Бастайын Раушанбектің хикаятын,
Баласы Толыбайдың асылзатын.
Тарихын бастан өткен айтып берсем,
Болады қалай теріс насихатым?

«Зер қадірін зергер білер» деген мысал,
Айырмас танымаған сөздің парқын.
Бар екен Шаһарқұла деген қала,
Билеген Шағдат патша бүкіл халқын.

Шағында өз жұртына артық бопты,
Халқына жүргеннен соң үкіматы.
Алпыс мың сексен алты сәргарда бар,
Зорлықшыл, өзі күншіл, пейілі тар.

Бір күні барлық халқын жиып алып,
Сұрапты: – Менен артық елде кім бар?
Жиналып қол астының келді бәрі,
Отырды патша алдында жас пен кәрі.

Белгілі палуан еді жаһан кезген,
Мұртына әсемдікке маржан тізген.
Майданда атқа мініп қарсы тұрса,
Көргендер тұлғасынан жаннан безген.

Бұл айтыпты: – Шағдат хан, сөзім тыңла,
Тыңласаң таңғажайып бар-дүр мұнда.
Есіттім мұсылманда бір патшаны,
Жауабым жалған емес, хилап қылма.

Бір күні дұшман болып қарсы шығар,
Қанеки күн бұрыннан алсақ оны.
Көрген жоқ әскерлерің көптен ұрыс,
Бұл сөзім қалай, тақсыр, болар бұрыс.

Ей, шаһым, көңіліңізге қалай келер,
Дұшманға әскер алып ашсам ұрыс?!
Кеңесін мұның Шағдат ақыл көрді,
Ар-намыс, өз көңіліне мақұл келді.

Қарумен көп әскерін аттандырып,
Шағдат хан айтты мынау нақылды енді.
«Пенде ғып қолын байлап алып кел» деп,
Ақырып, қаһарланып алып демді:

Назбедеуге жабу жаптым.
Тез барыңдар, батырларым,
Ашылмай ма менім бақытым.
Арылдатып тұман басып,

Қонған жерге қарауыл қой,
Қалмаңдар ұйықтап қара басып.
Жаудан қорқып қашып келің,
Өлтіремін дарға асып.

Сен қашпасаң жау қашады,
Қаптай шауып ұмтылсаңдар,
Түрікпендер қалар сасып.
Шағдат хан көп әскерге айтты солай,

Ту ұстап Мейрам батыр жүрді бұлай.
Ақылхан түрікпен елдің ханы еді-ай,
Салдырған салтанатқа неше сарай.
Қызықтың неше түрлі бәрі сонда,

Көрген жан кете алмаушы ед қарай-қарай.
Тағдырдың әрне болса қалауында,
Толыбай сыншы бар ма хабарыңда?
Ат сейіс сыншы болып өткен екен

Бақ-дәулет жасынан-ақ берген екен.
Бар екен Раушан атты жалғыз ұлы,
Толыбай қаза жетіп өлген екен.
Тартпаған әсте Раушан қапалықты,

Жасынан үлкендерден бата алыпты.
Ажарлы, ақылы толық болғаннан соң,
Раушанбек сол себептен атаныпты.
Раушанға жасынан-ақ бақыт берді,

Шағдаттың көп әскері жетіп келді.
Қаласын Ақылханның алды шауып,
Күн бұрын білмей қалды хабар тауып.
Патша деп Раушанбекті байлап алды,

Ханынан Ақылхандай етпей қауіп.
Пенде қып Раушанбекті алып кетті,
Көңіліне қайғы-қасірет салып кетті.
Жол жүріп қызылбастар шабуылдап,

Дұшмандар мұны көріп қалды таңға.
Мейрамға шашу шашып, дүние беріп,
Сыйлық пен әнғам берді барша жанға.
Жалладқа Раушанбекті тапсырыпты,

Бейхабар болмағайсың мұнан депті.
Сол түні Шағдат ұйықтап сарайында
Бірталай таңғажайып түс көріпті.
Түсінде тұман басты жердің жүзін,

Түсірді тақ үстінен ханның өзін.
Тақытынан аударылып жерге түсті,
Көрсеткен құдіретімен Тәңірім күшті.
Жар салып Шағдат қорқып халқын жиды,

Көрген соң ұйықтап жатып жаман түсті.
Ханыңыз қайғыланып көрген түстен,
Сандалып қалтыраумен есі кеткен.
Мирахор жалладтарға хабар айтып,

Патшамыз қандай ақыл табар деген.
Қалмады қол астында жалғыз адам,
Шағдат хан шақырған соң қаһарменен.
Халық келді көріп патша үкіматын,

Білмейді не айтад деп ақиқатын.
Келген соң халық жиналып сарайына,
Айтады түсте көрген хикаятын.

Білмесең тегіс алам бастарыңды.
Мазмұны мұндай болды көрген түсім,
Ұшырды басымдағы бақыт құсым.
«Баяндап бұл түсімді жорыңдар» деп,

Мені бүгін алтын тақтан түсірді.
Үкәмалар, жорып берші бұл қалай?
Алтын тәжім басымдағы ұшырды.

Құлап жаттым ешбір хайла қыла алмай.
Бір мені емес, тау мен тасты көшірді,
Үкәмалар, баян әйла, бұл қалай?
Көп қамалды орнынан жұрт тұра алмай,

Падишаның көрген түсін біле алмай.
Қайран болып ақылынан адасты,
Ешқайсысы түс жоруын біле алмай.
Қалдырмаған шаһардағы адамды,

Өнерімен қанықтырған ғаламды.
Әкімдана сол мыстанның аты еді,
Қысылған соң соған берді хабарды.
Қолдан келсе істейтіні жамандық,

Көріп жүрген халық сонан азарды.
Жасынан мыстан еді Тәңірім атқан,
Патшаға шақырған соң келе жатқан.
Екі көз тостағандай маңлайында,

Астына бір құлағын төсеп жатқан.
Қайқайған ерні түрік, беті тесік,
Шүңірек көз, тісі сойдақ үңгір есік.
Қара жүз, көзі шегір, түсі суық,

Айтқанмен қанша мұнда болмайды есіп.
Жасы бар үш жүз жетпіс кеткен асып,
Өзінде тазалық жоқ малғұн басып.
«Бұл түсті мен табамын, қорықпаңдар» деп,

Патшалық қаһарыңнан қорқам, – депті.
Шағдат хан «Сөйле, – дейді, – қаның кештім»,
Мыстаннан таба алмай тұр басқа ешкім.
Ал сонда мыстан былай сөз сөйлейді:

Халқыңнан көрген түске аласың бас,
Тып-тыныш қол астыңа қыласың қас.

Баянын біле тұрып айтпай болмас.
Құлақ салып сөзімді есіт, бектерім,
Бір ер келіп алар сенен кектерін.
Бұл барғаның басыңа бәле болмасын,

Құп тыңлағыл анаң айтқан гәптерін.
Самал тұрып ұшырыпты бақытыңды,
Түсіріпті астыңдағы тақытыңды.
Бір ер келіп алар несіп тақытыңды,

Қыс қылады сенің көрген жазыңды.
Еш көтермес сенің айтқан назыңды,
Бұл барғаның басыңа бәле болмасын!
Тыңламайды сенің еткен налаңды,

Шулатады қатын менен балаңды.
Быт-шыт қылып бұзар бір ер қалаңды,
Бұл барғаның басыңа бәле болмасын!
Тыңламайды сенің айтқан сөзіңді,

Бұл барғаның басыңа бәле болмасын!
Осылай деп жорып берді анаңыз,
Қандай болар ақырын байқап қараңыз.

Ел көрместі қайдан білдің, анамыз?
Кемпір айтты: – Ашуыңды шақырма,
Үлкендерден көп есіттім нақыл да.
Сайыпқыран бір ер пайда болмақшы,

Асыл заты мұсылманның бегінен.
Өзім білем әкесін оның байқадым,
Пайда болар Раушанбектің белінен.
Емес пайда Раушанбектің келгені,

Келгеннен соң жарар еді өлгені.
Құлақ салып сөзім тыңла, Шағдат хан,
Осылайша бұл мамаңның білгені.
Айтып болды мыстан сөзін тамамы,

Падишаңыз жалладтарға қарады.
Бұл сөзімнің бар демеңіз реуі,
Сіз едіңіз еліміздің тіреуі.
Жалладтар кеп мойнына арқан тартқанда,

Қаһарлансаң тәнде қалмас жанымыз.
Жұртың тегіс, өзің аман тұрғанда,
Бір жаманға келмей қалмас әліміз.

Құлшылықпен өткен өмір тар болар.
Әйел алмай бала қайдан туады,
Құл қып сатсаң басыменен зар болар.
Тағдыр бітпей тәбділ болмас ажалға,

Шайтан кірмей пенде жолдан азар ма?!
Үшбу ақыл падишаға қол келіп,
Сатайын деп алып шықты базарға.
Раушанбекті базарға әкеп салады,

Ешкім алмай, базар тарқап барады.
Берсе Тәңірім қиын емес кісіге,
Қараңыздар себеп болған ісіне.
Жалғыз үйлі түрікпен жігіт бар еді,

Көптен бері бұл шаһардың ішінде.
Бұл келгелі көп жыл өткен елінен,
Байлығының саны асқан шенінен.
Өз жұртына елін іздеп кете алмай,

Ақша менен байлық-дүние тағы көп.
Ешбір дұшман жүрмейді екен маңынан,
Өле кетсе қызылбастың малы деп.
Раушанбекті базар салды тағы да,

Ғаждамбекті душар етті бағына.
Назар салып қарап тұрса Ғаждамбек,
Түрікпендердің ұқсайды екен затына.
Бірте-бірте жақын барды қасына,

Рақымы келді көзден аққан жасына.
«Ойлап тұрсам қайда қалды ағайын?
Дүние иттің жасымнан көрдім талайын.
Көп болғанда бір жылғы пайдам шығар да,

Қазынасынан жеткізер тағы Құдайым.
Елден шығып келіп едім жасымда,
Жалғыздықтың бар қайғысы басымда.
Тіллә беріп мұны сатып алайын,

Жоғары айтып қызықпаңыз жалғанға.
Делдалменен ары-бері саудалап,
Сатып алды оны алты жүз тілләға.
Кешікпестен үйіне алып барады,

Әкелгенін әйелі де қалады.
Ғаждамбектің жалғыз қызы бар еді,
Жасы жетіп балиғатқа кеп еді.
Бір құлы бар, атын сұрсаң – Бабалы,

Әр мінезі баласындай жағады.
Әйелінің аты еді – Күләйім,
Перзентсізден етуші еді уайым.
Раушанбекке қызын қосты некелеп,

Бір перзентті жеткізді деп Құдайым.
Екі жақсы бұйрық болып қосылды-ай,
Кетсе жақсы ақырын беріп тосылмай.
Шанбілден айдап келіп бұл жерге,

Раушанбекті қалдырмайды қасынан.
Талаптары оңғарылып сол жылы,
Екі есе пайда көрді нарқынан.
Раушанбектің өз әкесі Толыбай,

Сыншылығы асқан еді халқынан.
Пайымы бір Раушанбектің кем емес,
Азап шеккен дұшмандардың зарпынан.
Тыңлағанға айтатұғын сөз келді,

Бір жылқының қу басына кез келді.
Қолына алды жатқан аттың қу басын,
Қу сүйектің сынап көрді тұлғасын.
Ол да жүрмей тоқтап тұрды Ғаждамбек,

Қасындағы Раушан жылап тұрғасын.
«Мен елімде жүруші едім алшақтап»,
Аға берді көзден жасы бұршақтап.
«Кім айтады сені тұлпар басы?!» деп,

Түрікпен халқы еріп еді соңына-ай.
Мені соның баласы деп кім айтар?!
Пенде болдым қызылбастың қолында-ай.
Тірілікте сен секілді асыл жоқ,

Бұл уақытта бес тиындық бәсің жоқ.
Сен жатырсың топыраққа қуарып,
Кім айтады сені тұлпар басы деп?
Ғазиз басың жатыр топыраққа оранып,

Кім айтады сені тұлпар басы деп?!
Сенің басың күнге күйіп қуарды,
Дұшман салды біздің басқа бұл зарды.
Бізден басқа көргендерге күмәнді,

Кім айтады сені тұлпар басы деп?!
Алла жазса тағдыр іске нешік-ті,
Менім күнім жылауменен кешіпті.
Раушанбектің жолда жылап тұрғанын

«Басыменен айдап кел мұнда» десіпті.
Басыменен айдап келді Раушанды,
Сұрамаққа көңілі кетті ахуалды.
«Мұның тұлпар екендігін сен қайдан

Білдіңіз?» деп Шағдат хан да сөзге алды.
Раушан айтты: – Мен еліңде болдым зар,
Пенде-дүрмін өзімде жоқ ықтияр.
Мұның тұлпар екендігін білгенім,

Бір тұлпардың жетпіс жерде тынысы.
Сол жетпістің жетеуі бар басында,
Таңлайында жетеуінің бірісі.
Екі құлағында екеуі бар түбінде,

Екеуі бар отыз тістің жігінде.
Екеуінің орны көздің арасы,
Бізден басқа ешкім білмес бұ күнде.
Инанбасаң көрсетейін есепті,

Өз қолымен Шағдат ханға көрсетті.
Шағдат хан сонда тұрып қайран қалды,
Қасына жолдастарын жиып алды.

Бәріне жолдасының ақыл салды.
Уәзірлер айтты: – Тақсыр, біз сынайық,
Үш бөтен жылқы басын алдырайық.
Әкеліп үш баспенен салыстырып,

Зынданға ақымақты салдырайық.
Раушан білген шығар зерек болып,
Сөз шығар айта салған дөрек болып.
Әй, тақсыр, онда бұған тәкіраһ бер,

Ол бастан мұның пормысы бөлек болып.
Шағдат хан бұл кеңесті мақұл көрді,
«Бұл өзі бір табылған ақыл» деді.
Үш жаққа үш адамды жіберісіп,

Көбін жүр өнерменен таныс қылып.
Әлгі бас мына бастан бөтен шықты,
Төртеуін қарап көрсе салыстырып.
Шағдат хан бір нан әкеп бер деп айтты,

Нанымды мынау берген же, – деп айтты.
Шарбақта екі жүз елу назбедеу бар,
Қайсысы соның тұлпар, көр, – деп айтты.

Ішінен оның тұлпар таба алмады.
Ала аяқ бір шағыр мен сұр екеуін,
Ішінен тәуір-ау деп шамалады.
«Қайсысы мұның тұлпар, білдің ба?» деп,

Тұлпарды кім таниды, ми болмаса.
Қолынан басқа атыңның түк келмейді,
Осы бір ала аяқ пен сұр болмаса.

Көрдің бе торы ат мінген дуананы?
Бұл атты сатып алып біз жаратсақ,
Қай жерде бәйге болса сол алады.

Менім жалған емес айтқан бұл сөзім.
Адамзаттың білуші едім сырттанын,
Түйе малдың байқаушы едім жампозын.

Әр патшадан артылып тұр бағым да.
Білгеніңді қалдырмай айт, жарқыным,
Онан басқа не білесің тағы да?

Біз пақырдың кетірдің, тақсыр, тынышын.
Сиыр малды аралап көріп аңласам,
Білуші едім бұқа малдың тынжысын.
Шағдат айтты: – Енді мұны сынайық,

Сыналуға болды бізге ылайық.
Түйе малын тегіс түгел көрсетіп,
Қайсы жампоз тауып берсін сұрайық.
Сыншылықтың қайдан білсін киесін,

Қалдырмастан аралатты түйесін.
Түйе малдың бәрін көріп өтеді,
Ешбіріне қайрылмастан кетеді.
Көк ала бас қоспақ нарша тұр екен,

Бір қос үйдің есігіне жетеді.
Жұлым үйде бір қоспақ тұр байланып,
Екі-үш мәрте көрді Раушан айналып.
«Бұл түйемді таныдың ба, нең бар?» деп,

Көк ала бас қоспақ екен түйесі.
Жүк артқанда алпыс пұттан көтерген,
Артығырақ бір мал екен киесі.
Раушан айтты: – Бекерге ашу қылма, – деп,

Сөз айтайын, құлақ салып тыңла, – деп.
Осы түйең керек болды Шағдатқа,
Берер едің сатсаң қанша пұлға? – деп.

Сұрасаң да айып емес ер құнын.
Сатамын деп ауызыңнан шығаршы,
Әперейін Шағдат ханнан нақ пұлын.

Патшазада, біздің жайды білесің.
Сізге ойланып бес жүз тіллә сұрадым,
Басқалардың мың тілләсы құрысын.

Бес жүз тіллә бұған санап берерсің.
Айтқаныңнан шықпай қалса бұл түйе,
Сонда менен түрлі азапты көресің.
Раушан айтты: – Бұл сөзіңде тұра бер,

Тура қылып бес жүз тіллә санап бер.
Айтқанымнан шықпай қалса бұл түйе,
Сонда маған білгеніңді қыла бер.
Осы сөзге тұрақтатты патшасын,

Тамашаға жиды жұрттың баршасын.
Аяғын да байламаймыз түйенің,
Шын зат болса шығармайды дыбысын.
Есі бүтін ерлер білер есепті,

Таза кісі бұзбайды әр кез несепті.
Мұның жампоз екендігін Шағдатқа
Тар қолтықтан бұрау салып көрсетті.
Раушанбек те арыстандай жүректі,

Арқасынан екі адамға іретті.
Үш-төрт адам сойып алды терісін,
Мен айтайын, тыңла сөздің келісін.
Жалаңаштап терісін алып болғанда

Жаны шықты, шығармады дыбысын.
Жұрттың бәрі мұны көріп таң қалды,
Анық сыншы екендігін аңғарды.
Түйеге де айтқаны рас келді деп,

Менім көңілім осындайды қостайды.
Қандайында сиыр малдың тынжы бар,
Соны маған тауып бер деп қыстайды.
Амалы жоқ аралайды сиырын,

Талай жердің басты таппай қиырын.
Үш күн ұдай қарап жүріп таба алмай,
Жаңа білді сыншылықтың қиынын.
Сыншылыққа қайдан жүріп жетілді,

Басын шайқап көп қамыққан секілді.
Төмен қарап отыр еді өкініп,
Қашатұғын жері де жоқ бекініп.
Өзі қасқа, түсі тарғыл, ақ құйрық,

Тайпақ бастау келді бір бұқа өкіріп.
Келгенімен өз жайына тұрмады,
Кезіккеннен аяқпен жер тырнады.
Бұрып мойынын, қарап көзін алартып,

Кім толықпас келсе басқа дәуірі.
Тұрғандарға «мынаны ұстап сой» деді,
Тап осының тынжы екен деп бауыры.
Ұстап алып бауыздатып сойыпты,

Көріңдер деп қырық нөкер қойыпты.
Ішін жарып ашып көрсе бауырын,
Айтқанындай анық тынжы болыпты.
Шағдат көрді анық тынжы екенін,

Шағдат айтты: – Тағы бір нан әкелің.
Алып келді: – Сен же мынау нанды, – деп,
Атаңа рахмет, білігіңе, пәлі, – деп.
Тағы да айтты Раушанбекке Шағдат хан:

Раушан айтты: – Үш айтқаным келді деп,
Үшеуін де өз көзіңіз көрді, – деп.
Қайта-қайта айтпайын деп өтінді, –
Тақсыр, мені қинамаңыз енді, – деп.

Өнеріңді қол астыма жаяйын.
Енді менім өз басымды сынап бер,
Мен сонан соң саған риза болайын.

Жөніменен айта алмасам емес құп.
Мүсәпірмін ел-жұртымнан айрылған,
Тақсыр, сізді сынамаққа әддім жоқ.

Менім айтқан бұл сөзімді қайтарма.
Раушан айтты: – Көңілің, тақсыр, шат, – дейді,
Бір сөз айтсам көңіліңе түсер дерт, – дейді.
Қайта-қайта айтпаймын деп өтінді,

Сіздей ханның қаһарынан қорқамын.
Не айтсам да ашуланбай көтерің,
Тақсыр, сізді әлдеқашан байқадым.

Шешілмейтін түйіндерді шештің, – деп.
Қайта-қайта қолын беріп ант ішті, –
Не айтсаң да қаныңызды кештім, – деп.

Сенің әкең келген екен Бағдаттан.
Айтпайын-ақ десем дағы қоймайсың,
Өз әкеңіз наубай екен нан жапқан.
Алты атаңыз дегдар болып өтіпті,

Бақыттары өздерімен кетіпті.
Айтатұғын сөзім келді өзіңе,
Қисық болса саларсыңыз тезіңе.
Нәсілсіздік, бұзықтығың, Шағдат хан,

Шисіз үйдей көрініп тұр көзіме.
Дәм бұйырып, тұзын таттым осы елден,
Бізге Тәңірім жазған шығар әзелден.
Дәл сен өзің ұғылы емессің патшаның,

Таудай көңілін Шағдат ханның құлатты.
«Мені кімнен туып едің, анам?» деп,
Шешесінен көп алдында сұрапты.
Шағдат хан тұр Раушанбекке қаһар қып,

Кемпір отыр сөйлей алмай дағдарып.
Пенде болған Раушанбекті көрген соң,
Қартаң кемпір сөйлеп жатыр аңғарып.

Перзент тумай көзден ақты бұлағым.
Көзден жасым араласты қан болып,
Кетіп кейде дүние жүзі тар болып.
Ішкен ірің, жеген желім секілді,

Кеші-күндіз бір перзентке зар болып.
Жылап жүрдім көзден жасым тия алмай,
Ақырымның не боларын біле алмай.
Перзент үшін екінші әйел алуға

Өтірік айтпан өлерімнің шағында-ай.
Бір нан жапқыш наубайымыз бар еді
Патшамыздың таққа мінген уағында-ай.
Нанын жауып наубай жүрді, пұл тауып,

Бағдаттан көшіп келген жер ауып.
Көп ауырып бір күн өлді бейшара,
Бәріміз де жатамыз ғой жер қауып.
Шешең менен өзің қалдың соңында,

Балам, менім қалып өстің қолымда.
Ата-анаңнан жетім қалдың жасырақ,
Қолыма алып бала еттім асырап.
Үш жасыңнан бауырыма салған соң,

Өз баламнан көрдім сені жақсырақ.
Жігіт болдың бір күндері нұрланып,
Патшам өлді ажал торға шырмалып.
Патшамыздың орнындағы бала деп,

Өлмейтұғын себеп болар кеселге.
Бұл баланың айтқаны рас, шырағым,
Мұның сөзін жалған деме бекерге.
Мен қолыңда ана болдым неше жыл,

Раушан бұл білесің шарбақтағы қызыл гүл.
Мен шынымды айтып бердім жасырмай,
Ендігісін, Шағдат балам, өзің біл.
Шағдат хан бұл арада қалды қайран,

Басыңды «нан бер» дедің шайқаңқырап.
Тақ мініп, халық билеген патша болсаң,
Емес пе нан бер деуің ұятырақ?!
Түйенің жампозын да сынап бердім,

Оным да қате болмай көзбен көрдің.
Онда бір шапан кигіз дей алмадың,
Дұрыс па нан бер деуі сіздей ердің?!

Аралап қарап жүріп мыңнан-саннан.
Онда бір ат мінгізсең көп бола ма,
Бергіздің бір күлше нан тағы маған.
Мұнан соң асылыңды шамаладым,

Ауызыңа наннан басқа нәрсе алмадың.
Нанның бір зары өткен жері бар-ау,
Осының нәсілінде деп ойладым.
Шағдат хан, осы менім білген жерім,

Өзіңде ықтиярың, Шағдат, сенің.
Шағдат хан сонда жаллад жидырыпты,
Өзінің зұлымдығын білдіріпті.
«Соларды көрген көзің осы ғой» деп,

Раушанның екі көзін ойдырыпты.
Айрылды екі көзден Раушанбек,
О баста ауызын бағып жүрмеді тек.
«Жолығар басқа бәле тілден» деген,

«Залымдық қылды Шағдат» деп шуласып.
Ғаждамбек Раушанбекті жаны ашып,
Жетелеп алып шықты жіп ұстасып.
Екеуі жіп ұстасып үйге келді,

Бұлардың ахуалын Күләй көрді.
«Сорлылар, қандай бәле кез болды» деп,
Ақанай екеуінен сұрай берді.
Ғаждамбек айтып берді бастан-аяқ,

Деген бар «саяқ жүрсең жерсің таяқ».
Зар жылады Ақанай:

Екі көзін ойыпты
Рақымсыз дұшман, бетпақ-ай.
Дұшманға қор қып қойғанша
Неге алмайсың, Жаппар-ай?!

Екі бірдей қамқорым
Елін іздеп бармаса,

Дұшманнан кегін алмаса,
Ішінде кетер арманы-ай.
Сыр білдірмей жүре берсең болмай ма,
Елің қайда, ат сынайсың, бейшара-ай.

Әр нәрсенің білуші едің жобасын,
Шағдат ханның білген жоқ па ең шамасын?
Жүре бермей мүсәпірлік халіңмен,
Неге керек сынап Шағдат түйесін?!

Тынжыны алып қай ауруды емдеуші ең,
Не табар ең сынағанда сиырын?!
Мұнан кемдік ойлап тұрсам өтпеген,
Алла ісіне көп деген ғой жетпеген.

Сыналмаса сиырдың құрысын тұқымы,
Сәлау-мәлік неге қырып кетпеген?!
Оңалмайды әруақ басып аттаған,
Жақсы болмас жамандап ерді даттаған.

Қайғы-қасірет басыңыздан асыпты,
Кәусар көңілің тасқа тиіп жасыпты.
Көңілі қатты, адамзатқа рақымсыз,
Қорықпай нағып жамандадың пасықты?!

Не әйлайын, ойдырыпсың екі бірдей көзіңді,
Зағыпырандай сарғайтыпсың жүзіңді.
Көп қайғыны тірілей-ақ көрсетіп,
Қор қылыпты Жаппарекем өзіңді.

Аманыңда елге қашып кетіңдер,
Мұнда келіп басың қосқан асылсың.
Сыншылығың тиді сенің басыңа,
Рақым етсін көзден аққан жасыңа.

Аманыңда елге қашып жетіңдер,
Әгар өлсең ешкім келмес қасыңа.
Ақанай дер: – Өзім бақты қарамын,
Тағдыр іске нендей шара қыламын.

Осылай деп бейшаралар еңіресті,
Өкінгенмен өткен қайтып келмес-ті.
«Мал мен жанды Бабалыққа тапсырып,
Түрікпен елге қашайық», – деп кеңесті.

Шыдамады Шағдат салған азарға,
Тез қашпаса кездеседі ажалға.
Раушанбекті Ғаждам қолдан жетелеп,
Ат алмаққа алып келді базарға.

Ғаждам жүрді Раушанбекті жетелеп,
Қандай малды душар қылар Құдайым.
Раушан айтты Ғаждамбекке: – Қам жеме,
Жүйрік атты дүбірінен де сынаймын.

Қандай малды Ием душар етеді,
Базар келіп аралап жүр екеуі.
Қолда аса, жалбыр торы ат астында,
«Аллаһу!» деп бір диуана өтеді.

«Шақыр, – деді, – диуананы, – Раушанбек,
Нәсіп болып саудалайық соны» деп.
Ғаждам айтты: – Әй, диуана, тұра тұр,
Сөз айтамын, құлақ салып мойның бұр.

Сатамысың астыңдағы торы атты,
Біз көрейік, біразырақ сабыр қыл.
Диуана айтты: – Теріс емес сөздерің,
Мүшелерін байқап көрсін көздерің.

Осылай деп көрсетіп жатыр торы атты,
Тұла бойын Раушан сипап сынапты.

Сатылмайды болса онан кем, – дейді.
Кемге сұрап әурелемей өзімді,
Ұнатпасаң басқа жылқы көр, – дейді.
Бұлар айтты: – Артық сұрап пұлдама,

Айтқаныңнан сегіз тілләң кем болды,
Беремісің елу екі тілләға?
Диуана айтты «көп айтпадың терісті»,
Бұл саудаға бермекші болып келісті.

«Береке!» деп бір-біріне қол ұрып,
Ақшаларын қалтасынан берісті.
Раушан айтты: – Бізге келді ат, – дейді,
Біз ғаріпке болды Тәңірім жақ, – дейді.

Қырық күндік дайын қылды жем-шөпті,
Таса жерден соқты мықтап түнекті.
Қырық күн бағып, жем мен шөпке семіртіп,
Раушанбекті түнде апарып көрсетті.

Жоңышқамен, жеммен жақсы семірттің,
Енді қырық күн жаратсаң келер бабына.
Кім есітер мен бейшара наласын,

Терін алып, суын шайқап, таң асыр,
Ұшқан құс та көре алмайды шамасын.
Ғаждам, тыңла менім айтқан сөзімді,
Қор қылды ғой дұшман ойып көзімді.

Қара торының түрін тапсаң суытып,
Шаңың түгіл, таба алмайды ізіңді.
Ғаждамбек айтқан сөзді ұғып алды,
Егерлеп, жабу жауып мініп алды.

Торыны көрді Раушан назар салып,
Ғам жерін сылап-сипап көңілі налып.
Алыпсың мұның терін қалдырмастан,
Оңғарсын талабыңды Жаппар Халық.

Ақылсыз сөзге нанбас жан, – деп айтты.
Шағдаттың жеті қабат қорғаны бар,
Торыны сол дуалға сал, – деп айтты.
Ені бар әрқайсының жеті кезден,

Салдырған Шағдат атын сынамаққа,
Қарғытар қандай адам жаннан безген.
Торыны салып сына сол дуалға,
Жаратқан жәрдем берсін нашар малға.

Қорғаннан, дуал түгіл, қарғып өтер,
Тұлпардың арызы жетсе Бір уа Барға.
Ғаждамбек айтқан сөзді ұғып алды,
Көңіліне махкам етіп бұл қиялды.

Қорғанға тура салып қамшы басты,
Атылып сонда тұлпар аспанға ұшты.
Қорғаннан жеті қабат қарғып өтіп,
Қырық аршын ар жағына асып түсті.

Ғаждамбек көңілі тасып қайтып келді,
Торының қарғығанын айтып келді.
Тұлпардың маңлайынан сипап тұрып,
Раушанбек Ғаждамбекке сөз сөйледі.

Менде көз жоқ, сізде көз бар, Ғаждамбек,
Кетермісің алып менім өзімді?
Дұшман сатып, алды менім пұлымды,
Көзімді ойып, солдырып тұр гүлімді.

Менде көз жоқ, сізде көз бар, Ғаждамбек,
Қалай дейсің менім айтқан сөзімді?
Ғаждам айтты: – Көңілің сенсе атыңа,
Мен алдына, сен мінерсің артыма.

Алып сені түрікпен елге жөнейін,
Сені тастап жалғыз не күн көрейін.
Алла жазса тағдырдан кім құтылар,
Сізбен бірге мен ғам өлсем өлейін.

Кім көреді жүрегімнің парасын,
Қабыл етсін біздей ғаріп наласын.
Мінгесумен шығып кетіп дұшманнан,
Көрер күндер бар ма Үргеніш қаласын?!

Дұшмандардан аман-есен құтылып,
Ағайынды көретұғын күн бар ма?!
Өз елінен еріп келген Бабалы,
Дұшман салды көңілімізге сәнаны.

Кішкентайдан баламдай боп өсіп ең,
Қош-есен бол біз көргенше, Бабалы.
Анаңыздай болып еді Күләйім,
Бір перзентті бермеді оған Құдайым.

Ақанайдың алдында жоқ інісі мен ағасы,
Дұшман салған көңілінде көп қапасы.
Қасы менен қабағына қарай жүр,
Қысылғанда Алла болсын панасы.

Бұл қаладан тұз-несібем үзілді,
Қан аралас көзден жасым тізілді.
Әрне етсе Жаратқанның өзінде,
Мал мен жанды, Бабалым, саған тапсырдым.

Мен кеткен соң ойлап істе ісіңді,
Ақанай мен Күләйімді тапсырдым.
Мұнда тұрсам қызыл гүлім солар ма,
Мейманамыз ақыр бір күн толар ма.

Біздерден де бір ер перзент болар ма,
Әрне бәрін, балам, саған тапсырдым.
Раушанбек пенен Ғаждамбек
Жүрмек болды қамданып.

Жүреміз кімге алданып?
Алдымда тұрған аға жоқ,
Туысқан, жегжат және жоқ,
Әлдекім кетер малданып.

Мұны естіп Ақанай,
Жылады ол да зарланып:

Мен сорлыны қолға алып.
Алдымда тұрған аға жоқ,
Жыламайын мен нағып,
Көкежан, сізден соң қалып.

Тәбділі бізге тағдырдың
Осылай болды, ылаж жоқ,
Қасіретпенен қорланып.
Неғылайын жүрме деп,

Жазғанын Хақтың көріңдер.
Дұшманда қалдық зар жылап,
Көрерміз не күн біз ғаріп.
Тапсырдым Хаққа аманат,

Болмасын жолда жаманат.
Түрікпенге сіздер барғанша
Сақтасын пірлер саламат.
Қабыл ет деп ниетімді,

Дұшпан салған қорлыққа не әйлайын.
Сіз кеткен соң белді бекем байлайын,
Атажаным, жар-жолдасым, аман бол.
Мен жүріппін үшбу жолда бейқарар,

Әрне етсе Жаратқанның еркі бар.
Көп кешігіп енді жолдан қалмаңдар,
Көреміз бе, көрмейміз бе, алған жар?
Амандасып көп жылады Бабалы,

Лажы жоқ, жылай-жылай қалады.
Шағдат ханның бұлар жүрген жұртында,
Бұл уақытта елін таппақ құлқында.
Дұшман келсе кіргізбеске қалаға,

Қарауыл бар, күзетіп тұр сыртында.
Ел табуға бұлар бетін түзеткен,
Азар көріп жүрегіне мұз өткен.
Дұшман келсе кіргізбеске шаһарға,

Екеуара мінгесті.
«Хабарсыз қалсын дұшмандар,
Жылдамырақ жүр» десті.
Ғаждамбек айтты Раушанға:

Рұқсат сұрап қал, – десті.
Раушан айтты Ғаждамға:

Тәуекел етіп Аллаға,
Қарғытайық, кел, – дейді.
Ақымақ адам өртенгенмен,
Хақтың оты сөнбейді.

Осыны айтып екеуі,
Кейін қайтты шегініп.
Біраз жерге барған соң,
Атының басын туралап

Қарсы қарап салған соң,
Атуға мылтық жарамай,
Бас қамын қып қаша алмай,
Бірін-бірі құшақтап

Жығылып қалды тұтылып.
Тұлпардан туған жануар
Дарбазаның басынан
Оқтай болып атылды.

Желе шауып жөнелді.
Артымнан қуып келер деп,
Әсте уайым қылмады.
Қамалап тұрған қарауыл,

«Пері ме екен, жын бе екен,
Япырым-ай, бұл не-дүр екен?»
Жиналып бәрі кеңесіп,
Шағдатқа хабар береді.

Заты басқа демесең,
Артықша сыншы ер еді.
Әкесі оның Толыбай
Хабарымда бар еді.

Көп түрікпеннің бегі еді,
Қапыда қалдық өлтірмей,
Себеппен мұнда кеп еді.
Көзін ойып алған соң,

Ер болса шыдап тұра ма
Намысы менен арына.
Диуана мінген торыны
Мақтағанда нанбап ем.

Сатып алып семіртіп,
Таса жерде жаратып,
Келтірген шығар бабына.
Әгар тұлпар болмаса,

Мирахорлар, қайдасың,
Сұр менен шағырды алып кел,
Қумаққа соның қамына,
Басқа жылқы ере алмас,

Ерлерім, оның шаңына.
Екі батыр сайланып,
Қару-жарақ байланып
Екеуің мініп қуыңдар.

Басын кесіп алып кел
Шағдат сынды ханыңа.
Алып келді мирахор,
Сұр менен ертіп шағырды.

Амалы нешік, қайтармас
Шағдаттың еткен әмірін.
Екеуі де ер еді
«Заманымда ешкімге

Тәубесі кімнің қабыл-ды.
Сұр менен шағыр жануар
Қара терге малынды.
Жетемін деп залымдар

Атқа берді зәбірді.
Үш күн, үш түн өткенше
Еш көрмеді дамылды.
Төртінші күнге жеткенде,

Бұлдыраған сағымды.
Көрген соң қатты қуанып,
Жүректері қабылды.
Қамшы басып қос батыр,

Зор беріп қуып келеді.
Қолға түссе аямайд,
Күштеріне сенеді.
Раушан менен Ғаждамбек,

Жайменен шоқып келеді.
Шындап басын жіберсе,
Көрінбей кетед дерегі.
Халыққа мәлім Раушанбек

Келе жатқан дұшманның
Дүбірінен біледі.
Раушан айтты Ғаждамға:

Артымызда бір дүбір
Келе жатыр жақындап.
Назарың салып байқашы,
Пормасы қандай ат? – деді.

Қашып кетті деген соң,
Бізді қуып келеатқан
Қызылбас шығар тап, – деді.
Ғаждамбек айтты Раушанға:

Артымдағы дүбірді
Назарым салып байқасам,
Реңкі қара, ала аяқ,
Көзі шағыр мал, – деді.

Шағыр ат болса бұл келген,
Торының басын қайтарып,
Астына күннің сал, – деді.

Дұшманды көзі шалыпты,
Торының басын қайтарып,
Астына күннің салыпты.
Астына күннің жөнелді,

Ғаждамбек, Раушан шұбалып.
Шағырды басқа төпелеп,
Әр бұтаға ұрынып,
Омақасып сүрініп,

Демінен түсті су алып.
Онан-мұнан бас қосып,
Әлеумет отыр құралып.
Жалған деме, бұл анық,

Біраз жерге барған соң,
Басын бұрып тұлпардың,
Жолына түсті оралып.
Ғаждамбек атқа «шүу!» деді,

Жібермей басын тым, – деді.
Қамшыны ұрма сіз, – депті,
Қамшы батса жанына,
Алып қашад бұл, – дейді.

Шабуылмен кеш болып,
Қас қарайып күн батты.
Шоқытумен келатыр,
Жібермей басын тым қатты.

Раушанбек сыншы айтулы,
Халыққа мәлім зерегі,
Бір дүбірді сезеді.
Ғаждамға айтып білдіріп,

Келе жатыр жақындап.
Азу тісі сақылдап,
Назарың салып тез қара,

Айтқаным рас, нан, – депті.
Артымдағы дұшманды
Назарым салып байқасам,
Астындағы сұр, – депті.

Астына айдың сал, – дейді.
Ай астына салған соң,
Шаба алмай көзі қамасып,
Әр шұқырға жығылып,

Болдырып аты қалыпты.
Тұрғызып атын алады,
Қамшымен басқа сабады.
Есенде елін таппаққа,

Жолдасын зорға табады.
Тұлпарларын қақпалап,
Еліне кетіп барады.
Бара берсін дұшмандар,

Раушан менен Ғаждамбек,
Соны айтамын манағы,
Дұшмандардан құтылып,
Келді екеуі шағына.

Неше күндей шабылып,
Қара терге малынып,
Астындағы жануар
Келген сонда бабына.

Бір белестен асқанда,
Қуанып көңілі тасқанда,
Құтылдым деп дұшманнан,
Ұрды қамшы санына,

Ашынды жаман желігіп.
Жарауы түскен жануар
Ентікпеді демігіп.
Алып қашты екеуін

Ауыздығын кеміріп,
Бой бермеді тартса да.
Дауылдай борап шаңғытты,
Жүрегі сулап қорқады,

Екі көзі жұмылып,
Атылып тұлпар сайлардан
Қайтпай белі бүгіліп,
Төрт аяғын сермейді,

Сүрінбейді мүдіріп.
Күн-түн ылау жеккенмен
Кемімейді қадамы.
Тыңлағандай ер болса

Үргеніш атты қаланы.
Енді айтайын Үргеніштей қаланы,
Түсінгендер сөзге құлақ салады.
Намаз жұма оқымаққа сол күні

Сол шаһардың жиналыпты адамы.
Намаз оқып шықты бәрі далаға,
Шын жүйріктен айтылмай сөз қала ма.
Бағанағы Раушан мен Ғаждамбек

Тәңірі оңғарса енді табар танысын.
Намаз жұма оқып шыққан халайық
Есітіпті дүрсілдеген шабысын.
Бұл шабысқа қайран болды халайық,

Дүрсілдеген дабысы бар ажайып.
«Ел ме, жау ма, келе жатқан қандай жан,
Биік жерге шығып назар салайық».
Биік жерге шығып назар салады,

Түсінбесе надан сөзді тыңламас.
Толыбайдың баласы еді Раушанбек,
Әкеткелі көп болып ед қызылбас.
Өзі сыншы, бір тұлпарды тапқан-ды,

Бар бәледен Тәңірім өзі сақтар-ды.
Дұшмандардан аман-есен құтылып,
Елін іздеп қашып келе жатқан-ды.

Тартқанменен тоқтамайды шегініп.
Жеті жерге арқан керіп тұрыңдар,
Әр арқанға он адамнан бөлініп.
Бұл сөзімді шын екен деп біліңдер,

Жібек арқан бұғалықты салыңдар.
Жетеуінен тоқтата алмас болсаңдар,
Үстіндегі иесін алып қалыңдар.
Заманында Раушанбек те нар еді,

Толыбайдан есітуім бар еді.
Бар адамдар мақұл көрді бұл істі,
Қарияның бұл айтқаны дұрыс-ты.
Жетпіс адам жеті жерге он-оннан,

Жібек арқан керіп қатар тұрыпты.
Сонда тұлпар келген екен шамаға,
Жолдан шығып қайрылмады шамаға.
Жеті қабат арқанға кеп ұрады,

Тоқталмастан жетіншіге жетеді.
Алып қалды үстіндегі екеуін,
Шығып тұлпар бетіменен кетеді.
Шығып тұлпар кете берді бетімен,

Сыпырылып түсіп қалды көтінен.
Ағайындар жүгіріп келіп тұрғызып,
Құшақтасып көрісті жылап шетінен.
Раушанбектің көзі жоғын білісті,

Үйлеріне енді алып жүрісті.
Ағайыны бәрі келіп табысты,
Бастан-аяқ сұрап білді мәністі.
Бұл екеуі жата берсін құрметпен,

Кеткен тұлпар түзеп алды шабысты.
«Есіл тұлпар қолға түспей кетті-ау» деп,
Атқұмарлар нала болып қалысты.
«Қызылбастан қалай кекті алам» деп,

Раушан әбден сынап алған жерінде.
Сол бетімен ұстатпастан еш жанға,
Барып түсіп кетті қойып теңізге.
Раушанбек пен сөз айтамын Ғаждамнан,

Тірі пенде не көрмейді кезінде.
Бірлік қылды ортасынан туғаны,
Үйбасынан қаражатты жинады.
Шанбілбелдің шатыр салып басынан,

Сарай салып көрсетті халқы құрметті.
Ортасынан Барша сұлу әперіп,
Сондай сыйлық туысқаны көрсетті.
Осыменен бітті Раушан саласы,

Іште қалды Көрұғлыдай баласы.
Екінші сөз Күләйімнен айтамыз,