TELEGEI
Home

Жазу стилінің негіздері

William Strunk, Jr.

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

20 px
1.85
0.30 px
0.95 em

Жазу стилінің негіздері

Бұл кітап қарапайым ағылшын стилінің негізгі талаптарын шағын көлемде баяндауды мақсат етеді. Ол назарды жиі бұзылатын бірнеше негізгі ережелер мен композиция (шығарманың құрылымдық құрылымы) қағидаларына (II және III тарауларда) шоғырландыру арқылы оқытушы мен студенттің жұмысын жеңілдетуді көздейді.

Осы жоспарға сәйкес, ол үтірді қолданудың ондаған ережесінің орнына үшеуін, ал semicolon (нүктелі үтір — сөйлем ішіндегі тыныс белгісі) үшін біреуін ғана ұсынады. Бұл төрт ереже жиырма сөйлемнің он тоғызына қажетті барлық ішкі тыныс белгілерін қамтамасыз етеді деген сенім бар. Сол сияқты, III тарауда абзац пен сөйлемнің ең кең қолданылатын қағидалары ғана берілген. Осылайша, бұл кітап ағылшын стилі саласының тек шағын бөлігін ғана қамтиды. Автордың тәжірибесі көрсеткендей, негізгі ережелерді меңгергеннен кейін студенттерге өз жұмыстарының мәселелеріне (проблемаларына) негізделген жеке нұсқаулықтар көбірек пайда әкеледі және әр оқытушының кез келген оқулықта ұсынылғаннан гөрі өзі артық көретін жеке теориялық базасы болады.

Бөлімдердің нөмірлері қолжазбаны түзету кезінде сілтеме ретінде пайдаланылуы мүмкін.

Корнелл университетінің ағылшын тілі кафедрасындағы автордың әріптестері оған қолжазбаны дайындауда үлкен көмек көрсетті. Джордж Маклейн Вуд мырза өзінің Suggestions to Authors еңбегінен кейбір материалдарды 10-ережеге қосуға мейірімділікпен келісім берді.

Анықтама алу немесе тереңірек зерттеу үшін келесі кітаптар ұсынылады: II және IV тарауларға қатысты — F. Howard Collins, Author and Printer (Henry Frowde); Chicago University Press, Manual of Style; T. L. De Vinne, Correct Composition (The Century Company); Horace Hart, Rules for Compositors and Printers (Oxford University Press); George McLane Wood, Extracts from the Style-Book of the Government Printing Office (United States Geological Survey); III және V тарауларға қатысты — The King's English (Oxford University Press); Sir Arthur Quiller-Couch, The Art of Writing (Putnam), әсіресе Interlude on Jargon тарауы; George McLane Wood, Suggestions to Authors (United States Geological Survey); John Lesslie Hall, English Usage (Scott, Foresman and Co.); James P. Kelley, Workmanship in Words (Little, Brown and Co.). Бұл еңбектерде осы кітапта қысқаша қарастырылған көптеген жайттардың толық талқылауын және берілген мысалдарды толықтыратын мол суреттемелерді табуға болады.

Үздік жазушылардың кейде риторика (шешендік өнер қағидалары) ережелерін ескермейтіні — ескі бақылау. Алайда, олар солай жасаған кезде, оқырман әдетте сөйлемнен ережені бұзу есебінен қол жеткізілген қандай да бір өтемдік артықшылықты табады. Егер ол сондай жақсы жаза алатынына сенімді болмаса, ережелерді ұстанғаны дұрыс болады. Олардың жетекшілігімен күнделікті қажеттіліктерге сәйкес келетін қарапайым ағылшын тілінде жазуды үйренгеннен кейін, стильдің құпияларын білу үшін әдебиет шеберлерінің шығармаларын зерттеуге көшуіне болады.

II. ҚОЛДАНУДЫҢ НЕГІЗГІ ЕРЕЖЕЛЕРІ

  1. Жекеше түрдегі зат есімдердің possessive (тәуелділік формасы — меншікті білдіретін грамматикалық форма) түрін 's жалғауын қосу арқылы жасаңыз.

Бұл ережені соңғы дауыссыз дыбысқа қарамастан орындаңыз. Осылайша жазыңыз:

Charles's friend Burns's poems the witch's malice

Бұл — Америка Құрама Штаттарының Үкіметтік баспа кеңсесі мен Оксфорд университеті баспасының қолданысы.

Ерекшеліктер ретінде -es және -is жалғауларымен аяқталатын ежелгі жалқы есімдердің тәуелділік формасы, Jesus' иелік түрі және for conscience' sake, for righteousness' sake сияқты формалар жатады. Бірақ Achilles' heel, Moses' laws, Isis' temple сияқты формалар әдетте мыналармен ауыстырылады:

the heel of Achilles the laws of Moses the temple of Isis

hers, its, theirs, yours және oneself есімдіктерінің тәуелділік формаларында апостроф болмайды.

  1. Бір ғана жалғаулықпен байланысқан үш немесе одан да көп мүшелерден тұратын тізбекте соңғысынан басқа әрбір мүшеден кейін үтір қойыңыз.

Осылайша жазыңыз:

red, white, and blue gold, silver, or copper He opened the letter, read it, and made a note of its contents.

Бұл да Үкіметтік баспа кеңсесі мен Оксфорд университеті баспасының қолданысы.

Коммерциялық фирмалардың атауларында соңғы үтір алынып тасталады, мысалы:

Brown, Shipley & Co.

  1. Parenthetic (қыстырма — қосымша ақпарат беретін оралым) оралымдарды екі жағынан үтірмен белгілеңіз.

The best way to see a country, unless you are pressed for time, is to travel on foot.

Бұл ережені қолдану қиын; however сияқты жеке сөздің немесе қысқа тіркестің қыстырма екенін немесе еместігін анықтау жиі қиын болады. Егер сөйлемнің ағымына кедергі аз болса, жазушы үтірлерді қоймауына болады. Бірақ кедергі аз болса да, көп болса да, ол ешқашан бір үтірді қойып, екіншісін ұмытпауы керек. Мынадай тыныс белгілері:

Marjorie's husband, Colonel Nelson paid us a visit yesterday,

немесе

My brother you will be pleased to hear, is now in perfect health,

ақтауға келмейді.

Егер қыстырма оралымның алдында жалғаулық тұрса, бірінші үтірді жалғаулықтан кейін емес, алдына қойыңыз.

He saw us coming, and unaware that we had learned of his treachery, greeted us with a smile.

Әрқашан қыстырма ретінде қарастырылып, үтірлермен (немесе сөйлемнің соңында үтір мен нүктемен) қоршалуы тиіс жағдайлар:

(1) күннің реті апта күнінен кейін келгенде және жыл, датаның бөлігі болғанда:

February to July, 1916. April 6, 1917. Monday, November 11, 1918.

(2) etc. және jr. қысқартулары.

(3) non-restrictive relative clauses (шектеусіз қатыстық сөйлемдер — зат есімді нақтылауға қызмет етпейтін, тек қосымша ақпарат беретін сөйлемдер), яғни бастауыш зат есімді анықтауға немесе сипаттауға қызмет етпейтін сөйлемдер және уақыт немесе орынды білдіретін жалғаулықтармен басталатын ұқсас сөйлемдер.

The audience, which had at first been indifferent, became more and more interested.

Бұл сөйлемде which жалғаулығымен басталған сөйлем бірнеше мүмкін аудиторияның қайсысы екенін айту үшін қызмет етпейді; қай аудитория туралы сөз болып жатқаны бұрыннан белгілі деп есептеледі. Бұл сөйлем негізгі сөйлемдегі мәлімдемені қыстырма ретінде толықтырады. Сөйлем іс жүзінде дербес жасалуы мүмкін екі мәлімдеменің тіркесі болып табылады:

The audience had at first been indifferent. It became more and more interested.

Үтірмен бөлінбеген шектеуші қатыстық сөйлеммен салыстырыңыз:

The candidate who best meets these requirements will obtain the place.

Мұнда who жалғаулығымен басталған сөйлем бірнеше үміткердің қайсысы екенін анықтау үшін қызмет етеді; сөйлемді екі дербес мәлімдемеге бөлуге болмайды.

Келесі екі сөйлемдегі тыныс белгілерінің айырмашылығы осы қағидаға негізделген:

Nether Stowey, where Coleridge wrote The Rime of the Ancient Mariner, is a few miles from Bridgewater. The day will come when you will admit your mistake.

Nether Stowey өз атауымен толық анықталған; сондықтан Кольридж туралы мәлімдеме қосымша және қыстырма болып табылады. Аталған күн тек бағыныңқы сөйлем арқылы ғана анықталады, сондықтан ол шектеуші болып табылады.

Қыстырма оралымдарды үтірмен қоршау қағидасына ұқсас, негізгі сөйлемнің алдында немесе соңында келетін тіркестерді немесе бағыныңқы сөйлемдерді үтірмен бөлу болып табылады.

Partly by hard fighting, partly by diplomatic skill, they enlarged their dominions to the east, and rose to royal rank with the possession of Sicily, exchanged afterwards for Sardinia.

Басқа суреттемелерді 4, 5, 6, 7, 16 және 18 ережелерде келтірілген сөйлемдерден табуға болады.

Жазушы тәуелсіз сөйлемдерді үтірмен бөліп тастаудан сақ болуы керек: 5-ережені қараңыз.

  1. Салалас құрмалас сөйлемнің сыңарын бастайтын жалғаулықтың алдына үтір қойыңыз.

The early records of the city have disappeared, and the story of its first years can no longer be reconstructed. The situation is perilous, but there is still one chance of escape.

Мәнмәтіннен (контексттен) бөлек алынған мұндай типтегі сөйлемдер қайта жазуды қажет ететіндей көрінуі мүмкін. Олар үтірге жеткенде толық мағына беретіндіктен, екінші сөйлем кейіннен қосылған ой сияқты көрінеді. Сонымен қатар, and — байланыстырушы сөздердің ішіндегі ең аз ерекшеленетіні. Тәуелсіз сөйлемдер арасында қолданылғанда, ол тек олардың арасындағы қатынасты анықтамай-ақ, байланыс бар екенін көрсетеді. Жоғарыдағы мысалда бұл — себеп пен салдар қатынасы. Екі сөйлемді былай қайта жазуға болады:

As the early records of the city have disappeared, the story of its first years can no longer be reconstructed. Although the situation is perilous, there is still one chance of escape.

Немесе бағыныңқы сөйлемдерді оралымдармен алмастыруға болады:

Owing to the disappearance of the early records of the city, the story of its first years can no longer be reconstructed. In this perilous situation, there is still one chance of escape.

Бірақ жазушы өз сөйлемдерін тым біркелкі жинақы және periodic (сөйлем соңында мағынасы ашылатын күрделі құрылым) ету арқылы қателесуі мүмкін, ал кездейсоқ жайылма сөйлем стильдің тым ресми болып кетуіне жол бермейді және оқырманға белгілі бір жеңілдік сыйлайды. Соның салдарынан, бірінші болып келтірілген типтегі жайылма сөйлемдер жеңіл, өңделмеген жазуда жиі кездеседі. Бірақ жазушы осы үлгі бойынша тым көп сөйлем құрамауға тырысуы керек (14-ережені қараңыз).

Екінші бөлімі as (себебі мағынасында), for, or, nor және while (сонымен бірге мағынасында) сөздерімен басталатын екі бөлімді сөйлемдер де жалғаулықтың алдында үтірді талап етеді.

Егер екінші бөлім үстеумен басталса, үтір емес, нүктелі үтір қажет (5-ережені қараңыз). so және yet байланыстырушы сөздері екінші сөйлемнің салалас немесе бағыныңқы екеніне байланысты не үстеу, не жалғаулық ретінде қолданылуы мүмкін; соған сәйкес кез келген тыныс белгісі ақталуы мүмкін. Бірақ so сөзінің бұл қолданыстары (сәйкесінше немесе солай болу үшін дегенге тең) біршама ауызекі сөйлеу тіліне жатады және әдетте жазуда аулақ болған жөн. Әдетте пайдалы болатын қарапайым түзету — so сөзін алып тастап, бірінші сөйлемді as немесе since сөздерімен бастау:

I had never been in the place before; so I had difficulty in finding my way about. As I had never been in the place before, I had difficulty in finding my way about.

Егер екінші тәуелсіз сөйлемнің алдында үтірмен бөлінуді талап ететін бағыныңқы сөйлем немесе кіріспе оралым тұрса, жалғаулықтан кейін үтір қажет емес.

The situation is perilous, but if we are prepared to act promptly, there is still one chance of escape.

Бастауыш екі сөйлем үшін де ортақ болып, тек бір рет айтылғанда, егер байланыстырушы сөз but болса, үтір қажет. Егер байланыстырушы сөз and болса, екі мәлімдеме арасындағы байланыс тығыз немесе тікелей болған жағдайда үтір қойылмауы керек.

I have heard his arguments, but am still unconvinced. He has had several years' experience and is thoroughly competent.

  1. Тәуелсіз сөйлемдерді үтірмен байланыстырмаңыз.

Егер грамматикалық тұрғыдан толық және жалғаулықпен байланыспаған екі немесе одан да көп сөйлем бір құрмалас сөйлемді құрауы тиіс болса, тиісті тыныс белгісі — нүктелі үтір.

Stevenson's romances are entertaining; they are full of exciting adventures. It is nearly half past five; we cannot reach town before dark.

Әрине, жоғарыдағыларды нүктелі үтірлерді нүктелермен алмастырып, екі бөлек сөйлем ретінде жазу да бірдей дәрежеде дұрыс.

Stevenson's romances are entertaining. They are full of exciting adventures. It is nearly half past five. We cannot reach town before dark.

Егер жалғаулық қойылса, тиісті белгі үтір болады (4-ереже).

Stevenson's romances are entertaining, for they are full of exciting adventures. It is nearly half past five, and we cannot reach town before dark.

Жоғарыда берілген үш форманы салыстыру біріншісінің артықшылығын анық көрсетеді. Ол, кем дегенде келтірілген мысалдарда, екінші формадан жақсырақ, өйткені ол екі мәлімдеме арасындағы тығыз байланысты екінші форма жасай алмайтын жолмен көрсетеді, және үшінші формадан жақсырақ, өйткені ол қысқарақ, сондықтан әсерлірек. Шынында да, мәлімдемелер арасындағы байланысты көрсетудің бұл қарапайым әдісі композицияның ең пайдалы тәсілдерінің бірі деп айтуға болады. Байланыс, жоғарыдағыдай, әдетте себеп немесе салдар болып табылады.

Егер екінші сөйлемнің алдында жалғаулық емес, accordingly, besides, then, therefore немесе thus сияқты үстеу тұрса, бәрібір нүктелі үтір қажет екенін ескеріңіз.

Ережеге екі ерекшелік рұқсат етілуі мүмкін. Егер сөйлемдер өте қысқа және формасы жағынан ұқсас болса, әдетте үтірге рұқсат етіледі:

Man proposes, God disposes. The gate swung apart, the bridge fell, the portcullis was drawn up.

Бұл мысалдарда байланыс себеп немесе салдар емес екенін ескеріңіз. Сондай-ақ ауызекі сөйлеу формасында:

I hardly knew him, he was so changed,

үтір, нүктелі үтір емес, қажет. Бірақ бұл сөйлеу формасы әңгіменің немесе пьесаның диалогында немесе жақын адамға жазылған хатта болмаса, жазуда орынсыз.

  1. Сөйлемдерді екіге бөлмеңіз.

Басқаша айтқанда, үтірдің орнына нүктені қолданбаңыз.

I met them on a Cunard liner several years ago. Coming home from Liverpool to New York. He was an interesting talker. A man who had traveled all over the world and lived in half a dozen countries.

Осы екі мысалда да бірінші нүктені үтірмен алмастырып, одан кейінгі сөзді кіші әріппен бастау керек.

Ерекше мағына беретін сөзді немесе оралымды сөйлем ретінде қолдануға және соған сәйкес тыныс белгісін қоюға рұқсат етіледі:

Again and again he called out. No reply.

Алайда, жазушы екпіннің негізделгеніне және оның синтаксис немесе тыныс белгілеріндегі жай ғана қателік жасады деп күдіктелмейтініне сенімді болуы керек.

3, 4, 5 және 6-ережелер кәдімгі сөйлемдердің тыныс белгілеріндегі ең маңызды қағидаларды қамтиды; оларды қолдану дағдыға айналуы үшін оларды мұқият меңгеру керек.

  1. Сөйлем басындағы participial phrase (есімшелі оралым — есімшеден басталып, зат есімді немесе есімдікті сипаттайтын сөз тіркесі) грамматикалық бастауышқа қатысты болуы керек.

Walking slowly down the road, he saw a woman accompanied by two children.

Walking сөзі әйелге емес, сөйлемнің бастауышына қатысты. Егер жазушы оның әйелге қатысты болғанын қаласа, ол сөйлемді қайта құруы керек:

He saw a woman accompanied by two children, walking slowly down the road.

Жалғаулықтан немесе демеуліктен кейін келетін есімшелі оралымдар, қолданбалы зат есімдер, сын есімдер және сын есімді оралымдар сөйлемнің басында келсе, осы ережеге бағынады.

On arriving in Chicago, his friends met him at the station. When he arrived (or, On his arrival) in Chicago, his friends met him at the station.

A soldier of proved valor, they entrusted him with the defence of the city. A soldier of proved valor, he was entrusted with the defence of the city.

Young and inexperienced, the task seemed easy to me. Young and inexperienced, I thought the task easy.

Without a friend to counsel him, the temptation proved irresistible. Without a friend to counsel him, he found the temptation irresistible.

Бұл ережені бұзатын сөйлемдер жиі күлкілі болып көрінеді.

Being in a dilapidated condition, I was able to buy the house very cheap. Wondering irresolutely what to do next, the clock struck twelve.

III. КОМПОЗИЦИЯНЫҢ НЕГІЗГІ ҚАҒИДАЛАРЫ

  1. Абзацты композицияның бірлігі етіңіз: әр тақырыпқа бір абзац.

Егер сіз жазып жатқан тақырыптың көлемі шағын болса немесе оны өте қысқаша баяндағыңыз келсе, оны тақырыпшаларға бөлудің қажеті болмауы мүмкін. Сонымен, қысқаша сипаттама, әдеби шығарманың қысқаша мазмұны, бір оқиғаның қысқаша сипаттамасы, әрекеттің тек жалпы көрінісін беретін баяндау, бір идеяны алға тарту — осылардың кез келгенін бір абзацта жазған дұрыс. Абзац жазылғаннан кейін, оны бөліктерге бөлу жақсартатынын немесе жақсартпайтынын тексеріңіз.

Алайда, әдетте, тақырып бөліктерге бөлуді талап етеді, олардың әрқайсысы абзацтың тақырыбы болуы керек. Әрбір тақырыпты жеке абзацта қарастырудың мақсаты — оқырманға көмектесу. Әрбір абзацтың басы оған тақырыпты дамытудың жаңа кезеңіне жеткені туралы белгі береді.

Бөлу дәрежесі шығарманың ұзақтығына байланысты өзгереді. Мысалы, кітап немесе өлең туралы қысқаша хабарлама бір абзацтан тұруы мүмкін. Сәл ұзындауы екі абзацтан тұруы мүмкін: А. Шығарма туралы мәлімет. Б. Сын тұрғысынан талқылау.

Әдебиет сабағы үшін жазылған өлең туралы есеп жеті абзацтан тұруы мүмкін: А. Жазылу және жариялану фактілері. Б. Өлеңнің түрі; метрикалық формасы. В. Тақырыбы. Г. Тақырыптың өңделуі. Д. Несімен ерекшеленеді. Е. Жазушыға тән сипаты. Ж. Басқа шығармалармен байланысы.

С және Д абзацтарының мазмұны өлеңге байланысты өзгереді. Әдетте, егер түсіндіруді қажет етсе, С абзацы өлеңнің нақты немесе ойдан шығарылған жағдайларын (ситуацияны) көрсетеді, содан кейін...

(Аударма жалғасады...)

Мәтінді мағыналық блоктарға бөліп, техникалық терминдер мен стилистикалық ережелерді ескере отырып қазақ тіліне аударамын.

...тақырыпты белгілеп, оның даму барысын баяндау керек. Егер өлең бастан-аяқ үшінші жақта жазылған баяндау болса, онда С абзацында іс-әрекеттің қысқаша мазмұны ғана берілсе жеткілікті. D абзацында негізгі идеялар мен олардың қалай ерекшеленгені немесе баяндаудағы басты назар аударылған тұстар көрсетілуі тиіс.

Романды мынадай тақырыптар бойынша талқылауға болады:
[*] А. Орын мен уақыт (Setting).
[*] Б. Желі (Plot).
[*] В. Кейіпкерлер.
[*] Г. Мақсат.

Тарихи оқиғаны мынадай тақырыптар бойынша қарастыруға болады:
[*] А. Оқиғаға не түрткі болды.
[*] Б. Оқиғаның барысы.
[*] В. Оқиғаның салдары.

Осы соңғы екі тақырыптың кез келгенін қарастырғанда, жазушыға мұнда берілген тақырыптардың бірін немесе бірнешеуін қосымша бөлімдерге бөлу қажет болуы мүмкін.

Әдетте, жеке сөйлемдер абзац ретінде жазылмауы немесе басылмауы керек. Экспозиция (мәселені түсіндіру) немесе дәлелдеу бөліктері арасындағы байланысты көрсететін өтпелі сөйлемдер бұған ерекшелік бола алады. Сондай-ақ, көптеген тақырыптар қысқаша қарастырылатын оқулықтарда, жолсілтемелерде және басқа еңбектерде жиі ерекшеліктер жасау қажет болады.

Диалогта әрбір сөз, тіпті ол бір ғана сөз болса да, жеке абзац болып саналады; яғни сөйлеуші ауысқан сайын жаңа абзац басталады. Диалог пен баяндау араласқан кезде бұл ережені қолдану тәсілін жақсы басылған көркем әдеби шығармалардан үйренген абзал.

9. Әдетте әр абзацты тақырыптық сөйлеммен бастап, оны басымен үйлесімді аяқтаңыз.

Мұндағы мақсат — оқырманға көмектесу. Бұл әдіс оқырманға әр абзацты оқи бастағанда оның мақсатын түсінуге және оны аяқтағанда сол мақсатты жадында сақтауға мүмкіндік береді. Осы себепті, әсіресе түсіндіру мен дәлелдеуде ең пайдалы абзац түрі мынадай болады:

  1. Тақырыптық сөйлем басында немесе басына жақын орналасады;
  2. Кейінгі сөйлемдер тақырыптық сөйлемдегі тұжырымды түсіндіреді, негіздейді немесе дамытады;
  3. Соңғы сөйлем тақырыптық сөйлемнің ойын нығайтады немесе маңызды салдарын көрсетеді.

Абзацты дигрессиямен (негізгі тақырыптан ауытқу) немесе маңызды емес егжей-тегжеймен аяқтаудан аулақ болу керек.

Егер абзац үлкенірек шығарманың бөлігі болса, оның алдыңғы мәтінмен байланысын немесе тұтас шығармадағы қызметін көрсету қажет болуы мүмкін. Мұны тақырыптық сөйлемдегі жай ғана бір сөзбен немесе тіркеспен (_тағы да_; _сондықтан_; _осы себепті_) жасауға болады. Кейде тақырыптық сөйлемнің алдына бір немесе бірнеше кіріспе немесе өтпелі сөйлемдерді қою тиімді. Егер мұндай сөйлемдер біреуден көп болса, өтпелі сөйлемдерді бөлек абзац ретінде шығарған дұрыс.

Жазушы өз мақсатына қарай, жоғарыда айтылғандай, абзацтың негізгі бөлігін тақырыптық сөйлеммен бірнеше түрлі жолмен байланыстыра алады. Ол тақырыптық сөйлемнің мағынасын басқа формаларда қайталау, оның терминдеріне анықтама беру, кері пікірді жоққа шығару, көрнекі мысалдар немесе нақты жағдайларды келтіру арқылы айқындай алады; оны дәлелдермен негіздей алады немесе оның астарлары мен салдарын көрсету арқылы дамыта алады. Ұзын абзацта ол осы барыстардың бірнешеуін қатар жүзеге асыруы мүмкін.

1 Шын мәнінде ләззат алу үшін жаяу серуенге жалғыз шығу керек. 2 Егер сіз топпен, тіпті жұппен шықсаңыз, бұл тек атымен ғана жаяу серуен болады; ол басқа нәрсеге, көбіне пикникке ұқсап кетеді. 3 Жаяу серуенге жалғыз шығу керек, өйткені бостандық — оның мәні; өйткені сіз көңіл-күйіңізге қарай кез келген уақытта тоқтап, әрі қарай жүріп, мына немесе ана жолмен кете алуыңыз керек; және сіздің жеке қарқыныңыз болуы тиіс, жүріс бойынша чемпионның соңынан салпақтамай немесе қыз баланың адымына бейімделмей жүруіңіз қажет. 4 Сондай-ақ, сіз барлық әсерлерге ашық болуыңыз керек және ойларыңыз көрген нәрселеріңізден нәр алуы тиіс. 5 Сіз кез келген жел ойнайтын сыбызғы сияқты болуыңыз керек. 6 «Мен бір уақытта жүріп әрі сөйлесудің мәнін түсінбеймін», — дейді Хэзлитт. 7 «Ауылда болғанда, мен ауыл сияқты тіршілік еткім келеді», бұл — осы мәселе бойынша айтылуы мүмкін барлық нәрсенің түйіні. 8 Таңертеңгілік ойлы тыныштықты бұзатын қасыңыздағы дауыстардың шаңқылы болмауы тиіс. 9 Адам пайымдап жүргенде, ашық ауадағы көп қозғалыстан туындайтын, мидың есеңгіреуі мен енжарлығынан басталып, ақыл жетпейтін тыныштықпен аяқталатын сол бір керемет эйфорияға (асыра қуаныш күйі) беріле алмайды. — Стивенсон, _Жаяу серуендер_.

  1. Тақырыптық сөйлем.
  2. Кері пікірді жоққа шығару арқылы мағынаны айқындау.
  3. Тақырыптық сөйлем қысқартылған түрде қайталанады және үш себеппен негізделеді; үшінші себептің мағынасы («сіздің жеке қарқыныңыз болуы тиіс») кері пікірді жоққа шығару арқылы айқындалады.
  4. Төртінші себеп екі түрлі формада берілген.
  5. Дәл сол себеп тағы бір басқа формада айтылған.

6-7. Хэзлитт айтқан дәл сол себеп.

  1. Хэзлиттен алынған дәйексөзді басқа сөздермен қайталау.
  2. Төртінші себептің қорытынды тұжырымы, әсерлі аяқтау үшін кеңейтілген және күшейтілген тілмен берілген.

1 Негізінен он сегізінші ғасырда тарих туралы мүлдем басқа тұжырым (концепция) қалыптасты. 2 Сол кездегі тарихшылар өз міндеттері сурет салу емес, мәселені шешу; ұлттық өсудің, өркендеудің және тауқыметтің кезектескен кезеңдерін түсіндіру немесе суреттеу деп сене бастады. 3 Мораль, өндіріс, зияткерлік және өнер тарихы; әдет-ғұрыптар мен сенімдердегі өзгерістер; кезектескен кезеңдердегі үстемдік еткен идеялар; саяси құрылымдардың көтерілуі, құлауы және өзгеруі; бір сөзбен айтқанда, ұлттық әл-ауқаттың барлық жағдайлары олардың еңбектерінің тақырыбына айналды. 4 Олар патшалардың тарихын емес, халықтардың тарихын жазуға ұмтылды. 5 Олар тарихта әсіресе себеп-салдар байланысын іздеді. 6 Олар өткен шақтағы ұлттардың физиологиясын (тіршілік барысының заңдылықтарын) зерттеуге кірісті және тәжірибелік әдісті кең ауқымда қолдану арқылы қоғамның әл-ауқаты тәуелді болатын жағдайлар туралы нақты құнды сабақтар шығаруға үміттенді. — Лекки, _Тарихтың саяси құндылығы_.

  1. Тақырыптық сөйлем.
  2. Тақырыптық сөйлемнің мағынасы айқындалған; тарихтың жаңа тұжырымына анықтама берілген.
  3. Анықтама кеңейтілген.
  4. Анықтама қарама-қайшылық арқылы түсіндірілген.
  5. Анықтама толықтырылған: тарихтың жаңа тұжырымындағы тағы бір элемент.
  6. Қорытынды: тарихтың жаңа тұжырымының маңызды салдары.

Баяндау мен сипаттауда абзац кейде кейінгі егжей-тегжейлерді біріктіріп тұратын қысқа, ауқымды тұжырымнан басталады.

Жеңіл жел бізге тамаша көмектесті. Әскери науқан бірқатар сәтсіздіктермен басталды. Келесі он-он екі бет таңқаларлық жазбаларға толы болды.

Бірақ бұл тәсіл тым жиі қолданылса, жалықтыратын дағдыға айналуы мүмкін. Көбінесе бастапқы сөйлем өз нысаны арқылы абзацтың негізінен не туралы болатынын ғана көрсетеді.

Ақыры мен бекініске қайта аламын деп ойладым. Ол үстелден ауыр шамды алып, айналаны барлай бастады. Тағы бір баспалдақпен көтеріліп, олар шатырға шықты.

Алайда, жандандырылған баяндаудың қысқа абзацтарында тіпті мұндай тақырыптық сөйлемнің нышаны да болмайды. Олардың арасындағы үзіліс риторикалық (шешендік) кідіріс қызметін атқарып, іс-әрекеттің қандай да бір егжей-тегжейін ерекшелеп көрсетеді.

10. Белсенді етістікті (Active voice) қолданыңыз.

Белсенді етістік әдетте ырықсыз етіске (Passive voice) қарағанда тікелей және жігерлі болады:

Бостонға жасаған алғашқы сапарымды әрқашан есте сақтаймын.

Бұл мынадан әлдеқайда жақсы:

Бостонға жасаған алғашқы сапарым менің жадымда әрқашан сақталады.

Соңғы сөйлем тікелей емес, батыл емес және аз жинақы. Егер жазушы «менің жадымда» дегенді алып тастап, оны жинақы етпек болса:

Бостонға жасаған алғашқы сапарым әрқашан есте сақталады,

онда ол белгісіз болып қалады: бұл сапарды жазушы ма, әлде белгісіз біреу ме, әлде бүкіл әлем бе, кім әрқашан есте сақтайды?

Әрине, бұл ереже жазушы жиі ыңғайлы және кейде қажет болатын ырықсыз етістен мүлдем бас тартуы керек дегенді білдірмейді.

Реставрация дәуірінің драматургтері бүгінде аз бағаланады.

Қазіргі оқырмандар Реставрация дәуірінің драматургтерін аз бағалайды.

Біріншісі Реставрация драматургтері туралы абзацта дұрыс форма болар еді; екіншісі — қазіргі оқырмандардың талғамы туралы абзацта. Нақты бір сөзді сөйлемнің бастауышы ету қажеттілігі, осы мысалдардағыдай, қай етістің қолданылатынын жиі анықтайды.

Әдетте, бір ырықсыз етістің екіншісіне тікелей тәуелді болуынан аулақ болыңыз.

Қате: Алтынның экспортталуына рұқсат берілмеді.
Дұрыс: Алтынды экспорттауға тыйым салынды (Алтын экспортына тыйым салынды).

Қате: Оның ғимаратқа кіріп бара жатқаны көрінгені дәлелденді. Дұрыс: Оның ғимаратқа кіргенін біреудің көргені дәлелденді.

Жоғарыдағы екі мысалда да, түзетуге дейін, екінші ырықсыз етіспен дұрыс байланысқан сөз біріншісінің бастауышына айналған. Жиі кездесетін қателік — ырықсыз құрылымның бастауышы ретінде бүкіл іс-әрекетті білдіретін зат есімді қолдану, бұл етістікке сөйлемді аяқтаудан басқа ешқандай қызмет қалдырмайды.

Нашар: Бұл аймаққа шолу 1900 жылы жасалды.
Жақсы: Бұл аймақ 1900 жылы зерттелді.

Нашар: Әскерді жаппай әскерге шақыру (мобилизация) жылдам жүзеге асырылды. Жақсы: Әскер жылдам жиналды.

Нашар: Бұл есептерді растауды алу мүмкін емес. Жақсы: Бұл есептерді растау мүмкін емес.

«Алтын экспортына тыйым салынды» деген сөйлеммен салыстырыңыз, мұндағы «тыйым салынды» баяндауышы «экспорт» сөзінде жоқ мағынаны білдіреді.

Белсенді етістікті дағдылы түрде қолдану жазуды әсерлі етеді. Бұл тек іс-әрекетке негізделген баяндауда ғана емес, кез келген жазу түрінде де орынды. Көптеген солғын сипаттау немесе түсіндіру сөйлемдерін _бар_ немесе _естілді_ сияқты ресми тіркестердің орнына белсенді етістікті қолдану арқылы жанды және мәнерлі етуге болады.

Солғын: Жерде көптеген өлі жапырақтар жатты.
Жанды: Өлі жапырақтар жерді жауып тастады.

Солғын: Үйдің бір жерінен гитараның дыбысы естілді. Жанды: Үйдің бір жерінде гитара ақырын күңіренді.

Солғын: Оның колледжден кетуінің себебі — денсаулығының нашарлауы болды. Жанды: Нашарлаған денсаулығы оны колледжден кетуге мәжбүр етті.

Солғын: Ол айтқан сөздеріне өкінгенге дейін көп уақыт өткен жоқ. Жанды: Ол өз сөздеріне тез өкінді.

11. Тұжырымдарды болымды түрде беріңіз.

Нақты тұжырымдар жасаңыз. Солғын, түссіз, екіұшты, жауапкершіліктен қашатын тілден аулақ болыңыз. _Емес_ (not) сөзін бас тарту немесе қарама-қарсы қою құралы ретінде қолданыңыз, бірақ ешқашан жалтару құралы ретінде қолданбаңыз.

Нашар: Ол өте жиі уақытында келмейтін.
Жақсы: Ол әдетте кешігіп келетін.

Нашар: Ол латын тілін оқудың пайдасы көп деп ойламады. Жақсы: Ол латын тілін оқуды пайдасыз деп санады.

Солғын: «Асауға тұсау» (The Taming of the Shrew) кей жерлерінде біршама әлсіз. Шекспир Катаринаны өте сүйкімді кейіпкер ретінде суреттемейді, сондай-ақ Бьянка да Шекспир шығармаларындағы маңызды кейіпкер ретінде жадында ұзақ сақталмайды.

Күшті: «Асауға тұсаудағы» әйелдер тартымсыз. Катарина — ұнамсыз, Бьянка — елеусіз.

Соңғы мысал түзетуге дейін теріс қана емес, сонымен бірге белгісіз болып табылады. Демек, түзетілген нұсқа — жазушының ниетін жай ғана болжау. Барлық үш мысал _емес_ (not) сөзіне тән әлсіздікті көрсетеді. Саналы немесе санасыз түрде оқырманға тек не нәрсенің жоқ екені айтылса, ол қанағаттанбайды; ол не нәрсенің бар екенін білгісі келеді. Сондықтан, әдетте, тіпті теріс мағынаны да болымды түрде білдірген дұрыс.

БолымсызБолымды
адал емесарам
маңызды емесболымсыз
есінде сақтамадыұмытып кетті
назар аудармадыелемеді
сенімі аз болдыкүдіктенді

Теріс пен болымдының қарама-қарсы қойылуы күшті әсер береді: «Қайырымдылық емес, жай ғана әділеттілік». «Цезарьді аз сүйгенімнен емес, Римді көбірек сүйгенімнен».

_Емес_ (not) сөзінен басқа теріс мағыналы сөздер әдетте күшті болады: «Британ туының астында күн ешқашан батпайды».

12. Нақты, айқын және заттық тілді қолданыңыз.

Жалпыдан гөрі нақтыны, бұлыңғырдан гөрі айқынды, дерексізден гөрі заттықты (конкретті) таңдаңыз.

Жалпы: Қолайсыз ауа райы кезеңі басталды.
Нақты: Бір апта бойы күн сайын жаңбыр жауды.

Жалпы: Ол өзінің лайықты марапатына ие болған кезде ризашылық танытты. Нақты: Ол тиынды қалтасына салып жатып, ыржиды.

Жалпы: Бұл тәжірибені көргендердің арасында серфинг үлкен қуаныш сыйлайды деген жалпы келісім бар. Нақты: Серфингті байқап көргендердің бәрі бұл өте әсерлі екеніне келіседі.

Егер жазу өнерін зерттеушілер қандай да бір мәселеде келіссе, ол мынау: оқырманның назарын аударудың және сақтаудың ең сенімді әдісі — нақты, айқын және заттық болу.

Сыншылар ең ұлы жазушылар — Гомер, Данте, Шекспирдің тиімділігі олардың үнемі айқындылығы мен заттылығынан туындайтынын атап өткен. Браунинг, қазіргі заманғы авторды мысалға алсақ, көптеген таңқаларлық мысалдар келтіреді. Мысалы, «Менің соңғы герцогиням» (My Last Duchess) атты шығармасынан мына жолдарды алайық:

Мырза, бәрі бір еді! Менің сыйым кеудесіндегі, Батыстағы күннің батуы, Әлдебір жарамсақ ақымақтың ол үшін Бақтан үзіп әкелген шие бұтағы, ақ қашыр Ол террассаны айналып мінген — бәрі де, әрқайсысы Одан бірдей ризашылық сөзін шығаратын, Немесе, кем дегенде, ұялып қызартатын,

және өлеңді аяқтайтын жолдар:

Бірақ Нептунға қараңызшы, Теңіз тұлпарын жуасытып жатыр, сирек кездесетін туынды, Оны мен үшін Инсбруктық Клаус қоладан құйған.

Бұл сөздер көз алдына суреттерді әкеледі. «Епископ Сент-Пракс шіркеуінде өзіне мола тұрғызуға бұйрық береді» (The Bishop Orders his Tomb in St. Praxed's Church) шығармасында «Ренессанс рухы — оның дүниеқоңыздығы, тұрақсыздығы, тәкаппарлығы, екіжүзділігі, өзін-өзі білмеуі, өнерге, салтанатқа, жақсы латын тіліне деген сүйіспеншілігі» қалайша нақты детальдар мен заттық терминдер арқылы көрініс табатынын еске түсіріңіз (Раскиннің өлеңге берген түсініктемесінен).

Проза, атап айтқанда баяндаушы және сипаттаушы проза, дәл осы тәсілдермен жанды болады. Егер Джим Хокинс пен Дэвид Бэлфурдың, Кимнің, Ностромоның бастан кешкендері сансыз оқырмандар үшін бір сәт шынайы болып көрінсе, егер Карлайлды оқығанда біз Бастилияны алу кезінде физикалық түрде қатысқандай сезімде болсақ, бұл детальдардың айқындылығы мен қолданылған терминдердің заттылығынан. Бұл әрбір деталь берілген дегенді білдірмейді; бұл мүмкін де емес, қажет те емес; бірақ барлық маңызды детальдар бұлыңғыр емес, оқырман қиялымен сол көрініске ене алатындай нақтылықпен берілген.

Түсіндіруде және дәлелдеуде жазушы дәл солай заттылықтан қол үзбеуі керек, тіпті ол жалпы принциптерді қарастырған кезде де олардың қолданылуының нақты мысалдарын келтіруі тиіс.

«Нақты сөздердің бұл артықшылығы сөздерді ойға айналдыру үшін қажетті күш-жігерге байланысты екені анық. Біз жалпы ұғымдармен емес, нақты нәрселермен ойлайтындықтан — кез келген нәрселер тобы туралы айтылғанда, біз оның жекелеген мүшелерін еске түсіру арқылы оны көз алдымызға елестетеміз, демек, дерексіз сөз қолданылғанда, тыңдаушы немесе оқырман өз бейнелер қорынан аталған текті елестете алатын бір немесе бірнешеуін таңдауы керек. Бұл барыста біраз кідіріс туындайды, біраз күш жұмсалады; ал егер нақты терминді қолдану арқылы тиісті бейнені бірден ұсынуға болатын болса, онда үнемділікке қол жеткізіледі және айқынырақ әсер беріледі».

Герберт Спенсер өзінің «Стиль философиясынан» (Philosophy of Style) үзінді келтірілген осы абзацта бұл принципті мына сөйлемдермен суреттейді:

Дерексіз: Халықтың әдет-ғұрпы мен ойын-сауықтары қаншалықты қатыгез және тағы болса, олардың жазалау кодексінің ережелері де соншалықты қатал болады.

Нақты: Адамдар шайқастарды, бұқалар айқасын және гладиаторлар жекпе-жегін қаншалықты ұнатса, олар дарға асу, өртеу және азаптау дөңгелегі арқылы соншалықты жазалайтын болады.

13. Артық сөздерді алып тастаңыз.

Жігерлі жазу — жинақы болады. Сөйлемде артық сөздер, абзацта артық сөйлемдер болмауы керек; дәл суретте артық сызықтар, ал машинада артық бөлшектер болмайтыны сияқты. Бұл жазушының барлық сөйлемдерін қысқа етуін немесе барлық егжей-тегжейлерден қашып, тақырыптарды тек сұлба түрінде қарастыруын талап етпейді, бірақ әрбір сөздің мәні болуын талап етеді.

Жиі қолданылатын көптеген тіркестер бұл принципті бұзады:
[*] мәселе сонда ма деген сұрақ => ма/ме (мәселе ма)
[*] бұған күмән жоқ, бірақ => күмәнсіз
[*] отын мақсатында қолданылады => отын ретінде қолданылады
[*] ол сондай адам, ол... => ол...
[*] асығыс түрде => асығыс
[*] бұл сондай тақырып, ол... => бұл тақырып...

Оның оқиғасы таңқаларлық оқиға. => Оның оқиғасы таңқаларлық.

Әсіресе «сол факт» немесе «деген факт» (the fact that) деген тіркес кездесетін әрбір сөйлемнен алынып тасталуы керек.

[*] соған байланысты (owing to the fact that) => өйткені / себебі
[*] соған қарамастан (in spite of the fact that) => дегенмен / болса да
[*] назарыңызды аударамын (call your attention to the fact that) => ескертемін / хабарлаймын
[*] мен бейхабар болдым (I was unaware of the fact that) => білмедім
[*] оның табысқа жете алмағаны (the fact that he had not succeeded) => оның сәтсіздігі
[*] менің келгенім (the fact that I had arrived) => келуім

Белсенді етіс ырықсыз етістен гөрі жинақы болғандықтан, 11 және 12-ережелерде келтірілген көптеген мысалдар осы ережені де суреттейді.

Жинақылықтың жиі бұзылуы — бір ғана күрделі идеяны бір сөйлемге біріктірудің орнына, оны біртіндеп бірнеше сөйлемде немесе жекешеленген сөйлем мүшелерінде беру.

Нашар: Макбет өте өршіл болды. Бұл оны Шотландия королі болуды армандауға итермеледі. Мыстандар оған бұл арманы орындалатынын айтты. Бұл уақытта Шотландия королі Дункан болатын. Әйелінің айтақтауымен Макбет Дунканды өлтірді. Осылайша ол Дунканның орнына король бола алды. (42 сөз.)

Жақсы: Әйелінің айтақтауымен Макбет Дунканды өлтіріп, оның орнына Шотландия королі болу арқылы өз өршіл мақсатына жетті және мыстандардың болжамын орындады. (21 сөз.)

Нашар: Бірнеше маңыздылығы аздау курстар болды, бірақ мыналар ең маңыздысы еді, олар күн сайын болмаса да, сізді келесі қадамыңыздың не болатынын білмейтіндей күйде ұстайтындай жиі болып тұрды. (32 сөз.)

Жақсы: Бұл ең маңызды курстар күнделікті болмаса да, адамды үнемі шиеленісте ұстайтындай жиі болып тұрды. (16 сөз.)

14. Бірыңғай бос сөйлемдер тізбегінен аулақ болыңыз.

Бұл ереже әсіресе белгілі бір типтегі бос сөйлемдерге қатысты: олар екі тең дәрежелі сөйлемнен тұрады, екіншісі жалғаулық немесе қатыстық сөзбен басталады. Мұндай типтегі жеке сөйлемдер мінсіз болуы мүмкін болғанымен, олардың тізбегі тез арада бірсарынды және жалықтыратын болып кетеді.

Тәжірибесіз жазушы кейде бүкіл абзацты осындай сөйлемдерден құрап, жалғаулық ретінде _және_, _бірақ_, _солай_, кейде _кім_, _қайсысы_, _қашан_, _қайда_ деген сөздерді қолданады.

Жазылымдар сериясының үшінші концерті кеше кешке берілді және көптеген көрермен қатысты. Эдвард Эпплтон мырза солист болды, ал Бостон симфониялық оркестрі аспаптық музыкамен қамтамасыз етті. Біріншісі өзін жоғары деңгейдегі әртіс ретінде көрсетсе, екіншісі өзінің жоғары беделіне толық лайық екенін дәлелдеді. Бұл серия тудырған қызығушылық Комитет үшін өте қуанышты болды және бұдан былай жыл сайын осындай серияны өткізу жоспарлануда. Төртінші концерт 10 мамырда, сейсенбіде беріледі, ол кезде де дәл осындай тартымды бағдарлама ұсынылатын болады.

Жоғарыдағы абзац өзінің жауыр болғандығы мен мазмұнсыздығынан бөлек, сөйлемдерінің құрылымына байланысты әлсіз, өйткені оларда механикалық симметрия мен бірсарындылық басым. Оларды 9-ережеде келтірілген абзацтардағы сөйлемдермен немесе кез келген жақсы ағылшын прозасымен салыстырыңыз.

Егер жазушы сипатталған типтегі сөйлемдер тізбегін жазғанын байқаса, ол бірсарындылықты жою үшін олардың жеткілікті бөлігін жай сөйлемдермен немесе біріктірілген құрылымдармен алмастырып, қайта өңдеуі керек.

...нүктелі үтірмен біріктірілген екі жай сөйлемнен, екі құрамды кезеңді сөйлемдерден, үш құрамды еркін немесе кезеңді сөйлемдерден — ойдың шынайы байланысын қайсысы жақсырақ көрсетсе, солармен алмастырып, бірыңғайлықты жою үшін оларды қайта құруы керек.

15. Бірыңғай ойларды ұқсас тұлғада өрнектеңіз.

Бұл параллельді құрылым (мазмұны мен атқаратын қызметі ұқсас сөйлем мүшелерін бірдей грамматикалық тұлғада беру) қағидасы мазмұны мен қызметі ұқсас орамдардың сыртқы түрі де ұқсас болуын талап етеді. Форманың ұқсастығы оқырманға мазмұн мен қызметтің ұқсастығын тезірек тануға мүмкіндік береді. Киелі кітаптағы «Он өсиет», «Бақыт туралы уағыздар» және «Раббымыздың дұғасындағы» өтініштер бұған танымал мысалдар болып табылады.

Тәжірибесіз жазушы өз сөз орамдарын үнемі түрлендіруім керек деген қате түсінікпен бұл қағиданы жиі бұзады. Расында да, айтылғанды ерекшелеу үшін оны қайталағанда формасын өзгерту қажет болуы мүмкін. Мысалы, 9-ережеде келтірілген Стивенсонның мәтінін қараңыз. Бірақ бұдан басқа жағдайларда ол параллельді құрылым қағидасын сақтауы тиіс.

Қате: Бұрын ғылым оқулық әдісімен оқытылатын, ал қазір зертханалық әдіс қолданылады.
Дұрыс: Бұрын ғылым оқулық әдісімен оқытылатын; қазір ол зертханалық әдіспен оқытылады.

Сол жақтағы нұсқа жазушының шешімсіз немесе жасқаншақ екенін көрсетеді; ол бір сөйлеу формасын таңдап, оны ұстана алмайтын сияқты. Оң жақтағы нұсқа жазушының кем дегенде таңдау жасап, соны ұстанғанын көрсетеді.

Осы қағида бойынша, тізбектегі барлық мүшелерге қатысты артикль немесе көмекші сөз не тек бірінші мүшенің алдында қолданылуы керек, не әрбір мүшенің алдында қайталануы тиіс.

  • Француздар, италиялықтар, испандар және португалдар (The French, the Italians, the Spanish, and the Portuguese)
  • Көктемде, жазда немесе қыста (In spring, summer, or winter)

Коррелятивті орамдар (өзара байланысты қос сөздер: hәм... hәм; тек... емес, сонымен бірге; не... не; біріншіден, екіншіден және т.б.) бірдей грамматикалық құрылыммен, яғни негізінен бірдей сөз табымен жалғасуы керек.

Қате: Бұл hәм ұзақ рәсім, hәм өте жалықтырғыш болды.
Дұрыс: Рәсім hәм ұзақ, hәм жалықтырғыш болды.

Қате: Сөз үшін емес, іс-әрекет үшін уақыт. Дұрыс: Сөз үшін емес, іс үшін уақыт.

Қате: Не сіз оның өтінішін орындауыңыз керек, не оның өшпенділігіне қалдыңыз. Дұрыс: Сіз не оның өтінішін орындауыңыз, не оның өшпенділігіне қалуыңыз керек.

Қате: Менің қарсылықтарым: біріншіден, шараның әділетсіздігі; екіншіден, оның конституцияға қайшы екендігі. Дұрыс: Менің қарсылықтарым: біріншіден, бұл шара әділетсіз; екіншіден, ол конституцияға қайшы.

Жазушыға өте көп ұқсас ойларды, айталық, жиырма шақтысын білдіру қажет болса ше? Ол бір қалыптағы жиырма сөйлемді қатарынан жазуы керек пе? Мұқият қарасаңыз, бұл қиындықтың ойдан шығарылғанын, жиырма ойды топтарға жіктеуге болатынын және бұл қағиданы тек әр топ ішінде қолдану қажет екенін байқайсыз. Әйтпесе, бұл мәліметтерді кесте түрінде берген дұрыс.

16. Өзара байланысты сөздерді бірге ұстаңыз.

Сөйлемдегі сөздердің орны — олардың арасындағы байланысты көрсетудің негізгі құралы. Сондықтан жазушы мүмкіндігінше мағынасы жағынан байланысты сөздер мен сөз топтарын жақындатып, байланысы жоқтарын алшақ ұстауы керек.

Сөйлемнің бастауышы мен негізгі баяндауышын, егер сөйлемнің басына көшіруге болатын болса, тіркестермен немесе бағыныңқы сөйлемдермен бөлмеу керек.

Нашар: Уордсворт, «Серуеннің» бесінші кітабында, бұл шіркеуді егжей-тегжейлі сипаттайды.
Жақсы: «Серуеннің» бесінші кітабында Уордсворт бұл шіркеуді егжей-тегжейлі сипаттайды.

Бұл шектеудің себебі — араға түскен тіркес немесе сөйлем негізгі сөйлемнің табиғи ретін қажетсіз бұзады. Дегенмен, бұл ереже сөйлем реті тек анықтауыш бағыныңқы сөйлеммен немесе аппозициямен (түсіндірмелі мүше) үзілгенде қолданылмайды. Сондай-ақ, үзіліс әдейі шиеленіс тудыру үшін қолданылатын кезеңді сөйлемдерде де қолданылмайды (18-ережедегі мысалдарды қараңыз).

Салмақтық есімдік, әдетте, өзі анықтайтын сөзден кейін бірден келуі керек.

Нашар: Оның көзінде бір қарастар болды, олар жамандықты сездірді.
Жақсы: Көзінде жамандықты сездіретін бір қарастар болды.

Қате: Ол Испаниядағы оқиғалары туралы үш мақала жазды, олар «Harper's Magazine» журналында жарияланды. Дұрыс: Ол «Harper's Magazine» журналында Испаниядағы оқиғалары туралы үш мақала жариялады.

Егер анықталатын сөз бірнеше сөзден тұрса, салыстырмалы есімдік сол топтың соңында келеді, егер бұл екіұштылық тудырмаса.

Дұрыс: Чикаго бөлімінің суперкардинаты, ол...
Дұрыс: Шерман заңына өзгертулер енгізу туралы ұсыныс, ол әртүрлі бағаланды.

Түсіндірмелі зат есім анықталатын сөз бен бағыныңқы сөйлемнің арасында келуі мүмкін, себебі мұндай тіркесте шынайы екіұштылық туындамайды.

Йорк герцогы, оның ағасы, оған вигтер дұшпандықпен қарайтын...

Анықтауыштар, мүмкіндігінше, өздері анықтайтын сөздің жанында тұруы керек. Егер бірнеше орам бір сөзді анықтаса, олар қате мағына бермейтіндей етіп орналастырылуы тиіс.

Қате: Барлық мүшелер қатысқан жоқ. (All the members were not present.)
Дұрыс: Мүшелердің бәрі бірдей қатысқан жоқ. (Not all the members were present.)

Қате: Ол тек екі қате тапты. (He only found two mistakes.) Дұрыс: Ол небәрі екі қате тапты. (He found only two mistakes.)

17. Қысқаша мазмұндамада бір ғана шақты қолданыңыз.

Драмалық шығарманың желісін қысқаша баяндағанда жазушы әрқашан осы шақты қолдануы керек. Өлеңді, әңгімені немесе романды мазмұндағанда да осы шақты қолданған жөн, бірақ қаласа өткен шақты да қолдануға болады. Егер мазмұндама осы шақта болса, бұрын болған іс-әрекет ауыспалы осы шақпен (perfect); егер өткен шақта болса — бұрынғы өткен шақпен (past perfect) берілуі керек.

Күтпеген жағдай монах Джонның монах Лоуренстің Ромеоға жазған хатын жеткізуіне кедергі келтіреді. Сонымен қатар, әкесінің той күнін өз бетінше өзгертуіне байланысты, Джульетта сейсенбі күні кешке дәрі ішуге мәжбүр болады, нәтижесінде Балтазар Ромеоға хаттың жетпегенін Лоуренс білмей тұрып оның «өлімі» туралы хабарлайды.

Мазмұндамада қай шақ қолданылса да, жанама сөйлемдегі немесе жанама сұрақтағы өткен шақ өзгеріссіз қалады.
Монах оларды некелестірген өзі екенін мойындайды.

Жазушы таңдаған шағын мәтін бойында қолдануы керек. Бір шақтан екіншісіне ауысу тұрақсыздық пен шешімсіздік әсерін береді (15-ережені салыстырыңыз).

Біреудің сөзін немесе ойын жеткізгенде, мысалы, эссені мазмұндағанда немесе баяндама жасағанда, «ол айтты», «ол мәлімдеді», «спикер қосты», «автор сондай-ақ былай деп ойлайды» сияқты тіркестерді жиі қолданудан аулақ болу керек. Басында-ақ бұл мазмұндама екенін анық көрсетіп, кейін ескертулерді қайталап сөз шығындамаған жөн.

Қойын дәптерлерде, газеттерде, әдебиет анықтамалықтарында мазмұндамалардың түр-түрі қажет болуы мүмкін, ал бастауыш сынып балалары үшін оқиғаны өз сөзімен айтып беру пайдалы жаттығу болып табылады. Бірақ әдебиетті сынау немесе түсіндіру кезінде жазушы жалаң мазмұндамаға түсіп кетпеуге тырысуы керек. Талқыланып жатқан шығарманың тақырыбын немесе бастапқы жағдайын көрсету үшін бір-екі сөйлем арнау қажет болуы мүмкін; оның сапасын көрсету үшін көптеген детальдарды келтіруге болады. Бірақ ол жалаң мазмұндама емес, айғақтармен дәлелденген жүйелі талқылау жазуға ұмтылуы керек.

18. Сөйлемдегі екпін түсетін сөздерді соңына қойыңыз.

Жазушы ең маңызды еткісі келетін сөз немесе сөздер тобының сөйлемдегі тиісті орны — әдетте соңы.

Нашар: Адамзат содан бері басқа көптеген жолдармен ілгерілегенімен, төзімділік жағынан ілгерілей қойған жоқ.
Жақсы: Содан бері адамзат басқа көптеген жағынан ілгеріледі, бірақ төзімділік жағынан ілгерілей қойған жоқ.

Нашар: Бұл болат қаттылығына байланысты негізінен ұстара жасау үшін қолданылады. Жақсы: Қаттылығына байланысты бұл болат негізінен ұстара жасау үшін қолданылады.

Бұл көрнекті орынға ие болуға тиісті сөз немесе сөздер тобы әдетте логикалық баяндауыш (сөйлемдегі жаңа ақпарат) болып табылады.

Кезеңді сөйлемнің тиімділігі оның негізгі мәлімдемеге беретін маңыздылығынан туындайды.

Төрт ғасыр бұрын Христофор Колумб... Үндістанға батыс жолын іздеп жүріп, Америкаға тап болды.

Сөйлемдегі тағы бір маңызды орын — басы. Сөйлемнің бастауыштан басқа кез келген мүшесі бірінші орынға қойылғанда екпінді болады.
Алдампаздық пен сатқындықты ол ешқашан кешіре алмайтын.

Сөйлемнің басында келетін бастауыш екпінді болуы мүмкін, бірақ тек орнына байланысты емес. Маңызды екпін алу үшін сөйлемнің бастауышы баяндауыштың орнын алуы керек.
Алқаптың ортасымен ирелеңдеген бұлақ ағып жатты.

Ең маңызды нәрсені соңына қою қағидасы сөйлемдегі сөздерге де, абзацтағы сөйлемдерге де, шығармадағы абзацтарға да бірдей қолданылады.

IV. ФОРМАҒА ҚАТЫСТЫ КЕЙБІР МӘСЕЛЕЛЕР

Тақырыптар. Қолжазбаның атауынан немесе тақырыбынан кейін бос жол немесе соған тең орын қалдырыңыз. Келесі беттерде, егер сызылған қағаз қолданылса, бірінші жолдан бастаңыз.

Сандар.
Күндерді немесе басқа реттік сандарды сөзбен жазбаңыз. Оларды жағдайға қарай цифрлармен немесе рим цифрларымен жазыңыз.
9 тамыз 1918 ж., 3-ереже, XII тарау.
Жақшалар.
Ішінде жақшасы бар сөйлем, жақша ішіндегі орам жоқ сияқты тыныс белгілерімен қойылады. Жақша ішіндегі орам, егер ол сұрақ немесе леп белгісі болмаса, соңғы нүктесі алынып тасталып, өз алдына тұрғандай тыныс белгілерімен қойылады.
Мен кеше оның үйіне бардым (оны көруге жасаған үшінші әрекетім), бірақ ол қаладан кетіп қалыпты.
Дәйексөздер.
Құжаттық айғақ ретінде келтірілген ресми дәйексөздер қос нүкте арқылы енгізіліп, тырнақшаға алынады.
Конституцияның ережесі: «Ешқандай салық немесе алым кез келген штаттан экспортталатын тауарларға салынбайды».

Грамматикалық жағынан түсіндірмелі мүше немесе етістіктің тура толықтауышы болып табылатын дәйексөздердің алдына үтір қойылып, тырнақшаға алынады.

Өлеңнің бір немесе бірнеше толық жолынан тұратын дәйексөздер жаңа жолдан басталып, ортаға келтіріледі, бірақ оларды тырнақшаға алудың қажеті жоқ.

That (деген, екенін) сөзі арқылы енгізілген дәйексөздер жанама сөйлем ретінде қарастырылады және тырнақшаға алынбайды.
Китс сұлулық — шындық, ал шындық — сұлулық деп мәлімдейді.

Мақал-мәтелдер мен әдеби шығу тегі бар танымал фразалар тырнақшаны қажет етпейді. Бұл ауызекі сөйлеу тілі мен жаргонға да қатысты.

Сілтемелер. Дәл сілтемелерді қажет ететін ғылыми жұмыстарда жиі кездесетін атауларды қысқартып, соңында әліпбилік тізімде толық түрін беріңіз. Жалпы тәжірибеде сілтемелерді сөйлемнің ішінде емес, жақшада немесе сілтеме ретінде (футнот) беріңіз.

Буынға бөлу (Силлабика). Егер жолдың соңында сөздің бір немесе бірнеше буынына орын болса, бірақ бүкіл сөзге орын болмаса, сөзді бөліңіз. Бірақ бұл тек бір әріпті немесе ұзын сөздің тек екі әрібін қалдыруды білдірмеуі керек.

  1. Сөзді оның құрылымына қарай бөліңіз: know-ledge (knowl-edge емес).
  2. Дауысты дыбыс бойынша бөліңіз: edi-ble (ed-ible емес).
  3. Қосарланған әріптердің арасынан бөліңіз.
  4. Егер e дыбысы айтылмаса, соңғы -ed алдында бөлмеңіз: treat-ed (бірақ roam-ed емес).

Атаулар. Әдеби шығармалардың атаулары үшін ғылыми қолданыста бас әріптермен жазылған курсив дұрыс саналады. (Қолжазбада курсив астын сызумен көрсетіледі).

V. ЖИІ ҚАТЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН СӨЗДЕР МЕН ОРАМДАР

Мұнда тізімделген кейбір формалар мүлдем нашар ағылшын тілі болып табылады; басқаларының, мысалы, бөлінген инфинитивтің, өз қорғаушылары бар, бірақ олар жалпы мақұлданбайтындықтан, оларды қолданбаған жөн. Тағы біреулері, мысалы, case, factor, feature, өз орнында жақсы, бірақ олар тиіс емес жерлерде жиі қолданылады.

  • All right. Ауызекі тілде «Келістік» немесе «Жалғастыр» мағынасында қолданылады. Басқа жағдайларда қолданбаған жөн. Әрқашан екі бөлек сөз болып жазылады.
  • As good or better than. Мұндай орамдар сөйлемді қайта құру арқылы түзетілуі керек.
  • As to whether. Тек whether (немесе жоқ екені) сөзі жеткілікті.
  • But. Doubt (күдік) және help (көмек) сөздерінен кейін қажет емес. Бір but сөзінен кейін екіншісінің келуі өте қолайсыз.
  • Can. «Қолынан келу», «қабілеті болу» дегенді білдіреді. Оны may (рұқсат) сөзінің орнына қолдануға болмайды.
  • Case. Бұл сөз «оқиға» немесе «іс» мағынасында жиі қажетсіз қолданылады.
  • Certainly (Әрине). Кейбір жазушылар кез келген мәлімдемені күшейту үшін орынсыз қолданады. Бұл жазудағы нашар әдет.
  • Character (Сипат). Көбінесе артық сөз ретінде қолданылады. «Қастастық сипаттағы әрекеттер» орнына «Қастастық әрекеттер» деген дұрыс.
  • Claim (Мәлімдеу/Талап ету). «Меншік құқығын талап ету» мағынасын береді. Оны жай ғана «жариялау» немесе «айыптау» сөздерінің орнына қолдануға болмайды.
  • Clever (Ақылды/Епті). Бұл сөз тым көп қолданылады; оны шағын істердегі тапқырлыққа қатысты қолданған дұрыс.
  • Compare (Салыстыру). Compare to — әртүрлі деңгейдегі нысандардың ұқсастығын көрсету (өмірді саяхатқа теңеу). Compare with — негізінен бір деңгейдегі нысандардың айырмашылықтарын көрсету (Парламентті Конгреспен салыстыру).

**Қарастыру немесе санау (Consider)**

Consider. Егер бұл сөз "деп санау" мағынасында қолданылса, одан кейін as шылауы қолданылмайды. "Мен оны толықтай білікті деп санаймын" (I consider him thoroughly competent). Салыстыру үшін: "Дәріскер Кромвельді алдымен сарбаз ретінде, содан кейін әкімші ретінде қарастырды" (The lecturer considered Cromwell first as soldier and second as administrator), мұнда "considered" сөзі "зерттеді" немесе "талқылады" деген мағынаны білдіреді.

**Мәліметтер (Data)**

Data — phenomena (құбылыстар) және strata (қабаттар) сөздері сияқты көпше түрдегі есім. Мәліметтер (талдау үшін жиналған ақпараттық бірліктер).

Бұл мәліметтер кестеге енгізілді (These data were tabulated).

**Сенімді (Dependable)**

Reliable немесе trustworthy сөздерін ауыстырудың қажеті жоқ артық баламасы.

**... қарағанда өзгеше (Different than)**

Мұндай қолданысқа жол берілмейді. Оның орнына different from, other than немесе unlike нұсқаларын қолданыңыз.

**... бөлінген (Divided into)**

Бұл сөз тіркесін "тұрады" (composed of) мағынасында қате қолдануға болмайды. Олардың арасындағы айырмашылықты анықтау кейде қиын; мәселен, пьесалар көріністерге бөлінеді (divided into acts), бірақ өлеңдер шумақтардан тұрады (composed of stanzas).

**Don't**

Do not тіркесінің қысқартылған түрі. Does not тіркесінің қысқартылған түрі — doesn't.

**... байланысты / салдарынан (Due to)**

Үстеулі тіркестерде through, because of немесе owing to сөздерінің орнына қате қолданылады: "Ол ұқыпсыздықтың салдарынан бірінші ойында жеңілді" (He lost the first game, due to carelessness). Дұрыс қолданыста ол баяндауыш ретінде немесе нақты бір зат есімге анықтауыш ретінде байланысады: "Бұл өнертабыс Эдисонға тиесілі" (This invention is due to Edison); "алдын алуға болатын өрттерден болған шығындар" (losses due to preventable fires).

**Жұрт (Folk)**

"Адамдар" (people) ұғымына тең ұжымдық зат есім. Тек жекеше түрде қолданыңыз.

**Әсер (Effect)**

Зат есім ретінде нәтиже дегенді білдіреді; етістік ретінде "жүзеге асыру", "орындау" деген мағына береді (оны "ықпал ету" мағынасын беретін affect етістігімен шатастырмау керек).

Зат есім ретінде сән, музыка, кескіндеме және басқа да өнер салалары туралы жазбаларда жиі бейберекет қолданылады: "шығыс нақышы" (an Oriental effect); "ақшыл-жасыл түсті әсерлер"; "өте нәзік әсерлер"; "айқын әсерлер"; "астыртын әсерлер"; "тамаша әсер қалдырды". Нақты мағынаны білдіргісі келетін жазушы мұндай бұлыңғырлыққа жүгінбейді.

**Және тағы басқалар (Etc.)**

"Және қалғандары", "және солай жалғаса береді" деген мағыналарға тең, сондықтан осы тіркестер жеткіліксіз болған жағдайда, яғни оқырман маңызды деректерге қатысты күмәнда қалатын болса, қолдануға болмайды. Толық берілген тізімнің соңғы мүшелерін немесе дәйексөз соңындағы маңызсыз сөздерді алмастырғанда ғана қарсылық тудырмайды.

Such as (мысалы), for example немесе кез келген ұқсас тіркеспен басталған тізімнің соңында etc. қолдану қате болып табылады.

**Факт (Fact)**

Бұл сөзді тек тікелей тексеруге болатын мәселелерге қатысты қолданыңыз, пікірлерге қатысты емес. Белгілі бір оқиғаның нақты бір күні болғаны немесе қорғасынның белгілі бір температурада балқитыны — бұл фактілер. Бірақ Наполеон заманауи генералдардың ішіндегі ең ұлысы болғаны немесе Калифорния климатының тамаша екендігі туралы тұжырымдар, олар қаншалықты даусыз көрінгенімен, тиісті мағынада факт емес.

The fact that формуласы бойынша 13-ережені қараңыз.

**Фактор (Factor)**

Жауыр болған сөз; ол қатысатын сөз тіркестерін әдетте тікелей әрі идиомалық (тілге тән) нұсқалармен алмастыруға болады.

Қате: Оның жоғары дайындығы матчта жеңіске жетуіндегі негізгі фактор болды. Дұрыс: Ол жақсы дайындалуының арқасында матчта жеңіске жетті.

Қате: Ауыр артиллерия шайқастардың тағдырын шешуде барған сайын маңызды факторға айналды. Дұрыс: Ауыр артиллерия шайқастардың тағдырын шешуде үнемі үлкен рөл атқарды.

**Ерекшелік (Feature)**

Тағы бір жауыр болған сөз; factor сияқты, ол әдетте өзі қолданылған сөйлемге ешқандай мағына қоспайды.

Қате: Ойын-сауық бағдарламасының ерекше атап өтуге тұрарлық ерекшелігі А. бикештің ән салуы болды. (А. бикештің не айтқанын немесе, егер бағдарлама бұрын берілген болса, оның қалай айтқанын көрсету үшін дәл осындай сөз санын қолданған дұрыс.)

Етістік ретінде "ерекше қызықтыратын нәрсе ретінде ұсыну" деген жарнамалық мағынада қолданудан аулақ болу керек.

**Түзету / Бекіту (Fix)**

Америкада "реттеу", "дайындау", "жөндеу" мағынасындағы ауызекі сөз. Жазбаша тілде оны өзінің әдеби мағыналарымен шектеңіз: "бекіту", "берік немесе қозғалмайтын ету" және т.б.

**Алу (Get)**

Ауызекі тілдегі have got тіркесін жазуда have орнына қолданбау керек. Есімшенің got түріне артықшылық беріледі.

**Ол сондай адам (He is a man who)**

Артық сөзі бар тіркестердің жиі кездесетін түрі; 13-ережені қараңыз.

Қате: Ол өте өршіл мақсаттары бар адам. Дұрыс: Ол өте өршіл.

Қате: Испания — мен әрқашан барғым келетін ел. Дұрыс: Мен әрқашан Испанияға барғым келетін.

**Help**

But бөлімін қараңыз.

**Дегенмен (However)**

"Солай болса да" мағынасында қолданылғанда, сөйлемнің немесе сөйлемшенің басында тұрмауы керек.

Қате: Жолдар өтпестей болды. Дегенмен, біз соңында лагерьге жете алдық. Дұрыс: Жолдар өтпестей болды. Ақырында, дегенмен, біз лагерьге жете алдық.

However сөйлем басында тұрғанда, ол "қалай болса да" немесе "қаншалықты болса да" деген мағынаны білдіреді.

Мысалы: Оған қалай кеңес берсеңіз де, ол бәрібір өзі дұрыс деп санағанды істейді. Мысалы: Болашақ қаншалықты көңілсіз болса да, ол ешқашан мойымады.

**Қызықты (Interesting)**

Бұл сөзді таныстырудың жауыр болған тәсілі ретінде қолданудан аулақ болыңыз. Айтқалы жатқан нәрсеңіздің қызықты екенін хабарлаудың орнына, оны шынымен қызықты етіп жеткізіңіз.

Қате: ... туралы қызықты оқиға айтылады. (Оқиғаны кіріспесіз айтыңыз.)

Қате: Б. мырзаның Америкаға күтілетін сапарына байланысты, оның ... екенін еске түсіру қызықты болады. Дұрыс: Жақында Америкаға келеді деп күтілетін Б. мырза ...

**... түрі (Kind of)**

Бұл тіркесті (сын есімдер мен етістіктердің алдында) "айтарлықтай" немесе "біршама" мағынасында, немесе (зат есімдердің алдында) "соған ұқсас бірдеңе" мағынасында қолдануға болмайды (тек еркін стильден басқа жағдайда). Оны тек тікелей мағынасында қолданыңыз: "Янтарь — қазып алынатын шайырдың бір түрі"; "Маған мұндай жағымсыз танымалдық ұнамайды". Бұл sort of тіркесіне де қатысты.

**Азырақ (Less)**

Бұл сөзді fewer (азырақ — саны бойынша) сөзімен шатастыруға болмайды.

Қате: Оның алдыңғы жорыққа қарағанда адамдары аз болды (less men). Дұрыс: Оның алдыңғы жорыққа қарағанда адамдары аз болды (fewer men).

Less мөлшерге, ал fewer санға қатысты. "Оның қиындықтары менікінен азырақ" (His troubles are less than mine) дегеніміз — "Оның қиындықтары менікі сияқты үлкен емес". "Оның қиындықтары менікінен азырақ" (His troubles are fewer than mine) — "Оның қиындықтары менікі сияқты көп емес". Алайда, "Петицияға қол қоюшылар жүзден аз болды" (The signers of the petition were less than a hundred) деп айту дұрыс, мұнда жүз деген жұмыр сан ұжымдық зат есім сияқты қабылданады, ал less аз мөлшер немесе көлем мағынасында түсініледі.

**Сияқты (Like)**

Бұл сөзді as (сияқты/ретінде) шылауымен шатастырмау керек. Like зат есімдер мен есімдіктермен қолданылады; сөз тіркестері мен сөйлемшелердің алдында оның баламасы as болып табылады.

Қате: Біз кешті ескі күндердегі сияқты өткіздік (like in the old days). Дұрыс: Біз кешті ескі күндердегідей өткіздік (as in the old days).

Қате: Ол мен сияқты ойлады (like I did). Дұрыс: Ол мен сияқты ойлады (as I did немесе like me).

**Бағыт, осы бағытта (Line, along these lines)**

Line сөзін "іс-қимыл барысы", "мінез-құлық", "ой" мағынасында қолдануға болады, бірақ ол, әсіресе "осы бағытта" (along these lines) тіркесінде өте жиі қолданылғандықтан, жазуының жаңалығы мен өзіндік ерекшелігін сақтағысы келетін жазушыға одан мүлдем бас тартқан дұрыс.

Қате: Б. мырза да осы бағытта сөйледі. Дұрыс: Б. мырза да соған ұқсас мағынада сөйледі.

Қате: Ол француз әдебиеті бағытында оқып жүр. Дұрыс: Ол француз әдебиетін зерттеуде.

**Тура, сөзбе-сөз (Literal, literally)**

Жиі асыра сілтеуді немесе өткір метафораны қолдау үшін қате қолданылады.

Қате: Қорлаудың сөзбе-сөз тасқыны. Дұрыс: Қорлау тасқыны.

Қате: Шаршағаннан сөзбе-сөз өліп қалды. Дұрыс: Шаршағаннан әрең тұр (өлердей шаршады).

**Жеңіліп қалу (Lose out)**

Бұл lose (жеңілу) сөзіне қарағанда әсерлірек болуы керек еді, бірақ тым жиі қолданылғандықтан, іс жүзінде әсері азырақ. Бұл try out, win out, sign up, register up тіркестеріне де қатысты. Бірқатар етістіктермен out және up жалғаулары идиомалық тіркестер құрайды: find out (анықтау), run out (таусылу), turn out (болып шығу), cheer up (көңіл көтеру), dry up (құрғау), make up (ойлап табу) және басқалары, олардың әрқайсысының мағынасы жай етістіктен ерекшеленеді. Lose out болса, олай емес.

**Көпшілігі / Барлығы дерлік (Most)**

Бұл сөзді almost (дерлік) орнына қолданбау керек.

Қате: Көпшілігі (Most everybody) Дұрыс: Барлығы дерлік (Almost everybody)

Қате: Көп уақыт бойы (Most all the time) Дұрыс: Барлық уақытта дерлік (Almost all the time)

**Сипат / Табиғат (Nature)**

Көбінесе артық сөз ретінде, character (сипат) сөзі сияқты қолданылады.

Қате: Жаулық сипаттағы іс-әрекеттер (Acts of a hostile nature) Дұрыс: Жаулық іс-әрекеттер (Hostile acts)

Көбінесе "табиғатқа ғашық", "табиғат туралы өлеңдер" сияқты тіркестерде бұлыңғыр қолданылады. Егер бұдан кейін нақтырақ мәлімдемелер жасалмаса, оқырман өлеңдердің табиғат көріністеріне, ауыл өміріне, күннің батуына, игерілмеген жабайы табиғатқа немесе тиіндердің әдеттеріне қатысты екенін түсіне алмайды.

**Жақын маңда (Near by)**

Бұл үстеулі тіркес әлі жақсы ағылшын тілі ретінде толық қабылданған жоқ, бірақ close by және hard by тіркестеріне ұқсастығы оны ақтайтын сияқты. Near немесе near at hand тіркестері де сондай жақсы, тіпті одан да артық. Сын есім ретінде қолдануға болмайды; neighboring (көршілес) сөзін қолданыңыз.

**Жиі (Oftentimes, ofttimes)**

Ескірген формалар, қазіргі қолданыста жоқ. Қазіргі сөз — often.

**Жүз бір (One hundred and one)**

Ескі ағылшын заманынан бері ағылшын прозасының өзгермейтін қолданысына сәйкес, осы және ұқсас тіркестерде and (және) шылауын сақтаңыз.

**Ең қызықтылардың бірі (One of the most)**

Эсселерді немесе абзацтарды мына формуламен бастаудан аулақ болыңыз: "Қазіргі ғылымның ең қызықты жаңалықтарының бірі — т.б."; "Швейцария — Еуропадағы ең қызықты елдердің бірі". Бұған ешқандай тыйым салынбаған; бұл жай ғана жауыр болған және "әлсіздікті жасыруға тырысатын" әдіс.

Жиі кездесетін қате — есімдік бастауыш болғанда, осы немесе ұқсас тіркестерден кейін келетін бағыныңқы сөйлемде етістікті жекеше түрде қолдану.

Қате: Бұл мәселені зерттеген ең қабілетті адамдардың бірі (жекеше етістік). Дұрыс: Бұл мәселені зерттеген ең қабілетті адамдардың бірі (көпше етістік).

**Тұйық етістіктің орнына есімшені қолдану (Participle for verbal noun)**

Есімше (етістіктің сын есімдік қасиеті бар тұлғасы). Тұйық етістік (қимылдың атын білдіретін сөз, герундий).

Қате: Менің сұрақ қойғаныма қарсы емессіз бе? (Do you mind me asking a question?) Дұрыс: Менің сұрақ қойғаныма қарсы емессіз бе? (Do you mind my asking a question?)

Қате: Сенаттың тіпті осы ымыраны қабылдау мүмкіндігі аз болды. Дұрыс: Сенаттың тіпті осы ымыраны қабылдауының мүмкіндігі аз болды.

Сол жақ бағанда asking және accepting — осы шақ есімшелері; оң жақ бағанда олар — тұйық етістіктер (герундийлер). Сол жақ бағанда көрсетілген құрылым кейде кездеседі және оны жақтаушылар да бар. Дегенмен, екінші сөйлем Сенаттың болашағы туралы емес, қабылдаудың болашағы туралы екенін көру оңай. Бұл мысалда, кем дегенде, бұл құрылым қисынсыз.

"Патша ағылшын тілі" (The King's English) авторлары атап өткендей, іс жүзінде мұндай түрге жатпайтын сөйлемдер де болады, онда тәуелдік формасы талап етілмейді.

Мен Линкольнның бұл шараға келісімін бермегенін елестете алмаймын.

Бұл сөйлемде жазушының елестете алмайтыны — Линкольннің өзі, оның бас тарту сәтіндегі бейнесі. Дегенмен, егер ол былай жазса, мағынасы (кішкене айқындығын жоғалтқаны болмаса) дерлік бірдей болар еді:

Мен Линкольннің келісім беруден бас тартуын елестете алмаймын.

Тәуелдік формасын қолдану арқылы жазушы әрқашан қауіпсіз жақта болады. Жоғарыдағы мысалдарда іс-қимыл иесі — тұйық етістіктің алдында тұрған жалғыз, анықталмаған сөз, сондықтан бұл құрылым өте орынды. Бірақ кез келген сөйлемде бұл құрылым қарапайым нәрсенің орашолақ алмастырушысы болса немесе тәуелдік формасын қолдану ыңғайсыз не мүмкін болмаса, сөйлемді қайта құру керек.

Қате: Бүкіл мәселені қайта қарау қажеттілігі туындаған жағдайда... Дұрыс: Егер бүкіл мәселені қайта қарау қажет болса...

Қате: Төрешілердің шешімі компанияның пайдасына болғанына үлкен наразылық болды. Дұрыс: Төрешілердің компания пайдасына шешім шығарғанына үлкен наразылық болды.

**Халық (People)**

The people — саяси термин, оны the public (жұртшылық) сөзімен шатастырмау керек. Халықтан саяси қолдау немесе қарсылық келеді; жұртшылықтан көркемдік бағалау немесе коммерциялық қолдау келеді.

**Кезең / Фаза (Phase)**

Ауысу немесе даму сатысын білдіреді: "айдың фазалары"; "соңғы кезең". Оны aspect (аспект) немесе topic (тақырып) орнына қолданбау керек.

Қате: Тақырыптың тағы бір фазасы. Дұрыс: Тағы бір мәселе (тағы бір сұрақ).

**Ие болу (Possess)**

Бұл сөзді жай ғана have (бар болу) немесе own (иелік ету) сөздерінің орнына қолданбау керек.

Қате: Ол үлкен батылдыққа ие болды. Дұрыс: Ол өте батыл болды.

Қате: Ол ... бақытты иесі болды. Дұрыс: Оған ... тиесілі болды.

**Дәлелдеу (Prove)**

Өткен шақ есімшесі — proved.

**Тиісті, тиісінше (Respective, respectively)**

Бұл сөздерді әдетте алып тастаған тиімді.

Қате: Көркем әдебиет туындылары олардың тиісті авторларының есімдері бойынша тізімделген. Дұрыс: Көркем әдебиет туындылары авторлардың есімдері бойынша тізімделген.

Қате: Бір мильдік және екі мильдік жүгіруде тиісінше Джонс пен Каммингс жеңіске жетті. Дұрыс: Бір мильдік жүгіруде Джонс, ал екі мильдік жүгіруде Каммингс жеңіске жетті.

Ресми жазудың кейбір түрлерінде, мысалы, геометриялық дәлелдеулерде respectively сөзін қолдану қажет болуы мүмкін, бірақ ол қарапайым тақырыптардағы жазбаларда кездеспеуі тиіс.

**Shall, Will**

Келер шақ бірінші жақ үшін shall, екінші және үшінші жақ үшін will талап етеді. Сөйлеушінің өзінің болашақ іс-әрекеті немесе күйі туралы сенімін білдіретін формула — I shall; I will оның шешімін немесе келісімін білдіреді.

**Should**

Would бөлімін қараңыз.

**Соншалықты (So)**

Жазуда so сөзін күшейткіш ретінде қолданудан аулақ болыңыз: "соншалықты жақсы"; "соншалықты жылы"; "соншалықты тамаша". Сөйлемшелерді енгізу үшін so қолданылуы туралы 4-ережені қараңыз.

**Түрі (Sort of)**

Kind of бөлімін қараңыз.

**Бөлінген инфинитив (Split Infinitive)**

Бөлінген инфинитив (тұйық райдың алдындағы to бөлшегі мен етістіктің арасына үстеудің түсуі). Он төртінші ғасырдан бастап to және ол басқаратын инфинитив арасына үстеу қоюдың прецеденттері бар, бірақ бұл құрылым құпталмайды және барлық дерлік ұқыпты жазушылар одан қашады.

Қате: Ыждағатпен зерттеу (To diligently inquire). Дұрыс: Ыждағатпен зерттеу (To inquire diligently).

**Мәлімдеу (State)**

Бұл сөзді жай ғана say (айту), remark (ескерту) сөздерінің орнына қолданбау керек. Оны "толық немесе түсінікті етіп білдіру" мағынасында ғана қолданыңыз, мысалы: "Ол өз қарсылықтарын мәлімдеуден бас тартты".

**Студенттер ұжымы (Student Body)**

Қарапайым "студенттер" дегеннен артық мағына бермейтін қажетсіз әрі орашолақ тіркес.

Қате: Студенттер ұжымының мүшесі. Дұрыс: Студент.

Қате: Студенттер ұжымының арасында танымал. Дұрыс: Студенттерге ұнайды.

Қате: Студенттер ұжымы қарар қабылдады. Дұрыс: Студенттер қарар қабылдады.

**Жүйе (System)**

Жиі қажетсіз қолданылады.

Қате: Дейтон басқарудың комиссиялық жүйесін қабылдады. Дұрыс: Дейтон комиссия арқылы басқаруды қабылдады.

Қате: Жатақхана жүйесі. Дұрыс: Жатақханалар.

**Алдын ала алғыс айтамын (Thanking You in Advance)**

Бұл автордың "Сізге қайтадан жазып жатуға уақытымды шығындамай-ақ қояйын" дегені сияқты естіледі. Өтініш жасағанда "Өтінемін" немесе "Мен сізге риза болар едім" деп жазыңыз, егер әрі қарай бірдеңе қажет болса, кейінірек алғыс хат жазыңыз.

**Олар (They)**

Жиі кездесетін қателік — бастауыш each (әрқайсысы), everybody (әркім), many a man сияқты бөлгіш тіркестер болғанда көпше түрдегі есімдікті қолдану. Бұл тіркестер бірден көп адамды білдіргенімен, есімдіктің жекеше түрде болуын талап етеді. Осыған ұқсас, бірақ негізі одан да аз қателік — anybody, somebody сияқты сөздермен көпше есімдікті қолдану; бұл "ол (ер) немесе ол (әйел)" деп айтудан қашу немесе нақтылықтан жалтару мақсатында жасалады. Кейбір ұяң сөйлеушілер тіпті "Менің бір досым маған олар... деді" деп те айтады.

Егер бастауыш әйел жынысына қатысты болмаса, жоғарыдағы сөздердің барлығымен he (ол — ер) есімдігін қолданыңыз.

**Өте (Very)**

Бұл сөзді үнемдеп қолданыңыз. Ерекше мән беру қажет болған жерде, мағынасы өздігінен күшті сөздерді қолданыңыз.

**Көзқарас (Viewpoint)**

Point of view деп жазыңыз, бірақ оны көпшілік істейтіндей "көзқарас" немесе "пікір" (opinion) орнына қате қолданбаңыз.

**Әзірге / Сонымен бірге (While)**

Бұл сөзді and (және), but (бірақ) және although (болса да) сөздерінің орнына бейберекет қолданудан аулақ болыңыз. Көптеген жазушылар оны жай ғана жалғаулықты түрлендіру үшін немесе екі жалғаулықтың қайсысы лайықты екеніне сенімді болмағандықтан жиі қолданады. Мұндай жағдайда оны нүктелі үтірмен алмастырған дұрыс.

Қате: Кеңсе мен сауда залдары бірінші қабатта орналасқан, ал (while) ғимараттың қалған бөлігі өндіріске арналған. Дұрыс: Кеңсе мен сауда залдары бірінші қабатта орналасқан; ғимараттың қалған бөлігі өндіріске арналған.

Оның although (болса да) сөзіне балама ретінде қолданылуына ешқандай екіұштылық немесе қисынсыздық тудырмайтын сөйлемдерде жол беріледі.

Оның қайратына тәнті болсам да (While), оның игі іске жұмсалғанын қалар едім.

Бұл толықтай дұрыс, бұны былай түсіндіруге болады: Оның қайратына тәнтімін; сонымен бірге оның игі іске жұмсалғанын қалаймын.

Салыстырыңыз: Қате: Күндіз температура 90 немесе 95 градусқа жетсе де (While), түндер көбінесе салқын болады. Дұрыс: Күндіз температура 90 немесе 95 градусқа жеткенімен (Although), түндер көбінесе салқын болады.

Жалпы алғанда, жазушыға while сөзін тек тікелей мағынасында, "сол уақыт аралығында" деген мағынада қолданған дұрыс.

**Кімді / Кім (Whom)**

Көбінесе "ол айтты" (he said) немесе ұқсас тіркестердің алдында who орнына қате қолданылады, ал ол іс жүзінде келесі етістіктің бастауышы болып табылады.

Қате: Оған ақша жіберетінін айтқан ағасы (whom he said). Дұрыс: Оған ақша жіберетінін айтқан ағасы (who he said).

Қате: Ол өзінің досы деп ойлаған адам (whom he thought was his friend). Дұрыс: Ол өзінің досы деп ойлаған адам (who he thought was his friend).

**Тұрарлық (Worth while)**

Бұл тіркес бұлыңғыр мақұлдау немесе (теріске шығарумен бірге) мақұлдамау термині ретінде тым жиі қолданылады. Ол тек іс-әрекеттерге қатысты қолданылуы керек: "Жеделхат жіберуге тұра ма?"

Қате: Оның кітаптары оқуға тұрмайды (not worth while). Дұрыс: Оның кітаптары оқуға тұрмайды (not worth reading).

Зат есімнің алдында worth while қолдану ("тұрарлық оқиға") ақталмайды.

**Would**

Бірінші жақтағы шартты сөйлем would емес, should қолдануды талап етеді.

Оның көмегінсіз мен табысқа жете алмас едім (I should not have succeeded).

Өткен шақтағы етістіктен кейінгі жанама дәйексөздегі shall баламасы would емес, should болып табылады.

Ол жақын арада бізді үлкен тосынсый күтіп тұрғанын болжады (we should have a great surprise).

Әдеттегі немесе қайталанатын әрекетті білдіру үшін would қоспай-ақ өткен шақты қолдану жеткілікті және ол қысқа болғандықтан әсерлірек.

Жылына бір рет ол ескі зәулім үйге баратын еді (he would visit). Жылына бір рет ол ескі зәулім үйге барды (he visited).

Қабылданбаған және тым жеңілдетілген емлелерге қатысты практикалық қарсылық — оқырманның оларды жақтырмауы. Олар оқырманның назарын аударып, төзімін тауысады. Ол though формасын оның қажетсіз күрделілігі туралы ойланбастан автоматты түрде оқиды; ол tho қысқартуын оқығанда, назарының бір бөлігін шығындап, жетіспейтін әріптерді ойша толықтырады. Осылайша жазушы өз мақсатына жете алмайды.

  • **Жиі қате жазылатын сөздер:**
  • accidentally (кездейсоқ)
  • advice (кеңес)
  • affect (ықпал ету)
  • believe (сену)
  • benefit (пайда)
  • challenge (сынақ)
  • coarse (дөрекі)
  • course (курс)
  • criticize (сынау)
  • deceive (алдау)
  • definite (айқын)
  • describe (сипаттау)
  • despise (жек көру)
  • develop (дамыту)
  • disappoint (көңілін қалдыру)
  • dissipate (тарату)
  • duel (дуэль)
  • ecstasy (елтіп қуану)
  • effect (әсер)
  • embarrass (ыңғайсыз жағдайға қалдыру)
  • existence (тіршілік)
  • fascinate (таңғалдыру)
  • fiery (отты)
  • formerly (бұрын)
  • humorous (әзілді)
  • hypocrisy (екіжүзділік)
  • immediately (дереу)
  • impostor (алаяқ)
  • incident (оқиға)
  • incidentally (айтпақшы)
  • latter (соңғысы)
  • led (бастады)
  • lose (жоғалту)
  • marriage (неке)
  • mischief (зиян)
  • murmur (күңкіл)
  • necessary (қажет)
  • occurred (болды)
  • opportunity (мүмкіндік)
  • parallel (параллель)
  • Philip (Филипп)
  • playwright (драматург)
  • preceding (алдыңғы)
  • prejudice (алдын ала теріс пікір)
  • principal (негізгі / директор)
  • principle (қағида)
  • privilege (артықшылық)
  • pursue (қуу)
  • repetition (қайталау)
  • rhyme (ұйқас)
  • rhythm (ырғақ)
  • ridiculous (күлкілі)
  • sacrilegious (киелі нәрсені қорлаушылық)
  • seize (басып алу)
  • separate (бөлек)
  • shepherd (шопан)
  • siege (қоршау)
  • similar (ұқсас)
  • simile (теңеу)
  • too (сондай-ақ / тым)
  • tragedy (трагедия)
  • tries (тырысады)
  • undoubtedly (сөзсіз)
  • until (дейін)
  • villain (жауыз)

Ескеріңіз: екпін түскен қысқа дауыстыдан кейін келетін жалғыз дауыссыз (v әрпінен басқасы) -ed және -ing жалғауларының алдында екі еселенеді: planned, letting, beginning. (Coming — ерекшелік.)

To-day, to-night, to-morrow (бірақ together емес) сөздерін дефис арқылы жазыңыз.

Any one, every one, some one, some time (бұрынғы мағынадағыдан басқа жағдайда) сөздерін екі бөлек сөз ретінде жазыңыз.

**I. Тыныс белгілерін қойыңыз:**

  1. 1788 жылы Корольдің кеңесшілері оған ұлттың банкроттық алдында тұрғанын ескертті сондықтан ол Бас штаттар деп аталатын органды шақырды өйткені бұл орган оған жаңа салықтар салуға рұқсат береді деп сенді. Алайда Франция халқы ауыр салықтардан қанаушылық әлеуметтік әділетсіздіктен және азық-түліктің қатты тапшылығынан зардап шегіп отырған еді және олардың өкілдері әлеуметтік және экономикалық реформалар жасалмайынша салық жобаларын қарастырудан бас тартты. Жағдайдың салмақтылығын түсінбеген Король сессиялар өтіп жатқан Версальда және оның айналасында әскер жинап оларды қорқытуға тырысты. Қауіпті сезген Париж халқы өз өкілдерін қорғау үшін милиция роталарын ұйымдастырды. Өздерін қарумен қамтамасыз ету үшін олар Париждегі қару-жарақ пен оқ-дәрілердің негізгі қоры сақталған Инвалидтер үйі мен Бастилияға шабуыл жасады.
  1. 1809 жылы басталған өзінің алғашқы құрлықтық саяхатында Байрон Португалия Испания Албания Грекия және Түркияда болды. Осы саяхаты туралы ол поэтикалық...

«Чайльд-Гарольдтың зиярат етуі» атты поэтикалық күнделігінде ол өзінің басынан кешкендері мен толғаныстарын (толғаныс — адамның өз сезімдері мен ойларын терең талдау барысы) өзіне емес, мұңды, жастайынан зұлымдыққа қаныққан, ләззатқа тойған және адамзатқа деген өкпесі қара қазандай жас ақсүйек ретінде сипатталатын Чайльд Гарольд есімді ойдан шығарылған кейіпкерге телиді. Алайда бұл шығарманың елеулі құндылықтары мұндай бұлыңғыр әрі біршама театрландырылған тұлғада емес, Байронның жабайы немесе көрікті көріністерді асқан шабытпен сипаттауында және Испания мен Грекияны қанаушылардан қорғап, от ауыздылықпен қолдауында жатыр. 1811 жылы Англияға оралған соң, ол өз пікіріне күмәнмен қараса да, шығарманың басып шығарылуына рұқсат беруге көндірілді. Оның жетістігі бұрын-соңды болмаған деңгейде болды; ақынның өз сөзімен айтқанда, ол «бір күні оянып, өзінің танымал болып кеткенін білді».

II. Мағыналық айырмашылығын түсіндіріңіз:

  1. «Құдай сені сақтасын, көне теңізші!

Сені осылай азаптайтын жындардан—»

_Lyrical Ballads_, 1798.

«Құдай сені сақтасын, көне теңізші! Сені осылай азаптайтын жындардан!—» _Lyrical Ballads_, 1800.

III. Тыныс белгілеріндегі қателерді түсіндіріп, түзетіңіз:

  1. Бұл курс Департаменттің пікірінше, әскери дайындыққа біліктілігі жетпейтін бірінші курс студенттеріне арналған.
  1. Танымал бағамен жақсы тамақ берілетін асхана емес, мейрамхана. — _Жарнама_
  1. «The Nation» ақындары өздерінің отансүйгіштік сезімдерінің тереңдігіне қарамастан, кельт дәстүрінен гөрі ағылшын дәстүрін ұстанды; олардың еңбектері әдеби құндылықтан гөрі саяси мәнге ие және қазіргі Ирландия поэзиясының дамуына аз әсер етеді.
  1. Біз ойға келмейтін ең таңғажайып жерлердің бірінде болдық. Екі жағынан қара және қауіпті жартастардың орасан зор тосқауылы төніп тұрған ұзын әрі тар өткел.
  1. Бірнеше жыл бұрын ғана, Иерусалимнің солтүстігіндегі асуларда болған қарлы бораннан кейін, жиырма алтыдан кем емес орыс қажылары қар астында қаза тапты. Бұл негізінен олардың өздерін құтқаруға аз әрекет жасауынан болды деп ойламасқа амал жоқ.

IV. Төмендегі сөйлемдердегі кемшіліктерді көрсетіп, түзетіңіз:

  1. Балалық шағында оның анасы қайтыс болған еді.
  1. Сөздік қор жинау барысында кез келген тілді үйрену — ой-өрісті жақсы жаттықтыру болып табылады.
  1. Менің фермам жиырма акрға жуық шұрайлы жерден тұратын, ол үшін алдыңғы иесінің жалдау шартына жүз фунт төлегенмін.
  1. Есі ауысқан әйелді кездестіруге дайындалып келген оны, кірген кезде Тейлор ханымның түрі қатты таңғалдырды.
  1. Екі аяғы сынған, бозарған және есінен танған оны үйге көтеріп әкелді.
  1. Ресейдің пленіпотенциары (пленіпотенциар — мемлекет атынан келіссөз жүргізуге толық өкілеттігі бар төтенше өкіл) граф Кассини конференцияның жалықтырарлық апталарында өзінің британдық әріптесі сэр Артур Николсонмен бірнеше рет ұзақ әрі жақын сөйлесті.
  1. Құрлықтағы шайқастарда жеңіске жеткенімен, олар ешқандай маңызды нәтижеге әкелмейтіндей өте аз шешімді болды.
  1. Колледждің ережелері мен оның салт-дәстүрлері туралы ештеңе білмегендіктен, Деканға менің қателігімнің неде екенін түсіндіру өте қиын болды.
  1. Сондықтан от менің іздеген бірінші затым болды. Бақытымызға орай, ошақтан картоп сабақтары мен құрғақ жаңқалармен бірге бірнеше шоқ табылды. Солардың көмегімен мен үлкен қиындықпен от жақтым, ол тоңған мүшелерімізге біраз жылу берді.
  1. Осыған байланысты романға собордың және Испанияның өткен тарихы туралы көптеген тарихи деректер енгізілген.
  1. Бүкіл көріністі өте тыныш кешкі ымырттың мұнары басып тұрды.
  1. Италиямен салыстырғанда, мұнда өмір сүру қымбатырақ.
  1. Адамның кінәсі дәлелденгенге дейін оны кінәсіз деп санау, ал кінәсі дәлелденгеннен кейін, керісінше дәлелденгенге дейін солай қалу — заңның негізгі қағидасы.
  1. Жазушының тек Италияның ақсүйек отбасыларына баруға мүмкіндігі болған жоқ (олардың виллаларында ол қонақжайлылықпен қабылданды), сонымен қатар корольдік отбасы мүшелері де оны қабылдады.
  1. Жағалаудағы бұғыларды көріп қалу таңсық көрініс емес.
  1. Басқа көздерден түсетін табыстардың қолайлы сипаты соншалық, бұл компанияға керемет көрсеткіштер көрсетуге мүмкіндік береді.
  1. Бірақ табыс таңғалдырлықтай өскенімен, істің жай-күйі оқиғалардың барысын қандай да бір дәлдікпен болжауды мүмкін етпейді.

3-бөлім. Project Gutenberg Әдеби мұра қоры туралы ақпарат

Project Gutenberg Әдеби мұра қоры — бұл Миссисипи штатының заңдарына сәйкес ұйымдастырылған және Ішкі кірістер қызметі (IRS) тарапынан салықтан босатылған мәртебесі берілген 501(c)(3) санатындағы коммерциялық емес білім беру корпорациясы. Қордың EIN (EIN — жұмыс берушінің салықтық сәйкестендіру нөмірі) немесе федералдық салық сәйкестендіру нөмірі — 64-6221541. Project Gutenberg Әдеби мұра қорына жасалған қайырымдылық көмектер АҚШ-тың федералдық заңдары мен сіздің штатыңыздың заңдары рұқсат еткен толық көлемде салықтан шегеріледі.

Қордың кеңсесі мына мекенжайда орналасқан: 41 Watchung Plaza #516, Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Электрондық пошта сілтемелері мен өзекті байланыс ақпаратын Қордың веб-сайтынан және www.gutenberg.org/contact ресми бетінен табуға болады.

4-бөлім. Project Gutenberg Әдеби мұра қорына жасалатын қайырымдылық көмек туралы ақпарат

Project Gutenberg™ жобасы қоғамдық игілік пен лицензияланған еңбектер санын көбейту жөніндегі өз миссиясын орындау үшін қалың бұқараның қолдауы мен қайырымдылық көмегіне тәуелді және онсыз өмір сүре алмайды. Бұл еңбектер машинамен оқылатын форматта, соның ішінде ескірген жабдықтарды қоса алғанда, құрылғылардың ең кең ауқымына қолжетімді түрде еркін таратылады. Көптеген шағын қайырымдылық көмектер ($1-ден $5,000-ға дейін) IRS алдындағы салықтан босатылған мәртебені сақтау үшін өте маңызды.

Қор Америка Құрама Штаттарының барлық 50 штатындағы қайырымдылық ұйымдары мен қайырымдылық көмектерді реттейтін заңдарды сақтауға міндеттенеді. Сәйкестік талаптары біркелкі емес, сондықтан бұл талаптарды орындау және оларды өзекті күйде ұстау үлкен күш-жігерді, көптеген құжаттарды және көптеген алыдарды (алым — мемлекеттік органдарға немесе мекемелерге төленетін міндетті төлем) қажет етеді. Біз сәйкестік туралы жазбаша растау алмаған жерлерде қайырымдылық көмек сұрамаймыз. ҚАЙЫРЫМДЫЛЫҚ КӨМЕК ЖІБЕРУ үшін немесе кез келген нақты штат үшін сәйкестік мәртебесін анықтау үшін www.gutenberg.org/donate сайтына кіріңіз.

Біз қайырымдылық сұрау талаптарын орындамаған штаттардан көмек сұрай алмаймыз және сұрамаймыз, бірақ бізге өздері хабарласып, көмек көрсетуді ұсынған донорлардан мұндай штаттардан өз еркімен берілген қайырымдылықтарды қабылдауға ешқандай тыйым жоқ екенін білеміз.

Халықаралық қайырымдылықтар ризашылықпен қабылданады, бірақ біз Америка Құрама Штаттарынан тыс жерлерден алынған қайырымдылықтардың салықтық режиміне қатысты ешқандай мәлімдеме жасай алмаймыз. Тек АҚШ заңдарының өзі біздің шағын ұжымымызды жұмысқа көміп тастайды.

Қайырымдылық жасаудың ағымдағы әдістері мен мекенжайларын білу үшін Project Gutenberg веб-беттерін тексеріңіз. Қайырымдылықтар бірнеше басқа тәсілдермен, соның ішінде чектер, онлайн төлемдер және несие карталары арқылы қабылданады. Қайырымдылық жасау үшін мына сайтқа кіріңіз: www.gutenberg.org/donate.

5-бөлім. Project Gutenberg электрондық еңбектері туралы жалпы ақпарат

Профессор Майкл С. Харт кез келген адаммен еркін бөлісуге болатын электрондық еңбектер кітапханасы туралы Project Gutenberg тұжырымдамасының (тұжырым — бір нәрсенің негізгі бастамасы немесе идеясы) бастамашысы болды. Қырық жыл бойы ол тек еріктілердің шағын желісінің қолдауымен Project Gutenberg электрондық кітаптарын шығарып, таратып келді.

Project Gutenberg электрондық кітаптары көбінесе бірнеше баспа басылымдарынан жасалады, олардың барлығы авторлық құқық туралы ескерту болмаса, АҚШ-та авторлық құқықпен қорғалмағаны расталған. Осылайша, біз электрондық кітаптарды міндетті түрде қандай да бір нақты қағаз басылымына сәйкес сақтамаймыз.

Көптеген адамдар негізгі PG іздеу мүмкіндігі бар біздің веб-сайттан бастайды: www.gutenberg.org.

Бұл веб-сайтта Project Gutenberg туралы ақпарат, соның ішінде Project Gutenberg Әдеби мұра қорына қалай қайырымдылық жасау керек, біздің жаңа электрондық кітаптарымызды шығаруға қалай көмектесуге болады және жаңа электрондық кітаптар туралы білу үшін біздің электрондық ақпараттық бюллетенімізге қалай жазылуға болатыны туралы ақпарат бар.

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.
An error has occurred. This application may no longer respond until reloaded. Reload 🗙