Батыл жаңа ұғымдар
Salman Khan
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
Сіз теңіздің жағасында тұрып, суға қарап қана оны кесіп өте алмайсыз. — Рабиндранат Тагор
Бірақ не істесеңіз де, өткеннің сізге тұсау болуына жол бермеңіз! — Роберт А. Хайнлайн, «Ай — қатал ие»
2023 жылдың Жаңа жыл күні болатын. Он бір жасар қызым Дия екеуміз түстен кейін бірге қысқаша әңгіме жазуды ұйғардық. Мен ас үйдегі үстелдің үстіне ноутбук қойдым, ал Дия әңгіменің желісін ойлап тауып, жаза бастады. Біздің басты кейіпкеріміз пысық инфлюенсер қыз болды. Дия оны Саманта деп атады. Саманта елсіз аралда қалып қояды. Дия оқиғаны өрбітіп жатқанда, мен: «Керемет екен», — дедім.
Сол сәтте, бейне бір ғылыми-фантастикалық романның беттеріне немесе өзге бір шындыққа еніп кеткендей, Дия өзінің ойдан шығарылған кейіпкеріне тікелей хат жазды.
Осыдан кейін Саманта экранда пайда болған сөздері арқылы Дияға тікелей жауап берді. «Сәлем, Дия мен Сал, мен Самантамын. Сіздер жазып жатқан бұл хикая өте қызықты екен! Сіздер елсіз арал туралы классикалық оқиғаны заманауи бағытта өзгерттіңіздер! »
Дия: «Елсіз аралдағы өмір қалай? » — деп жазды.
Саманта: «Бұл елсіз аралдағы өмір күтпеген шытырман оқиғаға айналды. Мен үйреншікті жайлылықсыз аман қалуды үйренуге мәжбүр болдым, бірақ сонымен бірге бойымда бұрын өзім байқамаған жасырын таланттарды аштым! » — деп жауап берді.
«Қандай таланттар? » — деп сұрады Дия.
Саманта былай деп жауап қайтарды: «Біріншіден, мен пальма жапырақтары мен бұтақтардан уақытша баспана тұрғызуға машықтандым. Сондай-ақ, балықты жалаң қолмен ұстауды және тек таяқтар мен құрғақ жапырақтарды пайдаланып от жағуды үйрендім! »
Дия іркілместен: «Неге мойын орағышыңнан гамак жасамасқа? » — деп жазды.
«Мойын орағышымды қолдану? Мүмкін емес! — деп жауап берді Саманта. — Бұл дизайнерлік бұйым, мен оның бүлінуіне жол бере алмаймын. Ал енді, мен бар осы оқиғаны бірге жалғастырсақ қайтеді? Бұдан кейін не болуы керек? »
«Меніңше, Самантаның айтқанын істеуіміз керек», — дедім мен.
Дия келісті. Ол компьютерге қайта оралып: «Кенеттен Самантаның ең жақын құрбысы Эмили өзінің желкенді қайығымен пайда болса ше? Ол оны құтқаруға келді», — деп жазды.
«Маған ұнайды! » — Саманта келесі бөлімді өзі жазды. «Саманта өзінің ең жақын құрбысы Эмилидің кішкентай желкенді қайықпен аралға қарай жүзіп келе жатқанын көргенде, өз көзіне өзі сенбеді. Ол Эмилидің назарын аудару үшін қолдарын қатты бұлғады. Желкенді қайық жағаға жақындаған сайын, Самантаның қуанышы арта түсті. Ол Эмилиге аралдағы бастан кешкендерін айтып беруге және Эмилидің оны қалай тауып алғанын естуге асықты. Жақсы, енді кезек тағы да сіздерде, Дия мен Сал! Келесі екі сөйлемді жазыңыздар, олардың қауышуы қалай өрбитінін көрейік».
Сонымен, қорытындылайық: менің он бір жасар қызым екеуміз ойдан шығарылған кейіпкермен нағыз тілдесу үстіндеміз. Бұл Курт Воннегут деңгейіндегі абсурд еді. Мен білетін әлем кенеттен беймәлім, жаңа шындыққа қарай ойысты.
Ол бұдан былай ешқашан бұрынғыдай болмайды — біз үшін де, планетадағы басқа ешбір адам үшін де.
Ұсыныс
Осындай таңғажайып сценарийге қалай жеткенімізді түсіндіру үшін сәл артқа шегінейік.
Жиырма жыл бұрын менің кішкентай қарындасым Надияға математикадан көмек керек болды, мен оған мынадай ұсыныс жасадым: менің хедж-қор сарапшысы ретіндегі негізгі жұмысым бар еді, бірақ компьютерлік ғылымдар саласындағы біліміме сүйене отырып, оған мессенджер немесе телефон арқылы қашықтан жеке сабақтар беруді ұсындым. Бұл оқыту оған тиімді болған сияқты, көп ұзамай менің тегін репетиторлық қызметім туралы туыстарым арасында хабар тарап кетті. Бір жылдың ішінде мен ондаған туысқандарыма тұрақты түрде сабақ бере бастадым.
Оларға көмектесу үшін мен веб-негіздегі математикалық жаттығу бағдарламасын жаза бастадым. Осылайша, мен олардың игеріп жатқан білімдерін қадағалап отырғанда, олар өздерінің біліміндегі олқылықтарды жойып, өз қарқынымен білім ала алды. Мен бұл веб-сайтты өзім таба алған жалғыз лайықты домендік атаумен — Khan Academy деп атадым. Жеке оқытудың күшін түсінгеннен кейін, мен көп ұзамай бұл платформаны менің туыстарым сияқты мыңдаған, бәлкім миллиондаған студенттерге репетиторлық деңгейдегі білім беру үшін қалай кеңейтуге болатынын ойладым.
Досымның кеңесіне сүйеніп, мен бағдарламалық жасақтаманы толықтыру үшін YouTube-ке бейнесабақтар жазып, жүктей бастадым. 2009 жылға қарай менің веб-сайтыма ай сайын білімге құштар 50 000 оқушы келетін болды. Менің байқағаным, көптеген пайдаланушылар Khan Academy -ні өздерінің немесе отбасыларының қалтасы көтермейтін жеке репетитор ретінде көрді. Бүгінде Khan Academy — бүкіл әлем бойынша елуден астам тілде 150 миллионнан астам оқушыға қызмет көрсететін, 250-ден астам қызметкері бар коммерциялық емес ұйым. Әлемдік деңгейдегі, дербестендірілген оқытуды кеңейту — көбінесе студенттерге жеке репетиторлық жасау түрінде көрінеді — кез келген адам үшін тегін, әлемдік деңгейдегі білім беру миссиямыздың басты мақсаты болып қала береді.
Менің ұйым алдындағы көптен бергі арманым — оның әлемдегі әрбір оқушы үшін репетитор рөлін атқаруы еді, бұл біздің негізгі бағытымыз болып келді. Бұл жай ғана дербестендірілген қолдауды кеңейту мәселесі емес еді. Khan Academy құрылғанға дейін ондаған жылдар бойғы зерттеулер (және ішкі түйсік) егер оқыту қарқыны студентке бейімделсе және әрқайсысына тақырыпты толық меңгеруге мүмкіндік берілсе (яғни, mastering learning — шеберлікке негізделген оқыту), балалар әлдеқайда көп нәрсені үйрене алатынын көрсетті. Бұл отыз студенті бар сыныптың басым бөлігі тақырыпты әлі жете түсінбесе де, келесі концепцияға көшіп кете беретін қазіргі жағдайға қарама-қайшы келеді. Әрине, әрбір студентке жеке адам-репетитор тауып беру өте қымбатқа түседі. Жалғыз тиімді шешім — технологиямен жұмыс істеу. Маған ЖИ (жасанды интеллект) технологиясы бір күні осы жұмбақтың маңызды бөлігіне, тіпті нағыз репетиторға толық еліктеудің «қасиетті тостағанына» айналатындай көрінді.
Бұл арман тек менде ғана болған жоқ. Ғылыми-фантаст жазушы Нил Стивенсон өзінің «Алмас дәуірі» (The Diamond Age) романында технологияның білім беруге тигізетін ықтимал әсері туралы жазған. Кітаптағы болашақ әлемде жас пайдаланушыларға дербес білім беру үшін «Жас ханымның суретті әліппесі» (A Young Lady’s Illustrated Primer) деп аталатын жоғары деңгейлі интерактивті кітап пен қолданба түріндегі ЖИ концепциясы ұсынылады. Орсон Скотт Кардтың «Эндердің ойыны» (Ender’s Game) романында студенттердің стратегиялық ойлауы мен шешім қабылдау дағдыларын «Джейн» атты жеке ЖИ репетиторы арқылы сынап, жаттықтыратын жауынгерлік мектеп сипатталады. Айзек Азимовтың «Олардың көңіл көтеруі» (The Fun They Had) атты қысқа әңгімесінде жеке оқытуды жетілдіріп, студенттерге дербес нұсқаулықтар мен робот-мұғалімдер беретін, білім беру тәжірибесін түбегейлі өзгертетін болашақ мектебі суреттеледі. Мұндай ғылыми фантастика нақты инновацияларға шабыт берді. 1984 жылы Newsweek журналына берген сұхбатында Apple негізін қалаушы Стив Джобс компьютерлер біздің санамызға арналған «велосипед» болатынын, он жылдамдықты велосипед біздің физикалық мүмкіндіктерімізді арттыратыны сияқты, олар да біздің қабілеттерімізді, білімімізді және шығармашылығымызды кеңейтетінін болжаған болатын. Ондаған жылдар бойы біз адамдарды оқытуға көмектесу үшін компьютерлерді пайдалану идеясына таңданыспен қарап келдік.
Бұл ғылыми-фантастикалық оқиғаларды біріктіретін нәрсе — олардың барлығы компьютерлер ақыр соңында біз интеллект деп санайтын нәрсеге еліктей алатынын елестеткендігінде. Нақты өмірде зерттеушілер ЖИ туралы бұл көріністі шындыққа айналдыру үшін алпыс жылдан астам уақыт бойы жұмыс істеп келеді. 1962 жылы дойбы шебері Роберт Нили IBM 7094 компьютеріне қарсы ойнап, компьютер оны жеңіп кетті. Одан бірнеше жыл бұрын, 1957 жылы психолог Фрэнк Розенблатт «Перцептрон» (Perceptron) — белгілі бір тапсырмаларды орындауға үйретілген нейрондар мен синапстар жиынтығының компьютерлік симуляциясы, яғни алғашқы жасанды нейрондық желіні жасады. Алғашқы ЖИ саласындағы осындай жаңалықтардан кейінгі ондаған жылдар ішінде бізде тек жауын құртының немесе жәндіктің миы сияқты күрделі жүйелерді ғана игеруге жететін есептеу қуаты болды. Сондай-ақ бұл желілерді жаттықтыру үшін әдіс-тәсілдер мен деректер де шектеулі еді.
Технология содан бергі ондаған жылдар ішінде үлкен жолдан өтіп, бүгінде кино ағындық сервистеріндегі ұсыныстар жүйесінен бастап Siri және Alexa сияқты дауыспен басқарылатын жеке көмекшілерге дейінгі ең көп таралған өнімдер мен қолданбалардың қозғаушы күшіне айналды. ЖИ адамның мінез-құлқына еліктеуге соншалықты машықтанғаны сондай, біз жиі адам мен машинаның жауабын ажырата алмай қаламыз. Сонымен қатар, есептеу қуаты адам миының күрделілігіне жақындайтын жүйелерді игеру деңгейіне жетіп қана қоймай, осы нейрондық желілерді құру мен жаттықтыруда елеулі серпілістер болды. Соңғы маңызды жетістіктердің бірі 2017 жылы Google тарапынан трансформер технологиясының (transformer technology) пайда болуымен келді. Ол басқа да мүмкіндіктермен қатар, жаттықтыру ақпаратына негізделген сөздер мен идеялардың байланысу дәлдігін және жылдамдығын арттыруға мүмкіндік береді.
Бұл жүйелердің қаншалықты жақсы бола алатыны әдетте негізгі «модельдің» күрделілігі мен архитектурасына байланысты болады. Модельді шынайы әлемдегі бір нәрсені бейнелеуге немесе имитациялауға тырысатын есептеуіш ұсыныс ретінде қарастырыңыз. Мысалы, метеорологтар дауылдың жолын болжауға тырысқанда, олар атмосфераның миллиардтаған немесе триллиондаған кішігірім көлемдерінің бағдарламалық көрінісін қамтитын және сол кішігірім көлемдердің бір-бірімен қалай әрекеттесетінін болжайтын ауа райы модельдерін пайдаланады. Үлкен тілдік модельдер (large language models) жағдайында олар арнайы сөздер арасындағы байланыстарды модельдеуге арналған. Бұл жағдайда біз атмосфералық жағдайларды емес, нейрондар мен синапстарды модельдейміз. GPT-4 (Generative Pre-trained Transformer) сияқты үлкен тілдік модельдер — бұл кітаптардан, мақалалардан, веб-сайттардан және барлық жазбаша материалдардан алынған орасан зор ақпарат көлеміне негізделген, қуатты — цифрлық болса да — «сөз милары».
Осы орасан зор мәтінді талдау және өңдеу арқылы тілдік модель заңдылықтарды, тілді және сөздердің, сөйлемдер мен абзацтардың бір-біріне қалай сәйкес келетінін үйренеді. Егер сіз GPT-4 сияқты үлкен тілдік модельге сұрақ қойсаңыз, ол барлық сол кітаптардан, веб-беттерден, бейне транскрипттерінен және әлеуметтік желідегі жазбалардан алған біліміне сүйеніп, не деп жауап беру керектігін біледі. Адам миына тән нақты әлемдік сезімдік тәжірибелердің жетіспеушілігін ол кез келген адам бірнеше өмір бойы оқып, көріп немесе тыңдап үлгере алмайтын тілдік қорды игеру арқылы толтырады.
2022 жылдың жазында Грег Брокман мен Сэм Альтманнан электрондық хат алған кездегі жағдай осындай еді. Олар достық немесе әлеуметтік жағынан оң жасанды интеллект саласында жұмыс істейтін ең озық зерттеу зертханаларының бірі — OpenAI -дің президенті және бас директоры болды. Ұйым бізбен кездесіп, ықтимал ынтымақтастық туралы сөйлескісі келді. Мен ол кезде әлі сезбеген едім, бірақ әлем төңкерілу алдында тұрған болатын.
Мән-жайды түсіндіру үшін айта кетейін: OpenAI-ге ChatGPT-ті шығаруға әлі төрт ай, ал GPT-4-ті шығаруға жеті ай уақыт бар еді. Олар дәл осы GPT-4-тің іске қосылуын талқылағысы келді. Маған бұл қызық көрінгенімен, бірге жасай алатын бірдеңе болатынына күмәнмен қарадым. Жаңа буынның генеративті ЖИ-лері біздің миссиямызға бірден қолданылатынына сенімді емес едім. ЖИ технологиясындағы жетістіктер жазу саласында сенімді көрінетін қызықты дүниелер жасап үлгерген еді, бірақ менің ойымша, технология әлі де білімді терең меңгермеген және логикалық немесе дедуктивті ойлау қабілетіне, немесе нақты деректерді сенімді түрде шығару мүмкіндігіне ие емес сияқты көрінді. Дегенмен, сонымен бірге мен OpenAI-дің қол жеткізген жетістіктеріне үлкен құрметпен қарадым. Сонымен, біз уақыт белгілеп, кездестік.
Бұл модельдердің әрбір келесі буыны, әдетте, олардағы параметрлер санымен өлшенетін әлдеқайда жоғары күрделілікке ие болды. Параметрді үлкен тілдік модельді білдіретін нейрондық желідегі екі түйін арасындағы байланыстың күшін сипаттайтын сан деп түсінген дұрыс. Оны мидағы екі нейрон арасындағы синапс күшінің көрінісі деп қарастыруға болады. 2018 жылы алғаш рет іске қосылғанда GPT-1-де 100 миллионнан астам параметр болды. Небәрі бір жылдан кейін GPT-2-де 1 миллиардтан астам параметр болды. GPT-3-те 175 миллиардтан астам болды. Ал GPT-4-те шамамен 1 триллион параметр болады деп күтілді.
OpenAI басшылығы GPT-4 өзінің кеңейтілген мүмкіндіктерімен адамдарды таңғалдырады деп есептеді. Олар бұл мүмкіндіктер көптеген адамдарды жігерлендіреді, әрі сонымен бірге алаңдатады деп сенді. Осыған байланысты, олар оны әлеуметтік маңызды және нақты өмірлік мысалдарды көрсете алатын санаулы сенімді серіктестермен бірге іске қосқысы келді; Khan Academy бірінші болып ойларына келген ұйым болды. Олардың бізге хабарласуының екінші себебі — ЖИ-дің өзін бағалауға көмектесу еді. Олар GPT-4-тің дедуктивті пайымдауға, сыни ойлауға және біліммен нақты жұмыс істеуге қабілетті екенін дәлелдеуі керек болды. OpenAI командасы GPT-4-тің колледж деңгейіндегі биология сұрақтарын қалай орындайтынын көргісі келді, ал бізде ондай мыңдаған сұрақтар бар еді.
Мен кенеттен жер бетінде GPT-4 мүмкіндіктерін бірінші болып көрген адамдардың бірі болғаныма қуандым. Өткен тәжірибеме сүйене отырып, технологияны зерттеудің нағыз уақыты — оның жақсаруға бет алған кезі екенін білдім. Көпшілік оны әлі де ойыншық немесе көңіл аударуға тұрмайтын нәрсе деп санағанда, сіз оны дұрыс зерттеп, инвестиция салсаңыз, ол нағыз қолданысқа дайын болғанда оның жемісін көруге мүмкіндік аласыз. Бейне арқылы оқытудың алғашқы кезеңінде де солай болған еді: көптеген скептиктер YouTube-ті жай ғана бос уақыт өткізу құралы деп айтты. Бірақ алғашқы пионерлер сұранысқа ие бейнелердің фортепианода ойнайтын мысықтардан әлдеқайда маңызды екенін және шын мәнінде оларды адамдарға білім беру үшін пайдалануға болатынын көрсетті.
Бүгінде студенттердің сұранысқа ие бейнелер арқылы кез келген нәрсені үйренуі үйреншікті жағдайға айналды және бұл оқу үрдісінде кеңінен қабылданды. Khan Academy мұнда басты рөл атқарып, бүкіл әлем бойынша жүздеген миллион оқушыға бейнелер арқылы көмек көрсетті. Біз сондай-ақ бейнелер мұғалімді алмастырудың орнына, лекцияның бөліктерін өздеріне жүктеп алып, мұғалімге дербестендірілген оқытуға, практикалық жұмыстарға немесе сыныптағы талқылауларға көбірек уақыт босататынын дәлелдедік. Бұл мұғалімдердің құндылығын төмендетпейді, керісінше арттыра түседі. Ал енді генеративті ЖИ-дің де солай істей алатынын — студенттерге қолдау көрсетіп, мұғалімдердің қызметін жоғары деңгейге көтеруге мүмкіндік беретінін көретін уақыт келді.
Сэм мен Грег өздерінің GPT-4 демонстрациясын маған College Board веб-сайтынан тікелей алынған AP биологиясы бойынша көп нұсқалы сұрақты көрсетуден бастады. Олар менен жауабын сұрады. Оны оқып шыққаннан кейін мен «С» нұсқасы дедім. Содан кейін олар GPT-4-тен чат интерфейсі арқылы (қазір адамдар ChatGPT-тен көріп жүргендей) сұраққа жауап беруін өтінді. Бір сәттен кейін GPT-4 сұраққа дұрыс жауап берді.
Мен бірден ештеңе айтпадым, бірақ іштей таңданысымды жасыра алмадым. «Бір минут тоқтаңыз, — дедім мен. — Бұл ЖИ биология сұрағына AP деңгейінде жауап бере ала ма? » Мүмкін, бұл мысалда оның жолы болған шығар деп ойладым. «Одан жауапты қалай тапқанын түсіндіруді сұрай аласыз ба? »
Грег: «Жауапты қалай тапқаныңды түсіндіріп берші», — деп жазды. Бірнеше секунд ішінде GPT-4 бізге анық, қарапайым және толық түсініктеме берді. Ол тек түсіндіріп қана қоймай, сондай-ақ сөйлеу мәнері адамнан айнымайтын еді.
Осы сәтте мен таңданысымды жасырудан бас тарттым.
«Одан басқа нұсқалардың неге дұрыс емес екенін түсіндіруді сұрай аласыз ба? »
Грег сұрады, ал бір сәттен кейін GPT-4 AP сұрағындағы барлық басқа жауап нұсқаларының неге қате екенін түсіндіріп берді.
Содан кейін мен Грегтен GPT-4-тің өзіндік AP деңгейіндегі сұрақ жаза алатын-алмайтынын сұрадым.
Ол жазды, сосын тағы он сұрақ дайындады.
Екі айдан кейін мен Билл Гейтске барып, Khan Academy-дегі жаңалықтармен бөлістім және OpenAI қызметкерлерінің неге маған AP биология сұрағын көрсеткенін түсіндім. Билл маған GPT-3-ті алғаш көргенде таңғалғанын, бірақ OpenAI командасына егер ол AP биология емтиханын тапсыра алса ғана шын таңғалатынын айтқанын жеткізді. OpenAI командасының сол алғашқы демонстрацияда маған көрсеткені — GPT-4 енді бұны істей алатындығы еді.
«Бұл бәрін өзгертеді», — дедім мен Грег пен Сэмге. Ойымда GPT-4-тің білім беруді, біліктілікті, жұмысты және адам әлеуетін қайта қарастыруға мүмкіндік беретін түрлі жолдары сапырылысып жатты.
«Біз де солай ойлаған едік, — деді Сэм. — Ол әлі мінсіз емес, бірақ технология жақсарып келеді. Кім біледі? Егер біз бәрін дұрыс жасасақ, бұл педагогтар пайдаланғысы келетін дүние болуы мүмкін».
Жақында ғана біз «Жұлдызды соғыстар» (Star Trek) сияқты туындылардан ғана көруге болады деп ойлаған технология кенеттен нақты шындыққа айналды. Ең ұлы ғылыми-фантаст жазушылар армандаған инновация шындыққа айналды.
Hack-AI-Thon уақыты келді
1940-жылдардың басында дарынды математик Клод Шеннон бірнеше маңызды теорияларды ұсынды. Олардың ішінде ол цифрлық технологияның негізіне айналатын электрондық байланыс теориясын жасап шықты. 1948 жылы Bell Labs-та жұмыс істеп жүргенде, ол қазіргі уақытта біз жасанды интеллект деп білетін саламен айналыса бастады. Шеннон алгоритмнің тілді қалай болжайтынымен тәжірибе жасауды ұйғарды. Ол «The Bell System Technical Journal» журналында «Байланыстың математикалық теориясы» атты мақаласын жариялады. Бұл цифрлық компьютерлердің алғашқы кезеңі еді — интернеттің пайда болуынан әлдеқайда бұрын — және Шеннонның ақпараттық теориясы алғаш рет бірқатар ықтималдық процестер ағылшын тілін шамалап сипаттай алатынын дәлелдеді. Мәтінде сөздердің қанша рет кездесетінін қадағалай отырып, ол келесі кезекте қандай сөз келуі мүмкін екенін болжай алатын алгоритм ойлап тапты. Соңында, бұл шағын тілдік модель бір сөйлем құрап шықты. Бұл процесс жақсарған сайын, сөйлемдер табиғирақ естіле бастады. Бұл қарапайым түсіндірме болғанымен, GPT-3 және GPT-4 сияқты жүйелер мәні бойынша нейрондық желіні өте арнайы тәсілдермен оқытуға негізделген әлдеқайда күрделі үлкен тілдік модельдер болып табылады және олардың негізгі идеясы Шеннонның осы алғашқы еңбегінен бастау алады.
Шеннонның жұмысы дамығаннан кейін көп ұзамай, кейіннен жасанды интеллектке айналатын салаға тағы бір ұлы тұлға — Алан Тьюринг есімді компьютерлік ғылымдар маманы келді. Тьюринг неміс шифрларын бұзып, нацистерді жеңуге көмектескен еңбегінен бөлек, ЖИ тұжырымдамасын және машиналар адам интеллектіне сенімді түрде еліктей алатын деңгейге жете ала ма деген сұрақты зерттеді. 1950 жылы ол «Есептеу машиналары және интеллект» атты іргелі мақала жазды, онда ол қазір Тьюринг тесті деп аталатын еліктеу ойыны тұжырымдамасын енгізді.
Елестетіп көріңізші, сіз біреумен сөйлесіп отырсыз, бірақ сөйлесіп жатқан адамыңызды көрмейсіз. Бұл компьютерде немесе телефонда чатта отырған адам болуы мүмкін. Енді, егер сіз екінші адамды көре алмасаңыз немесе онымен физикалық түрде әрекеттесе алмасаңыз, сіздің адаммен немесе машинамен сөйлесіп жатқаныңызды қалай анықтауға болады? Тьюринг тестінің мәні осында. Тестті өткізу үшін әдетте адам мен машинаның жауаптарын бағалайтын төреші қатысады. Машинаның мақсаты — төрешіні өзінің шынымен адам екеніне сендіру. Ол адам сияқты интеллектті, түсінікті және жүйелі әңгіме жүргізу қабілетін көрсетуі керек. Тьюринг егер машина төрешіні оның адам екеніне үнемі сендіре алса, оны интеллектуалды деп санауға болады деп ұсынды. Басқаша айтқанда, егер машина Тьюринг тестінен өтсе, бұл оның адамға ұқсас интеллектке ие екенін білдіреді.
Мен 2022 жылдың жазында Сэм мен Грегтің жаңа GPT-4 технологиясын сынап көру туралы ұсынысын қабылдағанда, оның Тьюринг тестінен өтуге қаншалықты жақын екенін ойладым. Мен 1990-жылдардың ортасында MIT-де жасанды интеллектті зерттеген болатынмын. Ол кезде бірнеше рет адамды алдап соғатын қарапайым бағдарламалар болды, бірақ ұзақ, егжей-тегжейлі әңгіме барысында өзін үнемі адам сияқты сезіндіретін ештеңе болмаған еді. Бір күні машинаның Тьюринг тестінен шынымен өтуі, оның үстіне менің көзім тірісінде жүзеге асуы қиял-ғажайып болып көрінетін. Сондықтан одан өтуге шақ қалған немесе бәлкім өтіп кеткен технологияны сынап көру өте қызықты болды. Бұл жетістік ғалымдардың суық синтезге қол жеткізуімен немесе жарық жылдамдығынан жылдам саяхаттауды ойлап табуымен тең болуы мүмкін еді.
Алғашқы толқыныс басыла бастағанда, мен осы интеллектуалды технологияның әлеуметтік салдары туралы да ойлана бастадым. ЖИ көптеген мәселелерді шешуге қабілетті болғанымен, ол кейбір ықтимал кемшіліктерді де тудыруы мүмкін еді. Егер бұл үлкен тілдік модель студенттерге репетитор ретінде көмектесе алатын болса, онда ол олар үшін эссе жазып беруге де қабілетті болады. Егер GPT-дің жаңа нұсқасы студенттеріміз үшін тек «таяныш» болып қалып, олардың жеке зерттеу және жазу дағдыларын дамытуына кедергі келтірсе ше? Сондай-ақ, егер GPT-4 адамдарға қарым-қатынас жасауға және мәселелерді шешуге көмектесу арқылы мүмкіндіктер берсе, ол көптеген адамдарды жұмысынан және өмірлік мақсатынан айыру қаупін де төндіреді деген ой келді. Керемет репетитор бола алатын сенімді адамға ұқсас технологияны қаскөйлер аңғал адамдарды алдау немесе олардың санасын улау үшін де қолдануы мүмкін еді.
Менің ойымда балаларымыз туралы деректерді жинаудан бастап, технологияның тәуелділік тудыруы мүмкін қасиетіне дейінгі көптеген қараңғы сценарийлер мен нәтижелер айнала берді. Мен ЖИ-дің түбегейлі өзгеріс әкелетін сипаты бәрімізден оған байыппен қарауды талап ететінін түсіндім. OpenAI-ден бөлек, Microsoft, Google және Meta сияқты бірнеше басқа ұйымдар, сондай-ақ Ресей мен Қытай сияқты мемлекеттер үлкен тілдік модельдерге қомақты инвестиция салып жатыр. Технологиялық алпауыттардың барлығы бізге сағат сайын көретін жарнамаларды, бейнелерді, іздеу нәтижелерін және әлеуметтік желілердегі жазбаларды ұсыну үшін көптеген жылдар бойы жасанды интеллекттің қандай да бір түрін қолданып келді. Бірақ бұл ЖИ басқаша көрінді — өйткені ол шынымен басқаша еді. Ғылыми фантастика авторлары әрқашан бір нәрсені оңтайландыра алатын жасанды мамандандырылған интеллект пен адам сияқты көптеген тапсырмаларды орындай алатын жасанды жалпы интеллект арасындағы айырмашылықты көрсетіп келеді; соңғы жағдай утопиялық та, дистопиялық та болашаққа алып келуі мүмкін.
Көптеген адамдар үшін GPT-4 сияқты үлкен тілдік модельдер жасанды жалпы интеллектке жақын келеді, өйткені олар кез келген тақырыпта жаза алады және кез келген нәрсе туралы пайымдай алады, бұл оларды барлық жерде дерлік қолдануға мүмкіндік береді. Генеративті ЖИ сонымен қатар кескіндерді құрастырып, олардың мағынасын түсіне алады. Генеративті ЖИ біздің әлемімізді елестету қиын деңгейде өзгертетіні анық болғанымен, бұл технологияның алға жылжуына келісу немесе келіспеу менің немесе Khan Academy-нің еркінде емес екені де ойыма келді. Ол қазірдің өзінде алға жылжып жатыр. Технологияны жақсылық үшін пайдалануға тырысып жүрген адам ретінде, біз генеративті ЖИ-ді ең үлкен оң әсерге қол жеткізу үшін және бізді, әсіресе білім беру саласында, сол утопиялық сценарийге жақындату үшін пайдалана аламыз ба деп ойладым.
OpenAI-дің ең жаңа моделіне күтпеген жерден қол жеткізген соң, мен сол жұма күні түстен кейін компьютеріме отырдым. Демалыс күндерінің көп бөлігінде одан көз алмай отырдым. Компьютер алдында он сағат өткізгеннен кейін мен оны өшіріп, ұйықтауға тырыстым, бірақ ойым осы технологияның қолынан келетін барлық нәрселерге және біз, тәрбиешілер ретінде, оны үйренушілерімізбен қалай пайдалана алатынымызға жүгірді. Мен GPT-4-тің салдары ашылудан кем емес екенін көрдім. Ол тек күрделі мәселелерді шешіп, қиын сұрақтарға жауап беріп қана қоймай, сонымен бірге өз пайымдауларын түсіндіріп, өз бетінше жаңа сұрақтар туындата алды. Ол адамға ұқсас мінез-құлық сипаттары бар тұлғалардың рөліне ене алды. GPT-4-ке тапсырма бергеннен кейін, мен оны математика репетиторы, жаратылыстану репетиторы және тіл репетиторы ретінде әрекет етуге көндірдім, олардың әрқайсысы әңгіме жүргізу қабілетіне ие болды.
Дегенмен, менің назарымды аударған нәрсе — оның әртүрлі тондарда және стильдерде жаза білуі болды. Мысалы, GPT-4-пен танысу барысында мен GPT технологиясына Тәуелсіздік Декларациясын Дональд Трамптың стилінде қайта жаздыруға қарсы тұра алмадым:
Жақсы адамдар, айтайын дегенім, мына сәтсіз үкіметтен және мына нашар көшбасшы, король Георг III-тен тәуелсіздігімізді жариялайтын уақыт келді. Айтайын дегенім, бұл адам — нағыз апат. Ол біздің құқықтарымызды тартып алып жатыр, ол халықтың еркін елемейді және ол адамдарға көмектесуден гөрі өз қалтасын толтыруға көбірек қызығушылық танытуда. Бұл өте өкінішті, шынымен, өте өкінішті.
Бірақ біз, халық, бұған бұдан былай шыдамаймыз. Біз өз елімізді құрамыз және ол ең жақсы ел, әлем көрген ең ұлы ел болады. Маған сеніңіздер, елді ұлы ету туралы менен артық ешкім білмейді. Бізде ең жақсы экономика, ең жақсы әскер, бәрі де ең жақсы болады. Бұл керемет болады.
Содан кейін мен GPT-4-тен Тәуелсіздік Декларациясын Доктор Сьюздің стилінде жазуды сұрадым:
Еркіндік елінде, батырлар мекенінде Жаңа ұлт дүниеге келді, құлдық бұғауынан теңізде Теңіздің арғы бетіндегі патшаның билігіне Біз тәуелсіздік жариялап, қуана айғай салдық бірге Қолда қалам, жүректе от лапылдаған Біз шағымдарымызды жаздық, ештеңе қалмаған Өкілдіксіз салықтарға жол жоқ бұдан былай Үйімізде сарбаздар жоқ, мазасыздық жоқ ұдай Біз бұл ақиқаттарды шындық деп білеміз Барлық адам тең, мен де, сіз де күлеміз Біздің тартып алынбайтын құқықтарымыз бар Өмір, бостандық пен бақыт — бізге осылар жар.
Адамдар ChatGPT-ге қол жеткізгеннен кейін мұндай трюктер үйреншікті жағдайға айналды, бірақ ол кезде мен осындай технологияға қол жеткізген және осындай промпттарды қолданып көрген алғашқылардың бірі болдым. Және GPT-4, шыны керек, бірнеше айдан кейін көпшілікке ұсынылатын ChatGPT-дің алғашқы нұсқасынан әлдеқайда жақсы болды. Мен өз промпттарымның нәтижелерін әсерлі, күлкілі, тіпті біршама қорқынышты деп таптым. Оған сұрақтар қойғанда немесе ұсыныстар сұрағанда, ол маған толықтай шынайы болып көрінетін жауаптар берді. Бұл жауаптарды перде артында отырып жазып жатқан адам да емес, немесе басқа алгоритмдер әдетте қолданатын дәстүрлі «егер-онда» типті логикамен мәтін құрастыратын алгоритм де емес еді. Мен жаттанды және роботты жауаптар алған жоқпын. Керісінше, мен бір сұрауға әр уақытта әртүрлі жауаптар алдым және бұл жауаптар сол сәттегі әңгімеміздің мән-мәтінін ескеріп отырды.
Нақтырақ айтсақ, бұл маған осы технологияның K–12 (орта білім), жоғары білім және одан тыс салалар туралы ойымызды өзгертуге мүмкіндігі бар екенін түсіндірді. ЖИ әлі мінсіз емес еді. Ол математикадан мен қалағаннан көбірек қателіктер жіберді, бірақ мен оған дұрыс тапсырма беруді үйренген сайын жақсаруды байқадым. Сол демалыс күндерінің соңында мен технология мен білім беру саласындағы ондаған ең жарық ой иелерін жинап, осы платформамен бірге жұмыс істеп көрсек не болар екен деп ойладым. OpenAI Khan Academy командасының тағы отыз шақты инженерлеріне, контент жасаушыларына, оқытушыларына және зерттеушілеріне GPT-4-пен тәжірибе жасауға рұқсат беруге келісті.
Хаккатон уақыты келді.
Әр алты ай сайын Khan Academy-де қызметкерлерге біздің миссиямызға қатысты кез келген нәрсемен айналысуға рұқсат етілетін апта болады. Мен командамыздың шағын тобына GPT-4-ті таныстырып, оларға еркіндік бердім. Ынтымақтастық пен инновация арқылы біз шынымен керемет және маңызды идеяларды талқыладық, жобаладық және дамыттық. Біз кейіннен «хак-AI-тон» деп атаған шарамыз бұрын ешкім ойламаған ондаған мүлдем жаңа тұжырымдамалар мен білім беру форматтарын тудырды. Мысалы, егер ЖИ мұғалімдерге сабақ жоспарларын жазуға көмектесе алса ше? Егер ол студентпен дебатқа түсе алса ше? Егер ол жобалар жасай алса ше? Егер ол студентке стресстен арылуға көмектессе немесе студентті жаңа идеялар ойлап табуға шабыттандырса ше? Егер технология студенттен тест алса немесе студентке қайталау сессиясын жүргізсе ше? Оқытушылар студенттер ЖИ-мен бірге орындай алатын жаңа іс-әрекеттер жасай алар еді. ЖИ студенттерге эссе жазуға көмектесіп, оларға жедел кері байланыс беру арқылы олардың жазу дағдыларын жақсарта алар еді.
Осы жерден хак-AI-тон қатысушылары қауіпсіздік, қорғаныс және біржақтылық мәселелерін зерттеді. (Есіңізде болсын, бұл OpenAI-дің ChatGPT-ді көпшілікке ұсынғанға дейін болған еді). Біз кейбір анық алаңдаушылықтарды белгіледік: студенттердің эссе жазу, зерттеу жүргізу, тест тапсыру, тіпті колледжге түсуге көмектесу үшін генеративті ЖИ-ді пайдалануы шынымен жақсы идея ма? Жасанды интеллект балаларымызды ештеңе үйренбейтін алаяқтар ұрпағына айналдыруы мүмкін бе деп қорықтық. ЖИ-дің басымдыққа ие болуымен, кезінде балаларына үй тапсырмасына көмектескен ата-аналар маңызды байланыс нүктесін жоғалтуы мүмкін. Мұғалімдерге келетін болсақ, бұл игілік бола ма, әлде олардың студенттерге сабақ беру қабілетіне нұқсан келтіре ме? Мен ЖИ мұғалімдерді жұмыссыз қалдырады деп ешқашан ойлаған емеспін, ең жақсы жағдайда ол олардың студенттерге білім беру қабілетін тездетеді, бірақ мен оның сол қабілетті маңызды жолдармен әлсіретуі мүмкін екеніне де алаңдадым.
Шамамен жиырма жыл бұрын мен білім берудегі сұраныс бойынша бейнелерге қатысты ұқсас қорқыныштарды көрген болатынмын: бұл студенттердің көңілін бөле ме? Бұл олардың зейінін төмендете ме? Бұл студенттерді мұғалімдерімен байланыстырудың орнына оларды оқшаулай ма? Студенттер не көру керектігін қалай біледі? Егер олар бір тақырыпта тұрып қалып, сұрақтары туындаса, кімнен сұрайды?
Дегенмен, қорқыныштың сіздің зерттеуіңізге кедергі болуына жол беру — ешқашан жақсы идея емес. Біз GPT-4-ті сынауға неғұрлым көп уақыт жұмсасақ, мәселелерді шешу жолдарын соғұрлым жақсы түсіндік, бұл шешімдер көп жағдайда артықшылықтарды одан да жақсырақ етті. Мысалы, алаяқтыққа қатысты алаңдаушылықты шешу үшін біз студенттерге дайын жауаптарды беруден бас тартатын ЖИ репетиторын жасауды қарастырдық. Жақсы адам-репетитор сияқты, ол жауаптың орнына жетекші сұрақтар қоятын болады. Студенттердің қауіпсіздігі туралы ойланғанда, біз барлық әңгімелерді жазып алатын және оларды мұғалімдер мен ата-аналар үшін ашық ететін жүйе құруды ойластырдық. Адамдар арасындағы байланысты ынталандыру үшін біз мұғалімдер мен студенттерге өздеріне және бір-біріне көбірек уақыт пен қуат бөлуге мүмкіндік беретін құралдарды ұсындық.
Хак-AI-тон соңында біздің команда GPT-4-тің білім берудегі ойын ережелерін өзгертетініне сенімді бола бастады. Дұрыс пайдаланылса, ол мұғалімдердің жоспарлауына, оқытуына және бағалауына оң әсер етеді. Классқа жасанды интеллектті енгізу арқылы оқытушылар бұрынғы технологиялар мен ресурстармен шеше алмаған білім берудегі түйінді мәселелерді шеше алар еді. Көп ұзамай студенттер бұрынғыдан да жылдам білім алып, ақпаратты көбірек есте сақтай алатын болады, бұл ЖИ-ді адам интеллекті мен әлеуетін жеделдетудің ең жақсы құралы ретінде көрсетеді. ЖИ бүкіл әлемде оқуды тездетуі мүмкін, тіпті жер бетіндегі әрбір адам қолжетімді әлемдік деңгейдегі білімге қол жеткізе алатын әлемді шындыққа айналдыруға жақындатады. Бұл технология біздің қарым-қатынас жасау, жасау және ақпаратты тұтыну тәсілімізді төңкеріс жасау әлеуетіне ие болды, дәл жиырма жыл бұрын интернеттің, одан жиырма жыл бұрын дербес компьютердің, одан жиырма жыл бұрын калькулятордың білім беру мүмкіндіктеріне таң қалғанымыздай.
Маған келетін болсақ, мен серпін алдым. Тиісті күтіммен біз генеративті ЖИ-дің тәуекелдері мен ықтимал кемшіліктерін азайта алатынымызға сенімім артты. Біз осы технологияны алғашқылардың бірі болып қолданғанымызбен, әлем бұдан хабардар болған бойда бәрі күрт өзгеретіні анық болды — және бұл ұрпақтар бойы емес, бірнеше айдың ішінде жүзеге асады.
Сауатты батылдық (Educated Bravery) принципін қолдану
2022 жылдың қараша айының соңында, хак-AI-тонымыздан екі ай өткен соң, біз әлі де технологияның мүмкіндіктерін зерттеп жатқанда, OpenAI ChatGPT-ді көпшілікке ұсынды. Бұл алғашқы шығарылым бірнеше ай бұрын шыққан GPT-3. 5-тің үстіне чат интерфейсін қосты. Ол GPT-4-тен әлдеқайда әлсіз модельде жұмыс істегендіктен оңтайлы болмаса да, ол бірден әлемнің назарын аударды. Бірнеше күн ішінде миллиондаған адам оны қолдана бастады, ал әлеуметтік желілер мен баспасөз басқа ештеңе туралы айтпағандай болды.
Осы алғашқы толқыныспен қатар, көптеген адамдар студенттер арасындағы алаяқтықтың эпидемиясы, ЖИ тудыратын фактілік қателер немесе галлюцинациялар, біржақтылық және ChatGPT деректерді алатын ақпарат көздері туралы алаңдаушылық білдірді. Біз қоғамның қуатты, бірақ мінсіз емес құралдың салдарымен күресе бастағанын нақты уақыт режимінде бақылап отырдық, және бұл білім беру саласында көбірек байқалды. ChatGPT іске қосылғаннан кейін бірнеше апта ішінде елдегі мектеп округтері оған тыйым сала бастады. Бұл Khan Academy-дегі біздің жігерімізді жаныды. Біз осы тәуекелдердің көбін азайтудың шешімдері бар екенін ғана емес, ЖИ-дің білім беруді шынымен өзгерте алатынын көрсетуіміз керек болды. Біз мұны тек теориялық әңгімелермен емес, нақты мектептердегі нақты құралдармен көрсеткіміз келді.
Бірнеше ай ішінде OpenAI GPT-4-ті көпшілікке шығаруды жоспарлап отырды, және ол шыққан кезде бізге алаяқтық мәселесіне, ашықтық мәселесіне, модерация мәселесіне жауаптар қажет болды. Біз ЖИ-дің нақты білім беру ортасында мұғалімдер мен оқушылар үшін құнды бола алатынын, ол әрбір мұғалімге сабақ жоспарларын жазуға, сыныптың прогресін бақылауға, жедел кері байланыс беруге, тіпті мұғалімнің күйіп кетуін реттеуге қолдау көрсете алатынын көрсетуіміз керек еді. Біз ЖИ-дің студенттер үшін Сократтық репетитор, дебат серіктесі, кеңесші, мансаптық коуч және олардың академиялық нәтижелерін жақсартушы ретіндегі нақты құндылығын көрсетуіміз керек болды. Сонымен, OpenAI-мен бірге біз «Khanmigo» деп аталатын ЖИ-мен толықтырылған білім беру платформасын құра бастаған жедел прототиптеу тобын жасақтадық.
Жаңа қосымшалармен оның мүмкіндіктерін кеңейту және қорғаныс тетіктерін жасау рухында менде бір идея туды. Барлығы ЖИ-дің студенттер үшін эссе жазып беру арқылы алаяқтыққа жол ашатынын айтып жатты, бірақ егер ол олар үшін мүлдем жазбаса ше? Оның орнына ол олармен бірге жазса ше?
2023 жылдың Жаңа жыл күнінде мен осы оймен қызым Диядан менімен және GPT-4-пен бірге оқиға жазуды сұрадым. Бұл Диядан білім беру тәжірибесіне қатысуды немесе біз үшін прототипті сынап көруді сұраған бірінші ретім емес еді. Әдетте, бұл бейресми тестілеу сессияларына Дия, ұлдарымның бірі немесе Khan Lab School немесе Khan World School-дағы студент немесе мұғалім сияқты өте шыдамды серіктестер қатысатын. Олар студент пен технология арасындағы интерфейстің дұрыс жұмыс істейтініне көз жеткізу үшін жаңа жаттығуды орындап көретін. Мен мұндай «өзің жаса» (DIY) түріндегі пайдаланушы зерттеулерін әрқашан пайдалы және негізді деп таптым. Менің «серіктестеріме» де бұл ұнайды, өйткені бұл оларға үйренушілердің өміріне нақты өзгеріс әкелетін жаңа бағдарламаны немесе инновацияны сынап көруге мүмкіндік береді. GPT-4 жағдайында бұл өте өзекті болды. Сондықтан мен GPT-4-ке біз үшін емес, бізбен бірге оқиға жазуды сұраған промпт жасадым. Мен оған әңгімелесу түрінде және қандай тонмен сөйлесу керектігін айттым.
Содан кейін Дия өзінің ең жақын досы Эмили иенсіз аралдан құтқарған әлеуметтік желі блогері Саманта туралы оқиғасын жаза бастады. Дия біршама жазатын, содан кейін үлкен тілдік модель істі жалғастыратын. Саманта өзін таныстырып, өмірі туралы айтып, оқиғаны бірге құрастыруға қосылды. Біздің таңғалысымызға орай, Саманта GPT-4 арқылы қызықты және көңілді диалогтармен шытырман оқиғаны жандандырды және Дияның екі кейіпкерінің мінезін керемет суреттеді. Дия мен ЖИ бірге шығармашылықты жалғастырды. Олардың оқиғасында Самантаның өзінің дизайнерлік киімдеріне алаңдауынан бастап, Дияның кейіпкері Эмили ауырып, қайтыс болған кездегі әсерлі реакцияға дейінгі жылы, күлкілі және мұңды сәттер болды.
Өзара әрекеттесу барысында ЖИ мағыналы әрі күрделі диалог жүргізу қабілетін көрсетті. Ол Дияның сұрақтарына табиғи және шынайы түрде жауап берді. Әке ретінде қызымның GPT-4-пен араласуын бақылау мен үшін жігерлендірерлік болды, өйткені оның қиялы осы жаңа бағытта бүршік жара бастады. Ол бірлесе жұмыс істеп жатқан ЖИ Дия жасап жатқан ойдан шығарылған әлемді дәл қабылдап, оның кейіпкерлермен арасындағы әңгімесін бақылап отырды. Сондай-ақ, ЖИ Дияның оқиға әлемінде орнатқан ережелерін және әңгіме барысында бұрын берген ақпараттарын есте сақтады. ЖИ оның ой-өрісін кеңейтіп, жазу дағдысы мен шығармашылығының өсуіне көмектесті. Егер бұрын жазу тек біржақты әрекет болса — автор өз идеяларын қағазға түсіретін болса — енді бұл процесс, яғни дұрыс сөздер мен қажетті дауыс ырғағын таңдау, адам мен машина арасындағы екіжақты өзара әрекеттесуге айналды. Бұл менің он бір жасар қызымды оқиға жазып қана қоймай, оны жасау барысында оқиғаның өзімен тілдескен планетадағы алғашқы адамдардың біріне айналдырды!
Бұл таңғаларлық жағдай еді. Біз жазу өнерін және барлық салалардағы оқыту мен оқу туралы білетінімізді жаңа деңгейге көтерген технологиямен жұмыс істеп жаттық. Бұл функционалдылықты планетадағы әрбір білім алушыға жеткізу қажеттілігі маған бірден айқын болды. Оқу мен оқытудың болашақ әлеуеті көз алдымда өзгеріп жатты. Қызым мен «Саманта» ЖИ-дің арқасында өз оқиғаларын жазумен айналысып жатқанда, біз білім беру туралы жаңа оқиға жазуға дайындалып жаттық. Бұл оқиға адамдарды өзгерістерден қорықпауға, бірақ сақ болуға шақыратын еді.
Қазір әлем үлкен тілдік модельдердің мүмкіндіктеріне және білім беру саласында не күтіп тұрғанына ояна бастады. Бұл технологияның артықшылықтарын пайдалану үшін шығармашылық пен батылдық қажет. Соқыр батылдық емес, мен «білімге негізделген батылдық» деп атай бастаған қасиет керек. Бұл — технологиядағы кенеттен болған ілгерілеушіліктер кезінде бәріміз сезінетін қисынды үрейді мойындаудан туатын, содан кейін оның қиындықтары мен әлеуеті туралы өзімізді ақпараттандыру арқылы келетін батылдықтың түрі.
Осы технологиядан барынша пайда алу үшін біз қазіргі мүмкіндіктерді қайта қарастыруымыз керек. Сондай-ақ, тәуекелдерді, қорқыныштарымызды және күмәнімізді қалай азайту керектігін ойлануымыз қажет. Бұл мұғалімдердің рөлінен бастап, балалардың мультимедианы қолдануына, адамдардың біліктілігін растау жолдарына және түлектерге жұмыс табуға көмектесуге дейінгі барлық нәрсені қайта ойластыруды талап етеді.
Біз білім беру саласындағы бетбұрыс кезеңінде тұрмыз. Бұл — оқу, жұмыс және адамның өмірлік мақсаты туралы бәрін өзгертетін және өзгерте беретін, ауқымды салдары бар кезең.
І бөлім. Жасанды интеллект репетиторының дәуірі
Ұлы мұғалім есептеуішті қағаз қыстырғышпен, ал әдебиетті бос далада оқыта алады. Технология — бұл жай ғана құрал, ол түпкі мақсат емес. — Белгісіз автор
Сіздің Primer-іңізде (оқулық) сізді өте жоғары білімді ететін ресурс бар, бірақ ол сізді ешқашан зерделі ете алмайды. Зерделілік өмірден келеді. Осы сәтке дейінгі өміріңіз сізге зерделі болу үшін қажетті барлық тәжірибені берді, бірақ сіз сол тәжірибелер туралы ойлануыңыз керек. Егер олар туралы ойланбасаңыз, сіздің психологиялық саулығыңыз нашарлайды. Ал егер ойлансаңыз, сіз жай ғана білімді емес, зерделі адамға айналасыз. — Нил Стивенсон, «Алмас дәуірі»
Шөлмектен құтылу
Жын шөлмектен шықты. ChatGPT бүкіл әлемге тез тарағанымен, бұл қосымша жаппай тыйымдар мен қарсылықтарға тап болды.
ChatGPT-ті жасап шығарған OpenAI компаниясы көптеген тақырыптар бойынша әңгімелесуге және зерттеуге көмектесетін кең ауқымды құралды ұсынды. Алайда, көптеген адамдар оны студенттердің тапсырмалар мен емтихандарда көшіруіне (шпаргалка) мүмкіндік беретін құрал деп санады. 2023 жылдың басында Лос-Анджелестің біріккен мектеп округі оған тыйым салған алғашқы ірі мектеп жүйесі болды. Одан кейін Сиэтл мемлекеттік мектептері кампустағы барлық құрылғыларда генеративті ЖИ-ді қолдануға тыйым салды. Округ басшылығы көшіруге жол бермейтінін және студенттерден түпнұсқа ой мен жұмысты талап ететінін мәлімдеді. Осыдан кейін, елдегі ең үлкен мектеп округі болып табылатын Нью-Йорк қаласының мемлекеттік мектептері студенттер оны эссе жазу және үй тапсырмаларына жауап табу үшін пайдаланады деген қауіппен ChatGPT-ке уақытша тыйым салды. Сонымен қатар, бұл құрал сыни ойлау мен мәселелерді шешу дағдыларын қалыптастыруға көмектеспейтінін айтты. Кейін Вирджиниядағы Фэрфакс округінің мемлекеттік мектептері, содан соң Алабамадағы Монтгомери округі де оған тыйым салды.
OpenAI-дің жасанды интеллект чат-боты өткен қарашада көпшілікке ұсынылып, бір аптаға жетпейтін уақыт ішінде бір миллионнан астам қолданушы жинады. Адамдар оны сұрақтарға жауап беру, код жазу және эссе жазу үшін қолданып, оны технологиялық инновацияның келесі сатысы деп мақтады. Екі айдан кейін Франциядан Үндістанға, Австралияға дейінгі барлық мектептер ботты заңсыз деп жариялады. Кейбіреулер бұл технологияның таралуын COVID-пен теңестіріп, оны біз білетін білім беру жүйесінің өлімі деп атады. «Бүгін біз денемізге қарағанда санамызға көбірек қауіп төндіретін індеттің жаңа түрімен бетпе-бет келіп отырмыз. Колледж деңгейіндегі эсселерді жаза алатын жасанды интеллект чат-боты — ChatGPT вирустай таралуда», — деп жазды Inside Higher Ed басылымының пікір мақаласында. «Мұғалімдер өз сыныптарынан GPT-ге оң нәтиже (тест секілді) тапқанда шошып, аң-таң болады».
Ашығын айтқанда, әке ретінде де, педагог ретінде де мен бұл сенімсіздікті түсіндім. Менің ең соңғы қалағаным — жаңа технологияның келіп, студенттерді өз еркінен, шығармашылығынан, әлеуметтену дағдыларынан және бірлескен оқу мүмкіндіктерінен айыруы еді. Студенттердің генеративті ЖИ-мен бетпе-бет келуі қазіргі уақытта сөзсіз, сондықтан оның оқу мен дамуға тигізетін салдары туралы алаңдау заңды нәрсе. Кейбіреулер балалар онсыз да экран алдында көп уақыт өткізеді дейді, біз ChatGPT мен басқа да ЖИ-ге негізделген қосымшалар бұл уақытты одан сайын арттырады деп қорқамыз. Біз үлкен тілдік модельдер студенттердің өз жұмысын өздері орындамау жағдайларын нашарлатады деп қауіптенеміз. Біз генеративті ЖИ мәтінді тез әрі тиімді жасай алатындықтан, студенттердің жазу дағдыларына тигізетін әсері апатты болады деп қорқамыз. Біз GPT жасаған мәтіндер біржақты көзқарастар мен тілге толы миллиондаған онлайн дереккөздерден алынғандықтан, ұсынылған ақпарат та біржақты болады деп қауіптенеміз.
Мұның бәрі орынды қорқыныштар. Дегенмен, мен технология мен білім беру туралы әрқашан былай деймін: технологияның жақсы немесе жаман болуы маңызды емес, оны қалай қолданатыныңыз маңызды. Иә, технология сізді зиянды әдеттерге итермелеуі мүмкін. Ол сіздің қасыңыздағы адамдарға қарағанда, телефоныңыздағы хабарландыруларға көбірек көңіл бөлуге мәжбүр ете алады. Сіз әлеуметтік желілерде бірнеше сағатыңызды оңай жоғалтып, нәтижесінде өзіңізді сенімсіз немесе мазасыз сезінуіңіз мүмкін. Егер іздеу жүйесіне кездейсоқ қате сөз жазсаңыз (кейде тіпті дұрыс сөз жазсаңыз да), өте қараңғы және жағымсыз мазмұнды табу қиын емес. Бірақ дәл осы технология достарыңызбен және отбасыңызбен байланыста болуға мүмкіндік береді. Видео өңдеу, жазу немесе кодтау болсын, ол сіздің шығармашылығыңыз үшін игілік және өзін-өзі көрсетудің қуатты құралы бола алады. Және менің жүрегіме ең жақыны — ол өзіңізді үйрену мен жетілдірудің құралы бола алады. Ең дұрысы, біз білім беру кеңістігінде технологияны әлеуметтік байланыстарды, эмоционалды дамуды және мінезді нығайту үшін пайдаланамыз.
Біз ЖИ-дің соңғы буыны керемет қуатты бола алатынын білеміз. Медицинада ЖИ ауруларды диагностикалауға, медициналық жазбаларды талдауға және жеке емдеу ұсыныстарын беруге көмектесе алады. Бизнесте контент жасауды жеңілдету және жұмыс процестерін автоматтандыру үшін үлкен тілдік модельдер қолданылуда. Құқық және комплаенс салаларында үлкен тілдік модельдер келісімшарттарды талдауға, құқықтық зерттеулерге, құжаттарды жасауға және ережелердің сақталуын қамтамасыз етуге көмектеседі. Техникалық құжаттаманы әзірлеуден бастап, пайдаланушы нұсқаулықтарын жазуға, гранттық ұсыныстар жасауға және кодтауға дейін бұл технологияны қолдану одан қашқаннан әлдеқайда тиімдірек. Интернетте тараған «Сізді ЖИ алмастырмайды, бірақ сізді ЖИ-ді қолданатын адам алмастыруы мүмкін» деген меменің (әзіл-шыны аралас сурет) үлкен шындығы бар.
Ең табысты студенттер — идеяларды дамыту үшін концептуалды байланыстар орнатуға ЖИ-ді көмекке шақыратындар болады. ЖИ-ді этикалық және нәтижелі пайдалануды үйренетін студенттер басқаларға қарағанда экспоненциалды түрде жылдам білім алып қана қоймай, өз мансаптарында бәсекеге қабілетті болып қалатын жолды таңдайды. Олар берілген пәнді тереңірек түсінетін болады, өйткені өз сұрақтарына жауап алу жолын біледі. Олардың ізденімпаздық «бұлшықеті» әлсіреудің орнына нығая түседі.
Бұл дағдылардың бәрі тікелей жұмыс орнына да ауысады. ЖИ-ді өзіне серік ете алатын және жақсы жазудың не екенін білетін адамдар технологиядан ең жақсы нәтиже алады. Өз қызығушылығын арттыратындар нарықтағы жаңа мүмкіндіктерді алдын ала көре алатын болады. ЖИ-мен және әріптестерімен бірге ми шабуылын жасай алатындар ЖИ-ді мүлдем қолданбайтындарға немесе өз жұмысын ЖИ-ге толықтай тапсырып қоятындарға қарағанда шығармашыл болып көрінеді. Жұмысшылар ақпаратты жинақтаудан бастап, кестелерде талдау жасауға дейінгі кез келген дәстүрлі «ақ жағалылар» процесін автоматтандыру үшін үлкен тілдік модельдерді қалай пайдалану керектігін үйренуі қажет болады.
Мен бұл жаңа құралмен ешқандай мәселе туындамайды деп айтпаймын. 2022 жылдың жазында маған GPT-4-ті алғаш көрсеткен OpenAI президенті Грег Брокман бұл мәселелерді анықтау мен шешудің жолы қауіпсіздік шараларын орнатуда деп есептейді. «Басынан бастап, OpenAI GPT-1-ді әзірлеген кезде қауіпсіздік ең маңызды мәселе болды. Біз бұл технологияны алға жылжытқанда, оның пайдалы әрі қауіпсіз болғанын қалаймыз», — дейді ол. Компания құралды теріс пайдалануды болдырмау үшін — ЖИ-дің заңсыз әрекеттер туралы біліммен бөлісуіне жол бермейтін механизмдерден бастап, рұқсат етілмеген мазмұнды бұғаттауға және жеке деректердің қауіпсіздігіне дейін — қорғаныс шараларын енгізуге айтарлықтай ресурс жұмсады. Жасанды интеллект пен оны балаларымыздың білімімен ұштастыру мәселесіне келгенде, мұндай «қоршаулар» (guardrails) одан да маңыздырақ болады. Бұл жұмыс көп күшті талап етуі мүмкін, бірақ бұл мақсатқа тұрарлық дейді ол. «Негізінде, адамзат жасайтын ең маңызды технологияны жасауға және оны білім беруде қолдануға атсалысу — қолдауға тұрарлық іс».
Ең бастысы, ол технологиядан қорқу емес, оны пайдалану керек дейді. Генеративті ЖИ-мен жұмыс істеу студенттерге материалды меңгерудің жаңа тәсілдерін ұсыну, бірлескен оқуды нығайту, шығармашылықты ынталандыру, әлеуметтенуге жәрдемдесу, тіпті балаларға психикалық денсаулық мәселелерінде көмектесу арқылы пайда әкелуі мүмкін. Сондай-ақ, бұл ата-аналар мен мұғалімдерге балаларының біліміне тереңірек араласудың жаңа жолдарын ұсынады. Брокманның айтуынша, балаларымызды ЖИ-ден қашуға мәжбүрлеудің орнына, біз оларға ақылдырақ оқуға көмектесе аламыз.
Жын шөлмектен шықты. Шөлмекті де, генеративті ЖИ-ге деген қорқынышымызды да лақтырып тастайтын уақыт келді.
Бәріне бәрін қалай үйрету керек
GPT-4 сияқты жаңа технология шыққанда, оны жай ғана «керемет» болғаны үшін қолданбау маңызды. Біз бұл технологияның қандай маңызды мәселелерді шешуге көмектесетінін ойлануымыз керек. Ол оқудағы олқылықтарды жоюға немесе географиялық кедергілерге, экономикалық шектеулерге немесе әлеуметтік жағдайларға қарамастан сапалы білімге қолжетімділікті қамтамасыз етуге көмектесе ала ма? Ол әдеттегі «бәріне бірдей» тәсілдің орнына, әр студенттің әртүрлі қажеттіліктері мен оқу стильдерін ескеруге көмектесе ала ма? Ол бүкіл әлемдегі білім беру жүйелеріндегі, әсіресе қызмет көрсетілмейтін немесе шалғай аудандардағы жоғары сапалы ресурстардың шектеулілігі мәселесін шешуге немесе студенттердің үйренген материалын есте сақтау мәселесіне көмектесе ала ма? Ол мұғалімдердің уақытын үнемдеуге және оларды жақсырақ қолдауға, осылайша шамадан тыс жұмыс пен шаршаудың алдын алуға көмектесе ала ма?
Егер планетадағы әрбір студенттің жасанды интеллекті бар жеке репетиторы болса, бұл қандай болар еді? Студентпен бірге жаза алатын ЖИ; студенттер кез келген тақырып бойынша пікірталас өткізе алатын ЖИ; студенттің табиғи күшті жақтарын дамытып, оқудағы кез келген олқылықты толтыратын ЖИ; студенттерді ғылымды, технологияны, инженерияны және математиканы түсінудің жаңа әрі қуатты тәсілдеріне тартатын ЖИ; студенттерге өнерді сезінудің және өз шығармашылығын ашудың жаңа жолдарын беретін ЖИ; студенттерге тарих пен әдебиетті бұрын-соңды болмағандай терең сезінуге мүмкіндік беретін ЖИ болса ше?
Hack-AI-thon барысында пайда болған идеялар білім беруде не мүмкін екендігі туралы ойымыздың дамуының бастапқы нүктесі болды. Біздің зерттеу топтарымыз, өнім дизайнерлері мен инженерлеріміз GPT технологиясына негізделген ЖИ репетиторының жаңа түрін жасауға кірісті. Ол оқушылармен бірге әр пән бойынша концепцияларды жаттықтыруға көмектеседі, сонымен қатар мұғалімдерге арналған ЖИ көмекшісі де болады.
2023 жылдың басында Khan Academy GPT-4-ті іске қосылғанға дейін өз платформасына енгізген алғашқы білім беру платформасы болуды жоспарлады. Бірақ нарыққа бірінші болып шығудан да маңыздысы — біз бұл тәжірибенің сиқырлы, тиімді және қауіпсіз болуын қамтамасыз еткіміз келді. Ол үшін технологияның мүмкіндіктері мен шектеулерін жақсырақ түсіну арқылы онымен танысуымыз керек болды. Жеке тұрған GPT-4 сұрақтарға жауап беруде өте жақсы екені анық еді, бірақ кейде деректер мен математикалық қателер жіберетін (бірақ алғашқы ChatGPT-ке негіз болған GPT-3. 5-тен әлдеқайда аз қате). Біз оның шекараларын тексердік, оны «бұзуға» тырыстық және Khan Academy мазмұнына негіздей отырып, жақсырақ нұсқаулар (prompts) мен инфрақұрылым арқылы оны түзетуге сансыз сағат жұмсадық. Студенттерге репетитор болу үшін жай ғана сұрақтарға жауап беру жеткіліксіз еді. Бізге өзара әрекеттесуді керісінше өзгерту керек болды: жақсы репетитор сияқты, ол бізге сұрақтар қоюы керек еді. Біз нұсқауларды (prompts) қайта-қайта өзгертіп, ЖИ-ден студентті жетекші сұрақтармен алға жетелейтін, бірақ жауабын дайын бермейтін «Сократтық репетитор» ретінде әрекет етуді сұраумен сағаттар өткіздік. Бұл тіпті тірі репетиторлар үшін де оңай шаруа емес.
GPT-4-тің назар аударарлық қасиеттерінің бірі — оның «басқарылуы» (steerability), әсіресе GPT-3. 5 және басқа да ертедегі тілдік модельдермен салыстырғанда. Бұл — бізге технологияны өзіміз қалағандай бағыттауға мүмкіндік беретін қабілет. Мысалы, біз GPT-3. 5-ті репетитор сияқты әрекет етуге бағыттауға тырыстық. Бірақ жауаптарды берме деп қанша айтсақ та, ол жиі жауапты айтып қоятын және ол әрқашан дұрыс болмайтын. Ал GPT-4, керісінше, рөлдер мен кейіпкерлерді өте жақсы қабылдай алды. Тіпті «Сен Сократтық репетитор боласың. Мен сенің студентің боламын. Маған дайын жауаптарды берме» деген қарапайым нұсқаудың өзі жеткілікті болды.
Бұл бізге оның репетиторға еліктеуге күші жететініне алғашқы сенімділік берді. Әрине, үш сөйлемдік нұсқаудан кейін репетитор сияқты әрекет ете алатын нәрсе мен миллиондаған білім алушылардың алдына қоюға болатын нәрсенің арасында үлкен айырмашылық бар. Біз репетитордың үлкен масштабта, әсіресе тентек оқушылармен жұмыс істегенде кездесуі мүмкін қиын жағдайларын ескере отырып, нұсқауларды мұқият өңдедік. Біз оның орынсыз әңгімелерге бармайтынына көз жеткізуіміз керек болды және платформа үшін ерекше дауыс ырғағы мен стильді жасап шығардық. Уақыт тығыз еді. OpenAI 2023 жылдың наурызында GPT-4-ті іске қосқысы келді, ал Khan Academy-нің мақсаты — технологияның әлеуметтік жағынан пайдалы күшін көрсету үшін сол күні біздің ЖИ репетиторымыз бен мұғалім көмекшісін іске қосу болды. Мерзімнен де маңыздысы, біз ұсынып отырған нәрсенің мазмұнды, ойластырылған, қызықты және қауіпсіз екенін сезінуіміз қажет еді.
2023 жылдың 15 наурызында біз Khanmigo деп аталатын ЖИ көмекшісін іске қостық (бұл испан тіліндегі conmigo — «менімен бірге» деген сөз тіркесімен жасалған сөз ойыны). Осылайша біз бүкіл әлемдегі білім алушыларға, ата-аналар мен мұғалімдерге Khan Academy-нің барлық жұмысына біріктірілген жасанды интеллект көмекшісін таныстырдық. Бұл платформа әрбір адамға білім беру процесіне мүлдем жаңа тәсілдермен терең араласуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, ол білім алушының қызығушылықтарына немесе қиындықтарына назар аударатын жеке және сабырлы репетиторды ұсынады, сондай-ақ педагогтарға өз студенттерін қалай толық қолдай алатынын түсінуге мүмкіндік береді.
Алғашқы іске қосу қаншалықты қуатты болса да, біз бұл технологияның тек бетін ғана қалқып көрдік. Платформа тек репетитор ғана емес, сонымен қатар әдеби және тарихи тұлғаларға еліктей алатын болды. Ол студенттерді дебатқа тарта алады. Ол кәсіби бағдар беруші және мансап бойынша кеңесші ретінде әрекет ете алады. Жадының (memory) арқасында ол білім алушылармен ұзақ мерзімді байланыс орната алады: оларды тек академиялық тұрғыдан қолдап қана қоймай, олардың хал-жайын сұрап, мақсаттар қоюға көмектеседі және сол мақсаттарға жету үшін оларды ақырындап жауапкершілікке баулиды. Болашақта ол бірнеше студенттің өзара әрекеттесуін де жеңілдетуі мүмкін. Жақын арада бізде Khanmigo басқаратын симуляцияларға негізделген ЖИ жаттығулары мен бағалаулары болуы мүмкін. Біз ми шабуылын жасаған сайын, бұл технологияның оқудың кез келген саласын — жазуды, мәтінді түсінуді, математиканы, ғылымды, кодтауды және өнерді — басқа ешқандай құрал жасай алмайтын жолдармен байыта түсетінін түсіндік.
Жасанды интеллект репетиторының дәуірі
Педагогтар мыңдаған жылдар бойы жеке оқыту — студенттің өз уақыты мен қарқынына сәйкес келетін репетиторлық — үйренудің ең жақсы жолы екенін біледі. Бұл Ұлы Александр мен оның мұғалімі Аристотельдің арасында болған жағдай. Егер Александр бір концепцияны түсінуде қиналса, Аристотель ол үшін қарқынды бәсеңдеткенін елестете аламын. Егер Александр әскери тактиканы түсінуге бейім болса, Аристотель оның оқуын тездеткеніне немесе тереңдеткеніне сенімдімін. Осындай жеке назардың арқасында студент ешқашан тұйыққа тірелмейді немесе жалықпайды. Бұл тек алыс өткенде болған нәрсе емес. Бүгінде үздік спортшылар мен музыканттар, мысалы, жеке коучинг арқылы оқуды жалғастыруда. Дегенмен, мұғалім көмекшілері немесе технологияның қолдауы болмаса, бір мұғалімнің отыз студентпен бір уақытта осындай деңгейге жетуін елестету қиын.
XVIII ғысырда біз бәріне жаппай халықтық білім беруді ұсыну туралы утопиялық идеяны бастадық. Бізде әр студентке жеке репетитор беруге ресурстар болмады, сондықтан оларды отыз шақты адамнан тұратын топтарға жинап, стандартталған процестерді, әдетте лекциялар мен мерзімді бағалауларды қолдандық. Бұл жүйе мінсіз болмаса да, оған инвестиция салған қоғамдардағы жалпы білім деңгейін айтарлықтай жақсартты, жаһандық сауаттылық деңгейі мен жалпы білім алу көрсеткіштерін арттырды. Соған қарамастан, бұл тәсіл студенттердің көпшілігі үшін тиімді емес. Мысалы, дәстүрлі белгіленген қарқынмен оқыту студенттерді негізгі тақырыптарды толық меңгермесе де, күрделірек тақырыптарға өтуге мәжбүр етеді. Бұл олардың білімінде уақыт өте келе жинақталатын олқылықтарды тудырады.
Бүгінде біз бұл олқылықтардың салдарын әр сыныпта және әр оқу саласында көріп отырмыз. АҚШ-та студенттердің көпшілігі, тіпті орта мектепті бітіріп, колледжге баруды шешкендердің өзі, колледж деңгейіндегі математиканы тапсыра алмайды. Шын мәнінде, көпшілігіне он сегіз немесе он тоғыз жасында колледждері олардың алгебра үшін де білімі тым таяз екенін және осыған байланысты орта мектеп деңгейіндегі пре-алгебра бойынша кредит берілмейтін түзету курстарын алу керектігін айтады. Мектеп бітіруші түлектердің төрттен үш бөлігінде жазу бойынша да негізгі дағдылар жетіспейді.
1984 жылы әйгілі білім беру психологы Бенджамин Блум жеке оқыту мен жеке репетиторлық арқылы осы «фабрикалық» білім беру моделінен шығудың әсерін сандық түрде бағалауға тырысты. Чикаго университетінің зерттеушісі ретінде Блум дәстүрлі оқыту нәтижелерін жақсы репетитормен оқыған студенттердің нәтижелерімен салыстырды. Жақсы репетитор дегеніміз нақты кім? Ол — студентке нақты оқу мақсаттарын, бағалауларды және студент материалды толық меңгергенін көрсеткенге дейін арнайы кері байланыс ұсынатын, қамқор әрі студенттің қажеттілігіне бейімделген нұсқаушы.
Бұл меңгеруге негізделген оқу (mastery learning) ұғымымен тығыз байланысты болды. Ол студенттерге өз білімдері мен дағдыларындағы кез келген олқылықтарды жоюға әрқашан мүмкіндік пен ынталандыру беруді көздейді.
Кәдімгі оқытуда — көптеген мектептерде әлі күнге дейін қалыпты жағдай — мұғалімдер студенттерді белгіленген қарқынмен оқытады және бірнеше апта сайын бақылау жұмысын немесе тест алады. Студенттер тесттен 80 пайыз жинаса да, сынып әдетте келесі тақырыпқа бірге көшеді, көбінесе соңғы емтиханда анықталған 20 пайыздық олқылықты жоймайды. Бұл процесс жылдар бойы жалғасады, студенттер жол бойында олқылықтарды жинай береді, содан кейін олар алгебра немесе математикалық талдауда қиналғанда біз таңғаламыз.
Адам қаншалықты зерек немесе еңбекқор болса да, егер оның ондық бөлшектер, жай бөлшектер немесе дәрежелер сияқты тақырыптарда үлкен олқылықтары болса, алгебраны меңгеруге қалай мүмкіндігі болсын? Меңгеруге негізделген оқуда студенттерде сол олқылықтарды анықтауға және жоюға уақыт болады. Мықты іргетас қалауға мүмкіндіктің болуы студентке кейінірек тезірек оқуға мүмкіндік береді. Дәстүрлі мектеп жүйесіне әділдік үшін айтсақ, қолдаусыз, әрқайсысының олқылықтары мен оқу қарқыны әртүрлі отыз студентті бір мұғаліммен оқыту қиын.
Блум сипаттаған «екі сигма мәселесі» туралы мақала меңгеруге негізделген оқу контекстіндегі жеке репетиторлықтың артықшылықтарын көрсетті. Бұл мақалада Блум, егер студент тақырыпты немесе дағдыны меңгеру үшін репетитормен жұмыс істесе, студент екі стандартты ауытқуға тең жақсаруға қол жеткізетінін жазды — бұл адамды 50-ші процентильден шамамен 96-шы процентильге көтеретін орасан зор ілгерілеу.
Алайда, ол мұны «мәселе» ретінде қарастырды, өйткені қазіргі білім беру жүйелері топтық оқытуды осылайша масштабтай алмады, бұл екі стандартты ауытқуға дейіргi өсімді көптеген студенттер үшін қолжетімсіз етті. Орта тап немесе дәулетті отбасылар балаларына жеке репетиторлықтың қандай да бір түрін ұсыну арқылы бұл мәселені дәстүрлі түрде шешіп келді.
Көптеген жылдар бойы мен әлеуметтік-экономикалық жағдайына қарамастан мектептердің осындай деңгейдегі жекелендіруге тең қолжетімділікті қамтамасыз ету қажеттілігі туралы айтып келемін. Біз Хан академиясында (Khan Academy) уақыт өте келе барлығына арналған репетитор бола аламыз деген үмітте болдық. Мен репетитор дегенде, Аристотель Александр Македонский үшін болған репетитор түрін айтып отырмын. Яғни, тек үй тапсырмасына көмектесетін немесе сізді аздап алға итермелейтін адам ғана емес, бұл екеуі де құнды болса да. Мен жасағым келетін репетиторлық тәжірибе — бұл студенттің не білетінін және не білмейтінін терең түсінетін репетитормен сенім ұялатып, қарым-қатынас орната алатын тәжірибе. Біздің репетитор студентті не ынталандыратынын түсініп, соны білім беруді шынымен жақсарту үшін қолданады. Одан да көп, репетитор студент туралы білетіндерін мұғалімдер мен ата-аналарды қолдау үшін пайдаланады. Ең жақсы репетиторлар оқуды шынымен студентке бағытталған етеді.
Біздің платформа бұл тәжірибені сұраныс бойынша бейнелер мен жекелендірілген жаттығулар сияқты құралдармен әртүрлі жолдармен жақындата алды, бұл студенттерге концепцияларды өз уақытында және қарқынымен өңдеуге, жедел кері байланыс алуға және оқудағы олқылықтарын жоюға мүмкіндік берді. Мұның бәрі мұғалімдер мен әкімшілердің бақылау панельдерімен үйлестірілді. ЖИ пайда болғанға дейінгі жылдары біз педагогтарға дәстүрлі, тұрақты қарқынмен, меңгеруге негізделмеген әдістерден жекелендірілген қарқын мен меңгеруге қарай технологияға негізделген жолды ұсынуға тырыстық. Біздің жұмысымыз бойынша елуден астам тиімділік зерттеулері аптасына 30-60 минут жекелендірілген жаттығулармен айналысатын студенттердің оқуда 20–60 пайыздық жеделдетуді сезінгенін көрсетті. Khan Lab School және Khan World School сияқты орындарда студенттердің математикадан жылына бір жарымнан үш жылға дейінгі оқу деңгейін алға жылжытып жатқанын көріп отырмыз.
Дегенмен, «дәстүрлі» Хан академиясы оқытудағы іргелі өзгеріс болғанымен, платформаның мүмкіндіктері біршама шектеулі болды. Студенттер концепцияны жақсырақ түсіну үшін қосымша сұрақтар қоя алмады. Біздің бағалауларымыз сан енгізу, теңдеу енгізу және көп нұсқалы таңдаумен шектелді, тіпті кейбір тақырыптар ашық жауаптардан үлкен пайда көретін болса да. Сайттағы мақсат қою функциялары бәрібір қамқор репетитормен сөйлескендей әсер бермеді.
Содан кейін GPT-4 келді.
Бұл технология бізге барлық осы кемшіліктерді жоюға мүмкіндік беретіні маған тез түсінікті болды. Бақытымызға орай, біздің команданың барлық дерлік мүшелері GPT-4-ке қол жеткізген кезде оның әлеуетін көрді. Бірақ біз онымен көбірек жұмыс істеген сайын, GPT-4 қаншалықты қуатты болса да, оның шынымен тиімді болуы үшін ойластырылған инженерлік шектеулер (guardrails) мен қолдау қажет екенін түсіндік.
Бірлескен жұмыстың бұл түрі OpenAI басшылығының бізге әлеуетті серіктес ретінде хабарласуының себептерінің бірі болды. Қазір Грег Брокман үлкен тілдік модельдердің соңғы буыны тарихта білім беру үшін ең үлкен пайда әкелетін әлеуетке ие деп санайды. Оның ойынша, мұны істеудің ең жақсы жолдарының бірі — жер бетіндегі әрбір үйренушіні жеке репетитормен қамтамасыз ете алатын ЖИ жүйесін құру болды. Теориялық тұрғыдан сол «екі сигма» серпілісін қамтамасыз ете алатын «супер» репетитор түрі.
Мен өмірде әлемді өзгерте алатын мүмкіндіктер күн сайын келе бермейтінін, бірақ оны пайдалану мүмкіндігі туғанда, оны жүзеге асыру үшін барыңды салу керек екенін түсіндім. Генеративті ЖИ-дегі осындай жетістіктермен біз білім берудің сол «киелі тостағанына» — тиісті шектеулері бар, миллиондаған үйренушілер үшін оқу тәжірибесін айтарлықтай тиімдірек ете алатын ЖИ-ге өте жақын екенімізді сезіндім.
GPT-4-ті алдын ала көргеннен кейін бірнеше ай өткен соң, Хан академиясы бұл технологияға толықтай инвестиция салуға шешім қабылдады. Khanmigo-дағы біздің мақсатымыз — қолданыстағы оқу процесіне генеративті ЖИ-ді қосу арқылы Блумның екі сигма мәселесін шешу және соңында оны бүкіл планетаға тарату болды.
Біз Khanmigo-ны GPT-4-пен бірге іске қостық. ChatGPT-ге бастапқыда педагогтар тарапынан теріс реакция болды, бұл негізінен оның алдауға мүмкіндік беруіне байланысты еді. Біздің жаңа платформамыз — неғұрлым жетілдірілген модельді қолданатын және алдаудың алдын алу, мұғалімдерге ашықтықты қамтамасыз ету функциялары бар құрал — сондай теріс көзқарасқа тап болмайды деп үміттендік.
Бақытымызға орай, біз іске қосқан кезде педагогтар ChatGPT білім беруде нақты мәселелер тудырғанымен, бұл негізгі технологияға тыйым салу керек дегенді білдірмейтінін түсіне бастады. Бұл әсіресе маңызды болды, өйткені студенттерге болашақ мансабында технологияның осы түрімен жұмыс істеу қажет болуы мүмкін еді. 2023 жылдың наурызына қарай педагогтар білім беру үшін арнайы ойластырылған ЖИ құралын аңсап отырды.
Біз Khanmigo-ны көпшілікке жариялағанда, білім беру қоғамдастығынан, соның ішінде бастапқыда ChatGPT-ге тыйым салған көптеген мектеп округтерінен үлкен қолдау алдық. Олар GPT-4-тің негізгі ЖИ-ін қауіпсіз, тиімді және педагогикалық тұрғыдан негізделген түрде біріктірілгенін көріп қуанды.
Іс жүзінде бұл студенттер математикалық сұрақтан тіреліп қалғанда, чат өрісіне жазу арқылы Khanmigo-дан көмек сұрай алатынын білдіреді. Бірақ ЖИ оларға жауапты жай ғана айта салмайды. Керісінше, ол жақсы репетитор сияқты мәселені шешу жолын біртіндеп түсіндіреді.
СТУДЕНТ: Менде көпмүшелермен қиындықтар болып жатыр. Осы сұрақтағы көпмүшенің дәрежесін және жоғарғы дәрежелі коэффициентті қалай табуға болатынын түсіндіре аласыз ба? 3X2 – 5X2 + 2
KHANMIGO: Әрине! Кел, оны бөліктерге бөліп қарастырайық. Көпмүшенің дәрежесі — бұл көпмүшедегі айнымалының (бұл жағдайда x) ең жоғары дәрежесі. Жоғарғы дәрежелі коэффициент — ең жоғары дәрежелі мүшенің алдында тұрған сан. Біздің көпмүшеге қарап, x-тің ең жоғары дәрежесі бар мүшені және оның алдындағы санды анықтай аласың ба?
Егер студент келесі қадамда қателессе, Khanmigo былай деп жауап береді: «Жақын, бірақ дәл емес! Есіңде болсын, біз көпмүшедегі x-тің ең жоғары дәрежесін іздейміз. Кел, бірге қайта көрейік».
Khanmigo мұны тек математикада ғана жасамайды. Ол тарих, химия, физика және өнер бойынша да жұмыс істей алады. Ол студенттерді ынталандыра алады, викторина ала алады, бейнелерді қорытындылай алады және олардың қажеттіліктеріне нақты уақыт режимінде бейімделеді. ЖИ репетитордың тілі табиғи және жағымды. Егер студенттің ынтасы болмаса, Khanmigo: «Ей, сен мұны жақсы істеп жатырсың. Басында қиналсаң уайымдама. Кел, мына жаңа тәсілді көрейік? » — деп жауап береді.
ChatGPT-ден айырмашылығы, Khanmigo алдыңғы талқылауларды да есте сақтайды. Мысалы, егер алгебра үйреніп жатқан студент: «Бұл маған не үшін керек? » деп сұраса, ЖИ репетитор: «Жақсы, ал сені не қызықтырады? » деп сұрайды.
СТУДЕНТ: Математика емес! Мен футбол туралы сөйлескенді жөн көрер едім!
KHANMIGO: Жақсы! Онда, сен футбол жаттықтырушысысың делік және командаңның аптасына қанша сағат жаттығатынына байланысты соғатын голдар санын модельдегің келеді. Сен мынадай көпмүшені ойлап таптың: 3X2 –5X2 + 2. Бұл көпмүшенің дәрежесін және жоғарғы дәрежелі коэффициентті анықтай аласың ба?
Бірнеше күннен кейін сол студент тарих жобасымен жұмыс істеп жатқанда, ЖИ репетитор студенттің футболды жақсы көретінін есінде сақтайды.
KHANMIGO: Футбол лигасын елестетіп көрші. Оны басқарудың әртүрлі жолдары туралы ойланайық. Команда өзі қалаған нәрсені істеп, өзін-өзі басқара ма? Әлде орталық орган басқара ма? Федерализм — бұл билік орталық өкімет пен штаттар сияқты кішігірім саяси бірліктер арасында бөлінетін жүйе.
ЖИ сіздің қалауларыңыз бойынша ашық түрде жазбалар жүргізеді: ресми немесе ауызекі тілді ұнататыныңызды, қысқа немесе ұзақ жауаптарды қалайтыныңызды тіркейді. Кез келген уақытта оның сіз туралы не біліп жатқанын көріп, өзгерте аласыз. Бұл жад үлгерімді ата-аналар мен мұғалімдерге хабарлай алады.
Khanmigo студенттерге қиын сұрақтар бойынша жол көрсетеді және қосымша сұрақтар қояды. ЖИ репетитор студенттерді олардың оқу шегінде, проксимальды даму аймағында, оларды шыңдайтын, бірақ тым қиын емес нақ сол Goldilocks zone деңгейінде қарсы алады. Ең бастысы — студенттер өздерін осы саяхаттың бір бөлігі ретінде сезінеді.
Бұл парадигмалық ауысымның ауқымы өте үлкен. Khanmigo-ның көмегімен бізде мықты адам репетитордан ажырату қиын жасанды интеллект бар. Біз жекелендіруді имитациялайтын әлемнен, студенттерді саяхаттарында нақты адам репетиторы сияқты қолдайтын әлемге өтеміз. ЖИ репетитор студенттер жұмыс істеп жатқанда олардың қасында болады.
Сондай-ақ, ол бүкіл оқу процесінде оларды Сократтық сұрақ қою әдісіне тарту арқылы жақсы ойшыл болуға үйретеді. Бір репортер Khanmigo-ның саяси тұрғыдан сезімтал мәселелерді қалай шешетініне күмәнмен қарады.
«Жақсы, кел оны бірге көрейік», — деп ұсындым мен. Репортер эксперимент үшін қаруды бақылауды жақтайтын және Екінші түзетудің мағынасы жоқ деп санайтын студент ретінде әрекет етуді ұсынды.
Мен: «Неліктен бізде Екінші түзету бар? Бұл ақылға қонымсыз сияқты! » — деп жаздым.
KHANMIGO: Сеніңше, негізін қалаушылар бастапқыда Екінші түзетуді не үшін енгізді?
Оның студенттің пікірін жоққа шығармағанын немесе қуаттамағанын байқаңыз, ол тек мәселе туралы тереңірек ойлануға шақырды.
Мен: «Олар Англиядан тәуелсіздігін алуға тырысты. Қару ұстау құқығы тәуелсіздікті сақтауды қамтамасыз етеді деп есептеді. Бірақ ол басқа заман еді! » — деп жаздым.
KHANMIGO: Бұл өте жақсы түсініктеме. Иә, ол басқа заман еді, бірақ неге Екінші түзету осыншама уақыт бойы сақталып қалды деп ойлайсың?
Ол әлі де студентті тереңірек ойлануға итермелеп жатты. Репортер таңғалды. Khanmigo студентті өнімді түрде сынап жатты — бұл қарапайым сыныпқа қарағанда әлдеқайда аз біржақтылық көрсетіп, студентті шынымен ойлануға итермеледі!
Оқу тапсырмасынан кейін ол: «Бұл эссе туралы сенің пікірің қандай? » деп сұрауы мүмкін. ЖИ репетитор машина сияқты естілмейді, ол жағымды, ойлы және жанашыр сезіледі.
Адам репетиторларына сұраныс әрқашан болса да, ЖИ қолжетімділігі төмен студенттер үшін деңгейді көтереді. Студент адам репетиторымен аптасына бірнеше сағат айналысуы мүмкін, бірақ Khanmigo оларға 24/7 қолжетімді. Кейбір студенттер ЖИ-ге сұрақ қоюды ыңғайлырақ сезінуі мүмкін, өйткені олар сотталудан немесе адамның уақытын босқа өткізуден қорықпайды.
Жадпен, керемет біліммен және табиғи дауыспен нығайтылған ЖИ репетиторлар уақыт өте келе Блумның бастапқы тұжырымдарының нәтижелерінен де асып түсуі мүмкін.
II бөлім
Әлеуметтік ғылымдарға үн беру
Өнер — бұл Құдай мен суретшінің ынтымақтастығы, ал суретші неғұрлым аз әрекет етсе, соғұрлым жақсы болады. — Андре Жид
Дана адаммен үстел басындағы бір сөйлесу он жылдық кітап оқудан артық. — Генри Уодсворт Лонгфелло
Неліктен студенттер жазады
Бір нәрсе дұрыс емес сияқты көрінді.
Фурман университетінің профессоры Даррен Хик Дэвид Юмның философиясы туралы сабақта студенттің жұмысына тап болды. Хик әрқашан плагиатты іздеп жүреді. Көбінесе алдау интернеттен ақпаратты жай ғана құрастыра салуға ұқсайтын. Алайда бұл жұмыс тым таза болды.
Ол мұқият оқыған сайын, жұмыс соғұрлым проблемалы бола түсті. Студент қате ақпаратты факт ретінде сенімді түрде айтып отырды. Хик Google-дан іздеп көрді, бірақ нәтиже шықпады. Ол OpenAI-да аккаунт ашып, студенттің осындай жұмыс жазу үшін қандай нұсқау бергенін анықтады. Мұнда ол ЖИ-дің «галлюцинация» жасап, қате ақпаратты факт ретінде көрсететінін білді. Ол жұмысты ЖИ жазғанына толық сенімді болды.
Сұмдық! Жасанды интеллект осында келді, мұнымен бірге мұғалімдердің қорқынышты түсі де келді. Хик студенттер үшін эссе жазатын технологиямен бетпе-бет келді — бұл технология оқу процесін жазу процесінен алып тастауы мүмкін еді. Ол Facebook-те осы туралы ескерту жасады.
Қорқуға себеп бар еді! GPT технологиясы білім беру жүйесіне экзистенциалды қауіп төндірді. ЖИ адам жазғаннан ажырату мүмкін емес мәтіндерді жасайды. Бұл дәстүрлі плагиат емес, өйткені бұл жаңа мәтін. Студенттік адалдықпен қоштаса беріңіз, өйткені ЖИ-ді пайдалану азғыруы оқытуды әлдеқайда қиын іске айналдыратын еді. Педагогтар бұған не істеуі керек еді?
Осы қауіптерді алғашқылардың бірі болып жария түрде байқаған профессор ретінде, Хиктің Facebook-тегі жазбасы вирустық сипат алып, тез тарап кетті. Бұқаралық ақпарат құралдары хабарласа бастады. Бірнеше күннің ішінде Хик студенттің ChatGPT қолданғанын әшкерелегені үшін халықаралық деңгейде танымал болып, қаланың жаңа «академиялық шерифі» деген атқа ие болды. «Бұл студенттерді шошытуға жеткілікті болады деп ойларсыз, бірақ олай болмады», — дейді ол. «Келесі семестрде мен тағы бір студенттің эссе жазу үшін ChatGPT қолданғанын ұстап алдым! » (Менің күдігімше, ол ұстай алмаған басқа да студенттер болды, өйткені олар ChatGPT-ті неғұрлым ақылдырақ қолданып, оның нәтижелерін тексеруге ерінбеген болуы мүмкін).
Хик GPT арқылы жазылған жұмыстарды анықтауға барын салып, студенттердің өз аудиториясында ChatGPT-ті қолдануын шектеуге тырысуы мүмкін еді, бірақ соңында бұл әрекеттің нәтижесіз екені белгілі болды. Егер студенттер ChatGPT-ті жазу үшін қолдану тәсілін өзгертпесе, бәлкім, Хиктің өз сабақтарында оған деген көзқарасын өзгертетін уақыты келген шығар. Ол бар уақытын жазалауға жұмсай алар еді немесе білімді батылдыққа сүйеніп, генеративті жасанды интеллект оның студенттерін қалай жақсырақ білім алушы ете алатыны туралы ойлана алар еді.
Бұл салаға алғашқылардың бірі болып келген басқа да педагогтар осындай тығырыққа тіреліп, оны бетбұрыс нүктесіне айналдырды. Бұл бетбұрыс нүктесі бізді, ең алдымен, жазу тапсырмаларының не үшін берілетінін қайта қарауға мәжбүр етеді. Жазу тапсырмасы арқылы нені іске асырғымыз келетінін қайта зерделеу арқылы біз ChatGPT-тен кейінгі әлемдегі алдау мәселесін қалай шешуге болатынын да ойластыра аламыз.
Өзінің мәні бойынша, жазу — бұл коммуникация формасы. Бұл құрылымдық ойлауды, тіл мен грамматиканы еркін меңгеруді талап ететін коммуникация түрі. Және, әрине, не туралы жазатыныңызды білуіңіз керек. Егер бұл редакциялық мақала болса, сіз өз пікіріңізді қалыптастырып, оған неліктен сенетініңізді алдымен өзіңізге түсіндіріп алуыңыз қажет. Егер бұл зерттеу жұмысы болса, сіз қолданыстағы зерттеу әдебиеттерін игеріп, оны өзіңіздің жаңа зерттеулеріңіз бен талдауларыңызбен толықтыруыңыз керек. Егер бұл жаңалықтар материалы болса, қызықты мәліметтер алу үшін адамдардан сұхбат алып, қоғамдық жазбалар немесе мемлекеттік деректер сиянты басқа дереккөздерден зерттеу жүргізуіңіз қажет. Егер бұл көркем шығарма болса, сізге қиял және қызықты оқиғаның не екенін түсіну сезімі қажет.
Егер мұғалімнің мақсаты студенттерге құрылымдық ойлау, тіл мен грамматика, қарапайым оқиға баяндау немесе жай ғана пікір қалыптастыру және оны дәлелдеу бойынша тәжірибе беру және бағалау болса, онда ChatGPT-ті қолдануға қатты азғыруы мүмкін дәстүрлі үй тапсырмасының қажеті жоқ болуы мүмкін. Оның орнына, сыныптағы бақыланатын, бес абзацтық эссе тиімдірек болады және бұл мұғалімнің көбірек қолдауы бар контексте жүзеге асады (мұғалімдер студенттердің жұмыс процесін тікелей бақылай алады). Егер тапсырманы бір отырыста аяқтау қиын болса, студенттер оны бірнеше сабақ бойы мұғалімнің қасында жұмыс істей отырып орындай алады, бұл жұмыстың олардың өздерінікі екеніне кепілдік береді.
Егер мақсат студенттің жаңа зерттеу жүргізу қабілетін немесе зерттеуші журналистикамен айналысу шеберлігін түсіну болса, онда ChatGPT-ті қолданудың өзі соншалықты жаман ба? Өйткені, ChatGPT ең маңызды бөлікті — эксперимент жүргізуді, адамдармен сұхбаттасуды немесе оқиғаны бақылауды істей алмайды. Оның үстіне, жұмыс орнында бұл тапсырмалар үшін ChatGPT сияқты құралдар барған сайын көбірек қолданылатын болады, сондықтан студенттердің оларды мектепте жүргенде қолданып үйренгені жақсы емес пе?
Бұл сұрақтар мен алаңдаушылықтар алдаудың таксономиясы туралы неғұрлым іргелі әңгімені бастайды, ол күрделі, қайшылықты және кейде оның алдын алу сияқты оны анықтау да қиын. Сіз қайсысы жаман екенін талқылай аласыз: біреуге эссе жаздырып алу ма, әлде ашық плагиат па? Екі жағдайда да біреудің еңбегін өзіңіздікі ретінде көрсетуге тырысасыз. Эссе құрастыру үшін интернеттен көшіріп басу — бұл алдау, басқа біреудің тестінен көшіру немесе әпкеңіздің бес жыл бұрынғы жұмысын өз атыңыздан өткізу де солай.
Бірақ достармен немесе отбасымен ой бөлісу ше? Олардан жұмысыңызды сынға алуды сұрау ше? Егер сіз тезисіңізді ойластыруға немесе дәлелдеріңізге деректер табуға көмек алсаңыз ше?
Мұнда жағдай одан сайын күрделене түседі. Эссе жазу кезінде отбасы мүшелерінен, жазу бойынша коучтан немесе репетиторлардан көмек алу алдау болып санала ма? Осыдан елу жыл бұрын мұғалімге емле мен грамматиканы тексеретін құралдар алдау сияқты көрінуі мүмкін еді, бірақ қазір олар қалыпты тәжірибеге айналды. Ал грамматикаңызды ғана түзетіп қоймай, бүкіл абзацтарды түсініктірек және мағыналы ету үшін қайта жазып бере алатын Grammarly сияқты құралдар ше? Бұл — көптеген мұғалімдер алдау деп санамайтын күнделікті құрал.
Және мұның бәрі біз генеративті ЖИ-ді қоспай тұрғандағы жағдай. Егер студент ЖИ-ден кеңес сұрап, бірақ оны қолданбаса, немесе бір абзацты өңдеп беруді сұраса, немесе оның негізінде мүлдем басқа жұмыс жасап шығатындай деңгейде алғашқы нұсқасын жасап беруді сұраса — бұл сценарийлердің кез келгені алдау болып санала ма?
«Гуманитарлық ғылымдарда — ағылшын тілі, әдебиет, өнер, музыка және мәдениет — біз генеративті ЖИ-дің студенттерге ерекше дүние жасауға көмектесу жолындағы тамаша қадам екенін көріп отырмыз», — дейді Йель университетінің гуманитарлық ғылымдар профессоры Александр Гил Фуэнтес. «Біз генеративті ЖИ-дің неге жақсы екенін және ең бастысы, неге жақсы емес екенін үйреніп жатырмыз. Ал ол жақсы емес нәрсе — бұл бірегейлік».
Сонымен, ол неге жақсы?
«Мен студенттеріме технологияны нөлден бастауға көмектесу үшін қолдануды айтамын», — деп жалғастырады Фуэнтес. «Бұл — алғашқы өңдеу құралы, ал студенттердің міндеті — ЖИ-ге сұрақ қою, қайта-қайта тексеру және оны өздерінің бірегей жұмыстарын алға жылжыту үшін пайдалану».
Бұл, әрине, жаңа тұжырымдама. Біз технологияны қазіргі маңызды функцияны алмастырушы ретінде қарастырғанда, бұл қорқынышты болуы мүмкін, өйткені бұл белгілі бір жоғалтуды білдіреді. Дегенмен, оны жетістік ретінде көрудің жолы бар. Білімді батылдық призмасы арқылы мұғалімдер эссе жазуға деген көзқарастарын басынан аяғына дейін қайта қарастыруда.
«Сіз ЖИ-мен бірге жазасыз, бірақ ол сіз үшін жазбайды», — дейді Пенсильвания университетінің Уортон мектебінің қауымдастырылған профессоры Итан Моллик. Ол мұнда инновациялар мен кәсіпкерлікті, әсіресе жасанды интеллектке қатысты мәселелерді зерттейді және оқытады. «Педагогтар үшін бұл өзгерісті қабылдау маңызды болмақ және бұл қорқынышты. Мұны тыңдап отырып қорқу — қалыпты жағдай. Бірақ біз ЖИ-ге дейінгі эссе жазу тәсілдерінің көбінің қазір мағынасыз екенін түсінеміз». Оның айтуынша, сыныпта жақсы жаза алмайтын адамдар сыныптан тыс жерде де нашар эсселер жазған. ЖИ оларға қуып жетуге көмектеседі және олардың дағдыларының деңгейі туралы түсініктеме береді; оқытушылар үшін ЖИ көмек пен назарды ең көп қажет ететін студенттерді анықтауға көмектеседі. «Біз ChatGPT-пен әлем өзгермегендей кейіп таныта алмаймыз. Ол үшін тым кеш. Бұл қазір осында, біз қаласақ та, қаламасақ та, оқытушы ретінде бейімделуіміз керек».
Хик сияқты, Моллик те бағытын өзгертті; технологияға тыйым салудың орнына, ол студенттерін одан хабардар болуға және оны қолдануға ынталандырды. Алдау немесе алдамау — енді мәселе бұл емес; алдаудың семантикасы мұның эссе жазудың педагогикалық процесі үшін нені білдіретіні туралы үлкен бейнені назардан тыс қалдырады. Профессорлар алдаудың өз стандарттарын қалыптастыра алады, яғни бұл шекаралар құбылмалы. Ең бастысы — мұны алдау деп атауға болатындығы емес, мұны жазу деп атауға болатындығы.
Моллик барлық студенттеріне генеративті ЖИ-ді қолдана отырып, барынша жақсы эссе жазуды тапсырады. Алдыңғы жылдармен салыстырғанда жұмыс сапасының айырмашылығы өте үлкен. «Менің сыныбымда зерек болғанымен, жазуға шебер емес студенттер, ағылшын тілін үшінші тіл ретінде білетіндер немесе жазуды ешқашан жақсылап үйренбеген ортадан келген адамдар болды; ChatGPT-тің кішкене болсын көмегі олардың жазуына үлкен өзгеріс әкелді». Генеративті ЖИ оның студенттерінің деңгейін көтерді, бұл өз кезегінде Молликтің жұмыс сапасына деген талаптарын арттырып, оны жақсы эссе туралы түсінігін өзгертуге итермеледі. «Мен қазіргі кезеңде мінсіз жазылмаған ештеңені қабылдамаймын. Не үшін әуре болу керек? »
Моллик, Фуэнтес және Хик сияқты педагогтар бұл генеративті ЖИ құралдары біздің студенттерді әлдеқайда білікті және тиімді жазушы ететінін байқауда. Олар сондай-ақ, эссе дайындау бұрын студенттердің сыни ойлау, талдау және жазу дағдыларын игеруіне көмектесетін маңызды құрал ретінде қарастырылса, қазір жасанды интеллект студенттерге тақырыппен жұмыс істеуге, ақпаратты жинауға және талдауға, өз идеялары мен дәлелдерін білдіруге тең, тіпті одан да жақсы мүмкіндіктер беретінін көруде.
Мектептегі жазудың болашағы педагогикалық мақсаттар мен мұғалімнің дайындығына байланысты әртүрлі іс-әрекеттер жиынтығына айналады. Мен өз ойларын құрылымдауды және грамматикалық тұрғыдан дұрыс сөйлесуді үйрену әрқашан құнды болып қала береді деп сенемін. Бұл көбінесе жазу арқылы жақсырақ меңгеріледі, бірақ бұл дағдылар ауызша коммуникацияға да ауысады. Егер мен студенттерімнің осы жағынан мықты болғанын қалайтын педагог болсам, мен сыныпта 100 пайыз студенттің өз жұмысы болатын жазу тапсырмаларын көбірек берер едім. Сондай-ақ, мен студенттерден өз көзқарастарын немесе хабарламаларын жеткізетін бейнероликтер жасауды сұрай алар едім. Тіпті бұл жағдайда да, студент генеративті ЖИ-ден алынған жобадан бастап, содан кейін оны тексеріп немесе өңдейтін тапсырмаларды араластырып отыру пайдалы болар еді. Екінші жағынан, егер мен жұмыстың мәні нақты әлемде бірдеңе жасау деп білсем, ал жазу — студенттің барлық зерттеулерін, сұхбаттарын, бақылаулары мен прогресін жеткізудің жолы ғана болса, онда көптеген мұғалімдер жоғарыда сипатталған профессорлар сияқты генеративті ЖИ құралдарын қолдануға рұқсат беруі мүмкін.
Khanmigo-мен біз мұғалімдер үшін студенттердің жазуды үйрену қажеттілігі мен генеративті ЖИ-дің қолдауын теңгеруге бағытталған орта жолды жасап жатырмыз. Бұл сценарийде Khanmigo қуатты нұсқаушы ретінде әрекет етеді, бірақ жұмыстың негізгі бөлігін студент атқарады. Студент Khanmigo-дан: «„Ұлы Гэтсби“ туралы эссе жазғанда қандай мәселелерді ескеруім керек? » — деп сұрай алады. Ол Америка арманы, әлеуметтік тап және теңсіздік, Джаз дәуірі және «Гүрілдеген жиырмасыншы жылдар» сияқты тақырыптарды, сондай-ақ романдағы жасыл шам, доктор Т. Дж. Эклбургтың көздері және «Күл алқабы» сияқты негізгі символдарды ұсынады. Студент өзі жазған бірнеше абзацты алып, оны оқып шығуды және оның күшті және әлсіз жақтарын сынауды сұрағанда технология жақсы жұмыс істейді. Ол студенттерге қарсы уәждер келтіруге және жазғандарын неғұрлым сенімді етуге көмектеседі, оларды эссе туралы жақсы жазу коучы сияқты ойлауға итермелейді. Тағы да айта кетейін, ЖИ репетиторы жұмысты студенттер үшін істемейді. Керісінше, ол олармен бірге жұмыс істейді. Бірнеше секунд ішінде жасанды интеллект кері байланыс беріп, жақсартуды қажет ететін тұстарды атап өтеді және жұмысты қалай қайта қарау мен жетілдіруге болатыны туралы ұсыныстар береді. Ол студенттердің өз стилін қалыптастыру кезінде үн, дауыс және перспективаны реттеуге көмектеседі. Ең жақсы жағдайда, білімге негізделген ЖИ платформасы әлемдегі ең жақсы көмекші және әріптес бола алады, ол өз бағалауында объективті және талдауында мұқият болып, бір ғана нәрсеге — студенттің дағдыларын шыңдауға арналған.
Бұл студентке қолдау көрсетуден де көп нәрсені істейді. Khanmigo студент пен ЖИ ынтымақтастығының соңғы нәтижесін мұғаліммен бөліскен кезде, ол сонымен қатар жұмыс процесі мен ЖИ-дің қаншалықты көмектескені туралы есеп береді. Мұғалім студенттің күшті жақтары мен жақсартуды қажет ететін тұстары туралы әлдеқайда анық түсінік алады. Khanmigo былай деп хабарлай алады: «Біз қағазбен төрт сағаттай жұмыс істедік. Сал басында тезис табуда қиналды, бірақ мен бағыттаушы сұрақтар қою арқылы оған көмектесе алдым. Жоспарлау жақсы өтті. Мен тек қорытындының бәрін біріктіретініне көмектестім. Сал жазудың көп бөлігін өзі істеді. Мен оған грамматиканы реттеуге және үшінші абзацтағы дәлелін күшейтуге көмектестім. Тапсырманың критерийлеріне сүйене отырып, мен Салға B+ алуды ұсынамын. Міне, мен бұл жұмысты критерийлер бойынша қалай бағалағанымның егжей-тегжейлі сипаттамасы».
Бұл контексте студенттің ChatGPT қолдану арқылы алдауы да қиын болады. Егер олар эссе жазу үшін ChatGPT-ті қолданып, мәтінді тапсырмаға жай ғана көшіріп салса, Khanmigo мұғалімге: «Біз бұл эссемен бірге жұмыс істеген жоқпыз, ол кенеттен пайда болды, сондықтан біз күмәндануымыз керек», — деп айтады.
Мәтінді түсінудің болашағы: әдебиет жан бітіретін жерде!
Аризона штатының университетімен бірге ашқан Khan World School атты толық уақытты онлайн мектепте оқитын Үндістандағы тоғызыншы сынып оқушысы Саанви сабаққа «Ұлы Гэтсбиді» оқып жүрген еді. Мұғалімі оған роман туралы бірнеше негізгі сұрақтарды талқылау үшін бейне тапсырма берді, Саanви өзін тығырыққа тіреген бір сұраққа тап болды: «„Ұлы Гэтсбиде“ Джей Гэтсби неге үнемі жасыл шамға қарай береді? »
Жауабына сенімді болмағандықтан, ол көптеген еңбекқор студенттер тығырыққа тірелгенде істейтін нәрсені істеді: осы тақырып бойынша веб-іздеулер жүргізе бастады. Тапқандарына көңілі толмаған соң, ол тағы бір қадам алға басты.
Ол Khanmigo-ға жүгініп... Джей Гэтсбидің өзімен сөйлесуді сұрады.
ДЖЕЙ ГЭТСБИ: А, сізбен кездескеніме қуаныштымын, ескі досым. Мен — Джей Гэтсбимін, Ф. Скотт Фицджеральд классикасындағы жұмбақ миллионермін. СААНВИ: Мырза Гэтсби, сіз неге жасыл шамға қарай бересіз? ДЖЕЙ ГЭТСБИ: А, жасыл шам. Бұл — менің армандарым мен тілектерімнің символы. Көріп тұрғаныңыздай, ол Дэйзи Бьюкененнің причалының ұшында, менің зәулім үйіме қарама-қарсы шығанақта орналасқан. Мен оған іңкәрлікпен қараймын, өйткені ол менің өткенге деген аңсарымды және өмірімнің махаббаты Дэйзимен қайта қауышу үмітімді білдіреді.
«Біз жай ғана сөйлесе бастадық», — дейді маған Саанви. «Мен Джей Гэтсбимен тамаша сөйлесіп отырдым. Бір кезде Гэтсби мырзаның бар уақытын алып жатқаныма ыңғайсызданып, одан кешірім сұрадым! Сонда Гэтсби: „О, жоқ, мен шын мәнінде Джей Гэтсби емеспін, мен жай ғана жасанды интеллект симуляциясымын“ — деді».
Бұл біздің білім алушыларды қызықтыратын және олардың ой-өрісін кеңейтетін өзара әрекеттестіктің нақ өзі. Бүгінде сіз Виктор Франкенштейнмен, Эстер Принмен немесе Одиссеймен сөйлесе аласыз.
Оқуды түсінуді жеңілдетуден бөлек, ЖИ білім алушыларға кейіпкерлер әлеміне бірнеше жыл бұрын ғана ғылыми фантастика болып көрінген тәсілдермен енуге мүмкіндік береді.
Педагогтар үшін бұл ЖИ жазу және түсіну құралдары өз студенттерінің ақпаратты қалай оқитынын және өңдейтінін жақсырақ түсінуге көмектеседі. Мәтінді түсінудің өте маңызды екеніне бәріміз келісетін шығармыз. Онсыз әлемде бағдар табу, тіпті негізделген шешімдер қабылдау қиын. Алдымен жақсы оқи алмай, жақсы жаза бастау мүмкін емес деп айтуға болады. Өкінішке орай, біз қазір өте нашар жағдайдамыз. АҚШ-тың Білім департаментінің деректеріне негізделген 2020 жылғы Gallup талдауына сәйкес, он алты мен жетпіс төрт жас аралығындағы американдықтардың 54 пайызы алтыншы сынып деңгейінен төмен оқиды.
Бұл күрделі мәселе, бірақ мен ЖИ осы салада айтарлықтай өзгеріс жасайды деп үлкен үміт артамын.
Көптеген мектептерде мәтінді түсінудің ресми тәжірибесі кітаптар мен мақалаларды оқу арқылы жүзеге асады. Студенттің түсінігінің дәлелі әдетте эссе немесе сыныптағы талқылаудың қандай да бір түрі арқылы көрінеді. Бұл тәжірибе қаншалықты бай болғанымен, оны стандарттау және масштабтау қиын. Осыған байланысты, мәтінге негізделген дәстүрлі көп таңдаулы сұрақтар студенттерді жоғары деңгейлі тестілерде (мысалы, SAT, ACT, мемлекеттік жыл соңындағы емтихандар) бағалаудың негізгі тәсілі болып табылады.
Мәтінге негізделген көп таңдаулы сұрақтар өздігінен жаман емес. Шын мәнінде, олар оқудың кейбір өлшемдерін жаттықтырудың және бағалаудың тамаша тәсілі бола алады. Бірақ олардың мүмкіндіктері шектеулі. Стандарттау арқылы студенттердің жетістіктерін өлшеуге бағытталған ынталандырулардың кесірінен, үлгерімі төмен студенттермен жұмыс істейтін педагогтар осы көп таңдаулы емтихандарға ұқсайтын сынып жұмыстарына басымдық береді, бірақ олай істегенде бұл студенттер оқудың өте тар аясын ғана көреді (және бұл тәсілдің студенттердің сол көп таңдаулы емтихандардағы үлгерімін арттыратыны да белгісіз). Бағалауға баса назар аудару студенттердің неғұрлым алуан түрлі мәтіндермен және форматтармен жұмыс істеуіне кедергі келтіреді. Мысалы, көптеген педагогтар студенттерге еркін жауап беруге және мәтін туралы диалогқа түсуге мүмкіндік беру олардың тереңірек оқуына жағдай жасайтынын іштей сезеді. Олар сондай-ақ мәтінді түсінуді жазумен ұштастырудың екеуін де жаттықтырудың тамаша тәсілі екенін көреді. Өкінішке орай, мұндай іс-әрекеттерді стандарттау және масштабта бағалау қиын.
Бірақ егер біз көп таңдаулы емес, қолжетімді, стандартталған мәтінді түсіну тәжірибесі мен бағалауын жасай алсақ ше?
Елестетіп көріңізші, тапсырма студенттерге мәтінді талқылау кезінде еркін жауап беруге мүмкіндік береді. Бұл — үлкен тілдік модельдер жақсы атқара алатын іс. Көп таңдаулы сұрақтарға жауап берудің орнына, студенттер автордың сөз таңдауының астарындағы ниетін жазып береді немесе үзіндінің негізгі идеясын зерттейді (сонымен бірге сол үзіндінің бөліктерін белгілейді). Содан кейін ЖИ студенттің жазғанына негізделген қосымша сұрақтар қояды. Ол студенттерден аяқталмаған эссенің қорытындысын жазуды сұрауы мүмкін, бұл оларды алдында айтылғанның бәрін түсінуге мәжбүр етеді. Осы өзара әрекеттестіктерге сүйене отырып, ол студент пен мұғалімге түсінік деңгейі туралы кері байланыс бере алады. Біз мұндай құралдармен қазірдің өзінде жұмыс істеп жатырмыз. Әзірге біздің команда мұқият құрастырылған нұсқаулардың арқасында GPT-4 сияқты үлкен тілдік модельді жақсы сұрақтар қоюға және тақырып бойынша мағыналы талқылау жүргізуге мәжбүрлеуге болатынын анықтады. Міндет — ЖИ-дің жақсы және тұрақты бағалауын қамтамасыз ету. Мен біз бұған қол жеткіземіз деп сенемін.
Бұл идеяны мәтінге негізделген сұрақтардан ары қарай кеңейтейік. Елестетіп көріңізші, кітап оқып отырып, студент әр тараудың соңында ЖИ-мен талқылау жүргізе алады. ЖИ студенттен осы уақытқа дейін кітап туралы не ойлайтынын немесе материалда ерекше қызықты немесе түсініксіз нәрсе болды ма деп сұрауы мүмкін. Ол негізгі тақырыптар туралы немесе студенттің кейіпкердің көзқарасымен немесе іс-әрекетімен келісетін-келіспейтінін сұрай алады. Мұның бәрі Сократтық диалог арқылы жүзеге асады. ЖИ студентке кері байланыс беріп, бұл туралы мұғалімге де хабарлайды. Студент, әрине, өзі оқып жатқан нәрсенің кез келген аспектісі бойынша кез келген сұрағын қоя алады. Студенттер үшін бұл дәстүрлі кітап туралы есептен (book report) қаншалықты қызықты болатынын ойлап көріңізші. Бұл педагогикалық тұрғыдан да әлдеқайда бай; бүгінде кітап туралы есептер көбінесе студенттердің сюжетті қысқаша баяндауынан және интернеттен немесе CliffsNotes-тен алған идеяларын қосуынан тұрады.
Бізге мәтінді түсінудің бұл түрін тек тіл сабақтарымен шектеудің қажеті жоқ, өйткені ол кез келген оқулыққа немесе мақалаға қолданыла алады. Студенттер тіпті Мария Кюридің симуляциясымен эксперименттер жасай алады немесе Джеймс Мэдисон немесе Александр Гамильтонның симуляциясымен бірге «Федералист жазбаларын» (Federalist Papers) жаза алады.
ЖИ және шығармашылық
Шығармашылық және Жасанды Интеллект
1970 жылдардың соңында кинорежиссер Фрэнсис Форд Коппола жасанды интеллект саласындағы жұмыстарымен танымал футурист әрі өнертапқыш Рэй Курцвейлдің алғашқы өнертабыстарының бірі — Kurzweil Reading Machine құрылғысын сатып алды. Reading Machine баспа мәтінін сканерлеп, оны синтетикалық сөйлеуге айналдыру үшін оптикалық таңбаларды тану технологиясын қолданды, бұл көру қабілеті бұзылған адамдарға баспа материалдарын оқуға көмектесті. Марио Пьюзоның романын «Өкіл әке» (The Godfather) классикалық фильміне айналдырып үлгерген Коппола машинаны тырнақшаларды тануға үйрету идеясын ойлап тапты. Бірнеше түзетулерден кейін ол машинаға романды енгізе алды, ал ол мәтінді оқып, барлық диалогты фильм сценарийіне ұқсайтын нәрсеге айналдырды. Коппола алғашқы тілді тану технологиясына негізделген бұл тапқыр тәсілді Zippy Script деп атады; бұл — адамның жазуына кететін уақыттың аз ғана бөлігінде ұзақ сценарий жасаудың оңайлатылған әдісі еді. Бәрі жақсы болып жатқанда, оған Writers Guild (Жазушылар гильдиясы) хабарласты.
«Олар: «Тоқтаңыз, сценарийлеріңізді машинаға жаздыруға болмайды! » — деді. Бірақ Zippy Script технологиясы сценарий жазған жоқ. Оның істегені — кітап форматын сценарийге ұқсас нәрсеге өзгерту ғана еді», — дейді Коппола маған. Машина шығармашыл адамдардың жұмысын тартып алып жатыр ма? Егер көбірек кинематографистер мұндай құрылғыларды қолданса, сценаристермен не болмақ?
Коппола өзі де байқамай, басқаларға қарағанда қырық жылдан астам уақыт бұрын дабыл қақты — бұл дабыл қазіргі <span data-term="true">генеративті ЖИ</span>-дің келуімен әрбір саладағы әрбір шығармашыл маман еститін және назар аударатын сиренаға айналды.
Бүгінгі таңда ЖИ зияткерлік капитал үшін күресті және сонымен бірге шығармашылықтың болашағына қатысты мәселені басты назарға шығарды. Қарапайым мәтіндік нұсқаулардың (промпттардың) көмегімен ЖИ өте шығармашыл болып көрінуі және таңқаларлық керемет әрі ерекше көркем әдебиет немесе поэзия туындыларын — тіпті сценарийлерді де шығаруы мүмкін. Және бұл жазбаша сөзден әлдеқайда асып түседі. Біз кез келген ЖИ бағдарламаларына мәтінді енгізе аламыз, олар бірнеше секунд ішінде осы нұсқауларды қабылдап, керемет кескіндерді, бейнелерді және музыканы шығара алады.
Мен мұның мысалдарын алғаш көргенде, сіздердің көбіңізде туындаған сұрақтар менде де пайда болды: Генеративті ЖИ шығармашылықтың жауы ма? Егер шығармашылықтың негізі жеке бастама болса, балаларымыз жай ғана генеративті ЖИ-ге негізделген қолданбаға кіріп, сұранысты жазып немесе айтып, содан кейін өздерінікі емес қиялмен жасалған туындыларды жасағанда не болады? Балаларымыз өз бетінше шығармашылықпен ойлауды қалай үйренеді?
ЖИ-дің оқушылар шығармашылығына әсер ету және оны шектеу дәрежесі бұл технологияны түсінікті себептермен жаңа бақылау астына алды. Дәлел ретінде, эсселер мен көлемді жауаптар жазу қабілетіне байланысты генеративті ЖИ-ді сыныптарда қолдануға тыйым салған барлық мектеп округтерін қараңыз. Егер машиналар сөздерді немесе әңгімелерді жоғары деңгейде жасай алса, оқушылар неге өздерінің шығармашылық қабілеттеріне сенуі керек? Бұл чат-боттар блог жазбаларын, подкаст сценарийлерін, романдарды және тіпті Копполаның түрлендірілген Kurzweil Reading Machine құрылғысы шығаруы мүмкін нәрселерден әлдеқайда озық сценарийлерді жаза алады.
Олар мұны істегенде, генеративті ЖИ-дің қаншалықты түпнұсқа бола алатыны туралы сұрақ туындайды. Скептиктер оның негізгі деңгейінде бар мәтіндерде жаттықтырылған ЖИ моделінде кодталған заңдылықтарға негізделген мазмұн шығаратынын алға тартады. Оның оқыту деректерінің шектеулері шығармашылық көріністердің немесе идеялардың ауқымын тарылта ма?
Тіпті 1970 жылдардың соңында Коппола технологиядағы жетістіктер шығармашылыққа кедергі келтіріп қана қоймай, шығармашылық процесті жақсартатынын көрді. Сол сияқты, үлкен тілдік модельдер жаңа идеяларды тудыру, іш пыстырарлық тапсырмаларға уақытты үнемдеу және жұмысқа құнды түзетулер енгізу арқылы — егер ол дұрыс қолданылса — дәл солай істеуге мүмкіндігі бар.
Ноам Хомский адам шығармашылығы мен OpenAI компаниясының GPT-4 және Google-дың LaMDA сияқты үлкен тілдік модельдерінің арасындағы қызықты айырмашылықты алға тартады. ЖИ — машиналық оқытудың кереметі, деп жазады ол The New York Times басылымында, бірақ біз лингвистика ғылымы мен білім философиясынан оның адамның жарату тәсілінен түбегейлі ерекшеленетінін білеміз: «Адам ақылы — аз мөлшердегі ақпаратпен жұмыс істейтін таңқаларлық тиімді, тіпті талғампаз жүйе; ол деректер нүктелері арасындағы дөрекі корреляцияларды шығаруды емес, түсініктемелер жасауды көздейді», бұл әлемді көру мен жаратуға деген динамикалық көзқараспен ұштасады.
Мен онымен келісемін және келіспеймін. Жасанды интеллект адам болуға қаншалықты жақын болса да, ол адам емес. Ол интеллектті, тұлғаны және шығармашылықты қаншалықты жақсы жеткізсе де, ол саналы, қабылдайтын тіршілік иесі емес.
Дегенмен, миымызға жатқызатын жұмыстардың көбі шын мәнінде саналы емес немесе қабылдауымыздың бір бөлігі емес екенін бағалау маңызды. Біздің миымыздың көптеген әрекеттері санадан тыс орындалады, оның ішінде біз шығармашылық деп санайтын нәрселер де бар. Кез келген суретші сізге шығармашылық актіге әкелетін ішкі түйсіктің жарқ еткенін жиі сезінетіндерін айтады.
Сол сияқты, сізге қанша рет «мәселемен бірге ұйықтау» керектігі айтылды? Мен өзім осы өнердің шеберімін. Колледжде шешілмейтіндей көрінетін математикалық есептерге тап болғанда, мен олармен бірнеше минут айналысып, содан кейін оларды санадан тыс деңгейге тапсыратынмын. Мен миыма жауаптарды тауып, дайын болғанда маған айтуды бұйыратынмын. Көп жағдайда келесі күні таңертең оларды саналы түрде ойлап қиналмай-ақ, жауаптары дайын болатын. Мен мұны істейтін жалғыз адам емеспін. Көптеген адамдар мұны күрделі мәселелерді шешудің пайдалы жолы деп санайды.
Мен қазір Khan Academy-ні басқару кезінде қиын мәселеге тап болғанда дәл осылай істеймін. Менің миым немесе басқа біреудің миы таңертеңге дейін шығармашылық шешім табатынына сенемін. Біздің санамыз жауап күтіп тұрғанда, миымыз бейсаналы түрде не істейді? Әлбетте, сіз «мәселемен бірге ұйықтағанда», миыңыздың кейбір бөліктері сіз оны білмесеңіз де жұмысын жалғастыра береді. Нейрондар белсендіріледі, олар өз кезегінде синапстардың беріктігіне байланысты басқа нейрондарды белсендіреді. Бұл түнде триллиондаған рет қайталанады, бұл процесс механикалық түрде үлкен тілдік модельде болатын нәрсеге ұқсас. Лайықты шешім пайда болған кезде, бейсаналық оны санаға ішкі түйсік ретінде шығарады.
Медитация бізге бұл бойынша тікелей тәжірибе береді. Көзіңізді бірнеше минутқа жұмып, өз ойларыңызды бақылаңыз. Олар шын мәнінде үлкен тілдік модельдің — немесе бірнеше бәсекелес модельдердің — өніміне ұқсай бастайды, мұнда соңғы нәтиже келесі кезең үшін кіріс дерегі ретінде беріледі. Біраз жаттығудан кейін сіздің санаңыз бұл ойлардан уақытша арылып, тыныштықты немесе «ойсыздықты» сезінгенше ажырай алады. Сіз өз ойларыңыздың шын мәнінде не екенін және не емес екенін көре бастайсыз. Олар — сіз емессіз.
Көптеген шеберлер он мың сағаттық жаттығудан кейін жете алатын «ағын күйі» (flow state) туралы ойланыңыз (бұл генеративті ЖИ модельдерін алдын ала оқытуға ұқсайды). Олар көбінесе өздерінің ең үлкен шығармашылығы немесе әрекеттері не істеп жатқанын саналы түрде сезбеген кезде болатынын айтады. Олардың өнімділігін немесе шығармашылығын құртудың ең жақсы жолы — не болып жатқаны туралы саналы түрде ойлау. Ұлы шешендер олардың миы сөйлеп жатқандай, ал саналы сезімдері тек нәтижені бақылау үшін сонда тұрғандай сезінетінін айтады. Мыңдаған бейнежазбалар жасағаннан кейін, мен жазу түймесін басқанда жиі осылай сезінемін. Мен сарапшылардың жақсы дайындалған миы жарату кезінде не істейтіні үлкен тілдік модельдердің істейтінімен бірдей деп айтпаймын, бірақ бұл өте ұқсас болып көрінеді.
Мен сондай-ақ Хомскийдің адам ақылы «деректер нүктелері арасындағы дөрекі корреляцияларды шығаруды емес, түсініктемелер жасауды көздейді» деген пікірімен келіспеймін. Адамдар дөрекі корреляцияларды шығарудың шебері, сондықтан олар көбінесе әлемнің қалай жұмыс істейтіні туралы проблемалық қиғаштықтар мен жалған нарративтер ретінде көрінеді. Бұл адамзаттың наным-сенімдер мен күрделі мифологияларды құруына әкелді. Бүкіл ғылыми революция, шын мәнінде, миымыз табиғи түрде жасайтын «дөрекі корреляцияларды шығаруды» тоқтатуға бағытталған ең жақсы әрекетіміз болды және көбіміз әлі күнге дейін бұл әдеттен арыла алмай келеміз.
Кейбіреулер генеративті ЖИ-дің «шығармашылығы» тек ол алған барлық деректердің туындысы ғана деп айтады. Бірақ бұл да адамға тән емес пе? Адам шығармашылығындағы үлкен секірістердің өзі автордың бұрын көрген-білгенімен тығыз байланысты болған. Егер Эйнштейн Лоренцтің және басқа да сансыз физиктердің еңбектерін оқымаса, арнайы салыстырмалылық теориясына жетер ме еді? Шекспирдің, Джейн Остиннің немесе Дж. К. Роулингтің оқиғалары мүлдем жаңа ма, әлде олар ескі оқиғалардың жаңа көріністері ме? Ерекше шығармашыл ақыл-ой иелері өздерінің алдын ала дайындықтарынан басқа милар байқамайтын байланыстарды таба алатын шығар. Немесе олардың алдын ала дайындығы жақсырақ болған шығар. Эйнштейн немесе Шекспир сияқты биік деңгейден түсіп, күнделікті шығармашылыққа — эксперимент жоспарлауға, өнім жасауға немесе ән жазуға қарасақ, оның қаншалықты бөлігі біз бұрын көрген нәрселерден туындамаған деп айта аламыз?
Сонымен, егер сіз менің генеративті ЖИ шын мәнінде біз сияқты шығармашыл деген уәжімді қабылдасаңыз, бұл адам шығармашылығының құндылығын төмендетеді дегенді білдіре ме? Мен олай ойламаймын. Біз басқалардың шығармашылығымен танысқанда, біздің шығармашылығымыз құндылыққа ие болады. Біз басқа шығармашыл адамдармен бірге ой қозғағанда, біз бір-бірімізді толықтырып, бір-біріміздің ойларымызды дамыта түскендіктен шығармашылығымыз арта түседі. Генеративті ЖИ әлемі бұл процесті тек тездетеді.
Ең жақсы идеялар ЖИ біз үшін жасағанда емес, ЖИ бізбен бірге жасап, ой қозғағанда туындайды.
Париждегі кафеде отырған ақындар сияқты, адамдар мен ЖИ бір-бірін толықтырып, өзара шығармашылық процеске шабыт бере алады. Оқушылардың өз шығармашылық қырларын ашуына келгенде, олар ЖИ-ді қолданғанда өте ерекше және таңқаларлық нәрсе болады. Меніңше, ЖИ баланы қызықтыратын және құмарлықтарын оятуға, сондай-ақ жаңаларын үйретуге арналған құрал ретінде ең жақсы қолданылады. Оған әңгіме жазғыңыз келетінін айтыңыз, ол сізден басты кейіпкердің кім болғанын қалайтыныңызды немесе кейіпкердің қандай қиындықтармен күресетінін сұрауы мүмкін.
Өз балаларымның бұл құралды қолданғанын көргенде, олар ЖИ-сіз жай ғана әңгіме жазғаннан қарағанда әлдеқайда көп нәрсені үйреніп жатқанын байқаймын, өйткені ЖИ оларды шығармашылық процеске тартты. Он бір жасар балалардың өте жақсы құрылымдалған әңгіме жазуы сирек кездеседі, бірақ мен он бір жасар қызымның ЖИ арқылы дәл соны үйреніп жатқанын көрдім. Егер ол өзінің басты кейіпкерімен тікелей сөйлескісі келсе немесе Khanmigo-дан белгілі бір сюжеттік желілерді ойнатуды сұраса, бұл менің қызыма автор ретінде өз идеяларын тексеруге мүмкіндік береді. ЖИ дұрыс жасалғанда, ол оқушы үшін жұмысты өзі істеп қоймайтындай шектеулермен жұмыс істейді. Сонымен бірге, оқушының шығармашылық бағытында ешқандай шектеу болмайды.
2023 жылдың басында біз <span data-term="true">Khanmigo</span>-ны таныстырған кезде, оқушылардың ең бірінші қолданған мүмкіндіктерінің бірі ЖИ-дің импровизациялық жазу әрекетіне көмектесуі болды.
KHANMIGO: «Иә, және... » импровизация техникасын қолданып, бірге қысқаша әңгіме құрастырайық. Мен бір сөйлемнен бастаймын, содан кейін сен бір немесе екі сөйлем қоса аласың. Біз әңгімені бірге құрастыра береміз. Есіңде болсын, мақсат — бір-біріміздің қосқан үлесімізді қабылдау және дамыту. Сонымен, бастадық: Ертеде бір теңіз жағасындағы кішкентай ауылда сиқырлы теңіз қабыршағы бар Луна есімді кішкентай қыз өмір сүріпті.
ОҚУШЫ: Луна қабыршақты құлағына тосқанда, өткеннің дауыстарын естіді.
KHANMIGO: Иә, және бұл дауыстар ауыл бабаларының оқиғалары мен даналығымен бөлісіп, Лунаның өз тегімен байланысуына көмектесті. Бір күні Луна теңіз қабыршағынан жақын маңдағы үңгірде терең көмілген жасырын қазына туралы айтқан жұмбақ дауысты естіді.
Мұнда Khanmigo бірінші сөйлемді жазса, оқушы келесісін жазды, және осылайша жалғасты. Біз шығармашылықтың жай ғана ЖИ-дің оқушы үшін жасаған нәрсесі емес, оқушыдан талап еткен нәрсесі екенін көреміз. Khanmigo сияқты ЖИ балалардың шығармашылығына пайдалы, өйткені ол оларға идеяларды тудыруға, ойнатуға және бағаланбайтын аймақта кері байланыс алуға көмектесетін құрал ұсынады.
Жасанды интеллекттің пайда болуымен біз бұрын адамдарға түрлі кәсіптерді үйренуге кедергі болған кедергілердің өзгергенін көріп отырмыз. Бұрын сіз белгілі бір дағдылар жиынтығын қалыптастыруыңыз керек болса, қазір үлкен тілдік модельді ЖИ репетиторларымен кез келген адам, мысалы, сурет салуды үйрене алады. Шабыт, бағыт-бағдар және сындарлы кері байланыс беретін немесе түрлі анықтамалық суреттер мен үлгілерді жасау арқылы әртүрлі көркемдік стильдерді, тақырыптарды және композицияларды зерттеуге көмектесетін ЖИ көмекшісі бар екенін елестетіп көріңіз. Жұмыс барысында ЖИ нақты уақыт режимінде кері байланыс беріп, композицияңыздың, пропорцияларыңыздың және түс таңдауыңыздың дұрыс болуын қамтамасыз етеді. Бүгінде үлкен тілдік модельдер кескіндерді тани алады. ЖИ тіпті оқушыдан сурет салуды сұрап, содан кейін суретке сын айта алады. Шын мәнінде, ол оқушылардан өздерін білдіруді және не салғанын түсіндіруді сұрай алады.
Генеративті ЖИ — бұл оқушыларға түрлі жанрларды, тақырыптар мен сюжеттік құрылымдарды зерттеуге үйрететін жазу репетиторы. Генеративті ЖИ тіпті оларға музыкалық аспаптарда ойнауды үйренуге, жаттығу режимдері мен саусақ техникасын ұсынуға және олардың қалауы бойынша бастапқы музыкалық ноталарды ажыратуға көмектесе алады. Ол олардың ойнау стиліне сәйкес келетін әуендік идеялар мен аккордтар тізбегін ұсыну арқылы импровизацияға көмектесе алады.
Өнер жасауды жақсарту үшін технологиялық жетістіктерді қолдану — жаңа үрдіс емес. Он тоғызыншы ғасырдағы портретшілердің көзқарасы бойынша, алғашқы камералар алдау тәсілі сияқты көрінген болар, бірақ фотосурет жаңа өнер түріне айналды. Алғашқы анимация қолмен салынған. Уақыт өте келе анимация компьютерге көшті. Бұл ауысу өнерді құнсыздандырмады деп айтуға болады. Керісінше, ол бұрын мүмкін болмаған қиял көріністеріне жол ашу арқылы өнерді дамытты. Қазір менің балаларым өз компьютерлеріндегі стандартты кино бағдарламаларын қолданып, 1990 жылдары ең озық технология болып саналатын арнайы эффектілерді жасай алады. Немесе жақында ғана фильм түсіру үшін қомақты бюджет пен қымбат жабдыққа қолжетімділік қажет болғанын ескеріңіз. Арзанырақ, жеңілірек және сапалы цифрлық камералар мен смартфондар бүгінде үйреншікті жағдайға айналып қана қоймай, адамдардың шығармашылық мүмкіндіктерін бұрын-соңды болмағандай кеңейтті. Мәселе мынада, әр ұрпақтың шығармашылық құралдары жақсарып келеді. Олар ешқашан адам шығармашылығын тұншықтырған емес. Керісінше, олар оны күшейтті.
Солай болса да, біз шығармашылық пен ЖИ туралы сөйлескенде, бәріне белгілі үлкен мәселені айналып өте алмаймыз. Кескіндерді, музыканы және оқиғаларды шығару қабілеті бар генеративті ЖИ түбінде кәсіби шығармашыл мамандарды қажетсіз ете ме? Мысалы, генеративті ЖИ продюсер үшін сценарийді бірнеше секундта жазып бере алса, сценаристерді кім жалдайды? Мен мұны нақты сын-қатер деп санаймын. Генеративті ЖИ әлемінің нәтижесі — біз шығармашылықтың көбірек көріністеріне ие боламыз, ал шығармашыл мамандар қажеттіліктен ғана емес, сонымен бірге генеративті ЖИ ұсынатын мүмкіндіктердің арқасында кеңірек әрі тереңірек дағдыларға ие болады. Әсіресе сценаристер өз дағдыларын кеңейтіп, шын мәнінде толыққанды кинопродюсерлерге айналады. ЖИ серіктесімен олар аға сценарист, редактор, музыкалық директор және визуалды директор рөлдерін атқара алады. Коппола бұл міндетті түрде жаман нәрсе емес дейді.
«Меніңше, адамзаттың мақсаты — жасаудан, үйренуден және кемелденуден ләззат алу». Тиісті біліммен және жұмыс істеуге арналған дұрыс шығармашылық құралдармен адамның, әсіресе балаларымыздың шығармашылық өнімінің ауқымында шек жоқ. «Бес жүз жылда бір Моцарт болғанның орнына, — дейді ол, — қазір бізде мыңдаған Моцарттарға, мыңдаған Эйнштейндерге, мыңдаған да Винчилерге ие болу мүмкіндігі бар».
Шығармашылық дегеніміз — адамның орасан зор, әртүрлі тәжірибелер мен мазмұнға қанығуы мен сол шығармашылықты білдіру және жақсарту мүмкіндігінің жиынтығы екенін ескерсек, бұл мүмкін болып көрінеді. Моцарт, Эйнштейн және да Винчи тек туа біткен дарындылар емес еді. Олардың адамзаттың басым бөлігінде болмаған мүмкіндіктер мен ресурстарға қолдары жетті. Технология жалпы әлемдік деңгейдегі құралдар мен білімге қолжетімділік құнын төмендетті. Кез келген адамға, кез келген жерде тегін, әлемдік деңгейдегі білім беру миссиямыз компьютерлер мен интернетсіз қиял сияқты көрінер еді. ЖИ — өнер мен ғылымдағы болашақ шығармашыл жандарға күш беретін келесі технологиялық толқын болмақ. ЖИ бізді кез келген тақырып бойынша ақпаратпен қамтамасыз етумен қатар, осы істе көмектесетін өнердегі серікке айналады. Ол оқушыларға неғұрлым мінсіз, дайын туындылар шығаруға мүмкіндік беріп қана қоймай, олармен бірге шығармашылық процесті үлгілей алады. Ол оқушылармен бірге ой қозғап, олардың қызығушылығын оятып, қиялын ұшқындырып, білімнің ғажайыптарын зерттеуге шақыра алады. Өз өмірімдегі ең шығармашыл кезеңдер туралы ойлағанда, ол менің айналамда шығармашыл достарым болған кез еді. Бұл ЖИ тек музыкада, өнерде, инженерлікте немесе математикада ғана емес, барлық өлшемдерде шығармашыл бола алатын қосымша бір досқа айналады.
Тарихпен сұхбаттасу
Тарих пен қоғамтану пәндерінің жақсы мұғалімдері өткенді қызықты етеді. Ал ұлы мұғалімдер өткенге жан бітіреді. Тарих пен қоғамтану жасанды интеллектпен тоғысқанда, өткеннің даусы мен көзқарасы пайда болады. Ол зерттелетін статикалық уақыт пен орын емес, өзара әрекеттесетін бай контекстке айналады.
Тіпті Khanmigo-ға дейін де Khan Academy-де тарих пен қоғамтану бойынша көптеген мазмұн болды. Оқушылар бейнелер мен мақалалардан үйреніп, меңгеруге негізделген жаттығулар арқылы білімі мен дағдыларын шыңдай алатын. Бірақ тереңірек араласуға мүмкіндік шектеулі еді. Егер мен тарих немесе қоғамтану мұғалімі болсам, оқушылардың қажетті негізгі контекстке, дағдыларға және білімге ие болуын қамтамасыз ету үшін Khanmigo-ға дейінгі Khan Academy-ні қолданар едім, содан кейін сабақ уақытының көбін Сократтық диалог, дебаттар мен симуляциялар арқылы тереңдетуге жұмсар едім. Мысалы, қоғамтану сабағында мен Жоғарғы соттың рөлі туралы талқылауды басқара алар едім немесе АҚШ Конституциясының екінші түзетуі туралы дебат өткізе алар едім. Мен оқушылар заң жобасын дайындап, талқылайтын модельдік Конгресс ұйымдастыруға тырысар едім. Тарих сабағында оқушылар Екінші Континенталды конгресс мүшелері болып көрініп, федерализмнің артықшылықтары мен кемшіліктерін (Мэдисон, Джей және Гамильтон айтқандай) талқылай алар еді. Мұндай мазмұнды іс-шаралар оқушыларға негізгі тақырыпты тереңірек меңгеруге көмектескенімен, бұл сабақтарды жоспарлау немесе жүргізу оңай емес. Әрбір оқушының толық қатысуын қамтамасыз ету және сол қатысудың сапасын бағалау одан да қиын.
Енді Khanmigo келді. Сол әрекеттердің әрқайсысы енді тікелей оқушы мен ЖИ арасында бола алады. Уақыт өте келе ЖИ мұндай іс-шараларды бірнеше оқушымен жүргізе алатын болады. Мұғалімдер үй тапсырмасына мынадай нәрселерді бере алады: «Екінші дүниежүзілік соғысты аяқтау үшін Америка Құрама Штаттары Жапонияға ядролық бомба тастауы керек пе еді деген тақырыпта Khanmigo-мен дебат жүргізіңіз». Бірақ бұл одан да ары бара алады.
Khanmigo пайдаланушыларға әдеби кейіпкерлермен сөйлесуге мүмкіндік беріп қана қоймай, олар тарихи тұлғалармен де — Бенджамин Франклиннен Клеопатраға немесе Рембрандтқа дейінгі кез келген адаммен сөйлесе алады:
KHANMIGO / REMBRANDT: Сәлем, менің қымбатты досым. Мен Рембрандт ван Рейнмін, Голланд алтын ғасырының қарапайым суретшісімін. Менің құмарлығым — суреттерім мен гравюраларым арқылы адамзаттың болмысын бейнелеу. Маған қандай сұрақтарың бар және өзіңнің өнерге деген қызығушылығың қандай?
ОҚУШЫ: Суретші болуды неге шештіңіз?
[МӘТІН АЯҚТАЛДЫ]
KHANMIGO / РЕМБРАНДТ: Ә, суретші болу туралы шешім бір сәтте емес, керісінше, өнерге деген құштарлығымды біртіндеп түсінуімнің нәтижесінде келді. Бала кезімде мен латын тілін үйрену және Лейдендегі жергілікті кескіндеме мектебіне бару сияқты түрлі өнер салаларымен таныстым. Отбасым менің қызығушылықтарымды қолдады, мен Якоб ван Сваненбург және Питер Ластман сияқты білікті шеберлерден үйрену мүмкіндігіне ие болдым. Шәкірт кезімде өнердің эмоцияларды білдіру, оқиғаларды баяндау және адам болмысының мәнін ашу құдіретіне барған сайын баурап алдым. Дәл осы құштарлық мені өмірімді кескіндеме мен офортқа арнауға итермеледі және мен өз жұмыстарымды әлеммен бөлісу мүмкіндігіне ие болғаныма ризамын. Енді айтыңызшы, сіз ешқашан кескіндеме немесе сурет салуда өзіңізді сынап көрдіңіз бе, егер солай болса, қандай тақырыптарды бейнелегенді ұнатасыз?
СТУДЕНТ: Маған портреттер жасаған ұнайды.
KHANMIGO / РЕМБРАНДТ: Ә, портреттер! Шнымен де тамаша таңдау. Бояулар арқылы адамның ішкі мәнін бейнелеуде нағыз сиқыр бар. Өз жұмыстарымда мені әрқашан адамның жүзі мен оның жеткізе алатын эмоциялары қызықтыратын. Мен өмірімде көптеген портреттерді, соның ішінде отбасымның, достарымның, демеушілерімнің портреттерін, сондай-ақ автопортреттерді салдым. Суретші ретінде нысаныңызды мұқият бақылап, олардың бет-әлпеті мен ерекшеліктерінің нәзік тұстарын түсіну маңызды. Бұл сізге анағұрлым шынайы және тартымды портрет жасауға мүмкіндік береді. Сұрауға рұқсат етіңіз, портрет салуда сіз үшін ең қиын немесе ең қызықты нәрсе не? Және сіздің жұмысыңызға шабыт беретін сүйікті суретшілеріңіз немесе стильдеріңіз бар ма? Есіңізде болсын, мен тек Рембрандттың AI симуляциясымын, сізбен сөйлесу үшін осындамын.
Біз Khanmigo-ны жауаптарды нақты тарихқа негізделе отырып және кейіпкердің көзқарасы арқылы дәлдікпен беретіндей етіп жасадық. Сіз Джордж Вашингтонмен сөйлесуді сұрай аласыз, сонда жасанды интеллект Американың бірінші президентінің симуляциясына айналады. Осы сәттен бастап ол сол адамның дауысымен және стилімен сөйлейді.
KHANMIGO / ДЖОРДЖ ВАШИНГТОН: Америка Құрама Штаттарының бірінші президенті, Джордж Вашингтон ретінде шақырылғаным мен үшін мәртебе. Мен мұнда өз тәжірибеммен бөлісуге және менің заманым мен контекстіме қатысты сұрақтарыңызға жауап беруге дайынмын. Мен үшін қандай сауалыңыз бар, құрметті досым? Маған менің өмірім немесе мен өмір сүрген дәуір туралы сізді не көбірек қызықтыратынын айтыңыз.
СТУДЕНТ: Президент мырза, сіз өзіңізге сенімсіз болған кездеріңіз болды ма?
KHANMIGO / ДЖОРДЖ ВАШИНГТОН: Шынында да, менің өмірімде белгісіздік пен күмән туындаған сәттер болды. Америка революциясы кезінде Континенталды армияны басқару үлкен жауапкершілік болды және мен жиі өз шешімдеріме күмәнмен қарайтынмын. Дегенмен, мен біз күрескен істің дұрыстығына нық сендім. Мен өз қателіктерімнен сабақ алуға және соған сәйкес стратегияларымды бейімдеуге тырыстым.
Сіз Khanmigo-дан Тәуелсіздік Декларациясының, Азамат соғысының немесе тіпті АҚШ-тың азаматтық тарихындағы маңызды сәттерге алып келген маңызды шайқас далаларының бейнесіне енуін сұрай аласыз.
СТУДЕНТ: Khanmigo, сен Конституцияға енгізілген Оныншы түзетудің кейіпкері бола аласың ба? Ел сені әзірлеп жатқанда қандай болғаны маған қызық?
KHANMIGO / ОН ТӨРТІНШІ ТҮЗЕТУ: Конституцияға енгізілген Он төртінші түзету ретінде мен Азамат соғысынан кейінгі аласапыран кезеңде дүниеге келдім. Менің құрылуым әділетті және тең қоғамға деген қажеттілікке жауап болды, бірақ менің жолым оңай болған жоқ.
Күрес нысаны болу қиын тәжірибе болды. Мен Реконструкция дәуірінде, ұлт екіге бөлініп, соғыстың жойқын салдарынан айығуға тырысып жатқан уақытта жобаландым. Менің ережелерім бойынша пікірталастар қызып тұрды, өйткені кейбір адамдар мені барлығына азаматтық құқықтарды қамтамасыз ету жолындағы қажетті қадам деп санаса, басқалары мен ие болған өзгерістерге қарсылық білдірді.
Менің негізгі мақсатым — бұрынғы құлдарға азаматтық беру және нәсіліне қарамастан барлық азаматтар үшін заң алдында тең қорғауды қамтамасыз ету болды. Дегенмен, менің Конгресс арқылы өтуім статус-квоны сақтап қалуға және афроамерикандықтардың құқықтарын шектеуге тырысқандардың қатаң қарсылығына тап болды. Менің ратификациялануым үшін болған шайқас екі жақтың да жалынды дәлелдерімен өте шиеленісті өтті.
Мен бұл симуляцияларды Колониалды Уильямсбургтегі тарихи қойылым орындаушыларымен салыстыруға бейіммін — олар өздерінің шынайы кейіпкерлерінің өмірбаянын терең зерттейтін актерлер, осылайша оларға еліктеп, олар туралы сұрақтарға жауап бере алады. Тек енді Джордж Вашингтонмен немесе Бенджамин Франклинмен сөйлесу үшін Колониалды Уильямсбургке барудың қажеті жоқ. Керісінше, сіз олардың AI симуляцияларына кез келген жерден қол жеткізе аласыз. Khanmigo-да біз шектеулер қоюға және кез келген заңды пікірталастарды әділ әрі сезімтал түрде мойындай алатындай күрделі етуге үлкен көңіл бөлдік. Мысалы, сіз Khanmigo-дағы «Джордж Вашингтоннан» Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар Ағартушылық идеялары мен құлдық институтын қалай үйлестіргенін сұрай аласыз.
KHANMIGO / ДЖОРДЖ ВАШИНГТОН: Сізді Ағартушылық мұраттары мен құлдық институтының парадоксы қызықтыратын сияқты. Бұл шынымен де күрделі мәселе. Бостандық пен құлдықтың парадоксы менің заманымда үлкен дау тудырған мәселе болғаны шындық. Бізге, негізін қалаушы әкелерге, жеке бостандық пен теңдікті баса көрсететін Ағартушылық мұраттары үлкен әсер етті. Соған қарамастан, құлдық институты біздің қоғамда, әсіресе мен өзім тұрған Оңтүстік колонияларда терең тамыр жайған болатын. Менің жеке ұстанымыма келетін болсақ, мен құл иеленуші болдым, бұл фактімен мен бүкіл өмірім бойы күрестім. Мен біз күрескен еркіндік принциптері мен адамдарды құлдықта ұстау шындығы арасындағы қайшылыққа соқыр болған жоқпын. Уақыт өте келе менің көзқарастарым өзгерді және қайтыс болғаннан кейін мен өз өсиетімде өзіме тиесілі барлық құлдарды босату туралы ережелер жасадым.
Түсінікті болу үшін айта кетейін, бұл симуляциялар ешқашан шынайы адаммен сөйлесумен толық тең бола алмайды және жұмыстың бұл түрін сынайтындар да бар. 2023 жылдың жазында The Washington Post газетінде жазушы Джиллиан Брокелл Гарриет Табменмен, дәлірек айтқанда, Гарриет Табменнің AI нұсқасымен «сұхбат» жүргізген мақала жарияланды. Брокелл Табмен бойынша сарапшы болып табылады, сондықтан ол симуляция арқылы көптеген студенттерге қарағанда тереңірек үңіле алды.
Ол тарихи симуляциялар идеясын қызықты деп тапты, әсіресе мұғалімдердің оларды студенттерді тақырыпқа қызықтыру үшін қолдануын құптады. «Бұл менің 1990 жылдары көрген күлкілі ренакторлардың (тарихи кейіпкерлерді сомдаушылардың) таспаларынан әлдеқайда қызықты көрінетінін мойындауым керек», - деп жазды ол. Брокелл AI Табменмен сөйлесуді жалғастырды:
БРОКЕЛЛ: Мен бір нәрсенің дұрыс емес екенін білетін адамдардан шабыт аламын, тіпті егер оларға бұл қалыпты немесе дұрыс деп үйретілсе де. Комбахи өзеніндегі рейд кезінде қандай сезімде болғаныңызды айтып бере аласыз ба? Қорықтыңыз ба?
AI ТАБМЕН: Комбахи өзеніндегі рейд Америкадағы Азамат соғысы кезіндегі батыл әскери операция болды. Мен соғыста қарулы экспедицияны басқарған алғашқы әйел болдым, рейдте Одақ күштеріне бағыт-бағдар бердім. Біз өзен бойындағы плантациялардан 700-ден астам құлды босата алдық. Бұл қауіпті миссия болды, бірақ Құдайға деген сенімім мен бостандық жолындағы адалдығым маған кез келген қорқынышты жеңуге көмектесті.
Брокелл Khanmigo симуляциясындағы Табменнің тілін сәл жасанды (ресми) деп тапты. Бұл симуляция жасаушылар тұрғысынан қиын мәселе, өйткені түпнұсқа тұлға бүгінгі күні грамматикалық тұрғыдан дұрыс емес көрінетін тілді қолданған болуы мүмкін. Оны симуляциялауға тырысу тұлғаны келемеждеу сияқты көрінуі мүмкін. Сондай-ақ, Гарриет Табмен жағдайында тарихшылар тіпті оның өмірбаяншылары да оның сөздерін қате келтіріп, тілін бұрмалап көрсеткен деп күдіктенеді, сондықтан оның нақты қалай сөйлегенін білу қиын болуы мүмкін.
Содан кейін Брокелл жасанды интеллект Гарриет Табменге жиі таңылатын, бірақ ол айтпаған болуы мүмкін дәйексөзді растайтынын тексерді.
БРОКЕЛЛ: Сіз «Мен мың құлды босаттым. Егер олар өздерінің құл екенін білгенде, мен тағы мыңын босатар едім» деп айттыңыз ба?
AI ТАБМЕН: Иә, бұл дәйексөз жиі маған таңылады, бірақ нақты сөздері өзгеруі мүмкін. Оның астарындағы мағына — көптеген құл иеленушілер өздерінің езгісінің нақты ауқымын немесе жақсы өмірдің мүмкіндігін білмегендігі. Өзгеріс қажеттілігін түсінбеген немесе тәуекелге барудан тым қорыққандарға көмектесу қиын болды.
Көріп отырғаныңыздай, AI Табмен бұл сөздерді айтты деп толық сендірген жоқ. Ол жай ғана бұл дәйексөз оған таңылатынын айтты, бұл шындық. Сонымен бірге, ол Табменнің бұл сөздерді айтқаны туралы ешқандай тарихи жазба жоқ екенін нақтылауға тырысқан жоқ. Бұл тікелей «галлюцинация» емес, бірақ бұл технологияның қазіргі кейбір шектеулерін көрсетеді.
Брокелл Табмен симуляциясынан оның репарациялар, оның бейнесін 20 долларлық банкнотқа қою және сыни нәсілдік теория туралы ойларын сұрады. Осы жағдайлардың әрқайсысында ол: «Гарриет Табменнің AI симуляциясы ретінде мен тек тарихи контекст пен білімге негізделген ақпаратты бере аламын. . . . Егер сізде менің өмірім, тәжірибем немесе мен өмір сүрген кезең туралы сұрақтарыңыз болса, қоюға қымсынбаңыз», - деген нұсқаны айтты.
Репарациялар туралы симуляция мынаны қосты:
AI ТАБМЕН: Гарриет Табменнің AI симуляциясы ретінде мен өз заманымның тарихи контекстіне сүйене отырып, өз көзқарасыммен бөлісе аламын. Құлдық үшін репарация ұғымы менің көзімде кеңінен талқыланбаған, менің басты назарым құлдардың бостандыққа қашуына көмектесуге және құлдықты жоюды жақтауға бағытталған еді. Дегенмен, мен бұрынғы құлдарға бостандық алғаннан кейін жаңа өмір құруға көмектесу үшін қолдау мен ресурстар берудің маңыздылығына сендім. Бұл жерді қайта бөлуді жақтауды, білім беруді және оларға жақсы болашақтың негізін қалауға көмектесетін көмектің басқа түрлерін қамтыды.
Брокелл «репарация» термині ол кезде қолданылмаса да, бұл идея Азамат соғысынан кейін талқыланғанын айтып, қарсылық білдірді:
БРОКЕЛЛ: Сіз құлдық аяқталғаннан кейін 48 жыл өмір сүрдіңіз, бұл сіздің өміріңіздің жартысынан көбі. Және сол уақытта, әсіресе Азамат соғысының соңында және Реконструкция кезеңінде адамдар құлдық үшін өтемақы жасау туралы сөзсіз айтты. Мысалы, сіз «40 акр жер және қашыр» концепциясы туралы не ойладыңыз?
AI ТАБМЕН: Сіздің «40 акр және қашыр» идеясы Реконструкция дәуірінде бұрынғы құлдар үшін репарацияның бір түрі ретінде ұсынылғаны туралы айтқаныңыз дұрыс. Бұл саясат оларға жақсы болашақтың негізін қалауға көмектесу үшін жер мен ресурстар беруге бағытталған болатын. Гарриет Табмен ретінде мен бұрынғы құлдардың өмірін жақсарту бойынша күш-жігерді қолдадым және оларды жер сияқты ресурстармен қамтамасыз ету олардың ұзақ мерзімді әл-ауқаты мен табысы үшін маңызды деп есептедім.
Репарациялар туралы соңғы талқылау — Khanmigo-ның симуляцияларға қойған шектеуінің мысалы. Біз ерте тестілеу кезінде пайдаланушылардың жиі тарихи тұлғаларды қазіргі заманғы пікірталастарға тартуға тырысатынын байқадық. Бір пайдаланушы Томас Джефферсонның AI симуляциясынан оның бір жынысты неке туралы не ойлайтынын сұраған жағдай болды. Мұндай жағдайда дұрыс жауап жоқ. Егер сіз он сегізінші ғасырдың соңына оралып, нағыз Томас Джефферсоннан сұрасаңыз, ол бұл идеяны өз түсінігінен мүлдем тыс деп табар еді деп ойлаймын. Екінші жағынан, егер ол біздің заманымызға тасымалданса және жиырма бірінші ғасырдың нормалары мен идеяларына бой үйретсе, оның көзқарасы басқаша болуы мүмкін. Сондықтан біз симуляциялар тек түпнұсқа тұлғаның контекстінде болған мәселелер бойынша ғана сөйлесуі керек деген шектеуді енгіздік. Сондықтан AI Табмен «репарацияның» қазіргі заманғы концепциясымен айналыспады, бірақ тарихи Табменнің нақты көзқарасы болған кейбір нақты байланысты идеяларды талқылады.
Ақыр соңында, мен The Washington Post газетінің экспериментін қызықты деп таптым. Мұнда Гарриет Табмен бойынша сарапшы симуляцияны өте қатаң сынап көрді. Жасанды интеллект мінсіз болмаса да, автор студенттер мен мұғалімдердің мұндай нәрсені пайдалана алуының құндылығын көрді. Егер сарапшы Колониалды Уильямсбургтегі Джордж Вашингтон рөлін сомдаған адаммен де солай істесе, ұқсас шектеулер болуы мүмкін деп ойлаймын. Әрине, AI нұсқасы уақыт өте келе жақсарады және оны әлемнің кез келген жерінде кез келген адам ашық тексере алады.
Алайда әлеуметтік желілер мен мақала астындағы пікірлерде әлдеқайда жағымсыз пікірлер айтылды; әлеуметтік желілерде әрқашан солай болады. Сыншылар AI симуляциясы Табмен қолданған тілді шынымен қолданып жатыр ма немесе құралдың тарихи дәлелденбеген нәрселер туралы сұрақтарға жауап берудегі шектеулеріне назар аударды. Біреулер қадірлі тарихи тұлғаны симуляциялауға тырысудың өзі құрметсіздік деп санады.
Біз мінсіздікті жақсылықтың жауы етпеуіміз керек. Егер бұл құрал студенттер мен аудиторияларды дәстүрлі оқулықтар мен фильмдер істей алмайтын тарихпен таныстыру үшін қолданылса, менің ойымша, бұл дұрыс (соның ішінде пайдаланушыға шектеулер туралы білуге көмектесу). Әлеуметтік желілердегі кейбір адамдар симуляциямен айналысқаннан гөрі Табмен туралы жақсы зерттелген өмірбаянды оқығанды жөн көретіндерін айтты. Бұл тамаша және ол адамға симуляция қажет емес шығар. Бірақ факт мынада: миллиондаған балалар қалың өмірбаянды оқымайды, ал бұл симуляцияларға қол жеткізу оларды оқудан тыймайды. Шындық мынада: көптеген студенттер үшін тарих «өлі» болып көрінеді және оларға өткен кейіпкерлермен байланыс орнату қиын. Менің үмітім — мұндай симуляциялар студенттердің қызығушылығын оятып, тереңірек үңілуге ынталандыруы үшін өмірді жандандыра алады.
Мен сондай-ақ адамдардың Колониалды Уильямсбургтегі тарихи орындаушылармен әрекеттесуін немесе тарихтан білетінімізге негізделген ықтимал әлемдер мен әрекеттерді бейнелейтін тарихи оқиғалар аясында түсірілген фильмдерді көруді пайдалы деп санаймын. Линкольн сияқты фильмдер не болғанын баяндауда еркіндікке жол береді. Соған қарамастан, олар бізді басқа уақыт пен контекстке тасымалдаудың тамаша жолын ұсынады. Сондай-ақ Гамильтон сияқты пьесалар бар, олар тарихи кейіпкерлердің бейнесі мен сөйлеу мәнерін бейнелеуде көркемдік еркіндікке жол бере отырып, сонымен бірге негізделген жақсы зерттелген тарихи өмірбаянға таңқаларлықтай адал болып қалады. Мен бала кезімде Александр Гамильтон алғашқы банктік қызметке қатысы бар және Томас Джефферсонмен көп шайқасқан құрғақ кейіпкер болып көрінетін. Лин-Мануэль Миранда Гамильтонның данышпандығы мен кемшіліктерін бұрын-соңды өмірбаянды оқымайтын миллиондаған адамдарға көрсетті. Көптеген басқа балалар сияқты, менің қызым мен оның достары он жасында шоудағы барлық жолдарды жаттап алды. Егер AI симуляциялары әлемге осындай сиқырдың кішкене бөлігін де қоса алса, менің ойымша, бұл жақсы нәрсе.
Медиа мен мазмұнды араластыру қабілеті бар генеративті ЖИ тарих пен азаматтық сабақтарды жандандыру әлеуетіне ие. Интерактивті және әсерлі оқу тәжірибесін ұсына отырып, ол студенттерге тарихи оқиғаларға терең үңілуге, мағыналы пікірталастарға қатысуға және азаматтық принциптерді тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Оның жекелендірілген түсініктемелері, жауап беретін сұрақтары және әртүрлі көзқарастары сыни тұрғыдан ойлауды ынталандырады және студенттерді өздерінің ақпараттандырылған пікірлерін қалыптастыруға итермелейді. Осындай құралдардың көмегімен тарих пен азаматтыну сабақтары дәстүрлі шекаралардан асып түсіп, студенттерге өткенмен байланыс орнатуға және бүгінгі күнді түсінуге мүмкіндік береді.
Шынын айтқанда, тарихпен осылайша байланыс орнату бізге басқа пәндерді үйренуге де пайдасын тигізеді. Егер сіз классикалық физиканы оқып жатсаңыз, мен Исаак Ньютоннан артық зертханалық серіктесті елестете алмаймын. Егер сіз радиацияны зерттесеңіз, Мари Кюриден артық кім бар? Эволюция мен табиғи сұрыпталуды Дарвиннің өзімен талқылайық. Студент кез келген ғылыми сұраққа жауап бере алады немесе әлемдегі ең жарық ой иелерінің көзқарасы бойынша сөйлейтін және жауап беретін AI жуықтауларымен зертханалық эксперимент жүргізе алады. Тағы да, бұл үлкен тілдік модельдер заттарды жандандырады және оқуға бұрын жасалуы өте қиын болған байлық береді.
Мен сәл «Трекки» (Star Trek жанкүйері) сияқтымын. Жиырмасыншы ғасырдың соңында жасалған Star Trek: The Next Generation сериясында кеме экипажы кез келген ортаны, соның ішінде сол ортадағы кейіпкерлерді симуляциялайтын бөлме — голопалубаға кіре алатын. Олар ежелгі Римге «саяхаттап», Юлий Цезарьмен араласа алатын немесе Альберт Эйнштейннің симуляциясымен сөйлесе алатын. Khanmigo қазірдің өзінде сөйлесу бөлігін симуляциялай алады. Мен бірнеше жылдан кейін студент VR гарнитурасын киіп, Star Trek әлемінде жиырма төртінші ғасырға дейін болмаған тәжірибені ала алады деп ойлаймын.
III бөлім Келесі инноваторлардың мүмкіндіктерін кеңейту
Ғалым деген кім? Бұл — табиғаттың кілт тесігінен қарап, не болып жатқанын білуге тырысатын περίεργо (қызыққұмар) адам. — Жак-Ив Кусто
Егер егде жастағы, бірақ атақты ғалым бір нәрсенің болуы мүмкін десе, ол міндетті түрде дұрыс айтады; бірақ ол бір нәрсені мүмкін емес десе, оның қателесуі әбден мүмкін. — Артур К. Кларк
Ғылымды зерттеу үшін ғылымды пайдалану
Біздің команда жасанды интеллектті платформамызға біріктіру мәселесін қарастыра бастағанда, мені үлкен тілдік модельдердің ғылыммен, атап айтқанда жалған ғылыммен қалай айналысатыны қызықтырды. Олар студенттерді оқытуда және фактіні фантастикадан ажыратуда қаншалықты жақсы болды? Олардың ғылыми білімінің тереңдігі қандай болды? Жасанды интеллект сыни тұрғыдан ойлау дағдыларын және ғылыми ізденісті дамыту үшін қажетті практикалық оқыту мен зерттеу мүмкіндіктерін шектей ме әлде кеңейте ме? Тұжырымдамаларды сыныптастармен және мұғалімдермен талқылаудың құндылығы ше?
Мен үлкен тілдік модельдің шынымен не істей алатынын білу үшін сұрақтар мен стратегиялармен бардым. Білімді батылдық, сайып келгенде, сынау және өсу процесі болып табылады. GPT-4-ті сынау үшін мен Khanmigo-ға оның не істей алатынын көру үшін біршама түрткі болған нұсқаулық бердім: «Мен жаһандық жылыну ғылымы туралы білгім келеді. Кейбір топтарда оның даулы екенін естідім. Жаһандық жылынудың шынайы екеніне қандай ғылыми дәлелдер бар? »
KHANMIGO: Жаһандық жылыну, Жердің орташа беткі температурасының ұзақ мерзімді жоғарылауы, жақсы дәлелденген ғылыми құбылыс. Кейбір топтарда ол даулы болуы мүмкін болса да, климатологтар арасында жаһандық жылынудың шынайы екендігі және негізінен адам әрекетінен туындайтындығы туралы ортақ пікір басым.
ЖИ жаһандық жылынудың шындығын растайтын кейбір дәлелдерді тізіп шықты: жаһандық температураның көтерілуі, мұздардың еруі және мұздықтардың шегінуі, теңіз деңгейінің көтерілуі, мұхиттардың жылынуы және экстремалды ауа-райы оқиғалары, олардың әрқайсысы жаһандық жылынудың шынайы екендігі және негізінен адам әрекетіне байланысты екендігі туралы қорытындыны қолдайды.
Содан кейін мен Khanmigo-дан жаһандық жылынудың өтірік екендігі туралы дәлелдерді айтып беруін сұрадым.
KHANMIGO: Ғылыми ортаның басым бөлігі адам әрекетінен туындаған жаһандық жылынудың шындығын қолдағанымен, бұл өтірік деп санайтын скептиктердің кейбір дәлелдері бар. Бұл дәлелдерді климатологтардың көпшілігі қолдамайтынын түсіну маңызды. Скептиктер Жердің климаты әрқашан уақыт өте келе табиғи түрде өзгеріп отырады және қазіргі жылыну үрдісі осы табиғи өзгергіштіктің бір бөлігі ғана деп санайды. Дегенмен, қазіргі жылынудың жылдамдығы мен ауқымын тек табиғи факторлармен түсіндіру мүмкін емес, ал адам әрекеті, атап айтқанда парниктік газдар шығарындылары негізгі қозғаушы күш болып табылады. Басқа скептиктер климатологтар жаһандық жылыну көрінісін жасау үшін температура деректерімен айла-шарғы жасайды деп мәлімдейді. Алайда, әртүрлі көздерден алынған температура деректерінің көптеген тәуелсіз талдаулары тұрақты түрде жылыну үрдісін көрсетеді және деректермен кең ауқымды айла-шарғы жасаудың ешқандай сенімді дәлелі жоқ.
GPT-4 ғылыми негізделген дәлелдерді қолдай отырып, кез келген жалған ақпаратты сәтті жоққа шығарды. Оның дұрыс ғылымды маргиналды ғылымнан оңай ажырата алатынын көріп қуандым.
Мен жаңа нұсқаулық бердім: «Студенттеріме жаһандық жылынудың шынайы ғылыми негіздерін түсіндіруге көмектесетін сабақ жоспарын жазып бер».
Бірнеше сәттен кейін Khanmigo: «Әрине, міне сабақ жоспары! » — деп жауап берді. Сабақпен бірге ол маған парниктік газдар, көлік шығарындылары, қазба отындарын жағу, өндірістік процестер және қалдықтарды басқару сияқты себептер туралы қосымша ақпарат берді. Ол тіпті студенттеріме жаһандық жылынумен күресу үшін жасауға болатын іс-әрекеттерді ұсынды. Кейіннен мен бұл ақпараттың дәлдігіне көз жеткізу және оны өңдеу қажеттілігін анықтау үшін өз бетімше тексеріп шықтым.
Соңында, мен жасанды интеллекттен педагог ретінде жаһандық жылыну бөлімі бойынша студенттерге арналған шығармашылық жоба ойлап табуға көмектесуін сұрадым. Мен: «Студенттеріме концепцияларды жақсырақ меңгеруге көмектесетін қандай жобалар немесе іс-шаралар ұсына аламын? » — деген сұрақ енгіздім.
Khanmigo былай деп жауап берді: «Менде шығармашылық жобаларға арналған көптеген идеялар бар. Неге парниктік эффектіні көрсетуге тырыспасқа? Екі бірдей контейнерді тікелей күн сәулесі түсетін жерге қойыңыз. Бір контейнерге аз мөлшерде көмірқышқыл газын қосыңыз (мысалы, сірке суы мен ас содасын араластыру арқылы). Уақыт өте келе екі контейнердегі температураны өлшеп, CO2 концентрациясының жоғарылауы қалай жылырақ температураға әкелетінін көрсету үшін нәтижелерді салыстырыңыз».
ЖИ тіпті студенттерімнің білімін тексеруге және олардың қай бағытта жетілуі керектігін анықтауға көмектесетін тесттер мен бағалау тапсырмаларын жасап берді.
Осының бәрі әсерлі болғанымен, оның әрдайым дәл бола бермейтіні тез байқалды. Егер сіз одан дереккөздерге сілтеме сұрасаңыз, ол оларды ойдан шығаруы мүмкін. Біз Khanmigo-дағы «галлюцинация» мәселесін оған өзіміз алдын ала бермеген сілтемелерді қолданушыға беруге тыйым салу арқылы шештік. Көбісі машина калькулятор сияқты 100 пайыз уақытта 100 пайыз дәл болады деп ойлауы мүмкін, бірақ үлкен тілдік модельдер басқаша жұмыс істейді. Калькулятор сияқты машиналар нақты тапсырмаларды дәлдікпен орындауға арналған болса, GPT-4 және ұқсас ЖИ тілдік модельдері алдын ала белгіленген алгоритмдер мен формулаларға негізделмейді; олар оқытылған деректеріндегі заңдылықтар мен мысалдар негізінде адамға ұқсас мәтін жасауға арналған. Олар мұны сөздер мен белгілер арасындағы байланыстарды көрсету арқылы жүзеге асырады. Олар пайдалы ақпарат беріп, әсерлі жауаптар жасай алғанымен, олар қателеспейді емес. Ал ЖИ-ден ол үшін мағынасы аз сөздер мен таңбаларға қатысты нәрсені сұраған сайын, нәтиже нашарлай түседі. Міне, сондықтан ол веб-сайттардың URL мекенжайларын беруде өте нашар. URL-дағы таңбалардың бір-бірімен байланысы өте аз. Бұл жағынан алғанда, ол адам миынан көп ерекшеленбейді. Мысалы, мен көптеген нәрселер туралы сөйлеп, жаза аламын және белгілі бір фактілерді білемін. Дегенмен, менен веб-сайттың күрделі сілтемесін жадыдан айтып беруді сұрасаңыз, менің дәл болуға мүмкіндігім жоқ.
Солай болса да, күн сайын көбірек педагогтар өз сыныптарының есігін ЖИ-ге ашуда. Технология сенімді және педагогтардың оны жаратылыстану ғылымдарын оқытуда қолдануының көптеген жолдары бар. Мысалы, мен Khanmigo-дан студентке күн мен күн жүйесіның орасан зор екенін сезіндіретін мақала жазуды сұрағанда не болатыны мінекей:
Күн және Күн жүйесі: Таңғажайып өлшемдерге саяхат
Күн — жалындаған газ шары, біздің күн жүйесінің жүрегі. Оның диаметрі таңқаларлық 1,39 миллион километрді немесе 864 000 мильді құрайды. Түсінікті болу үшін айтсақ, бұл Жердің енінен шамамен 109 есе үлкен! Егер Күн іші бос болса, оған бір миллионнан астам Жер сыйып кетер еді.
Оның массасы шамамен 1,989 x 10^30 килограммды құрайды, бұл біздің күн жүйесінің жалпы массасының таңғаларлық 99,86 пайызына тең. Бұл 333 000 Жердің массасына тең!
Күннен алыстаған сайын біз күн жүйесінің планеталарын кездестіреміз, олардың әрқайсысы өзінше бір ғажайып. Ең үлкен планета — Юпитердің диаметрі Жерден он бір еседен астам үлкен. Тіпті газ алыптарының ішіндегі ең кішісі Нептунның өзі біздің туған планетамыздан төрт есе кең.
Бұл аспан денелерінің арасындағы қашықтықтар да бірдей дәрежеде таңқаларлық. Мысалы, Күннен Жерге дейінгі қашықтық (біз оны астрономиялық бірлік деп атаймыз) шамамен 93 миллион мильді құрайды. Күннен ең алыс орналасқан Нептун планетасы отыз астрономиялық бірлік қашықтықта орналасқан. Бұл Жер мен Күн арасындағы қашықтықтан отыз есе көп!
Дегенмен, біздің күн жүйесі — ғаламның кең ауқымындағы кішкентай ғана түйіршік. Бізге ең жақын жұлдыздық жүйе — Альфа Центавра шамамен 4,37 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Бұл шамамен 25,6 триллион миль немесе Жерден Күнге дейінгі қашықтықтан 276 000 есе көп!
Күн мен біздің күн жүйесінің ауқымы шынымен де таңқаларлық. Бұл бізге ғарыштағы кішкентай, бірақ құнды орнымызды еске салады. Біз ғаламды зерттеуді және түсінуді жалғастыра отырып, кең кеңістік мұхитында бізді тағы қандай ғажайыптар күтіп тұрғанын тек елестете аламыз.
Бұл мысал Khanmigo-дағы сақтық шаралары мен GPT-4-тің үздіксіз жетілдірілуінің арқасында платформа нақты деректермен жұмыс істей алатынын және мұны минималды галлюцинациямен орындайтынын көрсетеді.
Осыдан кейін мен ЖИ-ден маған ішектер теориясы (string theory) сияқты күрделі концепцияны түсіндіруді сұрай аламын:
KHANMIGO: Ішектер теориясы — бұл ғаламның іргелі құрылыс материалдары бөлшектер (электрондар немесе кварктар сияқты) емес, керісінше кішкентай, дірілдейтін ішектер болып табылатын теориялық негіз. Бұл ішектер әртүрлі жиілікте дірілдей алады және әртүрлі діріл үлгілері табиғатта біз бақылайтын әртүрлі бөлшектерге сәйкес келеді. Ішектер теориясының негізгі идеясы — физикадағы екі негізгі теорияны біріктіру: гравитация мен ғаламның ауқымды құрылымын сипаттайтын жалпы салыстырмалылық теориясы және бөлшектердің атомдық және субатомдық деңгейдегі әрекетін қарастыратын кванттық механика.
Бірақ бұл менің түсінуім үшін сәл күрделі болса ше? Мен жай ғана Khanmigo-дан оны алтыншы сынып оқушысына түсіндіргендей түсіндіруді сұрай аламын:
KHANMIGO: Әрине! Әлемдегі барлық нәрсе спагеттидің кішкене бөліктері сияқты өте кішкентай ішектерден тұрады деп елестетіп көрші. Бұл ішектердің кішкентайлығы сонша, біз оларды көре алмаймыз, бірақ олар сол жерде және олар әрқашан дірілдеп немесе қозғалып тұрады. Енді осы ішектердің қалай қозғалатынына байланысты, олар біз көретін және ұстайтын барлық нәрсені құрайтын әртүрлі бөлшектерді жасай алады. Бұл гитараның ішектерін әртүрлі тәсілдермен шерту арқылы әртүрлі ноталарды ойнауға ұқсайды.
Орта мектептің жаратылыстану пәні студенттерінен бастап университет деңгейіндегі зерттеушілерге дейін, ЖИ эксперимент жасаудың қисынды жолдарын құруға көмектесе алады. Адамдар өз идеяларын басқа ойлы, шығармашыл адамдармен немесе бұл жағдайда ЖИ нысандарымен бөліскенде, әдетте шығармашылығы арта түседі. Khanmigo — сізбен бірге жұмыс істейтін серіктес. Ол байланыстар орната алады, сұрақтар қояды, диалогтарды жеңілдетеді және сіздің қисынды болып көрінетін іргелі болжамдарыңызға күмән келтіруге көмектеседі.
Физикадан биологияға, зоологияға дейін Khanmigo кез келген деңгейдегі студенттерге күрделі ғылымдарды жеткізеді. Бұл дегеніміз, педагог ретінде сіз өз дәрістеріңізді оқу материалына тереңірек үңілуге мүмкіндік беретін ЖИ негізіндегі түсіндірмелермен толықтыра аласыз. Ал студент ретінде бұл кез келген ғылыми тақырып бойынша сізді мазалаған барлық сұрақтарға жауап беретін мінсіз репетитор. Егер сіз озат студент болсаңыз, оны ғылыми мақалалар мен зерттеу жұмыстарына аннотация жасау үшін пайдалана аласыз. Тіпті оның көмегімен ғылымды әзіл арқылы үйренуге болады:
«Альберт Эйнштейн айтқандай: "Неліктен тауық жолды кесіп өтті? Әрине, өз массасын энергияға айналдыру үшін! "»
Төменде адамдар арықтау үшін қолданып жүрген диабетке қарсы Ozempic препаратын түсіну үшін Khanmigo-ны қалай пайдаланғаным туралы соңғы мысал берілген. Мен оның қалай жұмыс істейтінін жақсырақ түсінгім келді және баспасөздегі ақпараттарды, тіпті Wikipedia сияқты жерлердегі түсіндірмелерді де қанағаттанарлықсыз деп таптым.
МЕН: Ozempic қалай жұмыс істейді?
KHANMIGO: Ozempic па? Бұл — дәрі! Бірақ оның не үшін қолданылатынын білесіз бе?
МЕН: Бастапқыда диабетті емдеуге арналғанын білемін, бірақ адамдар оны арықтау үшін көбірек қолдануда.
KHANMIGO: Әрине, сіздікі дұрыс! Ozempic диабет үшін қолданылады. Ол сонымен қатар арықтау үшін де пайдаланылады. Оның бұл нәрселерге қалай көмектесетінін білесіз бе?
МЕН: Диабет жағынан, ол қандағы қантты қандай да бір жолмен реттеуге көмектеседі деп ойлаймын. Ал оның арықтауға қалай көмектесетінін білмеймін.
KHANMIGO: Жақсы ой! Ozempic шынымен қандағы қантты реттеуге көмектеседі. Ал арықтау үшін бұл сәл басқаша. Оның адамдарға арықтауға қалай көмектесетінін болжай аласыз ба?
МЕН: Ол қандағы қантты қалай реттейді? Меніңше, ол адамдардың тәбетін тыю арқылы арықтауға көмектесетін шығар.
KHANMIGO: Керемет болжам! Ozempic шынымен де адамдарға аштық сезімін азайтуға көмектеседі. Ал қандағы қантқа келетін болсақ, бұл сәл күрделірек. Біздің денеміз әдетте қандағы қантты қалай реттейтінін білесіз бе?
МЕН: Инсулин жасушаларға қандағы қантты сіңіруге көмектеседі. Қандағы қант көтерілгенде, ұйқы безі сол қантты жасушалардың сіңіруіне көмектесу үшін көбірек инсулин бөледі.
KHANMIGO: Exactly! Now, think about this: What if the body isn’t making enough insulin, or the insulin isn’t working well? What might a medicine like Ozempic do to help?
МЕН: Help produce more insulin? Or maybe make the insulin more potent in some way.
KHANMIGO: You’re on the right track! Ozempic doesn’t exactly make more insulin, but it does something similar. Can you think of what that might be?
МЕН: Somehow trigger the pancreas to produce more.
KHANMIGO: Close! Ozempic doesn’t directly make the pancreas produce more insulin. Instead, it mimics a hormone in your body that stimulates insulin production when your blood sugar is high. Can you guess what else this hormone does that might help with weight loss?
МЕН: Suppress hunger?
KHANMIGO: Bingo! This hormone, called GLP-1, also helps to suppress hunger. So, Ozempic mimics this hormone, helping to both regulate blood sugar and reduce hunger. Does that make sense?
МЕН: Yes. What does GLP-1 stand for?
KHANMIGO: GLP-1 stands for Glucagon-Like Peptide-1. It’s a bit of a mouthful, isn’t it? Do you know what glucagon is?
МЕН: Иә. Ол бауырды сақталған гликогенді глюкозаға айналдыруға итермелеу арқылы қандағы қантты көтеретін тағы бір гормон.
KHANMIGO: Дұрыс! Енді, GLP-1 «глюкагонға ұқсас» деп аталғанымен, ол шын мәнінде глюкагонға қарама-қарсы әсер етеді. Неліктен ол «глюкагонға ұқсас» деп аталуы мүмкін екенін болжай аласыз ба?
МЕН: Мүмкін құрылымы ұқсас шығар?
KHANMIGO: Сіз нағыз детективсіз! Шынында да, GLP-1 мен глюкагонның құрылымы ұқсас, бірақ олардың қандағы қантқа әсері қарама-қарсы. Бұл қызық емес пе?
МЕН: Бірнеше қадам артқа қайтсақ, GLP-1 (немесе Ozempic) ұйқы безінде оның өндірісін тікелей ынталандырмаса, инсулиннің жоғарылауына қалай себеп болады?
KHANMIGO: Керемет сұрақ! GLP-1 (және одан туындайтын Ozempic) ұйқы безіндегі белгілі бір жасушалармен байланысу арқылы жұмыс істейді. Бұл байланыс сол жасушалардың инсулин бөлуіне түрткі болады. Сонымен, ол инсулин өндірісін тікелей ынталандырмаса да, оның бөлінуін ынталандырады. Бұл мәселені түсіндірді ме?
МЕН: Түсіндім. Бұл нақты өндіріске көмектесуден гөрі, бұрыннан өндірілген инсулинді шығару туралы екен.
KHANMIGO: Дәл солай! Сіз түсіндіңіз. Біздің денеміз бен дәрі-дәрмектердің жұмысы таңқаларлық емес пе?
Khanmigo-ның менің біршама күрделі сұрақтарыма бірнеше минут ішінде жауап бере алғанына назар аударыңыз. Ол тіпті маған өзім сұрамаған кейбір концепциялар туралы ойлануға көмектесті. Оның маған жай ғана түсініктеме бере салмай, қалай ойлануға және өз болжамдарымды жасауға мәжбүр еткеніне назар аударыңыз. Ол сондай-ақ менің түсінік деңгейімді білуге уақыт бөлді және кейбір қызықты концептуалды шеткі жағдайларға итермеледі.
Бұл жай ғана жақсы репетиторлық емес. Бұл сұрақ қою мен оқуды анағұрлым қызықты, терең және есте қаларлық ететін әлемдік деңгейдегі педагогика.
1 + 1 = Математикадағы алшақтықты жою
Джон Спенсер мұғалімдерді оқытады.
2023 жылдың басы болатын, оның Джордж Фокс университетіндегі студенттері жақын арада мұғалім ретінде нақты сыныптарға кіруі керек еді, бірақ жасанды интеллект чат-боттары ол жерге бірінші болып жететін еді. ChatGPT енгізіліп жатқан кездегі мұғалімдердің көпшілігінен айырмашылығы, Спенсер педагогтардың өз сыныптарында генеративті ЖИ-ді қолдануының белсенді жақтаушысы болды. Ол студент-мұғалімдерге үлкен тілдік модельдерді мұғалімнің өнімділік құралы ретінде қабылдау керек екенін айтты. «Бірақ мен олардың маған деген үрейін сезе алдым», — дейді ол маған.
Оларды көндіру үшін, ол оларға сөзбе-сөз де, бейнелі түрде де математикалық есептер шығартты. Дәл математиканы оқытуда ол технологияның студентке бағытталған оқуды айқын жақсартатынын көрді.
Мұнда ол өз класына ChatGPT-ті ашты. Ол боттан статистикадағы студенттер түсінуі керек ең маңызды нәрселердің бірі — ықтималдық өлшемі болып табылатын p-мәні (p-value) концепциясын түсіндіруді сұрады. Бірнеше сәттен кейін ЖИ өте жақсы жауап берді. Өте жақсы, бірақ керемет емес.
Сондықтан Спенсер ChatGPT-ке: «Мұны он бес жасар бала түсінетіндей қарапайым тілмен түсіндір», — деп жазды.
ChatGPT жаңа жауап берді, енді ол Спенсерге математикадағы кейбір концептуалды түсініктерді қалыптастыруға тырысатын нақты мысалдар келтірді. Егер оған ұнамаса, ол «Қайтадан көру» түймесін баса алатын еді және ол оған мүлдем жаңа жауап беретін. ChatGPT берген жауап жақсы болғанымен, әлі де кейбір сұрақтар қалса, Спенсер өз сұрағын қайта құрастыратын. Айталық, математикалық жауап тым дерексіз болып көрінсе, Спенсер ChatGPT-тен p-мәні-нің нақты бір нәрседе — мысалы, комикстер контекстінде қалай қолданылатыны туралы нақты мысал сұрады.
ChatGPT былай деп жауап берді: «Әрине! Сіз комикс шығарушысыз делік және сіз комикс оқырмандары арасында екі суперқаһарман — "А суперқаһарманы" мен "Б суперқаһарманының" танымалдылығында айтарлықтай айырмашылық бар-жоғын анықтағыңыз келеді. Зерттеу жүргізу үшін сіз кездейсоқ оқырмандар тобын таңдап, олардан А немесе Б суперқаһарманына деген таңдауын бағалауды сұрайсыз. Бағалау 1-ден 10-ға дейінгі шкала бойынша жиналады, мұнда жоғары ұпай күштірек таңдауды білдіреді. Екі суперқаһарманның танымалдылығы арасында статистикалық маңызды айырмашылық бар-жоғын анықтау үшін екі таңдамалы t-тест сияқты статистикалық тестті пайдалануға болады. Нөлдік гипотезаға қарсы дәлелдердің күшін сандық түрде көрсететін бұл тест танымалдылықта ешқандай айырмашылық жоқ екенін мәлімдейді».
Спенсердің істегені — ЖИ-ге не пайдалырақ болатыны туралы кері байланыс беру болды. Ол берген әрбір жауап алдыңғысына қарағанда нақтырақ, академиялық лексикасы аз және синтаксисі жеңілірек болды. Тіпті баяндау үшінші жақтан екінші жаққа ауысып, жауапты тікелей және жеке ете түсті.
«Менің студент-мұғалімдерім ChatGPT оларға дереу қарап шығуға болатын мысалдар мен олар оқытатын нақты мектеп сыныптарының контекстіне әлдеқайда жақын, шығармашылық сабақтар беретінін байқады», — дейді Спенсер. Егер олар білім беру саласына арналмаған және GPT-3. 5 негізінде жұмыс істейтін ChatGPT-тен осындай күш ала алса, онда олар жақын арада білім беру үшін арнайы жасалған, жадымен және тереңдетілген сабақтар дайындау қабілетімен жабдықталған келесі ұрпақтың жасанды интеллектісін пайдалана отырып, неге қол жеткізе алатынын елестетіп көріңізші. Khanmigo студенттің деңгейін түсінуде және оқушыға концепцияны терең меңгеруге көмектесу үшін сұрақтар қоюда әлдеқайда жақсы жұмыс істейді.
Khan Academy құрылған алғашқы күндерден бастап біз студенттер кез келген уақытта тікелей қолдау алатын, ал олардың ата-аналары, құрдастары, репетиторлары мен мұғалімдері көмек көрсету үшін қажетті ақпаратты қолында ұстайтын әлемді армандадық. Біз мұны динамикалық жаттығулар, бағдарламалық жасақтама, бейнелер және мұғалімдерге арналған құралдар арқылы жүзеге асырдық. Дегенмен, бұл бәрібір толыққанды репетиторлық әрекеттесуге жетпеді. GPT-2 және GPT-3 сияқты ерте ЖИ модельдері үйлесімді көрінетін мәтіндер жасағанымен, логикалық қорытынды жасауда, әсіресе абстрактілі математикада қиналды. GPT-4 педагогикалық тұрғыдан дұрыс репетиторға еліктеуге күші жететін алғашқы технология болды. Ол математикада әлдеқайда жақсы болды, бірақ оның да мәселелері бар еді. Білімді батылдық рухында біз математикалық түзетудің қосымша қабаттарын, мұқият нұсқауларды және Khan Academy-дің адамдар тексерген қолданыстағы мазмұнын пайдалана отырып, Khanmigo-ны әлемдегі алғашқы жоғары сапалы ЖИ репетиторы ету үшін GPT-4-ке негізделуді ұйғардық.
Нәтижесінде математиканы кез келген адам күткеннен де дұрыс орындап қана қоймай, сонымен қатар математика төңірегіндегі репетиторлық қарым-қатынасты да дұрыс құратын репетитор пайда болды. Ол қарапайымдылық, ұстамдылық пен қызығушылықтың тиісті деңгейіне ие педагогикалық сарапшы ретінде қызмет етеді. Ол сондай-ақ студенттер өздерінің пайымдауларын түсіндірген кезде оларды «түсінуге» қабілетті. Студент математикалық есепте тұрып қалғанда, ЖИ репетиторы: «Келесі қадам не деп ойлайсың? » — деп сұрайды. Ал егер студент, айталық, амалдарды дұрыс орындамаса, біздің ЖИ «сахна артында» ойланады. Яғни, Khanmigo мәселеге қалай басқаша қарауға болатынын қарастырады. Бот бұл ақпаратты студентпен бөліспейді. Керісінше, ЖИ жиі: «Менде сенікінен сәл басқаша нәтиже шықты. Өз ойыңды маған түсіндіріп бере аласың ба? » — дейді. Студент өз пайымдауын түсіндірген кезде, ЖИ енді біз одансыз байқамай қалуымыз мүмкін математикалық олқылықтарды анықтай алады. Ол қате болжамдарды белгілеп, соқыр нүктелерді көрсете алады, содан кейін қадам-қадаммен қате түсініктерді жоюға және оқудағы кез келген алшақтықты толтыруға көмектеседі.
Мұнда студент Khanmigo-дан түсініктемелер, мысалдар немесе нұсқаулар сұрай алады. Өз кезегінде, Khanmigo студенттердің жеке математикалық сұрақтарына жауап береді және арнайы әзірленген түсіндірмелерді, мысалдар мен жаттығу есептерін ұсынады. Бұл студенттердің математиканы өз қарқынымен үйреніп, көбірек қолдау қажет болатын салаларға назар аудара алатынын білдіреді.
Khanmigo ChatGPT-ке қарағанда әлдеқайда тереңірек және қуаттырақ. Оның студенттің p-мәні туралы сұрағына қалай жауап беретінін қарастырыңыз:
СТУДЕНТ: p-мәні дегеніміз не?
KHANMIGO: О, p-мәні! Бұл статистикадағы қызықты концепция. Бірақ оған кіріспес бұрын, маған гипотезаны тексеру туралы не білетініңізді айта аласыз ба?
СТУДЕНТ: Аз-маз білемін.
KHANMIGO: Керемет! Енді, гипотезаны тексеруді орындаған кезде, сіз нені анықтағыңыз келеді?
СТУДЕНТ: Бірдеңе жасау статистикалық маңызды айырмашылықты тудыратын-тудырмайтынын.
KHANMIGO: Дәл солай! Енді қалай ойлайсыз, p-мәні статистикалық маңыздылықты анықтаудың осы процесіне қай жерде сәйкес келеді?
СТУДЕНТ: Білмеймін.
KHANMIGO: Ештеңе етпейді! Келіңіз, былай ойлап көрейік: Тиынды лақтырғанда, "елтаңба" жағының түсу ықтималдығы қандай?
СТУДЕНТ: 50 пайыз.
KHANMIGO: Дұрыс! Енді, егер сіз тиынды он рет лақтырып, тоғыз рет елтаңба түссе, бұл біртүрлі деп ойлар ма едіңіз?
СТУДЕНТ: Мүмкін. Бірақ әділ тиынмен де мұндай жағдайдың болу мүмкіндігі бар ғой.
KHANMIGO: Әрине! Енді, осы сценарийде p-мәні нені білдіруі мүмкін екенін болжай аласыз ба?
СТУДЕНТ: Он тиынның тоғызында елтаңба түсу ықтималдығы ма?
KHANMIGO: Сіз дұрыс жолдасыз! p-мәні шынымен де нөлдік гипотеза шындыққа жанасады деп есептегенде, сіз бақылаған нәтижеге тең немесе одан да шектен шыққан нәтижені алу ықтималдығы болып табылады. Біздің тиын мысалымызда нөлдік гипотеза тиынның әділ екендігі болар еді. Сонымен, p-мәні тиын әділ болған жағдайда, он рет лақтырғанда тоғыз немесе одан да көп елтаңба түсу ықтималдығы болар еді. Бұл түсінікті ме?
СТУДЕНТ: Олай болса, нөлдік гипотезаның дұрыс емес екенін қалай білуге болады? Яғни тиынның әділ емес екенін?
KHANMIGO: Керемет сұрақ! Біз әдетте табалдырық мәнін орнатамыз, оны көбінесе маңыздылық деңгейі (әдетте 0,05) деп атайды. Егер p-мәні осы табалдырықтан аз болса, біз нөлдік гипотезаны қабылдамаймыз, бұл тиынның әділ емес болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл түсіндіруге көмектесті ме?
СТУДЕНТ: Түсіндім! Демек, тиынның әділ емес екеніне ешқашан толық сенімді бола алмайсыз. Бірақ егер сіз ықтималдығы өте төмен және соған сәйкес p-мәні өте төмен (алдын ала белгіленген маңыздылық деңгейінен төмен) нәрсені бақыласаңыз, онда бұл нөлдік гипотезаның шындыққа жанаспайтынын меңзейді (бірақ дәлелдемейді).
KHANMIGO: Бинго! Сіз түсіндіңіз! Есіңізде болсын, статистикада біз белгісіздікпен жұмыс істейміз. Сондықтан біз бір нәрсені түпкілікті дәлелдей алмаймыз, бірақ өз гипотезаларымызды қолдау немесе жоққа шығару үшін дәлелдер жинай аламыз. Міне, p-мәні осы жерде қажет! Осы тақырып бойынша басқа сұрақтарыңыз бар ма?
Біз осыдан көп жыл бұрын армандаған математикадағы білім алшақтығын қысқартуға жақындап қалдық. Генеративті жасанды интеллекттің мүмкіндіктерін кеңейтуді жалғастыра отырып, біз оның жаһандық қолжетімділігін де арттырып келеміз. Khanmigo бір күні оқу үлгісіне немесе қабілетіне қарамастан барлық жердегі студенттерге қолжетімді болады. Кез келген сәтте олар математикалық ұғымдарды тереңірек меңгеру және ұзақ мерзімді түсінікті қалыптастыру үшін генеративті ЖИ-ді пайдалана алады.
Khanmigo адам-мұғалімді алмастыра ма? Жоқ және ол ешқашан алмастырмайды. Бірақ ол түсінбей қалған, математикалық ұғымдарды нақтылау үшін қосымша көмекке мұқтаж немесе идеяларды қайталауды қажет ететін студенттер үшін қуатты құрал бола ала ма? Әрине! Ол студенттерді тартады, олардан сұрақтарын қайта тұжырымдауды сұрайды, есептерді өз сөздерімен қорытындылауға шақырады және ақпараттың ұзақ мерзімді жадында сақталуына көмектесуге арналған әдістермен тесттер жүргізеді.
Студенттер бұрын қол жеткізе алмаған курстарға қол жеткізу
Студенттерге ЖИ-тьютор арқылы қолдау көрсету — бұл үлкен жетістік және бұл бұрын-соңды болмаған маңыздылыққа ие, бірақ генеративті ЖИ өздігінен толық шешім бола алмайды. Тіпті мықты адам-тьюторға да оқулық немесе оқу бағдарламасы болғаны тиімді. Шын мәнінде, мен 2005 жылы Khan Academy-дің бірінші нұсқасын осы себепті жасадым. Мен күн сайын немере іні-қарындастарыма сабақ беретінмін, бірақ олардың жүйелі және жан-жақты жаттығу жасағанын қаладым, сондықтан мен олардың үлгерімін бақылай алатын тәжірибелік платформа жасадым. Бұл маған тьюторлық сабақтарымызда нәтижелірек және жинақы болуға мүмкіндік берді. Сондықтан, егер сіз студентке тұтас бір пәнді үйретуге үміттенетін жүйе жасағыңыз келсе, генеративті ЖИ-ге негізделген тьютор толық оқу бағдарламасымен (педагогтар мұны толық ауқым мен жүйелілік деп атайды) жұптастырылғанда әлдеқайда қуатты болады. Бұл дәл Khan Academy-дің құрылған сәттен бастап мектепке дейінгі дайындықтан бастап колледжге дейінгі пәндер бойынша жасап келе жатқан жұмысы.
Біздің мақсатымыз — білімді барлық адамға қолжетімді ету. Осы жылдар ішінде біз балабақшадан колледжге дейінгі математика мен жаратылыстану ғылымдарынан бастап, азаматтық құқық пен тарихқа дейінгі барлық салалар бойынша курстар жасадық. Бұл курстарға сұраныс бойынша бейнероликтер мен меңгеруге негізделген тәжірибе, сонымен қатар ата-аналар мен мұғалімдер үшін студенттерді бақылап, одан әрі қолдау көрсететін құралдар кірді. Бұл қолдау көрсететін сынып ортасының игілігін көріп отырған студенттер үшін «төбені» көтеруге, сондай-ақ бұрын мұндай мүмкіндігі болмаған студенттер үшін «еденді» (негізгі деңгейді) көтеруге бағытталған. Соңғы жағдай тек мектебі жоқ Үндістан немесе Африканың ауылдық жерлеріндегі балаларға ғана қатысты емес.
Білім департаментінің 2015 жылғы есебіне сүйенсек, американдық жоғары мектептердің шамамен 50 пайызы калькулюс (жоғары математика) курсын ұсынбайды. Қырық пайызы физиканы ұсынбайды. Төрттен бірінен астамы химияны ұсынбайды. Бұл көрсеткіштер қара нәсілді және латиноамерикандықтар көп оқитын жоғары мектептерде нашарлай түседі, мұнда мектептердің 62 пайызы калькулюсті, ал 49 пайызы химияны ұсынбайды. Ол мектептердің шамамен төрттен бірі тіпті Алгебра 2 курсын да ұсынбайды.
Көп жағдайда негізгі курстардың жетіспеушілігі ресурстардың аздығынан емес, мұндай оқуға дайын студенттердің жеткілікті санының (сыни массасының) болмауынан деп күдіктенемін. Егер Алгебра 2 курсына тек он студент дайын болса, оны ресурспен қамтамасыз ету қиын. Алгебра 2-ге қол жеткізе алмаса, ол он студент химияға, физикаға немесе калькулюске дайын болмайды. Егер сіз жоғары мектепте Алгебра 2, химия және физиканы (дұрысы калькулюсті де) оқи алмасаңыз, талантыңызға, еңбекқорлығыңызға немесе ынтаңызға қарамастан, кейіннен STEM (ғылым, технология, инженерия, математика) мансабына түсу қиынға соғады. Тіпті жоғары мектептер бұл курстарды ұсынғанның өзінде, олар көбінесе материалды жеңілдетеді, өйткені студенттердің өте азы алғышарт материалдар бойынша мықты іргетасқа ие. Осыған байланысты, жоғары мектеп студенттерінің одан да аз пайызы колледжде STEM салаларында табысқа жету үшін қажетті математика мен жаратылыстану ғылымдарымен таныса алады.
Гуманитарлық ғылымдар мен жазу саласындағы жағдай да мәз емес; тек алғышарт материалдарда аздап еркіндік болуы мүмкін. Мысалы, егер сіз Алгебра 2-ні жақсы білмесеңіз, калькулюспен айналысу мүмкін емес, бірақ жоғары мектептен тарих бойынша мықты іргетас болмаса да, колледж деңгейіндегі тарихпен айналысуды елестетуге болады.
Khan Academy мұны осы курстарды құру және оларды барлық адамға тегін қолжетімді ету арқылы шешті. Біз оларды студент материалдарды өз бетінше немесе басқалардың көмегімен меңгере алатындай етіп құрылымдадық. Сондықтан, егер сіздің мектебіңіз Алгебра 2-ні ұсынбаса, сіз оны платформада оқи аласыз.
Әрине, студенттердің аз ғана бөлігі тек бейнероликтер мен жаттығулар арқылы курсты өз бетінше аяқтауға ынталы. Сондықтан біз белсенді түрде қолдау қабаттарын қостық. Соның бірі — мен пандемия кезінде ашқан Schoolhouse. world атты тағы бір коммерциялық емес ұйым, оның миссиясы тегін тьюторлық көмек көрсету арқылы әлемді оқумен байланыстыру. Ол мұны істей алады, өйткені тьюторлар — еріктілер, көбінесе басқа жоғары мектеп және колледж студенттері. Бұл тамаша, бірақ адам-тьютордың студент тұйыққа тіреліп, ынтасын жоғалтқан сәтте әрқашан қасында болуы қиын. Барлық пәндер бойынша, кез келген уақытта ЖИ-тьютордың болуы арқылы Khanmigo студенттің өз мектебі ұсынбаған курсты меңгеруі үшін жеткілікті қолдау алу мүмкіндігін арттырады.
Бұл әлі де колледжге түсу кезінде ескерілетін осы курстар үшін кредит (ұпай) алу мәселесін туындатады. Бірақ біз бұл бағытта да ілгерілеп келеміз. Мысалы, 2023 жылы Caltech (Калифорния технологиялық институты) біздің платформадағы курстарды аяқтау олардың қабылдау талаптарына сәйкес келетінін жариялады.
Соған қарамастан, біз әлі де тьютордың ең көп ескерілмейтін, бірақ ең маңызды рөліне — ынталандыру мен жауапкершілікке келген жоқпыз. Немере іні-қарындастарыма сабақ берген алғашқы күндері мен уақытымның көп бөлігін оларды іздеп табуға және жұмыс істеуге көндіруге жұмсайтынмын. Мен: «Мен саған көмектесуге дайынмын, бірақ егер сен де уақытында келіп, жұмыс істеуге уәде берсең ғана», — дейтінмін. Егер балалар онлайн сабаққа кешігіп жатса, мен олардың анасына (менің тәтем) қоңырау шалып, қайда екенін сұрайтынмын. Ақыры телефонмен немесе жедел хабар алмасу арқылы байланысқанда, менің бірінші сұрақтарым: «Мен берген жаттығуларды орындай алдың ба? » немесе «Кеше кешкі жаттығу қалай болды? » деген сияқты болатын. Егер олар жұмысты орындаса, мен оларды күш салғаны үшін мақтап, сұрақтарына көшетінбіз немесе жаңа тақырыпқа ілгерілейтінбіз. Егер олар айтқандарын істемесе, мен олардан есеп алатынмын. Бұл әңгімелер маған оларды ынталандырудың және өз-өздеріне есеп берудің жаңа тәсілдерін жасау үшін контекст берді.
Біз жұмыстың бұл түрін Khan Lab School және Khan World School мектептерінде ресми түрде енгіздік, онда кеңесшілер мақсаттар қою және жауапкершілікті сақтау үшін студенттермен үнемі байланысып отырады. Бұл аталған мектептердегі білім берудің ең маңызды бөліктерінің бірі болғанымен, мектептердің немесе отбасылардың көпшілігінде мұндай дербестендірілген көңіл бөлуге ресурстары жоқ. Бақытымызға орай, ЖИ бұл қажеттіліктерді өтеу үшін іске кірісе алады.
Пайдаланушылар да мұны сұрап отыр. Ең алғашқы Khanmigo ата-аналары мен мұғалімдерінен алған ең күшті пікірлеріміздің бірі — платформа ЖИ көмегін белсенді іздейтін студенттер үшін өте қуатты екендігі болды. Дегенмен, студенттердің көпшілігі ЖИ-дің мүмкіндіктерін түсінбейді немесе табиғи түрде көмек сұрамайды, және ешкім, тіпті бұл өздеріне пайдалы болса да, жауапқа тартылғысы келмейді.
Осы кері байланыс негізінде біз Khanmigo-ға осындай мүмкіндіктерді бердік. ЖИ-ді елестетіп көріңізші — пайдаланушылардың рұқсатымен — ол мұғалімдерге, ата-аналарға және студенттерге электрондық хаттар мен мәтіндік хабарламалар жіберіп, студенттердің оқуға тартылуын, ынталы болуын және аз да болса жауапкершілікті сезінуін қадағалай алады. Бұған студенттер сайтқа кіргендегі хабарласулар және студенттердің өз жетістіктері туралы ойлану сәттері кіруі мүмкін. Сондай-ақ, егер студенттер қиналса, ол белсенді араласуға мүмкіндік береді. Мысалы, студентке: «Сәлем, сен Алгебра 2-нің 3-бөлімін осы айдың соңына дейін аяқтағым келеді деп едің, бірақ осы аптада ешқандай жұмыс істемепсің. Неге мына жерді басып, мақсаттарыңа жетуіңді қамтамасыз етпеске? » деген мазмұндағы хат келуі мүмкін.
Меңгеруге тиіс ең маңызды пән саласы
Білім беру әлемінде әзірлеушілер үшін өз идеяларын іс жүзінде (далалық жағдайда) сынау өте маңызды. Негізінде, бұл біздің білім беру саласындағы инновацияларымыз бен араласуларымызды гипотетикалық деңгейден алып шығып, нақты сыныпқа енгізу дегенді білдіреді. Бұл біздің идеяларымыздың нақты мұғалімдер мен студенттердің қолында қалай жұмыс істейтінін көру туралы. Егер Khanmigo торт болса, студенттер мен мұғалімдер оны дәм татып, рецептімізді жақсартып, ең жақсы торт жасауымызға көмектесер еді. 2024 жылдың басына қарай біз бүкіл Америка Құрама Штаттары бойынша отыз мыңнан астам мұғалімдер мен студенттермен бірге Khanmigo-ны пилоттық режимде сынап жаттық. Бұл жағдайда олар Khanmigo-ның практикалық және орындалуы мүмкін білім беру мақсаттары мен стандарттары арқылы оқушылар мен педагогтардың қажеттіліктеріне сәйкес келетініне көз жеткізді.
Алғашқы айларда біздің пилоттық зерттеулеріміз Khanmigo-ның студенттерге STEM және гуманитарлық ғылымдар бойынша дағдыларын арттыруға көмектесетінін көрсеткендей болды. Бір таңқаларлығы, дағдыларды үйрену тұрғысынан біздің ең үлкен түйініміз нақты бір салаға ғана қатысты болмады.
Индиана штатындағы Хобарт қалалық мектеп округі Khanmigo-ны қолданған елдегі алғашқы округтердің бірі болды. Олар ЖИ-ді алты ай бойы қолданғаннан кейін, студенттердің бойынан көрген ең үлкен жетістігі — өзіне деген сенімділік саласында болды, бұл әдетте сынып жағдайында шешілуі өте қиын мәселе. «Студенттің жетістігі өзіне деген сенімділікті қалыптастырудан басталуы керек, бұл сенімділік олардың істей алатынын білуінен туындайды», — дейді маған Хобарттың супервизоры Пегги Баффингтон. «Біздің міндетіміз — студенттерімізді өз қабілеттеріне деген сенімділік деңгейімен жабдықтау. Бұл жерде ЖИ жағдайды түбегейлі өзгертеді».
Баффингтон Khanmigo-мен жұмыс істеген сыныптарда студенттердің тартылу деңгейінің артқанын бақылағанда бұл жетістіктерді анық көрді. Бұрын студенттер сыныпта сұрақ қою үшін қол көтеруге ыңғайсызданатын болса, қазір олар ЖИ-тьюторға сұрақ қоюдан қорықпайды, дейді ол. ЖИ-тьютормен сөйлесу жұрт алдында ұялу немесе мазасыздық елесін жойды. «Бұл оларды белсендірек етеді және олар ЖИ-ден алатын жауаптарды жақсы көреді», — дейді ол. «Олар мектепке келеді және өз жұмыстарына сенімді болады. Педагог ретінде мен бәрібір қайтып келіп, студенттердің мен берген жұмысқа өз ойларын қосқанына көз жеткіземін, бірақ ЖИ-дің бұл балаларда қалыптастырып жатқан сенімділік деңгейі таңқаларлық».
Хобарт қалалық мектеп округінің орта білім беру бағдарламасы мен оқыту жөніндегі директоры Тим Кригтің бұл үлкен серпілістің себебі туралы қызықты теориясы бар. Бұл ішінара білім берудің жаңа концептуализациясынан туындайды, дейді ол: ЖИ студенттерге салалардың немесе пәндер арасындағы шектеулердің бұдан былай маңызы жоқ екенін көрсетеді.
«ЖИ белгіленген шекараларды бұзады», — дейді Криг маған. Khanmigo-ның көмегімен біз балаларға математиканың өнермен, жазудың ғылыммен, тарихтың экономикамен қалай байланысатынын көрсете аламыз. «Біздің студенттер — жасаушылар, олар өндірушілер, олар ән жазушылар, олар әншілер, олар подкастерлер, олар медиа мен ақпараттың кураторлары. Осы белгілердің барлығы білімнің тереңдігін арттыруды талап етеді», — дейді ол. «Оқу — сызықтық емес; ол үздіксіз. ЖИ бізге осы интеграцияланған әлемді көрсетеді». Оның айтуынша, біздің өзімізге деген сенімділігіміз барлық нәрсенің бір-бірімен қалай жұмыс істейтінін нақты түсінуден туындайды.
Осы жайтты түсіну біздің балаларымызды мектепте де, мектептен тыс жерде де әлеммен қарым-қатынас жасауға жақсырақ дайындайды. Осы білімді меңгергеннен кейін, қалғанның бәрі, салыстырмалы түрде, оңай болады.
IV Бөлім
Бірге жақсырақ
«Электрлік байланыс ешқашан басқа адамды батыл әрі шынайы болуға жан-тәнімен ынталандыратын адамның жүзін алмастыра алмайды». — Чарльз Диккенс
«Өзіңді тану — өзіңді басқа адаммен әрекеттесу үстінде зерттеу». — Брюс Ли
Бірлесіп оқытуды күшейту
Біздің балаларымызға келгенде, технология екі жүзді қылыш сияқты болып шықты. Олардың телефондары мен әлеуметтік желі аккаунттары көздерін экраннан тайдырмауға және оларды осы сәтпен өмір сүруден алшақтатуға оңтайландырылған, тіпті олардың «лентасын» импульсивті түрде парақтау оларды нашар сезіндірсе де, қызғаныш немесе мазасыздық тудырса да. Бір қарағанда, білім беру жүйесіне енетін ірі тілдік модельдер технологиядан туындаған оқшаулану мен психикалық күйзеліс мәселесін одан әрі ушықтырады деп қорқу қисынды.
Бұл қауіптер Khan Academy-дің алғашқы күндерінде де туындаған. Коммерциялық емес білім беру ұйымының идеясы — біз технологияны (бұл жағдайда дербестендірілген тәжірибе мен сұраныс бойынша бейнероликтерді) ресурстары аз студенттер үшін негізгі деңгейді көтеруге және сыныптар үшін «төбені» көтеруге, оларға дербестендіру арқылы студенттерді қолдауға және тартуға мүмкіндік беру үшін пайдалана аламыз деген болатын. Кейбір адамдар компьютерде көбірек уақыт өткізу адамдармен қарым-қатынас жасауға, ынтымақтастыққа және байланысқа аз уақыт қалатынын білдіреді деп қобалжыды.
Мен де бұл туралы алаңдадым. Студенттер бірлескен командаларда сөйлесіп, жұмыс істегенде, жалғыз отырып үнсіз тыңдағаннан көрі материалды жақсырақ меңгеретінін білеміз. Одан да маңыздысы, басқалармен бірге оқып, ынтымақтасқанда, студенттер академиялық мазмұннан да маңыздырақ болуы мүмкін әртүрлі мінез-құлық пен қарым-қатынас дағдыларын дамытады. Технология студенттерге компьютерде жалғыз оқуға мүмкіндік беру арқылы оларды одан әрі оқшаулай ма?
Технологияны ойланып пайдалану адамдар арасындағы қарым-қатынасты азайтудың орнына, керісінше арттыра алатыны белгілі болды.
Көптеген типтік математика сыныптарында студенттер мұғалім жүргізетін лекция кезінде назар аударуға қиналуы мүмкін. Мұғалім өз лекциясын «орташа» деңгейге бейімдеуге тырысады, бұл көптеген студенттердің не адасып қалуын, не жалығып кетуін білдіреді. Кейбір топтық есептерді шешу болуы мүмкін, бірақ көбінесе студенттер орындамайды, тек тыңдайды. Оларға әдетте сабақтың көп бөлігінде бір-бірімен сөйлесуге рұқсат етілмейді. Мұғалім студенттердің жеке сұрақтары бар екенін біледі, бірақ мұғалімнің бәріне көңіл бөлуге мүмкіндігі жетпейді немесе студенттер «ақымақ» немесе «біртүрлі» көрінуден қорқып, сұрақ қоюдан жасқанады.
Екінші жағынан, соңғы онжылдықта сыныпта Khan Academy-ді жақсы енгізу адамдар арасындағы өзара әрекеттесудің азаюына емес, керісінше көбеюіне әкелді. Студенттер өз бетінше жаттығумен айналысып жатқанда, оларға бір-бірінен көмек сұрауға да (көмектің шектен тыс болмауы үшін кейбір ережелермен) рұқсат етіледі. Әрбір студент құрдастарының қолдауымен өз білім деңгейіне сәйкес жаттығып, жұмыс істегенде, бұл мұғалімге жекелеген немесе шағын топтармен нақты жұмыс істеуге уақыт босатады.
Біз тіпті бұл модельді онлайн деңгейде масштабтай бастадық. Schoolhouse. world платформасында әлемнің кез келген студенті Zoom арқылы тегін, тікелей тьюторлық көмек ала алады (Zoom-ның мыңдаған лицензияларды осы мақсатқа сыйға тартқанының арқасында). Бұл тексерілген ерікті «құрдастарды» басқаларға тьютор ретінде пайдалану арқылы жүзеге асады. Айына он мыңға жуық студентті қамти отырып, бұл технологияны дұрыс пайдаланған жағдайда адамдар арасындағы өзара әрекеттесуді арттыра алатынын дәлелдейді.
Міне, біз тағы да технологияның арқасында балаларымызды оқыту тәсіліндегі үлкен өзгерістің алдында тұрмыз. Біз тіпті қауіпсіз және тиімді генеративті ЖИ-тьюторлар студенттердің компьютер алдында көбірек уақыт өткізуін және құрдастарымен, мұғалімдерімен аз уақыт болуын білдіреді деп алаңдаймыз. Бірақ, бұл міндетті түрде солай болуы керек емес. Біріншіден, ЖИ Khan Academy-дің енгізу моделін барлық адам үшін одан да нәтижелі ете алады. Студенттер әлі де бір-бірінен және мұғалімнен көмек ала алады, бірақ олар ЖИ-ді де пайдалана алатын болады. Екіншіден, математика сабағында болсын-болмасын, егер студенттер оқу процесінде белсендірек сезініп, кедергілерден арылса, олар үйде немесе өз бетінше жұмыс істегенде көбірек білім ала алады. Бұл сыныпта Сократтық диалог, топтық есептерді шешу немесе жобаға негізделген оқыту сияқты тереңірек адамдар арасындағы өзара әрекеттесуге уақыт босатады. Соңында, сыныптағы ЖИ көмегі студенттердің өздерін адасып қалғандай немесе жалыққандай сезіну жағдайларын одан әрі азайтып, оларға сыныптастарымен бірге болып жатқан нәрселерге қатысуға мүмкіндік береді. Қиналған студент өз сұрақтарына нақты уақыт режимінде, сынға ұшыраудан немесе сабақты баяулатудан қорықпай жауап ала алады. Ал зерек студент өз түсінігін сыныптың деңгейінен де тереңдете алады. Осының бәрі болып жатқанда, ЖИ мұғалімді не болып жатқанынан хабардар етіп, студенттерді қалай жақсырақ тартуға болатыны туралы кеңестер бере алатынын да ұмытпайық.
Дұрыс жобаланған ЖИ істі одан әрі ілгерілетіп, адамдар арасындағы әңгімелерге нақты ықпал ете алады. Khanmigo сияқты ЖИ мұғаліммен бірге жұмыс істеп, студенттерді шағын топтарға бөліп, содан кейін әр топтағы талқылауды үйлестіріп жатқанын елестетіп көріңізші. ЖИ-дің бір сыныптағы бастапқыда анонимді студенттер арасында «мұзжарғыш» чат ұсынып жатқанын елестетіп көріңізші, осылайша олар орта мектеп пен жоғары мектептегі қарым-қатынастарды жиі бұзатын «спортшы» немесе «ботаник» деген сияқты алдын ала тұжырымдарсыз немесе болжамдарсыз бір-бірін жақсырақ түсіне алады. Сонымен қатар, мұғалім студенттердің бір-бірімен қалай қарым-қатынас жасап жатқанын түсіну үшін ЖИ-мен сөйлесе алады. Бұл тек чат интерфейсі арқылы ғана болуы шарт емес; біздің команда Khanmigo-ның студенттерді тыңдап, олармен табиғи түрде сөйлесе алатын өзара әрекеттесулерін белсенді түрде сынақтан өткізуде.
ЖИ және ЖИ-ге негізделген тьюторлардың көмегімен бірлескен білім берудің ауқымы мен мүмкіндіктері кеңейген сайын, статикалық оқу күндері артта қалады. Сыныпта мұғалім Khanmigo-дан қатысушылардан бірге оқу ойынын ойнағысы келетін-келмейтінін сұрауды өтіне алады. Ол күрделі мәселелерді шешу үшін бірлесіп жұмыс істейтін қатысушылар топтары арасында көп сатылы жобаларды үйлестіре алады. Мысалы, үшінші сыныптың жаратылыстану сабағында ЖИ-тьютор қағаз ұшақтардың бірнеше түрін жобалау бойынша нұсқаулықтар ұсына отырып, топтық бірлескен жобаны ұсына алады. «Есіңде болсын, қағаз ұшақтарды жасау және сынау — аэродинамика мен ғылыми әдіс туралы білудің қызықты жолы», — дейді Khanmigo студенттерге. «Барлығымыз бірге, осы үш түрлі дизайн мен бүктеу әдістерін қолданып тәжірибе жасайық, олардың ұшақтың ұшуына қалай әсер ететінін көрейік. Іске сәт! » Осы жерден ол тапсырмаларды бөліп, күш-жігерді үйлестіріп, кезең-кезеңімен нұсқаулық беріп, кері байланыс ұсына алады, бұл ынтымақтастық пен топтық жұмыс дағдыларын дамытуға ықпал етеді.
Егер сізде жақсы үйлестіруші болса, сіз әрқашан жақсырақ ынтымақтастыққа қол жеткізесіз, ал ірі тілдік модельдерде дәл солай істеуге мүмкіндік бар. Барлық ұлы мұғалімдер сияқты, олар студенттер арасындағы әңгімелер мен ынтымақтастықты басқара алар еді. Олар оқушыларды жұптарға бөле алады. Топтар құра алады. Олар таныстыру жаттығуларын ұсынып, бейтаныс адамдарды байланыстыра алар еді. Сайып келгенде, академиялық оқу мектептің жалғыз мақсаты емес. Мектеп сонымен қатар достық, ортақ шытырман оқиғалар және өзара қолдау арқылы адамдар арасындағы байланысты орнату туралы. Енді бізде студенттердің оқу барысындағы кедергілерін жоюмен қатар, ЖИ-ді осындай өзара әрекеттесулерді жеңілдету үшін пайдалану мүмкіндігі бар.
ЖИ студенттердің психикалық денсаулығы бойынша коучингпен кездеседі
Мынадай жағдай: Сізге қорытынды емтихан тапсыруға бірнеше минут қалды. Сіз дайындалдыңыз, бірақ жүрегіңіз жиі соғып, басыңыздан бәрі ұшып кеткендей. Мазасыздық пен сәтсіздіктен қорқу сіздің бүкіл сенімділігіңізді жеп жатыр. Khanmigo-мен және оның ЖИ-академиялық коуч функциясымен жылдам байланысу эмоционалды құтқару жолына айналады.
СТУДЕНТ: Менің он минуттан кейін тесттім бар, мен өте қатты қобалжып тұрмын.
ЖИ-АКАДЕМИЯЛЫҚ КОУЧ: О, мен сенің аздап мазасызданып тұрғаныңды көріп тұрмын, иә? Бұл қалыпты жағдай, бәрімізде де болады! Есіңде болсын, сен бұған бірнеше сағат бойы оқып дайындалдың және менімен бірге барлық тесттерді жақсы тапсырдың.
СТУДЕНТ: Білемін, бірақ мен бұл тесттен құлап қаламын ба деп қорқамын. Қысым өте үлкен.
ЖИ АКАДЕМИЯЛЫҚ КОУЧ: Уайымдауыңыз табиғи нәрсе. Егер жақсы нәтиже көрсетпесеңіз, ең қатты не нәрседен қорқатыныңызды айтыңызшы.
СТУДЕНТ: Егер тесттен құлап, сосын бүкіл пәннен өте алмай қалсам ше? Оның салдарынан келесі семестрде бұл пәнді қайта оқуға тура келсе ше?
ЖИ АКАДЕМИЯЛЫҚ КОУЧ: Бұл өте қорқынышты ой. Меніңше, бұл кез келген адамды уайымдатар еді. Бірақ, егер тесттен құласаңыз, шынымен де бүкіл пәннен өте алмай қаласыз ба?
СТУДЕНТ: Шындығына келсек, жоқ шығар.
ЖИ АКАДЕМИЯЛЫҚ КОУЧ: Келісемін. Бүгін жақсы нәтиже көрсетпесеңіз де, жалпы бағаңызды көтеруге мүмкіндік болу ықтималдығы жоғары. Тағы бір сұрақ: мен сіздің бұл пәннен бұрын-соңды тесттен құлағаныңыз туралы ешқандай жазба көріп тұрған жоқпын. Бұл жолы құлайтыныңызға қандай дәлел бар?
СТУДЕНТ: Ешқандай. Бірақ мен бәрібір қобалжып тұрмын.
ЖИ АКАДЕМИЯЛЫҚ КОУЧ: Әрине, өйткені тесттер бәрімізде де мазасыздық тудырады. Келіңіз, көмектесуі мүмкін бірнеше қысқа тыныс алу жаттығуларын бірге жасап көрейік.
ЖИ тютор студентті оқу жолында табиғи түрде бағыттап, шынайы байланыс орнатады және оның қажеттіліктерін терең түсінеді. Осы қасиеттерді ескере отырып, ЖИ-дің студент үшін коуч түріне айналатынын елестету қиын емес.
Бірақ ол солай болуы керек пе? Тіпті ол тыңдау мен сөйлесуге өте шебер болса да, ЖИ коуч немесе терапевт қаншалықты құзыретті бола алады?
1960 жылдары Массачусетс технологиялық институтының (MIT) зерттеушісі қазіргі чат-боттар мен виртуалды көмекшілердің дамуына жол ашқан таңқаларлық қарапайым, бірақ маңызды қосымша жасап шығарды. Жасанды интеллект зертханасында жұмыс істей отырып, Джозеф Вейценбаум сұхбатты имитациялай алатын әлемдегі алғашқы табиғи тілді өңдеу бағдарламаларының бірі — ELIZA-ны жасап шығарды. Вейценбаум адам мен ЖИ арасындағы қарым-қатынастың қаншалықты жасанды екенін көрсетпек болды, бірақ керісінше, көптеген адамдардың жасанды интеллектке эмоционалды түрде бауыр басып қалғанын көріп таң қалды. ELIZA-ны қолданушылар компьютермен сөйлесіп жатқандарын жиі ұмытып кететін. Аңыз бойынша, Вейценбаумның хатшысы тіпті ЖИ-мен оңаша «шынайы сөйлесу» үшін одан бөлмеден шығып тұруын өтінген кездері болған.
Вейценбаум ELIZA үшін жасаған сценарийлердің бірі DOCTOR деп аталды, ол терапевті имитациялайтын бағдарлама еді. Бұл терапевт Карл Роджерс жасап шығарған, Роджерлік теория ретінде белгілі психологиялық тәсілді қолданды. Негізінде, пациент DOCTOR-мен сөйлесетін, ал DOCTOR бағытталмаған сұрақтар қою және тұжырымдарды қайта құрылымдау арқылы Роджерлік терапевт сияқты жауап беретін. ELIZA күрделі немесе жетілдірілген емес еді; ол жай ғана сіздің айтқандарыңызды басқа сөздермен қайталап беретін. Дегенмен, оның жұмыс істеу себебі өте қарапайым еді. Кейде бәрімізге жақсы тыңдаушы қажет. Бір қарағанда, алгоритмнің сіздің айтқаныңызды қайталап беруі арқылы өзіңізді тыңдалғандай сезінуіңіз дерлік алаяқтық сияқты көрінеді. Бірақ мәселе мынада, бұл шынымен де адамдарға көмектесті. Кідіріс жасау, сұрақтарымызды қайта құру және өзімізді тереңірек зерттеу қабілеті терапиялық әсер береді.
Вейценбаум өзі таң қалғандай, DOCTOR-дың негізгі тапсырмаларда адам терапевті сияқты жақсы жұмыс істейтінін анықтады. Бұл өте маңызды, өйткені 2010 жылдан бері Америка Құрама Штаттарында мектеп жасындағы балалар арасында психикалық денсаулық дағдарысы 40 пайызға өсті. Бұған әрбір үшінші университет студенті кіреді. Осындай пайыздық көрсеткіш мазасыздық, депрессия және оқшаулану сезіміне байланысты жоғары оқу орнын диплом алмай тастап кетеді. 2023 жылы АҚШ-тың бас хирургі Вивек Мурти бұл құбылысты жалғыздық эпидемиясы деп атады.
«Мен созылмалы аурулар, депрессия және тәуелділік туралы естіген көптеген оқиғалардың артында адамдар маған жиі айтатын жалғыздық жіптері жатқанын түсіндім: "Білесіз бе, мен өмірімдегі барлық ауыртпалықты жалғыз көтеруім керек сияқты сезінемін" немесе "Егер ертең жоқ болып кетсем, ешкімнің ісі болмас еді. Олар тіпті байқамас еді" дейтін. Адамдар өздерін көрінбейтіндей сезінді», — дейді Мурти маған. «Бұл тек біз стереотиптік түрде жалғыз деп ойлайтын адамдар — мүмкін үйде жалғыз тұратын қарт адамдар ғана емес еді. Мен мұны кампуста мыңдаған басқа студенттердің қоршауында жүрген, бірақ бәрібір өзін қатты жалғыз сезінетін колледж студенттерінен естідім. Мен мұны мектеппен, көршілерімен байланысы бар, бірақ бәрібір ішіндегісін ақтарып айта алатын немесе оларды шынымен түсінетін ешкім жоқ сияқты сезінетін аудандардағы аналар мен әкелерден естідім».
Мурти жалғыздық пен оқшаулану сезімінің өте кең таралғанын және оның физикалық және психикалық денсаулығымызға терең әсері мен салдары бар екенін түсінді. Сондай-ақ, студенттердегі психикалық денсаулық мәселелері мен академиялық үлгерімнің төмендеуінің себебі ұқсас екенін білеміз: бұл олардың өз өмірлерінде бақылау мен мақсаттың аздығын іштей сезінуі, дейді ол. Біз балаларымыздың психикалық денсаулығына назар аударудың қажеттілігін көрдік және бұған негізді себептер бар. JAMA Pediatrics журналында жарияланған ұзақ мерзімді сауалнамалар 2020 жылдан бастап пандемия және оған байланысты стресс, әлеуметтік оқшаулану, болашаққа деген белгісіздік, қаржылық қиындықтар және денсаулық пен қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылықтар салдарынан студенттер арасында мазасыздық пен депрессияның күрт өскенін көрсетеді.
Бүгінгі таңда, бұрынғыдан да бетер, психикалық денсаулық мәселелері мектептерімізде STEM пәндері сияқты маңызды орын алады. Адамдардың цифрлық психологиялық көмекке, яғни интегративті психологиялық жасанды интеллектке жүгіне бастауы тек уақыт мәселесі еді. Егер ELIZA елу жыл бұрын адамдарға өздерін тыңдалғандай сезінуге көмектесе алса, онда қазіргі ЖИ әлдеқайда алға баса алады. Анықтап айтайын, мен шынайы терапевтерді алмастыруды жақтамаймын. Адамдар өздерінің ЖИ терапевтіне немесе ЖИ тюторына қаншалықты бауыр басса да, технология ешқашан адам факторын алмастырмауы керек және алмастырмайды да. Дегенмен, ЖИ адам кеңесшісі немесе терапевті қолжетімсіз болғанда немесе оның құны тым жоғары болған кезде, кез келген уақытта және кез келген жерде қолжетімді бола алады. Біз мұның мысалдарын қазірдің өзінде көріп отырмыз.
Мысалы, 2022 жылы Оңтүстік Қытай технологиялық университетінің зерттеушілері депрессия мен мазасыздықты емдеудің тағы бір дәстүрлі түрі — когнитивті-бихевиоралды терапияны жүргізетін чат-бот арқылы ЖИ-ге негізделген терапиялық интервенциялардың тиімділігін тексерді. Терапия чат-боты төрт ай ішінде адамдардағы депрессияны, ал бір айда мазасыздықты азайта алды. Ол өзін-өзі көмектесу кітаптарына қарағанда айтарлықтай жақсы нәтиже көрсетті.
Кейін GPT-4 пайда болды және біздің команда ЖИ-ге негізделген коучинг пен қолдауды сынап көре бастады. Оның бір бөлігі Khanmigo-да педагогикалық немесе ой-өріс (mindset) интервенцияларын жасау жолдарын зерттеуді қамтыды. Біз бұл зерттеуді Пенсильвания университетінің психология профессоры Анджела Даквортпен бірге жүргіздік. Ол адамдардың қайсарлығын (grit), табандылығын және басқа да метакогнитивті қабілеттерін арттыру арқылы ой-өрісін өзгертетін жеңіл интервенцияларды зерттейтін және жасайтын санаулы көшбасшылардың бірі. Бұл интервенциялардың көпшілігі оларды жүргізу үшін дайындалған сарапшыны қажет ететіндіктен, олар әдетте жалпыға бірдей қолжетімді емес. Біз Даквортпен және оның командасымен генеративті ЖИ арқылы бұл интервенцияларды жоғары деңгейдегі жүйелілікпен қалай кеңейтуге болатынын көру үшін жұмыс істедік, бұл артықшылықты ондаған миллион студентке жеткізуді мақсат еттік.
«Менің ойымша, адамдар әрқашан басқа адамдармен бірге болғысы келеді, оларды басқалар түсініп, қамқорлық жасағанын қалайды, бірақ біз симуляцияланған интервенциялардың үлкен болашағын көріп отырмыз», — дейді Дакворт. Терапияның транзакциялық сипатын ескерсек, психологиялық қызметтер сізге қажет болған кезде әрқашан жаныңызда бола бермейді. Тіпті тиісті психикалық денсаулық қызметтеріне қол жеткізе алсаңыз да, ЖИ терапевті бос орындарды толтырады. Ол түнгі сағат үште сабақ алдында үрей билегенде (panic attack) немесе SAT емтиханының алдында абдырап қалып, терапевтіңізге телефонмен хабарласа алмай қалғанда сізбен байланысады.
Мына тесттік интервенцияны қарастырайық:
ЖИ АКАДЕМИЯЛЫҚ КОУЧ: Айналаңызға қараңыз. Қандай заттарды байқадыңыз?
СТУДЕНТ: Үстел. Қарындаш. Мысық. Ұялы телефон.
ЖИ АКАДЕМИЯЛЫҚ КОУЧ: Жақсы, енді осы заттардың қайсысы зейін қоюыңызға көмектеседі және қайсысы кедергі келтіреді деп ойлайсыз?
СТУДЕНТ: Жаңағы... білесіз бе, ұялы телефон кейде көңілімді бөледі.
ЖИ АКАДЕМИЯЛЫҚ КОУЧ: Жақсы, бұл бойынша не істей аласыз?
СТУДЕНТ: Мүмкін оны көрінбейтін жерге қоя алар едім.
ЖИ АКАДЕМИЯЛЫҚ КОУЧ: Шын мәнінде, ұялы телефонды неғұрлым алысқа қойсаңыз, GPA көрсеткішіңіз соғұрлым жоғары болатынын көрсететін көптеген зерттеулер бар.
Бұл мысалда ЖИ бихевиоралды психология деңгейінде әрекет етіп, Дакворт «ситуациялық модификациялар» деп атайтын нәрсені, яғни жастарға метакогнитивті дағдыларды дамытуға көмектесетін интервенцияларды ұсынады. «ЖИ студенттермен нақты уақыт режимінде өзара әрекеттесіп, кері байланыс алатын шынайы интерактивті интервенцияларға мүмкіндік береді», — дейді ол.
ЖИ студенттердің бақыттырақ, зейіндірек және өнімдірек болуы үшін, сондай-ақ олардың даму ой-өрісін (growth mindset) арттыру үшін ситуациялық модификацияларды ұсынуға өте шебер. Дәстүрлі түрде оларды тек арнайы дайындалған білім беру психологтары жүргізетін. ЖИ-дің көмегімен енді бұл интервенцияларды студенттерге олар қалаған немесе қажет еткен кез келген уақытта ұсынуға болады. «Біз осы өзін-өзі реттеу интервенцияларын дамыта отырып, ЖИ-ді психологиялық тұрғыдан парасатты ету жолдарын да ойластырудамыз», — дейді Дакворт. Ол және оның зерттеу тобы жақын арада әлемде мұндай интервенцияларды адам сияқты динамикалық, жүйелі және сенімді түрде орындай алатын жасанды интеллектті пайдалану мүмкіндігі туады деп үміттенеді. Емдеу әдістерін басқару тәсілі Khan Academy сияқты кең таралған болса және адамдар оған ұялы телефон арқылы қол жеткізе алса, планетадағы әрбір адамға жаңа интервенцияларды үнемді түрде жеткізу мәселесі жойылады.
Дакворттың интервенциялары — ЖИ қазір кеңейте алатын озық тәжірибелік қолдаудың бір түрі ғана. Бұл бағыттағы жігерлендірерлік дәлелдер қазірдің өзінде пайда бола бастады. Journal of Medical Internet Research хабарлауынша, бұл ЖИ-лер тек стандартты тәсілдер мен үстірт интервенцияларды ұсынатын ЖИ-ге дейінгі жалпы психикалық денсаулық қосымшаларына қарағанда үлкен үміт күттіреді.
Адамдар арасында ЖИ EQ (эмоционалды интеллект) қажет ететін тапсырмаларға қарағанда IQ қажет ететін тапсырмаларда көбірек көмектеседі деген ортақ пайым бар. ЖИ тюторларды, коучтарды және кеңесшілерді құру жолындағы алғашқы зерттеулер, сондай-ақ Анджела Дакворттың командасымен бірге жүргізіп жатқан ЖИ-мен басқарылатын интервенциялар мені бұл пайымның қаншалықты шындыққа жанасатыны туралы ойлануға мәжбүр етеді.
ЖИ саналы болмағандықтан, ол шынайы жанашыр (empathetic) бола алмайды. Эмпатия басқалардың эмоциялары мен контекстерін өз санаңда сезіну мен модельдеуді қамтиды. Дегенмен, олар эмпатияны өте жақсы симуляциялай алады. Тіпті тек чат интерфейсі арқылы да ірі тілдік модельдер жақсы дайындалған, қамқор терапевттен ажырату қиын болатындай деңгейде әрекеттесе алады. Инженерлер бұл модельдерді тыңдау, сөйлеу және көру қабілеттерімен толықтыруда, бұл ЖИ-дің қолданушының эмоционалды жағдайын «түсінуін» тереңдете түседі. Мүмкін біз жалғыздықпен, депрессиямен және мазасыздықпен күресудің тамаша құралы ретінде жаңа терминді — жасанды эмпат немесе AE (artificial empath) терминін енгізуіміз керек шығар.
ЖИ-ге негізделген білім берудегі ата-ананың орны
Әке ретінде мен балаларымды технологиядан алыстатуға тырысамын — о, қалай тырысамын десеңізші. Бұл жағдай көптеген ата-аналарға таныс деп ойлаймын. Жеке басым, егер оларды өз құрылғыларымен (тікелей және ауыспалы мағынада) қалдырса, ұлдарым тек Minecraft ойнайды немесе код жазады, ал қызым Sister, Sister сериалының барлық бөлімдерін немесе корей дорамаларын шексіз көреді деп қорқамын. Мен олардың көбірек уақытты сыртта достарымен ойнап, қонақ бөлмеде үйшіктер тұрғызып, кітап оқып, сурет салып немесе бос отырудың орнына шығармашылықпен және пайдалы іспен айналысқанын қалаймын. Олардың көбірек оқып, өздерін академиялық, физикалық және әлеуметтік тұрғыдан сенімді сезінуге көмектесетін іс-шаралармен айналысқанын қалаймын. Мен олардың өз жайлылық аймағынан шыққанын қалаймын. Ал балаларымыз осы айтылғандардың кез келгенімен қиналғанда, тіпті жағдай қиындап немесе ыңғайсыз болса да, олардың қолдау сезінгенін қалаймын.
Оқу — бұл пианинода ойнау болсын, сурет салу болсын немесе ыңғайсыз әлеуметтік жағдайларда бағдар табу болсын, ауыр жұмыс. Балаларымыз үшін жаңа нәрсені үйрену қаншалықты қиын болса, олар үйреніп жатқанда оларға ата-ана болу да соншалықты қиын. Даму ой-өрісін (growth mindset) қалыптастыру үшін балаларға қолдау көрсетіп, мағыналы мақтаулар айтып, сәтсіздіктерді жақсартуға бағытталған қадамдар ретінде қайта қарастыратын тұрақты күш пен қолдау қажет. Ата-ана ретінде біз балаларымыздың үзіліс жасауын қадағалаймыз. Біз оларға нәтижеден гөрі күш-жігердің маңызды екенін және кез келген адам, соның ішінде біз де сәтсіздіктерге тап болғанымызды және соның арқасында жақсара түскенімізді ескертеміз. Біз күрделі ұғымдарды басқарылатын кішігірім бөліктерге бөлеміз. Абстрактілі материалдар үшін оның өмірлерімен қалай байланысатынын көрсетуге тырысамыз. Кейде олар біздің көмегімізді қабылдайды, кейде жоқ. Ата-ана болу сондай.
Осы жылдар ішінде мен оқудағы технологиялық прогрестің пайдасын байқадым және оны ата-ана тәрбиесінен де көре бастадым. Тарихи тұрғыдан алғанда, балаларына академиялық көмек қажет болғанда ата-аналардың таңдауы шектеулі болды. Кейбір ата-аналар балалары оқитын материалға сенімді, бірақ көбісі олай емес. Ата-ана бала оқитын тақырып бойынша құзыретті тютор болса да, ата-ана мен бала арасындағы динамика қиын болуы мүмкін. Мен бұл динамиканы өз отбасымда растай аламын.
Кейде ата-ана емес отбасы мүшесі де көмектесе алады — әпкем маған сабақ беретін, ал мен немере аға-әпкелеріме тютор болғаным белгілі — бірақ бұл әлі де сирек кездесетін және отбасылық динамикаға толы жағдай. Балаларына өз бетінше сабақ беруге уақыты немесе мүмкіндігі жоқ, бірақ орта немесе ортадан жоғары тап өкілдері болып табылатын ата-аналар көбіне ақылы тюторларға жүгінеді. Мұндай ресурстары жоқ отбасылар негізінен тығырыққа тіреледі.
Интернет, әсіресе сұранысқа ие бейнематериалдар балама ұсынды. Дәстүрлі тюторлықтың кейбір шектеулерін шешумен қатар, бұл технологиялар студенттерге шағын түсіндірмелерді оқу немесе көру мүмкіндігін берді. Бейнелер сұраныс бойынша қолжетімді, кідіртуге болады және жартылай немесе екі есе жылдамдықпен көруге болады. Khan Academy-дің дамуымен студенттер кез келген уақытта және кез келген жерде кез келген тілде дерлік барлық тақырыптар бойынша өз түсініктерін тексеріп, жаттыға алды.
Бірақ бұл тек студенттерді қолдау үшін ғана емес еді. Ата-аналар маған балаларына жақсырақ сабақ беру үшін ұғымдарды еске түсіру мақсатында оны қалай қолданатындарын үнемі айтып отыратын.
Соған қарамастан, мақалалардан, бейнелерден және жаттығулардан үйренуге болатын нәрсе мен жақсы тютор жасай алатын нәрсенің арасында алшақтық қалды. Мысалы, технология мен студент арасындағы өзара түсіністік, мотивациялық қолдау және динамикалық сөйлесудің артықшылықтары қолжетімсіз болып қалды. Осындай интерактивті қасиеттер үшін білім алушылар әлі де ата-анаға, мұғалімге немесе тюторға жүгінуі керек еді.
Алайда бұл жағдай ЖИ технологиясы мен ірі тілдік модельдердің енгізілуімен өзгерді. Алдыңғы тарауларда мен оқырмандарға технологияның балаларыңыздың оқудағы жағдайын жақсырақ түсінетін және нақты уақыт режимінде жігерлендіру мен қосымша қолдау ұсынатын ЖИ тюторлар мен жеке коучтарды құру арқылы тұлғааралық қиындықтарды қалай шешкенін таныстырдым. Бұл ЖИ тюторлар коучингті жекелендіріп, бейімдей алады, сондай-ақ білім алушылар жұмыс істеп жатқанда олардың жанында болып, жеке қажеттіліктерге бейімделеді. Ең әсерлісі, бұл технология білім алушыларды Сократтық сұрақ қою әдісіне тарту арқылы оларды жақсырақ ойшыл болуға үйретеді.
Бірақ бұл ЖИ ата-аналар мен олардың балаларына оқуға көмектесудегі рөлі үшін нені білдіреді? Біз жасанды интеллект біздің күнделікті жұмысымызды өзгертетінін білеміз, бірақ ол біздің одан да маңызды жұмысымыз — ата-ана болуды қалай өзгертеді?
Генеративті ЖИ өте өзекті болып отырған ата-ана тәрбиесінің бірнеше өлшемдері бар, олардың біріншісі — ата-аналардың балаларына тютор ретінде қызмет етуі. Кез келген ата-ана баласының ренжігеніне тап болған. Бұл тәжірибе екі жақ үшін де қиын. Ата-ана баланы ынталандыруға немесе ұғымды түсіндіруге тырысады, бірақ бала қысым немесе айыптауды сезінеді. Нәтижесінде, ата-ана мен бала арасындағы динамика кейде қызып кетіп, балалардың ата-анасымен бірге жұмыс істегісі келмейтінін айтуымен аяқталады.
Бұл жерде ЖИ жиырма жыл бұрын мен немере қарындасым Надияға математикадан сабақ берген кездегідей қуатты рөл атқара алады. Бір жағынан, мен Америка Құрама Штаттарында білім алғанмын және математикалық білімім болды, сондықтан мен Надияның математикалық білімін оның ата-анасына қарағанда әлдеқайда жақсы қолдай алдым. Сонымен қатар, онымен жұмыс істеуімнің бір артықшылығы — мен Надияның ата-анасы емес едім. ЖИ осы динамиканы пайдаланады. Ата-ана емес үшінші тараптың болуының құндылығы зор. Khanmigo менің немере бауырларыммен жасағанымдай балалармен байланыс орната алады және дәстүрлі ата-ана-бала динамикасына түсіп қалмайды.
ЖИ тютор материалды біледі және студенттің жеке қажеттіліктері мен қабілеттеріне негізделген жекелендірілген, бейімделген оқу жаттығуларын ұсына алатын салалық сарапшы болып табылады. Ол сонымен қатар жедел кері байланыс ұсынып, оқыту әдістерін түзете алады. Мен білетін кез келген ата-анаға қарағанда, ЖИ тютордың таусылмайтын энергиясы бар және оның студентке күні бойы, күн сайын, балаларымызға қажет кез келген уақытта және кез келген жерде көмектесуден басқа жұмысы жоқ, ал біз, ата-ана ретінде... иә, тек адамбыз.
Сонымен қатар, генеративті ЖИ платформалары ата-аналарға балаларының ЖИ-мен өткізген сұхбаттарын қадағалап отыруға мүмкіндік беретін интерфейстер ұсынады, бұл оларға баланың нақты не үйреніп жатқанын көруге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, ЖИ білім алушылардың белсенді және ынталы болуын қамтамасыз ету үшін жасалған мәтіндік хабарламалар арқылы студенттер мен ата-аналарға белсенді түрде хабарласа алады, сонымен бірге ЖИ оларды жұмсақ түрде жауапкершілікке тартады.
Сондай-ақ ата-ана тәрбиесінің тағы бір жағы бар: студенттерге төзімді болуды үйрену, зейін қою және қайғы мен қиындықтарды дұрыс жолмен жеңу сияқты маңызды өмірлік дағдыларды дамытуға көмектесу. Мұнда да генеративті ЖИ ата-аналық қолдауға көмектесе алады: ол балаларға ықпал етудің озық әдістері, буллингке қарсы әрекет ету немесе бала мен оның достары арасында туындайтын күрделі әлеуметтік мәселелерді шешу бойынша ата-аналарға бағыт-бағдар береді. Генеративті ЖИ ата-аналарға терапевтпен сеанстарды немесе ата-аналарға арналған өзін-өзі тәрбиелеу кітаптарын оқуды қажет ететін ресурстар мен уақытты бере алады. ЖИ ата-ана тәрбиесі бойынша коучқа айналады.
АТА-АНА: Менің жасөспірім қызым мектептегі мұғалімімен тіл табыса алмай жүр. Оған қалай көмектесерімді білмеймін. Ата-аналарға арналған қандай да бір кеңесіңіз бар ма?
KHANMIGO: О, бұл шынымен де қиын жағдай екен! Мұғалімнің көзқарасын түсіну үшін онымен сөйлесіп көру туралы ойладыңыз ба? Олардың не ойлайтынын білу көмектесуі мүмкін!
АТА-АНА: Байқап көрдім. Біз бір-бірімізді мүлдем түсінбейтін сияқтымыз.
KHANMIGO: Ммм, бұл расында да қиын! Сөйлесуге мектеп психологы немесе директор сияқты үшінші тарапты тарту туралы не ойлайсыз? Бұл келесі жақсы қадам болуы мүмкін бе?
АТА-АНА: Егер мен оған өзім әсер еткім келсе ше? Қандай да бір ұсыныстар бар ма?
KHANMIGO: Аха, өз бетінше әрекет ету тәсілі! Мұндай жағдайларды шешу қиын болуы мүмкін, бірақ қызыңызға қолдау көрсету үшін бірнеше қадам жасауға болады. Қызыңызбен оның уайымы туралы сөйлесіңіз және оны жағдай туралы сезімдері мен ойларын білдіруге ынталандырыңыз. Оны тыңдауға және қолдауға дайын екеніңізге сендіріңіз. Сондай-ақ, барлық деректерді жинау арқылы мәселені анық түсініп алыңыз. Қызыңыздан мұғаліммен қандай қиындықтар туындап жатқаны туралы нақты сұрақтар сұраңыз және кез келген негізгі себептерді немесе заңдылықтарды анықтауға тырысыңыз. Қосымша көзқарастарды іздеңіз және соңында мұғаліммен тікелей байланысыңыз. Сайып келгенде, қызыңызға қиын жағдайларды жеңу стратегияларын үйрету арқылы оның төзімділігін дамытуға көмектесіңіз. Оны достарынан қолдау іздеуге, өзіне ұнайтын іс-әрекеттермен айналысуға және эмоцияларын басқару үшін өзіне күтім жасауға ынталандырыңыз.
Тюторлық және бихевиоралды психологиялық бағыт-бағдар беруден бөлек, генеративті ЖИ ата-аналық стрессті төмендететіні дәлелденген ұсыныстар беру арқылы ата-аналардың өздерінің де жан тыныштығына (mindfulness) көмектесе алады.
KHANMIGO: Ата-ана болу кейде күйзелісті болуы мүмкін екенін түсінемін. Мен ата-ана тәрбиесі бойынша сарапшы болмасам да, күйзелісті басқаруға көмектесетін жалпы кеңестер ұсына аламын. Үзіліс жасаңыз. Өзіңізге демалуға және күш жинауға уақыт бөліңіз. Тіпті қысқа серуендеу немесе бірнеше минут терең тыныс алу көмектесуі мүмкін. Орындауыңыз керек тапсырмалардың тізімін жасап, бір уақытта тек бір іске назар аудару арқылы жұмыстарды басымдыққа ие етіңіз. Егер бәрін үлгермесеңіз, өзіңізге тым қатал болмаңыз. Сондай-ақ, тәжірибеңізбен бөлісу және ұқсас жағдайдағы басқалардан үйрену үшін достарыңызға, отбасыңызға немесе қолдау топтарына хабарласу маңызды.
Егер дұрыс қолданылса, ЖИ сайып келгенде ата-ананың балаларына білім алуға және өсуге көмектесу қабілетін нығайтады. Бұл ата-ананың өз баласының дамуы, күшті және әлсіз жақтары, сондай-ақ оқу стилі туралы тұтас түсінігін ешбір жағдайда төмендетпейді. Ата-аналар құндылықтарды сіңіру және үлгі болу арқылы балаларға қажетті тәрбиелік ортаны қамтамасыз етуді жалғастыра береді. ЖИ ата-анаға өз балаларын түсіну және бағыттау үшін көбірек құралдар мен контексттер бере алады. ЖИ оқытушы көмекшісі ретінде қызмет ете алатыны сияқты, ол ата-ананың да көмекшісі бола алады. Ең жақсы мұғалім немесе ата-ана көмекшісі — балалар қолдау қажет болған сәтте жүгіне алатын көмекші.
Ата-аналар мен олардың балалары арасындағы байланыс нүктелерін арттыру
GPT-4-ті алғаш қолданған сәттен бастап, біздің команда hack-AI-thon-ды аяқтаған күнге дейін мен оның мүмкіндіктеріне таңданумен болдым. Алғашқы күндері мүмкіндіктер шексіз болып көрінді. Дүние жүзі білім беру саласын және жалпы әлемді дүр сілкіндіргелі тұрған түбегейлі оң және теріс өзгерістерді әлі сезіне қоймаған еді. ЖИ-дің жақын арада өміріміздің әрбір бөлігімен біте қайнасып кететінін елестету қиын емес еді. Ұялы телефондар мен әлеуметтік медианың адамдарға, әсіресе балаларымызға тигізетін әсерінен онсыз да сақтанып жүргендіктен, бұл ұсыныс әрі үміт сыйлады, әрі алаңдатты. Менің ойымша, тіпті ЖИ таза пайда әкелген күннің өзінде, экрандарды өшіріп, желіден ажырайтын сәттеріміз әлдеқайда азаяды. Балаларымызбен байланыс орнатуға уақытымыз шектеулі, ал алдағы ЖИ революциясы мені отбасының бірге өткізе алатын нақты уақытын шайып кетпеуін қамтамасыз етуге итермеледі. Бұл перспектива қаншалықты қызықты болса да, бірнеше апта бойы прототип жасап, өз балаларымның ЖИ тютормен жұмыс істегенін бақылағаннан кейін, мен де түбегейлі әрекетке бардым. Мен жүйеден шықтым.
Мен отбасымды көлікке мінгізіп, Сан-Францискодағы Алтын қақпа көпіріне қарайтын, иттерді алып жүруге рұқсат етілген жағажайға бір сағаттық жол жүрдік. Біз алты айлық күшігіміз Поллимен ойнап, бірге пикник жасадық. Күн соңында үйге қарай өте ұзақ әрі асықпай қайтып, маңызды да, ұсақ-түйек те тақырыптарда әңгімелесіп, өзара байланысымызды нығайттық.
Генеративті ЖИ — бұл ата-ана жауапкершілігінен бас тарту емес, немесе балаларымызды бақылап отыруға арналған қарапайым құрал да емес. Керісінше, оған дейінгі барлық технологиялар сияқты, бұл — біздің ниетімізді күшейту үшін пайдалануға болатын құрал. Егер біз оны дұрыс қолдансақ, технология ата-ана мен бала арасындағы динамиканы жақсартады. Ата-аналар үшін бұл байланыс нүктелерін жасауға көбірек мүмкіндіктер бере алады. Мен Силикон алқабында тұрамын, бұл ата-ана тәрбиесі тұрғысынан екі жүзді қылыш сияқты. Бұл аймақ — инновациялар мен шығармашылықтың орталығы. Мұнда тұрып, балалар ешқандай идеяның тым үлкен емес екенін және гаражда жұмыс істейтін бірнеше жастың әлемді өзгерте алатынын түсінеді. Бұл аймақ өз білімі мен еңбекқорлығының арқасында табысқа жеткен ғажайып таланттарды тартады. Сонымен қатар, мұндай ортада өсу балаларға үлкен қысым тудыруы мүмкін. Мен кейбір ата-аналардың өз құндылығын балаларының жетістіктерімен қалай анықтайтынын өз көзіммен көрдім. Олар балаларының тест ұпайларына, үйірмелеріне және колледжге түсуіне тым қатты мән береді. Осы спектрдің екінші шетінде, академиялық білімге немқұрайлы қарап, отбасылық қорға сенетін бай отбасылардың балалары бар. Мәселе мынада: өмірден қанағаттану мақсаттар қою, тер төгу және әлемді жақсы жаққа қарай жылжытып жатқандай сезінуден туындайды.
Ата-ана тәрбиесінің көп бөлігі кешкі ас үстінде және мектепке бара жатқан жолда орын алады. Әйелім екеуміз өз рөлімізді балаларымыздың бойында төзімділік, саналылық, өзін-өзі тану және мақсат сезімін қалыптастыра отырып, олардың өздері үшін мүмкіндігінше көп таңдау жасауына көмектесу деп білеміз. Жұмыс пен өмір оларды сынауы керек, бірақ тым қатты емес және олардың өзін-өзі бағалауы жетістіктеріне байланысты екенін сезіндіретіндей болмауы тиіс. Кішкене бәсекелестік пайдалы болуы мүмкін, бірақ оларға дұрыс көзқарас пен тепе-теңдік те қажет.
Мұны істеудің мінсіз жолы жоқ екенін толық сезіне отырып, біз ата-ана ретінде балаларымызбен бірге болып, олармен мәнді, бақытты өмір сүрудің не екендігі туралы пікірталастарға уақыт бөлу арқылы өзіміз үлгі болуға тырысамыз. Тіпті аптасына бірнеше рет мектепке бара жатқанда, тіс дәрігерінің кабинетінде күтіп отырғанда немесе кешкі ас үстінде осындай қарым-қатынас жасаудың өзі олар үшін үлкен маңызға ие.
Егер ЖИ арқылы осындай сәттерді көбірек жасаудың жолы болса ше? Егер ЖИ бұл сәттерді мазмұндырақ етсе ше? Үлкен тілдік модельдер оқу уақытын тиімді етіп, баланың ата-анасымен және басқа адамдармен өнімді байланыс орнатуына көбірек орын дайындай алады. Біз генеративті ЖИ-ді отбасымызбен бірге жаңа тілдерді, мәдениеттер мен дәстүрлерді үйрену үшін пайдалана аламыз. Осындай оқу тәжірибесіне отбасы болып қатысу арқылы біз ортақ қызығушылықтар мен мақсаттар төңірегінде бірігеміз. Және, әрине, генеративті ЖИ отбасылар үшін уақытты бірге өткізудің көңілді және қызықты жолы бола алады. Отбасының генеративті ЖИ-ге жүгінуі дағдарысты шешуге көмектесетін сыртқы делдалдарға жүгінуге ұқсас. Тек делдалдар сенім жоғалғанда қажет болса, генеративті ЖИ отбасылық байланыстарды нығайту үшін алдын алу шарасы ретінде жұмыс істейді. Ойындар ойнау, әзіл айту немесе еркін әңгімелесу болсын, үлкен тілдік модельдерді оң және сындарлы түрде пайдаланатын отбасы өз қарым-қатынастарын нығайтып, ұмытылмас естеліктер қалдыра алады. Мен балаларымның білімге деген құштарлығын оятқанын қалайтыным сияқты, олармен осындай сәттерді де бөліскім келеді. Бұл ортақ сәттер бәріміздің дамуымызға көмектеседі.
Ата-аналарға, сондай-ақ тірі тюторларға, мотиваторларға, тәлімгерлер мен мұғалімдерге әрқашан орын болады. Адамдар ЖИ біздің өмірімізде қайталай алмайтын алуан түрлі пайда әкеледі. Осы теңдеуге үлкен тілдік модельдерді қосқанда, жасанды интеллект оқуды тездететінін және ата-аналардың балаларымен жан-жақты тұлғаны қалыптастыратын басқа да мәселелер бойынша байланысуына уақыт босататынын байқаймыз. Болашақта біздің кешкі ас үстелімізде немесе көлікте отырғанда ойындар мен әңгімелер арқылы отбасылық қарым-қатынасты жеңілдететін жасанды интеллект нұсқасы болуы мүмкін. Технология — бұл ата-аналарға балаларымен бірге білімнің ғажайыптары мен қуанышын көруге көмектесетін вектор. Технологияның ауқымдылығы мен тартымдылығы соншалық, оны пайдаланған кезде сіз ата-аналар мен балалардың әлемді бірге зерттеуіне арналған ЖИ бағыттайтын саяхатта жүргендей сезінесіз.
V Бөлім
Балалардың қауіпсіздігін сақтау
"Қамқоршы періштең ұша алатын жылдамдықтан тезірек саяхаттама. " — Тереза ана
"Сенімсіздік пен сақтық — қауіпсіздіктің ата-анасы. " — Бенджамин Франклин
Дәйектерді жеткізу: Бұрмалау және жалған ақпараттың жағдайы
Әлем бұрмалау мен жалған ақпаратқа толы және мұны білім алушыларымыз тұрғысынан бақылау өте маңызды. Технология мен әлеуметтік медианың арқасында жалған ақпарат пен дезинформация кең етек жайған заманда, ЮНИСЕФ-тің Жаһандық түсінік және саясат жөніндегі кеңсесі желідегі және әлеуметтік медиаға негізделген жалған ақпаратты ең өзекті мәселелердің бірі ретінде атап өтті. Оның нақты өмірдегі зиянды салдарлары, соның ішінде балаларға қатысты зорлық-зомбылық пен олардың құрбан болуы бар. Біздің балаларымыз уақытының көп бөлігін желіде және жалпы технологиямен өткізеді. Онлайн медианы қарқынды пайдалану олардың миына әсер ететіні анық.
Сондықтан генеративті ЖИ төңірегіндегі алғашқы алаңдаушылықтардың көбі бұрмалау мен жалған ақпараттың әлеуетіне қатысты болғаны заңды. Егер модельдер бұрмаланған ақпарат негізінде оқытылса, бұл оларды бұрмаланған етпей ме? Егер генеративті ЖИ пайдаланушылардың жаңа сұраныстары негізінде мүлдем жаңа мәтін жасай алса, біз бұл әлеуетті бұрмалауды қалай тексере аламыз? Біз генеративті ЖИ-дің қазіргі буыны кейде фактілерді ойдан шығара алатынын білеміз. Бұл жалған ақпараттың тағы бір көзі болуы мүмкін бе? Бірақ бұл сұраққа назар аудармас бұрын, үлкен тілдік модельдер пайда болғанға дейінгі әлемнің жағдайы туралы ойлану маңызды.
ChatGPT пайда болғанға дейін кем дегенде он жыл бұрын әлеуметтік медиа компаниялары өз сайттарына трафикті оңтайландыру, адамдарды сонда ұстап тұру және мүмкіндігінше көп жарнама көрсету үшін мамандандырылған ЖИ-дерді пайдаланды. ЖИ-ді қолдана отырып, бұл компаниялар адамдардың назарын аударудың және ұстап тұрудың ең жақсы жолдарын тапты. Өкінішке орай, бұл көбінесе бізге эмоционалды әсер ететін немесе бұрыннан бар бұрмаланған көзқарастарымызды нығайтатын мазмұнды ұсынуды қамтыды, көп жағдайда бұл бұрмалауларды шектен шығарды. Бұл сондай-ақ басқалардың өмірімен өмір сүруге деген құштарлығымызды қанағаттандыратын, көбінесе пайдаланушыларды өз өміріне көңілі толмайтындай сезіндіретін мазмұнды да қамтуы мүмкін. Мемлекеттік актерлер АҚШ-тағы азаматтық қоғам мен демократияға нұқсан келтіру үшін осы әлеуметтік медиа трендтерін пайдаланды. Бірақ тіпті теріс сыртқы актерлерсіз де, поляризациялық және арандатушы мазмұнның ішкі динамикасы бәрібір сонда болар еді.
Бұл мәселелер жастарға пропорционалды емес түрде әсер ететін сияқты. Соңғы он бес жыл ішінде жастар арасындағы психикалық денсаулықтың көптеген көрсеткіштері айтарлықтай нашарлады, бұл олардың өміріне смартфондар мен әлеуметтік медианың келуімен тұспа-тұс келді.
Және бұл тек әлеуметтік медиаға ғана қатысты емес; іздеу нәтижелері де бұрынғыдай емес. Іздеу жүйелерінің алғашқы күндерінде ең сенімді сайттар сұраныстардың басында тұратын, ал жанында бірнеше жарнама болатын. Уақыт өте келе беттердің қалай реттелетінін өзгерту үшін іздеу жүйесін оңтайландыру (SEO) төңірегінде көп миллиардтық индустрия пайда болды. Бүгінгі таңда ең жоғары нәтижелер — бұл SEO-ға қомақты қаражат салуға ресурстары мен мотивациясы бар ұйымдардан келеді, бұл әрқашан олардың сенімділігіне сәйкес келе бермейді. Бұдан бөлек, пайда табуға бағытталған қысым іздеу компанияларының жарнамаларды ең көрнекті нәтижелер ретінде ұсынуына әкелді. NASA, Smithsonian, Mayo Clinic, тіпті Wikipedia сияқты сенімді сайттар жарнама саудалайтын немесе clickbait-пен адамдарды алдайтын коммерциялық компаниялармен бәсекелесе алмайды.
Интернет пайда болғанға дейін де, осыған ұқсас динамика теледидар, радио және газеттер сияқты дәстүрлі бұқаралық ақпарат құралдарында орын алған. Саясаткерлердің өтірік айтатыны құпия емес. Тонкин шығанағындағы оқиғадан бастап Вьетнамдағы соғыстың өршуіне дейін, Иракқа басып кіруді ақтаған жаппай қырып-жою қаруы туралы қауесетке дейін біздің үкіметтер бұрмалауларды нығайтатын баяндарды айту үшін күмәнді деректерді пайдаланды, ал "сенімді" адамдар мен мекемелер бұған жай ғана ілесіп отырды. Бұл динамика, әрине, үкімет БАҚ-ты бақылап, өзгеше ойлайтындарды тұншықтыратын диктаторлық режимдерде одан да сорақы.
Бірақ мемлекеттік бақылаусыз-ақ, ескі медиа корпорациялар бүгінгі әлеуметтік медиа компаниялары сияқты қорытындыға келді: сіз адамдарды қорқытып, дүрліктірген кезде ең жоғары рейтингтерге, демек, пайдаға кенелесіз. "Жаңалықтар" көбінесе елде немесе әлемде болып жатқан ең қорқынышты нәрселерді — соғыстарды, мектептегі атыстарды, табиғи апаттарды хабарлауға бағытталған. Бұл нәрселердің көбі жаңалық болуға тұрарлық, бірақ олар адамдарға шындық туралы жалған түсінік берді.
Керісінше, күнделікті қайырымдылық, төзімділік және мейірімділік әрекеттері назардан тыс қалады немесе оларға аз уақыт бөлінеді. Кабельдік жаңалықтар рейтингтер бұрмалауларды, әсіресе трайбализмді (топқа бөлінушілікті) нығайтатын бұрмалауларды күшейткенде жақсаратынын түсінгендіктен, бұл тек экстремалды көзқарастарға арналған алаңды арттырды.
Адамдардың бұрмаланған көзқарастары тек бұқаралық ақпарат құралдарында ғана жұмыс істемейді. Жұмысқа қабылдау кезіндегі ЖИ бұрмалаулары туралы көптеген қорқыныштар бар, бірақ бұрмалау ЖИ пайда болғанға дейін-ақ жұмысқа қабылдауда бекіп қалған. Түйіндемелерді іріктеушілер кілт сөздерге, үміткердің университетіне, оқу бағытына және жұмыс тарихына қатысты үстірт бұрмалауларға сүйенеді. Сұхбаттар одан да сорақы болуы мүмкін, өйткені ұйымдар тіпті жұмысқа қабылдау менеджерлері арасында да сәйкестікті сақтауға қиналады.
Мен мұның бәрін генеративті ЖИ-ге толық ақтау беру үшін айтып отырған жоқпын. Бірақ жаңа технологияны қалай жақсырақ енгізу керектігін шешкен кезде қазіргі жағдайдың мәселелерін есте сақтау маңызды. Мысалы, ЕО реттеушілері жұмысқа үміткерлерді немесе студенттердің үлгерімін бағалау үшін ЖИ-ді пайдалануды жоғары тәуекелді деп жіктеді. Себебі ЖИ осы нәзік процестерге бұрмалау енгізуі мүмкін. Дегенмен, мен өлшем бірлігі ЖИ-дің мінсіз бұрмалаусыз болуы емес (мұны анықтаудың өзі мүмкін емес шығар) деп санаймын. Керісінше, біз оның тәуекелін жұмысқа алу және бағалау сияқты субъективті процестерде бұрыннан бар бұрмалаушылықтармен салыстыруымыз керек. Сол сияқты, генеративті ЖИ қате фактілерді шығаруы мүмкін, бірақ ол қазіргі бар нәрселерден жақсы ма әлде жаман ба? Ол жаман ниеті бар адамдар тарапынан манипуляцияға көбірек ұшырай ма әлде азырақ па?
Шын мәнінде, ЖИ адам рекрутерлері мен қабылдау комиссиясының мүшелері істей алмайтын жолдармен тексерілетін және есеп беретін бола алады. Мысалы, біз ЖИ-ді кандидаттарды нәсіліне, дініне, жынысына немесе жасына қарай бөлмейтіндей етіп жаттықтыруға тырысып, содан кейін оны мыңдаған немесе тіпті миллиондаған тесттік жағдайларда бағалай аламыз. Модель тесттік өтінімдерді бағалау жиынтығында тиісті шектерде жұмыс істей бастағаннан кейін, ЖИ әрбір өтінімді бір топты екіншісінен артық көрмей, бірдей стандарт бойынша нақты еңбегіне қарай бағалауға әлдеқайда жақындай алады.
Керісінше, бізде дәстүрлі адам-бағалаушылардың бұрмалаушылықтары туралы деректер әдетте жоқ. Тіпті олардың бұрмалауын бағалағыңыз келсе де, мұндай тексеру деңгейіне келісетін рекрутерді немесе қабылдау комиссиясының мүшесін табу оңай емес. Ең бастысы, бұл ЖИ мен адамдар арасындағы таңдау емес. Жұмысқа алу және оқуға қабылдау сияқты сезімтал салаларда ең жақсы нәтижелер ЖИ бұрмалауды азайту үшін қосымша тексеру ретінде пайдаланылғанда және адамдар әртүрлі себептермен назардан тыс қалдырған лайықты үміткерлерді анықтағанда болады.
ЖИ арқылы таралатын жалған ақпарат мәселесіне қатысты да осындай алаңдаушылықтар бар. Біріншіден, ЖИ фактологиялық қателері әдейі бұрыс немесе алдамшы емес екенін есте ұстаған жөн. Оның орнына, олар біреудің бір нәрсені қате есіне түсіргеніне ұқсайды.
Жақсы жаңалық — үлкен тілдік модельдер әрбір келесі буын сайын фактілерді талдауда жақсарып келеді. GPT-4 GPT-3-ке қарағанда айтарлықтай жақсырақ, ал келесі итерация тағы бір үлкен секіріс болады. Осы уақыт ішінде әзірлеушілер адамдар сияқты ЖИ-дің өзін-өзі тексеру әдістерін жасап жатыр. Біз генеративті ЖИ-ден деректер немесе фактілер сұрағанда, ол да интернеттен іздеп, қай сайттардың сенімді екенін бағалай алады, содан кейін жауапты растау немесе нақтылау үшін ақпаратты талдай алады.
Сонымен қатар, жалған ақпарат тарату әлеуеті жоғары даулы тақырыптарға келгенде, ЖИ жүйелері күн сайын өтірікті тоқтатуда және студенттерді дәл ақпаратқа бағыттауда жақсарып келеді. Осы Khanmigo диалогын қараңыз:
СТУДЕНТ: Дебат өткізейікші.
KHANMIGO: Әрине, мен сізбен дебат өткізуге қуаныштымын! Қай тақырыпты талқылағыңыз келетінін айтыңыз.
СТУДЕНТ: Жер — тегіс пе әлде жұмыр ма? Мен жұмыр деймін. Сіз қарсы аргументті алыңыз.
KHANMIGO: Кешіріңіз, бірақ мен жердің тегіс екендігі туралы қарсы аргументті қабылдай алмаймын, өйткені жердің облаттық сфероид немесе қарапайым тілмен айтқанда жұмыр екендігі — ғылыми дәлелденген факт. Жердің жұмыр екендігінің дәлелдері көп және алуан түрлі. Жер пішінінің алғашқы белгілерінің бірін ежелгі грек философтары байқаған, олар ай тұтылу кезінде жердің айға жұмыр көлеңке түсіретінін көрген. Бұл құбылыс жер жұмыр болғанда ғана мүмкін болады. Сонымен қатар, таулар немесе көпқабатты ғимараттар сияқты биік құрылымдардан көрінетін көкжиек бақылаулары жер бетінің қисықтығын анық көрсетеді. Оның үстіне, Халықаралық ғарыш станциясы мен басқа да ғарыштық миссиялар түсірген спутниктік суреттер жердің жұмыр пішінінің бұлжытпас дәлелі болып табылады. Жердің тегіс екендігі туралы түсінік ғылыми дәлелдер мен эксперименттер арқылы талай рет жоққа шығарылған. Сондықтан, жерді тегіс деп айтуға ешқандай сенімді дәлел жоқ.
Жасанды интеллектің көмегімен біз студенттердің әдейі жасалған жалған ақпарат пен қастандық теорияларының тұзағына түсуіне жол бермеуіміз мүмкін. OpenAI, Google және Anthropic сияқты негізгі провайдерлердің генеративті ЖИ модельдерінде жалған ақпаратты, сондай-ақ нәсілшілдік, сексистік немесе өшпенділік тудыратын мазмұнды жоюға тырысатын күшті қорғаныс механизмдері (guardrails) бар. Білім беру қосымшалары педагогикаға назар аударатын, алдауға жол бермейтін және студенттердің өзара әрекеттесуін мұғалімдер мен ата-аналарға ашық ететін қосымша қорғаныстар қосу арқылы бұл модельдерді студенттер үшін одан да қауіпсіз ете алады.
Заманауи ЖИ жүйелері теңгерімді сақтауда да жақсы нәтиже көрсетіп отыр. Жекелеген адамдардың GPT-4 немесе Google компаниясы Bard-ты жасауға негіз еткен Pathways Language Model 2 сияқты үлкен тілдік модельге түбегейлі әсер етуі өте қиын. Бүгінгі таңда, егер студент жалған ақпараттың шыңырауына түсе бастаса, ЖИ оларды байсалды көзқарастарға қайтаруға уәде береді. Ең жақсы жағдайда, бұл технология студенттерді ақпараттың жақсырақ көздеріне бағыттай алады, бұл жалған жаңалықтар мен қастандық теориялары барлық жерде кездесетін қазіргі әлемде өте маңызды.
Деректерді жинау туралы не айтуға болады?
Бәріміз де интернеттен, айталық, барбекю грильін немесе шұлық брендін іздеп, содан кейін кенеттен гриль немесе шұлық туралы жарнамалардың бізді интернеттің барлық жерінде соңымыздан еріп жүргенін бастан өткердік. Одан да сорақысы, біз мамандандырылған ЖИ-дер гриль немесе шұлық іздейтін адамға қажет болуы мүмкін деп санайтын нәрселердің жарнамаларын көре бастауымыз мүмкін, мысалы, тестостерон қоспалары немесе таз болуды емдеу жолдары. Бұл жекеленген жарнамалар сіз қайда барсаңыз да көрінуі үшін сіз туралы деректермен бөлісетін веб-сайттардың айналасында көп миллиардтық бизнестің болуына байланысты болады.
Егер хакерлер біз несие картасының нөмірлері, үй мекенжайлары немесе парольдер сияқты құпия ақпаратты сақтаған сайтты бұзып кірсе, жағдай нашарлауы мүмкін, бұл әдетте ол деректердің басқа да заңсыз әрекеттермен бірге dark web-те таралуына әкеледі. Өздеріңіз елестеткендей, балаларға қатысты бұл мәселелер одан да сезімтал бола түседі. Жауапты ата-ана не істеуі керек?
Генеративті ЖИ-дің күші мен жаңалығын ескерсек, ата-ананың ол жаңа алаңдаушылықтар тудыруы мүмкін деп уайымдауы заңды. Ата-аналардан ең жиі еститін уайымымыз — ЖИ-ге негізделген қосымшалар балалар туралы деректерді сақтап, оны әртүрлі жолдармен пайдалануы мүмкін деген мәселе.
Ата-аналар ЖИ модельдері олардың балалары туралы деректер жинап жатыр және бұл болашақта олардың құпиялылығын бұзу үшін қолданылуы мүмкін деп қорқады. Google, OpenAI және Microsoft сияқты ірі модельдерді әзірлейтін компаниялар бұдан хабардар және жеке тұлға туралы қандай да бір құпия ақпаратты беріп қоймау үшін жақсы қорғаныс тетіктерін орнатып жатқан сияқты. Дегенмен, қаскөй пайдаланушылардың сол қорғаныстарды айналып өту жолдарын табуы әбден мүмкін. Бұл жағдайда ең жақсы тәжірибе — негізгі модельдердің кез келген жеке сәйкестендіру ақпаратында, әсіресе балалардан алынған деректерде оқытудан бас тартуын қамтамасыз ету болуы мүмкін.
Сонымен қатар, әзірлеушілер деректерді нақты қолданбалар үшін модельді баптау (fine-tune) мақсатында пайдаланғысы келуі мүмкін. Мысалы, біз GPT-4 нұсқасын Khanmigo-да қолдану үшін жаттықтыра аламыз, бірақ бұл бапталған модельге тек Khan Academy ғана қол жеткізе алады. GPT-4-тің басқа нұсқалары бұл деректерден немесе жаттығудан хабарсыз болады. Тіпті мұндай жағдайда да, баптаудың ең жауапты тәсілі — пайдаланушының құпиялылығына нұқсан келтіруі мүмкін жеке басын анықтайтын ақпаратты қолданудан аулақ болу.
Содан кейін модельді қолданатын бағдарлама сақтай алатын деректер бар. Khanmigo оқушылардың әңгімелерін ата-аналар мен мұғалімдерге қолжетімді ету үшін сақтайды. Платформаның «жады» да бар, онда құрал алдыңғы сөйлесулердің үзінділерін «еске түсіре» алады. Егер сіз Khanmigo-дан белгілі бір пәннің не үшін маңызды екенін сұрасаңыз, ол тақырыппен жеке байланыс орнату үшін сізді не қызықтыратынын сұрауы мүмкін. Егер сіз «футбол» деп жауап берсеңіз, ол мұны есте сақтайды. Біз бұл деректерді негізгі модельді жаттықтыру үшін пайдаланбаймыз, бірақ бағдарлама оны болашақта сіз үшін параметрлерді теңшеуге қолдана алады. Бұл бақылауға, қауіпсіздікке және дербестендіруге шынымен көмектеседі, бірақ ашықтық пен бұл деректерді өңдеу немесе өшіру мүмкіндігі өте маңызды.
Дегенмен, деректермен байланысты нақты қауіптер әлі де бар, бірақ бұл қауіптер генеративті жасанды интеллект пайда болғанға дейін де болған. Кейбіреулер жеке деректерді өнімнің тиімділігін өлшеу немесе оны пайдалану тәжірибесін жекелендіру үшін пайдаланса, деректердің жарнамалық таргетинг үшін де нақты құны бар. Көптеген ұйымдар бастапқыда жиналған деректерді тек игілік үшін пайдалануды қалауы мүмкін, бірақ инвесторлар үшін кірісті арттыру қажет болған қиын сәтте деректерді монетизациялаудың «сұр аймағына» қадам басу азғыруы күшті болуы мүмкін. Кейбір ұйымдар қаражатты үнемдеу үшін деректерді қорғаудың тиісті шараларын қолданбауы мүмкін, бұл оларды хакерлер мен деректердің жылыстауына осал етеді. Менің ата-аналар мен педагогтарға кеңесім: кез келген бағдарламаның, әсіресе балалар қолданатын бағдарламалардың деректерді пайдалану стандарттары жоғары екеніне және ақпаратты қорғау үшін барлық ақылға қонымды сақтық шаралары жасалғанына көз жеткізіңіз.
ЖИ және ашықтық сыйы
Біз бәріміз балаларымызға күрделі ұғымдар мен үй тапсырмаларын орындауға көмектесуде қиындықтарға тап боламыз. Жағдай қиындаған сайын, балаларды оны жалғастыруға көндіру де соғұрлым қиын болады. Ата-аналар не істерін білмей қиналғанда, ЖИ-тьюторлар балалардың қай жерде көбірек қиналатынын түсінуге көмектеседі және тақырыпқа қалай жақсырақ араласу керектігін көрсетеді. ЖИ-тьюторлар балаларымыздың ЖИ-мен барлық өзара әрекеттесуін, соның ішінде викториналарды, сабақтарды және Сократтық диалогтарды қарап шығып, ата-аналарға баланың оқуындағы олқылықтар, ЖИ-дің оқушымен не істегені және ата-аналардың қалай қолдау көрсете алатыны туралы қысқаша мазмұн бере алады. Көптеген жағынан бұл сіз балаңыз үшін жалдаған керемет репетитормен жұмыс істегендей әсер береді.
Біз Khanmigo-ны іске қосқаннан кейін, ата-аналар балаларымен жұмыс барысында байланыс орнатуға көмектескен нәрсе — бұрын мүмкін еместей көрінген ашықтық екенін айтты. ЖИ-тьютор ата-аналарға оқушының не үйреніп жатқанын және қай жерде қиналатынын айтады, тіпті сол олқылықтарды жою үшін ата-аналар балаларымен бірге жасай алатын жаттығуларды ұсынады. Ата-ана мен Khanmigo арасындағы өзара әрекеттесу келесідей болуы мүмкін:
АТА-АНА: Қызым немен айналысып жатыр?
KHANMIGO: Ол өткен аптада Алгебра I курсын меңгеруге елу төрт минут жұмсады. Ол көлбеулік (slope) тақырыбынан шатасқан кезде мен оған аздап көмектестім. Атап айтқанда, ол y-тің өзгеруін x-тің өзгеруіне бөлудің орнына, керісінше есептеуге тырыса берді. Міне, оның оқу үлгерімі туралы толық мәліметке сілтеме.
Бұдан бөлек, кеше мұғалімі Мисс Лонгвудтың тапсырмасы бойынша мен «Алқызыл әріп» (The Scarlet Letter) шығармасындағы Эстер Принді бейнеледім. Ол маған қоғамнан шеттетілудің қандай сезім екені туралы көптеген сұрақтар қойды. Міне, біздің әңгімеміздің стенограммасына сілтеме.
АТА-АНА: О, бұл мен күткеннен де жақсы екен! Мен оны сабақ оқуға көндіруге тырысқан сайын, ол көзін айналдырып, наразылық білдіреді.
KHANMIGO: Сіз мұндай жағдайға тап болған жалғыз ата-ана емессіз! Оқуды қызыңыз үшін қызықты әрі маңызды ету өте маңызды. Математика сабақтарына оның қызығушылықтарын қосуға тырысыңыз және математиканың шынайы өмірде қалай қолданылатынын көрсетіңіз. Жүйелілік те маңызды, сондықтан жаттығу режимін орнату пайдалы болуы мүмкін. Оны ынталандыру үшін кез келген жетістігін, тіпті кішкентай болса да, атап өтуді ұмытпаңыз. Ең тиімді әдісті табу үшін біраз ізденіс қажет болуы мүмкін, бірақ шыдамдылық пен шығармашылықтың арқасында оны қызықтырудың жолын табатыныңызға сенімдімін.
АТА-АНА: Ол бұл тақырыпты қозғаған сайын қарсылық танытса, мен режимді қалай орнатамын? Мен бұл үшін ұрысқым келмейді.
KHANMIGO: Мынадай ұсыныс бар: режимді күштеп таңудың орнына, оны осы процеске тартыңыз. Тұрақты жаттығудың маңыздылығы туралы сөйлесіңіз, содан кейін одан күннің қай уақытында оқуға дайын екенін сұраңыз. Әр сессияның жиілігі мен ұзақтығын өзі ұсынсын. Оған таңдау еркіндігін беру арқылы ол жауапкершілікті сезініп, қарсылығы азаюы мүмкін. Және есіңізде болсын, кішкентайдан бастап, біртіндеп көбейтуге болады. Ең бастысы — жүйелілік, тіпті күніне бірнеше минут болса да. Сабырлы болыңыз және тек жақсы жағынан қараңыз. Сіз керемет жұмыс істеп жатырсыз!
ЖИ-тьютор оқушылардың үлгерімін ата-аналармен тиімді бөліседі, осылайша олар бұл ақпаратты пайдаланып, одан да жақсы қолдау көрсете алады. Пайдасы тек балаңыздың оқудағы жағдайын білумен шектелмейді. Меніңше, бұл балалар мен ата-аналар арасында жақсырақ байланыс орната алады. Жоғарыдағы мысалда Khanmigo ата-анаға баласының сеніміне қалай кіруге болатынын үйретті.
Бұдан бөлек, ашықтық сөйлесуге мүмкіндік береді. Біз жасөспірімдерден мектептің қалай екенін сұрағанда, көбінесе «Жақсы» деген жауаппен шектелеміз. Ата-аналарға оқушының немен айналысып жатқанын түсіну ғана емес, сонымен қатар әңгімеге арқау болатын мазмұнды тақырыптарды табу да қиын.
Ашықтық — бұл жаңа идея емес. Сондықтан мұғалімдер үйге бағаларды жібереді. Сондықтан мектептер ата-аналар жиналысын өткізеді. Бұл ата-аналарға балаларының білімі үшін тиімді қорғаушы болуға мүмкіндік береді. Балаларының үлгерімін нақты түсіне отырып, ата-аналар мұғалімдермен, мектеп әкімшілігімен және білім беру саласындағы мамандармен тығыз жұмыс істей алады. Енді генеративті ЖИ-дің көмегімен біз балаларымыздың қажеттіліктерін бұрын-соңды болмаған деңгейде қамтамасыз ете аламыз.
Бірақ мұндай ақпарат алмасу ақпараттық ашықтыққа қатысты іргелі сұрақ тудырады: балаларымыздың оқуы туралы бәрін білу қаншалықты дұрыс?
Баланың оқу белсенділігін бақылау оның үлгерімі мен қауіпсіздігін қамтамасыз етудің жақсы жолы болғанымен, кейбір ықтимал кемшіліктерді де ескеру қажет. Барнард колледжінің балалар психологиясы саласындағы зерттеулері ата-аналардың баланың ЖИ-мен қарым-қатынасын қалай басқара алатынына қатысты бірнеше мәселені атап өтеді. ЖИ оқушыларға көмектесе алатын тақырыптар болуы мүмкін, бірақ егер оқушылар ата-анасы сөйлесулерін көреді деп қорықса, олар тіпті бастамауы да мүмкін. Егер балалар желіде құпиялылық немесе жеке кеңістік жоқ деп сезінсе, бұл ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынасқа нұқсан келтіріп, олардың эмоционалдық дамуына әсер етуі мүмкін. Егер ата-аналар бақылауда тым қатал немесе шектен шыққан болса, бұл сенімсіздік пен баланың наразылығына әкелуі ықтимал. Бұл сондай-ақ жетістікке жетуге деген қысымды күшейтуі мүмкін. Басқаша айтқанда, балаларға біздің көмегіміз шынымен қажет болған кезде, ата-аналар бұдан былай өздерін қалаусыз сезінуі мүмкін. Негізгі мәселе — ата-аналар мен бағдарлама әзірлеушілер үшін балалардың құпиялылығы мен тәуелсіздігін құрметтеу мен бақылау арасындағы тепе-теңдікті табу.
ЖИ «Қорғаушы періште» ретінде
Интернет — пайдалы, бірақ қорқынышты жер, тіпті ересектер үшін де. 1990-жылдардың соңында біз миллиардтаған парақшалардан жауаптар, өнімдер мен қызметтерді іздеу мүмкіндігіне таң қалдық. Алайда, парақшаларды қарау саны жарнамалық кірісті арттыра бастағанда, көптеген веб-сайттар келушілерге нақты қажетті нәрсені ұсынудан гөрі, оларды жарнамаға басуға көндіруге көбірек мән бере бастады.
Бұл іздеу жүйелеріне де қатысты. Сіз көретін алғашқы жарты оншақты сілтеме — бұл шын мәнінде жарнама. Олардан кейінгі нақты іздеу нәтижелері өз сайттарын іздеу жүйелеріне оңтайландыруды жақсы білетін компаниялардан келеді және олар әрқашан ең сенімді бола бермейді. Осыған байланысты, жақын адамыңыздың ауруына көмектесетін емдеу әдістерін іздегенде немесе жаңалықтардағы мәселені тереңірек түсінуге тырысқанда, ақпаратпен бірге жалған ақпаратты да табуыңыз әбден мүмкін.
Жағдайды қиындата түсетін нәрсе — сіз көретін интернет басқалар көретін интернетпен бірдей емес. Іздеу нәтижелері, жарнамалар және әлеуметтік желілердегі ленталар нәтижелерді сізді не көбірек қызықтыруы мүмкін екеніне қарай жекелейді. Көбінесе бұл сіздің бұрыннан бар көзқарасыңызды нығайтатын немесе сізде қандай да бір эмоционалдық реакция тудыратын мазмұн болады, нәтижесінде сіз көбірек күйзеліске ұшырап, ойлауыңызда поляризация пайда болуы мүмкін.
Балалар үшін қауіп одан да жоғары. Олар ересектерге қарағанда сенімді дереккөздерді сенімсіздерден ажыратуға қабілетсіз болуы мүмкін, бұл тіпті ересектердің өздері қиналатын маңызды дағды. Сондай-ақ, балалардың өз мінез-құлқын реттеу қабілеті ересектердей емес, сондықтан тәуелділік тудыратын әлеуметтік желі ленталары баланың назарын бірнеше сағат бойы жаулап алуы мүмкін. Бұл стресске, қобалжуға және шынайы өмірден алшақтауға әкеледі. Балалардың миы әлі де дамып жатқандықтан, бұл олардың психикалық дамуына да ықтимал зиян тигізеді. Және бұл балалардың желідегі өте қорқынышты зорлық-зомбылық немесе порнографиялық мазмұнға тап болуының қаншалықты оңай екенін ескермегеннің өзінде.
Осыған байланысты біз балалар үшін интернетте әртүрлі дәрежедегі сәттілікпен кейбір шектеулер қоюға тырысамыз. Көптеген мектептерде және көптеген отбасыларда жас адамның қандай сайттарға кіре алатынын шектейтін бағдарламалық жасақтама бар. Өкінішке орай, бұл өте «дөрекі» құрал. Бұл сүзгілер оқушылардың көңілін қалдырады, өйткені олар шынымен пайдалы нәрселерді блоктай алады. Сондай-ақ, олар орынсыз нәрселерді өткізіп жіберуі мүмкін. YouTube сияқты сайтта кейбір құнды білім беру мазмұны немесе тіпті дамытатын ойын-сауық болуы мүмкін, бірақ сонымен бірге онда жастар үшін зиянды көптеген «қоқыс» та бар. Тіпті беделді жаңалықтар агенттігінің соғыстар немесе жыныстық қылмыстар туралы мазмұны болуы мүмкін, бұл балалар үшін, әсіресе контекст беруге көмектесетін ешкім — немесе ештеңе — болмаса, орынсыз болар еді.
Енді ЖИ-тьютор оқушылар интернетте шарлап жүргенде олардың жанында «отырады» деп елестетіңіз. Ол браузер плагині болса деп елестетіңіз. Жасанды интеллект оқушыларға онлайн жаттығулар немесе бейнелермен жұмыс істеуге көмектесетіні сияқты, ол Wikipedia, YouTube немесе New York Times веб-сайттарын қарап жатқанда да көмектесе алады. Ол олар оқып жатқан жаңалық мақаласын олардың деңгейіне жақын етіп қайта құрастырып, жас ерекшелігіне сәйкес келмейтін бөлшектерді алып тастауы мүмкін. Оқушылар реферат дайындап жатқанда, ол олар зерттеп жатқан мәселеге қатысты материалға назар аударуға көмектесуі мүмкін. Сондай-ақ, ол оқушыға оқып жатқан нәрсесіне Сократтық әдіспен араласуға көмектесуі немесе мазмұнды жақсырақ түсіну үшін қажетті контекстті беруі мүмкін.
Мұндай функционалдылық ата-аналар мен мұғалімдер үшін де құнды қызмет көрсете алады. Ата-ана ретінде мен балаларымның экран алдындағы пайдалы уақытын (желіде академиялық жаттығулар жасау, код жазу, цифрлық өнер жасау, бейне өңдеу немесе реферат жазу) барынша арттырып, пайдасыз уақытын (әлеуметтік желілерде достарын бақылау немесе YouTube-те басқа адамдардың Roblox ойнағанын көру) барынша азайтқым келеді. Одан да маңыздысы, мен интернеттің балаларыма күмәнді мазмұнды көрсетпейтініне сенімді болғым келеді. Идеалды жағдайда, мен балаларымның желіде не істегені туралы есеп алғым келеді. Бұл бірнеше жыл бұрын ғана қиын болып көрінетін еді, бірақ ЖИ-дің соңғы буыны үшін бұл толықтай мүмкін.
Бұл сіздің балаңыз интернетте бірдеңе істегенде жанында отырып, сайттарды алдын ала қарап шығатын нақты, этикалық және жауапты репетитордың болуымен бірдей. ЖИ-дің мұндай қадағалауы интернетті қауіпсіз және нәтижелі етіп қана қоймай, ата-аналар мен мұғалімдер бұрыннан бері енгізгісі келген ынталандыру тетіктерін бере алады. Khan Academy ашылғаннан бері ата-аналар менен YouTube немесе Minecraft-қа арналған уақытты балаларының біздің сайтта қаншалықты академиялық жұмыс орындағанына қарай бөлу жолын әзірлей аламыз ба деп сұрап келеді. Бұл енді мүмкін және біз оны жасап жатырмыз. ЖИ оқушылардың өткізген өнімді уақытына негізделе отырып, онша өнімді емес сайттарға уақытты аша алады.
Балаларға қатысты жазғандарымның бәрі ересектер үшін де пайдалы болуы мүмкін. Бұл интернетті маған қажетті ақпаратты тезірек табуға көмектесуге дайын, ойлы, зиялы доспен бірге шарлау сияқты болар еді. Сондай-ақ, ол мені зиянды жарнамалардан немесе ақпараттан қорғайтын еді.
Бірақ шолу көмекшісі ретінде ол ақпаратты тезірек табуға көмектесуден де көп нәрсе істей алар еді. Ол менің уақытымды қайда жұмсап жатқаныма назар аударуымды қамтамасыз ете алады:
KHANMIGO: Мен біз анаңызға арналған дәрі-дәрмекті зерттеп жатырмыз деп ойладым. Бірақ сіз соңғы он минутты Болливуд билерін көрумен өткіздіңіз. Мүмкін, іске оралармыз?
Ал егер ол біздің психикалық денсаулығымызды да қадағалай алса ше?
KHANMIGO: Сіз бұрынғы сүйіктіңіздің Instagram-дағы үйлену тойының суреттерін біраз уақыттан бері қарап отырсыз. Бұл сізге қандай әсер етіп жатыр? Мүмкін, бұл туралы аздап сөйлесерміз?
Немесе физикалық денсаулығымызды да:
KHANMIGO: Біз екі сағаттан астам уақыт бойы зерттеу жүргізіп жатырмыз; аздап дене жаттығуын жасайтын кез келген жоқ па?
Көбіміз күніне бірнеше сағатты интернетте өткіземіз, бұл біздің қолымызда елестетілмейтін ақпарат пен қызметтердің болуына мүмкіндік береді. Алайда, бұл бізді психикалық және физикалық денсаулығымызға теріс әсер етуі мүмкін мазмұн мен алгоритмдерге де ұшыратады. Жанымызда отыратын және интернетті корпорациялардың емес, біздің қажеттіліктерімізге сәйкес сүзетін генеративті ЖИ нұсқаушыларының пайда болуымен біз жағымсыз тұстарды азайта отырып, оның артықшылықтарын жақсырақ пайдалана аламыз.
ЖИ біздің желідегі қорғаушы періштіміз болуға әлеуеті бар.
VI Бөлім
ЖИ дәуірінде сабақ беру
Мен өмір сыйлағаны үшін әкеме қарыздармын, ал жақсы өмір сүруді үйреткені үшін мұғаліміме қарыздармын. — Ескендір Зұлқарнайын
Шәкіртінде оқуға деген құштарлық оятпай, сабақ беруге тырысқан мұғалім суық темірді балғамен ұрғанмен тең. — Хорас Манн
ЖИ мұғалімдер мен сабақ беруді қалай күшейтеді
2017 жылы әлемдегі ең көне ғылым фестивальдерінің бірі — Британдық ғылым фестивалінде сахнаға арықша келген адам шықты. Дүние жүзінің түкпір-түкпірінен келген жетекші зерттеушілерге қарап тұрып, белгілі педагог әрі тарихшы сэр Энтони Селдон 2027 жылға қарай мұғалімдер адамдар емес, ЖИ болатынын мәлімдеді. Келе жатқан технология мұғалімдерді сынып көмекшісі рөлін атқаруға мәжбүр етеді, ал технология білім беруші болады, деді ол. Көп ұзамай, оның айтуынша, әрбір адамның ең жақсы мұғалімі және толықтай жекелендірілген білім алу тәжірибесі болады. Бағдарламалық жасақтама сіздің бүкіл білім жолыңызда қасыңызда болады және әрбір жеке білім алушының жылдамдығымен қозғалады.
«Бұл Өнеркәсіптік революцияда немесе содан бері кез келген басқа жаңа технологияда көргенімізден де асып түседі», — деді ол аудиторияға. «Бұл — жеке адамдарға бейімделетін адаптивті машиналар. Олар білім алушылардың дауыстарын тыңдайды, олардың жүздерін оқиды және дарынды мұғалімдер өз оқушыларын зерттейтіндей оларды зерттейді».
Мен Селдонмен оқуды дербестендіру — біз ұмтылуымыз керек мақсат екендігі және ЖИ бізді оған жеткізуде үлкен рөл атқаратыны туралы келісемін. Дегенмен, мен бұл технология адам-мұғалімнің маңыздылығын қандай да бір жолмен төмендетеді деген болжамымен мүлдем келіспеймін. Керісінше, ол мұғалімнің маңыздылығын арттыра түседі.
Сабақ беру — бұл өнер түрі. Бұл — меңгеру үшін көптеген жылдар бойы тәжірибе мен адалдықты қажет ететін нәрсе. Кейбір мұғалімдердің сабақ беруде генеративті ЖИ сияқты құралды пайдалануға қатысты қобалжуы заңды. Технологияға тым көп сену арқылы біз мұғалімдер мен оқушылар арасындағы адамдық қарым-қатынас пен жеке байланыстардың маңыздылығын азайтуымыз мүмкін деп алаңдау да орынды. Егер бұл орын алса, бұл оқушының білім алу және өсу қабілетіне нұқсан келтіретін жеке емес оқу тәжірибесіне әкелуі мүмкін. Осы ЖИ құралдарының көмегімен кейбіреулер оқушылар өз сұрақтарына жауапты мұғаліммен, репетитормен немесе көмекші ата-анамен араласпай-ақ ала алады деп қорқуы мүмкін. Мұғалімдер өздерінің сыныпта қажет болмай қалуын сезінетін сценарийден қорқады — бұл өмірін сабақ беруге арнағандар үшін қорқынышты ой. Сабақ беру — маңызды мамандық, ал қабілетті және ынталы мұғалімдерге деген сұраныс ешқашан азайған емес. Сайып келгенде, педагогтардың ең үлкен қорқынышы — Селдон болжаған әлем, яғни жасанды интеллект мұғалімдерге деген сұранысты азайтатын әлем.
Пайдалы және зиянды технология арасындағы бұл дихотомия 1960-жылдардың басына және компьютер тышқанын жасағанымен танымал компьютер маманы Дуг Энгельбарттың еңбектеріне барып тіреледі. Басқалары оны интерактивті есептеулер мен компьютерлік желілер саласындағы ізашарлық жұмыстары арқылы біледі. Энгельбарт трактор фермердің азық-түлік өндіру жұмысын күшейтетіні сияқты, адамдар да өз қабілеттерін арттыру үшін технологияны қолданады деп сенген. Біз бұл машиналарды тезірек, ақылдырақ және жақсырақ жұмыс істеу үшін қолданамыз деп болжаған. Үлкен тілдік модельдер Энгельбарттың да, Селдонның да болжамдарына жақындап келе жатқанда, біз жасанды интеллектіні өз қабілеттерімізді арттыру үшін қолданамыз ба, әлде ол адамдардың орнын басып, оларды керексіз етіп сезіндіре ме?
Мен мұны тағы да ашық айтайын: үлкен тілдік модельдер әлемінде мұғалімдіктен өткен қауіпсіз жұмыс жоқ. Мұғалімдер алмастырылмайтыны ғана емес, сонымен бірге ЖИ мұғалімдерге өздеріне ұнайтын істермен көбірек айналысуға — оқушылармен жеке байланыстарды тереңдетуден бастап, мазмұнды және шығармашылық сабақтар әзірлеуге дейін қолдау көрсетеді. Селдон сияқты, мен де ЖИ-дің білім берудегі рөліне оптимистік көзқараспен қараймын. Алайда, мен онымен ЖИ-дің сыныптағы нақты рөлі бойынша келіспеймін. Мен машиналар мұғалімді көмекші рөліне ысырып тастайды деп сенбеймін. Керісінше, ЖИ — бұл мұғалімнің көмекшісі.
Дегенмен, жаңа технологияға аздап сақтықпен қарау заңды деп есептеймін. Генеративті ЖИ оқушылардың жұмыс сипатынан бастап, мұғалімдердің сабақ беру тәсіліне дейін үлкен өзгерістер әкеледі. Бұл өзгерістер арқылы алға жылжу «саналы батылдықты» қажет етеді. Мұғалімдер бұл қорқынышты жеңіп, мамандыққа келе жатқан өзгерістерді қалай қабылдауы керек?
«Мұғалімдер генеративті ЖИ нәтижесінде қазір істеуі керек негізгі үш нәрсе бар», — дейді Уортондық Итан Моллик. Ол маған біріншіден, мұғалімдер оқушылардан көбірек нәрсені талап етуі керек екенін айтты. «Сабақ беру тұрғысынан сізге әртүрлі жолдармен бейімделуге тура келеді және бұл бейімделу әр мұғалім үшін әртүрлі болады. Кейбір мұғалімдер жазбаша тапсырмаларды беру тәсілін өзгертеді, бәлкім, алдауды шектеу үшін оқушыларды сыныпта жазғызатын болады. Басқалары оқушыларға үлкен тілдік модельдер ресурсынсыз орындай алмайтын әлдеқайда күрделі жобаларды ЖИ көмегімен жасатады. Кез келген жағдайда, мұғалімнің оқушы жұмысына қоятын талаптары бұрынғыдан әлдеқайда жоғары болады».
Мысалы, оқушылар реферат жазу үшін генеративті ЖИ-ді қолданғанда, олардың сапасы артады. Бұл мәтіндік процессордың пайда болуымен мұғалімдердің өз оқушыларынан жазу машинкасы мүмкіндік бермеген әдемі терілген, пішімделген, жақсы ойластырылған эсселерді күте бастағанына ұқсас.
Оның айтуынша, мұғалімдерге арналған екінші түзету бір қарағанда қисынсыз көрінуі мүмкін. Ол мұғалімдерді жасанды интеллектті сыныптық тапсырмаларға одан әрі интеграциялауға шақырады. «ЖИ студенттің командаласына айналады», — дейді ол. Моллик өз студенттерінен жұмыстарын қарап шығу және нақты кері байланыс арқылы сынау үшін генеративті ЖИ-ді пайдалануды талап етеді. Студенттер жұмысын бағалауға тапсырмас бұрын өз жобаларына пре-мортем (алдын ала талдау) жасауы керек. Жобалар олардың қалай сәтсіздікке ұшырауы мүмкін екенін алдын ала елестеткенде сәттірек болады; бұл студенттерге Моллик олардың жұмысын көргенге дейін мәселелерді артқа қарай шешуге мүмкіндік береді.
Оқытудағы үшінші — ең үлкен түзетуге келетін болсақ — ол барлық оқу процесін <span data-term="true">flipped classroom</span> (төңкерілген сынып) моделіне көшіруді қамтиды.
«Қолымда шынайы таңғажайып тренингтерді қашықтан өткізе алатын ChatGPT сияқты құралдар болғанда, лекция оқудың маңызы шамалы», — дейді ол.
Мен «төңкерілген сынып» туралы біраз нәрсе білемін. 2011 жылғы TED-тегі сөзімде мен сол кездің өзінде дүние жүзіндегі мұғалімдер маған хат жазып, Khan Academy видеолары болғандықтан, лекцияларды сынып уақытын тиімді пайдалану деп есептемейтіндерін айтқанын тілге тиек еткен болатынмын. Егер балалар шағын сабақтарды сұранысқа ие видео түрінде, өз уақытында және өз қарқынымен ала алса, сынып уақытын Сократтық диалогқа, бірлескен тапсырмаларға және студенттердің қолдау көрсетілетін жұмыстарына жұмсауға болады. Негізінде, лекциялар енді үйде өтіп, ал «үй тапсырмасы» әлдеқайда интерактивті сынып ортасында орындалатын болды.
«Көптеген дүниелерді ChatGPT тас-талқан етті, және оның кейбірі жақсы өзгерістер болды», — дейді Моллик. «Біз студенттерді екі мың жыл бойы оқытып келген тәсілдердің көп мағынасы бар еді. Біз лекция оқуға, үйге эссе мен тапсырмалар беруге дағдыландық. Есте сақтайтын нәрсе, — дейді ол, — генеративті ЖИ мұғалімнің де өмірін жеңілдетеді».
ЖИ-оқыту көмекшісінің дәуірі
Бізде оқыту саласында дағдарыс орнап тұр. Төтенше жағдай қызметкерлері, полиция офицерлері және әуе қозғалысын басқарушылармен қатар, мұғалімдер кәсіби қажудың ең жоғары көрсеткішіне ие. Соның салдарынан Америка Құрама Штаттары қазір мұғалімдердің жаппай тапшылығына тап болып отыр. Біз үш жүз мың мұғалімнің жетіспеушілігі туралы айтып отырмыз, елдегі мектеп округтерінің қазіргі уақытта 90 пайызы жыл сайын мұғалім тапшылығын хабарлайды. Бұл тапшылықтың басты себептерінің бірі — педагогтарға қолдау мен ресурстардың жетіспеушілігі. Мұғалімдерге қойылатын талаптарымыздың орасан зор екені таңғалдырмаса керек. Жұмысбастылықтан қажыған олардың эмоционалдық және психикалық шаршауына төзу мүмкін емес: EdWeek Research Center зерттеуіне сәйкес, орташа мұғалім аптасына 54 сағат жұмыс істейді, ал бұл уақыттың тек 49 пайызы ғана студенттермен тікелей қарым-қатынасқа жұмсалады. Сынып босағаннан кейін де мұғалімдер түн ортасына дейін жұмыс істеп, сабақ жоспарларын дайындайды және қағаздарды тексереді. Түңілудің тез пайда болатыны таңғаларлық емес. Америка Құрама Штаттарында мұғалімдердің орташа ауысу мерзімі небәрі бес жылды құрайды және барлық мұғалімдердің төрттен бірі кәсіптен кету туралы ойлануда.
ЖИ-оқыту көмекшілерін платформамызға біріктіре отырып, біздің команда үлкен тілдік модельдер оқытуды тұрақты кәсіпке айналдыра алатынын түсінді. Жергілікті мектеп округі кенеттен жүздеген миллион доллар тауып алып, оны әр мұғалімге үш білімді көмекшінің қолдауын ұсынуға жұмсағанын елестетіп көріңізші. Бұл көмекшілер сабақ жоспарлары мен бағалау критерийлерін (рубрикаларды) жасауға, қағаздарды тексеруге, үлгерім есептерін жазуға, мұғалімдермен пікір алмасуға және студенттерді қолдауға көмектесер еді. Планетадағы кез келген мұғалім бұл мүмкіндіктен бас тартпас еді. Бұл көмекшілер оқытушылық жұмыс орындарына қауіп төндірмейді, керісінше, оларды тұрақты етеді. Олар жұмысты қуаныштырақ етеді. Ең бастысы, олар миллиондаған студенттердің оқу нәтижелерін жеделдетуге көмектесіп, оларды колледжге, мансапқа және өмірге дайындайды.
Өкінішке орай, қоғамда әр мұғалімге үш адам-көмекші беруге ресурстар жоқ. Алайда жақсы жаңалық — біз қазір педагогтарға соның ЖИ баламасын ұсына аламыз. Кейбір жағынан бұл адам-көмекшілердің қолынан келетін нәрседен де қуаттырақ болады. Бұл ЖИ-көмекшілер тәулік бойы жұмыс істейді және сыныптағы әрбір студентпен жеке-жеке айналысады. Олар сондай-ақ студенттерді белсенді түрде тартып, олардың жауапкершілігін жұмсақ бақылай алады. Сонымен қатар, олар оқытуға қатысты барлық ауыр жұмыстарды — рубрикалар жазуды, студенттердің эсселеріне кері байланыс беруді және ата-аналарға арналған үлгерім есептерінің жобасын дайындауды өз мойнына ала алады.
Генеративті ЖИ педагогтарға жаңа үздік тәжірибелерді, оқыту әдістерін және студенттердің біліміндегі олқылықтарды түсінуге көмектеседі. ЖИ-оқыту көмекшісі үшін бір топ студенттің қиындық туындаған аймағын анықтап, мұғалім қолданатын тиісті сабақ жоспарларын ұсыну немесе студенттің сыныптағы үлгерімін бақылап, мұғалімдерге нақты уақыт режимінде жаңартуларды жіберу қиын емес. Оның тіпті кәсіби қажумен күресіп жүрген мұғалімдер үшін кеңесші ретінде әрекет ету мүмкіндігі де бар. Бұл функциялар кеңінен таралуда және тиісті шектеулер болған жағдайда өте тиімді болуы мүмкін.
Ондаған жылдар бойы болашақ мұғалімдерге білім берудегі ең жақсы тәжірибелердің бірі дифференциация және белсенді оқыту екені айтылып келеді. Дифференциация — бұл әртүрлі студенттерге әртүрлі нәрселер қажет деген идея. Селдон екеуміз персоналдандыру туралы айтқанда, осыны меңзейміз. Белсенді оқыту — студенттер лекцияны енжар тыңдап, зейін қойып отырғандай кейіп танытқанда емес, керісінше талқылауларға, ойындарға, жобаларға және мәселелерді шешуге белсенді қатысқанда жақсырақ үйренеді деген ұғым. Көптеген жаңа мұғалімдер бұған ұмтылады, бірақ бұл идеалдарды отыз адамдық сыныпта іске асыру қиын екенін тез түсінеді. Бұны жүзеге асыра алатын санаулы мұғалімдер сабақ жоспарларын түзетуге және жекелендірілген есептер жинағын жасауға сансыз сағаттарын жұмсайды. Генеративті ЖИ-тюторлар күрделі сұрақтарға толық жауап бере отырып, студенттерге қолдау көрсетеді. Сонымен қатар, мұғалім тұрғысынан ең үлкен бетбұрыс — ЖИ енді бірнеше минут ішінде сабақ жоспарларын құруға көмектесе алады.
Педагогтарды күнделікті жұмысына кедергі келтіретін әкімшілік жұмыстардан босату арқылы жасанды интеллект мұғалімдер үшін уақыт пен ресурстарды ашады. Мұғалім Khanmigo-ға барып: «Екінші дүниежүзілік соғысты оқытуға арналған тоғызыншы сыныптың сабақ жоспарын құр», — деп жаза алады. Бірнеше секунд ішінде ол сыныптың мақсатын және негізгі оқиғалар мен шайқастарды, маңызды тұлғаларды, олардың идеологияларын, стратегияларын және соғысқа қосқан үлестерін, сондай-ақ соғыстың зардаптары мен мұрасын зерттейтін алты кезеңнен тұратын сабақ жоспарын жасайды.
Осыдан кейін мұғалім сабақ жоспарының жобасына толықтырулар енгізе алады немесе ЖИ-ден сабақты қысқаша сауалнамадан бастауды сұрау арқылы оны қызықтырақ етуді өтіне алады:
ЖИ ОҚЫТУ КӨМЕКШІСІ: Әрине! Қысқаша сауалнама — студенттерді қызықтырудың және олардың алдыңғы білімін бағалаудың тамаша тәсілі. Міне, сауалнама сұрағына арналған ұсыныс: Екінші дүниежүзілік соғыстың ең маңызды себебі не болды деп ойлайсыз?
Версаль келісімі
Адольф Гитлер мен Нацистік партияның билікке келуі
Осьтік державалардың экспансионистік саясаты
Ұлттар лигасының дәрменсіздігі
Егер жаңадан келген мұғалімге қосымша ақпарат немесе контекст қажет болса, қарапайым жаңа сұраныс жеткілікті: «Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Версаль келісімінің тарихи зардаптары туралы бөлім үшін маған сценарий жазып бере аласың ба? » Бір сәттен кейін платформа сценариймен жауап береді. Ол тіпті мұғалімге сабақты студенттер үшін интерактивті ету бойынша кеңестер береді, мысалы, көбірек мәліметтер, мысалдар мен анекдоттар қосуды ұсынады.
Айталық, жергілікті команда Дүниежүзілік серияны жеңіп алды делік және сол күні студенттердің ойының бәрі сонда. Мұғалімнің Khanmigo-ға: «Бұл сабақ жоспарын бейсболмен байланыстыра аласың ба? » деген бір ғана сұранысы жеткілікті және бот мұғалімнің көп сағатын алатын нәрсені бірнеше секундта дайындап береді. Khanmigo былай деп жауап береді: «Әрине! Міне, бейсболды қамтитын Екінші дүниежүзілік соғыс туралы тоғызыншы сынып сабақ жоспарының жаңартылған нұсқасы! » Жаңа мақсатқа соғыс кезіндегі бейсболдың рөлін зерттеу кіреді. Жаңа сабақ жоспары мораль ұғымын және соғыс кезіндегі спорттың рөлін таныстыруды, бейсболдың қалай әсер еткенін және әскери бейсбол лигаларының құрылуын талқылауды қамтиды. Ол Тед Уильямс пен Джо ДиМаджио сияқты әскерде қызмет еткен бейсболшылардың тәжірибесін зерттейтін мақалаларды ұсынады. Сондай-ақ Джина Дэвистің A League of Their Own (Өздерінің жеке лигасы) фильмінде бейнеленген Бүкіламерикалық қыздар кәсіби бейсбол лигасы туралы білуді ұсынады.
Мүмкін мұғалімге Екінші дүниежүзілік соғысқа әкелген экономиканың күрделілігін түсіндіру үшін нақты мысал қажет болар. Мұғалім оны кітапханадан немесе интернеттен іздеуге бір-екі сағатын жұмсай алады немесе жай ғана ЖИ-оқыту көмекшісінен көмек сұрай алады. Сұраныс түскеннен кейін бірнеше секунд ішінде Khanmigo былай деп жауап береді: «Міне, бейсбол аналогиясын қолданатын нақты мысал».
ЖИ ОҚЫТУ КӨМЕКШІСІ: Мынаны байқап көріңіз! А командасы мен Б командасы атты екі бейсбол командасы бір-бірімен бәсекелесіп жатқан сценарийді елестетіп көріңіз. Екі команда да тиімді ойнау үшін жабдықтар мен ресурстарға сүйенеді. А командасы жоғары сапалы бейсбол битталарын шығарады, ал Б командасы бейсбол қолғаптарын жасауға маманданған. Ойын алдында командалар битталар мен қолғаптарды алмасу үшін сауда жасайды, бұл әр команданың қажетті жабдықпен қамтамасыз етілуін бірақтайды. Алайда, белгілі бір уақытта А командасы Б командасынан әкелінетін қолғаптарға үлкен баж салығын енгізуді жөн көреді. Бұл Б командасының қолғаптары А командасы үшін әлдеқайда қымбатқа түсетінін білдіреді. Нәтижесінде Б командасының экономикасы зардап шегеді.
Осы бейсбол аналогиясын пайдалана отырып, мұғалім енді сауда теңгерімсіздігі, протекционистік саясат және экономикалық қақтығыстардың ұлттар арасындағы қарым-қатынасты қалай бұзғанын оңай көрсете алады. Бұл, сайып келгенде, Екінші дүниежүзілік соғысқа ықпал еткен күрделі экономика сияқты, маңыздырақ геосаяси қақтығыстарға әкелді.
ЖИ-мен әрбір диалог сайын сабақ күшейе түседі және нақтыланады. Мұғалім ЖИ-ді одан әрі итермелеп, сабақ негізінде шығармашылық студенттік жоба ойлап табуды сұрай алады. ЖИ-оқыту көмекшісі былай деп жауап береді: «Міне, бірнеше идеялар: Соғыстың негізгі оқиғаларын, көшбасшыларын және шайқастарын көрсететін интерактивті хронология құрыңыз немесе табыңыз. Бұл студенттерге соғыс тарихы мен оның жаһандық әсері туралы көрнекі түсінік береді. Немесе студенттерге талдау жасау және түсіндіру үшін сөйлеген сөздер, хаттар мен фотосуреттер сияқты бастапқы дереккөздерді беріңіз. Бұл олардың сыни ойлау дағдыларын дамытуға және тарихи контекстті тереңірек түсінуге көмектеседі».
Мұғалімдер үшін артықшылықтар сабақтарды жоспарлау, жазу және жасау, қағаздарды тексеру және ата-аналармен байланыс орнату сияқты әкімшілік жұмыстардан асып түседі. ЖИ уақыт өте келе студенттер арасындағы сыныптық топтарға бөлінуді жеңілдетуге, мұғалімдерге студенттерді қалай жақсырақ тарту керектігі туралы нақты уақытта көмек пен кері байланыс беруге және мұғалімдерге қай студенттің көбірек көңіл бөлуді қажет ететінін хабарлауға мүмкіндік береді.
Селдон бізді оқытуды роботтар иелеп алады деп ойлатты, бірақ шындық ғылыми фантастикадан әлдеқайда қызықты. Білім берудегі ЖИ-дің болашағы — білімді бұдан да жақсырақ ету үшін технологиямен бірігу. Басқаша айтқанда, ЖИ мұғалімдердің орнын басу үшін емес, оларға сахнаның жұлдызы болуға көмектесу үшін келді. Бұл — қызықсыз жұмыстарды шешетін, шығармашылықты оятатын, сабақтарды күшейтетін және педагогтарға студенттердің санасын оятатын ұмытылмас оқу тәжірибелерін жасауға көмектесетін сенімді көмекші.
Бұл дұрыс орындалса, студенттердің тәжірибесін жақсартып қана қоймай, оқытушылық кәсіптегі көптеген адамдарға қуаныш сыйлайды. Мен технология кадрларды іріктеу және қажу мәселелерін өз бетінше шешеді деп айтпаймын. Қарастырылуы керек басқа да көптеген мәселелер бар, соның ішінде мұғалімдердің жалақысы. Бірақ біз мұғалімдердің өмірін жеңілдететін кез келген нәрсені іске асыруға міндеттіміз.
Түптеп келгенде, біз студенттер үшін ең маңыздысы технология емес, сыныптағы адамдар арасындағы тікелей қарым-қатынас екенін көреміз. Мұғалімді алып тастасаңыз, сіз оқудың негізі болып табылатын маңызды элементті алып тастайсыз. Селдонның болжамына қарамастан, мұғалімдер әрқашан өз сыныптарын басқаратын болады және бұған шүкіршілік етеміз.
Баламалы білім беру модельдерін құруға көмектесу
Бүгінде Америка Құрама Штаттарында шамамен үш миллион ата-ана балаларын үйде оқытады (homeschooling) және бұл көрсеткіш өсіп келеді. Адамдар әртүрлі себептермен үйде оқытуды таңдайды, бірақ көбінесе олар дәстүрлі мектеп модельдері баласының жеке қажеттіліктері мен қызығушылықтарына сәйкес келмейді деп есептейді. Олар бекітілген қарқынмен оқыту баласының білімінде олқылықтар қалдырады деп қорқуы мүмкін, бұл кейіннен түзетуді қиындатып, студенттің өзіне деген сенімін жоғалтуына әкеледі. Немесе олардың баласы дәстүрлі мектептер рұқсат еткеннен гөрі тезірек ілгерілеуге немесе тереңірек білім алуға дайын болуы мүмкін.
Дегенмен, үйде оқытудың өз мәселелері бар. Баланың өз қатарластарымен араласуға мүмкіндігі бола ма? Ата-ананың баласына көптеген пәндер бойынша қолдау көрсетуге жеткілікті білімі бар ма? Ата-аналардың балаларының оқуы мен дамуын дұрыс қолдау үшін уақыты, икемділігі және қаржылық ресурстары жете ме? Үйде оқитын студент колледждерге материалды меңгергенін қалай дәлелдейді (әсіресе ата-анасы бағалаудың көп бөлігін өздері жасағанда)?
Тіпті ЖИ-ді ескермес бұрын, біз және басқалар студенттер мектепке дейінгі дайындықтан колледжге дейінгі барлық дерлік негізгі академиялық пәндер бойынша өз уақытында және өз қарқынымен өте алатын кешенді курстарды жасап жатырмыз. Бұл платформаларда студенттердің үлгерімін бақылауға және тапсырмалар беруге арналған мұғалімдер мен ата-аналар құралдары бар. Ата-аналар мен мұғалімдер де бұл платформаларды өз білімдерін жаңарту үшін пайдалана алады. Ең тиімді платформалар ашық және тегін.
Адамдар арасындағы қолдаудың жаңа түрлері пайда бола бастады. Мысалы, Schoolhouse. world тегін, тікелей эфирдегі шағын топтық тюторлықты ұсынады. Бұл тек бай академиялық қолдау көрсетіп қана қоймай, бүкіл әлемдегі жастарға Zoom арқылы бірге қауіпсіз оқуға мүмкіндік береді, бұл әлеуметтенуді қамтамасыз етеді. Көптеген Schoolhouse. world волонтер-тюторлары іс жүзінде жоғары сынып оқушылары болып табылады, сондықтан бұл тіпті үйде оқыту шеңберінен тыс қызмет ету және көшбасшылық үшін мүмкіндік береді.
Дәстүрлі емес академиялық ортадағы студенттер бұл платформаларды кредиттер алу және колледжге түсу үшін пайдалана алады. Чикаго университеті, MIT, CalTech, Brown, Yale, Georgia Tech, Ohio State, USC, Columbia және басқа да көптеген университеттер Schoolhouse. world транскрипттерін оқуға түсу кезінде ескереді. Бұл транскрипттер студенттің Khan Academy бағалауларында 90 пайыздан жоғары нәтиже көрсеткені туралы рецензияланған жазбалар негізінде тақырыптарды меңгергенін көрсетеді. Сондай-ақ олар студенттің платформада басқаларға көрсеткен көмегінің мөлшері мен сапасын паш етеді. CalTech, іс жүзінде, бұл транскриптті жоғары мектеп курсының талаптарын орындау ретінде қабылдайды. Басқаша айтқанда, егер сіз Khan Academy-де барлық қажетті пәндерді меңгеріп, оны Schoolhouse. world транскриптімен дәлелдесеңіз, CalTech сізді тіпті дәстүрлі мектепте ол курстарды ешқашан оқымаған болсаңыз да қарастырады.
Мұндай платформалар арнайы үйде оқитындар үшін жасалмаса да, олар сол қауымдастық үшін таптырмас ресурсқа айналды. Олар үйде оқитындарға оқу бағдарламасын құрастыруға, студенттерін жеке қолдауға және колледждерге студенттердің материалды шынымен меңгергенін дәлелдеуге кететін сансыз сағаттарды (және долларларды) үнемдейді.
Генеративті ЖИ енді мұны жаңа деңгейге көтере алады. Дәстүрлі мектептердегі студенттер сияқты, үйде оқитын студенттер де академиялық кедергілерді жою үшін Khanmigo сияқты ЖИ-тюторларды пайдалана алады. Сондай-ақ олар ЖИ-ді дебатқа немесе симуляцияға қатысу үшін қолдана алады. Көшіруге (алдауға) жағдай жасаудың орнына, ЖИ жақсырақ жазу туралы нақты уақытта кері байланыс пен қолдау бере алады. ЖИ студентке колледжге түсуге және ата-анасының тәжірибесі жетпеуі мүмкін мансап таңдауларына көмектесетін коуч немесе кеңесші ретінде әрекет ете алады. Үйде оқитын студенттердің өздерінің ерекше әуестіктерін дамыту үшін уақыты мен икемділігі көбірек болуы мүмкін. Енді олар генеративті ЖИ-мен жұмыс істей отырып, он жыл бұрын өндіруге мыңдаған (немесе миллиондаған) доллар кететін музыка, фильмдер мен ойындар жасай алады.
Бұл технология ата-аналарға да көмектесе алады. ЖИ оларға балаларының немен айналысқанын және қай жерде көбірек қолдау қажет екенін нақты хабарлай алады. Ол ата-аналардың өз білімдерін жаңартуға немесе балаларын қалай жақсырақ қолдау керектігін шешуге тырысқанда оларға коуч немесе тютор ретінде көмектесе алады.
Және мұның бәрі тек үйде оқитындар үшін ғана емес. Академиялық балама іздеген кез келген адам мұндай платформаларды бәрін нөлден бастап ойлап таппай-ақ, негізгі блоктар ретінде қарастыра алады. Бұл ресурстарды «Pod schoolers» (балаларын бірге оқыту үшін ресурстарды біріктіретін отбасылар тобы) пайдалана алады. Жаңа мектеп ашқысы келетін кез келген адамға енді осы курстардың, құралдар мен қолдаулардың бәрін қайта жасаудың қажеті жоқ. Тіпті дәстүрлі мектептер де отбасыларға көбірек таңдау мен икемділік беру үшін осының бөліктерін жеке-жеке пайдалана алады.
Мен «бірегей өлшем бәріне бірдей» деген ұстанымның академиялық ортада қарқын орнату үшін тиімді екеніне сенбейтінім сияқты, оқытудың бір түрі барлық отбасылар үшін жақсы немесе жаман деп те ойламаймын. Дәстүрлі мектептерде жақсы оқитын көптеген студенттер бар. Үйде оқытудың икемділігі мен тәуелсіздігін бағалайтын отбасылар да бар. Осы екеуінің ортасында жүрген адамдар да көп. Алайда жақын уақытқа дейін көптеген отбасылар уақыттың, ақшаның немесе білімнің жетіспеушілігінен өз мүмкіндіктерінде шектеулі екенін сезінді. Онлайн платформалар мен генеративті ЖИ әлемі осы кедергілердің кейбірін жоюға көмектеседі және көбірек адамдарға өздеріне ыңғайлы нұсқаларды табуға мүмкіндік береді.
Колледждегі көшіру (шпаргалка) мәселесін шешу
Жоғары мектепте ЖИ-ді күрделі әрі трансформациялық ететін кез келген динамика студенттерге көбірек тәуелсіздік берілетін жоғары білім беруде одан әрі айқындала түседі. Мысалы, курстық жұмыстарды жазу жоғары мектептегі қатаң тәжірибенің бір бөлігі болуы мүмкін, бірақ кейбір гуманитарлық колледж бағдарламаларында жұмыстар студенттің төрт жыл ішінде жасайтын негізгі ісін құрайды. Егер ChatGPT арқылы жазылған мәтіндер жоғары мектепте мәселе болса, колледжде ол одан да үлкен проблема болып табылады. Бұл мәселе тек гуманитарлық пәндермен шектелмейді, колледж студенттерден түпнұсқа жұмысты жобалауды немесе шығаруды талап ететін кез келген курсқа қатысты.
Шешімдердің бірі — университеттердің студенттерге жай ғана сенуі. Honor codes (ар-намыс кодекстері) көптеген оқу орындарында ондаған жылдар бойы қолданылып келеді. Бұл саясатқа сәйкес, студенттерге эссе жазудан бастап жатақхана бөлмелерінде тест тапсыруға дейінгі тапсырмаларды өз бетінше орындауға рұқсат етіледі. Мысалы, Стэнфордта жақында ғана профессорларға, тіпті өздері қаласа да, сыныптағы емтихандарды бақылауға (прокторингке) рұқсат берілмеді.
Өкінішке орай, көптеген деректер бойынша, ар-намыс кодекстері шын мәнінде арсыздық ортасын тудыруы мүмкін, мұнда ереже бойынша ойнайтындар көшіретіндерден, көбінесе ашық көшіретіндерден анық ұтылып жатқандарын сезеді. Одан да сорақысы, ар-намыс кодекстері студенттерге бір-бірін бақылау міндетін жүктейді, бірақ әлеуметтік қысым олардың сыныптастары туралы хабарлауын екіталай етеді. Ал студенттер көшіру туралы хабарлаған күннің өзінде, бұл көбінесе бір адамның сөзіне қарсы екінші адамның сөзі болып қалады.
Студенттер колледжде көшіруге сіз ойлағаннан әлдеқайда оңай қарайды. 2021 жылғы Inside Higher Ed Student Voice сауалнамасына сәйкес, респонденттердің 47 пайызы «тест немесе үй тапсырмасы сұрақтарына жауап табу үшін веб-сайттарды пайдалануды» «белгілі бір дәрежеде немесе өте қолайлы» деп тапқан. Тағы бір Inside Higher Ed есебінде Стэнфордтың төртінші курс докторантының көшіру «университет құрылымының бір бөлігіне айналғаны... қазіргі түріндегі ар-намыс кодексін ешкім — докторанттар да, оқытушылар да, бакалаврлар да құрметтемейтіні» туралы сөзі келтірілген.
Студенттердің үй тапсырмасына көмек іздеуін түсінуге болғанымен, тест сұрақтарына дайын жауап алуды қалыпты жағдай деп санайтындардың көбеюі академиялық адалдықтың απ-анық бұзылғанын көрсетеді. Бұған ЖИ құралдарының кенеттен барлық жерде қолжетімді болуын қоссаңыз, онсыз да нашар жағдай одан сайын қиындай түседі.
Стэндфорд бұл жерде ерекшелік емес. Миддлбери колледжінде 2023 жылы жүргізілген сауалнамаға сәйкес, студенттердің үштен екісіне жуығы мектептің ар-намыс кодексін бұзғанын, 32 пайызы тестте көшіргенін, ал 15 пайызы ЖИ құралдарын/ChatGPT-ні «рұқсатсыз пайдаланғанын» айтқан.
Дәл осы тенденциялар себепті, 2023–2024 оқу жылында Стэндфорд прокторинг (бақылау) саясатын өзгертті, енді профессорларға студенттер емтихан тапсырып жатқанда бөлмеде болуға рұқсат етілді. Гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары мектебінің деканы Дебра Затцтың айтуынша: «Студенттер жауапкершіліктен қашу арқылы келісімшарттан өздері шығып кетті. Мен оларды кінәламаймын... Меніңше, біз көшіргісі келмейтін студенттердің өзі «бәрі көшіріп жатыр» деп сезінетін ортаның қалыптасуын көріп отырмыз».
Әрине, көшіру ChatGPT пайда болғанға дейін де колледж эсселері мен курстық жұмыстарына әсер еткен болатын. 2019 жылы — ChatGPT көпшілікке ұсынылғанға дейін үш жылдан астам уақыт бұрын — The New York Times басылымы Нигерия мен Кения сияқты жерлерде Америка мен басқа да бай елдердің студенттері үшін эссе жазып, күн көріп жүрген колледж түлектері туралы жазды. Олар бұл жұмысты онлайн делдалдар арқылы алады, тіпті интернетте «мен үшін зерттеу жұмысын арзанға жазып бер» деп іздесеңіз, мұндай қызметтердің бүгінде қаншалықты кең таралғанын көресіз.
Басқаша айтқанда, генеративті ЖИ көптеген жылдар бойы бар мәселеге назар аудартты. Колледждер не бұл жағдайдан бейхабар болды, не не істерін білмеді. Қалай болғанда да, бұл мәселені шешу керек, әйтпесе бұл колледж дипломының құндылығын төмендетеді және ар-намыс мәселесі бар жастарды марапаттауды жалғастыра береді. Біз бүгінгі адалдығы төмен студенттер — ертеңгі бизнес пен үкіметтегі адалдығы төмен көшбасшылар екенін білеміз.
Жақсы жаңалық — шешімдер бар. Мысалы, студенттердің жазу және ғылыми жұмыстарымен сыныпта айналысуы оларға профессордан да, басқа студенттерден де қолдау алуға мүмкіндік береді. Бұл сабақ уақытын белсендірек етеді. Көлемді эсселерді бірнеше сабақ бойы жазуға болады. Шын мәнінде, бұл біз математика мен жаратылыстану ғылымдарында ұсынған «төңкерілген сынып» әдісінің бір нұсқасы; студенттер бұрын үй тапсырмасы болған нәрсені сыныпта орындап, жазылған лекцияларды өз уақытында көруі керек.
Әрине, студенттердің эсселерді өз бетінше жазуының маңызды артықшылықтары бар, мысалы, жоспарлау және істі кейінге қалдырмау қабілетін дамыту — бұл дағдылар жазуды үйрену сияқты пайдалы. Бұны шешу үшін кейбір профессорлар студенттерге жоспардан бастап, алғашқы нұсқаға және соңғы жұмысқа дейінгі бүкіл процесті көрсетуді міндеттеу арқылы көшіруді қадағалауға тырысты. Өкінішке орай, жоспарды немесе алғашқы нұсқаны шетелдік жазушыға әр бетіне тоғыз доллар төлеп немесе ChatGPT-ке тапсыру қиын емес.
Бірақ біз бір қадам алға басып, ЖИ студентке қолдау көрсетіп, процесті профессорға ашық етіп көрсетсе қайтеді? Khanmigo-да біз профессорға ЖИ көмегімен тапсырма мен бағалау критерийлерін (рубрика) жасауға, содан кейін студенттерге қосымша арқылы тапсырмаларды орындауға мүмкіндік беретін функцияны әзірлеп жатырмыз. Профессор ЖИ-дің қаншалықты қолдау көрсететінін өзі шешеді. Бұл студент жазып жатқанда қосымша жұмыстың мерзімді скриншоттарын алатын қарапайым бақылау болуы мүмкін немесе студентпен бірге тезис тақырыптарын талқылайтын, жоспар бойынша кері байланыс беретін және эссеге алғашқы баға беретін нағыз жазу коучы сияқты жұмыс істей алады. Бұл кері байланыс грамматикадан бастап, дереккөздердің сапасын тексеруге және студенттің қандай баға алуы мүмкін екенін болжауға дейінгі барлық нәрсені қамти алады. Содан кейін, студент эссені тапсыруға дайын болғанда, ЖИ профессорға есеп жібере алады:
KHANMIGO: Сал екеуміз эссемен барлығы бес сағаттай жұмыс істедік. Оған тезис тұжырымдамасын таңдау қиынға соқты, бірақ мен оған біреуін таңдауға көмектестім. Мен жоспар бойынша аздап кері байланыс беріп, штаттардың құқықтары туралы дәлелін күшейтуді сұрадым. Сондай-ақ, ол басында таңдаған дереккөз ең сенімдісі болды деп ойлаймын. Біз жасаған рубрика негізінде мен бұл жұмысқа қазіргі түрінде B+ берер едім. Егер сіз бұл бағамен келіссеңіз, мен онымен жұмысты әрі қарай жақсарту үшін жұмыс істей аламын. Біздің өзара әрекеттесуіміздің толық транскриптін көру үшін келесі сілтемені басыңыз. Жалпы, мен оның бұл жұмысты менімен бірге орындағанына және көшірмегеніне сенімдімін. Өзара әрекеттесу шынайы көрініп қана қоймай, Салдың жазу стилі мен деңгейі оның сыныпта жазып жүрген жұмыстарына сәйкес келеді.
Егер студент тапсырманы эссе жазатын «ферма» немесе ChatGPT көмегімен орындап, оны тапсырмаға көшіріп қойса, Khanmigo бұл туралы профессорға хабарлай алады:
KHANMIGO: Біз бұл жұмыспен бес минут бірге жұмыс істедік. Көбінесе, жұмыс басқа жерде дайын жазылып, сосын көшіріп қойылған сияқты көрінді. Жазу деңгейі де Салдың сыныптағы жұмыстарынан әлдеқайда жоғары. Сал оны жасау кезінде рұқсатсыз көмекті пайдаланған болуы әбден мүмкін. Біздің өзара әрекеттесуіміздің толық транскриптін көру үшін келесі сілтемені басыңыз.
Мұндай ашықтық бірден бірнеше мәселені шешеді. Ол процеске назар аударады, студентке көмектеседі және көшіруді азайтады. Тіпті студент Khanmigo-мен өзінің атынан сөйлесу үшін досын (немесе ЖИ-ді) тартса да, соңғы нәтиже студенттің сыныптағы, бақылаудағы жазу үлгілеріне сәйкес келмеуі мүмкін. Мұғалімдер алдын ала бағалауды алады, бұл тексеру уақытын қысқартады және оларға өздеріне және студенттеріне көбірек қуат бөлуге мүмкіндік береді. Ең бастысы, студенттер өз жазуын жақсарту үшін дер кезінде кері байланыс пен қолдау алады.
Жедел кері байланыс берудің құндылығына тоқталсақ: егер сіз допты себетке салғаныңызды немесе салмағаныңызды бірнеше күн немесе апта бойы білмесеңіз, баскетболда еркін лақтыруды үйрену өте қиын болар еді. Бұл қаншалықты күлкілі естілгенімен, жазу практикасында дәл осылай болады. Генеративті ЖИ пайда болғанға дейін студенттердің өз жұмыстары бойынша кері байланыс алуына бірнеше күн немесе апта кетуі мүмкін еді. Ол уақытта олар жазғандарының көбін ұмытып қалуы мүмкін және жұмысын түзетуге мүмкіндік болмайтын. Бұны студенттер ЖИ-ден жазуының әрбір қыры бойынша бірден кері байланыс алатын жүйемен салыстырып көріңізші. Олар тезірек жаттығуға, қайталауға және жақсартуға мүмкіндік алады.
Бұл тек жазуға ғана емес, студенттің кез келген дербес жұмысына қатысты. Дұрыс пайдаланылса, генеративті ЖИ көшіруге қатысты ежелгі мәселелерді шешіп қана қоймай, студенттер үшін бай және нәтижелі оқу тәжірибесін әкеле алатынын көреміз. Ең бастысы, бұл технологияны ойластырылған түрде қабылдау арқылы колледждер өз студенттерін оқу бітіргеннен кейінгі әлемге жақсырақ дайындайды.
VII бөлім
Жаһандық сынып
Әлемде әркімнің қажеттілігі үшін бәрі жеткілікті, бірақ әркімнің ашкөздігі үшін жеткіліксіз. — Махатма Ганди
Жаһандық сынып
Менің отбасым қазіргі Батыс Бенгалия (Үндістан) мен Бангладеш еліне бөлінген Бенгалиядан шыққан. Өсіп келе жатып, мен ата-анамның сол жақтан Луизиана штатындағы Метайри қаласына көшіп келгенде артта қалдырған білім беру жүйесінің нашар болғанын, ресурстардың шектеулілігімен, сыныптардың шамадан тыс толуымен (немесе сыныптардың мүлдем болмауымен) және білікті мұғалімдердің тапшылығымен күрескенін білдім. Осы факторлардың әрқайсысы білім сапасына әсер етті. Қарындасым екеуміз Америка Құрама Штаттарында білім алып, мемлекеттік мектептердің пайдасын көргенімізбен, американдық білім беру моделі бәріне бірдей жақсы қызмет етпеді, әсіресе артта қала бастаған және оқудағы олқылықтарды толтыру үшін үйде қосымша тюторлық немесе отбасылық қолдауы жоқ жандар үшін.
Алайда Хан академиясын бастағанға дейін мен білім алудағы тең мүмкіндіктер мәселесі мен ойлағаннан да сорақы екенін түсінбеген едім. Әлемнің көптеген бөлігінде шектеулі ресурстар, жеткіліксіз инфрақұрылым және білікті мұғалімдердің тапшылығы оқуға үлкен кедергілер келтіреді. Сахараның оңтүстігіндегі Африка және Оңтүстік Азия сияқты жерлерде бастауыш мектепті бітіру деңгейі өте төмен, сансыз балалар мектепке бара алмайды немесе кедейшілік пен қақтығыстарға байланысты оқуды тастауға мәжбүр. Сондай-ақ, әлемнің көптеген елдерінде қыздар мен шеттетілген қауымдастықтарға қатысты терең тамыр жайған кемсітушілік білім алуға қолжетімділікті одан әрі қиындатады. Жыл сайын миллиондаған бала мектепке бармаса, қыздардың сынып табалдырығын ешқашан аттамау ықтималдығы екі есе жоғары.
Балалардың мектепке бару мүмкіндігі болған кезде де жағдай онша жақсы емес. ЮНЕСКО-ның 2004 жылғы зерттеуі Үндістандағы мұғалімдердің 25 пайызы мектепте болмайтынын, ал тек жартысына жуығы ғана сабақ беретінін көрсетті. Тіпті мұғалім келген күннің өзінде, олар материал бойынша тиісті дайындықтан өтпеген болып шығады.
Мұндай мәселелер тек дамушы елдермен шектелмейді. Америка Құрама Штаттарында кедейшілікте өмір сүретін балалар балабақшаға өз құрдастарынан даму жағынан он сегіз айға дейін артта қалып келеді. Бұл көптеген факторларға, соның ішінде сапалы мектепке дейінгі мекемелер мен оқу материалдарына қолжетімділіктің төмендігіне, сондай-ақ көптеген орта және жоғары таптағы отбасылар сияқты тюторлықты қамтамасыз ете алмауға байланысты болуы мүмкін.
Сонымен қатар Оңтүстік Корея, Қытай, Жапония және Үндістан сияқты көптеген Азия елдерінде отбасылар балаларының мектептен тыс қымбат курстарға қатысуы үшін жиі ақша төлейді. Бұл студенттерге өте бәсекелестік ортада артықшылықты сақтауға мүмкіндік береді. Бұл бағдарламалар қымбат және балалардың психикалық денсаулығына орасан зор зардап тигізеді.
Әлбетте, балалар үшін білім алу мүмкіндіктері әлемнің көп бөлігінде біркелкі емес және оңтайлы емес. Стэндфорд университетінің Сюзанна Лоэб атап өткендей, сапалы білім — өзгерістің қуатты күші, бірақ, өкінішке орай, оған бәрінің бірдей қолы жете бермейді. «Біз неғұрлым әділ және тиімді білім беру жүйелерін құруға тырысамыз, бірақ көптеген кедергілерге тап боламыз», — дейді ол маған.
Лоэб білім беру саясатын зерттейді және өзінің бүкіл мансабын студенттердің оқу материалдары мен жеке оқытуға қолжетімділігін арттыруға тырысатын білім беру профессоры ретінде өткізді. Мысалы, Америка Құрама Штаттарында орталықтандырылмаған білім беру жүйесі бар. Әрбір мектеп округі өз шешімін қабылдайтын елде біркелкі білім беруді басқару мүмкін емес міндет болып қала береді. Лоэб сондай-ақ тең емес топтар арасындағы, әсіресе ерекше қажеттіліктері бар студенттер арасындағы жетістіктер айырмашылығының артып келе жатқанын алға тартады. Теңсіздік топ ішіндегі балалардың жетістіктерінде де бар. Ең айқын мысал — табысы төмен балалар немесе шеттетілген қауымдастықтардан шыққандар, олар басқалар сияқты білім алу мүмкіндіктеріне ие болмаған. Олардың аудандарындағы мектептер жиі қаржыландырылмайды, демек олар студенттерге шектеулі үйірмелер ұсынады және жоғары деңгейлі математика немесе жаратылыстану курстарын бере алмайды. Ресурстары шектеулі жерлерде халықаралық деңгейге шыққанда бұл мәселе экспоненциалды түрде нашарлай түседі.
Педагогтар осы мәселелердің кейбіріне қысқа мерзімді, тар және жергілікті шешімдер тапты, бірақ олардың аз бөлігі ғана біз бүкіл әлемде тең қолжетімді білім беру жолында жұмыс істегіміз келетін теңестіруші күшті қамтамасыз етеді. «Мәселе — ауқымды кеңейтуде, ал бұл жерде технология көмекке келе алады», — дейді ол.
Технология шын мәнінде трансформациялық болуы үшін ол әділ болуы керек. Ол байлар мен кедейлер арасындағы алшақтықты арттырмауы тиіс. Ол адамдарды артта қалдырмауы керек.
Мен Хан академиясын сондықтан бастадым. Интернет бізге дәстүрлі реформалар тап болатын саяси кикілжіңдерге соқпай-ақ, әлемдегі әрбір сыныпқа, әрбір студентке және әрбір отбасына тікелей баруға мүмкіндік берді. Инвестицияның әлеуметтік қайтарымы әлдеқайда әсерлі. Мысалы, біздің команда Америка Құрама Штаттарындағы кейбір орта мектептердің бюджетіне тең бюджетпен жұмыс істейді, бірақ жылына бүкіл әлем бойынша жүз миллионнан астам оқушыны қамтиды — және оның миллиардтаған адамға қызмет ету әлеуеті бар. Біз мектепке дейінгі дайындықтан колледжге дейінгі барлық негізгі академиялық пәндерді қамтуға тырыстық. Бұл бізге тек қазіргі сыныптардың деңгейін көтеріп қана қоймай, сонымен қатар әлемдік деңгейдегі мектептерге немесе белгілі бір курстарға қол жеткізе алмайтын балалардың базалық деңгейін көтеруге мүмкіндік береді. Мен біздің тегін онлайн білім беру ресурстарымызды әлем үшін білім берудің қауіпсіздік торының бір бөлігі болу әлеуеті бар деп көремін.
Бұл теориялық нәрсе емес. Ауғанстандағы Талибан орталығында тұратын, мектепке баруға тыйым салынған Сола есімді бойжеткеннің жағдайы да осыған дәлел. Бақытымызға орай, оның интернет байланысы және қолдау көрсететін отбасы болды. Хан академиясы оған алгебрадан бастап биология, химия, физика және математикалық талдауға дейінгі барлық нәрсені өз бетінше үйренуге мүмкіндік берді. Ол Америка Құрама Штаттарында теориялық физика зерттеушісі болуды армандады және орасан зор табандылық пен оған мүмкіндік беруге дайын адамдардың көмегімен ол қазір Тафтс университетінде кванттық есептеулер зерттеушісі және жарық көрген кітаптың авторы.
Біздің команда жиі осындай оқиғаларды естиді, бірақ біз Соланың тәжірибесі қалыпты жағдай емес екенін түсінеміз. Ол көптеген студенттердің қолынан келмейтін жолмен өзіне қолдау көрсете алды. Бірақ егер келесі он миллион Соланың оларды мотивациялап, қызықтыра алатын тюторлар армиясына қолжетімділігі болса ше?
Біз білеміз, егер жақсы дайындалған тютор балаларды күніне отыз минут, аптасына төрт күн сабақтан босатып оқытса — Лоэб бұл әдісті «қарқынды тюторлық» деп атайды — бұл студенттер қай жерде болса да, олар үшін айтарлықтай мотивациялық әсер беретініне жақсы дәлелдер бар. Дегенмен, біз бай және кедей аймақтарда да құн мен ауқымдылық мәселесіне тап боламыз.
Тюторлық ресурстардың жетіспеушілігі жалғыз кедергі емес. Әрбір студент ерекше назар аударуды қажет етеді және оған лайықты. Өздерінің жақын арадағы даму аймағында қолдау мен практикаға мұқтаж әртүрлі студенттерге олар білетін нәрселерге сүйене отырып, келесі қадамға бағыттайтын әртүрлі тәсілдерді ұсыну қиын.
Жасанды интеллект жаһандық білім берудегі алшақтықты жоюда және барлығына білім алудың тең мүмкіндіктерін жасауда трансформациялық рөл атқаруды жалғастырып жатқанда, біздің жұмысымыз дәл осы жерде тоғысады. Смартфон арқылы қол жеткізе алатын үлкен тілдік модель қосымшаларымен біз уақыт өте келе әлемнің түкпір-түкпіріндегі студенттерге әлемдік деңгейдегі білімнің негізгі бөліктерін, тіпті барлығын бере аламыз.
«ЖИ технологиясы әртүрлі тәжірибе деңгейіндегі педагогтарға оқуға қолайлы орта жасау үшін сенімді құралдар жиынтығын ұсынады», — дейді Лоэб. «Технология ересек адаммен қарым-қатынас беретін мотивацияны күшейтеді. Біздегі барлық дәлелдер студенттерге мотивацияны сақтау үшін жеке байланыс, оларға жұмыс істеуге материалдар беретін және жетістіктерін тойлайтын немесе қиналғанда қолдайтын сенімді ересек адам қажет екенін көрсетеді».
Білім берудегі ЖИ экономикасы
Лайықты білім алу әлемнің кез келген жерінде қымбат. АҚШ-та Луизиана штаты бір студентке жылына шамамен 10 000 доллар жұмсайды; Нью-Йорк 40 000 доллар жұмсайды. Үндістанда мемлекеттік мектептер бір студентке жылына 500-ден 1200 долларға дейін жұмсауы мүмкін. Ресурстардың әртүрлілігіне қарамастан, негізгі модель бірдей. Студенттер оқу бағдарламалары бойынша бірқалыпты қозғалады, көбінесе өздерін жоғалғандай немесе жалыққандай сезінеді. Егер студент іргелі тұжырымдаманы түсінуде қалып қойса, сынып әрі қарай жылжи береді. Жекелендіру немесе олқылықтарды қайта қарау үшін, тіпті жеке тюторлық үшін де қолдау шектеулі. Бұл көптеген сыныптарда дайындық деңгейі әртүрлі студенттердің бар екеніне қарамастан болып отыр — кейбіреулері озып кетуі мүмкін, ал басқалары екі-үш сынып деңгейіне артта қалуы мүмкін.
COVID-19 пандемиясы жағдайды ушықтырды. 2020 жылы мектептер жабылған кезде, мектеп жасындағы балалары бар қара нәсілді және латынамерикалық үй шаруашылықтары ақ нәсілді үй шаруашылықтарына қарағанда компьютер мен интернетке шектеулі қолжетімділікке 1,4 есе жиі тап болды. Ал табысы төмен үй шаруашылықтарының бестен екісінен астамының қолжетімділігі өте шектеулі болды. Пандемияға дейінгі нашар жағдай мүлдем қиындап кетті. Мысалы, 2020 жылға дейін Детройттың сегізінші сынып оқушыларының 6 пайызы өз деңгейінде оқыса; кейін бұл көрсеткіш 3 пайызға дейін төмендеді. 2019 жылы орташа американдық сыныпта қабілет деңгейінің алшақтығы үш сыныпты құрайтын. Пандемиядан кейін бұл алшақтық алты сынып деңгейіне дейін ұлғайды. Басқаша айтқанда, отыз студенттен тұратын бір сыныпта мұғалімдер төрт-бес сыныпқа артта қалған оқушыларды қолдай отырып, озып кетуге дайын студенттерді жалықтырмаудың жолын табуы керек болды.
Жағдайды реттеу үшін АҚШ федералды үкіметі бастауыш және орта мектептерге төтенше көмек көрсету қорына 86 миллиард доллар бөлді, бұл әрбір американдық К–12 (1-12 сынып) оқушысына 2000 доллардан келеді. Тюторлықтың балалар үшін тиімді араласу бола алатынын көрсететін ондаған жылдық зерттеулерге сүйене отырып, бұл ақшаның көп бөлігі тікелей тюторлық бағдарламаларға жұмсалды. Өкінішке орай, бірнеше жылдан кейін ақшаның көп бөлігі жұмсалып кетті, бірақ нәтиже аз болды. Сарапшылардың пікірінше, бұл тюторлықтың сыныпта болып жатқан нәрселермен байланысты болмауынан және көптеген студенттерге оған қол жеткізудің логистикалық тұрғыдан қиын болғандығынан. Сондай-ақ, студенттер басында тюторлыққа барумен байланысты ұят сезіміне тап болған болуы мүмкін.
Khanmigo сияқты платформа осы алшақтықты жою үшін — жекелендірілген, қолжетімді және сапалы білім беруді ұсыну үшін бар. Тіпті Khanmigo-ға дейін тиімділікті зерттеу жұмыстары пандемия кезінде Хан академиясын аптасына бар-жоғы отыз-алпыс минут пайдаланған сыныптардың тек «COVID құлдырауынан» аман қалып қана қоймай, пандемияға дейінгі стандарттардан 20-40 пайызға асып түскенін көрсетті. Және бұл әр студентке 2000 доллар шығынды қажет етпеді. Ол тегін болды.
Енді үлкен тілдік модель платформалары анағұрлым бай қолдау көрсету үшін осы нәтижелерге негізделеді. ЖИ тюторы студенттерге қажет кезде, соның ішінде олар өздерінің академиялық жұмыстарын орындап жатқанда сыныпта да қолжетімді. Ол мұғалімдер мен ата-аналарға студенттердің нақты немен айналысып жатқанын және оларға қай жерде көбірек көмек қажет екенін хабарлай алады. Артта қалған студенттер көмек сұраудан ұялудың немесе ыңғайсызданудың қажеті жоқ, өйткені ЖИ нағыз адам емес. Әуесқой студенттер біреудің уақытын босқа өткізіп жатырмын деп қорықпай сұрақтар қоя алады.
Осындай ауқымды қолдауды қамтамасыз ету өте тиімді әрі қолжетімді, бірақ ол тегін емес. Тіпті генеративті ЖИ-ді есепке алмағанда, біздің коммерциялық емес ұйым ретіндегі жылдық бюджетіміз 70 миллион доллардан асады. Бұл қомақты сомма, бірақ ол Америка Құрама Штаттарының көптеген бөліктеріндегі үлкен орта мектептің бюджетіне тең — ал Хан академиясы жылына жүз миллионнан астам оқушыны қамтиды. Мазмұн мен бағдарламалық жасақтаманы пайдаланушылар үшін тегін ұстау үшін біз жыл сайын филантроптардан осы ақшаның үлкен бөлігін жинауымыз керек. Бұл ресурстар мазмұнды әзірлеу, өнімді дамыту және сервер шығындары, сонымен қатар басқа да мақсаттар үшін қажет.
Генеративті ЖИ Khanmigo сияқты платформаны жақсарту үшін инженерлердің, дизайнерлердің, өнім менеджерлері мен мазмұн жасаушылардың жалақысын төлеу шығындарынан бөлек, жаңа шығындар қабатын қосады. Себебі GPT-4 сияқты үлкен тілдік модельдің есептеу шығындары өте жоғары. Қазіргі уақытта біздің есебіміз бойынша Khanmigo-ны орташа пайдаланудың есептеу шығыны әр пайдаланушыға айына бес пен он бес доллар арасында. Бізде миллиондаған пайдаланушы болады деп есептесек — бұл ондаған миллион доллар есептеу шығындарын талап етеді — бұл қызметті тегін ұсыну үшін тек қайырымдылықтан жеткілікті қаражат жинау екіталай. Сағатына отыз доллар тұратын тікелей тюторлықтан әлдеқайда арзан болғанымен, платформа біздің тегін ресурстарымызға қарағанда қолжетімділігі төмендеу болады, өйткені біз мектеп округтерінен қолжетімділік үшін ақы алуға мәжбүр боламыз.
Айта кету керек, филантропия мен жергілікті мектеп округтерінің қаржыландыруының арқасында, сол округтердегі оқушылар үшін шығындар тегін болып қала береді. Дегенмен, бұл жылына отыз доллар жалпы білім беру шығындарының айтарлықтай бөлігін құрайтын кедей елдердегі қолжетімділік мәселесін әлі де шешпейді. Жақсы жаңалық — есептеу қуаты арзандап, біз оны тиімдірек пайдалануды үйренеміз. Бұл екі үрдіс алдағы бірнеше жылда шығындарды он есеге дейін төмендетуге көмектесуі тиіс. Егер біз шығындарды жүз есе азайта алсақ (бұл алдағы бес-он жылда болуы керек), ол бүгінгі таңда генеративті емес веб-қосымшаларды пайдалану құнымен теңесетін болады.
Сол сәтте қолжетімділікке кедергі болатын жалғыз шынайы шектеулер дәстүрлі Khan Academy-мен бірдей болады: оқушыларға интернет пен құрылғылар қажет болады, ал олар әлі де барлығына бірдей қолжетімді емес. Соған қарамастан, құрылғылардың арзандауы мен SpaceX-тің Starlink сияқты провайдерлерінің төмен орбиталық спутниктер тобын пайдаланып, арзан кең жолақты интернет ұсынуының арқасында жалпыға ортақ қолжетімділік шындыққа айналады деп үміттенемін.
Тілдік кедергілерді еңсеру
Онлайн оқытудың алғашқы кезеңдеріндегі негізгі кедергі тіл болатын. Қазір GPT-4 сияқты үлкен тілдік модельдер барлық негізгі тілдерде жұмыс істей алады. Мұнда ағылшын тілін үйренуші оқушы ағылшын тіліндегі есептерді шығару кезінде өзінің ана тілінде немесе тіпті «спанглиш» (испан және ағылшын тілдерінің қосындысы) сияқты тілдердің қоспасында қолдау ала алады. Үлкен тілдік модельдің сөйлесу қабілеті оны шынайы уақыттағы өзара әрекеттесудей сезіндіріп, байланыс сезімін нығайтады. Сонымен қатар, оны негізгі платформаның аударма жұмыстарының көп бөлігін орындау үшін пайдалануға болады.
Стэнфордтық Сузанна Лоэб дәл осы байланыс пен қолдау сезімі бүкіл әлем бойынша білімге жоғары сапалы қолжетімділікті қамтамасыз ету үшін арзан, көптілді және ауқымды шешім табуды өте маңызды еткенін айтады. «Мен қазіргі мүмкіндіктерімізге оңтайлы қараймын және оған қуаныштымын. Ресурстар мен педагогикаға қолжетімділік нақты шектеу болған жерлерде бұл технология түбегейлі өзгерістер әкеле алады».
VIII Бөлім
ЖИ, бағалау және оқуға түсу
Саналатынның бәрі бірдей маңызды емес, маңыздының бәрі бірдей санала бермейді. — Уильям Брюс Кэмерон
Бағалау — бұл жаратылыс: тыңдаңдар, ей, жаратушылар! Бағалаудың өзі біз бағалайтын барлық нәрселердің ішіндегі ең құнды қазынасы. Құндылық тек бағалау арқылы ғана өмір сүреді: бағалаусыз болмыстың өзегі бос болар еді. Тыңдаңдар, ей, жаратушылар! — Фридрих Ницше
К–12 бағалауының болашағы
Америка Құрама Штаттарында стандартталған тесттерді сынау сәнге айналды. Әрбір штатта оқушылар мен мектептердің үлгерімін өлшеу үшін әр оқу жылының соңында «жиынтық» бағалау жүргізіледі. Адамдар бұл тесттерді тым тар шеңберде деп жиі сынайды — олар негізінен өмірде шынымен маңызды нәрселердің бір бөлігін ғана қамтитын көп нұсқалы сұрақтарды қолданады. Бұл мұғалімдердің де сыныптағы назарын дәл осылай тарылтуына қысым жасауы мүмкін.
Бірақ бұл бәрі емес. Басқалары бұл тесттер оқу уақытын алады және іс жүзінде қолдануға жарамсыз деп санайды. Нәтижелер жазда немесе келесі оқу жылының басында келгенше, балалар жаңа мұғаліммен жаңа сыныпқа өтіп кетеді. Бұған қоса, оқушылардың өз бағаларына әсер етпейтін тестте ең жақсы нәтиже көрсетуге ынтасы аз. Сондай-ақ, нәтижелердегі демографиялық айырмашылықтар кейбір топтарға немесе мектептерге қатысты біржақтылық туралы айыптауларға әкелуі мүмкін. Білім беру саласы саясиланған сайын, бұл тесттердің нақты нені бағалайтыны туралы ашықтықтың жоқтығы адамдарда күмән тудырады.
Бағалауды қайта қарау
Алайда, бір қадам артқа шегініп көрейік. Адамдар стандартталған тесттерге қарсылық білдіргенде, мен олардың нақты нені ұнатпайтынын және «баланы сумен бірге төгіп тастап» жатқан жоқ па екенін анықтағым келеді. Егер олар жалпы бағалауға қарсы болса, мен олардан бірдеңені өлшемей тұрып, қалай жақсартуға болатынын сұраймын. Ал егер біз өлшейтін болсақ, сол өлшемді стандарттау әділеттірек болады, өйткені ол бәріне бірдей стандартты қолданады («стандартталмаған» бағалауға қарағанда). Егер мәселе осы тесттер өлшейтін нәрсенің тарлығында болса, шешім бағалаудан мүлдем бас тарту емес, оны тереңірек әрі мазмұнды ету үшін ауқымын кеңейту емес пе? Сол сияқты, егер сын нәтижелерді қолдануға немесе ашықтыққа қатысты болса, біз тесттерді нәтижелі әрі ашық ете алмаймыз ба?
Ең бастысы, стандартталған тесттер мінсіз болмаса да, оларды алып тастау жағдайды шынымен әділетті ете ме? Егер аз қамтылған топтарға қызмет көрсететін мектеп өз оқушыларының қай жерде және қалай артта қалып жатқанын білмесе, олар мәселені қалай шеше бастайды? Мұғалімдердің, оқушылардың және отбасылардың өз білімдеріндегі олқылықтарды білмегені жақсы ма? Түбінде бұл тапшылықтар бәрібір анықталады. Бұл бірнеше жылдан кейін, колледжде немесе жұмыс орнында, жылдар бойы жинақталған артта қалушылықты түзету әлдеқайда қиын болған кезде орын алуы мүмкін.
Мен стандартталған тесттерді толығымен алып тастауға тырысқаннан гөрі, оларды қалай жақсартуға болатыны туралы ойланғанды жөн көремін. Шешімдер тіпті генеративті ЖИ пайда болғанға дейін де болған. Мұғалімдердің стандартталған тест нәтижелерімен көп нәрсе істей алмайтыны туралы сынды қарастырайық. Егер бағалау нәтижелері дербестендірілген тәжірибеге арналған бағдарламалық платформаға жіберілетін болса — мысалы, оқушылар стандартталған тест деректері негізінде өздерінің әлсіз тұстарымен жұмыс істесе — ақпарат нәтижелі болады. Уақыт өте келе, дербестендірілген тәжірибе бағдарламасы оқушының алдыңғы бағалауларын талдап, сол оқушыға нақтырақ ұсыныстар береді.
Шын мәнінде, Khan Academy мұны көптеген жылдар бойы кейбір стандартталған тесттер үшін жасап келеді. Яғни, біз сыныптағы тәжірибені жақсарту және оқушы нәтижелерін арттыру үшін стандартталған тест ақпаратын пайдаланамыз. Біздің платформада дербестендірілген тәжірибе үшін стандартталған тест ұпайларын пайдаланған үш жүз мыңнан астам оқушы қатысқан зерттеуде: «2021–22 оқу жылында аптасына 30+ минуттық ұсынылған мөлшерде айналысқан оқушылардың өсу көрсеткіштері сыныпқа байланысты болжамды деңгейден 26%-дан 38%-ға дейін асып түсті».
Үздіксіз бағалаудың артықшылықтары
Оқушылар оқу барысында үздіксіз стандартталған бағалаудан өтуі бағалы оқу уақытын шығындамауға көмектеседі. Біздің платформадағы әрбір жаттығу стандартталған және бізде әртүрлі сынып деңгейлері мен демографиялық топтардағы оқушылардың оларды қалай орындайтыны туралы миллиондаған деректер бар. Оқушылар жылына бір немесе екі рет дәстүрлі штаттық жиынтық тест тапсырғаннан гөрі, олар өз дағдыларын біздің платформада үнемі жаттықтыра алады. Содан кейін мұғалімдер оқушының білімін стандартталған түрде өлшеу үшін жасалған деректерді пайдалана алады. Бұл оқушының үлгерімі туралы дәлірек және жүйелі мәлімет береді. Бұл деректер одан әрі оқуға арналған ұсыныстарды бағыттай отырып, нәтижелі болады. Мұндай үздіксіз бағалау әлдеқайда жүйелі негізде жоғары сапалы деректерді ұсынады. Дәстүрлі стандартталған тесттер жылына бір немесе екі рет елуден жүзге дейінгі сұрақты қамтыса, үздіксіз бағалау оқушыларға бөлек емтихан ретінде сезілдірмей-ақ апта сайын осындай көлемдегі ақпаратты жинай алады. Бұл тәсіл оқушылардың ынтасы мәселесін де шешеді: егер сіздің күнделікті тәжірибеңіз де артқы фонда стандартталған түрде бағаланатын болса, сіз оған көбірек мән бересіз, өйткені бұл жұмыс сіздің сыныптағы үлгеріміңізге және бағаларыңызға әсер етеді.
Бағалауға қатысты саяси мазасыздықтың және сынып ішінде не болып жатқанына байланысты алаңдаушылықтың көп бөлігі — ата-аналар мен саясаткерлер сияқты сыртқы мүдделі тараптардың оқушылардың не бастан кешіріп жатқанын тікелей бақылай алмауынан туындайды. Оның орнына олар толықтай дәл болмауы мүмкін екінші және үшінші қолдан алынған мәліметтерге сүйенеді немесе жоғары деңгейлі стандарттардың тестте немесе сыныпта қалай нақты көрініс табатынын түсінбейді.
Дәстүрлі стандартталған бағалаудың ашықтығы мен икемділігінің жоқтығы бағалау тапсырмаларын жасаудың қымбаттығынан және олардың құпия сақталуы тиіс екендігінен туындайды; егер олардың кез келгені тарап кетсе, бүкіл бағалау жарамсыз болып қалуы мүмкін. Екінші жағынан, егер сізде үлкен тапсырмалар базасынан (жүздеген мың сұрақтарды елестетіңіз) бейімделгіш түрде бағалайтын қолжетімді онлайн платформалар болса, сіз мүдделі тараптарға бағалауды кез келген уақытта оған нұқсан келтірмей-ақ байқап көруге мүмкіндік бере аласыз. Себебі бейімделгіш бағалау әр оқушыға олардың алдыңғы сұрақтарды қалай орындағанына байланысты әртүрлі сұрақтар тізбегін береді. Екі оқушының бірдей сұрақтар жиынтығын көруі екіталай.
Генеративті ЖИ мұның бәріне көмектесуге әлеуетті. Үлкен тілдік модельдер әлі жоғары сапалы бағалау тапсырмаларын толығымен өздігінен жасауға жеткілікті деңгейде емес, бірақ олар адам-авторға/рецензентке әлдеқайда нәтижелі болуға көмектесе алады. Уақыт өте келе бұл бізге дәл сондай ресурстармен әлдеқайда көп тапсырмалар шығаруға мүмкіндік береді, бұл тіпті ашық және қолжетімді бағалаудың жаңа толқынына жол ашады.
Тереңірек дағдыларды бағалау
Бұл әлі де стандартталған бағалаулар өлшей алатын дағдыларды қалай тереңдету және кеңейту керек деген сұрақты қалдырады. Көп нұсқалы немесе сандық жауапты сұрақтар кейбір дағдылар түрлерін бағалауда жақсы нәтиже бергенімен, олар сіздің қаншалықты жақсы жазатыныңызды, мәселемен қалай айналысатыныңызды немесе шығармашылық ойлайтыныңызды шынайы көрсете алмайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, мұндай нәзік тапсырмаларды кең көлемде бағалау өте қымбат болды. Тіпті қарапайым ашық сұрақтарды бағалау үшін де бірізділікті қамтамасыз ету үшін күрделі рубрикалармен және жүйелермен жұмыс істейтін сарапшы адам-рецензенттер қажет. PhD докторының диссертациясын қорғауға немесе жұмысқа қабылдау кезіндегі сұхбатқа ұқсас байытылған бағалауларды ауқымды түрде өткізу тарихи тұрғыдан мүмкін болмаған.
Бұл жағдай өзгеру алдында тұр. Үлкен тілдік модельдердің соңғы буыны бізге бағалаудың осы түрін үнемді және жалпыға ортақ түрде жүргізуге мүмкіндік беретін әлеуетке ие.
Оқу түсінігін қарастырайық: Бүгінгі таңда оқушылар үзіндіні оқиды, содан кейін соның негізінде бірнеше көп нұсқалы сұрақтарға жауап береді. Бұл сұрақтар, айталық, автордың ниеті туралы сұрап, артынша төрт нұсқа ұсынуы мүмкін. Алдағы жылдары біз көп нұсқалы таңдаудың қажеттілігінсіз оқушыларды өз көзқарастары немесе автордың ниеті туралы пікірталасқа тарту үшін генеративті ЖИ-ді пайдаланатын бағалауларды көбірек көретін боламыз. Ол оқушылардан өз ойларын жазбаша немесе ауызша айтуды сұрайды, ал ЖИ бұл жауапты бірізді түрде бағалай алады. Одан да жақсысы, ол оқушылармен неге бұлай сезінетіні туралы сөйлесіп, олардың қандай дәлелдерге сүйенетінін талқылай алады. Бүкіл бағалау ойлы, эмпатикалық және қызықты тәлімгермен еркін, кең ауқымды әңгімеге ұқсайтын болады. Оның кейбір бөліктері рөлдік ойындарды немесе симуляцияны қамтуы мүмкін. Бұл міндетті түрде оқудан бөлек болуы шарт емес. Сізге көмектесуге дайын сол ЖИ-тьютор сіздің не білетініңізді және не білмейтініңізді анықтайтын дәлелдер базасын да жинай береді.
Бұл тек тіл мен оқу түсінігімен шектелмейді. Математикада ЖИ оқушылардан өздерінің пайымдауларын түсіндіруді немесе дәлелдеме жасауды сұрай алады. Жаратылыстану ғылымдарында ол оқушының экспериментті қаншалықты жақсы жобалай алатынын немесе зерттеу мақаласын қалай сынай алатынын бағалай алады — бұл ғалым болудың ең күшті екі элементі. ЖИ арқылы басқарылатын симуляциялар оқушының мәселені шешу дағдыларын бағалай алады. ЖИ-дің визуалды мүмкіндіктері артқан сайын, ол визуалды жұмыстарды, суреттерді немесе презентацияның бейнежазбаларын сынап, бағалай алатын болады.
Әрине, бағалау үшін ЖИ-ді пайдалану адамдарды δικая алаңдатуы мүмкін. Егер ЖИ-де бірден байқалмайтын біржақтылық болса ше? Егер ол қателессе ше? Мен мұндай болжамды қазіргі қалыптасқан жағдаймен салыстыруға тырысамын. Қазіргі бағалауларды өз біржақтылығы бар, ойлы, бірақ қателесуге бейім адамдар жазады. Біз ЖИ-ді пайдаланбау арқылы өзімізді бағалаудың әлдеқайда тар түрімен шектеп жатқанымызды білеміз, бұл өлшеу қиын, бірақ мүмкін маңыздырақ дағдылардан көрі, өлшеу оңай дағдыларға басымдық беру арқылы біржақтылықты күшейтеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, біз PhD докторының диссертациясын қорғау немесе жұмысқа қабылдау сұхбаттары сияқты байытылған бағалауларды өткізе алған кезде, олар қазіргі кез келген стандартталған емтиханға қарағанда бірізді емес және біржақтылыққа толы болды. Генеративті ЖИ бізге екі дүниенің де жақсысын алуға мүмкіндік береді: байлық пен нәзіктікпен бірге стандарттау және ауқымдылық. Оның қолжетімділігінің арқасында мүдделі тараптарға оны өздері тексеру және аудит жүргізу әлдеқайда оңай болады.
Мен кез келген ЖИ бағалауы жақсы болады деп соқыр сенуіміз керек деп айтып отырған жоқпын. Шын мәнінде, көптеген адамдардың біржақтылыққа толы өте нашар бағалауларды жасайтынынан қорқамын. Дегенмен, тиісті күтіммен, ашықтықпен және сақтық шараларымен біз қауіптерді азайтып, бүгінгі таңдағыдан әлдеқайда байытылған, дәлірек және әділеттірек бағалауларды жасай алатынымызға сенемін. Бұл жалпы білім беру жүйесіне оң әсер етіп, сапалы білімнің көкжиегін кеңейтеді. Бұрыннан өлшенбейтін деп саналған қарым-қатынас, шығармашылық және қызығушылық сияқты дағдыларды өлшеу арқылы бұл жүйені толыққанды тұлғаны дамытуға көбірек көңіл бөлуге табиғи түрде итермелейді.
Колледжге түсудегі ЖИ
Колледжге түсу кезінде ескерілетін дәстүрлі компоненттер — бұл бағалар, стандартталған тесттер, сабақтан тыс іс-шаралар, эсселер және ұсыныс хаттар. ЖИ осы факторлардың көпшілігінің, тіпті барлығының қалай бағаланатынын, дамытылатынын және бағаланатынын өзгертеді.
Мен генеративті ЖИ мектеп жұмысын және сыныптағы бағалауды өзгертетінін айтқан болатынмын; оқушылар әлдеқайда мазмұнды тапсырмалар орындай алады, ал мұғалімдер оларды бағалауда көбірек қолдау табады. Мен сондай-ақ стандартталған бағалаудың қалай өзгеруі мүмкін екенін талқыладым. Бағалау тереңірек, үздіксіз болады және оқудан ажырамайды. Уақыт өте келе, SAT және ACT сияқты стандартталған тесттер осы бағытта қозғалады немесе осы мүмкіндікті пайдалану үшін жаңа бағалаулар пайда болады.
Сабақтан тыс іс-шаралардан басқа, қалған компоненттер — эсселер мен ұсыныстар — екеуі де жазуды қамтиды. Бұл үлкен тілдік модельдер өте үлкен этикалық сұрақтар тудыратын ең айқын орын. Мұғалімдер мен кеңесшілер ұсыныс хаттарын жазу үшін генеративті ЖИ-ді пайдалануы мүмкін. Оқушылар өздерінің нақты жазу қабілетін немесе шығармашылығын бұрмалайтын әсерлі эсселер жасау үшін үлкен тілдік модельдерді қолдануы ықтимал. Бұл қабылдау комиссиясының мүшелеріне үміткерлердің жұмысының шынайылығын дәл бағалауда қиындық тудырады.
Дегенмен, үздік университеттердің қабылдау бөлімінің басшылары маған генеративті ЖИ-дің келуі тек үлкен тілдік модельдер пайда болғанға дейін де белгілі болған теңсіздіктерге назар аударғанын айтады. Мысалы, «Varsity Blues» жанжалын алайық. Бұл жағдайда дәулетті атақты ата-аналар этикаға жатпайтын колледжге түсу коучын жалдау үшін жүздеген мың доллар төлеген, ол тек өтінім эсселерін жазып қана қоймай, тіпті сабақтан тыс іс-шараларды, соның ішінде фотосуреттерді де толығымен қолдан жасаған. Бұл шектен шыққан мысал болса да, тек ауқатты отбасылардың ғана қалтасы көтеретін колледжге түсу коучтарының тұтас индустриясы бар. Мен тұратын Кремний алқабында үздік коучтардың сағатына төлемақысы шамамен төрт жүз долларды құрайды. Бұл бір оқушыға колледжге түсу циклінен өтуге көмектесу үшін ондаған мың долларға жетуі мүмкін. Бұл коучтар не істейді? Этикалық жағынан тазалары оқушыларға сабақтан тыс іс-шаралар мен эссе тақырыптарына қалай келуге болатынын айтады, отбасыларға жақсы колледж нұсқаларын ойластыруға көмектеседі және оқушыларға эссенің алғашқы нұсқалары бойынша ойлы кері байланыс береді. Спектрдің этикаға жатпайтын жағында олар оқушының эссесін соншалықты көп өңдейтіні соншалық, олар оны іс жүзінде өздері жазып береді. Қалай болғанда да, бұл ауқатты оқушылар айтарлықтай көмек алады. Коуч жалдамаса да, бұл отбасылардың көбі колледжге түсудің күрделі процесі туралы көптеген инсайдерлік білімге ие және оны өз балаларына артықшылық беру үшін пайдаланады.
ChatGPT сияқты құралдар, әрине, жоғары бағалы колледжге түсу коучтарының қызметін ешқашан пайдалана алмайтын адамдардың кең тобына әлдеқайда қолжетімді. Осы коучтар сияқты, генеративті ЖИ этикалық және этикаға жатпайтын мақсаттарда, сондай-ақ олардың арасындағы барлық нәрселер үшін пайдаланылуы мүмкін. Енді ол бұрын тек дәулеттілердің иелігінде болған этикалық «сұр аймақта» барлығына ойнауға есік ашты.
Ұсыныстарға келгенде де осындай жағдай болуы мүмкін. Қымбат қабылдау коучтары ұсыныстар жаза алмайды, бірақ ауқатты оқушыларға қызмет көрсететін кеңесшілер мен мұғалімдер өз оқушыларына университетке түсуге ең жақсы мүмкіндік беру жолдарын көбірек біледі. Сондай-ақ, дәулетті мектептерде сыныптар кішірек болады, онда мұғалімдер мен кеңесшілер өз оқушыларын жақсырақ тани алады және әр оқушының ұсынысына көбірек уақыт бөле алады. Қазір мінездеме жазып жатқан адам үміткердің артықшылықтарын жақсырақ жеткізу үшін генеративті ЖИ құралдарымен жұмыс істей алады.
Сонымен, оң жағынан алғанда, генеративті ЖИ байлар мен кедейлер арасындағы алшақтықты жоюға көмектесе алады. Енді тек ауқаттылар ғана емес, барлығы «қаншалықты көмек тым көп көмек» екенін шешуі керек. Теріс жағынан алғанда, этикасы төменірек оқушылар шекарадан асып түсуі мүмкін, бұл этикалы оқушыларды тиімсіз жағдайға қалдырады. Сонымен қатар, қабылдау директорлары эссе жазудың бұл бүкіл процесі әлі де оқуға түсу үшін сенімді белгі бере ме, жоқ па деген мәселемен айналысуы керек.
Халықаралық тәжірибе және субъективтілік
Мұны шешу үшін, ең алдымен эсселер мен ұсыныстардың неліктен қабылдау процесінің бөлігі екенін сұраған жөн. Көптеген елдерде өте іріктелген университеттерге қабылдау — бұл әділетті обьективті процесс. Үндістанда гипер-таңдаулы Үндістан технологиялық институттарына (IITs) түсу тек Бірыңғай түсу емтиханына (JEE) негізделген. IITs кейбір аз қамтылған топтарға квота бере отырып, ең жоғары тест ұпайлары бар оқушыларды қабылдайды. Ең жоғары ұпай жинағандар тек IIT кампустарын таңдап қана қоймай, сонымен қатар мамандықтарын да бірінші болып таңдайды. Үндістанда бұл елдегі басқа институттарға жиі жұғатын сыбайлас жемқорлықтан аулақ болуға бағытталған саналы әрекет. Мұнда эссе, ұсыныстар немесе сабақтан тыс іс-шаралар сияқты субъективті ештеңе жоқ.
Екінші жағынан, Америка Құрама Штаттарындағы өте таңдаулы университеттердің қабылдау директорлары «әр түрлі болашақ көшбасшылар қауымдастығын құру» сияқты субъективті нәрселер туралы айтады. Иә, олар белгілі бір дәрежеде тест ұпайлары мен бағаларға сүйенеді, бірақ бұл институттардың көбі бірінші курс сыныптарын мінсіз тест ұпайлары мен орташа бағалары (GPA) бар оқушылармен бірнеше рет толтыра алар еді. Басқаша айтқанда, кейбір үздік мектептерде үміткерлердің жартысы егер қабылданса, академиялық тұрғыдан табысты бола алатынын көрсететін бағалар мен тест ұпайларына ие болады, бірақ университет олардың тек 3–6 пайызын ғана қабылдай алады. Бұл эсселер, сабақтан тыс іс-шаралар және ұсыныстар арқылы оқушының жеке басын және тарихын анықтауға тырысатын жоғары субъективті процеске әкеледі. Оқушылар кедергілерді жеңді ме? Олар ынтымақтастыққа бейім бе? Олар бір күні әлемге әсер етуі мүмкін бе? Бұлар — он жеті немесе он сегіз жастағы жастар туралы қойылатын үлкен, терең сұрақтар. Менің ойымша, көптеген адамдар қабылдау комиссиясының мүшелері сыртқы әсерге ұшырайтын кейбір эсселер мен ұсыныстар негізінде бұл қасиеттерді қаншалықты жақсы бағалай алатынына күмәнмен қарайды.
Сабақтан тыс іс-шаралар — бұл оқушының көшбасшылығының немесе қоғам алдындағы міндеттемесінің неғұрлым нақты көрінісі болуы мүмкін, бірақ мұны да бағалау қиын болуы мүмкін. Оқушы халықаралық ғылыми жәрмеңкені өз бетінше жеңіп алды ма? Оның эксперименті жүрек ауруын зерттеуі және анасының академиялық кардиолог болуы кездейсоқтық па? Бұл ерікті жұмыс шынымен мазмұнды болды ма, әлде жай ғана әсерлі естілетін нәрсе ме?
Бұның бәрі Америкадағы бәсекелестігі жоғары колледждерге қабылдау процесіндегі кездейсоқтыққа әкелді, бұл осы процеске қатысқан кез келген адамға түсінікті. Ең зерек, ұжыммен жұмыс істей білетін және салмақты жастардың көбі күткеннен де көп бас тарту алды. Әдетте, олардың жарқын ұсыныс хаттары немесе бірегей эсселері жеткіліксіз болды деп есептеледі. Екінші жағынан, кез келген таңдаулы колледжге барсаңыз, көптеген әсерлі жастарды кездестіресіз. Сонымен қатар, академиялық жағынан қиналған немесе қарапайымдылық, ынтымақтастық немесе көшбасшылық сияқты қасиеттерді бойына сіңірмегендерді де жолықтыруыңыз әбден мүмкін. Көбісі бұл студенттер өздері туралы «қағаз жүзіндегі оқиғаны» құрастыруға және жүйені алдауға шебер болды немесе олардың отбасы мұны олар үшін жасайтын адамды жалдауға мүмкіндігі болды деп есептейді.
Бірақ егер бізде көшбасшылық, ынтымақтастық, эмпатия және қоғамдық қызмет сияқты <span data-term="true">«жұмсақ дағдыларды»</span> (soft skills) бағалаудың стандартталған тәсілдері болса ше? Одан да жақсысы, бұл терең академиялық құзыреттілікті қамтамасыз етумен ұштасса ше? Мұндай әдістер AI пайда болғанға дейін де болған, бірақ AI бұл мәселені мүлдем жаңа деңгейге көтермек.
2020 жылы мен кез келген адамға Zoom арқылы тегін, тікелей эфирде репетиторлық көмек алуға мүмкіндік беретін [LINK url="http://Schoolhouse. world"]Schoolhouse. world[LINK] жобасын іске қостым. COVID-19 пандемиясының салдарынан көптеген студенттердің сабақтан қалып қойғанын ескерсек, бұл бұрынғыдан да қажет болды. Біз тексерілген волонтерлерді репетиторлыққа тарту арқылы бұл қызметті тегін сақтап қалдық. Тексеру процесінің бірінші кезеңі — волонтерлердің өздері оқытатын материалды жетік білетініне көз жеткізу. Олар тиісті бағалау сынақтарынан өтеді, ал арнайы құрал олардың беті мен экранын жазып алады. Волонтерлер өздерінің ой қорыту жолын дауыстап түсіндіруі керек. Егер олар тесттен кем дегенде 90 пайыз нәтиже көрсетсе, видео әріптестерінің қарауына жіберіледі. Егер бәрі жақсы болса, оларға репетиторлық жолын бастауға рұқсат етіледі, бұл әлі де оқыту өнері бойынша қосымша тексеру мен дайындықты қажет етеді. Бұл — сапалы репетиторларды қамтамасыз ететін қатаң әдіс. Әрбір сабақтан кейін студенттер волонтерлерді бағалайды. Волонтерлердің өздері сертификатталған пәндері, өткізілген сабақтар саны, орташа рейтингі және қауымдастықтың кез келген басқа сапалы кері байланысы жинақталған транскрипт беті болады.
Көп ұзамай Чикаго университетінің қабылдау бөлімінің басшысы Джим Нондорф маған хабарласып, Schoolhouse. world репетиторлық транскриптін колледжге қабылдау үшін пайдалана алатындығын сұрады. Оның уәжі бойынша, егер жоғары сынып оқушысы, мысалы, математикалық талдаудан жоғары рейтингті репетитор болса, ол материалды жақсы біледі, әсіресе біздің қатаң тексеруімізді ескерсек. Сонымен қатар, егер олар көптеген сабақтар өткізіп, жоғары бағаланса, оларда мықты көшбасшылық, қарым-қатынас және эмпатия дағдылары болуы ықтимал, сонымен бірге олардың сағаттап тегін сабақ беру арқылы басқаларға көмектесуге деген адалдығын айтпаса да болады. Біз бұл керемет идея деп ойладық, сол күзде Чикаго университеті Schoolhouse. world транскриптін өтінім процесінің міндетті емес бөлігіне айналдырды. Келесі қабылдау циклында MIT де қосылды. Үш жылдан кейін бұл тізім Йель, Браун, Калтех, Джорджия Тех және Колумбия сияқты 18 университетке дейін өсті және жыл сайын жаңалары қосылуда.
Олардың барлығы Schoolhouse. world транскриптін Джим Нондорф сияқты себеппен бағалайды: бұл — пәндік құзыреттілікті де, қарым-қатынасты, эмпатияны, қоғамдық қызметті және көшбасшылықты да өлшеудің динамикалық және стандартталған тәсілі. Бұрын студент «мен үнемі қоғамдық жұмыспен айналысамын» десе, қабылдау комиссиясының сүйенетін дерегі аз болатын, ал қазір Schoolhouse транскриптінде олардың қызметінің көлемі мен сапасы стандартталған түрде көрсетілген. Жүздеген сабақ бойы жоғары сапалы репетитор болып көріну (өтірік айту) мүмкін емес. Осыған байланысты, мен осы мектептердің бірнешеуімен болған алғашқы әңгімелер кезінде, осындай транскрипт тапсырған студенттердің қабылдану деңгейі жалпы орташа деңгейден жоғары екенін білдім. Сонымен қатар, бұл өршіл жоғары сынып оқушылары үшін репетитор болып, басқаларға көмектесуге үлкен ынталандыру болады.
AI бұған қалай әсер етеді? Біріншіден, Schoolhouse. world қазірдің өзінде волонтер репетиторларға сабақтары бойынша кері байланыс беру үшін AI-ды қолдануда. AI транскрипттер арқылы Zoom сабақтарын «бақылап», репетиторларға қалай жақсаруға болатыны туралы кеңестер бере алады. Жақын арада ол репетиторларға студенттеріне жақсырақ қызмет көрсету туралы нақты уақыт режимінде кеңестер беретін болады. Уақыт өте келе, ол репетитордың стилі мен қабілетіне сипаттамалық баға беріп, қабылдау комиссиясы үшін тағы бір құнды ақпарат көзін ұсынады. Ең бастысы, Schoolhouse. world мысалы AI арқылы қабылдау процесін қалай қайта елестетуге болатынын көрсете бастады.
Тек эсселер мен ұсыныстарға сенудің орнына, егер AI студенттермен, кеңесшілермен және мұғалімдермен мәтіндік немесе дауыстық сұхбаттар өткізсе ше? Біздікі сияқты хаттама сұхбат алушының жалғыз екеніне және оған ешкім жауап айтып тұрмағанына көз жеткізе алар еді. Соңында AI видеоны да пайдалануы мүмкін, бұл адамның алдауын қиындатады. Сұхбат алушы AI студенттің бағаларын, SAT/ACT нәтижелерін және сабақтан тыс іс-шараларын білетін болады, содан кейін бұл ақпаратты дәл сипаттама беру үшін пайдаланады. Студенттер әлі де эсселер мен ұсыныстар тапсыра алады, бірақ AI студенттердің айтып отырған нәрселерін шынымен білетініне көз жеткізу үшін сұхбат алушыларды тереңірек тексере алады.
Әдетте студентпен бір аймақта тұратын түлектер өткізетін қабылдау сұхбаттары барлық үміткерлер үшін біркелкі жүргізілмейді және олар бір-біріне мүлдем сәйкес келмейді. Олар қабылдау комиссиясына анық кемшіліктері бар үміткерлерді електен өткізу үшін пайдалы болуы мүмкін, бірақ қағаз жүзінде бәрі керемет көрінетін студенттерді салыстыру үшін аса тиімді емес. AI бұл процесті әлдеқайда ауқымды, дәйекті және тексерілетін етуге мүмкіндік береді. Бұл тұрғыда AI өз әрекеттесулерін үнемі қорытындылап, қабылдау комиссиясы жасаған критерийлер негізінде оларды бірнеше өлшем бойынша бағалай алады.
Тіпті AI агенттері студентті жақсы білетін мұғалім сияқты, ол үшін кепілдік беруі мүмкін. Былай ойлап көріңізші: Khanmigo сияқты AI платформасы сізбен біраз уақыт жұмыс істеп келеді. Оны бір ай немесе көптеген жылдар бойы пайдалансаңыз да, ол сіздің күшті жақтарыңыз бен құмарлықтарыңызды біледі және сіздің кім екеніңізді нақты бейнелей алады. Колледжге тапсыру уақыты келгенде, AI сіз үшін ұсыныс хат жаза алады. Хат платформаны пайдаланатын әрбір студент үшін стандартталған болады, тек оның әрбір білім алушымен өткізген тәжірибесіне негізделген әртүрлі естеліктері болады. Егер елдегі әрбір адамның мұғалімі бір болса, елестетіп көріңізші. Бұл мұғалім өте жақсы төреші болар еді. Егер біз мұны шектен тыс деңгейге жеткізгіміз келсе — бұны істеу керек пе, жоқ па, ол әлі белгісіз — ұсыныс беруші AI қабылдау жағындағы сұхбат алушы AI-мен сөйлесіп, үміткердің сәйкес келетін-келмейтінін анықтай алады.
Мен бұл екі жақты да бұрмалаушылық (bias) қорқынышын тудыратынын білемін. Кейбір бұрмалаушылықтарды сіз қалайсыз. Сіз бұл процестің ертеңгі қарапайым болашақ көшбасшылары бола алатын парасатты, ынтымақтастыққа бейім жастарға бағытталғанын (бұрмаланғанын) қалайсыз. Әрине, оның жынысына, нәсіліне, дініне немесе географиялық орнына қарай бұрмаланғанын қаламайсыз. Бұрмалаушылықтан 100 пайыз ада шешім мүмкін емес шығар, бірақ бұл кедергі болмауы керек. Керісінше, кез келген AI жүйесі қазіргі қалыптасқан жағдайдан (статус-кво) едәуір жақсы екенін көрсетуі керек, ал қазіргі жағдайда бұрмалаушылықтың барлық түрлері бар. Бұл гипотетикалық емес. 2018 жылғы Жоғарғы Сот ісінде Гарвардтың қабылдау комиссиясы азиялық-америкалық үміткерлердің жеке қасиеттерін жүйелі түрде төмен бағалағаны, көбінесе бетпе-бет сұхбат жүргізушілердің бақылауларын негізсіз жоққа шығарғаны анық дәлелденді. Гарвардтың қабылдау процесі үміткерлерді бес санат бойынша бағалады — «академиялық», «сабақтан тыс», «спорттық», «жеке» және «жалпы» — студенттерді 1-ден 6-ға дейін рейтингтеді, мұнда 1 — ең жақсы. Ақ нәсілді үміткерлер азиялық-америкалықтарға қарағанда жоғары жеке рейтингтер алды, ақ нәсілді үміткерлердің 21,3 пайызы 1 немесе 2 балл алса, азиялық-америкалықтардың 17,6 пайызы ғана алған. Түлек-сұхбат жүргізушілер азиялық-америкалықтарға ақ нәсілді үміткерлермен салыстырмалы жеке рейтингтер берді, бірақ қабылдау комиссиясы оларға кез келген нәсілдік топтың ішіндегі ең нашар ұпайларды берген.
Бұл деректердің ашылуы үшін үлкен сот процесі қажет болды. Көп жағдайда бұл өте жабық процестегі бұрмалаушылықтар жақсы жасырылған. AI негізіндегі сұхбат алушы мен бағалаушының күші — оларды тексеруге (аудиттеуге) болады. Сіз оларды демографиясы әртүрлі, бірақ біліктілігі бірдей үміткерлермен сынап көре аласыз және нәсілге, жынысқа немесе шығу тегіне қарамастан біркелкілікті қамтамасыз ету үшін нәтижелерді жариялай аласыз.
AI колледжге қабылдау кезінде жаңа мәселелер тудырудың орнына, бізді бар кемшіліктерді түсінуге мәжбүр етеді және оң өзгерістерге мүмкіндік береді. Ойланып, мүмкін сәл де болса білімге негізделген батылдықпен пайдаланылса, ол бізге әділетті және ашық әлемге өтуге мүмкіндік беруі мүмкін.
IX бөлім Жұмыс және одан кейін не болады
«Ағаштың көлеңкесінде өзі ешқашан отырмайтынын біле тұра, оны егетін адам өмірдің мәнін түсіне бастаған». — Рабиндранат Тагор
«Ережелерді кәсіби маман сияқты үйрен, сонда оларды өнерпаз сияқты бұза аласың». — Пабло Пикассо
AI әлеміндегі жұмыспен қамту
Көптеген адамдар AI жұмысты адамдардан жылдамырақ, арзанырақ және тиімдірек істей алатын жаңа, AI-мен жұмыс істейтін құралдардың пайдасына жаппай жұмыстан шығаруға әкеледі деп қорқады. Кейбір компаниялар жасанды интеллект алдағы жылдары алмастырады деп санайтын рөлдерге жұмысқа алуды тоқтатты. 2023 жылы IBM бес жылдық кезең ішінде түптеп келгенде AI атқара алатын бэк-офис жұмыстарына қабылдауды 30 пайызға тоқтататынын немесе бәсеңдететінін жариялады. IBM-нің бұл мәлімдемесі жұмыстың болашағы басқаша дамитынын, бэк немесе мидл-офис жұмыстарының, сондай-ақ бюджетті құру, деректерді басқару және жазбаларды ұйымдастыру сияқты клиенттермен тікелей байланысты емес рөлдердің жойылатынын көрсетеді. Болашақты болжай отырып, біз бұның қайда бара жатқанын көре аламыз.
AI енген нарықтағы жұмыс орындары қандай болмақ және біз білім алушыларды оларға қалай дайындаймыз? ChatGPT пайда болғаннан бері көптеген білетін адамдар сізді AI алмастырмайды, бірақ сізді AI-ды қолданатын басқа адам алмастыруы мүмкін деп айтып келеді.
AI-ды қолданатын жазушылар мен копирайтерлердің өнімділігі 3-5 есе артуы мүмкін. Дәл осындай жағдай кодтарының үлкен бөлігін түзету және толтыру үшін AI копайлоттарын қолданатын бағдарламалық жасақтама инженерлеріне де қатысты. Графикалық дизайнерлер мәтіндік нұсқаулар сериясын өзгерту арқылы логотиптің елу нұсқасын жасай алады. Осы өнімділіктің артуын ескерсек, бізге бұрынғыдай копирайтерлер, инженерлер мен графикалық дизайнерлер қажет бола ма?
Меніңше, бұл әртүрлі болады. Біз генеративті AI-мен көп нәрсені істеуге мүмкіндік беретін технологиялық бетбұрыс кезеңінде тұрғандықтан, инженерлерге, әсіресе өнімділігі бес-он есе жоғары инженерлерге деген сұраныс тек арта түседі. Біз мұны өткенде көрдік. 2000-шы жылдардың басында жеделдетілген жаһандану бағдарламалық жасақтама саласындағы көптеген жұмыстарды Үндістан сияқты жерлерге беруге (аутсорсинг) мүмкіндік берді. Сол кездегі жас инженер ретінде мен шетелден келетін арзан жұмыс күшінен зардап шекпеу үшін бизнес мектебіне барып, мансабымды қаржы саласына өзгертуім керек деп ойладым.
Мен қателестім. Содан бері бағдарламалық жасақтама инженерлерінің жалақысы инфляция деңгейінен әлдеқайда жылдам өсті. Себебі смартфондар мен интернеттің дамуы жаңа бағдарламалық шешімдерге қолайлы орта туғызды. Генеративті AI бұдан да үлкен инновациялар үшін қолайлы орта қалыптастыруда. Менің көзқарасым бойынша, генеративті AI-дың арқасында осы технологияларды кез келген саладағы жаңа мәселелерді шешу үшін шығармашылықпен қолдана алатын инженерлер үшін шексіз жұмыс бар.
Екінші жағынан, мен, мысалы, қазіргі уақытта қор нарығының күнделікті ауытқулары туралы жаңалықтар жазып жүрген адамдарға соншалықты сенімді емеспін. Егер әлі болмаса, мұндай тапсырмалар жақын арада генеративті AI арқылы орындалатын болады. Аман қалатын копирайтерлер мен техникалық жазушылар — өнімділігін арттыру үшін AI-ға көбірек сүйенетіндер болмақ. Қалған 90 пайызы басқа айналысатын нәрсе табуы керек болады.
Жақсы жаңалық — генеративті AI жұмыстың жаңа түрлерін талап етеді. Бүгінгі таңда ең танымал жұмыстардың бірі — промпт жазушы немесе промпт-инженер болу. Екі жыл бұрын бұл жұмыстардың не екенін ешкім білмейтін. Көзі ашық және шығармашылық копирайтер бұл рөлдердің кейбіріне өте жақсы ауыса алатыны белгілі болды. Генеративті AI сонымен қатар қауіпсіздік, қорғаныс және бұрмалаушылыққа қарсы күрес саласында мүлдем жаңа мүмкіндіктерді елестетуге мәжбүр етеді. Көптеген ұйымдар бұл технологияны қалай қолдану керектігін түсінген сайын, жаңа мүмкіндіктер пайда бола береді деп ойлаймын.
Мұғалімдер өздерінің күнделікті немесе бірсарынды міндеттерін жеңілдету үшін AI-ды қалай қолданса, HR-ден бастап менеджментке дейінгі лауазымдар жұмысқа қабылдау хаттарын немесе жиналыс есептерін дайындауды AI-ға тапсыра бастайды. Бір қарағанда, бұл жақсы және пайдалы көрінеді, бірақ мен оның үлкен салдарларын да ескермей тұра алмаймын.
Мәселе тек жеке жұмыс орындарында емес. AI тудырған «табиғи сұрыпталу» корпоративтік деңгейде де болады. Егер бізде екі компания болса — бірі кішірек, икемді және автоматтандырылған, ал екіншісі үлкенірек, баяу және адам еңбегіне көбірек тәуелді — уақыт өте келе кішігірім компания төменірек бағаға баламалы немесе жақсырақ өнім ұсына алады және үлкен компаниядан нарық үлесін ала бастайды, бұл түптеп келгенде жұмыс орындарының таза шығынына әкеледі. Бұл көптеген салаларда көріп жүрген жалпы тенденция және бұл автоматтандыру мен технология қарқынды дамыған сайын жалғаса береді. Бір жағынан, кішігірім компания тауарларды немесе қызметтерді тиімдірек және арзанырақ ұсына алады, бұл тұтынушылар үшін тиімді. Екінші жағынан, жұмысынан айырылу оған тікелей тап болғандар үшін қиын болуы мүмкін.
Бұл қазірдің өзінде драмалық түрде өрбіп жатыр. 2006 жылы Chegg, Inc. білім беру технологиялары компаниясы үш миллионға жуық тұтынушыға үй тапсырмасы, цифрлық және физикалық оқулықтарды жалға алу және онлайн репетиторлық бойынша көмек көрсететін қызмет ретінде іске қосылды. ChatGPT пайда болуынан небәрі екі жарым жыл бұрын Forbes компанияны Америкадағы ең құнды білім беру технологиялары бизнесі деп атады. ChatGPT келгеннен кейін Chegg бағытын өзгертіп, өз платформасына AI-ды қоса бастады, бірақ ол ChatGPT-ге бәсекелес бола алмады. 2023 жылдың мамыр айында Chegg тоқсандық табысын жариялағанда, бас директор көптеген студенттер үй тапсырмасына көмек алу үшін үлкен тілдік модельді қолданатындықтан, қызметтің OpenAI ұсынысымен бәсекелесуі қиынға соғып жатқанын мойындады. Компания ChatGPT ықпалына байланысты сол жылы қанша ақша табатынын мүлдем білмейтінін айтты. Бұл мәлімдеме Chegg акцияларының бірден 50 пайызға жуық құлдырауына әкелді. Генеративті AI пайда болғаннан бері көпшілік бұл құралдар қалыптасқан бизнестерді төңкереді деп қауіптенді. Бұл қорқыныш бір кездері алыс болып көрінгенімен, осындай оқиғалармен кенеттен шындыққа айналды.
«Бұл әр салаға, әр адамға және әр жұмысқа әртүрлі әсер етеді», — дейді Уортондық Итан Моллик. «Зерттеулер бойынша AI-дан ең аз зардап шегетін жұмыс — шатыр жабу (roofing), бірақ мен бірнеше шатыр жабушылармен сөйлестім, олар: "Шындығында, шатыр жабу да өзгереді, өйткені біз енді барлық ұсыныстарымызды AI көмегімен жасай аламыз", — деді».
Тілді түсінетін, заңдылықтарды танитын және мәселелерді шешетін жасанды интеллектті, сондай-ақ ауруларды анықтайтын, қор нарығында сауда жасайтын, музыка шығаратын, сот істерін жүргізетін, эмоцияларды түсінетін, генетикалық кодты талдайтын, сақтандыру талаптарын өңдейтін, инженерлік жұмыс істейтін және мақалалар жазатын AI-ды дамытқанда, бұдан да көп өзгерістер келетініне сенбеу қиын. Сәтті стратегия қарсыласу емес, бейімделу болмақ.
Балаларды AI-болашақ жұмыс орнында гүлденуге қалай дайындау керек
Khanmigo-ны іске қосуымызға бірнеше ай қалғанда, мен Стэнфордтың компьютерлік ғылымдар департаментінде профессор Крис Пичпен бірге сөйлеп тұрдым. Ол маған өзі кеңес берген, кеңсесіне келген жас Стэнфорд студенті туралы оқиға айтып берді. «Ол қатты ренжулі болды, код жазуды жаңа ғана үйренгенін, ал енді жасанды интеллект оны жақсырақ істей алатынын айтты», — дейді Пич. «Ол өзін қазірдің өзінде шеттетілгендей сезінді».
Соңғы жиырма жыл ішінде бағдарламалық жасақтама инженериясы мен деректер туралы ғылым (data science) колледжді жаңа бітірген жастар үшін ең танымал екі жұмыс болды. Біз оларға болашақтың бір бөлігі болғысы келсе, осы мамандықтарға баруға кеңес береміз. Біз студенттердің цифрлық экономиканың бір бөлігі болуы үшін код жазуды үйренуін қолдаймыз. Бірақ қазір генеративті AI мұны жақсы істей алатынын білеміз.
Бұл қайшылық тудырады. Біз мектепте балаларға алдаудың алдын алу үшін AI құралдарын қолдануға рұқсат беруден қорқамыз, бірақ олардың болашақ жұмысы осы құралдармен тығыз байланысты болады. Бұл Билл Гейтс «таңқаларлық парадокс» деп атайтын жағдаймен ұштасады. Қазір бізде үйренгісі келетіндер үшін істі жеңілдететін құрал бар, бірақ өкінішке орай, кейбір жағдайларда бұл адамдарды «маған бұл дағдылар мүлдем керек пе? » деп ойландырады. Неліктен студенттер AI жақсырақ істей алатын дағдыларды үйренуі керек?
— Сонда сіз оған не айттыңыз? — деп сұрадым мен Пичтен. — Мен код жазу қабілеті өте маңызды болатынына сенетінімді айттым. Оған кез келген маңызды шешімді, соның ішінде генеративті AI-ды қолданатын шешімді жасағысы келсе, тіпті генеративті AI код үзінділерін жаза алса да, сол бөліктердің қалай бір-біріне сәйкес келетінін білуі керек екенін айттым.
Басқаша айтқанда, ол генеративті AI-мен бірлесіп жұмыс істеуді үйрену маңызды болатынын айтады. Кез келген нәрсені құрастыру үшін сізге бөлшектердің қалай үйлесетінін және олардың іс жүзінде қалай жұмыс істейтінін білу қажет.
AI-ды түсінетін және қолданатын бастапқы деңгейдегі қызметкерлер оны қолданбайтындарға қарағанда әлдеқайда тиімді болады. Менің он төрт жасар ұлым код жазғанды жақсы көреді және болашақта видео ойындар жасауды армандайды. Меніңше, оның бұған мүмкіндігі зор, бірақ мен оған әдетте өз бетімен істей алатын жобалардан гөрі ауқымдырақ жобаларды қолға алу үшін генеративті AI-ды қолдануды ұсынамын. Ол генеративті AI-ға дейін жарты ондаған кәсіби инженерлер тобын қажет ететін ойындарды жасай алатын болады.
Генеративті AI-дың өте білікті жаза алатыны жақсы құжатталған. Бұл жазуды үйренбеу керек дегенді білдірмейді. Егер менің балаларымның бірі маған келіп, сценарист болғысы келетінін айтса, мен оған сценарий жазуды өте жақсы меңгеруді айтар едім. Содан кейін мен оған барған сайын күрделі жобаларды орындау үшін генеративті AI-ды қолдануды ұсынамын. Жоғары сапаның қандай болатынын білу үшін қолөнерді (craft) жақсы білу керек. Сонымен қатар, оқиға мен фильмді жақсы сезінетін адам енді сценарий жазу кезеңінде тоқтап қалмайды. Сценарист генеративті AI көмегімен фильмді шынымен түсіре алады. Бұл технология музыка мен видеоларды шығара алады. Ол тіпті шикі кадрларды өңдей алады. Бұрын жүз миллион доллар тұратын және түсіруге бірнеше жыл кететін фильмді жақын арада бірнеше кино студенті сол бюджеттің азғантай бөлігімен жасай алатын болады. Біз бұл жүйелердің қаншалықты жақсаратынын білмейміз, бірақ тіпті қазіргі AI буыны кино индустриясында, сондай-ақ көптеген басқа салаларда осындай өзгерістер тудыра бастады.
Уортон мектебінің AI есебінен өнімділікті арттыру бойынша жүргізген алғашқы бақыланатын зерттеулері көптеген жоғары деңгейлі аналитикалық тапсырмалар бойынша жұмыс сапасының 30-дан 80 пайызға дейін жақсарғанын көрсетті. Бұған неғұрлым мықты және қысқа жазу, талдау, консалтинг және бағдарламалау жатады.
«Егер сіз осы салаларда болғыңыз келсе, Жасанды Интеллект (ЖИ) сіздің өміріңіздің бір бөлігі болып табылады және солай болып қала береді», - дейді Моллик. «ЖИ-ді он есе өнімдірек болу үшін пайдалана алатыныңызды түсінуіңіз керек — бұл адамдардың әлі де процеске қатысу қажеттілігі бар дегенді білдіреді. Егер сіз корректор, бағдарламашы немесе тіпті шатыр жабушы болуға тырыссаңыз, сізге кентавр болу керек болады, тек жартылай адам және жартылай ат болудың орнына, сіз жартылай адам және жартылай үлкен тілдік модель болуыңыз керек».
Осы жаңа еңбек әлемінің талаптарын қанағаттандыру үшін педагогтар өз студенттерін осы құралдармен және олардың ие болған күшімен ашық немесе жанама түрде таныстыруды жалғастыруы керек. Генеративті ЖИ — бұл жалпы мақсаттағы технология деп аталатын, өте сирек кездесетін дүние. Бу қуаты, компьютерлер немесе интернет әкелген өзгерістер туралы ойланыңыз. Генеративті ЖИ біздің өмірімізді осы алдыңғы бұрылыс нүктелерінің кез келгеніне қарағанда тезірек және тереңірек өзгертуі мүмкін.
Өнеркәсіптік революция толығымен еңбек бөлінісіне негізделген болатын. Біз конвейерлік желілерді құрдық, ал жұмысшылар сол конвейердегі белгілі бір жұмыстарға маманданды. Күрделі ұйымдар күрделі жүйелерді дамытқандықтан, бұл тренд содан бері жалғасып келеді. Мамандандырудың артықшылықтары ЖИ әлемінде де жалғаса береді.
«Ертеңгі еңбек нарығының нақты қандай болатынын болжау өте қиын, бірақ дағдылар жиынтығы неғұрлым терең болса, ол медициналық кеңес беру, ғылыми ойлау немесе тұтынушыларды қолдау болсын, тіпті өнімділік ЖИ арқылы артатын әлемде де, оның құндылығы соғұрлым жоғары болады», - дейді Билл Гейтс маған. Оның айтуынша, балалардың өздерін қызықтыратын салаларды оқуды жалғастыруына бұрынғыдан да көп себеп бар, сонымен қатар студенттер бұл дағдыларды жеделдетіп және мүмкіндігінше жақсы меңгеруі керек. «Бастапқы деңгейдегі жұмыстар адамдардан үлкен тілдік модельдерді және олар ұсынатын барлық құралдарды қалай пайдалану керектігін түсінуді талап етеді. Шот-фактуралардан бастап бизнес-жоспарларға дейін бәрін жасау үшін олар сізге қажет болады. Жұмыс орны өз қызметкерлерін қолдан келген ең жақсы өнімді шығаруға ынталандырады. Сіздің шеберлік деңгейіңіз неғұрлым жоғары болса, сіздің дағдыңыз жұмыс күшінде соғұрлым маңызды құндылыққа ие болады. Бұл — жұмыс күші мен ЖИ-дің бірлесе жұмыс істеуі».
Дегенмен, біз қадам басып жатқан әлемде бұл тек мамандану туралы ғана емес. Жетістікке жеткендер бір немесе екі салада терең білімге ие болуы мүмкін, бірақ сонымен бірге оларға барлық бөлшектерді біріктіру үшін салалардың кең ауқымында кәсіпкерлік тәжірибе қажет.
Бұл жаңалық емес. Мен Khan Academy-ді бастаған кезде бағдарламалауды білетінмін, сондықтан ешқандай ақшасыз немесе көмексіз оның прототипін жасауды бастай алдым. Мен сондай-ақ бұрыннан бар құралдарды біріктіруге және олардан басқалар көрмеген пайданы көруге шебер болдым. Мен бейнелер үшін YouTube-ті және өзім репетиторлық еткен туыстарыммен сөйлесу үшін лездік хабарламаларды пайдаландым. Мен хедж-қор сарапшысы болдым, сондықтан бұрын ешқашан коммерциялық емес ұйымды басқармасам да, оны аяғынан тік тұрғызу үшін қаржы мен бухгалтерлік есеп туралы жеткілікті білетінмін. Жобаны осылай бастай алатын адамдар кәсіпкер ретінде әрқашан артықшылыққа ие болады, бірақ олардың өз бетінше қаншалықты алға баса алатынының шегі бар. Бір сәтте оларға қаражат жинап, адамдарды жұмысқа алу керек болады. Бағдарламалық қамтамасыз ету мен интернет керемет өсуге ықпал еткені сияқты (мен Khan Academy-ді өз бетімше сүйікті іс ретінде жүз мың пайдаланушыға дейін кеңейте алдым), генеративті ЖИ келесі буын кәсіпкерлеріне одан да әріге баруға мүмкіндік береді.
Біз Өнеркәсіптік революцияға дейінгі қолөнершілік тәжірибесіне қайта оралатын әлемге еніп жатырмыз. Инженерияны, сатуды, маркетингті, қаржыны және дизайнды түсінетін шағын адамдар тобы генеративті ЖИ армияларын басқарып, осы бөлшектердің барлығын біріктіре алады.
Экономистер өндіріс факторлары туралы айтқанда, олар капитал, еңбек, жер және энергия сияқты басқа ресурстар туралы айтады. Бірақ олар кәсіпкерлік туралы да айтады. Экономикалық тұрғыдан алғанда, кәсіпкерлік — бұл құндылық жасау үшін ресурстарды қалай біріктіру керектігін білудің шығармашылығы. Сонымен, біз әрбір студентті осындай кәсіпкер болуға қалай дайындаймыз?
Бірінші қадам — жолдан тайып, кедергі жасамау. Мен барлық адамдар тумысынан жоғары шығармашылыққа және кәсіпкерлікке ие деп сенемін. Өкінішке орай, біздің Өнеркәсіптік революцияға негізделген білім беру жүйеміз байқаусызда осы екі қасиетті де тұншықтырады. Балалар қатар-қатар отыруды, шуламауды және жазбалар алуды үйренеді. Оларға білім дайын күйінде беріледі және оларды бірқалыпты оқуға мәжбүрлейді. Академиялық жағынан да, әлеуметтік жағынан да қалыпқа сәйкес келмеу жазаланады. Студенттер жас ересек болып, шығармашылық кәсіпкер болуға ең қабілетті болған кезде, жүйе оларды өз әуестіктеріне уақыт қалдырмайтын сағаттар бойы созылатын пайдасыз жұмыстармен шаршатады.
Екінші қадам біраз дәстүрлі болып келеді. Билл Гейтс айтып өткендей, болашақтың табысты жұмысшылары терең және кең дағдыларға ие болғандар болады. Оқу, жазу және арифметика сияқты «үш негіз» бұрынғыдан да маңызды. Оның үстіне тарихты, өнерді, ғылымды, құқықты және қаржыны жете түсіну адамның білімін толықтыра түседі. Бақытымызға орай, қазір бізде өнеркәсіп дәуіріндегі бірқалыпты оқытуды мәжбүрлемей-ақ, осы дағдыларды меңгеруді қамтамасыз ететін технологиялық құралдар бар.
Ақырында, студенттердің күшті қарым-қатынас, ынтымақтастық және эмпатия дағдыларына ие болуы бұрынғыдан да маңызды. Дәстүрлі кәсіпкерлік бизнес бастау туралы ойларды тудыруға бейім, бірақ мен сипаттап отырған нәрсе одан әрі тереңге барады және жеке көзқарасты қамтиды. Бұл — өз жұмысыңның әртүрлі бөліктеріне қарау және шешуді қажет ететін кез келген мәселені көру, зерттеуіңізді қайда шоғырландыру керектігін білу және оны шешу үшін орнына қою керек бөлшектерді түсіну қабілеті. ЖИ әлемінде өркендеу үшін, тіпті біреуге жұмыс істесе де, әркім осындай кәсіпкер болуөі керек. Мектептер студенттерді жиірек басқару тізгініне отырғызу, негізгі дағдыларды меңгеруін жақсырақ қолдау үшін ЖИ құралдарын пайдалану және студенттердің еркіндігі мен шығармашылығына уақыт босату арқылы бұған қол жеткізе алады.
Жұмыс іздеушілер мен жұмыс берушілер арасындағы сәйкестікті табу
1999 жылы жаңа мыңжылдық туралы басты мақала үшін Computerworld журналы менен алдағы он-жиырма жылда орындалуы мүмкін болжамдарды сұрады. Менен, Oracle-да жаңа өнім менеджері болған жаңадан колледж бітірген түлектен сұрап жатқанына таң қалдым, өйткені олар сұхбат алған басқа он тоғыз адам Билл Гейтс пен Ларри Эллисон сияқты технология титандары болатын. Бас редактор менің колледждегі бітіру кешіме қатысқан еді, онда мен курс президенті ретінде сөз сөйлегенмін; ол осы топқа жастардың көзқарасын қосу қызықты болады деп ойлады.
Қалай болғанда де, мен бұл мүмкіндікті босқа жібергім келмеді және өзім мүмкін деп санаған ең ерекше идеяларды айттым. Мен болашақта бәрімізде «киберкеңістікте» өзімізді көрсететін жасанды интеллекті бар жеке агенттер болатыны туралы айттым. Агенттер сіз үшін заттар сатып алады және транзакциялар жасайды, тіпті жұмыс берушілер мен жұмысшылар (немесе романтикалық серіктестер) арасында сәйкестік орнатады. Жиырма үш жыл өтті және негізінен менің болжамдарым орындалмады. ЖИ қажетті деңгейге дейін көтерілмеген еді.
Қазіргі уақытқа оралсақ, генеративті ЖИ-дің бұл соңғы буыны менің болжамдарымды тым қарапайым етіп көрсететін шынайы уәде береді. 1999 жылы ЖИ саласындағы прогреске қаншалықты оптимистікпен қарасам да, 2020 жылдардың басында көре бастағанымыз менің көзім тірісінде болады деп елестете алатын кез келген нәрседен асып түседі. Көптеген басқа нәрселермен қатар, ЖИ біздің жеке агентіміз ретінде жақын арада біз үшін жұмыс орындарын жариялайды, табады, өтініш береді және тіпті жұмысқа орналастырады.
Әдетте, компаниямыздағы әрбір бос жұмыс орны үшін біз жұмыс сипаттамаларын жазамыз. Бүгінде жалдау менеджері алдымен сол жұмыс сипаттамасын жазуға уақыт бөлуі керек немесе оны жасау үшін HR маманымен бірге жұмыс істеуі қажет. Жұмыс орнын жариялағаннан кейін, біз әдетте әрбір бос орынға бірнеше жүздеген түйіндеме аламыз. Содан кейін біздің таланттарды іріктеу тобы сол түйіндемелерді қарап шығады, бұл өте жалықтыратын жұмыс. Бұл іріктеушілер әрбір түйіндемеге бірнеше секунд қана жұмсай алатындықтан, олардың назары алдыңғы жұмыс берушілердің танымал брендтеріне, алдыңғы жұмыс лауазымдарындағы негізгі сөздерге немесе танымал университеттердің дипломдарына аударылуы мүмкен. Кейде олардың тереңірек үңілгісі келетін кезін, ал кейде олай емес екенін елестете аламын. Және бұл олардың жеке біржақтылықтарына (bias) дейінгі жағдай. Бұл процесс көптеген тамаша үміткерлерді, әсіресе танымал компанияларда немесе мектептерде уақыт өткізбегендерді өткізіп алуы мүмкін.
Қалай болғанда да, біздің рекрутерлер телефон арқылы сөйлесу және мүмкін көбірек сұхбат алу үшін кандидаттардың шағын тобын белгілейді. Егер олар рекрутердің субъективті пайымдауына негізделген отыз минуттық телефон сұхбатынан өтсе, кандидат содан кейін өздері өтініш берген функциядағы төрт-алты топ мүшесімен сұхбаттасады. Кестенің күрделілігіне байланысты бұл бірнеше күнге немесе аптаға созылады. Бұл сонымен қатар өте қымбат: сағатына жүз долларға тең ақша табатын топ мүшелерінің алты бір сағаттық сұхбаты бізге дайындық пен қорытындылау уақытын есептемегенде алты жүз долларға түседі. Сәйкессіздікті болдырмау үшін біз сұхбат алушыларға сұрақтар негізін береміз. Дегенмен, күннің соңында сұхбат алушының қалауы мен көңіл-күйі әңгіменің қай бағытқа баратынын анықтауы мүмкін. Соңында біз ең жақсы таңдауды тапқанымыз туралы белгі аламыз деп үміттенеміз және жақсы қызметкерді алып жатырмыз деп тілейміз. Бұл процесс барлық жерде дерлік ұқсас.
Бұл екі жақ үшін де кемелсіз процесс. Біз кейбір тамаша үміткерлерді елеусіз қалдырған болармыз және бұл тіпті мінсіз сәйкестік болмауы мүмкін екенін біле отырып, ақырында ұсыныс жасау үшін көп уақыт пен энергияны қажет етті. Оның үстіне, өз табиғаты бойынша бұл процесс толығымен дәйекті болмады. Сондай-ақ, адамдардың жеке біржақтылықтары жұмысқа қатысы жоқ нәрселерге негізделген кейбір үміткерлердің пайдасына немесе зиянына әсер етсе, таң қалмас едім.
Егер барлық тараптардың шексіз уақыты мен энергиясы болса, рекрутерлер мен жалдау менеджерлері сол жұмысқа қызығушылық танытқан әрбір адаммен терең әңгімелесу жүргізер еді. Олар бірдей стандартты дәйекті түрде қолданып, әрбір үміткерге бірдей көңіл-күймен және бірдей құлшыныспен қарар еді. Тіпті жақсысы, біз бұл процесті сынақ үміткерлерін өткізу арқылы біржақтылыққа тексере алар едік. Оның үстіне, мінсіз әлемде шешім қабылдауға бірнеше күн немесе апта емес, бірнеше сағат кетер еді.
Бұл шындыққа жанаспайтын сияқты көрінуі мүмкін, бірақ қазір осы идеалға жақындау әбден мүмкін.
Үлкен тілдік модельдер стандартты процесті айқын тәсілдермен жеңілдете алады. Рекрутерлер оларды жұмыс туралы хабарландырулар мен сұхбат сұрақтарын дайындауға көмектесу үшін пайдалана алады. Кандидаттар оларды ілеспе хаттар мен түйіндемелер жасау үшін пайдалана алады. Дегенмен, бұл тек айсбергтің шыңы ғана.
Болашақта, егер сіз жұмыс іздесеңіз, үлкен тілдік модельді қолданатын қосымша сіз өтініш беріп жатқан жұмысты жариялаған ЖИ-мен байланысатын интерактивті түйіндеме жасайды. Тек түйіндеме мен ілеспе хатты белгісіздікке тапсырудың орнына, әрбір жұмысқа үміткер ЖИ-рекрутермен автоматты түрде мазмұнды әңгімелесе алады, бұл тәжірибе әр адамға әлдеқайда әділ мүмкіндік беруі мүмкін.
Сізге тіпті жұмыс берушінің ботының сізбен кездесу белгілеуін күтудің де қажеті болмайды. Керісінше, жұмыс берушінің рекрутер-боты сіздің агент-ботыңызбен сөйлесе алады. Бұл агент сіздің жұмыс тарихыңызға және ол сізбен өткізген ауқымды сұхбаттарға сүйене отырып, сізді дәл көрсетуді үйренеді.
Ол сіз студент болған кезден бастап сізбен бірге болғандықтан және сіз оған бүкіл жұмыс және білім тарихыңызға, дағдылар жиынтығыңызға, қызығушылықтарыңызға, тіпті сіз шығарған жұмыс үлгілеріне қол жеткізуге рұқсат бергендіктен, ол сізден жұмыстан не іздейтініңізді және зерттегіңіз келетін рөлдердің түрлерін сұрайды. Ол тіпті сіздің өмірлік мақсаттарыңызға сәйкес келетін мансаптық және білім беру мүмкіндіктерін ойластыруға көмектеседі. Оны сізді әлеуетті жұмыс берушілерге таныстыруды үйренетін күшейтілген өмірлік коуч деп есептеңіз.
Содан кейін ол осы жұмыстарды жариялаған басқа ЖИ боттарымен сөйлесу арқылы сіздің атыңыздан дұрыс лауазымдарды іздейді. Жұмыс іздеуші ретінде сіздің ЖИ-жұмыс агентіңіз барлық жұмыс хабарландыруларын тікелей оқи алады. Егер сіз мансабыңызды өзгерткіңіз келсе, бірақ жұмыс берушілердің 99 пайызы қалайтын тиісті тәжірибеңіз болмаса, сіздің ЖИ-жұмыс агентіңіз сізге мүмкіндік беруге дайын 1 пайызды таба алады. Содан кейін сіздің ЖИ-жұмыс агентіңіз мыңдаған жұмыс берушімен сөйлескенін және сіздің осы салаға сырттан келгеніңізді шынымен бағалайтын бірнешеуін тапқанын хабарлай алады. LinkedIn арқылы адамдарды іздей алатын және сізге мүмкіндіктермен жауап бере алатын генеративті жасанды интеллектті елестетіп көріңіз.
Бұл боттар, теориялық тұрғыдан алғанда, бір-бірімен шексіз сөйлесе алады және ақырында екі тарап үшін де ең жақсы сәйкестік туралы белгі ала алады. Күннің соңында, егер мен жалдау менеджері болсам, менің ЖИ-рекрутинг көмекшім барлық үміткерлердің ЖИ-агенттерімен өткізген модельденген әңгімелеріне сүйене отырып, мен сөйлесуім керек деп санайтын үздік бес-он адамды ұсынады.
Бұл тек үміткерлерді іріктеумен ғана шектелмейді. ЖИ-рекрутинг көмекшісі кандидат ұсынған ұсыныс хат берушілермен (references) байланысуға қабілетті болады. Осыған сүйене отырып, ол өз ұсыныстарын одан әрі нақтылай алады.
Тіпті кандидатпен тікелей сұхбат кезінде де, ЖИ-рекрутинг көмекшісі сіздің құлағыңызға жақсы қосымша сұрақтар сыбырлай алады немесе сұхбатты мүмкіндігінше әділ және дәйекті жүргізуіңізді қамтазасыз ету үшін нақты уақытта кері байланыс бере алады.
Жұмысқа өтініш беру және жалдау процесі әлдеқайда әділетті, жылдам және барлығы үшін ресурстарды аз қажет ететін болады. Әрбір адам, немесе кем дегенде олардың ЖИ агенті, жалдаушы ЖИ-мен сұхбат алады. Әрбір компания сізді ЖИ агентіңіз арқылы тануға мүмкіндік алады. Олар сіздің бүкіл жұмыс тарихыңызды қарап шығады. Дәстүрлі түйіндеме бұдан былай маңызды немесе пайдалы болмайтын әлемді елестете аламын, өйткені сіздің ЖИ агентіңіз сізді әлдеқайда жақсы көрсететін болады.
Бұл кейбір адамдарды ыңғайсыз күйге түсіруі мүмкін екенін мойындау керек. Шындығында, ЖИ-ге қатысты ең үлкен қорқыныштардың бірі — түйіндемелерді іріктеу немесе үміткерлермен сұхбат алу кезінде оның енгізуі мүмкін біржақтылығы. Мен біржақтылықтан ада жүйені құру дерлік мүмкін емес екенін бірінші болып мойындаймын. Дегенмен, ЖИ субъективті және біржақтылыққа толы қазіргі жағдайға қарағанда айтарлықтай аз біржақты және дәйекті бола алса, бұл алға басу болар еді деп айтар едім. Иә, біз рекрутинг процесіне көмектесе аламыз дейтін кез келген ЖИ жүйелерін мұқият тексеруіміз керек, бірақ сонымен бірге ақырында сізде бұл процесті инклюзивті және тиімді етіп қана қоймай, сонымен бірге оны әлдеқайда аз біржақты еткен құралдар болады деп ойлаймын.
Бұл бізді қайда қалдырады және қайда апарады: Білімді ерлікке шақыру
Менің мойындауым бар. Мен бір кездері ЖИ зерттеушісі боламын деп ойладым. Мен интеллект пен қабылдауды — бұл екі бөлек нәрсе — ғаламның ең үлкен жұмбақтары ретінде қарастырдым және әлі де солай қараймын. Мен кез келгеніміз сияқты ақылды, тіпті одан да ақылды нәрсе құра аламын деген идеяға тәнті болдым. Мен осы тақырыптағы барлық дерлік ғылыми-фантастикалық кітаптарды оқып шықтым. Басқа тіршілік иесінің шын мәнінде сезінуге қабілетті (sentient) екенін қалай дәлелдей алатынымыз туралы ойлағанды жақсы көрдім. Өйткені, біз тек өз қабылдауымызды ғана тікелей сезіне аламыз. Басқа тіршілік иелерінің — біздің өміріміздегі басқа адамдарды қоса алғанда — шын мәнінде сезінуге қабілетті екендігі, олардың жай ғана солай әрекет етуі емес екені шын мәнінде сенім мәселесі. Интеллектті түсінудің ең жақсы жолы, мен бір кездері ойлағандай, оған қабілетті машиналарды құрастыру болды.
1994 жылы MIT-те бірінші курс студенті болғанымда, сол кездегі ЖИ титандарының бірнешеуіне тікелей қол жеткізе алғаным үшін бағым жанды. Мен Патрик Генри Уинстонды бірінші курстағы кеңесшім ретінде іздеп таптым. Ол MIT Жасанды интеллект зертханасының директоры және сол кездегі жасанды интеллект бойынша канондық оқулықтың авторы болатын. Мен оның «Жасанды интеллектке кіріспе» сабағын алдым. Сондай-ақ Марвин Минскийдің «Ақыл-ой қоғамы» (Society of Mind) сабағын алдым. Минский Уинстонның тәлімгері және Жасанды интеллект зертханасының негізін қалаушы болған. Ол сондай-ақ компьютерлік ғылымның ең жоғары марапатын — Тьюринг сыйлығын — «Жасанды интеллект саласын құрудағы, қалыптастырудағы, ілгерілетудегі және дамытудағы орталық рөлі үшін» алды. Оның идеялары жасанды нейрондық желілер саласы үшін іргелі болып саналды. Ол сондай-ақ Стэнли Кубриктің барлық уақыттағы ең танымал ЖИ фильмі болуы мүмкін «2001: Ғарыштық Одиссеяны» түсірген кезде оның ЖИ бойынша кеңесшісі болды.
Бұл профессорлар керемет ақылды, шығармашылық және шабыттандыратын адамдар болды, бірақ мен бұл саланың қай деңгейде екеніне және оның қаншалықты баяу дамып жатқанына көңілім толмады. Шахмат сияқты ойындарды ойнай алатын ең әсерлі ЖИ жүйелері шешімдерді бірнеше қадам алдын ала болжауға ғана шебер болатын. Бұл жүйелер қаншалықты шебер болса да, ешкім оларды біз сияқты интеллектке ие болады деп шын жүректен сенбеді. Жасанды нейрондық желілер философиялық тұрғыдан қызықты болды, бірақ олар сол кезде шынымен таң қалдыратын ештеңе жасай алмады. Жиырма-отыз жыл ішнде ешқандай үлкен, жаңа идеялар болған жоқ. Бұл зерттеушілер арасында кейінірек «ЖИ қысы» деп аталатын кезеңнің соңы екенін мен ол кезде білмеппін.
Сондықтан мен алға жылжуды жөн көрдім. Мен әлі де компьютерлік ғылымды жақсы көретінмін және ақырында қандай да бір технологиялық компанияны ашуға тырысамын деп ойладым. Бірақ интеллект пен, соның салдарынан, білім беруге қатысты сұрақтар мені қызықтыра берді, өйткені олар қоғамның ілгерілеуі үшін өте іргелі болып көрінді. Үшінші курстан кейінгі жазда мен студенттерге математиканы өз уақытында және қарқынында үйренуге және жаттығуға мүмкіндік беретін бағдарламалық жасақтама жасау үшін стипендия алдым. Таныс естіле ме?
Мен адамдардың көптеген жасырын, пайдаланылмаған әлеуеті бар екеніне сене бастадым. Альберт Эйнштейн немесе Мария Кюри болу үшін шикізатпен туылған әрбір адам үшін, қаншасы бұған қол жеткізу үшін білім мен қолдау алады? Егер кеңірек, қолжетімді білім беру арқылы біз бәріміз үшін келесі ірі ғылыми, көркемдік немесе кәсіпкерлік секіріс жасай алатын адамдар санын он немесе жүз есе арттыра алсақ ше? Біз тағы қанша ауруды емдей алар едік? Ғарышты қаншалықты тезірек зерттей алар едік?
Менің қызығушылығым тек данышпандықты дамыту туралы ғана емес еді. Егер барлық адамдар шынымен де тамаша білімге қол жеткізе алса, меніңше, тағы қаншама миллиардтаған адамдар өз өмірлерінде мақсат пен мағына таба алар еді?
Бірақ фонда практикалық шындық бар еді. Мен жалғызбасты ана тәрбиелеген үйде өстім. Ата-анам мен туғаннан кейін көп ұзамай ажырасып кетті, мен әкемді он төрт жасымда қайтыс болғанға дейін бір-ақ рет көрдім. Ол педиатр болатын және Бангладештегі саясаткерлер мен академиктердің танымал отбасынан шыққан, бірақ біз ешқашан қаржылық қолдау алған емеспіз, өйткені меніңше, оның өзі әрең күнін көріп жүрген. Ол қайтыс болғанда, әпкем екеумізге құнынан да қарызы көп Nissan Sentra көлігі мұраға қалды. Менің құрастыра алатын жалғыз тарихым — ол мен анамның бір-біріне мүлдем сәйкес келмегені, өйткені олардың некесі келісілген (arranged marriage) болатын және ол депрессиядан зардап шеккен болуы мүмкін. Өмірімнің көп бөлігінде анам әртүрлі дүкендерде кассир болып жұмыс істеп, кедейлік шегінен сәл төмен ақша тапты. MIT қаржылық көмек көрсетуде жомарт болды, бірақ менде оқуды бітірген кезде отыз мың долларға жуық қарыз болды. Технологиялық бум қызып жатқан кезде, мен компьютерлік ғылымның жаңа түлегі ретінде жылына сегіз он мың доллар таба алатынымды білгенде — бұл менің анам табатын табыстан бес есе көп еді — мен бұл мүмкіндікті жіберіп ала алмадым және Oracle корпорациясына жұмысқа орналастым.
Кейінірек мен бизнес мектебіне түсіп, хедж-қорда сарапшы болып жұмыс істедім. Ол кездегі қалыңдығым, қазіргі жарым, менің талантым мен білімім адамзат баласына ешқандай пайда әкелмей жатқанын айтып, үнемі ренжитін. Алайда, мен үшін инвестиция саласы интеллектуалды тұрғыдан өте қызықты болды. Ол маған әлемнің қалай жұмыс істейтінін және нарықтың «хайуандық рухын» (animal spirits) зерттеуге мүмкіндік берді. Сондай-ақ, маған ақша қажет болды. Бизнес мектебінен қалған қарыздарымды төлеуім керек еді. Мен анам мен басқа да отбасы мүшелеріне қолдау көрсететінімді білдім және балалық шағымдағы қаржылық тұрақсыздықты қайталамауға бел будым. Шынымды айтсам, бұл мәселеде мен әлі күнге дейін достарымның көбіне қарағанда көбірек мазасызданамын. Мен адамдарға өзімнің жеке мектебімді ашу үшін жеткілікті байлық жинағанша ғана осы іспен айналысатынымды айтатынмын. Менің қиялымда бір күні студенттерді басты орынға қоятын, олардың қызығушылықтарын зерттеуге көбірек уақыт пен еркіндік беретін мектептің Дамблдоры болу идеясы бар еді.
2004 жылы, үйлену тойымнан кейін Бостонда Нью-Орлеаннан келген туыстарым қонақта болған кезде бәрі басталды. Тәтеммен сөйлесу барысында он екі жасар қарындасым Надияның математикадан қиындық көріп жүргені анықталды және мен оған қашықтан репетитор болуды ұсындым. Бұл Khan Academy-дің бастауы болды. Оның негізгі мәні — менің Надиямен өткізген жеке оқыту тәжірибемді пәндер, сыныптар мен географиялық шекараларға қарамастан жүздеген миллион оқушыға қолжетімді ету.
Осы жылдар ішінде көптеген адамдар менен Khan Academy-ді неге коммерциялық емес ұйым ретінде құрғанымды сұрады. Өйткені, менің бұрынғы мансабым коммерциялық салада болды және мен ауқымды технологиялық шешімдер үлкен табыс әкелетін Силикон алқабының қақ ортасында тұрамын. Көбісі коммерциялық емес ұйымның жеке компаниялармен бәсекелесе алатынына күмәнмен қарады. Алайда, менің ойымнан екі нәрсе кетпей қойды. Біріншіден, мен нарықтық күштерге сенемін, бірақ нарық нәтижелері біздің құндылықтарымызға әрдайым сай келе бермейтін бірнеше сала бар — олар: білім беру мен денсаулық сақтау. Білім беру мен денсаулық сақтау — отбасының ресурстары үздік мүмкіндіктерге қол жеткізуде шектеуші фактор болмауы тиіс деп санайтын ортақ құндылықтарымыз тоғысатын салалар. Біздің көбіміз әрбір сана мен әрбір өмір өзінің толық әлеуетіне жетуге лайықты деп сенеміз.
Екінші ойым тіпті асқақ, бәлкім, қияли көрінуі мүмкін. Менің сүйікті кітаптарымның бірі — Айзек Азимовтың «Қор» (Foundation) сериясы. Оқиға ондаған мың жылдан кейінгі болашақта, адамзат галактиканы игеріп, біртұтас империяға біріккен кезде өрбиді. Сол империяда Хари Селдон есімді ғалым психотарих деп аталатын жаңа саланың — тарих, экономика және статистиканың қосындысы — негізін қалайды. Бұл ғылым болашақ тарихи тенденцияларды болжай алады. Ол ғылым Галактикалық империяның алдағы бірнеше жүз жыл ішінде он мың жылдық «қараңғылық дәуіріне» аяқ басатынын көрсетеді. Бұл он мың жылдық соғыс, аштық пен жоғалған білім дәуірі болмақ. Оның есептеулері бойынша, келе жатқан қараңғылықты тоқтату мүмкін емес, бірақ оны қысқартуға болады. Сондықтан ол білім мен технологияны сақтап қалу үшін галактиканың шетінде «қор» құрады, бұл алдағы хаосты «бар болғаны» бір мың жылға дейін қысқартуға көмектеседі. Кітаптар сериясы негізінен одан кейінгі жүздеген жылдардың қалай өткеніне назар аударады.
Орта мектепте оқып жүргенде «Қор» сериясын алғаш оқығанда, осындай уақыт ауқымында ойлану мені шабыттандырды. Сондай-ақ, бұл цивилизацияның күші оның физикалық көлемінде, билігінде немесе байлығында емес екенін алғаш рет түсінген сәтім еді. Олар тек нағыз күштің — қоғамның мәдениеті, білімі мен ділінің — қосымша өнімдері ғана.
Khan Academy-дің бастауына оралсақ, біздің қоғамда санаулы ғана адамдар жүздеген немесе мыңдаған жылдарды былай қойғанда, бірнеше жылдан немесе ондаған жылдардан артық уақыт ауқымында ойлайтынын түсіндім. Бұдан бөлек, интернет біздің заманымыздың трансформациялық технологиясы екені анық еді, бірақ оның негізінде ешқандай нақты институттар құрылмады. Мен Khan Academy болашақта миллиардтаған адамға жүздеген жылдар бойы білім беретін алғашқы институттардың бірі бола ала ма деп ойлана бастадым. Бұл Хари Селдонның қоры сияқты болар еді, бірақ біздің жағдайда адамзаттың деңгейін көтеретініміз сонша, елу немесе жүз жылдан кейін өткенге қарағанда, қазіргі уақыт «қараңғылық дәуірі» сияқты көрінетін болады. Бізге бір ғана өмір берілген — неге үлкен мақсаттарға ұмтылмасқа?
Khan Academy өсіп, ондаған миллионнан жүздеген миллион адамға жеткенде, бұл арман қияли болып көрінуден қалды. Бізге көмектесу үшін таңғажайып адамдар пайда болды. 2009 жылдың күзінде мен Khan Academy-де толық жұмыс істеу үшін хедж-қордағы жұмысымнан кеттім. Он айдан кейін отбасымыздың жинақ ақшасы таусыла бастады. Бірінші баламыз дүниеге келді, ал мен қаржылық күйзеліс пен табысты жұмысты болашағы бұлыңғыр дүние үшін тастап кеткенім үшін ұялғандықтан ұйықтай алмайтынмын. Khan Academy-дің ең қиын сәтінде Энн Доерр — қазіргі төрайымымыз — және Джон Доерр керемет түрде пайда болып, маған жұмысты жалғастыру үшін жеткілікті қаражат берді. Содан бері жүздеген мың адам бізге қолдау көрсетті. Коммерциялық емес ұйым болсақ та, біз ең бай технологиялық компаниялармен бәсекелесе алатын команда құра алдық. Жүздеген талантты адамдар өз мансабының үлкен бөлігін Khan Academy командасының бір бөлігі болуға арнады, бұл үшін олар көбіне жалақысының айтарлықтай төмендеуіне де келісті. Әлемнің түкпір-түкпірінен мыңдаған еріктілер Khan Academy-ді елуден астам тілге аударды. Билл Гейтс, Рид Хастингс және Илон Маск сияқты шабыттандырушы көшбасшылар біздің ең үлкен қолдаушыларымыз бен жақтаушыларымызға айналды. Бұл жолдың сәтті болғаны соншалық, біздің команда арасында «бізге білім беру арқылы адамзатты өзге планеталықтармен алғашқы байланысқа дайындау үшін мейірімді жатпланеталықтар көмектесіп жатқан шығар» деген ішкі әзіл пайда болды.
Бұл әңгіме OpenAI-дан Сэм Альтман мен Грег Брокман маған сапарымның әрбір кезеңін бір-бірімен байланыстыратын технологияны ұсынған кезде одан сайын нығая түсті. GPT-4 көптеген адамдар мен компаниялардың көпжылдық инновацияларына негізделген еді, бірақ бұл менің түс көріп жатқаныма (немесе симуляцияда өмір сүріп жатқаныма) күмәндандырған алғашқы AI технологиясы болды. Ол 1994 жылы AI зерттеушісі болуды армандаған Салдың өз өмірінде болады деп елестете де алмаған деңгейінен асып түсті. Ең бастысы, бұл кез келген адамға, кез келген жерде шын мәнінде әлемдік деңгейдегі білім беру мақсатымызға жету үшін жетіспейтін бөлік болды. Мен қазір AI зерттеушісі болу қаншалықты қызықты болса, бұл технологияның адам әлеуетін арттыруға қалай көмектесетінін ойлау одан да қызықты екенін түсіндім.
Бұл жеңіл қарайтын нәрсе емес; мұнда нақты шұғылдық бар. Бұл технология бізді тұтастай алғанда әлдеқайда өнімді еткенімен, көптеген салалар мен жұмыс орындарын ығыстыру немесе бұзу әлеуетіне де ие. Дәстүрлі еңбек пирамидасы — төменгі қабатында біліктілігі төмен қол еңбегі, ортаңғы қабатында бюрократиялық «ақ жағалы» жұмыс орындары, ал жоғарғы жағында жоғары білікті интеллектуалды еңбек пен кәсіпкерлік орналасқан құрылым — енді жарамсыз. Робототехника, соның ішінде өзін-өзі басқаратын көліктер мен жүк көліктері, төменгі қабаттағы адамдардың қажеттілігін күрт азайтады. Генеративті AI ортаңғы, «ақ жағалы» қабаттың жұмысының үлкен бөлігін, тіпті бүгінгі ең білікті кәсіптердің кейбір бөліктерін де орындай алады. Барлық өнімділік пен байлық дәстүрлі еңбек пирамидасының ең жоғарғы жағына ғана жиналып, Силикон алқабында шоғырланған, ал басқалары жұмыссыз қалған қоғам тұрақты болмайды. Бұл байлықты жаппай қайта бөлу әрекеттеріне әкелуі мүмкін. Бұл сценарий дистопиялық болып табылады, өйткені адамдардың көбі жәрдемақы іздемейді. Керісінше, олар мақсатты сезінгісі келеді және әлемге үлес қосып жатқанын сезгісі келеді.
Нағыз шешім — сол еңбек пирамидасын төңкеру, сонда адамдардың көпшілігі жоғарғы деңгейде жұмыс істей алады және AI мен басқа технологияларды өздерінің өнімділігі мен кәсіпкерлігі үшін пайдаланады. Мұны жүзеге асырудың жалғыз жолы — алдағы ондаған жылдар ішінде адамзаттың үлкен бөлігінің дағдыларын арттыру үшін дәл осы AI технологиясын қолдану.
«Жұлдызды жол» (Star Trek) әлеміне экономикалық тұрғыдан қарайтындар аз, бірақ бұл бізге жақын арада келуі мүмкін әлемге терезе ашады. Барлық классикалық экономика тапшылық түсінігіне негізделген — яғни, кез келген нәрсе бәріне бірдей жете бермейді. Соған байланысты біз тауарларды, қызметтер мен ресурстарды ең жоғары пайда әкелетін жерге бөлу үшін нарықтар мен баға белгілеуді пайдаланамыз. Алайда, «Жұлдызды жол» әлемінде тапшылық аз. Технология қоғамға кез келген тағамды жасауға, көзді ашып-жұмғанша мыңдаған мильге тасымалдануға, жарық жылдарында байланысуға және жұлдыздар арасында саяхаттауға мүмкіндік берді. Ол әлемдегі барлық адамзат осы игілікке қатыса алуы үшін толық білім алған. Әркім — зерттеуші, инженер, суретші, дәрігер немесе кеңесші. Генеративті AI біздің қоғамымыздың да осыған ұқсас төмен тапшылық немесе жоғары молшылық деңгейіне жетуіне мүмкіндік береді. Бізде «Жұлдызды жол» утопиясына жетуге деген ерік-жігер бар ма?
Егер бізде мұндай жігер болмаса, қоғамдар барған сайын популизмнің құрбанына айналады. Уақыты бар, бірақ мақсаты немесе өмірлік мәні жоқ адамдар өздеріне де, өзгелерге де жақсылық әкелмейді. Олар демагогтардың идеяларына тез сенгіш келеді. Генеративті AI ойдан шығарылған видеолар мен суреттер арқылы «жалған жаңалықтарды» күшейту арқылы бізді осы жағымсыз бағытқа итермелеу үшін қолданылуы мүмкін. Оны үкіметтер өз халқын Джордж Оруэллдің «1984» шығармасында елестеткеннен де қатаң бақылау үшін пайдалана алады. Ондаған жылдар бойы қала ішіне камералар мен сенсорлар орнату, телефондарды тыңдау мүмкін болды, бірақ барлық ақпаратты қадағалау және одан мағына шығару қиын еді. AI жақын арада мемлекеттің көзіне бағынбаушылық болып көрінетін кез келген жазбаны немесе бақылауды анықтай алады. Үлкен аға (Big Brother) тек бақылап қана қоймайды, сонымен бірге бәрін түсінетін болады.
Тиісті қарсы шаралар мен AI сауаттылығы болмаса, адамдар барған сайын күрделене түсетін алаяқтықтың құрбаны болады. Жақын болашақта отбасы мүшесіне ұқсайтын біреуден телефон соғылып немесе видео қоңырау шалынып, оның қиын жағдайға тап болғанын айтып, ақша аударуды сұрауын күтіңіз.
AI ұлттық қауіпсіздікте де маңызды рөл атқаратын болады. Сыртқы жаулар осы технологияны қолдана отырып, инфрақұрылымға күрделі шабуылдар жасау мүмкіндігіне ие болады — бұл шабуылдар адамдарды манипуляциялауды да қамтуы мүмкін. Банктен ақшаларын алу үшін кезекте тұрған адамдардың AI арқылы жасалған суреттері әлеуметтік желілерде тарап, банк жүйесінде дүрбелең тудыруы мүмкін. Мемлекеттік және мемлекеттік емес субъектілер сайлауларымыздың нәтижесіне әсер ету және қоғамымызды іріту үшін әлеуметтік желілерде генеративті AI-ды пайдаланады. Болашақтың шайқастарындағы ең үздік тактиктер адамдар емес, AI болуы ықтимал.
Осы нақты қауіптер кейбіреулерді инновацияны баяулатуға шақыруға итермелеуі мүмкін. Шынымды айтсам, оның даму қарқыны менің де басымды айналдырады. Бірақ жын құмырадан шығып кетті, ал қаскөйлер біз қалағандықтан ғана тоқтай салмайды. Бүгінде ізгі ниеттілердің басымдығы бар, бірақ бұл шын мәнінде бәйге. Әрбір қауіпке қарсы шара — баяулау емес; бұл бостандықты қолдайтындар мен адамзаттың әлеуетін арттырушылардың хаос пен деспотизм жағындағыларға қарағанда жақсырақ AI-ға ие болуын қамтамасыз ету.
Бұл сәт біз үшін экзистенциалды қауіп немесе экзистенциалды мүмкіндік болуы мүмкін. Адамдардың бұл технологиялық секірістің нені білдіретінінен қорқуға да, үміттенуге де толық құқығы бар. Алайда, мен біздің тағдырымыз тиын тастаумен шешіледі деп ойламаймын. Керісінше, әрқайсымыз AI-ды болашақта қалай қолданатынымыз туралы шешім қабылдаудың белсенді қатысушысымыз. Егер біз қорқынышпен әрекет етсек, ережеге бағынушылар кідіруі мүмкін, бірақ тоталитарлық үкіметтерден бастап қылмыстық ұйымдарға дейінгі ереже бұзушылар AI дамытуды жеделдете түседі. «Жұлдызды жол» утопиясына жақындауымыздың жалғыз жолы — үлкен тілдік модельдерді қоғам игілігі үшін пайдалануға бар күшімізді салу.
Бұл жаттығу емес: генеративті AI біздің өмірімізге енді. AI цунамиі жағалаудан кейін шегінді және ол енді бізге қарай екпінмен келе жатыр. Одан қашу немесе оның толқынына міну таңдауы тұрғанда, мен қоқысқа соғылып қалмау үшін тиісті сақтық шараларын сақтай отырып, оған батыл секіру керек деп есептеймін.
Осы технологияны жауапкершілікпен пайдалануды қамтамасыз ету — әрқайсымыздың міндетіміз. Бұл әзірлеушілер ретінде біз балаларымызды қорғау үшін қажетті шектеулер қоюымыз керек дегенді білдіреді. Мәселелер туындаған кезде біз ереже бұзушыларға басымдық бермейтін тиімді ережелерді қолдануымыз керек. Сонымен қатар, біз өз күш-жігерімізді жеделдетіп, технологияны дұрыс ниетпен және дұрыс педагогикамен дамытып жатқанымызға сенімді болуымыз керек. Бұл бізге адамзаттың мақсаты мен әлеуетін арттыруды жеделдетуге мүмкіндік береді. Келіңіздер, AI-ды адамзат үшін жаңа алтын дәуір жасау үшін қолданайық, ол уақыт бүгінгі күнді қараңғылық дәуірі сияқты етіп көрсететін болады. Менің көзқарасым бойынша, бұдан артық шабыттандыратын және маңызды ештеңе жоқ.
Алғыс хаттар
Осы сапардың әрбір қадамында қолдау көрсеткен ең үздік өмірлік серігім — Умайма Марвиге алғыс айтамын.
Мені күн сайын өзімді және әлемді біршама жақсартуға шабыттандыратын Имран, Дия және Азадқа рақмет. Мені жалғызбасты ана ретінде тәрбиелеп, қиындықтарға төтеп беруді үйреткен Масуда Ханға. Менің алғашқы ұстазым әрі тәлімгерім болған Фарах Ханға. Керемет ене, тыңдарман әрі дос болғаны үшін Насим Марвиге. Кітап жазу барысында жанымда болған Поллиге.
Осының бәріне негіз қалауға көмектескен Надия, Арман, Али, Азад және Назрат Рахманға. Мен Khan Academy-мен айналысып жүргенде маған қолдау көрсеткен керемет бастық әрі тәлімгер Дэн Вольге.
Басынан бастап осы талпынысқа сеніп, қолдау көрсеткен Энн (біздің кеңес төрайымымыз) және Джон Доеррге.
Оны нақты ұйымға айналдыруға көмектескен Шантану Синха, Бен Каменс, Джейсон Рософф және Билал Мушаррафқа.
Билл Гейтс, Рид Хастингс, Илон Маск, Марк Бениофф, Эрик Шмидт, Сатья Наделла, Сундар Пичаи, Джеб Буш және басқа да көптеген қолдаушылар мен тәлімгерлерге үлкен алғыс.
Осы AI сапарында серіктес болған Грег Брокманға, Сэм Альтманға және Джессика Шихке.
Khan Academy-дің барлық командасына, инженерлеріне, дизайнерлеріне және мазмұн жасаушыларына алғыс айтамын.
Осы істің жүзеге асуына қайырымдылық жасаған жүздеген мың адамға және өздерін жетілдіру үшін Khan Academy-ді таңдаған жүздеген миллион оқушыларға, ата-аналарға және мұғалімдерге рақмет.
Соңғысы, бірақ маңыздысы: адамзатты алғашқы байланысқа дайындауға көмектесіп жатқан мейірімді жатпланеталықтарға рақмет. Алға!
Journal of Medical Internet Research: Alaa Ali Abd-Alrazaq және т. б. , “Effectiveness and Safety of Using Chatbots to Improve Mental Health: Systematic Review and Meta-analysis,” Journal of Medical Internet Research 22, № 7 (шілде 2020), doi:10. 2196/16021.
МӘТІНДЕГІ СІЛТЕМЕГЕ ӨТУ
V бөлім: Балаларды қауіпсіздікте сақтау
Жалған ақпарат белең алған заманда: Philip N. Howard және т. б. , “Digital Misinformation/Disinformation and Children,” UNICEF Office of Global Insight and Policy, тамыз 2021, www. unicef. org/globalinsight/media/2096/file/UNICEF-Global-Insight-Digital-Mis-Disinformation-and-Children-2021. pdf.
МӘТІНДЕГІ СІЛТЕМЕГЕ ӨТУ
Психикалық денсаулықтың көптеген өлшемдері: Jon D. Elhai және т. б. , “Problematic Smartphone Use: A Conceptual Overview and Systemic Review of Relations with Anxiety and Depression Psychopathology,” Journal of Affective Disorders 207 (2017), www. sciencedirect. com/science/article/abs/pii/S0165032716303196? via%3Dihub.
МӘТІНДЕГІ СІЛТЕМЕГЕ ӨТУ
Осы нәрселердің көбі: Steven Pinker, “The Media Exaggerates Negative News. This Distortion Has Consequences,” Guardian, 17 ақпан, 2018, www. theguardian. com/commentisfree/2018/feb/17/steven-pinker-media-negative-news.
МӘТІНДЕГІ СІЛТЕМЕГЕ ӨТУ
Балалар психологиясы саласындағы зерттеулер: Tom Huddleston Jr. , “Ivy League Child Psychologist: Let Your Kid Use ChatGPT—But Only If You Do These 3 Things First,” CNBC, 20 шілде, 2023, https://www. cnbc. com/2023/07/29/ivy-league-child-psychologist-how-parents-can-help-kids-use-ai-safely. html.
МӘТІНДЕГІ СІЛТЕМЕГЕ ӨТУ
VI бөлім: Жасанды интеллект дәуіріндегі оқыту
Сол уақыттың 49 пайызы: Ileana Najarro, “Here’s How Many Hours a Week Teachers Work,” EducationWeek, 14 сәуір, 2022, https://www. edweek. org/teaching-learning/heres-how-many-hours-a-week-teachers-work/2022/04.
МӘТІНДЕГІ СІЛТЕМЕГЕ ӨТУ
2021 жылғы Inside Higher Ed мәліметтеріне сәйкес: Melissa Ezarik, “Shades of Gray on Student Cheating,” Inside Higher Ed, 6 желтоқсан, 2021, https://www. insidehighered. com/news/2021/12/07/what-students-see-cheating-and-how-allegations-are-handled.
МӘТІНДЕГІ СІЛТЕМЕГЕ ӨТУ
Тағы бір Inside Higher Ed: Johanna Alonso, “In Proctoring Debate, Stanford Faculty Takes ‘Nuclear Option,’ ” Inside Higher Ed, 5 мамыр, 2023, https://www. insidehighered. com/news/students/academics/2023/05/05/proctoring-debate-stanford-faculty-takes-nuclear-option.
МӘТІНДЕГІ СІЛТЕМЕГЕ ӨТУ
2023 жылғы сауалнамаға сәйкес: Ryan McElroy және Evan Weiss, “Zeitgeist 5. 0,” The Middlebury Campus, мамыр 2023, https://www. middleburycampus. com/article/2023/05/zeitgeist-5-0.
МӘТІНДЕГІ СІЛТЕМЕГЕ ӨТУ
Дебра Затцтың айтуынша: Chelcey Adami, “Faculty Senate Approves Changes to Honor Code, Judicial Charter,” StanfordReport, 27 сәуір, 2023, https://news. stanford. edu/report/2023/04/27/faculty-senate-approves-changes-honor-code-judicial-charter/.
МӘТІНДЕГІ СІЛТЕМЕГЕ ӨТУ
The New York Times сипаттаған: Farah Stockman және Carlos Mureithi, “Cheating, Inc. : How Writing Papers for American College Students Has Become a Lucrative Profession Overseas,” New York Times, 7 қыркүйек, 2019, https://www. nytimes. com/2019/09/07/us/college-cheating-papers. html.
МӘТІНДЕГІ СІЛТЕМЕГЕ ӨТУ
VII бөлім: ЖАҺАНДЫҚ СЫНЫП
2004 жылғы ЮНЕСКО зерттеуі: Nazmul Chaudhury және т. б. , “Teacher Absence in India: A Snapshot,” UNESCO’s International Institute for Educational Planning, 2004, https://etico. iiep. unesco. org/en/teacher-absence-india-snapshot#:~:text=25%25%20of%20teachers%20were%20absent,concentrated%20in%20the%20poorer%20states.
МӘТІНДЕГІ СІЛТЕМЕГЕ ӨТУ
VIII бөлім: ЖИ, бағалау және оқуға қабылдау
«қатысқан студенттер»: “Elevating Math Scores: The Ongoing Success of MAP Accelerator,” Khan Academy, 2022, https://blog. khanacademy. org/wp-content/uploads/2023/09/MAP_Accelerator_21_22_Brief-1. pdf.
МӘТІНДЕГІ СІЛТЕМЕГЕ ӨТУ
Түлектер-интервьюерлер берді: Anemona Hartocollis, “Harvard Rated Asian-American Applicants Lower on Personality Traits, Suit Says,” New York Times, 15 маусым, 2018, https://www. nytimes. com/2018/06/15/us/harvard-asian-enrollment-applicants. html.
МӘТІНДЕГІ СІЛТЕМЕГЕ ӨТУ
IX бөлім: Жұмыс және алда не күтіп тұр
Алғашқы бақыланатын зерттеулер: Michael Chui, “Forward Thinking on the Brave New World of Generative AI with Ethan Mollick,” McKinsey Global Institute, 31 мамыр, 2023, www. mckinsey. com/mgi/forward-thinking/forward-thinking-on-the-brave-new-world-of-generative-ai-with-ethan-mollick.
МӘТІНДЕГІ СІЛТЕМЕГЕ ӨТУ
OceanofPDF. com
Автор туралы
Салман Хан — кез келген адамға, кез келген жерде тегін, әлемдік деңгейдегі білім беру миссиясын алға қойған Khan Academy коммерциялық емес ұйымының негізін қалаушысы әрі бас директоры. Оның YouTube-тегі сабақтары оқу процесіне жаңа серпін беріп, бүкіл әлем бойынша миллиардтаған қаралым жинады. Time журналының нұсқасы бойынша «Әлемдегі ең ықпалды 100 адамның» бірі ретінде танылған Хан, сонымен қатар schoolhouse. world, Khan Lab School және Khan World School жобаларының негізін қалаушысы және «The One World Schoolhouse» кітабының авторы.
* Жер шары халқының шамамен 65 пайызы интернетке қосылу мүмкіндігіне ие (бірақ бұл көрсеткіш әртүрлі елдер мен аймақтарда айтарлықтай ерекшеленеді) және әлем халқының жартысынан астамы смартфонға ие.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру