Қазақстан Республикасы
Мәдениет және спорт министрлігі
«Әдебиеттің маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша жарыққа шықты

Сұлтанов Қ.
«Елбасы және Қазақ мемлекеттігі» / Қ. Сұлтанов. – Алматы:
«Баспагерлер, полиграфистер және кітап таратушылар ас-
социациясы» 2015. – 512 б. + 12 б. жапсырма.

Қазақстан Республикасы Парламент Мәжілісі Халық-
аралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің мү-
шесі Қуаныш Сұлтанов жылдар желісінде жазылған осы
мазмұнды кітабына Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың бейбіт

әрі жасампаздық жолымен ешкімнің құқын шектемей,
Қазақ елінің әлемдік дәрежеде өсіп өркендеу жетістіктері
мен жаңа дәуірдегі мемлекетіміздің мақсат-мүдделерін ар-
қау етеді.

В книге депутата, члена Комитета по международным
делам, обороне и безопасности Мажилиса Парламента РК
Куаныша Султанова отражена многогранная деятельность
Главы государства Нурсултана Назарбаева в становлении,

динамичном развитии и укреплении международного ав-
торитета молодого государства.

© Сұлтанов Қ.С., 2015
© Баспагерлер, полиграфистер
және кітап таратушылар
ассоциациясы, 2015

Ұлттық болмысымыздың, тарихымыздың ең өзекті мә-
селесі де, елдің ұмтылар арман шыңы да, басты мәртебесі
де Тәуелсіз Ұлттық мемлекет екеніне күмән болмас. Қазақ
елінің мемлекеттігі үстіміздегі жылы аталатын хандық

дәуірдің 550 жылдығынан да терең ғасырларға бойлай-
тынын Елбасы Н.Ә.Назарбаев өз еңбектерінде, сөздерінде,
сұхбаттарында айтып жүр. ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ
ғасыр тұсына келген біздің Жаңа мемлекеттігіміздің ту

көтеріп, әлемдік кеңістікке шығуы – талай ұрпақ, бабала-
рымыз қол жеткізе алмай кеткен Асыл Арманы.
Оқушы назарына ұсынылған осы жинақ еліміздің Жаңа
дәуірдегі мемлекет құрылысы мен оның дүниежүзілік

қоғамдастыққа еркін араласып, көш соңында қалмай,
бәсекеге лайықты ширақ топтан көріну мақсатындағы
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елба-
сы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың орасан мемлекеттік

қайраткерлік еңбегінің қыр-сырларын сараптауға арна-
лады. Әрбір очерк, сараптама тек қана нақты деректер мен
көзіміз көрген, көңіліміз сенген мемлекеттік халықаралық
процестер мен оқиғалар негізіне сүйенген. Мемлекеттік

құрылымдарда жауапты лауазымды қызметтерде болып,
қабылданған шаралар мен нақты істердің жүзеге асуына
куә болып, кейбір тұстарына тікелей араласып, мемлекет
мүддесінде өрілген сөз, қол жеткізе алған шешімдердің

нәтижесін жеткізіп айтуға тырысу да ізгі ниет болса керек.
Автор

Ғаламда мықтылардың мықтысы, сәуегейлердің ұшқыр
қиялшылдары, көріпкелдердің көкелері болжай алмаған,
адам айтса нанғысыз қайшылықтар мен қақтығыстар,
алапат құбылыстар, ғажайып үрдістер, пенденің жан

сүйсіндірер ізгілігі мен адам түршіктірер азғындығы қатар
сапырылысып жатыр. Бұлай болуы да жаһанданудың шы-
найы көріністері болса керек.
Дүниеде ақпараттық технология алға шықты. Жай

шығып қойған жоқ. Адам, бүкіл адамзат санасына ықпал
етіп, екпіндеп шықты. Осының өзі-ақ санаға түскен салмақ,
сана сапасына сынақ. Сол салмақты көтеріп, сынаққа шы-
дас беріп, ғаламдық сан алуан шабуылды дауылдарға ұшып,

толқынына жұтылып кетпеу қай халыққа болса да оңай
сын емес. Бүгінгі дәуір осындай ерекшеліктермен бетпе-бет
келді.
Бүгінгі заман талаптары мен қауіптерін болжаудың өзі

де бұдан бұрынғы өткен тарих кезеңдерінің қай қайсымен
де салыстыруға келмейтін жағдай болғанын да түсінетін
кезіміз болды.
Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы өзінің әйгілі Ұлытау сұхба-

тында ұлтымыздың, еліміздің тарихи тереңінен ой қозғап,
оның мемлекетіміздің бүгіні мен ертеңіне маңыздылығына
жан-жақты тоқталды. Бұл сұхбат, елім, жерім, ұлтым, қаным
деген еш азаматты бей жай қалдырмағанына, сұхбаттан

кейінгі осы қысқа мерзімде қаншама адамдардың үн
қосқандығын айтсақ та жеткілікті. Ел арасында “Ұлытау
сұхбаты”, “Ұлытау сабақтары”, “Ұлытау толғанысы”, “Ұлытау

қара шаңырағы» сияқты айдарлар айшықталып, «Егемен
Қазақстан» газетінен бастап барлық БАҚ-да күн сайын
қоғамдық пікір айтылып, бүкіл қазақ даласына таралып,
қазақ мемлекеттігінің жаңа замандағы жаңа мақсаттар

мазмұны да жүрекке жылы қабылданып, ұлттық рух,
ұлттық санаға оң әсерін тигізіп жатқаны да шындық.

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Сондай-ақ қоғамда, зиялы қауым арасында дәл осы
әңгіме дер кезінде көтеріліп, айтылды деген түйіннің де

жаны бар.
Украинадағы жағдайлардың шарпуы болар, көрші елдің
кейбір «білгіштері» қазақ жері туралы да бейбастақ сөз ай-
тып қалды.

Сырт көз, іштарлық пейілмен өскен бейшаралардан
не күтуге болады? Олар өздерінің надандықпен өрекпіген
өзімшілдігінен басқа кімді, нені біледі? Ондайлар ежел-
ден келе жатқан содырлық, дойырлық, басқыншылдық

әрекеттерден басқа жолмен өркендеуге болатынын әлі де
сезінбей-ақ келеді.

елміз. Елімізден құт-береке кетпесін деп, жеріміздің шетін
жау баспасын деп, найзаға үкі таққан елміз. Ешбір дұшпан
басынбаған елміз, басымыздан сөз асырмаған елміз...”, – деп
кезінде Қаз дауысты Қазыбек бабамыз айтқандай, қазақ

тарихының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы
Назарбаев біздің жаңа дәуірдегі мемлекетіміздің бүкіл мақ-
сат мүдделерін, өсіп, өркендеуін тереңнен әрі кеңінен толғап,
көп халықтың көкейінде жүрген сан алуан сұрақтарға то-

лымды жауап берді. Халқымен сырласып, біздің мемле-
кеттігіміздің тарихын білмейтін, білгісі келмейтін, көпе-
көрнеу көре алмайтын кейбір кер ауыз кердеңдердің
сандырағын жоққа шығарып, тарих шындығына тағзым етті.

Жаңа дәуірдегі Қазақ мемлекеті оның Елбасы Нұрсұлтан
Назарбаев тек бейбіт әрі жасампаздық жолымен, ешкімнің
құқын шектемей еш мемлекетке соқтықпай өз елін дамы-
ту, оның әлеуетін көтеру арқылы әлем сахнасына шығуға

болатындығын дәлелдеді.
Шын мәнінде Елбасының Ұлытау сұхбаты ел ішіне, өз
мемлекетіміздің азаматтарына, ұлттық сана, жауапкершілік,
ынтымақ, бірлік құндылықтарының маңызын арттырып,

сенімін нығайтып, қоғамның ой-пікірін тұрақтандыруға
орасан зор ықпалды ұлы сөз болды. Тарих сабағы мен
бүгінгі күннің сұраныстары, ертеңгі болашаққа бет түзеу
арқылы жаһанданудың алапат дауылында жұтылып

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
кетпеу, ұлттық негізіміз бен өзіндік ерекшелігімізді игі
дәстүрлерімізді сақтай отырып, әлемдік бәсекенің аламаны-

нан шеттеп қалмауымызды ескертті. Елбасы сұхбатында:
“Біздің еліміз, қазақ жұртының арғы түбі ғұндардан бас-
талады. Ғұндардан кейін көк түріктерге жалғасады. Одан
кейін Алтын Орда орнығады. Сөйтіп, хандық дәуірге

ұласып, кейін біртіндеп тәуелсіздікке келіп тіреледі. Осын-
дай үлкен тарихымыз бар. Жастарымыз мұны білуі ке-
рек. Біз кеше ғана пайда бола қалған халық емеспіз. Бұл

тын Орданың да орталығы болған жер. Өзінің тұрған
жері – Қазақстанның кіндік ортасы”, – деп тайға таңба
басқандай айтып отыр. Және бұл айтуы бірінші рет емес.
Мемлекеттік тәуелсіздікке қол жеткізген алғашқы сәт,

алғашқы күн, алғашқы жылдан бастап үнемі, үзбей, жыл
сайын айтумен келеді. Мүмкін әр жолда сол сәттегі кезде-
су, жиын тағы басқа да шаралардың мазмұны, мақсатына
қарай бірде әлдеқайда кеңірек, тереңірек ауқымда, бірде

үдемелі екпінмен де, бірде ойтолғақ мәнерінде әртүрлі сөз,
сөйлемдерімен айтылуы да ықтимал. Бірақ, қалтқысыз ой
осы – Ұлытауда айтылған жұмыр сөз.
Елбасының Ұлытаудағы халықпен ой бөлісуі – ұлты-

мыздың сана, сапасынан бастап, тұрмыс-тіршілік мәсе-
лелерін қамтып, мемлекеттілік тарихымыз, Тәуелсіздік
қауіпсіздігі мен әлемдік дамуға дейін жан-жақты, кең
ауқымды қамтыған келелі әңгіме болды. Қоғамды тол-

ғандырып жүрген сұрақ туындап жауап іздеп жүрген
сезімтал құбылыстар қозғалды. Сондықтан да еліміздің
түкпір-түкпірінен елім деген көп адам үн қосып жатыр.
Біз де сол сұхбатқа үн қоссақ деген ниетпен, сол әңгіменің

кейбіріне тоқталсақ.
Нұрсұлтан Әбішұлы ұлттық мемлекеттігіміздің тари-
хы мен бүгінгі міндеттер, ертеңгі, болашақ қамы туралы
ойларының үлкен жиынтығы болған “Тарих толқынында”

деген монографиялық еңбегінде: “...қазақ этносы ғасырлар
бойы қалыптасқан... ...Қазақтардың тарихи тек – тамы-
ры мейлінше тереңде. Ондай тек – тамыр алғашқы қазақ
хандығы құрылған кезеңмен әсте шектелмейді... ...VІ ғасырда

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Еуразиядағы тарих сахнасына жаңа тарихи тұлға – Түркі
қағанаты – Түркілердің далалық империясы шықты”, – деп

жазды (Н.Назарбаев. Тарих толқынында. 1999ж. Алматы.
24,79-беттер).
Елбасы сондай-ақ жыл сайын желтоқсан айында өтетін
Тәуелсіздігімізге арналған дәстүрлі салтанатты жиында

ұлттық мемлекеттігіміздің тарихына тоқталмай өткен емес.
Осының өзі жаңа дәуірдің жаңа дәстүрі. Ұлттық мемлекеттік
сана қалыптастыруға ұмтылу. Ұлттың өзін-өзі тануына
бейімдеу. Ұлттың санасын мемлекеттік санаға жетелеу.

Осы мақсатта әр қазақтың ұлттық, отаншылдық сана-
сын қалыптастыру жолында мемлекет басшысы тарапы-
нан барлық жағдай жасалды. Атап айтқанда, ресми пәрмен
берілді. Қажетті қаржы бөлінді. Нұрсұлтан Әбішұлының

тікелей өзінің бастамашылдығымен “тарих жылы”, “мә-
дениет жылы” сияқты бағдарламалар жарияланды. Әсі-
ресе тарихи, рухани зердеміз мен жәдігерлерімізді, тарихи
құндылықтарымызды жаңартып, ғасырлар бойы басқан

шаңынан ажыратып, ел игілігіне пайдалану үшін арнайы
“Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасының орасан
рөлін еске алмау мүмкін емес. Бұл кешенді мемлекеттік
бағдарлама 2004 жылы басталып, белгілі бір бағыттар ая-

сында соңғы жылдарға дейін жүргізілді. Бұл руханиятты
бағдарламалардың қазақ мемлекеттік тарихының көміліп
қалған құндылықтарын жарыққа шығарудағы орасан
нәтижелілігін айту да әділдік болар еді. Бір сөзбен айтқанда

қатталып жатқан көне жазбалар реттеліп, жүйеленіп
жарыққа шықты.
Дәл осы тарих бағытында оның іргетасылық мазмұны
қазақ мемлекеттігінің жүйелі тарихын қалыптастырып,

тұрақтандыруды, әр ұлт санасына жеткізіп, әр азаматтың өз
ұлтына, өз мемлекетіне адал жанашыр болуы қажеттілігін
айтуда Елбасы тарапынан жеткілікті дәрежеде айты-
луы айтылып-ақ жатыр. Жалпы тарихты, оның ішінде

мемлекеттік тарихты зерттеуші мамандардың еңбектері
де жарық көріп келеді. Ұзақ жылдар үзіліп қалған зерде
кестеленіп, қайта жалғасып та келеді. Осылардың басын

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
біріктіріп, тиянақты білім қалыптастыру үшін арнайы мем-
лекет тарихы ғылыми-зерттеу орталығы бола алатын инс-

титуттар да құрылды.
Оқу, білім министрлігіне тарих пәнін оқытудың бүгінгі,
болашақ дамуымызға сай жаңа мазмұны мен жүйесін
енгізу де тапсырылды. Өкінішке орай қазақ санасында да,

тарихи зерттеушілер мен оны қоғамға жеткізіп, әсіресе жас
ұрпақты оқытуға келгенде біздің “маманбыз” деп жүрген
білімсіз “мамандарымыздың” кесірі мен кеселінен бүкіл
қоғамға, жас ұрпақ санасына зор зиян келтірілуде.

Елбасы дамудың, білімнің стратегиясын белгілеп берді.
Енді соны орындайтын құзырлы мемлекеттік құрылым,
атап айтқанда оқу, білім министрлігі, оған бағынатын то-
лып жатқан департаменттер, облыстық, қалалық, аудан-

дық құзырлы орындар өкінішке орай көп жағдайда
оқушыларға жүйелі білім беру ісін жарыта алмай отыр.
Білім министрлігі ешкім түсінбейтін, ешқандай оң нәтиже
бермейтін реформалармен бастары қатып, “халықаралық

дәрежеде бәсекелестікке лайықпыз” деумен мәз. Ал орта
мектеп бітірген жастар қазақ мемлекеттігінің тарихынан
мақұрым. Оларда қандай білім болсын, егер ҰБТ-да (ұлттық
бірыңғай тестілеу) тарих пәні бойынша “Абылай ханның

қанша әйелі болған?”, “Алматыда сыра зауыты қай жылы
салынған?” сияқты сұрақтар жүрсе ?!
ҰБТ-ға дәл осындай сұрақтар кіргізу үшін қандай
білімсіз болу керек? Міне жауапсыздық, енжарлық, надан-

дық. Тіпті, бұл оқушыларға, тарихқа, білімге қиянат. Осы-
ны министрліктің қандай білімсіз қызметкері жіберді? Ең
қиыны – мен бұл мысалдарды айтып отырған бірінші адам
емеспін. Бүкіл бұқаралық ақпарат құралдары, ел шулады

осы келеңсіздіктерді айтып. Ал министрліктердегі бюро-
краттар селт етпеді. Мұны зиянкестік демеске шара жоқ.
Тек тарих пәні ғана емес, басқа пәндер оқулықтарының
олқылықтары туралы жеткілікті айтылып та, жазылып та

жүр. Осыған бір шынайы сілкініс қажет.
Тәуелсіздік жылдары бүкіл республика көлемінде
жүздеген қазақ мектептері ашылды. Барлық өңірлерде жап-
пай жаңа ғимарттар салынып жатыр. Елбасының тікелей

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
тапсырмасымен, қамқорлығымен соңғы он жылда 850-ден
астам мектептер салынды. Әлі де жетпей жатыр. Өкінішке

орай осы күнге дейін кейбір өңірлерде балалар үш ауысым-
да оқиды. Сөз жоқ, мұндай “мектепсіздікті” жойып, бүкіл ел
бойынша балалар тек екі ауысымда оқулары керек.
Ал енді мұғалімдер кімдер? Олар не оқытады? Қалай

оқытады?
Елімізде үлгілі мектептер, тәжірибелі ұстаздар жеткі-
лікті. Бірақ барлық мектептердегі жағдай бірдей емес. Көп-
теген қазақ мектептерінде мұғалімдердің деңгейі, ұстаздығы

өте төмен.
Осындай сұрақ бола қалған жағдайда бірден мұғалім-
дердің төменгі жалақысы айтылады. Дұрыс. Оны ауқат-
тандыру керек. Ешкімнің дауы жоқ. Сөйте тұра қай сала-

да жас мамандар бірден жоғарғы жалақы алады? Оған да
адал еңбекпен жету керек емес пе? Жалақы төмен екен
деп, оқушыларға сапасыз білім, теріс тәрбие беру керек пе?
Алдымен мұғалімдер кімдер? Мамандығына сәйкес келетін

адамдар ма? Әр адам өзіне мамандық, еңбек жолын өзі
таңдайды. Әсіресе, мұғалім болу үшін адамдардың ерекше
қасиеттері, тым болмаса оқушы өнеге алатын білімі, мінез-
құлқы, жүріс-тұрысы, адаммен сөйлесу мәдениеті қажет

екені хақ.
Оқу, білім министрлігі, білім департаменттері балалардың
оқу, тәрбие құқығына жеткілікті мән бермейді. Мұғалім оқу-
шылармен сөйлесе ала ма, дөрекі сөз айта ма, онда жұмысы

жоқ, тек оқытушылардан қаптап кеткен “отчет” қағаздар
талап етеді. Тіпті, Президент бірнеше рет білім саласында
қағазбастылықты тоқтату қажеттілігін сөздерінде айтып,
талап етті. Бірақ өзгерген білім министрлігінің шенеуніктері

жоқ. Сол баяғы менмендік. Өрекпелік. Өктемдік.
Оқу бағдарламаларының орынсыз күрделеніп кеткені,
оқулықтар шығару мен оқулықтарды пайдалану жөнінде
үнемі айтылумен келеді. Тіпті парламенттік тыңдаулар

өткізіліп жатыр. Бірақ өзгерген бағдарлама, орныққан оқу-
лықтар жоқ.
Міне, осындай келеңсіздіктерден кейін біздің бүгінгі
мектептегі балаларымыз түгел дерлік Отанын, ұлтын сүйер

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
патриоттар болады деп айту да біржақтылық, жастар сана-
сының, дүниетанымының қалыптасу шынайы сипатын,

мазмұнын білмеушілік бола ма деп күдіктенесің.
Ұлытау сұхбатында: “Тарихын білмеген ұлттың болаша-
ғы да бұлыңғыр болуы мүмкін”,– деген өте салмақты ой,
салиқалы сөз айтылды. Әр қазаққа айтылып тұр. Сана-

сы бар әр министрге, әкімге, шенеунікке, әрбір мұғалімге
қадалып айтылып тұр. Ойлану емес – қозғалу керек. Осы
мен кіммін деп сілкінуі керек.
Жұрттың көңілінен шыққан тағы бір сезімтал әңгіме –

дін туралы.
Сөз жоқ – Елбасы айтқандай, Ата заңымыз, Конститу-
циямызда көрсетілгендей, біз өзіміздің мемлекетімізді еркін,
құқықтық мемлекет деп жарияладық. Барлық жасалып

жатқан заңдық, құқықтық кеңістігіміз Конституциялық
нормаларының өмірге қалыптасылуына негізделеді. Әр
азаматтың діни наным, сенімі өз еркінде. Сондай-ақ Конс-
титуцияда көрсетілгендей ешкімнің құқы діни сенімі үшін

шектелмейді.
Елбасы діннің де біздің елде қалыптасуының ерек-
шеліктері мен дәстүріне тоқталды. Дін – ең алдымен адам
санасының, дүниетанымының көрсеткіші екені де ежелден

белгілі. Өкінішке орай әлемде дінді құрал ретінде пайдала-
нып келгендер діннің қасиетіне нұқсан келтіріп жүргенін
жастарымызға жеткілікті түсіндіре алмауымыз да үлкен
олқылық. Дін атынан сөйлейтін, қасиетті Құранның өзін,

оның мазмұнын көпе-көрнеу бұрмалап түсіндіруге талпы-
нып жүрген секталар көбейді. Бүгін әлемде жас ұрпақтың
санасы үшін бітіспес күрес, тартыс жүруде. Оның шарпуы
бізге тимей жатқан жоқ. Дінді желеу етіп, өз идеологияла-

рын, теріс уағыздарын жүргізуге әуестенгендерге таза ис-
лам дінінде орын болмауы керек. Таяу Шығыс елдеріндегі
дінаралық бүлікшіліктердің таза ислам дінімен, Құранмен
еш қатысы жоқ. Кейбір жастар ең алдымен білімсіздігінен,

екіншіден өзінің тұрмыс-тіршілігіндегі орнықсыздығынан
әлдекімдердің алдау, арбауына түсіп, өкініп, опынып,
құрбан болып жатқаны да жанға батады. Бұл да жоғарыда
айтылған білім саласының ойсыраған олқылығы. Сондай-

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
ақ тұжырымды, толымды мемлекеттік идеологияны жүр-
гізудің шарасыздығы, әлсіздігі, біліксіздігі. Мемлекеттің

құзырлы органдары мұндай тапсырманы жаңа алып
отырған жоқ. Елбасы бұл сала бойынша да үзбей тапсырма
берумен келеді. Қабылданған Заңдық кеңістік жеткілікті.
Бірақ тәрбие жұмысы әлжуаз, тіпті жүргізілмейді десек те

болады. Әлемде, жер шарының мұсылман елдерінде болып
жатқан бүліншіліктер мен қайшылықтар кімге болса да
сабақ. Біз соны ескеруге міндеттіміз.
Рухани сана, білім, діни сенім ел тәуелсіздігінің бел

омыртқасы іспетті. Осы критерийлер сапалы болған кезде
біздің қоғам қандай да ішкі, сыртқы бізге қарсы әрекеттерге
дайын бола алады. Осы арқылы біз Тәуелсіздігіміздің
өлшеусіз құнын, құндылығын сезініп, түсіне аламыз. Сөз

жоқ қандай да елдің, мемлекеттің, қоғамның өз ішіндегі өзара
түсіністігі, тұрмыс әлеуеті ауқатты, болашағына сенімді бол-
майынша мемлекеттің келбеті келісе қоймайтыны анық.
Елбасы айтқан мәселелердің барлығы да елдің эконо-

микасымен, онда адамдардың жұмыс орнымен қамтамасыз
етілуі сияқты тұрмыс әлеуетімен тікелей байланысты.
Сондықтан да елде жаңа кәсіпорындардың ашылуы, бар-
лық салаларға жаңа технологиялардың жаппай енгізілуі,

әсіресе жастардың жаңа жұмысшы мамандықтарын игеру
мүмкіндігіне айрықша көңіл бөлінуде. Қазір шетелдік инвес-
торлармен бірлесе отырып, көптеген өнеркәсіп салаларына
жаңа сипат, жаңа мүмкіндік ашылды.

Кедендік Одақ, Еуразиялық Экономикалық Одақ сияқты
құрылымдар да ең алдымен экономикалық мүмкіндігімізді
арттыру мақсатында жасалып жатыр. Біздің елде шетел-
дік инвесторларға айрықша жақсы жағдай жасалып,

салықтық жеңілдіктер беріліп, олардың еңбекпен тапқан
капиталының қозғалысына мейлінше еркіндік берілген.
Осындай екі жақты немесе халықаралық құрылымдардағы
Қазақстанның белсенділігінің де басты мақсаты ең алды-

мен кеңістік мүмкіндігі, кәсіпкерлікке өріс, мемлекетіміздің
мүддесі.
Тәуелсіздік алған 23 жылда Қазақстан өзінің бұрынғы,
ежелгі тарихының ғасырлар бойына армандап, ұмтылып,

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
қол жеткізе алмаған жағдайларына осы жаңа дәуірде қол
жеткізе алды.

Біз, бүгінгі ұрпақ, келер ұрпақ соның құндылығын қа-
дірлей білуге міндеттіміз. Бір мақалада ондай мемлекеттік
құндылықтарды тізіп шығу мүмкін емес. Олар көп, сон-
дықтан мемлекет болу үшін, болумен қатар сол тұғырда

басқа мемлекеттердің соңында шаңын қауып қалмас үшін
қаншама орасан шарттар мен әрекеттердің кейбір топ-
тамаларына ғана тоқталуға тура келеді. Экономикалық
әлеуетіміздің қуаттылығын, ішкі келісім тұрақтылығын

қамтамасыз етумен қатар мемлекетіміздің қауіпсіздік,
қорғаныстық қабілетін күшейту шаралары әрқашан кезек
күттірмес әрі үздіксіз қажеттіліктер.
Сондықтан да Елбасы мемлекетіміздің қасиетті рәмізі

рымызды қазіргі заман, халықаралық талапқа сай кү-
мәнсіз анықтап, заңдастырып, ресми келісімдерге көрші
мемлекеттердің басшылармен тең дәрежеде қол қойып,
тиянақтауды бірден қолға алды. Бұл жерде “қазақ жерінің

шекарасы баяғыдан бар болатын” деген пікірге байла-
нысты анықтай кететін бір жәйтке көңіл бөлген дұрыс,
орынды болар еді. Ия, қазақ жерінің, елінің шекарасы ата-
бабаларымыздан бері қоныстанып келе жатқан жерлер. Ал

олардың көрші елдермен қоныстанған жерлері тек шартты
түрде немесе ең соңғы кезеңде ССРО-ның ішкі шекаралары
ретінде, тек Қытаймен шекаралас аймағы ғана шет елмен
шекаралас деп танылған. Оның өзінде ССРО мен ҚХР ара-

сында шекаралық келісімге қол қойылмай, ол 1882 жылы Ре-
сей мен Қытай арасындағы протоколмен ғана белгіленген.
Ресми толыққанды шекаралық келісім жасалмаған.
Нұрсұлтан Назарбаев өзінің Қытай әріптестерімен жаңа

геосаяси аясындағы жаңа мемлекет – тәуелсіз Қазақстанмен
шекара сызығы жағынан да, мазмұны жағынан да, оның
техникалық жабықталуы жағынан да мүлдем жаңа
шекаралық келісімге қол жеткізді. Шекаралық келісім ту-

ралы арнайы мақалада айтылғандықтан, оны қайталап жа-
туды жөн көрмедім. Ескеретін мәселе – Қазақстанға дейін
Қытай өзімен шекаралас 15 мемлекеттің ешқайсысымен

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
толыққанды келісімге қол қойған жоқ. Біз бірінші болға-
нымыз тарихи шындық.

Қазақстан – Ресей шекаралық келісімдері де толық ха-
лықаралық талаптарға сай шешіліп, мемлекет басшылары
қол қойды. Бұл да біздің тарихымызда тұңғыш рет қол
жеткізген жеңісіміз.

Қысқасы, Қытаймен, Ресеймен, Өзбекстан, Қырғызстан,
Түркіменстанмен ресми түрде шекаралық келісімдерге қол
жеткізіліп, олар БҰҰ-да толық қабылданды.
Бұл – тәуелсіз мемлекет үшін ең маңызды шарттар-

дың бірі.
Біздің мемлекеттігіміздің тағы бір қасиетті рәміздері –
мемлекеттік Туымыз, Елтаңбамыз, мемлекеттік Гимніміз.
Еліміздің рәміздері Мемлекеттің рәміздері туралы қабыл-

данған арнайы заңға байланысты пайдаланылады.
Нұрсұлтан Әбішұлының ұсынысы бойынша 2006 жылы
Әнұран ретінде Шәмші Қалдаяқовтың “Менің Қазақста-
ным” әні қабылданды. Елуінші жылдары сөзін Жұмекен

Нәжімеденов жазған. Ол кезінде жастардың ерекше рух
сезіммен айтатын әніне айналған. Нұрсұлтан Әбішұлы
ақын Жұмекеннің отбасының ықыласымен оған бүгінгі
Қазақстанға тән, әрі жарасымды, әрі өлең сөзінің мәрте-

бесін көтеретін қуатты сөздер енгізіп, бүгін бүкіл қа-
зақстандықтардың сүйікті Әнұранына айналды. Жаңа
Әнұранымыз дүниенің төрт бұрышына Президентпен бірге
барып, шырқалып, Туымыз бірге көтеріліп жүр.

Бүгінгі Қазақстан – әлем танып, мойындаған, мемлекет
басшысымен санасатын, бәсекеге қабілетті мемлекет.
Қазақты осындай әлемдік дәрежеге көтере алған қазақ-
тың ұлы перзенті, Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев.

Елбасын қолдап, жасампаздық пен өркениетке, мәң-
гілікке ұмтылған ел – көп ұлтты Қазақ Елі.
«Егемен Қазақстан»,
11.11.2014 ж. № 220 (28443)

Ежелгі халық нақылы осылай дейді. Ұлттың терең та-
рихында, жұрттың көкейінде үзілмей жүрген аталы сөз.
Қазақ даналығында жолдың қасиеті де, киесі де, міндеті
мен парызы да, серті де ерекше. Жолаушы жол үстінде

шындығын айтады. Жолға құрмет көрсетіледі. Жолаушыға
да айрықша құрмет көрсету – біздің елдің дәстүрі.
Нұрсұлтан Әбішұлы бұл жолы да сол сарқылмас ру-
хани қазынадан сыр тартты. Халықтың ежелгі арманы

Мәңгілік ел биігіне жетер жолды анықтап, айшықтады. Ол
қазақ тарихының «Нұрлы жолы» болмақ.
Жыл сайынғы Елбасының Қазақстан халқына Жолда-
уы біздің бүгінгі өміріміздің мазмұнды айнасындай болып,

тұрмысымызбен үндесіп, қоғамның ең басты құжаты, ең
ықпалды жетекші күші сапасында қалыптасты. Сондықтан
да ел оның жариялануын әрқашан күтеді, әрі Жолдау
жобаларымен өз үміттерін жалғастырады, Бас құжаттың

шақыруына бір кісідей жұмылып, тұтас рух қозғалысына
ұласады. Оның дәлелі – жер-жерде, ұжымдарда, адам-
дар арасында, отбасыларындағы Жолдау жобалары
мен тұжырымдарының жаппай талқылануы, күн сайын

бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланып жатқан
жүздеген, мыңдаған пікірлер мен ұсыныстар тасқыны.
Оның дәлелі – халықтың жасампаздыққа жұмылып,
жыл сайын игеріліп, ел еңсесін көтеріп жүрген жаңа

жұмыс орындары, бой көтеріп, өнім беріп жатқан жаңа
өндіріс технологиялары, сән салтанаты түзеліп, өрісі кеңіп,
өркендеуге бет алған ел тұрмысы.
Жолдау әдеттегідей бүкіл Қазақстан халқын ұйым-

шылдыққа, қажырлы еңбекке, құқықтық теңдікке, ізгілікке,
қалтқысыз отаншылдыққа, қабілетті білімділікке, әлемдік
кеңістіктегі озықтыққа шақырады. Және бұл шақыру
жай жалаң шақыру емес. Жай, «жақсы болайық» деген

ұран емес. Әрбір аталы сөз, ұлттық ұран нақты мақсат,
жеткен нәтижеге негізделіп, жалғасып тұр. Барлығы да
осы Тәуелсіздік дәуірінде халықтың өз қолымен жасай

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
алған экономикалық, әлеуметтік, руханияттық шешімдер
мен табыстардан тамыр тартып, соның негізінде қол же-

тер болашаққа саналы түрде бар мүмкіндікті сараптап,
тиянақты меже белгілеу арқылы еңбек ету нәтижесі екені
де хақ, оған елдің көзі жетіп отыр.
Қазір бүкіл халық елдегі, сырттағы, әлемдегі елеулі

оқиғалардан хабардар. Әрбір адамның бүкіл ғаламдық
құбылыстардан, әлемде болып жатқан сан алуан қайшы-
лықтар мен қақтығыстардан ақпараты да, қажетті мағ-
лұматы да жеткілікті. Оларды бағалауда сан алуан көз-

қарастардың болуы да табиғилық. Әсіресе алыс, жақын
елдердегі ұлтаралық, дінаралық қан төгісті соғыстар ешкімді
де бейжай қалдырмай отырғаны да анық. Көпе-көрнеу
соғыс, қыру, жою болып жатқан жерлерде қандай эконо-

мика, қандай өркендеу туралы әңгіме болмақ? Тұрмыста
тыныштық, тіршілікте өзара төзімділік пен ынтымақтастық,
бірлік қалыптаспай қандай да экономика салалары өсіп,
өнбейтіні де ежелден белгілі.

Сондықтан да Нұрсұлтан Әбішұлы өзі билік басына кел-
ген, ел Тәуелсіздік алған сәттерден бастап айтып, ұрандап,
ұстанып келе жатқан басты жолы – елдің тыныштығы, мем-
лекетіміздің басты құндылығы – этносаралық, дінаралық

өзара түсіністігі мен сыйласымдылығы, Қазақстан халқының
тұтастығы мен бірлігі, тату, тәттілігі мен жасампаздығы.
Мемлекет басшысы: «Бүгінде, алдымызда тұрған сын-
қатерлерге жауап бере отырып, мен Қазақстанның «Нұрлы

жол» Жаңа Экономикалық Саясаты туралы жариялаймын.
Мен 2015 жылға арналған халыққа жаңа Жолдауымды
осыған арнаймын», – деді. Міне, осы екі сөйлемге орасан зор
мақсат сыйып тұр емес пе? Жолдау елдің экономикалық

әлеуетін қуаттандыруға, халықтың тұрмысын көтеруге,
мемлекетіміздің мүмкіндігі мен дүниежүзілік экономикалық
процестердің соңында емес, алдында жүруді көздейді.
Сондай-ақ Жолдаудың «Нұрлы жол» аталуында да терең

сыр жатыр. Осы екі сөз халықтың арманы, ақ тілегі. Ұлттың
ұлы дәстүрінен нәр алып тұр. Қазақтың «Мәңгілік ел»
ұлттық идеясының бүгіннен болашаққа тартқан қан та-

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
мыры. «Нұрлы жолдың» мазмұны да, мағынасы да кең, әр
адамның жүрегіне жылы, жақын.

Біріншіден, біздің еліміз дүниежүзілік қоғамдастықтың
толыққанды мүшесі, сол арқылы әлемде болып жатқан
қарама-қайшылы экономикалық дағдарыстан шет қала ал-
майтынымыз ескертіледі.

Екіншіден, сол сын-қатерлердің шарпуына ілігіп кет-
пеу жолдарын табу үшін әрекетсіз болмауымызға екпін
беріліп тұр.
Үшіншіден, Қазақстан дауылдың алдын алуға қабі-

летті, қуатты мемлекет екендігі айшықталып, ғаламдық
дағдарысқа ұшырамаудың қазақстандық жолы, жаңа ұзақ
мерзімді әрі тиімді жоба ұсынылып отыр.
«Нұрлы жол» – экономикалық стратегиялық дамудың

қазақстандық жолының айқын көрінісі. Ол әр қазақтың
көкірегінде, санасында, қанындағы ата-бабалардың жал-
ғасып жатқан ұлы арманы. Сондықтан да Президент Жол-
дауының осылай аталуы әрі түсінікті әрі ұлттың ұжданын

көтеріп тұр.
Президент жария еткен қаржылық қолдаулар таза-
лықпен, адалдықпен шын мәнінде мемлекеттік жауап-
кершілікпен игеріліп, тиісті мақсаттарға құйылып, пай-

даланылса – сөз жоқ, мақтана аларлық ұлттық жеңіс
болады. Әсіресе, республикалық бюджеттің, оған қоса
Ұлттық қордан бөлінетін мол қаржының дер кезінде әрі
ешқандай бұрмалаусыз, жымқырусыз, жемқорлыққа жол

бермей, мемлекеттік тәртіппен орынды пайдаланылуын
қатаң талап етті.
«Үкімет қажетті шаралар қабылдап, осы қаржылардың
тиімді әрі оңтайлы пайдаланылуын қамтамасыз етуі керек.

Мен құрған комиссия қаржының тиімді жұмсалуын
қатаң қадағалап, жеке өзіме баяндап отыратын болады.
Әр теңге үшін қатаң сұрау болмақ. Барлық әкімдерге
айрықша жауапкершілік жүктеледі. «Нұр Отан» осы

жұмысқа белсенді араласып, барлық деңгейлерде қатаң
партиялық бақылау орнатуы тиіс», – деп баса көрсетті Ел-
басы өз Жолдауында.

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Біздің еліміз Қазақстан Республикасының Тұңғыш
Президенті Нұрсұлтан Әбішұлының бастауымен, мемле-

кеттік қайраткерлік еңбегімен қысқа мерзімде халықара-
лық дәрежеде ауыз толтырып айта алатын бұрын-соңды
тарихымызда болмаған көптеген жетістіктерге қол жеткізе
алдық. Ол ұлтымыздың, мемлекетіміздің мәртебесі, абы-

ройы, болашағымызға деген сенімді нығайта түсетін игілік-
тер мен жақсылықтар.
Осындай өркендеудің ауанында өкінішке орай еліміздің
атына, абыройына, оның өркениетіне нұқсан келтіретін

әрекеттер мен мешеуліктерден құтылай алмай жүргеніміз
де қынжылтады-ақ. Ол дерттің ең залалдысы – елімізде
етек алып отырған парақорлық пен сыбайлас жемқорлық.
Жемқорлыққа, парақорлыққа қарсы күрес те, заңдық та-

лаптар да осал емес. «Нұр Отан» партиясы тарапынан да,
ресми құқық қорғау орындары жүргізіп жатқан шаралар
да аз емес. Ұсталып, әшкереленіп, қамалып, сотталып, жа-
заланып жатқан лауазымды адамдар да аз емес. Соған

қарамастан, жемқорлық, парақорлық әрекеттері үшін жаза-
ланып жатқан мемлекеттік жауапты қызметкерлердің саны
ресми мәліметтерге қарағанда жылдан-жылға азаюдың ор-
нына, қайта көбейіп келе жатқандары таңдантады. Кейде

құқық қорғау орындары мұндай көрсеткіштерді өздерінің
жетістігі ретінде баяндайды. Солай болса солай да шығар.
Бірақ ол қоғамның сауыққанын көрсетпейді. Керісінше,
кеселдің тамырының тереңдеп те, ендеп те бара жатқанын

көрсетсе керек. Тегінде жасалған қылмыс үшін жазалау,
жауапқа тарту – қылмыстық әрекеттердің ұсталғанына,
әшкереленгеніне ғана жүргізіледі. Бірақ, қылмыстық
әрекетке заңды біле тұра бару психологиясы, ойы, ниеті

жойылмайды. Әрине, мемлекет, қоғам тарапынан тиімді
бақылау шаралары үзбей жүргізіліп келеді. Алайда нәтиже
шамалы. Енді не істемек керек?
Осы сұраққа жауап іздей отырып «Нұр Отан» партиясы

жемқорлыққа қарсы күрестің 2015-2025 жылға бағытталған
жаңа бағдарламасын жасады. Ол бағдарлама Жолдау
жария болардың алдында өткен «Нұр Отанның» Саяси

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
кеңесінде талқыланып, қабылданды. «Нұр Отан» партия-
сы кең ауқымды жұмыс жүргізуді жоспарлап отыр. Ол

жұмыстың негізгі өзегі жемқорлық пен парақорлыққа
бүкіл қоғамның төзімсіздігін қалыптастыру. Яғни қоғамның
тазалығын, барлық іс-әрекеттердің әсіресе қаржылық
қатынастардың құқықтық кеңістігінде сақталуын қамта-

масыз етуге екпін беріліп, күш салынбақ.
Мәселе сана тәрбиесінде. Құқықтық сана тәрбиелеуде.
Бізде бұл маңызды салаға жеткілікті мән беріліп отырған
жоқ. Мектептерде, отбасында ата-аналар балаларды бай

болуға тәрбиелейді. Қарсылық жоқ. Құба-құп. Бүкіл
ел, бүкіл қазақ бай болсын. Бірақ қандай жолмен бай
болмақ? Оқып, еңбек етіп, маңдай терін төгіп бай бола ма,
жоқ әлде тек лауазымға жету арқылы немесе заңсыз іс-

әрекеттермен, біреуден қулығын асырып немесе ұрлап,
бөрлеп, жымқырып, қоғам дүниесіне қол сұғып, бай бола
ма? Мектептерде тіпті жоғарғы класс оқушыларынан
кім боласың деп сұрасаң көпшілігі алдымен банк, қаржы

қызметкері немесе сот, прокурор, қаржы полициясы бола-
мын дейді. Осының ар жағында не жатыр? Олар әлі бала,
қайдан білсін. Әрине ешқандай мамандыққа ешкім де шек
қоя алмайды. Ол әркімнің өзінің таңдауы, құқығы. Сөз жоқ

болашаққа, мемлекетке барлық мамандықтар мен лауазым-
ды мемлекеттік қызметтер мен қызметкерлер керек. Мәселе
жас өскіннің не себепті сол мамандықты таңдауында. Кез-
десулерде сот болам деген балалардың айтатыны негізінен

там, жемқорлықты, парақорлықты, өтірік айтуды, алдау,
арбауды, қиянатты жоям» дейтіні өте сирек. Қазақ орта-
сында, отбасында лауазымдылық, мансапқорлық, кере-
мет байлық көбірек насихатталады. Сондықтан мектеп-

те, жоғарғы оқу орындарында балалар, жас қыздар мен
жігіттер арасында «крутой» қымбат автокөліктермен жүру,
жараса ма, жараспай ма ел аузындағы әртүрлі шет елдік
фирмалардың өнімдері, қымбат бағалы киімдер киюге

бөлінетін уақыттары сабақ, білім, кітап оқу, кітапханаға ба-
рудан әлдеқайда көп. Бос сөздік, мағынасыздық жайлап ба-

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
рады. Жастардың арасындағы телефонмен хат жазысуда-
ғы сөздерін оқып көріңіз. Еңбексіз оңай, жеңіл жолмен

ақша тапқысы келеді. Бірден ықпалды, ақшалы қызметтер
істегісі келеді. Ата-анасының, Ағасының «мықтылығына»
сенеді. Осы проблема сөз бола қалған жерде ата-аналар
да, құзырлы құрылымның жауапты қызметкерлері –

ұстаздар да «заман солай» деп немқұрайлылық таныта-
ды. Сөз жоқ, жастардың, артымыздан келе жатқан жас
ұрпағымыздың өскенін, өркендегенін тілейміз. Олар бізден
жақсы, бізден білімді, бізден озық, қуатты болсын. Арманда-

ры да, жетерлері де алдыңғы ұрпақтан биік, күшті болсын.
Бірақ соның бәріне тек тынымсыз еңбек, өмірлік ізденіс,
біліммен ғана, адалдықпен, тазалықпен жете алатындарын
санасына жеткізіп, түсінігіне түсіндіру біздің парызымыз.

Осыған енжарлық көрсетеміз. Сондықтан сана тәрбиесіне,
сананың тазалығына, заңсыздыққа жол бермеуге, біреуге,
қоғамға, мемлекет мүлігіне қол сұқпауға адамның сана-
сын тәрбиелеу жұмысын жаппай қолға алу керек. Міне,

«Нұр Отан» партиясының бағдарламасы осыған айрықша
мән береді. Сана түзелмей адамның іс-әрекеті, мінез-құлқы,
дүниетанымы түзелмейді, қоғамдағы орны оңалмайды.
Қылмыс жасалып, ол әшкереленіп, жазалануымен дерт

айыға қоймайды.
«Ауырып, ем іздегенше, ауырмайтын жол ізде» деп
халық нақылы айтпақшы, қылмысты болдырмайтын сана,
орта тәрбиелеп, ізгілікті, құқықтық қоғам қалыптастыруға

көп болып, ел болып жұмылуымыз қажет. Әрине заң та-
лабы, қылмысты ауыздықтайтын ресми шаралар тиімді
ықпал етуге тиісті.
Жас ұрпақ тәрбиесі қазір ғаламдық технологияның,

интернеттің, телекөрсетілімдердің, ұялы телефонның күшті
ықпалында. Ата-аналар да, мектеп ұжымдары да олардың
алдында шарасыздығын мойындайды. Әрине, біз жаңа
технологияның ғаламдық қамту үрдісінен балаларымызды

шет қалдыра алмаймыз. Жаңа технологиялар ықпалынан
біз зиян шекпеуіміз керек. Керісінше, оны игілігімізге
асыруымызға әрекет, жұмыс жасауға міндеттіміз. «Қайте-

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
міз, бәрі солай» деп шарасыздық көрсетпей – оқу, білім
министрлігі, департаменттері, оқу орындары жаңа техно-

логия игіліктерін жас ұрпақ тәрбиесіне ұтымды пайдала-
ну жолдарын тауып, оны оқушының оқу, тәртіп жүйесіне
енгізу тиімді болмақ. Мәселен, нағыз технология дамыған
Қытай, Англия, Германия сияқты елдерде оқушылар мек-

тепке келген уақытта ұялы телефондарын пайдалануға
тыйым
салынған.
АҚШ-тың

көптеген
штаттарында
«интернет-каникулдар» бар. Жапонияда жаңа ақпараттық
технологияны пайдаланудың оқушыларға арналған бағ-

дарламалары мен режимдері жұмыс істейді. Біздің балалар
ақпарат технологиясының шексіз теңізіне күмп етіп түсіп
кетті де, батып кетпегеніне мәз болып, бағыт, бағдарсыз бет
алды, қайда бара жатқаны белгісіз, бірде батып, бірде шығып,

әйтеуір жүзіп келеді. Ақпарат, коммуникация қызметтері
жас ұрпақ немесе біздің ұлттық интеллект-ерекшелікте
шаруасы жоқ, «рынок» деп қолына түскенін төгіп жатыр.
Қай толқын қай сойқанға апарып соғарын қай жел біледі? –

деп қолымызды жайып, шарасыздық кеселінен көтерілуге
міндеттіміз. Оны жас ұрпақтың игілігіне пайдалану шара-
ларын жасауға оқу, білім министрлігі бастамашы болуы ке-
рек. Ешкімнің ешқандай ақпараттық құқығын шектеместен

бәрін де өзімізге лайықты етіп реттеуге тиіспіз.
Сана тәрбиесі туралы әңгіме қозғағанда заңдық, құ-
қықтық кеңістік қалыптастыру мәселелерін айналып өте
алмаймыз.

Бізде қазір Конституциядан бастап еліміздің азамат-
тарының еңбегі, тұрмысы, әлеуеттік өркендеуі үшін қажетті
заңдардың бәрі бар. Негізінен құқықтық база жасалған.
Әрине, уақыт талабына сай өзгерістер, толықтырулар

үнемі болып отыруы да заңдылық. Алайда заңды орындау,
заңмен өмір сүру тәртібі, мәдениеті әлі толық орнықпай
келеді.
Біріншіден, ел арасында қабылданған, қолданыстағы

заңды кеңінен түсіндіріп, насихаттау жұмысы жүйесіз.
Тұрақты құқықтық кеңістік қалыптастыру жұмысы жүр-
гізілмейді. Атқарушы билік әлі күнге бұл маңызды мәселеге

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
атүсті қараумен келеді. Халықтың орасан көп бөлігі мем-
лекет, Үкімет дайындаған Парламент қабылдап жатқан

заңдардан хабары шамалы. Бұқаралық ақпарат құралдары
да бұл мәселеге тиіп-қашты жеңіл-желпі сұрақтардан әрі
аса алмай жүр.
Екіншіден, қоғамда, ірілі-ұсақты халыққа қызмет көрсету

орындарында, медицина мекемелерінде, оқу орындарында
күнделікті сапырылыстық, біреу кіріп, біреу шығып жатқан
адамдардың қарым-қатынасында ұсақ парақорлық жайлап
тұрғаны да сол заңдарды, адамдардың құқығын бұзушылық

екеніне әлі де ден қойылып, мән берілмей келеді. Бұл да
адам санасы мен рухани саналық мәдениетінің, тіпті адами
мінезінің, адамгершілігінің төмен деңгейін көрсетеді. Анығын
айтқанда, ата-бабаларымыздан ұлттың ұлттық қасиетін

көрсететін құндылық – адамгершілік санасын тәрбиелеу
дәстүрін ұмытып, оны екінші қатарға ысырғанымыздың
салдары екенін де мойындағанымыз жөн.
Кемшілік атаулымызды мойындаған дұрыс. Бірақ мойын-

даумен іс біте қоймайды. Көзді ашып, өз бойымыздағы, жүр-
ген ортамыздағы, атқарар міндетіміздегі келеңсіздіктерді
мейлінше жойып, мемлекеттік жауапкершіліктің, басқару
ісіндегі құқықтық деген ұғымның, заңның орындалуын

қамтамасыз етуге тиісті, міндетті лауазымды қызметкерлер
кімдер, олардың ішкі, сыртқы шынайы бейнесі, сөзі мен ісі,
әрекеттері қандай? Осындай сапа жағына да айрықша көңіл
бөлгеніміз дұрыс болар еді. Елбасы тарапынан мемлекеттік

қызметкерлердің сапасын, жағдайын көтеріп, оның халыққа,
мемлекет ісіне білімділікпен, адалдықпен таза қызмет етуі
үшін қаншама шаралар жасалып жатыр. Олар соған лайық
болуы керек.

Елбасының «Нұрлы жол» бағдарламасы жаңа эконо-
микалық өсу, өркендеуді көздейтіні және сол жолда қол
жеткізер табыстарымыз арқылы біздің қоғам, мемлекетіміз
қандай жаңа межеге жете алары сараптап айтылды. «Нұрлы

жол» – өсу, өркендеу, өрлеу жолы. Осы жол-бағдарламасын
орындай алсақ, әлемдегі ең дамыған 30 елдің қатарына
қосыла алатынымызға да сенім молайды.

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Алдағы жауапты кезеңдерде экономика саласында
атқарылар жұмыстар мен міндеттерді айшықтап, оларды тек

қана елдің бірлігі, ынтымағы, ортақ мүдделілігі, этносаралық
төзімділік пен сыйластық қамтамасыз етілгенде ғана
еңсеруге болатыны Жолдаудың негізгі өзегін құрайды. Ол
әр азаматтың, отбасының қатынасуымен болатындығы да

айтылды.
«Бейбітшілік пен тұрақтылық – күн сайынғы еңбекпен
қорғап, нығайтуды қажет ететін жалпыхалықтық жетістік,

тар – біздің болашағымыздың тірегі дегенді әркез айтып
келемін. Мемлекет жаңа буынның алдында барлық есіктер
мен жолдарды ашты! «Нұрлы жол», міне, біздің креативті
ырғақты жастарымыздың күш-жігер жұмсап, құлаш

сермейтін тұсы осы!»
Сондықтан мемлекеттік құзырлы орындар Парламент
те, Үкімет те, билік партиясы «Нұр Отан» да жас ұрпақ
тәрбиесімен білікті түрде шұғылдануға, қоғамымызда

жастардың отаншыл белсенділігін, еңбекшілдігін тәрбие-
леуге айрықша мән беруге тиіспіз. Жастардың жаңа
өмірге
деген

ынтасын,
құштарлығын ынталандырып,
оларға өз болашағына, тағдырына жауапкершіліктерін
арттыру шараларын үздіксіз, үнемі жүргізіп тұруымыз

қажет. Жастардың дүниетанымына, олардың азаматтық
ой санасының, ар-ожданының адал құндылықтарымен
қаруланып, қоректенуіне мемлекетіміздің жарқын жетіс-
тіктері, мемлекет басшысының өнегелі өмірі сөзсіз оң

ықпал ететінін ескеріп, осы тұлғалық үлгіні жастардың
өмірде адаспай жол табуына пайдалана білуіміз керек. Бұл
орайда Елбасының өмірі, оның мемлекеттік, халықаралық
қайраткерлігі туралы көркем шығармалар, фильмдердің

атқарар рөлінің де зор екенін айта кеткен жөн.
Президент енді жария еткен қазақтың «Нұрлы жолы»
біздің мемлекеттік тәуелсіздік алған күнімізден басталады.
Ғасырларға созылған бодандық бұғауынан құтылып, дер-

бес, еркін, тәуелсіз ел болғанымызды сезінуіміз – қазақтың
Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
есімімен, оның әлемдік дәрежедегі орасан мемлекеттік
қайраткерлік еңбегімен байланысты.

Елбасы өзінің «Нұрлы жол» Жолдауында: «2015 жыл –
ұлттық тарихымызды ұлықтау және бүгінгі биіктерімізді
бағалау тұрғысынан мерейлі белестер жылы. Қазақ
хандығының 550 жылдығын, Қазақстан халқы Ассамблея-

сы мен Конституциямыздың 20 жылдығын, Ұлы Жеңістің
70 жылдығын атап өтеміз. Осынау тарихи белестер Жаңа
қазақстандық
Патриотизмді

ұрпақ
жадына
сіңіруде
айрықша рөлге ие», – деп атап көрсетті.

Бұл орайда әсіресе қазақ мемлекетігінің тарихы ерек-
ше орын алатыны сөзсіз. Мемлекет тарихы ұлт санасының
еркіндігімен, бостандығымен тікелей байланысты. Біздің
бүкіл бұрынғы тарихымыз – тәуелсіздік үшін, бостандық

үшін, азаттық үшін жүргізілген толассыз күрес. Арман. Та-
лай ұрпақ бабаларымыздың арманы. Сол Тәуелсіздік біздің
дәуірімізге келді. Бұл біздің баға жетпес құндылығымыз,
Бақытымыз.

Қанымызбен,
жанымызбен,
жүрегімізбен
соны сақтау, қорғау адамдық парызымыз. Бүкіл өміріміздің

мақсаты, мазмұны, мәні. Жаңа дәуірдегі Нұрсұлтан
Әбішұлының «Нұрлы жолындағы» біздің Бақытымыз! Сол
Бақытымыздың қадірін білейік.
Нұрсұлтан Әбішұлының «Нұрлы жолы» жаңа дәуірдегі

Қазақ мемлекетінің тәуелсіздіктің ақ таңында ұзақ сапар,
жасампаз жорыққа шыққан жарқын жолы. Әрбір азамат
осы жорықтың бел ортасында жүрсе біз мықты ел болары-
мыз хақ.

«Нүрлы жол» – қазақтың арманы Мәңгілік Елге жеткі-
зер жол. Әрине, «Жол мұраты – жету».
Жеңісті жорық, сәт сапар!
«Егемен Қазақстан»,

Адамда арман көп. Арман – адам өміріне, санасына тән
ерекше құбылыс. Ол адамның алғашқы балалық сезімімен
бірге оянып, қиялын шарықтатып, бүкіл өмір бойына же-
телеп жүретін бір керемет сезім. Ғажабы – баланың ішкі

сыры да, құпиясы да өзінің Арманы. Сол армандарына жет-
сем деп өмір сүреді. Арман – адам санасының көрінісі. Өмір
бойы қаншама арманына қол жеткізе алған адамның тағы
арманы болары да табиғи шындық. Солай. Арман – адам-

ды үнемі ертеңге, болашаққа, жарық күннің жақсылығына
жетелейді.
Адам санасымен, түйсік, сезімімен бірге туатын пенденің
басты арманы – бостандық, еркіндік болса керек. Кез кел-

ген ұлттың, елдің, қоғамның қалтқысыз ұмтылатын басты
арманы – еркін ел, тәуелсіз ұлт, мемлекет дәрежесіне жету
екендігі де заңды құбылыс.
Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) мәліметіне қарағанда

мыңға жуық тілдер бар екен. Осылардың тек 197-і ғана мем-
лекет деген статусқа ие. Сірә, бұл кез келген сауатты адам-
дарды ойландыратын-ақ жағдай. Қаншама этностар үшін
теңдік пен еркіндік, мемлекеттік қол жеткізбес арман болып

жүргенін біз бүгінгі халықаралық жағдайлардан білеміз.
Мәселен, дүние жүзінде 40 миллионнан астам күрдтер, әлі
таборлық жүйемен елден елге көшіп жүретін осыншама
сығандар, тағы басқа этностардың тәуелсіз мемлекеттілікті

көксейтіндіктері бәрімізге аян.
Ұлттық тәуелсіздік, тәуелсіз мемлекеттілік – біздің де
ғасырларға созылған асыл арманымыз. Жүздеген жыл-
дар, қиын асулар, бостандық жолында көтерілістер мен

жорықтарда, саясат майданында құрбан болған есіл ерлер,
тұтас ұрпақтар – шежірелі тарихымыз – түгелдей ұлттық
арманымыз.
Біздің ұлттық, мемлекеттік тәуелсіздігіміз – теңдесі жоқ

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Тәуелсіздігіміз – бүгінгі бүкіл өміріміздің қайнар бұлағы,
бастауы, барлық жақсылығымыздың арқауы.

Мемлекеттік тәуелсіздік – қазақтың қолы жеткен Ар-
маны!
Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев өзінің тәуел-
сіздігіміздің 22 жылдығында сөйлеген сөзін: «Барша арма-

нымыздың асқары, бақытымыздың бастауы болған ұлық
мереке – Тәуелсіздік күні – елімізге, әрбір азаматымызға
құтты болсын! – деп бастап, «Бұл – ата-бабаларымыздың
арманы ақиқатқа айналып, азаттыққа қолымыз жеткен аса

қасиетті күн. Бұл – ұрпақтарымыз ұлы елдің ұланы, азат
елдің ақиығы атануына жол ашылған қастерлі күн. Бұл

түгендеп, тағдырымызды таңдаған ұлы күн. Тәуелсіздік –
тәуекелі жеткендердің ғана пешенесіне бұйыратын бақыт.
Бүгін Мәңгілік Еліміздің жаңа ғасырдағы жаңғыру жолы –
«Қазақстан – 2050» стратегиясы дүниеге келген күн», – деп

болашақтың қақпасын айқара ашып, алғашқы Арманнан
ұлтын келесі ұлы Арманға шақырды.
Тәуелсіздікке қол жеткізумен мемлекет ісі өз-өзінен
өрби бермейтіндігіне жаңа тарихымыздың осы 22 жылында

көзіміз әбден жетті. Мемлекет болып, елдің ішкі тұрмысы
мен сыртқы саясатын қалыптастыру, дүниежүзілік қоғам-
дастыққа кіру барлық бағыттарда бәсекелестікке лайық
болу сияқты мемлекет міндеттерін жүзеге асыру арқылы,

өсу, өркендеу процестерінің күрделілігімен күнде бетпе-бет
кездесіп жүрміз.
Тәуелсіздік, оның кешегісі мен бүгіні, ертеңі мен бо-
лашағы туралы үнемі, үздіксіз, әсіресе келер ұрпақ үшін ай-

тып жүруіміз міндет. Ол – тек тарихқа көрсетілер ілтипат
емес, қоғам, әрбір саналы азамат үшін, тәуелсіздіктің құнын,
бүкіл өміріміздің ең қасиетті құндылығы екенін естен
шығармай, көздің қарашығындай сақтау үшін қажет.

Тәуелсіздіктің игіліктері ең алдымен халық тіршілігінің
деңгейінің көтерілуін көздейді. Оның осы жылдардағы
көрсеткіші көз тоярлық. Мысалдарды тізбелеу бұл мақа-

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
ланың мақсаты емес, тек кейбір көріністерін ғана тәуелсіздік
жемісі ретінде тілге тиек етпекпіз, 22 жылдың алғашқы он

жылы бұрынғы Одақтық экономика мен саяси жүйенің зар-
даптары мен ыдырауынан болған кең ауқымды дағдарысты
еңсеруге кетті.
Саясаттағы басты бағыт ешқандай идеологияның үс-

темдігіне жол бермеу арқылы рухани еркіндік ауанын, дін
еркіндігін сақтау, заңдық, құқықтық база мен кеңістігін, көп
партиялықты қалыптастырып, халықаралық дәрежеде тең
терезелік, өзара түсіністік, сыйластық, достық, әріптестік

қатынастарға қол жеткізе отырып, өркениет жолына бет
түзеу болды. Бұл бағыттарда тарихымызда бұрын соңды
болмаған жаңа құбылыстарға куә болдық.
Елдің, қоғамның ашықтығы мен еркіндігі жағдайында

өмірге жаңа институттар келді, жаңа дүниетаным, жаңа ой-
лау жүйесі жаңа ұрпақпен бірге келді. Тәуелсіздікті арман-
даған халықтың ең зор құндылығы әрине, рухани бостандық.
Осының нәтижесінде халықтың еңсесі көтерілді.

Мемлекет еліміздің ұлттық рухын ынталандыратын
көптеген шаралардың жүзеге асырылуына бастамашы бо-
лып, қамқорлық жасап, қаржыландыру жолдарын ашты.
Ұмыт болған тарихымыз, өткен замандардың ұлттық, тари-

хи тұлғалары олардың еңбектері, тағдырлы оқиғалар, ұлт
мүддесіндегі беріспес талас, күрес, бітіспес шайқастар тура-
лы жәдігерлер жанданып, қоғам назарына ұсынылды.
Қауіпсіздік мәселесі қай мемлекет үшін де маңызды

құндылықтардың бірі. Әрине, оның мазмұны да әр мемле-
кет үшін әр алуан. Мәселен, Ресей, Қытай, АҚШ, Англия,
Германия сияқты ежелгі мемлекеттердің жалпы әлемдік,
өңірлік, өзіндік қауіпсіздікке ықпалы да әртүрлі дәрежеде

болуы мүмкін. Әлемде, халықаралық қатынаста тәуелсіздік
ұғымы ортақ мазмұнға сыйғанымен әр мемлекеттің ішкі,
сыртқы геосаяси жағдайларына байланысты оның талап-
тары, мүмкіндіктері мен әсерлері, сипаты мен себептері

өзгеріп тұруы да заңды құбылыс.
Мемлекеттік қауіпсіздікті қамтамасыз ету міндеті біздің
де еліміздің тәуелсіздік алған алашқы сәтінен бастау алады.

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Бұл орайда, ең алдымен көршілес елдермен дипломатиялық
қарым-қатынас орнату барысындағы ең маңызды мәселе

болған олардың біздің ортақ шекарамызды мойындап,
біздің жеріміздің тұтастығын, ешқандай қол сұғушылық
әрекеттерге жол берілмейтіндігіне кепілдік беруін қамта-
масыз ету мақсатында жүргізіліп, қол жеткізген келісім-

дердің маңызына тоқталудың да жөні келіп тұр.
Тәуелсіздігіміздің жария болған күнінен көрші ел-
дермен, әсіресе Шығыстағы Қытай елімен шекараны
заңдастыру жұмысына айрықша мән берілді. Сонымен

қатар бұрын Одақта болған көршілес Ресей, Өзбекстан,
Түрікменстанмен де шекараларымызды өзара мемле-
кетаралық дәрежесінде айшықтап, заңдастырып алу
қажеттігі де күн тәртібінде тұрды. «Біткен істің қиындығы

жоқ», – дегендей бүгін шекаралық келісімдер туралы
бір-ақ сөзбен өз-өзінен орындалғандай көріп, айтамыз.
Ал, сәл зейін қойып айтар болсақ, әр елмен жүргізілген
келіссөздердің әрқайсысы бірнеше мақалаға жүк бо-

лар еді. Әдетте шекаралардың терең тарихы бар, әрі сол
тарихының қойнауында әлі де толық ашыла қоймаған,
жария болмаған қатпар-қатпар сырлары бар. Тек ежелгі
көрші Қытай елімен шекарамыздың ғасырлар тереңінің

тарихына үңіле қалсаңыз – қаншама қайшылықтар мен
қақтығыстарды, текетірестерді тіпті қайғылы оқиғаларды,
қаншама келіспеушілік пен түсініспеушілікті басымыздан
өткіздік. Әсіресе, ХІХ ғасырда Кенесары хан өлтіріліп, қазақ

хандығы, яғни мемлекеті құлап, Қазақ жері түгелімен Ре-
сей бодандығына кіргеннен кейін қазақтың қатынасуынсыз
Ресей мен Қытай империяларының арасында 1880, 1882
жылдары өткізілген шекаралық келісімдердің нәтижесі

бойынша 1884 жылы шекара сызығы жүргізіліп, талай
қазақтың ата қонысы мен ұрпағы екі бөлінгені де тарих
сандығында жатты емес пе? Ол кезде қазақтан ешкім
пікірін сұраған жоқ. Себебі біреу-ақ – қазақта мемлекет

болмады. Қазақ бодан ел болды. Қазақта ешқандай құқық
болмады. Міне, мемлекет болудың басты маңыздылығы.
Ғасырдың тереңіне кеткен ол кездердің келісіміне оралу-

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
дың бүгін ешқандай мағынасы да, қажеті де, пайдасы да,
ұтысы да жоқ. Ол тек нәтижесіз дау туғызып, бүгін мен

ертеңгі болашаққа зиянын тигізуі мүмкін. Сондықтан
да Нұрсұлтан Назарбаев Қытаймен дипломатиялық қа-
рым-қатынас орнатқан алғашқы келіссөздерден бастап,
ешқандай даусыз, кертартпалықсыз, бүгінгі күннің талабы-

нан жаңа ғасыр даму тұрғысынан тату көршілік саясатын
ұстанып, территориялық тұтастығымызды танып, мойын-
дап, жасампаздық қозғалысымен болашақтың даму жо-
лымен жүруді ұсынды, сол бағытты ұстанып келеді. Біздің

Елбасының сындарлы әрі орынды ұсыныстарына 90-шы
жылдардағы Қытай Төрағасы Цзян Цзямин де түсіністікпен
қарап, мемлекеттік қолдау көрсетті. Соның нәтижесінде
дипломатиялық жұмыс бабындағы келіссөздер кезіндегі

пікірталас, өзара дәлелдесулерді есептемегенде өте терең
әрі тиянақты екіжақты жұмыс жүргізіліп, 1994 жылы негізгі
шекаралық келісімге (ұзындығы 1748 шақырым болатын
шекараның 90 пайызына) қол жеткізілді. Қалған он пайы-

зы ол кезде «даулы, талас туғызатын учаскелер (бөліктер)»
деп аталды. Алғашқы келісімге сол жылы Алматыда ҚР
Президенті Н.Назарбаев пен ҚХР Премьері Ли Пен қол
қойды.

Осыдан кейін Қазақстан және Қытай дипломаттары екі
ел басшыларының келісімі бойынша стратегиялық бағытты
ұстана отырып, «даулы учаскелері» бойынша келіссөздер
жүргізді. Бұл келіссөздерге дипломаттарман қатар екі

жақтан маман шекарашылар, геодезистер, картографтар,
тағы басқа білікті мамандар қатынасып, «даулы» деген
жерлерді егжей-тегжейлі зерттеді. «Даулы жерлер» аржағы
Шыңжаң, біз жағы Шығыс Қазақстан және Алматы облыста-

рында, негізінен биік таулы, жазғы жайылым, яғни жайлау
өңірлерінде болды. Кезінде, жаз айларында ол жайлауларға
ар жағынан қытай (қазақ) малшылары, бер жағынан біздің
малшылар мал жайып, шығып отырған. Қыс айларында ол

тауларға шығу қиын, тіпті мүмкін емес, қалың қар басып
жатады. Жан-жақты зерттеулерден кейін, негізінен ұзақ
жылдардан қалыптасып қалған соқпақтар негізінде шекара

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
сызығын жүргізуге келісіліп, «даулы» деген жерлер бөлініп,
57 пайызы Қазақстан жағында, 43 пайызы Қытай жағында

қалатын болып келісілді. Ол жерлерде ешқандай тұрақты
елді мекен, ауылдар, немесе зираттар жоқ, ешқандай кен
орындары жоқ. Міне, осы бағытта шекаралық бірінші
қосымша келісімге 1997 жылдың жазында Нұрсұлтан

Назарбаев пен Цзян Цзямин қол қойды. Тек осы қосымша
келісімнің көлемі 1 мың 300 бет болғанын айтсақ та мұның
қандай күрделі жұмыс болғанын әркім-ақ көз алдына еле-
стете алар. Осылайша жұмыс жалғасып, екінші қосымша

шекаралық келісімге 1998 жылы қол қойылып, 1999 жылдың
қараша айында Пекин қаласында Нұрсұлтан Назарбаев
пен Цзян Цзямин Қазақстан мен Қытай арасындағы шекара
мәселелерінің толық реттелуі жөнінде арнайы коммюнике

қабылдап, ғасырлар бойы жалғасып, күрделеніп, шиеленісіп
келген шекара мәселесіне нүкте қойылды. Осыдан кейін
ҚХР Үкіметі мен Қытай Коммунистік партиясы Орталық
Комитеті барлық мемлекеттік орындарға Қазақстан мен

Қытай арасында жаңа шекаралық келісімге сәйкес барлық
оқулықтарға, ескі (Цинь династиясы тұсында шығарыл-
ған карта) географиялық карталарға өзгеріс енгізуді тап-
сырды.

Бұл шекаралық келісім Қазақстан мен Қытай арасында
жаңа, бейбіт ниеттегі, тату көршілік, іскер жасампаздыққа
бағытталған санасы мен мазмұны өркениетті дамуды
ұстанған жаңа дәуірдің бастамасы болды.

Қазақстан мен Қытай арасындағы шекаралық келісім
Қытайдың өзімен шекаралас 14 мемлекеттің ішінде келі-
сімге келіп, қол қойған тұңғыш мемлекет болды. Сондай-ақ
бұл келісім Нұрсұлтан Назарбаевтың қазақ-қытай қаты-

насындағы, кезінде бабалар ұрпағы армандап, қол жеткізе
алмай кеткен ұлы, әрі тарихи жеңісі болды.
Күні кешегі салтанатты жиналыста Елбасы: «Тәуелсіз-
діктің тартуы ретінде халқымыз құн жетпес Жеті қазынаға

ие болды.
Бірінші қазына – Алтай мен Атыраудың, Арқа мен
Алатаудың арасын ен жайлап, еркін көсілген Мәңгілік Елі-

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
міз. Біз шекарамызды шегендеп, іргемізді бекіттік, көршімен
тату, алыспен сыйлас, ісі ілгері басқан жасампаз Ел болдық.

Біздің мұратымыз – Мәңгілік Еліміздің асқақ болмысын
аялап, 21 ғасырдың төріне оздыру», – дегенде менің есіме
бірден жоғарыда айтқан дипломатиялық, шекаралық
келіссөздер, оның қиналыс, күйзелістері, сәттіліктері мен

жетістіктері, еліміздің жаңа дәуірдегі жеңістері түсті.
Нұрсұлтан Әбішұлы Жеті қазынаның бірінші кезегінде
қасиетті жерді, шекараны айтты. Тектен текке айтқан
жоқ. Жер – қазақтың қаны, ұлттың жаны, Бүгінге міндет,

ұрпаққа аманат.
Жасалып жатқан барлық тірлік, барлық жаңғыруымыз,
барлық жаңалығымыз, жаңа, тіпті күні кеше болжай ал-
маған жарқын, жасампаз жетістіктеріміз – тек қана тікелей

мемлекеттік Тәуелсіздігіміздің жемісі.
Сол жемістің ең бетке ұстар көрінісі өте қысқа мерзімде
айналасы он жылда салынып шыққан әсем Астана.
Шындығын айту керек, Астананың осындай қысқа мерзімде

жарқырап, әлем жауһарларының қатарынан орын алаты-
нын Нұрсұлтан Әбішұлының өзінен басқа ешкім де, тіпті
жобалаушылар мен қолдаушылардың ешқайсысы да бол-
жай алмағаны ақиқат. Астананы Алматыдан көшірудің

саяси маңыздылығын бірден қолдаған Премьердің орынба-
сары болған мен де оның дәл осындай қарқынмен, әрі тіпті
көз алдымызға, қиялымызға келтіре алмаған сән салтанат-
пен салынатынын болжай алмағанымыз шындық.

Астана – Президент кеше атаған Жеті қазынаның
басы, біріншісі, бабалар мұрасы – ұлы жерге ие болып, оны
гүлдендірудің тамаша үлгісі болды. Осындай ұлы шешімнің
нәтижесінде Қазақстанда қазір екі мегаполис – Алма-

ты мен Астана қатар өсіп келеді. Астананың құрылысы
еліміздің бүкіл экономикасына, қалалардың жандануына
оң ықпалын тигізді, барлық облыс орталықтарын рухани
сілкініске әкелді. Өкшелеп Шымкент келеді. Барлық об-

лыс орталықтары жаңарып, жаңа құрылыс нысандары көз
тартарлық келбет көрсетіп келеді.

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Нұрсұлтан Әбішұлы Қытайға сапарының бірінде екі-
жақты қарым-қатынас туралы әңгімелесіп отырып:

геніңе? Саспа. Уайымдама. Уақыт келеді, айтам, қазірше
осы арада жүре тұр, өзің білетін маңызды шаруалар бар,

Өз Отанын, туған ауылын, қаласын, кіндік қаны тамған
жерін сағыну жалпы адам баласының санасына, сезіміне
тән. Алайда, қазақ баласының туған жердің топырағын
қастерлеуі ерекше екендігі де белгілі. Отанды, туған жерді,

елді сүю бар, сағынышпен сезіну бар, қастерлеу, сый-
лау, қасиеттеу бар. Сонымен бірге оны игілікпен игеру,
адам тұрмысына икемдеп, гүлдендіру де елдің, бәріміздің
еңбегімізді талап ететінін де естен шығармауымыз қажет.

Елбасының жерді жеті қазынаның басы ретінде айту-
ында қастерлеумен қатар үлкен міндет де тұр. Ол міндет

кейтумен тікелей байланысты. Елімізде, өңірлерде әртүрлі
дәнді-дақылдар, көкөніс өнімдерін өндіру саласын, мал
шаруашылығын дамыту, жалпы егістік жайылымдық жер-
лерді жаңа, озық технология негізінде игеруге айрықша

мән беріліп, жаңа сапаға көшуіміз қажет.
Қазір ауыл тұрмысы да бірте-бірте көтеріліп келеді.
Мемлекет тарапынан ауыл тұрмысын жақсартуға, ауыл
тұрғындарын ауыз сумен қамтамасыз етуге, өңірлерде ба-

лалар бақшалары, мектеп, ауруханалар, перзентханалар,
басқа да денсаулық сақтау нысандары мен спорт кешендері
салынып, іске қосылуына қажетті қаржы бөліп, ауылды
жерлердің әлеуметтік жағдайын жақсартуға қамқорлық

жасалуы нәтиже бере бастады. Осы бағыттағы мемлекеттік
бағдарламалар да өз ықпалын тигізіп, оң нәтиже бере баста-
ды. Әсіресе, ауылды жерлерде жұмыс орындарын өмір та-
лабына, жаңа технологиямен жабдықтау бағдарламалары-

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
жаңа технологиямен ұйымдастырылуына жастар да ден
қойып, ықылас білдірері хақ.

Тәуелсіздік мерекесінің қарсаңында Елбасы өзінің
Жарлығымен Қызылорда облысы, Сырдария ауданындағы
«Абзал және К» ауыл шаруашылығы серіктестігінің жетек-
шісі Абзал Ерәлиевке жоғары дәрежелі ерекшелік белгісі

«Қазақстанның Еңбек Ері» атағын тапсырып тұрып: «Бүгінде
серіктестік күріштің түсімі бойынша Қызылорда облысын-
да көш бастап келеді. Компанияда күріш өсіруден бастап,
дайын өнімді дүкен сөрелеріне жеткізуге дейінгі толық

өндірістік цикл енгізілген. Кәсіпорын, сондай-ақ, күрішті
шетелге басты экспорттаушы да болып табылады. Ол адам-
дарды жұмыспен қамтып қана қоймай, әлеуметтік салаға
тұрақты түрде инвестиция салады. Мен бұл шаруашылықта

бірнеше рет болдым және ол тұрған жерде саябақтары,
әлеуметтік нысандары мен жақсы өмір сүру үшін қажетті
нәрсенің бәрі бар гүлдей жайнаған нағыз қалашықты көріп
таң қалдым», – деп ақжарылқап ризашылығын білдірді.

(«Егемен Қазақстан», 15 желтоқсан, 2013 ж. ).
Бұл – шын мәнінде үлгі, өнеге. Ауыл шаруашылығында
еңбекті ұйымдастыру мен ауыл тұрмысының шынайы
көркем көрінісі. Жерді күту мен сүюдің, игеру мен игілікке

айналдырудың үлгісі десек артық емес. Әрине, мұндай ау-
ылдарда жастар жұмыс істейді, әрі тұрақтайды, сол арқылы
өздерінің де, жердің де, елдің де әлеуетін көтерері хақ.
Қазір ауылдардан үлкен қалаларға жөңкіліп, үдере көшу

қозғалысы осыдан он-он бес жыл бұрынғыға қарағанда
едәуір саябырсыды. Кейбіреулер қаланы, базарды жағалап,
біраз жүріп ауылға қайтып, шаруасын құрастыруға
кірісті. Жергілікті әкімшіліктер, әртүрлі құзырлы орын-

дар тек тексерумен, билік жүргізумен шұғылдана бермей
ауыл шаруашылығында жұмыс орындарын, кәсіпкерлікті
ұйымдастыруға нақты көмек жасауы тиіс. Мемлекет тара-
пынан берілетін несие, субсидия тағы басқа көмектердің

тікелей еңбек ететін адамның қолына жеткізілуіне бақылау,
қамқорлық көрсетіп, ауыл шаруашылығының бар жұмысын

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
жаңалықпен ұйымдастыра алу арқылы көп нәтижеге қол
жеткізулері сөзсіз.

Елбасы жариялаған «Дипломмен ауылға» шақыруы
ауылға келетін бірнеше мұғалім, дәрігермен шектеліп
қалмауы тиіс. Ауылдың жағдайын қаланың әлеуметтік
жағдайына жақындатып, теңестіргенде жастар жұмыс

орындарын, әлеуметтік сұраныстарын ауылдан тауып,
жерге тұрақтайды. Үкімет, әкімдіктер осы бағыттарда нақ-
ты шаралар ұйымдастырып, жердің игерілуін айрықша
қамқорлыққа алуы тиіс.

Жердің
тиімді
пайдаланылуы
туралы

Нұрсұлтан
Әбішұлы үнемі тапсырма беріп, ескертумен келеді. Шын
мәнінде кейбір аудандарда, облыстарда, әсіресе суарма-
лы егістік жерлер жүздеген, мыңдаған гектар көлемінде

игерілмей, қамыс пен арам шөп өсіп жатуы мүлдем төзгісіз
жағдай. Меншік иесі иемденіп алып, не өзі игере алмайды,
не ешкімге бермейді. Мұндай жағдайды өзгерту үшін заңға
да өзгеріс енгізу қажет болар.

Жер – төсінде жүрер адаммен, адам жасаған тұрмыспен
көрікті болмақ.
Елбасы тәуелсіздік мерекесі күні өз сөзінде халық са-
насына Жер қасиетінің осынау қажеттерін меңзегені

болашаққа орасан ауқымды жұмыс болар.
Жерімізге ие болып, шашпай-төкпей игеріп, халық тұр-
мысын жақсарту, ұлттық руханиятымызды сақтап, жаң-
ғырту арқылы өркениет өріне жететінімізді айшықтап,

өркені өскен сауатты, қабылетті, ұйымшыл, бірлігі мол ұлт
болғанда ғана Мәңгілік Ел боларымызға екпін беріп, елді
болашаққа бастаған Елбасын қолдау да елдің игілігі болса
керек.

Қолымыз жеткен мемлекеттік Тәуелсіздіктен кейінгі
келесі Ұлы Арманымыз – Мәңгілік Ел.
Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлының да Ұлы Арманы Қазақ
Елінің Мәңгі Ел болып жасай беруі екендігі де айдай анық.

«Егемен Қазақстан»,
19.12.2013 ж. №277(28216

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
араласты. Қандай да дағдарыс әуелі сабақ екендігін де
ескергеніміз орынды болар. Дағдарыс сабақтарынан шы-

ғарған қорытынды болашақ дамуға септігін тигізетіні
де болады. Сондықтан да сол жылдардағы Жолдаулар-
ды сараптай қалсаңыз – халықтың тұрмысына тікелей
мемлекеттік көмек, атап айтсақ – мәселен ана мен балаға,

мүгедектерге, тұрмысы төмен, асыраушысы жоқ отбасыла-
рына жәрдемақы сияқты мәселелер, немесе әлеуметтік ны-
сандар құрылысы сияқты кемістіктердің орнын толықтыру
мәселелері қаралған. Олар өзінің оң нәтижелерін берді.

Әсіресе, соңғы он екі жылда елімізде бұрын-соңды болмаған
әлеуметтік жақсылықтар мен өзгерістерге қол жеткізе
алдық.
Астанада, Алматыда, өңірлерде сегіз жүзге жуық мек-

тептер мен бала бақшалары, 450-ден астам ауруханалар
мен дәрігерлік қызмет орындары, тағы да басқа көптеген
әлеуметтік нысандар мемлекет есебінен салынды. Кеңес
Одағының тұсындағы ахуалымызды біле бермейтін жас

ұрпақ назарына салыстырмалы түрде айтар болсақ, ол кез-
де әрбір мектеп, аурухана кешендерін салу үшін Мәскеудегі
Одақтық Жоспарлау Комитетінің келісімін, рұқсатын
алу арқылы әр жылда әр облыста мықтаса 2-3 мектеп,

немесе аурухана салуға зорға қол жеткізетін едік. Бұл –
бір ғана бағытты айтқанымыз. Жалпы бүкіл әлеуметтік
тұрмысымыз Мәскеудегі Орталық биліктің құзырына бай-
ланысты болды.

Қазір Астана қаласында салынған медициналық клас-
терді еске алсақ та жеткілікті. Қаншама жаңа, әрі ең озық
әлемдік технологиялармен жабдықталған орасан ауқымды
медициналық орталықтар елге қызмет ете бастады. Сондай-

ақ, әрбір облыс орталықтарында ашылған кардиологиялық
ауруханаларда өз хирург-мамандарымыз тек бір жылда
жүрек қан тамырларына ота жасау арқылы он мың адамның
өміріне араша түсіп, аман алып қалғанын да бұрын арман

болып, бүгін қол жеткізген тамаша табыс деуімізге әбден
болады. Осы қысқа ғана бір үзік мысалдың өзі ойланған
адамға тәуелсіздіктің қадірі мен қасиетін көрсетсе керек.

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Бүгінгі барлық рухани еркіндігіміз бен өрлеуіміз, тұр-
мыстағы баршылығымыз бен келістілігіміз тұтастай ұлт-

тық, мемлекеттік тәуелсіздігіміздің нәтижесі екендігін есі-
мізден шығармағанымыз жөн. Сондай-ақ, Тәуелсіздіктің
қадір, қасиетін ерекше құрметтеу арқылы санамыздың
шектеулігі мен тоқыраушылығынан да арылып, елге, жер-

ге, Отанға деген жауапкершілігіміз бен сүйіспеншілігіміз
қалыптасып, арта түспек.
Тәуелсіздік, тәуелсіз мемлекеттігіміз болмаса бүгінгі
әңгіменің бірі де болмайтыны хақ.

Кешегі Нұрсұлтан Әбішұлының Жолдауының бүкіл
мазмұны, оның тұжырымдары мен айшықтаған міндеттері
тұтастай осынау тәуелсіздігімізді көздің қарашығындай
қорғап, оны сақтап, нығайту шараларына, даму, өсу, өркен-

деу арқылы ғаламдық бәсекелестік пен қақтығыстардың
алапат толқындарында қапы қалмай, төтеп бере аларлық
білім, сауатты әрі озық технологиялық үрдістерге сай
өндіріс құру, елдің, Отанымыздың қуаттылығы жолындағы

рухани бірлігін қамтамасыз етерлік нақты қадамдар мен
бағдарламаларға арналған.
Елбасының мемлекеттік тәуелсіздігіміздің 21 жылды-
ғында жариялаған Қазақстан дамуының 2050-ші жылға

дейінгі стратегиясы елді айқын мақсат, жарқын болашаққа
жұмылдырып отырған аса маңызды құжат. Әрине, ол ал-
дымен жас ұрпақтың кемел шағына бағытталған орасан
еңбекті талап етері де белгілі. Сол дамудың жақсылығын

көрсем деп армандау аға ұрпаққа да тән. Мұндай түйсіну
мен сезімнің өзі де Елбасы Жолдауларының рухани қуатын
көрсетсе керек. Яғни, осы ұзақ кезеңге арналған Ұлы
жобаның өзі ұрпақтар сабақтастығын меңзеп, мемлекет

тұрақтылығы мен ұлт өсуін де көмкеріп қамтып тұрғаны
анық.
Сонымен қатар, «Қазақстан – 2050» стратегиясы бүгінгі
еңбек пен тіршіліктің нәтижелерінен басталары да хақ.

Соңғы Жолдауында Нұрсұлтан Әбішұлы мәселенің
осы бағытына айрықша екпін берді. Жолдау – өркениет
жолында жаңа технологиялық даму биіктерін игере оты-
рып, халық тұрмысы мен мүмкіндігін жақсарту, күшейту

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
арқылы әлемдегі ең дамыған 30 мемлекеттің қатарына
ену бағдарламасын егжей-тегжейлі баяндауға арналды.

Жоспардағы 40 жылға жуық мерзімді ауқымды Елба-
сы екі кезеңге бөлді. Оның бірінші кезеңі 2030-шы жыл-
мен шектелсе, келесі кезеңі 2030-2050 жылдар аралығы
болмақ. Осы кезеңдерден асу жолында Қазақстан жеті

бес жылдықтан өтері көзделуде. Ол бесжылдықтардың
әрқайсысы ғаламдық даму мен өркендеудің ең үздік
үлгілеріне біздің мемлекетіміздің, еліміздің қол жеткізуі –
басты мақсатымыз.

Бұл Жолдауда да әдеттегідей көптеген әлеуметтік жа-
ңалықтар, атап айтқанда мемлекеттік бюджеттің құзы-
рындағы әртүрлі салалар қызметкерлерінің жалақысының,
студенттердің

стипендиясының,
мүгедектерге
көмек,
қамқорлық шараларының сапасы мен ауқымын кеңейту

сияқты көрсетілімдер мейлінше көзделген. Сөз жоқ, бұл
сияқты мемлекет тарапынан көптеген әлеуметтік топтарға
жасалатын
қамқорлық

бағытындағы
бағдарламалар
көптеген адамдардың еңсесін, көңілін көтеріп, әлеуетін
жақсартары да қоғам дамуына оң ықпалын тигізеді.

Сонымен бірге өз Жолдауында Елбасы елді, әр адамға
игілікті Үкімет, билік, мемлекет жасап береді екен деп
арқа сүйеушіліктен, керенаулықтан, масылдықтан да сақ-
тандырады. Елімізде қандай да тұрмыс, тіршілік әлеуеті

бүкіл халықтың қатынасуымен, қоғамның белсенділігімен
жақсаратынына екпін берді. Әрбір адамның, әрбір отбасы-
ның өз тағдырына өзі бейжай қарамай, зор жауапкершілік-
пен қарауына пәрмен берді.

Тіпті мүмкіндігі шектеулі адамдардың өздерін әлсіз-
діктен, шарасыздықтан, бойкүйездіктен, үмітсіздіктен, се-
німсіздіктен арылып, еңсесін көтеріп, еңбекке араласуға
шақырды. Осы орайда барлық атқарушы билік буында-

рына, Үкіметке де олардың қоғамға еңбекке араласуына
жағдай туғызуға арнайы тапсырма да берілді. Өйткені,
бұл – өркениетті елдердің тәжірибесіндегі қалыптасып,
адам құқығын, оның қоғамның басқа мүшелерімен тең

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
талаптарына сай құқықтық кеңістіктің шынайы жұмыс іс-
теу көрінісі болмақ. Осы бағытқа сәйкес, елімізде мүмкіндігі

шектеулі 400 мыңнан астам мүгедек азаматтардың қо-
ғамдық тіршілікке араласуын қамтамасыз ету Үкіметке,
Парламентке тапсырылады. Бұл орайда, көптеген үкіметтік
емес ұйымдар мен мейірімділік қорларының да атсалыса-

тынына сенім білдірілді. Бұл істе, әрине, мемлекет тарапы-
нан немесе әртүрлі қоғамдық құрылымдар, бизнес тарапы-
нан көрсетілетін қамқорлық, немесе көмек тек қана әртүрлі
мерекелер қарсаңындағы сый-сыяпатпен шектелмеуі тиіс

екендігіне де мән берілді. Негізгі қамқорлық – мүмкіндігі
шектеулі азаматтарды мейлінше өздеріне лайық еңбекпен
қамтамасыз етіп, қоғаммен араласуына ықпал етуге екпін
түсіргенін де Президенттің ұсынысы, әрі тапсырмасы деп

қабылдағанымыз жөн.
Міне, осының бәрі әр адамның, қоғамның, ресми үкіметтік
орындар қызметкерлерінің санасын өзгертуі тиіс. Яғни,
Президент сана, дүниетаным бағытындағы ежелден қатып,

семіп қалған көзқарасты түбірімен өзгертуге шақырып
отыр. Бұл – жаңа көзқарас, мұндай көзқарас көпшілік
қолдауына ие болары да сөзсіз.
Жалпы, әр адамның денсаулығын сақтау жауапкершілігі

туралы Президент үнемі айтып, ескеріп келеді. Осы Жол-
дауда бұл мәселеге де жаңа сипат беріп, енді талап жағына
екпін қосты. Дәрігерлік көмек, ауруханалар, басқа да
медициналық қызмет қажеттігін айта келіп, әр адамның өз

денсаулығына мемлекет тұрғысынан қарауға кеңес берді.
Қоғамда салауатты өмір салтанатын қалыптастыру арқылы
азаматтардың денсаулық сапасын жаңа сатыға, жаңа
сапаға көтеру қажеттілігіне зор мән берді. Таяу жылдарға

мемлекетіміздің азаматтарының орта жасын 80 жасқа
жеткізу көзделетініне тоқталды. Әрине, бұл дүние жүзі
елдеріндегі қазіргі замандағы бірден бір жоғары көрсеткіш.
Алайда, бұған мүмкіндік бар. Еліміздің өркендеуі арқылы

елдің тұрмыс әлеуеті жылдан жылға жақсарып келеді.
Барлық жасалып жатқан шаралар алдымен адам игілігі
үшін екендігі де белгілі. Дәрігерлік көмек мүмкіндігі де жаңа

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
сапаға ие болуда. Балалар, жастар баратын спорт кешендері
де аясын кеңейте түсуде, бұл бағытқа болашақта да зор мән

берілетін болады. Сондықтан, әсіресе, жастардың мектеп
жасындағы оқушылардың жаппай спортпен үнемі, жүйелі
түрде шұғылдануы ұлттың денсаулығын, мүмкіндігін арт-
тыра түсетініне сенім мол.

Дәл осы талап та мемлекеттік қызметкерлердің, басқа
қоғамдық қозғалыс белсенділерінің аталмыш проблемаға
жаңа көзқараспен, яғни, сана өзгерісімен кірісуіне жол
ашады.

Жолдаудың әрбір тиянақталған ойы, ұсынысы, тап-
сырмасы, тұжырымдамасы жеке-жеке мақалаға, сарап-
тау талдауға жүк екенінде ешкімнің күмәні бола қоймас.
Сондықтан, олардың бәрінің маңыздылығын бір мақалада

қамту мүмкін болмағанмен, кейбір қоғам сұранысының
алдыңғы шебіне бүгін шығып тұрған жағдайларға тоқтала
кетпесек болмас.
Менің пайымдауымша, сондай мәселелердің (проблема-

лардың) бірден бірі – орта және шағын кәсіпкерліктің
орнығуы, қоғамға қызмет етуі. Елбасы өз баяндамасында
бұл мәселеге айрықша мән беріп, Үкіметке, құқық қорғау
органдарына, Ұлттық Банкіге нақты тапсырма берді.

Елімізде 2,4 миллионға жуық адам осы орта және шағын
бизнеспен күнелтетінін де, осы сала өнімдерімен таяу жыл-
дарда жалпы өнімнің 50 пайызға жеткізу қажеттігін де айт-
ты. Әсіресе, бүкіл халықтың жүрегіне жеткені – Нұрсұлтан

Әбішұлының шағын және орта бизнесті «отбасылық
дәстүрге» айналдыру қажеттілігі. Бұл – біздің халқымыз
үшін тың ой, жаңа ұсыныс, жаңа серпіліс, жаңа мақсат,
үкіметіміз, банкілер, құқық қорғау органдары үшін – жаңа

міндет. Әсіресе, құқық қорғау, жергілікті әкімшіліктер
саналарына сіңіп, жайылып, терең бойлап, улап кеткен
бюрократтық, үстемшілдік мінез-құлықтарынан арылып,
тазарып, Елбасының сөзіне айрықша жауапкершілікпен

қарап, түсініп, іскерлікке көмектесуге жұмыстанып, осы
мәселеге тура Елбасының көзімен қарауға тырысқандары
жөн болар еді. Сонда өздері де серпіліп, іштей таза-

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
рып, Елбасының тапсырмасына кедергі (тормоз) болмай,
керісінше, шынайы қолдаушы болар еді. Ауанымыз да

бұлттай торлаған жемқорлықтан сейіліп, қоғамның тыны-
сы кеңіп, кәсіпкерліктің тұсаулы, шідерлі аяқтары көсіліп,
көп елдің тұрмыс-әлеуеті жақсарып қалар еді.
Бизнесті тексергіштер мен оларға сынықтан сылтау тау-

ып соқтыққыш әкімшілік қызметкерлері орта және шағын
бизнес арқылы елде жұмыссыздыққа жол бермейтінін,
сондай-ақ олардың әлі ешқандай алпауыт, олигарх еместігін,
алдымен күн көрісін қамтамасыз етіп жүргендерін ескере,

түсіне алмай жүргендеріне таң қалмасқа болмайды. Міне,
бұл да біздің мемлекеттік қызметкерлердің санасының
жетімсіздігі, мемлекетшіл сананың орнықпағандығы. Осы-
дан айығу, арылу қажет. Сонда олардың да, қоғамның да

дені сау болмақ.
Жаңа Жолдаудың бел омыртқасы – жоғарыда айтылған
білім, ғылым экономика, технология, бизнес, күнделікті
тұрмыс көрсеткіштерінің бәрінің саятын ең үлкен арна-

сы – Нұрсұлтан Назарбаевтың «Мәңгілік ел» теориясы.
Елбасы бұл ойын тұңғыш рет ресми түрде ел алдында
«Қазақстан – 2050» даму стратегиясында жарияласа да, оны
ұзақ жылдар ой-санасында толғатып, жүрегінде тербетіп

келгені елге мәлім. Оған дәлел Нұрсұлтан Әбішұлының
Елбасылық мемлекеттік қайраткерлігі, мемлекет басындағы
қызметі үстінде жария еткен шығармашылық еңбектері,
дүниежүзілік бұқаралық ақпарат құралдарына берген

сұхбаттары.
Елбасының Жылқы жылындағы Жолдауы «Қазақстан

бейбіт жорығының бір арнасы. Қойылған міндет, айтылған
мақсатты жинақтап түйіндей келе Нұрсұлтан Әбішұлы:
«Қадірлі халқым! ...
... Мәңгілік елдің іргетасын қаладық.

Мен қоғамда «Қазақ елінің ұлттық идеясы қандай болуы
керек?» деген сауал жиі талқыға түсетінін көріп жүрмін.
Біз үшін болашағымызға бағдар ететін, ұлтты ұйыстырып,
ұлы мақсаттарға жетелейтін идея бар.

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Ол «Мәңгілік Ел» идеясы.
Тәуелсіздікпен бірге халқымыз Мәңгілік мұраттарына

қол жеткізді.
Біз еліміздің жүрегі, тәуелсіздігіміздің тірегі – Мәңгілік
Елордамызды тұрғыздық.
Қазақтың Мәңгілік Ғұмыры ұрпақтың Мәңгілік Бола-

шағын баянды етуге арналады.
Ендігі ұрпақ – Мәңгілік Қазақтың Перзенті. Ендеше,
Қазақ Елінің Ұлттық Идеясы – Мәңгілік Ел !
Мен Мәңгілік Ел ұғымын ұлтымыздың ұлы бағдары –

«Қазақстан – 2050» Стратегиясының түп қазығы етіп ал-
дым» – деген ұранды сөздері қаны бар, жаны бар, санасы
бар әр қазақтың жүрегіне жетер деп ойлайтын, сенетін мен
де бір қазақпын.

Әрбір азаматтың осы мақсатқа ұмтылуы әрі табиғи, әрі
әлемдегі бәсекелестікке төтеп бере алушылық қабілетін,
ұлттың мүмкіндігін көрсететіні де хақ. Еліміздің мәңгілігі
үшін бас тіге алуымыз – әркімге де зор абырой болса ке-

рек.
Жылқымен үндес қазақтың тұлпары – жал, құйрығы
желкілдеп әлемдік додада оза шауып жүргей.
«Егемен Қазақстан»,

Мемлекет, қоғам, президенттік басқару жүйесі, мемле-
кеттік құрылымдар туралы сөз қозғағанда – Президент,
оның қызметінің қаншалықты нәтижелілігі туралы айтпай
кету мүмкін емес. Әсіресе Президенттің қызметі халықтың

көз алдында, сондықтан да ол қоғамдық пікірдің үздіксіз
назарында, тілдің ұшында.
«Біз тәуелсіз мемлекет болдық», – деп әлемге жар
салған алғашқы сәттен бастап, одан кейін бүкілхалықтық

демократиялық сайлау жолымен мемлекет құрылымының
президенттік басқару жүйесін таңдадық. Бұл – халықтың
таңдауы. Бүкіл халық болып сайлаған Президенттің ресми
құзыры қуатты. Ол жүйе өзінің өміршеңдігін дәлелдеді де.

Әрине, қандай да мемлекеттік институт өздігінен жұмыс іс-
тей алмайды. Оның жұмысын көрсететін де, дәлелдейтін
де нақты Адам, Тұлға, сол Адамның іс-әрекеті мен
жауапкершілігі, білімділігі мен біліктілігі, әділдігі мен

қайраткерлігі. Келер жылы біздің мемлекеттік тәуелсіз-
дігімізге 20 жыл толады. Президент осыны ойлап, оған кө-
бірек мән беріп жүргені белгілі. Тек тарихи мезгілге ғана
байланысты емес, біз қазіргі кезде мемлекетіміздің, мемлекет-

тік құзырлы орындардың, мемлекеттік институттардың
қалыптасу құбылысын жан-жақты сарапқа салып, оның
жетістіктері мен кемшіліктерін, жіберген қателіктерімізді,
олардың себептерін анықтап, сыни баға беруді ескергеніміз

абзал. Ол біздің дамуымыз үшін, мемлекетімізді күшейту
үшін, болашағымыз үшін қажет.
Біздің мемлекеттік тарихымыздағы ең ірі, ең бастапқы
алғышартты оқиға – Тәуелсіздігімізге байланысты зерттеу-

лер, мақалалар жарияланып, оқу орындарында, ғылыми-
сараптамалық ұжымдарда ғылыми-тәжірибелік конфе-
ренциялар, «дөңгелек үстелдер» өткізілуі әбден орынды.
Осы бағытта біздің Конституциямызға сәйкес зайырлы,

демократиялық, ізгілікті мемлекет құрудың күрделі жол-
дарын сараптау саяси-қоғамдық күштердің, бұқаралық
ақпарат құралдарының назарынан тыс қалмасы да белгілі.

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Бүгінгі өміріміздің барлық жетістіктері, ұлтымыздың жа-
ңа замандағы қайта өрлеп, өркендеуі, рухани, экономика-

лық еркіндігіміз, дүниежүзілік қоғамдастықпен, әлемнің
дамыған ел, мемлекеттерімен тереземіз тең жағдайда
қарым-қатынас жасау мүмкіндігіміздің барлығының да ба-
стауы – біздің мемлекеттік Тәуелсіздігімізде. Тәуелсіздік –

біздің ең басты құндылығымыз. Сондықтан да әрбір қазақ
осыны түсініп, қадірлей, көздің қарашығындай сақтай ала-
тындай санада болуымыз қажет. Тәуелсіз, дербес мемле-
кет құру кезеңінің өзі қазір тарихтың үлесіне көшіп бара-

ды. Жиырма жылда өмірге жаңа ұрпақ келіп, жаңа буын
қалыптасып келеді. Тәуелсіздік қарсаңында дүниеге келген
буын есейіп, өмірге араласа бастады. Олар бүгінгі өмірді
«дәл осылай ылғи өздігінен болып тұрған екен, тұрады

екен», – деп қабылдауы да мүмкін.
Тәуелсіз мемлекет құру ісі мен Президент қызметі қатар
жүретін егіз ұғым. Біздің мемлекет құру ісінде көңілге
қонымды, рухани санамызды қуаттандыратын шарала-

рымыз баршылық. Ол туралы белгілі дәрежеде айтылып
та, жазылып та жүр. Мемлекеттігіміздің тарихында баба-
ларымыз ғасырлар бойы аңсап, армандап, қол жеткізе ал-
май шерменде кеткені анық. Мемлекеттік дәрежеге біздің

бүгінгі ұрпақ қол жеткізу бақытына ие болдық. Ондаған,
жүздеген жылдарда бұрын-соңды болмаған ғажайып
өзгеріс, құбылыстар бірнеше жылдар аралығында жаса-
лып, ел игілігіне айналды.

Қысқа мерзімде еліміз бұрынғы Кеңес Одағы құлаған-
нан кейін жайлаған дағдарыстан шықты. Ұлттық теңгеміз
айналысқа кірді, жаңа экономикалық қатынастар қалып-
тасты. Өндіріске жаңа технология келіп, озық дәуірге тән

еңбек мамандары өсе бастады. Әлеуметтік тұрмыс жақсар-
ды. Өзінің сәулетімен кімді болса да таңқалдыратын жаңа
Астана салынды. Мектептер, жоғары оқу орындарының
нысандарын, материалдық базасын күшейту мықтап қолға

алынды. Денсаулық саласының жаңа жүйесі қалыптасып
келеді. Дүниежүзіндегі ең озық жабдықтар ауруханаларға
жасақтанып, қауіпті кеселдерді емдеу қолға алынды. Өнер

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
өрледі. Қазақты әлем таныды. Бізбен басқа елдер санаса-
тын болды. Мемлекеттігіміз тұрақтанды. Мемлекетіміздің

халықаралық жағдайы жақсарып, сенім артып, беделі өсіп
келеді.
Мемлекеттік тәуелсіздігімізді жария еткен алғашқы
сәттен бастап, бүгінгі күнге дейінгі барлық жетістіктеріміз

бен көрген жақсылығымыз, дербес мемлекетіміздің қуатта-
нуы мен абаттануы ең алдымен Тұңғыш Президентіміз
Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың есімімен, еңбегімен,
басшылығымен тікелей байланысты. Президенттің қазақ

халқы алдындағы, мемлекет алдындағы атқарған қызметі
зор, еңбегі Ерен.
Нұрсұлтан Назарбаев ғаламның жаңа кезеңінде, қазақ
елінің жаңа дәуірін, ұлт рухының қайта өркендеп, өркениет-

ке ұмтылуын ұйымдастырып, мемлекетіміздің әлемдік бә-
секе дәрежесіндегі даму процесіне батыл араласып, қиын
да күрделі, ауыр да абыройлы жолын бастады. Бұл – қазақ
халқының үлесіне берген тағдыр мен тарихтың да сыйы.

Халықтың, ұрпақтың мүмкіндігі. Талай ғасыр өзімізден
зор келген саясат пен саяси жүйе тұсында жойылған ру-
хани еркіндігіміздің орнын толтырып, өркениетті елдер
қатарында өмір сүру мақсатында көптеген игі шаралар

жүзеге асып жатыр. Мынау, болжауы қиын аласапыран
дүниеде кездейсоқ толқынның жалында кетпей, бірлігі
берік, ұстанымы мықты ел екенімізді көрсететін қимыл, іс-
әрекет жасау керектігіне барлық мемлекеттік құрылымдар

жұмылуда. Барлық жақсылық пен өсу, өркендеу көріністері
халықтың көз алдында.
Осындай мүмкіндікті пайдалана алмаған өкініштеріміз
де жоқ емес. Сол кемшіліктің ең бастысы да, ең қауіптісі де

Әуел бастан тәуелсіздігімізге мәз болып, сол тұста өмірге
араласатын буынға тәуелсіздік талаптарын, олардың руха-
ни құндылықтарын жеткізу мақсатында бірқатар рухани
мәдени тәрбиелік, өнегелік шаралар жүргізуге талпынсақ

та, сананы бірден тұрмыс билеп кетті. Еркін экономиканы
желеу етіп, дүниеқорлыққа, өзімшілдікке мейлінше жол

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
берілді. Әсіресе, қолдары бұрынғы мемлекет меншігіне
жеткендер мемлекет мүддесінен аулақтап, басқаның

есебінен өз жағдайын күйттеуді кәсіпке айналдырды.
Бай болу – жалғыз мақсат болып, адамгершілік, тазалық,
адалдық екінші кезекке ысырылды. Біздегі үлкен қателіктің
басы – «рынок осы екен» деп билігі жеткен арсыз адамдар

бір шімірікпестен халық қаржысына салынған негізгі қор,
өндіргіш күштер, жылжымайтын мүлік тағы басқа дүниені
қармап, өзара бөліске салды. Олардың ортақ мүддесі – баю
болды. Ақша үшін бір бірімен ауыз жаласты, бір-бірін атты,

шапты, сатты. Кейбіреулер керемет, әп-сәтте, бір түйме, бір
шеге өндірместен, шіріген бай боп жатты. Соларға жем
болған кейбіреулер тоз-тоз болып, қаңғып та кетті. Және
осыны өкінішке орай, тікелей қолында билігі бар адам-

дар және сол билік өкілдеріне жақын, сыбайлас адамдар
жасады. Мұндай принциппен топтасқан адамдар тікелей
жемқорлықты туғызып, өрістетті. Бұл идеология, ақшаға
құнығу – әсіресе, Қажыгелдиннің Премьер болған тұсында

мейлінше өріс алды. Сол кезде ақшалыны сыйлап, ақшасыз
адамдарды көзге ілмеген, сөзіне құлақ аспаған Премьер енді
шет елден біздің елге рухани құндылықтарды, патриотизмді
уағыздағысы келеді. Мемлекет бүгінгі күні осыдан зардап

шегіп отыр.
Елбасы осы жылдары талай азаматтарды билік басы-
на көтерді. Негізінен олардың көпшілігі өз міндеттерін
біліктілікпен атқара алды. Алайда, оларға өз ұлтының,

елінің, мемлекеттің алдындағы жауапкершілік пен жана-
шырлық сезімі, санасы, түйсіні жетпей жатты. Мәселен,
қазақ шенеуніктері үшін Елбасының: «қазақ пен қазақ
қазақша сөйлесейік» – деген сөзінен кейін, нендей «тоқпақ»

қажет. Әсіресе, биліктегі адамдардың бойында отан-
шылдық, патриоттық сана жоқтың қасы дейтініміз осыдан.
Президент сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жария-
лады. Арнайы мемлекеттік агенттік те құрылды. Партия

тарапынан да қоғамдық баға беріліп жатыр. Нәтиже де
жоқ емес, бірақ жеткіліксіз. Өкінішке орай, құқық орган-
дары жемқорлыққа қарсы сауатты, тәрбиелік, алдын ала

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
профилактикалық жұмыс жүргізудің орнына, қоғамда үрей
орнатып, «показательный» ұстау ұйымдастырып, әртүрлі

ведомство бірінің қызметкерін бірі ұстап, сыбайластық пен
жемқорлықты одан әрі өрбітті. Құқық қорғау органдары
халықтың, әрбір адамның құқығын, еңбегін қорғаудың ор-
нына елді жаппай қорқытып, өзіне тәуелді етуге әрекет-

тенеді.
Елбасы өз Жолдауында құқық қорғау органдарына ре-
форма жүргізу қажеттігін айтуға мәжбүр болды. Тек жаза-
лау жолымен жемқорлық пен сыбайластық сияқты індет-

тен құтылу мүмкін емес. Сананы өзгертетін мемлекеттік
жүйе, мемлекеттік саясат жүргізілуі керек. Қоғам таза бо-
луы үшін адамдар таза болуы керек. Байлардың қатары
көбейіп, тұрмыс жақсы болғанына ұмтылу дұрыс. Таза,

адал еңбегімен, өз білімімен байлық құрғысы келген адамға
мемлекет тарапынан құқықтық кеңістік жасалып, адамның
қабілетіне мүмкіндік берілу арқылы қуаттанып жатса құба-
құп..

Бұл – біздің мемлекеттігімізге бөгет болып келе жатқан
мешеуліктер мен зиянкестіктер. Осы сияқты жағдайлар
ел-дің көңіл-күйіне, адамдардың сенім-нанымына, мінез-
құлқына да әсер ететіні түсінікті. Елдің әлеуметтік тұр-

мысының хал-ахуалы, қоғамдық саяси өмірге араласуы, ру-
хани, мәдени дүниетанымы, ұлтаралық көзқарасы сияқты
толып жатқан сезімтал проблемалардың бір мемлекет ая-
сында келісім негізінде қанағаттанарлық жағдайда сақталуы

да, әрине басшылықтың, тікелей ең алдымен Президенттің
қайраткерлік саясатының дұрыс, бұрыстығының нәтижесі.
* * *
2010 жылдың 12 наурыз күні Мемлекет Президентінің

шақыруымен атқарушы билік құрылымдары басшыла-
рының жиналысы өтті. Оған Президент Әкімшілігінің
басшы қызметкерлері, Үкімет мүшелері, облыс әкімдері
қатынасты. Бұл шара – әдеттегі жұмыс тәртібімен өткізіліп

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
кездесулердің бірі еді. Онда қаралған күн тәртібі де еліміздің
өркендеуіне байланысты жаңа жобалар мен іс-қимыл

әрекеттердің барысы, кейбір мемлекеттік құрылымдардың
заман талабына сай өзгеруі, соған сәйкес лауазымды, бас-
шы қызметкерлердің жаңадан тағайындалуы, ауыс-түйісі
дегендей, мемлекет тіршілігінің аясындағы үйреншікті құ-

былыстар. Әйткенмен де мұндай жиналысты Президент
өткізсе, оған халықтың қызығушылығы да ерекше. Қоғам
әркез Елбасының сөзінен жақсылық нышанын іздеп, күтіп
отыратыны қалыптасқан жағдай. Жиналыстан БАҚ-ры

хабар таратып, ондағы әңгіме ауаны дер кезінде қалың
жұртшылыққа жеткізілді.
Осы жолғы Елбасы сөзін де ел, жұрт жәй ғана «жақсы
бопты» деп қайырып қойған жоқ. Ризашылығын айтып,

соған байланысты өз пікірлерін де ортаға салып, азаматтық
үн қосуда. Әңгіме – Елбасы саясатының байыптылығында.
Қаңтар айының соңында жария етілген Президент Жол-
дауындағы саяси ұстаным, бағыт, бағдарды жүзеге асыру

жолдарының айқындала түсуінде.
Президент шағын және орта кәсіпкерліктің тұрақтанып,
тынысын кеңейту, оны бірден бір әлеуметтік бағдарлама
дәрежесіне жеткізіп, Үкімет, әкімшіліктер тарапынан

нақты қолдауға ие болуын қамтамасыз етуге жаңа тап-
сырмалар берді. Ол тапсырмалар бұрын да берілген, алай-
да соны орындау мәселесі ескерілмей жатқаны да ақиқат.
Міне, атқарушы билік осы тұрғыдан өз қызметтерін де,

өздерінің көзқарастарын да түбегейлі өзгертуі керек. Ресми
мәліметтерге қарасақ, шағын және орта кәсіпкерлікпен екі
миллионға жуық адам шұғылданып, олар 300 мыңға жуық
кәсіпорындарда еңбек етеді екен. Алайда, шығарылған

өнімге қарасақ – отандық өнімдер, халық тұтынатын
тауарлардың 20 пайызына да жете алмайды. Шағын, орта
кәсіпкерлік деп жүргеніміздің негізгі дені – яғни 70 пайыз-
дан астамы сауда-саттық, сатып алып, үстеме бағамен тау-

ар сататын ірілі-уақты фирмалар, мықтағанда ресторандар,
асхана, кафелер, жүк тасушылар, шаштараз, сән салонда-
ры, әртүрлі қызмет көрсетушілер ғана. Әрине, бұлар да

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
халыққа өте қажет, бұл салаларда кәсіпкерліктің болуы
құптарлық-ақ және оны да мейлінше өрістете беруіміз

қажет.
Президенттің тапсырмасы мұқият орындалса, Үкімет,
әкімдер өнім өндіретін бағыттарда, атап айтқанда – күнде-
лікті тұтынатын өнеркәсіптік тауарлар шығару, тамақ

өңдеу, өндіру кәсіпорындарының үлес салмағын артты-
руда шұғыл шараларды жүзеге асыруға міндетті. Шағын
және орта кәсіпкерлікті ең алдымен табыс көзі ғана емес,
еңбек көзі, жұмыс орны деп қараған жөн болар еді. Өйткені,

олар шын мәнінде әркімнің тырманып, еңбек етуінен, әркім
өзі белгілі бір тіршілікпен айналысуынан басталады. Олар

меншік иелері, алпауыт байлардың ешқайсысы да ешқашан
шағын немесе орта кәсіпкерлікпен шұғылданып көрген
жоқ. Өкінішке орай, алпауыт байлар өз ережелерімен
өмір сүреді. Олар бұқаралық, әлеуметтік шағын және

орта бизнестің (кәсіпкерліктің) тұрмыс ахуалын білмейді
де. Ірі кәсіпорын жұмыстарын жүргізіп, ел экономикасын
қуаттандырып, салығын адалдықпен төлеп, елдің әлеуметтік
тұрмысына көмектесіп жүрген ірі ақшалы адамдар әрине,

заң аясында бола берсін, тіпті көбейгені да жақсы. Бірақ,
олар ел арасында соншалықты көп емес, мықтаса жүз, тіпті
мың адам болсын. Жалпы, ауқатты, тұрмысы жоғары адам-
дар тіпті халықтың 20-30 пайызына жеткен күннің өзінде

бұл көрсеткіш біздің әлеуметтік тұрмысымыздың сапа-
сын көтеріп, алдыңғы қатарлы 50 елдің легіне қоса алмай-
ды. Сондықтан материалдық жоғарғы эшелонда жүрген
адамдарға қарап, тұрмыс әлеуетінің шынайы жүрек

соғысын тани алмаймыз. Парламент, Үкімет, әкімдер, сот,
құқық орындары, бұқара халық, көпшілік жағына шындап
бет бұруға міндетті.
Президент тапсырмасынан туындайтын міндеттерді

төмендегідей топтастыруға болар еді.
Біріншіден, шағын және орта кәсіпкерліктің жаңа тол-
қын, жаңа дүмпуіне қозғау салатын заңдық, құқықтық
негіз, кеңістік жасауымыз керек.

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Екіншіден, кәсіпкерлікті ынталандыратын ұйымдастыру
шаралары, қажет болған жағдайда билік тарапынан

нақты адамдарды оқытып, оларды нақты ұжымдарға
ұйымдастырып, материалдық, жабдықтық, несиелік көмек
көрсетіп, кәсіпорын ашып, өнім шығаруын бақылап, олар-
дың өнімдерін тұтынушыларға жеткізу жолдарын игеруге

көмектесу қажет. Сонда, биліктегілердің де, кәсіпкерлікке
келетін адамдардың да көзқарастары өзгереді. Ортақ мүдде
пайда болады. Ортақ мүддеден отандық, мемлекеттік сезім,
туындайды, барлық кезеңде ашықтық болып, сыбайластық,

жемқорлыққа мүмкіндік тарылады. Әрине, мұның бәрі де
заңдық, құқықтық негізде, келісім шарттармен жасалуы
тиіс.
Үшіншіден, кәсіпкерлікке мемлекеттік бюрократияның

әміршілдігін, қоқан-лоқысын, заңсыз баса-көктеп бұйрық
жүргізуін түбегейлі тоқтату керек.
Құқық қорғау органдары өз ведомстволық мүддесінен
бас тартып, халықтың, мемлекеттің қамын ойлап, мүддесін

қорғауға көшуге міндетті. Олар елдің тұрмысын, көңіл-
күйін, құқығын, экономикасын, яғни шағын және орта биз-
нестің құқығын қорғауы керек.
Осы орайда Президент Жолдауында айтқан 2014 жылға

дейін кәсіпкерліктің жұмыс істеуіне қажет құжаттардың
60 пайызға қысқартылуын тақау жылдарда-ақ алдағы бір-
екі жылда да жүзеге асыруға тырысу қажет. Үкіметтің,
кәсіпкерлікті дамытудың 2020 жылға жасаған жол картасы

еліміздегі кәсіпкерлік ахуалын жаңартып, жақсы дәстүрді
тұрақтандырып, өткен жылдардағы теріс нәтижелерден-
арылып, тазаруды көздеуі тиіс. Шағын және орта кәсіп-
керлікті нағыз бұқаралық, халықтың көпшілігінің еңбек

орнына, тұрмыс мүмкіндігіне айналдыра алсақ – мақсат та
орындалады, өмір сапасы да, елдің еңсесі де бірнеше сатыға
көтерілері хақ.
Төртіншіден, ауыл шаруашылығы саласындағы кәсіп-

керлікке айрықша мән берілуі тиіс. Үш жыл қатарынан
«Ауыл жылдарын» да жариялап, мемлекет тарапынан жыл
сайын 50-60 миллиард теңгеден қаржы бөлініп отырды.

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Ауылды жерлерде «Ауыз су» бағдарламасына да қаржы
бөлінді. Соның қаншасы ауылға жетіп, қаншасының

игілігін ел көрді? Сонымен бірге «урбанизация процестері
өздігінен ауыл қажеттігін төмендетеді», «болашағы жоқ
700 ауылды көшіреміз», «бізге қой өсірудің, мал өсірудің
қажеті жоқ, сатып алу әлдеқайда тиімді» сияқты солақай

науқаншылдықты да бастан кешірдік. Соңғы халық сана-
ғының қорытындысы бойынша халқымыздың 48 пайы-
зы яғни 7,5 миллионға жуық адам ауылды жерде тұрады.
Ауылды жерде үйі бар, малы бар адамдарды «өзін-өзі

асырайды» деп жұмыссыздар санына қоспайтынымыз
дұрыс па? Ауылдағы адамдардың негізгі құрамы 2-3 фер-
мер, немесе шаруақожалықтың егінін суғарып, малын
бағып, маусымдық жұмысын атқарып, күнелтеді. Ауыл-

дан шыққан көптеген адамдар үлкен қалаларға келіп,
құрылысқа, көше тазалау жұмыстарына уақытша орнала-
сып, ақша табады. Қалада олардың ешқандай құқы жоқ,
пәтер немесе жатақханалар жалдап тұрады. Сондықтан

ауылшаруашылығы саласында кәсіпкерлік ұжымдарын
ұйымдастыруға жоғарыдағыдай көмек көрсетуді атқарушы
билік қолға алса ғана – ел тіршілігі оңалады. Ауылды
жерлердегі адамдар кәсіпкерлікке жұмылады.

Нұрсұлтан Әбішұлы сол жиналыста жер-жерде көзбояу-
шылықтың етек алып бара жатқанын ымырасыз сынға алып,
билік өкілдеріне қатаң ескерту жасады. Көзбояушылықты,
ұялмастан, ешнәрседен именбестен, міз бақпай өтірік айта

салуды «саясаткерлік», немесе «батырлық», «тапқырлық»
деп түсінетін адамдар биліктің беделін аяқ асты ететіндерін
түсінбейтіндеріне таң қалмасқа шара жоқ.
Қазір ғаламда ешкім де қол қусырып, қазақтар керемет

болып кетсін деп қарап отырған жоқ. Керісінше – алапат
бәсекелістік ширығып келеді. Жемқорлықтың бір тамыры да
осы көзбояушылық, жалған ақпарат берушілікте жатыр. Бұл
ауру жемқорлықпен, сыбайластықпен тікелей байланысты.

Ауыл елінің 60-70 пайызы маусымды жұмыспен күнел-
теді.
Алған зейнетақысын дәрі-дәрмекке, тұрғын үйінің
жылу, су, электр қуаты ақыларын төлеуге жеткізе ал-

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
май жүрген әлеуметтік топтар саны кемімей тұрғанда
әрине жетістіктерімізді айшықтап, кемшіліктерімізді азай-

ту жолын іздеуге міндеттіміз. Бізден озық, өркениетті ел-
дер, мемлекеттер қатарына жеткіміз келетінін, жете ала-
тын мүмкіндігіміз бар екенін айту орынды. Әйткенмен
де, өзімізді өзіміз, бір-бірімізді, Елбасын, бүкіл елді алдау,

көзбояу дегенді қойып, шынайы кәдімгі лайықты өмір
сүруді үйренетін кез жетті. Елбасының осы мәселеге байла-
нысты сергек ой, қатаң талабы халықтың көңілінен шықты.
Ел ризашылығын білдірді. Биліктегілер, құқық органда-

ры, қоғамдық ұйымдар Президенттің ескертуінен тиісті
қорытынды шығаруға міндетті.
Осылайша, басқару мазмұнын өзгертіп, елмен, халықпен
ашық жұмыс істеудің жаңа сатысына көтеріліп, саяси

мәдениетті игеруге ұмтылғанымыз жөн. Сөз жоқ, басқару
аппараттарында, мемлекеттік қызметкерлердің бойында
күрделі жұмыстарды жүзеге асыруға дайындық, оған де-
ген құлшыныс, рухани батылдық, саяси ерік күші міндетті

түрде болуы керек. Бұл талаптар шынайылыққа, адалдыққа,
ел, мемлекет алдындағы зор жауапкершілікке негізделсе –
көпшіліктің қолдауына ие болары да сөзсіз.
Президенттің талап етіп отырғаны да, өз қызметі, мінезі,

болмысымен көрсетіп жүрген үлгісі де, өнегесі де осы.
Президент Жолдауда айтылған міндеттерді мерзімінде
орындауға екпін беріп, күш салуға, мемлекет әлеуетін,
халық тұрмысын жаңа сапаға көтеретін инновациялық жо-

балардың өмірге қосылуына еңбек етіп, жұмылуға шақырды.
Елдің тұрмысы жақсарып, құқық сақталып, мемлекетіміз
сауаттылықпен нығайып жатса – мемлекет басшысы үшін
бұдан артық қандай сый, құрмет болуы мүмкін. Прези-

дент тағлымы да, талабы да осы. Сондықтан да сол жолғы
Нұрсұлтан Әбішұлының әңгімесі мен талабы жалпы билік
институтының беделін көтеріп, Президентке елдің сенімін
арттырды. Әрине, Елбасы үшін қалың елдің сетінеусіз

сенімінен жоғары құндылық жоқ екені де белгілі.
Тәуелсіз мемлекеттігіміздің өткен жылдардағы өсу
жолына талдау жасау қажеттігі – ең алдымен болашақ,

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
даму мақсатымен тығыз байланысты. Жоғарыда айтылған
жайлардан басқа да толып жатқан сан-салалы өміріміздің

күнгейі мен теріскейі де мемлекет бейнесінде қалыптасып,
өсіп, жетіліп, тұрақтану, даму процестерін сараптап, тал-
дап, оған әділ бағасын беру арқылы болашағымыздың
жобасын жасай аламыз. Әрине, мемлекет құру ісі тек

қана жеңістер мен жетістіктерден тұрмайтыны да анық.
Ұтыс та бар, ұтылыс та бар. Бұл да табиғилық. Жаңа за-
ман, жаңа тарихтағы мемлекеттігіміздің келбеті, мазмұны,
сапасы бұрын-соңды тарихымызда болмаған оқиғалармен

толығып, кескінделіп келеді. Бүгінгі мемлекетіміздің гео-
саяси кеңістіктегі орны мен атқарар қызметі де басқаша.
Қазір дүниежүзілік, жаһандық процестер күн сайын мүлде
күтпеген жаңа талаптар қояды. Соның үрдісіне, екпініне

ілесе алған ұлт, мемлекеттер қатаң бәсекелестікке төтеп
бере алады.
Президенттің басшылығымен біз толыққанды мемле-
кет болып қалыптастық. Ізгілікті, зайырлы ел ретінде, озық

өркениетке қабілетті мемлекет, ұлт болып халықаралық,
әлем дәрежесінде танылдық, қабылдандық. Еңсеміз кө-
теріңкі ел екенімізді сезініп, әлем елдерінің алдында да көр-
сете алдық.

Бұл – Президент қайраткерлігінің, мемлекет басшы-
сы ретінде тәжірибелі саясаткерлігінің еңбегі. Сол орасан
елдік еңбектің жемісі, нәтижесі.
Нұрсұлтан Әбішұлы мемлекетіміздің тәуелсіздігіне аза-

мат ретінде де, басшы лауазымды қызметкер ретінде де мол
дайындықпен келді. Бұрынғы Кеңес Одағының Орталық
билігі жіберген қателіктерін жіті қадағалап, мұқият са-
раптап, олардың біздің республикамызда қайталанбауына

дер кезінде білікті шара қолданып, көп жағдайдың алдын
алып жүрді. Олай болуына Елбасының өткен адами өмір
жолы, жастайынан қоғамның ең күрделі күретамырына ба-
тыл араласып, қандай да сыннан қорықпай, тайсалмай, от

көсеп, су кешуден тайынбай, қиындықтардан жалтақтамай,
желдің өтінен бұқпай еңбек етуі себеп болды. Шымыр,
шыншыл, ашық ортада шыңдалды. Әділдік үшін ең қиын
кезеңдерде айқаса білді.

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
* * *
... 1979 жылдың желтоқсан айында Қазақстан Компарти-

ясы Орталық Комитетінің өнеркәсіп саласы бойынша хат-
шысы болып, осыған дейін Қарағанды металлургия ком-
бинатында жұмысшы-металлургтен бастап сол облыстың
партия комитетінің екінші хатшысына дейін қызмет

атқарған 39 жасар Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың
сайлануы сол кездегі республикада, тіпті Одақ көлемінде
де елеулі оқиға болды. Олай болатыны – біріншіден, оған
дейін өнеркәсіп саласындағы хатшылар әдетте Мәскеуден,

Орталықтан жіберілетін орыс ұлтының өкілдері болатын.
Екіншіден, өнеркәсіп сияқты ең ірі саланы жүргізетін қазақ
басшылар мұндай жаста сирек кездесетін. Үшіншіден, сол
тұста Қазақстанның барлық өңірлерінде одақтық маңызы

бар өнеркәсіп кешендерін игеруге айрықша екпін беріліп
тұрған кезең еді. Төртіншіден, бұл жолғы сайланған хат-
шы жастайынан республика, одақтық комсомол трибуна-
ларында көрнекті жас металлург, өнеркәсіп саласындағы

жас жұмысшылардың белсенді жетекшісі ретінде танылып
қалған есім еді.
Жас хатшы да «өстім, жеттім» деп ырғалып-жырғалып
жүрмеді. Келе сала-ақ білек сыбанып, іске кірісті. Орталық

Комитеттің бұрынғы жүрісіне жаңа дем, жаңа леп беріл-
гендей әсер байқалды. Қысқа мерзімде-ақ бүкіл өнеркәсіп
салаларын сараптап, олардың кемшіліктерін ашық айтып,
өзінің ұсыныстарын ортаға салды. Оның тың көзқарастары

мен көңілге қонымды ұсыныстарымен кәнігі, тәжірибесі мол
бұрыннан келе жатқан министрлер, облыс, кәсіпорын бас-
шылары санасып, оларды жүзеге асыруға жауапкершілік-
пен қарап, жаңа басшы талабына сай болуға тырысып

бақты. СОКП Орталық Комитетіндегі бөлімдер мен хатшы-
лар, Одақтық министрлік басшылары жас хатшының әрбір
қадамын, сөйлеген сөзін қадағалап, айрықша назар аудара
бастады. Ол сол кездегі Қазақстан Компартиясы Орталық

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
мүшесі Дінмұхамед Ахметұлы Қонаевтың толық қолдауы
мен шексіз сеніміне ие болды.

Республиканы басқаратын Қазақстан Компартиясы
Орталық Комитетінің Бюро құрамына алты хатшы, Ми-
нистрлер Кеңесінің, Жоғарғы Кеңес Президиумының Төр-
ағалары, Министрлер Кеңесі Төрағасының бірінші орын-

басары. Алматы облыстық партия Комитетінің бірінші
хатшысы, Орта Азия Әскери Округінің Бас қолбасшысы
сайланатын. Бұдан тыс үш адам қызметтеріне сәйкес Бюро
мүшелігіне кандидат болатын. Әрине, жаңадан өңірден кел-

ген адам үшін осындай ортаның да өз қыр-сыры болуы да
әрі мүмкін, әрі заңды. Бірақ олардың қай-қайсысы да осы
жолдан өткен. Бір-біріне сыйласымдылықпен қарайтын.
Бюро мүшелерінің әрқайсысының өз орны бар. Бірінші

хатшыдан кейін, Министрлер Кеңесінің Төрағасы да ерек-
ше билікке ие. Сол кездегі тәжірибелі Төраға соңғы жылға
дейін еліміздің қадірменді ақсақалы болған Бәйкен Әшімов
Нұрсұлтан Әбішұлының қабілетін өмір бақи сыйлап

өтті. Сол Бюро мүшелерінің барлығы да жаңа сайланған
хатшының сөйлеген сөздеріне зейін қойып, оның қимыл
әрекеттеріне мұқият көңіл бөле бастады. Өйткені, ол әрбір
кеңес, мәжілістерге терең дайындықпен келіп, проблема-

лар тамырын дөп басып, тың ойлар, пікір, ұсыныстар айта-
тын. Әрине, мұндай қимыл төңірегіндегілерді тек сүйсінтіп,
немесе таңқалдырып, тамсандырып қана қоймай, олардың
да қызмет, мінезіне қозғалыс салатын. Кейбіреулері бойын

жинап, өзінің де дайындық мүмкіндігін ширататыны анық.
Басқалар байқап, мән бере алмаған жәйт-жағдайларды
бұрынырақ байқап, ұтымды шешім айта алған адамға қол-
даушылықпен қатар, іштей қызғанышпен қараушылық бо-

лып жататыны да белгілі.
Н.Назарбаев өзі хатшы болған жылдары өнеркәсіп
салаларының күнделікті жоспарлы дамуымен қатар респуб-
лика үшін маңызы бар ірі-ірі жобалардың жүзеге асырылу-

ына бастамашы бола алды. Еліміздің батыс облыстарындағы
мұнай, газ өнімдерін, Орталық Қазақстанда көмір, темір,
электр қуатын, Шығыста түсті металдар, Оңтүстікте химия,

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
минералдық тыңайтқыштар өндіруге байланысты Одақтық
министрліктердің қатынасуын қамтамасыз етіп, республи-

ка мүддесіне сай келетін Орталық құзырлы орындардың
шешім қабылдауына ықпал етті.
Әсіресе, өнеркәсіп салаларын жабдықтау, олардың тек
шикізаттың үлесімен шектеліп қалмай, әртарапты, халық

тұтынатын тауарлар шығаратын мүмкіндігін кеңейту,
әлеуметтік тұрмыс мұқтаждарын қамтамасыз ету, ауыр
өнеркәсіп салаларында қазақ жастарының үлес салмағын
көбейтіп, инженер-техник мамандар арасында қазақтардың

санын арттыру сияқты толып жатқан ұлт мүддесін
қорғайтын мәселелерді Орталық, Одақ дәрежесіне көтере
алды. Оның мұндай өткірлігіне жұртшылық риза болып
жүрді.

Коммунистік партияның дәуірінде бүгінгідей жариялы-
лық пен басқару ісінде ашықтық шектеулі болатын.
Бюро мәжілістерінің күн тәртібі ғана ақпараттанып, онда
көтерілген мәселелер, пікіралысу мен талқылаулар, қабыл-

данған шешімдер мазмұны баспасөзде сығымдап қана
хабарланатын. Алайда, соның өзінде ел арасында нақты
бір шешім, қаулы қабылданар алдында қандай сараптан
өткені әңгіме болып жүретіні тағы бар. Бүгінгідей, басшы

қызметкерлердің рейтингі жария етілмегенімен, олардың
белсенділігі, қайраткерлігі, жұмысының нәтижелілігі өзінің
лауазым дәрежесіне қарай ортасында да, қоғамда да, ел
арасында да көрініп тұратын.

Нұрсұлтан Назарбаев Орталық Комитеттің хатшысы
кезінде қысқа мерзімде өзінің біліктілігімен қазақтың мүд-
десін қорғай алатын қуаты бар екендігін көрсетіп, қоғам на-
зарына іліккен сирек тұлға бола алды.

Оның негізгі ерекшелігі – Коммунистік партияның
қатып, семіп қалған догматикалық талаптарына көзқарасты
өзгертуге қабілеттілігі болды. Хатшылық лауазымын тек
Орталықтың нұсқауы мен тапсырмасын бас шұлғып орын-

дауға бейімделе бермей, ең алдымен республиканың, ұлт-
тың мүддесін қорғауға, сақтауға пайдалану қажеттілігіне
қайраткерлік жасай алды.

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Әсіресе, өзінің күнделікті жұмысында кеңсе бюрокра-
тиясына қарсылығын жасырмай, қызметкерлер арасын-

да ең алдымен сенімділік, біліктілік, білімділік саналарын,
қатынастарын қалыптастыруға ден қойды. Кіммен болса
да «адам тілімен» сөйлесуге ұмтылды. «Өнеркәсіп хатшы-
сы едім» деп тек сол сала бойынша цифр сапырумен шек-

телмей, республиканың сан салалы өміріне қызығушылық
танытып, қажет жерінде біліп араласып, өзі де өсті, өзі
араласқан кез келген шаруаның оңтайлы шешілуіне
азаматтық, жанашырлық қолқабысын да тигізіп жүрді.

Өнер, әдебиет, мәдениет, ғылым, идеология салаларының
барлығына да зейін қойып, терең бойлап, өзінің дүниетаным
кеңістігін мейлінше өсіруден жалықпады, керісінше, осы
жағын жыл өткен сайын үдете түсті. Төңірегіне, басшылық

лауазымда жүрген көптеген азаматтарды, мәдениет, өнер,
ғылым қайраткерлерін топтастырып, рухани үндестік,
үйлесімділікке бейім пиғылын танытты. Қандай жұмысты
қолына алып, бастаса да одан нәтиже шығара алатын

тиянақтылығы мен білікті өтімділігі оның Мәскеуде,
Орталық билік өкілдері арасындағы беделін де өсіріп, тұ-
рақтандырды.
Алты жылға жуық хатшылық қызметінде Нұрсұлтан

Назарбаев республиканың экономикалық, әлеуметтік-
тұрмыстық әлеуетін толық зерттеп, оның өркендеуіне,
болашағына шынайы болжам, нақты жоба жасай ала-
тын дәрежеге жетті. Осы жылдардағы барлық саяси-

экономикалық шараларды өткізуде бірде бір сәтсіздікке
ұшырамады. Ешқандай үлкенді-кішілі ресми, бейресми
кездесу жиындарда, «дөңгелек үстел», конференцияларда,
партия жиналыстары мен съездерінде сөйлеген сөздерінде

қателікке ұрынбады, ешкімге есесін жібермеді, ұтымды
сөйлеп, жеке дара озып, біркелкі өсу үстінде, екпінді толқын
жалында жүрді.
Осындай табанды мінез, жасампаздық қуатын ескеріп,

Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті мен СОКП
Орталық Комитеті Саяси Бюросы Нұрсұлтан Назарбаевқа
1984 жылы жаңа сенім көрсетіп, Қазақ ССР-і Министрлер

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
кеңесі Төрағасы қызметіне ұсынып, Жоғарғы Кеңес оны
тағайындау туралы шешім қабылдады.

Қазақ үшін де, сол кездегі Кеңес Одағындағы ең жас
Премьер үшін де келесі алты жыл – қайшылығы, сынағы
көп, қауіп-қатері көп, түсініспеушілікке толы ауыр жыл-
дар болды. Нұрсұлтан Әбішұлы соның бәрінен қапысыз,

жеңіліссіз өтті. Ол кезең өзі бөлек тарауға лайық.
1989 жылғы маусым айында Н.Назарбаев Қазақстан
Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы, 1990
жылы сәуірде Қазақстанның Тұңғыш Президенті болып,

ал 1991 жылдың 1 желтоқсанында бүкілхалықтық сайлау
нәтижесінде сайлаушылардың 90 пайызының қолдауына
ие болуы да сөз жоқ, еліміздің ең елеулі, тарихи оқиғалары
болғанына сірә де ешкімнің дауы бола қоймас.

Қазақ – өзінің шынайы тәуелсіз еркін ел екенін сезініп,
өзінің төл мемлекеті үшін сөз сөйлеп, дауыс беріп, еңбек
етер құқығына ие болғанына ұжданы өскен жылдар осы-
лай басталып еді.

* * *
... 1991 жылдың тамыз айындағы Мәскеуде Кеңес
Одағының вице-президенті Янаев бастаған топтың масқа-
ралықпен құлауынан кейін саяси-қоғамдық оқиғалар еш-

кім болжай алмаған жылдамдықпен өрбіді.
Сол жылғы ең үлкен оқиға – құрамында 20 миллион-
нан астам мүшесі бар, 74 жыл алып мемлекет билігінде
тұрған Кеңес Одағының Коммунистік партиясы ешқандай

съезд немесе пленум шақырылмастан, ешкімнің бір әрекет,
бір сөз қарсылығынсыз, Ресей Президенті Б.Ельциннің
жарлығымен бірнеше минуттың ішінде тақтан тайдырыл-
ды. Барлық коммунистердің жоғарғы басқарушы биліктің

қандай да шешімін талқылаусыз орындайтын темірдей
тәртібі осы жолы да мүлтіксіз «жұмыс істеп» ешкім «тұяқ
серіппестен» жойылып кете барды.
Партиядағы осы тәртіпті пайдаланып, Н.Назарбаев

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
тыс съезін шақырды да Мәскеудегі шешім арнасында
Қазақстанда да Компартияның таралғаны туралы шешім

қабылдап, орнына социалистік партия құрылғанын жария
етті.
Дәл осы оқиғаға дейін Нұрсұлтан Назарбаев бұрынғы
Одақты реформалап, жаңа одақтық келісім қабылдау

керектігіне мейлінше және білгірлікпен атсалысқан. Алай-
да, Мәскеудегі Орталық басшылары, әрине, бірінші кезек-
те М.Горбачев Н.Назарбаевтың көңілге қонымды ұсыныс-
тарымен іштей келісіп тұрса да оны қабылдауға, саяси

шешімге баруға тәуекел ете алмады.
1991 жылдың 19 тамызы күнгі Мәскеудегі билік өкілдері-
нің әрекетінің заңсыз екендігін айтып, ол «ұйымның» тап-
сырмаларын орындай алмайтындығын басқалардан бұрын

жария еткен Нұрсұлтан Назарбаев болды. Осыдан кейін-
ақ бұрынғы Одақтың болашағы тұманданып, енді мүлде
күтпеген жаңа саяси жағдай қалыптасатыны кімге болса
да түсінікті болды.

Президент шұғыл түрде, қысқа мерзімде жаңа мем-
лекеттік құрылымдар жасақтап, мемлекеттік басқару
органдарын қайта ұйымдастыру туралы жарлығын жа-
риялады. Республиканың Қауіпсіздік кеңесі құрылды.

Одақтық бағыныстағы мемлекеттік кәсіпорындар мен
ұйымдардың Қазақстан үкіметінің қарамағына көшуі ту-
ралы, Қазақстандағы СОКП мүлкі туралы, республиканың
сыртқы экономикалық қызметінің дербестігін қамтамасыз

ету туралы, мемлекеттік қорғаныс комитетін құру туралы,
Сыртқы істер министрлігін құру туралы, Қазақ ССР-інің
атауын Қазақстан Республикасы деп өзгерту туралы, т.б.
республика өміріне маңызды жарлықтар қабылданып, өте

ширақ жұмыс жүргізілді.
Бүкіл халықты дүр сілкіндіріп, рухты езген ауыр
салмақтан, жанға батқан дерттен құтылғандай әсер етіп,
елдің еңсесін көтерген Президенттің ең батыл қадамы 1991

жылдың 29 тамызында қабылданған «Семей ядролық сынақ
полигонын жабу туралы» Жарлығы болды. Бұл Жарлық
сол кезде тек Қазақстан жұртшылығын ғана емес, Кеңес

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Одағын түгел елең еткізіп, Орталық биліктің қатты ренішін
туғызған еді. Әсіресе, әскери-өнеркәсіп кешенінің ықпалды

басшылары Қазақстан Президентінің ешкімнің келісімінсіз
өзіндік шешім қабылдауын қатты сынға алып, мемлекеттің
қорғаныс қабылетін әлсіретті деген кінә тағуға да тыры-
сып бақты. Семей ядролық полигонын жабу туралы ха-

бар халықаралық дәрежеде үлкен назарға ілікті. Әлемдегі
ядролық қаруға ие АҚШ, Англия, Франция сияқты мем-
лекеттер бұл полигонның болашағына алаңдаушылығын
білдіріп, Қазақстан басшылығымен келіссөздер жүргізе бас-

тады.
Сол кездегі қарама-қайшылықты процестерге сарапта-
ма жасай отырып, өзінің «Ғасырлар тоғысында» кітабында
Н.Назарбаев былай деп еске алады: «... Тіпті Кеңес Одағы әлі

бар кезден бастап «ақыл айту» көбейді. Сонау 1991 жылдың
16 наурызында Мемлекеттік хатшы Джеймс Бейкер мені
АҚШ-тың Мәскеудегі елшілігіне шақырды. Түн ортасы
ауа кездестік. Бейкер елдегі жағдайды білгісі келді. Бірақ

сол кезде-ақ, Батыс ядролық қару мәселесін шешуге жол
іздей бастағаны аңғарылды. Бұл турасында сол жылғы 16
қыркүйектегі Алматы ұшырасуында ашықтан ашық сөз
болды» (Н.Назарбаев. Ғасырлар тоғысында. 1996 ж. Алматы.

60-61 беттер).
Осы кітапта Президент ядролық қаруға байланысты
сол кездегі қиын келіссөздер туралы кеңінен, әрі егжей-
тегжейлі әңгімелеп, сол келіссөздердің қандай нәтижеге қол

жеткізгенін төмендегідей қорытындылайды: «... 1994 жылғы
5 желтоқсанда, СБСЕ-нің (қазіргі ОБСЕ – Қ.С.) Будапештегі
мәслихаты кезінде шын мәніндегі тарихи оқиға болды.
Ядролық қаруды таратпау жөніндегі келісім-шарттың депо-

зитарийлері – Ресей Федерациясы, АҚШ, Ұлыбритания
тарапынан Қазақстан қауіпсіздігіне берілетін кепілдіктер
туралы Меморандумға қол қойылды. Онда аталмыш
мемлекеттер СБСЕ қағидаларына сәйкес, Қазақстанның

саяси тәуелсіздігіне, аумақтық тұтастығына қарсы күш
қолданбауға, экономикалық зорлық-зомбылық көрсетуден
бас тартуға міндеттеме алынды. Біз бұл кепілдіктерді

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Қазақстанның қарусыздану жолындағы жауапкершіл
саясатына берілген лайықты жауап деп санаймыз. Кейін

мұндай кепілдіктер ҚХР мен Франция үкіметтері тарапы-
нан да берілді ... » (Н.Назарбаев. Ғасырлар тоғысында. 1996
ж. 72-73-беттер).
Алайда, сол кездегі ядролық полигонды жабу – әлі де

дүниежүзілік қоғамдастықта, халықаралық ұйымдарда
өзінің лайықты бағасын ала қойған жоқ деп айтуға бо-
лады. Біріншіден, жалпы қарусыздандыру жолында да,
ядролық қаруды таратпау бағдарында да Н.Назарбаевқа

дейін де, одан кейін де осы жиырма жылда еш мемлекет,
еш мемлекет басшысы ондай тәуекелге, ондай шешімге
барған жоқ. Екіншіден, адамзатқа, бүкіл әлемге ядролық,
техногендік соғыс қаупі төмендеген жоқ. Үшіншіден, бұл

қауіпті тежеуге мемлекет басшылары да, әлемнің ең озық
технологиялық топтары да ортақ келісім жолдарын табуға
ұмтылыс көрсете алмай келеді.
Жоғарыдағы проблемалар, жалпы әлем мемлекеттері

басшыларының ядролық қаруды жою жолындағы жауап-
кершілігі, ОБСЕ-нің тағдыры мен болашағы туралы Елба-
сы үстіміздегі жылы әлемдік дәрежеде жария болған екі
әйгілі мақалаларында сөз қозғап, жаңа заман талабын-

да адамзаттың қауіпсіздігі туралы өзінің тың ойларын
ортаға салды.
Оқтын-оқтын ел ішіндегі әртүрлі саяси топтар да бұқара
арасында мемлекет басшысын сынағысы келгенде «ядролық

қарудан бекер бас тартты деп» қалатындары да бар. Мұндай
күмәнға да Президент өзі өте дәлелді, тиянақты уәж айтып,
жауап берген екен: «... Ядролық қару ұстау үшін орасан
зор қаражат пен жоғарғы дәрежелі мамандар керек. Бізде

оның екеуі де жоқ. Оны былай қойғанда, ядролық қаруға ие
болу деген сөз, қай кезде қопарылып кетері белгісіз қатер
ошағының үстінде отыру және басқа біреудің дәл саған
қарай нысаналап қойған ядролық жебесінің сұғында оты-

ру деген сөз. Сондықтан да кейбір адамдар өз жеріміздегі
ядролық қаруды ешкімге бермейміз деп даурыға бастағанда,
мен қарадай күйзеліп біттім. Ондай даңғойлар әбден ула-

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
нып біткен Семей жерін көрмейді, қарадай қыршынынан
қиылып, қарадай мүгедектікке ұшырап жатқан жазықсыз

жандардың тауқыметін түсінбейді. Ашық ауыздарды ал-
дап, арзан бедел жинауға құнығып алған ондайлар, біздің
әлгіндей шешімімізге әлі күнге дау айтады.
Қазақ жері бір кездегі қасіретінен енді арылып ке-

леді... ... Сынақ алаңында 459 ядролық жарылыс болды.
Оның жүз он үші әуеде жарылды. Олар енді ешқашан
қайталанбақшы емес...» (Н.Назарбаев. Ғасырлар тоғысында.
1996 ж. 73-74-беттер).

* * *
Кеңес Одағы Коммунистік партиясы құлағаннан кейінгі
қоғамдағы көңіл күй, адамдардың сол оқиғаға көзқарасы
да сан алуан болды. Экономикалық күйзеліс пен рухани

күйреу қатар өрбіді. Ең бастысы – Сенім кетті. Енді Одақтың
да өмірі күмәнді болып қалды.
Осындай күйзеліс, дағдарыстан елді де, қоғамды да
құтқарған – еліміздің Президенті болды. Ол шұғыл түрде

Жоғарғы Кеңеске «Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігі
туралы» заң жобасын ұсынды.
1991 жылдың 16 желтоқсанында Жоғарғы Кеңесте күні
бойы үлкен пікірталас үстінде «Қазақстанның мемлекеттік

тәуелсіздігі туралы» Конституциялық Заңының жоба-
сы талқыланды. Сол күнгі ХІІ шақырылған Жоғарғы
Кеңестің мәжілісіне Президент Нұрсұлтан Назарбаев,
360 депутат, Үкіметтің толық құрамы түгел қатынасты.

Заңның әрбір бабы, қазақ ұлтының ұлттық мүдделері,
әсіресе тілге, ұлтаралық қатынастарға, мемлекетаралық
мәселелер, кереғар пікірлер мен ұсыныстарға толы болды.
Талқылау барысында Президент әлденеше рет сөз алып,

депутаттардың кейбір ұшқары ұсыныстарына байып-
тылықпен, дәйектілікпен дәлел келтіріп, ортақ пікірге
шақырып, кейбір жағдайда өз ұсыныстарын да дауысқа са-
лып, заңның сапалы қабылдануына өлшеусіз үлес қосты.

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
ғылым, мәдениет, әдебиет қайраткерлері де аянып қалған
жоқ. Әсіресе зиялы қауым өкілдері Салық Зиманов, Жа-

байхан Әбділдин, Әнуар Әлімжанов, Өмірбек Жолдасбе-
ков, Шерхан Мұртаза, Әбіш Кекілбаев, Зинаида Федотова,
Сұлтан Сартаев, Мұрат Әуезов, Нұрлан Оразалин, Алек-
сандр Княгинин тағы басқа депутаттардың орынды сөз,

ұтымды ұсыныстары заң жобасын ширықтырып, сапа-
сын арттырды. Кешке қарай заң толық қабылданып, Пре-
зидент мәжіліске қатынасушыларды, депутаттар арқылы
бүкіл Қазақстан халқын мемлекеттік тәуелсіздігімізбен

құттықтады. Ескі гимн орындалды. Ғасырлар бойы баба-
лар армандаған дербес мемлекет болатынымызды сезінген
кеудемізді қуаныш кернеп, тебірендік. Көзімізге жас келді.
«Бөркімізді аспанға аттық».

Президент тапсырмасы бойынша БҰҰ-на, барлық халық-
аралық ұйымдарға, барлық мемлекеттерге жедел ақпарат
тараттық. (Мен ол кезде Мәскеудегі путчтен кейін, 31 та-
мызда тұңғыш құрылған бұқаралық ақпарат құралдары

және баспа министрі қызметінде едім). Түні бойы Прези-
дент Әкімшілігі мен Үкімет кеңсесінде болдық. Министрлік
кеңселері де, бұқаралық ақпарат құралдары, редактор-
лар, редакциялар түгел жұмыста болды. Түнгі он бірден

асқанда Президент телефон соғып, Түркия Үкіметінен
біздің Тәуелсіздігімізді мойындап, құттықтаған алғашқы те-
леграмма келгенін айтты. Келесі күні АҚШ-тан, тағы басқа
елдерден хабар түсіп жатты....

Жаңа өмір басталды... Рухымыз көтеріліп, ойымызды
ерекше қуат биледі. Алғашқы үкімет отырысын Президент
өзі жүргізді. Министрлерге бұрын атқармаған жаңа тапсыр-
малар берілді. Әр күніміз бір ай, бір айымыз бір жылға та-

титындай қауырттықпен, айрықша серпіліспен, тәуелсіз ел,
мемлекет болдық деген сезіммен жұмыс жасадық. Қоғамда
қайшылық көп. Бұрынғы Одақтық экономикалық жүйе
мүлде күйреп, өнім өндіру доғарылып, ірі кәсіпорындар,

заводтар, фабрикалар тоқтап, жаппай жұмыссыздық ен-
дей бастады. Қаржы жүйесі де тежеліп, әр деңгейдегі
жергілікті, республикалық бюджет те сарқылып, инфля-

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
ция күшейді. Дүкендер сөрелері қаңырап бос тұрды, халық
тұтынатын тауарлар жоқ. Зейнеткерлер зейнетақысын,

мұғалімдер, дәрігерлер жалақысын, студенттер стипендия-
ларын уақытында ала алмай зарықты. Заңдар қабылданып
үлгере алмай, үлгергеннің өзінде бұрынғы Одақ көлеміндегі
қалыптасып қалған қатынастар жаңа талапқа сай үйлесіп,

үйрене алмай, аласапыран болып жатты. Кез келген, ме-
кеме, кәсіпорындарда, тіпті жоғары оқу орындарында,
көшелер, алаңдарда бастамашы топтар құрыла қалып,
дуылдаған митингілер өтіп жатуы үйреншікті жағдай

болды. Есігіміз, телефонымыз ашық, сол жиналыстарға
үкімет мүшелерін, билік өкілдерін күн сайын шақыратын.
Қордаланған экономикалық, саяси әлеуметтік проблемалар
шаш етектен. Кейбір күндері үкімет мүшелері, министрлік

басшылары, әртүрлі лауазымды қызметкерлер күндіз есіл
уақытымызды осындай жиналыс, митингілерде өткіземіз,
елдің сұрақтарына жауап береміз, айтқандарын тыңдаймыз,
жағдайды түсіндіреміз. Кешкі уақыттарда түн ортасына

дейін отырып, заңдар жазамыз.
Президенттің қызметі дамылсыз, ұйымдастыруы да, тап-
сырма беруі де, бақылауы да жүйелі. Сол кезде Нұрсұлтан
Әбішұлының төңірегінде жүрген лауазымды қызметкерлер

негізінен ол кісіден жасырақ та, өзімізше ыстық-суықты
көріп, шынығып өскен, әжептәуір дайындығымыз да
баршылық азаматтар болсақ та бірінші басшының қуаты
мен қарым-қабылетіне таң қалатын едік. Қысқасын айт-

қанда – жығылып-сүрініп, шаршап, шалдығып істеген
жұмыстарымызды екі-үш орап, көп нәрсеге бізден бұрын
үлгеріп жүретін.
Президент өзінің жанынан құқықтық, қаржы-эконо-

микалық, саяси-әлеуметтік жүйелерді реформалау ша-
раларын белгілейтін арнайы мемлекеттік комиссиялар
құрып, олардың құрамында жұмыс істеуге тек үкімет,
немесе ресми билік өкілдерін ғана тартумен шектелмей,

көптеген қоғамның әр саласынан ғалымдар, мамандар, са-
рапшыларды қосып, олардың мүмкіндіктерін ортаға салуға
жағдай туғызды. Дүние жүзінің, әлемнің ең озық дамыған

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
елдерінің мемлекеттік тәжірибесін зерттеп, біздің өмірімізге,
мемлекетімізге сәйкес келетін жағымды жақтарын пай-

далануға мән берді. Бізді көп нәрсеге жаңаша қарауға үйрет-
ті, өзі де үйренуден жалықпады. Шет ел мамандарының,
белгілі қаржыгерлер, экономистер, саясаткерлердің біз-
дің елге көптеп келіп, кетіп жүргендерімен кездесіп, мүм-

кіндіктерін байқап, олардың ұсыныс-кеңестерін мемлекет
құру ісіне жаратты. Қазақстаннан тыс жерде, басқа ел-
дерде, әсіресе Ресейде әртүрлі қызметтерде жүрген ұлты
қазақ мамандарды елге шақыртып, олардың білімін тиімді

пайдалану мақсатында қызмет беріп, тұрмыс жағдайларын
шешіп, өз Отанына қызмет етуге, ұлттық мемлекетінің
шаңырағын көтерісуге жұмылдырды.
Тәуелсіздік алғаннан кейін қысқа мерзімде, бірнеше

айдың көлемінде жүзден астам мемлекет Қазақстанмен
дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға келісімге келді.
Президент шұғыл түрде Қазақстанның сыртқы саяса-
тының тұжырымдамасын, әскери доктринасын жария

етті. Ел ішіндегі жаппай реформалар мен кезек күттірмес
мемлекет құру жұмыстарын бір сәтке де кідіртпестен,
дүниежүзілік қоғамдастықтың белсенді мүшесі болып,
басқа елдермен тең терезелі, достық қарым-қатынас орна-

туға екпін беріп, күш салды. Жар құлағы жастыққа тимей,
дүниені кезіп жүріп, дос іздеп, тілектес жинады. Бұрын
«қазақ» деген сөзді естіп көрмеген президенттер, корольдер
біздің Елбасының жарқыраған маңдайын, жарқылдаған

көзін, өтімді сөзін, жасампаздық қайратын, қыран қанаты
қалықтап, желбіреген көк туын көріп, қуатты әнұранына
құлақ түріп, құшағын жайғанда қазақтың мәртебесі көкке
көтерілді.

Президенттің басқа елдерге әрбір сапарының мазмұ-
нының өзі бір емес, бірнеше мақалаға жүк. Қазақтың көк
туын көтеріп жүріп, елін басқалармен тең етті. Бөтендердің
қазаққа деген сенімін тұрақтандырып, соның арқасында ел

экономикасына қысқа мерзімде миллиардтаған инвестиция
ағылды.
Нұрсұлтан Әбішұлының сыртқы саясаттағы көреген-
дігінің әлденеше рет куәсі болдық. Соның бірі – 1992 жылғы

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
БҰҰ-ның Бас Ассамблеясының 47 сессиясында сөйлеген
сөзіндегі Азиядағы өзара сенім шаралары Кеңесі (АӨСШ)

туралы
ұсынысы.
Бастапқы
кезде, әсіресе шетелдік

әріптестер бұл ұсынысқа терең мән бере қоймағаны жасы-
рын емес. Біздің Президент қажымастан, күмәнданбастан,
қобалжымастан осы бағыттағы дипломатиялық ұстанымын
он жыл үзбей жүргізуінің нәтижесінде 2002 жылы Алматыда

Азиядағы 17 мемлекет басшылары негізгі мүше ретінде, ал 5
мемлекет басшылары бақылаушы дәрежесінде қатынасқан
бірінші басқосуы болып, бұл Азия континентіндегі осындай
өзара сенім сипатындағы тұңғыш халықаралық ұйым бо-

лып қалыптасты.
Қазір жүйелі жұмыс жасап, өз дәрежелерінде таным,
сенімге ие болған ТМД, Еуразиялық Экономикалық Одақ,
Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы (ШЫҰ), Кедендік Одақ

біздің Президентіміздің бастамашылдығымен құрылып,
осы ұйымдарға кіретін барлық елдердің ынтымақтастығы
мен бейбіт қарым-қатынасына, игілікті дамуына жұмыс
істеп жүрген ұйымдар.

Қазақстанның ЕҚЫҰ-ға (ОБСЕ) төрағалық етуінің өзі –
біздің еліміздегі экономикалық, саяси реформалардың тиімді
жүргізілуі, жаңа Қазақстанның әлемде танылуы және –
Президентіміздің халықаралық беделінің көрнектілігінің

нәтижесінде шешіліп отырған тарихи көрсеткіш.
* * *
Президент те қаншама айрықша күш, қайрат, қуат иесі
болса да, кәдімгі ет пен сүйектен жаралған адам, пенде.

Бірақ, қанша пенде дегенмен де жәй адам да емес. Оның
жүріс, тұрысы да, сезім түйсігі де бәрімізден өзгешелеу. Ең
негізгі қасиеттері – оның табанды, төзімді мінезі, қандай
қиын жағдайда да саспайтын ұстамдылығы, қалғымас

тапқырлығы мен сарқылмас ерік күші. Бойындағы осы қа-
сиеттерін халық көріп келеді. Осындай билігінің арқасында
талай түйін шешілді, көп қайшылық жойылып, тұйықтан
жол табылды. Осының бір айғағы ретінде Елбасының

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
дағдарыс өршіп тұрған 1997 жылғы Қазақстанның 2030
жылға стратегиялық даму жоспарын жария еткен халыққа

Жолдауының маңызын айтсақ та жеткілікті. Әуел баста
қоғамда да, кейбір сарапшылар да «елге жалақы, зейнетақы
төлей алмай отырғанда қайдағы «гүлденген Қазақстан» ту-
ралы айтуға болады?!» – деген сыңайда күдік болғаны да

рас. Өмір Президенттің ұстанымының мүмкін екендігін
дәлелдеді. Оған үстіміздегі жылдың 29 қаңтарындағы
кезекті Жолдауында баға берілген алғашқы онжылдық
нәтижелері арқау бола алады. 2000-шы жылдан бастап,

дағдарыстан шықтық. Тұрмыс оңала бастады. Соңғы
жылдардағы жаһандық дағдарыс жағдайының өзінде әуел
баста қабылданған әлеуметтік бағдарламалар толық орын-
далып келеді.

Мемлекеттің әлеуеті қуаттанып, өмір сапасы өсіп келеді.
Президенттің мемлекеттік еңбегінің бірден бір мақсаты да
осы көрсеткіштер болса керек.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары тек экономикалық

құлдырау ғана емес, саяси-қоғамдық, рухани, гуманитарлық
салалардағы дағдарыс та адам өміріне өзінің шарпу-
ын тигізді. Қазақтар қанша экономикалық зардап шегіп
жатса да, тәуелсіздік рухына жалғасып, болашақ үмітке

ұмтылып, өмір сүрді. Алайда, басқа ұлттар өкілдері әлі
бұрынғы Одақтың құлағанына сене алмай, кейбіреуі
«қазақ болғанша – өз елімізді табайық» деп, көшіп, кетіп
жатты. Кейбір өңірлерде тіпті сепараттық әрекеттер де бой

көрсетпей қалған жоқ.
Президент өзі бастап, қалың ел, барлық ұлттар өкіл-
дерімен кездесіп, олармен ашық сөйлесіп, жаңа Қазақстан-
ның ұлт саясатының мемлекетте тұратын барлық ұлт

өкілдерінің тең құқықтығын сақтап, ұлтына қарай ешкімді
ешқандай кемсіту болмайтындығын айтып, дамылсыз
кездесулер
өткізіп,

мемлекеттің
ұлтаралық
келісімге
негізделген салиқалы саясатын түсіндіруден жалықпады.

Бұл ұстанымдар 1993, 1995 жылдары қабылданған Консти-
туцияларда да бекітілді. Осы мақсаттардың жүзеге асы-
рылуына оң ықпал ететін Қазақстан халқы Ассамблеясы

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
құрылды. Оның құзыры арнайы заңмен бекітілді. Ел ішіндегі
тыныштық, саяси тұрақтылық, қоғамдық келісім мәселелері

Президент назарынан бір сәтке де қалқада қалған емес.
Президент сондай-ақ ел ішіндегі тыныштық пен түсініс-
тік жағдайын, ең алдымен көршілес елдермен достық, бейбіт
қарым-қатынасқа ұластыруға талпынады. Әсіресе, көршілес

Ресей, Қытай, Өзбек, Қырғыз, Тәжік, Түркмен елдерімен
үздіксіз қарым-қатынас жобасын жүзеге асыруға мүдделі.
Президенттің интеграциялық саясаты да ел мүмкіндігін,
қазақтың еркін өсіп өнуінен туындайды.

* * *
Тәуелсіз мемлекетіміздің айқын көрсеткіші, рәмізі –
мемлекеттік шекара. Бабаларымыз көзінің қарашығындай
қорғап, қасық қанындай қасиеттеп өткен ең асыл мұрасы

карасы болғанымен біздің бүгінгі заманымызға дейін
ресми түрде заңмен бекітіліп, көршілес, шекаралас мем-
лекеттермен арнайы келісіммен хатталып, мойындалып,
халықаралық ұйымдармен танылған мемлекеттік шекара

белгіленген емес.
Нұрсұлтан Әбішұлы осы мәселені ең басымды міндет-
тердің қатарына қойып, жүзеге асыруды қолға алды,
1995 жылдың 11 мамыры кешкі сағат 17:00-ге Президенттің

қабылдауына шақырылдым. Өте жылы қарсы алды.
Жаңадан ұйымдастырылып жатқан Халық бірлігі партия-
сының жағдайын сұрады. Әртүрлі мәселелер жәйін сөз
еттік. Бір кезде:

айтқалы отырмын, – деп әдеттегісінше қадала қарады да
сәл үнсіздіктен кейін әңгімесін жалғастырды.

қуаттандырамыз деп, бұрын-соңды болмаған қанша дүние
жасап жатырмыз. Қасымда жүрсің, ыстық-суықты бірге
көріп келеміз. Мына экономиканың қиындығы болып тұр.
Бәрін қайта жасауға тура келіп тұр. Бұл тығырықтан да

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Осы үш-төрт жылдың ішінде қаншама елмен тереземіз
тең қатынас орнатып келеміз. Бізді ешқашан білмеген,

танымаған елдердің Елшіліктері ашылып жатыр. Өзіміз
қанша Елшілік аштық. Өзің ойлашы – мынау Ресей, Қытай,
Германия, Франция, Америка – қашан бізбен тең сөйлесіп
еді?!

ланып, – Сіз өзіңіз әлемді аралап, қазақты танытып жүрсіз
ғой, – дедім.
Президент енді әңгімені тереңнен қозғады.

бен Солтүстігіміздегі екі алып елмен қатынасқа айрықша
мән берген. Абылай бабамыз да екеуімен бірдей қатынас
жасап, қазақты сақтап қалған ғой. Қазір жаңа заман. Жаңа
жағдай. Мына Қытай қатты дамып келеді. Төраға Цзян

Цзяминмен Москвада Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің
50 жылдығында кездестім. Жақсы әңгімелестік. Елшілікке
республикада көрнекті қызмет істеген, өзіңнің ең сенімді
адамыңды жібер деп отыр.

Әңгіменің төркінін енді түсініп, іштей тіксініп қалдым.
Бірақ сыр бермеуге тырысып, үндемедім.
Президент:

мын, – деп маған «не дейсің?» дегендей сұрау мағынасымен
қарады.

тіпті үш ұйықтасам түсіме кіретін әңгіме емес екен. Оның
үстіне қытай маманы емеспін, тілін оқымадым, білмеймін.

ма, бұл қызмет сенің бұрынғы қызметтеріңнен төмен екен
деп. Бұл – премьердің орынбасарынан кем емес. Бірақ айт-
тым – бітті, – деп отырғаным жоқ. Ықыласыңмен бар. Тіл
білмейтініңді білем. Әрине, білгенге не жетсін. Бірақ, біз

қазір барлық жақты кәсіби дипломаттармен қамтамасыз
ете алмаймыз. Қытай сияқты ірі елдерге саяси, мемлекеттік
қызметтерде өзін көрсеткен, сол елдің Үкіметімен тең
дәрежеде сөйлесе алатын, тәжірибелі адамдар жіберуге

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
мәжбүрміз. Мұндай тәжірибе ежелден бар. Кезінде По-
лянский, Толстиков деген Политбюро мүшелері – бірі

Жапонияға, бірі Қытайға елші болған. Есіңде болсын, егер
Қытайға бара қалсаң – еліміздің, қазақтың мүддесіне
үш ірі жұмыстың жасалуына тікелей өзің қатынасып,
өзің мұрындық боласың. Біріншісі – Қазақстан – Қытай

арасындағы шекаралық толық келісімге қол жеткізу –
міндетіміз. Екіншісі – Қытайдағы қазақтардың сол елдегі
құқы, сол елде өсуі, өркендеуі, Отанына келем дегеніне
жағдай туғызу. Үшіншісі – шекаралық өзендерді тең пайда-

лану жөнінде екі ел арасында келісім қабылдау, – деп алды-
артымды орап тастады. Сәлден соң сөзін жалғастырып:

шақта мұнай туралы да Қытаймен қарым-қатынастың
уақыты келеді, – деп қорытты.
Әрине, Президенттің қазақтың мүддесі деп атаған үш
күрделі мәселесін естігеннен кейін қандай солқылдақтық

болуы мүмкін.
Бұл кездесуді еске алудағы мақсат – Елбасының не
мәселенің болса да терең тамырын ойлайтындығын,
екіншіден, мемлекет басшысының адаммен сөйлесу ше-

берлігін, жоғары мәдениетін, қамқорлығын көрсету, үшін-
шіден, әсіресе, қазақ елінің шекарасының заң жүзінде
тиянақталуындағы Елбасының тарихи еңбегін айту.
Тәуелсіз Қазақстанның жан-жақты көршілермен шека-

расын анықтап, толық қамту – Нұрсұлтан Назарбаевтың
үлесіне тиді. «Тиді» дегенде, ол өздігінен келе қойған жоқ.
Солай боларына салиқалы, дәйекті келіссөз жүргізіп, өз
әріптестері – мемлекет басшыларының көзін жеткізіп, тілін

тауып, мәмлеге келе алғандығын айту маңызды. Ол жұмыс
бүгінгі Қытаймен қарым-қатынастан басталды. Жалпы
Қытай мемлекеті, елі, заңды, қол қойылған құжатты қатты
сыйлайды. Дәстүрлі түрде заң тыңдағыш, заң сыйлағыш

халық. Мәнісін қысқа қайырып, айтар болсақ – Қытай
ежелден өзімен шекаралас 15 мемлекеттің ешқайсысымен

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
шекаралық келісімге қол жеткізуге мүдделі болмаған.
Тіпті Кеңес Одағының дәуірлеп, күшейіп тұрған кезінде

шекаралық келіссөздерді тығырыққа тіреп отырған. Ол
үшін шартты «даулы учаскелер» болды.
Сол тоңды 1995 жылдың қыркүйегінде Нұрсұлтан На-
зарбаев Қытайға ресми сапары кезінде Қытай Төрағасы

Цзян Цзяминмен келіссөзінде жібітті. Келіссөздерге бөгет
болып келген «даулы учаскелерді» екі жақтың мүддесін
сақтай отырып, қарастыратын болдық. Осыдан кейін-ақ
шекара келісімі туралы келіссөздер өз уақытында және

нақты нәтижемен жүргізілді. Қытай Төрағасы 1996 жылдың
4 шілдесінде Қазақстанға тұңғыш сапары кезінде өткен
кездесу кезіндегі қол жеткізген келісімдерді толық қолдап,
Қазақстан-Қытай қатынасын тек қана достық бағытта

дамытатынын айтты. Протоколдан тыс кездесу кезінде:
«Президент мырза, шекара мәселесі ең сезімтал жер. Сіз
мәселені дұрыс қойып жүрсіз. Мен Төраға кезімде осы та-
рихи мәселені бітіріп алайық», – деп ықылас білдірді.

Сонымен, 1997 жылдың қыркүйегінде Алматыда бірінші
қосымша келісімге (келісім көлемі – 1300 бет), 1998 жылы
қазанда Пекинде – екінші қосымша келісімге, ақыры 1999
жылы қарашада Қазақстан-Қытай шекара мәселелерінің

толық реттелуі туралы Коммюникеге Қазақстан Президенті
Нұрсұлтан Назарбаев, КХР Төрағасы Цзян Цзяминь қол
қойып, ғасырлар бойы шешілмей келген Қазақстан-Қытай
арасындағы 1784 шақырым шекара заңдастырылды, Ол

келісімдер екі жақтан да ратификацияланып, БҰҰ-да ма-
құлданды.
Қытай өзімен шекаралас 15 мемлекеттің ішінде Қа-
зақстанмен бірінші болып, толық шекаралық келісімге қол

қойды. Енді барлық карталар сол келісімге сәйкес жасала-
тын болды.
Осыдан кейін – 2005, 2006 жылдары Қазақстан-Ресей
арасындағы 7.500 шақырым шекара заңдастырылды. Бұл

келісімге Ресей жағы да мүдделі емес еді. Оның үстіне
кезінде шекараға байланысты Солженицын, Горбачев тағы
басқа саясаткерлер айтқан арандатқыш пікірлер де Ресей

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
қоғамының кейбір орталарында тілге тиек болып жүргенін
ескерсек, бұл келісімнің тарихи маңызы зор.

Сол сияқты басқа да көршілес елдер – Өзбекстан, Қыр-
ғызстан, Түркмения мемлекеттерімен құрылық шекара
келісімдерінің тарихи маңыздылығын дәлелдеп жатудың
қажеті бола қоймас.

Қазақтың мүддесін қорғайтын осындай тарихи маңызды
нақты іс әрекеттерді жүзеге асырып, шешім қабылдау
бақыты тұңғыш Президентіміз Нұрсұлтан Әбішұлы Назар-
баевтың үлесіне тисе – өзінің еңбегіне қарай, тарихи жеңісі

деп айту әділдік болар.
Ғасырлар бойы Еуразияның кең даласын кезіп, жан
сақтап, ұрпақ сақтау арқылы жерін сақтау үшін жанын
пида еткен қазақтың әлемнің озық елдерімен, өркениетімен

қатынасып, бойын теңестіріп, өркендеуге бет алған қоз-
ғалысы – осы Нұрсұлтан Назарбаев бастаған қазақтың
жаңа дәуірі.
Осы дәуірде қазақ не істей алады, сапасы, мүмкіндігі

қандай болмақ. Біз, ұлтымыз, кім, қандай боламыз, – әрине,
мұның бәрі жалғыз ел бастаушы Президентке ғана емес,
бүкіл ұлтқа, елге сын.
«Егемен Қазақстан»,

Тәуелсіз мемлекет, ерікті еркін ел бола алғанымыздың
арқасында бұрын соңды тарихымызда болмаған, көрмеген
жақсылықтарға бүгінгі ұрпақтың қол жеткізіп отыруы да
ерекше бақыт.

Жаңа тарихымыздың жарқын күндерінің санамызда
қалыптасып, жадымызда қалуы 1991 жылдың 1 желтоқ-
санынан бастау алатынының да өзіндік заңдылығы бар.
Өйткені, бұл күн – халықтың өз жауапкершілігі мен ру-

хани серпілісін сезінген күн болып еді. Ол күндердегі
қоғам қозғалысы мен өзгерістердің қай-қайсын болса да
«тұңғыш» деген анықтауыш «лауазыммен» атасақ қателесе
қоймайтынымыз анық.

Сонымен, 1991 жылдың 1 желтоқсан күні Қазақтың
Тұңғыш Президентін тұңғыш бүкілхалықтық сайлау жо-
лымен таңдап, сайлап, бүкілхалықтық сенім көрсетіп едік.
Кейінгі өмір көрсеткендей, сол сенімнің тамыры терең,

іргетасы мызғымас мықты болғаны да шүкіршілік дегізіп,
болашаққа құлшынысымызды арттыра түседі.
Жиырма жылда қазақ баласы мен Қазақ елін әлем та-
нып, мойындады. Қазақпен санасатын болды. Халқымыз-

дың, мемлекетіміздің өкілеттігін абыроймен дүниенің
төрінде көтеріп жүрген Елбасының күні бүкілхалықтық
мереке болғаны да елдің мәртебесін ерлетіп, еңсесін өр-
летіп жүруі де қазақтың орындалған арманы екені десек

те артық емес.
Осы күнге жетудің өзінде де қаншама асулар мен беле-
стерден өтті халқымыз ...
... Өткен ғасырдың 80-ші, 90-жылдары сол кездегі Ке-

ңес Одағы кеңістігі қайшылыққа, қоғамдық ағыстардың
толқынына толы болды.
Михаил Горбачев билікке келгеннен кейін «қайта құру»
науқаны басталды. Бұрынғы коммунистік партияның

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
орнына және оның қызметінің сыни тұрғыдан сарапталу-
ына айрықша басым берілгендіктен халық әуел бастан ол

идеяны қолдады.
Бірақ, жақсы басталған сөз созбалаңға түсіп, нақты
істердің, немесе нәтижелердің төбесі көрінбей, қоғамда тек
пікірталас өршіп, бұрынғының бәрін жоққа шығарудан аса

алмай, жаңа қадамдар байқалмады. «Қайта құру» саяса-
ты идеядан асып, нақты тиімді әрекеттерге шешіліп кірісе
алмағандықтан оң нәтиже бере қоймады. Партияның
белсенділігін және партияның қоғамдағы рөлін күшейту

туралы әңгіме неғұрлым көп болған сайын, солғұрлым
партияның арасында қожыраушылық пайда болып, өріс
алды. Сыртқы пішіні бір бағытта болғанымен, партияның
ішіндегі наразылық, көп нәрсенің дұрыс жасалмауы, әсіресе

билік тұрғысынан барлық билікті орталықтандыруды
күшейтуге жергілікті ұйымдар іштей наразы болды.
Күнделікті тіршілікке тән ұсақ-түйекке, мысалы вагондар-
дан азық-түлік, құрылыс материалдарын, көмір-отынды

түсіруге дейін Мәскеудегі Орталық Партия комитетінен
нұсқаулар келіп, шаруашылық басшылықтарының ор-
нына партия ұйымдары араласып кетті. Яғни, бұл жалпы
партияның саяси бағытының, мазмұнының өзіне сондай

жаңа келбет берген жоқ, керісінше, оның беделін түсіре ба-
стады. Өйткені, шаруашылық мәселелеріне тікелей жауап
беретін шаруашылық орындары жұмыс істеулерін қойды,
жауапкершіліктен шеттетілді. Олар оның үстіне партия-

дан қойылып жатқан мәселелерді партияның өзіне итеріп
қойып, қандай да кемшіліктер болатын болса, ол партияның
кемшілігі болып шығатын болды. Осы сияқты «қайта құру»
идеясы дұрыс болғанымен, оның ұйымдастыру страте-

гиясы әуел бастан айқындала алмай, негізгі мақсаттары
арнайы тұжырымдамамен бекітілместен көп жағдайда
стихиялы түрде жүргізілді. Мұндай «бастама» партияның
жетекші кадрларын жерден алып, жерге салумен ұштасып

кетті. Горбачевтің өзі айтқан «төс пен балғаның ортасын-
да» партияның басшылық қызметкері, символикалық түрде
«төс» деген яғни жұмысшы табы, «балға», орталық билік, ал

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
ортасында партияның қызметкерлері. «Таяқ жейтін» со-
лар. Жалпы партияның өзінде көп мәселелер тоғытылып,

жиналыс көбейіп кетті де, айтылған мәселелер бәрі сөз
жүзінде қалып, оның орындалуын ұйымдастыруға екпін
берілмей қалды. «Қайта құру» идеясының өзі аяғы осы-
лай сиырқұйымшақтанып, құмға сіңген судай болып, кетіп

жатты. Осындай кезеңде жалпы бүкіл мемлекетті басқару
ісінің әлсірегендігі, мемлекеттік басқару структурасының,
оның құрылымының тиімсіздігі бой алып, соның салда-
рынан бүкіл экономиканың ақсап тұрғандығы көрінді.

Өткен, яғни М.Горбачевке дейінгі мерзімге, бұрын жұмыс
жасаған Леонид Брежнев, Юрий Андропов, Констан-
тин Черненконың кезеңдеріне «тоқырау кезеңі» деген ат
берілді де, сол «тоқырау кезеңін» сынауменен бүкіл қоғам,

партия ұйымдары басшылықтарын, кем-кетіктің барлығын,
«тоқырау кезеңінің» кінәлілерін әшкерелеумен уақыт өтті.
«Тоқырау кезеңінің» лауазымды қызметкерлері негізінен
қызметтен кетсе де барлық кемшіліктерді солардан іздеу

әдетке айналды. Жаңа буын келді, жаңа қызметкерлер
келді. Тек олар өз жұмысын өзіне дейінгі істелген істі жоққа
шығарудан бастауға тырысып, жүрісі өне қоймады. Содан
биліктің беделі кете бастады.

Биліктің жаңа құрылымын табу мақсатында сол кез-
де М.Горбачевтің СОКП Орталық Комитетінің ұсыны-
сымен
мемлекетті

басқарушы
Президент
институты
енгізіліп, КСРО-ның Жоғарғы Кеңесінің жиналысында

М.Горбачевқа сондай лауазым берілді де, Михаил Горба-
чев Кеңес Одағының тұңғыш Президенті болып сайлан-
ды. Осы үрдіс алдымен Ресейде, одан кейін басқа Одақтас
республикалардың барлығында да енгізіле бастады.

1989 жылы 22 маусым күні Қазақстан Компартия-
сы Орталық Комитетінің Пленумы болып, сол Пленум-
да бұдан бұрын бірінші хатшы болған Геннадий Колбин
Мәскеуге қызметке кетуіне байланысты жұмыстан бо-

сатылды да, оның орнына сол кездегі біздің республика
Үкіметін басқарып тұрған Нұрсұлтан Әбішұлы Назарба-
ев Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
хатшысы болып сайланды. Келесі жылы 1990 жылдың
сәуір айында Жоғарғы Кеңес пен Қазақстан Компартия-

сы Орталық Комитетінің шешімі бойынша Қазақстанда
Президент институты енгізіліп, Нұрсұлтан Әбішұлы На-
зарбаев Жоғарғы Кеңесте Қазақстан Республикасының
Түңғыш Президенті болып сайланды. Ол кезде одақтағы

әр түрлі саяси ағыстар, мысалы Мәскеуде болып жатқан
алуан-алуан саяси қайшылықтар, оқиғалардың барлығы
да, әсіресе бізде, Қазақстанда дүмпу беріп тұратын. Ол да
табиғи. Өйткені тікелей байланысымыз өте жіті болды.

Тіпті қазір дербес мемлекет болсақ та, көп жағдайда Ре-
сеймен, Мәскеумен байланысымыз экономикалық, немесе
қорғаныс саласында өзара қарым-қатынасқа мәжбүрлігіміз
жоқ емес. Ал ол кезде біз әлі Кеңес Одағының құрамында

болғандығымызды да ескерген орынды. Ресейде 1991 жылы
бүкілхалықтық сайлау өткізіліп, Борис Николаевич Ельцин
Ресейдің тұңғыш Президенті болып сайланды.
74 жыл жасаған Кеңес Үкіметі және коммунистік пар-

тияның билігі шайқалып, қоғамда сенімсіздік ауаны артты.
1991 жылдың тамыз айында болған Мәскеудегі Орталық
билік өкілдері сол кездегі Кеңес Одағының вице-президенті
Г.Янаев, яғни мемлекеттегі екінші адам бастаған әйгілі «та-

мыз путчі» Коммунистік партияның құлауына әкеліп соқты.
Осыны жедел, әрі орынды пайдаланып, бұрынғы Кеңес
Одағының құрамында болған Балтық жағалауы республи-
калары, Кавказдағы республикалар өздерінің Кеңес Одағы

құрамынан шығатындарын, тәуелсіз мемлекет болатында-
рын жария етті.
1991 жылдың 18-19 тамызындағы «тамыз оқиғасы», «та-
мыз путчі» деген атауларға ие болған оқиға. Біріншіден,

путчті ұйымдастырушылар өздері көздеген мақсатының
ойраны шықты. Екіншіден, олар сол кездегі Коммунистік
партияның билігін тұрақтандырамыз, арттырамыз, Мәс-
кеудегі Орталық билікті күшейтеміз деген ойлары жүзеге

асқан жоқ. Керісінше, Орталық биліктің абыройын түсіріп,
Коммунистік партияны таратуға басты себеп болып,
олардың әрекеті «мемлекеттік төңкеріс» деп танылып,

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
түгелдей жауапқа тартылды. Оның құрамында Генадий
Янаев, сол кездегі Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесінің

Төрағасы Анатолий Лукьянов, басқа Одақтық дәрежедегі
лауазымдық қызметкерлер болған.
1991 жылы «тамыз путчінен» кейін қысқа мерзімде бізде де,
Қазақстанда өте жедел, жинақы түрде Нұрсұлтан Назарба-

ев өзінің толық билігін пайдаланып, кезектен тыс партияның
съезін өткізіп, бұрынғы Коммунистік партияны таратты да,
социалистік партия деген жаңа атауға жүгінді. Бірден көп
партиялылық жарияланды. Ендігі жерде Социалистік пар-

тия бұрынғыдай барлығын басқарып тұрған билік партия-
сы емес, қатардағы партиялардың бірі болып қалды. Осы-
дан кейін ресми мемлекеттік билік партияның қолына емес,
мемлекеттік ресми құзырлы орынның қолына көшті. Бірақ

Президентті Жоғарғы Кеңес сайлағандықтан оның билік
құзыры соған да байланысты болды.
Нұрсұлтан Әбішұлы осы, тағы басқа ішкі, сыртқы
жағдайды ескере отырып, елде бүкілхалықтық сайлау

өткізуге өзі бастамашы болды. Көп ұзамай 1991 жылдың 1
желтоқсанына бүкілхалықтық сайлау жарияланды. Сол
сайлау арқылы Қазақстанның жаңа дәуірге бет алып тұр-
ған кезеңінде халықтың көңіл-күйін, шешімін байқау қажет

болды.
Сайлауға бүкіл халық үлкен ықылас, қолдау көрсетті.
Бүкілхалықтық сайлаудың негізгі мақсаты халықтың
билікке сенімін байқау арқылы елдің ынтымағын, тұтасты-

ғын қамтамасыз етумен бірге, қандай да жаңа реформалар-
ға қолдау алу еді. Сонымен бірге Президент билігінің еш-
кімге тәуелді болмауын, ешқандай мемлекеттік құзырлы
орынға, ешқандай Кеңеске де, ешқандай партияға да, еш-

қандай саясатқа да тәуелді болмай, тек қана халықтың ал-
дында жауапты екендігі туралы анық ұғым қалыптасып,
билік пен халық арасында жаңа қарым-қатынасқа жол
салу еді.

Бұл сайлау – тек сайлау ауқымы мен мәртебесін көтеру
үшін ғана емес, ең алдымен халықтың жаңа санасына,
қоғамның жаңа сапасына бет түзеу арқылы халықтың өз
өкілеттігінің шынайылылығын орнықтырып, билікте де

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
қоғам өмірінде де халықтың белсенділігін, жауапкершілігін
арттыру еді. Бұл – сөз жоқ бұқаралық сананың жаңа саты-

сы, жаңа сапасы болатын.
Аталмыш путчтен соң Коммунистік партия тарағаннан
кейін 1991 жылғы тамыздың аяғындағы Президент Жарлы-
ғыменен жаңа билік құрылымдары құрылып, Қазақстан

Үкіметінің жаңарған құрамы бекітілді. Солардың қатарында
Баспасөз және бұқаралық ақпарат құралдары министрлігі
құрылып, соның тұңғыш министрі болуға Президент осы
мақаланың авторына сенім көрсетіп, Президенттің сайла-

уымен шұғылданатын бірден-бір жетекші министрліктің
біреуін басқару бақытына ие болдым. Сондықтан да ол
сайлаудың барлық мәселесі – дайындығы, сайлау алдында-
ғы үгіт-насихат жұмыстары, сайлаудың өткізілуі, сайлау-

дан кейінгі сайланған Президентті ұлықтау рәсімі сияқты
ауқымды істердің өз дәрежесінде мемлекеттік тұрғыда
өткізілуіне басқа да құзырлы лауазымды қызметкерлермен
бірге жауапты болдық.

мыстармен байланысты болғандықтан, әрине, біздің ми-
нистрліктің сайлауға байланысты жұмысы да, жауапкер-
шілігі де молынан болғаны да табиғи.
Сайлау науқанына Президент лауазымында жүрген,

әрі сайлауға үміткер ретінде қатынасатын Нұрсұлтан
Әбішұлы өзі бас болып, белсене араласты. Әсіресе ерекше
есте қалған оқиғалар – Президенттің қалың елмен, сайлау-
шылармен кездесулері еді.

Сол кездегі Нұрсұлтан Әбішұлының ел алдындағы елді
баурап алатын шын жүректен шығып, көмекейден төгілген
адами шешендік сөздері, көпшіліктің сұрақтарына ұтқыр,
арасында жұмсақ әзіл аралас жауаптары, әр кездесуі қо-

ғаммен жұмыс істеудің тамаша үлгісі, саяси науқан өткізудің
тұтас университетіндей болғаны да көз алдымызда. Сай-
лаушылармен кездесіп, олармен дидарласу, пікір алысу,
сұрақтарына жауап беру мақсатында Президент барлық

облыстарды түгел қамтып, аралап шықты. Елде естен кет-
пес кездесулер өтті.

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Сайлау кезінде кейбір үкімет мүшелері, лауазымды
қызметкерлер Нұрсұлтан Әбішұлымен бірге өңірлерге ба-

рып, кездесулерге қатынасу сеніміне де ие болдық.
Жамбыл, Қарағанды, Жезқазған облыстарына (ол кез-
де Жезқазған облысы бөлек) барғанда арнайы мәдениет
сарайларының

ғимараттарында,
жұмыс
орындарында
халық өкілдерімен жоспарлы кездесулерден тыс кездесу-

лер де халықтың ерекше көңіл күйін, болашаққа сенімін
көрсетті. Сондай кездесулердің бірі – Тараз қаласының
Орталық алаңында театрдағы кездесуден соң жоспар-
сыз өтті. Алаңда мыңдаған адамдар жиналып тұрғанын

көрген Президент автокөлікті тоқтатып, қалың елге қарай
жүрді. Әсіресе, оққағарлар мен қауіпсіздік қызметтерінің
мазасызданғаны да рас. Бәріміз үшін күтпеген бұрылыс
кездесу болды. Мерзім кеш қараңғылығы. Алаңда мінбе

де, микрофон да жоқ. Мұндай кездесу жоспарланбаған.
Нұрсұлтан Әбішұлы топтың ортасына кіріп, әңгімелесіп,
біраздан кейін микрофон жалғанды. Әңгіме бір сағаттан
астам уақытқа созылды. Жиналғандар соңында риза бо-

лып, ұзақ қол соғып, Президентке сәт-сапар тілеп, қимай
қоштасты.
Келесі күні Тараздан ұшып, Жезқазғанға келдік. Жез-
қазғанда да сондай үлкен кездесу болды. Жезқазғаннан

кейін Қарағанды қаласына келдік. Қарағанды, Теміртауда
да Тараздағыдай орасан көп халық қатынасқан үлкен
кездесулер болды. Қай жерде болса да Елбасына деген
халықтың сенімі мен қолдауы өте зор болды.

Сайлау бұрын-соңды болмаған халықтың ықыласын,
сайлауға мүдделілігін, бірлігін көрсетті. Бұл – шын мәнінде
өзінің мазмұны жағынан да, өткізу тәсілі жағынан да жаңа
сайлау еді. Сайлау кезінде балама үміткерлер туралы да

ашық әңгіме айтылып, балама сайлауға ұсынылған не-
месе біреулер ұсынған адамдардың барлығының өздері,
іс басындағы Президент Нұрсұлтан Әбішұлына арқа
сүйеп, «осы тұлғаға үміт артамыз, осы кісіге сенеміз,

болашағымызды сеніп тапсырамыз»,– деп, бүкіл халық, тіпті
оппоненттік көзқарастағы азаматтардың өздері Президент-

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
ті қолдап шықты. Сайлау – ерекше рухани жаңару жағ-
дайын көрсетті. Халықтың шексіз сенімі бүкіл халықты бір

мақсат, бір мүддеге жұмылдырып, сондай алмағайып за-
манда ел басқарар ерінің, көш басқарар көсемінің, сөз айта
алар шешенінің жанына топтаса алды.
Әлі біз Кеңес Одағының құрамындамыз. Біздің негізгі

өнеркәсіп орындарымыз Мәскеумен, Одақтың кәсіпорын-
дарымен тікелей байланысты, өнеркәсіп саласының 93
пайызы түгелдей Мәскеуден басқарылады. Қаржы, банк
мәселесі түгелдей Мәскеудің қолында. Өнеркәсіп орында-

ры тоқырап, өнім төмендеп, тұрмыс нашарлап, Одақ көле-
мінде экономика дағдарысқа ұшырап жатты. Мызғымастай
болған Коммунистік Партия құлап, тарағаннан кейін Одақ-
тың не боларын біле алмаған қалың ел мұндайда тек

сенімді тұлғаға ғана арқа сүйеп, тағдырының болашағын
соған қосарына тоқтады. Нұрсұлтан Назарбаевпен кезде-
сулерге мейлі ол жұмыс орнында, немесе мәжіліс залда-
рында, мәдениет сарайларында, тіпті ашық алаңдарда бол-

сын – ағылған елде есеп жоқ. Сол кездесулерде ерекше бір
ашықтық, айрықша сенімділік, бүкпесіз қолдаушылық, шы-
найы ұйымшылдық болды. Қоғам жаңа кезеңнің қарсаңын
сезінгендей рухани өрлікке, үмітке бет түзеп, еңсесін көтерді.

Егемендік, тәуелсіздік туралы әңгіме қозғалғанымен әлі де
Кеңес Одағынан бөлініп кетеміз бе, кетпейміз бе деген екі
ұшты толғақты ой тиянақтала қоймаған кез. Өйткені, сол
жылдың наурыз айында Кеңес Одағы бойынша референ-

дум өткізіліп, Кеңес Одағының сақталуы қажет пе, қажет
емес пе деген сұраққа Қазақстан сайлаушыларының 80
пайыздан астамы «Кеңес Одағы қажет» деп дауыс берген.
«Кеңес Одағынсыз жағдайымыз қалай болады?» дегендей

дүдәмәл сенімсіздік сананы жайлап тұрған кез. Қазір мы-
салы сол кезде солай болды дегенге таң қалатын адамдар
көп. Өйткені, ол кездегі түгел тіршілік Кеңес Одағымен
тікелей байланысты болды. Одақтың құрамынан шығып

кетсек, қалай күн көреміз деген ой басымырақ болғаны да
шындық.

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Нұрсұлтан Әбішұлы Президенттікке кандидат, үміткер
ретінде барлық өңірлерде ашық толассыз кездесулер өткі-

зіп, республика тарихында болмаған бұқаралық белсен-
ділікке қол жеткізді. Бүкіл халық қатынасты кездесулерге.
Халық ашық – «қайда барамыз?», «не істейміз?», «кім бола-
мыз?», «қандай жолмен, қандай құндылықтармен жүреміз?»

деген бағытта сұрақтарын да төгіп жатты. Тәуелсіздікке бай-
ланысты тың ойлар сол кездесулер үстінде айтылды. Жаңа
экономикалық құрылым, жаңа бағыттар, жолдар, жаңа
қоғам құру мәселелері кездесулердің өзегін құрады. Сон-

да барлық жағдайды түсіндіріп, Нұрсұлтан Әбішұлының
айтқаны: «Біз қалай болған күнде де бізге ешкім бір жапырақ
нанын бөліп бермейді, біз өзіміз нан табуымыз керек деген
ойда, яғни өз күнімізді өзіміз көретін жағдайда болуымыз

керек, біз өз экономикамызды өзіміз жасауымыз керек, бізге
ешкім жасап бермейді. Ол үшін барлық салаларымызды
реформалауымыз қажет, жаңа озық технология әкелуіміз
қажет, бүкіл тіршілігімізді жаңартуға міндеттіміз.

Әрине, ондай жағдайға жету үшін халықтың бірлігі,
ынтымақтастығы керек, қоғамның тыныштығы, түсіністігі
керек. Тек сондай жағдайда экономикалық реформалар
жасауға мүмкіндігіміз болатыны түсінікті болса керек»,–

деп экономикалық реформа қажеттіктерін және сол кез-
де кейінгі болған жаңалықтардың көпшілігінің алғашқы
баспалдақтарын халық назарына жария етті.
1 желтоқсан күні түнгі сағат 24-ке қарай сайлаудың

соңы біліне бастаған кезде-ақ алғашқы ақпараттар бой-
ынша Нұрсұлтан Назарбаевтың жеңісі күмәнсіз болды.
Сайлау біткен кезде 98, яғни 100 пайызға жуық сайлау-
шылар, жалпы сайлаушылар бүкіл халықтың қолдауы бо-

лып, Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев халықтың сенімімен
Қазақстанның Тұңғыш Президенті болып сайланды.
Тұңғыш Бүкілхалықтық Президент сайлауы – біздің
мемлекетіміздің тарихындағы, мемлекет болып құрылып,

тәуелсіздік алардың алдында болған ең тарихи, әрі шешуші
оқиғалардың бірі болды.

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
1991 жылғы 1 желтоқсан күнгі сайлау аяқталғаннан кейін
Нұрсұлтан Әбішұлы бірден Үкімет алдына ұлықтау рәсімін,

ресми қызметке кірісу мәселесін Конституциялық түрде
өткізуді ұйымдастыруға тапсырма берді. Бұл жұмысты
жүргізу Премьердің орынбасары Мырзатай Жолдасбе-
ков басқарған топқа жүктелді. 1991 жылғы 10 желтоқсан –

тұңғыш рет ұлықтау рәсімі болды. Ол туралы баспасөзде
де әлденеше рет жарияланып, айтылды. Сондықтан оған
көп тоқталмай, сол ұлықтау рәсімі кезінде жұрт көзіне
түсіп, көңілінде қалған бір ғана, бір-екі секундтық қас-

қағым сәтті айтпай кете алмаспын. Өйткені, сол қас-қағым
сәт бүкіл қазақты құлаудан құтқарып қалғандай болғаны
да шындық. Сондай-ақ ол сәтті өз көзімен көрген әр адам
өз сезімін айтуға да құқылы.

Сол кездегі Қазақстан Республикасының Туы сахнаға
шығарылып, Нұрсұлтан Әбішұлы елге, Ту алдында тізе
бүгіп, Туға ізеттігін жасап, Туды сүйіп, Конституцияға
қолын қойып, мемлекетке адал қызмет ететініне тұңғыш

рет Ант берді. Жаңғырған ұлттық сана жаңа дәстүрге жол
ашты.
Осы кезде оқыс, ешкім күтпеген, көзімен көрген
адамның жүрегін дір еткізген бір көрініс болды. Оны кей-

біреулер байқамай да қалды. Нұрсұлтан Назарбаев Ант
беріп, өзі орнына отырған кезде сахнаның артындағы
желдің ықпалымен флагштокқа шаншылып тұрған сол
кездегі Қазақстан Республикасының Туы құлай бергенде

соны байқап қалып, орнынан атып тұрып, Туды құлатпай
ұстап қалды. Бұл – ғажап көрініс болды. Егер соны әдейі
ұйымдастырсаң солай шықпас еді. Біз бәріміз, әсіресе
ұлықтау бағдарламасына жауапты адамдар, Ту құлап бара

жатқан кезде, «жүрегіміз өкшемізге» түсті. Өйткені, біз
залдың бірінші қатарында отырып, көріп отырмыз. Мына
жағдай сахнада, сілтідей тыныштық, қолдан келер шара
жоқ... ...Ол туралы кезінде Мырзатай Жолдасбеков, Сауыт-

бек Әбдірахманов (ол кезде Үкімет аппаратының жауапты
қызметкері болатын) жазды. Сахнадағы жүріс-тұрыстың
бәріне
Сауытбек

Әбдірахманов
жауапты
қызметкер

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
ретінде бекітілген. Сондықтан оның бәрін тәптіштеп айтып
жатудың қажеті жоқ. Осы күнге дейін таң қалатыным –

артында тұрған Тудың құлап бара жатқанын Президент
қалай сезіп қалған?! Өзінің сезімтал сергек табиғатынан,
әрі жинақы, ширақ, спортпен шұғылданып жүргенінің
арқасы болған болу керек. Жел үбімен құлап бара жатқан

Туды құлатпай, бір қолымен Туды діңінен ұстап қалып,
оны орнына қойған кезде зал қол соғып жіберді. Сонда біз
бәріміз ішімізден «Туымыз жығылмайды екен, қазақтың
туын Нұрсұлтан Назарбаев көтереді екен» деп ырымдадық,

көкірегімізге сенім ұялады ... Осы сәт менің үнемі көз ал-
дымда, есімде. Шүкір, халық сеніп тапсырған ұлт Туын
Нұрсұлтан Әбішұлы төмендетпей, өрлікпен, ерлікпен кө-
теріп-ақ келеді.

Міне, осындай, кейде бір ғажайып күтпеген оқиғалар,
адамның сана сезіміне символикалық әсер ететін оқиғалар
да болады.
1991 жылдың 1 желтоқсан күні Қазақстанда өткен тұңғыш

бүкілхалықтық сайлау – шын мәнінде, жаңа дәуірдің жаңа
жаршысы, бастамашысы болды.
Сайлау – Қазақстан халқының орасан бірлігін, тұтас-
тығын, ынтымақтастығын көрсетті. Елдің еңсесі көтерілді.

Қоғамда жаңа қатынас, жаңа дүниетаным, болашаққа де-
ген сенім қалыптаса бастады. Халық өз тағдырын, өзінің
даму, өркендеу жолын өзі таңдай алатынына көзі жетті.
Сайлау – жаңа өмірдің, жаңа тарихтың беташар парағы

болды.
Сайлау – ұлтымыздың, халқымыздың ресми түрде ер-
кін, тәуелсіз мемлекет құра алатынына халықтың сенімін
туғызды.

Ұлықтау (инаугурация) өткеннен бір жұмадан соң Тұң-
ғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың ұсынысымен
және өзінің белсенді түрде қатынасуымен Қазақ ССР-і
Жоғарғы Кеңесі депутаттарынан арнайы жұмыс тобы

құрылып, оны әйгілі заңгер Сұлтан Сартаев басқарып,
құрамында – Салық Зиманов, Манаш Қозыбаев, Жабай-
хан Әбділдин, Әбіш Кекілбаев, Зинаида Федотова, Шерхан

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Мұртаза, Ғайрат Сапарғалиев сияқты көрнекті тұлғалар
бар, заң жобасын жасады. Сол заң жобасы 15-ші желтоқсан

таңертең жарияланып, екі күн талқылау, пікірталастан өтіп,
нәтижесінде 16-шы желтоқсан күні кешкі сағат он сегізден
аса Заң талқылауы аяқталып, Қазақстан Республикасының
мемлекеттік тәуелсіздігі туралы заң қабылданып, ғасырлар

бойы ата-бабаларымыз армандап, талай ұрпақ жолында
құрбан болған Ел Тәуелсіздігімізді жария еттік.
Міне, сол кездегі біздің мемлекеттік тәуелсіздігімізге
бет түзеген ірі оқиғаның бастамасы – осы 1991 жылдың

1 желтоқсанында өткен тұңғыш Президенттің тұңғыш
бүкілхалықтық сайлауы еді. Сондықтан да, бұл күннің
еліміздің тарихындағы орны бөлек.
Тұңғыш рет бүкілхалықтық сайлау нәтижесі бойын-

ша Қазақ Елі Тұңғыш Президентін сайлады. Жаңа дәстүр
жарыққа келіп, Тұңғыш Президент күні бүкілхалықтық
мереке болып, тұрмысымызға енді.
«Егемен Қазақстан»,

Таяуда ғана елімізде ересен оқиға болып өтті:
Қазақстан халқы кезектен тыс президенттік сайлауда Ел-
басы Нұрсұлтан Назарбаевқа мемлекет тізгінін алдағы
бес жылға ұстатты. Тұңғыш Президентке сайлауға қаты-

сушылардың 95,55 пайызы қолдау білдірді. Бұл – ерекше
сенім, бөлекше құрмет. Бұл – біздің ұлттық санамыздың
салтанаты, баршамыз бағындырған биіктік.
Бұл биікке біз қалай қол жеткіздік?

Танымал қайраткер, белгілі қаламгер Қуаныш Сұлтанов
өз мақаласында осы жайында кеңінен ой толғайды.
Кеңес Одағы ыдырап, одақтық билік құ­ла­ған­нан кейін
бүкіл кеңістікті дағдарыс жай­ла­ды. Одан Қазақстан да шет

қала алмады. Өйт­кені, барлық мемлекеттік құрылымдар
одақтық биліктің қолында болды. Қаржы, басқа сала­
лық министрліктер де солай болды. Қазақ­стан­дағы өнер-
кәсіп өнімдерін шығаратын кәсіп­орындар түгелдей Одақ

көлеміндегі басқа рес­пуб­ликалардағы зауыт, фабрикалар-
мен бай­ла­нысты жүйеде болды. Олар бірінсіз бірі өнімді
толық шығара алмайтын, бір-біріне тәуелді болатын.
Өндіріс тоқтады. Не тұтыныс тауары жоқ, не қаржы жоқ.

Ақша құнсызданып, инфляция ше­гіне жетті. Елді жаппай
жұмыс­сыз­дық жайлады.
Міне, осындай күйреу жағдайында Тұңғыш Президент

Жаңа Қазақстан мем­ле­кеті­нің негізін қалыптас­тырып,
іргетасын қа­лап, қабырғасын тұрғызу ісін қолына алып, өзі­
не зор жауапкершілік артты. Елімізде орнық­қан көп ұлттың,
көп діннің басын біріктіріп, татулық орнатып, қоғамдық

келісімге келтіріп, тәуелсіз мемлекет мүддесіне жұмылдыра
білді. Президент өзі бастап, мемлекеттік аппа­рат­ты, дүние
жүзіндегі ежелгі қуатты мемлекеттер тәжіри­белерін
зерттеп, олардан біздің жас мем­ле­кетіміздің құрылысына

қажет деген тұс­тарын жи­нақтатты. Көптеген мемле­кет­
тердің конс­ти­туциялары сарапталды. Жедел түрде жа­ңа
экономикалық жүйені қалыптастыруға қажы­май, талмай

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
еңбектенді. Еуропа мемлекет­тері­нің, атап айтқанда, Герма-
ния, Франция, Анг­лия, АҚШ, Түркия, Азия-Тынық мұхит

өңі­рін­дегі Сингапур, Малайзия, Корея, Жапония, Қы­тай
елдерінде на­рық­тың еркін эко­но­миканы халық тұрмысына
ен­гізу, тағы басқа ел­дерде мүлік меншіктік қа­ты­нас­тардың
заң­дық негізін жасау тәжірибелері, ерекшеліктері мұқият

зерттелді, біздің елімізге, тұр­мысымызға сәй­кес келеді деген
ережелері та­разы басына салынып, сынаққа түсті.
Бұрын меншік атаулы 100 пайыз тек қана мем­лекет мо-
нополиясында болғаны белгілі. Нұр­сұлтан Назарбаевтың

бастамасымен осы негізгі әлеуметтік мәселеге түбегейлі
реформа жүргізілді. Жеке адамдардың меншіктік құқық­
тығы заңдастырылып, өмірге енгізілді. Бұл са­на­ның, дүние-
танымның өзгеруіне зор ықпалын тигізді. Қазақстан

бұрынғы тарихымызда бол­маған тұңғыш ұлттық теңгесін
ай­на­лымға енгізіп, тұрақтандырды. Еркін экономикалық
жүйе қалыптасты.
Президент алғашқы жылдары жас мемлекеті­міздің туын

көтеріп, оны әлем­ге таныта жүріп, ең дамыған елдер­дің на-
зарын елімізге аударып, шетелдік инвестиция тартумен
тікелей шұғыл­дан­ды. Олардың біздің елде нәтижелі жұ­мыс
істеуіне заңдық база жасалып, жағ­дай туғы­зылды. Сондай

ашық саясаттың арқасында Кеңес Одағы тұсындағы орта­
лық билікке, Мәс­кеуге бағыныш­ты болған кәсіпорындар
қысқа мерзімде түгелдей жаңа технологиялармен жаб­
дық­талып, модернизация бағдарламасы жүзеге асыры­

лып, өндіріс тауарларының экс­порт­тық мүмкіндігіне екпін
берілді. Елі­міз­дің жер асты қазба бай­лық­тарына тұңғыш рет
өзіміз қо­жа­лық ететін болдық. Мәселен, Қазақстанда мұ­
най өндіріле баста­ға­ны­на 100 жылдан асса да оның игілігін

қазақ көрген жоқ еді. Осы­дан 20 жыл бұрынғы Атырау,
Ақ­тау, Жаңаөзен, Орал, Ақтөбе, Қы­зыл­орда қалалары­
ның жағдайы мен бүгінгі келбеті жер мен көк­тей. Бұрын-
соңды болмаған тұрғын үйлер, ауруханалар, қонақ үйлер,

мәдениет, спорт кешендері, оқу орындары, тағы басқа
әлеуметтік нысандар бой көтерді.

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Мұнай саласында еңбек ететіндердің құра­мын­да қазақ
жұмысшыларының үлес салмағы еселеп өсіп, мыңдаған

адамдар мұнай өнімінің ықпалымен әлеуметтік тұр­мысын
жақсартты. Мұнайдан түскен табыс Ұлттық қорға жи­
нақ­та­лып, бүкіл елдің эко­номикасына қызмет етуде. 2007
жылдың со­ңында басталған жаһандық қаржы дағ­да­рыс­ы­

ның алғаш­қы дауылында Қазақстан осы қор­дың арқа­сын­
да қатты соқ­қы­ға ұшырамай, өзі­нің бұрынғы жоспар­лаған
әлеуметтік бағ­дар­ламасын жүзеге асырумен алға жылжып
келеді. Осы қорды тиімді пайдалану және дағ­дарысқа қарсы

бағ­дар­ламаны жүзеге асыру­дың нәти­же­сінде елімізде жап-
пай жұмыссыздыққа жол берілген жоқ. Зейнетақы, көп
балалы аналарға, нәрес­те­лердің тууына байланысты, тағы
басқа да әлеуметтік төлем­дер жыл сайын 25-30 пайызға

көтеріліп келеді. Сондай-ақ мемлекеттік бюджеттен қар­жы­
ла­на­тын әлеуметтік салалар ахуалын қуат­тандыру да жыл
сайын шамамен 30 пайызға өсуде. Мектеп, балабақша, ау-
рухана құрылыс­тарын салу жоспары да орындалуда. Пре-

зидент өз Жол­дауында жария еткендей, халық тұр­мысы
мен әл-ауқатын жақсарту бағдарламасы ойдағыдай жүзеге
асырылатынына негіз де жеткілікті, сенім де тұрақты.
Бұрын өзінің сыртқы саясаты болмаған Қа­зақ­стан

Н.Назарбаевтың жүргізіп отырған әлем елдерімен тату, өза-
ра сыйластық қарым-қаты­на­сының нәтижесінде тәуелсіз-
дік жыл­дары ғасырлар бойы мүмкін болмаған жаңа рухани,
саяси, экономикалық биікке көтеріле алды. Дүние жүзіндегі

ең дамыған елдермен тереземіз тең дәрежеде сөйлесе
алатын болдық. Осы­дан 20 жыл бұрын Қазақстанның
қайда екенін білмейтін елдердің басшылары Қазақстан
Президентімен санасып, сөзіне құлақ асатын, құр­метпен

сыйлайтын болды. Оның мысалы да, көрінісі де, дәлелі де
жеткілікті. 2010 жылғы Қазақстанның ЕҚЫҰ-ға төрағалығы
мен сол жылдың 1-2 желтоқсанында Астанада өткен Сам­
митке 68 мемлекет және үкімет басшы­лары, 7 халық­ара­

лық беделді ұйым­дар­ бас­шы­лары қа­ты­насып, Астана Дек­
ла­ра­ция­сын қабылдаға­нын айтсақ та жеткілікті.

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Тарихымызда тұңғыш рет бабалардан қал­ған ұлан-
байтақ жері­міз­дің бар­лық көр­шілес мемлекеттермен шека-

ра­сы екі жақты келісімдермен бекітіліп, заңдастырылды. Ол
құжаттар БҰҰ-да мақұлданды. Бұл Президентіміздің тари-
хи жеңісі бол­ды. Қазақ өз тағдырын өзі шешетін еркіндік,
жа­сампаздық дәрежеге жетті.

Н.Назарбаев еліміздің сан-салалы өмірінде кешенді
реформалар жүр­гізді. Тиімді реформалар нә­тижесінде
«Қазақстандық жол» қалып­тас­ты. Әлеуметтік тұр­мыс
жақсара бастады. Қазақ­стан қысқа мерзімде эко­номи­ка­лық

дағдарыстан шы­ғып, өрке­ниет­тің өркендеу, өсу жо­лы­на
түс­ті. Елде адамдардың орташа табысы осы жылдарда он-
он екі есеге артты. Адам басына шақ­қанда ІЖӨ 700 АҚШ
дол­ла­ры­нан 9000 долларға дейін өсті. Қазір әрбір отба­сын­

да автокөлік болуы айрықша байлық емес, тұрмыстың күн­
делікті қажет­ті­лігіне айналды. Екі мил­лионға жуық адам
өз таңдауы бойынша орта және ша­ғын кәсіпкер­лікпен шұ­
ғылданып, ел эко­но­мика­сы­ның көтерілуіне үлес қосуда.

Жаңа Астана құрылысы Қа­зақ­стан эко­но­микасына жаңа
дем, жаңа қуат берді. Астана сәу­леті мен тіршілігі барлық
облыс орта­лық­тары мен қалаларға, аудан орталықтарына
оң ықпалын тигізді. Ұлттың жаңа мәдениеті бой көрсетті.

Бұрын Қазақстаннан санаулы ғана адам шет елдерге
барып оқитын шектеулі мүмкіндік бола­т­ын және ол бүкіл
республика үшін керемет оқиға саналатын. Бүгіндері жыл
сайын әлемнің ең дамы­ған елдерінде қазақ балаларының

оқуы әдеттегі жағдайға айналды. Жыл сайын 20 мыңға
жуық жастарымыз шет елдерде білім алады. Қазақстан
халқының
ынтымағы

артты.
Ұлт­ара­лық,
дінаралық,
қоғамдық келісім өмір салтына айналып, ел бірлігі барлық

жетістіктің қайнар көзі болды. Дағдарыстан шыққаннан
соң, әсіресе, 2000 жылдан бері он жыл көлемінде білім
беру, денсау­лық сақтау, мәдениет, тағы басқа әлеу­меттік
салаларда көптеген мемлекеттік бағ­дарламалар жүзеге

асырылды. 750 мектеп, 480 аурухана, жүздеген мәдениет
нысан­дары, мың­даған шақырым жолдар салынып, ел
игілігіне қызмет етуде.

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Міне, еліміздің өркендеу жолындағы осын­дай жарқын
табыстары мен жетістіктері елдің еңсесін көтеріп, өмірге

құштарлығын күшей­тті. Бұл – бәрі болды, толды, кемшілік
жоқ деген сөз емес. Шешілмеген түйіндер мен қиын­дықтар,
кемшіліктер мен проблемалар толып жатыр. Оларды еңсеру
жолдарына Президент өзінің жыл сайынғы халыққа Жол-

дауында екпін беруде. Бұл – мемлекет өмірінің табиғи ты-
нысы.
Жиырма жылда Қазақ жерінің, қазақ ұлты­ның рухы
өрлеп, санасы, дүние­таны­мы, кескін-келбеті де, сапа-

сы да, қуат күші де өркендеп, өзгерді. Қазақ өсті. Қазақ
жасықтықтан бой жинап, әлемге ашық көз, білім сауаты-
мен, әлемдік құбылыстарды түсінетін дәрежеде қарайтын
болды. Осы­ның бәрі ең алдымен, тәуелсіз­дік­тің арқа­сы.

Тәуелсіз мемлекеттіліктің жемісі. Тәуел­сіздіктің қадір-қа-
сиетін дұрыс бағалап, соны ұлт мүддесінде тұрақтандыру,
нығайта білудің нәтижесі.
Тәуелсіздік – біз үшін ешқандай бағамен өл­шенбейтін

қасиетті ұғым. Ол – біздің сана­мыз. Сондықтан да мем-
лекеттік тәуел­сіздігіміз, оның қауіпсіздігі санамызға ұлт-
тық идея болып қалып­тасты деп тұжырымдауға толық
негізіміз бар. Тәуелсіздіктің бізге оңай­лықпен келмегенін

біз ешқашан ұмытпауға тиіспіз. Ол үшін тәуелсіздіктің қар-
саңындағы жағдайымызды еске түсірудің де артықшы­лығы
бола қоймас.
* * *

1991 жылдың желтоқсан айы дүниені дүр сілкіндіріп,
алып империя ыдырап, оның құра­мында болған он бес ел
өз тәуел­сіздіктерін жариялап, жас мемлекеттер шаңырақ
көтерді. Балтық жағалауындағы Литва, Латвия, Эстония

бұдан ертерек Кеңес Одағы құрамынан шы­ға­тындығын
жария етіп, Одақ тігісін сетінетіп еді. Желтоқсанның 8-і
күні Ресей, Украина, Белоруссия бас­шылары 1922 жылғы
одақтық келісімнің өз өкілеттігін жой­ған­дығы туралы

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
Сол жылғы желтоқсанның 16-сы күні Қазақ КСР Жо­
ғарғы Кеңесі «Қазақстан Рес­пуб­ли­касы­ның мемлекеттік

тәуел­сіз­дігі ту­ра­лы» Заң қабылдады. Сол күн біз­дің жас
мем­лекеті­міздің дүниеге келіп, өзінің мемлекеттік туын
кө­терген қасиетті күні болып тарих­қа жазылды. Қазақ
тарихы­ның жаңа дәуірі басталды…

* * *
…Әрине, өз алдына тәуелсіз мемлекет болу­ды арман
етпейтін ұлт жоқ. Оған адамзат тарихын айтпағанның
өзінде, тек бұрын­ғы Кеңес Одағының кеңіс­ті­гін­дегі ұлттар

мен елдік құрылымдар қа­та­рын­да өз ата-баба­лары­мыз­дың
тағдыры мен тари­хы­на көз жүгіртсек те жеткілікті.
Қазақ елінің Ресей құрамына қосылуы – ХVІІІ ғасырдың
орта шенінен, атап айтқанда, 1731 жылы Ресей патшасының

қазақтың батыс өңіріне арнайы елші жіберуінен басталады.
Академик Салық Зиманов өзінің «ХVІІІ ғасы­р­дың соңы және
ХІХ ғасырдың бірінші жар­ты­сындағы Қазақстандағы саяси
құрылыс» деген еңбегінде патша өкіметінің отаршылдық

саяса­ты­ның қазақ жеріне ендеуін төмендегідей тұ­жы­
рымдайды: «Патша өкіметінің отаршылдық саясаты бірден
және ашық түрде басып алу жо­лымен емес, негізінен
Қазақ елін орыс мем­ле­кетінің ықпалына бейімдеу арқылы

жүргі­зіл­ді. Патша өкіметінің қолында күш те, жергілікті
билік өкілдерін сатып алу мүмкіндігі де болды. Қазақ жері
мен Ресей арасындағы эко­но­микалық қарым-қатынастың
өсуі патшалық Ресейдің ұлы далаға тереңдеп енуіне зор

мүм­кіндік туғызды» (С.Зиманов. Шығарма­лары­ның толық
жинағы. ІІ том. 120 бет).
Қазақ
хандықтары

солтүстігінде
Ресей,
оңтүстік-
батысында Хиуа, Қоқан, шығысында Қытай әміршілерімен

әртүрлі келіссөздер жүр­гізіп, елі мен жерін сақтау қа-
мында болды. Алайда, алып империялар көп жағдайда өз­
дері­нің әуел баста көрсеткісі келген бейбіт пиғыл­да­рын
ұмытып, көпе-көрнеу зорлық-зомбылық әрекеттерге көшіп,

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
әмірліктерін жүр­гізе бастауы елдің наразылығын туғызып,
әр өңір­де қазақ көтерілістерін өрістетті. Бостан­дық үшін

басын тіккен талай боздақтар қыр­ғын­ға ұшыраса да қазақ
жұртшылығы еш­қа­шан еркіндік санасын жоғалтқан емес.
Қазақтың ең соңғы ханы Кенесары Қасымов бастаған
ұлт-азаттық қозғалысы он жылдан астам орыс патшасының

қазақ жеріндегі отар­шы­л­дық саясатына қарсы күресіп, Хан
Кене 1847 жылы қастандықпен әрі жауыздықпен өлтіріл­
ген­нен кейін, қазақ хандығы жойылып, төртке бөлін­
ген қазақ жері Ресейдің генерал-губер­на­тор­лық­тары­на

телініп, қазақ даласы түгелдей отар­шыл­дық шеңберіне
енгізіліп тынды. Одан кейін қа­зақ даласының әр өңірінде
әр жылдарда әр түрлі көлемде ұлт-азаттық көтерілістер
жиі-жиі билеп төстеуші үстемдікке қарсы шығып, ай-

бат шегіп тұрғанымен, олар тез арада күшпен тұн­шық­
ты­ры­лып, ұйымдастырушылар қуғын-сүр­гінге ұшы­рап,
ешқандай айтарлықтай нәтижеге қол жеткізе алған жоқ.
Бұл мақалада олардың тари­хын, жеңілу себептерін сарап-

тау мүлде көзделмейді. Оның өзі жеке тақырып. Ол көтері­
лістер мен қозғалыс­тар­ды еске алудағы мақ­сатымыз қазақ
халқы қандай ауыр жағдайда жүрсе де ұлттың бостан-
дық сана­сы­нан ажы­ра­маған­дығын, керісінше, ұлттық бос-

тандық, тәуелсіздік, дербестік ұрпақтан ұр­пақ­қа жалғас­
қан көксеген арманы болғанын айту. Сон­дықтан да, әрбір
қазақ азаматы үшін Тәуел­сіздіктің құнды­лығы ешқандай
өлшеммен өл­шен­бейтін қасиетті ұғым екендігі хақ. Яғни,

тәуел­іздік – ұлттың санасында қалыптасқан ұғым. Алайда,
ол ұғым кезінде, белгілі саяси ре­жімнің темір құрсауында
жүргенде кез келген жерде айтыла бермегені де белгілі.
Өйт­кені, ондай ой-пікір айтылған тұста сол кездегі билік

тарапынан соққыға ұшырап оты­ра­тын. Ал, ой, арман, тілек
ретінде қазақтың жүрегінен, сана­сы­нан ешқашан өшкен
емес.
* * *

Жаңа дәуіріміздің ең басты ерекшелігі – қа­зақ жерінде
тәуелсіз мемлекет құрып, оны ор­нық­тырып, ізгілікті ішкі,

Қуаныш Сұлтанов
ЕЛБАСЫ және ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІ
сыртқы саясаты ар­қы­лы ел­дің әлеуметтік жағдайын,
халықтың әл-ау­қа­тын, тұрмысын жақсартуды қалыпт­ас­

ты­рып, әлем­дік озық бәсекеге қабілетті ұлт өсі­ріп, дү­ние­
жүзілік қоғамдастықта лайықты орын­ға ие болуын қам­та­
масыз ету міндеттерін жүзеге асыру.
Мемлекет құру – кез келген ұрпақтың, дәуір­дің, тіпті

бірнеше ғасырлардың үлесіне тие бермейтін тарихи құбы-
лыс. Бұл тұрғыдан қара­ған­да, біздің Ұлы Даланың қойнауы
да толған қазына мен шежіре. Талай жорық, арпалыс,
жасампаз­дық­қа толы кеңістіктің, өркениет өріне ұм­ты­лы­

сы мен талпынысы осынау ендікте мемлекет ша­ңы­рағын
көтеріп, адамзат қоғамының рухани мә­де­ниетіне өзіндік
үлес қосуымен айшықталады.
Жаңа дәуірдегі жаңа мемлекетіміздің Тұң­ғыш Пре-

зиденті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев тәуел­сіздігіміздің
бес жылдығына арналған сал­танатты жиында сөйлеген
сөзінде бұл ту­ралы: «Осыдан 1,5 мың жыл бұрын түркілер
Еу­разияның көптеген мемлекеттері, оның ішінде біз тікелей

мұрагері болған ұлы мемлекет – Түрік қағанатын құрған»,
деп ой қорытады (Н.А.Назарбаев. Избранные речи. Т.ІІІ. 1995-

Елбасы сондай-ақ, Қазақ елінің мемлекеттік дәстүрі мен
ұлтымыздың мемлекеттік идеядан ешқашан үміт үзбе-
гендігіне өзінің «Ғасырлар тоғысында», «Тарих толқынында»,
«Еуразия жү­регінде» атты айтулы еңбектерінде де тарихи