баспасы
Алматы 2012

Академик Евней Бөкетов
туралы естеліктер
Әдеби мемуарлар

Қазақстан Республикасы
Мəдениет жəне ақпарат министрлігі
Ақпарат жəне мұрағат комитеті
“Əдебиеттің əлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару

бағдарламасы” бойынша шығарылды
Б 94 БІРТУАР: Академик Евней Бөкетов туралы

Бұл кітапта даңқты ғалым, жүйрік ойлы жазушы, Қазақ
КСР Ғылым академиясының академигі, КСРО Жазушылар
одағының мүшесі, ірі қоғам қайраткері Евней Арыстанұлы
Бөкетов туралы естеліктер жинақталған. Олардың көпшілігін

Евекеңмен қызметтес болған ғалымдар, ақын-жазушылар, қоғам
қайраткерлері, біразын азаматты көрген, тілдескен, адамдар
жазған. Олар дарынды тұлғаның толассыз ізденістері, тұңғиық
терең толғаныстары жайлы сөз қозғап, зерделерінде сақталған

сəттерді жаңғырта отырып, аса биік құрметпен еске алады. Бұл
кітап тек өз мамандығының ғана емес, бүкіл ғылымның досы,
қорғаушысы бола білген академик Евней Бөкетовтің ғалымдық,
шығармашылық, қоғамдық, ұйымдастырушылық еңбегін, зор

талантын, адамгершілік рухани келбетін, қасиеттерін көпшілік
қауымға танытары сөзсіз.

ББК 84 Қаз -7
ІSBN 978-9965-09-762-1 © Бөкетов Қ.А., Хасен М., 1998

(үзінді)
Ұмытпасам, 1947 жылдың маусым айы болуы
керек, біз он шақты жазушы отбасымызбен Совмин-
нің ең жоғарғы демалыс үйіне келіп, кішкене сая-

жайлық үйлерге орналастық.
Қыстай қатынаса алмаған, сағынысып, жайлауда
жаңа ғана табысып жатқан ағайындар секілдіміз.
Алғашқы он күніміз ерулік берісумен өтті. Содан кейін

әр нәрсені сылтауратып, жетісіне бір рет жексенбі
күндері кездесіп тұрамыз. Осындай бір жексенбіде,
түсте:

деп сөйлеп жақындаған Шахметтің (Құсайынов)
даусын естідім. Сәлден соң сәлем бере кірген Бөкетов
Евней мен Есенов Шахмарданды көрдім. Қолдасып
амандасып, отыруларына орындық ұсындым.

айтып распеске жаз, Тәжібай баласы.
Шахмет бір асығыс шаруамен қалаға кетіп барады
екен, шапшаң қимылдайтын әдетімен, кепкесін
қисайтып киіп шыға жөнелді. Осы кезде су жағалап

ойнап жүрген балаларын түгелдеп қайтқан Сара да
қайта оралды. Ол жастармен жылы амандасқан соң
жедел қазан көтеруге кірісті.
Менің ойымнан Шахметтің «Мына екі дәу...» деген

сөздері шықпапты. Екеуіне кезек көз тастап: «Дәу
екенсіңдер-ау, расында да», – деймін күліп, екі жас
дос жарыса күлді.

іш тарта сөйлеп. — Ойына келген сөздің бірі тоқтап
қалмайды ғой ішінде. Сіз өзіңіз де солай емессіз бе,
жезде?

ойлаймын, солай емес пе, аға? — деп Шахмардан
араласады. Жеңіл, ерке әзіл жай ғана білінген жылы
лептей қабылданды.
Мен сағатыма қарадым да, орнымнан тұрдым:

қозғалды.
Біз үшеуіміз ең жоғарғы екі қабат саяжайда тұратын
Мұхтар Әуезовтің үйіне жеттік. Үйдің көлеңкесінде
төрт бұрышты қызыл столды ортаға алып Мұхаң,

жымиды. Ұлы ағаларымен сүйсініп амандасқан екі
сыпайы жігіт егіз теректей қатар тұр.

Арғысы — сарыарқалық, Шахметтің інісі Евней
Бөкетов, бергісі — сырбойлық, менің інім Шахмардан
Есенов, Қаныш Имантаевичтің жақын арада соңынан
еретін ізбасарлары.

Мен осылай қысқа таныстырып болған соң Мұхаң
өзі барып, әріректе тұрған екі орындықты жақындатып
жастарға ұсынды.
Байқаймын, үлкен ағалар өрімдей әдемі жастармен

танысқандарына әбден риза сияқты. Екеуіне де
қызығып, қызықтап қарайды. Сөйте отырып болашақ
инженерлердің тағы бірдеңелерін білгілері келеді.

болмайды, — деді құрдастық есебін жібермеуге
тырысқан Ғабиден. Содан соң әзілге шақталған
пішінін молайтып, салмақтандырып алып Мұхаң мен
оның қасында тұрған екі жігітке қарады:

нәрсемізге бүгін басқаша қарадық, тіпті жарасымды
оқиға болды бүгін, — деді...
Мен төртінші қол ретінде шақырған преферанс
ойналған жоқ. Мен Мұхаңның рұқсатын алып, жас

қонақтарымды өзімізге алып келдім. Тамақтанып
болған соң кештетіп студенттер де күйлі-көңілді
қалыптарында қайтты.

құшақтап. Маған осы бір қызықты, жарыққа да,
үмітке де толы күн өтіп болмайтын, сол сүттей ұйыған,
жып-жылы нұрлы қалпында тұра беретіндей көрінеді.
Ал, міне, денелі, ауыздарын ашса, көмекейлері

көрініп тұрған жас достар — жарық дүниенің
жазықсыз ақпейіл ұлдары саналып, қабақтарына
қайғы ұяламай, қастары жоқ, кілең достары ғана бар,
үлкен махаббаттарына жарықшақ түспей қатар жасап

келетіндей, келе жатқандай сезінемін.
Бірақ, олар қатар тұрып, қатар жүріп, бірге
жасай бере алмады. Батырларша қимылдаған, жыл
сайын емес, күн сайын өскен екі дос аз ғана жылдар

ішінде-ақ
туған
жұртының
мейірін

қандырып,
кеуделерін қуанышқа толтырған тұлғалы да талғамды
азаматтарына айналды.
1975 жылы Қарағанды университетінің ректоры,

академияның
сондағы
басты
өкіліне

айналған
Евней Бөкетов 50-ге толды. Біз оның тойына Есенов
Шахмардан екеуіміз бірге ұшып бардық (Шахмардан
онда академия президентінен босаған, оның орнына

Қонаев Асқар сайланған, ал Шахмардан геология
министрі кезі еді).

халқыңа қадірлі екенсің, тойың құтты болсын,
Евнейжан, — дедім мінбеден. Содан кейін: – Елуге
әркімдер-ақ келеді, сен келдің елуге, еңсең биік, жүзің
жарқын болып жеттің. Енді мен кеше осында келген

соң жазған өлеңімді оқимын, — дедім де көзілдірігімді
кидім.
Елу туралы сөз
Елуді жастар айтады «жарты ғасыр» деп,

Ойлайды олар елудегі адамды масыл деп.
Асықпайды олар «көп қой» деп уақыт алдағы,

Ал, уақыт жүйрік зулайды екен тоқтамай
Өткен күн бейне жанып боп сөнген оттардай.
Қараңдаршы, мына кешегі сәби Евнейге
Аға боп қапты қылаулап шашы, соқталдай.

Үрікпеңдер, жастар, қорықпаңдар әсте елуден,
Қызық жоқ артық елуге аман келуден.
Еркектің ақылы қартая келе кіреді,
Жұптап болған соң «жаспын ғой» деген сеніммен.

Еркек болып туу қазақтар үшін қымбатты,
Әсіресе қызық жігіт боп өссең сымбатты.
Ал толысқан шақта тындырғандарың болмаса
Қалың ел мына сүймейді қу сөз, қылжақты.

Қалай сен өстің? Жаныңа намыс батты ма?
Ойыңда сенің отты армандар жатты ма?
Аталар саған батасын беріп ырзалық,

Әркімнен достар сұраймыз бәрін осының,
Ойланған жастың өлгенше мен де досымын,

Кешеден келген жолдарың жатсын шаңдатқан,
Ертеңге барар жолдарың жатсын жосылып.
Елуге достар Евнейдей болып келіңдер,
Елуде бәрің Евнейше есеп беріңдер.

Ұрпақпен бірге жалындай берсін жүректер,
Ұрпақпен бірге көгере берсін көңілдер.
Мен осы жолы қанша адам барған бұл тойда толып
жатқан ірі химиктермен, геологтармен таныстым.

Орыс, украин, грузиндер, кәрісі-жасы аралас, бәрі
сөйледі мінбеден. Соның бәрі Евней туралы:

Біз осы тойға Шахмардан екеуіміз бірге ұшып
бардық деп едім ғой. Алматыға да бірге қайттық.
Ол самолеттің тоқтаған жерінде өзін күтіп тұрған
министрлік машинасымен мені үйге апарып салды.

Бірге өткізген сапарымызға риза екенімізді ақ
көңілмен айтып, жақсы қоштастық.
Ишанбай ҚАРАҚҰЛОВ

Мен Евнейді көп жыл бойы сыртынан көріп,
сәлемдесіп жүретін, сыйлайтын кісілердің бірі едім.
Онымен дәмдес боп, ет жақын дос болуыма себеп
болған оқиға — чехословак-совет достығы қоғамының

өкілі жазушы Вацлав Кубиктің мен жөнінде кітап
жазуы болды. Вацлав Кубик ол кезде партиялық
журналдың редакторы болып істеп жүрген. Сол
кісі бірде архив материалдарын ақтарып отырғанда

«түйе үстінде туған» деген мәлімет кездестіреді. Оқи
келе оның кейіпкері «Ишанбай Қарақұлов деген кісі
Қазақстанда, Алматыда тұрады. Денсаулық саласында
еңбек ететін ғалым» деген мәліметке қанығады да,

Ұзын сөздің қысқасы — сол Вацлов Кубик ақыры
мені іздеп тапты да, оның ойына алған кітабы
жарық көрді. Евней ол кітапты оқығанда: «Тағдыры
қызық адам өз жанымда жүр екен-ау. Енді бұны мен

тереңдетіп жазамын», – депті. Соған орай, КСРО-
ның құрылғанына 50 жыл толу мерекесіне дайындық
кезінде Ғабит Мүсірепов «Знамя» журналының
редакциясында

болғанда,
ондағылар
Ғабекеңе:
«Тағдыры ешкімге ұқсамайтын, жетімнен жетілген,

мінезі мен қылығы қызық бір адам тауып беріңіз.
Және өзі ғалым болсын» деген талап қояды. Ғабең
қапелімде сасқалақтап қалып, ақыры өзі танитыннан
мені айтады. Енді оны жазатын кім дегенде, есіне

Евней Арыстанұлы Бөкетов түсе қояды.
Редакциядан тапсырма алған Евней бір күні мені
іздеп телефон шалады да, шақырып қойған жерге
асығып отырған менімен ілесіп, қонаққа бірге тартып

кеттік. Әрине, оның мені жазайын деп «зерттеп»
жүргенін білмеймін. Сондықтан да, барған жерде
барымды салып, қалжың айтып күлдіріп, дастархан
маңындағы жұрттың жанын жадыратып отырдым.

Менің бойыма біткен бір қасиет — жұрт тамақты үн-
түнсіз қотара бастаса, өзімнен-өзім қуыстанып, ұрлық
істегендей қысылып бітем. Ал, әлгіндей әзіл-қалжың
айтып жатқан жерде ұзағырақ отырып, мәжілісті

қыздыруға «үлесімді» қосушы едім. Евней бұл жөнінде
менен де асып түседі екен. Адамның жанына жағымды
сөзді қалай тез ойлап табатынын білмеймін, онымен
мәжілістес болудың өзі ұмытылмайтын бір оқиға

сияқты әсер етеді екен. Қазақтар: «Кеме келсе, қайық
судан таяды» демекші, қасымда Евней отырғанда, мен
де енді әзіл-қалжыңға шорқақтығымды сезінгендей
болдым. Бір ғажабы — Евнейдің әзілі әрі сыпайы,

әрі өтімді, әрі күлкілі. Ешкімнің де жанына кіршік
жуытпайтын тәрбиелі әзіл болып шығады. Бұрын
мен өзімді «ойын-сауықтың гүліндей» көретін басым,
енді іштей қызғанышты қойып, Евнейден «тәлім»

керек, бір күні әңгімеден әңгіме туындап отырғанда,
Евней:

астрономиялық қоғамның президенті болуың ғой!
Соныңды айтшы. Өзі қалай, неден басталып еді? —
деп қиылды. Шындығында, бұл менің тағдырымда
болған аса бір күлкілі, әрі қызық, әрі мазақ сияқты

оқиға еді.
Қазір сол оқиғаны еске түсірсем, өзімнің де күлкім
келеді.
Ол оқиғаның басында менің атақты ғалым,

астроном Гавриил Андриянович Тиховпен досты-
ғым жатыр. КСРО және Қазақ КСР Ғылым ака-
демияларының академигі Гавриил Андриянович –
1909 жылы Марс планетасы жөнінде кітап жазып,

атағы бүкіл дүние жүзіне танылған адам. Екеуіміз
тамыр едік. Бірге отырып сұхбаттасамыз, сырласа-
мыз. Жас алшақтығымызға қарамастан ол кісі менен
сыр жасырмайды. Өзі ғұмыр бойы бойдақ өткен, бү-

кіл күш-қуатын ғылымға арнаған кісі. Содан бір күні
кешкісін үйде тыныққалы жатсам, Тихов телефон
соғады. «Ишанбай Карагулович, поздравляю тебя с
должностью президента!» – деп, ай-шайға қарамай

әкетіп барады. «Япырау, мына шалы түспегір, ептеп
алжасайын деген бе?! Әлде, ұрттап алған ба? Мұндай
қалжыңы жоқ еді ғой» деп тез ойлап үлгеріп, мәнісін
сұрасам:

«Қаныш
Имантаевичке
айттым,
сенің

кандидатураңды жалпы жұрт мақұлдап отыр. Енді
бас тарта көрме! Білмейтін жеріңді айтсаң, өзім
көмектесем», – деп, менің пікірімді сұрамастан,
көндіруге айналды. Не дейін, «өзім білмейтін нәрсеге

тәуекел ететін мені жынды көре ме?» – деген
бір қисық ой келе қалған. Әйтеуір, ептеп алдап-
сулап, сыпайы бас тартып, шалдан құтылдым ба
деп тыныстай беріп едім. Тағы телефон! Бұл жолы

академик Фесенков! Дүние жүзіне әйгілі ғалым
Отто Юльевич Шмидтің сүйікті шәкірті. Тыңдап

көрсем, оның да үгіті әлгі астрономиялық қоғамның
президенті болуға келісім беруімді сұрайды. «Байғұс-
ау, мына шалдар алжасайын дегені ме? Аспан түгіл,
жер үстіндегіні жете білмей жүрген мені аспандағы

нәрсеге төрелікке үгіттегені несі?» — деп ойладым.
Бұл жолы ұсыныстың растығына шын сеніп, қалай
зорласа да көнбеуге өзімді-өзім қайрап, серт беріп,
ұйқыға кеттім.

Ертеңіне Қаныш Имантайұлы Сәтпаев шақырып
алды. Байсалды, ақылды, әрі кемеңгер кісі. Менің
абыр жыңқы жүзіме салмақпен қарап алды да
жымиды.

болмаса, өліп кетсе де көнбейді. Президенттік лауазым
екеу емес, жалғыз. Сондықтан бір адам сайлануы
керек. Екеуінің бірін сайлай қояйық десек, екеуі де:
«Бұл орынға гуманный, демократичный жан керек»,

тоқтады. Өзің айтқандай аспан түгіл, жерді келістіріп
алсын деп едік, «өзіміз көмектесеміз» деп безеріп
отыр. Осыны сен атқарсаң. Жоғарғы жақтың да пікірі
сол!

Әрине, Қанекеңнің «жоғарғы жақ» дегені —
Орталық Комитет. Егер ол жақ ұйғарып қойса, менің
бас тартуым әншейін далбаса. Соны топшылап үлгер-
дім де: «Жарайды, сіздер ұйғарып қойсаңыздар, мен-

де қандай қауқар бар?» – деп, көнгенімді білдірдім.
Қанекең рахмет айтып жатыр. Ара-тұра әзіл айтып
күлдіріп қояды. «Екеуі де өзіңе орынбасар болды.
Егер төбелесе қалса, арашалайтын да адам керек қой.

Сен жассың, әрі әділ, шыншыл адамсың. Кімдікі жөн
екенін біліп отырайық тағы!» – деп қуақыланды.
Сөйтіп, ғұмыр бойына аспанға қарап, қанша
білгім келсе де, түнге қарай көп жұлдыздың ішінен

де шалдардың дүрдараздығына орай, астрономия
қоғамының президенті лауазымын бірнеше жыл
атқарғанмын. Евней мұны естігенде, тіпті мәз болды!
Фесенков пен Тиховтың «пендешілік» мінездерін

мен құлпыртып айтып бергенімде, Евнейдің қуа-
нышында шек болмады. Мені ауызекі әңгімеге ше-
берсің деп мақтаудан да тартынбады.
Ал осы оқиғадан кейін біздің достығымыз нағыз

мазмұнды, бауырластық сипат алды. Ол Қарағандыдан
келсе, бізге телефон соқпай, бірге отырып, бір кесе
шай ішпей ешқайда аттанбайтын. Не керек, отырған
жері той-думан еді ғой! Екеуміз талай рет қонаққа

бірге барып та жүрдік. Екі иығына екі кісі мінгендей
алып тұлғалы, жауырыны қақпақтай, нар тұлғалы
жігіттің өзі еді Евней!
Оның осындай қасиетіне жібектей мінезі, биязы

сөзі, әдепті әзілі тым жарасымды көрінетін. Сондық-
тан ба, нәзік жандар арасында оның беделі үстем
болды. Қандай бір көрікті, қылықты, білімді деген
қыз дардың өзі Евнейді көргенде қалай төңіректеге-

нін білмей қалатын. Бірақ, Евней – мұндай мәселеге
өте ұстамды, өзін әдеп шегінен асырмайтын жігіт! «Ей,
Ишеке-ай, мұндай жарқылдақ асылдар бізге лайық-
сыз ғой. Көріп, көңіл тойғызуға болар. Жар етуге

жарамайды ғой». Осыдан кейін неге екенін білмеймін,
Евней терең күрсінетін. «Біз сияқты алаңы көп жанға
көкейдегіңді айтқызбай түсінетін кісі керек!» – дер
еді.

Сол ішіндегіні айтқызбай түсінетін кісіні тапты
да. Ол — Зүбәйра қарындасымыз еді. Зүбәйра —
республикаға белгілі партия, совет қызметкері Нұртас
Дәндібайұлы Оңдасыновтың қарындасы. Оқыған,

көргені көп, тәлім-тәрбиесі мол жан. Евней марқұм
бір себеппен қарындасымызбен аздап суысып жүрді
де, әлгіндей бикештердің қылығы жирентті ме,
кешікпей маған: «Евнейге Зүбәйрадан артық жар жоқ

екен!» – дегені бар. Шынында да, суысып кеткен
бірнеше жылда көңілін суытпай, адал жар ретінде

азаматын сырттай бақылаған Зүбәйраның алдында
борыштылығын ол маған сыр етіп айтқан. «Басқа
әйел тек жұбайым, әйелім болуға ғана жарайды екен.
Ал, Зүбәйра досым, жолдасым, сырласым, пікірлесім,

рухани сүйенішім екен ғой. Соны танытты өмір,
Ишеке!» – деді бірде ол.
Зүбәйра қарындасымызбен қайта табысқанына
мен де қатты қуандым. Оның бір себебі — Нұртас-

пен өте дос, көңіл тату адам едім. Ол республика
Министрлер Кеңесінің төрағасы болған жылдары
мен денсаулық министрі боп, аралас-құралас, пікірлес
болғанбыз. Қызметте де, жолдас-жораға да таза,

қалтқысыз жан. Ол кезде жағымпаздану мен тамыр-
таныстық тарамаған, алым-берім, пара деген атымен
жоқ. Біреуді біреу таланты мен білімі үшін күндеп,
қуғынға салмайтын. Соның бәрі кейінірек шықты

ғой.
Қаныш Имантайұлы Сәтпаев қайтыс болғаннан
кейін
ғалымдар

арасында
әңгіме
туды.
Бұрын

Қаныштың жан-жақты білімдарлығына қарап, оны
қазақтың Ломоносовы ғой деп, сырттай мақтан етуші
едік. Оның орнын енді кім басар екен деген сұрақ
мазалады. Сонда жұрттың ойланбастан атағаны —

Евней Арыстанұлы Бөкетов болатын. Бұл кейбір
іші тар, мансабы жоғары адамдардың қызғанышын
туғызды. Ақыры сол қызыл көз қызғаныш оның
тағдыры мен талантына үлкен әсер етті ғой. Егер

мансабы құдіретті біреулер кедергі келтірмегенде, сөз
жоқ, республика академиктерінің басшысы болып,
ғылымды өркендетуге Евней қолдан келгенше үлес
қосқан да болар еді.

Евнейдің таланты өзіне қырсық болып жармасты.
Қызғаншақ жандар оны жазықсыз жазаға тартып,
баспасөзде қаралатқан науқанды да көрдік. Жарыққа
шыққалы қол қойылып келген кітабының архивке

жіберілгенін де естідік. Ол жазған бір шығарма басқа
автор атымен Мәскеу баспасынан шықты. Неге
десеңіз, Евнейдің атымен шығып жатқан кітап болса,
ол жақтан келген хабар «құдіретті мансапқордың»

құлағына салынатын да, кітап тағы да архивке
жіберілетін болды.
Евнейдің талантты ақын, әдебиет зерттеушісі, аудар-
машы, әрі журналист, әрі жазушы екенін жұрттың

бәрі біледі. Бірақ, жұртшылық оның бойын дағыны
тұтас алып үлгерген жоқ. Таланты жаңа ашылған кезде
оның алдынан алынуы қиын асудай кедергі шықты.
Ол — талант пен әділеттің, шындықтың жауы —

мансапқорлық, ағайыншылдық дейтін қырсық еді.
Қазақты жүзге бөлу, ру-руға жіктеу дейтін соңғы
он бес — жиырма жылдықтың жемісі. Біз соғысқа
дейін, соғыстан кейін де кімнің қайдан екенін тіпті

сұрамайтынбыз. Оған мән бермейтінбіз.
Менің өмірімде мынадай қызық оқиға болды.
Н.С.Хрущев тұсында республика басшыларының
бірі боп Сәлкен Дәуленов сайланды. Сонда бір күні

маған Ахметжан Қойшығұлов ағамыз: «Сәлкенді
лауазымымен құттықтадың ба?» – деді. Мен шала
танитынымды айттым. Ақаң маған жекіп: «Жерлес
ағаңды танымайсың!» – деген. Сонда барып білдім,

оның Ақтөбе облысының Ойыл ауданында туып-
өскенін. Әнекей, біздің ұрпақ сондай еді. Сол жақсы
қасиетімізді ірітіп, жамандыққа бұрған — соңғы
кезең. Бұл кезде үш жүзге, руға, атаға жіктеу

жұқпалы дерттей тарады. Евней марқұм осының
бәріне жирене қарайтын. Төзе алмайтын. Қазақтың
небір дана ұлдарының, талантты адамдарының
халықты бөлмегенін мақтан ете сөйлейтін. Ол

ән-күй тыңдағанды ұнататын. Құрманғазы күйін
тыңдап
отырып:
«Құрекең

қазақтың
даласын
тұтас Отан тұтқан. «Сарыарқа», «Алатау»... – деп
мадақтай мастып отырушы еді. Қазіргі республика

басшыларының ішінде жікке бөлушілік неге
шықты?» — деп, мәнісіне түсіне алмай қиналатын.
Әрине, оның сырын кейін білдік қой. Оның бәрі
кейбір дүмше тоғышар басшылардың қара бас қамын

көздегеннен туған, қолданылған айла-шарғы екен.
Бұрын әулие санап жүрген мансапты адамдардың

Күресті, арпалысты, күші мен айласы басым арамза
күштердің құрбаны болды.
Қазақ топырағында туған талантты ұлдардың
ең бір көрнектісінен айрылдық. Қара ниет зұлмат

күш дегеніне жетті. Бұл Лермонтовтың Пушкинге
қайғырғанындай жырланатын-ақ оқиға еді. Лауазымы
құдіреттілер Евнейге деген ел сүйіспеншілігін жария
еткізбей тұншықтырып тастады.

Бірақ, «түн қаншама таңды атқызбаймын дегенмен,
күн қоймайды» дегендей, қайта құру мен бетбұрыс
қара түнек тоқырау заманын артқа ысырып тастады.
Евней Арыстанұлы сияқты қызу қанды, адал жанды

ініміз, әрі досымыз, жұртшылық есінде мәңгі қалуға
лайық азамат екенін айтар күн туды. Шындық
пен әділдік орнады. Енді кеш те болса ардақты
азаматымызға: «Топырағың торқа болсын, Евней!

Сені туған халқың ұмытпайды. Сенің рухың талай
талантты ұл-қыздың дүниеге келуіне әсер етер тәлім-
тәрбие құралына айналады», – дегіміз келеді.
Иә, Евней туралы айтар сөз көп қой. Бірақ оның

бәрін бір мақалада қалай айтып тауысарсың. Оның
өмірі кейінгі жастарымызға өнеге болғандай шежіре-
жырға айналар деймін.
Сырбай МӘУЛЕНОВ

Евнейдің ойы да, бойы да биік еді. Үлкен істі
тындыруға
жаралған
адам

болатын.
Құлашын
қиынға созатын. Қиядан жем ілетін қыран тектес
жігіт еді. Өзі нардай адам, нардың жүгін көтеруге

әзір тұратын. Евнеймен бірінші рет жаздың күні
Алматы сыртындағы санаторийде кездестім. Бірімізді-
біріміз сырттай білсек те, іштей сырласып көрмеген
едік. «Жақсыда жаттық жоқ» дегендей, Евней мені

жатырқамай, ертеден білетіндей ішіме кіре сөйледі.
Екеуміз басын бұлт шалған биік шыңдарға, төменде

сылдырай ағып жатқан бұлақ суына қарап біраз
тұрдық. Бір мезгілде кенеттен жел тұрып, қалың
қарағай басы бір иіліп, бір көтеріліп, шуылдап кетті.
Аяқ астында бұлақ буырқанып, көкжал толқындар

тасқа соғып, сынған шыныдай быт-шыты шығып,
шашырап жатты. Евней:

Төменде толқын өлді тулай-тулай, — деп Мағжан
өлеңін еске алды.

бұлақтың көпіршіген көбігі бу болып ұшып кетеді де,
толқыны қалады ғой. Сол сықылды көпірме сөздер
көбіктей жоғалып, тұңғиықтағы маржандар қалады,

жоқ.
Осы кездескеннен кейін Евней екеуміз бірімізді-
біріміз те рең ұққандай жақындасып кеттік.
Бір күні ол атақты ғалым Ишанбай Қарақұловпен

біздің үйге келді. Өлеңдер оқыдық. Евней көбінесе
орыс ақындарының өлеңдерін жатқа айтып отырды.

бірін футурист, бірін акмеист деп жатады. Ал солар
жаман ақындар ма еді? Символист Брюсов, футурист
Маяковский тамаша талант, классик ақындар емес
пе? Брюсов сонау кездің өзінде космос туралы

өлеңдер жазған. Олар – құдіретті қиялдың құлдары.
Ертеде Коллонтай: «Фантазиясыз адам – жалаң,
құрғақ, жадағай, жартылай өмір сүретін жан», — деп
бекер айтпаған. Осыған сабақтас пікірді философ

ақындардың бірі Леонид Мартынов та айтқан.
Содан кейін ол менен Қасым Аманжолов туралы
сұрады.

төмен түсіп бара жатқанында кездестірдім. «Ертемен
қайда асығып барасыз?» — деп сұрадым.

беріп еді, соны алып бара жатырмын. Жаман өлең
жақсы өлеңді асырайды, — деді де:
Саудагер болдық сөз сатар,
Түсіріп шала иіне,

Қосылмай, досым, жылатар,
Көңілдің күңгірт күйіне, —
деп өлеңдетіп қоя берді ол.

де келмес едік: өйткені маған сол жасқа келуге екі
жарым-ақ жыл қалып отыр. Келмей тұра тұрсаңыз
да болатын еді, бірақ амал нешік, күркіреген Сырбай
ақынға бағынбай жатқан уақыт біздей пақырға

бағынар ма, бір күндей болып өте шығады ғой. Бірақ
қалай тез өтсе де, халқына жүрегі мен бар жан-
дүниесіне біткен қабілетін адал жұмсап, өмірді Сіз
сияқты өткізіп жатсақ, өкініш жоқ, тіпті үлкен қуаныш

болар еді. Сізден алпыстамын деген хат алғанда
осыны ойладым.
Жанымдай жақын аға! Биыл ұзақ ауырдым
(жүректен), әлі мықтап айыға алғам жоқ. Сондықтан

тойыңызға қатысуға шамам келмейтін түрім бар.
Үлкен өкініш болайын деп тұр. Амал жоқ. Тек жүрек
пен көңіл бірге деп түсініңіз.
Жеңгемізге, балаларға сәлем. Құштым, сүйдім,

Зүбәйра келініңіз де осыған қосылып отыр. Құрметпен
Евней».
Евней өмірінің соңғы кезінде тоқырау заманының
соққысын аз көрген жоқ. Қуғын-сүргінге түсіп,

шы лық, мансапқорлық, жершілдік, жікшілдік бар
жерде тосқауыл аз болмайды. Сол тосқауылға
менен басқа да талайлар тап болған. Жала-жападан
зардап шегіп, залал көрген адамдар аз емес. Кезінде

Салтыков-Щедриннің еңбектерін де неше түрлі саққа
жүгіртіп, зиянды деп тауып, оның діңкесіне тиіп,
жүйкесін жүндей түткен жұрт қой, — деді де, ол одан
әрі өз жайын қазбалап айтпады. Ептеп езу тартқандай

болды. Бірақ оның күлкісінің астында күрсініс бар
еді. Көз жанарының жанында мөлтілдеген жас бар
еді. Бірақ ол қайсарлықпен соның бәрін көрсетпей,
тұншықтырып тастағандай болды.

жылдың
жазға
салымында
Ақселеу

Сейдімбеков,
Фариза
Оңғарсынова
үшеуміз

Жезқазған облысының Шет ауданын он күндей
аралап, Қарағандыға оралдық. Қалаға кіре Евнейді
іздедік. Евнейді қала ортасындағы ауруханадан

Евней Арыстанұлы — тоқырау кезеңінің құрбаны.
Осынау
уақыт
қайталанбас

үшін
және
халық
оны мәңгі есіне сақтау үшін «Карагандацемент»

бірлестігінің жұмысшысы В. Беляевтің Қарағанды
мемлекеттік университетіне Е. А. Бөкетовтің есімін
беру туралы ұсынысын мен де қызу қолдаймын.
Біздің қоғамымыздың игілік жолындағы аса зор

жұмысы, өзінің принциптілігі, адалдығы оны осындай
мәртебеге әбден лайық тұлғаға айналдырып отыр.
Жайық БЕКТҰРОВ

Қазақ КСР Ғылым академиясының толық мүшесі,
КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, СССР
Жазушылар одағының мүшесі Евней Арыстанұлы
Бөкетов 1983 жылдың желтоқсан айында, 58 жасында

дүние салды. Оқымысты – жиырма жылдан аса уақыт
жемісті еңбек еткен, Қазақстандағы екінші Қарағанды
Мемлекеттік университетінің алғашқы ректоры, осы
қалада докторлық диссертация қорғаған. Қазақ КСР

Ғылым академиясына әуелі мүше-корреспондент,
артынша толық мүше болып сайланған, КСРО
Жазушылар одағына да Қарағандыда тұрып мүше
болып қабылданған Е. Бөкетовтің туғанына 60 жыл

толуын Қарағанды жұртшылығы 1985 жылы лайықты
атап өтті. Е.А. Бөкетов ұзақ жылдар еңбек еткен
ғылыми ин ститут алдына 1987 жылы оқымыстының
бейнесі бедерленген мәрмәртас ескерткіш тақта

орнатылды.
Е.А. Бөкетов парасатты, байсалды ғалым, қабыр-
ғалы, қабілетті ұйымдастырушы, дарынды қайраткер,
әрі кішіпейіл, жақсы жолдас еді. Оның химия,

металлургия саласында ғылымға, өндіріске қосқан
елеулі үлесі баршаға мәлім. Евнейдің жарқын бейнесі,
қалтқысыз көңілді күлкісі, қарапайымдылығы, адамға

жақын тұратын жылы шырайлы ба ла мінезі, қағылез
қасиеті онымен істес, әріптес болғандардың көзінде,
көңілінде сайрап тұр. Е. Бөкетовтің ұзақ жылдарғы
жақын, сырлас, пікірлес, дәмдес адамдарының бірі

мен едім. Евней Бөкетов алпысыншы жылдардың
орта кезінде техникалық ғылымдардың докторлық
диссертациясын қорғағанда, оның өмірі жайлы,
ғылыми еңбегі туралы очерк жаздым. Ол сол кезде

облыстық
«Орталық
Қазақстан»,
Солтүстік

Қазақстан
облыстық
«Ленин
туы»

газеттерінде, «Жұлдыз» журналында басылды. Сол
мақалада Евнейдің балалық шағынан айтарлық бір
қызықты дерек бар. Мен оны ғалымның өз айтуынша
жазып едім. Евней өзінің алғаш мектеп есігін ашуын

былайша баяндаған-ды.
Отыз бір-отыз екінші жылдар, ел іші қиыншылық,
Евнейдің
әкесі

Арыстан
Солтүстік
Қазақстан
облысының Сергеев ауданынан іргелес Қорған

қаласы жаққа көшіп барған. Үш-төрт шиеттей жас
баласы бар. Үлкені Евней — алты-жетілерде. Анасы
Бәлтай киім-кешектерін жамап-жасқап, бүтіндеп
отырады. Арыстан жалғыз биесін арбаға жегіп, осы

күнгі Қорған облысының бірнеше селосында болады.
Әр селоның шет жағында жаппада, күркеде отырады.
Бір қыс Иван дейтін қайырымды орыстың ауыз үйін
паналайды. Арыстан етік тігеді, пима жамайды. Бар

күнкөріс, қарекет осы. Ақысына әркім нан, картошка
береді. Кейде шелектеп бидай да алады. Қызылжар
қаласынан санағанда темір жол бойындағы төрт
станциядан әрі Мокроусово дейтін шағын қала

бар. Бұл ара қазіргі Мамлют, Петухово, Макушино,
Лебяжье станцияларынан әрі, Қорған қаласына
қарай Мокроусов ауданының орталығы. Қазақ оны
Мокроусбай дейді. Евней де солай айтатын. Е. Бөкетов

өзінің алғаш мектеп босағасын аттаған өңірін,
болашақ жемісті өмірін өте бір қиыншылық, көшпелі
кезде, дәл осы арадан бастағанын ерекше елжірей
еске түсіруші еді.

Е.А.Бөкетовтің айтуынша, Мокроусово іргесінде
Мал Қазақ дейтін өзен бар. Жағасында — мектеп.
Бірінші
класты

Евней
осында
оқиды.
Өзен

жағасының жары биік. Кірме қазақ баласының
үстінде қаудыраған жыртық тон. Жергілікті село
балалары киімі жыртық бөтен баланы жатсынып па,
әлде балалықпен қызық көріп пе, әйтеуір оны үзіліс

кезінде өзен қабағынан төмен сырғаната береді. Әлі
орысша жөнді тіл білмейтін балаға бұл қиын. Биік, тік
жардан арнадағы мұзға домалаған қазақ баласын бір
кексе мұғалима көбінде өзі қолынан тартып шығарып

алады. Қала балаларының жалғыз Евнейді шетке
қақпауын қадағалап, көзін салып, қорғап жүреді.

кісі мені көзінен таса қылмайтын, — дейтін Евней.
«Августина» деп жүрген кісімнің Августа Устиновна
екенін кейін түсіндім. Екі есімі бар адамның аты екен
деп қосып айтқанымды кейін білдім. Әкеміз базарға

барып, шай, әлде ұн сатып алған ба, әйтеуір Лебяжье
станциясында оны милиция абақтыға жауып, күн
көріп жүрген жалғыз биесін де алып қойыпты.
Бізді аяп, Августа Устиновна қырық шақырымдай

станцияға барып, әкемізді босатып әкелді. Биесін
де қайтартып бергізді. Сол ұс тазыма мәңгі бақи
қарыздармын. Содан бері көргенім жоқ. Әкемнің бар
жазығы базарда бірдеңе сатып, бірдеңе алып тұрғаны

болса керек.
Евней інімізден: «Сол Мал Қазақ өзеніне бір
апарсайшы. Бұл қайдан шыққан сөз екен? Тегі, бұл
қазақ елі өзі қоймаған ат болар?» – деп жүрдім. Арада

он бес жыл өткенде, 1981 жылдың шілдесінде көптен
көңілдегі жұмбақ өзен — Мал Қазаққа барудың
сәті түсті. Шыным, алпысыншы жылдары Евней
Арыстанұлы туралы очерк жазғанымда, оның бала

күнінде жар басынан жалпылдап сырғанаған өзенінің
жағасы өз көңілімде, қиялымда өте бір биік жар еді.
Өзеннің арнасы да кең көрініп еді. Бала Евнейдің
сырғанаған биік қабағы жойқын бір өзеннің ат

ұдайы жазып алып отыратын ұқыпты да тыңғылықты,
мен-мендігі жоқ, орнықты басшы еді.
Бізге ректор кезінде Ш. Бектұрғанов ішіне бір
стол, үш-төрт орындық қана сыятын үйшіктей

ғана кішкене бөлмеде отырды. 1929-1930 жылдары
Қазақстан Өлкелік партия комитеті, Қазан рево-
люциясына дейін Жетісу губернаторы отырған,
Алматының осы күнгі Ленин және Совет көшелері

мүйісіндегі үлкен іргелі үйден, егер Шәкең тәкаппар,
мансапқор басшы болса, сондағы кең бөлмелердің
бірін өзіне ка бинет ете алар еді. Ш. Бектұрғанов
қандай мәселені болса да созбалауды білмейтін, бірден

тура кесіп, пішіп тастайтын білгір, әділ коммунист еді.
Блокнотына цитата жазып жатып: «спорға керек»

сүбелі, әрі теориялық мәні бар мақалалар жазған
қалам қайраткері де болатын. Партиямыздың бұл
ардагерінің туған жеріне ақыры арада елу жылдай
уақыт өткенде ғана баруыма тура келді.

Бұл маңды Меңгесер көлі деп атайды екен. Көлдің
атының өзі де бір жұмбақ көрінеді. Бұл «мең» және
«кесер» дейтін екі сөзден құралған сияқты. Жаз
айында осы көлге жұрттың көп түсіп жатқанын

көрдім. Бұларды белі, қолы ұйыған, буыны ауырған,
сартап боп, құяң болған тұзды көлге түсіп, емделіп
жатқан адамдар десті. Осыған қарағанда «Меңгесер»
деген сөздің мәнісі де түсінікті сияқты болды. Бірақ

екінші бір айтушылар Меңгесер ертедегі бір білікті
кісінің аты десті. Ол кісінің де емсек болуы мүмкін,
содан да осылай Меңгесер деп аталған десті сөз
түбірін жорамалдаушылар. Сөйтіп, Ш.Бектұрғанов

ағамыздың дүниеге келген, өскен, алғаш оқыған,
Дүниежүзілік соғысқа, Батыс майданға аттанған
топырағын да көрдім. Ол кісінің қазақша шорқақтау
сөйлеуінің де себебі оның орыс арасында өскендігінен

екенін түсіндім.
Қарағанды профессорлары, Солтүстік Қазақстан
облысының Сергеев, Мамлют аудандарында туған

Е. Бөкетов, З. Молдахметов інілерімізбен уәделесіп,
1981 жылдың шілде айы басында осы екі ғалымның
жазғы тыныс-демалысы кезінде Мал Қазаққа жол
жүрдік. Мен КСРО жазушыларының Мәскеуде өткен

кезекті XІІ съезінен пойызбен қайттым. Қызылжарға,
одан оның сыртындағы еліне аздап аялдап, кейін
Қарағандыға тоқтағысы келетін атақты жазушымыз
Ғабит Мүсірепов ағамызға астанадан үш-төрт адам

ере шықты. Қадірлі ақсақалымызға жазушылар
Сәкен Жүнісов, Ғафу Қайырбеков – бәріміз атқосшы
болдық. Бір купеде Ғабеңнің көңілін көтеріп, өзіміз
де көңілді қайттық. Ғабеңді Солтүстік Қазақстан

облысы орталығының партия, совет қызметкерлері,
журналистері Петропавл вокзалында тосып алды.
Қорған жаққа баратын Бөкетов пен З.Молдахметов
те сонда келді. Ғабеңнен рұқсат алып, енді аз күнде

Қарағандыда кездесетін болып, уақытша қош айтысып,
біз өз жолымызбен Орал тауына қарай кейін қайттық.
Ғабеңді Сәкен мен Ғафу жазушының туған жеріне, өз
еліндегі «Жаңа жолға» ертіп баратын болды. Барды

да. Ғабеңнің өз топырағына ең соңғы сапары да осы
болар. Солтүстік Қазақстанның Мамлют ауданына бір
қонып, Преснов ауданы жерін басып, біз ертеңінде
ымыртта Қорған облысындағы Макушиноға жеттік.

Қасымызда бұл жақтың жолын, адамдарын білетін
Зияда ақсақал бар.
Макушинода ертеден бергі, отызыншы жылдарғы
көпшілік тұстағы қазақ ағайындары көп екен. Көбісі-

ақ бүгінгі социа лист қазақ елінің мәдени, рухани
тіршілігінен тысқарылау қалыпты. Тамақ тоқ, көйлек
көк демесең, күйкілеу, бірқалыпты баяу, томаға-
тұйық тіршілік, ескі ырым-жырым көбірек. Бір үйге

кірсек, үй-қора толған кәрі-жас. Қайтыс болған бір
бәйбішенің қырқын беріп, молдасымақ біреу төрде
хатым оқып отыр. Сонша көп ішінен Евнейдің
академик екенін, ғылыми дәреже-абыройын жақсы

білетін бір келіншек қана болды. Қызылжардан
туыстарына келген жас оқытушы екен. Сол ғана Евней

ағасына сый-құрмет көрсетіп, жаны қалмай зыр
жүгіріп жүр. Үйдегі адамдардың Евнейдей дәрежелі,
білімді кісіге жөнді ықылас аудармауына күйіп-пісіп,
намыстанып та жүр.

Біз сөзге жүйрік, көнеден хабары мол Байсалбай
ақсақалға кездестік. Жасы 86-да болса да, әлі тың
кісі екен. Бұл адам тоқсанның үстіне шығып, осы
таяуда қайтыс болды. Осы ақсақалдың үйіне қонып,

Мокроусоваға ертеңінде аттандық. Бұл жақтағы ел-
жұрттың, жер-судың жағдайын сұрастырып отырсақ,
бұл өңірде «Мал Қазақ» дейтін өзен жоқ. Тек Қайнақ,
Қызақ деп аталатын шағын екі өзен бар. Бұл сулар

әлі алдағы жүз шақырымдай Мокроусово қаласы
маңында. Қызақтың өзі де екі су сияқты, өйткені
орыстар мына біз ба ратын өзенді «Малый Кизак»
дейтін көрінеді. Бала күнінде Евнейдің құлағына осы

«Малый Кизак» — жаңсақ естіліп, ақыры есінде «Мал
Қазақ» болып сақталыпты. Тегі, орыстардың өздері де
қысқартып, бір сөзге сыйдырып «Малкизак» дейтін
болса керек. Байсалбай ақсақалдың сөзін естіп, біз

дуылдасып бір күлісіп алдық. Жер түбінен әдейі іздеп
келген өзеніміз жоқ болып шықты. Ал Евней балалық
шағында көкірегіне мықтап орнаған, жадына берік
тоқылған сөз-ұғымының басқаша болып шыққанына

қатты ренжіп, өкініп те, таңырқап та отыр. Өзінің
бала күнгі шалалығына ұялыңқырап та отыр. Іздегенім
табылмайтын болып, мен де өкіндім.
Бірақ Қызақ, Қайнақ атауларының өздері де бізді

одан бетер ілгері жетектей түскендей. Сірә, бұл
сөздер ертеде қазақ еліне жат саяхатшылардың сырт
елдердің сол кездің дағдысымен «Киргиз-кайсак» деп
бұрмалап айтуынан туған болар деп те ойлап қалдық.

Біздің бұл топшылауымыз, жорамалымыз әлі шешіле
қойған жоқ. Қызақ, Қайнақ дейтін арналар бір
кезде бергі қазақ елі мен арғы көршілес жұрттардың
шекарасы бол ды ма екен деп те ойлайсың. Себебі,

сол «Малый Кизактың» – «Кіші Қызақтың» оң
қапталына бұдан 250 жыл бұрын орнаған тас қамал-

бекініс тұр. Мұның негізін 1740 жылдары Мокроусов
дейтін теңіз солдаты қалапты-мыс. Бұл ара сол бір
тұстан екі ел шекарасы болмаса, неге берік бекініс-
қамал орнатылады дегендей де орынды сұрақ туады.

Жалпы, Тобыл өзені бойында Мокроусоводан
жүз жылдай бұрын салынған бүгінгі облыс орталығы
Қорған қаласының өзі де патша өкіметінің сол тұста
шығыс шекараға орнатқан бекінісі ғой. «Қорған»

дейтін сөз де Азия атырабын мекендеген бергі
беттегі ел-жұрттың атауы болар, әрі екі жаққа да
«қорған-бекініс» ұғымында айтылған болар. Біз
мотоциклді бір милиционер жігіттен жол көрсетуді

өтініп, Мокроусовоның Қорған жақ бетіндегі, бұрын
«Малый Кизак» жағасында мек теп болған шынтаққа
бардық. Евекең бала күнгі көрген жерін, оқыған
мектебінің орнын бұлжытпай танып тұр. «Малый

Ки зак» — Мал Қазақ жылап аққан кішкене ғана су.
Жағасы да онша биік емес, тіпті жатағандау. Арнасы
да шағын, іргеде мал жайылып жүр. Мал баққан
салт атты орыс баласы өз білетінін бізге айтып тұр.

Евней баяғы өзі оқыған мектебінің орнын көрсетті.
Жып-жылмағай, тып-типыл, көң-қоқыс, болмашы
бір төмпешіктер. Қалың өрттен қалған жалғыз қадақ
ақселеу шөптей, бұтағы сояу жалғыз ағаш қана

жетімсіреп тұр.
Евекең суы жылап аққан кішкене өзеннің аяқ
астындағы жайдақ жағасына, арнасы түбіне дейін
қалың шөп басқан таяз суына үңіле береді. «Ойпыр-ай,

осы болмашы сай бір кезде маған қалайша терең жар
болып көрінді екен?» де гендей кейіппен тұнжырап,
опық жегендей, алғаш мектеп есігін ашқан иықты
қомсынғандай, тіпті оны жерсінбегендей, өтірікші

болдым-ау деп бізден ұялғандай болып тұр.
Көз көрім жерді дөңгелете орағытқан өзен үйірі
мен иірімінің биік қабағы бұдан көп жыл бұрын
менің тек қиялымнан туған әдемі көрініс екенін де,

Евнейдің балалық шағының сөзін малданып, құлашты
тым кеңірек сілтегеніме мен де өкініп тұрмын.

Жарқыраған айдын өзен көремін, оның күн түскен
қызғылт биік жарының жағасында тұрып, төменде
сарқырап, жөңкіле аққан айдын суға төніп, қиялымды
өзен ағысымен жарыстырамын деп жүретінмін ғой.

Қашанда алыстан аты құлағыңды селт еткізіп, іздеп
барған адамыңның, не жеріңнің көңілден шықпауы
кімнің де болса бір сәт еңсесін түсіріп тастайтыны
белгілі ғой.

«Келмегенім, бұл өңірді көрмегенім жақсы еді-
ау» дегендеймін іштей. Қазақ «Таудың басына
барма, төбесіне шықсаң аяғыңның астында қалады,
әулиеге алыстан сиын, қасына барсаң ол да өзіңдей

бір адам» деп тегін айтпаған, сірә. Менің өкініп,
қобалжуымды қойшы, адам көңіл түбінде нендей
қиялға, қандай елеске бой алдырмайды. Өз көзімен
көрмеген адам онша өтірікші бола бермейді. Ал өзін

терең сайына балалар талай домалатқан, одан қырға
малтығып зорға шығатын, сөйтіп бірде жылап, бірде
күлген, жамаулы жыртық тоны былжырап су болған,
осылайша жалғызсырағанда өзі кім екенін де жөнді

білмейтін оқытушы «Августинаның», кейінгі дұрыс
түсінігінше Августа Устиновнаның сонау бір аш-
жалаңаш кездегі қаңғырақтаған жаппадағы жалғыз
қазақ үйінің қағажу баласына жаны ашып, жар

астынан талай жетелеп алып шыққан, сол бала үшін
өзінің өзге көп шәкірттеріне ұрсатын, көңіл түбіндегі
аяулы өзеннің ені таяқ тастамдай ғана екеніне Евней
өзі де онша сенбей тұр. Бұл күнде дүниенің төрт

бұрышын көзімен де, көңілімен де жіті шолып жүрген
Американың, Еуропаның, Азияның көп елдерін
аралаған көрнекті оқымыстының, қаламы, тілі жүйрік
белгілі әдебиетшінің, туа зерек те зерделі адамның

бізге «өтірікші» көрінгенін өзіне-өзі кешпейтін
күнәдай көріп тұр. Евнейдің қобалжуын, танырқауын
біз де түсінеміз. Кейде әзілдеп мазақтағандай да,
келекелегендей де боламыз. Ұмытшақ, мақтаншақ

екенсің деп те айтып қалғымыз келді.
Адамға туған жер, алғаш табаны топыраққа тиіп,

құмға күйіп, маңдайын күн сүйген аспан қашан да
оттай ыстық. Ал біздің қадірлі Евней – өз туған
атамекенінен әуелде жөнді әсер алмаған адам. Арба
үстінде қалғып-шұлғып бөтен жаққа жол тартқан

баланың есінде нендей баянды көрініс қалмақшы.
Ев ней ұядан аузымен тістеп алып шығып, аспаннан
қалықтата жерге лақтырып жіберіп, қанаттандыратын
қараторғайдың балапанындай өз қонысынан ерте

кетті. Баланың алғаш мектеп босағасын аттаған,
жар басынан құлдилап домалаған, әке-шешесінің
күн көрісі өте күйкі, аянышты болғанын ғана есіне
сақтаған зілді жүрекке ыстық топырағы – тек осы бір

кішкене Қызақ өзенінің жағасы екен.
Евней ініміз бекер-ақ өкініп тұр. Елу жылда ел жаңа,
байқасаң, елу жылда жер де жаңа. Тіпті бәлкім бұдан
жарты ғасыр бұрын мына бүгінгі Кішкене Қызақтың

арнасы кеңдеу де, түбі терең де, суы мол да, мұзы қалың
да шығар. Бұл күнде суы тартылып, болмашы ғана
жылым қалыпты. Жағасын, арнасын шөп, алабота,
ошаған басып кетіпті. Ертеде қар да қалың шығар.

Қалың күртік қар өзен жағасын биіктете түскен болар.
Әрі Евней әлі ойы да, бойы да аласа құртымдай бала
ғой. Содан да оған табиғат, жаратылыс болмысы ұлы
болып көрініп, ағаш та, тас та, су да оның көкірегіне

жойқын көрініс болып орнаған ғой. Балаға бойы мен
ойына шақ көрініс-құбылыстар көп. Евнейдің бұл
күнде бойы таудай, ойы да терең. Ол — тоқтасқан,
толысқан терең білімді азамат. Оған енді баяғы биік

жар, заңғар қарағай ала са көрініп тұр. Әр уақыттың өз
биігі, өз өлшемі, өз тау-шыңы, өз шығанақ-шұңқыры,
өз арнасы бар. Евней баяғы мектеп орнына қымбатты
бір затын жоғалтқандай айналақтап қарай береді.

Аунақшуға ұялатындай. Бұл туған топырақты, оқыған
босағаны берік қазық тұтқан, жүрегіне мәңгі сақтап,
балалық шағын аңсаған жанның бәріне тән де аян.

түбінде бол ды. Үш жастағы інім Марат осы арада
өлді. Беріде Қарағандыда қайтыс болған анамыз

Бәлтай өліп қалған Маратты бауырына басып, әне бір
шоқтың түбіне апарды. Ұмытпасам, осы шоқтың бер
жақ іргесіне қойды, — деп Евекең кемсеңдегендей
иегін шығыс беткейге бұрып, күрсініп тұр. Алдағы

әйтеуір төмпешік бар сияқты еді. Әкеміз үйде жоқ еді.
Балапандарына жем іздеп шартарапқа шарқ ұратын
құстай, бізге азық іздеп, күнкөріс қарекетімен бір
жаққа кетсе керек. Анам жападан-жалғыз. Балалардың

ең үлкені мен. Қасында тек мен ғана болғаным есімде.
Шешем бауырындағы жас бөбегін жалғыз өзі көміп,
ботадай боздап жылап, мені құшақтай берді. Мен де
еңіреп жыладым. Анам мені үйге жетектеп келді. Үй

емес, қос күрке. Иә, әкеміз үйде жоқ еді. Астық іздеп,
әлде етік тігіп бір жаққа кетіпті. Келген соң шешеміз
екеуі көрісіп, көп жылады. Қайғы-қасірет өз алдына,
жалғыздық, жоқтық қиын екен.

Евнейдің бетіне, көзін бүркей түскендей жасаураған
кірпігіне қарай бердім. Ауыр көрініс. Бұдан он бес жыл
бұрынғы Мал Қазақ өзені енді Малый Кизак болып,
тек бір болмашы сай сияқтанып артта қалды. Тегі, өзен

атының Мал Қазақ болмауының өзі де жақсы шығар
дейтін. Әйтпесе, Мал мен Қазақты қосақтап түсіндіріп
жату, осы бір екі сөздің біріккен түпкі тамырын, оның
қайдан шыққанын, неліктен бұлай айтылғанын, әуел

баста осылайша кім атандырғанын білуге әуреленудің
өзі қиынға соғатын еді. Әрі бұл атау төркінінің көңілге
қонымды болмауы да ықтимал ғой. Өмір көңіл-күйі
осылай. Баланың да, кәрінің де өз жота-қыры, өз алыс-

жақыны бар.
Мал Қазақ өзенін таппасақ та, Қызақ, Қайнақ
дейтін әзірге бүгінгі қазақ жерінде кездеспейтін,
қазіргі республикамыз шетінен едәуір қашық та

шалғай пұшпағынан тосын жер-су аттарын естіп,
мұның
баламасын
ертеректе

жаңсақ
айтылған
«киргиз-кайсак» болар десіп, қайтсе де бір кезде қазақ
елі мен жері шебінде, әлде тіпті төрінде пайда болған

жұмбақтау атау-атақ шығар, бұрмаланып айтылса да,
қазақ құлағына бір табан жақын, жылырақ естілетін,
кімнің де бол са құлағын селт еткізбейтіндей сөз-ау деп
түйдік. Іздеген, тіпті алыстан аңсаған атырабымызды

көріп, көңіл сәл жеңілдегендей, тіпті бой сергіп,
еңсеміз көтерілгендей, мойнымыздан бір ауыр жүк
түскендей, бір міндетімізден құтылғандай, екіншіден,
арада елу жыл өткендегі бүгінгі ел ағасы, белгілі

ғалым, көрнекті публицист Евней Бөкетовтің балалық
шағының аянышты әсері еңсемізді түсіргендей,
жүрегімізді елжіреткендей болды.
Адам тағдыры әрқилы ғой. Жоқшылық, таршылық,

ділгерлік не істетпейді? Жұмыртқасын қарға-
сауысқан шаға бастаса қаз-үйрек әдеттегі ұясын
жаңғыртып, сау қалған жұмыртқаларын тұмсығымен
басқа жаққа тасиды. Жаңадан үй салады, кейде

тіпті ағаш басында қарға-сауысқанның иесіз қалған
ұяларында запыс үйрек балапан басады. Дәл сол
сынды Евнейдің тоқтасып қалған, қолы қысқа әке-
шешесі шиеттей балаларын құрымға орап, Орал тауы

күнгей сілеміне барған. Жат та болса өздеріндей
еңбек адамдарын тауып, соларды сағалап, орыс
шаруаларының босағасын, есік көзін паналаған.
Сөйтіп жүріп, уызға тоймаған, таңдайына ананың ақ

сүті жөнді тимей өлген бір нәрестені тозығы жеткен
болмашы бір ескі бұйымдай есік алды топырағына,
күресінге көме салған. Күйікке, жалғызіліктілікке
шыдамай, ботасы өлген інгендей боздап, жападан

жалғыз зар еңіреп жылаған анасымен бірге өзі де
еңіреп, көз жасын төккен баяғы бала Евней бүгін сол
құлыншақ інішегінің төмпешігінің де дәл қай жерде
екенін біле алмай, білсе де сол мүйіске жақындауға

дәті бармай пұшайман болып, іштей елжіреп қайтты.
Осы арада бір ескерте кететін елеулі жағдай
мынадай:
Қазақстанда

жаппай
колхоздастыру,
көшпенді қазақ ауылын қоныстандыру кезінде
асыра сілтеушілік, жолсыздық... көп болды. Міне, осы

қиыншылық, тапшылық қабындап кетті. Сол тұста
қазақ ауылдары іргелес туысқан Ресей, Өзбекстан,
Түркменстан, Тәжікстан, Қырғызстан елдеріне әр
тұстан өз беттерімен қоныс аудара бастады. Еліміздің

халықтарының қайырымдылығы, көбіне жалғыз үй
болып әр тұсқа көшіп барған қазақ еңбекшілерін
ешкім де сен кайдан, неге келдің демеді. Орыс,
қырғыз, өзбек ағайындарының бәрі де қысаңшылық

көріп, жан сақтауға барған қазақ еңбекшілерін
орталарына туыстай алып, ешкімнен жерін де, ас-
суын да аяған жоқ, тіпті сендер кімсіңдер-ау деп
олардан паспорт та сұраған ешкім болған жоқ.

Туыстас халықтардың осындай достығы, мейірімділігі
арқасында жан-жаққа өз беттерімен барған, тіпті
ресми түрде «көшпелілер» деп аталған қазақтар барған
аймақтарында емін-еркін мал өсіріп, кәсіп қылып,

барған жерлерінің адамдарымен біте қайнасып кетті.
Бұл жұртты мемлекет тарапынан ұйымдастырып
көшірген ешбір ұйым да болған жоқ... Сол кезде Батыс
Сібір өлкесінде «Қызыл ту», Магнитогор қаласында

«Магнитогор
жұмысшысы»,
Челябі
қаласында

«Сталин жолы» атты қазақша қалалық, облыстық,
өлкелік газеттер де шықты. Бұл газеттерде өзіміздің
жақын, сыйлас жолдастарымыз, достарымыз, осы
беріде ғана қайтыс болған Әбдірашит Шалабаев,

Балтабек Асанов редактор болып қызмет істеді.
Қиыр Шығыста, Батыс Сібірде, Оралда қазақша
сауатсыздықты жою мектептері де ашылды. Сол
кезде ірге көтеріп, қоныс аударған көптеген қазақ

ауылдары әлі де осы аймақтарда отыр, тіпті олар
байырғы тұрғындардай болып кетті.
Е. Бөкетовтің әке-шешесі де сол тұста осы көптің
бірі бо лып, орыс шаруалары арасында жан сақтаған

адамдар. Революцияшыл отбасында туып, өзі де,
ері де социалистік револю ция жеңісіне мықтап ат
салысқан, содан да бала-шағаларының бәрі әке-шеше
жолын қуып, Отан патриоттары болып шыққан, бір

берген Августа Тарасованың ықпал әсерімен бірден
түзу жолға түсіп, мандайы ашылып кете барған
Е.А.Бөкетовті советтік құрылыстың шын перзенті
дей аламыз. Жалпы бұл көріністі біздің социалистік

еліміздің өмір салты мен күллі әлем кезіндегі
салтанаты деуіміз керек. Халықтар достығы еңбекте
қалыптасады. Сан ұлтты ұлы еліміздің көптеген
аймақтарында ел басына қиыншылық туғанда қазақ

еңбекшілерінің әр аймақта өз туыстарындай сіңісіп,
тіл табысып, өмір сүріп кетуі де, әлі де сол орындарында
берік ынтымақтасып отыруы да осының нәтижесі.
Бастарына ауыртпалық түскен орыс, украин, еврей,

белорус отбасыларының Ұлы Отан соғысында қазақ
елінен өздеріне ағайын-туыс табуы да осының нақты
белгісі еді.
Қызақ

өзеніне
беттегенімізде
Мокросоводан
шыға берісте екі қабат, айнала орам шарбағы да,

терезе-қақпалары да көк сырмен әлеміштеп боялған,
ескі үлгімен карнизденіп салынған бір әдемі, еңселі
сырлы үйге көзіміз түскен. Байқасақ, бұл өлкетану
музейі екен. Әншейінде қыр-жоннан, жол бойынан

әлдеқалай оба, ескі мола көзге түссе, қаладан музей,
кітап дүкендері көрінсе көз тікпей, мойын бұрмай
өтпейтін әдетімізбен асығыстау болсақ та Е.Бөкетов,
З.Молдахметов інілерімізді мына сырты сұлу үлкен

үйдегі музейге бас сұға кетуге жалынғандай
көндірдім. Расы, бүгін суыт жүру керек. Жол әр тұста
әрқилы. Күн жарықта ат басын тірер жеріміз шалғай.
Түс ауып кетті. Лебяжье станциясын қапталдап,

Макушинодан, Петуховодан, Мамлюттен, Қызылжар-
Петропавлдан өтіп, Омбы шегіндегі Булаевқа жетуіміз
керек.
Музейге кірдік. Екі қабат еңселі кең үй. Қызақ

өзенінен, бұрынғы мектеп жұртынан көңілі суып
қалған Евней музейге көңілсіздеу кірді. Астыңғы
қабаты тым күңгірт, сызат салқын. Төбесі де аласа,
бұйым заттары да бей-берекет, әрі тым жұпыны.

жататын бөлмелер болу керек. Бұл үйді 1904 жылы
осы араның бір бай саудагер әйелі салдыртыпты. Өте
бір адуынды, қаһарлы, қайырымсыз да қатал әйел
болыпты. Сыртқы ауланы тастан, жуан бөренелерден

қоршап салған берік сарайлары әлі күні сол қалпында.
Бұлар қазір музейдің басы артық қосалқы бұйымдары,
шаруашылық құрал-аспаптары сақталатын қоймалар.
Өз тұсында бірді екіге сатқаннан, өсімқорлықтан

өзгені білмейтін қатал әйел сарайлардың қайсыбірін
абақты ретінде де пайдаланыпты.
Жә, біз музейдің үстіңгі қабатында тұрмыз.
Босағасын аттаған бетте музейге немқұрайды қарап,

бей-жай көңілсіз тұрған Евней жоғары көтерілгеннен
кейін лезде баладай қуанып, құстай сайрап кетті.
Бір қабырғадан өзінің баяғы аяулы ұстазының,
Августинаның — Августа Устиновнаның суретін

көріп, қатты қуанды. Алғашқы ұстазының шалалау
болса да есімін, өзіне қамқорлығын, жарқын бейнесін
жадына тегін тоқымапты. Аяулы жан бала Евнейдің
жүрегінен бекер берік орын алмапты. Әрі жасында өзі

қадірлі болып, суреті музейдің төрінде ілінулі тұруы
бұл күнде белгілі ғалым атанған, жасы егде тартқан
баяғы жас шәкіртке қандай мерей!
Иә, мұғалимасының суреті музей қабырғасының

мүйісіне тегін ілінбепті. Тек Евней Бөкетов Қызақ
өзенін Қазақ деп ұққандай, аяулы ұстазының аты-
жөнін де онша дәлме-дәл біле қоймапты. Бұл қадірлі
адамның дұрыс аты Августа болғанымен, әкесінің

аты Устин емес, Иустин екен. Фамилиясы Евнейдің
есінде жоқ-ты. Ал, мына музейде ол кісі Тарасова деп
жазылыпты. Бұл фамилия Евнейдің құлағына бірінші
рет шалынып тұр. Бала күнінде бұл есімді ол естімесе

керек. Балалар мұғалімдерінің фамилияларын әдетте
біле бермейді. Оның үстіне бірер жыл ғана алдынан
сабақ алған, аты-жөнін де дұрыс айта алмайтын
кірме қазақ баласы бейтаныс адамның фамилиясын

қайдан біле қойсын. Ұстазының өз аты мен әкесінің
атын «Августина» деп қосып, бір-ақ атаған бала

Евнейге қазір «Неге өйттің?» деп кінә таға аласың
ба? «Тек қолбыраған, болбыраған бойына қарай ең
артқы партада отыратын момындау оқушы болған
соң ғой» деп әзілдейміз. Енді қалай? Өз елі-жерінен

күн көре алмай, жалғыз биемен әр жерде, жат жақта
көшіп жүрген қауқарсыз адамның жалаңаш-жалпы
баласында көрер көзге де, шын мәнінде де, не қадір-
қасиет болушы еді, тәйірі?

Иә, Августа Иустиновна Тарасованың суреті
қабырғада жайнап тұр. Келісті ажарлы бейне,
аяулы ұстаз, ардақты ана. Ол кісінің бес ұл-қызы
болыпты. Бір қызы мен бір ұлы тірі екен. Августина

Иустиновнаға таяу оның бір даңқты ұлының суреті
алыстан көз тартады. Ана мен бала екеуі де музейдің,
күллі осы аймақтың, Мокроусовоның, әлде тіпті
бүкіл Қорған облысының мақтанышы. Августина

Иустиновнаның 1906 жылы туған ұлы Герман
Федорович Тарасов Ұлы Отан соғысында генерал-
майор болып, қол бастаған, Совет Одағының Батыры
атағына ие болған. 1944 жылы қазан айында небәрі

38 жасында фашизмге қарсы қанды шайқаста асқан
ерлікпен Венгрияда қаза тапқан.
Музейде өз ұстазының, оның өзі әсте білмейтін
даңқты батыр ұлының бейнелерін көріп, Евней

енді бұрынғы қабақ шытуын біржолата ұмытып,
жайраңдап сала берді, жүрегіне мақтаныш сезімі
де кіргендей болды. Әуелде музейге кіргісі келмесе,
енді одан тез арада шыға қоятын түрі жоқ. Бір

жоқты бір жоқ тауып, Евней балаша масайрап жүр,
жоғалған, әлдеқашан естен шығып кеткен құнды,
асыл заты табылғандай, көктен іздегені алақанына
түскендей Тарасованың суреттеріне көз тіге береді.

А.И.Тарасованың өзге тірі балаларының да аты-жөнін
сұрастырып алдық. Музейге кіре берген бетте-ақ бұл
үйдің бұрынғы екі иығын жалмаған тажал жалмауыз
иесінің, музейдің ғылыми қызметкерлерінің атын-

жөнін де тәптіштеп жазып алғанмын. Енді бұған
А.И.Тарасова әулетінің тізімі, оның қазіргі тірі қызы

мен ұлының есімдері, ол кісінің жалпы өмір жолы
шежіресі қосылды.
«Мал Қазақтың» төркінін, Августаның тарихын
біліп, оның Башқұртстанда тұратын екінші білікті

ұлының
аты-жөнін,
мекен-жайын
жазып

алып,
Мокроусоводан,
Евнейдің
жасында

еміс-еміс
қана жадында түйген, қазақ елінің айтуынша бір
шеттегі
Мокроусбайдан

үлкен
олжалы,
әсерлі
оралдық. Ақыры Е.Бөкетов өзінің алғашқы ұстазы

А.И.Тарасованың Башқұртстандағы баласына 1982
жылдың бас кезінде жан толқыта хат жазды. Евней
орыс тілінде ғажап жүйрік болатын. Бұл оның алғаш
орыс мектебінің босағасын аттағандағы Августа

Иустиновнаның шарапаты еді. Ұядан не көрсе,
ұшқанда соны ілетін асыл тірнектей, зерек Евней
Бөкетов ұлы орыс халқының тілін ең алғаш орыс
мектебінде Августа Иустиновнадан үйренген еді. Біз

сөз етіп отырған 1931-1981 жылдар арасын алғанда,
бұдан елу жыл бұрынғы өзінің ғибратты ұстазының,
қамқоршы рухани анасының қазіргі тірі ұлы Борис
Федорович Тарасовтың бұл күнде жасы еңкейіпті. Ол

1912 жылы туған екен. Евней ол кісіден 1982 жылдың
31 наурызында жазылған егжей-тегжейлі жауап хат
алды.
Б.Ф.Тарасовтың

Башқұртстандағы
Аргаяштан
келген хаты он шақты бет. Тек көп кешікпей
Б.Ф.Тарасов қайтыс болды. Келесі 1983 жылдың

аяғында Е.А.Бөкетовтің өзі де дүние салды. Бұл екі
кісі кездесе алмады. Борис Федоровичтің өзі де алғаш
өз анасынан оқыған екен. Ол өзін де, Евнейді де сол
ардақты ананың шәкіртіміз деп орынды жазыпты.

Евней өзінің алғашқы мектебі, тұңғыш аяулы ұстазы,
оның өмір жолы, даңқты батыр ұлы туралы екі тілде де
очерк жазуға оқталып жүрсе де, бұған Евекең екеуміз
уәделесіп жүрсек те, күнделікті күйбең өмірде, ертең-

бүгін деп әр нәрсеге қарайлап жүргенде, осы бір
игілікті істің сәті түспей-ақ қойды. Ақыры соның бір
кезегі енді ғана келгендей. Евекең өзі тірі болғанда,

ертеде
Польшаның ұлт-азаттық қозғалысына қатысқаны,
оның үстіне ері Ф.В.Тарасовтың Қазан революциясы
жылдары большевиктер партиясы қатарына кіріп,

Қызыл гвардияда болғандығы көзге түсіп, Колчак
тұсында, осы күнгі Қорған облысы аймағында аз
уақыт ақтар үстемдік құрып, одан кейін де кулактар
көтеріліс шығарған кезде Августа Иустиновнаны

совет өкіметінің жаулары бірнеше большевиктермен
бірге тұтқынға алады. Атылатындар қатарында суық
тас қоймаға, жоғарыдағы музей үйі орналасқан
мыстан кемпірдің суық сарай-абақтысына қамайды.

Тек ақтардың ішінде бұрын Августа Иустиновнаның
өзінен үздік оқыған бір офицер кешегі қадірлі
ұстазын, нәзік мінезді әйел адамды ауыр жазаға қия
алмай, өлім қыспағынан, ауыр азаптан құтқаруға

Жастайынан
өмірдің
қиын
өткелінен,

нелер
тосқауыл, қым-қуыт қыспағынан өткен, оқуға да бар
күш-жігерін, ықылас-ынтасын салып баққан, зерделі
де зейінді, бес баланың анасы, революционердің

қызы, революционердің жұбайы, өзі де револю-
ционер, бостандық, азаттық теңдік ұраны таңдайына
ананың ақ сүтімен, әкенің ақ ниетінен, мүбәрак
қолынан, жайдары сөз-лебізінен дарыған ұстаз көп

мехнат-бейнеттен сырқатқа шалдығып, ертерек, 57
жасында 1936 жылы Башқұртстан жерінде, Борис
Федоровичтің қолында кенеттен қайтыс болады.
Жас күнінде өз анасындай есінде сақталған қасиетті

ұстазының ауыр да ғибратты тағдырын, өнегелі
өмірін біздің сүйікті Евней ініміз арада жарты ғасыр
өткенде бір-ақ білді. Евнейді жар астынан шығарып
алып жүргенде Августа Иустиновна елудің үстіне

шығып қалған, жасы еңкейген кісі екен. «Мал Қазақ»
өзенін іздейміз деп ардақты ұстаз ананың өшпес өмір
жолы ізіне тап болғанымызға қатты қуандық.
Парасатты Августа Иустиновнаның ұзақ

жылдарғы өмір жолында әлдеқалай кезіккен панасыз
қазақ баласы Евнейді аяуы, оған жаны ашып, айрықша
көз қырын салуы, оны тентек, бұзақы, ұрыншақ
балалардың жәбірленуінен қызғыштай қорғаштауы,

екінің бірінде оған ара түсіп, көз қиығынан таса
қылмауы, Евнейдің қолы қысқа әкесінің жат
аймақта ел ақтағандай кәріптікпен күнелткенін көріп,
бүйрегінің қатты бұрылуы, оны бассыз, бейбастық,

заңды бұзған біреулердің қиянат-қысастығынан,
озбырлығынан арашалап алуы, заңсыздыққа жол
бермей, әлсіз адамға ара түсіп, екі-үш көштік жердегі
абақтыдан шығарып әкелуі әлдеқалай емес екен.

Өзгенің қайғы-қасіретін, мұқтаждығын, кіріптар-
кемтарлығын, әділетсіздікке ұшырауын өз басына
қиындық түскендер, өзі де қиянат, бейнет көрген
зерделі адамдар ғана жақсы біледі. Парасаттылық

бойға көп оқу-тоқудан да, ауыр азапты бастан
кешуден де дариды. Қысқы күртік қар бірте-бірте

жауып, қалыңдайды, шөп те күннің көзінен, жылы
жаңбырдан күш-қуат алып, бірте-бірте бойлайды.
Адам да солай. Озбырлыққа, залым-зұлымдылыққа
қарсы күресте жетелі адам шынығады, ізгілік,

әділеттілік, қайырымдылық бойға, ойға мысқылдап
кіреді. Тек адам осы жақсы қасиетті жоғалтпауы,
шашып-төгіп алмауға тырысуы керек.
Августа Иустиновнаның өзінің де, әкесінің де,

балаларының да өмір әділетсіздікке қарсы күресте,
ізгілікке,
адамгершілікке
талпыну

бағытында
қалыптасқан екен. Оның үстіне бала балағынан ғой,
көзі жіті, көпті көрген алғыр ұстаз қазақтың қаңғып
жүргендей жас баласының бойына туа біткен табиғи

үздік қабілетін, алғыр қасиетін, зеректігін бірден
аңдап та қалса керек. Оқытушы — сыншы ғой. Айтқан
сөзін, оқытқан сабағын құйма құлақ зейінді қазақ
баласының тез түсініп, бірден қағып алуын, орыс тілін

тез үйрене қалуын байқап та, аңғарып та қалғандай.
Қайтсе де қайғылы, қасиетті кемтар жанның қағажу,
жетім
көңіл-күйін,

мұң-назын,
жалғызсырауын
өзі де нелер ауыр қыспақтан өтіп, көп сергелдеңді
бастан кешкен, кемтарларға жүрегі елжіреп тұратын

саналы-сұңғыла жандар ғана жақсы түсінеді. Мұндай
адамдар қайырымды, қарасымды келеді. Ботасы өлген
бозінген боздағанда көзіне көрінген бөтен ботаға тегін
жүгірмейді. Адамдардың ұлтына, туған топырағына

қарамай бір-біріне қол ұшын беріп, тар жерде
демесін болатыны, туысқан бауырдай жаны жақын
болып кететіні осындай тағдырлары ұқсастықтан,
рухани мүдде-мақсаттары жігі білінбей пісірілген

болат темірдей біртектіліктен пайда болады. Мұны
ресми түрде біз халықтар, адамдар достығы, шын
интернационализм көрінісі, белгісі дейміз.
Өзі он алты жасында алтын медальмен үлкен

қалада гимназия бітірген Августа Иустиновнаның
қаудыраған жыртық тонды қазақ шәкіртінің жүре
келе көп ұзамай ғылым докторы, жазушы, академик,
екі тілде асқан шешен болып, атағы шыққаны, ал

өршіл адамдардың тағдыры, тілегі, мақсат-мұраты,
ұмтылған биігі, кіршіксіз аспаны, жымыңдаған жарық
жұлдызы бірге екенін өмірдің ұзақ жолының өзі-ақ
ежелден дәлелдеп келеді.

Мынау — Алатаудың баурай-баурайындағы әйгілі
«Алматы» санаторийі. Мен мұнда демалып, емделуге
биыл тағы келдім. Ол келмейді. Ол келе алмайды. Ол
оралмас соңғы сапарға аттанғалы неше жыл? Жылдар

жылжып қыр асқан сайын қыршынынан қиылған жас
демесек те, көрер қызығының оннан бірін көрмей,
гүлдері түгел ашылмай, халқына сыйлар қазынасын
ақтарып үлгермей, қаншама асқар ағаларымыз,

құрбы-құрдастарымыз,
дос-жарандарымыз,
жасы
кіші жайсаңдарымыз, жай көзтаныстарымыз пәниден

бақиға көшіп жатыр, көшіп жатыр... Солардың ішінде
сеңгірдей биік, рухани өресі жоғары, аса қадірлі
досым академик Евней Бөкетовтің ерте дүние салғаны
жанға ерекше батады...

Жолыңда кездескен әрбір ұсақ-түйектің өзі де
ардагер азаматты еске салады екен: мынау бұтаның
бір бұтағын өңкиген бойымен оңай иіп, өз пышағымен
қиып алып, жонып, қырнап, жұп-жұмыр таяқ жасап

беріп еді-ау...
Сол таяқты демалыс соңында үйіме неге ала
кетпедім екен?
Мынау — көнекөз, кәрі алма ағашы.

тәтті бір апорт үзіп алып берейінші, — деп, әзілдеп еді-
ау Евней.

сорлар едің, ә? Біздейлер туған жерге жабысып, туған
топырақтың ыстығын ерекше сезінген ерлерміз, —
деймін оған.

Әдеби үрдісіме өзімнің де көңілім көншіп жүрген
жоқ. Қымбат уақытымның қыруары ғылымға кетеді,
резервте уақыт болмақ емес. Тек қалт еткенде ғана
қалам қараймын. Қысқасы, жексенбі күндік қана

жазушы не жазып жарытсын. Жоспар көп... Қазір
мойын бұрмай, қазбалап жүргенім – Қан-ағаң,
Қаныш Имантайұлы жайындағы кітап...

баласының ғылым әлеміне құныға бой ұруы ғана емес,
ғаламдық ғылымды көтерісуі, ғалымдардың қанатты
жасағын ақыл-ой ғарышына көтеруі — менің «Әйгілі
адамдар ғұмыры» сериясы бойынша сыздықтап сызып,

тірнектеп тізіп жүрген дүнием осы. Қолың тисе, көз
жүгіртіп қарап шықшы, алғашқы екі жүз беттейін
ала келдім санаторийге. Машинкаға басылған, — деді
Арыстанның арыстандай ұлы — Евней.

Мен ауруханадан кеше ғана шыққаныма, айығу
түгіл, ауырлай түскеніме қарамастан, академик
досымның ақылды ой топшыламаларын тамашалауға
асықтым.

Сонымен болашақ кітапты шұқшия оқуға бас
қойдым. Қызылқұмның шөлінде қырық күн адасып,
қиямет азап шегіп, көні кепкен жүргінші, мөлдір
бұлақ, мөлдір тұмаға тап болып, қалай бас қойса, мен

де соның кейпіне көштім. Екі күн, екі түнде түгел
төңкеріп шықтым.
Кітап далалықтар тірлігінің экзотикасын емес,
романтикасын тауып, даналық бастау бұлақтарына

үңілтеді. Өзгелер, яғни қазақ емес оқырмандарға
емес, ата-баба этнографиясын, тарихын, әдебиеті
мен өнерін бір кісідей білемін-ақ деп кеуде соғып
жүрген дырау-дойман қазақтардың өздеріне болашақ

кітаптың мынадай басталуы қызғылықты ғана емес,
құнды да. Қолжазбаны қарап шыққандағы менің қуана
ішке түйген тұжырымым осы еді. Сол пайымымды
көлгірсімей

жеткізуге
тырыстым.
Жекелеген
ескертпелерімді де бүкпедім.

кандидаты Ю.Рощиннің бейбастақ мақаласы басыл-
ды. Өзі Мәскеу тұрғыны-мыс, Евней Бөкетовтің
өмірбаянынан да, ғылыми және әдеби еңбектерінен
де бейхабар адам мақаласында білгішсініп, көп

әдебиетші ғалымды, аудармашыны сынап шенейді.
Мәселен, Е.Бөкетов орта ғасыр авторларын неге
аударады? — деп кекеткенсиді. Қай ғасырдың
шығармасын, қашан аудару, кімді аудару әр азаматтың

ешкім қол сұға алмас конституциялық құқығы емес
пе екен? Сондықтан да Бөкетов Шекспир пьесасын,
Маяковский
комедияларын,

Есенин
поэмасын
қазақшаға аударған. Негізінен сәтті аударған. Оның
несі айып?

Әлгі тарихшы Рощин егер талантты сыншы
болса, Бөкетов аудармасының көркемдік сапасы
дәрежесінің не жоғарылығын, не пәстігін талдап,
саралап берсе бір сәрі... Сыншы ондай риясыз тал-

дауға өресі жетпейтін күйкілеу пенде болса керек.
Оның
ұстанғаны
«ұрып-соғу»

тенденциясы
ғана... Жұрттың айтуынша, бұның өзі Алматыдан
ұйымдастырылған қиянпұрыстық көрінеді. «Түлкінің
қызылдығы өзіне сор». Бөкетовтің білімдарлығы, ел

алдындағы ерен беделі мен мерейі, сіңірген еңбегі,
әдеби шығармашылығы мансапқұмар талайлардың
көмейіне көлденең кесек боп тығылғандай. Бөкетовті
бір көргендер де, мың көргендер де аса биік

құрметпен, шапағатпен еске алады. Бір де біреуінің
аузынан «Евней пәлен еді, Евней түген еді» дегендерін
естімей келемін.
Академиктің әріптестерінен де сыр тартып көрдім.

Олар да өте-мөте сүйсініс білдірмесе де, кемсітіп
сөйлеген жоқ.
Онымен сапарлас болған, қатарлас қонған, бірге
мұңдасқан,

күнде
сырласқан
азаматтар
бәлкім

естеліктер жазар, естегілерін айтар — сонда академик
Евней
Бөкетовтің,
жазушы

Евней
Бөкетовтің
қайталанбас бейнесі тұлғалана түсер.

билет сырғып отырып, “солтүстіктің қарағайы”
қалтасына түседі…
Соның алдында ғана Евнейге бірдеңені сылтау ғып
жудырғанбыз. Енді соның қарымтасын қайтарудың

сәті түсті емес пе?
Өз билетімнің солай өзіме олжа болғаны бар.
* * *
Туысқан халықтардың мәдениетіне қызыға үңілу,

ұмтылдыру – ойшылдардың өмірлік қам-қарекеті
екен.
...1979 жылы бір жолығыста:

Біздің қазақтың «дуадағы» ғой. Тек бір дыбысы
ғана түсіп қалып ықшамдалған. Енді бір қызығы
украиндықтар тырнаны «лелека» дейді. Бұл -
қазақша «ләйлек». Күншығыс жұрттарымен қашан-

нан бері араласқан халық «құтан» мен «тырна»
атауын алмастырып алуы мүмкін ғой, – дейді досым.
Бірде мен Е.Бөкетовтің аузынан жапонның
танкасын (бесаяғын) және хокку немесе хайкуін (үш

аяғын) жазып алыппын. Соның біреуінің орысша
тәржімасы: «Опыт старика надежнее панциря
черепахи». Соны Евней өзінше қазақшалайды:
«Тасбақаның қабағынан қарт адамның танымы

сенімді». Бұл менің 1975 жылы қаңтардың басында
жолым түсіп Қарағандыға барғанымда жазылған
екен. Екі күн емін-еркін сұхбаттасыппыз, әр нәрсенің
басын шалыппыз. Солардың соңын ала блокнотыма

түскен егіз жол өлеңім де сондағы көтеріңкі көңіл-
күйіме сәйкес болса керек:
«Сенімен ұзақ-ұзақ сапарларға шыққым келеді....»
Мен сол сапарда Қарағанды университеті сту-

дент терімен үлкен акт залында кездесу өткіздім.
Кездесуді проректор Пивень Николай Федрович,
кафедра меңгерушісі Задан Жұмағалиев басқарды....

титуттың аға ғылыми қызметкерлігіне жіберіп,
қып-қызыл қиянат жасаудан қысылмады емес пе?
Неменесіне бола Евнейге ұнағанын білмеймін,
досым менің бір сөзімді жолыққан сайын жымиып

қойып, орайын тауып, әңгімесіне бір қыстырмай
өтпейтін: «Жолын сүйгеннің қолын сүю шарт
емес». Иә, Евней арулардың ақ қолынан басқа
қолды сүймей өтті, ешкімге басын имей өтті.

Міне, қойын дәптерімді парақтап отырып, 1978
жылы қарашада Евней аузынан жазып алғандарыма
көзім түсті.

жергілікті өнеркәсіп мекемесінің қызметкері
Мәжікен деген жігіт айтып еді, - деп бастады, Евней
өз сөзін. – Біздің орта мектептің директоры
соғыстан кейін Қызылжарға «төркіндеп» келген

Сәбит Мұқановты қой сойып, қонақасы беріп
дуылдатып күтіп жатады. Тап осы сәтті аңдып
тұрғандай, бір «Победа» машинасынан тапалдық,
төртбақ орыс шыға келеді де, сөйлей жөнеледі:

жазушысымын. Бір кезде менің романдарымды
Максим Горькийдің өзі мақтаған. Сөйте тұра маған
мына бір орыс жарты литр арақ қоймайды, бір
жапырақ ет қуырып бермейді. Ал, мына қазақтар

өз ақынын төбесіне көтереді, пойыздан түсіріп,
алақанына салып әкетеді.

қарсы беттейді. Жұрттың бәрі жаңағы “Победадан”
түскен кісіні де таниды екен, түгел орындарынан
тұрып, жағалай қол берісіп амандасады. Бұл келген
өз жерлестері С.Мұқановтың үзеңгілес досы, әдеби

әріптесі әйгілі жазушы Иван Шухов екен. Сәбиттің
осында екенін естіп, сонау Преснов ауданынан
әдейі іздеп келіпті.
Қуақы тілді құрбылас Иван әлгі жалғыз ауыз

сөзімен-ақ жерлестерін үйіріп алғанын Евней де
іштей мақтан тұтып отырғанын сезінгендей едім.

* * *
Сол блокнотта Евнейдің аузынан шыққан әдемі
бір нақыл тағы да таңбаланған екен: “Отызында
есір меген елуінде есінен айырылмас”.

Иә, Евней Бөкетов ұзақ ойланып, қапысыз
тол ғанып, қайталанбас қалыпқа ойын өрнекті құя
білетін азамат еді. Соған әлгі нақылы да уәж бола
алатындай.

Әрине, әрі асқан ғалым, әрі талантты жазушының
терең ойлы айрықша әсем түйіндерін, айшықты
пайымдауларын түгел білу үшін Е.Бөкетовтің жарық
көрген кітаптарын қызыға оқу керек болады.

талған ғылым мен мәдениеттің қауқар-қадірі
шамалы, - дейтін менің досым Евней. Өз әулетіне
ғана арналған әнді көрші-қолаң, ауыл-аймақ, іргелес
елдер естіп қуанбаса, оның несі өнер? Алыстағы

халықтардың ауыр еңбегін жеңілдетуге себі тимесе,
техника жаңалығының құлашы қысқа болғаны...
Халық өмірін қадым замандардағы қалыбынан
өзгертіп, теңдік, бостандық, демократия орнатуға

жол ашпаса, идеологиялық ілімге үйірілетіндер
қатары көбеймес еді ғой... Иә, Евней жақсылық
атауы жалпының, жалпақ жұрттың жаппай игіліне
айналғанын қалайтын.

Міне, содан да оның әдеби көркем аудармаларын
сол өзі ұстаған эстетикалық, азаматтық қағидасын
іс жүзінде жүзеге асыруы деп қарауымыз керек.
* * *

Көшелі ойдың, көсем кенеулі ойдың кісісі еді
академик Бөкетов Евней. Сырт көзге сыпыра
элементтерді ғана түгендейтін химиктің қоғамдық
тірлікке не қатысы бар деген ой келуі де мүмкін

дейсіз ғой: талай ғалымдар өз пәнінен басқаны
күйттемейді, қоғамдық өзге үрдістерге қызықпай
ма, бой сақтай ма - әйтеуір араласпайды. Евней
ондай енжар, немқұрайды, сүлесоқ тірліксымақ десе,

іштей жиырылып тұратындай еді. Сүлесоқтықты
суқаны сүймейтін. Керісінше, кимелей кіріспесе
де, табиғи жарасымды түрде дүбірдің ортасында
жүргенін көрер едік. Мәселен, «Простор» журналы,

оның бас редакторы республикамыздың озық
жазушыларының бірі, Одаққа аты мәлім Иван
Шуховтың өзі де сөзге қалып, кібіртіктеп жүрген
бір тұста өзінің интернационалдық парызын қастер

тұтып, редакция ұжымын сөзімен жұбатып, жаңа
шығармасын ұсынуы арқылы қолдаған, «қолтығынан
демеген» де осы Евней Бөкетов болғанын сол
жылдарда басылым бас редакторының орынбасары

қызметін атқарған жазушы Галина Васильевна
Черноголовина ырзалық сезіммен әңгімелейді.
Осы бір фактінің өзі-ақ оқымыстының азаматтық
құлшынысын, ғұмырлық позициясын аңдатса керек.

* * *
Оның аузынан шыққан екі арыз-шағым есімде.

қолбайлау қиындықты мен білмей-ақ жүрмін, -
дейтін ол. Бұл бірінші мұңы болса, екінші, әрине,
ауруы – кеселі еді. Ол жүрек науқасына ерте
шалдықты. Оның үстіне қант диабеті жамалған-ды.

«Алматы» санаторийінде өз көзіммен ұдайы
көрдім: сондай әлсіз жүргеніне қарамастан
таңертең ерте оянып алып, елден бұрын бақшаға
шығып, қысы-жазы демей, жауын-шашын, тұман-

мұнар демей, өңмеңдеп жүгіреді-ай кеп. Қара терін
сығып алатын. Күндегісі сол.

Балаша сенгіштік те батыр тұлғалы Евнейдің бір
қасиеті болатын. Бүгінде маған ой келеді: шамадан
тыс жүгіріс ақау түскен денсаулықты одан сайын
солғындатып, тоздырмады ма екен? Ғажап емес.

Қалай десеңіз де қажырлы ғалымның, қалам
батырының бір басындағы ауыртпалық асылып-
төгіліп жатқандай еді ғой.
Неге аса бір сирек таланттың салмағы кәдімгі

қарапайым пенденің организмі - табиғи дене
бітімі көтере алмайтындай жаратылған десеңші?
Мен осыған қайранмын. Бір азаматтың басына
екі бірдей кесел-дерт аз болғандай, күншілдердің

аяқтан шалуы, лауазымдылардың көпе-көрінеу
қиянат-зорлығы ойшыл ғалым-жазушының өмір
философиясы жайындағы алуан-алуан сырларын,
келер ұрпаққа керемет мұра болар туындыларын

ақ қағазға түсіртіп үлгертпеді. Қандай ғұмырдың
болсын мезгілсіз қиылуы өкінішті әрі аянышты.
Ал, аяулы Отанның айтулы азаматы атанған
жігіттің, адамгершілік қазынасын молынан сыйлар

потенциалы бар ардагердің дүниеден мезгілсіз
көшуі екі есе аянышты. Академик Евней Бөкетов
сондай азамат.
* * *

«аямас қастыққа орай, айықпас өштігі болады» деген
нақыл бар. Мұхаң өзінен бұрынғы заман ұстанған
принципті айтып отыр, – дедім. Досым ләм-мим
демеді.

Қырбайларынан қаншама соққы көріп жүріп,
есе қайтаруға еңсе салмаған Евней мінезі
кеңдіктің, биік кісіліктің көрінісі-ау. Менің ойыма
халқымыздың «білімді ердің пейілі кең» деген

білікті нақылы оралады.
Зорлықтың ойранын бастан өткеріп жүрсе де
нағыз ғалым, батыл ойдың ақыны Евней маған
оңашада бір рет те жыланып көрген емес.

Залымға да, зұлымға да зауал барына ішінен
сенген де болар.
* * *
Менің ұғымымда қазақ мақалдарының ішінде

қайратсыз біреуі бар: «Үндемеген үйдей пәледен
құтылады». Осы затымен қате қорытынды.
Үндеген ғана үйдей-үйдей пәледен құтылады.
Ал, қазір бізде үндемеу басым. Нашақорлық пен

парақорлық жайлап барады. Ол жөнінде жұмған
аузымызды ашпаймыз. Үндемей-ақ құтылайық дей-
міз бе?
Жезөкшелік жер-жерге жегісін жайып, ірге

теуіп, кең жайылып барады... Көз жұма қарасақ,
көргенсіздік көлеңкесі басымызды шалмайды деп
дәмеленеміз бе?
Осыны дүйім жұрттың алдында, көпшіліктің

көрмегенсиміз. Өжеттер үн көтерсе, олардың аузы-
на біреулердің қолымен құм құйылады. Жалаңаш
шын дықты жасырмай айтқандарды «жалақор»
атандырып, сазайын тартқызады. Шымкент химия-

технология институтындағы былықпайларды әшке-
релеген екі доцент сотталып кете барды емес пе?
Соларға араша түскен қайсысың барсың?
Бұл әңгіме де 1978 жыл аяғында «Алматы»

санаторийінің бау-бақшасы төрінде болған еді. Иә,
Қарағанды мехкомбинатындағы сұмдық жемқорлық
жайын Евней баяндағанда жағамды ұстағаным
жадымда.

* * *
Біздің замандас, құрбы-құрдастар ортасында
Евнейдей орыс поэзиясын, оның ішінде орыс совет
поэзиясын - әсіресе Владимир Маяковский мен

Сергей Есениннің өлең-поэмаларын осыншама мол
жатқа білетін ешкімді білмеймін. Ұзақ дастандардың
өзін атап берген кез келген тұсынан бастап
жатқа оқи жөнелетін. Ол сол сияқты өткендегі ел

ақындарының, жыраулардың жүйрік жырларын да
көп білетін....
Оның өз халқын да, орыс халқын да шексіз
сүйіп өтуіне поэзия шапағы себеп болған шығар-

ау. Евнеймен жолыққан оңашада мен айтқыза
бере тін егіз жол бір аудармасы бар еді.
Маяковскийден:

де кеңкілдейтін.
* * *

аузына келген сөзін жұтпаған, ақылы бастап, жүрегі
қоштап, тіліне оралғанды ішке бүкпегендер ғой.
Жалаңаш қылыш басын шауып алғалы тұрғанда
да айтқанынан қайтпаған қайсарларға, біздің

Махамбеттерге кім тең келер? – деді бір серуен
кезінде, «Алматы» санаторийі бақшасын аралап
жүргенімізде Евней. Сөйтеді де сөзін жалғайды.

Соңғы кезде өжет үн, өткір өлең естілмейді...
Әйтеуір бір қыңыр сөйлеуді мақсат тұтып айтып
келе жатқан жоқпын. Ащы ақиқат жайында ауыз
ашпау – о да күнә саналса керек. Жалған сөзді

естіп отырып, жанымыз ырза болғандай жайраң
қағамыз... Бұл не? Өзіміз сенгенімізбен қоймай,
өзгелерді де соған сендірмек болып аласұрамыз.
Осы рас па?

ерлі-зайыпты зиялы оқытушылар да дәріс оқыды.
Екеуі де мықты доценттер, техникалық ілімдерді
өте терең меңгерген, жүріс-тұрыстары сондай
жарасымды, келбетті де келісті, тіпті киім

үлгілерінің өзі кісіні еріксіз қызықтырғандай
ерекше сырлы-сымбатты жандар-ды. Әсіресе
зайыбы К.К. факультеттік дәрістер тыңдалатын
үлкен аудиторияға жымия кіріп, тырнақтары әдемі

егеліп, қып-қызыл бояқтай боп боялған сүйріктей
ұзын саусақтарын қара тақта бетіне әрлі-берлі
билетіп тұрып, түсті ауыр металдар – қорғасын
мен мырышты өндірісте қорыту жайында көл-

көсір дәріс оқуға кіріскенде, сайын далада, шалғай
ауылдың бұйығы тірлігінде өскен біздер, қазақ
жастары, аузымызды ашып, білімдар жанға әрі
таңдана, әрі қызыға қарайтын едік. Шындығында,

сұлу да сүйкімді қазақ әйелінің орыс тілінде
мүдірмей таза сөлейтіні де, өзіміз шорқақ білетін
болған соң ба, көңілімізді керемет өсіріп, ұлан-асыр
мақтаныш сезімге бөлейтін... Алайда, ерлі-зайыпты

Б-ларға біз Ебіней Арыстанұлына іш тартып, үйір
болғандай жақындаса алмадық. Неге? Б-лар сүйкімді
болғанымен тым асқақ әрі өте суық адамдар еді.
Бойына жақын жуықтатпайтын. Әлдене жайында

сұрар болсаң – тиісті жауабын айтады да, тым-
тырыс тұрып қалады. Бөгде сөзге баспайды. Олардан
бір сөз қазақша да естімейсің. Бәлкім орысшаға
жаттыға берсін деп әдейі жасайтын болар. Бірақ,

кейбір жайтқа түсінбей, турасын айтқанда, ойын
орыс тілінде толық жеткізе алмай кібіртіктеп
тұрған, сонымен-ақ білімге ынтызарлық танытқан
талапкер жасқа неліктен қол ұшын бермеске?

Жоқ. Ерлі-зайыпты доценттер ондай жан сүйсінтер
мейірімді іске әсте баспайтын.
Ал, Бөкетов? Бұл кісіні де аса биязы, мейілінше
ізетті жан деу – шындықты көпе-көрінеу

бұрмалау болмақ. Тегінде Ебіней Арыстанұлы
бізбен дөрекілеу, кейде тіпті түйеден түскендей

тұрпайы сөйлесетін. Әсіресе маңына үйірсек қазақ
жастарына көбірек ұрысатын. Мәселен, әлдене
жайында сұрай қалсаң – бетіңе сұстия бір қарап,
«Отыр!» деп алдындағы орындықты нұсқайтын да,

жайлап түсіндіре бастайтын. Әңгіме біткен кезде
сыйпақтап тұрып, «Рахмет!» дейсің. Ол бетіңе
тағы да бажырая қарап: «Әй, сен, батыр, мен
осыны түсіндірген кезде қай қызды ойша құшып,

малтығып отырғансың?» – деп сұрауы мүмкін. Ең
құрығанда, «Неге жүдеп жүрсің? Ақшаң бар ма?
Үйіңнен хат-хабар келе ме?» – деп жай-күйіңді
ежіктеп, кәдімгідей ашына жай әңгіме бастауы хақ.

Бұл сұхбаттың ақыры әдетте: «Байқа, бала! Ашық
ауызданып жүріп аулыңа қайтып кетіп жүрме.
Онда әке-шешеңді тірідей өлтіресің!» деген тәрізді
рухани ширатумен тамам болады...

Ұстаздың қандай да бір қаңқу сөзін тегінде
біз кек тұтып, көңілімізге алған емеспіз. Өйткені,
оның ұрысқаны жасы үлкен ағаның жақсы
көретін інісіне жекігеніндей әсер қалдыратын.

Жасырып керегі не, қаражаттан тапшылық көрген
жағдайда кейбір шәкірттер Ебіней Арыстанұлынан
қарызға ақша да алып жүретін. Біз оған қымсынбай
барып, шәкірттік қоңыртақы тұрмыстың небір

күйттерін шертіп сыр бөлісуден, ақыл, иә, көмек
сұраудан тайынбайтынбыз. Ебіней Арыстанұлы да
ондай сұхбаттан бас тартпайтын. Кәдуілгі ауыл
адамдарынша баптанып отырып мәслихат құратын.

Ілім турасындағы сұрағымызға тек орыс тілінде
жауап беретін. Емтихан тапсырған кезде ойыңды
толық жеткізе алмай отырып, сөз арасында
қазақша енгізе бастасаң – әбден тыңдап алатын

да, «Әй, сен, ертең өндіріске барғанда да өстисің
бе?» - деп ескерту жасайтын, қояр бағасын бірақ
кемітпейтін.
Тегінде оған қазақ шәкірттері ғана емес, өзімізбен

бірге оқитын санаулы орыс жастары да үйір
болатын (ол кезде тау-кен институтына басқа ұлт

өкілдері дербес те қатаңырақ конкурспен түсетін, ал
қазақ жастарының көбірек қабылдануына түрліше
жеңілдіктер жасалған-ды; әрине, математиканы,
химия мен физиканы төрттік бағадан кем білген

адам инженер болып жарытпайды деген ұғым
үстемдік ететін. Тегінде мен осы талапты бүгін де
әділ көремін... Ал басқа ұлт өкілдерінен оншақты
адам бір орынға өзара таласып, сол топтың, демек

ең күштілері ғана аса үздік білімімен жеңіп түсетін.
Бұл болса біздің де соларға теңеліп, қалайда кем
түспеуге ұмтылып, өзімізді ширатып жүруге түрткі
болатын). Орыс жастарының Бөкетовке үйірлігі,

сірә, онымен металлургия ғана емес, өнер мен
әдебиет, әлем жаңалықтары жайында да қызықты
сұхбат құрып, кейде пікір таластыруға ұстаздың
кет әрі емес кішіпейілдігінде болса керек. Түйіп

айтқанда, біз, шәкірт жастар оған магнитке
тартылған темірдей «жабысып», жақын жүруге
әрқашан ықыласты болдық...
Сирек металдар металлургиясының курсынан

дәріс оқу тегінде оңай емес. Бұлай дейтінім, сан-
салалы металлургия пәндері ішінде бұл ілім - ерекше
күрделі, метал бөлу технологиясы біртекті болып
қалыптаспаған және қалыптасуы мүмкін де емес,

өйткені, өндіріс деңгейі өскен сайын жаңарып,
жаңғырып отыратын шым-шытырық қиын сала.
Осы күнгі әрнеге сарабдал қарайтын зердеге сол
кезде ие болсам – өз басым бұл мамандықты сірә

да таңдамас едім. Неге десеңіз, қиындығы үстіне
өте тар шеңберлі мамандық. Cебебі: сирек металдар
табиғатта өте аз және шашыраңқы кездеседі;
мыңдаған тонна кен тасында небәрі бірнеше

пұт, иә оншақты килограмм ғана болады; оны
бөліп алу үшін қаншама ай, кейде жыл бойы
еңбек жасау керек; әдетте бұған жүздеген адам
қатысады; кей жағдайда керек металды әлдебір

зауыттың аспанға ұшып жатқан газ құрамынан
сүзесің; мәселен, Кенді Алтайда жұмыс істейтін

кейбір комбинаттардың біржылдық өнімін небәрі
бір-ақ самосвалға тиеп әкетуге болады... Сондықтан
да сирек металдар шығаратын өндірістер бізде
санаулы ғана және солардың көпшілігі қорғасын,

мырыш, мыс зауыттарының қосымша бір цехы,
иә бөлімшесі ретінде тіршілік етеді. Ондай цехтың
салынуы, білімдарлығына, ықыласына байланысты,
немесе мемлекеттің сирек металға деген ділгірлігін

ескеріп, көбіне күштеп міндет еткен қарармен
жүзеге асатын күрделі іс... Қалайда сирек металл
қорытуға маманданған инженерге бүгінде жұмысқа
орналасу қиын-ақ, көбіне соны таңдауға жайың

болмайды. Ал өзімізбен бір курста, бір факультетте
қатар оқыған, қорғасын, мырыш, мыс металдары
металлургиясы бойынша маманданған инженерлерге
бұл – әлдеқайда жеңіл, айталық, осы металдарды

бір ғана Қазақстанда әлденеше заводтар жүз мың
тонналап шығарады. Демек, мамандар да оған ондап
емес, жүздеп керек; шығыс пен түстіктің таңдаған
жеріне еңбек етуге қақың бар.

Амал қанша, алды-артымызға ой тоқтатып қарай-
ламайтын әңгүдік шағымыз, жетпіс бес шәкірттің
жиырмадан астамы төртінші курста, мамандық
таңдауға бөлінгенде сирек металдар металлургиясы

бойынша инженер болуға тілек білдірейік дедік.
Меніңше, бұл да Ебіней Арыстанұлының ықпал-
әсерімен болған жайт. Солардың біреуі - өзім...
Лекцияны доцент Бөкетов өте қызық оқитын.

Оның лекцияларын қаптаған химия реакцияларын
тақтаға шұбырта тізіп, өз ойын солар арқылы
жеткізетін әріпшіл лектормен салыстыру қиянат
болмақ (Қарағанды мемлекеттік унверситетінде

неорганикалық химиядан дәріс оқыған профессор
Бөкетовті мен тыңдаған жоқпын, бұл кезде оның
білім дәрежесі шарықтап өсіп, әбден кемелденген
шағы. Менің айтып отырғаным - өзімнің шәкірт

кезімде тыңдаған, лекторларымызды да отыздан жаңа
асқан жасаң шағында көргендерім). Бөкетовтің

тілмәрлігі, білімпаздығы сол кездің өзінде өте-
мөте терең әрі білікті еді.
...Лектордың сирек металдардың бірі – селен
элементі туралы тарауға кіріскен кезі.

Музей иелерінің өтініші бойынша француз
инженерлері өте-мөте құпия құлып жасапты.
Мәселен, олар құлыптың кейбір тетіктеріне селен
қолданған, ал оның ашу механизмі тек қана

электр тоғымен істейді. Селен болса - бетіне
жарық түскенде ғана бойынан электр тогын
өткізетін «кеселді» металл.. Қысқасы, музей қыз-
меткерлері өздеріне мәлім құпия бір тесіктен қалта

фонарымен жарықтандырса ғана құлып ашылады
екен. Байқадыңыздар ма? Селеннің «кесел»
қасиетінің қалайша кәдеге асқанын? Шындығында
осындай ғажап қасиеттерге ие селеннің көп

жұмбақтарының бұл біреуі ғана, - деп бастап еді
Ебіней Арыстанұлы кезекті дәрісін.
Әрине, мұндай кіріспеден соң селеннің физи-
калық қасиетін әсте ұмытпайсың. Ынтығып

отырып оның түрлі-түрлі «өнерлері» жайында
талай мағлұмат естисің.
Ескерте кетер бір жайт: біздің институттың
оқытушы-профессорлар құрамы елуінші жылдарда

өте күшті болатын (ол кезде бұл оқу орны - Қазақ
кен-металлургия институты (КазГМИ) деп аталатын-
ды, онда небәрі үш-ақ факультет бар еді, жалпы
құрамы екі жарым мыңдай шәкірт оқитын шағын

оқу орны болатын). Олардың қатарында әлденеше
академик, ғылымға еңбегі сіңген қайраткер атанған
небір саңлақ профессор, ірі білімпаздар бар-ды.
Бұлардың көпшілігі Қазақстанға соғыс жылдарында

босқындар дүрмегімен келіп, тұрмысқа жайлы, ауа
райы жұмсақ Алматыда біржолата тұрып қалған.
Мәселен, металлургия факультетінде Х.К.Аветисян,
В.Д.Пономарев,

М.И.Усанович,
А.Б.Резняков тәрізді өте ірі ғалымдар, жасаң
кезінде түсті металл өндіретін алып заводтардың

іргесін қалап, иә бас инженері боп жұмыс істеген
күшті мамандар дәріс оқыды. Олардың қайсыбірі
металлургия оқулықтарының авторлары болатын.
Әрине, мұндай ғұлама жандардан дәріс тыңдау,

олардың мол білімдерінен сусындау кімге
болсын, әсіресе, Бөкетовтей зерделі де талантты
жасқа игі әсер еткені сөзсіз. Алайда, соншама
күшті ғалымдардың арасында жүріп (Ебіней

Арыстанұлының өз тұрғылыстары да өте күшті
буын еді), доцент Бөкетов «жоғалып» кеткен жоқ,
ғылымда өз жолын, бағытын, орнын тауып, ал
бергі жылдарда оның өзі де дербес ғылыми

мектептің көшбасшысы болды.
Шәкірт жастардың Ебіней Арыстанұлына аса
үйір болатын тағы бір себебі – сол жылдарда ол
институт жатақханасында салт тұратын-ды...

Жаңылмасам, үшінші курста болса керек, бір
кеште мен оның бөлмесіне барып, біраз күн еңбек-
теніп, қиналудан туған әңгіменің қолжазбасын
ұсындым. Оқытушымыздың көркем әдебиеттен де

«қара жаяу» емесі бізге мәлім. «Қазақ әдебиеті»
мен «Казахстанская правда» газеттерінен оның
сыни мақалаларын, әсіресе драматургтердің пьеса-
ларының сахналық қойылымдарына жазған көлемді

рецензияларын жиі көретінбіз. Кейбір кештерде
өзі бір топ жастарды бөлмесіне жиып, сол кезде
аударып жүрген В. Маяковскийдің «Қандала»
дастанынан үзінділер оқып беретін. Қысқасы,

сондай бас қосуларда пікір айтып, бетімді ашудан
болар, тырнақалды әңгімемді ұстазға сынатуға мен
де титтей де қымсынған жоқпын, еркін бардым.
Әңгімені үстірт бір қарап шықты да, Ебіней

Арыстанұлы маған қарап: – Қолыңа түскен
жігіттерді шақырып кел, қазір-ақ оқып тастайық,

Амал қанша, «жазған құлда шаршау жоқ»,
бес-алты «білгішті» жетелеп келдім де, әңгімемді
дауыстап оқуға кірістім.

оның жазып отырғаны – сендерге жақын орта,
өндіріс адамдары. Ал, роман авторының - нақ сол
ортадан екенін білесіңдер ме? Өндіріс тынысын
мейлінше дәл суреттеп, қаһармандарының

әрекеттерін нанымды бере білгендігі де тегінде
содан - «Іздеушілерді» жай жазушы емес, инженер

бұл жөнінен бекерге тиіспеңдер, ал әңгімесі
жайында...
Айтып-айтпай не керек, тырнақалды әңгімеме
ұстазым едәуір сын-ескертпе айта отырып, тала-

бымды негізінен құптады да, әлгі өзіміздің
оңдырмай сойып салған білгіштерді маған жығынды
етті. Бүгін ойласам – сол жолы Ебіней Арыстанұлы
маған қасақана демеу жасаған тәрізді.

1957-1958 жылдары кен-металлургия инсти-
тутында «Заинженерные кадры» деген атпен
көп тиражды газет шыға бастады. Оның тұңғыш
редакторы болып партбюроның шешімі бойынша

Е.А. Бөкетов тағайындалған-ды. Газеттің алғашқы
басылымдарының бірінде менің «Біздің сүйікті
профессор» деген очеркім жарияланды. Оны
жазуға түрткі болған Ебіней Арыстанұлы еді...

жетпіс бес жасқа толатынын білесің ғой? –
Мен басымды изедім. – Білесің, сол кісі жайында
көлемді очерк жазып әкел.

Бұдан мені азат етіңіз, - деп бас тартып көріп
едім, ұстазым келтесінен бірақ-ақ қайырды.

Алғашқы екі курста «Жоғарғы математика»
курсынан дәріс оқыған профессор Старков –
маған таныс кісі: мінез-құлқы ерекше қытымыр,
бірақ мейлінше әділ адам-ды; алпыс алты жасында

кандидаттық диссертация қорғап, жетпіске
еңкейгенде профессор атағын алған; ал мамандығы
бойынша жерді картаға түсіретін кәдуілгі геодезист,

математиканы бірақ өте жетік білетін; лекцияны
да керемет әсерлі оқитын, тума талант иесі еді...
Мен әрі ойланып, бері ойланып, оның
барша шәкіртке мәлім өмірбаяндық деректерін

қайталаудан гөрі өзімнің басымнан кешкен бір
хикаяны әңгімелеп беруге бел байладым.
...Бұл оқиға бірінші курста, 1953 жылдың
қысында, алғашқы емтихан үстінде болған-ды...

жауап берген жоқсың. Білімің нөл! – деді кенет
профессор Старков зачеткамды алдынан маған
қарай ысырып. – Жә, сен өзі мынандай саяз
біліммен біздің институтқа қалайша түскенсің?

Профессор қолындағы кітапты столға атып ұрды
да, маған адырая қарап, мүлдем кідиген шырайда:

тіске басып көрейік. Шын ба, әлде жасанды алтын
ба?... Байқайық! - десін.
Дәптеріме профессор ойдан құрап, кәдуілгі орта
мектеп алгебрасында қолданылатын қарапайым

теңдік есеп жазып берді. Онша қиналғам жоқ,
тез шығардым да, дәптерді алдына сырғыттым.
Николай Степанович тағы да есеп құрады. Оны да
шығардым... Қысқасы, біздің кіші топтағы он екі

шәкірт емтиханды түс ауа бітіргенше, бес-алты
сағат бойы табан аудармай отырып, элементарлы
математикадан есеп шығарумен болдым. Бір мезетте
профессор екеуміз жалғыз қалдық.

Николай Степанович, - Медалің – шын алтын!...
Бірақ, мен оқыған жоғарғы математикадан ештеңе
білмейсің. Не істейміз?
Мен лекциясын түсінуге орысша түйсігім

жазылған өмірбаяндық қолжазбасын көшіріп
алдым. Мейлінше ресми жазылған, небәрі екі-ақ
парақ деректерге көз жүгіртелік:
«1925 жылдың наурыз айының 23 күні Солтүстік

Қазақстан облысындағы Октябрь ауданының
Бағанаты аулында, мал баққан орта шаруа Арыстан
Бөкетұлының қара шаңырағында дүниеге келдім.
Бүкіл үй-ішіміз ашаршылық жылы босып барып,

әкеміз қара жұмысқа түскен Челябі (осы күнгі
Қорған) облысының Макушин астық совхозындағы
орта мектепке мен 1932 жылы бардым. Ішкі жақтан
біз тек 1938 жылы ғана оралдық, әкем туған

жерінде ұйымдасқан «Красная планета» (Двойники
селосы) ауылшаруашылық артеліне мүше болып,
еңбекке араласты. Ал, мен оқуымды Октябрь
ауданының орталығы Марьевка селосындағы орта

мектепте жалғадым. Онда мен 1941 жылға дейін,
яғни тоғызыншы класты бітіргенше оқыдым,
әкем сырқаттанып қалған соң одан әрі оқуға
жағдайым болмады. Ең әуелі Саумал бастауыш

мектебінің, одан кейін Жалтыр ауылындағы
орталау оқу орнының мұғалімі болып еңбекке
кірістім. 1942 жылы әкем дүниеден қайтты, маған
енді шешем мен өзімнен кіші құртақандай төрт

інімді асырау үшін мектепте ғана емес, үйде де
тынымсыз жұмыс істеуге тура келді. 1945 жылы
сырттай дайындалып, Марьевка орта мектебінде
оныншы класс көлемінде емтихан тапсырдым да,

сол жылы Алматыға оқуға аттандым. Қазақ кен-
металлургия институтын 1950 жылы бітірген соң сол
институттың аспирантурасында оқып, 1954 жылдың
шілде айында техника ғылымдарының кандидаты

атағын алу үшін диссертация қорғадым. 1954-1958
жылдар аралығында осы институттағы Жеңіл
және сирек металдар кафедрасының ассистенті
және доценті болып еңбек еттім. Ал, 1958 жылдың

тамызынан 1960 жылдың ақпанына дейін өзім
істейтін институт ректорының оқу ісі жөніндегі

"Ғылыми қызметкердің жазбалары" деген естелік
туындысында ешқандай әсірелеусіз ашық әңгіме
жасаған. Осы туындыдан шағын үзінді оқып
көрелік:

"...Көкшіл көзін алартып, шешем маған зер
сала қарады да, назарын аударып әкетті. Өзін аса
толғандырған нәрсе жайында сөз қозғарда ол ылғи
сөйтетін еді.

Әкең марқұм сенің оқығаныңды армандап еді, амал
қанша, көре алмай кетті. Соғысы құрғыр басталып
кетпегенде, кім білсін? Ал, қазір заман оңалды,
жауды жеңдік, тұрмыс та енді түзеледі. Қысқасы,

сенің оқығаныңды жөн көремін. Алла қосса, әлі-ақ
кісі болып кетесің!

келісіп қойдың ба? Бәрін өзің шешіп, өзің пішіп
отырсың... Оқу қайда қашар дейсің, үйдегі мына
ұлан-асыр шаруаны кім істейді? Анау шиеттей
төрт жүгермекті киіндіріп, тамақ тауып беру біp

өзіңе оңай ма? - дедім осы үйдің бас көтерер үлкені
екендігімді сездіре, мысқылдай сөйлеп. Мұндай
кереғар сөзге, әсіресе, атын атап сөйлегеніме шешем
үйренген. Өйткені, өзімді одан туғанмен, баласы деп

есептемейтінмін – үлкен шешемнің бауырында
өскенмін, әжем үйреткен дағдым бойынша, атын
атайтынмын. Шешем тігіп отырған іcінe қайтадан
кіpіcті, мен де әңгіме осымен тамам болдыға сайып,

бұған дейін өзім байқамаған өктем нышанды бірден
сездім. – ...Ел ортасында отырған бізді аштан өледі
деп пе едің? Өкімет аш қоймайды, біреуден ілгері,
біреуден кейін, тірлік істерміз. Ал, әкең байғұс ендігі

заман оқығандікі, көзі ашық кісінің көрері көп
дейтін... Әкеңнің арманын қаза етпегін!
Шешемнің сөзі мені түрлі-түрлі ойға салды. Оның
бұл жолғы өкіміне ойланып қана емес, ешқандай

Сен айтқан жігіт жайында сұрастырдым, жұрттың
ол хақында лебізі жаман емес, сірә, үйге қайтқан соң
сол жолдасты жеделдетіп жіберетін шығармыз..."
Шамасы бір айдан соң, үйден шықпай сырқат-

танып жатыр едім, есіктің қоңырауы шыр етті де,
пәтеріме Бөкетов пен ғылым ордасының сол кездегі
академик-хатшысы Ш.Ш.Шөкин кіріп келді.
Шапық Шөкіұлы маған қарап:

келдім, - деді.
Мен күлдім де:

осы жігіттің тұсауын кескен дөкей Жәкеңнің өзі
болар, - дедім...
Жаңа ғылыми-зерттеу ошағындағы сан-салалы
жұмысы жайында академик Е. А. Бөкетов өзінің

"Ғылыми қызметкердің жазбалары" атты еңбегінде
жеткілікті әңгімелеген.. Оны қайталаудың қажеті
болмас. Тек бір ғана ескере кетер жайт: директор
болған он екі жылда ол тынымсыз жұмыс істеп, өзіне

дейін кадрлары тұрақтамай, өсек-аяңмен уланып, дау-
дамаймен тіршілік бастаған жас ұжымды шынайы
ғылыми жұмысқа жегіп, академия жүйесіндегі іргелі
институттар деңгейіне көтерді. Бүгінде Бөкетов

институты – бүкілодақтық деңгейде де озық та іргелі
зерттеулерімен кара металлургия, химия өндірістері
саласында іргелі жұмыстар жасап отырған ірі ұжым.
Нақ осы жылдарда Бөкетовтің өзі де келелі

ғалым ретінде Одаққа танылды: бұған оның техника
ғылымдарының докторы және профессор атақтарын
алуы, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты
атанып, республика ғылым ордасына корреспондент-

мүше (бес жылдан соң академик) болып сайлануы
дәлел. Мәртебелі азамат, ұлағатты ғалым басшы
атанғаны да Орталық Қазақстанның кіндік қаласына
ірге тепкен химия-металлургия мектебінің негізін

қалап, оған ғылымды шынайы сүйетін, өндірісте
шыңдалған қабілетті жастарды тартып, көлемді де

іргелі зерттеулер жасауға ұйымдастыруы да нақ осы
аралықта...
Бұл арада Е. А. Бөкетов басқаруға келген жаңа
институтқа ерекше міндет жүктелгені туралы да бірер

сөз ескертпе қажет: біздің республикада түсті
металл өндіру, химия өндірістері ертерек басталып,
ал темір және онымен қосымша қорытылатын берік
қоспалар шығару ісі тек алпысыншы жылдарда ғана,

Теміртау қара металлургия комбинаты салынған
соң жүзеге асқан-ды; академиктер Қ.И.Сәтпаев,
И.П.Бардиннің ынта-жігері себеп болып, жедел
ашылған Қарағанды химия-металлургия институты

да соған орай Теміртау комбинатының, Ақтөбе,
Ермак ферросплав заводтарының технологиясын
жетілдіру мақсатында ғылыми зерттеулер жүргізу
үшін құрылған-ды. Ебіней Арыстанұлы, демек,

барлық жұмысты тыңнан бастауға мәжбүр болды.
Бұл салада зерттеу жүргізуге жергілікті ғылыми
кадрлардың жетіспегені түсінікті. Бөкетовтің өзі
түсті металлургия бойынша, оның ішінде сирек

металдар табиғатын зерттеуге маманданған ғалым.
Олай болса институт директорының өзіне де жол-
жөнекей "ат ауыстырып", ағайындас ғылым саласына
шұғыл бет бұруға тура келген.

шықпайды, - деген-ді профессор Бөкетов маған
бертінде болған бір әңгіме үстінде. - Өйткені,
білгішсініп отырып ол ешқандай батыл қадамға
баспайды. Ал, мәселенің жай-жапсарына аса қанық

емес, бірақ алдындағы зерттеуге ой салып, зердемен
қарайтын талапкерден әлдебір жаңалық күтуге
болады. Себебі, ол бейтаныс ізденіс үстінде өзіне
дейінгілер байқамай кеткен ерекше бір жайтқа

шұқшия үңілуі мүмкін... Тегінде ғылымда жаңалық
aшу - әрқашанда таңданудан, ғажап бір құбылысқа
ынталанып қараудан басталмақ... Сондай-ақ мен
бұрын бөгде салада еңбек еткен маманға да, егер ол

Мұнда да істің сәтін, маманның өзгеше көзқарасы мен
қабілеті, байқампаздығы, ынта-жігері шешеді...
Осы институтта еңбек еткен алғашқы он екі
және

кейіннен
қайтып
оралғаннан
бергі

төрт
жылда Ебіней Арыстанұлы сүбелі отыз монография
жариялапты (мұның біразы қосалқы авторлармен
бірге дайындалған); тоқсан бір ғылыми жаңалыққа

(изобретение) мемлекеттік комитеттен куәлік алған;
бұлардың он төртіне шет елден арнаулы патент
берілген, ал олардың ішінде - Канада, Швеция,
Австралия, Жапония, Америка (АҚШ), Финляндия,

Италия, ФРГ тәрізді өнеркәсібі аса озық, жетілген
технологиямен жұмыс істеп отырған іргелі елдер
бар; айталық, Е.А. Бөкетовтің бір ғана құрамында
пириті (темір кені) бар полиметалл шикізатын қайыра

сұрыптау жөніндегі ашқан зор жаңалығына (қосымша
авторлары Ж.Н.Әбішев, Н.Бөлтішова және В.П.Малы-
шев) капиталисте бақандай алты ел - Япония, Канада,
Авс тралия, США, ГФР, Швеция патент берген...

Меніңше, бұл айтылғандар - бір адам ғана емес, үлкен
бір институттың ондаған жылдарғы еңбегіне татымды
аса зор ғылыми табыс!
Енді бірер сөз ғалымның ғылыми жұмыстарының

жалпылама сипаты хақында.
Бөкетовтің 1954 жылы қорғаған кандидаттық
диссертациясының
тақырыбы

сирек
металдар
кенінен молибден өндіру ісіне арналған-ды. Барлық
диссертациялар тегінде ғылымда жаңалық ашып,

өндіріске барынша пайда тигізу үшін әзірленеді.
Алайда, соның бәрі бірдей өндіріске еніп, көл-көсір
түсім әкеле бермейді. Ебіней Арыстанұлының
тұңғыш ғылыми еңбегі де сондай сәтсіз тағдырға

ұшырады да, архив қазынасына айналды. Бірақ, бір
жайт анық: диссертанттың мо либденге "ғашықтығы",
әсіресе зерттеуге қатысқан шикізаттарды химиялық
тұрғыдан талдауға бейімділігі, яғни аспирант болған

кезінде үйренген машығынан ол өмір бойы айныған
жоқ... Мәселен, Қарағандыға келген жылы ол өзі

кәсіп екеніне таласым жоқ. Менің түсінбейтінім,
шырағым, он бес жыл үздіксіз оқығанда балам
миына не тоқыған, үністетте ұстаздық еткен зерделі
ғұламалар оған не оқытқан? Қара темірді ертелі-кеш

соққылау үшін осынша көп оқудың қажеті қанша?
Ау, балға соғуды ата-бабамыз қара танымай-ақ туа
игерген еді ғой?
"Ғабдолла отағасыға сол сәтте не айтарымды білмей

дағдарып қалдым да, "Жарайды, ақсақал, тұспалдап
жеткізген сырыңызды ұқтым. Бұл сауалыңызға
менің жауабымды балаңыздан естірсіз", – дедім
де, іле аттанып кеттім, - деп әңгімелеген-ді Ебіней

Арыстанұлы маған, осы бір кісі сенгісіз, әрі келеңсіз
оқиғаны көп жылдардан соң есіне алып, - Хош, былай
шыққан соң, балаң жүргізушіге: "Ерінбейік, Ғабдолла
ақсақалдың балғашы баласын көре кетейік", – деп

Қарағайлыға бұрылдық..."
Қарағайлы - ол күнде қорғасын кенін эшелондап
жөнелте бастаған үлкен кеніші бар іргелі мекен.
Институттың ақ "Волгасы" сұрай келіп, оқшау

жерге орналасқан ұста дүкенінің алдына жетіп бір-
ақ тоқтайды. Ебіней Арыстанұлы машинадан түсіп,
дүкеннің есігінен қараса - бұдан екі жыл бұрын өз
алдынан диплом қорғап кеткен, зейін-талабынан

бірер жыл істеген соң Ебекеңнің кеңесімен Грузияға
барып, профессор Михаил Алексеевич Кекелидзенің
қарауында зерттеу бастадым. Содан, міне, қара
металлургия тақырыбынан кандидаттық дис сертация

қорғадым, - деп сыр шерткен-ді шәкірт досым. - Содан
бір күні Ебекеңе келіп: "Ағай, грузин ұстазымды
Қарағандыға қонаққа шақырдым. Үйімде қабылдап,
құрмет көрсеткім келеді. Осыған не айтасыз?" –

дедім. Ебекең мұнымды мақұл көріп, қуана құптады,
тек: "Әй, сенің әкең оқымаса да, тоқығаны көп кісі,
қартыңды да ауылдан алдыр", – деп ақыл қосты.
Ақыры, солай істедік. Уәделескен күні әкем, Ебіней

Арыстанұлы үшеуміз профессор М.А.Кекелидзені
аэропорттан қарсы алдық. Ұстазымның көп нәрсені
бізден гөрі тереңірек ойлайтынына мен сол жолы
тағы да тәнті болдым... Профес сор Кекелидзе әріптесі

Ебіней Арыстанұлы, шәкірті менен де тұңғыш көріп
отырған, орысша әліпті таяқ деп білмейтін әкеммен
көбірек және зор ықыласпен сұхбат құрды. Екеуіне
тілмәш болған Ебіней Арыстанұлы...

“Біздің қазақ: “Жібекті түте алмаған жүн етеді", –
деп олақ кісіні әжуа қылған. Бұл мәтелдің түп төркіні,
меніңше, қолөнер кәсібін қадірлеуден туған. Былайша
мағынасы қолыңнан келмейтін іске ұмтылма, жібектей

қымбатты қор қылма!...» - депті сол жолғы мәжілісте
Ғабдолла ақсақал. «Менің балама қазақ Ебекең мен
грузин Мекаил екеуің бірдей ұстаз болыпсыңдар,
қайсыңның еңбегің артық, оны таразыға тартып

өлшегелі отырғаным жоқ. Жалғыз-ақ айтарым: ұғар
құлақ болса - жетерлік ұлағат жасалған, милыға –
қанағат, мисызға - садақа.. Ау, балам, ұстаздарыңның
кемшіні жоқ, екеуі де көрер көзге толымды, тауға

шықса - арқардың құлжасындай болып алыстан
көрінер, алып тұлғаларына адуын істері қонымды,
игі жақсы азаматтар екен. Екі халықтың ту асыл
перзенттерінен алған осынша тәлімді алдағы өміріңе

емес: Жамбыл, Шымкент өндірістерін аралаған бір
сапарында бір топ шәкірттері Ебіней Арыстанұлына
ризалық пейілмен алтын сағат сыйлаған-ды: ғалым
оны сол заматта-ақ қорабына - "Сүйікті шәкіртім

Әбдуәліге - Бөкетовтен" деп жазып, қолынан өрген
әрбір химиялық реакцияны осы сағаттың тықылымен
өлшеп отыруды міндет қылып, Бәйешовке қайыра
сыйлапты. Әрине, бұл міндетті мүлтіксіз орындаудан

ғалым Әбдуәлі әзірше жаңылған емес...
Ебіней Арыстанұлының алдынан тәлім алып,
ғылыми зерттеу бастаған, қазірде өздері де ұстаз,
салиқалы

ғалым
атанған,
үлкен
ұжымдардың

басшысы, иә ғылым саласының бірегей жетекшісі
атанып отырған бірнеше есімдерді атайын.
Қазақ КСР Ғылым академиясының корреспон-
дент-мүшелері Ж.Н.Әбішев пен 3.М.Молдахметов,

тех ни ка ғылымдарының докторлары - В.Малышев,
М.Угорец, С.Исаев, шымкенттік ғалым марқұм О.
Тілеуқұлов, Т.Ғабдуллин, Ә.Бәйешов, Өскемендегі В.
И. Ленин атындағы қорғасын-мырыш комбинатының

жетекші инженерлері А.Күленов, А.Ынтықбаев және
басқалары.
Интернационалдық қарым-қатынас мәселесі жаңа
сипатпен қайта қаралып және өзгеше мән беріліп

отырған бүгінгі таңда маңдайға ұрып тұрған, ерекше
даралап айтуды қажет етер бір жайтқа оқырман
назарын аударғым келеді: Ебіней Арыстанұлының
ұстаздық ұлағатында, демек ғылыми жұмысында

алдындағы шәкіртті ұлтқа иә жерге бөліп алалау
ешқашанда болған емес; ол үшін шынында да бір ғана
жайт - шынайы талант, жұмысқа ынта мен адалдық
қажетті; сондықтан да оның қарауындағы ғылыми

топтан Қазақстанның төрт бұрышында туып өскен
небір саңлақ жастарды кездестіру – заңды құбылыс...
Сайып келгенде, бұл принцип - тек қана еңбегіне
қарай бағалап, қабілет дәрежесіне лайық құрметтеу

ол негізін қалаған ғылыми мектептің өрісін ұзартты,
мәнді
табыстарға
жеткізді:

Қарағанды
химия-

облыстық партия комитетінің жеделдету шараларын
қараған арнайы пленумында қайыра сөз болды.
Сол жиында жарыссөзге шыққан облыстық партия
ұйымының

тексеру
комиссиясының
төрағасы
коммунист М.И.Имашевтің пленум мінбесінен былай

дегені жұртқа мәлім: "Қонаевтың жандайшаптары
ірі ғалым, тамаша жазушы Е.А.Бөкетовке президент
мансабына
таластың

деген
желеумен

Медеу, мына кітабыңа пікір қарастырғың келеді,
жобасы. Баспа пікірді айтып отырмын. Ол қажет-
ақ болар еді, жазар да едік, бірақ соны басатын кім
бар? Соны ойлан. Егер мені қаласаң... дайынмын. Әр

нәрсенің кемшілігі де, жетістігі де болады және әркім
өз пікірін айтып жатады, айта тұра тек менің айтқаным
дұрыс дейтіні де болады. Мәселе онда емес, мәселе
Қанекеңнің халық үшін істеген ісін көпке үлгі етуде

ғой. Бұл жөніндегі Сенің еңбегіңді кім өшіре алады?
Соны айту қажет қой, Қанекеңді тағы да айту қажет
қой, өйткені тірісінде көпке парасаты мен шарапаты
тараған кісінің аруағы да құдіретті болмақ қой... Бұл

кітабың – өлмейтін кітап, ана тілінде де шығарарсың,
бір шығып қана қоймас, шыққан сайын жөндеп
те жатарсың... Бірақ, сені қазір қолдау қажет еді,
оған дәрмен болмай жатқан жоқ па! Жағдай солай,

айналайын Медеу.
Қолжазбаның ең жуанын бер маған. Сенің
еңбегіңді мадақтап отырмасам, кеміте көрмен. Менің
ойым алыста, бірақ шамамның келетін-келмейтінін

білмеймін. Баспалар менен аулақтап жүр, бірақ
уақытша болар деген сенім мол. Дегенмен еңбек
жеңер деген ойдамын. Бұл уақытша құбылыстарға
көңіл бөлмей, жұмыс істей беруді "Қасымның

қасқа жолы" деп тауып отырмын. Сондықтан, маған
Қанекеңнің тұлғасы бүкіл өмірді көрсетерлік сияқты.
Мен бұл іске қазір осындай кең тұрғыдан қараудамын.
Сондықтан Сенің жуан қолжазбаң да, өзің де маған

талай қажет боласың... Өмірі ақылдаспай жұмыс істеп
көрген адам емеспін, көп ақылдасқанның пайдасын
болмаса, зиянын көргем жоқ.
Осымен тамамдаймын. Келінге, балаларға сәлем.

Бек саулық тілеймін.
Ебіней Бөкетов, 22 ақпан, 1981 жыл, Қарағанды".
Бұл хатта күңгірттеу айтылған (асты сызылған
сөздер) сырды толығырақ ашу үшін Қамзабай

Бөкетовтің жоғарыда айтылған естелігінен шағын
үзінді келтірелік: "...Өз институтына қайтып оралған

соң да Ебіней әдеби еңбектер жазудан тыйылған жоқ,
қайта бұрынғыдан да үдете түсті. Бірақ, өзінің сол
кезде қаламынан шыққан Ш. Уәлиханов, Қ. Сәтпаев
жайындағы туындыларын да, "Ғылыми қызметкердің

жазбаларының" қайтадан өнделген және молайған
нұсқасын да ол ешқайда жариялай алмай, қапада
жүріп, өмірден кетті... Бүгінде менен көпшілік жұрт:
"Ағаңның өмірден ерте аттанғанын біреу-міреуден

көрмейсің бе?" – деп жиі сұрайды. Әлбетте, "Мынау
қастандық жасады" деп айтарлық ешқандай дерек
менің қолымда жоқ, ағамның өзі де көзі тірісінде
бірде-бір жанды "Мынау сөйтті" деп нұсқаған емес.

Сірә, айту да қиын. Алайда, оның өмірін қысқартып,
алды-артын тұмшалап, ілгері басқан аяғын көпе-
көрінеу шалып, мейлінше матап, атақ-абыройын
қызғанған, тыныш әуенде жұмыс істетпей, еңсесін

еріксіз тұншықтырған ауыр атмосфераны қолдан
жасаған арам пиғылдыларды түстеп беруге болады...
Мәскеуден В.В.Белоусов деген кісі (КСРО Ғылым
академиясы Президиумының жауапты қызметкері

республикалық газеттеріңіз "Казахстанская правда-
дан" Ебіней Арыстанұлы жайында "Не десек те ол
жеңді" деген мақаланы оқып, риза болдым. Бірақ,
мақалада оны қудалап, жанын ауыртып, ақыры

ажалына себеп болған адамдар жайында күңгірт,
тіпті тұспалдап қана білдіріпті. Ал, шындығында
оны құртқан Қонаевтар әулеті деп турасын бір-ақ
жазу керек еді. Қазір жариялылық заманы емес пе?!

Мәймөңкелеудің қажеті қанша, шындықты шыңғырта
айтып, бар дауыспен еркін сөйлеу керек", – депті...
Екінші хатында Ебіней Арыстанұлы мені "Біздің
жаққа келіп қайт" деп қонаққа шақырған-ды. 1981

жылдың жазына таман Ебіней Арыстанұлының үйіне
телефон соқтым да, бірер күннен соң Қарағандыға
жүргелі отырғанымды хабарладым. Соның алдында
ғана көміршілер қаласының кітапқұмарлар қоғамы-

менің кандидатурамды тізімнен алғызып тастаңыз,
сол үшін, міне, жазбаша арыз әкеліп отырмын",

қалай, жол сіздікі. Өмірлік тәжірибеңізді, әрі үлкен
жасыңызды ескеріп, Сізді әдейі ұсынып отырмыз.
Өзара ақылдасқанда солай шешкеміз. Жаңылмасам,
сіз ұсынылғандардың ту басында тұрсыз. Басқа

кандидаттар Сізден көш кейін кісілер, әмбе жасырақ
та, бес-он жыл күте тұрса да ештеңе етпейді...
Есімдеріңізді Мәскеуге ресми хабарлап та қойдық.
Тегінде соңғы таңдауды біз емес, Үлкен академияның

Президиумы
жасауға
тиіс.
Олардың

таңдағаны
Политбюрода бекиді..." – дейді ғой. Қаншалықты
шын, иә көлгірсіген сөз екенін құдай білсін? Бірақ,
әлгі академик ағамыз сөзінен танбайды. "Онда мені

ғафу етіңіз, арызымның екінші данасын Мәскеуге
жолдаймын. Менің ойымша, жол – жас, әмбе менен
әлдеқайда талантты Асқардікі. Қазірдің өзінде ол
Үлкен академияға корреспондент-мүше, ертең-ақ

толық мүше болады!" – деп ілтипат білдіріп, орнынан
тұрады... Құдай маған, Медеу бауырым, осы ақылды
бермеді ғой. "Президент боламын" деп ешкімге арыз
бергенім жоқ, ендеше "Болмаймын, жолды Асқарға

қидым" деп жарамсақтанып, өтініш жазып хақым
қанша, қысқасы, ешкімге бармай тыныш жата
бердім ғой. Оның үстіне өздеріне ұпай үдеген жұрт:
"Бөкетов Мәскеуге барып ізденіпті, академиядағы

орыс достарын салып, Асқарды сайлатпауға әрекет
жасапты" деп өсек тасыды. Бәрі де өздерін Димекеңе
адал, біз сияқты ақкөйлектерді арам кісі ғып көрсету
де баяғы... Ал, егер мен де әлгі кексе әріптесім сияқты

тиісті жерге барып арыз жазып, бәсекеден өзімді
сызғызып тастасам ше - құдай ақы, осы күні менен
жақсы кісі болмас деймін. Өйткені, Қонаевтар әулетін
керемет қадір тұтатын кісі болып көрінемін ғой, амал

не?! Анау академик әріптесімнің сол қарсаңдағы
"адалдығы" қалайша бағаланғанын білгің келе ме?

тұтқанына бүкіл халық риза! Ал, нақ сол ұлағаттықты
бұл кісі Қаныш Имантайұлына неліктен көрсетпеді?
Өндіріс пен ғылым турасында да бұлар тіпті жақын
әріптестер еді ғой. Сәтпаевтың ғылымдағы ерен

еңбегін, ел көкейіндегі зор атақ-абыройын біле тұра
қасақана елеусіздеп, қақаста қалдырғысы келгені
қалай? Бұған ол кісінің ресми мәжілістерде, мереке-
тойларда сөйлеген сөздері мен баяндамаларында

Қанекең есімін мүлдем атамай, әрдайым "ұмытып"
кететіні дәлел. Немесе, сенің сол кісі туралы деректі
еңбегіңнің
қазақша

нұсқасының
баспаханадан
шықпай, терімі туралып қалған қиянатты алайық.
"Сөйтіңдер!" деп ту ра өзі нұсқау бермесе де, бұған

сену де қиын, тіпті қимаймын. Алайда, Имашев тәрізді
сенімді итаршыларына: "Ау, бұларың не?" – демегені
жанды ауыртады. Неге сөйтті? Түсінбеймін...
Бұл іс қалайда ұят шаруа болды ғой, ағасы. Тірі

де емес, өлген кісінің, қасиетті аруақтың жақсы
атағын елге таратпау үшін алысқандары... Мен
сізге өзім осы жолда көрген тағы да бір сорақы, ең
соңғы деректі естіртейін. Мұны маған "Жазушы"

баспасының директоры Әбілмәжін Жұмабаев айтты:
"Авторға қарыз болып қалып едік, "ЖЗЛ" сериясынан
шыққан кітапты қазақша жариялайық" деп келесі,
1982 жылдың жоспарына қоспақ ниетпен осы

жуықта Орталық Комитеттің үгіт-насихат бөлімінен
рұқсат сұраған екен, "Сендер немене, басқа жұмыс
құрығандай, бәрің бірдей Сәтпаевтың шашбауын
көтеріп кеттіңдер? Мәскеудің мадақтап шығарғаны

да қанағат!" – деп кәдімгідей жеку естіпті. Міне,
көрдің бе, сен Қанекеңдей ұлы адамды тым жақсы
көріп, ғұмырнама кітап жазғаның үшін кінәлі болып
отырсың. Осы да ақылға қонымды іс пе?.. Асықпа,

түбінде әділдік жеңеді, бұл еңбегіңді әлі де талай
мәрте қайтадан шығарасың - қазақша да, орысша да...
Ал, мен саған турасын айтайын, бұл кітапты ешкімге
сездірмей, тіпті маған да... үндемей жүріп, Мәскеуден

оған да қастандық жасайтын еді... Жә, не білесің, бұл
кісі Сәтпаевтың жақсы атағына не үшін шүйлікті?
Тірісінде онымен неге алыспаған?
Бұл сауал анығында өзіме де дүдәмал, талай мәрте

ойлансам да - нақтылы жауабын біле алмай қиналып
жүрген күрделі жұмбақ жайт-ты. Сондықтан ештеңе
бүкпей шынымды айттым.

бір тұспал: біздің осы кісі қаншама зор болса да
Қаныш Имантайұлын қалың қазақтың түгел жақсы
көріп, аузынан тастамай тамсана жыр ететінін,
шынымен сүйіп, бала-шағасына өнеге тұтып, ел

ағасы және данышпаны көріп, былайша айтқанда,
алқаракөк аспандағы жарық жұлдызы санап, есі-
мін мақтанышпен атайтынын... іштей қызғанады-
ау деймін. Әйтпесе, мен білетін ешқандай себеп,

бірде-бір айғақ жоқ. Қанекең тірлігінде бір адам
туралы ғайбат сөз, иә қастандық әрекет жасамай
кеткен періште кісі болған... Менің қолымда Қаныш
Имантайұлының

жылы
ВКП(б)
Орталық
Комитетіне Дінмұхамед Ахметұлы туралы: "Кен

қазу саласын өте жетік білетін өрелі ғалым, іс
мүддесіне мемлекеттік тұрғыдан қарайтын қайраткер
коммунист..." деген тәрізді мадақтап мінездеме берген
арнаулы хатының көшірмесі бар. Нақ осы тәрізді

мінездемелер себеп болып, Қонаев ақсақалдың
сол жылы академияға президенттікке бірауыздан
сайланғаны жұртқа мәлім. Ал, біздің қадірменді басшы
ағамыз көп мадақ, қолпаштаудан соң пендешілікке

ұрынып, Қазақстанның индустриялану тарихында,
оның ғылым шежіресінде де жалғыз өзі тұрғандай ма
қалай? Қалайда мына қылығы кәдуілгі қызғаныштың
салдары сияқты. Илья Эренбург "Адамдар, жылдар,

өмір" атты естелік кітабында атақты Жолио-Кюри
туралы: "Жұрт оны ерекше жақсы көріп, жан-
тәнімен сүйетін еді, ал бұл - патша тағына отырып
мемлекет басқарғаннан, иә үлкен алаңда тас мүсін боп

қабағын аңдап шүйілді ме - білмеймін, түн жамылып
жатып не деймін саған, бұл да бір әбес іс болды,
бауырым.
Имашевты жақсы білетін жұрт ақылды адам дейді.

Бірақ, сол қабілетін Димекеңе жағынып, көңілінен
шығу үшін ғана жұмсайтыны өкінішті. Көп адамдар
осы жолда өзінің құдай жаратқан дарын-қасиетін
қор қылып жүр. Алдына арыздана барғанда Сәттар

Нұрмашұлының сондай бір тайғанақ позициядағы
жан екендігіне біржола иланып, іштей торығып
шықтым, Ебеке.

Анау дөкей ағамыздың өзін айтсаңшы, - деді кенет
Ебекең. - Сенің әлгіндегі айтқаныңа сену қиын, бірақ
сенбеске шарам да жоқ. Димекеңнің халқымызға
жасаған еңбегі, абырой-атағы бір басына жетеді.

Соны
азсынып,
аруақпен
алысып,

Қанекеңнің
зор беделін қызғанбаса да болар еді, амал қанша!..
Тек соңғы кезде маңайына тым ұсақ адамдарды,
бірыңғай мақтап, өзін қолпаштаушыларды ғана

жинап, шынайы адал қызметкерлерді, істің әділін
айтар жігерлі азаматтарды сыртқа тепкені ұнамайды,
тіпті жаныма батады. Көбірек мадақтап жібердік
білем, әсіре мадаққа аса кішіпейіл жандар ғана төзеді

тегінде. Оның үстіне бұл кісінің Брежневпен шексіз
достығы да өзі үшін кесел боп тұр, ойына келгенін
істеп, ісіне сын көзбен қараудан кетіп барады деседі
білетін жұрт... Қой, бауырым, бұл әңгімені осымен

доғарайық. Мұндай күрделі мәселені екеуміз қысыр
кеңеспен шеше де, тыя да алмаймыз. Тек артының
қайырын берсін делік! Елге кесірі тимесе болды да...
Ал, қайырлы таң дейміз бе?

Марқұм Дінмұхамед Қонаев ақсақал 1992 жылы
жарияланған "Өтті дәурен осылай" атты естелік-эссе
кітабында ака демик Е.А.Бөкетовтің өз тарапынан
ешқашанда қудаланбағанына арнайы тоқталып, тіпті

қа бөленуіне титтей болса да қатысқаным үшін
көңілім тасып, сол күні-ақ Қарағандыға телефон
шалайын.

Ебекең марқұм мені ғана емес, біраз шәкірттерін
әрқашан осылай көтере атаушы еді – ғалымның
сөйлеу мәнерін бұзбай бейнелеу үшін әдейі
қолданып отырмын) ұстазым бірден даусын көтере

сөйлеп. – Сенің Даниил Семеновичің шынында
да ізетті адам болып шықты.. Бірақ, мен сенен
кешірім сұраймын, анада айтқан сыныңды аса құп
көрмей, қолжазбаны сол қалпында жолдаған едім.

Сенің сыныңды Данин де қостап, Достоевский
жөніндегі беташар тарауды қысқартып беріңіз
депті. Қысқасы, сен маған енді қандай сын айтсаң
да, бірден қабылдайтын болдым, - деп біршама

мені мадақтап алды да, Шоқан туралы эссенің,
«Пути в незнаемое» жинағының он сегізінші
кітабына қосылатынын, өзінің бұл басылымның
шығарушылар алқасына мүше болуға келіскенін

хабарлады.
Амал қанша қатал тағдыр Ебіней Арыстанұлына
бұл жинақты көрсетпеді. Жинақ шыққан 1984
жылдың көктемін мен Мәскеу түбінде, жазушы-

лардың шығармашылық демалыс үйі Пределкинода
өткіздім. Сонда жатқанымда Мәскеудегі қолжаз-
баның жайын біліп беруін өтінген Қамзабай
Бөкетовтен хат алдым. «Советский писатель»

баспасының проза редакциясына барсам, жинақтың
редакторы И.Ю. Ковалева дайын тұрған терім
беттерін Қарағандыға жолдағалы отыр екен.

қыста айырылып қалдық. Терімді маған беріңіз,
бірер күнде оқып, қайтадан әкеп берейін, материал
таныс, – деп қаралы хабарды редакцияға естіртіп,
әрі эссенің тұңғыш оқушысы болып, бұл қолжазбаға

Қарағандыға
сапарымның
аяқталуға
айналған

шенін де
мені
химия-металлургия
институтының

директоры
Жантөре
Әбішев
қонаққа

шақырып
және қалаға емес, Ғабит Мүсіреповтің "Оянған өлке"
романынан жұртшылыққа мәлім Жұман байдың қорық
жұртын жайлап отырған, еңбек ардагері ағасының

үйіне апаратынын ескерткен-ді. Бұл сапарға біз екі
машинамен бір топ кісі бардық. Екінші машинаның иесі

танымал орыс досымыз еді.
Қонақжай ағайынның аулына келіп, аз-кем ауқат
жасап алып, көгалға шығып, аунап-қунаған аса бір
шырайлы мезет болатын. Ебекең тың әңгіме бастады.

бе? Айталық, мінезімізді, кісілігімізді, қабілетімізді,
қандай әрекетке дәрменіміз жетіп, иә жетпейтіндігін
жете айырып, дөп басып айтып бере аламыз ба? Жоқ,
жеткілікті білмейміз. Жә, жә, оған дауласпаңдар, мысал

келтірейін: мына отырған Алексейді ғой бәрің де жап-
жақсы білеміз деп ойлайсыңдар. Иә, бұл - жақсы жолдас,
қайырымды, мінезі ақжарқын, жұмысына ықтиятты,
ғалымдығы да едәуір, сонсоң аздап қорқақтау, түн уағында

көшеге шықпайтын үйкүшік, соңғы жылдары келіншегін
киноға апаруды да доғарды демексіңдер, ә?

ұстазымыз тізесін баса өзімен қатарлас отырған Ш.-ға
қулана қарап қойып. – Ал, Алексей - сендер ойлағандай
аса қорқақ кісі емес. Бір деңдер. Екінші, жуықта бұл
батырдың бүкіл Қарағандыны жаусатып жүрген әккі

айтқанмын. Онда да жұртқа жария етсін деген мақсатпен
емес, - деп Алексей досымыз қипақтай бастап еді, көшір
серігін сөйлеткісі келіп, әңгімені әріден бастаған Ебекең
еркіне қоймады.

бұрын ойластырып, ғылыми көрегендікпен бәрін болжап,
жобамен сызып, ақырында соншама дәлдікпен жүзеге
асырған таңғаларлық шеберлік! Мен оныңды жасырып
қайтейін, атыңды сәл-пәл өзгертіп, қағазға түсірмекпін.

Мына жазушы қонақ та саған сол үшін қатты құмартып
отыр. Бүгінгі сапарға біз сені, шынымызды айтсақ, сол
үшін шақырдық. Әйтпесе, бүкіл Қарағандыдан машина
таппадық дейсің бе, сенің құртақандай "Москвичіңе" аяқ

артып неміз бар? Көрдің бе, осындағы ежелгі достарың да
сенің ерлігіңді енді ғана біліп, ауыздарын ашып, аңырып
қалғанын. Қысқасы, бұлталақты қой да, Але ша, ұрыны
қалай ұстағаныңды бұларға айтып бер, - десін.

Алексей Ш. жирен шашын сипалап, құлағын қасып,
біршама қыбыжықтап отырды да, әңгімесін бастады.

дардың тұрмыс жайы белгілі ғой, жарандар. Бәрің
де сондай үйде тұрасыңдар, бастарыңда бар тірлік...
Менің де үй-жайым сондай: бақандай үш бөлме,
коридордың қуыс түкпірінде киім ілетін, оны-мұны,

ескілерді үйетін жәшік жаппаларымыз бар, одан
асқанын, әрине, төменде, үй астында орналасқан
үйшік сарайларда ұстаймыз. Бар пәле сол, астыдағы
қоймадан басталды... Соңғы екі-үш жылда үйшік

сарайға қойған, қысқа керек болады-ау деп кейінге
сақтайтын жеміс-жидек, аздаған картофель тәрізді
азық-түлік жоқ болып кетеді, қоймаларымызды
өзіміз пайдалана алмайтын кеселге ұшырадық. Үйге

сыймаған соң, әрі төменді салқындау көріп апарып
қойдық па - бір апта өтпейді, әйелім мен балаларым
бажылдап шыға келеді: "Ойбай, тағы да ұры түсіпті,
алып кетті, шауып кетті!" Мен баяғы, мінезімді

білесіңдер, оларға: "Қойыңдар енді, аса бір керемет
дүние емес қой, бас аман болсын!" деп басалқы
айтамын. Бірақ, ішім ашиды. Еңбекпен тапқан
нәрселер... Келе-келе бұған да көндіктік, милицияға

хабарлауды қойдық. Ал, олардан бәрібір нәтиже жоқ...
Хош, сонымен бірер жыл өтті. Ұрымыз ұсталған жоқ,

бұл мәселеге ғылыми тұрғыдан келдім... Кәдімгі
ток айырғыш сатып алдым да, оны үйшіктің есігіне
жасырын орнаттым. Әрине, елеусіздеу тұсқа, қол
созғанда ғана жететін есіктің жоғары ернеуіне.

Қысқасы, есік ашылды екен - ток айырғыш қосылады.
Әлбетте, оның екінші ұшы біздің үйге барып,
маңдайшадағы кәдімгі үй қоңырауына жалғанғанын
сезіп отырсыздар... Қойшы, сонымен жұмыс бітті.

Кешке қарай, ұйқыға жатарда қосауыз мылтығымды
босағаға сүйеймін, есіктен кіргізілген қосымша
сымды тұйықтап, қоңырауға жалғаймын, сонсоң, "Ал,
Машажан, қара басып ұйықтап қалма, менің ұйқымды

білесің ғой!" – деп әйелімді естілікке қайрап-қайрап
алып, ұйқыға бас қоямын. Алғашқы аптада екеуміз де
елегізіп ұйықтай алмай жүрдік. Кей түндері шошып
оянып, есікке таласа ұмтылып, төсекке қайтып келеміз.

Өйткені, қоңырау мелшиіп тұрады. Ақыры, елегізуді
қойдым, ұйқым тынышталды. Бірақ, қосауызды
оқтап, пимамды, тонымды сұға салуға әзірлеп қоюды
өзгерткем жоқ...

Алексейдің әңгіме қызығына берілгені сонша - өзіне-
өзі тамсана қоқиланып қояды.

ұйықтап кеткен екенмін, түннің таңға ауған мезгілі
сияқты, есіктегі қоңырауым шыр-шыр етіп безілдеп
қоя берсін. Ұйқылы-ояу қалпы ештеңені түсінбей,
есікке жүгіріп барып: "Кім, кім келіп тұрған?" –

деп дауыстасам, ешкім тіл қатпайды. Әйелім де қоса
тұрыпты, қалш-қалш етеді, қолымнан тартып: "Ойбай,
ашпа, күтіп жүрген ұрың", – деп безектейді. Сонда
ғана өзім құрған электр тұзақтың хабар беріп тұрғаны

михнат кешіп жатқан кезіне тап болдық. Мен оған
қарағам жоқ, үйдің жалпы нобайын, іші-сыртын
көрсеттім де, бізді есік алдынан қарсы алған, әсем
ғимараттың сол кездегі директоры Ерсайыновқа:

қорлы қазына жатқан жабық бөлмеге енгіз, - дедім.
Менің емеурінімді бірден ұққан қағілез жігіт
Ебекеңді мұражайдың кітапханасына бастады.

дай ескі кітап болған. Оның біразы Абай және
Достоевский үйлеріне, В. Гоголь атындағы облыстық
кітапханаға, одан қалғаны Алматыдағы А.С. Пушкин
атындағы мемлекеттік және академияның ғылыми

кітапханаларына бұйрықпен беріліп, ішінара суық
қолдардың тонауына да түскен... Содан қалғаны

қарап шығыңыз, Ебеке. Мына қатарда - революцияға
дейінгі кітаптар, иә одан бергі - өлкелік газеттер... Ал
енді сізге біз бөгет жасамаймыз, өзіңіз қараңыз, - деп
қасымыздағы қошеметші жолдастарды ертіп, сыртқа

жөнелейік.
Екі-үш сағат оны-мұны шаруаны реттеп, әрі
қонақтың да шөлдеген жайын ойлап қайтып келсем,
Ебекең құшақ-құшақ газет бумалары мен ескі

кітаптардың
ортасында,
қасында
Қарағандыдан

көшір ғып ертіп шыққан қызметкері М. З. Угорец
бар, ол да ағайынды А. және И. Гранаттардың ескі
энциклопедиясының еврей халқы туралы жазылған
дербес томын алдына жайып қойған, ас-суға қарауға

мұршалары жоқ, өзара мәз-мейрам болып, ерекше
қуанышта отыр. Балташ бастаған музей қызметкерлері
түгел қонақтардың қамында, тағы не сұрайсыз, енді
не істейік дегендей қол қусырып айнала жүгіріп жүр.

Балаңыздың да үй жаққа қарап мазасы кетті, - деп
қасымда қутыңдап тұрған ғалымның кіші баласы
Мәжитті нұсқаймын.

шынымды айтайын: Семейің мені мейлінше тойғыз-
ды! Мұны Өскемен, Павлодар, Қарағандымен, тіпті
біздің Қызылжармен де салыстыруға болмайды екен.
Алматыны білмеймін, нағыз ескі мәдениеттің

қазына қоры осында екен. Мен, сірә, Қанекеңнің
жастай білімдар болып, дүйім елді сонша ынтықтырып
жүрген ғұлама сырын енді ұққандаймын. Адам жас
кезінде ұғымтал болады ғой, өзіне керек білімнің

қайнар бұлағын Қанекең жарықтық осында, мына
үйде, музейдің кітапханасында отырып алған тәрізді-
ау. Марк Залманович, мына музейдің іргесі қай жылы
қаланғанын білесің бе? – деді кенет қасындағы серігін

шынтаққа түртіп, - 1883 жыл! Бұл кезде Алматыда да
музей түгілі кітапхана, иә, бір газет болды ма екен,
әй, білмеймін... Қысқасы, сен мана, Медеу, дұрыс
ескертіпсің. Семейге жол-жөнекей соғып, бірер

қонып аттануға болмайтын сияқты. Өйтетін кісі тұп-
тура күпірлік жасайды екен... Тоқ етерін айтқанда,
мына Балташ бауырым екеуміз былай келісіп отырмыз.
Келесі жазға дейін бұл батыр үйдің жөндеуін, музейдің

қайта құруын бітіремін дейді. Сонда біз араға бір жыл
салып, иә, қысты әрі аударып қайтып оралсақ – өзі
тік тұрып күтіп, мені он күн қарауына алмақ. Солай
ма, Балташ?

сұрт балға мен ара шуылының астында ұстауға
болмайды ғой. Онымыз ұят болады ғой. Керек кіта-
быңызды алдыңызға қойып, әредік ыстық шай ішіп
отырып, музей қазынасын емін-еркін ақтарғаныңыз

жөн-ақ болар еді, ал қазір көріп отырсыз... – деп
әлденеге қысылғандай қолын жайды.

ашып тұрса – үйіңе баста. Келіннен де ұят болды, күні
бойы тостырдық, білем, - деп музей қызметкерлерімен
қоштасып, рахмет айтып, Ебекең орнынан тұрды.
Ұзақ жолға аттануға бірақ кеш болып қалған еді.

(неміс өнеркәсібінің, бүкіл фашист армиясының
күн сайын жағармай тапшылығында күн кешкенін,
олардың еншісіне Румынияның шектеулі мұнайы
ғана тиіп, бүкіл соғыс бойында неміс армиясының

Баку мен Грозныйдың мол қорына жетуге жанталаса
ұмтылғанын еске алайық) Германия химиктері Рур
бассейнінің мол қорлы қоңыр көмірін сұйықтандыру
арқылы төрт жарым миллион тонна бензин өндіріпті.

Шамалап
көріңіз:
лабораторияда
синтезделген

бірлі-жарым канистр емес, бақандай төрт жарым
миллион тонна бензин!.. Одан беріде нәсілшілдік
саясат ұстағаны үшін дүние жүзі мемлекеттерінің
экономиялық

тежеуіне
ұшыраған
Оңтүстік
Африка Республикасының химиктері де осы

тәжірибені қайталап, қысылтаяң күн туғанда өз
жеріндегі көмірден сұйық отын ағызып, мыңдаған
автомобильдерін жүргізген. Олардың да, демек,
миллиондаған тонна мөлшерінде бензин алғанын

шамалауға болады... Ризалықпен атап, мойындауға
тиіспіз: кеңес химиктері де бұл мәселеде қол
қусырып қарап отырған жоқ-ты, сексенінші
жылдардың орта кезеңінде бізде де тәулігіне бес

тонна көмірді сұйыққа айналдыратын шағын зауыт
жұмысқа кіріскен.
Олай болса академик Бөкетов жаңа зерттеуге
құлшынып, Екібастұздың іргесіндегі Майкөбен

көмірінен (боқаты елу пайыздан астам, бірақ ерекше
майлы көмір) сұйық отын алуға тәжірибе бастаған
шақта ол өзіне дейінгі үлкенді-кішілі әріптестерінің,
шетелдік химиктердің де бұл мәселеде қолы жеткен

жетістіктерін жақсы біліп, солардың игі ісін әрі қарай
өрістетуді мұрат еткен-ді. Әңгіме бұл арада көмірді
сұйықтандыру технологиясын жетілдіріп, одан өнетін
бензинді және басқа өнімдерді арзанырақ жолмен

алу турасында болып отыр. (Көмірді сұйықтандыру
әдісінің осы күнге дейін өміршең болмай, жер-жерде
жасалған түрліше зерттеу, шағын заводсымақтармен
шектелу себебі де олардан алынған жағармайдың

қабылдап отырып, ол кісі бірталай ұлағат айтқан
еді. Соның бірі институттың болашағы жайында
ақыл-кеңесі... "Сіз, Ебеке, - деп ой сала сөйлеген-ді
Қанекең үлкен басымен мені құрметтей атап, -

өзіңіз бара жатқан зерттеу орнының атына мән
беріп қараңыз: химия-металлургия институты!..
Демек, сіз онда қара металлургияның көкейтесті
мәселелерімен ғана емес, химиялық зерттеулермен

де шұғылданасыз. Құдайға шүкір, бізде қазір
химия институттары бар. Олардың зерттеу істері
де мол және күрделі. Ал, Қарағандыда ашылған
жаңа институтқа біз тегінде бұлардан гөрі өзгерек

талап қоймақпыз. Ол - көмір химиясы. Иә, иә,
таңданбаңыз.
Қарағандыдай
алып

бассейннің
үстінде отырып, оны кокске айналдырып, иә
жылу бөлу үшін ғана әжетке жаратып, қыруар
бейнетпен өндірілген қымбат шикізатты шектеусіз

өртей беру - барып тұрған қылмыс, бүгінгі өрістеген
техника заманында кешірілмес үлкен күнә!.. Шет
елде кейбір кәсіпорындар көмірден екі жүз, үш жүз
түрлі өнімдер шығарып, шаш етектен пайда көреді

екен. Ал біз? Қысқасы, Ебеке, металлург екенмін
деп,
барлық
күш-жігеріңізді

металлургиялық
зерттеулерге жұмсап, көмірден химиялық жолмен
алынатын небір әдемі де аса қажет заттардың текке
өртеліп жатқанын ұмытпаңыз. Бұл енді Қазақстанда

көмір химиясының негізін қалайтын, бәлкім келе-
келе дербес институт болып шығар ауқымдылыққа,
тереңдікке бастар игі қадам болғай!.. "Қанекең бұл
сөзді маған 1960 жылдың қысында айтқанын есіңе

саламын. Демек, ол Қарағандыда жаңа институт аша
отырып, оның сол кездегі хал-жағдайын ғана емес,
жиырма-отыз жылғы келешегін де болжай білген.
Қазір де бұл институттың ғалымдарының шама-

шарқы өсіп, зерттеу ауқымы кеңейіп, тереңдегені
соншалық - оны екіге бөліп, көмір химиясын
зерттейтін дербес институт ашу мәселесі кезекте
тұр. Амал қанша, соны тезірек шешуге академия

біздің ырқымыздан тыс уақытша әуендерге түсетіні
белгілі".
Уақыт алға озып, Бөкетов тобы тың зерттеудің
бүге-шігесін танып, мәселенің терең қатпарларын

ұққан
сайын
академик
Спицинге

жолданған
хаттардың да жүгі ауырлап, жаңа сипатқа көш кен-
дей.
...Қысқасы, аса соны болмаса да біз өз жолымызбен

жүргіміз
келеді.
Өйткені,
Мәскеудің

пайдалы
жанғыш қазбалар институты өздеріне таңдаған
жолмен көмірді сұйылту ғайбыл нәрсе екеніне әбден
иландық.

Мысалы,
молибден
концентратының
шығынын алайық, оны регенерациялау (сұйыққа

көрген жаңа ғылыми бағытты егжей-тегжей
саралайды да: - Бұл үшін бізге, әрине, болашақта
актоклавтар да, басқа көптен нәрселер де керек
болады. Оны да айтамыз... Сізден енді бір қиылып

өтінер іс – мүмкін болса, мына бір жапон тіліндегі
мақаланы аудартып берсеңіздер! –деген өтінішпен
аяқтайды келесі бір хатын. Тағы бір хатында Ебіней
Арыстанұлы: ...Мені ылғи да көмір химиясына айдап

салып отырғаныңыз үшін Сізге дән ризамын. Мен бұл
салада біраз нәрсе оқып, құмыра құятын құдайлар ғана
емес екенін кәміл түсінген сияқтымын. Жергілікті
әкімдермен сөйлестім. Бұл іске қызығушылық бар,

құлқыңыз соқса, бұл жұмыстың нәтижелерін кеңес,
көмек алу үшін Сізге әрдайым баяндап отырамын.
Қызықтыра
алатын

және
шындап
айналысса,
болашақта үлкен тақырыпқа айналғандай зерттеулер

де баршылық. Бірақ, амал қанша, адамның уақыты
бәріне ешқашан да жетпейтіні шындық, сондықтан
кеудеңдегі мансұқ «әніңді» еріксіз тұншықтырып,
тәубаңа келуге тура келеді, – деп уайым шертеді.

Әлбетте, бұл арада ғалымның Мәскеуге жолдаған
әр кездегі хаттарының ғылыми мәселелерді егжей-

бәрі де қолына алып, тіпті иіскеп көреді. Оның сұйық
мұнайдан емес, Майкөбен көмірінен өндірілгеніне,
әрине, шүбәсіз иланады. Сондықтан да обкомның
сол кездегі бірінші хатшысы, мұндай соны істерге

жаны құмар және шұғыл әрекеттерге бейім де іскер,
hәм қайраткер әкім А.Г. Коркин (шындығында,
қандайда қиын істер нақ осындай шұғыл әрекетшіл
басшылардың ғана қолынан келетінін мойындауға

тиіспіз) бастап қол көтеріп, Ғылым академиясы қарсы
болып отырған жаңа лабораторияға Қарағанды
қаласындағы ірі өндірістер тиісінше көмек көрсетіп,
ең бастысы жартылай өндірістік сынақ өткізетін

корпусты тез арада салып беруге қарар қабылдайды.
Сірә, нақ осы жағдай – тынымсыз әрекет бастап,
біресе құрылысшылармен дауға түсіп, біресе ғылым
сарайындағы әпербақан басшылармен тірлік үшін

арпалысу ғалымның онсыз да дімкәс, кінәратты
жүрегін зақымдаса керек, нақ сол жылда Ебіней
Арыстанұлы
инфарктіге

ұшырап,
ұзақ
уақыт
ауруханада жатуға мәжбүр болды.

"Сізсіз, анығын айтсам, Сіздің жәрдеміңізсіз бұл
жақта мен тегінде ештеңе бітіре алмаймын. Сізде
нақтылы жәрдем болса – бұл істің сәтті өрістері сөзсіз,
ал жәрдеміңіз болмаса – ортақ істің біржола тұралап

қалып немесе өлімсіреген жағдайда күн кешері анық.
Сөйтіп, қазіргі тірлігімізге тірек еткен мәнді ісіміз,
өмірде көріп жүргеніміздей, зым-зия құрып кетуі де
ғажап емес.

Сіз сияқты кемеңгер адамдардың, қымбатты Вике,
өзіне жуысқан жандарды мүдделі іске жегіп қойып,
беймаза күйге салатын қасиеті болады. Нақ осындай
әуреге Сіз мені де салдыңыз, сондықтан қазіргі

мүшкіл жағдайымды ескеріп, қол ұшын беріңіз.
Өйткені қазір мен үйдегі кітаптарыма ғана билігім бар
кіріптар халдемін... Өз басым бұл ісімізден бірдеме
шығатынына кәміл сенемін. Қысқасы, Сіздің пікіріңіз

бен шешіміңізді күтемін..." – депті Ебіней Арыстанұлы
1981 жылдың 16 мамырында В.И. Спицинге жолдаған
хатында.

Турасын айту керек, бұл кезде Ебіней Арыстанұлы
күні кеше өзін қоршап, қошемет білдіріп, алды-артын
үнемі орап жүретін шынайы дос сияқтанған әлекей
пысықтардан арылып, көшкен елдің жұртында қалған

екі ошақтай құлазыған, жанашыр лебіз бен көмекке
ерекше ділгір жағдайда еді. Адамгершілік парасаты
мол мәскеулік әріптесі оған (Алматыдағы қандай
достары сырт айналып жатқанда) нақ осы кезде

көмекке келіп, үзілген үмітіне жалғау жасап, дертті
жанына шипа болғандай тыңғылықты әрекет бастап,
қол ұшын береді.
"Аса қадірлі Александр Гаврилович! – деп бас-

тапты академик В.И. Спицин Қарағанды облыстық
партия комитетінің бірінші хатшысы Коркинге
хатын. – Қарағандыда жасалып жатқан көмірді
сұйық тандыру зерттеуіне Сіздің назар бөлгеніңіз

мені ерекше қуантты.... Амал қанша, Қазақ КСР
Ғылым академиясының академигі Е.А Бөкетов ауыр
сырқатқа ұшырап қалды, сірә, үш-төрт айға дейін ол
кісі енді бұл жұмысқа қатыса алмас. Осы жағдай мені

ерекше алаңдатып отыр. Өйткені, сол зерттеу үшін
салынбақ базаның үйі кешеуілдеп қалды, турасын
айтқанда, ол әлі басталған да жоқ.... Ал, мен басшылық
ететін бейорганикалық химия жөніндегі ғылыми

кеңес биылғы қыркүйектің екінші жартысында
Қарағандыда өтпек кезекті дәстүрлі жиыны осы
мәселеге арналмақ-ты. Мен өзім де сол кезде Сізге
жолығып,

зерттеу
барысы
жайында
түбегейлі

хабарлама жасамақ едім..."
Айтып-айтпай не керек, сол жылдың аяқ шенінде
лаборатория корпусы бітіп, Ермағамбетов тобы
мүдделі сынаққа кіріседі. Мәнді сынақтың ту бастан

қаншалықты сәтті, не сәтсіз жүріп, зерттеушілерді
түрліше әуреге салғанын, әрқилы жетімсіздіктерді
амалдап жүріп жеңе отырып, мүдделі нәтижеге
біртіндеп жақындағанын біз бұл арада егжей-тегжей

әңгіме етпейміз. Өйткені, бұл қазір де ғылыми күрделі,
әрі осы топтың зерттеушілік құпиялары. Бірақ, бір
жайт анық: өте аз мерзімде Бөкетов-Ермағамбетов

тобы көмір химиясын зерттеу ісінде тың жаңалық
ашып, боқаты көп, отынға жарамсыз көмірлерден
жанғыш сұйық зат алу процесіне төңкеріс жасағандай
тамаша нәтижеге жетуі...

"Аса құрметті Виктор Иванович!
...Өзімізден шығатын көмір түрлерінен сұйық
заттар алу мүмкіндігін дәлелдеумен қоса, Павлодар
мұнай өңдеу заводының қалдық өнімі гидрон-

мазуттан да 50% мөлшерінде қосымша бензин (рас,
бұл әзірше жүйелі түрде қойылған зерттеу емес)
ағызатын нәтижеге жеттік... Лаборатория үйін,
құдайға шүкір, кеңейтіп алдық, қазірде онда сылақ

қаңтар айының 28 жұлдызында академик В. И.
Спицинге жазған хатында, - Өзіңізге айтқанымдай,
қандайда лауазымды аудиторияға жарағандай екі
түрлі баяндама әзірлеп қойдым: оның бірін бұл

мәселені түбегейлі білмейтіндерге арнадым, екіншісін
түбегейлі білетіндер үшін... Бұл істе айтарлықтай
сәтті нәтижеге жетіп, электродоға арқылы балқытуда
шығатын арзан қоспаларды пайдаланып, көміртегінің

сутегімен қосылыстарын көмір құрамынан алуға
болатынын
қарапайым
жолмен

дәлелдегенімізге
мен енді кәміл сенемін... Сонымен бұл арада сөз енді
бұрыннан мәлім Бергиус пен Фишер–Трапшаның
(көмірді

сұйықтандырудың
шетелдік
химиктер
ұсынған ескі әдісі – М. С.) технологиясын мүлдем

жаңа әдіске өзгерту туралы болмақ. Оның ғылыми
тақырыбын
былайша
тұжырымдадым:

"Болашақ
көмір
химиясы
комбинатының

технологиясына
көмірдің минералдық құрамын электродоға әдісімен
балқытып, одан жанғыш сұйық заттар алуды негіз ету".
Ақпанның 9-ында бейорганикалық химия Кеңесінің

мәжілісі болады деп естідім. Бірақ, маған ресми хабар
әзірше жеткен жоқ. Кеудемнің көк еттері мезгіл-
мезгіл қысып қояды, сөйтсе де ұлы мақсат үшін жолға
шығуға әзірмін..."

Сара бағытқа түскен көмірді сұйылту зерттеуі қыс
бойы, алты ай жаз, одан күз бойы тоқтаусыз жүреді.
Өйткені, Мәскеуде өткен алдын-ала талқылауда
қарағандылық топтың жаңа бағыты аса мүдделі

деп танылып, оның алғашқы нәтижелерін Одақ
химиктерінің бас қосқан кеңесінде тыңдау 1984
жылдың қаңтар айына белгіленген-ді.
Осы күнді тағатсыздана күткен, әмбе осыншама

дәрежелі де салиқалы талқылауға мұқият әзірленуді
мақсат еткен қарағандылық зерттеушілер уақытпен
есептеспей, күнді түнге жалғап, өздері ойлап тапқан
жаңа технологияның бүге-шігесіне бойлай еніп, аса

зор шабытпен жұмыс істейді. Әрине, бұл қарбаластың
басы-қасында
тынымсыз
еңбек

иесі
Ебіней
Арыстанұлының өзі де болды. Ғалымның архивінде
Ебіней

Арыстанұлының
"Қарағандыглавснабтың"
бастығы А.С. Никоновқа жолдаған тілдей хаты
сақтаулы. Біздің ойымызша, нақ осы хат қарағандылық