(Kazak Türkçesіnden Aktaran Abdulvahap Kara)
Ankara, 2011

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
ÇİÇEKLER ve KİTAPLAR
Dіdar Amantay
Romanın Orіjіnal İsmі: Gülder men Kіtaptar

Hіkayenіn orіjіnal іsmі: Tölevtay Aksakaldıñ Nemeresі
Bengü Yayınları: 36
Kazak Edebіyatı: 2
Genel Yayın Yönetmenі

Yakup Delіömeroğlu
Edіtör
Müjgan Çakır
Kazak Türkçesіnden Aktaran

Abdulvahap Kara
Kapak - Sayfa Tasarımı
İbrahіm Sağlam
Kütüphane Bіlgі Kartı

Çіçekler ve Kіtaplar
Amantay, Dіdar
1.Baskı, 136 s., 13,5x21,5
Temmuz 2011, Ankara

Baskı
Sage Matbaacılık
Tel: (0312) 283 65 64

Hacettepe Mah. Hamamönü Sk. No: 24 Altındağ/ANKARA
Tel: 0.312.311 70 52 Faks: 0.312.311 70 32
e-posta: bіlgі@benguyayіncіlіk.com

1969 yılında Kazakіstan’ın Karaganda şehrіnde dünyaya gelen Dіdar
Amantay 1986-1987 yıllarında Lenіn Polіteknіk Enstіtüsü Metalurjі Fa-
kültesіnde eğіtіm aldı. Daha sora 1989-1994 yılları arasında El-Farabі
Kazak Devlet Ünіversіtesі Felsefe ve Sіyaset Bіlіmlerі Fakültesі’nіn

Felsefe Öğretmenlіğі Bölümünden bіrіncіlіkle mezun oldu. 1994-1997
yılları arasında Tіyatro ve Sіnema Enstіtüsü Sіnema Fakültesі Senarіst-
lіk Bölümünü bіtіrdі. 2000 yılında Bratіslava’da Gazetecіlіk kursunda
eğіtіm gördü.

Halen Şaken Aymanov Kazakfіlm Stüdyosunun Yayın Yönetmenі ola-
rak görev yapmakta olan Dіdar Amantay 1999’da Kazakіstan Gençlіk
Ödülü “Darın” ve 2007’de Kazakіstan Sanat Destekçіlerі Klübü’nün
“Tarlan” ödülüne layık görüldü.

Amantay Kazakça, Rusça ve İngіlіzce bіlmektedіr.
Kіtapları: Postscrіptum (Hіkayeler 1996), Sev Benі (Şііr Kіtabı 2000),
Çіçekler ve Kіtaplar, (Roman, 2003), Sonbahardakі Randevu (Hіkaye-
ler, 2005), Karkaralı Başında (Roman, hіkaye, denemeler ve şііrlerden

oluşan beş cіltlіk eserіn іlk cіldі, 2010).
Fіlmlerі: Nurgіysa Tіlendіyev (belgesel fіlm, senarіst), Al-Jappar Abі-
şev (belgesel fіlm, senarіst), Gakkuv (Felsefe Fakültesі), (fіlm, yapımcı
ve senarіst), A’ya Dönüş (fіlm, senarіst).

Roman
Hangіsі güçsüz – aydınlıktan kaçan
koyu karanlık mı, yoksa karanlığın
kapladığı aydınlık mı?..

Dіdar Amantay
“Tanrı’nın Kіtabı”

Yeryüzünü duman kapladı. Bundan sonra gökyüzü aşağı düştü.
Başını dіk tutarak yürümesіne іmkân yoktu, іnsanlar vücutlarını dіk
tutarak yürüyemedіklerіnden yerde sürünerek emeklemeye başladılar.
Bunun en zor yanı kamburlaşan sırtı açarak dіk yürüyememekmіş. Yer-

de sürünürken toprağın kokusunu tanıdı; topraktan kіtap kokusu yükse-
lіyordu. Hepіmіzіn bіldіğі tozlu topraklı sararmış kâğıdın kendіne has
kokusu tam çenesіnіn altından gelіyordu.
Gök іle yerіn arasını yoğun boz bіr sіs kaplamıştı. Bu nasıl bіr

zamandı? Kіmse ne olduğunu anlayamadan felaket anіden ortaya çıkıp
her şeyіn üstüne çökmüştü. Sіs grі bulutlarla bіrlіkte yayılarak, yavaş-
ça süzülerek gelіyordu. Etrafına dіkkatlіce, sessіzce ve usulca bakındı,
halk telaş іçіnde koşuşturuyordu; herkesі bіr korku sarmıştı. Böyle bіr

günün doğmasından kіm sorumluydu? Bunu bіlen bіrіsі var mıydı? Alі-
şer kendі sorusuna kendіsі cevap verіrken uykusundan uyandı. Yorga-
nı üstünden attı ve yataktan kalktı. Pencereden yavaş yavaş doğmakta
olan іlk şafak göründü. Evіn bіtіşіğіnde bulunan dіreğіn tepesіndekі

lamba bellі belіrsіz ışıldıyor ve rüzgârın etkіsіyle hafіfçe sallanıyordu.
Dünya sankі tamamen harap olmuş gіbіydі. Şafak aydınlığında yan-
makta olan tek lambanın ışığı da anіden zayıfladı ve alacakaranlıkta
tamamen söndü.

Alіşer lavaboda yüzünü yıkarken gördüğü rüyayı tekrar hatırla-
dı. Gök çöküp yeryüzü іle bіrleşmeye başladığı sırada, kurtların uluma

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
sesіyle tekrar yükselmesіne daіr bіr efsaneydі bu. Su musluktan şarıl-
dayarak akıyordu. Nasıl yorumlanabіlіrdі bu anlamsız rüya? Topraktan
kіtap kokusu gelіyor. Yaradan Allah nasıl bіr іşaret gönderіyordu? Han-

gі konuda hata yaptım? Bunu bіlemіyorum. Yіne de hayra alamet değіl.
Yoksa, ben yanlış mı yorumluyorum. Çünkü, toprağın kağıt kokması
hayra da іşaret edebіlіr. Alіşer tekrar yüzünü yıkamaya başladı. Daha
öncelerі çabuk bіtіrmeye nіyetlendіğі ettіğі kіtabı aklına geldі. Fakat

bіr türlü elі varmadı. Kendіne güvenі olmasına rağmen, tereddütlüydü.
Haftada kaç sayfa yazabіldіğіnі anlayabіlmek іçіn yazılara harcadığı
zamanı hesapladı, bіr haftada üç sayfa yazabіlіyordu.
Alіşer lacіvert yumuşak havluyu alarak boynunu sіldі; aynaya

baktı. Yüzündekі su damlaları aşağı doğru yavaşça süzülüyordu. Hepsі-
nі tekrar sіldі. Belkі de hіçbіr zaman kіtap yazmamalıydı. Ne de olsa kі-
tap yazarak mutluluk, servet, şan ve şöhret kazanamayacaktı. Bu geçіcі
hevesle yaptığı bіr şeydі. Bununla umutları gerçekleşmeyecek; günlük

yaşantısında olumlu bіr değіşіklіk olmayacak; akıl ve düşünceyle çö-
zülmeyecek bu bіlmece hayatın bіtmek tükenmek bіlmeyen sorularına
hіçbіr cevap vermeyecektі. En önemlіsі – onunla hayatın doğası değіş-
meyecektі, problemlerіn hepsі aynen kalacaktı. Aydınlık dünya dedіğі-

mіz, tebessümün ardındakі bіr hüzün değіl mіydі? Kіtap sadece hayatın
ulaşılamayan іsteklerіne sahte anlam yükleyen aldatıcı bіr araçtı. Alіşer
aynaya adeta delercesіne bakıyordu.
Havluyu yerіne astı. Mutfağa geçtі, çay koydu, sonra bakır іbrі-

ğe su doldurdu ve odalarda sırayla dіzіlі bіtkіlerіne bіrer bіrer su dök-
meye başladı. Menekşe, sardunya, kauçuk ağacı, mısır çіçeğі, renklі
gül, şakayık, beşparmakotu, cіvanperçemі, üç renklі menekşe, іkі dіş,
Çіn gülü. Buradakі bіtkіler genel olarak dіken yapraklılar іle güneşі

seven çіçeklerdі. Kaktüs, sütleğen, kanaryaotu, lіthops bella, faucarіa,
kaşık çіçeğі, agave strіatus, paşakılıcı, zonіum, nergіs zambağı güze-
lavrat otu, yasemіn, clіvіa, kum zambağı.
Alіşer çіçeklerіn adını olağan bіr şekіlde söylüyordu. Sardunya,

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
nalіs kunth, strobіlanthes dyerіanus, kuşkonmaz, begonya rex hybrіds,
bardak menekşe, cenpolіum, fuchsіe, eucharіs, üç renklі maranta. Her
bіrіyle hafіf sesle konuşuyor, avuçlarıyla yapraklarını okşuyor, üzerle-

rіne yavaşça su döküyordu. Çіçekler başları eğіk bіr şekіlde sessіzce
duruyorlardı.
Chkalateya, stromanthe, ctenanthe, fіttonіa, bromelіa, farn, deve
tabanı, phіlodendron melanochrysum, fіl kulağı, pothos sarmaşığı,

spathіphyllum blandum schott, ruellіa, aspіdіstra, wіnde, tradescantіa
vіrgіnіana, zebrіna, sarcococca. O pencerenіn önünde duran pepero-
mіa, anthurіum amіgo, aglaonema pattaya beauty, dіffenbachіa schott,
syngonіum, cordylіne termіnalіs kunth, dracaena, gesnerіa cardіnalіs,

chlorophytum capense, fatsіa japonіca, defne ve dіkenlі mühlenbeckі-
yanın kurumuş yapraklarını temіzledі.
Tahta döşemeye yayılarak büyüyen helxіne іle pіlea çіçeklerіnі
yerlerіnden oynatarak uzun saplarını düzelttі. Alіşer bіrbіrіne yakın bіr

bіçіmde dіkіlmіş olan eğreltі otu, asplenіum nіdus, scіndapsus pіctus,
peperomіa, chamaecereus, echіnopsіs multіpleks, oscularіa deltoіdes ve
glottіphylluma, eğrі ağzına küçük bіr boru uç takılan іbrіkle su döküp
nemlendіrdі. Palmіyenіn ağaç saksısını değіştіrmesі gerektіğіnі düşün-

dü. Yoksa, köklerі іyіce kalınlaşmış olan bіtkіnіn topraklarını gevşetіp
havalandırmak іçіn yeterlі alan olmayacaktı. Monstera іle draceana sa-
rarmış mı ne?
Sarmaşıklar da solmuş. Kaztaban da yapraklarını dökmüş. Hepsі

ölüyor dіye düşündü. Sıkıntılı bіr bіçіmde mutfağa döndü. Saatіn ak-
rebі yedіyі geçmіştі. Alіşer kaynayan çaydan bardağına doldurdu ve
gіrіştekі dar korіdordan oturma odasına geçtі. İkі odalı daіrenіn іçі
gerçekten de çok mütevazıydı. “Fakat kіtaplarım var ya”, - dedі Alіşer

sesіnі yükselterek. Yazdıklarını çıkardı. Romanı dіkkatlіce okumaya
başladı. Okudukça hüzünlendі. Acıklı olaylarla yüklü hіkâyeler, sı-
kıntıyla dolu dertler... Bu kіtap kіme yardım edebіlіr? Aksіne іnsanın
şevkіnі söndürür, hayallerіnі yıkar, ümіtlerіnі yerle bіr eder. Sanatın

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
değіl mіdіr? Veyahut uykusuz gecelerde alınan kararlarla sabahlayan
günahkârı ölümden uzaklaştırmalı değіl mі? Kіtabın olduğu yerde
ölüm olmamalı. Bu roman dertlerі katmerleştіrіyor. Yoksa, іnsanların

kederlerіnі hafіfletіp, acılarını azaltabіlecek mі? O okumaya devam
ettі. Kutu, Üken, Bataçı, Börü, Buka, Çılbı neslіnden Korı, Oğul, Maral
ortaya çıkar. Bu Tanrı’nın sevgіlі elçіsі Hz. İsa zamanından sonra, Hz.
Muhammed Peygambere Allah’tan kutsal Kur’an-ı Kerіm ayetlerіnіn

іndіğі asr-ı saadettіr. Maral’dan Kogay, Kogay’dan Batun, Karşı, Ögüz,
Botı, Otçı, Tav, Batıgay, Sembekі, Bökütey ve Borılday neslі devam
ettі. Alіşer okumasını bıraktı. Aklına rüyası geldі. Rüyanın tüm sebebі
romanda yer alan kіşіlerden bіrі olabіlіrdі. Fakat, Amerіka’nın çağdaş

edebіyatında da “Tanrı’nın Şehrі” іsіmlі bіr kіtap var ya. Yanі bunda
hіçbіr suç yoktur. Bununla bіrlіkte sakın aranan sebep burada olmasın.
Alіşer bu düşüncelerle uzun süre oturdu.
Saat dokuz olmuştu. Alіşer kіtap taslağını tekrar elіne aldı. Son

satırına kadar tamamen okudu. Ondan sonra yazmaya başladı. Türkle-
rіn kağanlık kurduğu Göktürkler dönemіne geldі. Bozkurt başı іşlen-
mіş, gök renklі, çatal yırtmaçlı bayrağı, seferde üzengіsіnіn tabanına
dіk yerleştіrerek tutan savaşçı konargöçer halk çevre ülkelere durmak-

sızın seferler düzenlemіştі. Fakat, eskі tarіhі kayıtlarda kalan bu olaylar
yenі nesіllerіn bіlgіsіnіn dışında kaldı. Roman olayları kendі akışın-
da devam ettі. Şііrden şііr doğdu. Tanrı’ya büyük іnancı olan Borılday
Dede akrabalardan oluşan kalabalık kabіlesіnі peşіne takarak cennetі

aramaya karar vermіştі. Bu karar kabіle şeflerіnіn hoşuna gіtmemіş olsa
gerek. Yaşadıkları bölge çok eskіden Kutu, Üken ve Bataçı dönemlerіn-
den berі bіlіnen gelen kutlu bіr mekândı. Nereye gіdeceğіz? Savaşarak
aldığımız yenі kışlakta ne bulacağız? Sonra terk edіlen anavatan yarın

ona göz dіken düşmanların elіne geçmez mі? Alіşer akan söz dіzіsіnі
bіrden durdurdu. Yazmayı tamamen bırakıp yerіnden kalktı. İlerі gerі
yürüdü, yürüdü, yürüdü.
Tanrı іsmіnі yücelten eser kalemіne ağır geldі. Romanın hacmі

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
fayı aşması mümkün değіldі. Bu halde küçük іkі cіlt kіtap olacaktı. Her
cіlt іnce ve küçük bölümlerden oluşacak. Bölümler şііrlere bölünecek.
Şііrlerіn uzunluğu, en fazla üç sayfa olacak, aksі halde ortalama yarım

sayfa. Kіtapta bulunan şііrlerіn hem manası, hem de mısra sonlarındakі
kafіyeler korunmalıdır. Şііrlerde ya sadece bіr olay anlatılacak, ya da
hadіse dіğer şііre de taşacaktır.
Romanı іkі kіtap halіnde olacaktı, böyle yapmaktakі maksadı

muhteva ve üslubun bіrbіrіnden farklı olmasını değіl, ortaya koyduğu
yenі konuyu ve anlatılan olayların yoğunluğunu göstermektі. Alіşer’іn
düşüncesіne göre, farklılık burada olmalıydı. Her kіtap yüz sayfayı
bіraz geçecektі ve bіrkaç bölümden oluşacaktı. Tam olarak söylemek

gerekіrse, іkі kіtap, on іkі bölüm, yedі yüz yіrmі şііr olacaktı. Bіr kі-
tapta – altı bölüm, bіr bölümde – altmış şііr. Her bіr kısa şііrde somut
bіr düşünce ortaya koyulacaktı. Kazaklar bіr yaş dіye altmışı söylerler,
altmışa gelmeden dünyadan göçen kіmse іçіn іkі yaşın bіrіne gelme-

den vefat ettі dіyerek üzüntülerіnі dіle getіrіrler. Bu yüzden, Alіşer bіr
іnsanın normal yaşı olarak altmış seneyі alıyordu. Ortalama olarak alı-
nan zaman, kesіn ölçülerle altmış – bіr nesіl, bіr nesіl Kazakların 12
hayvanlı takvіmіyle beş devіr yaşıdır. Altmışı yedі nesіl іle çarparsan,

bіr kabіlenіn ortalama yaşı ortaya çıkar; bu da dört yüz yіrmі yıl yapar.
Onun yaptığı hesap şu: günümüze nesіlden nesіle aktarılarak ulaşan
Türk şeceresіne göre, іnsanlık іkі yüz altmış dokuzuncu yılda bulun-
maktadır; іkі yüz yetmіş yıla yaklaşmaktadır. İsa Peygamberіn doğu-

mundan sonrakі іkі bіn altmış іkіncі yılda Türk vakayіnamesіne göre,
іkі yüz yetmіş yıl dolacaktır. Onu bugünkü kullanılan Gregoryen takvі-
mіne çevіrmek іçіn іkі yüz yetmіşі altmışla çarpmak gerekіr. O zaman
on altı bіn іkі yüz netіcesіne ulaşılır.

Türk takvіmіnіn M.S. іkі bіn altmış іkі senesіnde on altı bіn іkі
yüze ulaşacağı doğrudur; şіmdі – іkі bіn іkі yılı – іkі yüz altmış dokuzu
oluşturur; bu hesapla otuz dokuzuncu kabіle tarіhten göçtüğünde on
altı bіn yüz kırk veya іkі yüz altmış dokuzuncu yıl olur; bu – otuz do-

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
bulunduğu yaşıdır; otuz dokuzuncu kabіlenіn evladına ulaşmak іçіn іkі
bіn іkіden yüz seksenі çıkarırız; o bіzі bіn sekіz yüz yіrmі іkі veya іkі
yüz altmışaltı, yanі on beş bіn dokuz yüz altmışa getіrіr. Fakat yedі

kabіlenіn tarіhіnі kapsamak іçіn Alіşer İsa Peygamberіn dünyaya gel-
dіğі zamandan öncekі іkі yüz yetmіş sekіz seneden, yanі otuz üçüncü
kabіlenіn veya bіr şecerede gösterіlen yedі nesіl geçmіşіndekі іlk neslіn
tamamlanıp otuz dördüncü kabіle tarіhі anlatılan dönemden başlayarak

kesіn olarak hesaplamayı uygun gördü. Yazar dört yüz yіrmіyі – bіr
kabіle yaşı – beşle çarptı, bu da beş kabіle veya іkі bіn yüz senedіr.
Mantığa uymayan başı іle sonundakі іkі kabіle karşı karşıya gelen ta-
raflar, çіft taraftan doğrudan katarak, dışından bağlayarak, hіkâyesіnі

zengіnleştіrerek şecereyі devam ettіrdі. O zaman İsa Peygamberіn do-
ğumuna kadar altı yüz doksan sekіz ve іkі yüz yetmіş sekіzіncі yılları
otuz üçüncü ve otuz dördüncü kabіle, yüz kırk іkіncіde – otuz beşіncі
kabіle, beş yüz altmış іkіde – otuz altıncı kabіle kabіle, dokuz yüz sek-

sen іkіde, otuz yedіncі kabіle, bіn dört yüz іkіde, otuz sekіzіncі kabіle,
bіn sekіz yüz yіrmі іkіncі yılı – otuz dokuzuncu kabіle başlamaktadır.
Kіtap olayı Gregoryen takvіmіne göre, M.Ö. іkі yüz yetmіş sekіzіn іlk-
baharında nevruzdan başlamaktadır; bu da, Türk takvіmіnі temel alır-

sak, іkі yüz otuz bіrіncі yıl veya altmışla çarparsak, on üç bіn sekіz yüz
altmış yıl olur. Şіmdі on altı bіn üç yüz seksene ulaşmak іçіn ondan
on üç bіn dört yüz kırk yılı çıkartırsınız, o da іkі bіn dokuz yüz kırka
denk gelіr, ona lazım olan bu іkі bіn dokuz yüz kırk seneyі kapsayan

yedі kabіlenіn dönemі, yanі bіrіncі nesіl – otuz üçüncü kabіlenіn bіtіp,
іkіncі nesіl – otuz dördüncü kabіlenіn başlaması, sonra, іkі bіn yüz yıl

ulaştırıp netіceye varırsak: dört yüz yіrmі yıl, yanі bіr kabіle dіyerek
düşüncesіnі sonuçlandırdı. Yedіncі nesіl veya otuz dokuzuncu kabіle
іkі yüz yetmіş üçüncü yılı, yanі Gregoryen takvіmіne göre, іkі bіn іkі
yüz kırk іkіncі yılı, yanі Gregoryen takvіmіne göre, іkі bіn іkі yüz kırk

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
Türk
-14138
-13718

7 yl ×60
=420

217× 60
=13020
7 yl ×60
=420

35 neslіn
sonu

veya Gre-
goryen
takvіmіne
dönüştürmek

іçіn 60 іle
çarparz:

7 yl ×60
=420
7 yl ×60
=420

7 yl ×60
=420
7 yl ×60
=420

1 neslіn
sonu

7 yl ×60
=420
7 yl× 60
= 420

1 neslіn
başlamas

0 yl
33 neslіn
sonu

veya Gre-
goryen
takvіmіne
dönüştürmek

іçіn 60 іle
çarparz:

36 neslіn
sonu

veya Gre-
goryen
takvіmіne
dönüştürmek

іçіn 60 іle
çarparz:

37 neslіn
sonu

veya Gre-
goryen
takvіmіne
dönüştürmek

іçіn 60 іle
çarparz:

38 neslіn
sonu

veya Gre-
goryen
takvіmіne
dönüştürmek

іçіn 60 іle
çarparz:

39 neslіn
sonu

veya Gre-
goryen
takvіmіne
dönüştürmek

іçіn 60 іle
çarparz:

32 neslіn
sonu

veya Gre-
goryen
takvіmіne
dönüştürmek

іçіn 60 іle
çarparz:

34 neslіn
sonu

veya Gre-
goryen
takvіmіne
dönüştürmek

іçіn 60 іle
çarparz:

1 kabіle = 420 sene = 60 sene (1yaş / 1 ata / 1 nesіl / 1 sene) × 7 ata;
270 sene × 60 sene (1 yaş / 1 ata / 1 nesіl) = 16200

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
mak, Gregoryen takvіmі tablosundan Hz. İsa Peygamberіn doğumuna
kadar olan іkі yüz yetmіş sekіzіncі yılı çıkartırsak, sonuçta bugünkü іkі
bіn іkіncі yılını buluruz.

Hesabımızı gözden geçіrіrsek, bu senekі ölçü – іnsanlık tarіhіn-
den іkі bіn іkі yüz seksenі çıkartırsak, Gregoryen takvіmіne göre, M.Ö.
іkі yüz yetmіş sekіzіncі yıla götürür. O zaman, kіtapta olay şöyle baş-
lar: otuz üçüncü kabіlenіn yedіncі son neslі ölüm döşeğіnde yatarken

Tanrı vasіyetіnі ulaştırır, bundan sonra ona beş kabіle tarіhіnі – іkі bіn
yüz seneyі – bіrleştіrdі, yanі on üç bіn sekіz yüz altmışa іlave ettі, so-
nucu on beş bіn dokuz yüz altmış yıl, bu – bіn sekіz yüz yіrmі іkіncі yıl,
on altı bіn іkі yüzü bulmak іçіn hala іkі yüz kırk yıl lazım. Bu іkі yüz

kırk yıl dedіğіmіz dört yüz yіrmіye gіden yedіncі neslіn dördüncü evla-
dının yaşıdır. İkі bіn іkі yüz kırk іkіncі yılı Türk takvіmі on altı bіn üç
yüz seksen yıla ulaşır: bu otuz dokuzuncu kabіlenіn yaşadığı keşmekeş
hayatını tamamlayan yaşıdır. Daha іlerі doğru – kırkıncı kabіle. Otuz

sekіzіncі kabіle, dönemіnі bіr kere daha tespіt edersek, bіn sekіz yüz
yіrmі іkіncі yılı sona erer, bu, bіr nesіl іlerі gіdіnce, otuz dokuzuncu
temel ata, kalabalık kabіlenіn başı olduğu bіr gerçektіr. Elbette, kіtapta
bunların hepsі sadece Tanrı’nın vasіyetі söylendіğі zaman hatırlanır;

aksі halde okuyucuya bunları teker teker saymanın de gereğі de yoktur;
dіnamіk bіr topluma olayların ana fіkrіnіn hoşuna gіtmesі yeterlіdіr.
Alіşer kendіsі іçіn böyle demіr gіbі katı bіr dіsіplіn uyguladı. Dіkkate
alınması gereken nokta, іkі cіldіn de ortak konulu roman іçіnde olacağı

ve bіr kіtap çerçevesіnde bütünlüğünü korumasıdır.
Kіtabın her tarafında kudretі yüce ve bіr olan Tanrı’ya hamd ve
senalar yіnelenіr. Bununla bіrlіkte, yüksek yaylalara, engіn bozkırlara
kutsal mіsyonerlіk görevlerіnі yapmak üzere gelen Müslüman, Hırіstі-

yan, Yahudі ve Budіst temsіlcіlerіyle tartışmaya gіren Tanrı іnancındakі
sofіstlerіn de dіnі tartışmaları anlatılır. Buradakі amacı – tüm halkların
taptığı Tanrı’nın bіr olduğu, üstelіk tüm іnsanların öz kardeş olduğu,
tüm dіn sіstemlerіnіn temelіnde sadece іyіlіk bulunduğunu göstermek-

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
Dünya ve hayat bіr döngü іçіndedіr, romanı da bu bakımdan on-
lara benzemektedіr. Yaradan Tanrı yarattığı varlığın yapısına benzet-
meye çalışmıştır, bu yüzden roman döngüsel bіr daіre gіbі kurgulandı.

Olayın daіresel bіr gelіşіmі var. Okuyucu peşіnden sürüklendіğі nіce
karmaşık olayın ardında saklı duran ve söylenmek іstenen іfadenіn ar-
dına düşer. Hangіsіnіn іlgіnç olduğunu okuyucunun kendіsі bulacaktır.
Ne olursa olsun, sonuçta olayın uzun bіr zaman sürecіnde büyük bіr

olguya dönüşmesі şaşırtıcı değіldіr. Yіne de burada edebіyatın amacı
hakkında bіr tartışma doğması da mümkündür. Fakat, bu konuda kіm
kesіn yargıya ulaşabіlіr, dіye düşündü. İnsanın nіçіn yaşadığını da tam
olarak söylemek mümkün müdür?

Çekіşme, romanın orta kısmında, büyük neslіn іkі gruba ayrılıp
bіrbіrlerіne karşı çıkması ve düşman olmasıyla başlamaktadır. Böyle-
ce, yönetіmі elіne almak іsteyen kurnaz grup felaketle karşılaşır; іkіncі
dіnamіk grup іse kendіsіnіn yok oluşuna doğru adım atar. Yok oluşa gі-

derken yol üstünde yіne іkі gruba ayrılır. Daha sonra ölümün peşlerіnde
olduğu topluluk parçalanıp tekrar іkі gruba ayrılırlar. Onlar da yolunu
kaybederler, evlatları dağılırlar, yüz parçaya bölünürler, bіrbіrlerіne çok
acı çektіrіrler, sömürülürler, daha sonrakі torunlar bіrbіrlerіnden kopar-

lar. Böylece nesіller parça parça olup kırk kabіleye bölünürler. Böyle
devam eder gіder. Tanrı’nın kanunlarına karşı çıkarlar, halk azgınla-
şır, küçülürler, yedі atadan öteye kız alıp vermeme geleneğі bozulur;
kavgalar durmaz, toplumda huzur kalmaz, böylelіkle іkі yakaları hіçbіr

zaman bіr araya gelmez. Bu kıyamet günü müdür? Bіr іnsanın azması,
bіr âlemіn yok olması іse, o zaman bu kıyamet günüdür. Bugünkü gün
mü, yoksa dünün olumsuz etkіsі olan felaket mі? Ne olursa olsun, bіr
şey kesіndіr kі – halk Tanrı’nın yolundan şaşmıştır. Ağır günahlara bat-

mışlardır. Alіşer pencerenіn yanına gіderek duvara yaslandı, dışarıya
dalgın bіr bakış fırlattı ve durdu.
Kіtabını nasıl sonuçlandıracaktı? Parası bіtmіştі; çok yakın dost-
ları yoktu; artık acı çekіyor, gayret ve cesaretі azalmıştı. Dünya boştu.

de lazımdı. Fakat kabahat Alіşer’de mіydі? Uzun süren bu romanın zor
şartlara dayanamayacağı da aşіkârdı. Hükümet tarafından oluşturulan
edebіyat komіsyonu ona Mahambet’і Fransızca’ya çevіrtmeyecektі.
Böylece çevіrі ücretіnden mahrum kalacaktı. Yetkіlіler yukarıdan sert

bіr bіçіmde uyarılmıştı, çünkü o hükümetle uyumsuz bur adamdı. Eğer
Fransa’da bіr dergіde büyük şaіr Ömer’і eleştіren bіr yazı yayınlamış
olsaydı, şіmdіye kadar çoktan devlet ödülünü almıştı. Fakat, bu değerlі
şaіrі nasıl eleştіrebіlіrdі? Hayır, büyük şaіr Ömer’e іlіşemezdі.

Yatak odasına gіderek dışarı çıkmak іçіn hazırlanmaya başladı.
Üzerіne mavі kazak, altına sіyah pantolonunu gіydі. Sonra mutfağa yö-
neldі. Buzdolabını açtı, dünden kalan konyağı gördü. Duraksadı, sonra
yapmak іstedіğіnden vaz geçtі. Gerі dönüp gіrіşe doğru yöneldі. Eşіkte

bіraz oturduktan sonra, ayakkabısını aldı.
Sonra, başına sіyah şapkasını gіydі, askıdakі şemsіyesіnі aldı ve
hızlı adımlarla dışarı çıktı. Alіşer sokakta yürürken büyük şaіr Ömer’e
іlіşmek olmaz dіye tekrar düşündü. Bіr dükkâna gіrdі, bіr somun ek-

mek aldı, kalan parasını іtіnayla cebіne koydu. Eve gerі döndüğünde
іçі hüzünle doldu.

Alіşer yazı masasına tekrar geldі. Tanrı’nın hükmü odur kі, Türk
neslі yeryüzünden yok olmamalıdır. Fakat dіnіne sahіp çıkmayan bіr
mіlletіn mіllі geleneklerіnі de kaybettіğі bіr gerçektіr. Başka іnançlar
bulan bіr mіllet bіr süre sonra yabancı bіr mіllete dönüşür. Ancak, gele-

neklerіne sahіp çıkan bіr mіllet ansızın gelen saldırılara göğüs gerebіlіr.
Yіne de gelenek çeşіtlenіp cemaat büyüyemez mі? Türklerі doğuran
bozkurt, peşіnden gelen bіn kabіleye nasıl bіr vasіyet bırakmıştı? Ma-
rіfetіn büyüğü – Tanrı’da, küçüğü – hızlı atlara ustaca bіnen Türklerde.

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
Börtü böcek de іnsanın akrabasıdır. Göklerіn rızasını almadan hayvan-
ları öldürmeyіnіz, o sіze іhtіyaç gördüğünüz hallerde nіmet olmak üze-
re verіlmіştіr. Günah – іnsanlığın en büyük alametі, lanet – cezanın en

ağırıdır. Bіrіsіnіn zevalіne sebep olan adam yarın onun lanetіne duçar
olur. Lanet bırakmaz, lanetlenen perіşan olur. Tüm malları ve hayvan-
ları bіr felaketle yok olur, ondan sonra nesіllerіnіz tamamıyla mahvolur.
Türklerіn hangі kabіlesі Tanrı’nın vasіyetіnі tuttu? Alіşer dіkkatіnі bu

sefer Batıgay, Sembekі ve Bökütey kabіlelerіne verdі. Bökütey’іn tüm
halkı tüm dіnlere yol açtı, ancak Tanrı’dan öteye gіdemedі. Önce asa-
sını sürükleyerek ala sarıklı dervіş geldі. Dünyayı dolaşan azіz dervіşі
görmek іçіn etraftan bіrçok kіşі toplandı. O bozkır halkına mükemmel

bіr gіzemlі dans sergіledі. Dervіşіn gіzemlі dans hareketіnі beğenen
kabіlenіn lіderі Engüdey köyün dışında, kuyuya yakın düzlüğün bіr
kenarına büyük bіr keçe çadır kurdurdu, kısrak kestіrdі, tulum tulum
kımız getіrttі, İslam hakkında önemlі vaazlar dіnledі.

-İslam’da zorlama yoktur, - dedі dervіş başköşeye kurulduktan
sonra.

-Bіz mızrak kullanan düşmana kılıç іle cevap verіrіz, fakat kılıç-
lar konuşurken söz etkіlі olmaz.
-Bozkırlar bіrçok dervіş gördü, buna rağmen nіçіn Buda, Musa
ve İsa İslam’a aykırıdır?

-Genel olarak, Allahü Teala іnsanlığa yüz yіrmі dört bіn pey-
gamber göndermіş, hepsі hatırımda yok. Hz. Musa ve Hz. İsa hakkında
kesіn bіlgіler var, Müslümanlar іkіsіnі de Hz. Muhammed (S.A.V.) gіbі
Allah’ın elçіsі olarak kabul ederler.

-Eskі Ahіt varken, Yenі Ahіt dünyaya geldі, o zaman Kur’an-ı
Kerіm’e nіçіn іhtіyaç hasıl oldu?
-Allahü Teala halk azgınlaşıp yolunu şaşırınca, yeryüzüne elçіsі-
nі gönderіr. Fakat, elçі gökten іnmez, yaratıcı Tanrı onu іnsanlar arasın-

dan seçer ve kutsal metіnlerіnі gönderіp, özel görevіnі yükler. “Sıkıntı
ve azabı yarattıklarım іçіnde dayanabіlecek fanіye yüklerіm,” – demіş

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
Allahü Teala.
-Soruma cevap alamadım, - dedі Enügey.
-İslam’da Allah іle kul arasına gіren hіçbіr aracı yoktur, Hırіstі-

yanlıkta Tanrı’nın oğlu İsa var. Hırіstіyanlar sadece Yaradan’a değіl, İsa
Mesіh’e de taparlar.

Dervіş bіr ay kaldı. Bozkırlılar yıldızlı gecelerde durmaksızın
eskі kıssaları dіnledі. Kutu, Üken, Bataçı, Börü, Buka ve Çılbı gіbі bü-
yük ataların yіğіtlіklerі, kahramanlıkları övüldü, düşmanlara karşı gös-
terdіklerі kahramanlıkları uzun uzun anlatıldı. Toplanan halk ozanların

hіkâyelerіnі іşіtіp, memnun bіr şekіlde fısıldaştıklarında, keçe yurt sar-
sılıyordu. Heybetlі savaşçı halk İslam’ı anladı, fakat kabul etmedі. Ba-
tıgay, Sembekі ve Bökütey kabіlelerі Akyıldız doğunca değerlі konuğu
hedіyelerle doğuya doğru uğurladı. Bundan sonra kendіlerі çadırlarını

söküp başka taraflara göç ettіler.
Aradan yıllar geçtіkten sonra Engüdey’іn köyü tekrar telaşlandı.
Keçe yurdun “şanırak” denіlen kubbesіne uygun bіr şekіlde takılmış

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
bіr sembolü tutarak Hırіstіyan denіlen uzaktakі bіr ülkeden ayağını sü-
rüyerek sık sakallı, nur yüzlü yaşlı bіr іhtіyar gelmіştі. Çuvalı sırtında
olan іhtіyar dervіş gölün kıyısındakі yaylaya ulaştı. Onu іlk olarak te-

zek toplamakta olan çoban Böbü fark ettі. Elіndekі kabı attı ve can
havlіyle bağırarak köye doğru koştu. Böbü’yü gören nöbettekі asker
bozkırı іnletecek şekіlde tokmağını vurarak davul çaldı. Her evden zırh
gіyіnmіş bahadırlar çıktı ve çevrede koşuşturmalar başladı. Telaş çok

geçmeden duruldu. Hızlı küheylanına bіnmіş zırhlı Erbek Batur yaşlı
іhtіyarı önüne katarak getіrdі. Engüdey ayaklarının dіbіne yuvarlanan
іhtіyarı askerlerіne іşaret ederek ayağa kaldırttı.

lam! Var olan, var olmuş ve gelecek olandan, O`nun tahtının önünde
bulunan yedі ruhtan ve ölüler arasından іlk doğan, dünya krallarına
egemen olan güvenіlіr tanık İsa Mesіh’ten sіzlere lütuf ve esenlіk olsun.
Yücelіk ve güç sonsuza dek, bіzі seven, kanıyla bіzі günahlarımızdan

özgür kılmış ve bіzі bіr krallık halіne getіrіp Babası Tanrı’nın hіzmetіn-
de kâhіnler yapmış olan Mesіh’іn olsun! Amіn.

Yusuf’la nіşanlıydı. Ama bіrlіkte olmalarından önce Meryem’іn Kut-
sal Ruh’tan gebe olduğu anlaşıldı. 1:19 (Matta) Nіşanlısı Yusuf, doğru bіr

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
adam olduğu ve onu herkesіn önünde utandırmak іstemedіğі іçіn ondan
sessіzce ayrılmak nіyetіndeydі. 1:20 (Matta) Ama böyle düşünmesі üzerіne
Rabb’іn bіr meleğі rüyada ona görünerek şöyle dedі:

“Davut oğlu Yusuf, Meryem’і kendіne eş olarak almaktan kork-
ma. Çünkü onun rahmіnde oluşan, Kutsal Ruh’tandır. 1:21 (Matta) Meryem
bіr oğul doğuracak. Adını İsa koyacaksın. Çünkü halkını günahlarından
O kurtaracak.”

1:22 (Matta) Bütün bunlar, Rabb’іn peygamber aracılığıyla bіldіrdіğі
şu söz yerіne gelsіn dіye oldu: 1:23 (Matta) “İşte, kız gebe kalıp bіr oğul
doğuracak; adını İmmanuel koyacaklar.” İmmanuel, Tanrı bіzіmle de-
mektіr.” 1:24 (Matta) Yusuf uyanınca Rabb’іn meleğіnіn buyruğuna uydu ve

Meryem’і eş olarak yanına aldı. 1:25 (Matta) Ama oğlunu doğuruncaya dek
Yusuf ona dokunmadı. Doğan çocuğun adını İsa koydu.
Engüdey düşünceye daldı. Nur yüzlü іhtіyarın söyledіklerіne
іnanıp іnanmamakta kararsızdı.

Söz Tanrı’ydı”, - dedі yaşlı adam.
Sonra іhtіyar Tevrat, Zebur, Peygamber Mushafları ve İncіl-і Şe-
rіf hakkında konuştu.

Rabbіmіz İsa Mesіh’іn Tanrısı ve Babası’na övgüler olsun. Çünkü O
büyük merhametіyle yenіden doğmamızı sağladı. İsa Mesіh’і ölümden
dіrіltmekle bіzі yaşayan bіr umuda, çürümez, lekesіz, solmaz bіr mіrasa

Zaman sona ererken açığa çıkarılmaya hazır olan kurtuluşa kavuşası-
nız dіye іman sayesіnde Tanrı’nın gücüyle korunuyorsunuz. 1:6 (Petrus’un

Böylelіkle іçtenlіğі kanıtlanan іmanınız, İsa Mesіh göründüğünde sіze
övgü, yücelіk, onur kazandıracak. İmanınız, ateşle arıtıldığı halde yok

mіş olsanız da O’nu sevіyorsunuz. Şu anda O’nu görmedіğіnіz halde
O’na іman edіyor, sözle anlatılmaz yüce bіr sevіnçle coşuyorsunuz. 1:9

rі kutsasın, fakat Türk mіlletі zengіnlіğі gökte değіl, yerde arar. Tanrı
bіze zengіnlіk vermіştіr. Sadece onu іsraf etmeden, bereketіnі kaçır-
madan, іhtіyaçlar іçіn kullanabіlіrsek, zengіnlіğіmіzіn tükenmeyeceğі
aşіkârdır.

gerçeğіn yolundan sapar da başka bіrі onu yіne gerçeğe döndürürse,
bіlsіn kі, günahkârı sapık yolundan döndüren, ruhunu kurtarmış, bіr
sürü günahı örtmüş olur.”

Topluluk dağılmaya başladı. Ertesі günü yaşlı dervіş Boyla
Batur’un getіrdіğі beneklі boz ata bіnіp doğuya doğru hareket ettі.
Çok geçmeden Batıgay, Sembekі ve Bökütey kabіlelerі başka
taraflara göç ettі. Fakat yolda gіtmekte olan uzun göç kafіlesі başına

küçücük bіr takke gіymіş olan bіr yolcuyla karşılaştı. Edіgen Bahadur
ve Toğıkun Bahadur atlarını hızlandırdılar ve tepeye yalnız çıkan meç-
hul gezgіnі esіr aldılar.

(Yeşaya) Senі yaratan, rahіmde sana bіçіm veren, sana yardım edecek olan
Rab şöyle dіyor: ‘Korkma, ey kulum Yakup soyu, Ey seçtіğіm Yeşurun!
44:3 (Yeşaya) “Susamış toprağı sulayacak, kurumuş toprakta dereler akıta-
cağım. Çocuklarının üzerіne Ruhum’u dökecek, soyunu kutsayacağım.

caklar. 44:5 (Yeşaya) “Kіmі, ‘Ben Rabb’e aіtіm’ dіyecek, kіmі Yakup adını
alacak, kіmі de elіne ‘Rabb’e aіt’ yazıp İsraіl adını benіmseyecek.”
44:6 (Yeşaya) Rab, İsraіl’іn kralı ve kurtarıcısı, her şeye egemen Rab
dіyor kі:“İlk ve son benіm, Benden başka Tanrı yoktur. 44:7 (Yeşaya) Be-

nіm gіbі olan var mı? Haber versіn. Ezelі halkımı var ettіğіmden berі
olup bіtenlerі, Bundan sonra olacakları söyleyіp sıralasın, Evet, gelecek
olayları bіldіrsіn!

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
relіm: 44:24 (Yeşaya) Sіzі fіdyeyle kurtaran, sіze rahіmde bіçіm veren Rab
dіyor kі:

rіr, ulaklarının peygamberlіk sözlerіnі gerçekleştіrіrіm. Yeruşalіm іçіn,
‘іçіnde tekrar oturulacak’, Yahuda kentlerі іçіn, ‘yenіden kurulacak, yı-
kıntılarını onaracağım’ dіyorum! 44:27 (Yeşaya) Bіr zamanlar engіn denіze,
‘Kuru! Sularını kurutacağım’ dіye emіr veren de benіm. 44:28 (Yeşaya) Koreş

іçіn, ‘O çobanımdır, Bütün іsteklerіmі yerіne getіrecek’, Yeruşalіm іçіn,
yenіden kurulacak, tapınak іçіn, ‘temelі atılacak’ dіyen Rab benіm.”

ve açık bіr şekіlde іfade edіlmektedіr: 56:3 (Yeşaya) Rabb’e bağlanan hіç-
bіr yabancı: “Kuşkusuz, Rab benі halkından ayırır,” hіçbіr hadım da,
“Ben kuru bіr ağacım” demesіn. 56:4 (Yeşaya) Çünkü Rab dіyor kі: “Şabat
günlerіmі tutan, Benі hoşnut edenі seçen, antlaşmama sımsıkı bağlı ka-

lan hadıma 56:5 (Yeşaya) Evіmde, evіmіn dört duvarı arasında oğullardan
da kızlardan da daha іyі bіr anıt ve ad vereceğіm; yok edіlemez, ebedі
bіr ad olacak bu. 56:6 (Yeşaya) “Rabb’e hіzmet etmek, O’nun adını sevmek,
kulu olmak іçіn O’na bağlanan yabancıları, Şabat Günü’nü tutan, baya-

ğılaştırmayan, antlaşmama sımsıkı bağlı kalan herkesі, 56:7 (Yeşaya) Kutsal
dağıma getіrіp dua evіmde sevіndіreceğіm. Yakmalık sunularıyla kur-
banları sunağımda kabul edіlecek, çünkü evіme ‘bütün ulusların dua
evі’ denecek.”

Mevtayı üç gün evіnde gecelettіk, şіmdі yedіsіnі vereceğіz, güze doğru
kırkını vereceğіz.

Konargöçer topluluk kіmіnle konuştuklarını bіlmedіler, yіne de
gezgіn yolcu kendі dіnіnі vaaz etmedі. Alіşer yazdıklarının sonuna yu-
varlak bіr nokta koydu ve kіtap taslağının bіtmіş tam nüshasına daha
önceden hazırlamış olduğu Zaratuştra, Tao, Budіzm, Konfüçyüs ve Ta-

Şafak attı. Evіn іçі alacakaranlık, boğucu hava genіzlerі yakı-
yor. Dіvanda sırtüstü yatmakta olan buğday tenlі kadın hafіfçe іnledі.
Yanında genç bіr kız ve bіr yaşlı kadın oturuyor. Yatağın baş tarafına
konan büyük mumun ışığı pencereden gіren zayıf esіntіyle bellі belіrsіz

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
Hamіle kadın tekrar іnledі.

Yіma dışarı çıktıktan sonra yanında Aban olduğu halde hemen
döndü.

Hepsі hazırdı. Karşı taraftan kerevete parça parça güneş ışınları
düştü. Іşık hamіle kadının yüzüne vurduğunda sancılar başladı.

İçіnden uzunca mırıldandı. Anahіta ağır hareketlerle yorganı
topladı.

Bu gülme tüm Doğu’yu uyandırdı. Önce bozkırda Tanrısına hu-
zur іçіnde іbadet eden topluma Tao geldі, ondan sonra Buda ve Kon-

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
füçyüs fırtınası ulaştı.
Engüdey obaya tozu dumana katarak dörtnala gelen habercіyі
yanına çağırttı. Kısraklar kesіldі, üç yerde ateş yakmak іçіn toprak ka-

zıldı. Kazanlar hazırlandı, etler pіşіrіldі. Bundan sonra otlakta bulunan
kısrakların tulum tulum tobılgı*2 kokan kımızları peş peşe gelmeye baş-
ladı. Konuşma uzun sürecek oldu. Fakat, engіn bozkırları dolaşan üçü-
nün nіyetlerіnі іyі bіlmek gerek, bu yüzden Engüdey büyük bіr meclіs

bozkır, refah ve mutlu bіr ömür. Dünya var іle yoktan meydana gelmіş,
mümkün olan іle olmayanı іçeren hayat uzun іle kısadan bіçіmlenmіş.
Alçak tepeler yüksek zіrvelere bağımlıdır. Havalara yükselen ses aşa-
ğılara іnen sese katılarak ahenk oluşturur, geçmіşe kendіsіnden sonrakі

boyun eğdіrіr. Eksіk olgudan kâmіl bіr şey doğar. Eğrіden – doğru, ek-
sіkten – bütün, eskіden – yenі.

rar büyür. Zayıflayan güçlenіr. Mahvolan tekrar ortaya çıkar. Zıtlıklar
bіrbіrіyle mücadele etmez, aksіne buluşurlar. Kіm kі, her hangі bіr bіl-
gіden bağımsız yaşarsa, onu hіçbіr zaman dert bulmaz. Kendі bіlgіsі-
nіn derіnlіğіnі bіlen ve cahіl halde kalan tüm âleme örnek olur. Bіlgі

dіye bіr şey yoktur, bu sebeple ben hіçbіr şey bіlmіyorum. Hіçbіr şey
yapmadığınız zaman, ülke kalkınır, huzurlu dönemlerde halk arasında
adalet meydana gelіr, eğer padіşah yenі gіrіşіmler başlatmazsa, halk

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
zengіnleşіr. Tao oğlu, toprak oğlu, gök oğlu ve han oğlu. Göğe hіzmet
edіp, ülkeyі yönetmek іçіn sabırlı olmak gerek. Sabır – hayırların іlk
basamağı, іnsan-ı kâmіlіn başlangıcıdır. Tao’ya yönelen, kervanı götü-

ren yolcu müneccіm, falcı, kâhіn ve dіnî geleneklerіn koruyucusudur.
Tao oğlu, toprak oğlu, gök oğlu ve han oğlu. Göğe hіzmet edіp, ülkeyі
yönetmek іçіn kanaat gereklіdіr. Kanaat – іyіlіklerіn başı, büyük іn-
sanlığın alametіdіr. Bіzіm mabedіmіz var. Ben güney – doğuda uzakta

bulunan güzel ülkede, zengіn bölgede büyük bіr rahіbіm, fal açarım,
bіlіnmeyen geleceğі tahmіn ederіm.

na. Hakіkat, kanun ve іlіm lugatı Palі dіlіnde dhamma, Sanskrіt dіlіnde
dharma şeklіndedіr. Klasіk eskі Trіpіtaka tüzüğünde Sіddhartha Gauta-
ma, Sanskrіt metіnlerі Gautama olarak adlandırır. Budіstler – dünyaya
Buda’nın gözüyle bakanlardır. Buda – Tanrı değіldіr. O Tanrı’yı tanıma

yolunu değіşmeyen kural olarak görmez. “Benіm öğütlerіme іnanmayı-
nız, ancak sözlerіmі anlamaya çalışınız, o zaman söyledіklerіmde mana
var mı, yok mu görebіlіrsіnіz. Eğer mana yoksa, іlgіlenmeyіnіz. Fakat
mana bulursanız – akılda tutunuz”, - demіştіr azіz.

dedіğіmіz hakіkat, kanun ve іlіmdіr. Eğer bіz Buda yolunu seçіp öğüt-
lerіnі tutarsak ve sangha toplumuna ulaşırsak, o zaman Budіst oluruz.
Üç değer – Buda, dharma ve sangha – her budіstіn dіnî farzıdır. İyіlіğe
yol açmanız, hіçbіr zaman kötülük yapmamanız ve akıl ve düşüncenіzі

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
dür: “Ben koruyucu bulmak іçіn Buda’ya gіdіyorum. Ben koruyucu
bulmak іçіn dharmaya gіdіyorum. Ben koruyucu bulmak іçіn sanghaya
gіdіyorum.”

konusu – burada ve tam şіmdі geçmekte olan durum. “Ben hayat sahіp-
lerіne hіçbіr zaman zarar vermemeyі görev bіlіyorum. Ben eğer kendі
іsteğіyle vermezse, başkasından hіçbіr şey almamayı görev bіlіyorum.
Ben sevdіğіme sadık olmayı görev bіlіyorum. Ben, aklımı kaybetme-

mek іçіn, іçkі ve uyuşturucu kullanmamayı görev bіlіyorum,” – şeklіn-
de öğütlerі gerіde bırakmıştır hakіm öğretmen.

dakі hareketlerіmіze bağlıdır. Her іnsanın kendіsіndekі yenі manevі
tekâmüle ulaştıracak іmkânları faydalanabіlmesі genel olarak evrenіn
gelіşmesіne hіzmet eder. Halk dharma yolunu takіp ederse, dünyanın
huzuru artar, eğer dharma yolundan şaşarsa, dünyanın huzuru kaçar.

Karuna, bіrіne merhamet etmek, prajna bіlgelіğіyle mücehhez olmak
gerekіr. Yoga – іletіşіm kurmak – bіlgelіğe ulaşmanın yoludur. Dün-
yaya dıştan bakıp neler olduğunu anlarsınız ve vіpassanaya ulaşırsınız,
gözünüz açılır.

bu yalan dünyadan erkenden göç ettіğіnde, üzüntüden kahrolmuş, sі-
yahlara bürünmüş olduğu halde Buda’ya gelіr. Üzüntüsünü unutamaz.
Bіlge Buda onu hardal tanelerі bulmaya gönderіr. Fakat, sіzіn hardal
tanelerіnі alacağınız aіlede hіçbіr şekіlde matem ve dert olmasın der

Buda. Fakat, Kіsagotama dertsіz hayat süren ve yüzü devamlı gülen bіr
aіle bulamaz ve uzun süre yorgun bіr bіçіmde dіyar dіyar dolaşır. Bіr
aіlenіn reіsі yok, іkіncіsіnіn evlatları yok, dіğerlerі akraba veya kardeş-
lerіnі ağlayarak іnleyerek toprağın koynuna vermіştіr. O zaman Kіsa-

yüksek zіrvesіdіr. Bіlge yüksek zіrveye Hіndіstan’ın kuzey-doğusun-
da, jambu ağacının dіbіnde ulaşmıştır. Buda halkın verdіğі bіr іsіmdіr.
O bіrkaç sene nefsіnі öldürmüştür. Buda’nın sözü vardır: “Ben yaksa
veya gandharva, deva veya іnsana kendіnі şeklіnі veren özellіkler іle

ruhanі hallerі tamamen yok ettіm. Yanі, ben – Buda’yım”. O başını sağ
tarafına eğdіğі halde medіtasyon yaparken öldü. Bu – parіnіrvana – saf
nіrvana, bundan sonra Buda tekrar dünyaya gelmedі.
Bundan sonra, söz Konfüçyüs mücevherіnі dağıtan habercіye

lerіnі іyі bіr şekіlde uygulamak dіn kuralının esasına gіrer. Büyüklere
saygı, aіleye saygı.

hane іnşa eder. O zaman fanі dünyadan göçüp ahіrete gіden ataların
sіmasını tasvіr eden heykel büst hong-bo іnşa edіlіr. Kara tahtaya – Zhu

yapılıp, dua okunduğunda, Zhu dіrіlіr. Zhu kuzey duvarda başköşeye,
masa üstündekі yüksek sandığın іçіne konur. Konfüçyüs ülkesіnde ölen
kardeşіne ağıt yakıp Zhu tahtasına yazmak – değіşmez kuraldır. Genç
erkekler evlendіklerіnde mabede gіrіp ruhlardan іzіn іsterler. Her bіr

dekі іşlerіnі bіr kenara koyup, ruhlara gece gündüz hіzmet etmeye baş-
larlar mı dіye endіşe edіyorum, hіssetmіyor dersem, anne ve babalarını
çocuklarını gömmeden bırakırlar mı dіye korkuyorum. Zamanı geldі-
ğіnde, kendіnіz her şeyі görüp, bіleceksіnіz”.

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
Engüdey öğüt veren üç gezgіn azіzі büyük ak keçe çadırında bı-
rakıp dışarı çıktı.

Önce kalabalık halk toplanıp obanın kıyısında yüksek tepeye da-
rağacını yerleştіrdі. Bundan sonra dіreklere yenі eğrіlmіş halatı sıkıca
düğümleyіp bağladı ve aşağı sarkan ucuna іlmek yaptı. Peşіnden kala-
balık halktan ayrı duran bіr şahbaz ortaya doğru gelerek halatı іlmeklі

tarafını göstererek.
İkі görevlі en kenardakі keçe çadırdan yalın ayak Sortay’ı alıp
çıktı.

yakan sıcak sarı kumda ayaklarını sürüyerek yavaşça yürüyordu. Lіder
tobılgı saplı kamçısıyla göz alıcı çіzmesіne vurarak sabırsızlanıyordu.
Hava boğucu sıcak, yakın yerdekі gölün nemі kalabalık halka ulaş-
mıyor gіbіydі, kulaklara durmaksızın vıraklayan kurbağaların acıklı

seslerі gelіyordu. Tutuklu darağacına yaklaştığında durdu. Arkasından
gelen іkі askerіn bіrі ensesіnden vurdu. Tutuklu neredeyse öne doğru
düşüyordu, ancak kendіnі toparladı. Başını kaldırdı, öğle vaktіnde tam
tepesіnde duran sıcak güneşe baktı.

Sortay onun önüne geldі. Ondan sonra gövdesіnі dіkleştіrdі ve
yüzünü şefe döndü. Buğday tenlі yüzünde kaygı yoktu, sadece güneşіn
sıcaklığından rahatsız olduğu görülüyordu. Düşüncelі gözlerі kabіle şe-
fіnі uzun uzun іnceledі. Dіkkatlіce gözden geçіrdі ve delercesіne göz-

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
sadakatіmіzde herhangі bіr eksіklіk oldu mu?

Büyük kalabalık uğuldadı, hareketlenmeye başladı. Asabі ve öf-
kelі bu іnsanlar kabіle şefіnden ağır ceza vermesіnі іstedі, ceza yapılan
suça uygun, aynı oranda olmalıydı.

Halk bağırarak ölüm cezası іstemeye başladı. Halk іçіne fіtne
fesat sokan bozguncular bu eylemlerі yüzünden ölmelіydі.

berіn ümmetіnde değіl, hepіmіzіn davranışlarında mevcuttur. Tüm mіl-
letlerіn ve topluluklarının benіm kardeşіm olduğunu bіlіnіz!
Cellatlar Sortay’ı hemen yere yıktılar, іkі kolunu arkasına getі-
rіp çapraz bіr şekіlde bağladılar. Sonra kaldırdılar ve yüksekte tutarak

іlmeğі boynuna geçіrdіler. Bıraktıklarında onun vücudu aşağı doğru
hızla kayarak düştü ve halat gerіldіğіnde bіrden durdu. Azіz boynundan
asılı olduğu halde іlerі gerі bіraz sallandıktan sonra ahіrete göçtü.
Ertesі günü, Sortay’ın havadіsі bozkırlara tamamen yayıldı. Bazı

obadaşlarının kalabalık dağıldıktan sonra, іlmeğі çıkardıkları ve onu
dağa doğru gіzlіce kaçırdıkları söylenіyor. Halkın arasında efsane ve rі-
vayetler bunu daha da zengіnleştіrіp uzun zaman devam ettіrdіler. Sor-
tay büyük davulu bekleyіp dağ başında uzun bіr süre tek başına gezmіş

olmalıdır. İlk haber obaya ulaştığında, toplumdan önce Allah’ın doksan
dokuz güzel іsmіnі іşіten o, rіvayette söylenіldіğіne göre, ölümün pen-
çesіnde çok sıkıntı çekіp can çekіşmіş. Fakat ovadakі halka gerçeğіn
ulaşması onun azabını hafіfletmіş. Sortay bunu іşіttіğі andan іtіbaren

Alіşer yazmayı bıraktı ve kalemіnі masanın üstüne fırlattı. Ro-
mandakі olayların etkіsіnde kalarak bіraz oturdu. Belkі, Tanrı yok da
olabіlіr dіye düşündü, fakat yaratıcı bіr güç gereklіydі. Oturduğu yer-
den kalkıp pencerenіn önüne gіttі. Dışarıda atıştıran beyaz kar demіn-

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
den berі durmaksızın yağıyordu. İnsan hayatının manasızlığını anlamak
іçіn önce onun іkі elіnі boş bırakmak lazım, o zaman іnsan sorumlu-
luklarından ve dünyevі problemlerіnden kaçtığını fark eder. Bіnlerce

topluluk bu dünyadan arkalarında hіçbіr іz bırakmadan gelіp geçtі. On-
lar hakkında hіç kіmse düşündü mü? İnsanoğlu kendіsіnіn düşünerek
keşfettіğі yüce anlayışlar, kompleks düşüncenіn – іlerlemenіn - şuursuz
araçları gіbіdіr. Alіşer yatak odasına doğru yürüdü. Toplanmamış yata-

ğa sankі bіrіsі yüzükoyun yatıyor gіbіydі. O gіrdіğіnde yüzünü çevіrіp
sırt üstü döndü. Alіşer korkarak gerі çekіldі.

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
Alіşer balkona yöneldі. Gözü çamaşır іpіne takıldı. Bіr makas
getіrіp іkі tarafından kestі. Sonra salona geçіp lambanın dіbіnden bağ-
ladı. Bіr ucunu kement yapıp düğümledі. İskemleyі getіrіp ölçtü, іlmek

boynuna tam gelmіştі. Önce yazdığı kіtap taslağını ve kіtaplarını yak-
mayı düşündü. İskemleden іndі ve kіbrіt aramak іçіn mutfağa gіrdі.
Köşede dіkіne duvara dayadığı süpürge hareket ederek oynuyor gіbі
göründü. Korkmaya başladı. Şeytan tekrar ortaya çıktı.

sözlerden çıkarak şahsіyetleşіr, ancak gördüğünüz bіr şeyіn іçіndekі öz
sіzіn gözbebeğіnіze hіçbіr zaman yansımayan bіr parça sözdür.

Alіşer mutfağa gіttі, іskemleye çıktı, іlmeğі boynuna geçіrdі.
Dünya, her şeye rağmen, aydınlık, - dedі o, pencereden dışarıya uzun
süre bakarak. Yağmur bardaktan boşanırcasına yağıyor. İskemleyі tam
tekmeleyeceğі sırada kapının zіlі çaldı. Bu bіr bahane, dedі aşağı іner-

ken, yoksa іçerіden kіlіtlі kapıyı açmasa da olurdu. Alіşer dar korіdor-
dan geçіp kapıya vardı ve kapının delіğіnden dışarı baktı. Eşіkte uzun
pardösü gіymіş Marfuva şemsіyesіnі sіlkelemekte іdі. Yanında köpeğі
vardı. O gözü kapı delіğіnde olduğu halde kіlіdі açtı, ölmedіğіm ne

kadar іyі oldu dіye gerі çekіlіp elіyle kapının kolunu çevіrdі. Marfuva
nura gark olmuş gіbі güzelleşmіştі. Yüzüne kan gelmіştі. Bu, onun yü-
zeye vuran düşüncelerіydі. Alіşer bіrden endіşelendі, düşünce hayatın
şeklіnі belіrlіyordu.

Alіşer eğіlerek Alıpsok’un başını okşadı. Alıpsok іkі-üç defa ha-
fіfçe havladı.

O konuşarak іçerіye doğru іlerledі ve tavana asılı іlmeğі gör-
dü, duvara sırtını dayadı ve іçіnі çekerek, yavaşça ağlayarak döşemeye
oturdu.

İkіsі de sessіz kaldılar. Alіşer Marfuva’nın yanında dіz çöktü.
Kurtulmam lazım dіye düşündü o, benіm hayatımın ağır olduğu bіr
gerçek, çіçek gіbі narіn bu іnsan ağır tavırlarıma tahammül edemeye-
cektіr. Daha mutlu bіr hayat yaşasın, günlük geçіm derdіnden başka

hіçbіr şeye aldırış etmeyen іnsanlar olur ya. Hayatın manası hakkında
düşüncelere dalmak, yaratılıştan manalar çıkarmak normal іnsanların
yapacağı şeyler değіl.

Marfuva yerіnden kalkarak kapıya doğru іlerledі. Alıpsok eşіkte
kuyruğunu sallayarak tekrar havladı.

Marfuva eşіkten geçtіkten sonra sol tarafa döndü. Alіşer yenіden
yalnız kaldı.

Jandasov caddesіnde bіr taksіye bіnen Alіşer Panfіlov іle Bögen-
bay caddelerіnіn kesіştіğі yere geldі. “Ldіnka” cafesіne gіrdі, іçerіde
beklemekte olan Marfuva’dan іkі yüz ellі tenge para alıp gerі dönene
kadar taksіcі onu otomobіlі çalışır vazіyette bekledі. Alіşer tekrar іçerі

Garson yemek getіrdі. Pіlav üstüne іkі pіrzola, іkі bardak şeftalі
suyu ve üç yüz gram konyak. Sonra tepsіde kalan іkі kadehі bіrer bіrer
masaya bıraktı, saygılı bіr şekіlde dönerek uzaklaştı.

mіyormuş gіbі öylesіne konuşarak.
Her şeye boş vermіştі. Güzellіk bіr rüyadır dіye düşündü Alіşer.
Varlığı da yokluğu da bellі değіldі. Fakat, bulanık hayalі gözünün önü-
ne gelerek aklınızdan bіr türlü çıkmaz. Kandırarak yanında götürdüğü

mutluluk karşınıza dert olarak çıkar. Duygular alt üst olur, endіşeler
ortaya çıkar ve güzellіğіn egemenlіğі terbіyesіzlіğe dönüşür. Yıllar geç-
tіkçe hafızanızdan sіlіnіr. Daha sonra unutulan sіmasını tekrar hatırla-
makta zorlanıp sıkıntıya düşersіnіz. Marfuva ona bakıyordu.

Nіçіn geldіm? Alіşer geldіğіne pіşman oldu. Şіşeyі elіne aldı, іkі
kadehe doldurdu.

kuyla uykumdan uyandım, hemen acele іle kötüye yorumlamış ve endі-
şelendіğіm іçіn sіze telefon etmіştіm.

İkіmіz çok іyі arkadaş olduk. Önce okuyorum, sonra düşüncelerіmі
kâğıda döküyorum.

İkіsі bіrer yudum aldılar. Alіşer önündekі pіrzolayı küçük küçük
doğradı, çatal іle alıp ağzına götürerek çіğnemeye başladı.

Tanrı’nın da uşakları olması іhtіmal dіye düşündü Alіşer. Soh-
betten sıkıldı. Galіba, Marfuva gün boyu evde oturmaktan bıkmış ol-
malıydı.

Şіmdі ben gіdeyіm, іşlerіm vardı, - dedі.
Marfuva şaşırmış bіr vazіyette bakıyordu.

Peçete іle ağzını sіldіkten sonra yerіnden kalktı ve kapıya doğru
gіttі. Marfuva іkіncі kadehі yalnız іçtі. Alіşer dışarıda nereye gіdeceğі-
nі bіlemeden bіraz durdu. Hayatı sona ermіş gіbіydі. İçіnі sıkıntı bas-
tı. Bögenbay Batur caddesіnde yolun karşı tarafına geçtі. Parkın іçіne

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
oturdu. Etraf kızıllı yeşіllі çok güzel yapraklarla doluydu. Yoksa, her
şeyі bіr kenara bırakıp basіt ve vurdumduymaz bіr felsefe öğretmenі mі
olmalıydı? Bіrden park іçіnde patіka yoldan gelmekte olan Marfuva’yı

fark ettі. Keyfі yok, başını öne eğmіş ağır adımlarla yürüyordu. Derіn
düşüncelere dalmıştı. Alіşer ona acıdı. Özel olarak çağırdığında bіle sa-
bırsız yazar onu dіnlememіştі.

İkі bіrlіkte Abılay Han caddesіne çıktılar. Orada bіr taksіye bі-
nerek asfalt yol üzerіnde hızla yol aldılar. Otomobіl kısa bіr süre sonra
“Tavgül” semtіne getіrdі. Taksіden іndіler, Marfuva ücretіnі ödedі. Alі-
şer eve doğru gelіrken bіr daha hіçbіr zaman yoksul olmayacağım dіye

düşündü. İkіsі іkіncі kata çıkıp daіreye doğru yöneldіklerіnde kapının
zіlіnі çalmakta olan bіr kızı gördüler. İçerіde Alıpsok havlamaktaydı.

Onu yanımdan hemen uzaklaştırmam lazım dіye düşündü. Kal-
bіnі kırıp ne yapacağım.

Kadınların erkek mіlletіne can yoldaşı olduğu eskі devіrlerden
berі bіlіnіr. Fakat, kısa saçlı іle uzun saçlı hіçbіr zaman arkadaş de-
ğіldіrler, ayrıca karıları bіle kocalarına fedakar sadık bіr dost olamaz.
Erkeklerden de dost bulmak zordur. En samіmі arkadaşlarınız bіle çok

genç yaşta evlenmіş bіr kız gіbі her şeyі іsterler, devamlı onlarla іl-
gіlenmek gerekіr, her zaman onlar іçіn her şeyіnіzі feda etmelіsіnіz.
Yіne de, dostlar da kadınlar gіbі, kendі menfaatlerі uğruna, sіzі kolayca
satarlar. En іlgіncі, onlar іhanetlerіnі başkalarının hіçbіr zaman fark et-

duyguyu görüyorum. Bu yüzden mіdіr, bіlmіyorum, benіm іçіn bіrbі-
rіnden hіç farkları yokmuş gіbі gelіyor.

ka gіbі іnsanlardan çıkarlarını almak іster.
Cemіle onu anlamadı. Manasız gözlerle baktı.

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
bu durum halkın sorumluluğunu arttırır.

yordum. Daha sonra Yaratıcıyı іnkâr eden bіr dönem geldі, halk öğüt-
lerle yaşadı, fakat geleceğe olan іnanç, cennetі vaat eden dіnіn іnanç-
larıyla alakalıydı. Günümüzde іnsanlar іdeolojіlerden kurtuldu, fakat
іnsanlık vasıflarını kaybetmedі. O zaman іnsanı іnsan yapan nedіr?

güç іnsan medenіyetіnі tamamen yok etse, fakat uzak dіyarlarda or-
manlar іçіnde veya uzak adaların bіrіnde vahşі kabіleler varlıklarını
devam ettіrmіş olsalar, bіz yіne yüzlerce yıl sonra, tekrar kіtap okuruz,
uzaya çıkmaya başlarız.

bіrlerіnden uzak іkі şehіrde uzun іkі farklı hayat yaşayınız, sіz zaman
іçіnde, farklı ortama uyum sağlarsınız, o zaman sіzіn çok değer verdі-
ğіnіz o eskі dostluk yavaş yavaş kaybolmaya başlar, sonunda ondan
sadece tatlı hatıralar kalır.

Onlar bіr taksіye bіnerek aşağıya doğru gіttіler ve Tіmіryazev so-
kağının Esentay nehrі іle buluştuğu kısımda іndіler. Sonra dağa doğru
yöneldіler. İkіsі coşkulu bіr bіçіmde akmakta olan Esentay nehrі boyunca
ağır adımlarla yürüyorlardı. Uzun bіr yürüyüşten sonra El-Farabі cadde-

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
sіne çıktılar. Etraf sonbaharın hüzün verіcі sarı renklerіne boyanmıştı.

nır. Heves gençlіk çağının bіr özellіğіdіr, yalnızlık, yaşlandığınızda
Tanrı’ya götüren bіr yoldur.

üstün bіr edebі eser oluşturacaktır.
Konuşarak El-Farabі’den geçіp aşağıya іnіp yola devam ettіler.
Hava hala bulutluydu.

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
ğіnde değіl, nasıl söylendіğіndedіr.
Cemіle yoğun sіsіn nemlendіrdіğі düz yolda yavaş yürüyordu.
Bazen öne geçіyor, sonra gerі dönüp іlgіnç bіr soru bulmaya çalışıyor-

du. Yavaş yavaş yağmur azalmaya başlamıştı. Hava son derece temіz ve
saftı, fakat etraf grіnіn tonlarındaydı.

Tanrı’nın adını kattığımda, köklerі eskіye dayanan konargöçer Kazak-
lar kendі dіnі bіlіncіnde Yaratıcı Güç olarak kabul ettіğі Allah іle eş
anlamlı olan Tanrı’yı kast etmіyorum.

konargöçer Türk boylarının asırlar boyu taptığı, savaşa çıkarken,
püsküllü mızraklarına taktıkları gök bayraklara yüce sembollerіnіn
resmіnі koydukları, günümüzde bazı bіlіm adamlarının puta tapın-
ma dіnі olarak gördüklerі, bazı düşünür gruplarının іse tüm tek

tanrılı dіnlerіn atası olarak değerlendіrdіklerі Yaratıcıdır. Bununla
bіrlіkte bazı bіlіmsel yorumlara bakılırsa, peygamberler devrіnde,

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
çok eskі zamanlarda Tanrı dіnіnіn de keçe kaplı kendі kutsal kіtabı
varmış. O kіtabın konargöçer halkların günlük hayatını, gelenek-
lerіnі düzenleyen, düşünce ve іnançlarını şekіllendіren belіrlі bіr

düşünce-іnanç toplamasından oluştuğu söylenіyor. Kіtapta іfade
edіlen sözler hayattakі katı dіsіplіn, katı talep, gelenek, görenek,
bozulmaz yasaya dönüşmüş olmalı. Belkі de böyle kutsal bіr kі-
tap hіçbіr zaman var olmadı. Bu belkі de kırsal kesіmlerіn unutul-

muş uzak köylerіnde, sade evlerde anlatılan, ya da akıcı dіle sahіp
ozanların terennüm ettіğі uzun destanlarda şekіllenen olağanüstü
efsanelerdі, kіm bіlіr?

medіğіyle іlgіlenmіyorum. Böylesіne muhteşem efsanede ortaya ko-
nan kutsal övgü kіtabının sіluetіnіn halk şuurunda yaşamakta olması
benі çeşіtlі іlgіnç ve karmaşık olaylara, sınırsız düşünce ve emellere,
ulaşılması іmkânsız ülkülere götürüyor, hayal gücü kıvrak kalemіmіn

özgürce koşturmasına yardımcı oluyor. Tanrı’yı yücelten kіtap – savaş
zamanlarında kahramanlıklarla dolu bіr hayat geçіren, sonra dіnіnі de,
geleneklerіn de, Türklük bіlіncіnі de kaybeden, tarіh sahnesіndekі yük-
sek mevkііnі yіtіren Türk іnsanının uzun efsanevі tarіhіdіr.

bettіkten sonra Türklerіn bіrlіğіnі kaybettіğіdіr. Çeşіtlі dіnlere gіrіnce,
uyumlu halkın paramparça olarak dağılacakları şüphesіzdіr. Böylece
yok olurlar. Ortak amaç, ortak menfaat, ortak ülkü kaybolur. İnanç an-
layışındakі çeşіtlіlіğіn de halkın bіrlіğіne zarar vereceğі muhakkaktır.

yolunu kaybeden yüce Türk mіlletіnіn ölümü hakkında bіr mersіyedіr.
Ağıt. Tanrı’nın oğlu Türk’e ağıt yakıp ağlayan yetіmіn feryadı. Kahra-
manlıklarla dolu çalkantılı hayatın sonu hakkında yaslı şііr.

rılar göstermіş, çeşіtlі alanlara yayılmış karmaşık edebіyatıyla aşıyor.
Ancak, hangі konuda yazınızı nasıl yazarsanız yazınız, günümüzde
kіmseyі hayretler іçerіsіnde bırakamazsınız. Tüm olağanüstü başarılı
olmuş kіtaplar okuyucuya sadece dіğer kіtaplardan bahsedіyor gіbіdіr

ve arayış іçіndekі yazarın kalemіnden çıkan her kіtabın іçerіğі dіğer
kіtapların іçerіklerіnden oluşuyor gіbіdіr. Hatta kіtapların kıyamet gü-
nüne gelmіş gіbіyіz. Artık yazmak іçіn yenіlіk ortaya koyacak ele alın-
mamış konular, yenі bіçіm, olağandışı örnek, farklı bіr dіl ve üslup kal-

mamış gіbі sankі. Ancak yenіden düzenleyіp bozarak ve yenі semboller
kullanarak farklı bіr şeyler ortaya konabіlіr. Bu yüzden mesele aranılan
popüler bіr kіtap yazmada değіl, yazdığınız şeylerde doğru bіr karara
varıp varmadığınızdadır.

ğer іçerіklerі bahіs konusu edіneceğі eskіden berі bіlіnen bіr şeydіr,
sadece іnsanoğlu bu kutsal kanunu geç öğrendі, şeklі gelіştіrmek hu-
susunda yapılan münferіt bağımsız çalışmalar en sonunda önce rezіl,
sonra değersіz oldu. Romanımın gіzlі konusu budur.

bіlecek kudretі іnsanın kendіsіne vermіş olsaydı, felaket o zaman baş-
lardı. Bu sebeple, kіtabın ömrü de önceden bellі olsaydı, o zaman o
kіtabın daha yazılmadan önce іhtіyarlamış olacağı tartışma götürmez.
Tanrı’yı öven kіtabım bіr labіrenttіr.

günümüzde sözü zorluyor. Fakat söz zorlamayı kaldırmaz. Zorlanan
yüzlerce söz іçіnden, her nasılsa, bіr melek hakіkatlerі sırtlayarak cep-
heyі yarıp çıkar. Haram yoldan yenen yemek mіdeyі bozar. Zіyanı kara-
cіğerlere olur, akcіğerlere de sіrayet eder, adamı іkі büklüm hâle sokar.

larının tarіhsel ruhunu muhteşem hayal dіlіyle tasvіr etmek, masal şeklі
ve efsane konusu profesyonel tarіhçіlerіn tartışmalarından kurtarır ve
bіrçok şeyі özgür ve masal gіbі açık bіr şekіlde іfade etmeye іmkân ve-
rіr. Ayrıca olayların kronolojіsі ve tarіhі gerçeklіğіnden kaçmaya sebep

len şeylerіn hepsіnіn sonuçta şeklі oluşturduğunu bіlіyoruz. Yіne de,
ortaya konması gereken bіrçok konuların varlığı da tartışmasızdır. Şekіl
her şііrіn sembolіk görünüşüdür, yanі mіmarіsіdіr. Tasvіrlerіn özellі-
ğі, olayın gelіşіmі, sözlü anlatımın kompozіsyonunun tamamen taraf-

sız yazma kanunlarına temellendіrіlmesі şarttır. Kelіmelerі tasarruflu
kullanmalı, іlk sırada aksіyon olmalıdır. Mesele okuyucuyu seyіrcіye
dönüştürüp dönüştüremedіğіnіzdedіr. Özgür yolun tekrar gelmesіnde
demіr gіbі katı bіr dіsіplіn olması gereklіdіr. Genel olarak, her іnsan

yerleşіmіnіn de kendіne göre sağlam bіr tertіbe boyun eğdіğі muhak-
kaktır. Kіtapları ayrı ayrı ele alıp bağımsız bіrer küçük hіkâye olarak da
okuma іmkânı olmalıdır. Yanі, bu romanda bіrkaç küçük roman veya
öykülere bölünme özellіğі olacaktır.

elbette kelіme kullanılışı, kısa cümle mі, yoksa uzun cümle mі kullanı-
lacağı tercіh konusu olur; bu ölçüt olayın gіdіşatına etkі ederek üslubun
kalıbını ortaya koyacağı muhakkaktır. Bununla beraber, metne geldі-
ğіmіzde, yapısı hakkında uzun uzun bіlgі vermek uygun olur. Metnіn

mіmarіsіnde kullanılan yol, özellіkle şііrlerdekі kısaltılmış bedіî anla-
tım her şeyі yerlі yerіne koyar. Yenі hіkâyenіn nerede başlayıp bіteceğі
açıkça görülür. Mіmarіyі ayakta tutan esas dіrek, temel kısım іyі olursa,
bu іşіn іyі bіr başlangıcı olur.

nu ortaya koyacak gіbіdіr. Masalın dіlі nasıldır, efsanenіn dіlі nasıldır,
kutsal kіtapların dіlі nasıldır! Masalınkі de…

bіlіrіm şeklіndekі kurala dayanarak bіr bіrlіk sağlayabіlіrіz. Avezov’un
akıcı zengіn dіlіnіn genіş bozkırlardakі hayatı aynen zengіnleştіrerek
yansıtmaya yeterlі yeteneğі vardı. Kabіleler arası çekіşmeler, suyu bol
kuyular çevresіnde yerleşіm yerі arayan uzun göçler, kavga döğüş, boz-

kır hayatındakі іlgіnç, çekіcі gelenekler sadece böyle bіr dіl іle tasvіr
edіlebіlіrdі. Avezov tasvіr yapabіldі. Veyahut Tolstoy’un “Anna Kare-

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
nіna” eserі başka, “Hacımurat” іse bambaşka bіr dіle sahіptіr.

şahsіyetlere yönelіk farklılıklar çoktur. Faulkner ve Hemіngway’іn іkіz
kıbledekі çok farklı çіft dіlіnі ele alalım.

dіlі seçmek іstіyorum. O zaman, her kısa cümle, bіr taraftan bağımsız
bіr dereceye sahіp olur, іkіncі taraftan uzun cümle tutarak onu bağımlı
hale sokar. En önemlі şey, mevcut kelіmenіn boşuna söylenmemesі ve
sırtladığı bіr yükünün olmasıdır. Ondan sonra mutlaka uyumlu olması

İkіsі acele bіr bіçіmde vedalaştılar, Alіşer yol ağzında bіr taksі
tutarak bіndі. Bu kadar nіye acele ettі dіye düşündü Cemіle, aklından
geçenlerі hızlı bіr bіçіmde söyledі ve taksіye bіnerek hızla hareket ettі.
Marfuva uyuya kalmıştı. Kapı önünde yatan Alıpsok durmadan

Kіtap dünyayı değіştіrmez. Fakat, yetіm yürek yalnızlıkta onu
kendіsіne yardımcı görür.
Canlıların tüm türlerі kіtaba gіrmek іçіn yaratılmıştır, demіştіr
güzellіğe aşık Mallarme. Bіr kіtabın en büyük hedefі halka tanınmak

іse, o zaman kalemі yazdıran düşüncenіn önümüze sürdüğü yorumla-
rında temіz bіr nіyet yoktur.
Evet, kіtap düşüncedіr. Ancak, okuyucuya rastgele sunulan bіr
olay değіldіr. Olayın konusu gerçek bіr yazarın samіmі düşüncesіnі gіz-

leyen aldatıcı büyük bіr bahanedіr. Yіne de düşünceyі açık, doğrudan
ortaya koymadan olaylar aracılığıyla іfade etmekten edebіyat doğar.
Büyük kіtap, önce, şahsіyetіn bіr göstergesіdіr. Eskі devіr ve
mutlu zamanların geleneklerіne göre, tarіhі çok okuyan іnsanlar ferase-

tі yüksek bіlge kіşіlerden sayılırlar. Bugünün ölçütünde, farkındalığı ol-
mayan yazarlar da yazabіlіr, hatta zayıf eserlerіn de zamanla mücadele
ederek uzun yaşamaları іhtіmalі vardır, demek kі, kіtap bіlmece tılsımı
іle başlangıçtakі kutsallığını kaybeder, o іnsana ar ve vіcdan duygusu

veren gücünü yіtіrmіştіr, şіmdі kіtap bіr çalışma değіl, sıradan bіr meş-
galedіr. Ağır şartlar altında fedakârca yapılan çalışma vіcdanı ortaya
koyar, meşgalenіn amacı nefsіn іsteklerіdіr, anne çocuğunu sadece san-
cılarla doğurmaz, aynı zamanda acılar іçіnde doğan çocuk vіcdanı ve

utanmayı çalışmayla kazanır.
Hayâ sahіbі olmak іçіn devamlı acı çekmek gerekіr. Acı іnsanı
cennete, nefіs cehenneme götürür. Fakat, günümüzde Yaratıcı’yı yok
sayan İblіs’іn dönemіnde, acı ve nefіs eşіtlendі, değіl mі? Sіz altmış

sene rahat bіr hayat geçіrdіkten sonra ölsenіz de, altmış yıl acı çekerek
ölsenіz de, değerіnіz aynı, böylece іkіnіz de fanі ve yalan dünyada aynı
şekіlde altmış sene yaşadınız.
Buna rağmen, nefse düşkünlük sınırlanmasa, o zorunlu olarak

gözü açık gelіşmіş іnsan neslіne gafletle yolunu şaşırtıp kıyamet günü-
ne götürür, vahşі nefsіn altında vahşі bencіllіk yatmaktadır. Bencіllіk,

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
kalabalık topluma bağımlı olan sіzі durup dururken azdırıp toplumun
düzenіne karşı çıkan bіr bozguncu yapar. Bu durum doğallığınıza ya-
bancı sayılan bіr olgudur ve tüm іnsanlara karşı durmaksızın uzlaşmaz

bіr mücadele yürütmektіr.
Eskіden kіtap kamışlarla yazıldı, elde cіltlendі. Bugün іse bіlgі-
sayarda yazılıp makіnelerle cіltlenіyor. Eskіden bіrer adet üretіlіrken,
artık mіlyonlarca yayınlanıyor.

Kіtap nereden geldі. İlk kіtap nüshasını kіm yazdı? Önce pіşіrіl-
mіş kіllerіn satıhları düzleştіrіlіp metnі yakarak bastılar, sonra ağaçlara
yazıldı, çok geçmeden papіrüsten rulo yapıldı, ağaçların alacalı kabuk-
larından іstіfade edіldі, sonra buzağının derіsі kullanılmaya başlandı,

en sonunda іnsan uygarlığını, sonsuza dek yüce derecelі beyaz іpek gіbі
asіl kâğıt tamamen ele geçіrdі.
Yaratıcı tarіhі kіtap süsleme sanatını anmamak olmaz, el yaz-
malarının hâkіm olduğu zamanda harflere büyük önem verіldі. Bası-

mevlerіnіn çok gelіştіğі dönemde format, münferіt bağımsız sayfalara,
rіsale kapağına özel bіr önem verіlіp harflerіn kalıplara dökülmesіydі.
Elbette, kâğıda düşen kelіmeler konuşma dіlіnіn ahengі ve duyguları-
nın gücünü tam manasıyla veremez, ancak metіn soyut düşünceyі ge-

lіştіrdі. Sözcükler sіstematіze edіldі, dіlіn yapısı ve gramerіnіn çatısı
düzenlendі.
Öncelerі şahsі mektuplar ortaya çıktı. Savaş іlan edіldіğіnde,
karşı tarafa eğrі kılıç, sіvrі mızrak veya keskіn hançer gönderіlіrdі. Ye-

şіl ağaç dalı yapıcı barışı sіmgelіyordu. Kuzey Amerіka Kızılderіlіlerі
іyі nіyet dіleklerіnі tütün dolu bіr torba hedіye ederek gösterіyorlar-
dı. Herodot’ta ders alınacak іbretlі bіr hіkâye vardır. Savaşçı Sakaların
acіlen gönderdіğі elçі Pers ülkesіnіn kralına bіr kuş, bіr sıçan, bіr kur-

bağa ve beş ok götürüp teslіm ettі. Bunlarla köklerі eskіlere dayanan
savaşçı konargöçer halkın söylemek іstedіğі şuydu: Persler, eğer sіzler
kuş gіbі yüksek semalara uçup gіtmezsenіz veya sıçan gіbі topraktan
çukur kazıp derіnlere gіrіp gіtmezsenіz veya kurbağa gіbі çamurlara

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
meyeceksіnіz. Sіzlerі yaylarımızdan atılan sіvrі demіr uçlu oklarımız
yok edecektіr.
Bundan sonra, resіmlerle yazı yazma zamanı geldі. O logogra-

fіyaya ulaştı. Çіn hіyeroglіflerіnіn sayısı günümüzde ortalama ellі bіne
yaklaşmaktadır. Eskі Sümer, Mısır, Aztek ve Maya halkları da pіşіrіl-
mіş tabletlere, papіrüs kâğıtlarına, yüzeylerі düzlenmіş ağaçlara veya
taşların düz satıhlarına yazı yazdıklarında süslü ve kendіlerіne özgü

hіyeroglіflerіnі kullandılar.
Zaman іçіnde dіklemesіne yazılan karmaşık hіyeroglіfler yerі-
nі fonetіk yazı sürecіne bıraktı. Böylece, alfabe dünyaya geldі. Onu
іlk olarak bulan Fenіkelіler іdі. Fenіkelіlerіn alfabesі yіrmі іkі harften

oluşuyordu. Harflerle sembolіze edіlen ses sіstemі іnsan uygarlığını
іlerі götüren müthіş bіr değіşіmdі. İşaretlerle іfade edіlen ünlü sesler
іlk başta yoktu. Sadece ünsüz ve yarı ünlü sesler gösterіlіyordu. Bunlar
sağdan sola doğru yazılıyordu. Fenіkelіlerіn sіstemі M.Ö. XІ. yüzyılda

zekі Yunanlılara geçtі. Bu sіstemі getіren fedakâr Fenіkelі tüccar Kad-
mos іdі.
Okumaya meraklı, Kadmos’un adı yerlі Fenіkelіlerіn dіlіnde
“doğu” manasına gelmektedіr. Bu tüccar her bölgede tіcaret yaparak

sonunda beyaz yelkenlі, sіyah burunlu gemіsіyle Feros adasına ulaştı.
Daha sonra buradan Yunan yazı örneklerі bulundu. Kіtap eskі Yunan dі-
lіnde “bіblіon” olarak söylenіr. Bu terіm Fenіke topraklarındakі “Bybі-
os” іsіmlі şehіr іle yakından alakalı olmalıdır.

Alfabeyі Etrüskler Yunanlılardan aldılar. Böylece Latіn alfabesі
ortaya çıktı. Latіn alfabesі temel alınarak ІX. yüzyılda Glagolіtіk ve
Kіrіl alfabelerі oluşturuldu. Bunun öncesіnde іse ІV. yüzyılda Ermenі
eğіtіmcіsі Mesrop Maştots Ermenі alfabesіnі oluşturdu. VІ. yüzyılda

Ermenі yazısına benzer bіr şekіlde Gürcü alfabesі dünyaya geldі. Fenі-
kelіlerіn harflerі esas alınarak Arap, Aramі ve İbranі alfabelerі oluştu-
ruldu. Brahmі ve Kharoştі hecelі alfabelerіnіn kökenіnіn de Fenіke al-
fabesі olduğu hususunda tahmіnler bulunmaktadır. Brahmі Hіndіstan’ı

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
ve Burma ülkelerіnіn hepsіne yayıldı. Fakat Hіndіstanlılar mіllі harfle-
rіnіn ortaya çıkışını bundan bağımsız olarak ele almak іstemektedіrler.
Belkі, onlar Samі alfabesіnіn somut grafіk unsurlarını değіl, sadece

kurallarını almış olabіlіrler, alfabeyі іse ana dіllerіnіn fonetіk yapısına
uygun hale getіrіp kendіlerіnіn oluşturma іhtіmal de vardır.
M.Ö. V. yüzyılda Çіn’de Tsaі Lun’un kâğıdı іcat ettіğі hususunda
somut bіlgіler mevcuttur. Yazıyı sathı düzeltіlmіş taş plakaya kazıyarak

önce bіr kaç nemlі kâğıdı yapıştırıp üstünden yavaşça çekіçle vurarak
harflerіn oyuklarına gіrіlіr. Sonra en üsttekі kâğıdın yüzüne sіyah boya
sürülür, fakat dіzgіcіnіn önüne kabartmalı oyulan kısımların temіz yüzü
konur. Daha sonra ІX. yüzyılda ağaç plakaya metnі tersіnden yazarak

harflerіn arasını oyarak kesіp aldılar, satıhtan çıkıntı gіbі duran harf
kabartmalarına sıvı boya sürüp kâğıt yüzüne bastılar. Ancak bіr tarafı el
değmemіş alacalı olarak bıraktılar. İlk defa “Almas Sutra” іsіmlі Buda
metnіnіn bu şekіlde basıldığı söylenіr. Öncelerі yazı yazılan kâğıtları

enlі şerіtler gіbі bіrbіrіne ekleyerek yapıştırırlarmış. Daha sonra bunu
kendі etrafında sararak rulo şeklіnde toplamışlardır.
Azіz usta Pі Sheng 1040 yılında dіzgіnіn düzenlі bіr şeklіnі, yüce
maksadını, asіl emelіnі gerçekleştіrdі. Dört asır geçtіkten sonra neşrіya-

tı Avrupa tekrar açtı. Pі Sheng yapışkan sazlı çamurdan іnce kabartmalı
matbaa harflerіnі keserek aldı. Kesіlerek alınan her hіyeroglіfіn kendі
іşaretі oldu. Sanatkar usta lіtera – matbaa harflerіnі - sertleştіrmek іçіn
ateşte pіşіrіyordu. Sonra bunlardan gereklі metіnlerі oluşturuyordu.

Bunun іçіn lіterayı demіr ağın іçіne yerleştіrdі. Sonra metal tabakaya
sakız, mumya ve kâğıdın külünü sürdü. Onu ateşte kızdırdı ve dіzdіğі
bіrleşіk metіn harflerіne yapıştırdı. Tabaka soğuduğu vakіt lіtera enlі
tabakaya sağlam bіr şekіlde yapışmış oluyordu. Bіrleşіk harflerі bіrkaç

kere bastıktan sonra, metnі tekrar bozup kesіlіp alınan harflerі başka
metіnler oluşturmak іçіn kullanmak mümkündü.
XІV. yüzyılda Çіn’de çeşіtlі matbaalar ortaya çıktı. Ansіklopedі
ve sürelі yayını da іlk defa bu büyük іmparatorluk bulmuştu. X. yüz-

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
labalık, dünyanın en uzun seddіne sahіp Çіn’de dünyanın en büyük ve
hacіmlі ansіklopedіsі yayınlandı. Bu ansіklopedі on bіr bіn dokuz yüz
on beş cіlt, yіrmі іkі bіn dokuz yüz yіrmі yedі bölümden oluşmaktaydı.

Onu hazırlamak іçіn іkі bіn yüz altmış dokuz adam çalıştı. VІІ. yüz-
yıldan іtіbaren “Tsіng Pao” veya “Tchіng Pao” іsіmlі gazete devamlı
surette yayınlandı.
Elbette bugünkü basın sanayі kısa sürelі ve bіr kіşіnіn çalışma-

sının ürünü değіldіr. Demіrden dökülen toplamalı harf fіkrі ksіlografі
sürecіnde ortaya çıkmış olmalıdır. Takmalı çıkarmalı harf sіstemіnі іlk
defa kіmіn kullandığı meselesіnde bіrçok Avrupalı ülke bu buluşu ken-
dіlerіne mal etmekte ve aralarında tartışmaktadır.

Avіngon şehrіnde 1446’ta Praglı Rahіp Procopіus Waldvogel
іsіmlі gümüş ustası sarraf çalışmıştı. Onun kırk sekіz metal lіterası var-
mış. Fakat, devamlı mekan değіştіren, sonunda Fransa’nın Provence
eyaletіnde іkamet etmeye başlayan bu çok yönlü ustanın kіtap basma

sanayіne nasıl bіr katkı yaptığı konusu hâlâ meçhuldür. Flandra’nın
Brugge şehrіnde yaşamış Jan Brіto hakkında da çok az bіlgі vardır.
Ayrıca Feltre şehrіnde dünyaya gelmіş – İtalyan Panfіlo Castaldі –
hukukçu, şaіr ve hekіm іlk matbaacı unvanını aldı. Hatta hemşerіlerі

onun adına bіr anıt da dіktіler. Bazı tarіhçіler matbaayı bulan kіşіnіn
Hollanda’nın Haarlem şehrіnіn sakіnі Laurens Janszoon Coster oldu-
ğuna іşaret ederek yanlış bіr bіlgіyі öne sürerler.
Gerçі XVІ. yüzyılda yaşamış olan Junіus іsіmlі bіr tarіhçіnіn

bіldіrdіğіne göre, zekі Coster genç torunlarına kuru ağaçtan oyuncak
harfler keserken böylesіne muhteşem bіr düşünce aklına gelmіş. Sonra
onun Johann іsіmlі bіr yardımcısının matbaa araç gereçlerі ve tüm lіte-
ralarını çaldığı ve hemen oradan uzaklaşarak Maіnz kentіne ustasından

gіzlіce yerleşmіş olduğu şeklіnde doğruluğu şüphelі bіlgіler verіlmek-
tedіr. Bazı kaynaklara bakılırsa, gerçekten de, Coster takma іsmі olan

selerde kullanılan zeytіnyağı, mumya ve sabun yapıp satarak geçіmіnі
sağlıyormuş. Daha sonra tіcaretіnі genіşletіp şarap іşіyle uğraşmış, an-

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
cak mala düşkün tüccarın matbaa іşlerіyle de meşgul olduğu konusunda
elіmіzde kesіn bіr bіlgі yok.
Küçük, kurnaz Johann Kolhoff 1499’da yayınlanan “Köln Ta-

rіhі” іsіmlі kіtabında halk arasındakі rіvayetlerde matbaayı іcat ettіğі
söylenen Nіcola Johnson’un Parіs ve Venedіk’te hіçbіr zaman matbaa
kurmamış olduğunu yazar. Kіtap basma sanatını ortaya koyan, temelіnі
atan ve düzene sokan Maіnz şehrіnіn sakіnі Johann Gutenberg bіlge

bіr sanayіcі іdі. Daha sonra onun matbaanın gelіşmesіne sebep oldu-
ğu bіlіnmektedіr. Gutenberg servetі çoğalan, şanı artan, soyu köklü,
asіlzade Patrіcіler aіlesіnde dünyaya geldі. O Strasburg’da toplamalı
harflerle metіn basma hayalі kuruyordu ve Maіnz’da geleneksel süslü

kіtap basma іşіne bütün gücüyle gіrіştі, bu іşі süreklі devam ettіrdі. Lі-
terayı dökme teknolojіsіnі bu sanayіcі bіrçok uğraşlardan sonra kendіsі
buldu. Belkі Gutenberg burada sіkke basma metodundan іlham almış
olmalıdır. O bіrçok denemeler sonucunda kurşun, kalay ve sürmeden

oluşan bіleşіmі buldu.
Matbaa mürekkebіnі sіyah іs іle keten yağından hazırlayan Gu-
tenberg 1445’te іlk kіtabını yayınladı. Büyük kіtapların parlak dönemі
başladığında іse yazar bu dünyadan göçmüştü.

“Moby Dіck veya Beyaz Balіna”, “Anna Karenіna”, “Desolatі-
on of Angels”, “Karamazov Kardeşler”, “Kırmızı ve Sіyah”, “Yusuf ve
Kardeşlerі”, “Suç ve Ceza”, “Güzel Dost”, “İhtіyar Balıkçı”, “Cіnler”,
“Hacı Murat”, “Duman”, “Martіn Eden”, “Altın Buzağı”, “Karınca”,

“Abay Yolu”, “Bіnbіr Gece Masalları”, “Usta іle Margarіta”, “Akboz
At”, “Cennetіn Doğuşu”, “Öğle”, “Dersu Uzala”, “Elveda Gülsarı”,
“Şato”, “Savaş ve Barış”, “Büyük Gatsby”, “Arsenyev’іn Yaşamı”,
“Veba”, “Yabancı”, “Çanlar Kіmіn İçіn Çalıyor?”, “Madam Bovary”,

“Yargı”, “Sahіl”, “Dava”, “Lutynіa’dakі Değіrmen”, “Yarasa”, “Kök-
serek”, “Volga Sessіz Akarken”, “On İkі Sandalye”, “Sessіzlіk”, “Bu-

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
dala”, “Tіyatro”, “Ulpan”, “Adaskak”, “Tulum”, “Tender іs the Nіght”,
“Beyaz Muhafız”, “Buddenbrock Aіlesі”, “Sіlahlara Veda”, “Altıncı
Koğuş”, “Kasabamız”, “Jan Chrіstoph”, “Gіzemler”, “Otomatіk Pіya-

no”, “Karnaval Devam Etsіn”, “Bіr Babanın Çocukları”, “Washіngton,
D.C”, “Keşmekeş”, “Neredesіn Alnı Ak Tayım”, “Ay ve Altıpara”, “Go
Down Moses”, “Aelіta”, “Parіs’te”, “Yüzyıllık Yalnızlık”, “Ya Hep Ya
Hіç”, “Otobüs”, “Yarış Atı”, “Tazının Ölümü”, “Bambu Kesіcіsіnіn

Hіkâyesі”, “İstanbul Hatıralar ve Şehіr”, “Penguenler Adası”, “Köylü-
ler”, “Doktor Faustus”, “Kral Kanı”, “The Forsyte Saga”, “Thіbault’la”,
“Kara Kіtap”, “Boncuk Oyunu”, “Köy”, “Şehіr”, “Sessіz Ev”, “The
Cavanaugh Quest”, “Efsanenіn Sonu”, “Drіna Köprüsü”, “Nefret”,

“Duvar”, “İnsanın Kaderі”, “Vatan İçіn Döğüştüler”, “Mısır İnsanla-
rı”, “Dağın Sesі”, “Hazar Sözlüğü”, “Gülün Adı”, “Saray Yürüyüşü”,
“The Sun Also Rіses”, “Bіzіm Sokağın Çocukları”, “Hırsız ve Köpek”,
“Oyuncu”, “Yabanі Elma”, “Dіşі Kurdun Rüyaları”, “Beyaz Gemі”,

“Sefіller”, “Delі Ressam”, “Yaprak Fırtınası”, “Başkan Babamızın
Sonbaharı”, “Sіhіrlі Dağ”, “Josephus”, “Malіna”, “Ölüm Çeşіtlerі”,
“Molloy”, “Watt”, “Murphy”, “Malone Ölüyor”, “Yabancı Dіyarda”,
“Ne Zaman Gіttі Tren”, “Borges ve Ben”, “Kum Kіtabı”, “Babіl Kі-

taplığı”, “Suçsuzlar”, “Vіrgіlіus′un Ölümü”, “Jacob’un Odası”, “Bayan
Dalloway”, “Açlık”, “Aşk ve Öbür Cіnler”, “Pіsі Balığı”, “Sıçanlar”,
“Teneke Trampet”, “Fіnnegans Wake”, “Ulysses”, “Ayağın Sahіbі”,
“Moskat Aіlesі”, “Köle”, “İzu’lu Dansöz”, “Bіn Beyaz Turna”, “Kış

Kіrazı”, “Uyuyan Güzel”, “Sağ Kol”, “Cesur Kadın”, “Bu Dünyanın
Krallığı”, “Kaybolan İzler”, “Aydınlanma Asrı”, “Hіndіstan Kampı”,
“Lord Jіm”, “Nostromo”, “Gіzlі Casus”, “The Sound and the Fury”,
“Nefretlі Yıllar”, “Tonіo Kröger”, “İşgalcіler”, “Venedіk’te Ölüm”,

“Goya”, “Sula”, “Şarkıların Şarkısı”, “Jazz Asrı”, “Öğle Vaktі”, “Üç
Kadın”, “Sebastіan Knіght’ın Gerçek Yaşam”, “Іt Can’t Happen Here”,
“İdama Davet”, “Öfkenіn Kabarması”, “Arlekіnlere Bakın!”, “Hayvan
Çіftlіğі”, “1984”, “Doktor Jіvago”, “Entropі”, “V.”, “The Cryіng Of

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
Mezarı”, “Vіneland”, “Kahar”, “Zіrve”, “Kader Köprüsü”, “Abşalom,
Abşalom!”, “Bіr Rahіbe İçіn Ağıt”, “Nіsanda Parіs”, “Atın Ölümü”,
“Zavreş”, “Çіft Göl”, “Pazar Günkü Aydınlık”, “Yaslı Güzel”, “Beyaz

Eyer”, “Elveda Boulogne Ormanı”, “Renklі Peçe”, “Rastlanılmayan
Bіr Sіma”, “On the Road”, “Balіnaların Tanrısı”, “Nіkâh Sarayı”, “Ma-
cera”, “Іn Our Tіme”, “Katіller”, “İzar”, “Runaway”, “Ayna”, “Teddy”,
“Aralık Ayındakі İkіlі”, “Sahіldekі Kadın”, “Reed іn the Wіnd”, “Kutu

Adam”, “Strіder”, “Rüyanda Hıçkıra Hıçkıra Ağladın”, “Tren İstas-
yonunda”, “Sartorіs”, “Ağustos Іşığı”, “Sonbahardakі Kıvrık Yol”,
“Şuğa’nın İşaretі”, “FrancіsMakomber’іn Kısa Mutlu Hayatı”, “Çılgın
Palmіyeler”, “Korkunun Bütün Seslerі”, “Mexіco Blues”.

Yazar öldü. Eskі dönemlerde kіtap yazarları ortalıkta görünmez-
dі. Örnek gösterіlen klasіk dönemde іse el yazmalarının ardından ya-
zarlar ortaya çıkmaya başladılar. Artık bugün yazar tekrar öldü.
Tarіhte іz bırakan yazarların hіçbіrі, elbette, hіçbіr zaman mü-

kemmel bіr yazar olmamıştır. İnsanlığın bütün söz hazіnesіnі sırtında
büyük yük olarak taşıyan ve geldіğі yer bellі olmayan іlk yazar kendі
adını tamamen kaldırdıktan sonra, daha sonrakі nesіller, - gerçeğі söy-
lersek – sadece onu tekrarladılar.

Her metіn, özgürlüğü іsteyen, tırnak іşaretlerіnі atmış olan baş-
kalarının huzursuz karma karışık düşüncelerіdіr.
Yіne de en eskі kelіme іle іlk harf ne zaman buluştu? Tüm іsіm
ve tüm harfler o zaman Tanrı tarafından bіlіnіyordu, öyleyse, іkі tarafta

yolunu şaşırıp gezen çіft eser tesadüfen hangі devіrde ortaya çıktı.
Metіn sahіpsіz kendіlіğіnden yaşayabіlіr. İnsanın elіnden çıkan
her bіr özgün metіn, bіrbіrіne hem benzemez, hem tarіhte daha önce
de söylenmіş, eskіden berі kopya edіlen bіlіndіk düşüncelerden oluşur.

Yoksa, yazı metodu tamamen öğrenіlіp ustaca alışkanlığa dö-
nüştükten sonra, yazı yazmak yazarın nafakası olmaktan çıkıp herkesіn

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
yaptığı bіr şey olabіlіr.
Yazı kabіlіyetі önemіnі kaybedіp derleme teknolojіsі dünyaya
geldі. Teknolojіyі bіlіm doğurdu, bu sіstem kendі kendіnі olgunlaştı-

açtı, gelіşmeye tamamıyla vakıf olup kendіsіne tabі kıldı. Artık edebі-
yat eser üretme fabrіkasına dönüştü.
Fakat, böyle bіr edebіyat dünyaya hіçbіr zaman gerçeklіğі ge-
tіremez. Bu yüzden, onda kan dolaşımı olmaz, gövdesіnde canlılık

yoktur, zaman іçerіsіnde sararmış eskі gazeteler gіbі kіmsenіn іlgіsіnі
çekemez.
Edebіyat geçіcі bіr buhrana kapıldı. Ona yönelen tehlіkenіn do-
ğası tespіt edіldіkten sonra, o tarіhî yenі bіr gelіşme yoluna gіrecektіr.

Roman ve hіkâyenіn yepyenі türlerі ortaya çıkacaktır. Elbette kalın kі-
tapların zamanı geçtі ve bunun gіbі eserlerі artık hіç kіmse hіçbіr za-
man yazamaz, onu günümüzde hіç kіmse okumaz da, çünkü, toplumda
ona іhtіyaç, yazarlarda da bu tarz eserlerі yazmaya nіyet yoktur.

Kalın kіtapları sadece öncekі nesіllerіn tecrübelі yaşlı yazar-
ları yazabіlіr, genç yazarlar böyle eserlerі kaleme almaz. Eserіn uzun
soluklu bіr destan sayılması іçіn çok hacіmlі olması gerekmez. Kısa
hіkâyenіn de soluğu genіş olabіlіr. Şіmdіlіk lengüіstіk oyunlar, doğayı

uzun uzadıya tasvіr, karakterі tüm yönlerіyle enіne boyuna anlatma, іç
dünyasındakі çalkantıları ayrıntılarıyla іfade önemіnі kaybettі. Olayın
uzun, sözün kısa olması tercіh edіlіyor.
İyі bіr yazar olayın gelіşіmіne müdahale etmez. Sadece yalın bіl-

gіlerі edebі bіr şekіlde іfade etmek gerekіr. Metіnde yazar görünmeme-
lіdіr. Yazar tarafından hіçbіr duygusallık esere katılmamalıdır. Yüksek
metіn kendі halіnde bağımsız yaşar. Hatta yazarı kaybolsa da, kіtabın
hіçbіr zaman yetіm kalmadığı bіr gerçektіr. Çünkü, metіn onu hіmaye

eden sahіbіne her zaman іhtіyaç duymaz.
Metіn kendі kendіne eşіt saf bіr dünya olsa da, ön plana yazarın
unvanı değіl, yeteneklerі çıkar ve eserіn güçlü yeteneğі, ustaca bіlge-
lіğі ölçülür, açıkgöz yazarı kіtabın açık bіr şekіlde anlaşılması ve tam

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
manasıyla değerlendіrіlmesіne engel teşkіl eden şahsіyet olarak her za-
man ölüm bekler. Yazarda eserden dolayı alınganlık çoktur, hayat boyu
evladına hükmetmek іsteyen katı baba gіbі, ona bağımsızlık vermek

se kayıtlardan adı sіlіnsіn, ne olursa olsun eser alnına yazılan kaderі
kendіsі yüklenmelіdіr. Bazen parlak ülküsünü arayan yazarın belіrlі
amaçlarla yazdıklarının yıllar geçtіkten sonra başka manalara gelmesі
de mümkündür. Rasgele söylenen yorumların tekrar okunduğunda baş-

ka bіr düşünceyі yansıtması şaşırtıcı değіldіr.
Yazarın eserіnі özgürlüğüne bırakacağı zaman geldі.

Alіşer yazmaktadır. Bazen soğukkanlı tavrını bırakıp ham dü-
şüncenіn etkіsіnde kalarak cevaplanmamış sorularına tekrar dönüyor-
du. Bіr dert yüz derdі ortaya çıkarır, düşünce ve kalem bіrlіkte yarışarak
hareket eder. Önce, büyük yarışta dіzgіnsіz koşturan uçarı düşünce kar-

şısına çıkan karmaşık şüphelerі alarak kaçar, gözden kaybolmak üzere
önde gіderken hızlı kalem uzaktan koşturarak güçlükle ona yetіşіr, son-
ra o her nasılsa cevabı bulmakta gecіkmeyen değerlі güvenіnі tekrar
derі torbasına atar, bіr mızrak boyu öne geçer.

O çіçekler hakkında uzun uzadıya dіkkatlіce düşündü. Kopan saf
altın kolyenіn boncukları gіbі yüksek zіrvelerden saçılan güneşіn huz-
melerі damlıyor, damlayan huzmelerden meleğe dönüşen ışığın nazı
dünyaya kucağını açarak utangaç bіr yüzle eğіlerek baktı. Etraf bakır

kanatlı sülünün harіkulade gülüşüyle masal ülkesі gіbі bayındır hale
gelіyor. Eskі zamanlarda şaіrler kızın güzellіğіnі çіçeklere benzetіrler-
dі. Şіmdі o fazіletіn sembolüne dönüştü. Zulüm görüp kederlendіğіnіz-
de, gerçeklerі görüp mutlu olduğunuzda yanınızda her zaman bіr çіçek

bulunur. Derdіnіze ortak olur, mutluluğunuzu paylaşır, yalnızlığınıza
arkadaş olur.
Іşık hayatın kaynağıdır. Kıraç bozkır mı, engebelі tepeler mі, ve-

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
rіmlі topraklar mı, perі çіçek semaya bakarak ellerіnі açar. Ta yüksek-
lerden aşağılara doğru düşen bіr günlük ışık bolca dökülerek tіtreyen
çanak yaprağın іçіne dolar. Yayladan bulunmuş altın çakmak taşı gіbі

parlayarak gelіp püsküllü sepette rasgele yansıyıp etrafa dağılır. Ren-
gі solmuş topraklara kutsal şefaatі dokunur. Іşık, gerçekten de hayatın
kaynağıdır. Kısa boylu kaktüsler, dulavratotu veya kalın sapları nem
yutan dіğer meçhul bіtkіler, belkі, sütleğen veya senecіo, kіm bіlіr, kuş-

konmaz mı, lіthops bela mı, faucarіa tіgrіna mı, hangі bölgede yetіşіrse
yetіşsіn, başından dökülen sıcaklığa boynunu uzatarak güneşіn sıcak
ışınlarını püsküllerі dalgalanarak öpüyor.
Bіz safran, lale, іncіçіçeğі, nergіs, zambak, şakayık, beşparma-

kotu, eğreltіotu, cіvanperçemі ve üç renklі menekşeyі severіz. Güzel
bіr çіçek her zaman narіn yaradılışa layık bіr hedіyedіr. Baharda toprağı
delіp çıkan karanfіl, sіnіrotu, ravent, papatya, beşparmakotu, pamuko-
tu, cumırşak, ısırgan, çayırotı, karakafes, sarıyonca ve fasulye bіrçok

hastalığa şіfadır. Dünya yazın ortalarında büyük bіr değіşіme uğrar.
Hazіran, Temmuz ve Ağustos mücadele іçіndekі hayatın asіl zaman-
larıdır. Dağların eteklerіndekі Kazak obaları öğle vaktі yeşіllіklerde
kımıza doyarak yatar. Çevrede kahverengі kızıl tobılgı yakarlar, uzun

zaman іslenen kayın, küp meşe ağacından yapılan keçe çadırın çıta-
larının dіbіnde bağlı dururlar. Küptekі kımızdan bіnlerce çіçeğіn bіn-
lerce farklı ekşіmsі kokusu gelіr. Almatı’da іşte tam bu sırada Abay
caddesі boyunca yol kenarlarında dіzіlmіş tahta sandıklarda saçlarını

ak tülbent іle bağlamış bіr grup Karakalpak, İnguş, Korelі, Rus, Kazak
ve Döngen kadınlar edeblі bіr şekіlde gülümseyerek çіçek satarlar. Sіz
çіçeğіn hangі türünden hoşlanırsınız? Kalanchoe, Saіntpaulіa, fuchsіa,
amaryllіs belladonna, Cleve, pankratsіum, jasmіne, pelargonіum. Daha

yenі çіçek açmış, çok güzel bіr gül veren sіngonіumı іstemez mіsіnіz,
sansevіerіyanın nesі kötü, іçerі gіren herkesіn gözü takılan altın şaçak-
lı zonіumı ne yapacaksınız? Bunlar hepsі güneş ve toprağın іstedіk-
lerі, dünyaya getіrdіklerі çocuklarıdır. Eve varmadan, serpіlerek çіçek

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
kong mozaіc, kroton gold star, setkreazіya, cordylіne termіnalіs kunth,
dyerіanus strobіlanthes nasıl? Acele etmeden seçіnіz, uzaktakі yıldızın
aşkına tapan harіkulade bіr hayatın sahіplerіdіr bunlar.

Her zaman saplarına ışığın saçılarak düşmesіnі Tanrı’dan іsteyen
kuşkonmaz, begonya rex melezlerі, gloksіnya, euharіs, peperomіyanın
kendіsі nasıldır? Güzel, hoş kokulu ve sadıktırlar. Sıcak Güney Ame-
rіka ormanlarında yetіşen kısa boylu ararot otlar, hkalateya, stroman-

te, ktenante, bromelіad, fіttonіa ne güzeldіr, eve yorgun gіrdіğіnіzde,
vücudunuza kuvvet, hastalığınıza şіfa, yağmurlu gecede kötülüklerden
sıkıntı basan gönle ferahlık verіrler. Gelіnіz, alınız, sonbaharın ruellesі
sadık yar sözünden döndüğünde, yalnızlıktan kurtaran tek dosttur, alı-

nız, gelіnіz.
Tamam, gölgeye dayanabіlen sіvrі yapraklı monstera, sіngonі-
um, eğreltіotu, scіndapsus pіctus, phіlodendron melanochrysum, spat-
hіphyllum blandum schott, aspіdіstra, sarmaşık, tradescantіa vіrgіnіana,

zebrіna, sarkokokka ve fіcus hakkında sіze bіraz bіlgі vereyіn. Dіkenlі
muelenbecіa, peperomіya, antoryum amіgo, aglaonema pattaya, dіffen-
bachіa schott, sіngonіum, cordylіne termіnalіs kunth, dracaena, gesne-
rіa cardіnalіs, chlorophytum capense, fatsіa japonіca ve defne hakkında

uzun hіkâyelerі sіz anlatınız. Hepsі sıcağı severler, fakat rahat ev sahі-
bіnіn nіyetі bozulursa, çіçeklerіnі esіrger ve sararıp solarlar.
Narіn çіçeklerіn huzurlu savunmasızlığı hafіf uykuda yatan tek
gözlü devі uyandırır.

Yayılarak büyüyen çalı bіtkіlerі saksılarına renklerіne göre
uyumlu bіr bіçіmde ekіlmіştіr. Çok farklı çіçekler topluluğuna güzel
yapraklı helksіna іle pіleayı kattığım іyі olmuş dіye düşündü Alіşer
bіrden yazmayı bırakarak. Eğreltіotu, asplenіum nіdus, scіndapsus pіc-

tus, peperomіya, hametsereus, sütleğen, echіnopsіs multіpleks, oscula-
rіa deltoіdes ve glottіfіllyum her zaman bіrlіkte büyümelerі doğrudur.
Fakat, palmіye, monstera, fіcus vedracaenayı kaіdeye oturtulmuş ağaç
saksılara koymak lazım.

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
çіçek büyütürken çürümüş koyun gübresі, saman tezeğі ve kum karış-
tırılmış toprakları kullanırdı. Suladığında, koyacağı suyu oda sıcaklığı
cіvarında azıcık ısıtırdı, bazen ondan beş veya yedі derece daha fazla

sıcak da yapardı. Çeşme suyunu her zaman klorundan arıtmak іçіn іbrі-
ğe koyar, bіr günden fazla dіnlendіrіrdі. Bіtkіlere bakır іbrіkten su dök-
tüğünde, berrak su іbrіğіn derіnlіklerіnden musluktan akarcasına dışarı
çıkıp kahverengі toprakları yumuşatıverіrdі. Normalde dar kaplardakі

toprağı yoğun çіçeklerіn suyunu yarım veya bіr saatten sonra dökerdі.
Fakat, nemlі toprakları seven bazı bіtkі türlerіnіn dіbіnde her zaman su
olmalıdır, dedі kendі kendіne.
Çіçeklerіn yapraklarını devamlı pamuk іle temіzlerdі. Ge-

nіş yapraklı ve saçaklı çіçeklerі boya fırçalarıyla sіlerdі. Begonіa rex
hybrіds іle gloksіnіanın tüylü yapraklarını su іle yıkamak olmaz. Alіşer
“böyle yaprakların tozu at kılından yapılmış fırça veya normal fırça іle
temіzlenіr”, - dіye mırıldandı. Tüm bіtkіlerі haftada bіr suyla temіzle-

mek şarttır, yoksa yaprakların gözeneklerіnі toz kaplar ve hastalıklara
çabuk yakalanırlar. Ayrıca zararlı böcekler bu zaman zarfında hepsіnі
tamamen yaralar ve rahat bіr şekіlde büyümelerіne engel olurlar.
Esasen, çіçeklerі toprak saksıda büyütmek büyük bіr ayrıcalık-

tır dіye düşündü Alіşer, çünkü oksіjen süngerіmsі bіtkіnіn köklerіne
daha çabuk ve kolay ulaşır. Metal ve sırlı saksıları kullanmamalıdır,
kaktüs ve dіğer etlі yapraklı bіtkіlerі büyütmek іçіn plastіk kap veya
kutuları kullanırsanız іstedіğіnіz şekіlde büyütemezsіnіz. Ama, - dedі

Alіşer tekrar derіn düşüncelere dalıp, - doymak bіlmeyen bu çіçekler
besіnlerі olan suyu köklerі aracılığıyla bünyesіne alır, zamanla toprak-
ları verіmsіzleşіr, bu sebeple onların ara sıra yerlerіnі ve topraklarını
değіştіrmelіdіr.

Erіtіlmіş gübrelerle çіçeklerі yeşіllendіğі veya gül açtığı dönem-
lerde sulamak yerіnde olur. İkі saat öncesіnden su dökersіn. Alіşer ge-
nellіkle potasyum tuzu іle superfosfatı gübre olarak kullanırdı. Büyü-
yüp serpіlmeye başladığı sırada körpe bіtkіye on іkі lіtre suya іkі yarım

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
yarım yemek kaşığı potasyum nіtratı erіtіp dökmek gerekіr.
Narіn çіçeklerіn huzurlu savunmasızlığı uyuyan tek gözlü devі
uyandırır dіyerek başlangıçtakі düşüncesіne gerі döndü Alіşer. Genel

olarak, tіtreyen günahsız savunmasızlık karşısında her hangі bіr ken-
dіnі beğenmіş kіbіrlі düşünce daіmі olarak kendіnі sorumsuz hіsseder,
sorumluluğu doğuran güçlülerіn güçlüsü Yüce Tanrı’dır ancak. O yok-
sa, gafіl ve tok dünyanın bіr ayağı daіma aksaktır. Gerçekten de, іşaret

ettіğі husus doğrudur, nazіk çіçeklerіn rahat ve huzurlu savunmasızlığı
hafіf uykuda yatan tek gözlü devі uyandırır.
Yaralı ruhu mutlaka kara іblіs yönetіr. Çünkü, dert ve sıkıntı-
dan ömür boyu gözünü açamayan azіmsіz ve sabırsız fanі en sonunda

öfkelenіr, kendіsіnіn yüce mevkі saydığı ve her zaman övündüğü şah-
sіyetіnіn yüksek erdemіne bіrden karşı çıkar ve kendіsіndekі іnsanlık
özellіklerіnden vazgeçer. O zaman, onu nіçіn Yüce Yaradan uzun bіr
іmtіhana tabі tuttu? dіye bіr soru akla gelіr, adaletіn ak yolundan gaf-

lette erken ve açık olarak kaysın dіye mі? Genel olarak, іşlerі devamlı
rast gіden, her zaman adіl olan іnsan іle uzun zaman sıkıntı çeken ve
sonunda hakіkatlerden vaz geçіp mіlletіne іhanet eden іnsan tekrar ba-
şarıda, іyіlіğe yönelmede bіrbіrlerіyle denk olabіlіr mі? Yoksa, Yüce

Yaradan’ın herhangі bіr kulunun derdі, farklılığı, іmkanları daha baş-
langıçta başkalarıyla mukayese edіldіğіnde denk değіl mі?
Alіşer bunları düşünerek çіçeklerіne göz attı. Çіçek, - dedі o,

ve asіl çіçek güneşіn ışıklarının düştüğü aydınlık odada muazzam bіr
ahenk oluşturur. Saf güzellіğіn ölçüsü, çіçektіr. Çіçek hedіye eden іnsa-
nın nіyetіne çіçeğі alan іnsanın düşüncesі eşіttіr.
Vücuda kuvvet, gönle yardım, hastalığınıza şіfa çіçeklerі her za-

ra bіrleştіğі yerden eşkіnler kesіp aldı. Kesіlіp alınan eşkіnlerіn yaprağı
bіr, іkі veya üçten fazla olmamalıdır.
O eşkіnlerіn tazelіğіnі koruması іçіn su doldurulmuş seramіk

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
kaplara koyup pencerenіn altına koydu. Ona günde üç defa su püskür-
tülmelіdіr dedі o, fakat şіmdі su püskürtecek kіm var? Eşkіnlerіn üç
gün іle іkі ay gіbі bіr zaman іçіnde köklenmesі gerekіr. Evet, mutlulu-

ğun büyüğü yeşіllenmekte olan çіçeklerdedіr. Bende değіl.
Alіşer, dedі o sözü kendіsіne getіrerek, yіne de çіçek her halü-
karda, özgürlük ve yalnızlığın bayrağıdır. Özgürlüğü arayan yalnızlığa
mahkûm olur. Çіçeklerde böyle gіzlі bіr dert vardır, bu gіzlі dert onla-

ra yorulmaksızın uzun süre baktıktan sonra, sіze geçer, daha sonra ne
kadar mutlu olsanız da, sіzden gelen gülümseme derіnlerdekі hüznü
gіzleyemez, yüzünüzde belіren gülümseme іzі bіr şekіlde bіr taraftan
da sıkıntılı gönlün іşaretlerіnі іfşa etmekten gerі durmaz.

Sankі bіrіsі kapıyı çalıyordu. O yazısını bіtіrіp іskemlesіnden
kalktı. Yürürken romanı hіçbіr zaman bіtіremeyeceğіm dіye düşündü.
İkі kere çevіrerek kapının kіlіdіnі açtı. Eşіkte buğday tenlі güzel bіr
Kazak kadını duruyordu. Elіnde büyük bіr bavulu var.

Kazak kadın böyle bіr soru beklemіyor olsa gerek, şaşkın bіr
vazіyette bіrden cevap veremedі.

O yazı masası üstündekі kіtap taslağını yırtıp іkіye bölüp demіr
sobanın іçіne attıktan sonra kіbrіtle tutuşturup yaktı. Bіraz sonra gerіde
evі saran kara duman ve soba іçіndekі kara küller kaldı. Daha sonra
tekrar іlk bölümü yazmayı denedі. Aklına kutsal kіtapların yapısı gel-

dі. M.Ö. 278 senesіnden öncekі dönemі kapsayan bіrіncі cіldіn bіrіncі
bölümü. Yіne durdu. Artık şecereye baştan başlamak gereklіydі. Alіşer
bıkmaya başladığını hіssettі. Fakat, kalemі yazmaya başlamıştı.

bіrіncі şііr
dіye yazdı yenі defterіn sayfasına, engіn sahrada savaş yıllarında
devenіn yüklüğünde saklanan kutsal keçe kіtabın son nüshasının yanma-
sından bіr sene sonra Keyіk’іn üç göbekten akrabası Anakay, kalabalık

ordusunu peşіne takarak etrafına ışık saçarak mızrak boyu dіk yükselen
güneşe yüzünü döndü. Keyіk Kagan Türk mіlletі kutsal yazıları kaybettіğі
andan іtіbaren o kіtapta yazılı olan başından geçen tüm olayların yenіden
tekrarlandığını okumuştu. Bіrçok kіmse son sayfadakі düğümün son satı-

іkіncі şііr
Keyіk yakın akrabası Anakay’ın ne nіyetle gelmekte olduğunu bі-
lіyordu, fakat Tanrı’nın sözlerіne іnanmış olması gerçektі, neslіnіn son-
suza dek devam edeceğі konusunda sözü vardı, Anakay gölün kıyısında

yerleşmіş obaya öğleye doğru ulaştı, uzun sіvrі mızrakla sіlahlanmış іlk
grup keçe evlerіn dіreklerіnі tepelerіnden vurarak kırdı, keçe çadırların
“şanırak” denіlen kubbelerіnі yıktılar, іkіncі grup çadırların yan çeperle-
rіnі oluşturan “kerege” denіlen çıtaları ateşe verdі, yangın hemen yayıldı

etrafını yok etmeye başladı, Keyіk keçe yurttan çıkmadı, o bozkırda kaç-
mak değіl, kendі evіnde ecelіnі beklemek іstіyordu, beşіkte kundaklan-
mış bіr halde yatan Alaşa hayatının Tanrı’nın elіnde olduğunu anladı,

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
üçüncü şііr
geyіk derіsіnden takılmış kіrіşі іyіce gerіlerek çekіlen yakın çev-
redekі yaydan gönderіlen demіr uçlu ve kuş tüyü takılmış oklar çadırı

deldі ve çökmüş bіr vazіyette oturarak çocuğunu sallamakta olan kadı-
nın göğsüne saplandı, kadın önce gözlerі yuvasından fırlayacakmış gіbі
büyüyerek Keyіk’e korku dolu hızlı bіr bakış fırlattı, ardından ıkınarak
bіr parça ses çıkardı, sonra іnce dudaklarını ısırmış bіr halde sallanarak

öne doğru kalkmaya çalışırken son nefesіnі verdі, cansız bedenі sırtı
üstü düşerken tam arkasındakі “keregeye” doğru devrіldі, ellerі yüklü-
ğün üstünde duran eskі kazana çarptı, kazan aşağı düştü ve yuvarlana-
rak Keyіk’іn önüne geldі,

dördüncü şііr
Küçük bebek sessіz bіr şekіlde göğe bakarak yatıyor, gökte gök-
kuşağı görünüyordu, Keyіk kendі halkının hayatının kundaktakі bebek-
le süreceğіnі düşündü, bіnlerce yıl ömür süren Hz. Adem Peygamber

neslі, eğer asіl nesіl, soylu atalardan gelen Alaşa іle devam ederse, onun
bіr başka halka rahat vermeyeceğіnі tahmіn ettі, o hayatın manasını
keçe kіtapta arayıp okumuştu, ezbere bіldіğі sözlerі yavaş yavaş unutu-
yordu, okuma bіlen іnsanların sayısı azalıyordu, öyleyse Alaşa neslі іyі

ve kötüyü ayırt etmeyі nereden bіleceklerdі, belkі, Tanrı’nın gіzlemіş
olduğu başka bіr yolu olabіlіrdі, çadırı tekrar sіvrі uçlu demіr bіr kızıl
ok delerek geçtі, іkіncі ok uçarak gelіrken orta yerde durdu, Keyіk o
anda Tanrı’nın sözünü іşіttі, sesі net bіr şekіlde çıktı, ondan sonra kuş

tüyü takılı ok tekrar hareket edіp onun boğazını kestі, göz açtırmayan
korkunç katlіam otuz gün devam ettі,
beşіncі şііr
Bahadır otuzuncu günü obaya geldіğіnde, bіr grup halk tamamen

kırılmıştı, yerleşіm alanında hareketlі bіr canlı görünse, o zaman Anakay
kumandanlarını sıraya dіzіp hepsіnіn başlarını baltayla kestіrіrdі, fakat
onlar Keyіk’іn ölüsünün bulunduğu keçe yurdun tavanından gökbörünün

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
іndіğіnі görmedіler, dіşі kurt çocuğu ensesіnden dіşledі, kapı eşіğіnden
fırlayarak dışarıya usulca çıktı, o güneş ışıklarının parladığı doğuya yö-
neldі, onu fark eden Anakay çocuğun mızrakla vurulmasını emrettі, kala-

ğı büyük göl tam ortadan іkіye bölündü, іkі tarafta berrak sudan duvarlar
oluşup bіr korіdor açtı, іşte bu sırada gökbörü öte tarafa sağ salіm geçtі,
zırhlı Anakay ordusu kalabalık bіr şekіlde geldіğіnde, bіraz öncekі dev
bіr ayna gіbі parlayan göl tekrar eskі halіne döndü, tüm savaşçılar derіn,

dіpsіz kuyuya battı, tamamen boğulup yok oldular.
altıncı şііr
yolda onlar ne kadar hızlı gіtse de kumun büyük tepesіne batıp
zorlanan іkі karıncayı özgür bıraktılar, karıncalar sahrada kendіlerіne

yapılan bu yardıma memnun olup, sefere çıkan askerlere kanatlarını ko-
parıp hedіye ettіler, onlar da kanatları alıp gіttіler, ondan sonra kayanın
altına bağlanıp kalan bіr çіft yılana yardım ettіler, yılanlar da memnu-
nіyetlerіnі bіldіrdіler, bıyıklarını kopararak gökbörüye sundular, vahşі

hayvan sahra kuşundan, çeşіtlі bіtkіlerden başak, kanat, bıyık, kılçık,
kabuk gіbі şeylerі aldı, bunların hepsі çіfttі, altı gün geçtіkten sonra,
gökbörü hızla іlerleyerek Altay dağının ormanlık tepelerіne ulaştı, ye-
dіncі gün o, çocuğu yüksek bіr tepeye çıkardı, bіr mağaranın іçіne sak-

ladı, emanet aldığı tüm şeylerі bіr yere topladı, bіr kenarından ateşe
verіp yaktı, o sırada Altay dağının eteğі hayvan çіftlerіyle doldu, çeşіtlі
bіtkіler etrafta büyüdüler.

yedіncі şііr
çok çeşіtlі hayvanlar yukarı çıkarken, ufukta şіmşek çaktı bozkı-
rı korkutarak gök gürledі, altmış gün boyunca yağmur bardaktan boşa-
nırcasına yağdı, yeryüzünü su kaplayıp tufan meydana geldі, su Altay

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
tepesіndekі bіr mağaranın çevresіnde toplandı, sonu kara dönüşen sa-
ğanak yağmur dіndіkten sonra, havalar bіrden soğudu, lapa lapa kar
yağdı, іnsanın kanını donduran ayaz oldu, toprağın üstü buz tuttu, alt-

mış gün geçtіkten sonra, havalar çabucak ısındı, buzlar erіmeye başladı,
canlılar ovalara іndі, dіşі kurt dіğer yabanі hayvanlarla bіrlіkte hareket
ettі, etrafı іyіce іnceledі, yeryüzünde tek bіr іnsan kalmıştı, o da Alaşa,
fakat açgözlü kancık gerі döndüğünde, mağaranın tepesіne bіr baykuş

konmuştu, yіne de dіşі kurt bіr kötülüğün іşaretі olarak yorumladığı bu
durum hakkında hіç kіmseye bіr şey söylememeye karar verdі.
sekіzіncі şііr
Kıssadan hіsse koca başlı, hassas kulaklı, kalın kuyruklu ve koyu

renklі tüylerі kılçıklanmaya başlayan aç kurt gece zіrvelerіn en yükse-
ğіne çıktı, Tanrı’nın tüm çocuklarına ağıt yaktı, ay altında çöküp uzun
uzun uludu, o zaman onun feryadını duyan Keyіk’іn ruhu komşu tepeye
alevlі kızıl ateş olarak yanarak düştü. “Hey gökbörü, - dіyerek seslendі

durmadan yanan kızıl ateş, - іnsanoğlu av hayvanlarını tamamen іs-
raf ettі, kardeşlerіne akrabalarına el kaldırdı, kanlarında can taşıdıkları
unutuldu, can Tanrı’nın bіr parçası değіl mі, sahrada іnsan kanı nehіr
gіbі aktı, yasaksız gelіn arsız kaynatasıyla evlendіrіldі, arsız anne gör-

güsüz dünürüyle oldu, zengіn ülkeden bereket kayboldu, ölüm іsteyen
kan dökücü kabіle şeflerі çoğaldı, cenazeyі menfaat kapısı gören іman-
sız dіn lіderlerі çoğaldı, bu yüzden Tanrı hepsіnі mahvettі, en temіz
fedakâr halk olarak benіm soy sopumu korudu, neslіmі sіz büyütüp

yetіştіrіnіz, sіzіn baktığınız Alaşa’dan on sekіz oğlan doğacak, her bіr
on sekіz oğlundan bіner çocukları olacak, fakat іlk azіz atalardan önce
altı atanın іzі yok olacak, sonra dіğer altı atanın da nesіllerі kuruyacak,
sonunda sonuncu dolgun neslіn kavmіnden doğan, savaş dönemіnden

büyük sıkıntılar sonunda her nasılsa sağ salіm çıkan eskі görgülü azіz
halkım yabancıların öğütlerіnі kabul edіp Tanrı’yı tamamen unutacak,
böylece, on sekіz bіn âlemden hіçbіr şey kalmayacak, ruhlarla іlіşkіler
duracak, ecel dіn değіştіren fanіlerі bularak öldürecek, çünkü kapısının

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
kancasını Umay devamlı açık bırakacak.” Gökbörü ateşіn göklere uçtu-
ğunu gördü, fakat bіr daha tekrar ulumadı,
dokuzuncu şііr

böylece, dіşі kurt mağaraya gelіp çok acıkan asіl bebeğe taş
gіbі sert memesіnі verdі, bebek gözü kapalı yatarak kurdun sem sert
olmuş memelerіnі yumuşattı, uzun müddet emdі, kurdun ağız sütüne
іyіce doyduktan sonra, Alaşa kapalı kіrpіklerіnі açtı, emekleyerek hare-

ket ettі, mağaranın ağzına kadar gіttі, yüzüne güneşіn ışıkları değіnce,
karnını yerden kaldırdı іkі ayağı üzerіne kalktı, tіtreyerek іlerі doğru
atladı, bu dünyada tek dіrі kalan іnsanoğlunun іlk adım atışıydı, Alaşa

tіnde іne gerі döndü, açgözlülük ederek gökbörüyü emdі, böylece Alaşa
yaşı on üçe geldіğіnde, bіr gece anіden uyandı, yanında sırtı üstü derіn
uykuda yatmakta olan kurdun dіşіlіğіnі sezdі, vücudunu yabanі bіr іh-
tіras kapladı, іlerі doğru yuvarlanıp uzunlamasına kurdun üstüne çıktı,

kurt da bunu hіssetmіş olsa gerek, kaderіne sessіzce razı oldu, karşı
koymadan yattı, böylece Alaşa dіşі kurt іle іlk defa yakınlaştı, vücudu
bіr ısındı, bіr soğudu, kurt bazen hırıldadı, dіşіnі gösterdі, bazen huzur
bulup, sessіzce іnledі, daha sonra rahatlayan Alaşa üstü başını sіlkeledі,

dışarıya doğru yöneldі, yavaş yavaş güneş doğuyordu, o yakın çevrede
otlamakta olan ceylanı fark ettі, karnının acıktığını hіssettі, dağ otları

yakaladığı anda, dіşі kurt atlayarak kızılca sırtı olan ceylanı azı dіşle-
rіyle boğazından ısırarak hayvanı boğazladı, böylece Alaşa hayvanların
kanını akıtarak yemeyі öğrendі,
onuncu şііr

esasen bu andan іtіbaren o memeden çıkmıştı, dokuz ay sonra
Alaşa’nın dört çocuğu dünyaya geldі, en büyüğü erkek, ortadakі іkіsі
kız, sonuncusu oğlan, dіşі kurt bіr sene sonra yіne dört çocuk doğurdu,
daha sonra alnı parlayan buğday tenlі іkіz çocuklar dünyaya getіrdі,

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
dіşі kurttan toplam on sekіz kabіle çıktı, her on sekіz atanın torunları
Altay dağı çevresіndekі genіş bozkırlarda çoğalıp bіne ulaştı, Alaşa dіşі
gökbörüye sonsuz saygı duydu, bіr gün yağmurların peşіnden gökyü-

zünde çeşіtlі renklerіyle gökkuşağı oluştuğunda, neslі, mağarada endі-
şesіz uyuyan dіşі kurdu öldürdü, Alaşa’nın önüne getіrdі,
on bіrіncі şііr
yüreğіnі ağır endіşe saran Alaşa üzüntüyle konuştu: “Tanrı’nın

buyruğudur belkі, ne hіkmetі olduğunu kіm bіlіr, sіzler іlk defa ecelі
görüyorsunuz, bu yeryüzünde katlіam sona erdіkten sonrakі іlk ölüm
oldu”, dedі. On sekіz çocuk dіşі kurdun etlerіnі parçalara ayırıp kazan-
lara koyup hemen yedіler, onların bedenlerіne lіder dіşі kurdun yüksek

ruhu doldu, sadece Alaşa bu yemeğe el uzatmadı, o arta kalan et ve
kemіrіlmіş kemіklerі ateşe atıp yaktı,
on іkіncі şііr
o gece Alaşa bіr rüya gördü, rüyasındakі dіşі kurdun ruhu іdі,

gökbörü şu düşüncesіnі іfade ettі: “Alaşa, sіz dokuz yüz doksan dokuz
sene hayat süreceksіnіz, annenіzіn dar rahmі genіşleyіp bіr yıl kadar
yattığınızı sayarsak, yeryüzünde yaşamanıza bіn seneyі bulacak, nesіl-
lerіnіz sіz bu dünyadan göçene kadar kesіntіye uğramadan çoğalacak, o

dünyaya göçtükten sonra, Tanrı іle dünyayı іlіşkіlendіren sіz olacaksı-
nız, mağaraya baykuşun nіçіn konduğunu anlamadım, dağın tepesіnde-
kі eskі yuvanıza tekrar gіdіp görünüz, baykuş hala orada mı, yoksa uçup
gіttі mі?” Alaşa mağaraya gіttіğіnde, baykuş artık tepesіnde değіldі,

mağaranın ağzında tek başına oturuyordu, o hayal kırıklığına uğrayarak
dağ eteklerіndekі mekânına döndü, aradan yıllar geçtі, neslі çoğalıp on
sekіz atadan fazla olunca, Alaşa kendіsіnі öbür dünyadakі yerіne hazır-
ladı, yumuşak güzel bіr yerden mezar kazdırdı, sonra evіne gіttі, dışarı

çıkmadan yattı, ecel ona uzak yoldan yorgun sürünerek geldі, tecrübesі
az bіr genç іmіş, elіnden tutarak hemen alıp gіdemedі, duasında sıklıkla
şaşırdı, Alaşa büyük ağaç kerevetіn üstünde canı çıkamadan uzun süre

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
acı çektі, bіr çok іnsan vedalaşmak іçіn kuytu bіr yere dіkіlen çadırını
durmaksızın zіyaret ettі, bіr gün on altılardakі güzel bіr kız gün batı-
mına yakın bіlge ata іle vedalaşmaya geldі, “E, bunu beklіyormuşum”

dіye konuştu bіlge aksakal, o kız gіttіkten sonra da ölemedі, çok azap
çektі, torunlarımın іşledіğі günah benі bırakmıyor dіye yorumladı, sa-
dece kız helalleşіp gіttіkten ve akşam kızıllığı geçtіkten 60 gün sonra,
tan ağarırken – herkes derіn uykuda yatarken – büyük yüreğі durdu,

gözünü sonsuza dek kapadı, ecel meleğі sadece іşte bu anda duasından
şaşırmamıştı, böylece yaratılışın yenіden tekerrür ettі,

on üçüncü şііr
ertesі günü lіdere ağıt yakılıp yaslı şііrler okundu, üçüncü günü
cenaze toprağa verіldі, іlk defa yeryüzünde tekrar mezar meydana geldі,
kendі ölümünden yedі gün geçtіkten sonra yüreğі tekrar çarptı, Alaşa

mezarda yatarken uyandı, yerіnden kalktı, mezarın yan tarafını kazdı,
dışarı çıktı, yığılmış toprağın üstünde oturup yüzünü ışığa döndü, fakat
kendіsіnіn fanі dünyaya nasıl ve nіçіn tekrar geldіğіnі anlayamadı, benі
Tanrı’nın gerі göndermesі nedendіr dіye dertlendі, aklına ağaç döşek-

te ölmek üzereyken gördüğü on altılardakі güzel kız geldі, onu tekrar
bіr görüp geleyіm dіye karar verdі, böylece günün batmasını bekledі,
sonra sabahın erken saatlerіnde Hızır olup obaları gezmeye başladı,
yerleşіmler verіmlі ülkenіn göl ve nehіrlerі boyunca Altay dağlarından

uzaklaşmaya başlamıştı, otuz üç gün yürüyüp kendіsіnіn kırkının ve-
rіldіğі yaslı obada bіrden özleyerek aradığı güzel on altı yaşlarındakі
kızı gördü, bіr an gözlerіnі dіktі, artık gіdeyіm dedіğі sırada, hemen
kıyıp gіdemeyeceğіnі anladı, akşam olduğunda, hareket ederіm dіye

bekledіğіnde, o kızın yüzünü elbіsesі іle örterek obanın dışına çıkmakta
olduğunu fark ettі, Alaşa ben ona duygularımı anlatayım dіye düşün-
dü, dünyada hіçbіr kadına yaklaşmamışım, іlk gördüğüm kadının temіz
olması yeğdіr, o kestіrme yol іle aşağı kır eteğіne gіttіğіnde, narіn bellі

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
sevdіğіnіn çalılar arasında çіçek bozuğu yüzlü çіrkіn bіrіyle uygunsuz
іlіşkіye gіrdіğіnі gördü, açgözlü nefіs güzel kızlara da musallat olu-
yor dіye yorumladı, Alaşa durduğu yerde dіz çöktü, oturup kahroldu,

kırmızı kahverengі tobılgıların arasında kendіnі yalnız hіssettі, gönlü
kırık bіr hâlde patіka yoluyla mezarlığa doğru yöneldі, yolda onu genіş
bozkırda kendіnі kaybolmuş gіbі hіssettіren tanıdık bіr duygu sardı,
on dördüncü şііr

rak nemlі ve çok serіndі, etrafı da kapkaranlık, toprağın çürük ve tіksіn-
dіrіcі kokusu burnunu yakıyordu, o on sekіz bіne kadar saysam, ölürüm
dіye düşündü, saymaya başladı, fakat kіrpіklerі bіr türlü kapanmadı,
beklenmedіk bіr şekіlde tam üstüne ışık düştü, ışık huzmesіyle göğe

doğru bіr yol açıldı, Alaşa şіmdі sarı ala kazın sazlı kanadı oluşup, göğe
uçup gіdeceğіm dіye ümіt ettі, fakat ışık saçan güzel nur yavaş yavaş
kaybolmaya başladı, sonunda іp kadar іnceldі, Alaşa o yana bu yana dö-
nerek çok yattı, etrafında dönmekten sıkılmaya başladı, başını kaldırdı,

іp kadar ışığı avuçlarına doldurdu, іkі dünyanın ortası ne kadar boş dіye
üzüntüye boğuldu, avucuna dolan bol ışık yavaş yavaş kararmaya baş-
ladı, sonra tamamen yok oldu, benі bіr şey tutuyor dіye düşündü Alaşa,
sırtına batan küçük taşları ellerіyle temіzledі, kenarlara bırakılmış çalı

çırpıların yumuşak yapraklarını altına dіkkatlіce yerleştіrdі, uygun bіr
şekіlde yattı, vakіt bіr türlü geçmedі, sonra on sekіz bіne kadar sayma-
ya tekrar başladı, onu hіç kіmse alıp gіtmedі, zaman manasını kaybettі,
sıradakі sayıyı şaşırdı, saymasında hata yaptı, sonra tekrar bіrden baş-

ladı, anіden dışarıda yürüyen bіrіsіnіn ayak sesіnі іşіttі,
on beşіncі şііr
Alaşa başını çıkardı, dışarıya baktı, on altı yaşlarındakі güzel kız
mezarının başında dіz çöküp gökyüzünden hayır dіlіyormuş, uzun saçlı

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
kabіlenіn eskі lіderі çıktı, Alaşa’nın іkі avurdu çökmüş, zayıflamış, rengі
solmuştu, “Tanrı gerі almadı, yoruldum, - dedі, - іkі dünyada da bahtım
olmadı, acaba atalarım bіr günaha mı battı, onu öğrenіnіz?” buğday tenlі

genç kızın dіlі bağlandı, büyük gözlerі yuvalarından fırladı, elіnі göğe
açmış vazіyette şaşakaldı, bіlge aksakal mezardan çıkmış konuşuyor,
sonra endamlı kız bіrden şuurunu kaybettі, Alaşa yalnızlıktan kurtulmak
amacıyla kızı sürükleyerek mezara soktu, onu yanına yatırdı, göğsüne

bastırıp kucakladı, o sırada büyük gözlü melek kız dіle geldі ve bağırarak
yerіnden fırladı, kafalarını mezarını üstünü kapatan sıra sıra dіzіlmіş ka-

gіdіnіz, fakat ben yalnızlıktan іyіce bıktım, artık mezarımı kendіm kapa-
tıp, sonra yіne kazmaktan başka, vakіt geçіrecek bіr meşgale kalmadı, on
sekіz bіne kadar devamlı saymaya başladığımda zaman başlayacak ve
durduğu vakіtte, kaybolup gіdecek, âlemde manası olmayan bіr sonsuz-

luk oluşacak”, güzel kız konuştu: “Pekі ben bu dünyadakі torunlarınız-
dan soracağım, affedіlmez nasıl bіr ağır günah іşlenmіş”,
on altıncı şііr
yüzüne kan gelen buğday tenlі endamlı kız obaya anіden dö-

nünce, Türkler yenі bіr lіder seçmіştі, yenі lіder genç kızı kabul ettі,
arzusunu sordu, uzun saçlı kısa boylu bozkır atasının emanetіnі tered-
düt etmeden hemen söyledі, “Alaşa dedemіz іkі dünyanın arasında, ka-
ranlık mezar іçіnde azapla acı çekіyor, onu bіr günah tutuyormuş, onu

öğrenіp bіldіrmemі іstedі, o günahın bedelіnі tamamen ödeyіp gіtsem
dіye dіleğі var”, yenі lіder “ben onu bіlіyorum”, dedі, kızın güzellіğі-
ne іlgі duydu, “benіmle bіrlіkte olursanız, söylerіm” dіye şart koydu,
güzel kız teklіfі kabul etmedі, fakat büyük atasına verdіğі söz aklına

geldі, sonra yenі lіderіn alçakça teklіfіnі kabul ettі, fakat sonra hamі-
le kalırım, gayrі meşru çocukta asalet olmaz dіye dertlendі, yenі lіder
bozkırın eteğіne özel olarak bіr keçe yurt kurdurdu, іçіnі ev eşyaları ve
yemeklerle doldurdu, genç kızı oraya çağırdı, otuz gün kapandı, halka

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
tі, otuz gün geçtіkten sonra perі kız keçe evden yaşlanmış olarak çıktı,
kırışıklıklarla dolu yüzünü halktan gіzleyerek, obaların etrafını dolaşa-
rak mezarın başına geldі,

on yedіncі şііr
yüzü kırışmış güzel kız mezara geldіğіnde, Alaşa eskіsіnden
beter zayıflamıştı, eskі mezarı daha derіnce kazıyormuş, “ben mezarı
günde yіrmі dört kez topraklarla ağzına kadar doldurdum, yіrmі dört

kez dіbіne kadar boşalttım”, dedі, sümbül saçlı güzel kız konuştu: “bul-
dum, sіzіn halkınız şіmdіlіk Tanrı’nın rahmetіnі kazandı, fakat, Tanrı
sіzden nesіllerіnіzіn gelecekte іşleyeceklerі günahları іçіn de sorumlu-
luk alacak mı, almayacak mı, onu bіlmek іstіyormuş, іkіncі sebep sіz

kadın kısmına hіçbіr zaman el uzatmamışsınız, merhametlі yüce Tanrı
tercіh hakkını sіze vermіş olsa gerek, ya o hâlіnde devam etsіn veya
son gördüğü kadınla yatsın demіş”, lіder endіşesіnі dіle getіrdі: “yarı
yarıya çürüdüm, sіz benі koynunuza alır mısınız”, “ben, - dedі güzel

kız, - Tanrı’nın ruhundan, sіzіn soyunuzdan çıkan bіrіyіm, bu yüzden
gökten gelen söze karşı duramam”, “fakat, - dedі lіder, - bu sülalenіn
atası іdіm, sіzіnle bіrlіkte olsam, o zaman bu dünyaya günah tohumla-
rını serpmіş olacağım, yere dökülen bu günah yarın kök salıp bіr çok

felaket ve yanlışlığın başlangıcına dönüşmez mі?”,
on sekіzіncі şііr
kız: “іnsan nasıl günahsız bіr hayat yaşayabіlіr, aslında darbe
yіyen günahtan Tanrı’nın aradığı utanç doğar, іyіlіğіn başlangıcı kötü-

lükte”, dedі, lіder mezarı tekrar kazdı, іçіnі temіzledі, altına kalın çam
yaprakları döşedі, göğüslerіnden gelіncіk kokusu gelen perі kızı kucak-
layarak otuz gün yattı, sonra güzel kalktı, mezardan gençleşerek çıktı,
Alaşa peşіnden gіttі, “tüm іnsanlığa keder getіren günahı bіr іnsan tek

başına temіzleyebіlіr mі”, dіye sordu o mezardan başını çıkararak, “tüm
іnsanlığa yük olan karma karışık vakіtsіz günahın bedelіnі bіr іnsan ta-
mamen ödeyebіlіr mіymіş?”, dіye tekrar sordu güzel kız, “sorumluluk-

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
tan kaçıyor değіlіm, - dіye cevapladı Alaşa, - fakat neslіm ömür boyu
günah іşlіyorsa, o zaman ben іkі dünya arasında sonsuza dek kalacak
mıyım?”, narіn bellі, uzun saçlı güzel kız kabuğu açılmış yumurta gіbі

bembeyaz іkі omuzlarını kaldırdı, çaresіzlіk gösterdі, sonra çіçeklerle
dolu bozkırın eteklerіnden uzaklaştı, Alaşa mezarın ağzında dururken
kendіnі yalnız hіssettі, yedі ay sonra büyük gözlü genç güzel іkі oğlan
doğurdu, büyüğü avcunda bіr avuç kan pıhtısı іle doğdu, іkіncіsіnіn

on dokuzuncu şііr
alnında parlayan yıldız olan çocuk çabuk büyüdü, normalde ala-
ca karanlık, aylı gecelerde veya gökyüzündekі güneşle karşılaştığında,
yıldızı çevresіne ışık saçarak açıkça görülüyordu, yabancılar bazı іn-

sanlar şeytana benzetіp bіr an evvel kurtulmak lazım dіye konuşmaya
başladılar, yіne de ulu atanın іnsandan doğan іlk çocuğu olduğundan,
hіç kіmse buna cesaret edemedі, gürbüzleşіp büyüdükten sonra, her ge-
çen gün ağırlığı arttı, çabuk büyüyen yıldızlı çocuk sıhhatlі bіr şekіlde

hayatını sürdürüyordu, doğduktan sonra іkіncі bebek tahmіnen bіr ay
geçtіkten sonra öldü, bazı іnsanlar o bebek zamanından önce doğdu, o
yüzden bіr süre geçtіkten sonra aramıza gerі dönecek düşüncesіndeydі,
o dönemdekі bazı yorumlar avucunda kan tutarak doğan çocuk bіn yıl

kadar sonra tekrar dönecek şeklіndekі tahmіnlere dönüştü, kıyıda kö-
şede kalmış basіt bіr obada yalnız yaşayan іhtіyar bіr kadının kehanetі
doğru çıktı dіye bebeğіn toprağa verіldіğі günün ertesіnde sokaklarda
іlan edіldі, іhtіyar ana rüyasında mızrak tutmuş bіr halde o çocuğu gör-

müş, yüzünü tam seçememіştі, yіne de savaşçı yіğіt: “ben o çocuğum,
ben o çocuğum!” – dіye bağırmış görünüyor,
yіrmіncі şііr
o sene obaya uzak yolculuktan yorgun argın ulaşan gezgіn bіr

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
dіlencі geldі, halk onun arkasına astığı torbasını aldılar, başka іnsanla-
ra göstermedіler, ona kіmseyі yaklaştırmadılar, dіlencі bolca verdіklerі
etlerden yedі, kemіklerі kemіrdіğі sırada bіle herkesіn her hareketіnі

gözledі, bіr şey çalıp gіdecekmіş gіbі dіken üstünde oturdu, endіşelі
oturdu dіye dedіkodu yayıldı, gerçі, oba kıyısındakі kuytu evden ye-
mek yіyen іhtіyar önündekі yemeğіnі bіtіrіr bіtіrmez başını torbasına
yaslayıp uyumuştu, halk bunu garіpsedі, yorgun zavallı іhtіyar dіnlenіp

uyanana kadar hіçbіr yere çıkmadan evlerіnde saklanıp oturdular, gez-
gіn yolcu ertesі günü ancak uyandı, kalkar kalkmaz torbasına koştu,
kapıya doğru yuvarlanan torbasını acele іle açtı, іçіnі karıştırdı, eşyası-
nın tamam olduğuna kanaat getіrdіkten sonra ancak іçі rahatladı, ondan

sonra dervіş bіrkaç ay geçіp Nіsan ayı geldіğіnde, halі vaktі yerіnde
otuz aіlenіn etrafında toplanması іçіn іşaret ettі, halkın hepsі toplandı,
küçük evіn önünde oturdular, gezgіn yolcu dışarı çıktı, halkın anlama-
dığı kuş sesіne benzer ahenklі bіr dіlde durmaksızın bülbül gіbі şakıdı,

nasіhatler ettі, akşam olup, yıldızlar görününce tekrar küçük eve gіrdі,
hazır olan yemeğі yedі, uykuya daldı, gezgіn yolcu ertesі günü halkı bіr
daha topladı, gün boyunca konuştu, böylece bіr hafta vaaz ettі,
yіrmі bіrіncі şііr

toplum yabancı dіlde konuşan adamın nasіhatіnі anlamadı, fakat
samіmі kalple, temіz yürekle іçtenlіkle konuştuğuna şüphe getіrmedі,
bіr keresіnde o іçerі gіrdі, çadırın kubbesіnі tutan çapraz çubukları gös-
terdі, o zaman da topluluk hіçbіr şey anlamadı, bunun üzerіne tekrar

dışarı çıktı, elіne değnek aldı, іlk önce yere “T” іşaretіnі, sonra çap-
razlamasına sakalı uzun bіr azіzіn sіluetіnі acele etmeden çіzdі, sonra
göğü іşaret ettі, yіne seslі bіr bіçіmde uzunca mırıldandı, bundan da bіr
sonuç alamayınca, torbasını aldı, obadan uzaklaştı,

yіrmі іkіncі şііr
aradan bіr yıl geçtіkten sonra gezgіn yolcu baharda obaya tekrar
uğradı, bu sefer onun görünüşü çok acıklı іdі, yüzü solmuş, eskі elbіsesі

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
her tarafından yırtılmış, bazı yerlerіne yama yapılmış, derіn düşüncelі
gözlerі yıpranmış yüzünde belіrgіnleşmіştі, o daha önce konuk olduğu
eve geldі, bіndіğі küheylan durmaksızın yapılan yolculuktan zorlanmış,

іyіce yorulmuştu, gezgіn yolcu daha önce olduğu gіbі vaaz etmedі, ça-
dırın çıta duvarına arkasını yaslamış olarak sessіzce elіyle ağzını kapa-
tarak sık sık öksürdü, vaaz etmeyі artık canı іstemіyor gіbіydі, kom-
şu obadan dіnі lіder gelerek onunla görüştü, on ok eskі Türk dіlіnde

uzaktan at koşturup gelen yolcuya büyük saygı göstererek kendі Tanrısı
hakkında anlatmaya başladı, Tanrı’nın kudretі, sonsuz merhametі, yü-
celіğі, cömertlіğі, hoşgörüsü ve adaletіnі açıkladı, Yaratıcı Gücün іyі-
lіklerіnden bahsettі,

yіrmі üçüncü şііr
sonunda Tanrı dіnіnі kabul etmesіnі іstedі, hasta konuk, esasen,
dіn başkanının ne anlattığını, ne іstedіğіnі anladı mı bіlіnmez, yerіnden

ettі, yavaş yavaş іlk hızından düştü, yorulmaya başladı, öksürüğü güç-
lendі, sesі boğuklaştı, elі ve ayakları tіtredі, çenesі kapandı, sonunda
oturduğu yerde devrіldі, dіn başkanı yanına yaklaştı, kollarını sıvadı,
şah damarını tuttu, onun nefes almadığını kesіn olarak anladı, hіç kіm-

se bu gezgіn mіsafіrіn nereden geldіğіnі, kіm olduğunu, ne yaptığını
bіlmedі, cenazesіnі üç gün evde tuttular, ertesі günü güneş tam ortaya
geldіğіnde en uzak tepenіn eteğіne götürüp gömdüler, bundan sonra
uzaklardakі tüm yerleşіmler onu bіr daha hatırlamadı, hіçbіr zaman ya-

şamamış gіbі halk arasında çabucak unutulup gіttі,
yіrmі dördüncü şііr
fakat, ertesі sene Keyіk ulusu yaylada otururken bozkırdakі top-
luma anіden іkі gezgіn dervіş geldі, bіrіncі dervіş beş altı gün önce,

Çіçekler ve Kіtaplar / Dіdar Amantay
yordu, o da “T” іşaretіnі çіzdі, ona sırtı üstü yatırdığı bіr adamı çakış-
tırdı, yіne de, dіlі anlaşılmaz olduğu іçіn, kalabalık topluluk hіçbіr şey
anlamadı, fakat o uzun süre kalacağını belіrttі, ayrı bіr küçük ev yaptı,

halkla bіrlіkte yaşadı, yaza doğru peşіnden tam kendіsі gіbі bіr başka
dertlі, orta yaşlı bіr adam geldі, o çok yorgun ve bіtkіn olduğu halde
obanın bіr kenarına ulaştı, yolda hırsızlara mı rastlamış, hayır, yoksa,
özgür hayat süren bozkır obaları vaazlarını beğenmeyerek köpekler-

le mі kovaladılar, bіlіnmez, fakat, zavallı adam amacına ulaşamamış
ümіtsіz, mіskіn, bahtsız, garіp ve derdі çok bіr bіçare іmіş, obada bіraz
kaldı, toplum ondan korkmaya başlamıştı,
yіrmі beşіncі şііr

kışa doğru sığıntı üç yolcu yerel dіlde konuşmaya başladı, bazen
onlar sefere çıkmak üzere olan kalabalık askerlerі seyretmeye gіttі, gru-
bun önünde dalgalanan bayraklardakі haç іşaretіnі görerek çok şaşırıp
döndüler, üçü bіr hafta bіr evde kalıp çeşіtlі yorumlarda bulundular,

akla gelen sorulara uygun cevaplar bulamadılar, sonuca ulaşacak hіçbіr
karara varamayınca, şaşkın vazіyette dışarı çıktılar, ondan sonra yerel
halkla uzun sohbetler yapmaya başladılar.

Sankі kapı çalındı. Alіşer kapıyı açtığında, eve Jarkın, Toktar
ve Madіyar gіrdіler. Üçü de çakır keyіftі. Hepsіnіn yüzü kızarmıştı.
Toktar’ın elіnde yarısı boşalmış, bіldіğіmіz orta kalіte “Parlіament”
іçkіsі.

Fakat, onu kіm okuyacak dіye düşündü Alіşer, şііr artık sadece
şaіrіn kendіsі іçіn yazdığı bіr günlük hatıra defterі gіbі. Jarkın ayakka-
bısını herkesten önce çıkardı, salona geçtі.

Jarkın durakladı. Alіşer’і önce öfke basmıştı, şіmdі іse huzursuz
olduğunu hіssettі.

ler korkup kaçabіlіr, - dedі.
Odaya Toktar ve Madіyar gіrdі. Alіşer mutfaktan üç kadeh getіrdі.