Иә, бар бол, бауырым! Жортқанда жолың бола бергей, жолбарысым!
Әбіш КЕКІЛБАЙҰЛЫ.

* * *
Тынышыңды алам мен Сенің,
Сенің де,
Сенің,

Сенің де –
шығармай жырдың ел-селін,
тарқамас менің шерім де!
Кетуім үшін ұққызып,

ақтарып, төгіп барымды, –
тынышыңды алам мен сенің,
байлаулы жатқан бүк түсіп
үргізіп телефоныңды.

Өлеңді сенен іздедім! –
сөйлей де сөйлей далаға
қаңсып бір қалған қызыл тіл
жапырақ құсап күздегі

таңдайды жатса сабалап.
Деме сен маған кеш жүрсің!–
өлеңмен ертіп ақпанды,
тынышыңды алсам мезгілсіз,

құлаштап ұрып қақпаңды.
Тынышыңды алам, Тау, Дала,
Теңіздер,
Желдер,

Ормандар!
Жатпастан санап саудалап
не берсең, ала беретін
үміттей терең дорбам бар!

Миллион рет күніне
қайғыға,
мұңға түсірген
танышыңды алам, дүние,

Жатты үзіліп телеграфтың бір сымы,
жатты үзіліп қан тамыры әлемнің.
Шыр айналған уақыттың ұршығы
қалды осында тұншығып.

қайдасыңдар, жетіңдерші тезірек!
Дәрігерлердей
жалғаңдаршы телеграфтың сымдарын, –
жалғаңдаршы қан тамырын әлемнің.

Жараланды дүние!
Қайдасыңдар,
жетіңдерші тезірек.
Бір тамырын берейін мен суырып

осынау сүмбіл денемнің,
жалғаңдаршы қан тамырын әлемнің.
Сымдар, сымдар кеңістікті әжімдеп
дүниенің денесіне оралған

үзілді ме дауылдардан, бораннан;
суырылып құйылғанда жан-жақтан
жіп-жіңішке өне бойын аралап
қайғылы бір хабар өткен кезінде

үзілді ме алапат бір салмақтан.
Жалғаңдаршы тезірек!
Дүние тұр құшағында қауіптің,
бұрқ етердей кетсе егер сәл ауытқып,

Бағаналар сирағына жармасып,
жалғаңдаршы тезірек!
Бал тыныштық тұру үшін қозғалмай
барлық ел, барлық адамзат

бір-бірімен жату керек жалғасып,
бір-біріне қарау керек көз жазбай!

Қойсам да мейлі бөлшектеп,
минуттар менен секундқа,
бір күнгі жүрер жолымды, –
қол сағат мені сол сәтте

бауымен қысып қолымды
ап кетер:
енді жетед деп,
театр, кино, парк пен

тойларға қарай жетектеп.
Қоймастан мені онымен
шақырар бірі тағы да,
мұнараларға шығып ап, –

минуттың ұзын қолымен
әр сағат сайын бір бұлғап.
Ормандай ойлы теңселген
өлеңім жатса аптыққан, –

үйімнен,
жиын, кеңседен
қуады бірі тақ-тұқтап.
Әр секундты қағып бір,

кете алмайтындай әрі аттап,
маятниктер де теңселер
шалдыққан шаршап Уақыттың
тілдері құсап салақтап.

Күлдіріп ойға батырып,
шарлатып маған бар жақты,
жетектеп, қуып, шақырып,
сағаттар мені шаршатты.

Ал егер кейде жалығып,
жып-жылы жұмсақ төсекте
аялап бақсам жанымды,
соғардай бәрі жабылып

ақырғы сағаттарымды!
* * *
Тыныстап, кейде тұншығып,
шыңдарға қарай тартамыз, –

момақан ғана тіршілік
қым-қуыт шайқас, арпалыс.
Асығыс ұшып әуелеп,
дүрліге көшіп жүр ағып –

реактивті самолет
аспанның шаңын шығарып.
Кетсе тек шабыт бір есіп
ақиық ақын сабазға, –

қаламның сүйрік ұшына
қырық екі әріп ілесіп,
жүгірер аппақ қағазда.
Үзіліп әнін созғанда

табиғат тартқан дастаннан,
құйқылжып барып бозторғай
кетердей тамып аспаннан, –
ән етіп әр бір тынысын

ақтарып бәрін бүкпесіз,
шығып ап көкке күн ұзын
шырқайды үтір, нүктесіз.
Кім жатсын жылы төсекте,

бүгінен түскен асықтай,
момақан тірлік десек те
тұра алмас, сірә, асықпай, –
қап-қара түнді жарып кеп,

зымырап ұшса ентелеп,
ертеңге қарай қара Жер
кеңістікпенен дөңгелеп!
* * *

Үлгеру керек бәріне!
Еліріп босқа есіңнен танып емінбей,
көз сүзбей гүлге, көктемге,
көшеге, баққа, аспанға, —

ілесу үшін осынау шулы өмірге
бағынбастан жазу керек өлеңді
графикке,
режимге,

жоспарға.
Жазу керек
әуезге толы дауысын күзгі құстардың
түстікке қарай тартатын шұбап, қайқайып,

жұмысшы бұлшық еттерін
балғаны соққан созылып барып шалқайып,
өзеннің,
көлдің,

жапырақтардың тынысын,
алаңсыз жүрген сәбидің қүмбыл үні мен
қойшының түнгі айқайын.
Жазу керек

осынау қатал өмірден
өзгеше жұмсақ,
өзгеше жеңіл сөз күтпей.
Қалса да сенің кеудеңде

дерт болып қатқан мұң тұнып,
шатырлап сынған аспанда
найзағайлардай бұлқынып
үлгеру керек бәріне

телеграфтардағы тездікпен.
Сыпырып тастап шүмектеп аққан теріңді
жазу керек
қалдырмай әр дем, әр үнді,

шегі жоқ шетсіз мезгілдің
қуатын, күшін, түр-түсін.
Жатуы керек, әйтеуір,
соңғы бір жазған жырыңда

осынау шулы өмірдің
соңғы бір күрсінісі мен
соңғы бір жарқын күлкісі!
* * *

Балада да,
алпысқа келген қартта да,
кедейде де жүретін ылғи от қармап,
хандарда да отырған тажал тақтарда,

қорқақта да жататын жалғыз бас бұғып,
батырда да қайратын жүрген тасқа ұрып,
ақында да кеудесін кескен жас тіліп, –
мейлі олар сапарласын

тауларды,
шөлді,
теңізді,
мейлі олардың тұрағы болсын

құлаңдар жортпас құла түз,
бірдей екен бәрінің де қызуы –
36 градус.
Елу градус

қақаған боран Сібірде сыңсып соқпасын,
елу градус
шыжыған ыстық түстікте қаңсып қақтасын,
дегенмен бірақ туасы

Жатпайды екен өзгеріп
адамның температурасы.
36 градустың қызуы:
қайната алмас суыңды,

бу ете алмас көліңді,
балқыта алмас темірді,
тұтата алмас көмірді.
Дегенменен, бір тәуліктің ішінде

мың сан жылап,
мың сан рет тойлаған,
мың сан рет ашкөзденіп,
мың сан рет ойлаған

дүние жатыр аласұрып, аунақшып
36 градуста қайнаған.

Батыста, шығыс, күнгейде,
Жүрсе де қиыр шалғайда
Шекараны білмейді
Шекарадағы торғайлар.

Мекенін, сірә, қия ма
Деме сен оны: кетті асып –
Бергі беттегі ұяға
Арғы беттен шөп тасып;

Арғы беттегі ұяға
Бергі беттен шөп тасып –
Жүрсе егер тірлік қамымен
Думан қып шалқар кең жерін

Үлгеріп жатқан бәріне
Табиғат жұмыскерлері.
Бергі беттегі ұяға
Арғы беттен жем іздеп;

Арғы беттегі ұяға
Бергі беттен жем іздеп –
Жүрсе егер тірлік қамымен
Өтті деме ел іздеп –

Өз елім дейді ол бәрін де
Кетпесе шайып теңіз кеп...
Тынбастан бәрі ұшады
Күніне мың кеп, мың өтіп,

Шекараны бұзады
Шекарадағы торғайлар
Тіршілік үшін күресіп!
* * *

Қақырап сынып түскенше
білекпен,
иық,
беліммен

көтерем сені, Туған жер,
осынау өзен, көліңмен,
шөліңмен,
орман,

жеріңмен,
көтерем сені, Туған жер!
Оятып ойды алам да
айқайлап жатқан ағыспен

көтерем сені,
қамалып
көмейде жатқан дауыспен.
Уақыт салып араға,

тұрмастан босқа тыныстап,
көтерем сені
далада,
көшеде,

үйде,
жұмыста.
Ертеңге қалай барам мен
қап қойсам сыртта, қапталда, –

салмағың жатсын, әйтеуір,
қолыма алған қалам мен
арқама салған қаптарда.

Төзімді қамап қамалға
өзіңе енді абай бол!
Алақандай алаңда
қызады келіп волейбол.

Өртеніп,
жанып күйіктен,
ауаға қалқып, асылып,
соғады допты биіктен

құрулы тордан асырып.
Тағы да бір доп соғылды
сілті ауаны сіліккен.
Серпеді кері добыңды

ауаға сүңгіп жігіттер.
Қорғағандай қамалды
қорғайды жерін сан құлап, –
екі жақ жатыр алаңды

кезекпе кезек бомбалап.
Ұмтыла ұшып сабылып,
серпеді допты ізінше, –
доп емес,

бомба жарылып
кетердей жерге түсірсе.
Жігітім,
енді жасқанба!

Сенетін болсаң күшіңе
қайта соқ допты,
аспандат!
Түсірме жерге, түсірме!

Өртеніп,
жанып күніне,
алаулап, шалқып оттардай,
торларын құрып дүние

Шевченко қаласының пионерлері
Шымкент облысынан әкелінген
терек көшеттерін отырғызды.
(Газеттен).

Сарғайған түзді сан жылдап
ораған жасыл желекке,
желпініп шықтың алдымнан,
балауса жерлес теректер.

Аспанның алау күні өртеп,
бойыңды көмген шаңына,
қатқылдау тиді-ау бұл өлке
сендердің табандарыңа.

Тойлаған әр бір жеңісін,
ертеңін күткен сан ойлап,
осынау ел мен жер үшін
шырқалуы керек қалайда, –

бұлқынтқан тулап, қанды ұрып,
Қашаған айтқан өлеңдей,
айқайлап жатқан алқынып
Атырау дауысы денеңде!

Қаңсытып сені жал құммен,
өртейді әлі күн аптап,
шашаңды сүрткен шалғын мен
тамырың тартқан бұлақтар, –

қалды ғой сенен үзіліп
Қаратау қойнауларында,
балауса балғын қызығың
Сарыағаш, Сайрам бағында.

Қатулы аппақ сақалды
келсе де ақпан қыспенен,
жеңе алмас қатер атаулы
түркістандықпыз біз деген.

Өтіне қонып желдердің
толғанар әлі ойланып,
бұтақтарыңда сендердің
Маңғыстау бозторғайлары.

Бойыңнан балғын ән біткен
төгілсін сыңсып, өбектеп,
түстіктік қызу қандықпен,
шырқаңдар жерлес теректер.

Аспан құлап,
түссін мейлі жай кенет,
былқ етпейді желге қарсы бой демеп,
табиғаттың палуаны апай төс

алып дене, ауыр салмақ Бәйтерек.
Қарау үшін айналаға жақсылап,
әлденесін жоғалтқан бір жоқшыдай,
тұрады ылғи шайқап ауыр денесін

бір төбені табанының астына ап.
Бұл аймақта ол көрмеген бар ма адам?!
Бұрылмастан кете алмайды жол да оған.
Бұл өлкеде жоқ та шығар бір құс та

бұтағында ән салмаған, қонбаған.
Қара жерді сілкемін деп тулақтай
күзгі желдер соқса өлкені шулатқан,—
жапырағын ұшырады Бәйтерек

қара жалын сияқты бір будақтап!
Есітсе егер қауіп жайлы сыбысты
сол бір сәтте тұра алмастан тыныс қып
арыс кеуде Бәйтеректің денесін

Нарттанып,
маздап,
толықсып,
шашбауын жинап жарықтың,

құлағанда талықсып
көкжиекке алып күн,
бір алапат басталды, —
түйдек те түйдек төңкеріп,

шабындығында аспанның
шөмеле бұлттар өртеніп!
Аласат құяр ұққанға
не деген сұмдық?

Таңым бар.
Аспанға қашып шыққан ба
жердегі барлық жалындар?!
Көшеді жөңкіп, жел келіп

үрлеген сайын лапылдап,
көк төсін түгел көмкеріп,
арқасы қозған ақындай
төгем деп жаңбыр-өлеңді

түтінсіз жанып булыққан,
Алатау жаққа келеді
өртенген Кешкі Бұлттар.
* * *

Қан тамырларым — ширатқан кендір жіптердей
бунайды келіп, шырмайды буып денемді,
түсердей кесіп мың бөліп
қаттырақ кысса сәл енді.

Көзімнің алды түк көрмей
арадай гүлге шаншылған,
қаламды сығып, қағазға төнем
жүректен

сығымдап тартып өлеңді.
Қан тамырларым — ширатқан кендір жіптердей,
шіреніп тартып, шырмайды буып
денемді.

Мың қамшыдай жосылтса келіп
ысқырып
суырылып шығар
кескекті бір жыр ышқынып.

Қан тамырларым, қинаңдар мені,
азапта,
қинаңдар мені,
босатпа!

Жатқан соң босқа жайғасып
жүректің бұлшық еттерін
қалатын шығар май басып.
Ширатшы мені тау өзендеріндей,

жұдырықтай жиырылып жатқан
Махамбет өлеңдеріндей,
ширатшы мені
ток жүріп жатқан сымдардай,

болмайды екен
семсердей қайта шыңдалмай.
Сөйлеймін сонда тау өзендеріндей бұрқырап,
қалмаспын сонда пайдасын ойлап бас қамның.

Қан тамырларым,
түйілген бұлттай өлеңнің
бұлшық еттерін тілгіле, сілкі, жұлқыла
найзағайларындай аспанның.

* * *
Сақта өзіңді, сақта сен!
Жасыңды төгер жер іздеп,
берілме мұңға, берілме.

Тұратын күтіп сені іздеп
керексің мынау өмірге.
Сақта өзіңді, сақта сен!
Өмір бар сенде,

сондықтан
өзіңді-өзің көтер де,
ізіңді жауға аңдытпай
алып шық қауіп-қатерден.

Дүрмекке емес,
сенделіп
жүретін күнде жүз тойлап,
тірлікке керек сендегі

отыз жастағы күш-қайрат.
Тау менен дала, орманның,
жапырақтардың үнінен,
жабайы өлке, жондардың

қырмызы мың сан гүлінен,
жүректен, өзек, жанардан,
дәндерден, тұқым, ұрықтан,
аспаннан, жерден жаралған

өлең бар сенде – ұмытпа!
Сақта өзіңді, сақта сен.
Қорықпа, қайтпа, сескенбе.
(Дегенмен, керек ұққаның).

Жойқын бір төбелестерде
шық өзіңді құтқарып.
Қатал бол енді темірдей,
өшіп сен кетпе бір күні, –

өлімің емес өмірге,
тірлігің керек, тірлігің.
Сақта өзіңді, сақта сен!

Алыс шақырымдар...
Алыс шақырымдар... –
төзетін аяз, аптабым,
баратын өлке, жондарым,

қиналып шығар соқпағым,
ұйқысыз темір жолдарым.
Шақырымдар,
шақырыңдар.

Зымырап ұшқан шағымда
жерім бар болса ашпаған,
мен зулап келе жатқанда,
ақ жолақ шлагбаумдар,

жолымды кесіп тастама...
Жетейін алып-ұшып мен,
өтейін сансыз өткелден, –
бәрінен қолды үзіп мен

пойызбен, кеме, таксимен,
ақиық самолеттермен.
Сапар қып жылдың сан айын,
жыр сыйлап жас пен қарттарға,

аялдамаларға барайын,
қонайын аэропорттарға.
Шақырымдар,
шақырыңдар!

Сананы сансыз жұлқылап
жарылар сел боп ағынан,
ұшайын жұмбақ, құпия
жырлардың жұлдыздарына.

Шақырымдар,
шақырыңдар!

Тұнгі трасса.
Күзгі жел ұлиды қасқырдай.
Сақ болшы, кезекші ГАИ мен
көрсеткіш бағандар,

жол бойын күзеткен...
Дірілдеп жылдамдық астында
шіреніп үзілер ішектей
жатады

түнгі
трасса.
Қарт шофер
баранка шеңберін сығымдап

қарайды
сақ болу керек деп,
қарайды
көзіне от толып,—

кетердей түнгі жол,
кенеттен,
жалт беріп,
жоқ болып.

Мен-дағы қараймын,
(толқытпа ойымды бөгде елес)
бір қауіп көмейді тіреп тұр.
Түнгі трасса,

жерде емес
жатқандай
үстінде
жүректің.

(Қандай бір күн болсын,
қандай бір түн болсын:
бұлтты шерлі көк нөсермен
жатса да сойғылап Жерді кеп,

қатерлі бұрылыс,
қауіпті көпірдің аузында
шығамын алдыңнан,
ессіз жылдамдық,

көрсеткіш бағана, белгі боп.)
Жатады түнгі жол
тағы да алысқа сүйре деп,
толтырып денесін үндерге,

қадалып қап-қара инедей
сүңгиді қап-қара түндерге.
Трасса үстінде
от біткен

ағады бағыттан өзгермей,
оңға да, солға да —
түсетін қағазға
сөздердей

Жасқаншақ, жалтақты
жігерге өртеткіз.
Өйткені біз деген
ертеңге ынтықпыз,

өткенге ертекпіз,
бүгінге шындықпыз.
Шөл қысып қуарған
жаңғыртып даланы,

арқалап келеміз
тұтас бір қаланы.
Денені талдырып
шалдықсақ терлеп бір,

сүртеді маңдайды
күс қолы еңбектің.
Біз үшін
тыныштық – басты ұран.

Туған батырмыз
аңыз бен дастаннан.
Шығып жатамыз
жердің астынан,

Түсіп жатамыз
Айдан, Аспаннан.
Тауып тұрамыз
жұмбақ түйіннен

болашақ таңдарын.
...Қағып тұрамыз
жұмыс киімнен
жер менен космос шаңдарын.

* * *
Жұмсақ та шығар-ау
тас бұдан! –
дегендей: ұшырам,

жоқ қылам –
ішімнен,
иектің астынан
тиеді есалаң соққылар!

Ғайыптан сау қалсам, тап бұдан
кетем де жалт беріп,
бұғып мен,
келесі келетін соққыдан

қорғанам қолыммен,
иықпен.
Қорғанам,
деме сен: батты ма?

Төтеп те бере алам
жүректен тиетін соққыға.
Бүгінде соқпайды білекпен.
(Білектің күні өткен).

Соққылар тиеді жалаңаш жүректен.
Қорғайсың жүректі,
жүректі алады еңсеріп.
бойында сусылдап шапшып қан,

Тұруға болмайды
құр босқа теңселіп,
боксерлер ұратын қапшықтай.
Үмітті,

арманды,
тілекті
сындырып тастайтын күйікпен,
өмірдің соққыларынан

қорғап қалу мүмкін емес жүректі
бойыңмен,
қолыңмен,
иықпен!

Тастамай қашан да
қаламды,
қайланы,
күректі,

шаршап бір шалдығып күндікке
қорғауың мүмкін тек жүректі
тірлікпен,
күреспен,

шындықпен.
* * *
Жүректей жалаңаш көк төсте
шыңдалып,

шындықпен беттескен,
тұр мынау өмірге
бір өлең...
бір өлең жетпестен.

Ақындар,
қалай да бір өлең құраңдар
зат есім,
сын есім,

етістік,
одағай, үстеу мен шылаудан!
Қалай да бір өлең құраңдар,
жұрт оқып шығатын құмардан.

Дауысы қайланың,
балғаның
өлеңді соққанда жаңғыртып,
көтере алмастан салмағын.

қамырдай иленсін
бос сөздер тармағы.
Өрекпіп баса алмай толғағын
жатсыншы демігіп,

алқынып,
долданып
бір өлең...
бір өлең

шығара алмастан
өкпенің бар тыныс жолдары.
Тасыған өзендей тулап қан,
ағылсын десеңдер жүректен

бунақтар,
екпіндер,
шумақтар,
өлеңнің тілінде

өзгеше шулап қал.
Әйтеуір,
кәрің бар, жасың бар
бір шумақ болса да

бір өлең жазыңдар!
Жүректей жалаңаш көк төсте
шыңдалып,
шындықпен беттескен,

тұр мынау өмірге
бір өлең...
Бір өлең жетпестен.
* * *

Сөйлей алмай, жаншылып зіл батпанға
ақтарылмай кеудеде сыр жатқанда:
еңсені езіп тұнжырап ертелі-кеш
күзгі түндей ап-ауыр мұң батқанда;

Жосылтқанда өмірдің сойылы ұрып
қалған кезде намысым майырылып;
немесе бір немкетті бос сөз үшін
жалғыз қалсам досымнан айырылып;

жабылғанда бәрі кеп қамап, езіп
таба алмасам шығатын, жабар есік –
табиғатқа армансыз айтайын деп
кетем үнсіз тау кезіп,

дала кезіп.
Жатпастан-ақ жаныма кінә тағып
шалғынға орап алдына ол құлатады –
желі келіп көзімнің жасын сүртіп,

жапырағы сипалап жұбатады...
* * *
Шықпастан қалған үндерді
жүректі мәңгі мекендеп,

аспанға құлақ түргем-ді
аққулар айтар ма екен деп?!
Жұтынып, сыңсып болғаны
айта алмады ол-дағы.

Жататын қайғы, шер іздеп,
кеудесін шайқап көтерген
қарадым көкбет теңізге
толқындар айтар ма екен деп?!

Жартасқа шапшып болғаны
айта алмады ол-дағы.
Ыңырсып соғып ырғағын
жататын қауіп-қатерде,

жападан жалғыз тыңдадым
ормандар айтар ма екен деп?!
Желменен шулап болғаны
айта алмады ол-дағы.

Кетемін үнсіз күніне
мезгілді ғана мекендеп, –
қашан бұл тұйық дүние
шешіліп сөйлер екен деп!

* * *
Біздер үшін таусылған жоқ әлі күн,
таусылмаса бітпегені жарығың.
Өмір қысқа деп ойлайды –

кім болсын –
жиырма, мейлі,
жүз жасасын бәрі бір.
Жазылмас ед тірлік жайлы өлең де,

суыр еді, махаббат та денең де.
Өзге түгіл,
өзі үшін күреспес
өмір ұзақ деп ойласа егер де.

Өмір қысқа болған соң ба,
арқамыз
ауыр жүктен қайысқанша артамыз.
өмір қысқа.

Сондықтан да тіршілік
алыс-жұлыс,
шалыс-шайқас,
арпалыс.

Содан ба екен бір жалыңдап, бір өшіп,
жатыр бәрі тайталасып, тіресіп, –
жүйріктердей жүз метрге жүгірген
секундтардың бөлігінде күресіп.

* * *
Тіл ұшына келіп-кетіп тұр бір сөз.
Шашып-төгіп алардаймын бір күлсем.
Жұлдыздардай, түнді түрткен тыншымай

тіл ұшына келіп-кетіп тұр бір сөз.
Жаңбыр болып шелекте де, құй, кәне,
деген кезде түк жаза алмай тұрғаны,
аттап баспай ақ қағаздың үстінде,

қаздаңдаған қаламымның сирағы.
Түк шығара алмаспын-ау енді өксіп,
тербетсе енді сол сөз бізді тербетсін.
Сол сөзді іздеп жата алмаймын төсекте

соқыр ішек түйілгендей дөңбекшіп.
Сол сөзді мен ақтармасам, ашпасам
өлең жазбай кетердеймін тас қашап.
Тамып кетсе тіл ұшынан,

ал егер
бүкіл дүние сөйлейтіндей басқаша!
* * *
Гүлдер!

Гүлдер!
аялап дала күткен.
Үзбе оларды!
Қара тек, жаңа үмітпен,

сол гүлдердің ернінен
тәттілікті
жинай-жинай тауысты-ау ара біткен.
Ызыңдаса арадан мың үн қалқып,

жүре берер жүректен жырың балқып,
үзілдіріп гүлдердің тал бойынан,
шымырлатып сорса егер шырын тартып.
Ұясына араның салсам бүлік

жон арқама тілдерін шаншар қуып.
Қорыққанмен амал жоқ,
бал құрғырың
таңдайымды барады тамсаңдырып.

Не болса да көндім деп салып басты,
ақырында шыдамай бұтақтағы
балға толы ұяны алып қаштым!
Пәлекетке дәл мұндай жан шыдар ма

айдалаға түк көрмей қаша бердім,
мың ара кеп инесін шаншығанда.
Бір қуғанға әй-шайға қарата ма,
бір қуғанға ызасын тарата ма, –

бас көтертпей келеді, әлі күнге
балға құмар жанымды ара талап.
* * *
Ертеңге істі аударып

несіне кері шегінем...
Орманға барып,
тау барып
Ескерткіш үшін, Табиғат.

суретке түсем сенімен...
Ақ қайың,
терек,
қарағай,

желменен тулап қанатың,
жырлардай шалқып туындап,
шығарып, күтіп алатын
ағайын,

туыс,
достардай
тұрыңдар қоршап шуылдап.
Тұрыңдар қоршап мені енді,

қарағай,
терек,
ақ қайың,
тигізіп көкке төбемді,

біріңді шетке қақпайын.
Жел тисе шалқып дір еткен
тұрайын сенің ортаңда.
Жапырақ өскен білектер

жатсыншы иық,
арқамда!
Тастарды сілкіп алатын
далаға кетем,

кезем деп
тауларды кесіп ағатын
суретке түсем сендермен,
тау мінез долы өзендер!

Мүмкін ғой бір күн
белдердің
астынан асыл тас тауып,
өзеңді бөгеп,

сендерді –
ақ қайың,
терек,
қарағай,

аралап, қырқып тастауы.
Немесе,
мен де жапанда
адасып жолды таба алмай,

соңғы бір алыс сапардан
қалуым мүмкін оралмай...
Ертеңге істі аударып
несіне кері шегінем...

Орманға барып,
тау барып,
ескерткіш үшін, Табиғат,
суретке түсем сенімен!

* * *
Батыстың тентек желдері,
түстіктің өртең желдері,
шығыстың құрғақ желдері,

терістің бұрқақ желдері,
көптен бір соқпай кеттіңдер
құйынсыз қалды шөлдерім,
иірімсіз қалды көлдерім,

көптен бір соқпай кеттіңдер
тағы да, тағы, кел бері.
Ереуіл тілеп өксіп тұр
жүрегім толғау таппаған,

найзағай осып кетсін бір
бұлттарыңды әкеп төк маған.
Судырап, сыңсып, қалтырап
барады мені жалтақ қып, –

қара суығыңды алып кеп,
сарғайтқан мезгіл сартап қып
жапырақтарымды қағып кет.
Соза алмай семсер-қолымды

шеткері қалдым дүрмектен,
шала боп сөнген шоғымды
сөндірмей қайта үрлеп бер.
Ықтаған сайын ұратын,

қасарып, қайтпай, табандап,
тұқыртып тұншықтыратын
керімсал менен боранды ап
тағы да сынап көр мені.

Тағы да, тағы кел бері,
батыстың тентек желдері,
түстіктің өртең желдері,
шығыстың құрғақ желдері,

терістің бұрқақ желдері.
ӨТКІНШl ЖАҢБЫРДЫҢ ӨЛЕҢІ
Мен өткінші жаңбырмын,
келемін алыс, қиырдан,

сыйым бар, әнім, күйім бар.
Қолдарын бұлғап шақырып,
жете алмай қалды құйыңдар
үстінде шөлейт, жал құмның.

Мен өткінші жаңбырмын,
келемін көшіп теңізден,
бұлттар қашқан сол ізбен.
Бір тамшы суды талғақ қып

сусынын басар ел іздеп
әлі де, әлі қаңғырмын.
Мен өткінші жаңбырмын,
«үп» еткен желге ұшпамын,

ойлаған аптап түз қамын,
бір-екі ауыз сөзі бар,
телеграммалардай қысқамын
қайтарып сөйлер барлығын.

Мен өткінші жаңбырмын,
жаңғырса аспан төбемде
бір мезет мен де төмендеп,
ауа райы бюросы

күтпеген күні келер деп
қас қылып сол күн шалқырмын.
Мен өткінші жаңбырмын,
орманның үстін от етіп,

аспаннан ағып өтетін,
айтылар сөзді ақтарып,
асығыс сөйлеп кететін
мен өткінші жаңбырмын.

Мылқау отыр. Қабағы оның тас түйін.
Сәл қозғалса қос жанары жас құйып
кетердей-ақ,
қадалады алқынып,

белін бүгіп тістенеді басты иіп.
Қадалады ол соғыс жайлы киноға,
(мұндай кезде түртпе оны, тиме оған).
Дүние тұр әлденені айта алмай

көмейіне, кеудесіне сыймаған.
Дүние тұр құлағы бар, тілі бар
жеткізе алмай дымы бітіп, құрыған –
қолын сілтеп, тістелейді ерінін

ұмтылады мылтықтарын жұлып ап...
Естімеді ол...жылқылардың шыңғырып,
құлағанын үзе алмастан шылбырын.
Естімеді ол...

Экранда жұлқынып,
абалаған пулеметтер тұрды үріп.
Естімеді ол,
өңештерін созып ап,

сиренаның жылағанын азынап,
бөбектердің дауысын да,
ананың
аңырап келіп құлағынын қасына...

Естімеді ол,
көрді бірақ барлығын:
бомбаларды,
қорғасын оқ жаңбырын,

қоймадағы жарылысты – бұрқ еткен,
аспанға ұшқан консервілер қалбырын.
Естімеді,
көрді бәрін ол бірақ:

өткен кезде самолеттер бомбалап –
жарықшақтар соғып кеткен денеде
қып-қызыл ет тұрды ілініп, жалбырап.
Бірі соқты қабырғаға өз басын,

бірі жатты құрай алмай сөз басын...
Түсінеді ол бәрін, бәрін, бәрін де
шарасынан көл қып төгіп көз жасын.
Түсінеді ол (арман болсын әр бір үн).

Тек қана ол түсінбейді мәңгілік
адамдардың құлағы бар, тілі бар
түсінбейтінін бір-бірін.

Сағат алты,
кешкі сәт.
Симастан көше, алаңға
шұбырып кетті көш құсап

жұмыстан қайтқан адамдар.
Қуады үнсіз шыңылдап
аялдап қалсаң кішкене,
құлақтар менен мұрыннан

қыршаңқы аяз тістелеп.
Ағаштар үнсіз қалғып бір
киіп ап қардың қолғабын,
қозғауға сілкіп қорқып тұр

ерсілеу созған қолдарын.
Көрінбей кетер бет деген
деміңнен ақ бу атқанда,—
үздіксіз

әрбір өкпеде
жарылыс болып жатқандай.
Асығыс бәрі, асығыс
алардай бәйге —

қай озған.
Асығыс бәрі, асығыс
асықпай көрші аязда!
Асықпай жайлап жүрер де ем

ойламай тоңған құлақты,
тістейді бірақ жүректен
уақыт аяз сияқты.
Жататын жар сап өлкемде

асығу керек көктемге.
Асығу керек Ертеңге.
Асығу керек Өткенге...
Сағат алты,

шағы бұл
мезгілдің зырлар арындап...
Мұнараның қарулы
алпамса ауыр қолында, —

шеңберін шіреп тұр керіп,
қадалар қайда жерім деп,
дірілдеп сағат тілдері
садақтың жебелеріндей.

Мықты болсаң, дауылдар,
кет өшіріп.
Мықты болсаң, жауындар,
кет өшіріп.

Қайырымсыз, қатыгез қара тасқа
сіңіп кеткен қайланың соққысынан
махаббат пен қазақтың екі есімі.
Кімсің сендер –

метрлік әріптермен
аттарыңды қайламен әдіптеген...
Тасқа басқан таңбасын махаббаттың
ежелеп бір оқимын «Әліппедей».

Кімсің сендер –
жаза алған жан арманын.
Аттарың тұр...
сендерді таба алмадым.

Жұмбақ қазір мен үшін тағдырларың
бүгінгінің Қозысы, Баяндары.
Түкпірінде жүректің үн жата ма, –
жарар ма екен мен жазған жыр батаға?!

Ей, Уақыт, қабылда,
қабылдап ал –
келді саған екі жас, бір махаббат.
Күлкіге де, мұңға да тарынбаған

ей, Уақыт, қабылда,
қабылдап ал.
Ете көрші, құдайым,
тек солардың

жүрегін де, жанын да, арын да адал.
Сенем, сенем, сенемін қуатыңа
жібересің құм етіп, уатып-ақ.
Қаhарыңды төкпеші екі жасқа

Уақыт-ай, уақыт, уақыт-ай!
Ғашық болса кім жылап, кезбес кімдер,
ғашық болса өмірден безбес кімдер.
Өтінемін, Уақыт, бүгін енді

Айбаршыңды жылатпа,
Асылбекке
Бекежан мен Қодарды кездестірме!
Жетер енді,

жетеді, жетер енді –
Еңлік пенен Кебектің жаназасын
қалың қазақ қайысып көтергені.
Ерте салып мезгілсіз әжім бетке,

қолын жайып, көл қылып жасын төккен
мақсатына жетпеген махаббат көп,
жетсін енді Айбаршын, Асылбектер.

Жоқ олар әлемдік картада.
Шықпаған атағы асқақтап,
сыймаған тарылған масштабқа;
құмайттан, шөлейттен қашқақтап,

табанын тілдіріп тастаққа –
ағады бозбала қанындай
көктемде – алқынып;
жалынсыз шағымдай

шілдеде тартынып.
Жоқ олар әлемдік картада.
Бар олар Сібірде, Кавказда, Арқада.
Ағады кектей жұлқынып,

қас батыр Қара Жер белінен
қылыштай суырылып.
Күй етіп долданып
арнасын – алқымын,

ұстамай өксігін, солқылын
быт-шыт қып тастарға
ұрады толқынын,
кішкене денесін

күреске толтырып.
Керегі жоқ тіпті оларға
Беделі атақ пен даңқтың.
Картаға түспеген өзендер

бостандық, күрес пен шабыттың
тамыры сияқты
соғып тұр.
* * *

Көкірекке сыймай бұрқап толғанды
образ, ой боп табысып —
ақтарып бәрін сөйлеген
өзеннің, көлдің, орманның

ақкөңіл, адал дауысы!
Түскенде сол үн өлеңге
қалмасын десең түк ұқпай
артық сөз, артық бояусыз

сөйлеуің керек тереңнен
өзен боп,
жел боп,
орман боп,—

тұншықпай, бүкпей, тұтықпай!
Кеудеде кетер күй тасып
қайырып дауысын ұзақтан,—
өлеңнің әрбір ұйқасы

өлеңнің жолын ғана емес
өмірді жатса құшақтап.
Шығатын оқып құмардан
айтуым үшін бір сөзді —

мысқалдап, миллиграмдап
дәлдікті іздеп өлшеген
аптекарьдің
безбеніндей теңселем.

Қамшы боп тиіп
қашқанға
тұқыртып басын қорғалап,
төгілді дейсің аспаннан

ақ жаңбыр шулап,
сорғалап.
Жаз бойы көкке күн ұстап,
кептірген еді тандырдай...

Қуады қуыс-қуысқа,
көшеде бір жан қалдырмай.
Аңызақ сіңіп ысталған,
шайқалтты шуда бақтарды –

бұрылыс-бұрылыстардан,
жүгіріп жеткен ақ жаңбыр.
Кім тұрсын шыдап тасқынға,
кеудесін тосқан бақ құсап...

...ұшады жаңбыр астында,
ап-ауыр Жер де доп құсап...
Сәт сайын құйған еселеп,
сәт сайын құмар қандырған,

шығамын сыртқа,
көшеге,
шомылам шулы жаңбырға.
Ақ жаңбыр,

сенің үніңе
ынтықпын құйған төбеден,
алақаныммен сімірем,
сіңірем сені денеме!

Үніңмен бірге керемет,
әніңмен бірге тарқатқан,
сіңіп кет менің денеме,
сіңгендей құмайт, алқапқа.

Тамшымен осып, сабалап,
әлсіздігімді қуыр бір!
Қан тамырларымды аралап,
шаң-тозаңдардан жуындыр.

Сағыныш күйін торта қып,
қақталған күнге, аптапқа
жүректі – жырдың алқабын
құрғақшылықтан сақтап қал!..

* * *
Көкірекке кеткен кезде дерт толып,
жанам кейде алаулаған өрт болып.
Жанам, жанам, жанам мен,

жүрегіммен, намысыммен, жанармен!
Маздап, шалқып жататын
алакеуім кештегі
алау емес мендегі

ошақтағы, пештегі.
Қайратыммен, деміммен
қара дауыл тартып бір
шындық болып жанам мен

қара ормандай шалқып бір.
Мыстан сөздің үйшігін
мыстан сөздер жиылған
лапылдатып өртеймін

үйіріліп құйындай.
Жанған жалын жалақтап
ештеңеге қарамас,
өсек сөзді қуамын

сумаңдатып жалаңаш!
Көрсең егер қашқанын
өсек сөздің далаға
құтқарам деп жүгірме, құтқарам деп қарама!

Темір торлап салдыртқан
терезесін сындыртып
қорқынышты өртеймін,
ойбайлатып шыңғыртып.

Жалқаулықты өртеймін,
ұйықтап жатқан қорылдап,
пышыр-пышыр шыжғырып,
күл қалдырам орнында.

Отқа қақтап өртейін,
өртейінші ұшқалақ
өтірік пен жалғанды жалбыр шаштан ұстап ап.
Жанам, жанам осылай

күндіз-түні тойлаған
өртенемін демесең өшірем деп ойлама!
Қайратыммен, деміммен
қара дауыл тартып бір

шындық болып жанам мен
қара ормандай шалқып бір.

Күттім сені қиялымен елестің
жасар ісім болсадағы көмескі.
Күттім сені!
Неге күттім? –

сен тіпті
не өзімнің,
не жарымның, ұлымның
туған күні емессің.

Сен арқылы басталса да ілгергі үн
бірісің сен қарапайым күндердің.
Мейрам да емес,
не досымның тойы емес

бірісің сен қарапайым күндердің.
Саған жетем деп жүргенде асығып,
заттарым да қалды үстелде шашылып.
Өтектеуге қол тимеді шалбарды,

саған жетем деп жүргенде асығып.
Тайғанақтап,
не бүгіліп,
тартынбай,

немесе бір жағадан ап, алқымдап
жатпастан-ақ
сол белгілі уақытта
кірдім, міне, сол жұпыны қалпымда.

Атқаратын,
айта алатын шағымда,
ағытылып жарылайын ағымнан,
тек қана сен

бетпе-бет бір мені енді
ашық аспан,
күн астында қабылда!
Әйтеуір мен жылдар бойы жол жүріп,

жетемін деп,
жетемін деп болдырып,
күтіп едім бір керемет күнді мен,
мүмкін әлде, сен боларсың сол күнім.

Бойыңа сырлар бүккенсің
өзіңде ерен ағын бар.
Иірілген болат жіптерсің
зауыттың ұршықтарында.

Байланып темір бағанға
созылар сенің құлашың.
Көшелер менен даламда
шуылдап, сыңсып тұрасың.

Түк емес алыс аралық
жарықты жағып бересің,
резіңкелерге оранып
үйлерге кіріп келесің.

Сендерді тыңдап келемін,
өртең бар қазір ойымда.
Оттарым, әнім, өлеңім
ағады сенің бойыңда.

Жалғайсың елді бір елмен
жетектеп алып қызық сыр.
Кеңістіктерде шіренген
құпия, жұмбақ сызықсың!

Сендегі ағыс телегей
тереңсің түпсіз сырларға.
...Осының бәрін елемей
қонады қараторғайлар

Өз бойынан өткізген тасқын, ағын
экранның алдында қаншама рет,
Қаншама рет күлдім мен, жас бұладым, –
селтиіп тұрғанда сен бұрышымда

сезімтал, сергек менің қос құлағым.
Жасырмайсың жұрттан сен тамшыдай сыр.
Әуелдегі толқында дүрмек болса
әлденеге әуре боп, әбігер боп

қос құлақты созасың, қайшылайсың.
Жаңалықтың сусындап қайнарынан,
сыр тартасың қаладан, қойлы ауылдан.
Құлағыңды тігесің күндіз-түні

экран мен эфирдің шуға толы
көгілдір жайлауына!
Қамығайық мұңайып, не күлейік –
экранға қадалып емінейік...

Қалт жібермей қимылын дүниенің,
тұр антенна үйімнің бұрышында
қос құлағы селтиіп, едірейіп.

Көктемде
жапырақ шөптерде
жатқанда таң шығы –
ән салар

Кілттің сылдыры,
Басталар
Есіктің тарсылы.
Созылып біржола қалғандай

басқыштар,
гармондай –
дікілдеп жүгірген аяқтан
ұстап ап ырғақты

жаңғырып жырлап тұр.
Ауыр ырғалып,
«БелАЗ» бен «КамАз»-дар
шығады

ауылдан, гараждан.
Дайындап өздерін
күн сыйлар салмаққа, –
айнала асығыс,

айнала аптығу...
Кергілеп қолдарын жан-жаққа
крандар
жасап тұр ертеңгі жаттығу.

Ыңыранар
экскаваторлар
қарлығып, жөтеліп –
Темірқазықты айналған

Жетіқарақшы сияқты
Ожауын кетеріп.
Сымдардың бойында
сәулелер жалтылы.

Көп қатар жаңа үйлер —
ұясы араның...
Металдар шыңылы,
моторлар солқылы

көтеріп барады
денесін қаланың.

Көшеде,
алаңда
аңқиды
жанармай,

жағармай.
Талдар тұр
ұйып, ұйысып.
Аңқиды қаланың үстінен

тер,
тіршілік,
газдар мен
гүлдердің иісі!

Қапырық.
Тымырсық.
Тоқтайды автобус, таксилер
аялдамаларда ыңырсып.

Тыныштық.
Жайы жоқ ешкімнің
бір жаққа бел шешіп,
бет алған.

Күннің табынан
қызады плита пештердей
темірбетондар.
Үйлерде желдеткіш

құп-құрғақ ауаны
пырылдап сауады.
Ұстайды қара сымдардан
құлап қалардай

теңселіп трамвай.
Қала ашады
терезе есігін
ыстыққа шыдамай.

Дем бітіп қалардай
мынау тымықтан
шықпаса кенеттен
қара бұлттар.

Оттегі жастықты
сөгеді
найзағай жарқылдап...
Азонмен демалып

Құбылған шұғыла
көзді тартады.
шашырап
шашақ лақтырған

қала дәп қазір
оттар фонтаны.
Телміріп қарайды
телемұнара

алыстан хабар ап.
Жатқандай бейне бір
қаланың денесін
найзағай аралап.

Сенде де от болса
оттардың ағыны ол.
Шамдары сөнбеген
көп қатар үйлерім

электртаблом.
Оттар жанады,
оттар сөнеді.
От болып сөйлейді

өлеңім.
Түнгі көшелер
оттардың торлары.
Жарықпен жуады

қараңғы мүйісті
машина фарлары.
От болып шашырап,
От болып құбылам.

оттарға сүңгимін
оттарға жуынам.
Жуынам оттарға,
жуынам.

көңілде көлеңке,
қараңғы мүйістер
қалмасын,
қалмасын деп енді жуынам..

сөйлейді оттардың тілінде
айқайлап аншлаг...
барады...
трамвай сымынан

уыс-уыс боп
оттар тамшылап.

Мен металмын,
металмын.
қолданба мені
бет алды.

Мен металмын —
семсермін.
Мен металмын —
қайламын.

Қадірле мені, адамдар,
қолданба мені
бет алды.
Мен металмын

металмын.
Ағысты
қысыммен шапшытып
алып бір аспаптай

ән салам ГЭС-терде.
Қайнаймын сақылдап
ызалы жүректей
домна пештерде.

Қайнаймын
домна пештерде.
қайраймын
жүзімді

иленіп
қара төстерде.
Балғамен таптасаң
жыландай бұралып

бұғау бол
қолдарға, аяққа оралдым.
Еңбек боп
жапанға қаптасам

мұнара орманмын.
Майданда
сермелген семсер боп
жауларды жасыттым.

Дастарқан үстінде
момақан
шанышқы, қасықпын.
Өткірмін, өжетпін!

Бұрғы боп
тастарды қашаймын.
Шөміш боп
жерді сапырып

топырақ асаймын.
Балқимын
ақылды бастарда.
Шалқимын

қанат байлап ап
жеті қат аспанда.
Ман отпын —
қызу металмын.

Мен Орақпын —
сұлу металмын.
* * *
Қайдан келдіңдер, торғайлар?

Қайдан?
Қай жақтан?
Сендегі жүректер тоңбай ма,
осынау жалаңаш аймақта?!

Өсетін үйімнің алдында
жалғыздық дегенді аластап,
жамырап қондыңдар
жалғыз түп ағашқа.

Таласып жатасың
өкініп, өтініп
келе алмай шешімге –
бұтақтан-бұтаққа секіріп

әңгімелесесіңдер.
Талқылар көктемгі қамыңды
мәжліс пе әлде басталған? –
кішкене камзолдай түймесіз

қозғайсың қанаттарыңды
шешім тастардай.
Үй маңын талас қып қонасың...
ұшасың...

ап-арық бұтағын ағаштың
саусақпен шымшып бір қысасың.
Үнсіз мен тыңдаймын басылып,
сөйлеуге бата алмай қатты бір –

сендер боп кетердей шашылып
жалғыз түп ағаштан
шаттығым.

Күн ыстық.
Айналам
жасыл тыныштық.
Жанарың қай жақты қармасын

жап-жасыл.
Жап-жасыл
сай-сала, қырат та,
жап-жасыл

дәп қазір
жауап та, сұрақ та.
Жап-жасыл
дүние үстіне

жасыл бояуды құясың.
Автоқаламдай
өзімді малам да
сорғызам денеме

осынау
жап-жасып табиғат сиясын.
Ойпаңға дамылдап
шығамын белеңге,

жап-жасыл
әріп те, өлең де!

Өсіп тұр қара батпақта
жаралған-сынды жарқылдан
ақ қайың аппақ соқпақтай
аспанға тіп-тік тартылған.

Құлпырып тұрған көктемде
тірлікке ол толғам, ой салар, –
желпінер сонсоң
кеткендей

аралап бойын найзағай.
Денесі оның –
жастық, ән.
Денесі оның –

ақ сүт, нұр.
Батпақты жердің астынан
прожекторым шапшып тұр.
Бұрқ етіп шыққан дастандай

толтырып әнге көгімді, –
шаншылып тұр ол аспанға
қақ жарып қара жерімді.
Өмірге, сірә, қандым ба

өтермін оны кешіп бір.
Дәл менің көзім алдында
сұлулық сыңсып өсіп тұр.
Балтырын орап гүлдерге

бауырын бұлттың иітпек,
барады ол алғы күндерге
қанатын қағып биіктеп.
Әлі де қанша тамсанып

қабақты жазам түнерген,
ақ қайың болып ән салып,
ақ қайың болып күлем мен.
Өзегін тіліп бұлттың

жағады нөсер шақпағын.
Жерімнен өсіп шығып тұр
аспанның аппақ соқпағы,
арманның аппақ соқпағы!

Кемермен ерегісіп асып-тасқан,
Өз үнін өз үнімен басып тастап,
Еңісте ерке бұлақ дем алады,
Кеудесін алқам-салқам ашып тастап.

Даланың ұйықтаса да атырабы,
Ентігі бір басылмай жатыр әлі.
Тентек жел сол бұлаққа, зорлап талдың
Майысқақ бір бұтағын батырады.

Қыр жатыр қимылдауға шама келмей,
Самалға ебелек те қалады ермей.
Күлегеш бұлақ қана кәрі талдың
Табанын қытықтайды маза бермей...

* * *
Бұлт жылады.
Бауырын қара тасқа талқандап ап,
Қағып ап тамшыларды толғанды алап.

Кең дала айқыш-ұйқыш жолдарымен,
Бұл тауды тастапты ғой арқандап-ақ.
Қос терек бір-біріне мың қарасты,
Бас шайқап ақырында кінәласты.

Ақ бұлақ асығыс кеп аңтарылған,
Тырнап ап құзар шыңды тұра қашты.
Қара түн сипайды тау арқасынан
Жоғалтып ай — теңгесін қалтасынан.

Құзға кеп тірелген жол тұрып қалды,
Шорт кесіп ақ балтырын ортасынан.
Қарашы сонау жатқан тау соқпағын,
Лақтырып тастағандай дәу шоқпарын...

Самалмен жәй теңселген кәрі емендер
Кезенер бір-біріне саусақтарын...

Дей алмаймын ой, сезімге жарлы едім,
әскери бір құпиядай жасырын
жүрегімнің Н. нүктесі бар менің.
Сол нүктеде –

әнім болса мақтаулы,
сол нүктеде –
жырым болса баптаулы.
Сол нүктеде...

Н. нүктеде, әйтеуір,
бар байлығым,
бар қуанышым сақтаулы.
Сол бір нүктем – Н. нүктем

құралған ғой асқарлық пен кеңдіктен.
Сол бір нүктем – Н. нүктем
үмітімді ұялатқан ел күткен.
Бір тамшы қан – тұла бойды аралар –

сол нүктеден...
Н.нүктеден тараған.
Сол нүктенің құртпақ болған ғұмырын,
сол нүктенің жоймақ болған ұғымын

өшірдім мен қаншама рет қатерлі
өсек сөздің бықсып жанған шнурын.
Қирата алмас ешкім оны
қалсам да

жалғыздық пен сарсаңда.
Орманым да,
ойларым да,
жырым да –

бүкіл менің табиғатым бар сонда!
Сол бір нүктем сілкінеді сағынсам,
қан тамырға таулы өзендей ағын сап...
Елім менен Жерге деген керемет

махаббатым жатыр соған тамыр сап.
Сол бір нүктем...
Н.нүктем.
Құралған ғой асқарлық пен кеңдіктен.

Сол бір нүктем...
Н.нүктем.
Үмітімді ұялатқан ел күткен.

Қынға түскен діріліндей қылыштың,
шіреп тартып сыңар ішек дыбысты
сай-саладан, аңғарлардан, өзектен
көлеңке боп көтерілді Тыныштық.

Қандай тылсым, нендей жұмбақ тымық шақ.
Сұрап жатпай ешкімнен де рұқсат
келіп кірді ол елді мекен аймаққа, —
мекемеге, дүкендерге құлып сап.

Жас бозбала, жап-жас қызбен танысқан.
тұр тыныштық жұлдыз болып ғарышта.
Гүл исіндей түнге сіңіп ақыры
бірте-бірте үндер кетті алыстап.

Он шығады ол, әр бір үйге он кіріп,
тыныстайды дегеніне көндіріп,—
есіктерге күршек сап,
шам біткенді сөндіріп.

Тек сонау бір шеткі үйде
бір бойжеткен түседі үнсіз от күйге:
қара көзден жас шығады ыршып бір
күзгі ормандай көңілі оның сыңсып тұр.

Тек сонау бір шеткі үйде
бір жас жігіт түседі үнсіз от күйге:
махаббаттың дауылына тұншығып
күзгі ормандай ыңырсиды күрсініп.

О, тыныштық!
О, махаббат!

Қисық өскен ағаштар...
Неге оларды жатыр бәрі аластап,
Дендері сау,
ауруы жоқ құрт түскен

неге оларды жатыр бәрі аластап...
Қисық өскен ағаштар...
Қуып шығып көше, аула, ортадан,
қызыл етін жұлады кеп жаңқалап, –

екі езуі көбіктеніп араның,
қарш-қарш шайнап балтырынан балталар!
Шыдай алар бұған енді жан қайтіп.
Әншейінде бір сәт тыным алмайтын

қайда кеткен кінәлайтын айып сап
мекемелер «Табиғатты қорғайтын»?!
Шырылдаған –
мұңлы әнменен үздіккен,

ұя салдық,
сенен біздер ұштық деп
топ-топ болып төгіледі аспаннан
төбесінде шырқ айналып құс біткен.

Ағып келген асығыс жел судырап
құшақтап ап ағаштарды тұр жылап:
сендерменен болатын ем күштірек,
сендерменен болатын ем шулырақ, –

дәл осылай асығыс жел тұр жылап.
Күзгі жаңбыр жауды қалғып, сылбырап,
ойлы ақындай ауыр мұңлы жыр құрап.
Жатыр үнсіз қисық өскен ағаштар

көшелерде,
аулаларда тұнжырап.
Айта алмастан ауыр азап шеккенін,
қисық-қыңыр саусақтары кетті өліп, –

қағып-қағып сәл босаңдау тартылған.
жаңбырлардың суық, мұңлы шектерін.

Дүбірлі шулы көктемге
көк айдын бейне сахна.
Қарамай артқа, өткенге
келіңдер тездеп,

шақырам.
Қараймын көлге жыр аулап
құлаққа құйып үндерін.
Тырналар жетті тыраулап

аспанның ансамбльдері.
Сұлу бір мұңлы қайғымдай
кеудемді тұтас ән етіп,
қос аққу жүрді айдында

орындап көктем балетін.
Бұрылыс жасап мың қилы
жақындап келіп жағаға
шаңқылдап көлге сүңгиді

шабақты іліп шағала.
Көзіңді алмай көлден бір
тартасың басты қайтудан.
Көлімнің үсті ән мен жыр

көлімнің үсті той-думан.
Әуез боп, ән боп құбылған
тыңдап көр ғажап саздарды –
көк айдын

көлдің бетінде
құстардан сансыз құрылған
көркемөнерпаздардың
фестивалі өтуде!

Намыс – от,
намыс – жалын ба?
Бұрқанып долданған шағында
тілі байланып,

өзегі өртеніп,
ілесіп дүрліккен ағымға
алқынып арың да,
қызады қаның да.

Қан жұтқан кектер мен
зомбылық, зорлықтан ашынған
дуэльде, жекпе-жектерде
өлген ол

өткен ғасырда
рухқа от құйып,
жүрекке оқ тиіп.
Жез иық, сұр мундирлі

тышқан көз Зомбылық
тепкілеп, талдырып
оны ұстаған
аяқтан,

қолдан кісендеп,
қылыш боп қылша мойыныңды
қиып түсем деп.
Бүгінде ол

ары мен шаттығы шерменде
теңдігі жоқ әлі елдерде
әлі де тіресте,
әлі де күресте:

қара ниетті
қара күш болып тиіскен
арсыздар
намысты күтіп ап

қараңғы мүйісте
ырылдап ит болып талайды,
жабылып сабайды –
жығып сап таяққа,

басады аяққа.
Намысты, намысты
қансыздар
басады аяққа!

Ызадан қабағы түйілген
өзегі өртеніп,
жаны күйінген
жүрегін жаралап

ілінген пышаққа,
түседі ол
ауыр жағдайда
ауруханаға.

Қара күш, қара ниетпен
деме оны сөндірем,
көндірем.
Төзеді ол

не жазсын маңдайға,
қандай бір қатыгез жағдайда
жоғары ұстайды ол өз басын.
Алдыма бүгем деп ойлама,

жоқ оның тізесі.
Жылатам деп оны ойлама,
жоқ оның жалыныш көз жасы!

Келіп едім күн нұры батқан шақта,
Манаурап маужыраған бақтар жаққа,
Кеңістікте ілініп қалатындай
Жауып жатыр аспаннан аппақ мақта.

Түннің мамық қап-қара шашын жарып
Көшелерден көрінер жасыл жарық.
Шақырлатып тістерін жатыр ақ қар
Табанымның астында ашуланып.

Алыс аспан кетті ғой жақындай боп
Іштен тыныш жыр жазған ақындай боп.
Паң табиғат талмаурап ұйықтап жатыр
Қымыз ішіп кұлаған батырдай боп.

Жалаңаш бақ мені кеп тартады әрі,
Кетіп бара жатқандай алға бәрі.
Сүйектері сойдыйған қара ағаштар
Әлдекандай алыптың қаңқалары...

Түннің мамық қап-қара шашын жарып,
Көшелерден көрінер жасыл жарық,
Шақырлатып тістерін жатыр ақ қар
Табанымның астында ашуланып.

* * *
Тасып кетер арнадан,
көктем, саған таң қалам.
Махаббатқа қанбаған,

көктем, саған таң қалам,
Неге сонша асылсың?
неге сонша жасылсың?
Буыны — өлең,

тармағы — ән,
көктем, саған таң қалам.
Бөліп берер ойы бар
өлеңіме оттегі —

миллиметр бойы бар
қылтияды шөптерің.
Етек-жеңін жия амай
бей-жай болып тұр дала.

Арнасына сия алмай
тасып жатыр жылға да!
Қолын бұлғап көшемен
жүр аралап арқайын –

су-су болған нөсерден
плащ киген март айы!
Болады ғой ондайлар,
болады ғой көктемде, —

қонса үстіне торғайлар
телеграф сымға да
жапырақ өсіп кеткендей!

Ауылдық жер.
Шулы апрель көктеп тұр.
Тар бөлмесі
жеті жылдық мектептің.

Отырамыз шегемен
атымызды тырнап жазған партада.
Қадаламыз
қуаңшылық жылдардағы алқаптай

сызықтармен, белгімен
шытынаған, жарылған
физикалық картаға.
Ауылдық жер.

Шулы апрель көктеп тұр.
Тар белмесі
жеті жылдық мектептің.
Айта-айта соғысты

тауысып ап
төзім менен шыдамын,
карта алдында тұратын
бір қолы жоқ мұғалім.

Тұнжырайтын
қиын сол бір шақты ойлап
қыртысы жоқ —
созылмаған, бүгіліп

қолсыз жеңді
қалтасына сап қойған.
Жатқа соғып
Шабуыл мен

қоршаулардың ай, күнін
шақыратын
жауынгерлік айбынын.
Қағылатын

қара қасы кейде бір
қанатындай қайғының.
Қарап бізге
шетімізден жағалап

айтып-айтып
ентігіп
демін ауыр алатын,
дейтін сонан кейін ол:

барлық әлем,
бар адам ұмытпауы керек

Кенет оқыс
таяқшасын көтеріп
көгеретін
ішін тартып жөтеліп.

Сүртіп жатып
жас шылаған жанарын
қайталайтын тағы да:
барлық әлем,

бар адам
ұмытпауы керек

Дүйсенбекке
Орман да емес мекенің.
Аңғар да емес мекенің.
Жарлар да емес мекенің.

Кеңістік — сенің, мекенің.
Кеңістік — сенің мекенің.
Үдере көшкен жерінен
қантөгіс, қатал шақтарда,

мінезің сенің әлі де
ежелгі қыпшақ,
сақтардай.
Арқайын жатқан кезің жоқ,

тұрасың, әмән,
күтініп,
кез келген сәтке әзір боп
буынып киіз күпіні.

Бір жола қоршап қамалмен
қояр ек сені шарлатпай.
Бір уыс денең, амал не,
сыймайды аула, шарбаққа.

Сірә да сәнің бола ма, —
өлгенің онда мың жасап! —
шықпасаң жапан далаға
көкжиек қоршап тұрмаса.

Елемей күздің ызғарын
жатпайсың, іздеп тасаны.
Сел сілкісе сызданып,
жел жұлқыса қасарып

тұрасың жапан далада
қалмастан ойпаң, қойнауда, –
шөлдерді кезіп аралап
қонасың жасыл жайлауға!..

Кей кезде ойға батасың,
Құбылып төрт жақ құбылаң,
сағынып жырды жатасың
шомылып Айдың нұрына.

Қағаз құрғақ
Бір керемет қамалға
беттей алмай тұрған бейне адамдай
ойға батам,

ой да бірақ құп-құрғақ.
Қару етіп алам қалам қолыма
сөз қауқары болмаған соң, амал не,
құрғап қалған қалам да!

Жұлып тастап үнсіздіктің тірегін,
деп ойлап ем:
білегімді түремін.
Селт етпеді, амалым не, бұған да

тулап шыға келетін
тентек менің жүрегім.
Қамшылаймын өзімді
ісім көп деп бітпеген,

бұрмақ болам ойларымды өлеңнің
бұрылыстарына күтпеген.
Ал санамда дәп қазір
картадағы шөл-шөлейттің орнындай

жалқын бояу,
ұсақ қара нүктелер.
Мүлде енді ойсыздықтан жалықтым,
жалықтым мен, жабықтым...

Құрғап қалған,
шөлдеп қалған өлеңсіз
менің жұмыс бөлмемде
сілкіп ұрып нервімнің жіптерін

сағаттардан
құп-құрғақ
секундтар тамып тұр.
* * *

Қаншама ғасыр,
қаншама дәуір өтсе де
тастамай қалам,
қайласын, ине, ұршығын,

әр минуттар мен
секундтарды өкшелеп
келеді жасап,
келеді жасап Тіршілік.

Ақындар біткен
өзгеше дауыс, ырғаққа
өткізе алмай қаламын,
желкендей кернеп

кеткенде бойын мұң қаптап,
жатады күн-түн толқытып,
бұлқынтып бұла тірлікті
шөлдерім,

тауым,
алабым;
жете алмай әлі
діттеген жерге жете алмай

ұшады келіп,
ұшады ессіз жылдамдық
қуырып жердің танабын;
ап келем деумен

өзгеше дауыс, ырғақты
бауырға басып құс біткен
шайқайды жұмыртқаларын.
Миллион жылдар бойына

жатады ылғи тіршілік
сілтенген қайла,
кетпенде;
шырқауда ұшқан

бүркіт пен тырна,
кептерде,
ұяда,
шөлде,

мұхитта,
жүрек пен бұлшық еттерде,
тұншығып,
тулап,

ыңыранып
жаңа бір дауыс
жаңа бір тағдыр, өмірді
босана алмай қиналып!

Сұлулық іздейсің
қара балшықтан,
ұлылық іздейсің
қара тастардан.

Мұңдарды қашайсың
жүректі қаңсытқан,
кеудеңде тулап-тулап кеп
туады шумақ-шумақ боп

дастандар.
Күлесің,
Жанасың!
Жанасың

үмітті көтеріп
арманды табасың.
Қап-қатты граниттерден
нәп-нәзік гүлдерді

аршып аласың.
Тұрасың шаттанып,
мақтанып,
Өмірге келтіріп жырды асыл,

Өсіп шығады қолыңнан
қара тастарды қақ жарып
ерліктің көріктей кеудесі,
ерліктің гажайып тұлғасы.

Таптырмас алмаздай
Іздейсің адамның арманын
жүрекке үңіліп.
Көтере алмастан

қайғының салмағын
сенің қолыңда
металдар жылайды
тастар үгіліп.

Шөлдейсің шабытқа қаталап
іздейсің шапағат.
Туады қолыңның астында
үлбіреп, елжіреп

алаңсыз балғын болашақ
шашын жел қаққан
ұяң Махаббат.
Еңбексің

өнердің жолында
өмірдің жолында.
Күс басқан қолдарын
күрек пен сүймен ұстаған

диханшы,
токарьдің қолындай!
Білем мен
тұйыққа тіреліп,

көтермей еңсеңді,
қаншама қиналып,
қаншама теңселдің.
Мойымай,

бәрін де еңсердің.
Өйткені
жіберген жансың сен
соқа етіп

сұп-суық семсерді.
* * *
Жағада тұрмын.
Мың бір үн

сөйлейді жүрек атынан...
Алдымда жатыр
бір-бірін
қапсыра қысып

түбек пен
ойлы Атырау.
Диктордың даусын құлаққа
транзистерім келсе алып,

жападан-жалғыз
жырақта
тыңдаймын бүкіл денеммен
бүкіл Жер Шарын.

Атырау,
сенің жағаңда
транзиетерден туған үн, —
тағдырын жатыр хабарлап

ультра қысқа толқында
алыс Кубаның.
Хабарлап жатыр,
хабарлап

қатерлі араб аспанын...
Тапталған арсыз табанда
жер жайлы ақын оқиды
шерлі дастанын...

Тұрсам да елсіз мекенде,
тұрмастан бөлек енші алып
тыңдаймын.
Менің құлағым

сенде,
Жер Шары.
Өзімді сенсіз біткен деп
ойлаймын.

Сенсіз жұрдаймын.
Жүрсем де қандай нүктеңде
бар ендік,
барлық бойлықтан

Музыкалық аспаптар!
Көшеде, үйде, бар жерде
сөйлеңдер шалқып, асқақтап,
музыкалық аспаптар!

Сөйлеңдер, бұрқа, толғанып.
Бар ауыл, барлық қаладан
жатпастан босқа жан бағып,
сендерді қару-жарақтай

шығайық енді қолға алып.
Тыңдасын, әлем, тыңдасын!
Әйтеуір сендер арқылы,
сарқылған өзен қарлығып

қырқылған орман шуласын!
Тар қолтықтан оқ тиіп,
тыпырлап жатқан қан басып, –
шіренген сенің шегіңнен

жаралы құстар зарласын!
Көзімнен аққан жас болса
пердеңе сенің тамшылар...
Білемін сенің бойыңда

оқтардың тажал зуылы,
қираған қала даусы бар.
Музыкалық аспаптар!
Ұмытып қауіп-қатерді,

жүрмеңдер босқа сайранда.
Табиғат, Адам үшін деп
шығыңдар күрес, майданға,
музыкалық аспаптар!

Сығымда уысыңды
Эфир тұр буырқанып.
Чилиде атып тастаған
тағы бір рухани

күрескер туысыңды.
Күзгі жел суығынан
қалайша көз ілемін.
Ширыққан дүниенің

үндерін сезінемін
сымдардың шуылынан.
Шаң сілкіп атыраптан
жел соғып жұлқылап тұр.

Эфирдің шоқтарындай
ұшады бұрқырап бір
сары ала жапырақтар.
Қалайын неге көрмей

жүректен жырлар күткен, –
сырғыған зырлап ұшып
көгімде тырна біткен
сыңсыса жебелердей.

Ап-ауыр қорғасындай
басымда – сұрақ тұнған.
Жаңбырдың тамшылары
эфирде жылап тұрған

негрдің көз жасындай.
Тас түйін алқымдағы үн...
Барады қараторғайлар
сабалап қанаттарымен

Бала отыр, қараңдар,
сурет салып ақ бормен.
Көрсін дей ме адамдар:
Күн мен Өзін, Анасын

салыпты ол алаңға.
Үсті-басын бор қылып,
«Тыныштық» деп жазыпты
ақ кептерді қондырып.

Әлем үнін, ел үнін
жүрегі оның қалаған...
Арқасына Жерімнің
жапсырылған плакат —

суреті бар сол алаң.
Жоқ сөзімде қателік:
соғыс көрген солдаттың
немересі сол бала.

Жоқ сөзімде қателік:
соғыс көрген солдаттың
шөбересі сол бала.
Сол бір ұяң бал шабыт

қуат құяр тасқындай.
Жатты сурет жар салып
алып Жердің үстінде
ашық аспан астында.

Дүниеге алаңдап
қауіп сезер жүрегім...
Үркітпеңдер, адамдар,
болашақтың кептерін —

болашақтың тілегін.
Сол кептер мен сол тілек
ойламаңдар жалқы деп.
Болмасын деп жалқы жыр,

болмасын деп үзік жыр,
ол тілек пен ол кептер
миллиоидап үшып жүр.
Кезең қазір ойланар

айтар ойым, тап шыным...
Планетам айланар
бала салған суретті
арқасына жапсырып.

* * *
Сезем бәрін денеммен
жақын маған – бар қашық.
Жатам жалғыз,

әлеммен
жамырасып, жалғасып.
Күліп, бірде түнеріп,
тарпып, кейде тулап бір,

Әр қимылды жүрегім
лүпіл қағып аулап тұр.
Отырсам да қамалып,
бөлмемде мен түнерген.

Дүниеге қадалып
Құлағымды түрем мен.
Дей ме мені толғасын, –
өн бойынан өткізіп

дүниенің ағынын, –
алпыс екі жақпен жатыр жалғасып
алпыс екі тамырым.

Жұлып кеткен тыныштықты арнадан,
дауысы бар әлі күнге зарлаған.
Қырқыншы жылдар десе
бір де адам

тас болса да елең етпей қалмаған.
Өтті деме сол бір кездер ағып бір,
кетті деме сол бір кездер қауіпті.
Қырқыншы жылдар отқа оранып

әлі күнге жанып тұр!
Әлі күнге қаншама адам жаралы,
әлі күнге қаншама адам қаралы.
Қырқыншы жылдар атқан қаншама оқ

денелерде бар әлі.
Қайғы кешіп қаншама адам қан құсты,
бұлт толы түнек еткен тал түсті.
Қырқыншы жылдар әлі қаншама

арқалап тұр қарғысты.
Бойымда егер үрей болса көмейін,
арттырайын батырлықтың мерейін.
Қырқыншы жылдар десең

көрінер
Үңірейген зеңбіректер көмейі.
Қатпар-қатпар мұң тұрады бетінде,
үн тұрады құлағында өкірген.

Қырқыншы жылдар деген –
жесірлер,
қырқыншы жылдар деген –
жетімдер.

Қанша қашық жатқанменен арасы,
уақыт та емдей алмас жарасын.
Қырқыншы жылдар деген, –
білсең сен

ең аз жылдар баласы.
Бүгінде мен жүргенменен шалқып бір,
дей алмассың мынау нені тантып тұр:
«Қырқыншы»... деген сөздің өзінен

байқайсың ба,
оқ-дәрі иісі аңқып тұр!

Көрікті ғажап жерде емес
менің пәтерім.
Тар да емес, кең де емес,
менің пәтерім.

Жел келсе — билер сәндікпен
қанаты қанша талса да,
тұрады оны тал біткен,
жан-жақтан қорғап қоршап ап,

Тартысқан миллион, мың жылдап
Көремін десең кір енді,
терезе — теледидардан
мазасыз мына әлемді.

Қаққандай бейне дабылды,
басына жатқан көтеріп.
даусымен балаларымның,
Шулайды менің пәтерім!

Кей кезде толқып үздіккен
әуенді іздеп шақырам:
жырлайды онда құс біткен
толқиды онда Атырау.

Құлақ сап әлем үніне
дайын боп білек түремін, —
беймаза мына дүние
есігін қағып тұр оның.

Әр әуезі дыбыстың
кетеді ғой желпінтіп.
Неткен мұнда —
тыныштық.

Неткен мүңда —
еркіндік.
Қандыра алмай құштарды
іздеп бойға дауаны,

жұтасың кеп құстардың
әні сіңген ауаны.
Аң біткендер жол кезген
шығар сені қарсы алып,

кетер сенің сол кезде
тұла бойың ән салып.
Аңдар еркін сезінер
жүргеннен соң қорықта,

қарап сенің көзіңе
тұрар сенен қорықпай.
Мың құбылтар түр-түсін
терек,

жиде,
қайыңы;
тышқан аулап түлкісі,
жидек теріп аюы.

Сипап желі басыңнан
малынарсың шығына.
Өтер сенің қасыңнан
марал менен бұғы да.

Мұнда өмір басқарақ,
мұнда өмір келелі:
бәрі сені дос санап,
бәрі саған келеді.

Жасартатын өмірді
бәріне біз ынтықпыз.
Адам неткен сенімді
болса егер мылтықсыз!

Отырмын үнсіз жалғыз қап,
тарылып бітті-ау тыныс та.
Жоғалып кеткен аңдыздап
ойымды бөлер дыбыс та.

Отырмын үнсіз абдырап,
зіл тартып бойым қалды ұйып,
тұншығып денем салбырап
жатқандай біреу қан құйып.

Ұстап бір жалғыз тілекті
үмітті тұрмын мекендеп, –
ырғағын тыңдап жүректің
жаңылысып кетпес пе екен деп.

Қалғандай құрып амалым
үнсіз бір ұзақ алқынып,
сімірем құмбыл ауаны
жатқандай бейне кеудемді

ақырғы рет толтырып.
Арқама салмақ түсті де
отырмын ауыр тыныстап,
кім болсын мейлі үстіме

кіруге жоқтай рұқсат.
Жинай бір алмай сезімді
ойларға батам қайырлап, –
отырғандаймын өзімді

қауіпті, аса қатерлі
опрерацияға дайындап.
* * *
Айтамын оны айып деп

бой берсең егер келетін ойға қаңғырып.
Заманға мынау жататын толқып жаңғырып
қарауың керек бойыппен.
Жеткенше енді көзіңді жұмар ақтық дем

қалайда бүгін адамдар,
қарауың керек заманға
бағдаршамсыз көшенің
бұрылыстарындағы сақтықпен!

Салмағымен басқан жерін ұйытқан,
бүгін міне,
жүгін алып иықтан,
шойын дене паровоздар қамалып

тұр шеткерек үнсіз мүлгіп тұйықта.
Өтіп жолын жоталар мен туннельдің, –
дегендей-ақ,
бітті жолым, тірелдім.

Шаршап келіп ұйықтап кеткен тәрізді
қайыспаған қара нарлар кілең бір.
Қара нарлар,
небір қиын сындарда,

дауылдар мен борандарға шыңдалған.
Арқырап бір астық тасып жүрдіңдер
отызыншы жылдарда.
Ұмытылмас, ұмытылмас өмірі

жүргендерін өткен күнге жегіліп.
Бара жаттың айқай салып күркіреп
тиеп алып Қарағанды көмірін.
Сен жеткен соң өзгерді де шартарап,

жолдар салды саған арнап сан торап.
Бара жаттың тайгаларға, жапанға
болашақтың қалаларын арқалап.
Жеткен кезде зұлымдығы сұмдардың,

салмағынан қайыстың сен мұң-зардың.
Сүйреп шықтың ауырлығын, жүктерін
отқа оранған қырықыншы жылдардың.
Сол жылдары — қауіп-қатер асқынған,

зауладыңдар, толқын болып тасқындап.
Таптап өтсең талқан қылам деп сені
мина жатты табаныңның астында...
Салмағымен басқан жерін ұйытқан,

бүгін, міне, жүгін алып иықтан,
шойын дене паровоздар қамалып
тұр шеткерек үнсіз мүлгіп тұйықта.
Тыңдаттырып, дүниені тыңдаған

қазір енді ой да жаңа, сыр жаңа.
Құстар қонып, құстар ұя салады
қара түтін будақтаған тұрбаға!
Паровоздар — өткен мұңды қозғайды,

Өткен мұң ол — ешқашан да тозбайды.
Естігенде поездардың солқылын
тыңдап көрші, олар үнсіз боздайды.

Құрсау менен қыспаққа сап емінген,
ажыратып алатұғын өлімнен,
тіршілік бар, құдірет бар керемет —
Адам, сенің, деміңде!

Қайғы жатса иығыңнан түспеген,
адам демін жұт дер едім, іш дер ем.
Адам демі — бар бақытың, шаттығың
адам демі — өмір дер ем, күш дер ем.

Бастайтұғын бас тартпайтын айбатқа,
жанитұғын қайрақтай
адам, сенің деміңде
сағыныш бар, махаббат бар, қайрат бар.

Өзектерде от-жалыннан өрілген,
Жүректердің, түкпірінен төгілген.
өлең де бар, арман да бар, үн де бар,
адам, сенің деміңде.

Бәрі де бар, бәрі де бар, бәрі бар, —
шаттық пенен қғуаныштың әні бар.
Әлсіреген сана менен ойларға
бер деміңді, бер деміңді, беріп ал.

Қуаныштың, нұрын, жырын төкпейтін,
біттім енді, менен қайыр «жоқ» дейтін,
әлсіреген, тауы қайтқан тұстардың
барлығында сенің демің жетпей тұр.

Қатар соғып тұратұғын өмірмен,
өкпе, жүрек, өзегіңнен бөлінген.
Бүкіл мына тіршілік
дем алып тұр,

Адам, сенің деміңнен!
* * *
Түссе-дағы қандай қаяу жүзіме,
адамдардың ең соңынан көз ілем.

Мен өйткені әрқашан да өзімді,
уақыттың үнімін деп сезінем.
Бір ой келсе — ұстап қалмай алқымда
күбірлемей, сыбырламай там-тұмдап,

сөз алам да дауысымен өлеңнің
сөйлеп тұрам мінбелерде жарқылдап.
Құлы болмай жалғаулық пен жұрнақтың
түсем айтыс, тартыстарға шындап бір.

Сөйлеймін мен,
ақындарды өйткені
барлық жерде,
барлық адам тыңдап тұр.

Жете алмасам жолаушылап сапармен
жалғанам мен қалалармен, жапанмен.
Қолдарда да транзистор ұстаған
бар дауыспен сөйлеп бара жатам мен.

Айрып ап обал менен сауапты,
пысықтаймын халқым берген сабақты,
Ақынмын мен,
ақын деген кашан да

бір тамшы жас алдында да жауапты.
Сондықтан да ертеңіме жарық сап,
отырамын өз-өзіме салық сап:
болмау керек сөздеріңде өтірік,

Аспан да бұлтын қуып бір
осынау тұсқа жинапты.
Ақ нөсер төпеп құйып тұр
үстіне мұңлы зираттың.

Сел етіп көк-жер арасын,
аламын дей ме сауабын –
жуады нөсер моласын
әкелер менен ананың.

Қаталап ерні кезерген,
әманда ойлы пішінде,
шомылып тұрды нөсерге
мәрмәр, қола мүсіндер.

Іздері қалған ісінде,
жаққан сан жүрек оттарын,
шомылып тұрды мүсіндер
ардагер азаматтарым.

Найзағайлары жалтылдап,
Нөсерге көбік сапырған
шомылып тұрды марқұмдар –
әншілер, доктор, ақындар...

Сағағын бір гүл қозғап тұр
көзіне күннің асық боп –
моласы-ау жап-жас боздақтың
үлгермей кеткен ғашық боп.

Ғаламат сиқыр дастандай
төкші сен, төкші, төк, жаңбыр, –
әніңді айтып тастарға,
денені сілкіп толғандыр.

Қалсыншы олар қауышып
бір сәтке еске ап даласын,
есітсін нөсер дауысын
сімірсін көктем ауасын...

Нөсерім бітті тынды деп
ашылды кенет аспаным.
...Айнала үнсіз,
тұрды тек

жапырақтардан жас тамып!
* * *
Алабұртқан алтын шапақ нұр төккен,
шығып алып космосқа – туу көкке

түсіреді космонавтар дамылсыз
алып Жерді,
ұлы Жерді суретке.
Төңкеріліп бұлттардың ауғанын,

нөсер болып жаңбырлардың жауғанын,
түсіреді аспаннан
теңіздерін, мұхиттарын, тауларын.
Десек-тағы өзіңді ойға бөктеріп:

ғаламат қой әр күнімнің беттері.
Көрген кезде ойланасың жерімнің
тұманменен тұнжыраған сәттерін.
Сан қырынан, сан бояумен көрінген,

түсірілер бәрі-бәрі көгімнен:
ұлы Жерім былғап апты етегін
мұнайларға танкерлерден төгілген.
Жапан далам – суреті бар беттерде –

сан бояулы ғажайып бір дәптердей...
Суреттерге түсер жерім киініп
Қыс пен Күзге, Жазға және Көктемге.
Көкірекке

ормандардың мекені
болады ғой кеткендей-ақ от еніп,
түсіп жатса Жерім менің суретке
ұлы-ұлы қалаларын көтеріп.

Ашық күні ашып тастап айбарын,
бұлт басса – ауыр тартып ойланып,
түсіп жатыр Жерім менің суретке
түпсіз терең кеңістікте айналып.

Қопарып,
іздеп, бұрғылап,
ашам деп әлі келемін —
джунгли,

тайга,
тундра
адамның ішкі әлемі.
Үңілем келіп, үңілем

өзіме өзім қамалып,
үңілем күні-түнімен
әлемге сол бір қадалып.
Үңіл сен,

үңіл жырлап бір
шаршама, жүрек,
шаршама!
Шешемін қанша жұмбақты,

табамын байлық қаншама?..
Кісі деп жүрген келелі —
білдім мен оны оқыстан —
боп шықты ішкі әлемі

шөп-шалам,
шірік,
қоқыстар.
Астынан күлкі саяның

шығады кейде шұбалып,
өсектің сары шаяны,
жаланың қара жыланы.
Жас болсын мейлі ол,

кәрі де
бұған мен қалай көнемін,
көрсін деп жұрттың бәрі де
ақтарам ішкі әлемін...

Төсінде қиян даламның
жүретін күн-түн мал бағып,
қарапайым адамның
бойынан табам мол байлық.

Сол сәтте бұрқап мақтанып
мініп ап ойлы шабытқа,
байлықты сол бір ақтарып
әкеліп берем халыққа.

Саздарын іздеп өлеңнің
көзімнің сүрттім шықтарын, –
ашам деп ішкі әлемнің
жақсылық, жамандықтарын.

Күндерді ашам парақтап,
ашам деп биік,
тереңін.
Қауіпті,

әрі абат бақ
адамның ішкі әлемі.

Замананың рух күшін ашқандай,
үйлер, үйлер көтеріліп аспанға
сөйлеп тұрар құдіретті үндермен
бетондармен жазылған бір дастандай.

Сөйлейді олар – төксе көктем жаңбыры,
сөйлейді олар – сипап өтсе таң нұры,
өлі дене деме үйлерді өтінем
бар олардың өмірі мен тағдыры.

Қара жерді бұрқыратып шаңдатып,
адамдарға әр бөлшегін талдатып,
құрсағынан Еңбектің
туады үйлер толғатып.

Жұмбақ маған оның өткен жылдары,
жұмбақ маған ондағы адам сырлары,
жұмбақ маған бәрі, бәрі, бәрі де, –
қуанышы, күлкісі мен мұңдары.

Жырдың іздеп әуені мен ырғағын,
күндіз де мен, түнде де мен тынбадым, –
шешемін деп, ашамын деп қалай да
сол үйлердің жұмбағын.

Оларға мен қадаламын, үңілем.
Көп қатарлы үйлер біткен бүгінде
алып үлкен сөзжұмбақтар секілді
сұрақ толы көлденеңі,

Күз...
Адамды көтеріп
барады желік бір.
Дүние толықсып

кемелге келіп тұр.
Газеттер шығады
ұранмен:
«Қалмасын жалғыз дән»

Құшаққа симайды
байлауда семірген
қауын мен қарбыздар.
Толады қамбалар.

Жүреді алқапта
күн-түні қалың ел.
Торсиған алмалар
үзілер бұтақтан

тартылыс заңымен.
Молшылық күзі бұл,
айнала толған үн.
Сөз алар кезі бұл

центнер, тоннаның.
Адамды көтеріп
барады желік бір...
Дүние толықсып

кемелге келіп тұр.
Кейде бір сауылдап
құяды жауын да...
Кеткендей Жердің де

ұлғайып көлемі,
салмағы ауырлап.
Жер шары үстіне
тастаған шандып бір

молшылық жүктерін,—
үзіліп кетердей
ендік пен бойлықтың
керілер жіптері.

Қалғансың күннен суынып
аяз да саған батпайды –
жатпайды аптап қуырып
өзіңді суық қаппайды.

Ұйқысын қосып өлеңге
көк шалғын етер баурайды, –
найзағай ойнап төбеңде
жаңбыр да саған жаумайды.

Бөлмем тар,
бірақ қысылмай
бөлесің маған оттегі,
жоқ сенің күзің, қысың да,

жоқ сенің жазың, көктемің.
Демімді менің жұтып ап
жаясың жасыл жапырақ...
Тамырың сенің – құтыда

салынған уыс топырақ.
Көшіп кеп үйге қырқамнан
жапырақ жайып тынбайсың –
салбырап үнсіз,

бұрқанған
жырымды менің тыңдайсың.
Тыңдайсың менің жырымды
ішінде өсіп құтының, –

күй кешіп мимырт бұлыңғыр
жұтасың шылым түтінін.
Тұрасың шыдап азардан
жоғалтса топырақ сапасын...

Қайнаған шулы базарда
сатылып кейде жатасың! –
Өткен сол күндер, ертең де
салмағын салмас жүк болып,

өйткені сені жел тербеп
жатпайды саған шық қонып.
Айтпас ем ойдың сыры қып
айтпауға тағы болмайды:

күн көзі сені жылытып,
торғайлар ұя салмайды...
Тіреліп сөздер алқымға
жүрген бір сәтте теңселіп, –

аялдап үнсіз алдыңда
аяймын кейде мен сені.
* * *
Қағылған ұмыт болған қоңыраудай,

қалды ғой, жайсаң, жырлар, жолың болмай.
Шимайлап ақ қағаздың бетін жыртып
өртеніп бара жатқан омырауды-ай.
Тез жет, Өлең,

ағылып мың сан тұстан,
Мен тұрмаспын кеудемді құрсаулы ұстап.
Тиердей-ақ сусылдап жыр-сал құсқа
қораптағы папирос — патрондар

атылып жатты алдымда күлсалғышқа.
Қалды ма шимайлаған, сызған жақпай
Өлең, жоқ!
(Көкіректе ызғар жатты-ай).

Отырмын —
аспандағы бұлттардан
нәр тілеп нәркес сөнер қызғалдақтай.
Кенеттен дауыл келді, құйын келді,

Төгілді міне, міне құйылды енді.
Сапырып сабасынан кейін шалқып
тұмшалады көрінген қиыр белді...
Асыр сап ақ қағазда шабыт жатты

шарпытып июнь менен июльдерді.
* * *
Толқындар
жағаны қабады.

Биіктен шүйілген
дәп қазір қырғимын, –
өкпеге толтырып ауаны
теңізге сүңгимін.

Сүңгимін
барлық тереңге –
теңіздің астындай
құпия әлемге.

Бар деймін
теңіздей тереңдік
ақылды бастарда,
бар деймін

теңіздей тереңдік
нақақ көз жастарда.
Сүңгимін
дала мен қалаға,

сүңгимін
ойлар мен санаға,
күндер мен түндерге,
бұрқақ үндерге,

жұмбақ гүлдерге.
Қалайша жатам мен
тартынып қымсынып.
Білем мен

әлі де қаншама
ойларға батам мен
мұңдарға тұншығып.
Сүңгимін тұла бой денеммен

бостан бос тұруға
жоқ шыдам.
Құпия тереңнен
жаңа ой мен жаңа жыр

ап шығам.
Ширығар денем де
қызулық от берсе.
Сүңгимін

құпия тереңге,
құпия әлемге
демім жеткенше.
* * *

Жалғыз жүрсем —
мені қажап ойнама!
Жалғыз жүрсем мен егер
жалғыз қалды Темірхан деп ойлама!

Жалғыз жүрсем —
айналам мен қоймаға.
Сол қойманы ашамын мен ақтарып,
ашам оны мақтанып та, шаттанып.

Жатар онда бақытымның бақтары,
жанар онда арманымның оттары.
Шығар одан достарымның күлкісі,
дауыстары,

сөздері мен түр-түсі.
Табиғаттың шуылы мен қызығы —
аюлары,
жолбарысы,

түлкісі.
Жатар онда —
көлдерім де, шалғын да,
жатар онда —

шөлдерім де жал, құм да.
Жалғыз жүрсем, әйтеуір,
туған жерім жатар көздің алдында.
Жалғыз қалсам тар бөлмеде, шынында,

жүр де мені —
Арқа, Алатау, Қырымда,
ойымменен бәрін кезіп шығам мен —
орман, алқап, бөктері мен шыңын да.

Шықсам бәрін көріп оймен қайталап,
жалғыз қалдым деп қалайша айта алам.
Жалғыз жүрсем
кездесіп мен өлеңмен,

жалғыз жүрсем керемет бір ой табам.
Кеудем менің базар болар қайнаған.
Жалғыз жүрсем, әйтеуір,
жалғыз қалды Темірхан деп ойлама!

айналам мен қазыналы қоймаға.
Жалғыз жүрсем
тыңдап әлем үндерін,
ұғам соның ойлары мен тілдерін.

Жалғыз жүрсем
бәрімен де жалғасам,
жалғыз жүрсем –
бәрімен де бірігемін!

Телевизор. Отанымнын, картасы
Бәре де бар —
Москва мен Алматы,
Балтығым мен Балқашым...

Жатыр басып жазықты
нарлар құсап бүк түсіп
тауларымның жондары.
Тынысы боп кең даланың кезерген

иректеліп, бүктеліп
жатыр ұлы өзендер
кесіп өтіп адыр, белең, аймақты —
емендердің тамырындай ұп-ұзын

емендердің тамырындай қайратты.
Басып кірер ұлы елімнің алқабын
ертеңгі күн суығына алаңдап, —
синоптик тұр қарсы алдында картаның

ауа райын хабарлап.
Цифр толы картамның
беті боп-боз ақ тандыр...
Боран келе жатқандай

Тынық мұхит жақтан бір —
Қара сызық бойымен
сыналып кеп сұғынған
тіреледі ол Каспийге

көктей өтіп Қырымнан,
Мұзды мұхит жақтан да
суық түсер қалшылдап, –
Орал менен Сібірге

қара сызық жебелер
қадалып тұр шаншудай.
Сес көрсетер январь
апрель мен марттарға!

Дәл бұл кезде қарбалас
аэропорттар мен порттарда.
Төтеп берген талайға
төтеп бер деп айтамыз.

Беру керек қалайда
боран менен дауылдың
шабуылына тойтарыс!
Келсін боран, дауыл да

қарсы тұру оларға
біздер үшін ауыр ма!
Келсін олар анталап
тайсақтамас жүздерім....

Түспесін тек картаға
шабуыл мен жорықтың
алқызыл қан іздері!
* * *

Саф Самалдар, басқамен
кезіктің бе,
жабырқаттың әйтеуір кешіктің де,—
дәл осындай кездерде тереземнен

тұрушы едің аңқылдап есіп күнде,
жабырқаттың әйтеуір кешіктің де.
Менен жырақ алыстап кеткен бе едің,
келер деп ем,

қайтадан өткендерім,
тағы да дүрілдетіп кетер деп ем
кешікті ме шынымен Көктемдерім!
Толкындар, шуласаңдар дауылды ап кеп,

тұнжырайды, түнеріп ауырлап көк.
Сендер де кешіктіңдер, амалым не,
жаныма төгілетін сауылдап кеп.
Ойланам күзгі кезгі орман құсап,

Қараймын күндерге алыс, жолдарға ұзақ.
Шақырып Самал, Толқын, Көктемдерді
тербелем кағылған бір қоңырау құсап.
Сырымды жеткізетін жарандарға

жүректе — от,
ал қолымда — қалам барда
бір өлең жасайын деп армандап ем
Көктемнен,

Толқындардан,
Самалдардан.
* * *
Жүруді маған жазбаған

тымырсық күндей тым-тырыс
Жел болып шалқып,
теңіз боп толқып қозғалам.
Жатады тұла бойымда

бұрқанған қайрат,
жүгенін үзген жұлқыныс.
Жүрмеспін сірә,
жүрмеспін енді тыныш мен,

суырып тартып
кеудеге демді тыныспен,
тасырлап тиген тұяқтай
жүректі бұлқып соқтырып

өтірік, жалғандықтарды
омыраулармын мен.
Жаңғыртып, сілкіп қағармын
саф металдан жасалған

шындықтың қоңырауларын мен.
Жатпаспын тыныш
бөлмеге ендіі қамалып,
жүрмеспін тыныш

көтеріп қойып жағаны.
Жатса да мейлі
жанымды менің жаралап
өсектің осколкалары.

Шындықтың желі
шалқып бір шалқып ескенде
жағымпаз, жалтақ пенделер
алдымды орап,

жолымды менің кеспеңдер.
Өтірік, өсек, жалғанмен
бітімге тұрып келісіп
тып-тыныш жүру

Күзгі шуақ. Жоқ бүгін желдерім де,
маужырап тұр тоғайым, көлдерім де
Төңкеріліп көшетін ақ бұлттар
мақташылар жөнелткен аспанменен.

мақтаның теңдеріндей.
Бір керемет дауысқа салатындай
ұшатындай, қайтадан қонатындай.
бойын жазған бір сәтке қайыңдардың

тұла бойы құбылар күн нұрымен
қырғауыл қанатындай.
...Көңіл де сұқтануға жасқанып тұр.
көзіме мөлтең-мөлтең жас толып бір...

Сіміріп күзгі ауаны, күннің нұрын
бойына жасырын күш жиып алып,
табиғат мас болып тұр.
Жалба-жалба талға да күз талаған

маужыраған шуақтан күш тараған...
Жанталасып кішкентай шыбын-дағы
ызыңдап тұр жабысып тереземе
электр ұстарадай.

Жауады төгіп ақ жаңбыр
далада гүлдер жоқ бірақ.
Жауады төгіп ақ жаңбыр
шықпайды бірақ алдынан

балалар ойнап шапқылап.
Жауады жаңбыр сабалақ
мезгілсіз кезде кезексіз.
Тоң қатқан сұрқай далаға

дауысы оның қажетсіз.
Өрісте бірі қалмады
сиыр мен қойлар, ат біткен:
Тұнжырап қарсы алмады

мүлгіген бау мен бақ біткен.
Домалап келген тау жақтан
тасқындар тулап тасқанда —
жаурайды суық саусақтан

бұйығып қара тастар да.
Жылғаны тіліп жылатқан
төгеді ол ойпаң, койнауға.
Ішпейді оны, бірақ та

сіміріп шалғын, жайлаулар...
... Ақ жаңбыр, кейде дірдектеп
құйылар менің сөзім де,
тоң қатқан, бірақ, жүрекке

Көлегейлеп Алатаудың асқарын
бұлт біткен бірін-бірі жастанып,
аунақшиды тас төбемде,
бейне бір

бұлт болып кеткендей ғой аспаным.
Көтеріліп кеткен қалқып қона алмай,
теңіздерден, көлдерімнен жаралған
түйдек-түйдек бұлттарды жел біткен

тасып жатыр Атырау мен Аралдан.
Қара шашы алау-далау бұрқырап,
жел айдайды жан-жағынан жұлқылап.
Білем-білем арасында олардың

Қапшағай мен Балқаштың да бұлты бар.
Жел дегенің осыншалық күшті ме?! –
жоталардан ұйтқып келіп түсті де
ауқым-ауқым бұлттарды алып кеп

үйіп жатыр Алатаудың үстіне...
Найзағайын қайта-қайта суырып,
төкті бұлт жер апшысын қуырып.
Тұрды Алатау

Қапшағай мен Балқашқа,
Арал менен Атырауға жуынып.
* * *
Тегістеліп аңғарлар да, жолдар да

аппақ қарлар түскен кезде жондарға,
аппақ қардан аппақ шәлі жамылған
дайындалам бару үшін орманға.
Дайындалам кеудемде бір нұр тұнып,

жүрегім де соғар менің ұмтылып.
Дайындалам орманға мен,
дегенмен
жоқ бірақ та мылтығым.

Алмаймын мен қара мылтық, оқтар да,
аңның қаны төгілмесін ақ қарға.
Дайындалам орманға мен,
бірақ та

алмаймын мен тұзақтар да, қақпан да.
Орман тұрса күтіп мені томсарып,
кетем соған аппақ қарға жол салып, –
түсірем деп, аң біткенді суретке,

қайтамын деп, құстарына жем салып!
* * *
Алапат бір күш бұрқанған
бойымды келіп кергенде –

болады бейне алып бір
бәйтерек өсіп тұрғандай
менің кеудемде.
Үн алып шығар тулаған

жататын тасып ағыны, –
шырмаған тұла бойымды
қан тамырларым да шулаған
соның тамыры.

Шығарып ойдың ел-селін
қаншама рет аптықты.
Қызуын тартып денемнің
үстінде тұр ол теңселіп

мұң мен шаттықтың.
Дәнінен үміт, арманның
бойына ғажап күш дарып,
әуен мен сазға толтырып

сайрап тұр онда орманның
барлық құстары.
Жел соқса сыңсып ышқынып
қаншама мен де егілдім...

Бойында оның қуаты
туған жерімнің,
бойында оның ыстығы
туған жерімнің.

Әйтеуір бір күш бұрқанған
денемді сөгіп кергенде –
болады сонда алып бір
бәйтерек өсіп тұрғандай

менің кеудемде.
Сенбесең не деп жазғырам
сенерсің бірақ көргенде –
бұрқырап өсіп шығады ол

қақ жарып жердің астынан
мені көмгенде.

Менде — көктем.
Көктем менде тап қазір.
Тасып жатыр өзен болып ақпа жыр.
Құстар біткен Аңсау атты көлім мен

Ойлар атты орман-тоғай жақта жүр.
Көктем келсе —
болары анық дүрмектің,
дүрмек болса —

жатар мені тілдеп кім.
Жүрегімде алма ағаштар секілді
Арман, Үміт көзді тартып гүлдеп тұр.
Соғады аңқып —

тыңдашы сен ағысын —
сыпырып бір өсек-жала қоқысын,—
шаттық желі шулатып тұр
жүректің

теріскей мен
түстік,
шығыс,
батысын.

Менде — көктем.
Көктем сынды күйге енем,
түскендей бір күмбір-күмбір күймеден.
Бар болса егер бос жатқан тың алқабым

осы келген көктемде оны игерем.
Менде — көктем.
Өн бойымды қандырып
төгеді бір нөсерлетіп жаңбырым.

Төкші, нөсер, кеудемді бір шулатып
дүркіреп бір өсіп шықсын шалғыным.
Нұры түсер көктемімнің саған да,
айналама,

кең далаға,
алаңға.
Тылсым күшпен дірілдеген шуаққа
шомылып тұр ақылым мен санам да.

Дәл осы сәт несін айтам сендерге,
таңғаларсың өздерің-ақ көргенде:
Торсияды түскен әріп қағазға
топырақта өніп жатқан дәндердей.

Менде — жаз.
Шілденің аптабы...
Ойымды
шарлаған қиырды —

азапты шектіріп,
миымды
тандырдай кептіріп
қуырып, қақтады.

Құп-құрғақ жел кеп бір
бәрін де
кептіріп тербеп тұр.
Қан тамыр,

жүрегім
қаталап шөлдеп тұр.
Шөлдеп тұр
жаңбырлы таңдарға,

жалынды жандарға,
жолдарға, орманға,
шалғынды арманға.
Шөлдеп тұр

шөлдеген
жүрек пен ерінге,
күрес пен шеруге,
өлең мен өмірге.

Менде — кұз.
Толғатқан ойларым
күн нұрын ішті де
үзілді топ етіп

алма боп пісті де.
Үзілер тағы да,
тағы да, тағы да —
айналам сол сәтте

алма ағаш бағына.
Ең ұлы жеңісім:
ел үшін
піскен жемісім.

Піседі ол сіміріп,
бойына сіңіріп,
қанымның қызылын,
миымның қызуын.

Бар онда
сезімнің жалыны,
бар онда найзағай жарығы.
Бар онда

желдердің тынысы,
төзімнің құрышы,
топырақ, күн иісі.
Бәрін де бойына

сіңіріп пісті де,—
топ етіп түсті кеп
сағыныш сарғайтқан
жүректің үстіне!

Менде — қыс.
Сілкініп жүрегім алапты,
ашуым, намысым борап тұр,—
күлкімді,

нұрымды
тонап бір,—
борап тұр.
Бораным соғады

шаншылып бүктеліп
үзіліп кетердей жынданған,
ток аққан сымдардай
сыңсиды

нервтін, жіптері.
Борайды санамды бөлшектеп
тырналап жанымның жарасын.
Кетеді сол сәтте

ұйтқыған дүние ішінде
Төзім мен Сабырым адасып.
Құлағым шыңылдар
сұп-суық сөздерден;

Сең жүрген өзендей
өн бойым сықырлар
сұп-суық сөздерден.
Осы сәт

сұп-суық бәрі де:
әншінің әні де,
жалынның лебі де
сұп-суық бәрі де.

Тұншығып тыныстың
жолдары алқынар,
жел соққан бұтақтай
қолдарым қалтырар...

Менде — қыс.
Сілкілеп жүрегім алапты
ашуым,
намысым борап тұр,

күлкімді,
нұрымды тонап бір
борап тұр...

Күз жылайды күнімен, күз жылайды түнімен,
тұнжырайды күнімен, тұнжырайды түнімен.
Жұмсақ, бірақ ап-ауыр дыбысы оның қосылар
кеудемдегі сарғайған сағыныштың үнімен.

Күз жылайды күнімен, күз жылайды түнімен.
Қайда кеткен, білмеймін, жүректегі құс әні,
жалғыздықтың құшағы, мені келіп қысады.
Сағыныштың саздары дір еткізіп денемді

жапырақ боп үзіліп, жапырақ боп ұшады.
Ойларым да дәл қазір ойларындай ғаріптің,
көздеріне үңілем санамдағы жарықтың.
Тұман түсіп кеудеме,

арман менен үміттің
ұшатұғын, қонатын аэропорты жабық тұр.
Тұла бойды қыздырып шабыт болып жанбайды от,
қол созым жер көрінер шексіз, алыс, шалғай боп.

Көкіректен ұшатын жырларым да шып-шымыр
бүріседі үрпиіп бұтақтағы торғай боп.
Салым суға кеткендей мұнша неге жабықтым,
қайда кеткен, білмеймін, жалын оты шабыттың.

Жүрегімнің үстіне жапырақтар үзіліп,
жүрегімнің үстіне күзгі жаңбыр жауып тұр.

Үстіне көкпеңбек
асфальт төсеген
өзендер сияқты
ағады көшелер.

Ағады көшелер
қарамай ойыңа, өріңе,
асығып аптыққан
адамдар легімен.

Ағады көшелер
үйімен, магазин, бағымен,
автобус, таксидің
даусымен,

жылдамдықтарымен.
...Бұтақтың ұшында
жап-жасыл жапырақ
қарайды қалтырап...

Ағады көшелер
тұтас бір қаланың
барлық жер, барлық тұсында
өзендей жалтырап,

өзендей сарқырап.
Ағады көшелер
құйылып, алаңға, қақпаға,
оңтүстік жаққа да,

солтүстік жаққа да.
батыс жаққа да,
шығыс жаққа да.
Түн болса оттарын жағып ап,

бірінің толқынын
біреуі қағып ап.
Шалқиды –
бойына жия алмай,

толқиды –
арнаға сия алмай
мереке күндері.
Ағады көшелер

шуылдап, аптығып;
қамсызды, әлсізді
жағаға лақтырып:
толассыз толқыны

толқынмен жарысып;
мақсатсыз жандарды
жаңқадай ағызып.
Қарлыққан дауысын

қиянға жеткізіп;
бүгіннің салмағын
бойынан өткізіп, –
үстіне көкпеңбек

асфальт төсеген,
өзендер сияқты
ағады көшелер.

Тартады мені, тартады
таулар да,
баулар,
жолдар да.

Тартады мені, тартады
өзендер
көлдер,
жондар да.

Салып бір қысып тезіне
тартады түндер,
күндер де,
Тартады келіп өзіне

еңкейтіп мені гүлдер де.
Биікті биік өлең қып
алғандар мені тартады,
тартады мені тереңдік,

ормандар мені тартады.
Асып мен қанша белеңнен
күн-түні тынбай алқынып,
осынау бүкіл денеммен

бәріне жатам тартылып.
Бойымнан оттар шашырап
тартылам төске балға боп.
Қалғыған жанның басына

үзіліп түсем алма боп.
Сұлудың шыңырау көзіне
тартылып кейде қалам мен...
Тартылам,

сонсоң өзіме
бәрін де тартып алам мен:
үндерін желдің,
орманның;

қуатын, күшін токтардың;
ыстығын ыстық қолдардың;
зуылын зұлым оқтардың.
Әлемнің күйін,

әнін де,
қайғысын,
мұңын,
тілегін...–

тартады бәрін, бәрін де
магнитті алқап – жүрегім!

Заулайды пойыз, заулайды пойыз, заулайды,
туннельге сүңгіп,
бауырдай тіліп баурайды.
Табанда жатса рельс біткен жалтырап,

ағады зулап алапат күшпен сарқырап,
заулайды пойыз, заулайды пойыз, заулайды.
Жылдамдықтардың даусымен сөйлеп жар салып,
барады олар қашықтықтарға қарсы ағып.

Шығарып салар қаншама шулы вокзалдар
сағыныш толы гүлдермен оны қарсы алып.
Заулайды пойыз, заулайды пойыз, заулайды
денесі қозып –

Сібірдің аппақ қарынан,
денесі қызып –
түстіктің аптаптарынан.
Сұғынып алып –

тайганың қалың нуына,
жуынып алып –
Қырымның жаңбырларына
заулайды пойыз, заулайды пойыз, заулайды.

Дүрсілдеп ақса ол –
қарық қып соны сырларға,
күй тарар ғажап бағана ерткен сымдарға.
Дүрсілдеп ақса ол –

болады жердің астында
ғаламат сағат сартылдап соғып тұрғандай.
Алқынып жетіп қиыр шет, қиян тыңдарға,
айқайлап боздап күркіреп боздап құмдардан.

Толқын да толқын төгіліп жатқан будақтап
Төлеген менен Меңдекеш жазған жырлардай.
Ұшатын келіп тұлпардай бейне үркек-ақ,
пойыздай бейне кететін зулап сілтеп-ақ

заулайды мезгіл, заулайды мезгіл, заулайды
он екі айын, он екі вагон тіркеп ап.
Керемет үнге толтырып әлем алабын,
үстінен ағып далалар менен қаланың

заулайды мезгіл, заулайды мезгіл тіркеп ап
он екі айын – он екі бірдей вагонын.
Сағыныш сазын жүгіртіп барлық шектерге
жаңғыртып үнін келер күндер менен өткенге

заулайды мезгіл, заулайды сүңгіп тоқтаусыз
Күз бен Қысқа, Жаз бен сұлу Көктемге.
Арқама менің қаншама салмақ түсті деп,
күн өткен сайын тағы да, тағы күш тілеп

заулайды мезгіл рельс етіп өзіне
шексіз де шексіз Арман мен Үміт үстімен.
Зулаған шалқып арғымақ екпін арынмен,
үн қосып оған бойдағы байлық, барыммен

астына оның төсеймін төрт жол шумақтан
ойлардың шпалдарын мен.
Ұмытып кетіп қаншама рет сақтықты
асу мен белде ол қаншама рет аптықты.

Тиеп ап сықап он екі бірдей вагонға
тілек пен қайғы, шаттықты,
балалық жастық, қарттықты, –
заулайды мезгіл, заулайды мезгіл заулайды.

Жатыр бір дән құнарлы алқап жерімде,
сіміріп ап күннің нұрын төгілген.
Топ-толық дән, топ-толық дән, сол бір дән
ғашық дер ем тіршілік пен өмірге.

Дәнді мәңгі, дәнді мәңгі жырлармын,
сазы жатыр сонда барлық сырлы әннің.
Суретін сал тоқшылықтың десе егер
салар едім суретін мен бір дәннің.

Дәнге қарап ойланам мен, толғанам.
Дәнге шалқы, дәнге симай, тол, далам!
Бәрі өледі жерге салып көмгеннің,
көмген кезде көктейтін тек дән ғана!

Келсе егер де ашаршылық шөл қинап,
аман қалар дәннен өмір әл жинап.
Сондықтан да мына бүкіл тірлікте
дән себеміз,

дән тасимыз,
дән жинап.
Дәнсіз, әнсіз бұл өмірден өтпек кім,
әнді шырқа, дәніңді сеп, ек деп тұр.

Жүректерде жақсылықтар туатын
арман дәні, үміт дәні көктеп тұр.
Дәнді жина он еңкейіп, он қарап
дәнді жина қапқа салып, дорбалап.

Өлшейді жұрт, есептейді бүгінде
дән салмағын центнерлеп, тонналап.
Басқа өлшем, басқа есеп бар менде:
өсіп-өніп шығатұғын көмгенде, –

бүкіл Жердің аумағы бар әр дәнде,
бүкіл Жердің салмағы бар әр дәнде.
* * *
Айырылып қаншама рет төзімнен,

қанша жүкті жүрегіммен сезінгем.
Осынау бір тағдыр менен тірліктің
таразысы секілдімін қазір мен.
Таразысы секілдімін

өмірдің
мұңдарын да өлшейтін,
сырларын да өлшейтін,
жырларын да өлшейтін,

жылдарын да өлшейтін,
өлшейтұғын әрбір дыбыс,
әр үнді,
өлшейтұғын әрбір сағат,

әр күнді.
Сондықтан да өзіме өзім:
мықты едің,
төз, төз деймін,

төзе алмасаң біткенің,
сонан кейін отырамын саралап
өлшеп тартып мақсатымның жүктерін...
Бәрі-бәрі ой-санамда өлшенер,

біреу арын сатып, жалдап жүрсе егер,
біреу қарыз болса егер де белшеден,
ал біреу кеп оны жерге көмсе де –
соның бәрі ой-санамда өлшенер.

Өлшенеді жырлары да, әні де,
кеңістігі,
тереңдігі,
өрі де.