Баянғали
Әлімжанов
ШЫҒАРМАЛАРЫ ХІ томТуған жер тұнған аңызым
Деректі дүниелер,

Шығармалары: Көп томдық. Б. Әлімжанов. – Көкшетау:
Келешек-2030, 2016.

Т. 11. Туған жер тұнған аңызым: Деректі дүниелер,
естеліктер, лебіздер. – 2016. – 324 б.

Баянғали Әлімжановтың шығармалар жинағының он бірінші
томына әдеби мақалалары, естеліктері мен лебіздері топтастырыл-
ған. Сондай-ақ, бала күнінде туған жерінде, ел аузынан естіген
аңыз әңгімелері, көз көрген ескінің адамдары туралы, өткен заман

мен бүгінгі өмірдің қилы-қилы оқиғалары жайлы қызықты, тар-
тымды жазбалары жинақталған.

ІSBN 978-601-302-125-6 (жалпы)
© Әлімжанов Б., 2016.

Жаналы Қалиев, Сайран Мағзұмов ,Жәнібек Кәрменов, Қайрат
Байбосынов, Еркін Шүкіманов, Жоламан Құжиманов, Иран Тасқа-
ра , Совет Балмұқанов, Әбсалық Салықов , Қажыбай Жахин, Саян
Мұхамедияров және басқа да көптеген дарынды әншілер оның ән-

дерін әрқайсы өзінше әрлендіріп, жаңа қырларын ашып, жаңғырта
жырлап, жұртшылықтың жанына жақсы әсер беріп, алғысқа бө-
ленгені бір бөлек құбылыс. Алтын қордағы асыл дауыстарды жи-
нап, түгендеп, бүгінгі һәм келешек буындарға тыңдатып, таратып

жан – кейіпкер, герой ретінде де ақын-жазушыларды үнемі қызық-
тырып келеді. Мұхтар Әуезов «Абай жолы» эпопеясында Біржан
салдың Абай елінде қонақ болып, ұлы ақынмен сырласып, қанша-
ма асқақ әндерді шырқап, аттанып бара жатқанда жаңа ән шығар-

ғанын, оған Абайдың «Қозыкөш» деп ат бергенін айрықша ілти-
патпен суреттейді. Мұқан Төлебаевтың әйгілі Біржан-Сара опера-
сының өзі неге тұрады! Ал, кезінде жерлесіміз, атақты «Жас қа-
зақ» әнінің авторы Рамазан Елебаев жоғарғы оқу орнына түсерде

емтихандық жұмыс ретінде «Біржан-Сара» деген музыкалық пьеса
жазған екен. Біржан туралы шығармаларда оның бейнесі әр сурет-
кердің дүниетанымына орай әр қырынан бедерленіп, тіпті кейде
қайшылықты, даулы қалыпта көрінеді. Көркем әдебиетте де, сурет,

мүсін өнерінде де солай. Ал, бұның өзі Біржан салдың күрделі,
кесек, терең тұлға екендігін дәлелдей түседі. Сондықтан, өзімізге
ұнамаған дүниенің бәріне үрке қарамай, оның бәрін тарихи Біржан
деп емес, Біржанның сан қырлы көркем бейнесі деп қабылдап, мұ-

қият жинақтап, танып-біліп, түсінуге тырысқанымыз жөн. Асқар
Сүлейменовтың «Адасқақ» повесі, Сәкен Иманасовтың «Айтыс»,
Кеңшілік Мырзабековтың «Біржан сал», «Қоянды жәрмеңкесі»
поэмалары, Досхан Жолжақсынов пен Таласбек Әсемқұловтың

«Біржан сал» көркем фильмі, Ерік Асқаровтың «Біржан сал» дра-
масы, Ғалихан Ахметовтың алты томдық романы, т.б. арғы-бергі,
ірілі-уақты көркем шығармалар Біржан тағдыры, Біржан образы
арқылы аса дарынды өнер адамының күрделі көркем бейнесін жа-

сауға деген қызығушылықты, ізденісті аңғартса керек. Ал, Біржан-
ға арналған өлең-жырлар бір төбе. Қазақтың көрнекті ақындары-

келтіре орындалуы кезінде елеулі мәдени оқиға болды. (Әнді
орындаған – академик Өмірзақ Айтбаев). Сол сияқты, «Қазақ-
фильм» туындысы «Біржан сал» фильмінде де біраз әндері шырқа-
лады. (Әндерді орындаған – әнші Еркін Шүкіманов). Біздің «Паң

Нұрмағамбет» киностудиясы 2010 жылы Степнякта түсірген
«Аран» көркем фильмінде де бас кейіпкердің мұңайған кезде «Те-
міртас» әнін сүйеніш қылып айтатыны бар. (Әнді орындаған –
Баянғали Әлімжанов).

ликада, облыста оқу орындары, көшелер бар. Тарап кеткен совхоз
да болған. Тіпті, осы Еңбекшілдер ауданына атын беру де көптен
сөз болып келеді. Бұл әңгіменің өзіміз көрген-білген тарихы бы-
лай: 1990 жылдары Еңбекшілдер деген (дұрысы – еңбекшілер) әрі

жазылуы қате, әрі кеңестік саясаттың солақай, мағынасыз атауы-
ның (бұл аудан еңбекшілер ауданы болғанда, басқа аудандар неме-
не, жалқаулар немесе билеушілер, қанаушылар ауданы ма?!) ор-
нына бұл ауданға Біржан сал атын беру мәселесі көтеріле бастады.

Бұл жөнінде әртүрлі деңгейде айтылып, республикалық, облыс-
тық, аудандық газеттерде ел азаматтарының, ішінде мен де бар-
мын, мақалалары жариялана бастады. 1995 жылы біздің ауданға
президент Нұрсұлтан Назарбаев келді. Ол кісі Әбсәлам қажының

мешітіне кіріп шыққан соң, Біржан салдың басына барып, құран
оқытты. Зират басында ардақты ел ақсақалдары ауданымызға Бір-
жан сал атын беру жөніндегі ұсыныстарын айтты. «Ұсыныңыздар,
қолдаймыз!» деді елбасы. Содан кейін қағаздары дайындалып, әй-

тіп-бүйтіп жүргенде он шақты жыл өтіп кетті. Ақыры, Еңбекшіл-
дер ауданына Біржан сал атын беру жөнінде Ақмола облыстық
мәслихаты шешім қабылдап, республикалық ономастика комис-
сиясы қаулы шығарып, енді үкіметтің бекітуіне жіберген кезде,

елді мекендерге жеке тарихи тұлғалардың есімін беруді тоқтату
туралы концепция шықты да, бұл мәселе тағы шешілмей қала бер-
ді. Облыстық мәслихат шешімі ол концепцияға дейін шыққандық-
тан, заңды күшіне енуі керек қой деген уәжімізге ешкім де құлақ

аспады. Алайда, елдің тілегімен, елбасының қолдауымен қабыл-
данған шешім түбінде оңынан бір оралар деп ойлаймыз. Оған қа-
рамастан, халық арасында біздің аудан Біржан елі атанып кеткелі
қай заман!

тауында, Баянжүрек деген жерде Біржан мен Сара осы жерде ай-
тысқан деп ескерткіш тас қойылды. Біржан атам барған, Сарамен
айтысқан жерге барып, сол тойдағы айтыста Сараның қазіргі за-
мандағы дарынды сіңлілері шымкенттік Әселхан Қалыбекова, тал-

дықорғандық Қаныша Райысовалармен айтысып, Сара атындағы
бас жүлдені жеңіп алғаныма шүкіршілік қыламын.

пе, әйтеуір біреулер оның ауруына диагноз қойып, медицина тер-
минімен атапты. Қазір неше түрлі ғажаптар шығып жатыр ғой,
әйтпесе бір ғасырдан астам уақыт бұрын өмірден озған адамға
диагноз қою қандай қисынға сыяды? Чезаре Ломброзоның атақты

«Гениальность и умопомешательство» деген кітабында өте талант-
ты адамдардың әпенделіктері, ақылға сыя бермейтін ерекше мінез-
құлықтары мен қылықтары, психикалық ауытқулары туралы айты-
лады. Оның айрықша талант пен (гениальность) ақыл-естің ауыт-

қу, шалықтауы бірге жүреді деген пікірін ақиқат деп қабылдамасақ
та, жаны бар сөз екендігін жоққа шығара алмаймыз.
Алпыс бір мүшеліме келгенімде,
Құдайым берді науқас ғаріп басқа! – дейді Біржан.

Ел кездім кертөбелмен арықтатып,
Жақсыға сөз сөйледім анықтатып,
Алпыс бір мүшеліме келгенімде
Біржанды қойғаның ба шалықтатып?! – дейді тағы да.

Кейде алпыс үш мүшеліме келгенімде деп айтылып та, жазы-
лып та жүр. Бұл ақынның алпыс үш жасында қайтыс болғанына
дәлдеп айтылса керек. Әйтпесе, қазақта алпыс үш деген мүшел жас
жоқ, алпыс бір мүшел екені әмбеге аян. Ал, ақынның осынау жан

сырынан шалықтау дертіне шалдыққаны және оны құдайдың бер-
гені деп бойсұнғаны, арман-мұңы айдан анық көрініп тұрған жоқ
па? Бұрынғы Кеңес дәуірінде қалыптасқан ұғым бойынша, оны
әлеуметтік әділетсіздіктің құрбаны болды, озбыр үстем тап өкілде-

рі таяқпен басына ұрып, ауруға шалдықтырды, солардың зорлы-
ғына күйінгеннен зарлап өтті деп жазды. Тіпті, оның бауырлары
Ержан мен Нұржанды Біржанға сырқат деп жала жауып, байлап-
матап, қорлықта ұстаған қатыгез, құбыжық етіп көрсетуге дейін

киізден тұтас өлең шумақтарын да алған. Соның нәтижесінде жа-
ңа, соны жырлар тудырған. Бұндай жағдай шешендік сөздерде де
бар. Ірі-ірі шешендер өзінен алдыңғы саңлақтардың сөздерін өз-
гертуі мүмкін. Сонда дәл ақын-жыраулардағы жағдай қайталана-

ды, яғни алдыңғыдан үлгі ала отырып, кейінгі жаңа сөз тудырады.
Араларында бірін-бірі дамыту бар Шалкиіз бен Махамбет қалай
автор болса, шешендер де сондай, яғни олар да автор. Ал,
Б.Адамбаевтың айтып отырғаны бұндай «өзгеру» емес. Ол кісінің

пікірінше, сөздер өзгергенде жаңа сөз тумайды, тек әуелгі нұсқа
«өңделіп», «жамап-жасқалатын» сияқты. Сөйтіп, бұл жерде ше-
шеннің авторлығы мүлде сызылып қалады. Шындығына келгенде,
олай емес, сөзді әуелі айтушы да шешен, оны пайдалана отырып,

жаңа сөз тудырушы да шешен.
Бұның үстіне шешендік сөздердің көп нұсқалылығы мен өзге-
рістерге көп ұшырайтын эпикалық жырлардың көп нұсқалылығын
шатастырмау керек. Эпикалық жырлаудың көп нұсқалылығы сю-

жетке, мазмұнға өзгеріс енуде болса, шешендік сөздердің көп нұс-
қалылығы көбінесе әр адамның атынан айтылуында ғана. Бұның
өзі шешендік сөздердің тұрақтылығының тағы бір дәлелі.
Шешендік сөздерді жеткізушілер кейде түсінік сөзді өз ықтия-

рына қарай бұруы да ықтимал. Бірақ бұл көбінесе түсінік сөзді
ұмытып қалғанда және белгілі бір мақсат (мысалы, өз руын көтер-
мелеу үшін) көздеп айтқанда болады. Негізінде халық өз ортасы-
нан шыққан сөз зергерлерін жоғары бағалап, өз мұрасына жауап-

кершілікпен қараған. Негізін сақтап, өзгертпей айтуға тырысқан.
Бұрмалау білімсіздік деп танылып, ұятқа саналады. Бұған «Қобыз
сарынында» айтылған дәлелдерді оқығанда және ел ішіндегі қарт-
тармен әңгімелескенде көзіміз жетті.

Қазақ шешендік өнері өкілдерінің халық қойған аты – би. Кей
жолдастар осы атаудан мейлінше безіп, «халық шешендері» деген
атауды қолданып келді. Бірақ тарихты өзгерте алмайсың, халық ға-
сырлар бойы сөз өнерінің өкілдерін шешен, би атап келгені ақиқат.

Тіпті атауды ауыстырғаннан билердің сөздерінің мәні өзгере қал-
майды. Одан соң шешенді би деп атау бұқара халықтың шешендігін
сөзге ұсталығын жоққа шығармайды. Өйткені би болу үшін адам-
ның бай-кедейлігі кәрі-жасы емес, шешендігі қажет. Сондықтан да

қарапайым халық өкілдері сөз өнерінің арқасында би атана берген.
Демек, біз де оларды өз атымен би деп атауымыз керек.

айтатын сөзін түсіну керек. Басқасы не кіріспе сөз, не оқиғаны
баяндау, яғни шешендік сөздің тарихын баяндау болып табылады.
Әрине, біз бұл арқылы мұраны қайта жасайық, шешендік сөз
бен баяндауды бөлейік дегелі отырғанымыз жоқ. Оқиғаны баяндау

шешендік сөздің құнын арттыра түседі. Ол сөз тек сол оқиғада
өмір сүреді. Біз оны бөліп алып, шешендік сөзді ғана қабылдайтын
болсақ, онымыз мұраға қиянат болар еді. Мәселе мұнда емес, мә-
селе «кейіпкер» мен шешенді айыра білуде, шешеннің сөзін тани

білуде. Яғни, шешендер автор ретінде қаралып (әрине өз сөзінің),
бейнесі айқындалуы керек.
Бұндай пікірге соңғы кезде Б. Адамбаев та өзінің «Қазақ әде-
биеті» газетінде (1974 ж. № 11) жарияланған «Ағайынды өнер»

деген мақаласында қосылды. Аталған мақаласында шешендік сөз-
дерге қатысты біраз мәселелерді қозғайды. Ғалымның өлең, жыр
түрінде келген шешендік сөздерді «өлең, жыр» деп қарайық деген
пікірге айтқан сыны дұрыс. Өлең, жыр түріндегі шешендік сөздер-

ді «өлең, жыр» деп қарау ақиқатқа сай келмейді екен.
Қазақ шешендік сөздері өлеңнің барлық түрімен де, қарасөзбен
де жасалған. Шешендер қарасөзді де келістіріп айта білген, өлең-
детіп, жырмен де сөйлеген. Демек, құрылысына қарап өлең, жыр

мен шешендік сөздің айырмашылығын ақиқат көрсетіп беру мүм-
кін емес. Б. Адамбаев бұрынғы еңбектерінде де, аталған мақала-
сында да шешендік пен ақындықты «егіз өнер», «ағайынды өнер»
деп атайды. Шешендік сөздер мен өлең-жырлардың ұқсас болуы

сондықтан деп түсіндіреді. Бұл дұрыс, жалпы қазақ сөз өнерінің
үлгілері бір-бірімен тығыз байланысты. Ал, бірақ шешендік сөздер
мен өлең-жырлардың өздеріне ғана тән, бір-бірінен айқын ажыра-
тылар белгісі қандай? Қандай принципке, дәлелге сүйеніп, біз мы-

нау үлгі шешендік сөз, мынау өлең-жыр деп кесіп айта аламыз?
Б. Адамбаев шешендік сөздер мазмұн жағынан топтастырылған
дейді. Мазмұн жағынан алғанда да мынау өлең-жырдың, мынау
шешендік сөздердің, мынау шешендік толғаудың, мынау шешен-

дік арнаудың мазмұны дейтіндей меншікті мазмұндары жоқ қой.
Бұл мәселе де шешімін табуға тиісті. Әрине, бұның шешендік дау
сөздерге қатысы жоқ. Қай түрде келсе де дауда айтылған сөздер
анық шешендік сөз болып табылады. Өйткені шешендік сөздің

әуелгі шыққан жері дау, сот ісі. Оның дамуы да соған байланысты.
Ал, шешендік арнау, шешендік толғау делініп жүрген үлгілер ту-

Орхон-Енисей ескерткіштеріндегі түрк беглері – қазақ билері-
нің арғы атасы. Мұндағы бег сөзі г дыбысының й-ге айналу заңды-

(С. Е. Малов. «Памятники древнетюркской письменности»,
1951 ж., 61-бет.)
Ойладым:
Арық бұқаның,

Семіз бұқаның
Артта барын білсе де
Семіз бұқа,
Арық бұқа, деп

Айыра білмес деп,
Осылай ойладым. – деген сөздер,
(«Ертедегі әдебиет нұсқалары», 1967 ж. 46-47 бет) тағы да:
Иуйқа ерікліг топлағалу учуз ерміс

Иінчге ерікліг үзгелі учуз
Иуйқа қалун болсар
Топлағулуқ алп ерміс,
Иінчге йоған болсар,

Узгулук алп ерміс. (С. Е. Малов кітабы, 62-бет)
Жұқаны топтау оңай,
Жіңішкені үзу оңай,
Жұқа қалың болса,

Алып топтайды.
Жіңішке жуан болса,
Алып үзеді, – деген сөздер бұған дәлел бола алады. (48 б.
Ерт. әд. нұс.)

«Күлтегін» ескерткішіндегі мына бір жолдар тіпті таныс.
Түрк будун тоқ
Арық оқ сен
Ачсық, тосық өмез сен

Бір тодсар, ачсық өмез сен. (28-бет)
Түрк халқы тоқсың,
Арық едің сен,
Аштықта тоқтықты түсінбейсің,

Бір тойсаң аштықты түсінбейсің. (29-бет, Ерт. әд. нұсқа)
Ал осы сөздер қазақ халқында:
Аш бала тоқ баламен ойнамайды,
Тоқ бала аш болам деп ойламайды, – деген түрде де айты-

Тастама мені,
Тастама мені, шырағым,
Шуағың түссін,
Шөп болып мейлі, шығамын.

Қабырғаңды қайыстырар қасірет қой мынау! Бірақ, дүниеден
түңілу, лағнет айту ма? Жо-жоқ, өмір деп үздіккен, «бір күндік
сәулеге» зарыққан ғашықтық, шексіз құштарлық қой.
Табыт үнінде тек осы құштарлық қана емес, тірілердің ойына

от тастау да бар:
Өлгеннен сұра дер едім
Тірі жандарға
Өмір дегеннің не екенін.

Өмір дегенге
Тірлікте сірә жетер ме ой,
Жарық сәуледен басқаның бәрі – бекер ғой.
Бекер ғой бәрі,

Бекер ғой бәрі, бөтен ғой,
Өмір дегенің – бір күндік сәуле екен ғой!..
Тамшыдай ғана нұрына, міне, зарықтым,
Өмір осы екен, сырына, міне қанықтым.

Жаса сен мәңгі!..
Жаса сен мәңгі!
Жарық күн!
... Табытпын, табытпын, табытпын...

Оқып отырған сәтте-ақ, көңілің алас ұрып: «Апырмай, өмірдің,
мына жарық күннің қадірін түсінбей жүрдім бе?» деп күдіктенесің,
оның соншалықты ыстық, тәтті екенін жан дүниеңмен сезініп, қа-
дірін ұғынғандай боласың, тірлікке ой жүгіртесің. Ары қарай:

«Жарық сәуледен басқаның бәрі бекер ғой» дейді ақын. Бұл не
сөз? Тағы да сөзбе-сөз, жабайы түсінбей, ақын сырына үңіле қа-
райықшы. Бұл арқылы күн сәулесінен, яғни табиғаттан, табиғи
тірліктен басқаның бәрі бекер деп тұрмаған болар. Жарық, сәуле

дегенге ақын үлкен, терең мағына сыйғызатын тәрізді. Жарық...
Сәуле... Екеуі де жүрекке ыстық сөздер емес пе? «Жарық сәуле»
жарқындық, жақсылық дегенмен мағыналас жатыр. Бұған әсіресе,
«Жетімдер үнін» оқығанда көз жетеді. Әлгінде ақын:

Дерт меңдеген ақын өз жесірінің, өз жетімдерінің халін көз ал-
дына елестетіп, қабырғасы қайыса егілген секілді. Алайда, бұнда
да жеке шаңырақпен шектеліп қалмаған, өзіне тән машығымен мә-
селені жалпы адамдық дәрежеге көтерген.

Жалған да – жалған Жалғанда,
Жесірден мұңлық жан бар ма? –
дегеннен-ақ көз алдыңда шашын жайып жесірлер атаулы тұра қа-
лады.

Ал жетімдер үнінен ақынның өзіне тән азаматтық үні мейлін-
ше айқын естілген.
Біздер жетімдерміз!
Жетімдерміз,

Жетім болып жүріп-ақ жетілгеміз.
Дөңгелек жердің шарын допша қуып,
Мазасын тіршіліктің кетіргеміз.
Мәселені осылайша күллі адамдық жүлгеде қою тек Мұқағали

сынды талантты ақынның ғана қолынан келмек. Бұнда жетім атау-
лыға, әлсіз атаулыға көрсетілген жәбір, әділетсіздікке жаны шыға
шырқыраған ақынның нәзік жүрегі бар, бүкіл жер шарында, бүкіл
адамзат бойында әділет пен ақиқаттың салтанат құруына ұмтылу

бар, тірілерге айтып кеткен өсиеті, азаматтық үні бар.
Поэма – элегияның соңғы бөлімі «Бесік жырында» да мұң, та-
биғат заңына бойсұну көрінеді, бірақ өмірден түңілу жоқ.
Әлди, әлди, ақ пенде,

Тыныштық тауып жат менде.
Өмірді қандай сыйласаң,
Өлімді сондай жат көрме!
Бауырыма мәңгі сақтаған,

Әлди,
Әлди,
Ақ балам...
Әлди...

Әлди...
Әлди-ай!
Өмірге ғашық нар ақын осылай деп үзіліп кетті. «Әлди-ай» –
соңғы сөзіндей, соңғы күрсінісіндей. Бала күннен бесік жырымен,

ана сүтімен қанымызға сіңген қазақтың қасиетті сөзі – «әлди-
әлдиіне» ақын қаншама сезім, қаншама мағына сыйғызған!

қағымдай өте шығар думанды өмірдің мәні неде сонда? Не үшін
өмір сүріп, нені мұрат тұтамыз? Адам баласын мәңгілік толғанды-
рар мәңгілік сұраулар өзінің бүкіл болмысымен, бүкіл жұмбаққа
толы ұлылығымен алдыңнан тағы шығады. Аттап, елемей кете ал-

майсың, ол тек қас наданның ғана қолынан келмек. Тек өз өмірің
емес, жалпы адам баласының, адамзат тағдырының мәні неде? Сан
ғасырлар бойы алға ұмтылып, қараңғылықпен күрескен, сол кү-
рестерде өзінің ардақты ұл-қыздары дүниедегі ең қымбаты – өмі-

рін құрбан етуге дейін барған адамзат мұраты не сонда? Ұлы рево-
люцияларда, кешегі соғыстарда өлімге қасқайып қарсы тұрған
қыршын жастарды алға бастаған не? Тек өзінің ерлігін паш етіп,
адам атын ақтап кету ғана ма екен? Бәрі де, дүниедегі әділ күрес

атаулының бәрі де адамзат бақыты үшін, жарқын болашағы үшін,
жақсылық, әділеттік үшін. Бүгінгі ізгі жүректі адам атаулының
ұмтылары да, тілек-мүддесі де осы.
Қасым айтады ғой:

Ризамын туғаныма адам болып,
Өкінбен қаламын деп бір күн солып.
Адамзат сапарының мейманымыз,
Бір мезет жер бетіне кетер соғып.

Иә, өмір өтеді – ол табиғат, диалектика заңы. Бірақ ұлы сапар –
Адамзат сапары бар, бақытқа, әділетке бет алған сапар. Сол сапар
мәңгі. Ал жеке адам – сол сапардың бір өрісін іске асырушы, атқа-
рушы. Оның өмірдегі белсенді күрескер екендігі айқын. Өзінің бү-

гінгі бақытын ғана місе тұтпай, жаңа жеңістерге алға ұмтылады.
Озық ойлы біздің замандас осындай.
Қасым мен Мұқағали жырын оқығанда сан-сала ойға қалып,
телегей-теңіз сезімге шомыласың, өлгің келмей кетеді, өмір саған

ыстық болып көрінеді, алдыңда ұзақ өмір жолы барын ойлайсың.
Рас, кез келген адамға ақын болуды жазбаған, бірақ әңгіме онда
емес. Мейлі, сен ақын бол, мейлі шопан бол, мейлі шахтер, мейлі
жұмысшы, мейлі ғалым – қай мамандық иесі болсаң да, өзіңнің

адам атыңды ақтауға міндеттісің. Еңбегіңмен де, адамгершілік,
арыңмен де.
Адамзат болашағы үшін, бақыты үшін күреске шақыру жақсы-
лық үшін күрес рухы – гуманистік өнердің табиғатын, бүкіл бол-

лығын дәлелдеген нағыз гуманистік бағытқа қарама-қарсы ізгілік
атаулыға зәрін шашқан сан түрлі бағыттар да жетіп жатыр. Оларға
тән белгі – адам өрлігін, ерлігін, адамдығын аяққа басу, өмірден
безіну, күрестен қашып, бейжайлық, бейшаралықты жырлау. Бұл

ретте сары уайымшылдығымен, қаратүнектігімен айрықша көзге
түсетіні – капитализм елдерінде кең таралған экзистенциализм.
Олар дүниеге өлім позициясынан, көрден қарайды, адам қасие-
тін қор еткен, болашағы бұлдыр қоғамда тұйыққа тірелуден, торы-

ғудан туған тарығуды жырлайды.
Экзистенциализмнің қыр-сырын ашып, оны теріске шығарған
ғылыми еңбектерді айтпағанда, социалистік реализм туындылары-
ның өзі өмірді сүюге шақыратын ерлікке толы рухымен, бүкіл

болмысымен бұл бағытқа қарсы тұр. Алайда, тікелей өмір мен
өлім күресін көтерген шығармалардың бұл бағытпен айтысқа тү-
судегі, оны теріске шығарудағы орны ерекше. Сондай туындылар-
дың қатарынан Қасым мен Мұқағали жыры қастерлі орын алуға

лайықты.
Екі жырды да біз тек өмір туралы, адам туралы толғау деп қана
қарамай, жат көзқарасқа да қарсы соққы десек, бұл жасанды қарсы
қою емес. Бұл көзқарастардың өз табиғатынан, қайшылығынан

туып отыр. Және де осы айтыс-тартыстың зор өмірлік мәні бар.
Бұл – өмір, адам туралы, өмірдің мәні туралы ымыраға келмес көз-
қарас тартысы. Қасым мен Мұқағали поэзия, өнер тілімен, ақын-
дық өр рухпен олардың бас қаруы – адам өледі, сондықтан бәрі

бекер деген пікірін сол өлімнің өзін жырлау арқылы талқандап
отыр. «Иә, мырзалар, сіздер адам туралы былай дейсіздер, ал біз
былай дейміз».
Рас, адам өледі, – дейді олар өрлікпен. Бірақ:

«Өмірге келгенім жоқ бостан-босқа,
Мен қайтіп босқа жасап, босқа өлемін!»
Басқа жауап болуы да мүмкін емес. Өмірде екі-ақ жол бар: не
өмірде мән жоқ деп сары уайымға салынып, азып-тозу, не өр рух-

пен Адам атыңды ақтап жеңіске ұмтылу, жету. Алдыңғысы тұман-
ды теңіз өрінде адастырып, жарға соғар жалған шырақ та, соңғысы
өмірдің жарқын, бақыт жолына, шексіз ерлік көкжиегіне бастар
жарық жұлдыз, Темірқазық.

Қазақтың табиғи шешендігін қадір тұтқан небір зиялы заңғар-
лардың өзі риясыз көңілмен: «Сөйлесе Ғафу сөйлесін!» деп сүйсі-
ніп, таңдай қаға тыңдаушы еді.
«Мұндай да адам болады екен-ау, ә!» деп, бір көргендер бір

жасап қалатын.
Негізі, ақын сөзінің түбін ағын сөзімен байланыстырады ға-
лымдар. Шынында, ағын су, өмірдің ағыны, энергияның ағыны,
ғарыштық ағындар деген қандай қызық әрі киелі ұғымдар!

Ағын суда арамдық болмайды деген атам қазақ!
Шалқар ойларды орайын келтіре, шырайын кіргізе шарықта-
тып, шуақты күлкісі ізгі сезімдерді оятып, кісілік болмысы адам-
ның қашанда адам екендігін еске салып, жанталасқан жалғанда

жан жылуын молынан төгіп, жан-жағын жадыратып жүретін еді
жарықтық!
1992 жылы Кенесары ханның 190 жылдығында Көкшетауда
үлкен жиын, конференция болды. Ғафекең дәл сол кезде Бурабай-

да, Оқжетпес санаторийінде Бәдеш апаймен бірге демалып жатыр
екен. Кенесарының хабары құлағына тиген соң конференцияға
келді. Хан демекші, Кеңес заманында «Басқаның патшалары бәрі
жақсы, біздің хандар қалайша жаман болған?!» деп өлең жазып,

сол үшін біраз дауға қалған Ғафекең, енді тәуелсіз ел болып отыр-
ғанда, қалай үндемей қалсын?!
Конференцияға дайындалып келген небір ығай-сығайлар та-
маша сөйледі.

Бірақ, ең керемет сөзді демалыс үйінен келген Ғафекең айтты:
«Кенесары қазақтың ең соңғы ханы – одан кейін қазақтың жеке
хандығы біржола құлап, отар елге айналған!
Кенесары қазақтың ең бақытсыз ханы – хандығының рақатын

көрмей, азабын тартып өткен!
Кенесары қазақтың ең батыр ханы – басқаны қойып, алып им-
перияның өзімен алысқан! – деп, хан тағдыры мен халық тағдырын
тарата талдап, тереңнен толғай келіп: «Кенесары – халқының азат-

тығы үшін құрбан болған қазақтың ең сүйікті ханы! Әйтпесе, осы
күні қай бастық халық үшін басын беріп жатыр?! – деп, прези-
диумға бір қарап қойып, ағыла берген...
Біржан салдың 160 жылдығына арналған әншілер фестивалін-

де, 1994 жылы Степняк қаласында, Ғафекең тағы да Оқжетпестен
келіп, қазақтың әнші-ақындық, сал-серілік дәстүрі туралы ой ұш-

қындарын жарқырата шашып еді. Даңқты әнші-композитор-
ақындарды әспеттей келіп: «Біржан сал – солардың бәрінің ұстазы,
әкесі!» деп, бір-ақ түйген...
Жезқазғанға бір шығармашылық сапармен барғанымда ақын,

тарих зерттеушісі Қуаныш Ахметов екеумізді ақын ағамыз Сай-
лаухан Нәкенов қонаққа шақырды. Дастархан басында сөзден-сөз
шығып, Сайлаухан аға бір әңгіме айтты.

тағы біраз ақындар бар, бәріміз Көктөбеге барып, думандатып
отырдық. Дастархан басында Ғафекең ағылып, жалғыз өзі сөйледі.
Біраздан соң бір шаруалары болып, ертерек кетіп қалды. Содан
кейін ғана басқалар сөйлей бастады. «Ғафудың алапасы артық

қой!» – деді Мұқағали. Аруағы күшті дегені ғой! – деп, Сәкең бір
сәт үнсіз қалды...
Шынында да, жарықтық Ғафекең қызық адам еді. Ол кісінің
өлеңі де, өмірі де тұнып тұрған поэзия болатын. Поэзиядағы ақын-

дық әлемін біз әлі толық танып, түсіне қойған жоқпыз. Көбіне
ұтымды, тапқыр сөздерін қағып алып жүрміз. Ал арғы иірімдеріне,
ақындық қуат-қайнарына, поэтикалық байлығына, ой-сезім әлемі-
не тереңірек бойлап көрсек, табиғи қазақ жырының тұңғиық сыр-

ларына қаныға түсер едік. Ғафекеңе тән туа бітті төкпелік жазба
поэзияның биік те нәзік әуенімен үйлесіп, жарасым тапқан кезде
өзгеше бір сарын, ерекше бір дүние жаратылатын.
Мен ол кісінің өн бойынан есіп тұратын ежелгі эпостардың,

дала жыраулары мен шешен билерінің, ақпа-төкпе ақындарының
ағыл-тегіл энергетикасын, алаш арыстары мен алыптарының ақыл-
ой қуатын, дәстүр-тағлымын сезінетінмін.
Бірде музейден Гетенің бюстін көргенім бар. Бір жақын ада-

мымды көргендей күйге түстім. Иә, «мұнда да отыр Ғафекең!» –
деп, Жарасқан Әбдірашев әзілдегендей, біздің Ғафекең бір қыры-
нан қарағанда тіпті Гетенің өзіне де ұқсап кететін!
Өмірге ақын болып туған талант нағыз ақын болып өтті!

Пенде ғой кісі
Кей-кейде шенді көздедім,
Болсам деп бірі,
Биікте жүрген өзгенің,

Есімде менің
Сол арманға да жақындап,

Бола да жаздап
Болмай да қалған кездерім!

кездерде, Ғафекеңмен ішкен ащы судың өзі керемет тәтті болып
кететін!

қылмаңдар, жандарым! Өсек қылғанда да маған неғыласыңдар?
Мен қандай жағдайда келсем де, таңғы алтыдан тұрып, жұмысқа
барғанға дейін жазуымды жазамын!
Шынында да өте еңбекқор еді. Жұрт аңыз қылады, Расул Ғам-

затовтың «Менің Дағыстаным» атты кітабын аударғанда, бір сөзін
екі рет жазбай, сызбай, тап-таза қолжазбаны бір-екі аптаның ішін-
де бітіріп алып келгенінде, баспадағылар «Ғафеке, мынауыңыз
шынымен аударма ма, жоқ Ғамзатовтың кітабын жай көшіріп

шықтыңыз ба?!» – деп, таңғалғаннан талып қала жаздаған екен.
Серік Тұрғынбекұлы қызды-қыздымен, көркемдік жағынан Ғафе-
кеңнің аудармасы Ғамзатовтың түпнұсқасынан да күшті деп, қа-
раптан-қарап қызылкеңірдек болып жүреді.

Қасым Аманжолов ауырып жатқанда, жарыққа шығатын кіта-
бы баспа тарапынан біраз өңдеуге, күзеп-түзеуге ұшыраса керек.
Сонда ол кісі Ғафекеңе: «Мейлі, осылай-ақ шыға берсін, қазір
менде хал жоқ, маған ақшасы керек! Бірақ, түпнұсқасын сақтап

қой, кейін кезі келгенде түзетіп шығарарсың!» – деп, тапсырып
кеткен ғой. «Мен Қасымның аманатын орындап, кейін сол кітабын
түзетіп шығардым!» – деп Ғафекеңнің айтқаны есімде. Қасым
Аманжоловпен өте сыйлас, рухани туыс болған Ғафекең ол кісі

ды тартып жібергесін: Дүние неткен жап-жарық! Осындай ма еді
бұрын да! – дейтін! Сөздің сөлі «осындай ма еді бұрын да» деге-
нінде тұр ғой! – деуші еді Ғафекең.
Тағы да Қасымның бір қызық өлеңін келтіретін: Тобылғы торы

сыраны, толқытып ішер күн қайда, тобылғы меңді сұлуды... – деп
кете беретін.
Ғабең, Ғабит Мүсірепов туралы кітабы да шебер жазылған. Ға-
беңнің әңгімелерін де қызық қылып айтушы еді.

тауға тіпті сараң.
Бірақ, Ілияс Омаров туралы бір сөз айтты. «Ұлттың мәйегі бо-
латын адамдар болады, олар ұлтты ұлт қылып ұйытып, ұстап тұра-
ды, ондай адамдар өте сирек, бәлкім бес-алты-ақ адам болады,

мына Ілияс Омаров сондай адам!» деп, өзін сол санаулыларға қос-
пайтынын сездіргендей болып еді Ғабең! – дейді Ғафекең. – Бір
күні Ғабең бір жерге баратын болды, қасында тағы ақсақалдар бар.
Бірақ, көлік жоқ! Жаңадан «Москвич» алған кезім: «Мен апара

қояйын!» – дедім. «Рөлде кім?» – деді Ғабең. «Өзім», – дедім. Ға-
бең үндемей, амалсыздан мінді машинаға. Құлдыраңдатып алып
келдім. Түсе бергенде, «Ғафу, рақмет!» – деді Ғабең шегелеп. «Ға-
бе, сіз туралы кітап жаздым, рақмет айтқан жоқсыз! Өлеңдеріме де

рақмет айтқан жоқсыз! Енді неғып айтып қалдыңыз?» – деп сұра-
дым. «Қорықтым, айналайын!» – деді Ғабең. Содан, көп ұзамай
Бәдеш апаң машинаны сатқызып құтылды, менің шопырлығымнан
шошып!

Қолтаңба бергені де қызық еді. Кітабын ұсынған адамнан аты-
жөнін сұрап алатын да, қолма-қол бір ауыз өлеңді жаза қоятын.
Және шетінен тапқыр өлеңдер! Қол мерген батырлар мылтығын
сілтеп қалса, нұсқағанын қағып түседі дегендей, Ғафекең қаламын

сілтеп қалса, бір қызық шумақ топ ете түсетін. Айтқандайын, ол
кісінің руы да Мерген еді.
Маңғыстауға барған бір сапарымда Жұмасай деген прокурор-
дың үйінде қонақ болдық. Әңгіме-дүкен үстінде Ғафекеңнің кіта-

бын алып келді.
«Айналайын Жұмасай,
Атыңа затың құба сай,
Жомарт жанға ұқсайсың,

рып алдым. Атымды сұрады да, сарт еткізіп жазды да берді. Уақыт
жетпеді, әйтпесе үйде қонақ қылар едік! Енді, Ғафекеңе бере алма-
ған дәмді сіздер келіп татып отырсыздар! О кісіге сәлем айтыңыз-
дар!» – деп, үй иесі аңқылдап жатыр.

Сағат Әшімбаев ағамыз айтып еді: Ғафекең уникум, қайталан-
бас адам ғой. Бір жолы, Жазушылар одағының партия ұйымының
хатшысы болып тұрғанда Совет аудандық партия комитетінен бір
нұсқаушы телефон соғып, бір қағаздарды тез арада дайындап әке-

ліңіз деп талап етеді. Небір дөкей деген партия-совет басшылары
үлкен құрмет көрсетіп жүрген ақын райкомның қатардағы нұс-

мелесіп, кейін толықтырып, дөңгелек үстөл материалдарын жур-
налға жақсылап жарияладық.
Содан, дөңгелек үстөл аяқталған соң, бірінші хатшы аудан орта-
лығындағы бір жаңа, сәулетті тойханада қонақасы берді. Ол тойхана

тек ұлттық тағамдар ғана ішілетін орын екен. Дастарқанда құстың
сүтінен басқаның бәрі бар, бірақ арақ-шарап қойылмаған. Күн ыс-
тық. Күйіп барамыз. Ғафекеңде үн жоқ, ыстық сорпаны сораптап
қояды. Бірінші хатшы ауданның шаруашылық табыстары жөнінде

шабыттана әңгіме айтып отыр. Қаракөл қойы негізінен егіз туады
екен... жүз қойдан жүз он төрт қозы алған қойшыны жұмыстан шы-
ғарып жіберген екен... қозыны туған бойда сойып алған тері шап-
шынай деп аталады екен... алтынмен бағаланады екен... бірақ, бай-

қауымша, бұл сөздер Ғафекеңнің құлағына кіретін емес. Бір кезде
орнынан тұрды да, шығып жүре берді. Тыңдаушылық рөлді Бәдеш
апай алды да, мен ағамыздың артынан жетіп бардым.

ақырын ғана.
Аудандық тұтынушылар одағының төрағасы Мәдіомар деген
кісі болатын, шақыра қойдым. Екеуі күбір-күбір сөйлесіп, ары қа-
рай бір қуыстарға кіріп кетті.

Дастарқан басындағылар ештеңе байқаған жоқ, әңгімелесіп
отыр. Бір кезде Ғафекең кіріп келді. Баяғы Ғафекең!

Көктөбедегі сияқты бір ғаламат ресторан салып, оған жақсы заң
енгізген екенсіңдер. Мен келді деп заңды бұзуға бола ма? А бі-
рақ... Менің тамырым тарылып, жүрегім қаға бастады. Сендер оны
байқамадыңдар. Содан кейін мен мына жаққа барып ұрлық қылып

келдім!
Жұрт тым-тырыс.

мына Мәдіомармен барып, ана жақтан бір стақан коньяк ішіп кел-
дім!
Жұрт не күлерін, не жыларын білмей қалды.

бері райком, райисполком деп жүріп байқамаппын ғой, дүниенің
кереметі потребсоюзда екен ғой!
Қарағым, айналайын Мәдіомардан,
Шығарды-ау қысылғанда бір құмардан,

жырлатады, «Манасты» айтқызады. Кейде менің айтып қалған
сөздеріме күліп алып:

із қалдырып, шашып жүремін ғой! Өй, айналып кетейін, Баяшка,
памитың жақсы екен! – деп, шегімізді қатыратын...
Сол сапарда ақын Ғафу Қайырбековтың атын да, жырларын да
бүкіл елдің өте жақсы білетіндігіне, басшылардың да, халықтың да

алдында атақ-абыройы зор екеніне көзім жетті. «Ана жырын» бү-
кіл халық өз жырындай айтатыны баршаға белгілі ғой, ал ақынның
одан басқа да шығармаларын, кітаптарын әр үйдің төрінен, кезде-
суге келген жұрттың қолынан көріп, риза болдық. Ол кісінің атақ-

даңқын, әсіресе, тапқыр сөздерін, қызық мінезін естіп-біліп, бір
көруге құмар болып жүрген жандар көп кездесті.
Әрине, сөйлей білген ақын тыңдай да білетін, әрдайым айнала-
сындағы адамдарға зер сала қарап, ден қоя тыңдап, аталы сөзді

қағып алатын құймақұлақ еді. Дүрілдетіп жүріп-ақ, көрген-
баққанын, естігенін ұмытпай, қаншама тамаша жолжазбаларды
дереу жазып тастайтын.
Сол сапардан кейін біз бір туғандай болып, бауырласып кет-

тік...
1987 жылы менің анам Бәтима дауасыз дертке шалдықты. Ата-
анама қарау үшін елге көшетін болдық. «Жұлдыз» журналының
ұжымы құрметтеп, жиын өткізіп, бас редактор Бекежан Тілегенов,

жауапты хатшы Ахат Жақсыбаев, Маршал Әбдіхалықов, Софы
Сматаев, Кәрібай Ахметбеков, Ұзақбай Доспамбетов, Жарасқан
Әбдірашев, Төлен Қаупынбаев, Шөмішбай Сариев, Тұрсын Жұр-
тбаев, Тұрсынжан Шапаев сынды ақын-жазушы ағаларымыз жылы

сөздерін айтып, арқамнан қақты. Серік Тұрғынбекұлы ағамыз ма-
ған арнаған бір тамаша өлеңін оқып берді. Тағы да жарықтық Ға-
фекең қызық жасады.
Баян-сапар. Інім Баянғали Әлімжановқа. – деп, өлең оқыды.

«Жұлдыздың» кенжетайы, сүйкімдісі,
Мың күнге азық болған бір күнгі ісі.
Жан-жағын дауылдатқан, дабыл қаққан,
Келгенде қыранға ұқсап сілкінгісі.

Шабыттың шын перзенті, төл баласы,
Ежелгі жүйріктердің олжаласы,
Қызметке туған жерге шектің сапар,
Қолдасын жолдың пірі, жол данасы.

Көзіңде жарқыраған болашағың,
Алдыңда болар шағың, толар шағың,
Қалықта аспан жердің арасында,
Тұрмыста саз кешпесін толарсағың!

Рахмет «Жұлдызға» еткен еңбегіңе,
Жұлдыздай шыға бер сен ел көгіне,
Оранып мауқыңды бас бала қыран,
Көк майса Көкшетаудың жөргегіне!

Даланың данышпаны, ол да ағасы,
Қазақтың ортасында мол бағасы,
Көкшеге қанат болып алып ұшсын
«Жұлдыздың» жырмен жазған жолдамасы!

Әрине, сендей жанды көз қия ма,
Ұқсаған бойы биік боз қияға,
Махаббат, шапағатты қатар жинап,
Қайтарсың аман-есен өз ұяңа!

көшіп кетер едік! – деп жіберді бір қаламдастар әзіл-шыны аралас.
Жиын тарап, шығып бара жатқанымызда, Ғафекең мені қол-
тықтап алып:

кем көрмеймін ғой! Өлең деген жүректен туады ғой, әйтпесе, басқа
біреулер көшіп жатса, мұндай өлең қайда-а! – деп қояды!
Бұл өлең Алматыдан алақандай ауылға көшіп келген маған қи-
налып жүрген кездерімде үлкен рухани сүйеніш болды. Ата-анам

да қайталап оқытып, ақын ағама алғыстарын жаудырып отыратын.
Ал Ғафу ағам оның үстіне өз ниетімен Көкшетау обкомының
бірінші секретары Мақтай Сағдиевке хат жазып берген. Не жазға-
нын білмеймін, конвертке сап, желімдеп, қолыма ұстатты.

Ең кіші жездемді: Ауылға келгелі Алматының жартысын жоқ-
татпай, жанымнан табылып жүрген жайсаң жездем Талғат! – деп
таныстырып едім, «Өмір оттары» кітабына:
Жігіттің ең жақсысы жан аңсары,

Арман-ау соған көңіл жалғасқаны,
Баяштың сүйенетін бәйтерегі –
Аман бол, айналайын Талғат сары! – деп жазды да берді.
Алпыс жылдығына орай арнайы шығарылған қос томдық шы-

ғармалар жинағының бір томын маған, бір томын әйелім Әлияға
әдейілеп атап тұрып жазып берді: Маған:
Айналдым жалын, өрттей Баянымнан,
Жүргендей серік болып баяғыдан,

Бір өзің бір өлкедей бауырым едің,
Тағдырдың сақта құдай таяғынан! – деп, Әлияға:

Әлия, қамал болшы азаматыңа,
Шабатын күнде тұлпар, қазанатыңа,
Осынау бір баланы сақта, қалқам,
Түбінде тұлға болар қазақ атына! – деп жазыпты.

Ол да бір көңілге ыстық, қайталанбас күндер екен ғой!
Жарықтық Ғафекеңнің маған деген ағалық, тіпті әкелік ықы-
лас-мейірі осындай бір рухани жағдайлардан, жақсы сөзі мен жо-
ғары бағасынан ылғи да байқалып тұратын.

«Ақынның жанын түсіну керек! Ақын адам сәл нәрседен қа-
наттанып кетсе, сәл нәрседен сынып қалады. Ақын жанына абай
болу керек!» – деп аялап, арқамнан қаққан алақан табын әлі күнге
сезініп келемін!

Бір күні, мүлде кездейсоқ «Егемен Қазақстаннан» «Манас»
эпосының мың жылдығына орай жазылған Ғафекеңнің «Манас пен
манасшылар» деген мақаласы көзіме түсті. Ойымда ештеңе жоқ,
жүгіртіп оқып жатырмын. Кесек-кесек ойларын кестелеп келтіріп,

бір кезде былай деген екен: «...Және біздің қазір Көкшетаудағы
жас ақын Баянғали Әлімжанов сол «Манастың» бірнеше тарауын
қырғыз тілінде керемет орындайды. Қайда жүріп үйренгенін құдай
білсін! Тіпті Қырғызстан манасшылар жиынына қатынасты-ау

деймін. Қазақтағы манасшы – Баянғали сирек құбылыс. Әттең, со-
ған мән беріп жатқан біз жоқ. Ау, қанша туыс болғанымен, басқа

Кей-кейде ғана, өте жақын адамдарына жұмбақ жағдайларды
сыр ғып айтатын...
Сонымен, біздің ауылдағы әлгі жиында Ғафекеңе ел атынан ат
мінгіздік. Алғысын айтып, разы боп аттанған...

Қараша айында қайтыс болды деген хабары келді.
Таңертең Көкшетауға, аэропортқа барғалы жолға шықсам, жер
аппақ, алғашқы қалың қар жауып, жылмықтанып, қайта қата бас-
таған. Сұмдық көктайғақ! Қасымда балдызым Тұрар, ауылдас

Бауыржан, Мұратхан деген жас жігіттер бар, үш рет жолдан ұшып
кетіп, екі рет теріс қарай айналып кетіп, әйтеуір, жеңіл «Жигули-
ді» төртеулеп итеріп шығарып алып, тайғанақтап, 150 шақырым
жердегі Көкшетауға әупірімдеп бес сағатта аман-есен жеттік-ау!

Сөйтіп, ұшақтан қалып қойып, мен топырақ сала алмай қалдым.
Қырқында бардым. Әлгі атты сойып, пойызбен апардым... Құ-
ран оқып, дұға қылдым...

Мен жалғыз қала бердім таяқ ұстап,
Ежелгі ескі бақтың күзетшісі!
(Ғафу Қайырбеков.
Сырбай Мәуленов дүниеден озғанда).

Ескінің бағы...
Есіңе түссе
Жүрек сыз...
Ғафекең кетіп,

Қалғандай енді күзетсіз.
Арынды жырдың
Ағынды сөздің шешені
Бүгінде қалай

Үндемей қалмақ...
Ретсіз...

Құдайсыз қоғам
Қинаған жанды бояусыз,
Құрығын салып
Құландай жырға аяусыз,

Дәуірмен бірге
Дәурені көшкен дүлдүлдер
Дүркіреп өткен
Дүние қандай баянсыз!

Мұңайды қырлар
Құланы кеткен азайып,
Ақынға болмас
Айта алмай кеткен сөз айып,

Бәрін де көрген
Елменен бірге Ғафекең
Ғайыптан келіп
Ғайып боп кеткен ғажайып!

Ананың жырын,
Даланың жырын ардақтар,
Ағаның сырын
Ұға алдық па екен аңдап бар,

Ағады дейтін
Өкпесі күйіп өлгенше,
Тұлпар боп туған
Санаулы ғана саңлақтар.

Байырғы дала
Өлеңмен баурап сүйгені,
Қанына біткен
Көненің кие күйлері,

Ғафудың рухы
Ғарышты көздей ұшқанда,
Кетіпті күйіп
Электр желі үйдегі!

Шуағын жанның
Аямай төгіп жалғанда,
Аттанып кеткен
Бақилық биік арманға,

Жердегі шам да
Көрсеткен шығар құрметін,

Даналық, дарқандығын байқатып ед,
Қайта бер десе қайтсін, қайтатын ед.
Ағасы айта ғой деп, рай берген соң,
Қайқайып шыға келді қайта түлеп!

Ал, сөйлеп берейін! «Бөшкенің зарын», әсіресе, «Бозторғай
зорлық көріп тұрымтайданды» талдап тұрып, арасында өлеңдетіп
соқтым келіп!
Боздатып бозторғайдың зарын айтты,

Әлсізге күштілердің зәрін айтты.
Зорлық пен зомбылықты халық көрген
Сәбиттің жазғанының бәрін айтты...

Ай келбетті ағамыз ықылас қоя тыңдап тұр. Әдемі апай да ма-
ған бар назарын аударған.

кезде ағамыз.
Бозторғай боп көкке ұшып кетсем керек, қапелімде жерге түсе
алмай бөгеліп қалдым.

Содан, екінші сұрақ «Сын есімді» сұрады. Айта келіп, мысалға
Абай атамыздың «Қысынан» өлеңдетіп келтірдім.

апайға бір қарап қойды. Ана кісі де сүйініп-ақ отыр. Одан сайын
көтеріліп, үшінші сұрақ сөйлем талдауды да ретіне келтіріп, «уһ»
деп бір-ақ тоқтадым!
Жылы шыраймен емтихан қағазымды алып, аша берді де, лез-

бірде маған, менің немере ағам, бір курс жоғары оқитын Жарылға-
сын Шалабайұлы Әбішев. Ол өзі де Тұрсекеңнің шәкірті, ағамыз
оны оқуын бітірген соң, курстастары Жанғара Дәдебаев, Құлбек
Ергөбековтермен бірге ғылым академиясының әдебиет институ-

тына жұмысқа орналастырған.
Ал, Даниловкаңыз (қазір «Алтынды» деп аталады), ол кезде
Целиноград облысы, Макин ауданына қарайды деген аты болмаса,
таза біздің ел. Біздің Еңбекшілдер ауданының Қаратал ауылына

тиіп тұр, арасы екі-ақ шақырым.
Бірде лекция үстінде Тұрсекең: «Мен геолог болуды армандай-
тынмын! Әлі күнге геологияда мен ашпаған жаңалықтар бар сияқ-
ты!» – деп тебіреніп еді. Ол өз геологиясын әдебиеттану мен ұс-

таздықтан тапты, оның жаңалықтары – ғылым, білімі, оның алтын
кені – аялап өсірген саналы шәкірттері!
Мен де ол кісінің аялы алақан табын сезініп өстім. Қамқорлы-
ғын көп көрдім. Тіпті, жас күнімде, қатты қиналып жүрген кезімде,

дәл тауып айтқан бір ауыз сөзімен-ақ жігер, қуат беріп, қанаттан-
дырып жіберетін!
Мен елде тұрған кезде, заман аумалы-төкпелі болып, толқып
тұрған шақта, Кеңащыға келгенінде: «Андай-мындайға араласпа!

Бір бәлеге ұрынып қалма! Мен жүрмін ғой, сол жетер!» – деді. Бұл
сөздің терең мағынасын мен арада жылдар өткеннен кейін сезіне
бастадым. Шындық үшін шырылдап жүрген ұстазымыздың бұл
сөзінде сол күрестің ыстық-суығын өзім-ақ көріп алайын, шәкірт-

терімді оның пәлесінен аулақ сақтайын деген ақ ниеті ғана емес,
тікелей маған қатысты, сенің жолың басқа деген үлкен, құпия
емеуріні жатыр-ау деп ойлаймын қазір!
1977 жылы университетті бітірерде диплом жұмысымның же-

текшісі болды Тұрсекең. Екінші курста оқып жүрген кезімде «Қа-
зақ әдебиеті» газетіне шешендік сөздер туралы алғашқы мақалам
жарияланған болатын. Сол тақырыпты біраз айналдырып, ақыры
диплом қорғайтын болдым. Содан, кәдімгі Мәншүк Мәметованың

анасы, ғалым Әмина Мәметованың билер сөзі туралы жазған кіта-
бын ал кеп іздейін! Көпшілік кітапханада жоқ болғасын, Ғылым
академиясының кітапханасынан іздедім. Жоқ! (Қазір ойлаймын,
тиым салып, тығып тастаған-ау шамасы). Ал, сонау қырқыншы

лық ауыртпалығын халықпен бірге көтеріп, өз жерінде адал еңбек
еткен адам патриот па?! Саяси дау-дамай, айқай-шуға ілесіп, бір
елдің жерін қайта бөліске саламыз деп, халықтардың арасына іріт-
кі салушы арандатушылар патриот па, жоқ әлде елдің тынышты-

ғын, береке-бірлігін ойлап, тату-тәтті өмір сүріп жатқандар пат-
риот па!?» – деп, орысша ырғақтап соққан сөздері көпшілікке ой
салып, сексен көлдей толқытып жібергені көз алдымда! Ал, Тұр-
сынбек ағаның осы тектес сөйлеген сөздерінің өзін жинақтап, жа-

риялайтын болсақ, оның өзі әлденеше том болар ма екен?! Ойлы
да отты, мағыналы, ғибратты сөздері ел өмірінің, тарихымыздың
сан алуан қырларын қамтитын шежіре, дерек, рухани қазына ғой!
Міне, қазақтың осындай ұлттық шешені, айбынды азамат –

трибуны келмеске кетті-ау деген бір ой келеді амалсыз!
Тұрсекеңнің ғалымдығы кітаптарында қалды, іздеген адам та-
бады. Жазған еңбектері, том-том кітаптары бір төбе!
Ұстаздығы шәкірттерінде қалды. Ол кісінің тәрбиелеп өсірген

шәкірттерінің біразы ғалым, ұстаз, алды Алаш ақсақалдары атанып
отыр. Ал кең далада ана тіліміз бен әдебиетімізді көзінің қарашы-
ғындай сақтап, ауыл, қала мектептерінде қазақ рухани байлығын,
білім нұрын таратып жүрген мыңдаған шәкірттері айбынды да са-

налы рух күрескерлері емес пе?!
Бірақ, Тұрсынбек ағамыздың адамдық тұлғасының орны тол-
майды! Қайталанбайды! Өн бойы толы қасиеті, ғажайыбы өзімен
бірге кетті! Сағындырады! Өмір солай, не дерсің!

Мен Тұрсынбек ағамды көргенде ерекше шаттанып, арқаланып
кетуші едім.

бұрылып, одан да кең жүрегінен ұстаздық, әкелік мейірі төгіліп.
Желдей есемін келіп. Риза болғанын: «Е-е, жарайды!» деп, бір-
ақ сөзбен білдіріп, басын нығыздап бір изеп қоятын.
Жарықтықтың жүрген жері жап-жарық болып кететін сияқты

еді. Еліміздің бетке шығар қаймақтары жиналған айбынды жиын-
ның ішінде айрықша дараланып, ай маңдайы алыстан нұрланып
көрінетін. Жан шуағын, ақыл-ой қуатын шашып тұратын жан-
жағына. Егер де ол кісі сонау жастық шағында, Ақмола облыстық

театрында меңгерген әртістік өнердің жолын мықтап қуғанда,
Голливудтың терең ойлы, кесек тұлғалы Энтони Хопкинс тәрізді
жұлдыздарымен бірге жер-жаһанға жарқырап көрінер ме еді, кім

десем де, тұтас бір дәуірдің аяқталып келе жатқанын сезініп, ұлы
уақыт ағынына тағы да іштей бойсұнып, мұңайып барып: Сексен
жылдығыңызды Көкшетауда тойлағанда, біздің үйден аттанып
едіңіз! Сонда, сексен бес жылдығыңызда да біздің үйден аттануға

жазсын деп батамды беріп едім ғой! Сондықтан, оған дейін рұқсат
жоқ! Тағы да келіп, батамды алып кетіңіз! – деп, әзілге сайып
әкеттім.
Тұрсекеңе де жан керек екен, жадырап күліп жіберді. «Е-е, жа-

райды!» деді, әдетінше. Құдай беріп, содан кейін де бес-алты жыл
жасады. Сексен бес жылдығын Бұланды ауданында далада ақ
шаңқан үйлер тігіп, ат шаптырып, балуан күрестіріп, бүкіл ел бо-
лып атап өтіп, Астанаға келген соң, айтқанымыздай, біздің үйде

түйіндеп, Алматыға аттанып кетіп еді...
Сол сексен бес жылдыққа орай ағамыз туралы деректі фильм
түсіруді ойладық. Онда біз уақытша Алматыда едік, кино түсіретін
құрал-сайманның бәрі Көкшетаудағы үйде қалған. Не бөлінген

қаржы-қаражат жоқ, не кино түсіретін топ жоқ. Амал қанша, әй-
теуір Тұрсекеңнің әңгімесін әбден айтқызып, өз аузынан жазып
алайын деген ниетпен, бір телеканалдың бір операторын жалда-
дым. Оның камерасы бізге сәйкес екен, соған қызықтым. Айтқан

тамаша көйлегім бар еді, соны сенің киноңа кигелі әдейі сақтап
отыр едім! – деп, Тұрсекең жарқырап күліп қарсы алды. Шынында
да, өзіне сондай жарасымды және экранда өңін ашатын, кабинеті-
нің көрінісіне де керемет үйлесетін ашық қоңырлау түсті мол, қа-

лың көйлек екен. Міне, сырбаз ақсақалдың талғамы!
Әлқисса, жарықты қойып, камераны орналастырып, түсіруге
дайындалдық. Тұрсекең жазу үстелінде сақадай-сай отыр.
Оператор жігіт камерасын шұқылаңқырап, көбірек бөгеле бер-

теп тұрған, не болғанын білмеймін!
Масқара болды! Дыбыссыз кино бола ма?
Жұрт сілтідей тынып, күтіп тұр! Тұрсекең отыр алдымызда,
таудай болып толғанып! Күләш жеңгей әдетінше қонақ күтуге

қамданып, етті бұрқыратып пісіріп жатыр!
Ал, бүгін түсірмеймін, кейін түсіремін деп қалай айтасың?!

Сөйтіп, түннің бір уағына дейін Тұрсекеңнің әңгімесін тікелей
камераға жазып алдық. Ақтарылып, арғы-бергіні қозғап, балалық
шағынан бастап майын тамызып әңгімелеп берді. Үні қандай еді,
ақ сұңқардай саңқылдап тұратын, ешқандай аппаратсыз-ақ тап-

таза, анық жазылыпты.
Келген азаматтардың да Тұрсекең туралы сөздерін жазып ал-
дық.
Қонақ күтіп жүрген Күләш жеңгейге кезек тимей қалды.

Ол кісіні ертеңіне, қосымша түсіру жұмыстары кезінде жаза-
тын болып тарадық.
Ертеңінде ағамыздың қаламынан туған алпыс-жетпіс кітапты
үстелге жайып қойып, операторды күтіп отырмыз. Айтқан уағында

келмеген соң, соғамын келіп телефонды. Жауап бермейді. Түнде
келіскен ақысын түгел беріп, бүгінге уәделескенбіз. Көңілге күдік
кіре бастады. Бір кезде алды-ау телефонды. «Камерамды қызмет-
тес жолдасым алып еді, кешігіп жатыр!» – деп бір қойды. Бір са-

киноға түспей қалды. Бәрінен қиыны, Күләш жеңгеміздің әңгіме-
сін жаза алмай қалдық.

қойған өзінен көрсін! –деп, бір күлдірді ағай. Киноны сол күйінде
екі сағаттық етіп жасап шығарып, ағамыздың сексен бес жылды-
ғында тойға тарту ретінде тарттым. Ол кинода болмай қалдым деп
ғалым Күләш жеңгеміз өкпелеген жоқ, әйтеуір!

Тамақ істегеннен шығады, Тұрсекеңнің сексен жылдығында,
Көкшетауда, үлкен жиында сөйлеген ағамыз Әзілхан Нұршайықов
бір әдемі сөз айтып еді.

дап тұрғаны – Күләштің бағып-қағуының арқасы! Күләш Тұрсын-
бекке ылғи да бір керемет дәмді тағамдарды дайындап, әбден бап-
тап, күтіп отыр. Және Күләш істеген тамағына адамды жасарта
түсетін ерекше пайдалы бір витаминді қосады үнемі! Ол М деген

Мен «даукес ағама» қой дегім келмейді! Қайта, айта түссе екен
деймін!

қарайды. – Бала күнінен осындай! Жеңіліп бара жатса, төбелесе
кетуден тайынбайтын! Бұл айтысса, тек жеңу керек! Қазір енді
атақты ғалым, әрі жасы үлкен аға болғасын, амал жоқ, әйтпесе ме-
ні жеңу қайда!

ауыр күрсініп. Шындық, әсіресе, тарихи шындық талқыға түскенде
табаны таймай, қатпар-қатпар, қайшылықты тағдыр, тарихты ащы-
тұщысымен қоса қопара зерттеп, парасат таразысына тарта білген
Тұрсекең өмірде де, ғылым, білімде де осы шыншылдық жолынан

айныған емес. Ұлағатты ұстаз, асыл азамат ағаның шәкірттеріне
ғана емес, бүкіл Алашына аманаты да осы болар-ау!

да, қоғамда да даму болмайды! – дейтін ашынып. – Мақтау да,
мақтану да оңай! Шындықты, әсіресе, сыншыл ойды айту қиын!
Сын пікірге құлақ асу, қорытынды шығару одан да қиын! Бірақ,
керек! Сын болмаса, қисық түзелмейді! – дейтін, кіжініп.

Маған Тұрсекең рухани әлемінің тынымсыз жиһангезі, жоқ-
шысы, түгендеушісі сияқты болып көрінетін. Қамал, қорғандай
болып ол кісі тұрғанда, қазақтың рухани әлемі түгенделіп, ша-
шауы шықпай бүтінделіп тұратындай болып көрінетін. Бір қызық

жағдайды қараңыз, қазаққа керек жерде Тұрсекең табыла кететін,
қазаққа керек шаруаға Тұрсекең кезіге кететін, қазаққа керек дау-
шарға Тұрсекең кірісіп кететін!
Өткен ғасырдың сонау елуінші жылдары болса керек, Тұрсекең

Уфаға барып, архив ақтарып жүрмей ме? Бір күні кітапханадан
шығып бара жатса, төбе-төбе кітаптарды аулаға шығарып, үйіп
қойыпты. Көзі түсіп кетсе, арабша, латынша харіппен басылған
ескі, көне кітаптар екен. Үңіле қараса, біразы қазақ кітаптары!

Содан, шырылдап сұрастырады. Сөйтсе, кітапханаға сыймай,
орын босату керек болған соң, өртеуге шығарылған дүниелер екен!
Тұрсекең ара түсіп, бостан-босқа өртегенше, маған беріңдер, мен
алып кетейін деп, Алматыға, ғылым академиясының президенті,

лымды ойларымен, шыншыл жаңалығымен жұртымызды дүр сіл-
кіндіріп, ғылымға қосылған сүбелі үлес болып қалды!
Галина Серебрякованың бір әңгімесін айтып еді бірде.

кеңе.
Сені көрсеткен, ұстатқан Сәкен Сейфуллин деп, біреулер бық-
сыған болу керек. Содан НКВД архивін ақтарып, Сәкеннің өзіне
шаң жуытпай, ажал аузында тұрғанда да қорғаштағанын өз көзі-

мен оқып көргеннен кейін, азаматтығына әбден разы болыпты.
«Сәкен Сейфуллин – гордость советского народа!» деп содан кейін
жазған екен.
Сәкен Сейфуллин проспектісін ашарда, Тұрсекең Орталық Ко-

митеттің қаһарлы хатшысы Саттар Имашевпен бірге барып көреді.
Сөйтсе, Сейфуллин проспектісі бірінші Алматыға қарай шығар
жерден аяқталып, ары қарай Ұйғыр көшесі ме екен, әйтеуір бір бас-
қа атпен кететін көрінеді. Содан, Имашевпен достығын пайдаланып,

Тұрсекең тізеге сап жіберіп, көндіріп, Сәкен Сейфуллин көшесін
ары қарай создырып жіберіпті! Қазіргі Алматының ең ұзын көшесі
болып тұрғанына тікелей себепкер болған екен сөйтіп!
1997 жылы теледидардағы айтысты қайта жандандырудағы

қайраты, ақын Жүрсін Ерманды қолдауы да есімде қалыпты. «Ай-
тыс теледидарға шықпай, бүкіл халыққа таралмай, тоқтаңқырап
қалды. Міне, енді айтысқа теледидарда жол ашылғалы тұр. Алды-
мызда айтыс бола ма, болмай ма деген мәселе тұр! Бұдан былайғы

жерде айтыстың болу-болмауы сендерге байланысты!» – деп, әде-
тінше сөздің түбін түсіре, кесіп-кесіп айтып еді Тұрсекең!

ескерусіз қала береді! – деп, күрсінетін ағамыз.
Жарықтық Тұрсекең рух әлемінің қорғаны, іздеушісі, жоқшы-
сы еді ғой.
Ол кісінің ой-сана сәулесі қаншама көлеңкеде, қалтарыста қа-

лып бара жатқан, көмескі тарта бастаған қазыналарға жарығын
түсіріп, бүкіл қазақ ұлтының рухани игілігіне айналдырды.
Ол кісінің жан нұрынан қаншама адам сусындап, қуат алып,
қияға құлаш ұрды.

Әдетте ескі тарихты, көне дүниені көп іздейміз ғой... Оның қа-
дірі де бөлек!

Ал, жиырмасыншы ғасырдың бірінші жартысындағы тарих кү-
ні кешегі нәрсе сияқты көрініп тұратыны бар. Шындығында, ең бір
қайшылықты, күрделі, саяси құйтырқылыққа толы дәуір осы емес
пе? Аласапыран, алашапқын кездегі саяси сұмдықтардың сыры әлі

толық ашылып болған жоқ.
Ақ, қызыл, көк, жасыл болып қақыраған, ұлт азаттығы мен тап
күресі сапырылысқан, адам түсінбейтін астан-кестен замандағы
арпалыстар, алаш арыстарының, қазақ халқының қасіретті, қанды

тағдыры қатпар-қатпар құпия болып жатыр емес пе?!
Міне, Тұрсекең сол сұмдық тарихқа шындық сүйгіш адал жү-
регін шырақ қылып, кең ақыл, кең ойын таразы қылып, батыл ба-
сып кірді де, бар ғұмырын таза ғылым жолына сарп етті.

Қандай ауыр жүктерді қара нардай қайыспай көтеріп, жиырма
бірінші ғасыр биігіне алып шықты!
Қазақтың бақытына жаратылған,
Сау қалмай бас көтерген дара тұлғаң,

Ғасырдың астан-кестен кезеңінде
Жауыздық аран ашып аласұрған.
Туралған отаршылдық қылышымен,
Байың да, кедейің де, Алашордаң.

Ол заман ауыр болған азаматқа,
Құтылу мүмкін емес қалың сордан.
Бүгінгі батырларға оп-оңай-ау,
Жаланы оңды-солды жаба салған,

Орынсыз күстәналау өткендерді
Ақ жүрек, адал жанға жара салған,
Жетпіс жыл – ол да тарих, ел тарихы,
Өтірік емес қолдан жаза салған.

Кеңестік кер заманда ер қамалған,
Аққудай аспандағы құлады арман.
Бір кезде буырқанған ой сезімдер,
Тып-тыныш сөрелерде тына қалған.

Архивке ай маңдайы сәуле шашып,
Кәкішев ойға батып, қырға қонған.
Кеншідей тас қопарған тыным таппай,
Сарғайған сар қағаздан сұрақ алған.

Ғайбаттың тасқынына тосқауыл боп,
Қазақтың Толағайы тұра қалған.

Ерлердің елім деген жаны сұлу,
Түн тербеп, тау жаңғыртқан әні сұлу.
Тар кезде ар-намысын сақтап қалған
Алаштың ұл-қызының бәрі сұлу!

Тұнғиық ойға батқан көзі сұлу,
Тым биік айға баққан сөзі сұлу.
Өлшеусіз сұлулыққа ғашық болған,
Тұрсынбек ағамыздың өзі сұлу!

Тұрсынбек Кәкішевтен айырылдық деуге бола ма?
Қазақ пен Тұрсекең ажырамас бір ұғым болып баяғыда тұта-
сып кеткен!
Таулар алыстаған сайын биіктей береді.

Аруақ алыстаған сайын жақындай бермей ме?
Тау тұлға тарих әлеміндегі өз орнына жайғасты.
Қазақтың абызы, әдебиеттану ғылымының алыбы, кең ақыл,
биік ойлы, турашыл, шыншыл ғұлама, аяулы, саялы ұстаз енді біз-

ге бұрынғыдан да ыстық, бұрынғыдан да қадірлі, қасиетті, киелі
күйінде жақындай түскен тәрізді.
Жарықтық Тұрсекең жиын-тойда бата берген сайын: «Лә хаулә
уә лә қууата иллә биллаһ» деген дұғаны жиі айтушы еді. Аса дін-

дар болмаса да, ғалымның аты ғалым, бірдеме білген ғой. Молда-
лар айтады: «Бұл – дұғаның төресі!» дейді. Иман нұрына бөленіп,
жаныңыз жәннатта болсын, аяулы аға! Ақиқатшыл азамат еді
Исі қазақ болмағанымен, есті қазақтың ана тіліміз мемлекеттік

мәртебе алған күні жүрегі жарыла қуанбағаны жоқ шығар.
Осынау ұлы қазақ қуанышына үлесті, хақылы азаматтардың
бірі Шәймерден Сәлиұлы Дәуренов болатын. Сол күндері мен
оның қасында бола алмадым: ол – Жамбылда, Свердлов ауданын-

да, мен Көкшетауда, Кеңащыдамын. Бірақ, Шахидың (достары
Шәймерденді Шахи дейтін) жүрегі жарыла қуанғанына, тойлаға-

Қос Бауыржан...
Бірі – кіші, бірі – ұлы,
Маған салсаң,
Бұл бір есім

Адамдықтың тұғыры!
Үлкеніне жапырылып,
Исі қазақ бас исе,
Кішісінің

Желкілдеп жүр тұлымы...
Нар тәуекел!
Қатар ілдім екеуін,
Кішісі де

Бәйге алар деп,
Ұлы тойда,
Бір күні...

фельетондар туып жатты. Өзінің өлеңдерін домбыраға қосып, ән-
детіп айтқанда, сүйсіне тыңдайтынбыз. «Жазсаңшы, жарияласаң-
шы!» – деп өтінетінбіз. Бірді-екілі ғана шағын әңгімелері респуб-
ликалық, облыстық газет-журналдарда жарияланды. Негізінен

аудандық газеттерде басылды. Туған жері – Шымкент өңірін сүй-
етін Шахи шығармаларында кейде Ш. Отыраров, Шаһмардан әл
Бугуни деп қол қоятын. 1988 жылдың жазында ол біздің елге,
Көкшетауға, Кеңащыға келіп, он шақты күн болып қайтты. Сонда

жазуға ден қойып, белін бекем буып кірісе бастағанын айтқан. Ой,
жоспары көп, мақсаты айқын еді. Үлгере алмады ғой.
Жан-жақты талантты досым Шахидың артында қалған шығар-
малары қалың оқырманға ұсынуға әбден лайықты. Мұнымыз «Жо-

ғалған пышақтың сабы алтын» дегендік емес. Шахидің сөзі – қазақ
азаматының сөзі, өзі үшін өзі жауап беріп, сапта тұратын сөз.
Әр адамның тағдыры, өмір тарихы, жан дүниесі қайталанбас
бір кітап, бірақ біз оны оқып, жаза білмейміз. Дүниеден бір адам

із-түзсіз кетсе, адамзат тарихының ең болмағанда бір сөзі мәңгі-
лікке жоғалады. Ал, көпшілік көзіне түспей, бүкіл халыққа таныл-
май өтсе де, ауыл аймағына елеулі еңбек сіңірген, адамгершілік,
азаматтық туын биік ұстаған, айналасына жан жылуын таратқан,

кісілік қасиет дарытқан қадірлі адамдарды біз неге ұмытуымыз
керек!? Әр өңірдің, әр ауданның, әр ауылдың өз тарихы бар емес
пе? Адамзаттық, халықтық тарих сонысымен шексіз бай, сонысы-
мен қызық, бағалы емес пе? Ал біз болсақ, жерімізге бір рет келіп

кеткен, тіпті, ат ізін салмаған, өзімізге қатысы жоқ атақтылардың
есімдерін жарыса, таласа-тармаса ауылдарға, көшелерге қойып, ол
аздай, халықтың табанақы, маңдай терімен келген қаржысын судай
шашып, ескерткіштер соғамыз. Күні кеше ғана арамызда жүрген,

өз өңірімізге еңбегі сіңген, құрметке лайық азаматтарды есте қал-
дыру ойымызға кірмейтіні, тіпті бар ғой, өзімізге өзіміз қимайты-
нымыз, біртүрлі көретініміз қалай?! Өзімізді өзіміз танымасақ,
сыйламасақ, бізді кім керек қылсын?! Туған жер түлектерін қадір-

лей білейік, олардың есімдерін есте қалдырайық, ағайын!
Айыбым сол, көп қазақтың бірімін,
Жұлсам деген зұлымдықтың жұлынын...
Болмағанмен бойда заңғар ұлылық,

«данышпанымның» қарапайым ғана қарадомалақ болып шыққа-
нына көңілім кәдімгідей қоңылтақсып қалғанын да жасырмай,
қалжыңға айналдырып, Қасым Аманжоловпен кездесу бұйырмаған
соң, Қорғанбек Аманжоловқа да шүкіршілік қыламыз ғой деп, қол-

тықтасып «Қаламгерге» тарттық. Содан бері жұбымыз жазылмай,
көңіл жарастығымыз бұзылмай, дос, бауыр болып келе жатырмыз.
Айтқандайын, құдай бергенде, Қорғанбектің ата-тегі Қылды Қа-
рауыл – менің нағашым екен, құрдастығыма жиендігім қосылға-

сын қоямын ба, оны көрсем не телефонмен сөйлессем болды, өз-
өзімнен еркелігім ұстап, қиястанып шыға келемін. Ал, әзіл-
қалжыңды былай қойып, оның рухани еңбегін шындап таразылап,
сарапқа салсақ, шығарманы өлеңмен жазған арманшыл баланың

асқар алпыс асуына халқының жырын жырлап, жоғын жоқтап,
ақиық ақын, қабырғалы қаламгер, қайраткер тұлға болып толысып
келгендігін, яғни, кіші Аманжолов үлкен Аманжоловтың лайықты
ізбасарларының біріне айналғандығын көрер едік.

Оның мектеп қабырғасында шығарманы өлеңмен жазуы тегін
емес қой, құдай берген ақындық дарыны ерте оянуына ауыз әде-
биетінің, әсіресе батырлар жырының қайнарынан қаршадайынан
қанып ішкендігі ықпал еткені даусыз. Бала Қорғанбек Қобыланды

батырдың Қазанның қырлы-сырлы қамалынан Тайбуырылмен қар-
ғып бара жатқан суретіне қадала қарап отырып, қиял дүниесіне
әбден-ақ батады екен. Сол кезде оның кіршіксіз сәби сана-сезімі
болашақта алатын қамалдарынан найза ұстаған батыр болып емес,

қалам ұстаған ақын болып қарғитынын бағамдады ма екен, кім
білсін!? Анығы сол, мектеп қабырғасында жүріп жазған балауса
өлеңдерінен бастап бүгінгі есейген шағындағы есті жырларынан
есіп тұрған адамға тән мұң-шерін, сағыныш-арманын, махаббат

сырларын, шаттық-қуанышын сезіне алсаңыз, оның нағыз ақын
екендігіне қалтқысыз иланасыз. Ол тұнып тұрған лирик, ақпа-
төкпе табиғи ақын. Оның поэзия әлемі мөлдір, таза сезімге толы.
Қорғанбекті оқығанда сан-алуан күй кешіп, көңіліңде бір нәзік

толқындар оянып, ойың қозғалып, қиялың ақынның балалық ша-
ғын, туып-өскен жерін, «мешітті ғаламын» кезіп кете береді.
Мешітті ғалам туған үй,
Мекенім едің тал бесік,

Ертегі назды думан күй,
Еркелеп өстік ән кешіп.

Талқанның дәмі – таңдайда,
Аласыз көңіл алқаған,
Алақан табы – маңдайда
Қамқор қол қаққан арқадан...

Бұйырып бақыт аздаған,
Періште пәки күйімде,
Мейірім ғана маздаған,
Мешітті ғалам үйімде...

Алдынан сол бір баланың
Ашады дүние аранын,
Мешітті менің ғаламым,
Мен сені қайдан табамын?!

Асылы, адам поэзияны логикалық қисындардан гөрі, жан-
дүниесімен, өзгеше бір сезім күйін кеше отырып қабылдайды ғой!
Осы өлеңді зер сала, үңіле оқып көрсеңіз, біраз жерді шарлап қай-
тасыз да, кеудеңізді сағыныш кернеп, туған үйге ораласыз...

Ақынның дала туралы, сұлу Көкше жайлы жырлары туған өл-
кенің таңғажайып жанды суреттері іспетті. Зеренді ормандарының
ішінде Қорғанбектің «Зеренді қарағайлары» деген өлеңін үлкен
полотноға жазып, екі қарағайға арқанмен кере байлап, әуеге іліп

қойған. Бұл табиғи жыр мен табиғаттың әдемі табысып, туысып
кеткеніндей көңіліңді шуаққа бөлейтін, тиын сауған құйын заман-
да да адамдарға поэзияның керектігін айғақтап, сөз патшасы өлең-
нің қашанда өз биігінде тұра беретіндігін байқатқан бір керемет

көрініс болды! Ал мына басынан аяғына дейін су жорғадай төгіл-
ген сұлу өлеңді қараңызшы:
Көктерек, Қызылегіс, Қарашілік,
Ортағаш – ойды бөлген таң асырып,

Төрт ауыл, төрт бауырым,
Көңілімнің
Көгіне көтерілген дара шығып.
Туған жерге деген махаббаттан туған, ой мен сезімге бай, өлең

ырғағы, сөз музыкасы жаныңа рақат сыйлайтын осындай өлеңдер
Қорғанбек поэзиясына тән көп жақсы қасиеттерді аңғартады. Мі-
не, менің бала күнгі «данышпаным» қазақ поэзиясы айдынына

Қарағай
Қорғанбекке
Зеренді көлді жағалай,
Көмкере біткен қарағай,

Көркіне көңлі мас болып,
Керілген кербез ағадай.

Дыңылдап ырғақ санамай,
Самалды сүйген саралай,
Серуендеп еркін сеңгірге
Секіріп шыққан баладай.

Тас жарып өскен толағай,
Бойлаған көкке дарағай,
Шайырлы иісі бұрқырап,
Қайқайған төре-қарадай.

Құмары күндіз тарамай,
Тұнжырап түнде қалардай,
Сәулеге бөлеп сезімді,
Күмістен сырға тағады ай.

Зеренді көлді жағалай
Мүлгіген қалың қарағай,
Түбіне көлдің үңіліп,
Көп ойға батқан данадай.

Тоқтаусыз уақыт ағады-ай,
Куә боп оған қалады ай,
Көк мұнар мұңға малынған
Мәңгілік жап-жас қарағай! Алаштың ақиығы

Марат бір қызық адам!
Ой өрісі де, мінезі де, сөзі мен ісі де ерекше!
Ол – кәсіпкер, кәсіпкер болғанда да нағыз өндірістің басшысы.
Барлық күш-қуатын, ақыл, білімін ел игілігіне аямай жұмсап келе

жатқан Алаштың қайраткер, бірегей азаматы. Бір замандасына
әзілдеп: «Сендер бөлесіңдер де аласыңдар, ал біз қосамыз да кө-
бейтеміз!» деген сөзінде бүгінгі қазақ өмірінің біраз шындығы жа-

тыр. Осындай тауып айтқан сөздері «Мараттың айтқандары» деген
атпен бірнеше рет жеке кітап болып басылып шықты.
Оның шаруашылық саласындағы бітірген қыруар жұмыстары
бөлек әңгіме!

Марат бүгінгі биігіне бір күнде жеткен жоқ. Балалық шағы со-
ғыстан кейін еліміз енді есін жия бастаған, барға қанағат деген
уақытқа тура келді. Оқыды, арман қуып, алға ұмтылды. Агроном
болып, астық өсірді.

Кеңестік жүйемен бірге, шаруашылық та қираған кезде, жұ-
мыссыз қалды. Ақыры, жаңа заманның айдынына батыл құлаш
ұрып, қойып кетті. Кәсіпкерліктің ащы терін де, тәтті жемісін де
татты. Аяқтан шалғанды да, тасадан тас лақтырғанды да көрді.

Қайсар Марат қиындықтардан қайтпай, қайрала түсті. Шындық
үшін шайқастарда шыңдалды. Оның қарсыластары да өте үлкен,
ірі болды. Марат ауыл арасы, ағайынмен айтысып-тартыспай, ата-
мекеннің байлығын туған жер түлектерінен тартып алып, қарпып

асап үйренген жат елдік алпауыттармен қаймықпай алысты. Же-
ңілсе, жасымады, жеңсе, асып-тасымады. Адамгершілігіне көлеңке
түсірмей, өмір жолында қадамын нық басып келеді.
Ал оның дос-жарандары – бүгінгі қазақ елінің ең айтулы, көр-

некті тұлғалары!
Жас кезінде В. Пекелистің «Адам, сенің мүмкіндігің...» деген
атақты кітабын құмарта оқып, өз мүмкіндігін мейлінше дамытуға
ұмтылып, жан-жақты қабілетін жетілдіруден бір жалыққан емес.

Дарынды жан көрсе, сүйеу болып, қолынан келген жақсылы-
ғын жасап бақты! Шахматшы, әлем чемпионы Дәурен Сәдуақасов-
ты құлын күнінен танып, табиғи талантын жарқыратып ашуына
жасаған қамқорлығы аңызға бергісіз. Дәуренді оқытып, жаттықты-

ру үшін Ресейден атақты гроссмейстер Ювенковты арнайы шақы-
рып, бүкіл қаражатын көтеріп алған ғой. Айта берсек, әдебиет, мә-
дениет және өнер саласында белсене кірісіп кетіп, еңсере көтеріп
кеткен жұмыстары қаншама!

«Паң Нұрмағамбет киностудиясына» құрылтайшы болғанды-
ғын да көзіқарақты қауым жақсы біледі. Тікелей Мараттың қол-
дауымен, Ақмола, Көкшетау аймағында төрт көркем, алты деректі
фильм түсірілді.

Марат Нәбиев қолтығынан демеп, қамқорлық жасап, қаржылай
көмектескен талапкерлердің біразы алға басып, азамат атанды.

Олардың ішінде айтулы қайраткерге, әр салада елеулі тұлғаға ай-
налғандары да бар. Сенімін ақтамай, алдап кеткендері де жоқ емес.
Бір тойда сапқа тізіліп, сөйлеп тұрған бір топ адамға қарап
отырып, жақын ағасы Айтбай маған:

қалдым әзілдеп.
Айтекең күліп жіберіп, басын изеп:

Сарыарқаны қысқан сары аяз саясатты жастайынан сезініп, кө-
ріп өскен зерделі жігіт туған тіл мен тарихым деп тебіренді. Жас-
тық арынмен дауыс көтеріп, ашық айқасып, айқайласқан кездері де
болды. Партия билігінен таяқты да жеді. Бәрібір бұғып қалмай,

мүмкіндігінше әрекет жасады. Ол заңды да! Өйткені әкесі Әскен
алғашқылардың бірі болып Кенесары ханның есімін ардақтау мә-
селесін батыл көтеріп, немерелеріне Абылай, Кенесары, Наурыз-
бай деп ат қойған қаламгер! Анасы Парида Паң Нұрмағамбеттің

немересі!
Әскен ағамыз Сталинградта соғысқан. Басына жарықшақ тиіп,
төбесінің төрттен бірін жұлып әкеткен. Содан елге оралады. Жан-
жары Парида екеуі он төрт баланы өмірге әкеліп, оның он бірі

аман-есен ержетіп, бір-бір үй болып өседі.
Әскен аға мен Парида апаны деректі фильмге түсірдік. Жа-
нында әңгімелесіп отырғанда: «Әкел қолыңды» деп, менің қолым-
ды ұстап алып, төбесін сипатып көрсетті. Әлгі жарықшақ жұлып

кеткен сол жақ төбесінде сүйек түгілі, сүйектің орнына салынған
дәнеме жоқ! Құр тері ғана жауып тұр! Әуелде тіпті шошып кеттім,
басына бірдеме тиіп кетсе қайтеді деп! Әскен ағаның қаперіне кі-
ріп-шығар емес, ақырын жымиып күліп қояды. «Міне, осылай келе

жатырмын!» – дейді. «Батырсың, аға, батырсың!» дедім, ризашы-
лықпен. Шынында да солай! Қан майданда мұздай қаруланған әккі
жаумен арпалысып, басының жартысын окопта қалдырып, қалған
жарты басымен осынша ұрпақ, әулет тәрбиелеп өсірген, өлең-жыр

мен қарасөзден тұратын том-том кітаптар жазған, сексен тоғыз
жыл ғұмыр кешкен алаштың абыз ақсақалының өмір тарихының
өзі аңызға бергісіз!
Әсекеңнің ағасы Масғұт 1938 жылы әскерге кетіп, фин соғы-

Жүрегіңді
Жылытқан жайлы ұғымдай,
Қасиетке
Бөледің төрімізді,

Бір өзің
Бір әулеттің байлығындай,
Аялаған
Айнала дүниені,

Аппақ болып жасай бер,
Ай нұрындай!

Осындай ата-анадан тәлім алған, жан-жағына жылу беріп тұра-
тын жалынды от сияқты, ел-жұртына да, туған-туыстарына да ұй-
тқы, басшы бола білген Марат бауырымыз, міне, асқар тау ата бо-
лып, алпыс жасқа толып отыр!

Қайраттанса,
Қара дауыл, бұрқасын,
Балуан Шолақ
Елу бір пұт кір тасын,

Бір-ақ ырғап көтергенде,
Базарда,
Қайран қалып,
Керген екен жұрт қасын...

Сол Балуанның айдалада бейіті,
Ескерусіз,
Ұмыт қалса – ұлтқа сын.
Елу бір пұт тас көтерген Балуанға,

Қоя алмаған екі пұттық бір тасын.
Амал қанша, заман болған осындай,
Ұстағандар елде билік тұтқасын.
Басына да бара алмаған Балуанның

Ұлығынан ұлы жұрттың ыққасын.
Санасы бар,
Намысы бар,
Қаны бар,

Елден қалай
Бір азамат шықпасын.

Агрономы
Атқа мінді ауылдың,
Атасының
Ұлылығын ұққасын.

Елу бір пұт боп қалатын жобасы,
Шомбал таспен
Бейіт басын мықтасын.
Атасының

Ардақтаған аруағын,
Қыран Марат,
Даңқың көкке шырқасын!

Қан майданда өмір, өлім қас-қағым,
Отан үшін құрбан етіп жас шағын,
Әскен аға Сталинград түбінде
Төккен жаудың...

Өзінің де жас қанын.
Гранатты
Қағып тастап басымен,
Беріп қайтқан

Төбесінің қақпағын...
Он бір бала
Өсіп, өніп, өркендеп,
Жалғастырған

Толықтырып ел қазақтың санатын,
Жайсам деген дүниеге қанатын.
Өркен жайған Әсекеңнің орманы,
Ортасында өр тұлғалы Маратым!

Арғы атаңыз асып туған жан болған,
Нағашыңыз Нұрмағамбет Паң болған.
Қаршадайдан намыс үшін қарысып,
Көңіліңе Алаш деген ән қонған.

Өсірсем деп туған елдің мерейін,
Өміріңде үлкен арман, мән болған.

Ақселеулі даламызда толқытып,
Ақ самалмен өсіргенің дән болған!

Жастай оқып, мүмкіндігін адамның,
Ашамын деп алдында бар ғаламның.
Еркін самғап шексіз ғылым көгіне,
Қиял жетпес қызық іске бара алдың.

Менделеев айтып кеткен жобамен,
Келді, тіпті, көмірден де газ алғың!

Араладың ғаламшардың жер, көгін,
Есептесек, төбе-төбе еңбегің.
Кең даланы дүбірлеттің тұлпардай,
Хан қазына халқымызға бергенің.

Бәйтеректей тамыр жайдың тереңге,
Ие болмақ, ер болмаса, жерге кім?!

Серік еттің Баян сұлу – гүл қызды,
Баяндылық Баян саған білгізді.
От пен судан алып шығып тайғақта,
Алақанын төсеніш қып жүргізді.

Жан жарыңды сен де ерекше қадірлеп,
Аспандағы алып бердің жұлдызды!

Биігіңе сүйінсін тек ел қарап,
Ақиықтай кең әлемге кер қанат.
Бақ жұлдызың жоғарыда жарқырап,
Әулетіңмен мың жасай бер, ер Марат!

Жау тылынан тіл іздеп,
Түн ішінде жортатын.
Тоғыз танк талқандап,
Таң атқанда қайтатын.

Бейбітшілік заманда,
Қолтықтап-ап шалдарды,
Бір телешке шөп сұрап,
Конторға қарай жортатын.

Сөйтіп жүрген батыр шал,
Менің шешем Бәтима
Марқұмнан жаман қорқатын.
Менің әкем Тақан шал,

Фашистке ойран салыпты,
Берлинге дейін барыпты.
Қиратушы ед оны да,
Қырық шақырым қалғанда

Соғыс бітіп қалыпты,
Гитлер менен Геббельс,
Тақан келсе болмайт деп,
Жағдай енді оңбайт деп,

Атылып өліп қалыпты.
Менің әкем секілді
Қара шалдар жасасын,
Халық қылған халықты! – деуімнің мәнісі осында.

... Әкейді құтты орнына қондырған соң ана жылдары Кеңащы-
дан Көкшетауға көшпекші болдық. Шындап шашылсақ, қаладан
бір баспана сатып алуға болар еді. Бірақ атымды сатып, өнерімді
саудалап, билік басындағылардан сауға сұрауға бармадым. Осыдан

11 жыл бұрын Алматыдан Көкшетауға аттандырып тұрып қайран
Ғафаң, Ғафу Қайырбеков марқұм;

ағалық ақ мейіріммен батасын беріп:
Махаббат, шапағатты қатар жинап,
Қайтарсың аман-есен өз ұяңа, – деген.
Ғафаңның дуалы аузынан шыққандай, Кеңащы маған қайыр-

сыз болған жоқ. «Махаббат пен шапағат тапқан» құтты мекен бол-
ды. Өзім Степнякта, Бұлақбасында туғанмын. Бірақ қайран елдің
құшағы кең, мейірімі мол, сол бауырмал аңқылдаған ақ пейілмен

Кеңащының жомарт көңілді қауымы бізді осы жолы қимастықпен
Көкшетауға аттандырып салды.
Баянғали Әлімжанов есімі аталған жерде көз алдыңа айтыстың
ақтангер тұлпары елестейді де, асау арынды, қуатты ақын жыр

сәйгүлігінің жалына қол артып, аяғын алтынды ердің үзеңгісіне
аяғын іліктірер-іліктірместе жүйтки жөнелетіндей сезіледі.
Сондықтан ендігі сұхбат айтыс өнері төңірегінде өрбіді.

машалаған жанмын. Ол кезде айтыс ақыны атанып, жыр додасы-
ның ортасында жүремін-ау деген ой болған жоқ. Тек Алматыда сөз
қадірін танитын текті ортаның тентегі атанып жүрген балаң кезім-
де реті келіп қалғанда ойымды өлеңмен суырып салып, айтып тас-

тайтын шақтар болушы еді. Сол қылығым күндердің күнінде Мә-
дениет министрлігінде жұмыс істейтін Шәрібек Алдашев ағамыз-
дың құлағына жетіпті. Әуелі «Айтысқа түс» деп қолқа салды. Көн-
бедім. Одан кейін «Аққу» кафесіне алып барып, екеуара көңіл хо-

шы кемеліне келді-ау деген тұста: «Сен айтысқа түсуге қорқып
отырсың» деп салды. Намысқой, шамшыл мінезімді жақсы білетін
болу керек. «Қорқақсың» дегеннен артық қорлық бола ма? Сол
сол-ақ екен, көнбей отырған басым Шәрібек ағайдың құрығына

қайтіп ілінгенімді білмей де қалыппын. Бірақ соның аяғы жаман
болған жоқ.
«Айтыс» атты аруақты өнер әлемінің алтын босағасынан
«Алла, жар» деп осылай аттаған Баянғали – қазір оның төріне

озған текті өнер иесі. Ұлттық айтыс өнеріндегі дара дарын. Өзі
айтқандай, сонау 1980 жылдан бастап күні бүгінге дейін 154 рет
айтысыпты. Соның ішінде неше дүркін бас жүлдеге ие болған, 16
рет ат мінген. Бас жүлдеге әбден лайық болса да, қазылар алқасы-

ның қаламы мүлт кетіп, одан қағылып қалған кездері де жоқ емес.
Сондай өкінішті сәттердің бір куәгері – мен өзіммін.
... 1992 жылы Тама Есет батырдың 325 жылдық тойына ар-
найы шақыртумен Ақтөбеге барғанбыз. Ақтөбеліктер осы айту-

лы тойдың құрметіне алдында тағы бір айтыс өткізген. Онда біз-
дің Баянғали бас жүлдені жеңіп алған.
Тойдың атаулы күніне әбден сайланған айтыскер топты жыр
бәйгесіне тағы бір салып, Тама Есет батыр әруағын тағы бір дүр

сілкінтпек ойлары бар көрінген. Айтыс жүріп жатыр. Қазылар
алқасының құрамында мен де отырмын. Батыстың жарқыраған,

шаңытқан ыстық шуақты аспанының астында айтыс додасын
тамашалаған ақтөбеліктер аңызғақтан қаталаса да табан
аудармай, күні бойы тапжылмастан отырды.
Төкпе жыры көпшіліктің көңілінен табылатын, аруақты өне-

рі дүйім елге рух беретін Баянғали сол жолы да өз биігінен табыл-
ды. Алайда, амал не, ұпай санын есептей келгенде бас жүлде бас-
қаға тиді. Пікірімді ішке түйіп, қатар отырған «әріптестерім-
нен» – қазылардан Баянғалиға қанша ұпай бергенін сұрастырдым.

Көпшілігінің ұпай саны – өзімнің қойғанымдай. Ең жоғары ұпай.
Сол арада қазылар берген ұпай санын жинап алып қорытынды-
лайтын есепшіден бір қулықтың өтіп кеткенін жүрегім сезді. Те-
гінде: «Алдындағы айтыста бас жүлдені алған, соған риза болсын»

деп, амалға барған болуы керек. Соны салмақтаған соң-ақ: «Бір
тойда екі жарлық жүрмейді, Баянғали бас жүлдені алдыңғы бәй-
геде топты жарып алып кеткен. Бұл жолы ол тіпті жүлде ти-
месе де – саңлақ, біз өкпелемейміз, – дедім. Расында да сол жолы

жұртшылық көрер көзге жасалған осы қиянатқа қатты шамыр-
қанды. Сондықтан өз әділетсіздігі бір бүйірінде жатқан той иеле-
рі кінәсін жуып-шайып, Баянғалиға ықлас пейіл көрсетіп жатты.
Ал Баянғали өзінің ежелгі мәрттігіне басып, сол айтыстан алған

жүлдесін Монғолиядан келген бір ағайынға тарту етті. Бұл – өзім
шет жағасын байқаған жалғыз жайт. Ал осынау 14 жыл ішінде
ақын түйген сыр, ақын сезген ақиқат, ақын ақтарған ағыл-тегіл,
көл-көсір жыр маржаны қаншама!

өнер, – дейді ол. – Және таза ұлттық, биік мәдениеттілікті қажет
ететін, сүйегі асыл өнер. Сондықтан, ол шын мәнінде өлең-
жырдың ақ-адал бәйгесі болуы керек. Айтысқа құдіреттің күшімен
еніп, жүрегімен, бар болмысымен жанын салатын ақынның айтыс-

тан кейін қалпына келуі оңай емес. Ал айтыстан табатын жан ра-
хатың, ләззатың қандай! Сондықтан, осындай асыл текті өнерді
бақталастықтың, басараздықтың, алауыздықтың жолына айнал-
дырмау керек. Халық айтысты ақиқат сөз айтылатын алтын тұғыр-

ға балайды. Сондықтан ақын аузынан аталы, ірі сөз, кесек мінез,
мәрттік пен тектілікті көруге ынтық. Қазақтың бүгінгі тамашасы,
көңілашар алданышы, әдемі әсерге бөлейтін, рух беретін, үміті мен
сенімі тоғысатын айтыс өнерінің қасиетті босағасынан аттайтын

ақын осыны ақыл-парасатымен сараптаса лазым. Қазір біз менің
замандастарым, алдыңғы толқын легіне кірдік. Енді «жастарға

бердім батамды» дегендей, кейінгіге үмітпен көз тастайтын кезге
де шүкіршілік, жақындап келеміз. Оразалы Досбосынов, Бекарыс
Шойбеков, Мұхамеджан Тазабеков, Аманжол Әлтаев сынды ыл-
дидан шапса өрге озған, құлашы кең, от ауызды, орақ тілді жастар

легі келеді. Мен соған қуанамын. Соңғы рет М. Әуезовтың 100
жылдығына орай басталған, бірнеше кезеңмен өткізіліп келе жат-
қан телеайтыста мені Оразалы Досбосыновпен бірге салды. Үш
мың көрермен тамашалап отырды. Сахна төрінде бас жүлде – қы-

зыл түсті жеңіл автомобильді көлденең тартып қойыпты. Намысқа
басып, «Бас бәйгені сен алуға лайықсың» деп емеуірін танытқан
қазылар да болды. Бірақ адалынан ақтарылсам, ел күйзеліп, аш-
жалаңаш отырған осындай кезде алабөтен мырзалық көрсетіп,

жүлдеге машина тігудің өзі көңіліме жақпады. Екіншіден, дүние –
көздің құрты ғой. Адам пенде, бірде болмаса бірде сол пендеші-
ліктің жетегінде кетуі ғажап емес. Ендеше халықтың рухани жүгін
көтеретін, адалдық пен тазалықтың, азаматтық ақыл-парасат, ірілік

пен асқақтықтың туын көтереді деп үміт артып отырған баладай
аңғал сенгіш ақын қауымды дүниеге бола бір-біріне алакөз етудің,
жүз-жүзге, ел-елге бөліп, алауыздықтың дәмін себудің қажеті жоқ
деп ойлаймын. Сондықтан да жас жағынан алғанда баламдай Ора-

залымен сөз салыстырып жатуды бойыма мін көрдім. Оған жо-
лымды бердім. Ақын Ербол Ханбатыров және басқа да көп кісі,
әсіресе жас ақындар, қолымды ұстап, разылық білдіріп: «Сіз өз
биігіңізде қалдыңыз!» дегенді айтты. Оразалыға жол бергеніме

жоғарыда айтқан үш мың көрермен куә.
Шын жүйріктің жүлде, атақ алмаса да шоқтығы әмсе биік.
Ең әділ қазы-халық жүрегінің төрінен орын алып, соны өмірінің
бас бәйгесіне балаған Баянғали Әлімжановқа күні бүгінге дейін

«Халық ақыны» деген атақ та бұйырмай келеді. Журналистер әң-
гіме барысында осы мәселені де қозғады.

Ахтанов: «Пережитки социализма» деген еді. Сол айтқандайын,
хас өнердің нарқы мен парқын халық өзі біледі, бағасын халық өзі
береді.
Талант атақ-даңқпен өлшенбейді. Баянғали Әлімжановтың

«Халық ақыны» атағына екі-үш дүркін ұсынылғанынан хабардар
едік. Бірақ сол құжаттардың ізі құрдымға сіңіп ғайып болуы таң-
дантады. Ер мерейі – ел мерейі. Халық ақыны Көкен Шәкеев аға-

мыздың ізімен енді Баянғали да «Қазақстанның Халық ақыны»
атанса, көптік етпесі хақ. Өйткені, Баян бауырымыздың алмас-
тай жарқылдаған сан қырлы хас асыл өнердің иесі екендігі әмбеге
аян ғой. Баякеңнің қайталанбас қасиеті оның әлемдік эпостың

інжуі «Манасты» меңгеруінен де аңғарылады. Біз сұхбат үстінде:
«Манастың қазақ перзенті Баянғали Әлімжанов қалай дүниеге
келді?» деген сауал қойдық.

оқиға ойға оралады. Әнші Бекболат Тілеухановты, ақын Әбубәкір
Қайрановты және мені комсомолдың Орталық Комитеті шақырып
алып, тапсырма берді. ҚазМУ-ге барып студенттермен кездесу өт-
кізуіміз керек. Үшеуміз ақыл қостық. Жасып қалған жастарға қай-

рат берудің амалын ойластырдық. Әбубәкір «Дауыл», «Қасқыр»
дейтін өлеңдерін оқитын болды. Бекболат Ақтамбердінің толғауын
айтпақшы. Ал мен «Манастан» «Манастың Көкетай ханның асына
келуі» деген жырын толғамақ болдым.

Мен «Манасты» М. Әуезовтің редакциясымен жарық көрген
үш томдығы арқылы бала кезімнен бастап білемін. Манас-содан
бері менің жебеуші пірім, рухани серігім. 1995 жылы Манастың
мың жылдығына үкімет делегациясы құрамында Қырғызстандағы

тойға қатыстым. Назарбаев бастап апарды. Оның алдында 1993
жылы «Манасты» жырлаушылардың арасында өткізілген халықа-
ралық сайыста бәйгеге тігілген үш бас жүлденің бірі – ақтайлақты
қырғыз бауырларымыз маған берді. Оны Бішкектегі Қазақстан ел-

шілігіне байлап кеттім. Жоғарыдағы «Манастың Көкетай ханның
асына келуі» деген жырын Манастың мың жылдығы құрметіне
Алматыда 1995 жылы өткен, Ғылым академиясы ұйымдастырған
конференцияда Шыңғыс Айтматовтың алдында жырладым. Шың-

ғыс аға «саған шоң рахмет!» деп, қолымды алды. Зейнолла Қабдо-
лов ағамыздан «қазақ па, қырғыз ба?» – деп сұраса керек.
Баянғалидың тереңінен маржан теру үшін бір мақала тым аз-
дық етеді. Сондықтан әңгіме арнасын оның тағы бір қырын қам-

тып қалу мақсатымен, Ш. Хұсайынов атындағы музыкалық-
драма театрындағы қызметіне қарай ойыстырдық.

ынов атындағы музыкалық-драма театрына орнығып, жұмыс істеп
жатқан жайым бар. Осында келгелі бір драмалық туындымды жұр-
тшылық назарына ұсынып үлгердім. «Құдалық» деп аталатын бұл

қаевпен бірге келгем. Жалпы, Маңғыстау жайлы, оның азаматтары
жайлы бір кісідей білем деп ойлаймын. Дүйсенбі Әріпов сияқты
ағалар есімде. Светқали Нұржанов, Сабыр Адаев, Ғалым Әріпов
секілді талантты жастарды жақсы танып, сырттарынан тілектес

болып жүремін. Біраз жігіттермен жолдас та болғам. Ал бұл жолғы
келуім туысқандық сапар десем болады. Құда боп келіп жатқан
жайым бар.

айтыс ақыны ретінде де жақсы біледі. Әсіресе, айтыс өнері хал-
қымызға қайта оралған анау сексенінші жылдары көзге көп түс-
тіңіз. 1993 жылы қырғыздан түйе мініп те қайттыңыз ба, қалай?

ныштан танаурап қайтқан да, реніштен талаурап қайтқан да кездер
болды. Ал Қырғызстандағы «Ақтаңдай» айтысы 1993 жылы бол-
ды. Ол айтыста үш бас жүлденің бірін алып, түйе мініп қайтқаным
рас. Тап сол жолы қайтарда Ақтөбенің Шалқар ауданына соғып,

Есет Көтібарұлының асындағы айтыста бас бәйгені жеңіп алдым.
Сөйтіп, бір сапарда екі олжа байланған кездер де болды.

повесіңіз жадымызда тартымдылығымен ұялап қалды. Одан кей-
ін шыққан «Қиқыматтың хикаялары» атты сатиралық кітабы-
ңызды оқыған әр адам өзінің бойындағы келеңсіздігін әлгі кітап-
тан көргендей мырс-мырс күлер еді. Одан беріде жазылған шы-

қыматтың қиссасы» деген повесім шықты. Қазір өзім Ш. Құсай-
ынов атындағы Көкшетау облыстық театрында сахна шебері боп
қызмет істеп жатырмын. Сол себеп болды ма, соңғы кезде драма-
турияға ден қоя бастадым. «Құдалық» атты пьеса жаздым. Ол

қойылып та жүр. Осы жүргенде «Қожанасыр» пьесасын жазу үс-
тіндемін. Мақсат – елді рухани тазалыққа шақыру.

көне жыр қазыналарын қадірлейтінсіз. Бір жылдары Алматы те-
ледидарынан «Бес ғасыр жырлайды», «Халық қазынасы» деген
хабарлар жүргізіп, халқымыздың біраз мұраларын елге басқа қы-
рынан танытқансыз. Қазақты қойып, туысқан халқымыз қыр-

жатқа айтатыныңызды, жақсы «манасшы» екеніңізді білеміз.
Қазақ жырларынан қандай жыр есіңізде?

дай жырлар көп-ақ. Оның қайсыбірін атап жатуға болады? Бір ғана
«Бақтыбайдың Тезек төреге айтқаны» неге тұрады? Ақынға тән
тапқырлық, төреге тән қатыгездік пен талғампаздық келбеті дейсіз
бе, байлықтың салтанаты дейсіз бе, бәрін осы шағын жырдан көру-

ге болады! (Баянғали осы жерде қолына домбыраны ала сап, айт-
қан жырын орындап берді!) Жалпы біздің жыр мұраларымыз ал-
тын қазына ғой. Оны қастерлеу керек.

басынан кешірген халық. Қазір де бір сондай қиын кезең болып
тұр. Мұндай кезде өнер адамдары, мәдениет қызметкерлері, жазу-
шы, журналист сияқты шығармашылықпен айналысатын адамдар
халықтың рухын көтерулері керек. Сынбау керек! Қазір сынсақ,

қайтадан еңсе тіктеу қиын болады. Рухымызды мойытсақ, онда
ішіп, не наркоман болып кетуіміз мүмкін. Сондықтан елдің рухын
көтеріп, қиындықты бөлісуге, қиыннан шаршамай жол іздеуге
тиіспіз. Еңсеміз биік, бойымыз сергек болсын!

ақ бізді рухтандырып тастадыңыз. Рахмет! Тынымсыз еңбек үс-
тіндегі жігітсіз ғой, қайратыңыз қайтпасын!
Зәкіржан Кәлкенбаев.
Маңғыстау қ. 1998 ж. 18 тамыз. Халық қазынасының қайнар бұлағы

Ұрпақтар санасына ата-бабаларымыздың ерлік рухын, кісілік,
адамгершілік қасиеттерін сіңіретін бірден-бір қазынамыз – ба-
тырлар жыры, толғау, термелер. Оларды бізге жеткізген жыр-
шы, жыраулар екені белгілі. Жақында осындай өнерді өмірінің өзе-

гіне айналдырған жандардың бірімен кездесудің сәті түскен еді.
Төменде халқымыздың ғасырлар бойы бірге жасасып, бірге қайна-
сып келе жатқан ұлттық өнерін насихаттауда көп еңбек сіңіріп
жүрген жыршы Баянғали Әлімжановпен болған әңгімені назарла-

тық өнерімізге тиісінше мән беріп, оны жаңғырту мақсатында
үкіметке хат жолдағаныңыздан хабардармыз. Жерге қаратпас
жайсаң ағаларымыз барда халқымыздың тауы шағылып, сағы
сына қоймайтыны хақ. Әңгімені осы төңіректен бастасаңыз.

наның талабына қарай бейімдеп, халыққа қызықты етіп жеткізе
білуіміз керек. Өйткені, бүгінде жасыратыны жоқ, көп халықтар
мұндай ескі жыр айту өнерлерін жоғалтып алды. Ал, біздің қаны-
мызда болғандықтан, құдайға шүкір, өзімізбен бірге бұл өнер де

әлі жасап келеді. Міне, осыған мемлекеттік тұрғыдан мән берілсе
екен деген тілек білдіріп, Иманғали Тасмағанбетовтың атына хат
жолдаған болатынмын. Мәдениетіміздің үлкен жанашыры, қай-
раткер бауырымыз бұл істі қолдап, соның нәтижесінде жақында

Астанада тілдер фестивалінің аясында Республикалық жыршы-
жыраулардың өнер байқауы өткізілгелі отыр. Бұл мемлекетіміздің
жыршылық өнерге мән бергендігінің белгісі деп есептеймін.

ген цикл, жекелеген жыршылар туралы хабарлар беріліп жүрді.
Бұл біздің зиялы қауымның бодан ел боп тұрған кездің өзінде ті-
лімізді, дәстүрімізді жоғалтпауға бағытталған жұмысы еді ғой.
Қазір осы мәселелерге тиісінше мән берілмей қалған сияқты ма,

қолымыз жетіп, тәуелсіздік таңы атқан тұста осы батырлар жыры
мүлде ұмытылып, шетте қалып қойды демеймін, дегенмен теледи-
дардан көп көрінбей кетті. Ал жыршылардың бас қосуы оқта-текте
өте қалса, сол жүрдім-бардым, жеңіл-желпі ғана мән беріліп кел-

гені ақиқат. Мысалы, 1999 жылы Астанада «Алпамыс батыр» жы-
рының 1000 жылдығына арналған жыр кешіне, мен рухани мазмұ-
нын айтпаймын, жыршылар жақсы жырлады, ұйымдастырушылық
жағынан келгенде өте бір көңіліміз толмады.

Рас, бір кездері қазақ ауылдарында кешкілік астан кейін бәрі
бірдей домбыра алып айтпаса да, батырлар жырын әуендетіп оқып
отыратын дәстүр болды. Біз содан ауызданып өстік. Ал енді, өз
басым осы халық қазынасының қайнар бұлағынан сусындап өске-

німді жеке бақытым деп есептеймін. Ұлтты ұлт етіп көрсететін,
айшықтайтын жыр тұрғанда қазақтың тілі де жасай бермек. Тек

ликалық жыраулар конкурсының өткенін, онда сіздің жүлделі
орындардың бірін жеңіп алғаныңызды жыр сүйер қауым жақсы
біледі. Осы конкурс жайында айта кетсеңіз.

сып, үш кезеңнен тұратын үлкен жарыс болды. Осында біраз жі-
гіттер өз өнерлерін көрсетті. Соның ішінде бас жүлдеге бұл дәс-
түрді жалғап жүрген жақсы жыршылардың бірі, ақтөбелік жырау
Демеубай Жолымбетов ие болды. Бірінші орынды Серік Жақсығұ-

лов жеген жас жігіт, ал екінші орынды Майра Сәрсенбаева мен
белгілі алматылық жыршы Ақан Әбдуәлиев жеңіп алды. Мынау
Майра деген – атасы Сәрсенбай жырау, әкесі Алшынбек жырау,
өзі бала жырау. Көрдіңіз бе, дәстүрді қалай жалғап келе жатқанда-

рын, өзінің бөлек мектебі де бар. Ал үшінші орынды жыршылық
өнерді өмірлерінің өзегіне айналдырған семейлік Дүйсен Нығмет-
жанов пен ақтаулық Амандық Көмекұлы бөлісті. Жалпы, Қызы-
лорда бұл шараны өте жақсы өткізді. Олар қаланың орталығында-

ғы Қорқыт ата монументінен бастап жыраулардың шеруін жасады.
Сол күні екі жақ көшеге лық толы халық шығып, орталықта үлкен
жыр кеші болды. Ашық алаңның ортасында жырладық. Мәселен,
осындай шеруді Астанада өткізсе. Қазақ жыраулары, қазақ жыр-

шылары, батырлардың жыры келе жатыр деген қандай жақсы!
Мұны Қызылорда облысының әкімшілігі, мәдениет басқармасы
және сол жердің азаматтары, әрине, үкіметтің қолдауымен өткізді.
Алдағы болашақта осындай тамаша іс шаралар елордамызда да

әншілеріміз эстрадаға салып, өзгертіп айтып жүр. Осыған көзқа-
расыңыз қандай?

Өйткені, осы арқылы ұрпақтың санасына аталарымыздың сөзі же-
тіп жатыр ғой. Қандастарымыздың құлақтары жынды сөздерден
гөрі, өз еліміздің құнды сөздерін көбірек ести берсе, одан қашпау
керек. Қазір баяғы заман емес қой. Терме, жырларды адам бәлен-

бай сағат бойы тыңдап отыра алмайды. Оған уақыт та жетпейді.
Сондықтан, жұртты жалықтырмайтын жағын іздестірген жөн.
Бүгінде жапондар каратэсін, қытайлар кунфу – у-шуын айтады,

корейлер таэквондасын танытып жатыр. Бізде таза сипаттағы ұлт-
тық өнерімізді осы заманға лайықтап, үлкен бір рухани құрал ре-
тінде қолдануымыз қажет. Өзіңіз айтып өткен «Халық қазынасы»,
«Терме» деген хабарлар циклін жандандырып, жаңаша түрлендіріп

теледидарға шығару – кезек күттірмейтін жұмыстардың бірі. Со-
нымен бірге мектептерде Қобландының, Алпамыстың, Қозы Көр-
пеш – Баян сұлудың мазмұнын тереңдетіп оқыту керек. Астанада
өткелі отырған байқаудың негізгі мақсаттарының бірі де осы – жас

кезінен балалардың санасына халық қазыналарын сіңіре беру.
Өйткені, бұл дегеніміз рухани нұр ғой...

ұйымдастырылып отырған байқауға сізден басқа тағы да кімдер
қатысады деп күтілуде?

шақырылып отыр. Оған Алмас Алматов, Сардарбек Қожағұлов,
Елікбай Исаев, Эльмира Жаңабергенова, Демеубай Жолымбетов,
Майра Сәрсенбаева, 13 жасар қарағандылық Дидар Қамиев және
тағы басқалар қатысады. Осы арқылы ауыз әдебиетінің інжу-

маржандарының ұмыт болмайтындығын, қайта келер ғасырдың
қазынасына айналатынын айғақтағымыз келеді.
Гүлбаршын Өкешқызы.
«Астана ақшамы» г. 2001 ж. 11 қыркүйек.

«Суып қалған қандарды, Қыздырғалы келгенмін...»
Көзі ашық, көкірегі ояу қырғыз-қазақтың ішінде айтыс өнері-
нің ақтаңгері, жыршы, манасшы, драматург Баянғали Әлімжа-
новты танымайтын кісі кемде-кем. «Елудегі ер – ел ағасы» де-

мекші, сол ағамыз жақында елуге толды. Елуге ерен еңбегімен
жетті. Үстіміздегі жылы, яғни мерейтой қарсаңында ақынның
Көкшетау, Астана, Омбы, Новосибирск қалаларының баспалары-
нан «Әзіл шуағы», «Алаш пен Манас», «Ауылдың ақ самалы» кі-

таптары жарық көріп, оқырман қолына тиіп үлгерді. Осынау үш
кітап Байекеңнің елге жасаған, өнерсүйер қауымға жасаған үлкен
сыйы іспеттес. Қаламын қару еткен қаламгерді мерейлі жасымен

құттықтай отырып, толайым табыстар тілейміз.
Кешегі Біржан сал бабасы секілді ел-елді аралап, жүрген жерін
күлкіге көміп кететін Байекеңнің көргені, көкейіне түйгені көп
екені айдан анық. Бүгінгі әңгімемізге ақынның бұрын айтыла қой-

рияланып, ұсынылып жүрген бір суреті жөнінде. Партия-совет ке-
зеңінде жоғарыдан «Біржанның суретін табыңдар» деген бұйрық
түседі. Оның суреті салынды ма, фотоға түсірілді ме, жоқ па, ол
беймәлім. Содан, тапсырма алып сасқан бір басшы өзінің үйіндегі

әкесінің бе, атасының ба, біреудің ұлттық киіммен түскен суретін
«Міне таптым» деп алып барған... Ал, оны көргендерден қалған
естелік әңгімелерге қарағанда суреттегі Біржан мен мына Біржан-
ның арасы жер мен көктей дерлік. Әуелі оның ұлы, кәдімгі «Те-

міртас» әнінің кейіпкері – Теміртастың атқа отырғанда аяғы жерге
тиетіндей алып денелі адам болғанын еске алайық. Қазір Бурабай-
да тұратын Біржан немересі, Теміртасұлы Мұхамедқали да еңге-
зердей ірі адам. Енді мен сізге Солтүстік Қазақстан облысының

Уәлиханов (бұрынғы Қызылту) ауданындағы Өндіріс ауылында
тұратын Уәли Оразбаев деген ақсақалдан естіген әңгімемді айтай-
ын. 1913 жылы Ресейде патшалық құрған Романовтар әулетінің
таққа мінгенінің 300 жылдығына орай сол жақта бір күрес болатын

болады. Содан Балуан Шолаққа қолқа салады. Ол айтады: «Менің
жасым ұлғайып қалды, одан да Бәсентиін Оразалы палуанды апа-
рыңдар, бір жықса сол жығады», – дейді. Айтқанындай, Оразалы
палуан абыроймен оралады. Сол Оразалы айтып отырады екен,

дей болып қалар, маған таяу еді», – дейді екен. Енді мен өз кезе-
гімде Оразалының қандай болғанын анықтай түскім кеп, жаным-
дағы Ш. Құсайынов атындағы Ақмола облыстық қазақ драма теат-
рының директоры Мұратбек Оспановты нұсқаймын: «Мына Мұ-

ратбектен қалай?». Олай дейтінім – Мұратбектің бойы – 185 см,
салмағы – 105 кг, ірі жігіт қой. Сонда Уәли Оразбаев мырс етіп:
«Оразалының жанында Мұратбегің бала ғой!» – деп салған. Осы-
дан кейін Біржан атамыздың қандай болғанын ойлай беріңіз. «Ор-

ұйып отырып тыңдайды. Сондықтан, жыршылық өнерінен алшақ-
тауға болмайды. «Батыр Баянды» менің орындауымда республика-
лық, облыстық радио, республикалық теледидар жазып алды.

(«Е. Қ», 22-қазан, 1992 ж.): «Қазір Көкшетаудағы жас ақын
Баянғали Әлімжанов сол «Манастың» бірнеше тарауын қырғыз
тілінде керемет орындайды. Қайда жүріп үйренгенін Құдайым
білсін. Қазақтағы манасшы – Баянғали – сирек құбылыс. Ау, қан-

ша туыс болғанымен, басқа ұлттың бүкіл бір хиссасын жатқа
айтқан кім бар? Орыстар мұны «феномен» десе керек» деп баға
беріпті. Осы жайтқа қысқаша тоқталып өтсеңіз...

қырынан келейін, қызықтарын айтайын. Қырғыздың Асанбек
Иманбаев деген журналисі «Қырғыз мәдениетіне қатысы бар қазақ
азаматтары туралы» марқұм Сәбира Майқанованы, Мұзафар Әлім-
баевты және мені түсіріп, телехабар дайындаған. Онда мен «Ма-

настан» «Көкетай ханның асынан» ұзақ толғағам. Ол кезде «Жұл-
дыз» журналында қызмет істеп жүрген кезім еді, қырғыздың бес
қызынан хат келіпті. Алғыстарын жаудырып, ризашылықтарын
білдіріп, келіп қайт депті (күледі). 1993 жылы Бішкекте «Ақтаң-

дай-93» деген айдармен Қазақстан-Қырғызстан ақындарының ай-
тысы болды. Бас жүлдеге маған түйе мінгізді. Оны мен қазақ елші-
лігіне байладым. Сол айтыста «Манасты» айттым. Қырғыздар дүр-
кіреп кетті. «Қазақтың Манасты айтқаны қызық екен», – десіпті.

Сонда Мәдениет министрлігінің орынбасары, «Манас-1000» ди-
рекциясының директоры марқұм Шеримбек Шаршеев мені құшақ-
тап: «Манастың мыңжылдық тойына арнайы шақырамыз, келі-
ңіз!», – деді. Кейін 1995 жылы халықаралық конкурсына қатысып,

арнайы жүлдеге ие болдым. Қырғыз манасшылары Назарқұл,
Асанхан, Ұрқаш, Қаба, Шабай, Базарбай, Анарбек, т. б. «Ой, аза-
мат!» деп алақандарына салды. Мен оларға: «Бұл конкурстарың
мен қатысқан соң халықаралық болды, әйтпесе өңкей қырғыз өз-

дерің өткізсеңдер қалай болар еді?» дедім қалжыңдап. Сол сапарда
Алматыға соғып, Қазақстан Ғылым академиясында, «Манас» жы-
рының мың жылдығына арналған үлкен конференцияда жырла-
дым. Шыңғыс Айтматов ағамыз қолымды алып: «Саған шоң рах-

мет!», – деді. Арада біраз уақыт өткен соң «Манастың»1000 жыл-
дық тойына шақыру келді. Таласқа ұшып келсек, қарақұрым ха-

лық. Қол бұлғап, құшақ жайып қарсы алды. Манастың күмбезіне
құран оқыдым. Үш қабатты киіз үй тігіпті қырғыздар, тамаша!
Киіз үйлерді аралап келе жатқанымда: « О, Баянғали! Кел, «Ма-
насты» айт!» деп бір қырғыз тележурналисі бас салды. «Ағаларым

сөйлесін!» – деп мен ыңғайсызданып қалдым. «Манастың Тала-
сында тұрып, «Манасты» айтпай кеткенің болмайды!», – деп ол да
қадалып тұрып алды. Содан таудай ағаларымның ортасында, Та-
ласта тұрып «Манасты» айттым. Тағы бір топқа таяп келсек, Қы-

тайда тұратын ұлы қырғыз манасшысы Жүсіп Мамайды көрдік.
Аппақ сақалды, жүзінен нұр төгілген кісі екен, келіп сәлем беріп,
қолын алғанымда үлкен бір рухани тазалықты, қуатты сездім. Та-
ныстым. «Көкшетауда көк моншақ деген ел бар ма? – деп сұрады.

«Оны білмедім, бірақ қырғыздар бар», – дедім. «Олар Абылай за-
манында барған қырғыздар ғой, ал көк моншақ тарихы арыда жа-
тыр, сұрастырып көрші!», – деп бір қойды. Кетерде «Манасты»
ұмытпай айта бер!», – деп, жақсы-жақсы тілек айтып, ризашылық

білдіріп, батасын берді. Жалпы, қырғыздың «Манасы» – 1000
жылдық тарихы бар ұлы рухты, ерекше қуатты мұра. Бала күнімде
ерекше әсерге бөленіп оқып, радиодан тыңдағам, қатты ұнатқан-
мын. «Манасты» жырлау үлкен махаббат, сүйіспеншілік, қастер-

приді» жеңіп алған, жүлдегер атанған айтулы ақынсыз. Деген-
мен, осы айтыс кездерінде өкінген, қиналған кездеріңіз болды ма?

ріске шығарып, өресіздік танытатын қазылар да, қарсыластар да
болды. Сондай жайттар өкінтеді-ақ! Мәселен, бір кездері әйелдер
босанатын үйге барып босануы үшін ақша төлететін заң шықты.
Мұны мен өрескел қателік, аналар үшін, ел үшін ауыртпалық деп

түсіндім. Үйінде босанып, қиналған жас аналар барын естіп жүр-
дім. Сосын бес-алты мың адам жиналған стадионда өткен бір ай-
тыста осы ақша төлеуді тоқтату мәселесін көтеріп, жанайқайымды
былай деп жаздым:

Махаббат сонда дағы маздап жатыр,
Ғашықтар көк көрпені қозғап жатыр.
Роддомға төлер ақша таппаған соң,
Келіндер қой қорада қоздап жатыр.

даған саясатын жеңіп шықты. Бір күні қаладан ауылға қыдырып
маңдайы торсықтай бозбала келді. Бәріміз қонақты айналсоқтап
жүрміз. Ол айтқан сөзімізді түсінбейді. Бала көңіл қазақтың «қа-
зақша білмеймін» дегеніне нанғысы келмеді. Бойымызды ыза

буып, оны соққыға жыққымыз келді. Табиғи заңдылықтың бұзыл-
ғанын ішкі түйсігіммен сезінгендей болдым. Өйткені, жылқы кісі-
нейді, ит үреді, мысық мияулайды. Сол сияқты қазақтың да қазақ-
ша сөйлеуі заңды деп есептейтінмін. Адам дүниеге келгенде ана

тілімен бірге туады деп ойлайтынмын. Мектептердің өзінде қазақ
балаларын әртүрлі ұлттармен бірге орысша оқыта бастады. Қазақ
мектептері бірінен соң бірі жабылды. Степняктағы алты қазақ мек-
тебінен ең ақыры бір-ақ мектеп қалды ма, қалмады ма, оның өзі

белгісіз. Кейінгі жылдары мен мекен еткен Кеңащы деген таза қа-
зақы ауылдың балалары орыс мектебінде оқытылды. Сондай-ақ,
«қазақ мектебінде оқитын оқушылардың деңгейі төмен» деген тү-
сінік болды. Қолымнан келгенше жақсы оқыдым. Осылайша, миы-

ғынан күліп қарайтын орыс ағайындардың пиғылына тойтарыс
бердік. Ол заманмен салыстырғанда қазір тәуелсіз елміз. Қазақ
халқының тарихи тағдыры ерекше. Қос қапталымызда азуын Айға
білеген екі империя (Қытай, Ресей) тұр. Әйтеуір, Алла қолдап,

аман-есен осы күнге де жеттік.
Үйде «Қазақ эпосы» деген кітап жатты. Оның ішіне жеті батыр-
лар жыры кіреді. Қыстың ұзақ кешінде әкем Тақан әлгі кітапты оқи-
ды. Алпамыс батырды зынданнан қашан шығарасың деп жылай-

тынмын. Балалармен төбелесіп, таяқ жеп қалсам, батырлар жырын
оқып-оқып алып, қайтадан сонда барып есе қайтаратынмын.

татса, нұр үстіне нұр болар еді. Сонымен қатар, патриоттыққа
үндейтін мақал-мәтелдерді оқытып, қыл аяғы байырғы қару-
жарақты бөлшектеп тұрып, жас жауынгерлердің көкейіне сіңіру
қажеттігі сөзсіз...

ларды дискімен тыңдатып, артистерге ойнатқан әлдеқайда ұтымды
шығатын секілді. Оның рухани құны өлшеусіз. Нағыз ерліктің,
батырлықтың көкесі сонда жатыр. Бұрын телеарнадан ұлттық рух-
ты оятатын «Бес ғасыр жырлайды», «Халық қазынасынан...» деген

секілді хабарлар жүргіздік. Ал енді тәуелсіздік алған уақытымызда
жастарды дала дәстүріне тәрбиелейтін телехабарлардың болмауы

ұлттығымызға сын ғой. Бұл мәселемен талай жерге хат жаздым,
талай жерге табан тоздырып бардым да. Жоғары жақтағылардың
біреуі селт етсеші... Телеарналардың басында қазақ балалары төл
ертегімізді, төл аңыздарымызды көрмей, білмей өсуіне мүдделі

ім. Армандап түскен оқуы жолда қалып, қаражаты дұрыстау
әртүрлі қызметке ауысып кететіндер көп. Өзіңіз таңдап алған
мамандық бойынша жұмыс істеп келесіз бе?

болшы болу. Мектепті тамамдаған соң, қазақ тілі мен әдебиеті
бойынша оқуға түспек ниетім көп кедергіге ұшырады. Үйдегілер
«Қазақ тілінің болашағы жоқ» деп кері тартты. Мен де оңайлықпен
райымнан қайтпадым. Шешем мінезді кісі еді, «көңілі қалаған

оқуына барсын» деп батасын берді. Мен оқуға түскен 70 жыдары
ҚазМУ-дың журналистика мен филология факультеттері қазақ ру-
ханиятының ордасы болатын. Сол кезде Алматыда қазақша жал-
ғыз мектеп қана болды-ау деймін. Жастар ұлтымыздың өткені мен

болашағы жайында сөз қылып егілетін, өз-өздерін қамшылап ши-
рығатын. Сол азаматтар егемендікке қол жеткен жылдары белгілі
бір дәрежеде әдебиетіміз бен мәдениетімізге елеулі үлес қосты да.
М. Әуезов атындағы драма театрында Кенен Әзірбаевтың жүз

жылдығына байланысты айтыс өтті. Бұл тұңғыш рет домбыра ұс-
тап, айтысқа шығуым болатын. Сонда ана тілі туралы былай жыр-
ладым:
Еліңе қылған енбегің,

Мақтаусыз кетер деймісің?
Жақсылық қылсаң халқыңа,
Ақтаусыз кетер демісің?
Төгіліп тұрған текті тіл,

сол ақынның өлеңдері оқылып тұрады екен. Жырауларға қойылған
ескерткіш қасына арнайы техникалық құрылғы қойып, неге
жұртты жырмен сусындатпасқа деген ой келеді кейде...

мұрамызды насихаттайтын арнайы мемлекеттік бағыт-бағдарлама
жоқ. Әлемде жыраулық өнерді зерделеуге деген құлшыныс байқа-

«Екі дүниенің иесі Қытай емес –Құдай!»
Ақын, жыршы, театр және кино драматургы Баянғали
Әлімжановтың шығармашылығы көзіқарақты оқырман үшін
бейтаныс дүние емес. Қара домбырасын арқалап, ауыл жайын, қо-

ғам, адам жайын сөзбен өрген айтыс ақынының маржан жолдары
да көрерменнің жадынан шыға қоймаса керек. Қырғыздар «манас-
чы» деп баға берген Баянғали Әлімжанов – қазақ жыршылық өне-
рінде де жұлдызы жарық тұрған тұлға. Оған қоса, ауылдан Алма-

тыға келіп, қала көрген, ару Алматысын қиып, ауыл барған, одан
аймақта тұрақтап қалған, содан соң Алматысымен қайта
қауышқан, қысқасы, «Алматы мен Астанадан» алыста деген жо-
баның лайықты кейіпкері. Ауыл мен Алматы арасында жүргендегі

көкейге түйіп, жүрегіне жиғанын ақтарған ақынның сөзі сізді де
бей-жай қалдырмас, құрметті оқырман.

күнде біреу жаңа жол тауып жатады. Сән қуғандар үстіндегі киімі
тозбай жатып, жаңаларын алуға құмар. Сол секілді, төпелетіп лақ-
тыра берген жаңа идеяларды да бір түртіп көрмесек, көңіліміз
көншімейтін болды. Шетелдің ана жазушысы мынадай тақырып-

ты, ана киносы анадай тақырыпты көтеріп жатыр екен деп талпақ-
таймыз келіп.
Мысалы, неше түрлі ұятсыздықты әйгілеу, кино қылып түсіру
белең алып барады. Әжептәуір жасқа келген әртістеріміздің өзі

сахнада елді күлдірем деп бір-бірінің мықынынан тартып жатқа-
нын көрсететін болды. Ұят емес пе? Біздің «жаңалық ашқыштар»
анайылықты ел алдына, экранға алып шығуды ұят деп есептемей-
ді. Қандай жаңа идеямен бүркемеленсе де, әдемі сөзбен көмкерсек

те, ұятсыздықтың аты – ұятсыздық, имансыздықтың аты – иман-
сыздық. Қазір «сәнқой» қыздарымыз кіндігін көрсетіп жүруді де
«осыным ұят-ау» деп білмейді. Шығыста сұлтандар өзінің гаре-
міндегі биші күңдердің кіндігін ашып жүруін міндеттейді екен.

Себебі, кіндігі ашық жүргендердің бала көтеру мүмкіндігі азаятын
көрінеді. Кіндіктен бір қарыс төмен жерде «өмір орталығы» орна-
ласқанын да медицина мойындап отыр. Ондайларды шығыс дана-
лығы «қарғыс» дейді. Сол «қарғысты» бүгінгілер «мода» дейтін

болған. Сырттан келген осындай жақсылы-жаманды жаңалықтар-
ды мемлекет тарапынан да тежеу керек емес пе?!

ларды түсіруге қаржы бөлеміз. Сонда ондай киноны көргісі кел-
мейтін ұяты бар қазақтың құқығын шектеп отырғанымызды неге
сезінбейміз? Бекболат бауырымыз бұл туралы шырылдап жазды.
Толық қолдаймын. Міне, мені толғандырып жүрген нәрсе осы. Та-

ғы бір сөз. Дүниежүзінде қанша ұлт болса, баршасы өзін ең жақ-
сылардың қатарында санайды. Санай берсін. Реніш жоқ. Эскимос-
қа «Сен ақ адам сияқтысың» десең, ер-тоқымын бауырына алып
тулайтын көрінеді. Ақ адамдар дүниежүзін билеп отырмыз деп

алшаңдайды, ал, эскимос ақ нәсілдіден өзін артық санайды. Ол –
оның табиғи сезімі. Якуттар тайгада жүрген орыстарды: «Үйсіз-
күйсіз жүр ғой, бізге қонақ қой» деп мүсіркейді екен. Өздері сол
орыстардың бодандығында отырғанында жұмысы жоқ. Иншалла,

біз де жақсы халықпыз. Қазақ өз тарихында ешбір халыққа зор-
лық-зомбылық көрсетпеген. Ешкімнің жерін тартып алмаған, еш-
кімге басқыншылық жасамаған. Қайта, өз жерімізге бар әлемді
сыйдырғанбыз. Біздің жолымыз – мейірбандық, жақсылық жолы.

Бірақ, мейірбан екен деп бізге де тиісе берудің, мейірбандығымыз-
ды сынай берудің қажеті қанша? Бірде, теледидарды қоссам, Қы-
тайдың ыдысын, ойыншықтарын көрсетіп жатыр. Бедеулікке алып
келу мүмкіндігі мол екені анықталып, былтыр он бір рет қытай

тауарын қайтарып жібергенбіз дейді сарапшылар. Өтіп кеткені
қаншама? Неге ондай қауіпті заттарға шекараны ашып қоямыз?
Бұл тікелей мемлекеттің, қауіпсіздік комитетінің шаруасы емес пе?
Біздің экономикалық байлығымызға көз алартып отырғандар енді

рухани дүниемізде де таңбасын қалдырғы келеді. Мен осыған күй-
інемін. Бізге осындай теріс пиғылдар көбейген уақытта, қанша-
лықты мейірбан, кең халық болсақ та, біз де ренжиміз...

деп жұбатып қоямын өзімді. Себебі, екі дүниенің иесі Қытай емес,
Құдай ғой.

сондай қорқынышты, қайшылықты болып көрінді. Бірінші жылы
тіпті жаңа жылға дейін қар жаумай қойды. Солтүстіктің қысын
сағынып біраз қиналдым. Келе-келе үйреніп кеттім. Үлкен-үлкен
ұстаздардан сабақ алдым, одан Жазушылар Одағында жұмыс істе-

дім, қазақтың көзі тірі үлкен-үлкен ақсақалдарын көрдік. Замандас
қатарларымызбен сыйлас болдық.
Ауылға перзенттік парызым алып келді. Анам Бәтима төсек
тартып жатып қалды. Ағам – қалада, апаларым – тұрмыста деген-

дей. Елге барсам – шешем қаладағы ауруханада, әкем үйде жүдең-
кіреп қалғандай. Жарым Әлиямен ақылдасып, ауылға көшуді жөн
деп санадық. Ауылдан қалаға үйрене алмаған басым, енді ауылға
көндіге алмай біраз қиналдым. Газет-журналдарда, теледидарларда

жарқырап жүрген адамға ауылға сыю оңай ма?
Не болса да, жеңгең екеуіміз қол ұстасып, елге кеттік. Ұлым
Нұрлан кішкентай. 11 айдан соң шешем қайтты. Әкеймен он бір
жыл тұрдық.

Кеңес уағында бәрі жақсы. Мектеп, балабақша бар. Отын тегін.
Мал көп дегендей. Алайда, ағайынның ұғым-түсінігі, білімі Алма-
тыдағы мәдени ортадай емес. Бірақ, адамгершілігі, бауырмалдығы
ыстық. Тез бауыр басып кеттік. Кезекпен қой бағамыз, малдың ал-

дынан шығамыз, сиыр сауамыз, мал соямыз. Сөйтіп жүріп-ақ өнер
сапарына шығып тұрдық. Ауыл шығармашылығыма көп тақырып
берді. Айтыстарда ауыл тақырыбын көп жырладым. Бір кітабымды
«Ауылдың ақ самалы» деп атадым.

1994 жылдардан ауыл жағдайы төмендей түсті. Оны да көрдік.
Ақша құнсызданды. Мал таусылды. Жағдай қиындады. Теледидар,
радио, газет-журнал, жарық жоқ. Жарықта жазатыныңызды жаза-
сың, мал жайлайсың. Кешке далаға шықсаң, қап-қараңғы түн, қап-

осындай қап-қараңғы түнде, қардың үстінде жатты. Және жай
жатқан жоқ, соғысып жатты. Әйтеуір бізді ешкім оқтың астына
алып жатқан жоқ қой деп жұбаттым өзімді. Әйтпесе, керемет қиын
болды. Тассу деген іргеміздегі ауыл тұрғындары түгел қалаға қаң-

ғыды. Тек зираттары қалды қаңырап.
Кеңес үкіметі кезінде ауыл тұрғындарының жиған ақшалары
да күйіп кетті. Молдабай деген ағайынымыздың 17 мың сом ақша-

сы бар екен. Бір күні Көкшетаудан телефон шалып: «Жаңа «Мос-
квич» келіп тұр, аласыз ба?», – дегенде: «Жигули» аламын», – деп
бас тартқан еді. Екі айдан соң «Жигули» де, басқа да жоқ, ақша
құнсызданды. Қалғаны Қызылордаға құдалыққа барып келуге ғана

жарады. Іргелес совхозда бір ақсақал 30 мың сом ақша жинаған
екен. Күйіп бара жатқан соң совхозға келіпті ашуланып. Партор-
гтың қолында не бар, жандары ашып: «Мына холодильникті ала
ғой», – десе, қария: «Не айтып отырсыңдар, маған машина керек»,

кетті. 30 мың соммен жер құшып ақсақал қалды. Оны да көрдік.
Қабдеш Ермағамбетов деген екі мәрте Ленин орденін алған жыл-
қышы ағамыз болды. Сол жылдары Қабдеш ағамызбен жолығып
қалсам: «Мал азайып барады», – дейді. Облыс орталығына бір ба-

рып келу үшін жанармайды бір ірі қараға айырбастайды. Бармасқа
тағы болмайды. Сонымен, бітті ауылыңыз.
Астананың біздің жаққа тиген бір пайдасы – дөкейлердің біра-
зы барды да малдың бағасын көтерді. Жылқы 10-16 мың теңгеден

1000 долларға қымбаттады. Соған шүкір дедік.
Жазушының, ақынның еңбегі, өнері қайда отырғанына байла-
нысты емес қой. Қаламы мен қағазы болса, тізесіне де қойып жаза
береді. Мен ауылға осы сеніммен барғанмын. Жақсы шығарманы

ауылда, Алматыда, Америкада отырып жазасыз ба, бір Алла біледі.
Әкеміз қайтқан соң, балалар Алматыға оқуға аттанған соң,
ауыл-аймақтың ризашылығын алып, елмен қоштасып, Көкшетауға
келдік. Көкшетауда біраз жыл тер төктік.

Біздің үй Көкшетауда. Қазіргі Алматы – орны ерек қала, әрине.
Біздің кезіміздегі Алматыдан өзгерген. Басқа дәуірдің адамдары
едік. Басқа дәуірге келдік. Біз де өзгерген шығармыз. Бірақ сол
кездегі Алматы әдемі секілді. Ауыл да ыстық. Бірақ мен енді қай-

тадан ауылға барамын деп тағы айта алмаймын.
Әңгімелескен Қарагөз Смәділ.
«Қазақ әдебиеті» газеті, 2010 ж. қаңтар.

«Ата жырда аруағы бар қазақтың…»
Даңғайыр жырау Нұрпейіс Байғаниннің 150 жылдығына арнал-
ған екінші республикалық жыршы-жыраулар сайысын жүргізу
үшін арнайы Алматыдан Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері,

Қырғызстанның А. Малдыбаев атындағы Халықаралық сыйлығы-
ның лауреаты, жазушы, белгілі айтыс ақыны, жыршы, манасшы
Баянғали Әлімжанов келді. Екі күнге созылған шараны әдемі жүр-
гізіп, шырайын кіргізген, арасында өзі де «Манастан» үзінді жыр-

лап, халық ықыласына бөленген Баянғалимен бірер ауыз тілдесудің
сәті түсіп еді.

орайластырылған жыршы-жыраулар сайысының тізгінін өзіңіз
ұстадыңыз, не түйдіңіз?

Нұрпейіс атамыздың тойына арнайы шақырған адамдарға рахмет.
Бұрын-соңды Ақтөбеде болып жүрмін. 1989 жылдары айтысқа
келдім, одан Тама Есет Көкіұлының, Есет Көтібарұлының тойла-
рына қатыстым. Қобыландының тойында келдім. «Ақынға қара

сөзден өлең оңай» демекші, әңгімемді осы той барысында ойыма
оралған жыр жолдарымен бастағым келіп отыр:
Нұрпейіс атын
Естігем бала күнімнен,

Жырларын оқып,
Жаттаушы ем таза көңілмен.
Суреті оттай басылушы еді көзіме,
Жүзінен нұры,

Жүректен жыры төгілген.
Даланы кезген сақалы желмен желбіреп,
Аңыздардағы абыз аталардай көрінген.

Мәңгіге кеткен
Батырып мұңға мұнартып,
Мыңдаған жылдан
Аманат жырдан жүк артып,

Балбал тастарды
Шыққандай жарып қоңыр үн,
Қазақтың сөзін
Ғасырға келер ұзартып.

Дүние, ғалам
Жайында кеткен ойға көп,
Жыраудың жыры
Жерге де, көкке, айға дөп.

Жынданып жатқан
Жан-жаққа кейде қараймын,
Нұрпейіс атадай
Нұрпейіл жандар қайда деп?!

Нұрпейісті көрген қазақтың атақты ақын-жазушылары Сәбит
Мұқанов, Әбділда Тәжібаев, Дихан Әбілев, Қуандық Шаңғытбаев
жырау жайында керемет естеліктер қалдырған. Жалпы көрсе, көз
тойғандай сымбатты, мәдениетті кісі болған ғой. Өзінің «Нарқы-

зы» мен «Ақкенжеден» басқа қаншама жырларды жырлаған ұлы
жырау. Біз бала күнімізде мектептен атын біліп, «Ер туралы жы-
рын» жаттап өстік. Енді осындай халық ақынының мерейтойында
жыршы-жыраулардың республикамыздың түкпір-түкпірінен келіп

бас қосуы бір ғанибет болды. Сайысқа қатысушылардың жасына
шек қойылған жоқ, соның өзі шараның сәнін кіргізді. Сонау Се-
мейден келген қарт жырау, кәнігі жыршы Нығметжанов Дүйсенға-
зыдан бастап он үш-он төрт жастағы жас талап жыршылардың ке-

луінің өзінде өнегелік мәні бар. Жыршылар жасы ұлғайған сайын
кемеліне келіп, жыр қорларын молайта береді, орындау шеберлікте-
рі жетіле түседі. Кейінгі толқын үшін мұның маңызы зор. Көзімен
көріп, құлағымен естіп, талай нәрсені көңілдеріне түйіп қайтады.

Осы сайыстан байқағаным – жыршы-жырауларды тыңдайтын
халық бар екен. Соған қуандым. Өйткені жырды екінің бірі түсіне
бермейді. Бұл да дәстүрдің үзілмегендігінің көрінісі. Сайысқа қа-
тысқан жастардың сөзді түсініп айтуы, әуен таңдай білуі, домбыра

тартыстары жақсы, бұлардың қай-қайсысы да осал емес, респуб-
ликалық сайыстарға бұрыннан түсіп жүргендер.
Облыс әкімі Елеусін Наурызбайұлы тойда жүлдеге екі автокө-
лік қосты, бұл да Нұрпейіс атамызға деген, осы бір киелі өнерге

деген құрмет деп білемін.
«Жыраулық өнер неге керек?» деп те ойлайтындар бар. Интер-
нет бар, басқа да дүниелер олардың орынын ауыстырып жатыр
дейміз ғой. Бірақ ғасырдан ғасырға жеткен жыраулық өнердің ор-

сын, оны оқитын адам ғана оқиды. Ал экранның құдіреті үлкен.
Сол жерден өз ұлтымыздың мұраларын насихаттап, халыққа тәр-
бие беретін дүниелер көрсетпей, неге кеңістігімізді біреуге беріп
қоюымыз керек. Бойында қазақтың қаны, намысы бар азаматтар өз

мәдениетімізді өзіміз байытуымыз керек. Шетелдің атыс-шабысын
түсіріп, оны аударып, елді есінен тандырып жатқандар мен сияқты
екі аяқты, бір басты адам баласы шығар. Менің олардан қай жерім
кем?! Жастардың, балалардың санасын сырттан келген сериалдар-

ға неге былғатуымыз керек. Өзімізде көрсететін батыр жоқ па,
ақын жоқ па? Қазақы болмыстағы, мұсылмандық тұрғыдағы туын-
дыларды түсірсек, ғажап емес пе?! Неге осыны қолға алмаймын,
мұны мен істемегенде, кім істейді деген ойдан туды. Әйтпесе, ки-

но шығарамын деген мақсатым жоқ еді. Баяғыда жас кезімізде көп
ақын ағаларымыз «Баянғалидың түр-әлпеті киноға қай жағынан
болса да келіп тұр» деп күлетін. Мен де барлық бала сияқты кіш-
кентай күнімде киноны жақсы көрдім. Қиялымда актер болуды

армандадым. Қазір кішкентай ғана фильммен үлкен мәселе көте-
руге болатынын түсіндім. Сөйтіп, тәуекел деп кірісіп кеттім.

Керек-жарағымызды түгендеп берді. Төрт бөлмелі үйімнің бір
бөлмесінен киностудия аштым. Балуан Шолаққа бата берген Паң
Нұрмағамбеттің атын қойдым. Директоры да, көркемдік жетекшісі
де, сценарийін жазушы да, қоюшы режиссері де, шопыры да,

Мұнда қазіргі заман тынысы, жастық, махаббат тақырыбы әнмен
қатар өріледі. Сондай-ақ, өмір туралы ойлар лирикалық сезім мен
сатиралық тілмен астарлап жеткізілді. Рөлдерде Көкшетау театры-
ның артистері және өз ұлым Нұрлан ойнады. Негізінен, Нұрлан-

ның әндеріне құрылған. Балама «Бас кейіпкерді сомдайтын қыз
бала тап» дедім. Ол бір күні «Жансая Байдарбекова деген қызбен
келістім, әке» деп хабарласты. Қызық болғанда, кино мен келінді
қатар түсірдік. Жансаяны келін етіп, түсіру жұмыстары біткен соң

Одан кейін «Жер шоқтығы – Көкшетау» деген 45 минуттық
деректі фильмді өмірге әкелдік. «Ұлы дала аңыздары» және
«Ашаршылық жылғы махаббат» көркемфильмінің сценарийі дай-
ын. Бірақ қолға алуға әзірге қаражат табылмай тұр. Сондықтан аз

қаражат талап ететін, бірақ мағыналы туынды жасасам деген ойым
болды. Сөйтіп, жақында «Аран» фильмі жарыққа шықты.

болған оқиға. Оның басына нақақ іс түсіп, түн ішінде телефон ша-
лып, көмек сұрағаны, тығырықтан шығар жол іздеп шырқырағаны,
оған жасаған зорлық-зомбылық, қорқыту, бопсалау әрекеттері қат-
ты әсер етті. Әйтеуір ол іс өмірде сәтте шешім тапты. Аман-есен

құтылды. Осы жайтты көркемдеп, кино тілімен сөйлеттік. Ішкі
жанайқайыммен айналамыздағы кісі ақысын аяусыз жеп жүрген-
дерді оятқым келді.

на келе «Аран» деп өзгерттім. Мағынасы кең, ауқымы үлкен сөз
ғой. Баяғыда терең ор қазып, аңдарды соған жан-жағынан қуып
әкеп, қамайды екен. Аранға түскен аң шыға алмай, тыпырлап, аң-
шылардың құрығына ілінеді. Оның үстіне, қазақта «Аузын арандай

ашты» деген сөз бар ғой. Бір сөзбен айтқанда, тойымсыздық, қана-
ғатсыздық деген мағынада.

жұмыс істегенім де бар. Бірақ көп ойландым. Халық артисін ша-
қыруға шамам жетпеді. Кім сонау Степняк ауылына барып, киноға
түсіп жүреді. Оған жағдай жасап, бабын тауып, қасында қас-
қабағын бағып жүру керек. Сондықтан күй талғамайтын өзім тү-

суіме тура келді. Мұнда кәсіби артистер төрт-бес адам ғана. Тө-
леубек Қоңбайұлы, Айбек Құсайынов, Елтай Мұстанов, Гүлмира
Жакелина, Маржан Бөкешова. Өмірдегі апайым Сұлушаш Досым-
бекова кинода апайымды, құдам – құдамды ойнап шықты. Халық-

тық кино болады деген үміттемін. 10 мың доллар қаржы жұмсал-
ды. Он алты күн ішінде аяқтадық. Мұхтар Ержанов, Валерий Бала-
ков, Ержан Досымбековтің де еңбегін ерекше айта кеткен жөн.
Музыкасы – таза қобыз бен домбыраның үні. Бала күнімде қобыз-

Жиырмаға тарта танымал манасшының басын қосқан өнер
сайысының басты ерекшелігінің бірі – Манас рухы халықаралық
деңгейде ұлықталды. Бұл дерек ұлы эпостың Алатау асқарынан
биіктеп, бүкіл адамзаттық құндылыққа айналып отырғанын аң-

ғартады. Төменде манасшы-жыршы көне жауһардың қазақ дала-
сындағы жаңғырығы туралы ойларымен бөліседі.

тандық пен бірлікке, бақытты тұрмыс жолындағы қаһармандық
күреске саятыны жазылғанмен, тұрмыс-салт пен ата-баба на-
ным-сенімдерінің өнеге-өрнектері сақталған туындыға қазақ ға-
лымдары да қадым заманнан көз қадап келеді. Мысалы, Ш. Уәлиха-

новтан бастап көптеген белгілі ғалымдар мен әдебиет майтал-
мандары байтақ туынды туралы кесек-кесек кереметтерді дүние-
ге келтірді. Ал жасампаз жыр рухына мұндағы жұрттың қазіргі
көзқарасы мен сүйіспеншілігі қалай екен, Баянғали Тақанұлы?

кетайдың асын» алғаш рет қағазға түсіріп, орысшаға аударса, 1862,
1869 жылдары В. В. Радлов «Манастың» түрлі нұсқаларын ғылы-
ми айналымға түсіруге талпынды. Эпостың 60-тан астам үлгісі ел
аузынан жазып алынды. «Манасты» зерттеуге М. Әуезов, Ә. Мар-

ғұлан сияқты қазақ зиялылары еңбек сіңірсе, кейін қаламгерлер
«Манасты» аударуға барынша атсалысты. Тіпті, қалам ұстаған
тұлғаның ұлы эпосқа соқпай кеткені аз деу қисынды. Жыр алыбы
Жамбыл «Манасты» той-жиындарда айтса, Кенен өзінің жыр-

дастандарында сюжеттерін жиі қолданғаны мәлім. Сол сүрлеумен
келе жатқан кейінгі толқынның өкілі ретінде қырғыз топырағына
алты жылдан кейін аяқ басып тұрмын. Мені, әсіресе, фестивальді
ұйымдастырушылар мен демеушілердің патриотизмі таңғалдырды.

Баткен Шерниязов есімді отаншыл азамат пен манасшы Рысбай
Исақов басқаратын «Манас» қоғамдық қорын, Шайырбек Абдрах-
манұлы жетекшілік ететін республикалық «Ел» телерадио корпо-
рациясын, ақын Азамат Болғанбаев жетекшілігіндегі «Айтыс» қо-

ғамдық ұйымын ұлт руханиятына қалтқысыз қызмет көрсеткені
үшін ондағы жұрт өте қолдап, барынша қошемет білдіріп отыр.
Бұл жобаға Қырғызстан үкіметінің айрықша қолдау көрсетуі сай-
ысты бұрынғыдан да маңыздырақ ете түсті.

Бұның ең бір көңілге ұнағаны – балға үйірілген баладай құжы-
наған халықтың ынтасын біз телекөпір арқылы аңғардық. Бішкек,

Ош, Талас өңірі манасшылары рет-ретімен «Манасты» айтса, ара-
тұра ақын-жыраулар арнау жырларын орындап отырды. Таңғы са-
ғат 10-нан түнгі 12-ге дейін бүкіл қырғыз айылы керемет әсерге
бөленді. Осы дүбірлі оқиғаның ортасында болу мен үшін баға

жетпес байлықпен тең. Алатаудың арғы бетіндегі айыр қалпақты
ағайын Қазақ елінен қатысып отырған маған айрықша ықыласта-
нып, төріне отырғызды. «Қазағымның «Манасты» айтатын бала-
сы» деп айрықша құрметтеп, қимастық сезіммен әлдиледі. Маған

олар: «Ортамыздағы жалғыз қонақсыз ғой, сондықтан бір мәрте
айтып, демаламын десеңіз, еркіңіз білсін» деді. Сөйтсем, мен ай-
тып болғаннан кейін жұртшылық телеарна басшыларына телефон
соғып: «Қазақтың манасшысына рахмет! Өнері өрге жүзсін! Тағы

да айта түссін!» деп алғыс-тілегін қарша боратқан көрінеді. Кешке
тағы шықтым. Екі рет шыққанымды қосқанда, бас-аяғы 40 минөт-
тей «Манасты» айттым.

бұрын кезікпеген тамаша олжаға тап бола бересіз. Сол сияқты,
«Манасқа» қалам тартқан шетелдік басқа ғалымдардан кімдерді
білесіз?

нымен қатар, Ұрқаш Мәмбетәлиев, Асанхан Жұманәлиев сияқты
саңлақтар әлдеқашан о дүниелік болып, бүгінде көзі тірі жасы 80-
ге таяп қалған Сапарбек Қасмамбетов деген ақсақал қалыпты. Ол
кісіден мен қызық әңгіме естідім. «Англияға барғанымда, – дейді

қария. – Хаттон деген ағылшын ғалымы маған керемет жаңалық
ашты. Шоқан атамыздың жазған нұсқасын, «Көкетайдың ертегі-
сін» ағылшын тіліне аударған екен! Әлгі ғалым: «Мен бақытты
адаммын. «Манасты» зерттеуге бүкіл ғұмырымды арнадым. Енді,

міне, көзі тірі манасшымен бетпе-бет кездесіп отырмын» – депті.
Мен де Шоқанның еңбегіне шетелдіктердің өзі соншалық құрмет
көрсетіп жатқанына жүрегім толқып, қуанып қалдым. Сондай-ақ,
Назарқұл Сейдрахманов есімді тағы бір ірі манасшы бар, бұл кісі-

нің жасы бізден сәл егделеу, бірақ шашасына шаң жұқпаған нағыз
дүлдүл, «Манасты» түгел жатқа айтатын адам. Кейінгі жылдары
дауысы аз-кем зақымданып, үні шықпай сыбырлап айтқанның
өзінде сай-сүйегіңді сырқыратып, жүрегіңді тербеп жібереді. Ал

Базарбай Сөлпиев Ош қаласындағы ауданда әкім болып қызмет
істейді екен. Міне, бұл кісілерден кейін қазіргі манасшылардың

ындағы жыршылық өнер де сондай ерекше құпияда қонды деген
әңгіме бар.

келіп, қазақ батыры Көкшенің Манасқа сенімді жақтас, тіпті,
кей тұста өте жақын серігі болғаны терең сипатталады» деп
жазады ғалымдар. Осы тұтастыққа жыр алыбы Жамбыл мен
Кененнің ту тігуі – ғаламат өнер туындысының екі халыққа ор-

тақ екенін білдіреді. Сол бүтіндікті жалғастырған кейінгі ізба-
сарлардан жұрт өзіңізді жақсы біледі. Әріптестеріңіз еңбегіңізді
қалай бағалайды? Және «Манасты» қайдан, қалай үйрендіңіз?

нан біреу қырғыз емес пе?» деп сұрақ қояды. Өз достарым да: «Са-
ған әлдененің шалығы тиген бе, әлде бойыңа өнердің киесі қонды
ма?» деп әзілдейтін. «Сен жазушы едің, айтысқа шықтың, жарай-
ды, ал енді мына «Манасың» не, айналайын-ау?» деп марқұм Са-

рымен сусындап өстік. Біздің кезімізде кітап оқу мода болатын.
Әкем Тақан майданға қатысқан адам. Анамның аты – Бәтима. Тұр-
ған жеріміз – Степняк қаласы. Кешқұрым мал жайлап, үйге кірген
соң не істейміз? Теледидар жоқ. Радионың үні еміс-еміс қана есті-

леді. «Қазақ эпосы» атты үлкен кітап бар еді. Үлкендерден бізге
кезек тимейтін болғандықтан көбіне түннің бір уағына дейін қол-
шаммен оқитынбыз. 60 жылдары «Манастың» төрт томдық, мұқа-
басы сары кітабы жарық көрді. Мұхтар Әуезовтің алғы сөзімен.

Қырғыздардың өздері біріктірген нұсқасы бар емес пе, дәл сол үл-
гіден аумайды. Марқұм Мейрамбай ағам алып келді. Оқыдық. Бір
қарағанда, біздің жырларға қатты ұқсап кететін сияқты, ал енді
бірде мүлде басқаша. Ұзақ, үлкен оқиғалар. Неге екенін білмеймін,

ә дегеннен-ақ бұл жыр маған «Алпамыс», «Қобыландыдан» еш
кем көрінген жоқ.

лайын. Көп кітаптың ішінен көк кітап көзіме оттай басылды. Бізде
жарық көрген қазақтың «Манасына» ұқсайды. Бірақ Бішкектен
шыққан екі кітап та қырғыз тілінде. Бірінші, екінші томдары қатар
тұр. Бағасы – су тегін. Көрген бойда сатып алдым. Аудармадағы

дей тербелдім. Кей үзінділерін дастарқан басында, жазушылар
арасында айта бастадым. 1984 жылы «Қазақстан» телеарнасына
«Халық қазынасы» атты циклды хабарларды жүргізуге мені ша-
қырды. Редактор, марқұм ақын Ерік Асқаров студияда өнер көрсе-

туге тиіс жыршы әлдеқандай себеппен келе алмайтын болып, кімге
қолқа саларын білмей, жанұшырып отыр. Көп ақша күйіп кеткелі
тұр.
Редактор маған: «Байеке, «Манасты» жазып жіберейік, бізді

құтқар», деді. Мен: «Мұның не? Жоғары деңгейде айтуға әлі жақ-
сы дайын емеспін. Өзім үшін айтып жүрген адаммын» деп ат-
тонымды ала қашқаныма қарайтын түрі жоқ. «Жоқ, енді былай
ғой, егер дұрыс шықпай қалып жатса, барлық кінәні сізге аудара

саламыз, қырғызшаны онша дұрыс айта алмады деп құтыламыз»,
дейді. Сонымен, олардың айтқан сөздеріне көніп, «Манастан» тоқ-
таусыз бір сағат үзінді айттым. Мұны олар кейін қысқартып, 25
минөттік «Манас – қазақ жерінде» атты хабар жасап берді де жі-

берді. Осы уақытта бізге қырғыз театры гастрольдік сапармен кел-
ген еді. Мұны жұрт қонақтардың құрметіне берілген хабар деп қа-
былдапты. Бір күні қомызшы, күйші, «Қазақ елі», «Қырғыз көші»
деген күйлердің авторы Асанбек Қыдырназаровтың «Социалистік

Қазақстан» газетінде «Алатаудай алғыс айтамыз» деп аталатын
алғыс сезіміндегі мақаласы шықты. Отыздағы жігітке тұтас бір
халықтың атынан ақтарылып, алғыс есту қандай ғанибет десеңіз-
ші. Жаным марқайды. Осыдан кейін үзбей айтып келемін. Менің

де түсімде Манас батыр аттың үстінен төніп келіп: «Мақамыңды
түзе, әуеніңді жөнде» деген. Атеистік тәрбиемен өскен ұрпақтың
мұндай аян, аруақ деген нәрселерге онша көп мән бермейтін әдеті
дегенмен, әке-шешеміз әуелі бісмілләні айтуды үйреткен. Әкем 39

жасында намаз оқыған. Күнде мектепте құлағымызға «Құдай жоқ»
деп құйып жатқанмен, жүрегіміздің түбінде Тәңірдің құдіретіне
деген бір сенім сәуленің сөнбегенін сезетінбіз.
Қазақтың жырларын бір кісідей орындап жүрмін. Батырлар

жырынан, айтыстардан репертуарымда біраз дүние бар. Мен «Ма-
насты» олармен бірдей сүйдім. Бұл жыр жүрегіме махаббатпен
орнықты. 93 жылы Қырғызстанда айтыс өтті. 5 қырғыз, 5 қазақ
ақыны отырмыз. «Меймансыздар ғой, жол бірінші сіздердікі» деді.

Бірінші болып қағазды алсам, Оразбек Құтманәлиев деген ақсақал
ілікті. Сақалы дөңгеленген, қызыл шырайлы кісі екен. Қасына ба-

рып иіліп сәлем бердім. «Қай жақтың баласысың?» – деді. Өйткені,
айтысу үшін ақындарға ілік керек. Ал мен одан: «Мамандығыңыз
кім?» – деп сұрадым. Ол: «Мен төкпе ақынмын, кино актерімін», –
деді. «Қандай киноға түстіңіз?» – дегенімде, «Ақ кемеге» түстім»,

рөлде ойнаған екен. Сахнада заулата жөнелдім:
«Киноға да түскенсің,
Бөшкелеп арақ ішкенсің.
Қатынның бәрін сойғансың,

Бұғының бәрін жойғансың».
Әлгі кісі риза болып, батасын беріп жіберді. Сөйтсем, оның өзі
қазаққа жиен болып келеді екен. Маған әзілдеп: «Мына қарыстан
сүйем жақын деген ғой. Басқа қырғыздан гөрі саған мен жақын-

даумын! Анам қазақтың қызы» деп ағынан жарылды. Әлгі айтыс-
тан мен түйе мініп қайттым. Айтыстың арасында қырғыздың ақы-
ны Абылда Нұрғалиев «Манастан» үзінді орындады. Менің де бі-
летін өнерім ішіме сыймай барады. Бірақ олардың ешбірі маған:

«Ал, шық, айта ғой» деп қолқа салатын сыңай танытпайды. Өзім-
нен өзім бастап кетудің амалын таппай дымым құрып тұр. Ақыры
шыдамның да шегі бар дегендей, «айтамын» деп кестім. Біздің жі-
гіттердің бірі сыбырлап жеткізіп қойған болуы керек, «айтыңыз»

деген ишарат білдірілді. Мені бес-алты ауыз шумақпен шектеледі
деп ойлаған болулары керек, ал мен тоқтамай 10-15 минөт «Ма-
настан» айттым. Залдағылар «қазір қазақтар «Манасты» қалай ай-
тар екен?» деп демдерін іштеріне жұтып, көздерін қадап қалыпты.

Мен айтып болған соң, дүркірете қол соқты. Айтыстан кейін ша-
шын артына қарай әсемдеп қайырған, қырғыздың келбетті бір аза-
маты келді. Құшақтап: «Туғаным, бауырым. Мен Шерімбек Шар-
шеевпін – Мәдениет министрінің орынбасарымын, «Манас – 1000»

дирекциясының директорымын», – деді. – «Манастың» мыңжыл-
дығы өткелі жатыр. Біз сізді сол мыңжылдыққа шақырамыз. Ресми
қағазыңызды кейін жібереміз. Дәл осы қазір шақырту алдым деп
есептей беріңіз», – деді. Онда мен Көкшетаудамын. Анам қайтыс

болған соң, әкемді жалғыз қалдырмай бірге тұратынбыз. Содан
1995 жылы «Манастың» мыңжылдығына орай байқауға қатыстым.
Тақырыпты билет сияқты үстелдің үстінен алдық. «Манас» түпсіз
терең мұхит, эпопея десек, осының ішінен түрлі-түрлі сұрақтар

мін?» деген ойдың шырмауынан шыға алмай отырып қалдым. Кей-
ін, бірақ, «Айкөл Манас пен Ер Көкше» деген жыр шығарып,
«Аңыз бен аспан» деген кітабымда жарияладым.

мың жол жырды мұра ғып қалдырған, кітапқа түсірген. Ал олар-
дың арғы жағында Тыныбек, Келдібек, Наймантай, Балықауыз деп
жалғасып кете беретін есімдер қаншама. Қазақтың бұрынғы жы-
раулары да сондай болған. Ал «Манастың» кітабын біз аяқталған

жыр деп есептейміз. Мұны бұзбай, бастапқы қалпын сақтап орын-
даудың өзі жеткілікті деп тиянақтаймыз. Шын мәніне келсек, бұл
дұрыс емес. Оларда жаттап айтқан адамды «манасшы» демейді.
Сондағы оқиғаларды сақтай отырып, оған өзінше бояумен үн қос-

қан, ары қарай жалғастыра білген адамды манасшы деп айтады.
Қырғыз ағайындар: «Дүниежүзіндегі барлық эпостық жырлар өлі
эпостар» дейді. Олар қағазға түскеннен кейін жолы аяқталып, ғұ-
мыр дариясы тоқтаған болып саналады. Ал «Манасқа» келсек, бұл

күнге дейін жалғасып жатыр. Мұны сарқылмас сазбен, үзілмес үн-
мен әлі талай ұрпақ тоқтатпай шырқамақ. Демек, манасшы болуы-
ңыз үшін алдымен оқиғаның бәрін санаңызға саф ауадай сіңдіріп
алуға тиіссіз. Одан әрі тағы бастапқы нұсқаға сүйеніп, өз тарапы-

ңыздан баяндай отырып байытасыз. Ең бастысы, болашақ манас-
шыға аян берілуі керек. Аян болмаса, қандай күшті ақындарға да
«Манасты» айтуға болмайды деген сенім бар қырғыздарда!
Жоғарыдағы әңгімеге орай, мен манасшыларға: «Мысалы, се-

нің бүгінгі шығарған жырың мықтылардың сөзіндей асыл да мар-
жан болмай жатса, жырдың сапасына нұқсан тимей ме, бұрынғы
бастаулар бүлінбей ме?» – дедім. Біздің жыршылардың негізгі
ерекшеліктері – төл мұралардың мұртын бұзбай мүлтіксіз орын-

дауында, – дедім. – Ал мұндай ен байлықты өзгертуге хақымыз
жоқ. Суырыпсалма ақындар үшін жырды орындап шығу өте жеңіл,
бір сөзді ұмыта қалсақ, өз жанымыздан қоса саламыз. Мұны көп-
шілік байқай бермеуі мүмкін. Себебі, топ алдында тоқтап қалмау

маңызды. Бірақ, аталардың асыл сөзін өзгертпей айту парыз!» –
дедім. Бірақ, қырғыздарда жағдай мүлде басқаша. Олар: «Дұрыс
айтасыздар. Мұны да айта білуіміз керек, сонымен қатар, манас-

ешқандай аспапсыз, ақырын ғана отырып айта береді. Ал мен:
«Атамнан қалған жерімді,
Атасы басқа дұшпанға.
Алдырсақ Құдай ұрмай ма?» деп келетін жерін, Шоқан жазған

үлгіні – «Көкетайдың керезін (қоштасуын)», «Манас батырдың
Көкетайдың асына келуін», «Қосай дәу мен Жолай дәудің күресін»
айттым. Талас сапарының шуағына жылына бергің келеді. Сонда-
ғы дискілердің бәрін көздің қарашығындай сақтап жүрмін. Өйтке-

енді кинода неңіз бар деп қызық сұрақ қояды. Кітапты қазір біреу
оқыса, біреу оқымауы мүмкін. Ал кино арқылы көп нәрсені айтуға
болады, көп мәселені көтеруге болады. Қазір жаңа технологияның
шарықтап дамыған заманы. Мұны ешкім жоққа шығара алмайды.

Сондықтан мен де заулаған заманға ілесіп еңбек еткім келеді. Бірі
тасада қалып қойғанмен, басқа біреуі іздеген жүректің ұясына қо-
нарына күмәнім жоқ.
Операторлыққа ВГИК-ті бітіріп келген жігіттерді қабылдадым.

Қазір кино түсіріп жүрмін. Жұмысым өзіме ұнайды.
Біздің студиямыздың өнімдері – «Аран», «Асау толқын», «Ай-
хан» фильмдері көрермен көзайымына айналып үлгерді.

лі актерлер, көптеген фильмдерге түскен. Көрермен жақсы біледі.
Әңгімелескен Қарашаш ТОҚСАНБАЙ,
«Егемен Қазақстан», 10 қазан, 2013 ж.

«Бала махаббатым бүгінде ақ жаулықты әжеге айналған»
Баянғали Әлімжанов – ақын, драматург, жазушы, сатирик,
айтыс ақыны, кинорежиссер, сценарийші, актер, әдебиет пен
өнер зерттеушісі, сыншы, кинодокументалист, тележүргізуші,

жерім Бұлақбасы ауылының жазы тіпті жанға жайлы. Қырдың ба-
сында жайылып жүрген бие-құлындар, шырылдаған шегірткелер,
көсілген көбелектер мен қалықтаған инеліктердің бейнесі, аңқыған
жусанның иісі әлі күнге дейін мұрнымда аңқып тұр.

Балалық шақ десе, алдымен ауыл балаларының алаңсыз доп
қуалап жүрген көрінісі көз алдыма елестейді. Көрші ауылдың ба-
лаларымен бөлініп футбол ойнауды ұнатушы едік. Барлығымыз-
дың ойынға берілгеніміз соншалық – ұтылуды намыс санайтын-

быз. Менің бала күнде екі арманым болды. Бірі – футболшы, екін-
шісі – жазушы болу. Футболшы болу маңдайыма жазылмағаны-
мен, әлі күнге дейін футбол десе, ішкен асымды жерге қоямын.
Құрдастарымның тағы бір сүйікті ойыны болды. Ол – сақа. Қазіргі

жастардың көбісі сақаның не екенін білмейді. Сақа деген асықтың
үлкен түрі, яғни сиырдың асығы. Сол заманда сақа жинамаған, ой-
намаған бала болмаған шығар. Сақаның ортасына қорғасын құйып,
икемді болу үшін оның екі жағын жонамыз. Ал содан ойынға қызу

кірісіп, кімнің асығы алшысынан түсетінін аңдумен боламыз. Зос-
каның да әбден түбін түсіргенбіз. (Көп аймақтарда оны «ләңгі» деп
атайды). Өздеріңіз білесіздер, солтүстіктің қысы қатты болады.
Қар түссе болды, сырғанақ тебуді бастаймыз. Одан қала берді, біз-

дер хоккей ойнадық. Доптаяқ дейтінбіз. Үлкендер қайыңнан басы
иілген таяқ жасап беретін. Сол таяқпен мұз үстінде допты қуала-
дық. Әрине, барлығымыздың аяғымызда коньки болды деп айта
алмаймын. Есесіне, пимамыз ойынға жарап жатты. Сол сырғанақ-

ты мен әлі күнге дейін сағынамын. Астанаға көшіп келген үш
жылдың ішінде немерелеріме, аула балаларына сырғанақ жасап
беріп жүрмін. Қар жауысымен ерінбей қарды үйіп, үйдің ішінен су
тасып, сырғанақ жасаймын. Үйде компьютерден бас алмай, аз қоз-

ғалатын балалардың барлығы қыс бойы Баян аталары жасап бер-
ген сырғанақта бос уақыттарын өткізуде. Балақайлардың шат күл-
кісін көріп, кейде менің де сырғанақ тепкім келіп кетеді. Сөйтіп,
балалармен бірге сырғанап та кетемін.

Қызыл галстук таққан балалардың заманында теледидар да,
компьютер де, ұялы телефон да болған жоқ. Сондықтан болар, ра-
дионы көп тыңдап өстік. Қазақтың небір ән-жырларын, күйлерін
қазақ ауылдарына сол «ұзынқұлақ» жеткізіп отырды. Футболды да

радиодан тыңдадық. Біздің тағы бір ермегіміз кітап оқу болатын.
Сыныптастармен кітап оқудан кәдімгідей жарысатынбыз. Қазақ
әдебиетінен бастап шетелдің классик жазушылары Марк Твен,
Джек Лондон, Жюль Верннің шығармаларына дейін түк қоймадық.

Бір сөзбен айтқанда, кітап біз үшін дүниетанымның бастауы бол-
ды. Кітапты әліге дейін қасиетті санауымыз бала күннен бойға сің-
ген әдет шығар. Кітаппен қатар шахматты да ерекше жақсы көр-
дім. Мектеп қабырғасында, университетте біраз жарыстарға қаты-

сып, үшінші разрядқа дейінгі дәрежеге көтерілдім. Шахматтың
соңынан қуалап кетпесем де, демалыс сәттерінде осы шаршы тақ-
таны айналдыратыным бар.
Мен қазір бір нәрсеге таңғаламын. Біздің балалық шағымыз

Кеңес заманында өтті. Октябрят, кейіннен пионерге өттік. Мектеп-
те, жоғары оқу орнында бізді құдай жоқ деп үйретті. Атеистік тәр-
бие берді. Әрине, қызыл империяның теріс тәрбиесімен қатар,
жақсы жағы болмады деп айта алмаймын. Біріншіден, біздер адал

болып өстік, өтірік айту, алдау, ұрлық-қарлыққа бармадық. Үлкен-
ді сыйлау бірінші орында тұратын. Атеистік көзқарасқа қарамас-
тан біз Алланы, исламды танып өстік. Мұның барлығы үйде отыр-
ған қариялар мен әке-шешеміздің арқасы. Мектепте мұғалімдер

Құдай жоқ десе, үйде кемпір-шалдар ауыздарынан Алланы таста-
май, намаздарын оқып отырды. Құран, пайғамбарымызды (с. ғ. с)
айғайламай, заңға қайшы келмей, ешкіммен ерегіспей, кейінгі ұр-
пақтарына үйретіп келген сол дәуірдегі адамдардың мықтылығы-

на, төзімділіктеріне қайран қаламын. Қанша жерден пионер болып,
«чесно пионерский», «чесно комсомольский» деп ант су ішсек те,
біз үшін «олләхи-биллахи» сөзі бәрінен де жоғары тұрды.
Алыста қалған балалық шақтан санада қалғаны мектепте сы-

ныптас қызға ғашық болғаным. Сөз қорымдағы бар көркем сөзде-
ріммен хат та жаздым оған. Ғашықтық сезімімді тікелей айтпасам

Баянауыл баурайы – тектілерді тербеткен берекелі бесік.
Ақыны мен батырын, жырауы мен жазушысын, ғалымы мен ака-
демигін қатар қойғанда солардың ішінде Мәшһүрдің мәртебесі
дара тұрары даусыз. Ақбеттаудың төрінде, Ескелдінің жерінде

дүниеге келген әулиенің есімі ел аузынан түскен емес. Құдіретті
Құдайдың құлақкесті құлын құрметтемейтін жан жоқ. Әулиелігі
бір төбе, әдебиетке сіңірген еңбегі де сүбелі. Назарынан тыс қыл-
май насихаттап жатады туған елі. Еңбектерін жинақтап, кітап

қылып бастырып, мақала қылып таратқаннан бөлек Мәшһүрдің
атында «Көне ғасыр күмбірі» деген атаумен жыршы, жырау,
термешілердің байқауы өтіп келе жатқанына да біраз болды.
Әулиеге арналған, тәрбиеге толы жыр жарысында қазылардың

қатарынан көрініп, төрағалық етіп жүрген Қазақстан Республи-
касының мәдениет қайраткері, ақын, манасшы Баянғали Әлімжа-
новты әңгімеге тартқан болатынбыз.

термешілік өнерімізді байыта түсер едік, дамыта түсер едік және
ол халыққа кеңінен танылар еді. Ол түптің түбінде ана тілімізді,
ата мұрамызды насихаттау болып табылады.

түкпірінен 20 жыршы келді дедік қой. Солардың ішінде Маңғыс-
тау облысының Бейнеу ауданынан бір жыршы, Астана қаласының
«Шабыт» өнер университетінен бірінен-бірі өткен бес бірдей
жыршы келді. Қызылорда облысынан үш жыршы, Шығыс Қазақ-

станнан біреу, Қарағанды облысынан төртеу, Павлодар қаласынан
үшеу, Баянауыл ауданынан екеу, Ертіс ауданынан біреу. Негізгі
географиясы осындай болды. Мұның ішінде ерекшелеп айтатын –
Сәрсембай Рахымбердиев жырау. Бұл өзі 12 жасында Наурызбек

жыраудан бата алған екен. Қарақалпақстан жерінде туып-өскен.
Қазіргі уақытта Бейнеуде тұрады. Таланты толысқан, бабындағы
жырау көрінеді. Таңды-таңға жалғап, тоқтамай жырлайтын жырау
десе болады. Сонымен бірге, бұл кісі Мәшһүр Жүсіп атамыздың

үш бірдей жырын жарысқа жаттап келіпті. Және, әбден бойына
сіңірген, өте тамаша жырлап, тоқтаусыз, төгілте айтқанда, қазылар
алқасы бірауыздан бас жүлде беруді ұйғарды. Ал енді Астанадағы
«Шабыт» өнер университетінен келген шабандоздарға тоқталсам,

бұлар Ақерке Дабылова, Эльвира Ерназар, Бақдәулет Толыбекұлы,
Нұрбек Сансызбай, Әнуәрбек Аманқосов, бәрі Алмас Алматов пен
Елмұра Жаңабергенованың шәкірттері. Олардың аяқ алысынан
жыраулық өнерді кәсіби түрде оқып жатқаны байқалып тұрды.

Сайыскерлердің қатарында қызылордалықтардың да бағы ба-
сым түсті. Сыр елінен келген үш бірдей жыраудың да таңдайы та-
қылдап тұр екен. Ал жыршылардың ішінде жасы үлкені Шығыс
Қазақстаннан шыққан Жұмабай Ауданбек болды. Алпыстан асып

кетсе де алқынбай, керісінше, арғымақша арындап тұр. Отанға
оралған қандасымыз өзінің әуенімен, ырғағымен Мәшһүр Жүсіп-
тің бірнеше туындысын тарту етті. Конкурсқа келген үміткерлер-
дің ішінен Қарағанды облысының өнерпаздарын ерекше атап өтуге

болады. Олардың қатарында Қуаныш Асқарұлы, Ақжан Шыныбек,
Ұланғасыр Қамиев, Бейбарыс Жақаба бар. Бұлар 7-10 сыныпта
оқитын мектеп оқушылары. Бұқар жырау ауданынан келген өнер-
паздардың ұстазы белгілі айтыскер ақын, жыршы Дидар Қамиев

екенін айта кеткен жөн. Ұйымдастырып отырған облыстың намы-
сын үш үміткер қорғады. Олардың ішінде Шыңғыс Асығатұлының
талабы таудай екен. Небәрі үшінші сыныпта оқитын шынашақтай
Шыңғыс осы жолғы байқаудың жаңалығы болды десем, жаңылыс-

паймын. Ол бірінші кезеңде «Алпамыс батыр» жырынан үзінді
орындап, екіншіде Мәшһүр Жүсіп атасының «Ағайындар» деген
толғауын айтып, елді де, бізді де әбден риза етті. Тоғыз жасында
топқа түскен бүлдіршін осы қарқынынан бәсеңдемесе, үлкен дода-

рін саралап, жан-жақты бағалап, ілгері шыққандарын іріктейтін
қазылар алқасы да қатар жүреді ғой. Осы жолғы аламанның да тө-
решілері осал болған жоқ. Олардың қатарында ақындар, әдебиет
және өнер өкілдері болды. Тарқата айтсам, өзімнен бөлек «Шаңы-

рақ» орталығының директоры, ҚР еңбек сіңірген қайраткері Е. Ті-
легенов, С. Торайғыров атындағы ПМУ профессоры, филология
ғылымдарының докторы А. Тұрышев, Павлодар инновациялық
еуразиялық университетінің оқытушысы, филология ғылымдары-

ның кандидаты, шығыстанушы, Мәшһүртанушы Е. Жүсіп, мәде-
ниет қайраткері, ақын Б. Сыздықов, облыстық және рес-
публикалық ақындар айтысының бірнеше дүркін жүлдегері, ақын,
термеші, Қазақстанның үздік мәдениет қызметкері Б. Мұқажан

және республикалық ақындар айтысының бірнеше мәрте жүлдеге-
рі, термеші Ж. Сейітов секілді сөздің қадірін түсінетін азаматтар
байқаудың қазылары қатарынан орын алды.

қарқынына қарап, тауын шақпай, туын жықпай орын үлестіру де
оңайға соқпады. Дегенмен, Батыстан келгендерді бөле-жармай,
Сырдан келгендерді сырт қалдырмай, қарағандылықтар қапа бол-
май, астаналықтар армансыз қайтсын деп тағайындалған жүлде-

лерді әр өңірден келген өнерпаздарға әділ бөлуге тырыстық. Жоға-
рыда атап өткенімдей, даусыз дарынымен көрерменнің көңілінен
шыққан маңғыстаулық жырау Сәрсенбай Рахманбердиев бас жүл-
дені қанжығасына байлады. Бірінші орынды Астанадан келген

Ақерке Дабылова алса, екінші жүлдені Шығыс Қазақстаннан шық-
қан Ауданбек Жұмабай мен Қызылорданың қызы Айнұр Қоныс-
паева еншіледі. Тойдың иесі болғандықтан, жер-жердегі жырау-
лардың басын қосып бәйге жасап жатқандықтан сол өңірден шық-

қан өнерпаздарды да тасада қалдырмай, Баянауылдан келген Таңат
Ахатовты үшінші орынға лайық деп таптық. Таңатпен қатар қара-
ғандылық Ұланғасыр Қамиев және астаналық Эльвира Есназар да
үшінші орынды еншіледі. Арнайы аталымдар бойынша та-

ғайындалған жүлделер де өз иелерін тапты. Мысалы, «Үлгілі
жыршы» – Нұрбек Сансызбаев (Астана қаласы), «Өнегелі терме-
ші» – Бекболат Мұхамединов (Ертіс ауданы), «Әдемі әуен» – Ба-
қытжан Ахметов (Баянауыл ауданы), «Қазыналы жыршы» – Ха-

сенхан Кішкенеев (Қызылорда облысы), «Көрермен көзайымы»
номинациясы – Шыңғыс Асығатұлына (Павлодар) бұйырды.
Мәшһүр Жүсіп жырларының бүгінгі жыршы, жыраулардың
репертуарынан орын алып, енді халыққа солардың аузымен тарай-

тындығы бізді қуанышқа бөлейді. Бұл сайыста біздің ұтқан жеріміз
де осы.
Екі күнге созылған байқаудан ескірмес естеліктермен қайттым.
Әсіресе, ұйымдастырушылардың еңбегіне ерекше разы болдым.

Байқаудың ашылу салтанатына облыстық Мәдениет басқармасы-
ның басшысы Айнұр Мақсұтқызының арнайы келіп, қатысушы-
ларды қанаттандырып, ақ жол тілеуін, сайысты қорытындылаған
Баянауыл жерінде аудан басшысы Нұрлан Мұқатайұлының өнер-

паздарға ақ пейілімен ақ дастарқан жайып қарсы алуын өнерге де-
ген жанашырлығы деп қабылдадық. Мәшһүр Жүсіп жатқан Ескел-
дінің есігінен аттап, құран оқытып, мұражайын аралап, Әулиенің
әлеміне әсерлі саяхат жасағандай болдық. Мәшекеңнің мұрасын 20

томға жинақтап бастырып, көне ғасыр күмбірін жаңа ғасыр жаста-
рының жанына жеткізу, санасына сіңіру жолында еңбек етіп жат-
қан Павлодар азаматтарының тағылымды шарасына «тамаша» де-
ген баға берер едік.

Әңгімелескен Рауан ҚАЙДАР,
«Егемен Қазақстан», 05.05.2016 ж.

Сәбеңмұражайында
Мен Сәбит Мұқановты бала күнімнен жақсы көріп өстім. «Ме-
нің мектептерім» атты қалың кітабын оқығаным есімде. Қолдан-
қолға өтіп, көп оқылып, мұқабасы әбден мүжілген, кітаптың аты

мен автордың аты әрең оқылатын, бірақ іші сау қалың кітапты бір-
неше күн бас алмай құныға оқыдым. Бала қиялым Сәбеңнің бала-
лық шағын аралап, ескі қазақ ауылдарын шарлап, бақыршы бала-
ның қара қосына баратын. Қармен жуынатын жылқышы Мақанға,

Қанапияның қайратына сүйсінетінмін. Тіпті, Жәмпейіске де жа-
ным ашитын. Ата-анадан жастай жетім қалып, тағдырдың таяғын
татқан баланың оқтауды домбыра қылып, қара қоста қаһарман
жырларды айтып отырған үні құлағыма келетін. Сол жетім бала

Сәбит өсіп, жетіп, жазушы, академик, ел қайраткері, ұлт тұлғасына
айналуының өзі бір таңғажайып нәрсе болып көрінетін.
Кейіннен «Ботагөз», «Мөлдір махаббатты» оқыдық. «Ботагөз»
бірден баурап алып, үйіре тартып әкетті. Мұндай қызық та маз-

мұнды сирек кітап менің жадымда ерекше қалды. Бүгінде қалай
десек те, «Ботагөз» романы қазақ даласына орнаған Совет дәуірі-
нің, аласапыран тарихтың көркемдік шындығы, сан бояулы суреті
ретінде бағалы екендігін естен шығармағанымыз абзал.

Мектепте, тоғызыншы класта оқып жүргенде, қазақ әдебиеті-
нің мұғалімі Көпенова Қайыржан апай маған: «Аққан жұлдыз»
романын оныншы кластың балаларына мазмұндап айтып бер!» –
деп тапсырды. Мен Шоқан туралы романның бірінші кітабын тү-

Ардақты Сәбеңді, аңыз Сәбеңді өмірде бір-ақ рет, 1973 жыл-
дың қаңтарында, Ғылым академиясының ғимаратында, Мәлік Ғаб-
дуллинмен қоштасу кезінде көрдім.

өз көзіммен көріп, өз құлағыммен естідім. Сол жылы өзі де қайтыс
болды, жарықтық.
1977 жылы КазГУ-дің филология факультетін бітіргелі жүр-
генде Тұрсынбек аға Кәкішев жаңадан ашылып жатқан Сәбит Мұ-

қанов музейіне алып келіп, Мәриям апаймен, музейдің директоры
Хакім Бекішев ағамызбен таныстырып, бесінші курста оқып жүр-
ген мені музейге қызметке орналастырды. Бізден бір курс жоғары
оқыған немере ағам Жарылғасын Әбішевтің курстасы Құлбек Ер-

гөбеков сонда ғылыми қызметкер боп қызмет істеп жүр екен, арқа-
жарқа болдық та қалдық.
Музейді ашуға дайындық жүріп жатқан кез. Қызық уақыт еді.
Мәриям апа бізге мереке сайын дастархан жайып, дәм беретін. Сә-

бең туралы көрген-баққанын, бастан кешкен ұзақ та қызық ғұмыр
жайлы асықпай баяндайтын. Парасатты, ақылды апамыздың ара-
сында күлдіріп қоятын тапқырлығы да бар еді.
Сәкен Сейфуллин ұсталып, халық жауы атанып, атылып кет-

кенде, оның бір әдемі суретін өртеп жіберуге қимай, айнаның ар-
тындағы қағаздың арасына тығып, сақтап қойып, кейін, Сәкен ақ-
талғанда, Сәбеңе тауып берген ғой бұл кісі! Сәбең алғысын жау-
дырыпты жан-жарына!

Бір күні магнитофоннан Сәбеңнің қазақ радиосының тілшісі,
ақын Серік Тұрғынбековке берген сұхбатын тыңдадық. Онда жа-
зушы өзіне келген хаттар туралы ағыл-тегіл әңгіме айтты. Фут-
болшы Темір Сегізбаевтың мемлекеттік архивте қызмет істейтін

Эмма (әлде Эльмира) деген қарындасы келіп, Сәбеңнің жазған
хаттары мен елдің Сәбеңе жазған хаттарын пәленбай қапқа салып,
жүк машинасымен архивке алып кеткенін, оларды жүйелеп, пәпкі-
лерге салып, тәртіптеп жинап қойғаннан кейін барып, көргенде,

өзінің шошып кеткенін әзілге сайып, майын тамыза әңгімеледі.
Содан маған бір ой түсіп, Құлбекке: «Сәбеңнің хаттарын ақта-
рып көрсек қайтеді?» – дедім. Сөйтіп, екеуміз мемлекеттік архивке
барып, Сәбеңнің хаттарын біраз зерделеп көрдік. 209 пәпкі хат бар

екен, соның 13-і «Ботагөз» романына байланысты. Көпшілігі қа-
лың, Сәбеңше айтқанда, жуан-жуан пәпкілер. Толып жатқан дү-

дентпен жеке әңгімелесіп, жақын танысып алатын. Ол кісімен сөй-
лескен студент ол күні бір керемет болып шыға келетін.
Бір күні кезек маған да келді.
Мәкең үзілісте жаныма келіп отырды. Туған жерімді, руымды

сұрады. Көкшетау, Степняк, Кереймін деген соң: «Ал, Қожағұл
бұлағын білесің бе?» – деді. Мен мүдіріп қалдым. «Каникулға бар-
ғанда, үлкен кісілерден сұрап, тауып келетін бол!» – деп, жылы
жымиды.

Айтқандайын, елге келген соң сұрастырсам, көп адам білмей-
тін болып шықты. Сұрастырып жүріп, ақыры таптым-ау! Сөйтсем,
атын білмей жүріппіз, әйтпесе, өз бұлағымыз екен!
Каникулдан кейін, Мәкеңе айтып бердім. Ол кісі риза болып

қалды. Оқу барысында бала күнімнен ауыз әдебиетін сүйіп өске-
німді де байқаған болу керек, мені әрдайым айрықша жақын тар-
тып, мейірін төгіп жүретін еді, жарықтық!
Арада біраз уақыт өткен соң, доцент Сұлтанғали Садырбаев

жұмысқа шықты да, Мәкең бізбен қош айтысты.
Содан не керек, бірінші курсты аяқтауға жақындап қалғанда,
күндердің бір күнінде жастық-мастықпен мен жатақханада бір жі-
гітпен төбелесіп қалып, кезекшілердің көзіне түстім. Олар рапорт

жазып, мені оқудан шығаратын болды. Он бес күн сабаққа кіргіз-
бей қойды. Әбден ұялып, уайымдап біттім. Қол ұшын беретін кім
бар деп қиналып жүргенімде, бір жігіттер: «Мәкеңе неге бармай-
сың? Сені жақсы көруші еді ғой!» – деп ақыл берді.

Қиналсам да, амал жоқ, Мәлік ағаны Ғылым Академиясына із-
деп бардым. Құшақ жайып қарсы алып, сөзімді мұқият тыңдады.
Өкініп, ренжіп басын шайқап біраз отырды. Өзімнің де ұялып, оң-
бай отырғанымды көрген соң, көп ештеме деген жоқ. Ағалық ақы-

лын айтып, әкелік қамқорлығын ғана білдірді.
Филология факультетінің деканы, профессор Кәкен Ахановқа
менің көзімше телефон соқты.

на баланы оқудан шығармай, алып қал! Үміт күттіретін, алғыр бала!
Сөйтіп, мен оқуымды жалғастыра бердім.
Бір жылға жетпей қайран Мәлік ағамыз кенеттен қайтыс болды.
Іштей егіліп, қатты қайғырдым...

Қасым Қайсенов
Шамамен, 1972 жылы болуы керек, біздің университетте даң-
қты партизан, батыр, жазушы Қасым Қайсеновпен кездесу болды.
Ол кісіні бала күннен білеміз, «Переяслав партизандары» деген

кітабын қызыға оқығанбыз. Қасекеңмен бірге майдангер ақын Са-
ғынғали Сейітов ағамыз да болды кездесуде. Қасым ағаның тама-
ша әңгімелерінен есімде қалғаны:

барлаушылар тобына қабылдады. Арнайы дайындықтан өткізді.
Мөлдіреген жас едік, кісі өлтірудің жүз жиырма төрт түрлі әдісін
үйретті. Қазір де бес-алты жігітті қағып жіберетін шамамыз бар! –
деп бір күлдірді. – Самолеттен жау тылына лақтырды. Ол кезде

салмағым ауыр еді, қазір жеңілдеп, жүз он-ақ килограмм болып
қалдым! Мына Сәкең сияқты жеңіл адамдар желмен қалқып, біраз
жерге қиыс кетіп қалар еді, – деп, ақын ағамыз Сағынғали Сей-
ітовке бір әзілдеп қойып, әңгімесін жалғай берді. – Мен тастай

зауладым төмен қарай. Ішкен-жегеннің бәрі кетті ауыздан ақтары-
лып. Үйреткен амалдың бәрі естен шығып кеткен. Тек есімде қал-
ғаны – екі аяғыңды бірге ұстап, тізеңді бүгіп ал дегені. Өйткені,
Украина жері орманды, бір ағаштың бұтағына былай... екі аяғың-

ды ашып келіп, шатыңмен шаншылып қалсаң, қиын ғой! – деді. –
Аман-есен жерге түсіп, жолдастар жиналып, партизандарды тауып
алдық. Сөйтіп, фашистермен соғыса бердік. Мені Вася деп атап кет-
ті. Фашистер мен олардың қолшоқпарлары – полицайларды ұстап

алсақ, атпаймыз. Оқ шығын, орманда әрбір оқ санаулы. Және дауы-
сын жаулар естіп қоюы мүмкін. Оларды үнін шығармай, кесеміз!
Соғыстың аты соғыс! Амал жоқ! – деп, бір күрсініп қойды...
Сонда бізге үлкен ақсақал боп көрінген ол кісі елудің үстінде

ғана екен ғой!
Сол бір кездесуден кейін де Қасым ағаны түрлі жиындарда кө-
ріп, сәлем беріп жүрдім. Сағынғали аға Жазушылар одағына жиі
келіп, біз сияқты жас жазушы, ақын, сыншылармен ақтарыла әңгі-

мелесіп тұратын. «Біздің қазақ поэзиясының ежелгі дәстүрінде
оқиғалы өлеңдер ерекше орын алушы еді. Солар қайда? Қазір ұсақ-
түйек өлең көбейіп, кесек оқиғаны өзек еткен үлкен жырлар неге
көрінбей кетті?!» – деген ойлары есімде қалыпты. Ал Қасым аға-

рап, ырғалып тұрғанымда, сабақтан шыққан ұстазым Тұрсынбек
Кәкішев келіп қалды. Ол кісі біздің егесуге айналғанымызды бай-
қап қалып, жанымызға жақындады. «Иә, жігіттер, не боп қалды?»

деп тұр!» – дедім. «Әй, аман-сауыңда жоғал!» – деді Тұрсекең қа-
туланып. Әлгі кісі дереу теріс айналып, зыта жөнелді. Қараңғыда
оның жүзін дұрыс көре алмай қалған Тұрсекең: « Өй, жалпы жоба-
сы ұқсағанымен, бұл Шәмші емес-ау деймін, алаяқтардың біреуі

шығар! Бірдемеге ұрынып қалма, байқап жүр!» – деп, мені сабырға
шақырып, автобусқа мінгізіп жіберді. Рымғали Нұрғалиев
1975-1976 жылдары, үшінші курста оқып жүрген кезімде, бір
күні Рымғали аға лекция үстінде, КазГУ-дің аудиториясында Мағ-

репрессияда құрбан болған, атылып кеткен! Бірақ енді бір он бес
жылда ақталады! – деді сеніммен. Бір-екі жылға ғана қателесіпті,
Мағжан 1989 жылы ақталды.
Ал, жетпісінші жылдары Мағжанның атын мемлекеттік оқу

орнының үлкен аудиториясында айтпақ түгілі, шағын топтың
ішінде сыбырлап айтудың өзі қауіпті болатын.

сабақтай түсті сайыпқыран, сарабдал ұстаз. – 1923 жылы Ташкент-
тен шыққан «Шолпан» журналының екі номерінде төте жазумен
басылған. Мына Пушкин кітапханасының сирек кітаптар мен қол-
жазбалар қорында сақтаулы. Арабша оқи білетіндерің содан алды-

рып оқуларыңа болады! – деп бір түйді де, маған қарап: – Баянға-
ли, сенің атың да Баян ғой, сол поэманы сен оқып көрші! – деп,
неге екенін өзі біледі, арнайы атап тұрып тапсырғандай болды!
Ардақты ұстаз ағамыз атын аса мадақтап атаған соң, бұрын

Сәбит Мұқанов атамыздың «Өмір мектебінен» ұлтшыл ретінде
таныған Мағжан Жұмабаевтың жырын оқуға асықтым. Алып-
ұшып Пушкин атындағы (қазіргі әл-Фараби атындағы ұлттық кі-
тапхана) кітапхананың сирек кітаптар мен қолжазбалар қорына

сөз үлгілерін іздестіріп жүретінмін. Ол бір тып-тыныш, таза жер
еді. Босағасынан аттаған бетте, мүлде басқа әлемге енгендей бола-
сың. Сарғайып кеткен көне қолжазбалар мен кітаптар сені сонау
ескі дәуірлерге алып кеткендей болады. Ол жерде ай маңдайы

жарқырап, дәу қасқа басы жан-жағына сәуле шашқандай болып бір
алып тұлғалы ақсақал отыратын. Жанында әжімінің өзі көне қол-
жазбаларға ұқсайтын шүйкімдей ғана сүйкімді апа жүретін. Әлгі
кісілер әуелде маған әуестене қарап, мен іздеген Ыбырай Алтын-

сариннің, Радловтың, Пантусовтың, Белослюдовтың, Диваевтың,
т.б. кітаптарын, «Дала уалаятының газетін», «Айқап», «Таң», т.б.
журналдарды, газеттерді ықыласпен тауып беріп, қамқоршы бо-
лып жүрді. Сөйтсем, олар он тоғыздағы студент баланың ескіше

жазбаларды зерделеп оқығанына сүйсініп, риза болып жүреді екен.
Апаның есімі Зейнеп болатын. Ал ақсақал үлкен мұғалім, балалар
жазушысы, зерттеуші ғалым Сейтен Сауытбеков. Кейін білсем, ол
кісі Уақтың атақты батыры Баянның ағасы батыр Сарының ұрпағы

екен. Мен «Қазақ әдебиетінде», «Жұлдызда» жұмыс істеп жүрген-
де, шығармаларын алып кеп тұратын, шамам келгенше жариялауға
тырысатынмын.
Сонымен, «Шолпан» журналын сұрағанымда, сұранысымды

қолма-қол орындап, Зейнеп апа подвалға түсіп кетті де, кідіртпей
тауып әкеп берді. (Тәртіп бойынша, тапсырыс бергеннен кейін,
пәлен сағаттан соң орындалатын).
Тағатсызданған күйімде үстелге отыра қалып, сарғайып кеткен

қазынаның бетін ерекше толғаныспен аша бастадым. Ақыры таптым!
«Батыр Баян»! Жырды алғаш оқи бастағандағы әсерімді айтып
жеткізу қиын! Жан-дүнием астан-кестең болды. Мен өз рухани
өмірімде, сана-сезімімде бір үлкен өзгерістің болғанын сол сәтте

айқын түсінбесем де, жан-дүниеммен айрықша сезіндім! Содан,
«Батыр Баянды» бір дәптерге көшіріп алдым. Жаттап алып, дом-
быраға қосып, студенттердің арасында, әдеби ортада айтып жүр-
дім. Ол кезде Мағжанның өлеңін айтпақ түгілі, атын атауға бол-

майтын кез.
Бір күні Рымғали аға жаңа үйге көшті. Бірінші күні біраз затта-
рын апарып қойды. Әлі толық көшіп кірмеген үйге басқа біреулер
таласып кіріп кете ме деген қауіп те болды-ау деймін сол кезде.

Менімен бірге жүріңдер, жаңа үйге қонып шығайық! – деді. Қон-
дық. Әңгіме-дүкен құрып, біраз отырдық.
Жайсаң мінез, дархан Жәнібек ағамыздың:

нып тұрған музыка! Оның слухы керемет. Мен кез келген жаңа
әнді төрт минутта үйреніп аламын. Қайрат үш минутта қағып ала-
ды! – дегені есімде...
Жәнібек аға баяулатып ән салды. Бір кезде Рымғали аға дом-

быраны маған беріп: «Ал, «Батыр Баянды» айтшы!» – деді. Мұн-
дай тыңдаушы табылған соң не тұрыс, ал, жырладым!
Жыр аяқталғанда Рымғали аға орнынан тұрып, балконға шы-
ғып кетті. Біз де соңынан ілестік. Ол кісі түнгі Алматыға үндемей

жіберсе де, міне, түн ішінде төрт қазақ Алматының төрінде жырын
айтып отырмыз! Ә-ә!? – деп, кеуде тұсын уқалап, тебіреніп, әрлі-
берлі жүріп еді жарықтық!
Ойы қайда кетті екен?! Қайран данышпан ұстазымыз! Әр сөзі

Діни-философиялық дүниелерді, советтік идеология теріске
шығарып, жат, жау деп айдар тағып, жас ұрпақты жолатпауға тыры-
сып, жауып тастаған, немесе, шектеу қойған күрделі, қайшылықты
шығармаларды, қызық ойлы қаламгерлерді оқуға кеңес беретін.

бір жолы.
Сырға толы, ілім-білімнің жұмбақ та қымбат қазынасы еді ғой,
жарықтық Рымғали ағамыз! Ақселеу Сейдімбеков
Ақселеу Сейдімбеков деген өлеңнің бір жолындай әуезді есім-

ді ең алғаш мектепте оқып жүргенде «Лениншіл жас» газетінен
таныдық. Ол кісінің «Күмбір, күмбір күмбездер» деген айдармен
Алаша хан, Жошы хан, Домбауыл батыр күмбездері жайлы жазған
мақалалары әлі есімде. Кеңгір өзенін кезгені туралы жазғанынан

байды жиенім деп танып, дәлелдеп, шақырып алуына болады екен!
Мен жауап хат жазып, жарайды, мен Қаржекеңді жиен ғып, көші-
ріп аламын дедім.
Ақырын әкемді айналдырамын, ертең біреу-міреу тексеріп

қалса, сөзден ұсталмайын деп. Әлімжан атамның ертеде сондай
қарындасы болған ба деймін. Шал ойға кетті. «Әй, бір қыз болды
деп еміс-еміс еститінмін, ерте қайтыс болған сияқты!» – деді-ау
бір кезде. Мұндай қуанбаспын! Шал жоқ деп кесіп тастамай, кү-

мәнді бірдеңені айтса болды ғой, әйтеуір! Бір қиын жері, Қарже-
кеңнің әжесі Найман, ал біз Керейміз! Нелеуі нелеу енді!
Ондай нюанстарды кім біліп жатыр деп қоямын өзіме-өзім.

қояды! Ылғи аңдуда боласың! – деп шыр-пыр болады. Иә, шындап
сұрай қалса, өтіріктен өзім бірінші ұсталатыным да анық. Әйтеуір:
«Ахаң бар ғой, бірдеме қылар!» – деп, қайраттанып қоямын. Мен
үшін ол кісі КГБ-дан да күшті болып көрінген-ау сол кезде!

Не керек, біраз қызықтар болды. Ахаңның ақылымен, Қарже-
кең екеуміз хат арқылы танысып-білісіп, нағашылы-жиенді болып
хабарласа бастадық.
Бір күні Кеңащыға салып-ұрып Қаржекең келіп тұр! Монғо-

лиядан делегация келіпті біздің облысқа. Содан, әдейілеп ат басын
біздің ауылға бұрған екен! Арқа-жарқа, мәре-сәре болып, жоспар-
лар құрып, ол кісі көшіп келетін болып, мен қарсы алатын болып
тарадық!

Сөйтіп жүргенде, Совет Одағы ыдырап, жүйе құлап, тәуелсіз
ел болдық. Шекара ашылды, елге бауырлар оралды. Алғашқылар-
дың бірі боп Қаржекең келді елге. Заман ағымы алып келді. Оған
менің «нағашылығымның» пайдасы тимей қалды сөйтіп. Айтпақ-

шы, бір Керейдің баласы Қаржаубай ағамызға кейде «жиен» деп
қоятын әдемі әзіл ғана қалды!
Бертінде, 2006 жылы Тарақты Байғозы батырдың 300 жылды-
ғына ас беріледі, онда жыршы-жыраулар конкурсы өтеді екен деп

хабарлады Астанадан әнші, зерделі бауырымыз Серік Оспанов.
Байғозы батырды мен бала күнімнен жақсы көріп өстім. Оны біле-
тінім, Шоқан Уәлиханов атамыздың жазған аңызын сүйсініп оқы-
ғанмын. Кейіннен Байғозының Наймантай батырдың баласы еке-

Ешкімге, жаным, ешқашан,
Еңкейіп жағынбағанмын.

Тірлігімді осы қоштасаң,
Сенің де мен де ағаңмын.

Жаралдым демен ерекше,
Жағдайымды ұққан ел қәні,
Іні де болам, керексе,
Ізетің болса – болғаны.

Қорқамын оқ атқаннан да,
Үзгеннен үміт жалғаннан,
Ағасын жоғалтқаннан да
Інісін жоғалтқандардан!

Артпасын ешкім бекер мін,
Жақпасын қара – ақ арға.
Қорқа да қорқа өтермін,
Қорықпай саған қарарға...

Тірліктің шаңыт-шаңдағы
Қайрылта бермес көп артқа,
Ағаңды жоғалтсаң дағы,
Ініңді, әсте, жоғалтпа!

Міне, содан бері отыз жыл өте шығыпты! Менің архивімде
сақталған өлең ардақты ақынның ағалар мен інілерге назы, аманат
сәлемі секілді!
Жетпісінші жылдары Жарасқан Әбдірашевтің «Дала, сенің

ұлыңмын!» деген өлеңдер жинағын Жазушылар одағында талқы-
лап, тезге салмақ болыпты. Ғылым Академиясынан, тағы басқа да
«тиісті жерлерден» «жауапты адамдар» қатысқан қызулы жиын-
ның дүмпуі біразға дейін дүңк-дүңк естіліп жатты. Дүрліктіргені –

бұйығыңқырап қалған Дала образының қайта тірілуі мен кейінгі
дала ұлдарының «Дала, сенің ұлыңмын!» деп ашық айтуға жарап
қалғандығы болар-ау деп шамалаймын қазір!
Сол жиында Кеңшілік Мырзабеков ортаға белсеніп шығып:

Адам ретінде де екеуміздің үйлесе бермейтініміз тағы рас! Бірақ,
Жарасқан – талантты ақын! Мен оны оққа бермеймін! – деп, жыр-
ды қорғап сөйлеген екен жарықтық!
Ақындық мінез ғой бұл! Ғабиден Құлахметов

Ғабиден досымның атасы Құлахмет – Көкбөрі асқан батыр
болған. Жауды қуып, құйғытып келе жатқанда тосқауылға тура
кеп қалып, пулемет очереді кеудеден кесіп түсіп, қаза тапқан.
«Отызға ойран салғанды, Жиырма жау қайтіп алды екен!» деп

жоқтаған екен әйелдер.
Ғабиденнің Айдос батыр туралы айтқан әңгімесі де есімде. Қа-
пияда оқ тиіп, жараланып, құлап бара жатып, ырғайдан ұстап тұ-
рып айтқан екен дейді:

Ырғайтының бойында,
Ырғай ма екен, тал ма екен?
Қапияда қай дұшпан,
Қайратымды алды екен?

Түзде өлмей үйде өлген,
Ерден сорлы бар ма екен!? – деп, күңіреніп өткен екен.
Ғабиденнің арғы атасы Жошы он сегіз жасында болыс сай-
лауына түскен екен. Бүкіл Қаракерей көтеріліп, сайлауда жеңіп

шығады. Жұртты жинап, ұлықтар болыстың жез знагін Жошының
мойнына тағатын болады. Сөйтсе, Жошы знакті мойнына таққыз-
бай: «Мына жерге қойыңдар!» деп, қойғызады. Қамшысын алып:
«Әй, знәк, сен баяғыдан бері мені табудың орнына, ана пәленше-

нің, түгеншенің мойнында неғып жүрдің? Енде солардан қап, ма-
ған келдің бе? Мә, саған, әкеңнің...» – деп, ақ патшаның болыстық
белгісін ал сабайды келіп қамшымен! Айызы қанғанша сабап-
сабап: «Сайлауға түскендегі ойым осы еді! Ал, мұндай знәкті мой-

ныма тақпаймын! Әкетіңдер әрмен!» – деп, қасқайып қарап тұр
дейді. Содан, ұлықтар патша ағзамның жез знәгін сабады деп, про-
токолдап, Жошыны итжеккенге айдайды. Осы аңызды бала күні-
нен құлағына құйып өскен Ғабиден КазГУ-де оқып жүрген студент

ді тауыпты. Патша билігінің белгісін сыйламағаны үшін деп, жер
аударған екен атасын.
Ғабиден Иркутскіде архив ақтарып жүргенде, ақшасы бітіп қа-
лып, вокзалда вагоннан жүк түсіріп, жолына ақша тауып, елге қай-

тыпты. Сонда оған қара жұмысшылар: «Аталарының тарихын із-
деп жүрген ақылды бала екенсің!» – деп, риза болып, ақшалай кө-
мек көрсеткен екен!
Маған жеп-жеңіл, шебер жасалған әдемі қызыл домбырасын

сыйлап еді. Мен ең тұңғыш айтысқа сол домбырамен шықтым!
«Қиқыматтың хикаяларына» редактор болған. Әкесі мен ингуш-
тың достығы туралы оның айтқан әңгімесі отыз жылдан аса уақыт-
тан кейін менің қиялымда өлең боп жаңғырды.