әбіш Кекілбаев, "Жебелі ақынның жеті күйі" деген күйлер тарихына байланысты деректерді келтірген ғалымдар Н.Көшекбаев пен М. Ысмағұловтардың әңгімелерінен күрескер композитордың күйлері жайынан көп мағлұматтар аламыз. Бәрі де белгілі тарихи оқиғаларға арналған бағдарланған шығармалар екені даусыз. Кітаптың соңында домбырашы - күйші, осы жеті күйді нотаға түсіріп, еңбек сіңірген Қаршыға Ахмедияровтың "Махамбет күйлерін орындаушыларға көмек" деп аталатын түсінігінде де халық күйшісінің мұрасын үйреніп алып, ел арасына насихаттаудағы тәжірибесін бөліседі. Махамбет күйлерін орындай жүріп, екінші жағынан нотаға түсіре бастайды. Жинаққа енген күйлерді қарапайым қағыстармен ойнап жеткізу мүмкін еместігін айтып, Қаршыға орындаушыдан күрделі шеберліктің қажет екендігін түсіндіреді. Сондықтан да ол күйлерді магнитафон лентасына жаздырған домбырашыларды тауып, олар дұрыс орындаудың құпияларын меңгереді. Сөйтіп ол бір-біріне тақырыптық жағынан, ішкі құрылысы тұрғысынан болсын ұқсамайтын туындылардың әуендік интонациялық, ырғақтық ерекшеліктерін қысқаша сипаттайды. Қ.Ахмедияров күйлерді орындауға жеңіл болу үшін өрбір шығармаға төн өзіндік қағыстарды беруі де құптарлық бастама, ұтымды әдіс екендігін атап өткен жөн. Қазіргі уақытта сол Ахмет Жұбанов өмір бойы зерттеген Құрманғазы мен Махамбет күйлері Республикаға белгілі домбырашы - күйшілердің репертуарынан берік орын алған, музыкалық оқу орындарында арнайы бағдарламамен оқытылады.

МҰРАТ МӨҢКЕҰЛЫ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ МАХАМБЕТ ДӘСТҮРІ Қазақ әдебиетінің тарихында бір-біріне ой орамдары мен өлең өрнектері үлгі болған жыр жүйріктері баршылық. Ілгеріде өмір сүрген ақынның қалдырған мұрасының кейінгі шайырдың шығармашылығына тақырыптық - мазмұндық немесе көркемдік жағынан ықпал етуінің мысалдары аз емес. Мұндай сабақтастық кейде олардың белгілі бір дәуірде ғұмыр кешуіне, ал кейде нақты бір ақындық мектептің аясында қалыптасқандығына байланысты туындайды. Сонымен қатар осындай рухани үндестік заманды сезіну ортақтығының өсерінен де болатынын айтуға тиіспіз. Поэзиядағы дәстүр жалғастығының әдемі үлгісі қазақ жырының алыптары Махамбет Өтемісұлы мен Мұрат Мөңкеұлының өлең - жырларын салыстырып қараған кезде айқын көрінеді. Бұлардың екеуі де қазақ жерінің батыс аймағында өмір сүрген жыр жүйріктері. Махамбет пен Мұратты бір аймақта дүниеге келгендік ғана байланыстырып қоймайды. Олардың өлең - жырларының табиғаты да ұқсас. Тіпті, Махамбеттің өлеңі алғаш рет 1908 жылы Қазан қаласындағы ағайынды Кәрімовтердің баспасынан шыққан "Мұрат ақынның Ғүмар Қазы ұлына айтқаны" деп аталатын кітапта жарық көрген. Бұл өлең топтамасы "Беріш Мұхамед (Махмуд не Махмет деп те оқуға болады) ақынның сұлтанға айтқаны" деген тақырыппен берілген. Сондай-ақ, "Мұрат ақыннан жазылды" деп көрсетілген. Қолда бар деректерге сүйенсек, Мұрат — Махамбет өлеңдерін жатқа білген және кейінгі ұрпаққа жеткізген ақын. "Махамбет өлендерін шәкірті Қуан жырау, Кішкене Қобыланды ақындар жатқа білген. Одан Мұрат ақын үйренген. Мұрат білетін өлеңдерді Ығылман жаттаған. 1925 жылғы жинаққа (Ташкент қаласында басылған "Исатай-Махамбет" жинағы) енген Махамбет өлеңдері Ығылман айтуынан жазылған. Бұл жинақтың ақын өлеңдерінің басылымдарын дайындағанда түпнұсқа болатын себебі де сондықтан", — дейді әдебиетші-ғалым Қ.Сыдықов. Ал ақынның шығармашылық өмірбаянын коп зерттеген Б.Аманшин былай деп жазады: "1837 жылғы декабрьдің жиырмалары шамасында Тай сойған құмында Есенқұл Беріш үйінде болған, сол қыс бойы сол құмда, тағы басқа үйлерде болған сөз базарларында, қазіргіше әдебиет кештерінде, ақындар мүшәйрасында сол елдің адамдары Махамбет өлеңдерін жаттап алып, одан кейін Беріш Мұрат ақын, Мұраттан Ығылман жазып алу арқылы бізге жетті ғой" 99. Сөйтіп, Махамбет — Мұрат — Ығылман сабақтастығы арқылы бүгінгі ұрпақ батыр ақынның рухты жырларымен табысқан. Мұхтар Әуезов 1927 жылы шыққан "Әдебиет тарихы" атты еңбегінің "Зар заман ақындары" атты тарауында "Бұқар жыраудан соңғы XІX ғасырдағы зар заман ақындарының басы Махамбет", — деп тұжырым жасайды. Бұдан жазушының күрескерлік рухы басым тұратын Махамбет жырларындағы ел қайғысының бейнеленуіне айрықша назар аударғанын көреміз. Солай бағаланғанына қарамастан кейін әдебиетшілер арасында көтерілісші ақынды зар заман жыршыларының қатарына қосу дәстүрі орныға қойған жоқ. Академик С.Қирабаев мұның себебін былайша түсіндіреді: "Мұхтар зерттеуінде Махамбет пен Ыбырайдың зар заман әдебиетіне жақындайтын тұсы көбірек сөз болады да одан айырылатын тұстары кең ашылмай, талдаудан сырт қалады". Бірақ қалай болғанда да М.Әуезов отаршылдық жүйенің қазығына байлаулы билікке қарсы өршелене қарсы тұрған Махамбет пен жерді жаулаушыларға ызалы кегін білдірген Мұраттың шығармашылығынан сабақтастық көргені анық. Ол отаршылдықтың ойранына куә болған ақынның келешекке қауіп еткеннен айтқан болжамын көтеріліс жыршысының өршіл ойларымен салыстырады. Жазушы-ғалым "Бұл сөзде жақындап келе жатқан заманның ақынды күпті қылған жұмбағы бар. Ол жұмбақ патша үкіметінің қазақ елін орыс қылмақ саясаты. Мұрат сол ниеттің шетін сезген. Өз заманындағы көп белгіден топшылап, сол күн бола ма деп қайғы шеккен. Көрген күні осы болған соң, бұ да тіршілікке ырза емес, Махамбеттің "нәлет" оқыған заманынан өзге емес", — деп ой қорытады. Мұрат Мөңкеұлының өлеңдерінде өзі құрмет тұтқан Исатай мен Махамбет есімдері жиі аталады. Махамбеттің "Арыстан еді - ау, Исатай!" деп, батыр ағасын үнемі дәріптеп отыратыны сияқты, Мұрат та халық көтерілісінің қос басшысының шоқтығын биіктетеді:

Жырлары зарлы, ойлары шерлі болып келетін Мұрат елді соңына ерткен қазақтың қос батырының тағдырын зар заман ағымы үрдісіндегі өз өлеңінің өлшеміне салып, мұңды әуенмен баян етеді. "Қуалап Исатайды өлтірген соң, Заманның содан бері тарылғаны" деп, дәуірінің азып-тозғанының бір себебін есіл ерлерден айрылумен байланыстырса, "Ерлігі бір қазақтың Махамбеттей" (Кей нұсқада "Бір қазақ еркек болса Махамбеттей" делінеді), Оны да аңсыз жерде жазымдады" деп, қапыда мерт болған батырды жырмен жоқтайды. Әйгілі "Үш қиян" толғауында қоныстан ауған тұлғаларды санамалап жырлаған толғанысын "Ердің соңы Исатай, Бармағын тістеп өткен жер" деп түйіндейді. Ежелгі жыраулар дәстүрімен жырлаған Махамбет поэзиясының рухы Мұрат шығармашылығына қапысыз берілді. Қазтуған дәуірінен Махамбетке дейін жеткен түйдек-түйдек тіркестер ақынның ой көрігінде суарылып, Мұрат поэзиясына көшті. Махамбет ар-намыспен, ыза-кекпен көркемдеген өлең сөзді Мұрат одан әрі әрлеп -әдіптей түсті. Бар болмысымен "қасірет синониміне, қасиет символына айналған" (З.Қабдолов) ақынның "Адырнасын ала өгіздей мөңіреткен, Атқан оғы Еділ, Жайық тең өткен" деген өлең жолын "Қайта туған Махамбет" (Х.Ерғалиев) атанған зар заман жыршысы "Еділде тұрып оқ атса, Жайыққа оғын жоғалтқан. Жайықта тұрып оқ атса, Еділге оғын жоғалтқан", — деп айшықтайды. Мұрат бірде Махамбетті "Еділ үшін егесіп, Жайық үшін жандасып, Қиғаш үшін қырылып, Тептер үшін тебіскен" күйде қайталаса, енді бірде: "Еділді келіп алғаны, Етекке қолды салғаны. Жайықты келіп алғаны, Жағаға қолды салғаны...", — деп түрлендіре түсіп, жаңаша өрнек салады. Белгілі бір елді мекеннің жер - суының ауқымынан шығып, жалпы ата мекендік ұғымға айналған "Еділ-Жайық" атауы екі ақын шығармашылығында да аз кездеспейді. Жауға қимайтын, жатқа бермейтін қастерлі дүние ретінде, азаттық үшін арпалыстың символы санатында сипатталады. Мұрат Мөңкеұлы Махамбет өлеңінің "Еңселігі екі елі, Егіз қоян шекелі" деген жолын "Шекелігі үш елі" деп жалғайды. Жыраулық дәстүрдің үлгісін сақтай отырып, өлеңді өзгеше өрнекпен айшықтаудың мысалдарын ақын шығармашылығынан көптеп табамыз. Өзінің "Сарыарқа" және "Әттең, бір қапы дүние-ай" атты толғауларында ауа көшу сарынымен қоныстан ауғандарды санамалап жырлаған Мұрат бұл үрдісті өрісі "Қайырлы болсын сіздерге, Мынау менен қалған Еділ жұрт", — деп аманат қалдырған Қазтуғаннан, берісі "Мен Нарыннан кеткенмін, Нарынды талақ еткенмін", — деп күйінген Махамбеттей қабылдағанына дау болмаса керек. Махамбет шығармаларында өзекті өртеген күйініш мәніндегі "Адыра қалған Нарынның, Теңіз деген суы бар", "Адыра қалған Нарынның, Жыңғылы мен талы бар" деген секілді тіркестер ұшырасады. Осы тақылеттес толғамдар Мұрат өлеңдерінде де баршылық. Қоныстың қайырсыздығына, жердің құтсыз налыған Мұраттың өлең - толғауларында түңілу, тіпті қарғыс сипатындағы "адыра қалғыр" көп айтылады. Әсіресе өзіне баянсыз болып, өзгеге бұйырған ата қоныс жайын жырлағанда күйінішті күшейтіп, өкінішті еселейтін "адыра қалғырдың" әсері тіпті бөлек. Түйдектелген жыр шумақтарына ерекше екпін беретін "Адыра қалғыр, бұ қоныс", "Адыра қалғыр, Үш қиян", "Адыра қалғыр, көк Жайық", "Адыра қалтыр, ен Нарын", "Адыра қалғыр, Аш тархан", "Тай сойған, адыра қалтыр, ит Қарабау" түрінде тұжырымдалған тіркестер ақын шығармашылығының тағы бір қырын танытады. Махамбет пен Мұрат шығармашылығындағы тілдік - стильдік ортақтықтың мысалдары жетіп артылады. Батыр ақынның "Қара қазан, сары баласы" Мұрат өлендерін де бедерлейді. Ал Махамбеттің ел-жұрт түгел білетін "Әрайна, билер, әрайна, Арғымағым жарай ма?" деген өлең жолы Мұрат жырында "Әрайна, билер, әрайна, Әрайна десем болғай ма!? Әрайнасыз қайда?" деп жаңғырады. Әрі қарай қаратпа сөз мәніндегі тіркесті "Әрайна болған Қазтуған, Қайғыланып сонда толғай ма?" деп түрлендіріп, жыраудың тұлғасын танытатын ұғымға айналдырады. Махамбет өлеңдерінің текстологиясын жасаған Қ.Сыдықовтың пікіріне сүйенсек, "Әрайна — ел аузындағы аңызда ерте кезде өткен батыр. Жауда өлген батырды еске алып отыру жауынгер жыраулар дағдысына айналса керек. Ендеше, Мұрат осы ұғымның архаикалық мәнін поэтикалық мәнге ұластыруға тырысады. Махамбеттің "Жалғыздық" атты өлеңіндегі "Заманым менің тар болды, Тура биде билік жоқ", — деген тұжырымы өз дәуірінің сипатын жырлаған Мұрат поэзиясының бүкіл болмысын дәл танытады. Күрескер ақыннан қырық жыл кейін туған жыр жүйрігі зар заман мен тар заманның шерлі шежіресін өлеңмен өрнектеді. Қорыта айтқанда, "Бұ заманның шағында, Махамбеттей зарығып, Мұңды болған қайда бар?" деп бір сәт қайғылы кейпін де танытып өтетін Махамбеттің жорық жырлары мен "Қынапты қара қылышпын, Салып кетсем кесермін" деп бір сәт әр мінезін де аңғартып кететін Мұраттың шерлі өлеңдерінің арасында берік сабақтастық, үйлесімді үндестік бар.

ПОЭЗИЯ МАХАМБЕТА И ЕЕ МУЗЫКАЛЬНОЕ ВОПЛОЩЕНИЕ В КЮЯХ КУРМАНГАЗЫ Художественный мир традиционной казахской культуры отличается ярким музыкально-поэтическим синкретизмом. Устность творчества предопределила более тесную связь между Словом и Звуком, так как они родственны уже своим единственно возможным бытием — мысль, как словесная, так и музыкальная, выражалась только в звучании, воспринималась только слухом. Сбли-жало их и то, что они несли довольно весомую нагрузку в культурном пространстве, ведь ввиду кочевого уклада жизни весь спектр творческого самовыражения в основном был сосредоточен на двух видах искусства — поэзии и музыке. Они представляли сконцентрированное отражение многовековых традиционных взглядов, мироощущения, мировидения народа. Исконный синкретизм определил глубокое и всеохватное взаимодействие казахской поэзии (шире — художественного слова) и музыки, наличие в них множества связующих моментов. Они могут быть как прямые, довольно яркие, так и косвенные, ассоциативного плана, но не менее значимые. Зачастую именно в смежном (а вернее в родственном) искусстве таятся глубинные истоки одного из них. В нашей работе поэзия крупнейшего казахского поэта XІX века Махамбета (1804-1846) и его младшего современника, выдающе-гося кюйши, классика казахской инструментальной культуры Курмангазы (1823-1898) предстанут в определенном сравнитель-ном аспекте. Творческое наследие каждого их художников, взятое в отдельности, уже представляет собой яркое отражение музыкально-поэтического синкретизма, так как здесь налицо глубокие и всесторонние взаимосвязи музыки и слова. Махамбет был не только поэтом, но и создателем нескольких гаоев, а в творчестве Курмангазы занимают определенное место и песни с авторским поэтическим текстом. Рассмотрение юоев Махамбета, как и песен Курмангазы, а также синтезирующих тенденций внутри их творчества в целом, конечно же тема отдельного обширного исследования. Данная работа посвящена выявлению внемузыкальных корней знаменитых юоев Курмангазы, поискам аналогий с художественным миром поэзии Махамбета, то есть определению характера музыкальной образности посредством поэтического высказывания. Постижение мира поэтических строк Махамбета, возможно, расширит наши представления о содержании юоев Курмангазы, а порой и прояснит многие нюансы его музыкального мира в целом. На первый взгляд сам принцип подобного сравнения достаточно спорен, ведь столь яркая одаренность, присущая обоим мастерам, свидетельствует прежде всего об отличительной индивидуальности, самобытности. Но здесь именно тот случай, когда в творчестве разных авторов присутствуют многочисленные параллели и их питают единые идеи, образы, воплощение которых также отличается определенной схожестью. Этот фактор в какой - то степени хрестоматиен. В своем труде о гаойши исследователь А. Жубанов неоднократно упоминал имя Махамбета и высказывал мысль о таком влиянии его личности и творчества, когда кюи Курмангазы "напоминают стихи Махамбета". В чем же основа столь очевидной близости творческих программ двух авторов? И здесь первопричина кроется в историческом контексте. Общеизвестно, что творчество мастеров непосредственно связано с крупнейшим историческим событием начала XІX века — народно-освободительной борьбой под руководством Исатая Тайманова и Махамбета Утемисова (1837-1838). Махамбет был одним из руководителей, идейным вдохновителем восста-ния, а, как указано в работе А. Жубанова, "род Кзыл-курт, откуда происходил Курмангазы, целиком выступал на стороне Тайманова", и хотя по молодости лет Курмангазы не мог участвовать в нем, именно это событие, столь мощное по силе воздействия и широте распространения, оказало влияние на формирование как его личности, так и творчества. В этом плане Курмангазы выступал как последователь творческого пути Махамбета, его произведения также воплощают события того исторического подъема в степи и служат своеобразным откликом на него. Подобие в тематике, в образном строе было предопределено и личностным фактором. Принимая во внимание исторические све-дения, данные биографов, анализируя их художественные творения, можно прийти к выводу об определенном сходстве в личности творцов — оба обладали значительной физической силой и характером, где доминантами служили такие черты, как активность, непокорность, отважность и страстность натуры, героизм. Вспомним о том сильном впечатлении, какое оказала встреча с Махамбетом на русского путешественника и писателя Е. П. Кова-левского, который писал: "Я понял его ... как натуру героического склада, подлинного патриота, страстно ищущей души и большого обаяния". Произведения художников отличают особая струя пафоса, горделивой интонации, воспевание идей мужества и свободолюбия. Герой Махамбета и Курмангазы — это воин, батыр, он активен, страстен, ярок и соответственно наделен всеми атрибутами героической личности:

С могучими, как у архара, рогами!

В своей известной книге "Времен связующая нить" Мурат Ауэзов в одной строке, емкой, лаконичной, приводит, на наш взгляд, самое выразительное определение образного мира поэзии Махамбета, отражающее основную тему его творчества — это "поэзия звенящих клинков и жажды кровавой мести". Несомненно, это главное в его творчестве, ведь перед нами прежде всего поэт- воин, участвовавший в боевых сражениях, которые и определили его образ жизни и мыслей. Воинской теме Махамбет посвятил большую часть своих стихов. Это известные — "Согыс", "Ерулі атқа ер салмай", "Орай да борай қар жауса", "Мүнар күн", "Тарланым" и другие. В звуках жестокого боя воплощена эта суровая, грозная стихия. От строки к строке развивается, расширяется тема боевого призыва, свершенных подвигов и будущих побед над вра-гом... Это поэзия воинской доблести, победных кличей, мужест-венная, порой жесткая, как и все, что связано с войной. В таких моментах строка наполнена наибольшей экспрессией: Не окрасив по самую золотую рукоять Вражеской кровью благородный булат? Не заставив упорствующих врагов Глотнуть собственной крови? Разве слетит честь-слава джигиту, Все время сидящему дома?! В раскрытии этой темы прослеживаются преемственные нити с кочевой культурой прошедших эпох и в первую очередь, с ге-роической поэзией жырау — особого типа творца, поэта-воина. Во многих стихотворениях Махамбета этой тематики слышны отзвуки мотивов поэзии жырау. Здесь находит претворение одна из исходных тем кочевника-воина, наследника боевого тюркского мира, которая отражает суть суровых будней степной жизни с ее многочисленными набегами врагов, поражений и побед в боях, скитаний, опустошительных войн, а главное — в выстраданной идее мужественной защиты своего мира, родной земли и очага. Это продолжение древнейшей темы кочевой культуры и даже ее своеобразный итог. Об этом пишет М. Магауин: "Исполненные высокого духа творения Махамбета явились завершающим аккордом, имеющим многовековую историю боевой поэзии степей" . Такова основополагающая струна творчества Махамбета, и именно она стала определяющей в мире звукообразов Курмангазы. Героическая тема была настолько ярка и значительна в его твор-честве, что явилась в какой-то степени доминирующей. Курмангазы — самый последовательный представитель этого направления в традиционной инструментальной музыке казахского народа, в его кюях воплощены, порой в иллюстративном плане, картины боевых сражений и образ мужественного воина-освободителя. Это извест-ные кюи "Кішкентай", непосредственно посвященный борьбе Исатая и Махамбета, а также "Төре - Мұрат", "Адай". В них та же ярчайшая экспрессия, сила напора, драматизм, напряженность интонаций, что и в вышеназванных произведениях Махамбета. С этой главенствующей героической тематикой связаны и не-которые характерные мотивы творчества Махамбета и Курмангазы, которые можно условно выделить в отдельные группы. Особый мир творений Махамбета и Курмангазы сопоставим со звуком колокола, крепкого, монолитного. Цельность натуры, сво-бодолюбивый характер, чувство собственного достоинства предопределили столь мощный по силе и накалу чувств страстный эмоциональный тон их творений. Историками отмечались такие качества личности Махамбета, как "честолюбие, скрытая энергия, гордое одиночество", а также одна из струн его творчества — "борьба за самоутверждение". Вспомним известный стих Махамбета, пафос и суть которого невозможно передать дословно: "Мен, мен едім, мен едім!". Индивидуализм действительно присутствует в его характере, и борьба его была направлена против определенной конкретной личности — в данном случае хана Джангира, что неоднократно упоминает сам поэт:

Слово Махамбета воссоздает мировидение художника прошлых веков — в нем рассыпаны традиционные образы тюркской кочевой лексики, а главное его мир стихов насыщен огромным количеством "действующих лиц" — представителей всего окружающего мира. Все ассоциации, которыми полон мир ощущений кочевника, его мысли и чувства находятся в непосредственной связи с окружающим живым существом — природой. Они неотделимы и возникают в творениях поэта органично и естественно. Тема природы свойственна и Курмангазы, и сближает их не сам факт наличия этой темы, распространенной в творчестве многих художников, а тот особенный оттенок в ее передаче, все то, что они вкладывали в это огромное понятие, каким предстает природа в их творениях. Образы природы постоянно заполняют пространство стихов поэта как яркие метафоры, символы, сравнения. Но есть еще одна группа произведений, посвященная им всецело, — это известные сочинения "Нарында", "Уа, Нарын", "Көшер еді-ау біздің ел" и другие. Здесь картины природы представлены в самых светлых, солнечных красках. Природа воспринимается поэтом как воплощение самой жизни, простора, свободы, а следовательно, и силы, могущества. Подобная "солнечность" присуща и кюям Курмангазы на эту тему - "Манатау", "Бұлбұлдың құрғыры" и, конечно же, ослепительная "Сары-Арқа". Но какие мотивы навевают поэту эти картины? Это стихотворения о родных местах, о близких, с которыми он разлучен не по своей воле, и поэт вновь и вновь возвращается к своим воспоминаниям о красоте и богатстве родного края. Потому-то эта тема лишь на первый взгляд столь пасторальна:

Здесь важна именно эта трагическая интонация — "айрылдым", оттенок невосполнимости утраты, тоски по родине. Щемящее чувство разлуки с родной землей, близкими, друзьями и вызывает такую яркую вспышку — сочное звуковое полотно, восторженное и горестное одновременно. Именно ностальгия по Родине, скитальческий образ жизни породили тот накал драматизма и в то же время светлых, ярких чувств, присущих как стихам поэта, так и кюям композитора. Горестные мысли наполняют стихи Махамбета в последний период творчества — после поражения восстания Исатая. Эта философская лирика ("Толгау", "Жалгыздық", "Аймақ кол", "Біткен істің міні жоқ" и др.) ярко демонстрирует, что мир слова Махамбета не только высок по эмоциональному накалу, разно-образен по тематике и образной палитре, но и необычайно глубок в постижении бытия. Герой Махамбета вновь обращается к своим идеалам и пытается соотнести их с реальным миром, таким не-простым, противоречивым, к которому он уже определил иной эпитет: "Жалған дүние". Тема одиночества, несбывшихся надежд, неосуществленных помыслов — основная в этот период его твор-чества. Воин, доблестный рыцарь, знавший радость победы в боях, ратовавший за силу духа, сопротивление врагам, за непримири-мость... И вот в конце жизни в его струне звучат горестные и трагичные ноты: "Қапыда кеткен дүние-ай", "Істеген ісім кетті далага". Подобные философские мотивы пронизывают и творчество Курмангазы последнего периода - "Көбік шашқан", "Алатау", "Демалыс". В книге А. Жубанова приведены строки из песни Курмангазы, скорей всего, навеянные стихами Махамбета:

Махамбета присутствует еще одно качество его поэтической мысли. Они полны пленительной красоты, очарования, изобразительной красочности: Ай астында бір көл бар, Ат шаптырса жеткісіз. Ортасында алуа, секер бар, Татқан қулар кеткісіз.

Итак, образный мир творений поэта не ограничен свистом стрел, победными кличами. Здесь есть место и печальным раздумьям о судьбе, и глубоко лирическим строкам с особо щемящим оттенком грусти и нежности. Семья, отец и мать, дети, жена — о них всегда помнит герой Махамбета. Не случайно они упомянуты в манифесте воина: "Қарындастың қамы үшін, қатын менен бала үшін" ("За судьбу своих сестер, за жену и детей" — подстрочный перевод). Особое уважение и трепетное отношение герой Махамбета испытывает к своим родителям. В батырской поэзии, в стихах о боевых сражениях встречаются строки о них, полные тоски, грусти и отчаяния:

Нас вскормившего отца?!

Те же заботы и тревоги печалят героя Курмангазы. Вспомним его знаменитые кюи посвящения матери: "Аман бол, шешем, аман бол" "Қайран шешем", ярко выраженная словесная, речевая основа интонаций которых отражает глубину и необычайную искренность чувств автора. Не об этом ли дне также ликующе возвещает музыка Курмангазы, в энергичном порыве звуков возвещая жизнеутверждающее начало, неистребимую веру в победу своих замыслов. В сравнительном аспекте творчества Махамбета и Курмангазы представляют интерес поиски параллелей не только в образном плане, но и в композиции, типах развертывания художественного материала, характере его построения. Художественный мир поэта — яркий, самобытный — обличен в классически совершенную поэтическую форму. Та же совершен-ность поражает слушателей юоев Курмангазы. "Удивительно стройное и планомерно развивающееся музыкальное действо по-корило одного из первых исследователей казахской музыкальной культуры А. Затаевича, который определил один из его юоев как "маленький шедевр двухголосия". Поэтическая речь Махамбета — меткая, метафоричная, при-зывная — вызывает ассоциации с экспрессивными интонациями музыки Курмангазы, для которых юойши вводит совершенно новые приемы игры, новые штрихи, не используемые ранее в ис-полнительской практике. Композитор значительно форсирует звук, для чего, как отмечают исследователи-юоеведы, использует выразительные, необычные штрихи — удары всей кистью, "кара кагыс, с четкими метроритмическими рисунками, которые выдерживаются от начала до конца юоев" . Характерные для творений Махамбета и Курмангазы мотивы размаха, стихийной мощи, возвышенного состояния духа пере-даются таким же приподнятым слогом. Вспомним начало строк Махамбета:

Взята самая высокая эмоциональная планка, на которой и будет построено все дальнейшее гимническое повествование. Тот же характер свойствен и многим кюям Курмангазы. И даже внешне спокойное, сдержанное начало отдельных из них передает внутреннюю силу, которая уже вскоре, разрывая свои оковы, в разма-шистой манере, с кульминационным нарастанием стремительно рвется ввысь. Претворяя этот образный строй, композитор вводит новые приемы в композиции, а именно расширяет кульминационные зоны, отчего форма приобретает больший размах. Таким образом, рассматривая творчество Махамбета и Курман-газы в определенном сопоставительном плане, мы наметили весьма глубокие и значительные параллели между ними, которые свидетельствуют о созвучии их художественного мира, схожести идеалов и, возможно, духовного родства, общности жизненных принципов. Поэтому поэтический мир Махамбета не только составляет сильнейший "ассоциативный ореол" композиций Курмангазы, но и может служить, безусловно, самой яркой иллюстрацией музыкального мира Курмангазы, так как близость творческих концепций здесь налицо. Сближает их тот факт, что художники принадлежали к одной культурной традиции, мир их творений в большей степени, чем у последующих поколений, отличают цельность и первозданность. В слове Махамбета, например, взаимосвязаны мир архаики с целым комплексом символов, аллегорий; героика недавнего прошлого — кочевого тюркского мира и мир, современный ему, раздираемый новыми противоречиями. Но здесь культура прошедших эпох предстает как цепь единого неразрывного целого, и творчество мастеров органично продолжает преемственную линию исконно национальной истории и культуры. Взгляды художников, их мироощущение во многом определялись устоявшимися в веках народными представлениями. Об этом свидетельствует одна из граней содержания их творений — нерасторжимая взаимосвязь Слова и Музыки, их единая семантическая наполненность. Мир творчества мастеров представляет единое взаимодополняющее пространство, где музыка претворяет глубинную сущность поэтического образа, а в слове находит выражение неуловимая сущность музыкальных образов. Художественное сознание творцов определяет его национальная синкретическая природа. В этом синкретизме и заключена их истинная традиционность.

Ескертпелер мен ғылыми түсініктер екі бөлек енгізілді. Біріншіден, зерттеулер мәтініне орай авторлардың ескертпелері (сілтемелері) ұсынылды да, екінші бөлігінде мақалалары мен зерттеулерге қатысты түсініктер топтастырылды.

3 Қабдолов 3. Қазақтың асқақ рухы // Қазақ әдебиеті. 2003, № 23, 16—23 маусым.

8 "Шайыр, яки қазақ ақындарының басты жырларынан" алынды. Ғабдолла Мұштақтың (Құмар Қарашұлының бүркеншік есімі) құрастырумен 1910 жылы Орынборда басылып шыққан.

31 Бекмағамбеттің Жәңгір ханның адамдарының қатарында қызмет естігендігін мегзеп отыр.

40 Дело Оренбургского военного губернатора. 1836—38 гг., "О восстании Исатая", л. 354. 41 Дело канцелярии военного губернатора за 1836—39 гг. "О восстании Исатая", л. 425.

49 Е. П. Ковалевский. Странствователь по суше и по морям. (СПБ), 1843. І книга. С. 82-84.

52 Орыстың императорлық география қоғамының этнографиялық бөлімдерінің запискалары. СГБ, 1904. XXІX том, 190-6.

57 Бұл да сонда, 106-6. 58 Алтынсарин И. Собрание сочинений в трех томах. Алма-Ата: Наука, 1976, том И. С. 120. 59 Шахматов В. Ш. Внутренняя Орда и востание Исатая Тайманова. Алма - Ата, 1946. С. 60 (Бұдан ары қарай - "Шахматов..").

64 Қ. Жұмалиев. XVІІІ-XІX ғасырдағы қазақ әдебиеті, Ал маты: Мектеп. 1967, 86-6. 65 Махамбет Өтемісұлы. Өлеңдер. Алматы, 1962. 189-190-66. ("Махамбет өлеңдерінің көркемдік ерекшеліктері" деген мақаладан). 66 Шайыр, яки қазақ ақындарының басты жырлары, жиюшысы Ғабдолла Мұштақ (Бокейлік). Орынбор (шамамен 1910—1912 жж.). 67 Исатай-Махамбет. Бірінші бөлім. Қазақстан мемлекет баспасының күншығыс бөлімі. Ташкент, 1925. 68 Жұмалиев Қ. Махамбеттің өмірі мен шығармалары туралы көпшілікке арналған ғылыми очерк. Алматы, 1948; Махамбет Өтемісов — қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. Алматы, 1958, 274—373-66. Махамбет Өтемісұлы — қазақ әдебиетінің тарихы // XVІІІ—XІX ғ.ғ. қазақ әдебиеті. Бірінші кітап. Алматы, 1961. 54—125-66. 69 Қабдолов 3. Ерлік пен елдіктің өшпес рухы // Егемен Қазақстан, 2001. 7 тамыз.

70 XІX Ғасырдағы қазақ поэзиясы. Алматы: Ғылым, 1985. 135-6. 71 Сәтбаева Ш. Ода сыры // ҚР ҰҒА хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. 1998, № 4, 28-31-66. 72 Молдағалиев Жұбан. Екі томдық таңдамалы шығармалары. І том. Өлеңдер. Алматы: Жазушы, 1970. 283-6. 73 Бекхожин Қ. Үш томдық шығармалар жинағы. Т. ІІІ. Өлеңдер мен поэмалар. Алматы: Жазушы, 1984. 73—74-66.

77 Оңғарсынова Ф. Сенің махаббатың (Әйелдер әлемі). Жыр кітабы. Алматы: Жалын, 1979. 141—145-66. 78 Марғұлан А. О носителях древнего поэтического искусстова казахского народа. 1960; Исмаилов Е. Ақындар. 1956; Мағауин М. Қобыз сарыны, 1968; Сыдықов X. Ақын, жыраулар, 1974.

91 См. История Казахской ССР в 5-томах. Алма - Ата: Наука, 1979, ІІІ том. С.208. 92 Здесь и далее стихи Махамбета приводятся из кн. Махамбет. Песни воина. Алма-Ата: Жазушы, 1989. Перевод А Устинова. 93 Жангир хан (1801—1845) — историческая личность, правитель Букеевской орды, внесший значительный вклад в развитие экономики, просвещения и культуры. Имел европейской образование, знал несколько языков, генерал-майор, почетный член Казанского университета. Образ хана в опере трактован однозначно в соответствии с догмами советской идеологии. По архивным данным Жангир-хан умер скоропостижно при невыясненных обстоятельствах и причинах.

96 По архивно-историческом документам Махамбет Утемисов в 42—летнем возрасте был обезглавлен ищейками султана Баймагамбета Айчукова за вознограждение — 1000 российский рублей.

108 Бес ғасыр жырлайды. XV—XX ғасырлардағы қазақ поэзиясы. М. Мағауиннің алғы сөзі. Алматы, 1993. 16-6. 109 Валиханов Е. Национальное самосознание казахского общества в первой половине XІX века // Культурные контексты Казахстана: история и современность. Алматы, 1998. С. 142.

110 Жұбанов А. Құрманғазы // Струны столетий. Алма - Ата, 1958. С. 37. 111 Райымбергенов А., Аманова С. Күй қайнары. Голоса народных муз. Алматы, 1990. С. 149.

Ерлік пен елдік жыршысы. Академик С. Қирабаев "Ерлік пен елдік жыршысы" атты мақаласында Махамбет шығармаларының ұлттық әдебиет тарихындағы ерекшелігіне талдау жасай келіп, ұлы ақын мұрасын зерттеп, ғылыми көзқарас қалыптастырған зерттеушілер қызметіне тоқталады. Тайманұлы Исатайдың қозғалысы туралы қысқаша мағлұмат. Профессор Халел Досмұқамбетұлының 1925 жылы Ташкентте теріліп шыққан "Исатай-Махамбет" кітабына жазған беташар мақаласы. Мақаланың "Махамбет батыр" тарауы ақынның өмірі мен шығармаларынан мағлұмат жеткізеді. Махамбет мұрасына тарихи тұрғыдан сипаттама жасалған зерттеу. Кейін ғалымның таңдамалы шығармалар жинағында, профессор Халел Досмұқамбетұлы ақталғаннан кейінгі баспа бетін көрген басқа да кітаптарда жарияланған.

1925 жылғы Ташкент басылымы бойынша ұсынылды.

Махамбет. Мұхтар Әуезов бұл зерттеу мақаласы Махамбет Өтемісұлы шығармалары туралы алғашқы зерттеу еңбектердің бірі. 1933 жылы Алматы қаласында жарық көрген XІX ғасыр мен XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің 7-сыныпқа арналған оқу кітабында ұсынылған. Кейінірек автор тарапынан бірқатар түзетулер жасалса да, М.О.Әуезов жиырма томдық шығармалар жинағында әуелгі нұсқасы сол қалпында жарық көрген. Академик-жазушының шығармалар жинағының он бесінші томы бойынша жарияланып отыр. "Махамбеттің өмірі", "Махамбеттің ақындығы" атты тараулардан тұратын бұл зерттеуінде М. Әуезов ақынның әдебиет тарихындағы орнына байсалды баға беріп, ақындық ерекшелігін терең ашып көрсеткен. Восстание Исатая Тайманова. А. Ф. Рязановтың "Восстание Исатая Тайманова" атты құжаттар мен деректерге сүйеніп жазған кітабы ұзақ жылдар бойы Исатай-Махамбет қозғалысына қатысты нақты дәйектерді алға тартқан жүйелі еңбек болып келді. Автор тек екі жылдың, 1936—1938 жылдар аралығының оқиғаларына талдау жасаған. Көптеген мұрағат құжаттарынан мысалдар келтіреді. 1926 жылы жазылған бұл көлемді кітап 1927 жылы Қызылорда қаласында "Қазақстанды зерттеу қоғамының еңбектері" деген анықтамамен жарық көрген. Кітап бір-біріне сабақтас отыз тараудан тұрады. А. Ф. Рязанов Бокей ордасындағы екі жылдың оқиғаларын желілеп, жинақтап жазуға ұмтылған. Сонымен қатар, еңбек архив деректерінің молдығымен бағалы. Бұл кітап қазір мамандарға, әдебиетшілер мен тарихшыларға біршама жақсы таныс болса да, қалың көпшіліктің қолына толық жеткен жоқ. Өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдары Орынборда Қазақ өлкелік әскери-ғылыми қоғамында, одан кейін губерниялық Архив бюросында қызмет істеген белгілі тарихшы А. Ф. Рязановтың бүл кітабы Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстың арғы-бергі тарихы жайында жазылған алғашқы еңбектердің бірі. Исатай Тайманов қозғалысы туралы әйгілі еңбектің қақтығыстың туу себептеріне қатысты Махамбет тағдырының бірқатар сәттерін білдіретін бес тарауы қаз-қалпында ұсынылды. Автордың көзқарасы мен түпнұсқа қисындарын толымды жеткізу мақсатында үзінділер орыс тілінде жарияланды. Махамбет Өтемісұлы. Сәбит Мұқановтың "Қазақтың XVІІІ- XІX ғасырдағы әдебиетінің тарихынан очерктер" атты кітабының "Бостандық күресі" бөлімінде 1942 жылы жарық көрген мақала. Әдебиет тарихын аса жетік білген жазушының бұл зерттеуі Махамбеттің ақындық ерекшелігі мен ақындық мектебіне тарихи дәстүр орайында сипаттама жасауымен құнды. Академик жазушы С. Мұқановтың Махамбет шығармалары турасында жалпы әдебиет үрдісіне сабақтастыра айтқан пікірлері қазірде де өміршең, қажетті.

Зерттеу 1942 жылғы нұсқасы бойынша жарияланып отыр.

Махамбет творчествосы. Қ. Жұмалиевтің аталмыш мақаласы Махамбет өлеңдерінің 1939, 1948, 1962, т.б. жылдардағы жинақтарында әр жылдарда толықтырылып жарияланып келді. Профессор Қажым Жұмалиевтің "Махамбет творчествосы" атты зерттеу еңбегі ақынның өмірін, шығу тегін саралай келе, сол дәуірдің әлеуметтік-саяси кезеңдерін сипаттап көрсетуге арналған. Махамбеттің Исатай Тайманұлына, хан Жәңгірге, орыс патшалығына көзқарасы мұрағат деректері, орыстың императорлық география қоғамы этнографиялық білім запискалары арқылы жүйелі талданады. Мұнда ғалым А Ф. Рязановтың, Е. П. Ковалевскийдің, В. Ф. Шахматов, Добромыслов, т. б. авторлардың еңбектеріне ой жүгіртеді. Еңбек — "Махамбет Өтемісұлының өмірі", "Исатай-Махамбет бастаған халық көтерілісі туралы", "Махамбет шығармалары", "Махамбет реализмі", "Махамбет өлеңдеріндегі романтизм элементтері", "Махамбет өлеңдеріндегі Исатай образы", "Махамбет өлеңдерінің көркемдік ерекшеліктері", "Махамбет өлеңдерінің жиналуы және басылуы жайлы" атты тараулардан тұрады.

Ықшамдалған нұсқасы ұсынылып отыр.

Махамбеттің бабалары мен ұрпақтары. Зерттеу ақын Берқайыр Аманшиннің "Махамбеттің тағдыры" (Роман және әдеби зерттеулер, 1991 ж.) кітабында жарық көрген. Б.Аманшиннің бүл көлемді әдеби зерттеу еңбегі ақын шығармалары мен тарихи кезең шындығын ұштастыра, салыстыра талдауымен ерекшеленеді. Көптеген тарихи - зерттеу еңбектеріне ой жүгіртіп, өзіндік көзқарасын білдірген. Махамбеттің өмірі мен шығармашылығына қатысты дерекке бай еңбек.

Ықшамдалған нұсқасы жарияланып отыр.

Махамбет туралы жаңа мағлұматтар. Белгілі ғалым, филология ғылымдарының кандидаты Балтабай Адамбаевтың "Қазақстан мұғалімі" газетінің 1958 жылы 5 июньдегі 23 санында, "Қазақ КСР FA хабаршысы" басылымының 1958 жылы 8 санында жарияланған мақаласы. Зерттеуші өзі тауып, ел ішінен жазып алған Махамбеттің жаңа толғауларының өзіндік ерекшеліктерін, стильдік өзгешеліктерін дәлелдеп дәйектейді. Ғалым бұл өлеңдерді айтушылардың пікірлерін сараптай отырып, Махамбет өлеңдерінің 1910 жылдан бұрын да баспа бетін көруі мүмкін деген болжамын білдірген. Махамбет өлеңдерін оқығанда. ҚР ҮҒА корреспондент мүшесі, профессор Рабиға Сыздықтың бұл зерттеу мақаласы "Қазақстан мектебі" журналында (1972 ж., №11) жарияланған. Автор Махамбет поэзиясында қолданылған сөздердің кейбіреуінің мән-мағынасы дұрыс түсіндірілмей жүргендігі және қате жазылып кеткендігіне тоқталады. "Ереулі" де емес, "ерулі" де емес, "ереуіл". ҚР ҰҒА академигі, профессор Зейнолла Қабдоловтың "Қазақ әдебиеті" газетінде 1981 жылы 25 қыркүйекте жарық көрген мақаласы. Мақала Махамбеттің "Ереулі атқа ер салмай" толғауындағы "ереулі" сөзіне қатысты әдеби пікірталасына орай жарық көрген. Бір соз туралы екі хат. Академик жазушы Ғ.Мүсіреповтың бұл пікірі "Жұлдыз" журналында (1983 ж. №1, 184-бетте) жарияланған. Ғ.Мүсірепов бұл ойларын сол тұста "ереулі" сөзі жөнінде туындаған әдеби пікірталасқа орай Б.Аманшинге жауап хатында білдірген. "Ерулі" ме, "ереуіл" ме? Академик Әбдуәли Қайдаров бұл мақаласында Махамбеттің "Ереулі атқа ер салмай" толғауындағы бір сөздің мәтіндік мәніне қатысты мәселеге арналып жазылған зерттеу пікірін білдіреді. Мақала "Қазақ әдебиеті" газетінде 2003 жылы 29 қарашада жарияланған. Жалпы бұл әдеби мәселеге бірқатар әдебиетші, жазушылар пікір қосып отырғандығы белгілі. Осы кітапта "ереулі" сөзіне қатысты Ғабит Мүсірепов, Зейнолла Қабдолов, Қайым Мұхаметханов пікірлері де ұсынылды. Семсер жырға сергек қарайық. Профессор Қайым Мұхаметхановтың Махамбет өлеңдерінің басылымдары мен текстологиясы жайындағы бүл мақаласы "Қазақ әдебиеті" газетінің 1986 жылғы 9 май күнгі санында жарияланған. Зерттеуші баспасөзде жарық көрген Махамбет шығармаларының сегіз басылымын өзара салыстыра отырып талдау жасайды. Әр нұсқада әр түрлі жазылып жүрген жекелеген сөздерге, тармақтарға түсінік береді. Бүл орайда Қ. Мұхаметханов текстология талдау жасаудың жоғары мәдениетін сақтап, объективтік тұрғыда дәйекті дәлелдермен ой түю қажеттігін білдіреді. Зерттеуші "Шайыр" кітабындағы Махамбет сөздерін негізге алу дұрыс деп пайымдайды. Ал кейінгі кейбір басылымдарда кездесетін мәтіндердегі кемшіліктер ақын ойын жеткізуге, шығармаларының көркемдігіне нұқсан келтіреді деп санайды. Реализмнің терең тамыры. Әдебиеттанушы ғалым, педогогика саласындағы іргелі еңбектердің авторы, профессор Мылтықбай Қараевтың мақаласы "Пионер" журналының 1986 жылғы 7 санында жарияланған. Махамбет өлеңдерінің текстологиясы хақында. Белгілі әдебиетші Қабиболла Сыдықұлының зерттеуі 1990 ж. (Қазақ ССР ҒА Хабарлары,филология сериясы, 1990, №3) жарияланған. Мақалада автор Махамбет өлеңдері туралы соңғы жиырма-отыз жыл ішінде мерзімді баспасөзде жарияланған материалдарға шолу жасай келіп, кейбіреулеріне нақтылай тоқталып, бірқатар деректер мен түсіндірулерге сараптама жасайды. Автор Махамбет өлеңдерінің әр жылдардағы жарияланымдарындағы текстологиясына ерекше назар аударады. Филология ғылымдарының кандидаты Қабиболла Сыдықұлы әдебиеттану саласында басқа көптеген танымал еңбектер жазумен қатар, Махамбет мұрасын жүйелі зерттеп, тұжырымды ғылыми көзқарастар түйген әдебиетші. Тарихи трагедия. Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, профессор Р.Нұрғалиев Ілияс Жансүгіровтің "Исатай-Махамбет" атты трагедиясының жазылу тарихына, пьесаның мазмұндық, көркемдік ерекшелігіне тоқталып, терең талдау жасайды. Бұл трагедиядағы өмірлік фактілердің дәлдігіне, кейіпкерлерді даралаудағы автордың шығармашылық ізденістеріне, шығарманың идеялық - эстетикалық нысанасының маңыздылығына назар аударады.

Мақала зерттеушінің "Айдын" кітабынан ("Жазушы", 1991 ж.) алынды. Махамбеттің күй сарыны. Қазақстанның халық жазушысы Әбіш Кекілбаевтың бұл мақаласы Махамбет Өтемісұлының кейінгі кездері жеті күй шығармалары топтастырылған "Шашақты найза, шалқар күй" кітабына алғы сөз ретінде жазылған. Кітап 1982 жылы "Өнер" баспасынан жарық көрген. Ғалым бұл мақаласын жазғанда Н. Ж. Шаяхметовтың Махамбет қабірін қазып, оның скульптуралық портретін жасауға және көптеген қиындықтармен Махамбет сүйегін қабіріне қайта әкеліп көмуге тікелей қатысқандығын негізге алады. Мақала Махамбеттің қалай шейіт болғандығы және қалай жерленгендігі туралы ұрпақтан - ұрпаққа жеткен шежіре қарттардың дәйектемелерін нақты деректермен байыптауға ұмтылуымен өрі автордың өзінің кейінгі біраз оқиғаларға қатысуымен тартымды. Қазақ лирикасындағы Махамбет тақырыбы. Бұл мақала Махамбет Өтемісұлының поэзия шығармаларындағы бейнелік зерделеу мақсатында жазылған. Көптеген поэзиялық туындыларға сараптама жасалады. Мақала авторы С.Мақыров — филология ғылымдарының докторы, Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің профессоры, белгілі әдебиетші. Образ Махамбета» творчсстве современных поэтов. Ақын Б. Қанапиянов орыс жазылған "Образ Махамбета в творчестве современных поэтом" атты бұл мақаласында белгілі орыс ақыны Андрей Вознссснскийдің Махамбет жырларын жолма-жол аудармадан оқи отырып жазған шабытты өлеңдерін талдап, түсіндіреді. Осы топтамадағы "Черные верблюды", "Отставший лебедь", "Мольба", "Свобода" атты өлеңдері өзінің поэтикалық лебі мен шабыт күші жағынан қазақ ақынының жыраулық рухынан ұшқын алғандай. Мақалада әйгілі орыс ақынының Махамбет мұрасын қалай бағалағаны, одан қандай әсер алғаны айқын сезіледі. Б.Қанапиянов осы ерекшелікті жіті байқаған. Жыраулық поэзияның биігі. ҚР YFA корреспондент-мүшесі, профессор Рахманқұл Бердібаевтың Махамбет мұрасының сан ғасырлық өлең қазынасында айрықша орын алатын жыраулар поэзиясының өзіндік сипаттарына тоқталады. Ғалым Асанқайғы, Бұхар жырау, Шалкиіз секілді айтулы жыраулардың халықтық оймен бірлігіне ой жүгіртеді. Заман өзгерісіне қарай поэзияның бұл түрінің ішкі мазмұны мен пафосының да дамығандығын тілге тиек етеді. Махамбет шығармашылығындағы жыраулық дәстүрге тән ерекшеліктің өзекті негіздерін бағалайды. Махамбет поэзиясы жыраулық поэзияның жаңа, соны үлгісі деген қорытынды жасайды. Қазақ саяси лирикасының жерге түспес жебесі. Филология ғылымдарының докторы, профессор Шериаздан Елеукеновтің мақаласы Махамбет Өтемісовтің туғанына 200 жыл толуына арналған Қазақстан Жазушылар Одағында өткен ғылыми конференцияда (29.V.2003 ж.) жасалған баяндамасы негізінде әзірленген. "Қазақ әдебиеті" газетінің 2003 жылғы 6 маусымдағы санында жарияланған. Автор Махамбеттің қазақ әдебиеті тарихындағы саяси лириканың көшбасшысы екендігіне тоқталады, ақын поэзиясында тұңғыш рет қазақ қауымының әлеуметтік портреті жасалғанын айтады. Махамбет жырларын бағалауда кеңестік кезең әдебиеті ғылымындағы түйіндеулерге сын көзбен қараудың қажеттігіне тоқталады. Махамбет — қазақ әдебиетінің классигі. Филология ғылымдарының докторы, профессор, ҚР YFA Ш.Уәлиханов атындағы сыйлығының лауреаты Әбділхамит Қуанұлы Нарымбетовтің мақаласы көркемдік шеберлік мәселелерімен қатар екі әдеби бейне — халық жөне көтеріліс көсемі Исатай Тайманұлы тұлғаларын ақын өлеңдері арқылы зерделеп көрсетеді. Постижение Махамбета. Белгілі қаламгер Герольд Бельгердің "Постижение Махамбета" атты жазбасы 2003 жылы "Таң - Шолпан" журналының 1-санында жарияланған. Белгілі әдебиетші Герольд Бельгердің "Постижение Махамбета" атты мақаласы ақын өлеңдерінің орыс тіліне аударылуы жайлы келелі сөз қозғаған туынды. Махамбет өлеңдерінің орыс тіліндегі аудармалары туралы сирек те болса, әр кезде пікір қозғаған еңбектер бар. Әйтсе де, бірнеше ақындардың шеберлігін, орыс тіліне аудару ерекшелігін салыстырмалы түрде сараптап ой түйген қаламгер Г.Бельгер зерттеуі өзіндік көзқарастарымен ерекшеленеді. Ақберен жырдағы ерлік атойы. ҚР ҰҒА корреспондент-мүшесі, профессор Ғарифолла Есімнің "Ақберен жырдағы ерлік атойы" атты мақаласы, "Қазақ әдебиеті" газетінің 2003 жылғы 23 мамырдағы санында жарияланған. Махамбет поэзиясының көркемдігі. Филология ғылымдарының докторы, профессор Серік Негимовтың зерттеу мақаласы Махамбет шығармаларының поэтикалық даралығын талдап көрсетеді. Махамбет и искусство Казахстана. Мақала авторы, сазгерлік шығармашылықты зерттеуші белгілі маман, ғалым С.Ә.Күзембаева дауылпаз ақынның әдеби-музыкалық мұрасының қазіргі заман өнеріне тигізген ықпалы туралы сөз қозғайды. Ақынның жарқын бейнесі, еліміздің көрнекті сазгерлері А.Жұбанов пен Ғ.Жұбанованың, Е.Рахмадиевтің, Н.Тілендиевтің және басқа сазгерлердің шығармаларында қалай көрініс бергендігі ғылыми тұрғыдан талданған. Ахмет Жұбанов зерттеулеріндегі Құрманғазы мен Махамбет күйлері. Зерттеуші З.Қоспақов Махамбеттің күйлерінің жинақталып, нотаға түсуіне, халыққа таныстырылып, орындалуына көп үлес қосқан композитор А.Жұбанов еңбегін ерекше бағалайды. Мақала авторы 3. Қоспақов М.О.Әуезов атындағы Әдебиет жөне өнер институтының музыкатану бөлімінің аға ғылыми қызметкері. Белгілі ғалым, көптеген еңбектері бар. Мұрат Мөңкеұлы шығармаларындағы Махамбет дәстүрі. Филология ғылымдарының докторы Б.Омарұлы бұл мақаласында Махамбет пен Мұрат Мөңкеұлының өлең-жырларындағы дәстүр сабақтастығы мәселесіне тоқталады. Бұл мақала 2003 жылы 27-28 ақпанда Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде өткен "Махамбет поэзиясындағы ерлік пен елдік рухы және қазіргі дәуір" атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияның материалдарын топтастырған кітапқа енген. Поэзия Махамбета и ее музыкальное воплощание в кюях Курмангазы. Өнертану ғылымының кандидаты Ж. С. Ордалиеваның бұл жұмысында Махамбет пен Құрманғазының музыкалық мұралары белгілі бір қырларынан алып салыстыра қаралады. Зерттеу авторы осы екі тұлғаның шығармашылық бағдарламасының ұқсастық тамырын тарихи оқиғалардың түп негізінен іздестіреді. Зерттеуші салыстырмалы талдаулар арқылы ақын поэзиясы мен күй шығармалары арасындағы сабақтастық белгілерін зерттейді. Ғылыми түсініктерді жазуға М. О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Абайтану және жаңа әдебиет бөлімінің ғылыми қызметкерлері А. Қ. Егеубаев, Ж. Ысмағұлов, Қ. М. Раев, Ж. Шойынбетов, Т. С. Берікболов, С. Қамшыгер қатысты.

В предпринятом четырехтомном академическом издании творческого наследия выдающегося казахского поэта Махамбета Утемисова впервые предлагается вниманию читателей полное собрание его сочинений одновременно на казахском и русском языках. В первый том вошли стихи поэта в оригинале, а также музыкальные произведения - кюи. Все поэтические произведения, издававшиеся ранее на казахском языке, здесь собраны воедино и расположены в хронологическом порядке. В издании соблюдены все требования, которые предъявляются к академическим изданиям. Предварительно проведена необходимая текстологическая работа с выяснением и уточнением отдельных сомнительных деталей. К каждому произведению дан соответствующий научно обоснованный комментарий. Во второй том включены стихотворения в переводе на русский язык. В отличие от прежних, в настоящем издании представлены в переводе почти все произведения поэта. Содержание третьего тома составляют работы научно- исследовательского характера, в которых творческое наследие и жизненный путь поэта представлены в новом ракурсе. Дело в том, что в прошлые времена по ряду известных причин некоторые моменты в творчестве поэта либо искажались, либо замалчивались, а отдельные факты из его биографии трактовались ошибочно. В настоящее время ученые-литературоведы страны проявляют заметно возросший интерес к более углубленному изучению творчества исключительно свое-образной личности поэта, изыскивая все новые и довольно плодотворные аспекты его наследия. Некоторые результаты подобного искания ученых представлены в этой книге. И четвертом, заключительном томе, представлены новые документы, архивные материалы и другие сведения, характеризующие творчества, жизни и деятельности этой героической личности. Полное академическое собрание сочинений поэта посвящается 200-летию со дня рождения Махамбета Утемисова. Юбилей этого поистине легендарного человека, одного из славных сынов казахского народа решением ЮНЕСКО широко отмечается в мировом масштабе. Издание академического полного собрания сочинений Махамбета Утемисова предпринимается впервые. Академическое издание утверждено Ученым советом Института литературы и искусства имени М.О.Ауэзова.

The undertaken four volume academіc edіtіon of the creatіve legacy of the promіnent Kazakh poet Makhambet Utemіsov for the fіrst tіme offers to the readers the complete collectіon of hіs composіtіons both іn Kazakh and Russіan languages. The fіrst volume іncludes poems wrіtten by the poet іn orіgіnal as well as musіc composіtіons -kuys. All poetіc works that were publіshed earlіer іn the Kazakh language are collected here and are gіven іn chronologіcal order. The edіtіon meets all requіrements that are settled for the academіc edіtіons. The prelіmіnary textologіcal work was undertaken to іdentіfy and clarіfy some arguable detaіls. The approprіate comments are gіven to each work. The whole volume has the necessary scіentіfіc apparatus. The second volume іncludes poems translated іnto Russіan. Іn comparіson wіth the prevіous ones the present edіtіon presents almost all works of the poet іn translatіon. The content of the thіrd volume іncludes the research works that are presentіng creatіve legacy of the poet and hіs lіfe story іn a new lіght. The thіng іs that durіng the past years because of the well known reasons some moments of the creatіon of the poet were eіther confused or hіdden, but some facts from hіs lіfe were presented wrong. At present tіme the researchers of lіterature іn the country are showіng great іnterest іn more profound study of the creatіon of the poet that was exclusіvely orіgіnal person, they are seachіng for the new and fruіtful aspects of hіs heredіty. Some results of such research are presented іn thіs book. The fourth fіnal volume presents new documents, archіve materіals and other іnformatіon characterіzіng the creatіve work, lіfe and actіvіtіes of thіs heroіc personalіty. Complete academіc collectіon of the poet's works іs dedіcated to 200 - th annіversary of Makhambet Utemіsov .Tubіlee of thіs legendar person, the promіnent sons of the kazakh natіon іs selebrated on world broad by UNESCO decіsіon. The edіtіon of the academіc complete collectіon of Makhambet Utemіsov's works іs made for the fіrst tіme. The academіc edіtіon was approved by the Academіc Councіl of the M.O. Auezov Іnstіtute of Lіterature and Arts.