Əміржан ƏЛПЕЙІСОВ
Алматы, 2015 ж.

Тəуелсіздігіміздің көк байрағының желбірегеніне де,
міне, 25 жыл болып қалды. Өркениетті елдердің көшіне
ілігіп, дамыған 30 мемлекетпен тереземізді тең етеміз деп
ұмтылып жатқанымызда негізсіз емес. Бүгінгідей күндеріміз

үшін талай ғасырлар бойы ата-бабаларымыз қанды жолға
тəуекел етіп басын тікті. Сондықтан да бүгінгіні – кешегінің
жалгасы, өткеннің салдары, болашақтың себепшісі деп біл-
ген жөн. Өмір диалектикасына жүгінсек, ғайыптан пайда бо-

латын ештеңе жоқ: кешегі мен бүгінгі, бүгінгі мен ертеңгі – бəрі
де бір-бірімен табиғи да, тарихи тұрғыдан да байланысты.
Тарихымыздағы тəуелсіздік үшін болган 300-ден аса қан
төгілген ұлт-азаттық қозгалыстар мен көтерілістер бір-екі

күндік іс-əрекет емес, халықтың көп жылдар бойы ішінде
жүрген Ұлы арманы – Тəуелсіз ел болудың ұмтылысы. Қа-
зақстанның тұңгыш Президенті Н.Ə. Назарбаевтың сө-зімен
айтсақ “бұл таңдауда өз тағдырының қожасы болу құқығы

үшін өмірін қиған миллиондаған қандастарымыздың ерік-
жігері бар ”.
Өлі разы болмай, тірі байымайды. Тарихқа қиянат жүр-
мейді. Халқымыздың бостандығы, еліміздің тəуелсіздігі

үшін шыбын жанын шүберекке түйіп, халқым, ұлтым деп
отқа түскен боздақтар ұлтымыздың мақтанышы, ар-ұжданы,
бүгінгі күннің айнасы.
Кез келген халықтың маңызды ескерткіші – оның тари-

хы. Ал 1465 жылы Қазақ хандығының құрылғанынан бүгінгі
күнге дейінгі аралықтағы тарихымыздың ақтаңдақ қалған
жерлерін анықтап, оның ақ-қарасын айыру біздің міндетіміз.
Шындап келгенде 1991 жылы Тəуелсіздікті аса үлкен шы-

ғынсыз жариялауымыздың түп-тамырында 1721-1757, 1837-
1846, 1916, 1979, 1986 жəне басқа жылдардағы ұлт-азаттық
қозғалыстар, көтерілістер жатыр. Жалпақ жұрттың мүддесі
үшін шындық пен қатердің бетіне қаймықпай тура қарап,

дұрысын, ағын айтпасақ, керанау кемшіліктерге кездесе бе-
реміз. Ұлттық зейненің күш-қуатын күшейту де, жаңа қазақ
тəрбиелеу де, еліміздің болашағы үшін парықты пайым, па-
расатты пікір айту да күмəнға айналады.

Осындай ақтаңдаңқтың бірі – қазақ жастарының
Тəуелсіздік үшін күресі. Ал жастардын азаттық үшін кү-
ресінің көш басында «Жас тұлпар» қозғалысы тұрды.
Ұлттық идея көрінісін Алаш идеясынан іздеген жастұл-

парлықтар қазақтың жаңа өмір сүру философиясын қалып-
тастұрушы күшке айналды. Қазақта көзі ашық, көкірегі ояу
жастардың бар екенің, рухы өшпегенін көрсетіп берді. Алаш
идеясын қайтадан жаңғыртып, өзіміздің ел екенімізді, өз

тегіне үңілетін тамыры бар тұтас ұлт екендігімізді дəлелде
алды. Ұлтына деген сүйіспеншілік оларға ертеңгі күнді дұ-
рыс болжаудың көрегендігін сыйлады. «Жас тұлпар» дүбірі
қазақ жастарының санасын біржолата серпілтіп, азаттық кү-

ресіне жетеледі. Дүбірден оянған жастар Қазақстанның бар
аймағында жасырын үйірмелер ұйымдастырып, өз шама-
шарықтарына қарай, ұлт-азаттық көтеріліске араласты. Құр-
бы-құрдастарының ой-өрістерін кеңейтіп, ұлттық зейненің

күш-қуатын күшейтті. Қарағандыда «Жас қазақ», Қостанай-
да «Жас түлек», Өскеменде «¥лттық мамандарға əділеттік
тобы», Семейде «Тайшұбар», Гурьевте «¥шқын», Павлодар-
да «Жас ұлан», Целиноградта «Тың тұлпар», «Оян қазақ»,

Шымкентте «Адыр қасқырлары», Алматыда «Сарыарқа»
ұйымдарының болғаны соның айғағы. «Жас тұлпар» қозға-
лысы тарихымыздағы азаттық үшін күресіміздің үлкен бір
белесі. Ол неміс автономиясының құрылуына жол бермеген,

Желтоқсан көтерілісінде ұлтымыздың намысын жанып, жас-
тарға рухани азық бола алған күш!
Халық тарихы қатпар-қатпар. Қай халықтың болсын, өт-
кен өмір жолы, əлеуметтік-экономикалық өрбуі, рухани ке-

мелденуі, сайып келгенде тарихи тағдыры бар.
Адам өткенге қарап өседі, бүгінгіге қарап бой түзейді,
болашақты болжап күн кешеді. Шындықты, азаматтық қа-

сиетті қадірлей білу өмірдің көрсетіп келе жатқанындай
жеке адамның тағдырына ғана емес, бүкіл ұлттың рухани
дамуына, адамгершілік пен парасаттың салтанат құруына
тікелей қатысты.

Тəуелсіз ел болуға деген ұмтылыстың қаншалықты қым-
батқа түсетіндігін біз білеміз. Маркс айтты екен деп тоқта-
рым жоқ деп қатулана 1915 жылы-ақ “Аллаға шүкір, алты
миллион қазақ бармыз” деп қуанып, дүниеге жар салып ұлт-

шылдығын көрсеткен, ұлтының болашағына көз жібере біл-
ген Ахмет Байтұрсынов бастаған Алаш зиялылары айдалып,
атылып кетпегенде қазақтың ой-санасы қай дəрежеде болар
еді...

Тарихтағы ұлы оқиғалар ұлттық идеяның сарқылмас қай-
нар көзі. Ал Ұлттық идея - мемлекеттің қозғаушы, алға итер-
мелеуші күші. Ол тарихи қажеттіліктен қоғамдық болмыс
болып қалыптасатын құдіретті күш.

Қазақ жастары қашанда саяси күрестің алдыңғы қата-
рында болды. Халықтың аузын құлыптап, ойын көгендеп,
еркін шідерлеп ұстаған тоталитарлық коммунистік режимге
алғашқы соққы беріп, негізін шайқалтқан да осы жастар. Біз

тарихымызға жастұлпарлықтардың, сарыарқалықтардың,
желтоқсандықтардың көзқарасы, іс-əрекетімен қарасақ қате-
леспейміз. Бұдан бүгін ғана емес, болашақта да адалдықтың,
патриоттылықтың, тазалықтың, зиялылықтың құйындысы

ретінде қарастырып үлгі аларымыз сөзсіз.
Болашақта қазақ болу, қазақша сөйлеу, қазақтың əн-жы-
рын айту, қазақша жөн-жоралғы өткізу əлеуметтік мəртебе
болсын десек, жастардың тарихтан алатын өз орнын көр-

сетіп бағалауымыз керек. Біз сана-сезімімізді, ұлттық мента-
литетімізді құрсаулаған ұзына ғасырлық отаршылдық жүйе
үйреткен жалтақтығымыздан неғұрлым тез арылсақ, солғұр-
лым ұлттық болмысымыз шыңдала түседі.

Өткенді білмесек, болашаққа қалай барамыз? Кеткенімізді
қадірлемесек, жаңа ұрпаққа не дерміз? «Жас тұлпар» қозға-
лысы, желтоқсан көтерілісі жөніндегі ақиқат, оның тарихи

орны, сипаты шындап келгенде өлгендерге емес, тірі біздер-
ге де емес, болашақ ұрпаққа керек. Бұл жастардың жігерін
күшейтуге, ұлтттық болмыстың шыңдалуына қажет.
Құрметтті əлеумет, кітаптың əділ қазылары өздеріңізсіз-

Осыдан 50 жыл бұрын
1963 жылдың қараша айында
Мəскеу қаласында қазақ студент-
жастарының «Жас тұлпар» ұйымы

ресми құрылды.
Өмір диалектикасына жүгінсек, ғайыптан пайда болатын
ештеңе жоқ: кешегі мен бүгінгі, бүгінгі мен ертеңгі – бəрі
де бір-бірімен табиғи да, тарихи да тұрғыдан байланысты.

Тарихқа қиянат жүрмейді. Осыдан 550 жыл бұрын шаңырақ
көтерген Қазақ хандығының құрылғанынан бүгінгі күнге
дейінгі аралықтағы тарихымыздың ақтаңдақ болып қал-
ған жерлерін анықтап ақ-қарасын айыру, оны жас ұрпаққа

жеткізу біздің міндетіміз. Шындап келгенде, 1991 жылы
Тəуелсіздікті жариялауымыздың түп-тамырында көптеген
жылдардағы ұлт-азаттық қозғалыстар мен көтерілістер жа-
тыр. XX ғасырдың 60-шы, 70-ші жылдарында қазақ жас-

тарының санасын серпілткен «Жас тұлпар» ұйымы болды.
Бұл қозғалыс жастұлпарлықтардың өмір жолы, жастардың
Қазақстанның Тəуелсіздігі үшін күресі ғана емес, бұл қазақ
қауымының үлкен бір тарихи белесі. Бүгінгі жастарымыз,

болашақ ұрпақтарымыз мақтанышпен айтар, үлгі-өнеге
алып, жадында сақтар, ұлт рухының асқақтығын көрсетер
тарихи алтын кезең.
Тарих толқынында туған

«Жас тұлпар»
Адамзат тарихындағы əлемді билеген барлық империя-
лардың ерте ме, кеш пе ыдырауы, күйреуі заңды құбылыс.
Дүниежүзіндегі ең үлкен мемлекеттер Ислам халифаты, Рим

империясы, Шыңғыс ордасы да объективті, субъективті жағ-
дайларға байланысты бірі өздері, енді бірі жаугершілік нə-
тижесінде жер бетінен кетті. Барлық империялар биліктік

құрылымда қатаң тəртіп сақтау үшін диктатуралық, жеке
бастық билікті ұстанады. Ол билік бірде қатаң, бірде жұм-
сақ икемді саясат құралына айналады. Ал Кеңес Одағын-
дағы пролетариат диктатурасы қанды биліктің ең сорақы

көрінісін айқындап берді. Ең үлкен, ең соңғы империя осы
Коммунистік партия басшылығындағы Кеңес Одағы болды.
Кеңес Одағы да қоғам дамуы заңдылықтарынан тыс қала
алмады. Кез келген мемлекет – тірі организм – ол туады,

дамиды. Даму, құлдырау жəне жаңару кезеңдерін басынан
өткізеді. Бағына да, сорына да қарай қазақ халқына Кеңес
Одағы құрамында өмір сүруіне тура келді. Өкінішке орай,
қазақ халқы соңғы 300 жылдық тарихында өтпелі кезеңнен

арыла алмай-ақ қойды. Хандық тұрақталып, əлеуметтік, сая-
си-экономикалық құрылым нығая бергенде жоңғар шапқын-
шылығы басталды. Қырық жылғы қырғыннан енді ес жия
бергенде Ресей бодандығы келіп, Кеңес өкіметінің билігімен

жалғасты. Адам тарихи өмір сүреді, өркениет тудырады. Бі-
рақ өз тіршілігін жақсартудың орнына қитұрқы саясаттың
кесірінен адам айтқысыз дəрежеде күрделендіреді. Дəл осы-
лай «жердегі жұмақ» коммунизм қоғамы үшін Кеңес өкіметі

əлемнің алтыншы бөлігін қамтыған өз халқын азапқа салып,
жалғандағы тозақтың отын «жақты». Кеңес өкіметінің сөзі
мен ісінің арасындағы алшақтық жалғандылыққа, ал ол
өтірікшілікке əкелді. Өз халқын көзбояушылықпен алдау үй-

реншікті іске айналды. Өтіріктің арты бір тұтам, біртіндеп
халық биліктің сырын ұқты, сөйте тұра күні үшін бетпер-
делік сайқымазақ ойнын ойнауына тура келді. Ең бастысы аз
ұлттардың рухани жан дүниесі күннен-күнге былықпен лас-

тыққа тола берді. Ал өтірікпен, көзбояушылықпен өмір сү-
ретін қоғам ешқандай кісілік пен ізгілік туғыза алмайтын ру-
хани бедеу күйінде қалары сөзсіз. Мұндай қоғамдағы саяси
құрылыстың ерте ме, кеш пе түбегейлі өзгеріске түсері айдан

анық еді. Кеңес өкіметі сөз жүзінде бостандық, теңдік, со-
циализм, коммунизм, бақытты балалық шақ, ұлттар достығы
ұранымен халық санасын тізгіндеп, ауыздықтап отырды. Бір
партия, бір билік, бір депутат саясаты көпшілікті тобырға

айналдырды. Полицейлік – шоқпарлы билік ойына келгенін
істеп, саяси сенімсіздермен аяусыз күрес жүргізді. Барлық
империялардың мақсаты бір. Ол жаулаған халықты бағын-
дырып ұстау. Ал ол үшін оның рухын сындыру керек. Бұл

жердегі ең басты құрал идея болғандықтан, сол жергілікті
бодан ұлттың зиялысын құрту қажет болды. Адамзат тари-
хындағы ең үлкен қылмыстар XX ғасырда Кеңес Одағында
компартияның басшылығымен жасалды. Елдің халықтар

түрмесіне айналуы былай тұрсын, жаппай қырғынға ұшы-
ратты.
Кеңес өкіметі сөз жүзінде халық деп, ал шындығында
оны қорлықта ұстады. 1920 жылы В. И. Лениннің тапсыр-

масымен коммунист С. Берзин Соловецкі аралында əлемдегі
бірінші концлагерді ұйымдастырды. Кейін осы тəжірибе-
ден неміс фашистері үлгі алып концлагерлер салды. Тарих
білмеген, көрмеген сорақылық жасап, «халық жаулары жан

ұясы» деген желеумен əйелдер үшін, балалар үшін түрме-
лер ашты. Коммунистер мен неміс фашистерінің мемлекет
басқару билігі өте ұқсас болып шықты. Жалғыз ғана айыр-
машылығы неміс фашистері жаулап алған халықты қырса,

коммунистер өз халқын қырды.
Ең басты қылмыс -социалистік жүйенің тоталитарлық
өктемдікпен екі жүзден астам ұлтты қасақана мидай ара-
ластырып негізін жоюы болды. Осы саясаттың нəтижесінде

аралас некеден туғандардың саны артты. Қаншама ұлттар
мен ұлыстар жойылып кетті. Жүзге тарта мыңжылдық та-
рихы бар төлтума мəдениет жоғалды. Қоғамның өткені мен
бүгінгісін саралаудың шебері неміс жазушысы Томас Манн

Кеңес Одағының өткен шағын түпсіз құдыққа теңеген бола-
тын...
XX ғасырдың 50-60-шы жылдары Кеңес Одағының тари-
хында ерекше орын алады. И. В. Сталиннің өлімі, Кеңес Ода-

ғының ішкі жəне сыртқы саясатындағы кемшіліктерді көрсе-
ту, «жеке басқа табыну мен оның салдарларын» сынау кеңес
саяси жүйесі мен қоғамдық өміріне үлкен сілкініс əкелді.
Жаңа басшылар социалистік жүйенің негізгі қағидаларына

тимей елде саяси реформа жасауға талпыныс жасады. Əри-
не, бұл либерализациялық үрдіс тиянақты жалғаспады жəне
тоталитарлық санасы қалыптасқан қоғам да, элита да үлкен
өзгерістерге, қайта құруларға дайын болмады. Əйтсе де,

капиталистік Батыс елдерімен қарым-қатынастар біршама
түзеліп, «темір шымылдық» ашылды. Елдегі саяси қуғын-
сүргін тоқталуымен бірге Кеңес өкіметінің өз халқына істе-
ген зорлығының, қайғы-қасіреттерінің беті ашыла бастады.

«Хрущевтік жылымықтың» басталуына елде пісіп жетіл-
ген объективті де, субъективті де алғышарттар толығымен
болды. СОКП-ның XX съезінің «жеке басқа табыну жəне
оның салдарлары» шешімінің қабылдануының да негізі бар.

Шындықты балта шаппайды. Съезде Орталық Комитет мү-
шелерінің бəрінің шешімді бір ауыздан қолдауының өзі көп
дүниеден хабардар етеді. Тарихтың бұралаң жолы жеке бас-
қа табынудың сұрқия бетін ашты. Шынында, бұл Сталиннен

бұрын Ленин салған қызыл террорлық жол болатын. Енді
міне, осы саясат мемлекет деңгейінде əшкереленді. Компар-
тияның ХХ съезі шешімдері биліктің бетін бұқара халыққа
бұрып, əділеттілік орнатпақ ниет көрсетті. Деспоттық, тағы-

лық биліктің қалың сеңі жібиін деді.
1939-1945 жылдар аралығындағы екінші дүниежүзілік
соғыс, өлім-қиыншылық пен бірге кеңес солдат-офицер-
лерінің болмысына əсерін тигізіп, дүниеге көзқарастарын

өзгертті. Батыс елдерінің тұрмыс-жағдайын көрген Кеңес
азаматтары өз өмірлеріне сын көзбен қарауға айналды. Со-
ғыстан елге оралғандардың арасынан социалистік жүйеге,
ұлттық қарым-қатынастардағы кемшіліктерге мəн беретін

адамдар шықты. Əсіресе, орыс интеллигенциясы қатарынан
соғысқа қатысқан А. И. Солженицын, А. Рыбаков, В. Аксе-
нов сияқты ақын-жазушылар шығып, өз шығармаларында
кеңестік жүйені ашық əшкереледі. Мұндай жағдай Ресей

тарихында 1812 жылғы соғыстан кейін де болған. Онда да
Наполеонды жеңген орыс армиясындағы алдыңғы қатарда-
ғы дворян офицерлері монархиялық құрылысты өзгертпек
ниетпен көтеріліске шығып «декабристер» атанған.

1921-1954 жылдар аралығында Кеңес Одағы өзінің 3 мил-
лион 777 мың азаматын «халық жауы» деп соттап түрмеге
отырғызды. Оның 642 мыңы атылды. 1929-1933 жылдары
Қазақ АССР ОГПУ саяси өкілдігінің үштігі 9805 іс қарап,

22933 адам жөнінде шешім қабылдады, соның ішінде 3386
адам атылды. Атылғандардың арасында біртуар Жүсіпбек
Аймауытов, Иманжүсіп Құтпановтай ұлтының қамын жеген
Алаш зиялылары мен ақын жыраулары болды.

Қазақстанда 1937-1938 жылдары 100 мыңнан аса адам
сотталып, 27 мыңы атылды. Бұл сотталып, атылғандар
негізінен қазақтың оқыған білімді, ұлтының болашағын ой-
лаған алдыңғы қатарлы зиялы қауымы болды. Жалпы «ха-

лық жаулары» 953 лагерьде қамауда ұсталынды. Тек бір
Қазақстанда ГУЛАГ-тың 11 лагері орналасты. Олар Алжир,
Карлаг, Дальний, Степной, Песчаный, Камыслаг, Ақтөбе,
Петропавл, Кенгір жəне Өскемен лагерлері.

Миллиондаған əр түрлі ұлт өкілдері Қазақстан жəне
басқа да Орталық Азия республикаларына жер аударылды.
Кешегі аштықтың қырғынынан қансырап, боздақтарынан
айырылып, көз жасы енді тиыла берген қазақ елі мен жеріне

жаңа қасірет келді. Адам айтқысыз хайуандық-азғындықтың
іс-əрекеті жалпылай көрініс алды.
Өмірі түрме көрмеген қазақ жері «халықтар түрмесіне»
айналды... Бір ғана «Карлагта» 200 мың жуық адам қуғын-

сүргін көрді. АЛЖИР-де əйелдер зонасы жұмыс істеді. 1937
жылы Қиыр Шығыстан 100 мыңнан астам корейлер, Ресейдің
Еділ өңірінен 361 мың неміс, 1943-44 жылдары Солтүстік Кав-
каздан 507 мың шешен-ұңғыш, қарашай-балқар, Месхетиядан

ауған күрдтер мен месхед түріктері, одан қалды, қалмақтар мен
татарлар қазақтың кең даласына тоғытылды. Қазақ қашан да өзі
де еркіндікте өмір сүрді, басқаның да бостандығын шектеме-
ген. Оның түрмесінің болмауы азаттықтың қасиетін қадірле-

генінде жатыр. Адам өлтіруді қазақтың азғындыққа теңеуі
шынайы парасаттылық белгісі. Ешбір дəлел өлімге бару-
ды ақтай алмайды. Өйткені қан қанды тартады. Жамандық
өздігінен өршіп жалғасын таба береді.

Кеңес өкіметі қазақтың ұлттық ерекшелігі – кеңпейілдігін
ездік, жасықтыққа балап ойына келгенін істеді. Малын қыр-
ғанымен, зиялысын қамап өлтіргенімен қоймай, ата мекенін
қайғы қасіреттің көз жасына толтырды.

И.В. Сталин өлгеннен кейін 20 күннен соң 1953 жыл-
дың 26 наурызында НКВД басшысы Л. П. Берия дайында-
ған «Кешірім жөніндегі» (об амнистии) өкіметтің шешімін
Жоғарғы кеңесі Президиумы бекітті. Сөйтіп, осы шешім

негізінде түрмедегі бас бостандығынан айырылып, соттал-
ған 2 миллион 526 мың 402 адамның 1 миллион 183 мыңы
босатылды. Мұндай кешірім жасап, осыншама адамды бір
мезгілде түрмеден босату адамзат тарихында бұрын соңды

болмаған. Əрине бұл шараның іске асуына Л. П. Берия мен
Н. С. Хрущевтің арасындағы таққа таласы да себебін тигізді.
Екеуі де өткен күннің көлеңкесінен алшақтағылары келді...
Қалай дегенде де, азаматтық құқықты қорғау, либерал-

дық саяси өмір жанданды. Кеңес Одағында Коммунистік
партия социалистік жүйеге сай мемлекеттік органдардан
жоғары тұрғандықтан, оның көшбасшысының ұстанған ба-
ғытына көп нəрсе байланысты болды. Уақыт қажеттілігіне

сай заманның талабын орындайтын саяси тұлға Компартия-
ның саяси бюросынан табылды. 1953-1964 жылдары Кеңес
Одағын Н. С. Хрущев басқарды. Бұл он жыл – Кеңес Одағы
тарихында «ұлы жылдар» деп аталды.

«Хрущевтік жылымық» ерекше оқиғаларға байланысты
үш кезеңге бөлінді.
Бірінші, И. В. Сталиннің өлімі, 1953 жылдың наурызынан –
1955 жылдың басына дейін Маленков бастаған антипартия-

лық топпен күресу кезеңі.
Екінші, 1955-1957 жылдар, Н.С. Хрущевтің И.В. Ста-
линнің «жеке басқа табынуын» əшкерелеу кезеңі.
Үшінші, 1957 жылдың желтоқсаны мен 1964 жылдың

қазаны. Ішкі жəне сыртқы саясаттағы дағдарыс, Н.С. Хру-
щевтің билік басынан кету кезеңі.
Бір сөзбен айтқанда, 50-60-шы жылдар Кеңес қоғамын-
да бұқара халықтың саяси болмысын өзгертті. «Хрущевтік

жылымықтың» əсерімен «таптық социализм» деген термин
де шықты.
Қоғамда рухани бостандықтың көзін ашуға мүмкіншілік
туа бастады. Саяси қуғын-сүргінге ұшыраған азаматтарды

жаппай ақтау басталды. Б. Пастернак, М. Зощенко, И. Эрен-
бург, тағы басқа ақын-жазушылардың еңбектерінің жарық
көруіне жағдай жасалды. А. Твардовскийдің «Новый мир»
журналы əділдіктің, шындықтың көзіне айналды. А. Солже-

ницын, Б. Слуцкийлердің шығармалары кеңінен шығарыл-
ды. Ұлттық аймақтарда ояну басталды.
Кеңес Одағында тұрып, Сталиннің «жеке басқа табыну»
саясатының зардаптарын тартқан ұлттар əділдік іздеп, іске

кірісті. Адам құқығын қорғау, тарихи шындықты айтуға
біріккен «Родина» сияқты жалпыхалықтық ұйымдар пайда
болды. Қызыл империяның тоталитарлық жеке басқа табыну
зардаптарынан арылу кезеңін жəй «Хрущевтік жылымық»

жылдары деп айтқанымызбен, бұл кеңестік болмыс-сана-
да ақжол толқын атқан керемет заман еді. Саяси ағымдағы
биліктің де беті бұқара халыққа бұрылды. Коммунистік дик-
татура кезеңінде сіресіп қатып қалған қара түнек ыдырайын

деді.
1953-1964 жылдардағы «Хрущевтік жылымық» Кеңес
Одағында шешімін таппай, күн тəртібіне қойылмай, ондаған
жылдар бойы жабулы жатқан ұлт мəселесін шешпекші бол-

ды. Бірақ «жылымық» кезінде ұлтаралық қатынас керісінше
шиелене түсті. Батыс Украина, Қап тауы аймағы республика-
лары ұлт мəселесіндегі қуғын-сүргін мəселесін көп көтерді.
Ұлттық мəдениет, ана тілі, ұлттық саяси мəселелерді шешу

туралы іс-əрекеттер жасалды. Күрес нəтижесінде жер ауда-
рылған ұлттар ақталып, туған жерлеріне қайтуға мүмкіндік
алды.
Кеңес Одағындағы саяси мүмкіншіліктер барлық ұлт-

тардың сана-сезімін оятып, ұлттық болмыстарын жаңаша
қалыптастыра бастады. Ұлттық автономиялық республи-
каларын құру үшін Қырым татарлары, Поволжье немістері
ұлт-азаттық көтеріліске шықты. Барлық республика, ұлттық

автономиялық құрылымдарда ашық, жасырын ұйымдар құ-
рылып, өз ұлттық мүдделерін қорғай бастады.
Балтық жағалауы республикаларында тəуелсіздік үшін
ұлт-азаттық көтеріліс кеңінен орын алды. Бұған 1956 жылғы

Польша мен Венгриядағы көтерілістер де өз əсерін тигізді.
1956-1959 жылдары Балтық жағалауы республикаларында
социалистік жүйеге, компартияның диктатурасына қарсы
шыққан шерулер көбейді. Олардың қатары күннен-күнге кө-

бейіп, шеруге мыңдаған халық шықты. Барлық шерулер ұлт-
тық мəдениет пен ана тілін дамыту, тəуелсіз мемлекет құру
жөнінде талаптар қойды.
Бұл саяси реформалар мен бостандық үрдістері Қазақс-

танға кешігіп жетті... Ерте ме, кеш пе шындықтың бет-пер-
десі ашылатынына қазақтар да сеніп, тірлік қамын жасауға
кірісті.
Республикалардағы ұлт наразылығы əр түрлі сипатта

өтті. Балтық жағалаулары республикалары, Украинада ше-
руге шығу кең өріс алса, Қазақстанда сайлау бюллетендеріне
наразылық жазу кеңінен етек алды. Ресей ғалымы Александр
Пыжиковтың зерттеуінше, Мəскеудің ұлттық саясатына

келіспеушілігін бюллетенге жазып білдіруден Қазақстан əр-
дайым алда болды.
Қоғам дамуында əр ұлт өзіне ыңғайлы мыңдаған жылдар
бойында қалыптасқан құндылықтар негізінде саяси жүйе

орнатқанда ғана ұлт жан-жақты дұрыс дами алады. Ұлттық
мұрат іске асады. Капиталистік қарым-қатынастар күшті да-
мымаған, жартылай көшпенді, шаруашылығының ұлттық
ерекшелігі бар қазақ халқы ешқашан социализмге құштар

болған емес. Өзіндік өмірлік ерекшелігі, таптар арасындағы
қайшылықтың жоқтығы социалистік қоғамды қажет қыл-
мады. Ұлттық құндылықтары негізінде өмір сүріп отырған
қазақ еліне өз ырқымен, өз жолымен ұйымдаспаған социа-

листік жүйе пайдадан гөрі орны толмас орасан қиыншылық
əкелді. Қазақы қоғамның қаймағы сылынды, рухы бұзылды.
Əрине басқаның несібесін тартып алып бақытты қоғам
құрмақшы мемлекеттің болашағы күмəнді болатыны сөзсіз.

Кеңес Одағының ерте ме, кеш пе құлайтыны жөнінде Алаш
зиялылары өз кезінде көрегендікпен ашық айтты.
Мағжан Жұмабаев:
«Қалың елім, қалың қара ағашым,

Қайраты мол, айбынды ер Алашым,
Өзі-ақ құлар, сырың берме, сабыр қыл,
Ақымақтар, байқамаған шамасын, –
деп, ойдан туған, қиялмен жасалған қисын-жүйелі Кеңес өкі-

метінің құлайтынына Алаш зиялыларының сенімді екенін
көрсетті.
1929 жылдың қаңтарында Міржақып Дулатов ұрпаққа
өсиет хатында:

«Совет өкіметіне қарсы күрес деп шуласып жүрген-
дері – қазақ ұлтын өз бетінше өмір сүрсін деген мүддеден
туған ниет қана. Өз отанымыз өзімізге бұйырсыншы де-
геніміз… Ғұмыр болса, дəм жазса – ұлтымның келешегі

үшін күш-жігерімді аямай еңбектене беруге борышты-
мын. Адассам – халқыммен бірге адастым, сəулесі жарық
жолға ұмтылсам – ұлтыммен қосыла ұмтылып бағамын»
деп көрсетті.

XX ғасыр қазақ халқына өмірі көрмеген нəубет жылдар
əкелді. Бұған бірнеше объективті жағдайлар əсер етті.
Біріншіден, 1919-1921, 1931-1933 жылдардағы Қеңес өкі-
метінің қолдан жасаған ашаршылығы кесірінен қазақтардың

саны екі есеге кеміді.
Екіншіден, соғыстар ұлттық менталитетті əлсіретті.
Үшіншіден, өтпелі кезеңдер қырғындарының құрбанды-
ғына Қызыл империя жоспарлы түрде қазақтың зиялы қауы-

мын түгелдей дерлік шалды. Қазақ халқы көшбасшылары-
нан айырылды.
Төртіншіден, Кеңес өкіметі тап күресін желеу қылып, қа-
зақтың ат төбеліндей аз зиялы қауымын екі бөліп, бір-біріне

қарсы қойып жау етті.
Бесіншіден, социалистік идеология ұлт, ұлтшылдық де-
ген дүниедегі ең асыл сөздерді құбыжық қылып халықтың
санасына сіңдірді.

Осындай себептерден қазақтың ұлттық генофонды тап-
тық, коммунистік идеологияға қарсы күресу иммунитетін
құра алмады. Ұлттық сананы қайғының қара бұлты жапты.
Ал ұлттану - қазақ даласында бағзы заманнан, мəңгілік өш-

пес болып əр қазақтың сүйегіне сіңген қасиет еді.
Қоғам дамуының тарихына көз салсақ, өтпелі, қиын-
қыстау соқпақты кезеңдерде ұлтын адастырмай қараң-
ғы түнектен алып шығатын алып тұлғаларының дүниеге

топтанып келетінін көреміз. Ұлт көшін бастар сегіз қыр-
лы бір сырлы тұлғалар неғұрлым көп болса, елдің даму
үрдістері соғұрлым жылдамдайды. Қазақ халқы дарынды,
ұлты үшін жанын қияр ұл-қыздарына ешқашан кенде бол-

ған емес. Осы өтпелі кезеңде ұлтымыздың мəдени-рухани
даму жолын заманауи үрдісіне сай жаңа арнаға бұрған,
жүз жылда бір туатын Алаш зиялыларының тарих сахна-
сына шығуы ерекше құбылыс. Бір мезгілде Əлихан Бөкей-

ханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Мұстафа
Шоқай жəне тағы басқа да саяси қайраткерлер; Жүсіпбек
Аймауытов, Мағжан Жұмабаев, Сұлтанмахмұт Торайғы-
ров, Мұхтар Əуезов сияқты талант иелерінің дүниеге ке-

луі үлкен феномен. Əттең не керек «қолдағы алтынның»
қадірін біліп қорғап, сақтай алмадық. Тəңірім бізге ат тө-
беліндей аз зиялыны көп көрді.
«Хрущевтік жылымық» жасаған жағдай қазақ болмы-

сына да төңкеріс əкелді. 1950 жылдың соңында басталған
саяси ой-пікір қозғалысы билікке қарсы жекелеген адамдар-
дың күресімен басталып, жаппай қарсылық жасап қоғамдық
тəртіпті бұзушылықпен жалғасты.

Ояна бастаған ұлттық сана меңіреу ұйқыдағы қалың
жұртқа ой салды. Елдің жанды жерлерін сыздата бастады.
Халық, əсіресе алдыңғы қатарлы болашағын ойлаған зия-
лы қауым бірде ашық, бірде жасырын іске кірісіп, күреске

шықты. Үнпарақ жазып тарату, өкіметке, Компартия коми-
теттеріне шағым хат жазу қалыпты іске айналды. Көбіне
жоғарғы мекемелерге жекелей, ұжым болып хат жазды. Қа-
зақстанда да ұлт саясатындағы кемшіліктерді ашық сынап,

наразылықтарын білдіретін адамдар шыға бастады. Олар со-
ғыс кезінде жанқиярлық ерлік көрсетсе де батыр атағын қа-
зақ болғаны үшін ала-алмағандардан бастап, ауылдағы, əсі-
ресе колхозшылардың тұрмыс-жағдайларының мəселелерін

көтерді. Сол кезде Рахымжан Қошқарбаев, Қасым Қайсенов,
Бауыржан Момышұлының ерліктері ел аузынан түспеді. Ал
Қазақстандағы колхозшылардың тіпті еңбек кітапшасының
болмағаны өз алдына, өз еріктерімен ешқайда кете де алмай

құлдарша өмір сүрді. Халық өзгерістерді, жаңаша өмір сүру-
ге мүмкіншілік жасауды талап етті. Бірақ көбіне көпшіліктің
күңкілі жылы пештің қасынан, жайылған дастарқанның ба-
сынан əріге бармады. Дегенмен жүзден жүйрік, мыңнан тұл-

пар туып, биліктің əділетсіздігі, қарапайым халықтың мұқ-
тажына ешкімнің бас ауыртпайтындығы кейбір аймақтарда
жəй сөзден іске жалғасты. 1951 жылы Қарағанды қаласында
соғыс ардагері К. Жақсылықовтың ықпалымен Б. Исқақов,

А. Нарешев, К. Теміров жəне тағы басқалар астыртын «Елін
сүйген ерлер партиясы» (Есеп) атынан үгіт-насихат жасап,
жастарды ұлтын сүюге, халқына қамқорлық жасауға шақыр-
ды. Өкінішке орай, топтың жұмысы көпшілік арасынан қол-

дау таппай, тез арада тоқтатылды. Соғыстан əлі есін жинап
болмаған ел санасы – қарынның тоқтығы, қара бастың аман-
дығынан əріге бара алмады...
Кеңес Одағындағы билік пен еңбекші халықтың арасын-

дағы қарулы қақтығыс алғаш рет 1959 жылы Қазақстанның
Теміртау қаласында орын алды. Бұл көтеріліске болат қо-
рыту комбинатын салып жүрген қазақ жастары түгелдей қа-
тысты. Азаттықта өмір сүріп үйренген, қанында бостандық

рухы бар Арқа азаматтары биліктің əділетсіздігіне бұқпа-
ланбай қарсы шықты. Сөйтіп, Отан соғысынан кейінгі Кеңес
Одағындағы компартия саясатына қарсы алғашқы қарулы
көтеріліс интернационалдық кейіпте қазақ жерінде көрініс

тапты.
Қоғамдық қозғалыстар көтерген мəселелерге өкімет тара-
пынан жауап берілмеді, шешілмеді. Қозғалыстардың барлық
талаптары айналып келгенде, егемендікке, ұлт мəселелеріне

келіп тіреле берді. Ал ұлттық мəдениет пен ана тілді дамы-
ту, қалыптасқан əдет-ғұрыпты сақтап қалу коммунистік жү-
йенің қағидаларына қайшы келді...
Отан соғысынан кейін тап жауларын жою саясаты жа-

ңаша деңгейде өріс алды. Енді ұлтын ойлаған зиялыларды
социалистік идеология тұрғысынан сарсаңға салу бастал-
ды. Компартия Кеңес өкіметі халықтарын ұлтсыздандыруды
жаңа белеске көтерді.

Қазақ ұлтшылдарын əшкерелеу 1951 жылы қазан айында
өткен «Қазақстан Республикасы партия ұйымындағы идео-
логиялық жұмыстың жағдайы жəне оны жақсарту» деген
тақырыптағы пленумнан кейін күштеп қолға алынды. Бур-

жуазияшыл ұлтшыл аталып, сотталған тарихшы-ғалымдар
Е. Бекмаханов пен Б. Сүлейменовтердің жақтастарын əш-
керелеу күшейді. Бекмахановтың лекциясын тыңдаған Каз
ГУ-дің тарих факультеті студенттерінің бəріне Кенесары

Қасымовтың ұлт-азаттық қозғалысын сынап қайтадан дəріс
оқып, емтихан тапсыртты. Партия басшылығымен қоғамдық
кафедралар жиналыстарын өткізу көбейді.
1954 жылы Жазушылар Одағының ІІІ съезінде Компартия

идеологы Н. Д. Жандилдин жолдас Қ. Бекхожин, Қ. Аман-
жолов, Қ. Шаңғытбаевтың шығармаларын ұлтшыл, зиянды
деп атады. Тіпті Қ. Сатыбалдинның «Əлия», М. Хакімжа-
нованың «Мəншүк» поэмаларын ұлтшыл шығармаға жат-

қызды. Сөзін жоғалтқан жұрттың өзі де жоғалатыны сөзсіз.
1959 жылы КСРО Жоғарғы Кеңесінің жабық қаулысымен:
«Жоғарғы оқу орнына түсу емтиханы тек қана орыс тілінде
тапсырылсын» деген талаптар қойылды. Соның нəтижесін-

де қазақша оқыған бала оқуға түсе алмады, оқуға түссе, ары
қарай оқу қиынға соқты. Қиындық көрген адам өз баласын
орысша оқуға беруге мəжбүр болды. Қазақ өз ана тілінен
безді. Адам қай тілде сөйлесе, қай тілдің мəдениетін мең-

геріп, салт-дəстүрін ұстанса, сол ұлтқа жатады. Ресей им-
периясында 1897 жылғы жалпы халықтық санақта, кім қай
тілде сөйлесе, сол ұлтқа жатқызған. Ел қайтадан қасіреттің
қою қара бұлтына оранды.

«Хрущевтік жылымық» ойлағандай нəтиже бермегендік-
тен, жекелеген азаматтар өз шамалары, саяси деңгейіне қа-
рай, социалистік жүйемен күресті күшейтті. Ойларын ашық
айтып, үнпарақ таратып, социалистік жүйенің кемшілігін

əшекереледі. Қазақстанда да басқа республикалардағы-
дай тығырыққа тірелген ұлт мүддесін қорғау үшін кеңестік
билікке қарсы күресуге жекелеген диссиденттер шықты.
1962 жылы Қостанайдың Рудный қаласының тұрғыны

Махмет Құлмағамбетов саяси көзқарасы үшін қылмыс ко-
дексінің 58-бабымен 10 жылға сотталды. Ол мерзімді уақы-
тын түрмеде отырып шығып, кейін «Азаттық» радиосында
қызмет істеді. Махмет Құлмағамбетов Мұстафа Шоқайдың

«Біртұтас Түркістан» ұстанымын басшылыққа алып, «Азат-
тық» радиосының Түркістан редакциясын құрған Қарыс
Қанатбай, Мəулікеш Қайболдыұлы, Дəулет Тағыберді, Жə-
кебай Бапыш жəне Хасен Оралтайлармен қызметтес болып,

ұлтының жоғын жоқтады. Ол философ, жазушы Германияда
неміс тілінде шыққан «Жұмақтан жеткен жансауға үні» ро-
манының авторы Мəулікеш Қайбалдыұлымен бірге Ахмет
Байтұрсынұлы, Əлихан Бөкейханұлы, Мағжан Жұмабайұ-

лы, Жүсіпбек Аймауытұлы жəне тағы басқа Алаш зиялы-
лары еңбектерін радио арқылы насихаттап, көпшілікке та-
ныстырды. «Азаттық» радиосы «Түркістан» редакциясының
алғашқы директоры болған Мəулікеш Қайболдыұлымен өте

жақын болды. Мəулікеш Қайболдыұлы (Асан Қайғы) кезінде
Ленинград университетінің философия факультетін тəмəм-
даған дарынды ақын, ұлтшыл азамат еді. Оның 1969 жылы
Мюнхен қаласында белгісіз біреулердің қолынан қаза та-

буы да кезіндегі Шəкəрім, Əміре, Естайлардың қазасындай
жұмбақ жағдай. Ол Қазақстандағы зұлымдықтарды Батыс
елдеріне жеткізіп, хабардар етті. Алаш зиялыларының жоқ-
таушысы болды. Ал Махмет Құлмағамбетов Алаш зиялыла-

рынан кейінгі ұлтшылдығы үшін сотталған жаңа буындағы
бірінші қазақ азаматы болды, оның есімі Хельсинкидегі сая-
си тұтқындар тізіміне кірді.
Адамның тұлғалық мəні – рухани дамуында деп есепте-

леді. Коммунистік басшылықтағы социалистік идеология
«халықтар түрмесіне» айналған Кеңес Одағында ұлттардың
рухын жоспарлы түрде əлсіретіп отырды. Бұл соққыны ең көп
жеген қазақ ұлты болды. Социалистік идеологияның жеңісі

мəңгүрттік кезеңнің өріс алуына кеңінен мүмкіншіліктер жа-
сады. Ашаршылық пен соғыстан азып-тозып, қажып, зиялы
қауымынан түгелге жуық айырылып, геноцидке ұшыраған
қазақ ұлтының рухани дамуы ондаған жылдарға тежелді.

Ұлттық құндылықтарды сақтау қиындыққа соқты.
Компартия ең алдымен өткенді білетін, қазіргіні саралай
алатын зерделі ұлт зиялыларына қарсы науқан ұйымдастыр-
ды. Алаш зиялыларының ұшқыр ойына, сан-салалы білімі-

не, ұлттық рухына қарсы тұра алмаған Кеңес өкіметі оларды
жаппай қырды. Жеті атасын, үш жұртын жастайынан біліп
өскен, рулық шеңберде өмір сүрген бауырмал қазақ тығы-
рыққа тіреліп елдігінен айырылайын деді. Өткенді ұмытқан,

бүгінгіні байыптамайтын, келешекке көз салмайтын жаңа
ұрпақ өмірге келе бастады. Ғылыми коммунизм ілімімен
сусындаған, жалғандықты біліп тұрса да соған құрандай
сенетін жаңа адам қалыптасты. Өткеннің тереңіне бармай,

бетіндегісін қалқып ішіп соған мəз болатындар көбейді. Та-
рихи жады, көкірегінде көзі жоқ, бірақ интернационалистік
ағымдағы шала сауаттыларға даңғыл жол ашылды. Ел билеу-
ге табандарының бүрі жоқ, тайғанақ, рухсыз, ұлтынан безген

адамдар тағайындалды. Революцияшыл социализм идеясын
қолдаушылардың саны көбейді. Діл күйреуге, мəдениет күй-
зелуге айналды. Өткен тарихымыз түгелдей феодалдық сар-
қыншақ аталып, ата дəстүрінен жерінетіндер пайда болды.

Ертеде Түркістанды Тұран дескен,
Тұранда Ер Түрігім туып-өскен.
Тұранның тағдыры бар толқымалы,
Басынан көп тамаша күндер өткен,

лықтарының гимніне айналған «Түркістан» өлеңі жолдары
ұмытылды. Тоталитарлық, социалистік жүйе қазақ қауымын
көйлектің көктігі, тамақтың тоқтығы мен соғыстың жоқты-

ғынан əріге жібермеді. Қазақ – арқа қағар жалған мақтаныш-
қа мəз болды...
Ұлтының болашағын ойлап, оның тарихын зерттеп, білім
беруге оқулықтарын жазып, ұлттық болмысты жаңаша қа-

лыптастыра бастаған Алаш зиялыларының жоқтығынан
халық қорғансыздың күнін көрді. Егер Мағжан Жұмабаев
сияқты ақындар қазақты алаламай жырласа, революция-
ның жалған əуеніне еліккен тап ақын-жазушылары шығып,

социалистік-интернационалистік идеяның жаршыларына
айналды. Қазақ халқын қасіреттің қанына шомылдырған
компартия көсемі Сталинді мақтауға «халық ақындары» сөз
таба алмай қиналды.

Кеңес өкіметі, саясатқа қатысы жоқ, қазақ мəдениетінің
халық арасындағы өкілдерін де қуғынға түсірді. Тірі пен-
денің ала жібін аттамаған, жаны нəзік Əміре Қашаубаевтың
өлімі, халықтың сүйіктісі Естай ақынның белгісіз біреу-

лердің қолынан қаза болуы жан түршіктіреді. 1925 жылы
Парижде болып, əн салған сапарында Мұстафа Шоқаймен
кездескені үшін талай НКВД соққысына жығылып, бір түн-
де Əміре Қашаубаевтың белгісіз жоқ болуы ізделінбеді. Əмі-

ренің зираты 1974 жылы ғана табылды. Ал халқымыздың
дана ақыны Шəкəрім 1931 жылы атылып, отыз жылдан соң
1961 жылы ғана сүйегі аруланып жерленді.
Кеңес өкіметінің, И. Голощекин билігінің кесірінен қазақ

халқы 70 мың зиялысынан айырылды. Француздарда бір ғұ-
ламасынан мезгілсіз айырылған мемлекет 1 ғасыр артта қа-
лады деген сөз бар екен. Біз бар ғұлама, зиялымыздан бір
мезгілде айырылдық. ХХ ғасырдың 20-шы жылына дейін

қазақты өз тарихи атымен атамай, 200 жылдан астам қырғыз
деп келуінің өзі отарлық саясаттың дəлелі болса керек.
Социалистік идеология Кеңес Одағы дəуірінде қазақ
халқының талғамын да түбегейлі өзгертті. Ұлттың та-

ным-түсінігі сол кеңестік идеология шеңберімен шектелді.
Көшпелі өмірден туған еркіндік қазақ үшін басқа елдердің
құндылықтарын жылдам қабылдауға мүмкіндік берді. Кез
келген қоғам өркениеттің белгілі бір формасын қабылдап

жетістіктерге қол жеткізгенімен, өзінің құнды нəрселерін
жоғалтатыны заңдылық. Кеңестер Одағының басқа ұлтта-
рымен салыстырғанда қазақтар өздерінің салт-дəстүрі мен
мəдени мұрасын көбірек жоғалтты. Оған қолдан жасалған

тап күресі қосылып ұлттық сана əлсіреді. Аумалы-төкпелі
заманның көптігі қазақтың ұлттық санасын қилы-қилы ке-
зеңдерден өткізді. Өзгеге кіріптарлық қазақ қауымын алты-
бақан алауыз етіп, ауыр зардабын тарттырды. Бірақ ұлттық

рух əлсірегенімен тарихи сабақтастық үзілген жоқ.
Қазақ халқы басынан қандай да қилы-қилы замандарды
өткізсе де, ел болуды əрдайым аңсады. Бас бостандығын, ата
мекенін, жері мен малын өмір бақи қорғай білді. Қазақтың

əйелдері елін қорғайтын ерлерді, жауына шабар батырларды
жүздеп, мыңдап дүниеге əкелді. Бір XVІІІ ғасырдың басын-
дағы 40 жыл ішінде қазақ халқына жоңғарлар, Еділ қалмақ-
тары, башқұрттар жан-жақтан шабуылдап, халықтың үштен

екісін қырды. Бірақ сонда да олар қазақтың жерін алып тұ-
рақтап тұра алмады. Қазақтың қашан да ұлттығын, ата-ме-
кенін сақтауға құдіреті, қаһары жетті.
Əр ғасыр халыққа өмір ағысында сəтті кезең «алыптар

дəуірін» сыйға тартады. Қазақ тарихында XVІІІ ғасырда
«жау жүрек» елім деп аттан түспеген батырларды сыйласа,
ХХ ғасырдың басы «зиялы қауым» Алаш азаматтарын дү-
ниеге əкелді. Рухани қажеттіліктің ұлттық болмысты тарих

сахнасына итермелеуі де диалектикалық заңдылық. Бұл
процесс халықтың бүгіні мен ертеңі сарапқа түскенде ар на-
мысы, ел болашағы үшін күресуге дайын ұлтшыл, қаншыл,
білікті, батыр жандарды жарыққа шығарады.

Қазақ «Атаға тартып ұл туса игі, ата жолын қуса игі», -
дейді. Ата-баба жолын жалғастыру арқылы ғана қазақ ұлты
қырық жыл қырғын болғанда да елдігін сақтап, парасатты-
лығымен ұрпағына үлгі бола алды.

XX ғасырдың 60-шы жылдары «Хрущевтік жылымық-
тан» мүмкіншілік алып оянған ұлттық болмыс ұлттық са-
наны жаппай қозғалысқа итермеледі. Кеңестік Одақтың
республикаларында ұлтшылдық жаппай үлкен белең алды.

Əсіресе, ұлттық интеллигенция мен студенттік жастар
қауымдастықтары ұлт-азаттық қозғалыстың негізгі күшіне
айналды.
Ата данқы, баба салты, өнегелі дəстүрі, айбарлы күші

болған халықтың бұл жылдарғы жағдайы Қазақстаннан тыс
қалаларда білім алып жүрген жастарды бей-жай қалдыр-
мады. Мəскеуде өткен ғасырдың 60-шы жылдары бір мың
екі жүзден аса қазақ жастары бір мезгілде білім алды. Рухы

бай адамдардың үндестіктері қай жерде жүрсе де бірге шы-
ғады. Қазақ жастары Кеңес Одағының түпкір-түпкіріндегі
арасы алшақ республикаларда жүрсе де, бірін-бірі көрмей,
естімей-ақ ой-армандары бір жерден шықты. Ұлтына деген

сүйіспеншіліктері жастарды көп іс тындыруға, ізгілікті іс
қалдыруға жетеледі. Білім алып жүрген жастардың бірігіп
бас қосуы заман талабы, тірлік қамынан туды десек қателес-
пейміз.

Заңғар жазушы Мұхтар Мағауиннің айтуынша, ХХ ға-
сырдың 60-шы жылдарының ортасында қазақ руханиятын-
да жаңа серпіліс басталды. Ұлттық танымға, рухани өмірге
дұрыс көзқарас туды. Мəдениет, əдебиет, тарих салаларында

қазақ қауымы жөнінде құнды еңбектер дүниеге келді. Ұлт-
тық болмыс көрініс тапты. Ашаршылық пен соғыстан есін
жинап, тұрмыс-жағдайы түзеле бастаған ел-жұртта ұлттық,
отаншылдық сана оянайын деді.

Тарих ағымы кез келген халыққа өз даму барысында
мүмкіншіліктер жасайды. Тарихта «кіндік кезең» деп санала-
тын тұстар болады. Бұл кезеңде ұлттық сана оянып, серпіліс-
ке түседі. Осындай тарихи мүмкіншілік белесін дұрыс, сəтті

пайдаланып, қалған ұлттар үлкен табыстарға жетеді. Ой-са-
на, діл, мəдениет тағы басқа салалар да жаңа үрдіс жолына
түседі. Ұлт бойындағы жақсы қасиеттер сыртқа шығады.
Зиялы, білімді, ұлтшыл азаматтардың жұлдыздары жанып,

көш бастайды. Сол кезеңдегі ұлттың даму деңгейі, ой-бол-
мысы, менталитеті, жоғары ұмтылысы екпінді болса, халық
өз дегеніне жетеді. Дербес мемлекет болып, ұлттың көкейін-
дегі армандары орындалады, экономикасы дамып, əл-ауқаты

жақсарады. Ал ең бастысы, ұлттық рух оянып, халық етек-
жеңін жиып, алдына үлкен- үлкен мақсаттар қояды.
Арман асулары
Азаттық қозғалысы жөніндегі ойлар жастұлпарлықтарға

сол 60-шы жылдары келді. Елдегі саяси өзгеріс ұлтын сүй-
ген жас жігіттер мен қыздарға өз ықпалын күштеп тигізді.
Əсіресе, «Жас тұлпар» ұйымының болашақ басшысы Əуе-
зов қоғамдағы саяси өзгерістердің негізін ерте түсінген бола-

тын. Бұл жерде жаппай қырғыннан жалғыз тірі қалған Алаш
зиялыларының соңғы көзі Мұхтар Омарханұлы Əуезовтің
тарихи орны ерекше болды. Ұлы жазушының тарихи-көр-
кем шығармалары əсіресе «Қилы заман» повесі жастарға

үлкен ой салған еді. Мұхтар Əуезов пен ұлы Мұраттың ара-
сындағы ел өмірі, ұлт болашағы, мəдениет, тіл тағдырлары
жөніндегі пікірлер «Жас тұлпар» қозғалысының идеялық
алғы шарттары болды. Мұхтар Əуезов Алаш идеясының

нəрін ұлы Мұратқа 1961 жылдың шілдесінде өзі дүниеден
өткенге дейін беріп үлгерді.
Қазақстанның экономикалық дамуының сыртында кө-
леңкеленіп мəдениет, тіл ғана емес, жалпы қазақ ұлтының

құндылықтарымен бірге өзінің тарих сахнасынан жойылып
кетуі тұрды. Тілі мен ұлттық ерекшелігінен айырыла бас-
таған қазақтың төлтума мəдениеті социалистік идеология
əсерімен интернационалистік, тексіз бағыт алды.

Мұхтар Əуезов ұлы Мұраттан көп дүние күтіп, ұлтына
істер еңбектеріне сенгендігін ғұлама жазушының елдегі
досы Кəмен Оразалинге жазған өсиет хатынан көруге бола-
ды. Семейдегі достарынан ұлы Мұратты елмен таныстыру-

ды өтінуінде үлкен саяси астар бар. Шындық тек халықпен
шынайы араласып, соның мұң-мұхтажын, қажетін өз көзі-
мен көргенде ғана ашылады. Семей - Алаш азаматтарының
қаласы. Ұлы Абайдың рухы сақталған, зиялы үлгілі мекен.

Ұлт тағдырының кешегісі мен бүгіні айдан анық көрінетін
жер. Ел іші – қашан да өнегелі шежіре. Əкесі Мұхтар Əуе-

зовпен көзі тірісіндегі əңгімелер, ой саналар енді жас Мұ-
ратқа өсиеттей көрініп, нақты іс-шараларға жетеледі. 1961-
1962 жылдар – Мұрат Əуезовтің əке арманын іске асыру
жолдарын іздеу кезеңі. Бұған Мəскеудегі əлеуметтік орта,

елдегі саяси реформалар да қолайлы жағдай жасады. Мəс-
кеудегі жастардың өзара пікір алмасулары біртіндеп нақты
істерге итермеледі. Елмен байланыс жасап, үгіт-насихат
жүргізуге де мүмкіншіліктер туды. Абай мен Махамбеттің

өлеңдері жастарға күш берді. Елуінші жылдардың соңында
қазақ мəдениетінің көгінде жарық жұлдыз пайда болды. Бұл
Олжас Сүлейменов еді. Оның «Арғымақтар» өлең жинағы
Қазақстаннан тыс жерлердегі жастардың жастанып жататын

кітабына айналды. Мұрат Əуезов бастаған Мəскеу қаласын-
дағы қазақ жастарының Олжас Сүлейменовпен қоян-қолтық
араласуы да жастардың ұлттық рухын көтерді. « Қазақ қа-
шан еңселі ел болып, өрдегі өркениетті жұрттың қатарына

қосылады?Адамзат көш -керуеніне қайтсек, еңсесін көтеріп
ере алады? Неге қазақ елі артта қалды?» деген ойларын ор-
таға салды. Тығырықтан шығатын жол іздеді. «Батыр баба-
лардың ұрпақтары азғындаған аз топ коммунистерге, оның

шолақ белсенділерінің бірі И. Голощекинге халқының жар-
тысын аштан қырғызып қойып қалай қарап отырды? Əкесі-
не қарап ұлы оқ жонған, шешесіне қарап қызы тон пішкен,
аруаққа сыйынып рухтанған ер жүрек ұлттың осынша қасі-

ретке шыдап отыра беретініндей не болды? Халқы, туыста-
ры, бауырлары ашығып, қырылып жатқанда ел билігіндегі
қазақтардың өңештерінен тамақ қалай өтті екен?! Неге біз
көне мəдениет көздерінің иесі бола тұра, тарих көшінен қа-

лып барамыз ?» деген ойлар жастұлпарлықтарға жатса да,
тұрса да маза бермеді...
Өз пікірі жоқ адам ұлттық құндылықтарды танып
біліп, қастерлей алмайды. Рухани деңгейі төменнің жан

дүниесі олқы. Міне, неге коммунистер ана тіліне, дінге,
ұлттық құндылықтарды жоюға бар күшін салды. Ұлттық
ерекшелігін жоғалтқан адам тұлға болып, халқына қызмет
жасай алмайды.

Алаш зиялылары ғана ерте замандағы батырлардың
ерлігін жалаң айта бермей, бүгінгі таңда ұлтқа қалай қыз-
мет жасау керектігін көрсетті. Ұлтты сүйді. Рухты шың-
дады. Қазаққа көзсіз батырлық емес, ұлт болып ұйысудың

жолдарын ұсынды. Жастұлпарлықтар Алаш зиялыларын
осындай ұлағатты, ерекше көзқарастары, болашақты дұ-
рыс болжай білгендіктері үшін пір тұтты. Рухы жоқтың
болашағы жоқ екенін біліп, рух көзін мəдениет пен тарих-

тан іздеді.
Қазақ жастары ұлттық ерекшеліктеріне тəн Мəскеу-
де жүрсе де əн-күйге көп мəн берді. Мəдениет көзі əн мен
жыр қазақтың қанына ұлттық ерекшелік болып сіңген. Əн

елге, туған жерге деген сағыныш. Студенттер қалт еткен
мүмкіншілікті бос өткізбей бір-бірлеріне барып, бас қосып
ел жөніндегі əнгімелерін, əнмен жалғастырады. Əн мен күй
елге деген сағынышты басады...

Туған елге деген сағыныш та қазақ үшін өмірдің бір ға-
нибеті... Бұл сезім –мəңгілік. Ол өлгенде көрге бірге кетеді...
Жастар көбіне Абайдың əндерін айтып, қазақша сөйлеп
үйренуге əдеттенеді. «Абай жолы» эпопеясынан үзінділер

оқиды.
Дəрменнің монологын, І. Жансүгіровтің «Гималай»
өлеңін жаттайды. Қазақ жастары Мəскеу қаласының сырты-
на шығып, Правдинское көлінің, Пахра өзеннің жағасына се-

руендеп, ақ сүйек ойнап, мақал мен мəтелден жарыс ұйым-
дастырып, дастархан жайып, өлең-жырмен шер тарқатады.
Ұлт болашағы жөнінде əнгімелер кеңінен етек алады. Қала
сыртынан келе жатқан пойыз -электричка ішінде Əсия Мұ-

хамбетова, Қорлан Рахимбекова тəрізді қыздар жол бойы қа-
зақтың əндерін айтқанда, вагон ішіндегі халық ұйып тыңдап,
қазақ жастарына ілтипат көрсетуді əдетке айналдырыпты.
Ал Мұрат Əуезовтің саяси тұлға болып, ерте шыңда-

луына анасы Фатима Ғабитованың еңбегі өте зор. Фатима
Ғабитова өте білімді кісі екен. Қазақтың үш бірдей біртуар
азаматтарының жары болған Фатима апай өмір жолында көп
айдауға ұшыраған, бірақ ешкімге намысын таптатпаған, ірі

азаматтық дүниетанымда болған жан. Қазақ халқының асыл
буыны - Алаш азаматтарының бел ортасында жүріп, солар-
ға сай бола білген жəне қилы заманда оларды рухтандырып
отырған. Ол əрқашан ұлы Мұратқа рухани күш беріп, əр

адымын қадағалап, саяси көзқарасын, іс-əрекетін қолдапты.
Мəскеудегі қазақ жастарының мақал-мəтелден жарыс өткі-
зетінін естіген Фатима апай машинкаға 5 дана қылып 100
мақал -мəтел басып жіберуі соның дəлелі.

Жастұлпарлықтар саяси реформа берген қоғамдық жү-
йелік мүмкіншіліктерді өз мақсаттарына дұрыс пайдалана
алды. Бұл ретте МГУдің физика факультетінің студенті Ға-
лым Əбілсейітов туралы айта кеткен жөн. Ол сол жылдары

Бүкілодақтық студенттер құрылыс отрядтарының командирі
болды. Студенттік құрылыс отрядтарының қасынан жастар-
дың мəдени топтары құрылады. Мұндай мəдени, үгіт-наси-
хаттық бригадалар конкурсқа қатысып, елді мекендерге ба-

рып жұмыс істеуге жолдама алатын болған. Ол үшін мəдени
шаралардың деңгейі, оқылатын дəрістердің бағыты, мазмұ-
ны жоғары дəрежеде болуы ескертілетін.
Сөйтіп 1963 жылдың көктемінде Ғалым Əбілсейітов-

тың кеңесімен болашақ жастұлпарлықтар «Жас тұлпар»
ансамблін құрып, жолдама алу үшін байқауға қатысады.
Мəскеу қаласының халық творчествосы үйінің комиссия
мүшелері бағдарламаларында көп ұлттың əндері бар өнерлі

жастарға бір ауыздан қолдау көрсетіп ансамбль І орын иеле-
неді. Концерт жүргізуші Əбділдə Ботбаев, əн айтқан Қорлан
Рахімбекова, Н. Байбулаева, Ерсайын Тапенов, Жамбыл Бас-
паев, Жеңіс Қойшыбаев, Мырзағали Шотбаев, Алдар Тұң-

ғышбаев, Марат Сейдалин жəне басқа да жастар көпшіліктің
көңілінен шығады. Бұл жастұлпарлықтардың алғашқы
жеңісі болды. Өкімет тарапынан қолдау табу, материалдық,
қаржылану мəселелерін шешуге мүмкіншілік берді. Кон-

церттік бағдарламалармен бірге, дəріс оқуға, үгіт-насихат
жүргізуге жағдай жасалды. Жастұлпарлықтар өздерінің кон-
церттік бағдарламаларын Жамбыл облысынан бастады. Ол
жерде олардың қатарына Ташкенттен əнші Пулат Илдаров

қосылды. Əсия Мұхамбетова сол алғашқы жеңіс күндерін
бүгінде ұмытпайды:
«... Наша агитбригада из 14 студентов московских вузов
заняла на отборочном смотре в райкоме комсомола первое

место (представьте наш восторг и удивление москвичей
других бригад)и была допущена к поездке. Этот волную-
щий день я в деталях запомнила на всю жизнь. В программе
концерта были казахские, русские песни и даже английские

спиричуэлс (я аккомпонировала на семиструнной гитаре,
которую пришлось срочно освоить), незамысловатые сати-
рические сценки, стихи, Мыразгерей играл на домбре кюи.
Конечно, это была программа самодеятельная, но очень иск-

ренняя и задорная. Нас направили в Джамбулскую область.
Мы общались с аульной молодежью, днем играли в во-
лейбол, футбол и казахские народные игры, о которых мы
и не слышали в городе. Концерты шли вечерами, встречали

нас на ура. Мурат после концертов проводил свои лекции.
Интерес к его лекциям был огромный, приходили люди всех
возрастов, практически все население аула, общение дли-
лось часами. И вот тут-то открылось то главное, ради чего он

организовал эту поездку. Он разумеется, рассказывал людям
о международном положении, о произошедшем разрыве с
Китаем, который тогда еще не был объявлен официально. Но
основное время Мурат посвящал совсем другим проблемам.

В1961 году был отменен запрет на выдачу паспортов кол-
хозникам( т. е произошла своебразная отмена крепостного
права), но на местах частенько старались оставить молодежь
в аулах, и сельсоветы паспорта не выдавали. Информация

для читателей, не живших в СССР. Без паспорта сельский
человек не мог прописаться в городе, а без прописки невоз-
можно было устроиться на работу или поступить в учебное
заведение. Мурат объяснял молодым людям, что получение

паспорта –их законное право, призывал никого не бояться,
добиваться своего и обязательно ехать в города, продолжать
учебу в ВУЗах. И эти призывы давали немедленный резуль-
тат. К нему подходили за советом молодые, куда пойтти

учиться, люди зрелого возраста обсуждали с ним свои проб-
лемы. Были и уникальные случаи, когда подошел парень, с
детства обученный арабскому языку дедом, но не знавшим,
как продолжить образование. Мурат помог ему поступить

на факультет востоковедения в МГУ. Тогда же мы встрети-
ли молодого Амангельды Сембина, обладателя уникальной
красоты тенора, который с нашей подачи поехал поступать в
Московскую консерваторию. К сожалению, после консерва-

тории его артистическая карьера рано оборвалась, но многие
до сих пор помнят его редкий голос и удивительное пение.
Многим Мурат помог в дальнейшей учебе и судьбе. И эту
миссию сознательного служения людям он принял на себя

уже в двадцать лет!!!»
Қазақ халқының «кіндік кезеңінде» 1963 жылдың қара-
ша айында Мəскеу қаласында «Жас тұлпар» ұйымының
ресми құрылып, тарих сахнасына шығуы – осындай рухани

қажеттіліктен туды. Жастұлпарлықтар Кеңестік өкімет қол-
данған интернационалистік идеологияның қазақ ұлтының
тамырына балта шауып жатқанын жəй біліп отыра берген
жоқ, оған ұлт құндылықтарын, қазақ өнерін қарсы қоюға ұм-

тылыс жасады. Өмірдегі қасіретті өнердегі көркем дүние ар-
қылы көпшілікке жеткізу қазақтың сүйекке сіңген ата салты.
Сол күндерді Аймұқан Таужанов былай еске алады: «1963
жылдың алтыншы қарашасында біздің институттың (Мəс-

кеу энергетикалық институты) асханасында қазақстандық
студенттердің тұңғыш рет бас қосу кеші ұйымдастырылды.
Осы кеште «Жас тұлпар» ұйымы құрылып, оның жетекшісі
болып Мұрат Мұхтарұлы Əуезов тағайындалды. Мен ұйым-

ның оқу секторы Мəскеудегі қазақ жастары оқитын бірне-
ше институттың кураторы болып бекітілдім. Ол кезде қа-
зақстандық жастарды ешнəрсенің анық-қанығына бармай
жатып, оқу орындарының басшылары оп-оңай институттан

шығара салатын. Қазақ студенттерінің тағдыры олар үшін
ойыншық сияқты болатын. Менің міндетім осы мəселенің
түйінін шешу еді. Іс нəтижесіз болған жоқ. Мəскеудегі Қа-
зақстан өкілдігіне барып, онда істейтін Ғалым Сүлейме-

нов дейтін ағамызбен ақылдастым. Қазақстандық студент
тағдыры талқыға түскен кездерде ол іске өкілдіктің де іске
араласуын өтіндім. Бұл ұсынысымыз ағаларымыздан қолдау
таппай қалған жоқ. Нəтижесінде Қазақстандық студенттерді

өкілдіктің келісімінсіз оқудан шығаруға болмайтындығы
жөнінде заңды талаптарға қол жеткізгенбіз. Бұл бір жағы-
нан бізге өкілдікпен тығыз байланысып тұруға мүмкіндік
жасады. «Жас тұлпар»ұйымының атынан жағдайы төмен

студенттерге материалдық көмек сұрау жөніндегі өтініш қа-
ғаздарды өкілетке жеткізіп отыру да менің міндетіме кірді.
Қуантарлығы өкілдікте істейтін азаматтардың қазақ жаста-
рына деген ықыласы ерекше болатын. Өкілдік орналасқан

ғимарат - кішкентай Қазақстан сияқты еді. Онда біздің «Жас
тұлпар» деп аталатын қабырға газетіміз үнемі ілініп тұрды».
Тəуелсіздікті аңсаған тұңғыш жастар қозғалысының көш
басында Мұрат Əуезов, Болатхан Тайжанов, Алтай Кадыр-

жанов, Əнуар Сартбаев, Болат Хисаров, Темірхан Бектібаев,
Серік Байкенов, Мақаш Тəтімов, Советқазы Ақатаев, Марат
Балтабаев, Базар Дамитов, Жеңіс Өмірбеков, Бекен Дүйсе-
баев, Құтжан Құнапина, Жəмилə Аухадиева, Қалқаман Ті-

леуханов, Өмірсерік Қасенов, Алдар Тұнғышбаев, Əсия Мұ-
хамбетова, Ағлаш Жалдыбаева, Дəмелі Машанова, Арлоп
Ахметов, Сара Тыныштығұлова, Дəмеш Белесарова, Аман-
гелді Сембин, Мұқан Орынбеков, Бекеш Шəкірбаев, Аймұ-

қан Таужанов, Раушанбек Абсаттаров, Роза Бердіғалиева,
Нұрлан Əбішев, Сағынтай Тойтанбаев, Шұға Алдабергено-
ва, Шарапат Жапаров, Қазбек Тəттібаев, Марат Сейдалин,
Мырзағали Шотқалиев тағы басқалары болды. Жастұлпар-

лықтардың бəрі дерлік өз ойларын жетер жеріне жеткізе
алатын, сөздері өткір, топ жарған Ресейде оқитын қазақтың
жайсаң ұлдары мен қыздары еді.
Қорқыт ата, Асан ата, Бұхар жыраудай ұлтымыздың ал-

тын діңгектерінің жалғасы Алаш зиялылары болса, солардың
барлықтарының ой-армандарын өздеріне ту қылған жаңа ұр-
пақ тарихқа «Мен қазақпын» деп атойлап кірді. Орнында бар
оңалар. Тəуекел түбі жел қайық, өтерсің де кетерсің. Нарт-

əуекелге бармасқа амалдары жоқ. Күш-жігер, ар-намыста-
ры кеуделерін қысқан қазақ жастары күреске шықпай тұра
алмады. Жастұлпарлықтар Алаш зиялыларындай басшысы
дана, қоғамы дара, ел еңсесі биік, ердің бағы жанып, ұлты

бақытты болатын кезеңді аңсады.
Ұлттық мүдде, болашақ ұрпақ қамы болатын ой-арман
Мəскеу, Ленинград жəне басқа Ресей қалаларында оқитын
қазақ жастарының басын біріктірді. Олар жас болса да ұлт

тағдыры үшін өздерінің жауапкершіліктерін сезді. Қазақ
қоғамының өткен асылдарын жоғалтпай өркениет көшінен
өзіне тиесілі орын алуын көкседі. Адамзат тарихында не іс-
телсе де ұлттық мүдде үшін істелетінін көрсетті.

Қазақ халқының ұлттық, саяси санасын қалыптастыруда-
ғы ең биік белес болған Алаш қозғалысы десек, 40 жылдан
соң сол Ұлы арманды халқына жеткізуге талпынған «Жас
тұлпар» ұйымы болды. Мұрат Əуезов өз естеліктерінің

бірінде «Жас тұлпардың» құрылуын былай сипаттайды:
«Біз өзіміздің кім екенімізді, тарихымызды білгіміз келді.
Қазақ ұлтына жасалып отырған əділетсіздікті көрдік. Сол
уақыттарда қазақ мектептері жабыла бастады. Семей по-

лигонында ядролық жарылыс жүргізілді. Қазақстанның
бес облысын қамтитын Тың өлкесі құрылып, оған сырттан
неше түрлі адамдар əкелінді. Бес облыс үшін бір ғана қазақ
газеті шығарылды. Оның өзі орысша басылымның аударма-

сы. Ашаршылық туралы естігеніміз бар. Ешқандай деректер
жоқ, бірақ ата-аналарымыздың, үлкендердің əңгімелерін
тыңдағанбыз. Ақиқаттың ашылмай жатқанын ішіміз сезіп
жүрді. Қазақтың атылған ақын-жазушылары, Алаш зиялы-

лары ол тағы бар. Осының бəрі біз сияқты жалындап тұрған
жас жігіттерді ойға қалдырды. Біздің ой-пікіріміз қалыптаса
бастады. Екінші-үшінші курстан бастап экономиканы оқы-
дық. Қазақстанның шикізат базасы екендігіне, отарлау сая-

сатының құрбаны болғанына көз жетті.
Болатхан Тайжан, Алтай Қадыржанов, Əнуар Сартбаев
жəне мен төртеуміз бір жарым айдың ішінде 46 жатақхананы
аралап үгіт-насихат жүргіздік. Барған жерде Болатхан мен

Алтай қазақ əндерін айтады, Ілияс Жансүгіровтің «Гималай»
деген өлеңін оқиды.
Тоқ қарыны басылған,
Аш қарыны ашынған,

Тұман əдет, қар сəлде,
Арылмаған басынан.
Құлғанасы құл жайлап,
Ғасырдан шіріп сасыған,

Дертке дене толғандай...
Сол бір дертке ем қонбай,
Жаны жара, тəні ауру
Гималай сорлы, сормаңдай...

* * *
Гималайда қуат бар,
Қозғалды оны құрауға.
Гималайда ұлы от бар,

Таянып тұр, тұтауға.
Гималайда улы оқ бар,
Құл атады құдайға.
Болса болар, болғандай...

Көксеп күн мен көк орай,
Дейтіндерге неге олай?
Айтар сонда Гималай!
Бұл өлең қазақ жастарының рухын көтеретін өлең болды.

Сөйтіп, Мəскеуде оқитын қазақ жастарының басын қостық.
Ең бастысы, біздің қазіргі жастардан айырмашылығымыз –
жауымыз анық болды. Ол – отаршыл Қызыл империя. Ке-
ңес одағын өзге халықтарды қанап отырған отарлаушы деп

түсіндік. Сөйтіп, оған қарсылық білдіруге тырыстық. Əсі-
ресе шет елдерде болып келген алғыр ойлы, саяси сауатты
дипломат Болат Тайжанның қосылуы «Жас тұлпар» ұйымын
жаңа сатыға көтерді».

Əр заман əркімнің алдына өз сұрақтарын қояды. Өмір,
тəжірибе, мақсат та əр түрлі болады. Жастұлпарлықтардың

Отанының тағдырына байланысты мақсаттары айқын бол-
ды. Тұманды күнгі дүниедей əлдебір буалдыр ұғымға мал-
данып жүре беретіндердің саны көбейген заманда жастұл-
парлықтардың саяси аренаға шығуы Ұлттық рухымыздың

барлығының көрінісі. Қазақтың бойында қашан да ұлттық
рух сөнбеген.
Жастұлпарлықтар басқа қалаларда ұйымның бөлімше-
лерін ашудан басқа үш бағытта жұмыс жасады. Бірінші

бағыт, Қазақстаннан тыс жерде оқитын қазақ жастарына
көмек көрсету. Ұйымшылдық, бауырмашылық жəне қол-
қабыс мəселелері. Екіншісі, қысқы-жазғы демалыс кез-
дерінде қазақ ауылдарын аралап, елмен танысу, бұқара

халықпен тікелей байланыс орнату. Үшінші бағыт – бұл
ұлт мəселесі. Кітапханалардағы ұлттық мəселеге байла-
нысты кітаптарды зерделеу. Ұлттың өткені мен болашағы
тағысын тағылар жөнінде кең көлемдегі пікір алысулар.

Жалпы бағдарлама үш бағытта ғана болғанымен олар ал-
дарына үлкен көп салалы, жан-жақты мақсаттар қоя алды.
Ең бастысы, тарихымызды түгендеуге, рухани болмысы-
мызды бүтіндеуге жол іздеді.

Жастұлпарлықтар Алаш ақын-жазушыларының еңбек-
терімен бірге Махамбеттің творчествосына үлкен мəн беріп,
құрметпен қарады. Олар Махамбетті ел атынан сөйлеген
ер, азаттықтың жаршысы деп санады, өлеңдерін жаттады.

«Исатай-Махамбет» көтерілісін ұлт-азаттық көтеріліс деп
үлгі алды. Махамбеттің азаттық ой-танымын танытар жан
тебіренісі, бостандықты аңсауы жастұлпарлықтардың арман

Ұлтының мұңын мұңдап, жоғын жоқтап, болашағын бол-
жап, сол жолда қандай да қиыншылықтарға шыдаған Алаш
зиялыларының өмір жолдарын өздеріне үлгі тұтқан жастұл-
парлықтар «тəубе» деп іске кірісті. Осы кезеңдерде қазақ

қоғамында түрлі мамандықтарды кəсіби деңгейде игеруге
ұмтылған жастардың легі көбейді. Ауылдың балалары Ал-
матыға, қала берді облыс орталықтарына ұмтылса, қалалы
жердегі қазақ зиялыларының балалары Мəскеу, Ленинград,

Киев, Рига қалаларынан білім алды. Əсіресе, Мəскеу жəне
Ленинград қалаларындағы университеттерде талантты жас-
тар көптеп оқыды. Білімді жастар ұлт тағдыры үшін мо-
йындарындағы борышын атқаратын заман келгенін түсінді.

Жастұлпарлықтар Мəскеу, Ленинград, Киев жəне басқа қа-
лалардағы ең күшті, демократиялық үрдіс ертеден қалыпта-
сып, жалғасқан атақты университеттерде оқыды. Олардың
білім алған, араласқан орталары 60- шы жылдардағы ең

білімді, демократиялы, озық орта болды.
Мəскеу қаласындағы жоғары оқу орындарының ішінде
МГУ, Бауман техникалық училищесі, байланыс жəне мəде-
ниет институттарында оқитын қазақ жастары белсенділік

көрсетіп, «Жас тұлпар» қозғалысын құруға көп еңбек сіңірді.
Бауман училищесінен Болат Хисаров, Байланыс институ-
тынан Анвар Сартбаев, Мырзағали Шотқалиев, Мəдениет
институтынан Марат Балтабаев сияқты талантты жастар

шығып, ұлт тағдырына байланысты іс-шараларға ұйытқы
болды.
«Жастұлпарлықтар» Алаш зиялыларының ұлттық идея-
ларын ту қылып ұстады. Өнер атаулының барлығы ұлттық

рухтың көрінісі деп есептеді. Қазақтың өмірі мен өнері егіз!
Өздерінің ой-мақсаттарын бұқара халыққа жай жалынды
сөздерімен ғана емес, ұлттың жан сарайынан шыққан əн мен
күй арқылы жеткізуге тырысты. Парықсыз құлдық санадан

тезірек арылудың бірден-бір жолы ұлттық мəдениет пен ана
тілінің дұрыс дамуына байланысты деген тұжырымда бол-
ды. Концерттік нөмірлер арасында Қазақстанның кешегісі
мен бүгіні, болашағы жөнінде сөз қозғау ыңғайлы жəне нə-

тижелі болды. Мəдениетті көрсету барысында өздерінің сая-
си мақсаттарын насихаттай алды. Биліктің шектеулерін бұ-
зып, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы өз істерін Кеңес
Одағының түкпір-түкпіріне жеткізе алды.

Жастұлпарлықтардың көркемөнерпаз үйірмелері алғаш-
қы концерттерін Мəскеу, Ленинград қалаларында студенттік
ортада берді. Қазақ жастарымен бірге басқа ұлт өкілдерінің
студенттері де қазақ елінің асқақ əнін тыңдап, аса бір күшті

сезім құшағына енді. Айтылған əндердің мазмұнын орыс-
шаға аударып, түсініктеме берумен бірге, шығу себебіне,
маңызына тоқталды. Міндетті түрде елдің тарихына шолу
жасалып, өлеңді шежіремен байланыстырып отырды. Сол

күндерді Сара Тыныштығұлова «Бір үйдің балаларындай
едік», – деп былай еске алады: «Ол кездерді ұмытуға бола
ма?!Мəскеуде эстрадалық студияда оқыған жылдарым əлі
күнге есімнен кетпейді. Қазақ жастары соншалық ұйымшыл

тату еді. Біз бір-бірімізбен туған бауырлардай араластық.
Жекелеген жігіттердің жетістіктеріне бір үйдің балаларын-
дай бірге қуандық. Желігіп қызық қуып жүрген біраз жігіт
«Жас тұлпардың» арқасында есею жолына бет бұрды, архив-

тер мен кітапханаларды қопарды. Біз – қыздар өзге ұлт өкіл-
дерінің алдында жігіттеріміздің қажет жерінде қол бастар
көсем, сөз бастар шешен де бола алатындығы үшін мақтана-
тынбыз. Ауылдан ұзап шықпаған біздер үшін «Жас тұлпар-

дың» белсенді азаматтары туған ағамыздай жанымызға жа-
қын болды. Мен Марат Балтабаев басқаратын «Жас тұлпар»
ансаблінің əншісі болдым. Репертуарыма көптеген ұлттың
əндерін еңгіздім. Абайдың «Қараңғы түнде тау қалғып », ха-

лық əні «Қарғаш», Шəмші Қалдаяқов пен Əсет Бейсеуовтің
сол жылдары дүниеге келген əндері біздің ұранымыз секілді
болатын, жиі орындалатын. Мəскеуде жүріп екі бірдей те-
лефильмге түстім. Студент əнші үшін бұл өте үлкен табыс

еді. Бұл үшін менен бұрын «Жас тұлпарлықтар» қуанып,
жиын-кештерде құрмет пен қошаметке бөлейтін еді. Олар-
дың ниеті мен пейілі сағынып жүрген өз туған ауылыңды
Мəскеуге көшіріп əкелгендей əсер қалдыратын. Жат жер-

де қазақ қыздарына қамқор болған сондай азаматтармен
бірлесіп жұмыс жасағаныма əлі күнге мақтанамын. «Жас
тұлпар»ұйымы маған туған халқымның дəстүр-салты-
на, өнері мен əдебиетіне зор құрметпен қарауды үйретті.

«Жас тұлпар» арқылы мен халқымның қадір қасиетін та-
ныдым ». Сара Тыныштығұлова Шəмші Қалдаяқовтың
«Менің Қазақстаным» əнін өз репертуарынан сонау сту-
дент күндерінен түсірмей орындап келе жатқан халық

əншісі. «Менің Қазақстаным» əні айтылуының астарында
Тəуелсіздік үшін күрес рухының шыңдалуы жатты.
«Жас тұлпарлықтар» Тəуелсіздіктің басы сонау ата-баба
арманында жатқанын, олардың ой түйсіктерін Алаш зиялы-

ларының іске асырмақшы болғанын жақсы түсінді. Азаттық
үшін болған көтерілістер мен шайқастағы азаматтардың
не үшін құрбан болғанын жадыларына сақтай білді. Өс-
кен орталарына сай, жастайларынан ұлттық сана мен сана

тəуелсіздігін бойларына қалыптастыра алды. Халқының та-
рихын біліп, басқа ұлттардан артық болмаса кем еместігі-
не көздері жеткендіктен батыл болды. Ерте ме, кеш пе хал-
қының тəуелсіз жеке мемлекет болатынына сенді. Ұлтына

сенімі армандарымен ұштасқан білімді ұлтшыл жастар еш-
теңеден тайынбады. Ана тілін, дінін, ұлттық мəдениеті мен
салт-дəстүрін күрес құралының көзіне айналдырды.
Ұлттық идея – ұлттың еңсесін көтеріңкі ұстап дамуы бол-

са, жастұлпарлықтар Ресейде жүріп, «Мен қазақпын» деген
мақтаныш сезімін қалыптастыра алған жастар. Отаршыл-
дықтан көзін ашпай қырылып, езіліп, өткені қараланып, бо-
лашағы мүшкіл елдің жастарының бұл қайсарлығының өзі

ерлікке пара-пар еді.
«Жас тұлпарлықтар» өз ұлтының мəдениетінің, əде-
биетінің, əдет-ғұрпының тарихын, ана тілін кемітіп қаралап
отырған мемлекеттік саясатпен келіспейтіндерін ашықтан-

ашық білдірді. «Қазақ елі», «Қазақ жері» деген ұғымдарды
жоюға жол бергілері келмеді. 40 ғасырлық тарихы бар қа-
зақ ұлтын Кеңес өкіметінің жоққа шығаруын əділетсіздік,
барып тұрған сұрқиялылық деп тапты. Қазақтың қалыпты,

мəдени ерекшелігін сақтауды ата-баба аманаты деп түсінді.
Басқа ұлттардан тереземіз кем болмасын, ел-жұрт болайық,
бұл – бабалар алдындағы киелі міндетіміз, мойнымыздағы
парызымыз деп іске кірісті. Жастұлпарлықтар алдарына

қойған мақсаттарына ерте ме, кеш пе жететіндеріне сенді.
Əділеттілік, жақсылық қашан да үстемдік құрады. Егер жақ-
сылықтың мерейі үстем болмаса, адамзаттың өз деңгейінде
өркендеуіне қабілеті болмас еді. Өзіндік ерекшелік сақтап

ұлт болып қалыптасып, адами құндылықтар жасай алмас
еді. Ағысқа қарсы жүру ниеті қай қоғамда болсын өте қауіпті
екенін ескерсек, «Жастұлпарлықтарды» өз дəуірінің батыр-
лары деп мақтанышпен айта аламыз.

Адам санасындағы ең жоғарғы саты – ұлттық болмыс.
Ұлт болу мыңдаған жылдарда қалыптасатын ұзақ процесс.
Ал адамзат тарихындағы ең əділетті күрес – ұлт азаттығы
үшін күрес. Азаттыққа, бостандыққа ұмтылу, тəуелсіз мем-

лекет құру – халық арманы. Бұл арман «ұлт» деген ең қа-
сиетті, ең киелі сөздің құдіретінен туады.
«Жас тұлпар» ұйымының басқа ұйым, қозғалыстардан
ерекшелігі де, артықшылығы да оның ұлт болашағы көзін

басқа ел, басқа ұлттан емес өз халқынан іздеп, соған сен-
гендігінде. Жастұлпарлықтарды ұлттық болмыстың пісіп,
сананың оянуы төл тарихымызды білуге ұмтылдырады. Ол
міндетті түрде қолымызды Тəуелсіздікке ерте ме, кеш пе,

жеткізеді деп сенді.
Тарихты бұрмалап, халықты қаралаған саясатқа осыдан
50 жыл бұрын қарсы тұруға тырысқан жастардың басының
бірігуі ұлттық рухтың, жігердің күштілігі. Социалистік идея-

мен уланған елде өссе де жастардың ұлттық сезімдерін жо-
ғалтпауы таңғажайып қасиет. Мұндай ғажаптылық жастұл-
парлықтардың қанына сіңген ұлтшылдықтарынан, шыққан
тектерінен еді.

Зиялы қауым ұрпағы қаны су болып кетпесе, қашан да
текті. Тектілік адам бойындағы жақсы қасиеттердің, пара-
саттылықтың үлгісі ретінде ұрпақтан-ұрпаққа рухани са-
бақтастылықпен беріледі Тектілік құбылысы жаны жақ-

сы адамның кездейсоқ қалыптаспайтынын, ата-бабалардан
берілетін дүниетанымдық, ділдік, психологиялық адами қа-
сиеттер. «Тектен нəр алған тозбайды».
Ұлт мүддесі үшін бірлік ұстанымын жастұлпарлықтар

мызғытпай берік ұстады. Мысалы, ұйымның «Жас тұлпар»
деп аталу төңірегінде де көп ұсыныстар болыпты. Алаш
идеясын ту қылып ұстаған жастардың біразы Алаш зиялы-
ларының көп шоғырланған өңірі, қазақ жерінің батысы мен

шығысын, солтүстігі мен оңтүстігін бір-біріне байланысты-
рып тұрған өлке - Сарыарқа сондықтан Сарыарқа болсын
депті. Бірақ Сарыарқа аталса бөлінгендей, тек бір өңірмен
шектелгендей болармыз, идеямыз, ұранымыз Алаш болса да

жылқы мінезді қазақтың сүйікті атауы Тұлпар, біз жаспыз
сондықтан «Жас тұлпар» болайық деп шешіліпті. Біз бұдан
жастұлпарлықтардың жершілдіктен, рушылдықтан əу бас-
тан-ақ жоғары тұрғанын көреміз. Ата-бабаларымыздың бөл-

шекке емес, бірлікке сенген, бөтендікке емес, туыстыққа бас
ұрған қасиеттеріне сүйенді. «Бір қазақтың баласымыз, ұра-
нымыз Алаш» деп бөлінбеді, бірлікті биік ұстады. Ел намы-
сы, бүкіл қазақтың мерейі, болашақ ұрпақтың мүддесі үшін

алдарына ұлы мақсаттар қойды.
Қазақ үшін «Ер қанаты – ат». Жылқы қазақ даласының
екінші есімі. Ұлы даланы меңгеру үшін, осынша шалғайлық-
ты қаусыру үшін қазаққа тек аттың ғана жалы мен белі, тұя-

ғындағы желі керек болды. Өзінің ұлттық тарихында бүкіл
тұрмыс тіршілігі тек қана атқа байланысты, жылқы малына
қатысты ұлт – қазақ ұлты. Тарихтағы қиян-кескі жорықтар,
дала үшін ұзақ қантөгіс қырғындар ат арқасында өткен. Қа-

зақтың: «Адам – жылқы мінезді» дейтіні өмір философия-
сынан алынған. Ана сүті мен жылқы сүті – біздің тарихы-
мыздың басы. Жабыдай сүрінбейді, арғымақ ат. Тұлпарлар

туған жеріңді тану, сүю мүмкін емес. Жастардың ұлтының
азаттығы үшін күрес ұйымы «Жас тұлпар» аталуы - тарих-
ты, қазақтың болмыс-сана, ұлттық ерекшеліктерін жақсы
білгендіктің дəлелі.

Ағылшын ғалымдары жылқының алғаш рет Қазақстан-
ның солтүстігінде қолға үйретілгенін жəне қымыздың пайда
болғанына бес жарым мың жыл болғанын дəлелдеді. Жылқы
малының алғаш қолға үйретіліп, тұрмыстық қажеттілікке пай-

даланылуы адамзат тарихын жаңа белеске көтеріп, қоғамдық
саяси дамуға түбегейлі өзгерістер əкелді. Ботай мəдениет қаз-
баларынан мыңдаған жылқы сүйегі табылуы – біздің ата-баба-
ларымыздың өмір сүру деңгейінің жоғары болғанының дəлелі.

Ал санасы тұнық, зердесі ашық «жастұлпарлықтар» қа-
зақ халқының Еуразия даласындағы түркі халықтарының
негізін қалаған ең көне тайпа екендігін біліп қана қоймай,
білдіре жүрді.

Жастұлпарлықтар қазақ жерінің түкпір-түкпірлерінен
шыққан аса дарынды, жан-жақты талантты жастар. Бұ-
лардың бəрі де ұлтшыл болды. Ұяда не көрсең, ұшқанда
соны істейсің. Əр адам өзінің балалық əлемінен, жанұя

тəрбиесінен тамыр тартқан танымына байланысты қуа-
ныш-жұбаныш дауасы, ой түбінің тереңдігі, қиялының
шарықтау аясының болатыны белгілі. Жастұлпарлықтар-
дың барлығы дерлік зиялы, оқыған, текті жанұядан шық-

қан жастар еді. Замана ағымына сай олардың ой-пікірлері
мен іс-əрекеттері ел арасына тез арада кеңінен тарады.
Қазақ ұлтының тарихы, мəдени-рухани өміріндегі ке-
леңсіздіктер кімді болсын жайбарақат қалдырмады. Ұлт

арманы сана тəуелсіздігіне жетелеп «ұзын құлақтан»жет-
кен жастұлпарлықтардың іс-əрекеттері елді елең еткізді.
Жастұлпарлықтардың сөздері шын, істері əрдайым нық
шықты. «Жас тұлпар» ұйымының кең ұлттық көлемде

мəдени-ағартушылық, саяси қозғалысқа айналуы қазақ
ұлтының өз болашағына немқұрайлы қарамайтынын
көрсетті. 1963 жылдың қысында жастұлпарлықтар мə-
дени-ағартушылық іс шараларын Ресейдің Омбы облы-

сындағы қазақтар шоғырланып қоңыстанған мекендер
мен Жамбыл облысынан бастады. Тек бір Жамбыл об-
лысында 90 концерт беріп, 50 дəріс оқыды. Ықылас, ыж-
дахат болса бəрі де болады.

Өлең айтып, би билеп өнер көрсеткен жастар көпшіліктің
ризашылығына бөленді. Орталарынан Жəмилə Намазбаева
сияқты əнші қыздар шықты. Концерттерге училищелерде
оқитын Рамазан Бапов, Дүйсенбек Накипов, Раушан Бай-

сейітова сияқты жас таланттар да қатысып, жастұлпарлық-
тардың мерейін өсірді. Жамбыл облысында жастұлпарлық-
тарға халықтың сүйіктісі – вальс королі Шəмші Қалдаяқов
жанашырлық көрсетті. Қанаты қатты заманның жас ұл мен

қыздарының халқының қамын жеп, Алаш зиялыларының
ізін қуып, тағдырларын қалап алулары қатты толғандырған
Шəмші Қалдаяқов Мағжан Жұмабаевтың «Сен сұлу» өлеңі-
не əн жазды. «Əйтеуір сол қыз бір сұлу» – деп Алашшыл

ұлы ақынды өзін іздеген ұрпақтарымен етене жақындатқы-
сы келді. Мағжанның өлеңін «халық əні» деп, музыка жазып
елге тарату ол жылдары тұтқынға өз еркіңмен түсумен бір-
дей болатын.

Жастұлпарлықтар елдегі ниеттес, рухтас талантты жас-
тарды өз қатарларына тартты. Мұндай талантты жастардың
алдыңғы шебінде кереметтей сезімтал домбырашы Мүлка-
ман Қалауов жүрді. Ол «Жас тұлпар» тобымен ел аралап қа-

зақтың киелі домбырасымен Брамстың «Венгерский танец»
шығармасын асқан шеберлікпен орындап, үнемі халықтың
шынайы сүйіспеншілігіне бөленді. Көпшіліктің көңілін кө-
теретін талантты əнші-күйшілердің қатарында Бейсен Нұр-

пейісов, Жеңіс Қойшыбаев, Марат Бітібаев, Əсия Нұрмат,
Лидия Тулешева, Əсия Жансеитова, Сардар Татубаевтар
жүрді. Бұл мəдени іс-сапарларды Мұрат Əуезов, Болатхан-
Тайжан, Алтай Қадыржанов, Хорлан Рахимбекова, Əсия Мұ-

хамбетова, Клара Ашықбаева, Аймұқан Таужановтар ұйым-
дастырды.
«Жас тұлпар» ресми 1963 жылдың қарашасында құры-
лып, жұмысын бастағанымен кең көлемдегі белсенділігі

1964-1965 жылдары арта түсті. Екі жылдың ішінде Ресейдің
қазақ жастары оқитын қалаларының бəрінде жəне Рига,
Киев, Харьков қалаларында «Жас тұлпардың» бөлімшелері
ашылды. Ол жердегі ұйымдастыру жұмысын жастұлпарлық-

тардан тұратын комитеттер басқарды. «Жас тұлпар» ұйымы
Мəскеу қаласында орналасқанымен оның Ресейдің басқа қа-
лаларындағы бөлімшелері де жақсы жұмыс істеді. Əсіресе
Ленинградтағы студенттер Сəрсенғали Қоспанов пен Марат

Сембин басқарған ұйым белсенділік көрсетті. Олар Ленинг-
рад пен Қазақстан арасындағы достық мəдени байланыстар-
дың тарихының тереңге кететінін, Кеңес Одағына дейін де
байланыстардың күшті болғанына тоқталып жүрді. Ленинг-

радтағы «Арай» ұйымының құрылуы жөнінде тарихшы-ға-
лым Марат Сенбі былай еске алады:
«...1964 жылы қарашаның төртінде Ленинградқа «Жас
тұлпардың» біраз жігіттері келеді деген хабар алдық. Бұл

ұйымның атқарып жатқан істері жөнінде хабарымыз мол бо-
латын. Содан қойшы, қазақ студенттерінің барлығы оларды
күтіп алуға қам жасадық. Күткен күннен кешікпей Мұрат
Əуезов бастаған Алтай Қадыржанов, Болатхан Тайжанов,

Мақаш Тəтімов сияқты бір топ азамат Ленинградқа келді.
Біз жоғарғы оқу орындарының бəрінде кездесу өткіздік.
Нəтижесінде «Жас тұлпардың» Ленинградтағы бөлімшесін
ашу жөнінде ұйғарымға тоқтадық. Атын «Арай» деп қой-

дық. Оның жетекшісі болып Сəрсенғали Қоспанов дейтін
үлкенмен де, кішімен де тіл табыса алатын өте пысық азамат
тағайындалды. Ол досымыз əлі күнге Ленинградта тұрады.
Жастық шақтағы күш-жігер екпінмен қазақтың жыртысын

жыртып, ұпайын түгендеуден жалығар емес. Қазір Санкт-
Петербург жəне Ленинград облысындағы қазақтардың «Ата
мекен» мəдениет орталығын басқарады.
Біз жұмысты əн-би ансамблін құрудан бастадық. Көп ұза-

май Ленинградтағы жоғарғы оқу орындарынан қазақтың əн-
дері естіле бастады. Құрманғазы мен Тəттімбеттің күйлері
күмбірлеп жатты. Біздің бойымызда қазақ болғанымыз үшін
мақтаныш сезімі күннен-күнге ояна бастаған-ды. Тіпті тілге

деген құрмет дəл сол жылдары айырықша мəнге ие болды
десем, артық айтқандық емес. Орыс тілді құрдастарым ана
тілін үйренуге бет бұрды. Тіл проблемасын көтергендер де
солар болатын. Неге десеңіз, олар барынан, байлығынан

айырылып бара жатты ғой. Жанталасуы заңдылық. Қазір
оған ешкімді сендіре алмайсын. Қалай десек те орыс тілді
қазақ достарымда орыстарға деген өкпе, империялық саясат-
қа қарсылық сол кездің өзінде басым болатын. Оны өз басым

аяқ астынан пайда болған құбылыс деп есептеген емеспін.
Мен орыс мектебінде оқыдым. Тілім орысша шықты.
Біздің сыныпта Олег дейтін орыс баласы бар еді. Бір
күні сызу сабағынан үйге берілген тапсырманы орында-

май келіпті. Жанталасып жүріп менің сызбамды көшіріп
алды. Сабақ үстінде мұғалім оған бес деген баға қойып,
маған төрттің төңірегінен орын сайлады. Күйіп кеттім.
Көшірме – көшірме, түпнұсқа – түпнұсқа ғой. Олегке

қойылған баға менікі болуы керек емес пе? Мұғаліммен
айтысқанымнан түк пайда болмады. Бəрібір жеңді. Орыс
болғандықтан жеңді. Осындай нəрселер біздің бала жү-
регімізге «ұлы халыққа» өкпе-реніштің ұрығын сəт санап

сеуіп жатқан-ды.
Бір күні əлдебір азаматымыз Голощекиннің тірі екенін
біреуден естіпті. Оның тірі екеніне кəдімгідей иланып қал-
ған Ленинградтың политехникалық институтында оқитын

Жақып дейтін азамат: «Жігіттер ол иттің баласын қалай-
да өлтіруіміз керек. Оның жер басып жүруге хақысы жоқ»
деп, отырғандарға сұраулы жүзбен қарады. Бəріміз Голоще-
киннің тірі- тірі емес екендігінде шаруамыз жоқ, Жақыптың

ұсынысына түрлі -түрлі жауап бергеніміз есімде. Мұны ал-
бырттық десек те, əйтеуір жастардың жүрегінде, қанында
ғаламат рух буырқанып жататын. «Толыққанды білім алмай
қазақ жігіттері Қазақстанға бармайды» деген ұранымыз да

болды. Үлгерімі нашар студенттерге ұстаздық жолда жүрген
ұлты қазақ ағаларымыз арнайы қосымша сабақ өткізетін еді.
Уақыт бізді сондай рухта тəрбиеледі».
Сəрсенғали Қоспанов Ленинград қаласында оқитын Бо-

лат Тұрсынов, Ерік Садықов, Орынбасар Ысқақов, Аман-
гелді Нұрпейісов, Сəния Шайхина, Тимур Сүлейменов,
Мейрам Тұманов, Эдуард Садықов, Амангелді Сатпаев сияқ-
ты талантты жастарды төңірегіне топтастыра алды. Сəния

Шахинасыз бірде- бір ойын-сауық өтпейтін болған. Пиа-
нист Сəния жастардың мақтанышына айналды. Ал матема-
тик Болат Тұрсынов атақты ғалым Лев Гумилевтің шахмат
ойнайтын сүйікті əріптесі болған. Болат Тұрсынов арқылы

жастұлпарлықтар Лев Гумилев пен кездесіп пікірлескен,
тəлім алған. Жастұлпарлықтардың осындай мүмкіншілігін
Ақселеу Сейдімбек те пайдаланған. Ол əдейі барып, бірне-
ше рет Лев Гумилевпен кездесіпті. Көне түркі мəдениеті,

көшпенділер өмірі жөнінде пікір алысыпты. Ленинградтық-
тардың «Арай» ұйымы да Қазақстанға келіп, өнер көрсетіп,
үгіт-насихат жүргізді.
Ресей империясының астанасы болған бұл қалада оқы-

ған қазақ жастары ерекше саяси күйде болды. Бір жағынан
Ленинград «революция бесігі» болса, екінші жағынан үлкен
мəдениет орталығы, зиялы қауымы өткенмен сабақтастығын
үзбеген, тарихын мəпелеп сақтай білген қала. Тіпті патшала-

рының еңбектерін əділ бағалап, ескерткішін бұзбай қорғап,
өткеніне тағзым қылып, мұражайлар салған қала. Мəдениеті
мен əдебиетін аспандата ұстап, басқаға үлгі болған қалада
жүрген жастардың көкейіне күндіз-түні «біздің хандарымыз,

жиғанымыз, ата-бабаларымыздан қалған мұралар қайда»
деген ойдың келгені де сөзсіз. Жастұлпарлықтардың ішін-
де Мəскеу мен Ленинградтағы жастардың белсенділігінің
негізі, шоқтығының биіктігінің де өз заңдылығы бар. Мəскеу

жəй орталық – астана емес, бұл ғылым-білім ортасы. Кешегі
Əлихан Бөкейханов, Санжар Асфендияровтар универси-
теттерде дəріс беріп, кітап жазған жер. Смағұл Садуақасов,
Ғани Мұратбаевтар білім алған, ғылыми еңбектерін жазған

қала.
Ал Ленинградтың қазақ ұлты үшін ерекше орны бар. Бұл
кешегі Шоқан Уəлиханов жүрген, Ғұбайдолла Жəңгіровтың
ІІ Александр Императордың адъютанты болып қызмет істе-

ген жер. Мұхтар Əуезов, Əлкей Марғұландар білімін ұшта-
ған қала. Кешегі Отан соғысында ленинградтықтар Дмитрий
Шостаковичтің симфониясын тыңдап, Жамбыл Жабаевтың
«Ленинградтық өрендерім» өлеңін оқыған ел. Əлия Мол-

дағұловадай Шығыстың батыр қызының шыңдалған жері.
Əрине, Мəскеу, Ленинград қалаларының тұрғындары да
қазақ халқының кеңдігін, батырлығын бəрі білді. Қазақты
қазақ еткен Мағжан Жұмабаевтай, құдіретті талант иелері

Күлəш Байсейітовадай бұлбұлдарымыз жүріп өткен жер-
лердің ізсіз қалуы мүмкін бе? Алаш зиялылары рухының иісі
бар қаладағы қазақ жастары да сол шоқтыққа сəйкес дəреже-
де болуға тырысты.

Шынында, Ленинград қазақ зиялыларының демо-кратия-
лық болмысы қалыптасқан ерекше қала. Мұнда Мұстафа
Шоқай, Əлихан Бөкейханов, тағы басқаларының білім алуы-
мен бірге саяси тəжірибе жинап, өмір мектептерінен өткен

жер. Ленинград Қазақстанға үш толық генералдың екеуін
берген қала.
Оның біріншісі – Балқан соғысының батыры, орыс ар-
миясының байланыс бөлімінің іргетасын қалаушы Импе-

ратор ІІ Александрдың сүйікті адъютанты Ғұбайдолла
Жəңгіров – Шыңғысхан. Бұл тарихи тұлға қазақ жерінің
талан-таражға, жеке меншікке беріліп сатылып кетуіне
жол бермеген. Императордың жер комиссиясының мүшесі

болып, генерал Скобелев сияқты қанды көйлек достары-
мен бірге қазақтың жерін бөлшектеуге қарсы тұрып, мем-
лекет құзырына өткізбеген.
Петербург қаласындағы мұсылман мешітін салу коми-

тетінің белсенді мүшесі. 1884 жылы Ғұбайдолла Жəңгіров-
тың араласуымен Қазақстандағы іс-қағаз татар тілінен қазақ
тіліне ауысты.
Екіншісі – толық генерал Лавр Корнилов. Қарқаралының

тумасы, анасы Күлшара - қазақ қызы. Орыс армиясының Бас
қолбасшысы, ақтар қозғалысының көсемі.
Ал үшіншісі– армия генералы Сағадат Нұрмағамбетов.
Толық генерал түсігіні, «генерал от инфантерии», «гене-

рал от кавалерии» бүгінгі күнгі дəреже бойынша армия гене-
ралы атағына сəйкес келеді.
Қазақ жастарының көптеп шоғырланып білім алған қа-
лаларының бірі Украинаның астанасы Киев болды. Көне

мəдениеті бар, кезінде Киев Русі аталып əлемге танылған
қаланың жастарға тəрбие берер өзіндік ерекшілігі болды.
Украина қашанда Мəскеу билігіне өз наразылығын жасыр-
май көрсете білді. Қазақстан мен Украина қарым-қатынасы-

ның жақсы болуы жастарға қатты əсер етті. Тарас Шевченко-
ның қазақ жерінде көп жыл болып творчествосында үлкен із
қалдыруы да екі республиканы жақындата түсті.
«Жас тұлпар» қозғалысының Киевтегі филиалында Қа-

шақпай Елеуов, Серік Шартықов, Орынбасар Қашқынбаев,
Қыдырғали Байбеков, Алтынай Бертілеуова, Тұрдыбек Са-
дықов, Майдан Сатқалиев, Бақыт Жексенбиев тағы басқа-
лары сияқты қазақтың ұл мен қыздары белсенділік көрсетіп

жұмыс істеді. Киев қаласындағы жастұлпарлықтар тек Қа-
зақстандағы қазақ жастарын ғана емес, шет елдерде тұратын
қазақтарды да бауырларына тартты. «Бесігіміз бір- қазақ-
тың баласымыз» ұранын ұстанды. Олардың арасынан мон-

голиядан келген Тұрысбек Аятхан, Жақсылық Құсманқызы
сияқты қайратты жастар топ жарып шықты. Қазақстанның
Тəуелсіздігі үшін күреске өз үлістерін қосты.
Кезінде Қазақ зиялыларының Мəскеу, Ленинград, Киев,

Рига қалаларындағы білім алып, еңбек етіп өмір сүрген,
ауасын жұтқан жерлерінде жүрген жастардың шоқтығы өте
биік болды. Əсіресе Сталиндік «темір шымылдық» алынған
жылдары бұл орта Кеңес Одағында реформа жасап, қоғамды

өзгертпек болып əрекеттер жасады. Ең бастысы – Сталиндік
жеке басқа табынушылықты əшкерелей отырып, шындық,
демократиялық үрдіс қағидаларын төңірегіндегі халық са-
насына сіңіруге ұмтылған орта. Бұл əрекеттер коммунистік

диктатура қыспағындағы республикадан келген жастардың
да ұлттық болмыстарының жаңа деңгейге көтерілуіне əсер
етті. Ұлттық қозғалыстардың қажеттілігін туғызды.
Жастұлпарлықтар

Алаш
идеяларының
мұрагерлері,
Алаш зиялыларының істерін жалғастырушы ретінде социа-

листік қоғамдағы мүмкіншілік шеңберінде жұмыс жасады.
Олар Кеңес өкіметі, социалистік идеологияға тікелей саяси
тұрғыда қарсы тұрмай, тоталитарлық жүйедегі рухани, мə-
дени-ағартушылық саласындағы кемшіліктерді көтеріп бет-

пе-бет келді. Əрине, билік те зиялы қауым да ашық айтылма-
ғанымен түпкі мақсаттың тəуелсіз мемлекет құру идеясымен
сабақтасып жатқанын түсінді.
«Жас Тұлпар» басшылары жас болса да, қозғалысты

ұйымдастыру, бағыт-бағдарын анықтау барысында орасан
зор саяси көрегендік жасады. Ең алдымен жылдан-жылға
рухани дүниесі құлдырап, жік-жікке бөлініп, ұлтсызданып,

тілінен айырылып, ыдырап бара жатқан ұлтына мəдени-
ағартушылық іс-əрекеттер арқылы əсер етуді көздеді. Олар
өткеннің шындығының шымылдығы ашылса, ұлттың көзі
ашылып, санасының оянатынына сенді. Мəскеу қаласын-

да жүріп «жылымық» кезеңінің мүмкіншіліктерін кеңінен
пайдаланды. Бүкілодақтық Лениндік комсомол комитетінің
Орталық аппаратына, Мəскеу қаласы компартия комитетіне
«Лениндік саясат негізінде ұлттық мəдениетті дамытамыз»

деп, хаттар жолдады. Аталған ұйымдар мəдени-ағартушы-
лық жұмыстар жасауға кедергі жасамай, рұқсатын беріп,
көмек көрсетті. Орталық газет-журналдарда «Жас тұлпар»
ұйымының мəдени іс-шаралары жөнінде мақалалар жария-

ланды, теледидардан ақпараттар берілді. Мəскеу қалалық
комсомол ұйымымен «Жас тұлпар» ұйымы атынан Мұрат
Əуезов, Болатхан Тайжанов жəне Сəбит (Советқазы) Ақа-
таев тұрақты өкіл ретінде байланыста болып, жұмыс істеді.

Мəскеу қаласында қазақ студент жастарының «Сту-
денттік кеңесі» құрылып, оған Мəскеу қаласындағы жоғар-
ғы оқу орындарының өкілдері мүше болды. Олар негізінен
оқу үлгерімі мəселесімен айналысты.

Жастұлпарлықтар Мəскеуге мəжіліске келген Қазақстан
өкіметі басшысы Д. А. Қонаевпен кездесіп, қазақ жастары-
ның əлеуметтік жағдайын көтеруге көмек көрсетуін өтінген.
Д. А. Қонаев қаржы министірлігіне нұсқау беріп, əлеуметтік

тұрғыдан жағдайы төмен студенттерге бөлінетін қаржыны
Қазақстанның Мəскеудегі өкілдігіне аударып бергізген.
Жастұлпарлықтар «Студенттік кеңес» шешімімен қазақ
жазушыларының шығармашылығына кештер ұйым-дастыр-

ды. Б. Майлин, С. Сейфуллин, І. Жансүгіровтің мере-келік
тойлары кеңінен аталды. Қазақ тіліндегі баяндамаларды Со-
ветқазы Ақатаев, орыс тілінде Мұрат Əуезовтер жасап отыр-
ды. Көбіне ұлт болашағына бағытталған дəрістер əр түрлі та-

қырыптарды қамтыды. 1965 жылдың 9 майында студенттік
кеңес мəжілісінде «Государственный суверенитет и внешне-
политические полномочия Казахстана» деген тақырыпқа Б.
Тайжанов баяндама жасаған. Мұрат Əуезовтің ұсынысымен

Мəскеу қаласындағы қазақ студент жастары кеңесі төрағасы
болып сайланған Советқазы Ақатаев көрер көзге көп жұмыс
атқарды. Ресейдің басқа қалаларындағы қазақ студеттері-
мен тығыз байланыс жасап, қарым-қатынасты жақсартты.

Бірігіп, тəрбиелік маңызы бар мəдени шараларды іске асыр-
ды. Мəскеу каласында қазақ студенттері кеңесінің жұмыс
есебіне қарасаң, олардың атқарған істерін, істелетін жоспар-
ларының ұшан-теңіздігін көріп қайран қаласың. Студенттік

кеңес қазақ жастарына тəлім-тəрбие беруде, оқу жүйесін өң-
деуде бір министрліктің қызметін атқарған.
Қазақтар өз ата мекенінде өсіп дамуы үшін ұзақ мерзімге
ұлттық идея жасауы керек, ал оның көзі мəдениет пен өнер деп

есептеді. Ұлттық ерекшелікті көрсететін де, əдет –ғұрып пен
салт дəстүрді сақтайтын да мəдениет пен өнер делінді. Елдегі
бостандық пен теңдіктің шынайы не жасанды екенін ұлт мə-
селесі көрсетеді. Ал Қазақстанда қазақ өз ата мекенінде өмір

сүрсе де əділетсіздікті басынан кешіруде екеніне мəн берді.
Жастұлпарлықтар өз жұмысын неден бастаймыз деп көп
ойланған жоқ. Ұлтымен бірге болу үшін елге, ауылға бет
бұрды. Қаласынан моласы көп қазақ халқының көне тари-

хы оның киелі топырағында, əрбір қазақтың көкірегінде, қа-
нында, жанында екенін білген жастар ауылға сағынышпен
аңсап ұмтылды. Ата-жұртты, ауылды ұлттық құндылықтар-
дың қайнар көзі, сарқылмас бұлағы деп санады. Көне заман

тарихының шындығын да, тəрбиелі аңыз-əңгіме, шежіренің
дұрысын да халық аузынан өздері естігілері келді. Елдің
тұрмыс-жағдайын өз көздерімен көріп, пікір алысқанды
жөн көрді. Жастұлпарлықтар ауыл –ауылдағы көргендері,

тоқығандары көп деген ақсақалдарды іздеп барып, лебіз-
дерін естіп, салиқалы сұхбаттар құрды. Ақсақалдардың
бойларындағы ұлағат, жүріс-тұрыстарындағы тұнып тұр-
ған шежіре, өнеге тағлымдарынан сусындады. Ең басты-

сы сол көнекөз шалдардың арғы аталарының қыстауы мен
жайлауының қай өзеннің бойында, қай сайды жағалайты-
нын, көл суларының ащы-тұщысына дейін дəл айтқандары
көңілдерінен шығып қуантты. Қазақта шекара жоқ, мемле-

кеті болмаған деген білімсіздердің былжырағына жауапты
ауылдан іздеудің дұрыстығына көздерін жеткізді. Қазақтың
қасиеті оның өнерінде. Сүйінші – кəде қашанда əн мен күй-
ден басталған. «Жастұлпарлықтар» елге құр алақан келмей,

өнері мен өлеңін, жүрегінің түкпіріндегі жан айқайы – Ұлт-
тың болашағы жөніндегі ой-толғауларын ала келді. Түркі
тілінің маманы Клара Ашықбаеваның естелігінен: «Басқа
ұлттардың төмен етектілерімен салыстырғанда қазақ қызда-

ры қоғамдық жұмыстарға араласуды кеш бастағанын екінің
бірі білетіні анық. Алайда олар аз ғана уақыттың ішінде өз-
дерінің қабілеттілігін дəлəлдеп үлгірген-ді. Өнерде де, ғы-
лымда да қазақ қыздары алпысыншы жылдары ер азаматтар-

мен бəсекелес болуға жарап қалғандығы байқалатын. Мен
Мəскеудің мемлекеттік университетінде оқып жүрген жыл-
дары басқа да оқу орындарында білім алып жатқан қазақ
қыздарын көрсем, кеудемді мақтаныш сезім билейтін. Дала-

ның иісі бұрқырап, тоқпақтай бұрымын сүйреткен құрбыла-
рымның қазақ ұлты үшін тірлік жасап жүрген азаматтарға
қара көбейту үшін емес, бар жан –тəнімен қолдау көрсету
тұрғысындағы іс –əрекетіне тəнті болатынмын. Біз –қыздар

«Жас тұлпардың» мақсаты қазақ деген ұлтқа кір келтірмеу
деп ұғындық. Жат қалада жақсы жүріп тұруға тырысатын-
быз. Қазақ жігіті қазақ қызымен, қазақ қызы қазақ жігітімен
мақтануға тиісті сияқты болатын. Мен «Жас тұлпар» құрған

ансамбльдің əншісі болдым. Міндетіміз насихат жұмысы.
Талай аймақтарды аралап, қазақ əндерінің көпшілікке тара-
луына мұрындық болдық. Жырлар мен дастандар оқылатын
еді. Студенттер жазғы демалысқа кетіп жатқанда, ансамбль

құрамы жаңа бағдарлама əзірлеп, ел аралауға дайындалып
жататынбыз. Рас, біз «Жас тұлпармен» мақтандық. Курсы-
мызда оқитын басқа ұлт өкілдерінің студенттері қазақтар-
ға қызыға қарайтын. Ұйымшылдығымызға тəнті болатын.

Олар да осындай іске құлшынып көрді. Алайда нəтиже шы-
ғара алмағанын білемін».
Əн – халқымыздың ғасырлар бойы там-тұмдап жинаған
рухани қазынасының төл басы, құтты тұяғы.

Жастұлпарлықтардың елге əнмен келіп, əннің қыр-сыры-
на ден қоюлары – халықтың рухани əлеміне зер салуы еді.
Олар əн мен күйді қазақ халқының ғұмырнамасының шежі-
ресі деп біліп, ғасырлар төрінен қатталып, қордалана келе

байтақ қазынаға айналған деп есептеді. Қазақтың ұлттық
құндылықтары көбіне көп тарих қойнауының шырғалаң қат-
парларында шырмалып, өркениет дамуының сарабдал жол-
дарынан түрлі себептермен тыс қалып қойды. Сондықтан

ұлттық мəдениеттің дамуы –ұлттық сананы жаңа биіктікке
көтеріп, ел мəртебесін оздырады деп түсінді. Əн қасиетін
қастерлей білетін ел де жастұлпарлықтарға құрмет көрсетті.
Ғасырдан ғасырларға адам ауыса алмайды. Алайда олар-

дың айтқан əні мен күйі қалады, ұрпақ пен ұрпақты əн жал-
ғастырады. «Жақсы əн – жан азығы» деп қазақтың жақсы əн
естілсе, ішкен асын жерге қоятынын білетін жастұлпарлық-
тардың ауылға əкелген сəлемдемесі əн мен күй болды. Өйт-

кені əн арқылы қазақтың əр буыны табысып жатады, арызы
мен арманын, тілегі мен мұратын ортақтастырады, бүкпесіз
сыры мен көкейкесті мұңын тоғыстырады, кейінгі ұрпаққа
əн арқылы өсиет айтылады. Əн – халықтың өшпес рухы, жан

серігі. Қазақша концерт ұйымдастырып, жұрт алдында ұлт
мəселесін көтеру бүгін бізге үйреншікті, қарапайым, жəй əн-
шейін нəрсе болып көрінуі мүмкін. Бірақ қылышынан қан
тамған Кеңес өкіметінде 60-шы жылдары ұлтшылдығыңды

жасырмай айтып көрсету, арыстанның аузына басыңды сұқ-
қаныңмен бірдей еді.
«Жас тұлпар» ұйымының бағдарламасындағы басты са-
лалардың бірі – қазақ халқының өз тарихына өзі үңіліп, жо-

ғалтқанын тауып, еңсесін көтерсін дегені. Халықтың əсіресе
жастардың тарихи санасын ояту өздерінің парызы деп есеп-
теді. Ресейдің қазақтар тығыз қоныстанған Омбы, Орынбор
облыстарын, Қазақстанның тың игерудің кесірінен есеңгі-

реп қалған солтүстік «Тың» аймақтарын аралап, концерттер
қойып, арасында ел тарихы жөнінде əңгімелер өткізді.
«Жас тұлпар» ұйымының белсенді мүшесі Қалқаман Ті-
леухановтың естелігінен:

«Мен «Жас тұлпарға» Мəскеудің архитектуралық инс-
титутына оқуға түскеннен бастап, мүше болдым. Бойда
қазақтың қаны бүлкілдеп, жүректе жастыққа тəн рух жа-
лындап тұрған кез еді. Қылышын жалаңдатқан, танауы

иіс сезгіш қызыл империяның қасапханасынан біз қалай
аман қалдық? Бұл сауал кейінгілерді қызықтырмай тұрма-
сы анық. Оңың жауабын өз басым ұйым жетекшісі Мұрат
Əуезовтің білімділігі мен біліктілігімен байланыстырамын.

Жастығына қарамай ол жан-жақты ойлай білетін. Біз тіпті
Мұраттың басшылығымен Бүкілодақтық комсомол ұйымын
«Жас тұлпардың» жұмысының жандануына пайдаландық.
Ол кезде студент- жастардың көркемөнерпаздар үйірмесіне

байқау жариялап, озып шыққандарды іс-сапармен ел-елді
аралап, концерт беріп қайтуға мүмкіндік жасайтын. Қара-
жатын аямайтын. Біздің ансамбліміз осындай мүмкіндікті
пайдаланып Мəскеудің жолдамасымен Қазақстанға келіп

бірнеше мəрте концерт берді. «Жас тұлпар» жоспарлы түрде
жұмыс жасады. Бағдарламасы да айқын еді. Мақсаты –қа-
зақы рухтағы жаңа ұрпақты тəрбиелеп шығу болды. Өнер,
білім, ғылым саласында жан-жақты қалыптасқан тың ре-

зерв дайындау бірінші кезекте тұрды. КПСС Орталық Ко-
митетіне Омбы облысында тұратын əлдебір қазақтың бала-
сынан шағым түсіпті. Шағыммен Бүкілодақтық комсомол
комитеті айналысты. Істің анық-қанығын тексеріп қайтуға

Мəскеудің жоғарғы оқу орындарында оқитын 5-6 жігіт ірік-
теліп, тапсырмамен жолға шықтық. Омбы облысының 3-4
ауданын араладық. Қазақтар біршама қалың шоғырланған
аймақ екен. Таза қазақ ауылдарын аралап көрдік. Шағым

берушінің айтқанындай ақ, сол ауылдардың жағдайы тым
ауыр болып шықты. Балалар оқитын мектеп сын көтермейді.
Электр желісі тартылмаған. Ал орыстар шоғырланған ауыл-
да жағдай мүлде бөлек. Осы уақытқа дейін бұл өңірде бір-

де-бір қазақ азаматы жоғары орындарға көтерілмеген көрі-
неді. Қызметі өсе бастаған əлдебір қазақ азаматын жергілікті
басшылар түрлі-түрлі айыптар тағып жұмыстан қуған да,
трактордың рөліне отырғызып қойған. Бұл бір ғана мысал

ғой. Айтпағым –осындай əрекеттер бір ұлттың екінші ұлтқа
деген өшпенділігін оятпағанымен жаныңа кəдімгідей қаяу
салатын. Біз əлдінің тілін таба отырып, аяқ-қолы тұсаулы
өз қазағымыздың мүддесін қорғағымыз келді. «Жас тұлпар-

дың» төңірегінде топтасқан барлық жігіттер бас қосып, осы
мəселені жиі талқылайтынбыз. Əрине, албырттық жасаған
кезіміз де болған шығар. Алайда адаспаған сияқтымыз. Мəс-
кеуде жүріп қазақы рухтың түлеуіне қызмет еттік. Бізді за-

манның өзі топтастырды. Уақыт өткен сайын түсінігімізге
қайшы келетін ел өмірінде түсініксіз жағдайлар болып жат-
ты. Мəселен, ауыл- ауылда «шопандар бригадасы» құрылып,
оған мектепті жаңа бітірген жастар мүше болып «кіріп» жат-

ты. Олардың дені мектепте үлгілі тəртібімен, сапалы білімі-
мен көзге түскен оқушылар болатын. Байғұстардың қолына
мəжбүрлегендей етіп шопан таяғын ұстатып жатты. Ал бұл
кезде өзге ұлт өкілдерінің балалары жоғары оқу орында-

рында оқып жүрді. Өз басым қойшы болған бір орыстың
баласын көргенім жоқ. Қазақтың жалындап тұрған қабілетті
жастарын ауылда тұншықтыру емей немене бұл. Əйтеуір
ұлтымызды сауатсыздандырудың айла-амалын Мəскеуіңіз

осылай жүзеге асырып жатқанын іштей сезетінбіз».
«Жас тұлпарлықтар» кездесулер барысында елдегі кө-
некөз қариялардан Алаш зиялылары жөнінде көп мағлұмат-
тар алды. Орынбор, Семей қалалары Алаш зиялыларының

оқып-білім алып, кейін қызмет еткен қасиетті жерлер еді.
Ол қалаларда Алашордалықтардың тұрған үйлері, жүрген
жерлерімен бірге оларды көріп тəлім алған, сөздерін естіп
қанаттанған адамдар бірен-саран болсын бар болатын.

Жастұлпарлықтар өкіметтің өз халқына қарсы жасаған зұ-
лымдықтары жөнінде айтпай жүре алмады. Кездесулер-
де «Жас тұлпар» ұйымы мүшелері тарихқа тағлым жасап,
1937-ші жылдардағы қазақ зиялыларының жазықсыз атыл-

ғаны жөнінде, колхоздастырудан кейінгі ашаршылық тура-
лы бүкпелемей ашық айтты. Қазақ білімділері қыршыны-
нан қиылмаса, ашаршылық халқымызды қырмаса, біз бүгін
қандай деңгейде болар едік. Ана тіліміз, мəдениетіміз төл

қалпында сақталар еді деп тыңдаушыларына ой салды. Қа-
зақ болашағын, ұлттың ертеңін жастұлпарлықтар Алаш зия-
лыларының көзімен көріп, солардың ой-арманы мен жүрек
сезімдеріндей қабылдады. Қазақ халқының отаршылдық

сойқаны салған рухани мүгедектік көрінісі, ұлтсыздану мен
мəңгүрттену таңбасынан арылу, жаңару жолдарын көрсетуге
тырысты. Олар «хрущевтік жылымықты» пайдаланып, за-
мана мүмкіншілігіне сай-кіріптарлық шеңгеліндегі жұрттың

қайта жаңғыру бағытын нұсқады. Өз қаны, өз нəсілінің та-
рихтан өзіне тиесілі орнына ие болу үшін күресті.
Жастұлпарлықтар үлкен ғылым жəне мəдениет орталық-
тарына айналған қалалардан алған білімін, ұлттық тəлім-тəр-

биелерімен ұштастырды. Бар жастық шақтың күш-жігерін
ата-баба арманының орындалуына жұмсады. Жастұлпар-
лықтардың саяси саналығы ғана емес, сана тəуелсіздіктері
де ерте оянды. Ұлтының ертеңін ойлаған Ұлы істер толқыны

оларды тарих сахнасына алып шықты. Өткені мен бүгінгіні
жалғастыратын алтын көпірдің саф қиыршықтарына айнал-
ды. Өздері де өсті, халқының ұлттық сана-сезімін оятуға да
əсерін тигізді.

Ұлт рухы – рухани күш
Тарихтың өз заңдылығы бар. Өсу, өну, өшу. Қоғам тарих-
тан дұрыс тағылым алса, даму процестері қарқынды болмақ.
Ал керісінше жайбарақаттық жасап, даму желісін бəсеңдет-

се өткен күндердің қасіретті қателіктерін қайталай береді.
Тарихқа тағылым –болашаққа негіз.
Ел тарихы - əр адамның тағдыры, ұлттық рухтың бет-
пердесі. Жастұлпарлықтар ежелгі тарихты, ұлттың өткенін

үлкен мəн бере зерттеп, ерінбей тағылым алды. Олар Мұх-
тар Əуезовтің «Ел боламын десең –бесігіңді түзе, халық
боламын десең-қалпыңды сақта», - деген сөзін өмірлік кре-
доларына айналдырды. Өздері оқитын қалалардағы орта-

лық кітапханаларды жағалап, Қазақстан жөнінде жазылған
кітап, мақалаларды оқып, түйсіктерінен өткізіп, білімдерін

толықтырумен болды. Білім жүйесі, рухани мəдениет, салт-
дəстүр, тіл саясаты, этика өмірдің өзекті саласы екенін ес-
керген жастұлпарлықтар аталған құндылықтарды жалпылай
қамтуға тырысты. Əсіресе, Мəскеудің Ленин атындағы кі-

тапханасы олардың сүйікті орнына айналды.
Жастұлпарлықтар қазақтың шежіре тарихына терең бой-
лаған сайын, олардың ұлтына деген сүйіспеншілігі арта
түсті.

Мəскеу қаласында жастұлпарлықтар əр бейсенбіде Ке-
ңес Одағы Ғылым Академиясының жатақханасындағы бөл-
месінде кезекті жиындарын өткізіп тұрды. Əңгіме, пікір ал-
масулары бағдарлама негізінде - қазақтың санының аздығы,

ашаршылық, тың игерудің кесірі, қазақ тілі мен мəдениетінің,
ұлттық рухының əлсіздігінің себептері төңірегінде болды.
Оларды Кеңестік Одақтың демографиялық жəне ұлттық сая-
сатының қазақ халқы үшін «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл

сұламадан» кейінгі екінші трагедия болғаны қинады. Қазақ
халқы өз тарихында туып өскен жерінде азшылықта қалды.
1959 жылғы санақ бойынша қазақ ұлты республикада 30 па-
йызды ғана көрсетті. 1915 жылы 90 пайыз құраған халық 40

жылда 30 пайызға дейін кеміді. Кезінде қытай көп пе, қып-
шақ көп пе дейтін мақал да айтылған. Мадиярлық бір ғалым
қазақтың саны кұммен тең деген екен.
Ежелден əлем тарихында көшпелілердің тұрағы Орталық

Азия белгілі роль атқарып келді. Көшпелілер Персия, Қытай
сияқты құдыретті көрші мемлекеттердің зəре-құтын алып
отырды. Əбден запы болған Қытай империясы біздің ата-
бабаларымыздан қорғану үшін қисапсыз күш жұмсап «Ұлы

Қытай қорғанын»(Ақ қорған) тұрғызған. Ал сасанидтер
дəуірінде соғылған «Александр дуалы» солтүстік Иранның
құнарлы алқабын көшпелілерден қорғауға тиіс болды.
Көне грек данышпаны Платон: «Жер бетінде сақтардан

өткен мерген жоқ. Сақ сарбаздары жебені оң қолымен са-
лып, адырнаны сол қолымен тартады, бірақ садақ атқанда
екі қолы бірдей ойнайды,» – деп тамсанған.
Он сегіз бен жиырма жас аралығындағы қазақтың ұл мен

қыздары Мəскеу, Петербург, Киев, Рига жəне басқа қалалар-
дағы сəн қуатын жеңіл өмірге қызықпай халқының болаша-
ғын ойлап, уақыттарын бос өткізбей, мамандық игерумен
бірге көрген-білгендерін көкейлеріне түйді. Жастұлпарлық-

тар қазақ халқы мыңжылдық тарихы бар этнос ретінде жаңа
заманда өзіне тиесілі орынды қалай алу керек деген сұраққа
жауап іздеді. Ұсақ түйек емес, ұлттық миссияны ата-бабалар
жетелеген Ұлы армандарға бағыттауды көздеді. Академик

Мұрат Ғылмановтың естелігінен:
«Мұрат жатақханада тұрғаннан бастап, аптасына 1-2 рет
жиналатын семинар ұйымдастырды. Семинарда еліміздің
экономика, мəдениет жəне тарих мəселелері талқыланатын.

Бұл семинардың жұмысына атақты философ Георгий Гачев
қатысып, еліміздің тарихы мен мəдениеті туралы баяндама-
ларды үлкен қызығушылықпен тыңдайтын. Семинарларда
Мəскеудегі ғылыми-зерттеу институттарында жұмыс іс-

тейтін көптеген аспиранттар баяндама жасайтын. Мұндай
отырыстар қызу пікірталастармен өтетін. Көбінесе Қазақс-
тан мəселелері көтеріліп, еліміздің тəуелсіздікке жету жол-
дары талқыланатын. Өкінішке қарай, əлдебіреу бұл семи-

нарлар туралы біздің республикамыздың тиісті органдарына
жеткізіпті. Алматыдан Қазақстан КП Орталық комитетінің
бөлім меңгерушісі келіп, семинарға қатысып жүрген əрқа-
йысымызбен жеке сөйлесті. Семинар жұмысына қатысуға

болмайтынын ескертті. Бұл сөзге құлақ аспаған жағдайда
оқудан шығарыласындар деп қорқытты. Осыдан кейін семи-
нар жұмысы тоқтатылды. Алайда Мұрат өзінің ұйымдас-
тырушылық жұмыстарын тоқтатқан жоқ. Ол Мəскеудегі

Қазақ ССР-нің тұрақты өкілдігінде мəдениет мəселелері
жайлы жиі дəрістер оқыды. Мұраттың ұйымдастырған
іс-шараларының ішінде 1967 жылы желтоқсан айын-
да Мəскеу қаласындағы мəдениет институтының акт

залында өткізген кешін айырықша айтуға болады. Бұл
кешке қазақтың 500–дей студенттері мен аспиранттары
жиналды. Кешті ұйымдастыруда мəдениет институты-
ның студенті Марат Балтабаевтың еңбегі ерекше болды.

Мұнда Мұрат үлкен баяндама жасады. Осы баяндамада
Сталин жəне оның қызметкерлерінің қолымен ұйымдасты-
рылған қазақ халқының ұлы қасіреті жайлы баяндалды. Осы
сұмпайы саясаттың нəтижесінде еліміз қырғынға ұшырап,

халық саны екі есе азайғаны айтылды. «НКВД» əскерін жұ-
мылдыру арқылы қолдан ұйымдастырылған ашаршылыққа
халықтың малын конфескелеу себеп болғаны ашық айтыл-
ды. Малсыз қалған халық аштықтан қырылып, қазақ даласы

өлікке толды. «НКВД» қызметкерлері ашыққан қазақтарды
қалаларға кіргізген жоқ. Осының салдарынан қала қақпала-
ры маңында аштан өлген адамдардың мəйіттері тау болып
үйіліп жатты. Бұл трагедия əлі күнге дейін өзіне лайықты

тарихи бағасын алған жоқ. Осы теріс саясат қазақ ұлтының
моральдік тамырының күйреуіне əкелді. Трагедияның ау-
қымды болғанына байланысты бұны қазақ халқының «Хо-
локосты» деп айтуға болады. Бұл трагедияға тарихи баға

берілмей, қазақ халқының өркендеуі жайлы айту қиын мə-
селе. Мен Мұраттың осындай мəселелер көтерілген баянда-
масынан кейін Коммунистік партияның қатарына кірмеймін
деп серт еттім».

Студент жастар Ресейдің қыпшақ даласына тəуелді,
Алтын Орда хандығының бодандығында болғанына көз
жүгіртті. Орыс мемлекетінің тұрақты шекарасы болмауы-
ның себебін іздеді. Бір мезгілде мемлекет құрған қазақ пен

орыс ұлттарының тарихи даму жолдарын саралады.
Жастұлпарлықтардың қоғамдық ғылымдармен көп əуес-
тенуі де ұлт тарихына үңілуден туған қажеттілік. Ұлтының
өткен күндердегі жетістіктерін білу олар үшін қажеттілік,

өмірлік мұрат болды. Өз ұлтының кешегі тарихын білмеген,
болашағын ойламаған адамның қоғамнан дəрежелі орын
алуы күмəнді екенін түсінді. Кешегісін жоғалтқан, келешегі-
не несімен бармақ. Өткенін мансұқ көрсе, өркені неден өс-

пек?!Жастар болашағын бағамдау үшін төл тарихымыздың
тағлымына жүгінді. Жүздеген жыл бодандықта отырып, зер-
десінен айырылуға таяу қалған ел есін жиып, етегін жинағы-
сы келсе тарихтан басқа барар жері бар ма?!

Жастұлпарлықтар тарихтан тағылым алу барысында
ежелден ұлы дала төсінде болған ұлықты ұлт, қонысы құт-
ты халықтың ұрпағы екендеріне көздері əбден жетті. Л. Гу-
милевтің, О. Сүлейменовтің зерттеулеріндегі түрік əлемі

тақырыбының сабақтастығы жастұлпарлықтар үшін де бай-
қаусыз қалмады. Түрік тілдес ұлттардың өткені мен бүгіні,
тарихи да мəдени сабақтастығына, үндестігіне үлкен мəн
берді. Əсіресе Қазақстан мен Өзбекстанның Орта Азиядағы

орнына ерекше тоқталып, олардың болашақта біртұтас эко-
номикалық, мəдени-ақпараттық одақ құрып, басқа түркі ұлт-
тарын өз төңірегіне жинайтынына сенді.
Қазақ хандығының саяси-əлеуметтік тарихын, Абылай-

ханның дипломатиясын, «далалық демократияның» қа-
лыптасу жолдарын зерттеді. Осы салада зерттеу жүргізуге
жастарды үгіттеп, көне тарихтың көздерін ашуға жастарды
жұмылдырды.

Оларды Л. Н. Гумилевтің «Көне түріктер» жөніндегі зерт-
теулері қатты қызықтырды. Оның 1961 жылы тарих ғылымы
бойынша «VІІ-VІІІ ғасырлардағы ежелгі түріктер» тақыры-
бына докторлық диссертация қорғағанынан хабардар бол-

ды. Əсіресе Чех ғалымдарыңың 1958 жылғы археология-
лық экспедиция кезінде Күлтегін мен Күлтегіннің əйелінің
мүсіндерін тауып, көне жазуларды оқып оны əлемге паш
етуі жастұлпарлықтарды бір көтеріп тастады. Əл-Фараби,

Дулати, Ахмет Яссауи, тағы басқа бабаларымыздың еңбек-
терімен таныса отырып, басқа ұлттардың інжу-маржандары-
нан да нəр алды. Алты алаштың баласы ел басына күн туған
қилы кезеңдерде əрқашан ауыз бірлікте болып, төрт құбыла-

сын түгендей біліпті.
Жастұлпарлықтар бабаларымыздың дəуіріне сай дамыған
мəдениеті, төл жазуы болғанын «Орхон -Енисей» жазулары-
нан білді. Тасқа қашалған көне руна жазуларындағы көпте-

ген көркем бейнелер, қанатты сөздер, ұтқыр тіркестер қазақ
тілінде күні бүгінге дейін қолданылып сақталуы жастұлпар-
лықтардың абыройын өсірді. Көрнекті этнограф –Жағда Ба-
балықұлы тапқан таста домбыраның жəне онда билеп тұрған

бес адамның суреті бейнеленген. Ал ол тастағы суретті ға-
лымдар неолит дəуіріне жатқызды. Яғни осыдан алты мың
жыл бұрын қазақ халқының өнерінің дамығанын қара дом-
бырасы да дəлелдегені мəлім.

ХV ғасырдағы Алтын Орданың құлауы – Қырым, Қазан,
Астрахан, Сібір, Қазақ, Өзбек жəне Ноғай ордалары тəрізді
тəуелсіз хандық мемлекеттердің құрылуына негіз болғаны
ақиқат. Қазақ елі хандардың айрықша ақыл-парасат, күш

қайраттарының арқасында үлкен мемлекетке айналды.
Еділден Алтайға, Батыс Сібірдің түстік шалғайынан
Жоңғар Алатауы мен Тянь-Шаньға дейінгі кең байтақ аймақ-
ты иемденді. Қазақ хандығы көп жылдар Орталық Азияда

маңызды саяси-əскери роль атқарды. Қазақ мемлекеті тарих
бетінен жойылып кетпес үшін өзін қоршаған жауларымен
арпалысты күндер өткізуіне тура келді. Оңтүстіктегі Қоқан,
Хиуа хандықтары, Қызылбас, Қытай, Ресей империялары

аралығындағы Ұлы дала қашанда жау шабуылына тойтарыс
берумен болды. Əсіресе, қазақтың хандары орыс пен Қытай-
дан сақтанып, ерекше саясат жүргізгенін тарих дəлелдейді.
Қазірде Тəуелсіз Қазақстан Республикасы Ұлы мемлекет-

тер қыспағына түсіп, көп векторлы саясат жүргізіп, алаңдап
отырған халі бар.
Ал кезінде Александр Македонский, Парсы патшалары
бағындыра алмаған Ұлы дала осылайша қайта жаңарып,

біртұтас елдік үлгісін көрсеткен екен.
Қазақтың құзырлы мемлекеттік құрылымының куəсі
ретіндегі «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі
жолы» атты ел билеу ережелері мен Тəуке ханның «Жеті

Жарғысының» болуы –дамығандықтың көрінісі, мемле-
кеттік Тəуелсіздігінің белгісі.
Əр ереже, көшпелі қоғам жүйесін – тұрмыстық əдет-
ғұрыпты, ұлттық дəстүрді реттеуімен бірге елдік, мемле-

кеттіліктің бірден-бір тіреуіне айналды. Қазақ халқының
арасында көп жұмыс істеген жəне қазақ тілін жете меңгерген
орыс зерттеушісі А. Е. Алекторов өз бастауын көне заманнан
алатын, бірақ XІ X ғасырға дейін сақталған билер сотын таң-

дана суреттейді. Сот əділдігінің көне дəстүрлерін сақтаған
билер, оның айтуынша, ежелгі демократия үлгілерін жүзеге
асырған. Ол : «Істі қарастыру кезінде би мен ақсақал даула-
сушыларға асқан əділдік танытуды өзінің қасиетті парызы

санайды. Ол екі жақтың да дəлелдемелерін əбден тыңдап
болған соң ғана өзінің əділ шешімін жариялаған жəне ол
шешім міндетті түрде орындалған», -деп жазды.
Ал Ресей өкіметі қазақтардың ереже заңдарын жоққа шы-

ғаратын «Сібір қазақтарының жарғысы», «Орынбор қазақ-
тарын басқару туралы» ережелер қабылдады. Бұл жаңа ере-
желер «бөліп ал да, билей бер» саясатына сəйкестендірілді.
Қазақ хандарының билігі шектелді, ел біржолата бодандыққа

көшті. Бұл саяси құрылымды қиратып, ұлт ерекшеліктерін
еске алмайтын ережелерді Шоқан Уəлиханов та 1864 жылы
жазған «Сот реформасы жайындағы хат» атты еңбегінде сы-
нады.

Патша өкіметінің отаршылық саясатына қазақ зиялылары
қашан да қарсы шығып отырды. Бірақ Ресей Империясының
бодан ұлттардың тағдырында жұмысы болған жоқ. Шекара-
сын кеңейтіп, билігін күшейту саясатын ғана жүргізді.

Жастұлпарлықтар көне тарихқа көз жүгірту барысында
Қазақстандық Əлкей Марғұлан, Алан Медоев, Валентин Ба-
син сияқты ғалымдармен көп пікір алысты. Ежелгі тарихқа,
саяси тұлғалардың өмірі мен істеріне мəн берді. Ал оқыған

білгендерін кездесулер барысында бұқара халыққа таратты.
Кеңес өкіметі тұсында жазылып жатқан тарихи еңбектерге
күмəндана қарап, көне тарихты нақты археологиялық, этног-
рафиялық деректермен салыстырып оқуға тырысты. «Ұлтын

жойған ел болмас» ұранын ұстанды. Алтын орда хандығы
кейін жер жағдайына қарай 4 ұлысқа ыдырағанда соның
үшеуі Қазақстан аумағына орналасып, одан Ақ Орда ханды-
ғы пайда болып, соның негізінде Қазақ хандығының құрыл-

ғанын мақтан тұтты. Ресей ғалымдары қазақ тарихын түбе-
гейлі жоққа шығарғанын, ал жалған тарихты Кеңес өкіметі
коммунистік идеология принципінде саналы түрде ондаған
жылдар бойы халықтың болмысына сіңдіргенін білді.

Қазақ өзінің ұлттық төл-тума діні тəңірлікті ислам діні-
мен ұштастырды. Біз Ислам дінін Тəңірлік негізде ұстанған
ұлтпыз. Табиғаттың заңдылығын өмір заңымен ұштастыра
алған халықпыз. Табиғат аясы біз үшін ұлттық құндылықтар

негізі. Жаратқан мен арамыздағы байланысты Аруақ рухы
жасайды. Бізді Аруақ қана қолдайды... Көшпенділер мəде-
ниетіне ислам діні қайшы келе қоймады. Қазақтар қабыспай-
тын, өз мəдениетіне кедергі болар жат нəрселерден қашық

болды. Ислам дінін өз мəдениетіне бейімдеді. Ата дəстүр,
əсіресе аруаққа құрмет сол төл-тума қалпында, сана – сезім-
де өзгеріссіз қала берді. Тəңірдің жарылқауын, аруақтың
қолдауын ешқашан жадынан шығармады. Тек социалистік

жүйедегі материалистік көзқарас дінмен бірге тарихи қа-
лыптасқан сенім –танымды ұлт түйсігінен ығыстырды.
Жастұлпарлықтар қазақтың елдігі мен мемлекеттігі-
не тарихи тұрғыдан күмəн келтірушілерге қарсы күресу

үшін көне тарихқа, ежелгі мəдениет пен ауыз əдебиетіне
көп көңіл бөлді. Сақ, ғұн, көне түріктердің түбінің бір
екеніне өздерінің ғана емес, көпшіліктің көзін жеткізу-
ге тырысты.

Жастұлпарлықтар халықшыл болды. Олар қазақ билігі
жүйесіндегі төрелердің, қожалардың өз орны болғандығы-
мен қалың халықтың қызметшісі болғанын да естен шығар-
мады. Шынында хандық-сұлтандық биліктегі төрелер де,

рухани-діни биліктегі қожалар да қазақ қауымымен келіс-
пейінше өзіндік шешімдер шығармаған. Даналық түсініктегі
бірлестік салиқалы нəтижелерге қол жеткізген. Ел билеген
қазақ хандарының көбі ұрыс даласында қаза болды. Қазақ

халқы қанша төре тұқымы болса да батыр болмаса, соғыс
алаңына шығып қол бастамаса хан сайламаған. Хан билігі
лауазым ғана емес, биліктің көрінісі. Кеңес өкіметінің хан
тұқымын аяусыз қыруының көзі қазақтың елдігінде, мемле-

кеттігінде жатыр. Шыңғыс əулеті Өзбекстанда да, Қырғыз-
станда да өмір сүрді, бірақ олар Қазақстандағыдай қуғын
сүргін көрген жоқ. Қазақстандағы төре ұрпақтары Ресей,
Өзбекстан, Қырғызстанға барып, бас сауғалады.

Талай ғасырларға созылған ата-бабаларымыздың қан-
ды жорығының, дабыл-дауылды күресінің арқасында қа-
зақ ұлан-ғайыр жерге ие болды. Тəуелсіздік үшін сан ұрпақ
алысты, арпалысты. Ердің елі – туған жері, отан – жан азы-

ғы, пенденің түп қазығы екендігі қазаққа қанмен дарыды.
Осы тұрғыдан алғанда патша өкіметінің құлап, Ресей импе-
риясы ыдыраған алай-дүлей өтпелі кезеңде Алаш партиясы-
ның ұлттық автономия құрып, тəуелсіздікке ұмтылуы дина-

микалық заңды құбылыс. Жалпы Алаш идеясы 1917 жылға
дейінгі он-он бес жылдың ішінде ұлт мүддесін қорғай ала-
тын, қазақ елінің əлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсы
білген, саяси күресте жан-жақты сынақтардан өтіп, тəжірибе

жинап шыныққан негізгі саяси күшке айналды. 1917 жылы
тарихи мүмкіншілікті пайдаланып, Алаш арыстары Алашор-
да үкіметінің негізін қалап еді, оны Кеңес үкіметі тағы қират-
ты. Мұстафа Шоқай Қоқанда Түркістан муфтариатын құрып

еді, оны да қуғындап, жоқ қылды. Бастан бақ тайса, қорқау
қасқырлар қамайды. Қазақ жеріне көз алартқан көршілер
біздің алауыздығымызға, ұлт-азаттық көтерілістер кезіндегі
қыңырланып бір-бірімізге қырғиқабақ кездерімізге шоқ-шоқ

десті... Қазақ ойының ұшқырлығы, рухының күштілігі отар-
шылардың бас ауыруына айналды. Еркіндікте өмір сүрген,
далалық демократиялық үрдістер салт –дəстүрінде тəрбие-
ленген халық бодандық бұғауына оңайлықпен көне қойма-

ды. Орталық Азиядағы басқа ұлттар мен билік тəртібі бір
де, қазақтарды билеу ерекшелігі мүлде басқа болды. Ресей
билігі қазақтардың рухани дамуына барынша кедергілер жа-
сап бақты.

Қазақ тіліндегі алғашқы газет «Түркістан уалаятының
газеті» (1870-1882), «Туркестанские ведомости» газетіне
қосымша ретінде 1870 жылдан бастап Ташкент қаласында
шыға бастаған. Газет кеңінен тарап, ондағы елдің тұрмысы,

тарихы жөніндегі мақалалардың таралуынан қорыққан ге-
нерал-губернатор 1883 жылы газеттің қазақ тілінде шығуы-
на тыйым салды. Өзбек, орыс тілдерінде газет 1917 жылға
дейін шығып тұрды. 1917 жылғы Ақпан революциясынан

«Демократиялық оқушы жастар кеңесі» мен «Бірлік»ұйы-
мы, Ақмолада «Жас қазақ», Спасскіде «Жас жүрек», Мер-
кеде «Қазақ жастарының революциялық одағы», Семейде
«Жанар», Қызылжарда «Талап» тағысын-тағылар.

Жас тұлпарлықтар Асан қайғы мен Қорқыт атаны Ресей
Империясының ұлттық идеясының негізін салған правосла-
вие дінінің өкілі Феофанмен салыстырып біздің бабалары-
мыздың рухани, адами дүниетаным деңгейінің, ой-түйсік-

терінің жоғарылығын көрді.
Жастардың жүректері сезіп, өздері толық біле бермеген
замана шындығы олардың көздерін ашып қана қойған жоқ,
қандарын тасытты. Қазаққа тарихтан тиген несібесі запы-

ранды, өте өкінішті екенін білді.
Ең бастысы Алаш Орда өкіметі құлап, Алаш зиялыла-
ры атылғаннан кейін қазақ халқы ұлттық идеясыз қалды.
Оның орнын мəн-мағынасынан жұрдай болған утопиялық

социалистік идея жайлады. Жастұлпарлықтар қайда жүрсе
де Қазақстанның Ресей Империясының отарына айналып,
сол құлдықта 300 жыл ғұмыр сүргенін естерінен шығарма-
ды. Отар болу – бағыну, бостандығынан айырылу. Кезінде

жеңілген, бағынған ел жөнінде Бисмарк: «Как бы мы не лу-
кавили – побежденному победитель оставляет только глаза,
чтобы было чем плакать», - деген екен. Қазақстанда 1731
жылы Əбілхайыр хан Ресей билігін мойындап, қол астына

кіргеннен бастап қазақ халқы осындай күн көре бастады.
Жастұлпарлықтар тарихты сана-түйсіктерінің сүзгісі-
нен өткізіп, қазақ халқының 1456 жылы хандық мемлекет
құрғаннан бастап 1821 жылы толықтай жойылғанға дейінгі

жылдарды ұлттың «алтын сара жолы» деп санады. Құлы,
түрмесі болмаған, ұрысы мен қарысын сөзбен тəрбиелеп,
рухани тазалықта, азаттықта өмір сүрген кездерді дəріптеді.
Қазақ хандығының тарихы – біздің Ұлы халық екендігіміздің

айғағы. Ата-бабаларымыз үсті бейіш, асты кеніш əлемнің то-
ғызыншы жер көлемін ұстап тұруы күш-қуатының, рухының

күштілігінде екеніне көздері əбден жетті. Қазақтың ұсақ-тү-
йек емес, тарих көшінде ерекше орынға ие боларлық істерге
бейім екенін көрді.
Тарих тағлымынан нəр алған жастар ханы халқын ойлап,

өтірік айтпай, əділ болуға тырысқанын, батыры елін жаудан
қорғап, ат үстінен түспегенін бұқара халықтың санасына
сіңіруге тырысты.
Қамал бұзған батырлардың, топты жарған шешендердің,

ел бастаған көсемдердің ұрпағы екендерін мақтан тұтты.
Абылай хан дəуірінің асқағы оларды шыңдай түссе, Бұхар,
Үмбетей сияқты жыраулардың «Аттан», «Аруақ», «Ел бол-
сайшы, қайран қазақ» деген айбынды сөздері рухтарын кө-

теріп қанаттандырды. Алаш зиялыларын ұстаз тұтып, бағ-
дарламаларына бағыт қылып, істерін жалғастырды. Ұлттық
саналары асқақтап, шалқақтады.
Жастұлпарлықтардың саяси аренаға шығуы – қазақ ұлты-

на тəн жалпы саны аз болса да жекелеген интеллектуалдар
мен пассионарлық тұлғаларға бай екендігінің бірден-бір дə-
лелі. Қазақ даласының қасиетті топырағынан қашан да жүз-
ден жүйрік, мыңнан тұлпарлар туып отырған. Ұлы даланың

əлемді дүрліктірген тұлпарының соңғы тұяғы осы жастұл-
парлықтар.
Ресей империясы 1821 жылы ереже қабылдап, саяси ре-
форма жасағансып, қазақ хандығын біржолата жойды. Ре-

сейдің бодандығына кірген қазақ қоғамы əлеуметтік-саяси
жəне территориялық тұтастығынан айырылды. Ресей импе-
риясы Қазақ елінің билігінің шаңырағын 1800 жылдардың
басынан бастап шайқай бастады. Сөйтіп, Ресей өзінің бас-

қару жүйесін қазақ даласына жоспарлы түрде енгізді. Содан
Қазақ даласында 1831жылдардан бастап –Аягөз, 1832 ж.
-Ақмола, 1833ж. – Баянауыл мен Үшбұлақ, 1834ж. – Аман-
қарағай, Көкпекті, Құсмұрын, Алатау сияқты жаңа округтік

приказдар бірінен соң бірі ашыла бастады. Олардың құры-
лысы мен күзеті орыс казачествосына тапсырылды. Орыс
казактары салықтан босатылып, жергілікті жұрттан тартып
алғандарын қанағат етіп, қазақтын шұрайлы жерлеріне иелік

етті. Ресей Империясы 1824 жылы Хан билігін, 1868 жылы
Сұлтан билігін жойды. Қазақ даласы дəстүрлі мемлекеттік
сипатынан бір жолата айырылды.
Аз ұлттың азабы таусылған ба? (Кейін, 1945 жылы Ста-

лин, Черчилль, Рузвельт қатысқан Ялта конференциясы-
ның «Шығыс мəселесі бойынша шешімі» қазақтың елі мен
жерін біржолата бөлшектеді). Енді қазақтар үш мемлекетте -
КСРО, Қытай, Моңғолияда тұрып, бөлек тіршілік жасауына

тура келді.
Бөліп билеу саясаты күшейтіліп, бір қазақты үш жүз-
ге жіктеу кеңінен қолдау тапты. Қазақты үш жүзге бөлудің
өзі бас бірліктен айырып, жекелеп бөліп алып, жырымдап

билеу үшін жасалған арамза пиғыл еді. Жүз деген тек сан
ұғымы ғана. Жер, тайпа, ру ұғымында жүз термині қазақта
ХХ ғасырдың басына дейін ешбір дерек, аңыз-əңгімелерде
кездеспейді. Яғни билеуші топтың, өз іс-əрекетіне сай қол-

дан жасаған түсінігі. Қазақта руын мақтаған ақын -жыраулар
болды, бірақ жүзді өлеңге, не сөзге қосқан ақын -жырау да,
би - болыс та болған емес. Ру сол əлеуметтік ортада ерек-
ше орын алуы, өмір салтымен, тұрмыстық қажеттіліктен

туды. Ру адамдары тең праволы болды. Сондықтан адамның
қандай бір айрықша қасиеті болса да, қауым оған ешбір ар-
тықшылық бермеді. Кейде ақылды, батыл адамдар соғыс-
тар кезінде басшылыққа сайланған. Алайда ол өз міндетін

атқарған соң қайтадан жұртпен бірдей болған. Ал жүздік
сана қазаққа жат сипат. Бауырмал, ағайыншыл қазақ қаны су
болып кеткенінше алысты жақындататын туысшылдықтан
көзі тірісінде айырылмады. Қотан арасының кикілжіңі, мал

барымтасы болмаса, шарт кетпек, бет жыртыспаққа барма-
ды. Қазақтың құдасын құдайдай көріп, тəңірдің, жаратқан-
ның дəрежесіне көтеруі жəй туысшылдық емес, өмір мəні,
ұрпақ қамы. Құдалардың сыйластығы - отау тігіп, отбасы

құрған балаларының шаңырағының биіктігінің, босағасы-
ның беріктігінің, дастарқанының берекелілігінің кепілі. Ал
тонның ішкі бауындай байланып, аралас - құралас отырған
туыстарда жəй қырғи-қабақтық, өзімсінген өкпе-наз болса

да, сүйек сату болған емес. Ағайыннан жарыместер ғана бе-
зеді. Қазаққа тасбауырлық қашан да жат қылық. Туысына со-
ғымынан омыртқасын беріп араласпайтын, оразада ағайын-
ды жинап аруағына құран оқытып, ауыз аштырмайтын қазақ

бүгінде де кемде-кем...
Қазақтың көрнекті этнолог- ғалымы Ақселеу Сейдімбек
бұл жөнінде: «...қазақтың кез келген ру-тайпасының құра-
мында үш жүздің де этникалық аралас-құраластығының бар

екеніне, жүздік бөліктің өзі этникалық бөлік емес, ең алды-
мен əкімшілік-территориялық бөлік екеніне, қазақтың тілі
мен діліндегі біртұтастық олардың рушылдық бөліктігінің
емес, ұлттық бүтіндігінің нəтижесі екендігіне көз жеткізеді»

Қазақты жүзге бөлудің ешқандай ғылыми негізі жоқты-
ғын академик Оразақ Смағұлұлы да дəлелдеп берді. Ол:

зақстандағы наймандарды зерттеп, əкесі де, шешесі де най-
ман болып келетін 300-ден артық адамның қан жүйелерін ал-
дым. Сосын бір жылдан кейін Батыс аймақтағы 400-ге жуық
таза адайлардың қан жүйелерін зерттедім. Нəтижесінде не

болды дейсіз? Мəскеудегі мамандар ренжіп: «бір облыстан
жинап əкелгеніңіз қалай?» дейді. Мен «кешіріңіз, аталған екі
облыстың арасы - 3, 5 мың шақырым» деймін. Есімде қалған
бір қызық жай, шығыстан жазда арнасы кеуіп қалатын «Же-

меней» деген өзен көрсем, адайлардың ішінен Жеменей руы-
ның адамдарын кездестірдім... Жалпы, мұндай биология-
лық, генетикалық тұтастық алысты қойғанда, қасымыздағы
өзбектің де, орыстың да, қытайдың да бойында жоқ. Тіпті

біздің тіліміздің өзі, бірді-екілі ғана диалекті сөздер болма-
са, біртұтас. Ал Қытайда 6-7 диалекті бар. Бейжіңге жинала
қалса, бірінің айтқанын бірі түсінбей, əуре-сарсаңға түседі.
Сөйтіп отырып, олар «Қытай - мəңгі бөлінбейтін, біртұтас

ел» деген саясатты тастай қатып ұстанып отыр. Оның қа-
сында ат төбеліндей қазақтың жүз-жүзге, ру-руға бөлінуін
не деуімізге болады?!» - дейді. Қазақ жүзге бөлінгеннің жүзі
қара деуі тегін емес...

Шынында, қытайлар өз мектептеріндегі тарих пəнінде
тұтастай Жетісу жерін Қытайдың жері деп оқытады екен.
Осындайда болашақта болуы мүмкін территориялық дау-
дамайдың алдын алуда Оразақ Смағұловтай білімді қазақ

ғалымының болғанына шүкір дейсің! Академиктің жоғары-
да айтқаны əркімнің өз руын ғана дəріптейтін көзқарастың
заманы əлдеқашан өткенін дəлелдеп тұрған жоқ па! Ұлты-
мызға тəн бір ерекшелік – жеті атадан аспай ешқашан қыз

алысып, беріспегендігіміз, қанымыздың тазалығын сақта-
ғандығымызда. Рушылдық бізге осы тұрғыда ғана керек!
Ал жүзге бөлінудің шығуы, территориялық басқарудың нə-
тижесінде қолдан жасалынғаны ғылымда əлдеқашан дəлел-

денген. Үш жүздің бір-бірімен қыз алысып, қыз берісуінің
арқасында қазақ ықылым заманнан біртұтас бөлінбейтін ха-
лыққа айналған.
Тəуелсіздікті, бостандықты сақтау қашан да оңайға түс-

пеген. Жоңғар шапқыншылығына тойтарыс беру, Қоқан,
Хиуа хандықтарынан қорғану, Орыс отаршылығына қарсы
күрес ұлттық ерекшеліктерді сараптап нығайтты. Отаршы-
лыққа қарсы қүрестегі басты фактор ұлтшылдық. Ұлт болып

қалыптпсудың өзі тарихи дамудағы қажеттіліктің көрінісі.
Осыған сай өмір сүру жүйесі, əдет- ғұрып, діл, мəдениет, дін,
рух қалыптасады. Ұлт ұғымы, шындығында, мемлекет деген
ұғым баламасы. Қазақ отаршылдыққа түскенімен қырылса

да, ашықса да ұлттық менталитетін, əдет-ғұрып, мəдениетін
сақтап қала алды.
Тек, қазақи ұлт ой санасы, мемлекеттігі Кенесары ханның
өлімімен тоқтады. Бірақ біз қазақ халқы болып қала берсек

те, ұлттығымыздың құндылықтарын жоғалта бастадық. Ұлт-
тық мемлекеттік деңгейде ойлаудан қалдық. Қазақ халқы Ке-
ңес өкіметі, Қызыл империяның қанды балағына ілігіп, ұлт-
тық рухын бəсеңдетіп алды.

XX ғасырдың басында түрік тілдес халықтардың ішіндегі
екінші, ал Орталық Азия ұлттарының ішіндегі сан жағынан
да, сапа жағынан да алдыңғысы қазақтар болды. Əлихан Бө-
кейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов бастаған

Алаш қозғалысы ұлтты оята бастап еді. Қазақы болмыстан
айырылып, елдіктен-жұртшылдықтан кетіп бара жатқан ұл-
тына тоқтау айтты. Олар қолайлы жағдай болса, біраз жыл-
дардан соң дамыған елдер қатарына енетініне сенді. Тіпті,

Смағұл Садуақасов жапон жұрты сияқты деңгейге жетуге
тарихи да, рухани да мүмкіншіліктердің барлығын дəлел-
деді. Тек жапондар мен қазақтарда ғана өздерінің төл діні
сақталды. Таным, сенім, ұлттық құндылықтарда ұқсастық

көп. Табиғатқа, аспан мен күнге табынушылық аруақты ар-
дақтауға əкелді. Тəңірі мен Синнің түп-тамыры бір.
Жастұлпарлықтар ұлттық психология, көшпелілер мə-
де-ниеті туралы жазылғандарды көпшілікке насихаттады.

Басты мақсаттары тарихи негізде рухани құндылықтарды
жандандыру болғандықтан Алаша хан жөніндегі аңыздарды,
қазақ хандарын, хан ордасының билік сипатын дəріптеді.
Алаш ұраны, Алаш идеясы – ұлттық мемлекеттің көрінісі

деп білді. Қазақ шежіресінің осы Алаша хандығынан бас-
талатынын, оның көзінің көнеде екендігін насихаттады.
«Елдің тарихы өкіметтің тарихы емес, ол ең алдымен халық-
тың тарихы», – деп халықтың мүддесін елдің мүддесімен

қарастырды.
Беғазы-Дəндібай археологиялық қазбасының нəтиже-
лері жастұлпарлықтардың мерейін одан əрі өсірді. Алаша
хан күмбезі мен Беғазы қорғандарындағы айналмалы бас-

палдақ - саты стилдері таң қалдырды. Алаша хан кесенесін
қазақ халқының бірнеше мың жылдық тарихындағы ең
басты ескерткіші, бұл елдіктің, мемлекеттіктің белгісі деп
білді. Қасым ханның Алаша ханға кесене тұрғызуын ұлт-

тық символ деп халыққа түсіндірді. Олар Қазақстанның
түпкір-түпкіріндегі тарихи жерлерді, аңыз əңгімелерді,
археологиялық жетістіктерді бұқара халыққа насихаттау-
дан жалықпады. Ұлытаудағы Алаша хан кесенесіне, Көк-

шетаудағы Кенесары мекеніне əдейі арнап экспедициялар
ұйымдастырды. 1969 жылы Мұрат Əуезов «əулиелер ме-
кені» Маңғыстауға экспедиция ұйымдастырып, үстіртке,

жер асты мешіттеріне барып, тағзым етті. Елеусіз, еске-
русіз, күтімсіз жатқан тарихи ескерткіштерді жөндеуге ат
салысты. Ескерткіштерді қорғау комитетіне хат жазып,
Маңғыстау өңіріне мəн бергізді. Осы істерді мемлекет

қаржыландырған жоқ, отаншыл жас қыз бен жігіттер бəрін
өздері істеді. Көпшілік халықпен де танысты, өздерін де
танытты, тағлым алды. Музыка зерттеушісі, профессор
Болат Қарақұловтың ата жұрттағы тарихи ескерткіштер,

ел ауызынан естіген қисса жырлар мен əн – күйлер біздің,
қалада өскен қазақ жастарының өмірге деген көзқарасы-
мызды түбегейлі өзгертті деуі сондықтан.
Жастұлпарлықтар «Біз Ұлылар ұрпағымыз, соған ла-

йықпыз, əрдайым алда боламыз» деп ниет етті. Шынында,
адамзат өркениетіне қазақ мəдениетінің қосқаны аз емес.
Жастұлпарлықтар – əрдайым көкіректерін көтеріп, қазақ де-
ген атты мақтан тұтқан жастар.

Елдік мұрат – халық көкейіндегі мəңгілік құбылыс. Ұлт
бар жерде «елдік мұрат» бар. Қазақтың елдік мұраты көне
заманнан басталып, тайпалық, рулық мемлекеттік құры-
лымдар кезінде шыңдалып, Қазақ хандығы дəуірінде даму

деңгейінің тұғырына көтерілді. Əрине, бұған жоңғар-қалмақ
шапқыншылығы, əлемдегі саяси-экономикалық қайта бөліс,
жаугершіліктер де əсерін тигізді. Қазақ хандығы кезеңінің ең
басты жетістігі ұлт болмысына мемлекетшілік ой-санасын

сіңдіруі. Тəуелсіз, еркін көшпеліліктегі, далалық демократия
салтымен жүрген елде бір орталыққа біріккен ел атрибутын
жасау, арман - мақсат бірлігі мен мемлекетшілдікті ұштас-
тыру ұлан - ғайыр қазақ даласында оңай болған емес. Қазақ

хандығы – арғы-бергі тарихымыздағы мақтанышпен айтар,
үлгі алар ерекше дəуіріміз.
Қазақ тарихын, əсіресе соңғы хандықтағы Кенесары Қа-
сымовтың азаттық қозғалысымен жастұлпарлықтар Ермұхан

Бекмахановтың «Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарын-
да» атты кітабы арқылы танысты. Патшалық жəне больше-
виктік тарихнаманың қазақтың мемлекеттік дəстүрлерін са-
надан, жадыдан өшіру үшін тарихты бұрмалап жазғандарын

білді. Əрине Е. Бекмаханов, Б. Сүлейменов сияқты ғалым-
тарихшыларды жастар үлгі тұтты.
Кеңес өкіметі қазақ тарихын бұрмалап қана қойған жоқ,
ол сонымен бірге қазақтың тарихи этнос екенін, жеке мем-

лекет болғандығын жоққа шығарды. Шындығында қазақ эт-
носы осыдан төрт мың жыл бұрын Қазақстанда өмір сүрген
тайпалардың тікелей ұрпағы. Еш жақтан көшіп келмеген,
ешкімге жерін бермеген. Жалпы, қазақтардың еуропеоид

пен монголоид тектестердің араласуы нəтижелерінен өте
ерте заманда пайда болған тұраноид нəсіліне жататындығын
АВО қан жүйесі бойынша да, резус-фактордан да айқын аң-
ғаруға болады. Кеңес өкіметінің социалистік идеологиясы

мемлекеттің тек материалдық нəрселерде ғана сақтайлмай-
тынын, оның адам жадында, мəдениетінде, ауызша дəстүр-
лерінде қалатынын ескермеді.
Қазақ ұлтын кемітіп көрсету үшін көзі ашық білімділер

саны 1, 5-2 пайыз ғана деді. Арабша, парсыша білімділер
есепке алынбады. Шындығында 1897 жылғы Ресейдегі са-
нақта қазақтардың еуропалық білімі бар азаматтары 8, 0 па-
йыз болды. ХХ ғасырдың басында Кеңес өкіметі орнағанға

дейін қазақ балалары Петербор, Қазан, Уфа, Орынбор, Ыс-
тамбұл, Шам жəне тағы сондай үлкен-үлкен қалаларда білім
алды. Жəй сауатын ашып қойған жоқ, білікті маман иелері
болды. Шет елдегі жоғарғы оқу орындарында қазақ қызда-

ры да оқыды. Солтүстік Қазақстаннан Ұмсынай деген қыз
1906 жылы Мысыр университетінің ағылшын тілі маманды-
ғын игеріп елге оралған. Асфандиярова Гүлсім Петербургта
дəрігерлік диплом алған. Ал Қостанайдағы Сейдалы төренің

қыздары мен келіндері Петербургтегі «ғибратты қыздар
институтын» бітірген. «Далалық демократия» еркіндігінде
тəрбиеленген қазақ қыздары өнерде де, білімде де əрдайым
алдыңғы қатардан көрініп, өздерін ер –азаматтармен тең ұс-

тады.
Қазақтың қасиеті оның арлылығында. «Малым - арымның
садағасы» деп арын, адамгершілік қасиетін бəрінен де жоға-
ры ұстанған ұлт. Осы қасиеттің арқасында елдігін, бірлігін

парасаттылықпен сақтай алды. Шалқайса, тарихи шыңы бар,
еңкейсе, иен елі бар қазақ арлылығының арқасында жерін
де қорғай білді, ешқашан ұлын құл, қызын күңдікте ұстауға
жол бермеді. Бірақ Патшалық Ресей Империясы ыдырап, Ке-

ңес өкіметі орнауымен қазақ халқының басына бұрынғыдан
да сорақы ауыр хал-жағдай келді. Еселеп өсуге тиіс халық
жаппай қырылып, ал қалғанының тоз-тозы шықты.
Алаш идеясын арқа тұтқан жастұлпарлықтар Кеңес өкі-

меті кезіндегі ұлт болашағы үшін істелген істерге де көп
көңіл бөлді. Соның бірі – 1920 жылдардағы қазақ автоно-
миясының құрылуы мен оның алғашқы жетістіктері еді.
Жастұлпарлықтар сол 1922-1925 жылдары Халық комис-

сарлар кеңесі төрағасы Сəкен Сейфуллиннің ұлттық тал-
пыныстарын зор бағалады. Əсіресе Сейфуллин төраға бола
тұра 1923 жылы «Қазақ, қазақ дейік, қатені түзетейік» деген
мақала жазып, Киргизия болып келген елге Қазақстан атын

қайтарғанын, ең бастысы қазақ тіліне мемлекеттік мəртебе
алуына, кеңсе істерін қазақша жүргізуге шешім қабылдауын
ерлік, ұлтжандылық деп бағалады. Біз бүгін Сəкен Сейфул-
линнің қажырлы еңбегінің арқасында 1923 жылдың 22 қара-

шасында қазақ тіліне мемлекеттік дəреже беріліп, оның 1924
жылдың 1 шілдесінен бастап республикалық деңгейдегі ме-
кемелерде кеңсе ісі қазақ тілінде жүргізіле бастағанын та-
рихтан білеміз.

Ұлт болып сақталып дамудың екі тірегі бар: оның бірі
жер, екіншісі ана тілі. Жердің терең ұлттық мəні бар. Қазақ
үшін жер ең қасиетті ұғым. Себебі ол қазақтың ұлт болып
сақталуы, тұтас қауымдастық болып қалыптасуының көзі.

Жалпы, қазақ халқының елдік-пассионарлық бірнеше
дəуірі ғана болды. Негізінен сыртқы жаудың қауіп-қатерінен
қорғану үшін бастары қосылды. Осылай Абылай ханның
заманында жоңғарларға қарсы соғысу үшін бірікті. Содан

кейін Алаш идеясы негізінде ұлттық табандылық көрсетіп,
ұлы мақсат - тəуелсіздік үшін күреске бірігіп шықты. Ұлт
тағдыры үшін Алаш зиялылары жанкештілік əрекеттерге
барды.

Тəуелсіздікке қол жеткізу, бостандықты сақтау қашанда
оңайға түспеген.
Ал кейін Кеңес Одағы ыдырағанда қазақтар 10 мемлекет
құрамында қалды. Қазір əрбір 3-ші қазақ шетелде тұрады.

Кеңес Одағы ұлттарды бөліп билеп, біртіндеп ассимиля-
циялады. Кеңестендірудің зорлық-зомбылығынан көптеген
шағын ұлттар жерін, мəдениетін, тілін жоғалтты. 1926-1939
жылдардағы Кеңес Одағындағы 194 ұлттан 100-ге жетпейтін

ұлт қалды.
Жастұлпарлықтар ел бірлігін көздеп, қазақтың жүзге
бөлініп, ыдырап, жерінен айырылуының себебін бодандық-
тан көрді. XX ғасыр қазақ халқына нəубет жылдар əкелді.

Алаш идеясының мұрагерлері – жастұлпарлықтар Кеңес
одағындағы социалистік идеяның кесірінен зардапты ең
көп тартқан қазақ ұлты болғанын білді. Столыпин рефор-
масында басталған Қазақстанға Ресейдің басқа өлкелерінен

көшірілгендерге жер беру «талапай - талау» саясаты жалғас-
тырылды. Кеңес өкіметін зорлық-зомбылықпен орнату, аза-
мат соғысындағы ақ пен қызыл əскерлерінің кезекпе-кезек
тонауы елдің шырқын кетірді. Қолдан жасалған 1919-1921,

1931-1933 жылдардағы ашаршылық, 1931-1932, 1937-1938
жылдардағы ұлт зиялыларын қыру, Ұлы Отан соғысы жыл-
дары басқа ұлт өкілдерін Қазақстанға жер аудару салдары-
нан қазақтар санының азаюы ұлттық трагедияға айналды.

Мақаш Тəтімов пен Айтан Нүсіпханұлының зерттеуінше
Қазақстандағы миграциялық ағымдар төмендегідей болған.

1690-1990 жылдары аралығында ұйымдастырылған жəне
стихиялық миграция нəтижесінде Қазақстанға келген адам-
дардың жалпы саны 7 млн 500 мыңға жетті. Ал енді, сол бір
тарихи кезеңде қазақ халқының өз жерінде қанша шығынға

шыландыру кезінде алыс жаққа қоныс аударып, қайтып
оралмағандар-қызыл табан босқыншылық (615 мың адам).

миграцияға ұшыраған жастар. (50 мың адам).
Негізінен 1645-1945 жылдар аралығында дүркін –дүркін
болған халықты ыдыратудың салдарынан қазақтар жалпы
алғанда 5 миллионнан аса адамынан айырылды. Ал Қытай,

Моңғолия, Иран, Түркияға 200 мыңнан астамы кетті. Жол-
да тоналды, бейнет көрді. Түркімения арқылы Иранға көшіп
бара жатқан адайлар құмда адасып қырылды. Ел аузында
бұл қайғы-қасірет «тақыр қырғыны» деп есте қалды.

Жастұлпарлықтар 1465 жылы Қазақ хандығының шаңы-
рағы көтерілгеннен бастап бүгінгі күнге дейінгі біздің тари-
хымыз соғыс пен ашаршылықтың зардаптарын жою жолы
деген тоқтамға келді. Ашаршылықтың болуына Кеңес өкі-

метінің солақай саясаты, большевиктердің арнайы жоспар-
мен істеген зорлық-зомбылығы кінəлі деп есептеп, оны «ға-
сыр қылмысы» деп атады.
Жастұлпарлықтар Кеңес одағында бір емес, екі аштық-

ты бастан кешкен ұлттың ұрпағы екенін естерінен ешқашан
шығармады. 1919-1922 жылдардағы аштық кезінде 1, 5 мил-
лион, 1931-1933 жылдары 2, 5 миллион қандастарының қы-
рылғанын нақты білмесе де, қазақ халқының 50 пайыздан

астамы аштан қырылғанын білді. Өйткені өздері сол аштық-
ты бастарынан кешкен əке-шешенің балалары еді.
Жаны мен малы талауға түскен, құла медиен далада тігер-
ге тұяғы қалмай, өзегі талған қанша адам аштан өлді. Жан-

ұясының ашыққанын көргісі келмеген ата-ана балаларынан
безіп, айдалаға тастап кетуге мəжбүр болды. Большевиктік
өкімет қазақ халқының миллиондаған малын кəмпескелеп,
қазақ даласына екінші «Ақтабан шұбырындыны» əкелді. Ға-

лым-демограф, жастұлпарлық Мақаш Тəтімовтің «Мен боз-
дақтарды түгендедім» естелігінен:
«Жас тұлпар» біздің жастық шағымызды қамтитын ке-
зеңдегі алғашқы бейресми қозғалыс болатын. Жасыратын

несі бар, осыдан 15-20 жыл бұрын –ақ қазақ зиялыларының
арасында Қазақстан тəуелсіз ел болуын армандаған немесе
тəуелсіз ел болатындығын болжай білген азаматтар көбейе
бастады. Қатарынан озып туған оғыландар қазақта қай кез-

де де болған. Ашығын айтсақ, біздер - «Жастұлпарлықтар»
Кеңес Одағын құлату үшін күрескен жоқпыз. Өз басым ол
алып империяның жұлыны түбінде осылайша үзіледі деген-
ге сенген адам емеспін. Рас, жігіттер ұлт мəселесін көтерді,

рух мəселесін қолға алғысы келді. Сол үшін біріктік. Алайда
төңкеріс жасау үшін емес. Біз қазақ ұлтының өзіне ғана тəн
құндылықтарды қорғап қалуды армандадық. Талауға түскен
қазақтың малын да, аштықтан қырылған жазықсыз боздақта-

рын да өзімізше түгендей жүріп, Мəскеудің назарын өзімізге
аудармақ болдық.
Мен 1964 жылдың көктемінде Хрущевқа хат жаздым. Ол
кезде екінші курс студенті едім. Өз бетімше ізденіп, 1897,

1926, 1939 жылдардағы халық санағының нəтижелері жөнін-
дегі мəліметтерді қолға түсіргенмін. Көзімнің жеткені – 1939
жылғы санақта қазақ халқының санын айтарлықтай асырып
жазғандығын аңғардым. Неге?

Өйткені озбыр саясат «орыс емес» ұлттарды аяусыз қы-
рып-жойғандығын жасырып қалғысы келген. Оның астарын-
да қазақ халқы жойылып кетпейді, қамқорлыққа зəру емес
деген пиғылдың жатқаны анық. Хрущевқа хатымда осы нəр-

селерді жаза отырып, 1939 жылғы санақта қазақ халқының
санын өз есебім бойынша көрсеткенім есімде. Мал шығыны
жөнінде де қосымша мəліметтерді келтіре отырып, алдағы
уақытта нəубет жылдарында табиғи өсіміне орасан зор нұқ-

сан келген қазақтарға оң көзқарастың қажет екендігін жаз-
дым.
Əлде аңкаулық, əлде албырттық, мен жазған хат тиісті
адамның қолына тиеді деп ойлағанмын. Бір күні маған Ор-

талық комитеттен шақырту келді. Себебін іштей сезсем де,
үлкен үйдің есігін ашып көрмегендіктен бойымды кəдімгі-
дей қорқыныш жайлаған. Мені Мездяков деген ЦК КПСС-тің
жауапты қызметкері қабылдады.

«Сіздің хатыңызға байланысты Қазақстаннан жауап
келді», – деді ол. Менің хатымды неге Казақстан асырып
жібергенін əлі күнге білмеймін. Мездяков жауап хатты су-
дыратып оқып берді. Менің есімде : «Нельзя писать о ги-

бели людей, но можно писать о потярях скота» деген бір
ауыз сөз ғана ерекше сақталып қалыпты. Мен оны ескерту
деп қабылдадым. Алайда зерттеу барысында табылған жаңа
деректер мен мəліметтердің дұрыс-бұрыстығы жөніндегі

көзқарастарымды, «Жас тұлпардың» бас қосу жиындарында
үнемі айтып жүрдім. Ол жөнінде Мəскеу мен Ленинградта
оқитын қазақ жастарының алдында да талай мəрте баяндама
жасадым. «Жас тұлпардың» үгіт бригадасымен бірге Қазақс-

танды аралай жүріп, біршама оқу орындарында сөз сөйлеп,
демография саласы жөнінде өз пікірімді студент əріптес-
теріммен бөліскен кездер аз болған жоқ.
Мен «Цифрлар шежіресі» деген зерттеуімді студенттік

жылдары жазып бітірдім. 1968 жылы аспирантурада оқып
жүргенде, ол еңбегім «Қазақстан» баспасынан жарық көрді.
Маған сол еңбек «Жас тұлпарлықтардың» ортақ жемісі
ретінде жаныма өте жақын. Ол жылдар қазақ демография ғы-

лымының қалыптасу кезеңі болып қалды. «Жас тұлпардың»
аясында демография ғылымы дүниеге келді». Кеңес өкіметі
қазақ халқын қан қақсатты. Қалың қазақ амалсыздан тоз-
тоз болып ата-қонысынан көшуіне тура келді. Шыңғыстау

мен Жетісу адамдары Қытайға қашса, Маңғыстау мен Сыр
қазақтары Ауғанстан, Иранға беттеді, батыс жұрты кавказ,
орыс, татар жерлеріне барып пана іздеді. Сарыарқалықтар
Сибкрай, Сібірге ауды. Барар жер, басар тау таба алмай, мил-

лиондаған адам ажал құшты. Мағжан Жұмабаев осы кезді:
Алды жау, арты да - жау, жан-жағы жау,
Дағдырған қазақ енді қайда бармақ? - деп жырлаған.
Аштық кезінде қоғам да жеке адам тəрізді азады, тозады.

Аштық пен індетке азамат соғысының зардабын, Кеңес өкі-
метінің зорлық-зомбылығын қосыңыз. 1918 жылдың 23 қа-
рашасында «Известия ЦИК Туркреспублики» ақпаратында
Түркістан халқының 25-тен 50 пайызы аштықтан, суықтан

өлді деп көрсетілген. Ал «Новый Туркестан» газеті сол кезді
былай жазған: «Янгикорган селосында бір аптаның ішінде
аштықтан 35 адам өлді. Будал селосында 43 адам, Бəке село-
сында аштан 37 адам өлді».

Қазақстандық тарихшы А. Н. Алексеенконың зерттеуін-
ше: «...əртүрлі есептеулер мен түзетулерге сүйенгенде, 1930-
шы жылдарғы қазақ халқының аштан қырылуы 1 миллион
840 мың немесе қазақтың 47, 3 пайызын құрайды».

Ал академик М. Қозыбаев: «1930-1933 жылдардағы ашар-
шылықта халықтың 52%-ы қырылды» деп көрсетеді.
Қоғам қайраткері, зерттеуші Сағат Жүсіптің айтуын-
ша тек қана 1931 жылдың өзінде 1 миллион 30 мың адам

өз жерінен ауып босып кеткен, оның 616 мыңы қайтпаған.
Жүздеген мың қазақ Қытай ауып, кейін 1954 жылы Қытайда
Іле-қазақ автономиялық округі құрылып, орталығы Құлжа
қаласы болып белгіленді. Елдегі ашаршылықтың зардабы,

қасіреті жөнінде Ғ. Мүсірепов, М. Гатауллин, М. Даулетқа-
лиев, Е. Алтынбеков, Қ. Қуанышовтардың И. Сталинге хат
жазғаны белгілі.
Ашаршылық синдромына шалдыққан адамның болмысы

тұманданып, есі кете бастайды. Ессіз адамға еріктіктің, бос-
тандығыңның да құны бір тиын. Оған шындықтың да қажеті
жоқ. Ең қиыны - адам əдет-ғұрпынан, ұлттық ерекшелігінен,
саналы өмір сүру категорияларынан айырылады. Аштықты

көрген адамның сана-сезімінен ашаршылық синдромы өле-
өлгенше кетпейді. Қайта қанымен бірге ұрпағының бойына
сіңеді. Аштықтың салдарынан адамның кісілік қасиеттері
мен рухани келбеті өзгереді. Аштықтың сандырағы адамның

психологиясын өзгертіп, мəңгілік қорқыныш-үрей əкеледі.
Қазақтың «тамағымыз тоқ, көйлегіміз көк болсын» дейтін
сөздерінің астарында қанға сіңіп, болмысты өзгертіп, сана-
сының күйзелісінің өзгергенін көрсетеді. Шүкіршілік, тəу-

башылық, қорқыныштық салдары, ой ағысының тежелуі.
Аштық адамның бет-пердесін жалаңаштап қана қоймай, ол
сонымен бірге қоғамды да аздырады. Аштық пен соғыста
көп шығынға душар болған ұлтта жалпы даму процесі те-

желеді. Қоғамның əлеуметтік жүйесіндегі өзгерістер ұлтсыз-
дануға, салт-дəстүрдің жойылуына, ұлттық психологияның
əлсіреуіне əкеледі.
Кісілік пен ізгілік туғыза алмайтын қоғам қай заманда

да рухани күйзеліске ұшырарын білген жастұлпарлықтар
өткеннің кемшіліктерінің беттерін тырналап ашты. Ұлты-
на ашаршылық əкелген, даму процесін тежеп отырған өкі-
меттің саясатына қарсы шығып, өткенге көз салып, ойлының

сезімін оятты. Жастұлпарлықтар барлық кездесулерде ұлт-
тық мəдениеттің дамуы қажеттілігімен бірге ашаршылық-
тың халыққа тигізген зиянын тілдеріне тиек қылып отырды.
Олар қазақтың санының аздығын, санасының құрдымға

кетуін ұлтымыздың қанына сіңген пассионарлық ерекшелік –
көзсіз батырлық деп білді. Əрине, Отан қорғау – əр адамның
азаматтық борышы. Ерлік ұрпақ тəрбиесі үшін де керек. Де-
генмен, соғыстардағы көзсіз шығын ұлт болашағының та-

мырына балта шабатын кесепат екенін ұмытпаған жөн.
1941-1945 жылдардағы Отан соғысында қазақтар батыр
ата-бабаларының аруағына тіл тигізген, сөз келтірген жоқ.
Намысты қолдан бермеді, керек кезінде тайынбай елі үшін

қыршын жандарын қиды. Кеңестік тəртіпке қарсы тұра ал-
маса да, Отан қорғауға келгенде парасаттылығын көрсетіп,
рухтанса, қолынан көп дүниенің келетінін көрсетті. «Пас-
сионарлық ұлт», «Ұлы істер», «Үлкен мақсаттар» үшін жа-

ратылған халық екенін дəлелдеді. Жаппай ерлік көрсеткен де
қазақ. Халық санының пайызына шаққанда ұлттар арасында
Кеңес одағының батыры атағын ең көп алғаны да қазақтар.
102 қазақ Кеңес одағының батыры атағын алса, Отан соғы-

сындағы ерліктері үшін 3 азамат Халық қаһарманы атағына
ие болды. Түрлі себептермен, идеология сұрқиялығының
кесірінен ерліктері бағаланбай қалған қазақтар қаншама.
Рейхстагқа Ту тіккен Рахымжан Қошқарбаев болса, Берлинді

бірінші болып 1941 жылдың 16 тамызында бомбылаған ұш-
қыш - Білəл Қалиев.
Өкінішке орай, Білəл Қалиевке Кеңес Одағының батыры
атағы беріліп, кезекті əскери тапсырмадан оралмағандықтан

тұтқынға түсуі мүмкін делініп, батыр атағы жарияланбаған.
Ол кездегі ұйғарым бойынша, Кеңес Одағының батыры тұт-
қынға түспеуі керек екен. Шындығында, кейін белгілі бол-
ғандай Білəл Қалиев ұшағымен жарылып қаза болған.

Соғыс кезіндегі идеология əсерімен көп шындық дұрыс
айтылмады. Бірінші болып жауға жанған самолетін бағытта-
ған да Гастелло емес, Масловтың экипажы екен. Ол самолет-
те жерлесіміз Бақтыораз Бейсекбаев та болды. Отан соғы-

сындағы 1-ші нысанды мерген Төлеуғали Əбдібековтың 395
фашистің көзін жойғанын білеміз. Соғыс уақытындағы заң
бойынша 100 фашист өлтірген мергенге Кеңес Одағының
батыры атағын беру керек екен. 255 неміс өлтірген В. Зай-

цев, 187 неміс өлтірген Ф. Смоячковтар батыр атағын алды,
Əбдібеков атақ алмады. Ал Кеңес Одағының батырлары Ра-
сул Есетов, генерал Сабыр Рахымов өзбек, Біліс Нұрпейісов
орыс деп жазылып келді. Мəншүк Маметова мен Əлия Мол-

дағұлованың ерліктерін қайталаған Хиуаз Доспанова сияқ-
ты қазақтың батыр қыздары қаншама. Əрине ерлік жасау
екінің бірінің қолынан келе бермейді. Бірақ соғыста ұлттың
он екі мүшесі сау, жас, моральдік тұлғасы, кісілігі биік жас-

тар өледі. Себебі олар Отан алдындағы борыштарын өтеуге
парасаттылықпен ұмтылады. Бұны ерлік десек те, ұлттың
даму эволюциясы тұрғысынан бұл үлкен апат. Мысалы, 1916
жылғы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде 40-50 мың қазақ атқа

мініп, шоқпар, шиті мылтықпен орыс əскерінің пушкасы
мен пулеметіне қарсы шапты. Нəтижесін білеміз...
Торғай өңірінде сол азаматтардың шығынының орны əлі
күнге дейін толған жоқ...Алаш зиялылары 1916 жылғы 25

маусымдағы «Қазақтарды қара жұмысқа алу жөніндегі пат-
ша Жарлығына байланысты үндеуінде қарулы əскерге қар-
сы соғысу апат дей келе, «Тыңдаңыздар, қан төкпеңіздер,
қарсыласпаңыздар», – деп жазды. Олар Ресей өкіметінің

кез келген көтеріліске қатысқан, əсіресе шет аймақтағы ұлт-
тарды аяусыз жазалайтынын білді. Көзсіз шығынға барғы-
лары келмеді. Алаш зиялылары елді қантөгістен сақтағысы
келді…

Олар ұлт – азаттық күрес жүргізу тəсілдерінде де, қару-
лы қақтығыстан гөрі ұлт рухына негізделген, бейбіт жолмен
халықтың сана сезімін ояту арқылы мақсаттарына жетуге
тырысты. Шындығында ұлт – азаттық күрес қазақ жерінде

бірнеше бағыттан тұрды. Академик Манаш Қозыбаев ол
жөнінде былай тұжырымдайды: «Ұлт – азаттық қозғалыс
XX ғасырда көптеген ағымдардан тұрды. Оған жұмысшы
қозғалысы, зиялы қауым қозғалысы, мұсылмандар қозғалы-

сы кірді». Зиялы қауымның өзі екіге бөлінді. Орыс əдебиеті
мен Еуропа мəдениетіне сенген топ батысшылдар болып, ал
ұлттық діни өзгешеліктерді жоғары санаған топ түрікшілдер
болып, панисламизм бағытын ұстанды. Батысшылдар «Қа-

зақ» газетінің маңына топтасып, болашақ Алаш зиялылары-
ның негізі қаланды. 1916 жылдың екінші жартысына дейін
қазақ зиялылары қалай болғанда да тұтас толқын болды.
«Оян қазақ!» ырғағына түсті. Алаш қозғалысы Ресейде бол-

ған екі революция кезінде өз бағдарламасымен жеке толқын,
жеке ағын болып шықты. Ал Алаш партиясы, Алашорда ав-
тономиясы, Алаш Халық Кеңесі болып қалыптасып, боль-
шевизммен жекпе-жек айқасты.

Қазақ зиялыларының бір тобы (Т.Бокин, Ə.Жангелдин,
Ə.Жүнісов, Ə.Майкотов, С.Меңдешев, Б.Кұлманов, Ж.Нияз-
беков, Т. Рысқұлов сияқты) еркіндікті білектің күшімен, най-
заның ұшымен алуға, қару ұстап, күреске шығуға шақырды

жəне өздері оған тікелей қатынасты.
«Қазақ» газетінің төңірегіне топтасқан ұлттық либераль-
дық-демократиялық зиялылардың басшылары (Əлихан Бө-
кейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатовтар) қазақ

халқын жарлықты орындауға шақырды. Өйткені, олардың
ойынша, жарлық орындалмаса, патша өкіметінің қарулы
əскері нашар қаруланған көтерілісшілерді қырғынға ұшыра-
туы мүмкін деп санады.

Іс жүзінде солай болып та шықты. Көтерілісшілердің
каһармандық пен күресіне қарамай, олармен салыстыр-
ғанда жақсы қаруланған патша жазалаушы əскерлері кө-
терілісті басты. Патша өкіметі көтеріліске қатысқандарды

жəне оған қатысқан ауылдарды қатты жазалады, куғын-
сүргінге салды.
Американдық зерттеуші профессор Марта Брилл Ол-
коттың пікірінше, 1916 жылғы көтерілісте, əсіресе ауыр

зардап шеккен –қазақтар. Далалық аудандарда көтерілісші-
лерді қолға түсірудің қиындығын білген жазалаушы əскери
бөлімдер «Таз ашуын тырнадан алады» дегендей, көтеріліс-
ке қатысы бар деген ауылдарды қырып-жою əрекеттерін

жүргізгенде, көшпенділердің басты өмір сүру көзі - олардың
малдарын айдап əкетіп отырған. Соның салдарынан мал шы-
ғыны Қазақстанның алты облысы (Ақмола, Семей, Торғай,
Орал, Жетісу, Сырдария) бойынша;жылқы -50, ірі қара мал-

39, түйе-55, қой мен ешкі-58 пайызға кеміді.
Сол 1941-1945 жылдардағы соғыста 18-бен 30-дың ара-
сындағы 400 мыңнан аса қазақтың қылшылдаған жігіттері
қаза болды. Бұлар дендері сау, білімді, өнерлі, ұлттық гено-

фонды жаңартатын күш еді. Олардың көбі үйленіп арттары-
на ұрпақ қалдырып та үлгермеді.
Бір қанды шайқас орнын аралап жүрген Наполеонға мар-
шалдарының бірі «Император, мына өлген солдаттардың ор-

нын қалай толтырамыз?» – деген екен. Сонда Наполеон көп
кідірмей: «Париждің бір түні бəрінің орнын толтырады», –
депті. Ал қазақтың XX ғасырдағы аштықтан қырылып, со-
ғыста қаза болғандарының орнын толтыруға ондаған жыл-

дар аздық етті. Бізде Париж де, парықтылық та жоқ болып
шықты...
Қашанда Отанын қорғауға алғашқылардың бірі болып
тектілер мен намыстылар кетеді. Қорқақ, ынжық, қаны су-

ланғандар жан сауғалап үйде қалады. Олардың ұрпағы бей-
нет көрмей өседі, оқиды. Соғыстан қайтпағандардың, елге
жараланып оралғандардың балаларының тұрмысы қиындап,
болашағы күмəнданып, рухы əлсірейді. Жетімдік көреді. Ал

соғыста болмаған əкенің баласы өсе келе ел билер, бірақ
Отан қорғаудың, ар-намыстың қадірін білуі екіталай...
...Қазақ халқы – қырғыннан көз ашпай өмір сүрген ха-
лық...

1897 жылғы санақта қазақтар 5 млн. болса, арада 42 жыл
өткен соң 1939 жылғы санақта қазақтар 2 млн. 300 мың бол-
ды, яғни екі есе азайды. Ал өзбектер 3 млн. 900 мыңға неме-
се 5 есе көбейген. Тəжіктер 900 мың – 3 есе, қырғыздар 750

мың - 4 есе, түрікмендер 700 мың – 3 есе өсті.
Осыған қарап отырып, 42 жыл ішінде қазақтар азамат со-
ғысы, байларды кəмпескелеу, жаппай колхоздастыру, 1932-
33 жылдардағы аштық, 1937-38 жылдардағы репрессия

салдарынан миллиондаған адамынан айрылған деуге əбден
болады. Осы екі санақ арасында орыстар – 30, өзбектер – 24,
қырғыздар – 16 пайызға көбейсе, қазақтар – 22 пайызға, ук-
раиндықтар – 21 пайызға кеміген.

Қазақтар 1960 жылы ғана бастапқы мөлшеріне зорға
ілікті. Сөйтіп, 1925-1939 жылдар аралығында қазақ халқы-
ның саны өспей келді. Ғасыр тауқыметін басынан өткізген
қазақтар 1950 жылдың соңы мен 1960 жылдардың басында

ғана демографиялық өсу кезіне ие болды. Қатары селдіреп,
қасіретке тұмшаланған халқымыз бұған бала туудың көбеюі-
мен бірге Қазақстанға басқа республикалардан, əсіресе Қы-
тайдан көп қазақтың тарихи отанына оралуымен жетті. 1959-

1970 жылдары қазақтардың өсуі 52%-ды құрап, 1, 5 миллион
адамға жетті. Халқымыздың демографиялық өсімінде де оң
өзгерістер бой алды.
1970 жылы ғана қазақтар 1926 жылғы деңгейдегі халық

санын толтыра алды. Егер əлгі аштық, қырғын, зорлық-
зомбылық болмаса, қазақтар саны 1939 жылы 10 миллион,
бүгінде қазақтың саны 40-45 миллион болар ма еді? Қазақ
ұлты халық санының көптігінің арқасында ғана жер беті-

нен жоңғарларша жойылып кетпей аман қалды. Қеңес өкі-
метінің отарлық, геноцидтік саясаты болмағанда, біздің
санымыз күрт кеміп, өз жерімізде аз халыққа айналмас
едік.

Алаш рухының жоқтаушысы, тарихшы Мəмбет Қой-
гелді Кеңес Өкіметінің қазақ халқына жасаған зорлығы
жөнінде: «Мəселен, салыстырмалы түрде алсақ, 1917
жылы өзбек халқының саны 3, 5 миллион болса, біз 5, 5-6

миллион болатынбыз, яғни екі есе көп, ал қазір кім қан-
ша? Сол өзбектер өз елінде – қазір 30 миллион болса, ал
біз өз ортамызда 10 милионнан енді асып отырмыз. Бұл не
деген сөз? Кеңес өкіметінің бізге көрсеткені осы. Біз қазір

өзіміздің қандай тұңғиық шыңыраудан өрмелеп-еңбектеп,
тізерлеп, қан – жоса болып əйтеуір өлермендікпен шығып
келе жатқанымызды сезсек қой, шіркін. Бізді биік құздан
сол шыңырауға еш аяусыз итеріп құлатқан өкіметке еме-

Социалистік дəуір қазақ халқының ғасырлардан келе
жатқан жер, мекен атауына дейін өзгертті. Қазақтың санасы-
нан тарих атауларын мүлде ұмыттырмақшы болды. Облыс,
аудан, елді мекен аттары жаппай өзгертілді. Қызыл Октябрь,

Социалистік, Коммунизм, Партсъезд атаулы мекендер əр
жерде қайталана берілді. Төл атын төреге де бермеген қа-
зақтың жер-су аты тұрсын, адамның да есімін өзгертті. Адам
аттары да коммунистік идеологияға сай Мэлс, Марлен, Ком-

мунар, Совхозбек, Совет, Поезбай, Ким деп атала бастады.
Ой-тұжырымның өзінде де «совет халқы», «совет əдебиеті»,
«совет мəдениеті», деген жаттанды сөз тіркестері пайда бол-
ды. Қазақстанда тың жəне тыңайған жерлерді игеру жыл-

дары құрылған барлық совхоздар, аудандар Володаровка,
Урицкий, Ворошилов, Буденный, Чапаев тағы да басқа ре-
волюционерлердің есімдерімен, қала берді Изобильный, Пя-
тилетка, Коминтерн, Капитоновка деп тағысын тағы атады.

Жер, көл – өзен аттары да адам танымастай өзгертілді. Өз
ата жұртында қазақтың ерекшелігін сипаттайтын еш нəрсе
қалмауға айналды. Кеңес өкіметі, халық санасынан ұлттық
болмысты өшіріп, интернационалистік тұрғыдағы дүбəрə

адамды сезімсіз мемлекеттік машина тетігіне айналдырғысы
келді.
Тың игеру патшаның отарлау саясатының жалғасына
айналды. Қазақ халқының ұлттық ерекшелігінің сақта-

луына мүмкіншілік қалмады. Бұл саясат жөнінде Никита
Хрущев былай деді: «Если царь не мог заполнить людь-
ми этот регион используя царские методы, то нам удалось
это сделать применяя советский метод». Қазақстанға 2

милионнан аса түрлі ұлт өкілдері əкелінді. Бұған соғыс
кезінде депортацияланған неміс, шешен, инғуш тағы бас-
қаларын қосыңыз. Хрущев 20 жылдан соң коммунизмге
жетеміз деген сандырақ идея негізінде ұлттарды мидай

араластырғаны өз алды, ұлттық республикаларды жоюды
көздеді. Қазақстанды бөлу үшін тың өлкесіне қоса Батыс

Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан жəне Шығыс Қазақстан
өлкелерін ашпақшы болды. Республика араларындағы
шекараны жою үшін Өзбекстан, Тəжікстан, Түркменстан,
Қырғызстан жəне Оңтүстік Қазақстан облыстарының бас-

шыларынан Орта Азия бюросын құрды. Манғышлақты
Түркменстанға, Оңтүстік Қазақстанды Өзбекстанға қосу
жолдары қарастырылды.
Тың игерушілердің көбі уақытша паспорттармен 1 жылға

келіп, кейін түпкілікті қалып қойса, біразы құжатсыз қаш-
қан – пысқан, қылмысты тұлғалардан тұрды. Бұл мəселеде
де жастұлпарлықтар жауапты Алаш зиялыларынан, əсіресе
Əлихан Бөкейхановтың жер мəселесі жөніндегі зерттеулері-

нен тапты. Алаш зиялылары жер мəселесін шешуде Ресей
Мемлекеттік Думасын пайдаланғанын білді.
Отарлау Қазақстанда кең көлемде жүргізілді. Сто-
лыпин жер реформасын негізінен қазақ жерін талан-та-

ражға салу арқылы іске асыруды көздеді. Патша өкіметі
1916 жылы 40 млн. гектар шұрайлы жерден қоныстану
қорын құрды. Қазақтар шөл далаға ығыстырылды. Тек
1916 жылы Қазақстанның ең жақсы егістік жерлері мен

жайылымдарының 45147765 десятинасы тартып алын-
ды. Жер бөлуде де əділетсіздіктер көзге көрініп тұрды.
Орыс поселкелеріндегі əрбір келімсекке 3, 17 десятина
жер берілсе, қазақтарға 0, 21 десятина өңделетін жер

тиді. Малы жоқ, жері жоқ қазақ батырақтары пайда бол-
ды. Олар таңның атысы, күннің батысы жұмыс істеп,
өлместің күнін көрді...
Əлихан Бөкейханов қазақ жері үшін Мемлекеттік Дума-

ның мінбесін пайдаланды. Өкіметті, губернаторды сынады.
Бөкейхановтың нақты дəлелдермен көрсетуі – патша өкі-
метінің қазақтың жерін тартып алу саясатының бетін ашты.
Премьер-министр Столыпин, Дала өлкесі генерал губерна-

торы Сухотиндер Бөкейхановты өздерінің жеке бастарының
жауы деп есептеді.
1908 жылдан 1917 жылдар аралығына Ə. Бөкейханов Са-
мара губерниясында айдауда болса да, Петербургте шығатын

газет-журналдарға Қазақстандағы келеңсіздіктер жөнінде
жазып, қазақтардың мүдделерін қорғай берді.
«Санкт- Петербургские ведомости» газеті Столыпин ре-
формасының басқа ұлттардың құнарлы жерін тартып алып

отырғаны жөнінде былай жазды:
«... егер мемлекет мүдделері қырғыздарды (қазақтарды)
құрбан етуді талап етсе, бұған қарсы шығудың керегі жоқ,
бірақ екінші жағынан, бір қолымызбен жасай отырып, біздің

екінші қолымызбен күйретіп жатқанымызға көзді жұма қа-
рамай, қайта ашық мойындауымыз керек».
Əлихан Бөкейханов бастаған топ алдымен жергілікті ха-
лықты жермен қамтамасыз ету керектігін дəлелдегенінен

жастұлпарлықтар үлгі алды.
Жастұлпарлықтар ұлттық идея көзін жəне Отан, ел деген
ұғымды алашордашылардай тікелей жер мəселесімен байла-
ныстырып қарады. Жер мəселесіне ата-бабаларымыздың қа-

лай қарағанын білеміз. Ата қоныс - қазақ үшін өмірдің мəні.
Жер қазақ үшін тек өмір сүру қажеттілігі емес, əдет-ғұрып,
салт-тұрмыс, шежіре, дүние-таным. Жесір дауы таусылса да,
жер дауы қашан да таусылмаған. Жер батырлыққа, ерлікке

тұғыр болар тəрбие көзі. Ата қоныс қасиеті аруақ сыйлаумен
жалғасады. Аруақ қазақ үшін – діл мен сенім. Ал сенім бар
жерде, болашақ бар.
Қазақ халқының мыңдаған жылғы тарихы туған жерге де-

ген сүйіспеншілік жəне оны қорғаумен тікелей байланысты.
Ата бабаларымыздың сан жылдардағы арман- сағынышы
елінің көркеюі, туған жерінің амандығы.
Генерал Ғұбайдолла Жəңгіровтың патша өкіметінің жер

комиссиясы жұмысында ерекше пікірде болып, қазақ жерін
қорғауы да ұлттық мүдденің қажеттілігінен шыққан. Мың-
жылдықтар бойы қалыптасқан тегімізді, мінезімізді бір ға-
сырдың ішінде жоғалтуымыздың өзінде осы жер мəселесі

бар.
Ал 1954 жылы басталған тың игеру саясаты І Петрдің
Азияға жорығы жоспарының жалғасы еді. Қазақстанға
тың игеру кезінде келгендерінің саны сол аймақта тұ-

ратын жергілікті халықтан əлдеқайда көп болды. Олар-
ға ерекше жағдайлар жасалды, тіпті қылмыстары үшін
жауапқа да тартылмады. Келімсектер жергілікті халыққа
менсінбей жоғарыдан қарап, əдет-ғұрып, ұлттық психоло-

гия ерекшеліктерімен санаспады. Ақша тауып, тұрмыста-
рын жақсартпақшы болған көптеген этнос өкілдері ішін-
де ұры-қарысы, түрмеден шыққандары бар қазақ жерінің
апай-топайын шығарды. Мəдениеті, менталитеті басқа

адамдардың бас-көзсіз мидай араласуы қазақты амалсыз-
дықтан ұлтсыздануға итермеледі.
Қазақстандағы тың игеру - тек экономикалық мүд-
деліктен жасалған жоқ, бұл Столыпиннің орыстарды шет

аймақтарға қоныстандыру саясатын одан əрі іске асыру
қажеттілігінен туды. Бұл жерде аз ұлтты ассимиляция-
лау саясатын жүргізуге барлық оңтайлы жағдай жасалды.
Əсіресе Кеңес Одағы жергілікті халықты қырып, санын

азайтып, оның генофондын бұзып, санасын улап, ұлттық
рухын сындыруды көздеді.
Қазақстанның солтүстігінде орналасқан қазба байлы-
ғы көп, жері құнарлы Целиноград, Көкшетау, Қостанай,

Солтүстік Қазақстан, Торғай облыстары бір Тың өлкесіне
біріктірілді. Болашақта бұл өлке Ресей федерациясына қо-
сылуы керек еді.
Тың игеру барысында ұлтсыздандыру саясатын жүргі-

зу кеңінен өрістеді. Бұл бағытты Коммунистік партия
ұйымдары қолдап, нақтылы көмектер көрсетті. Ұлтсыз-
дандыру саясаты негізінен жергілікті қазақтарға қарсы
жүргізілді. Социалистік идеологияның бар күші, айла-

тəсілі халықтарды интернационализм рухында тəрбиелеу-
ге жұмсалды. Компартияның нұсқауларын орындау бары-
сында жергілікті ұйымдар шектен шығып, көзге көргісіз,
көңілге жағымсыз істерге барды. Тың өлкесі Компартия

ұйымының 1-ші хатшысы Т. Соколов жергілікті қазақтар-
ды жер аударылған немістермен будандастырып жаңа со-
циалистік азамат жасауға кірісті. Бұл сынақты жасау үшін
қазақ қызы Дəмелі Жақсылықованы əуелі неміске тұр-

мысқа шығарып, кейін шошқа бақтырды. Бұл саясат ұна-
ған өкімет органдары Жақсылықоваға үлгілі істері үшін
Социалистік Еңбек Ері атағын беріп, Алтын Жұлдыз бен
Ленин орденін тапсырды. Бүкіл Кеңес Одағының газет-

журнал, теледидарлары Қазақстандағы ұлттық саясатты
даурықтыра дəріптеп, басқаларға үлгі етті. Қан аралас-
тыру арқылы қазақ пен немістің ортасынан «Социалистік
интернационалист қазақ» ұлтын жасау күн тəртібіне қо-

йылды. Аралас некедегі жастарға ерекше жағдайлар жа-
салып, пəтер, жұмыс мəселелері кезексіз шешілді. Жан-
жақты қолдау, құрмет көрсетілді. Аралас некедегі жастар
əрине интернационалистік тұрғыда болды. Ұлттық тіл,

діл, əдет-ғұрыптан бірден адаланған советтік жас отау со-
циалистік идея, коммунистік моральға сəйкес келді…
Қазақтың тарихы мол Ақмола қаласы Целиноград деп өз-
гертілді. Ал Павлодар қаласы Хрущевоград болсын деп об-

лыстық атқару комитеті, обком бюросымен бірігіп шешім де
қабылдады. Осыдан бұрынырақ 1954 жылы Қазақстан Ком-
партиясы бюросы істеген еңбектеріне қарамай тың жерлерді
игеру саясатын қолдамағаны үшін 1-ші хатшы Ж. Шаяхме-

товты жұмыстан босатты.
Жер мəселесі қазақ үшін, ата-баба үшін ең қасиетті нəрсе.
Батырларымыз ол үшін қан төкті, ақындарымыз жыр-өлең-
деріне басты тақырып қылып алды. Жастұлпарлықтар бар-

лық кездесулерде қазақтың жерден басқа еш байлығының
жоқ екенін халыққа жеткізіп отырды.
«Жас тұлпар» ұйымының мүшелері бағдарламаларында-
ғы мəселелерді өзара бөлісіп, жан-жақты зерттеуге тырысты.

Кездесулерге жиналған жұрттың деңгейі, жас айырмашы-
лықтарына қарап, баяндамаларын сол ортаға бейімдеп жа-
сады. Мұрат Əуезов «Жастұлпар» ұйымының алдына қой-
ған мақсаттары жөнінде қазақтың ұлттық мəдениетінің, ана

тілінің жоғалып бара жатқанына тоқталды.
Ол бір XX ғасырдың 50 жылының ішінде қазақ халқы үш
үлкен қайғыны басынан өткізді деп, соған ерекше мəн берді :
біріншісі: 1916 жылғы қантөгіс кезіндегі қырғын;

екіншісі: 1932-1933 жылдардағы елді ендеген өкіметтің
қолдан жасаған ашаршылығы;
үшіншісі: 1937-1938 жылдардағы қазақ зиялы қауымын
жаппай қыру.

Мұрат Əуезов: «Кешегі кер заман алдыңғы қатардағы
озық ойлы, ұлтына жанашыр Алаш зиялыларын қырып-жой-
ды, қуғындады. Біз енді, ел боламыз десек, сол азаматтары-
мызды толықтай ақтап, жазған еңбектерін жарыққа шыға-

руымыз керек. Қайда бара жатқанын анық білмейтін адам,
қайда келгенін түсінбей дал болатынның біз кебін кимеуіміз
керек» деді. Арыстары атылып, ел-жұрттың ашыққан кезең-
дерін жиынға қатысушылардың есіне салды. Көкейлерінде

айтылмай шер болып жүрген жоғалғандарын көз алдарына
елестетті.
Ол кезде Алаш зиялылары жөнінде, ашаршылық жөнін-
де айту – ерлікке пара-пар батылдық еді. Əрине бұл жалғыз

Мұрат Əуезовтің емес, барлық жастұлпарлықтардың ұлт ал-
дындағы тарихи жауапкершілікті толық сезінуінің жарқын
көрінісі. Сталиннің елді дамытқаны мен Отан соғысында-
ғы орасан табыстары адам құрбандықтары мен қайғы-қасі-

ретінің қасында түк емес екенін жастұлпарлықтар алғаш-
қылардың бірі болып білді, сол жөнінде батыл айтты. Олар
тартынбай Сталин-Голощекин дəуірі – Қазақстанның бөлін-
бес күрделі қайғылы-қасіретті тарихы екенін айтып əшкере-

леді.
Ал Болатхан Тайжанов ұлттық идея мəселелерін көтеріп:
«Халық тарихын кесіп, бөлшектеуге болмайды». Қазақ хан-
дығы, Алашорда өкіметі мемлекеттік құрылым белгілері.

Қалай оларды ұмытып қазақ халқының мемлекеттілігі бол-
ған жоқ делінеді. Ұлт тарихы қалай болғанда да біртұтас,
ол қайталанбайды жəне де түзетуге келмейді деп ұлттық
идеяны мемлекеттіліктен іздеді. Сəрсенғали Қоспанов, Ал-

тай Қадыржанов, Марат Сембин, Советқазы Ақатай, Мақаш
Тəтімовтер көпшілік ұйымды шыңдайтын насихатшы ше-
шендерге айналды.
Олардың : «Рухани тоқырау адамгершілікті аздырып,

шынар шыңына жеткізді. Өтірік пен жалғандық өзімізді
ғана емес, жас ұрпақтың қанына сіңіп, күнделікті əдеті-
не айналып барады. Ал біз болсақ, ештеңе болмағандай
мəзбіз. Несіне мəзбіз, қарнымыздың ашпағанына, соғыс-

тың жоқтығына ма? Біз өзімізге-өзіміз өтірік айтудамыз.
Біз өтіріктің, жалғандықтың құлымыз. Бүгінде біз шын-
дықты айтып, рухани дүниелеріміз, айналып келгенде жа-
нымызды кірлетпей қорғауға күшіміз жетпей тұр. Біз өт-

кендегі қайғы-қасіретімізді, аштықты, жоғалтқанымызды
айтудан да қорқамыз. Ол жөнінде айтатын болсақ, сол жа-
маншылық тіріліп қайта келетін сияқтанады. Ал өткеннің
шындығын айтпай, əділеттілікке қол жеткізу мүмкін емес.

Біз бүгінде əділеттілікке қол жеткізгіміз келсе, алды-арты-
мызға жалтақтамай, жүрегіміз қалаған шындықты айтуы-
мыз керек. Өтірік пен екіжүзділік ешкімге ешқашан опа
əкелмегенін естен шығармауымыз керек. Адам алдымен

ұятын сақтап, абыройынан айрылмауы тиіс. Ең бастысы,
бұл өзіңе ғана емес, сенен үлгі алып отырған бала-шағаңа,
ұрпағыңа керек. Халық КГБ мен заң органдарынан қорық-
паулары керек, қайта олар сендерден қорқулары керек», –

деген жалынды сөздері тыңдаушы жұрттың құрсауланған
жан-дүниесін жібітті. Алаш идеясынан нəр алып сусында-
ған жастұлпарлықтар ештеңеден тайсалмады. Алды – арт-
тарын ойлап жалтақтамады. Бұл – қазақ халқының басты

құндылығы – шыншылдығы мен тазалығы, «Дос жылатып
айтады, дұшпан күлдіріп айтатындығының» көрінісі еді.
Жастұлпарлықтар кездесулерінде «Біз тарихи кезеңде
өмір сүрудеміз. Қоғам оянуда. Ол өзінің жауапкершілігін

сезіне бастады. Сең жібіді, енді оны ешкім де тоқтата алмай-
ды», – деп, елді ездіктен безіп, ерлік жасауға шақырды.
Ұлттық сананың оянып, жастардың белсенділігінің артуы
Кеңес Одағы өкіметін жəйбарақат қалдыра алмады. КГБ со-

циалистік жүйеге қарсы адамдармен күресті күшейту үшін
арнайы бөлімдер ашты. Қоғамның бар саласында өздеріне
тыңшы ұстады. Қазақстанда жастармен күрес «Жас тұлпар»
ұйымына байланысты басталды. Асыл тастай ұлтының бо-

лашағын ойлаған талай қазақ азаматтарын қайыстырған
Кеңестік жүйенің бар дүлей күші енді жастұлпарлықтарға
бағытталды. Жастұлпарлықтардың арасына тыңшы жіберіп,
бақылауға алды. Барлық кездесулерде кімдер болды, не

делінді бəрі-бəрі жіпке тізілгендей керек жеріне жеткізіліп
отырды. Қазақстанның КГБ қызметкерлері істеген жұмысын
Мəскеуге хабарлап, бірігіп жастарға қарсы шаралар, аранда-
тушылықтар жасады.

1966 жылдың 28 наурызда Қазақстанның КГБ-сынан
Мəскеуге жіберілген ақпаратта «Жас тұлпар» ұйымы жөнін-
де былай делінген:
«... в период зимних каникул, в начале февраля 1966 года

в г. Алма-Ата находились некоторые участники творческого
объединения «Жас тулпар», состоявшего из казахской моло-
дежи, обучающейся в вузах Москвы, Ленинграда, Украины
и Прибалтики. В частности, Ауэзов Мурат – аспирант вос-

точного факультета МГУ, председатель «Жас тұлпар»; Тай-
жанов Болатхан – студент Института международных отно-
шений; Ибраев Шамиль – студент Рижского авиаинститута;
Сулейменов Тимур – студент одного из ленинградских ву-

зов; Қоспанов Сарсенгали – студент Ленинградского элект-
ротехнического института; Сембин Амангелды – студент
Московской консерватории; Сматаева Сона (Сматаев Софы)

были проведены три встречи с представителями казахской
молодежи города, в которых так же принимали участие не-
которые алматинские писатели, журналисты, художники и
студенты прибывшие по инициативе М. Ауэзова, из городов

Караганды, Чимкента, Семипалатинска и из других городов
Казахстана.
Из выступлений М. Ауэзова в этих встречах:
«В 1937 году и раньше были уничтожены лучшие люди,

лучшие представители казахской интеллигенции, которые
могли бы создать огромную культуру.
В 1932 году погибло миллион казахов, среди них погибло
много талантливых людей. Молодежь наша должна обо всем

этом знать и помнить. Все традиции и обычаи наших отцов
и дедов забыты. Жизнь современной казахской молодежи не
интересна».
... На другой встрече М. Ауэзов заявил, что до нынеш-

ного нашего поколения у казахского народа не было своей
национальной интеллигенции в полным смысле этого слова
и только теперь национальная интеллигенция может вести
свой народ. Он утверждал, что в народе накопилось много

недовольства».
1967 жылы 7 майда Қазақстанның КГБ қызмет орны Ке-
ңес Одағы КГБ төрағасының орынбасары С. Г. Банниковке
төмендегідей ақпарат жібереді:

«... в марте группа казахских аспирантов, обучающихся
в Москве (М. Ауэзов, Б. Тайжанов, Б. Аманжолов, М. Гиль-
манов, М. Жусупов и другие) систематически собиралась по
четвергам и обсуждали вопросы демографического положе-

ния казахского народа и о том, что положения Конституции
о государственности в настоящее время не применяются на
практике. Заострялось внимание на том, что полезные ис-
копаемые Казахстана, в основном, вывозятся в Россию, а

промышленные предприятия не строятся, нет национальных
кадров и их не готовят», – делінген.
Мəскеуде оқып жүрген «Жас тұлпар» ұйымы мүшелерінің
арасына Қазақстанның КГБ-сы өз тыңшыларын жіберіп,

олардың істеген істерін Мəскеудің КГБ-сына жеткізулері ба-
рып тұрған сатқындық еді. Сол тыңшылардың да қазақ жас-
тары екенін ескерсек, əлі де ұлттық намыс, сана-болмысы-
ның қазақ қауымында əр түрлі деңгейде болғанын көреміз...

Əлемде ешбір қоғамның халықты күшпен мəңгі ұстауы
мүмкін емес. Кеңес Одағының сенгені өз халқын қорқы-
нышта ұстауында. Қорқынышта өмір сүрген халық шындық-
ты айта алмайды, жүйенің ойыншығына айналып ұлттық

болмысынан, кейінірек адамгершілік, парасаттылығынан
жұрдай болады. Парасаттылықты қалыптастыра алмаған
тұлға, адамгершілік қасиеттерін сақтап қалуы күмəнді. Адам
сезімінің пəктігін, рухының тазалығын сақтағанда ғана пен-

дешіліктің тұсауын үзіп, тұтқыннан босап еркіндікте өмір
сүре алады.
Ұлттың бар зиялы қауымын «халық жауы» деп соттап,
атып жатқанда бұқара халықтың араласпауы, арашашы бола

алмауы жəй қорқыныш емес, адамгершілік құндылықтар-
дың қалмағандығында.
Бірақ қандарында ұлы даланың еркіндік рухы бар жас-
тар КГБ бұғалығына мойымады. Жүректіліктеріне білім-

дері сай келіп, үлкен мақсаттар үшін ештеңеден тайынба-
ды. Өткір жанарлы 18-20 жастағы ұл-қыздардың ұлтшыл,
қаншыл болуына замана тауқыметі, халқының дүрбелең
аласапыран кезеңдердегі өмір қиыншылықтары себеп

болды. Сондықтан да олар өткенді танымаған, бүгінгіні
байыптамаған, келешекке көз салмаған мемлекеттің жаң-
сақ саясат көрінісін қорықпай əшекереледі. Казармалық
социализм қоржынынан шыққан аға буын зиялы қауым

пендешіліктің бесігіне бөленіп жатқанда, жастұлпарлық-
тар Ресей жерінде «Мен қазақпын» деп асқақтап жүрді.
Елде кімнің жемісі піссе, соның торғайына айналғандар-
ға қарсы соққы беріп, көпшіліктің мүлгіген болмысын

сілкіндірді. Дені күншіл, сүлделерін əншейін сүйреткен,
заман ағымының жапырағына айналғандарға ой салды.
Ұлтының тарихын тұжырымдап, болашағын халқының
тағдырының жалғасы деп есептеді. Ұлттық рухтарының,

алға қойған мақсаттарының күштілігінің арқасында қан-
дай да болсын қиыншылықтарды жеңе білді. Ұлт мүд-
десі үшін адам айтқысыз қиындықтарға қарсы тұра алды.
Өкімет тарапынан қысым, қуғын күшейген сайын олар

бірліктерін, тірліктерін көрсетіп, Ұлы идеялар жолында
жаңа істерді бастады.
Ұшқан құстың қанаты талар кең байтақ қазақ даласының
қалалары мен ауылдарында ХХ ғасырдың 60-шы жылдары

«Жас тұлпар» қозғалысы жөнінде естімеген, білмеген қазақ
баласы кемде-кем болды. Бұл ұйым ұлттық болмыстың қа-
жеттілігінен, халықтың аңсаған арман-тілегінен туды. «Жас
тұлпар» деген сөз бодандық шеңгелінде ұлтсыздануға ұры-

нып, этнос есебінде жоғалып кетуге қарсылық көрсетудің
символына айналды.
Алаш идеясы – қазақ идеясы
Жастұлпарлықтар үшін – ұлттың болашағы жөнін-

дегі ой-тұжырымдар «Керегеміз – ағаш, ұранымыз -
Алаш» сөзінен басталып, ұлттық құндылықтарды ұмыт-
пай қастерлеп, рух асқақтығын жаңғыртудың жолдарын
іздеумен жалғасты. Алаш идеясы – қазақ идеясы болып

шеңберлене берді. Ұлт тарихы – халықтың өмір жолы,
оның мұңы мен мақтанышы екеніне көздерін жеткі-
зе түсті. Оларды мыңжылдықтар бойы қалыптасқан
тегімізді, мінезімізді, парасаттылығымызды Кеңес Ода-

ғының жермен жексен еткендігі қинады. Қазақ халқы
мыңжылдық тарихы бар этнос ретінде əлем тұғырынан
өзіне тиесілі орынға қалай жетуі керек деген сұраққа
жауап іздеді. Отарлық, социалистік тəуелділіктен құты-

лу үшін ең алдымен рухани бостандыққа қол жеткізу,
ұлттық сананы қапастан шығару керек деді. Жастұлпар-
лықтар мың ойланып, жүз толғанып, естіп-білгендерін
зерделерінің сезігінен қайта-қайта өткізіп, «ұлт мұра-

ты», «ұлт арманы» Алаш зиялыларының еңбектері мен
істерінде деген тұжырым жасады. Алаш көсемдерінің
өмірімен, еңбектерімен танысты, көбі олардың тікелей
ұрпақтарымен араласып тұрды. Алаш идеясын елге та-

ратушы ақын Хамза Абдуллиннен Мағжан Жұмабаев
пен Мұстафа Шоқай жөнінде толық хабардар болды.
Мағжан Жұмабаевтың творчествосымен Хамза арқылы
танысып, өлеңдерін оқыды. Əсіресе, оларды Мағжан

Жұмабаевтың Мұстафа Шоқайға арнаған «Алыстағы
бауырыма» өлеңі қатты толқытты.
Алыста ауыр азап шеккен бауырым,
Қуарған бəйшешектей кепкен бауырым.

Қаптаған қалың жаудың ортасында,
Көл қылып көздің жасын төккен бауырым!
Алдыңды ауыр қайғы жапқан бауырым,
Өміріңше жапа көрген жаттан бауырым.

Түксиген жүрегі тас жауыз жандар,
Тірідей жеріңді тонап жатқан бауырым!
Бауырым, сен о жақта, мен бұ жақта,
Қайғыдан қан жұтамыз, екі жақта.

Лайық па құл боп тұру? Кел, кетелік,
Алтайға – ата мирас алтын таққа!
Жастұлпарлықтарды Алаш зиялыларының бауырма-шы-
лық – туысшылдықтары, парасаттылықтары таң қалдырды.

Хамза Абдуллиннен Мұстафа Шоқайдың негізгі мақса-
тының Ресей империясында тұратын күллі түркі ұрпақта-
рын біріктіріп, «Үлкен Түркістан» одағын құрғысы келгенін
білді. Шынында Мұстафа Петербург университетінің заң

факультетін бітіре сала, 1916 жылы Қазан қаласына келіп
«Түркістан бірлестігі» деп аталатын құпия ұйым ашқан. Па-
рижде 1924 жылдан түрік тілінде «Яш Түркістан» журналын
шығарған. Жастұлпарлықтардың Алаш зиялыларын жақсы

білулеріне негіз де бар.
Озық ойлы, кеудесінде ұлтының оты бар жастардың шық-
қан тегіне, өскен ортасына мəн берген жөн. Бұлар кешегі
Алаш ұрпақтары, əке-шешелері сол Алаш идеясымен тəр-

биеленіп, балаларының сүйегіне де ұлтшылдықты сіңірген
əулеттерден шықты. Тарихпен сабақтас өмірді бастарынан
өткізген қазақ зиялы қауымы шаңырақ астында, отбасында
Алаш азаматтарының жақсы қасиеттерін айтып, еңбектерін

өсиет етіп ұрпағына жеткізді. Жастұлпарлықтардың көбінің
əке-шеше, ата-əжелері Алаш зиялыларын көріп, ұлағатты
сөздерін естіп, жадына тоқыған көзі ашық, зиялы қауым
болатын. Əке-шешелері Алаш зиялыларын көріп, солардың

алаш идеясымен жастайынан қоректенді десек, қателес-
пейміз. Тоталитарлық жүйе қазақты қанша қырып жойса да,
қанында еркіндік дəстүрі бар халықтың санасында сүйекке
сіңген еркіндік, кеңдік сақтала береді. Бостандық идеялары

қазақ халқында ұлтжанды азаматтардың жүрегі мен сана-
сында мəңгілік өмір сүрді. Бұл тарих тағылымы. Алаш қоз-
ғалысы, Алаш Орда өкіметі Алаш арыстарын қазақ халқы
ешқашан естерінен шығарған емес.

Алаш зиялылары қиындығы көп қысқа өмірлерінде қа-
зақ жұртына айтатынын айтып үлгерді. Оны естір кұлақ
жоқ шығар дегенде 40 жылдан соң Кеңес өкіметінің көгін
дүбірлетіп

«Жас тұлпар» дүниеге келді. Жəй емес, «Мен
қазақпын, мың өліп, мың тірілген. Тамырым терең, кұлашым
кең», - деп екпіндей келді. Сұрауға емес, алуға, өзінің қа-
рымтасын қайтаруға келді...

Туған ел, шыққан шаңырағына қайта орала алмай, ізі- жо-
ғалып кеткендерді, зым-зия құрып бара жатқандарды іздеді.
Қазақтың орны қайраңда, апан жағасында емес, жазира шұ-
райлы кең дала, асқар тауда деп жар салды.

Алаш қайраткерлері туралы шет елдерде қазақ Мұстафа
Шоқай, башқұрт Зəки Уəлиди Тоған, өзбек Баймырза Хайт,
орыс, неміс ғалымдары еңбектері басылды, бірақ ол Кеңес
Одағына жетпеді.

Қазақта «тұлпардың - тұяғы, асылдың - сынығы» деген
асыл сөз бар. Бұл мақал тектілікті, ұлтын сүйіп, соның бар-
лық қасиеттерін бойына жиған, айтқанынан қайтпайтын,
сегіз қырлы - бір сырлы жандарға арналған. Ұлтының бола-

шағын ойлап, соның жолына басын бəйгеге тіккен Ресейде
оқыған жастардың алдыңғы қатарлары «Жас тұлпар» ұйы-
мына мүше болды. Мойындарына ұлтының ұлы мақсат-ама-
наттарын артып, «шу, жануар» деп атқа қонды. Абайдың

сөзімен айтқанда: «Серт бергем, еңбек етем деп, алдағы атар
таң үшін... ».
«Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілесің». Əр адам өзінің
балалық əлемінен, жанұя тəрбиесінен тамыр тартқан та-

да бар материалдарын беріп, көмектеседі. Бұл кітап жарық
көрісімен кеңестік цензураның қаһарына ұшырап, жаппай
кітапханалардан алынып, өртелген.
Сол кітаптың Ұлттық кітапханада (ол кезде Пушкин атын-

да) бір ғана данасы сақталып қалыпты. Сары ауыз бала кезім-
де шешем Фатима Ғабитова мені аталмыш кітапханаға ертіп
апарып, араб əрпімен басылған «Қилы заманның» сақтаулы
жалғыз данасын алдырып, оқып беретін. Міне, жарты ғасыр-

дай құлыптаулы жатқан сол повесть 1972 жылы Шыңғыс Айт-
матовтың алғы сөзімен «Новый мир» журналының 6-санында
орыс тілінде «Лихая година» деген атпен жарық көрді. Содан
кейін барып қана қазақшасы шықты.

«Қилы заман» – Əуезов шығармашылығында ерекше
орын алатын тарихи туынды, уақыт озған сайын айтар ойы
мен маңызы артпаса, кемімейтін, жаңаша қырынан түрлене
беретін мəңгілік шығарма». Ал«Хан Кене» пьесасының Қа-

сымның асынан көрініс алып, онда Нысанбай ақынның ұлт-
тық бірлікке шақырған жыр жолдарымен басталуы азаттық
идеясымен байланысып жатыр.
... Екі тізгін бір шылбыр

Ұстат енді Кенеге
Тас қорғанын бұзатын
Ақ алмастан жебеге...
Ал жастұлпарлықтар Мұхтар Əуезовтің «Абай жолы»

эпопеясынан дəстүрлі тіршілік қалпы мен өмір салтының
өзгеріске ұшырағанын, ұлттық рухтың қалай бəсеңдегенін
оқып білді. Алаш зиялыларының қазақы болмысты сақтап
қалу мақсатын іске асыруға тырысты.

Тəуелсіздіктің басы мың өліп, мың тірілген ата-баба-
лар арманында, бергісі Əлихан Бөкейханов, Мұстафа Шо-
қай бастаған Алаш зиялыларында жатқанын түсінді. Олар
азаттық идеясын ту етіп ұстаған Алаш зиялыларының өмір

жолы, күресі, таным-түсінігі қазақ санасын ашады деп сенді.
Қазақтың жетпегенін жетілтіп, жамандығын жасырып, жақ-
сылығын асырған да Алашорда зиялылары. Алашорда өкі-
метін құрған ұрпақтың көш басында тұрған 15 азаматтың

түгел дерлігі жоғары білімі бар қазақтар еді, тек жалғыз
Отыншы Əлжанов қана мұғалімдер гимназиясын тəмамда-
ған. Ал Кеңес өкіметінің құрамы Алашордадан анағұрлым
төмен болды. Сталиннің өзінің небəрі үш-ақ сыныптық діни

білімі болса, жалпы халық комиссарларының көбінің жоға-
ры білімдері болмады.
Алаш қозғалысы, Алаш партиясы, Алашорда өкіметі,
Алаш идеясы қазақ ұлтының оянуының шырқау шыңы болса,

жастұлпарлықтар сол ой-арманды жалғастырушылар, халық
пен Алаш зиялылары араларын байланыстырушы көпірге
айналды. Сондықтан Абайды бар қазаққа таныстарған Алаш
зиялылары мен Мұхтар Əуезов десек, Алаш идеясын қайта

жаңғыртып, елімен қауыштырған «жастұлпарлықтар» десек
қателеспейміз.
Қазақ ұлтының күші мен жігері ұлы мақсатқа бағыттал-
ғанда ғана идея болып қалыптасып, күшейіп жанданады.

Ұлы мақсат - бұл ұлт болашағы. Ал қазақ ұлтының болаша-
ғы - Абайдың арманы, ұлы ұстаздың ойлары.
Абай қазақтың келмеске кетіп бара жатқан көшпелі ғұмы-
ры мен енді қалыптаса бастаған отырықшылдықтың шека-

расы іспеттес. Ол мəдениет пен өркениет заңдылықты шай-
қасқа кіріскен заманда өмір сүрсе де, Алаш зиялыларының
ұстазы, хакімі бола алды. Замана тұрғысына қарай мəдениеті
таза ұлттық негізден нəр алса, өркениет интернационалистік

кейіптен күш алып, алға шапты.
Абайдың жан дүниесін, рухани болмысын жақсы түсін-
ген Алаш азаматтарының іс-əрекеттері - арттарына қал-
дырып кеткен мол мұралары. Жас тұлпарлықтар Мұхтар

Əуезов арқылы Абайды қалай білсе, Алаш зиялыларын сол
үрдісте сабақтастырып таныды. Қазақтың болашағын Абай
жəне Алаш идеясы деп түсінеді.
Алашорда қайраткері Жүсіпбек Аймауытов 1918 жылы

«Абай» журналында «Ұлтты сүю» деген мақаласында «Ұлтын
шын сүйіп, аянбай қызмет қылған азаматы көп жұрт күшті,
өнерлі, білімді жұрт болып, күресте тең түсіп, басқаларға өзін
елетіп отыр. Ұлты үшін қызмет қылмай, бас қамын ойлап жүр-

ген азаматтардың елі артта қалып отыр. Ұлтшыл жұрттар, əне,
Германия, Жапония, Англия, Түркиялар, олардың баласы жа-
сынан «ұлтым» деп өседі. Есейген соң бар білімін, күшін өз
жұртының күшеюіне жұмсайды. Олардың əр адамы - мемле-

кеттің керегі, қызметкері: Оқығандар! Бұл уақыт жан тыныш-
тық іздейтін, қызық уақыт емес, қызмет қылатын, еңбек сіңі-
ретін уақыт. Ойлаңыздар: халық біз үшін емес, біз халық үшін
туғамыз, олай болса, мойнымызда халықтың зор борышы, ауыр

жүгі жатыр, - деп еді. Абайдың «Біріңді қазақ, біріңді дос көр-
месең істің бəрі бос» дегеніндей Алаш идеясының тағы бір
ерекшелігі оның елшілдігінде, туысшылығында. Бұны ғұла-
ма жазушы Мұхтар Əуезовтің емханада жатып, ең соңғы рет

қолына қалам алып елдегі достарына ұлы Мұратты тапсырып
жазған өсиетінен көруге болады.
Қымбатты Кəмен!
Мынау Мұрат Əуезов менің туған балам. Москва универ-

ситетінде оқушы еді. Қазір жазға Семейге, содан əрі Абай
ауданын – əкесі туған жерді, елді көруге бара жатыр. Өзіне
саған, Балташқа бар дедім. Осыны ауданды аралатып, елді,
жерді көрсетіп танытуға өзің бар, Балташ бар көмек ету-

леріңді сұраймын. Өзін сен өз үйіңе түсірсең деймін.
Мен ауырып, Москвада больницада жатырмын, жайым-
ды Мұрат айтар. Үйіңе көп-көп сəлем. Мұхтар Əуезов.
Елдегі бар ағайынға мың сəлем! Балташтікіне жайды

Мұхтар Əуезов ақтық демінің аз қалғанын сезді ме «жан
пида» арманы болуы керек, операция алдында туған жерін,
өскен ауылын еске алады. Ұлы Мұратты Семейдегі елмен
тереңірек таныстырып, Алаш зиялылары бас қосып, Орда

құрып, ту тіккен жерлерді көрсетіп, содан рухани нəр ал-
ғызғысы келді. Бұл өсиет хатта тағы бір сыр бар. Ол кешегі
жайсаң жердің бүгінде «ядролық сынақ» жарылысы мекені-
не айналғанын көріп ұлын ойлансын дегені. Ел қамы, ауыл

тірлігі - ұлт болашағының негізі екенін меңзейді. Ал оның
ұлы Мұратты ата - жұртымен табыстырып кетуді достарына
өсиет қылуының көзі əке арманы, қазақшылықта, алаштықта
жатыр.

Алаштық ой - саналарды арман тілекке балап, мойнына
жүк алған жас тұлпарлықтар өз замандас құрбыларын ұлт
қамын ойлап, халыққа жаны ашып, қызмет қылуға шақыр-
ды. Облыстарда үлгілі іс-əрекеттерімен көпшіліктің ықы-

ласына ие болып, көңілінен шығып ұлтымен бірге болуға
үгіттеді. Жастұлпарлықтар көздеген мақсаттарына бірден
жеткен жоқ. Бірақ олар елдің сана-сезімін тербетіп, ұлтты
оята бастады. Ұлттық ерекшеліктерді ұмытпай, оны орын-

ды, заманға сай, қиюын келтіре пайдаланып, жетуге болатын
жолын көрсетуге тырысты.
Олар XX ғасырдың басында шыққан «Қазақ», «Сарыар-
қа», «Абай» газеттерінің болғанынан хабардар болды. Ал

Кеңестік қызыл идеология – Ұлт, Ұлтшылдық деген ұғым-
дарды біздің санамызға ондаған жолдар бойы құбыжық қы-
лып сіңдірді. Ұлтымыз үшін аянбай еңбек етіп, арын-жанын
садақа етіп халқымыздың болашағын ойлаған Əлихан Бө-

кейханов, Міржақып Дулатов, Ахмет Байтұрсынұлы, Мұс-
тафа Шоқай, Мағжан Жұмабаев жəне тағы басқа жүздеген
Алаш зиялыларын жау етіп көрсетті. Соғысы, кəмпескесі,
ашаршылығы бар, өмірінде көрмеген азап пен жоқшылық-

ты, жаппай қырылуды көрген қазақ қауымы ұлт, ұлтшылдық
ұғымын қасіреттің баламасы ретінде қабылдап ұлтсыздан-
ды. Ұлтсыздану - рухсыздыққа əкелді.
Алаш идеясының басты нысандары жастұлпарлықтар-

дың саяси бағдарламасының негізі десек, қателеспейміз.
Алаш зиялыларының ұстанымдары:
а) экономикада - жер мəселесі, жердің асты-үстіндегі бай-
лықтың иелігі, қазақ жерінде өндірілген бар зат бұқара ха-

лықтікі;
ə) руханиятта - қазақтың ана тілінің, дінінің, ділінің үс-
темдігі;
б) саясатта - замана жетістігін пайдаланып, салт-дəстүрді

жоғалтпай, Жапония үлгісіндегі ұлттық демократиялық
мемлекет құру болды.
Алаш зиялыларының ұлттық идеясын негізге ала
отырып, Жастұлпарлықтар уақыт талабына сай, оған өз

түсініктерінше толықтырулар жасады. Көрсетіліп келген
ұлттық құндылықтарға қосымша тарихқа тағылым жа-
сап, ашаршылық, алаш зиялыларын ақтау, демография
мəселесін түзеу үшін шет елдегі қазақтарды ата-жұртқа

қоныстандыру жəне ұлттың санасын өсіріп, ұлт мұратына
жауапкершілігін арттыруды көздеді. Бұл көтерілген мəсе-
лелер ұлт дамуының ең өзекті іс-салалары делініп, барлық
ұйымдастырушылық үгіт-насихат жұмыстарын осы мəсе-

лелер төңірегінде өткізді.
Алаш идеясы Жастұлпарлықтардың бойына күш-қуат
жəне сенім берді. Идеядан нəр алған олар ең алдымен ұлт-
тық сананы көтеруді мақсат етті. Ұлттық болмыс негізінде

қазақтың тілі мен мəдениетін жас ұрпаққа жеткізгенде ғана
ұлтсызданудан арылатынын түсінді.
Жастар тарихтың тереңінен бастау алып, тағылымына
шөлін қандырып, ұлттық психология аясында қалыптасқан

сана ғана өміршең деп есептеді. Мəдениеттің ұлттық ерек-
шеліктен нəр алатынын, соған негізделетінін ұмытпады.
Бұл жөнінде академик Д. Кішібеков «Ұлттық идея жəне
идеология» атты еңбегінде: «Ұлттық идея тамырын терең-

нен алады жəне этностың болмыстық табиғатын түзеді, оның
тарихымен жəне мəдениетімен байланысты болады. Ұлттық
идея этникалық сезімдердің негізінде пайда болады, - дейді.
Ұлттық идеяны ешкім арнайы жасамайды. Ол стихиялы

түрде жүздеген жылдарда біртіндеп қалыптасып, пісіп жеті-
леді. Оның негізі ұлттық психологиялық жəне генеология-
лық ерекшелікте жатыр.
«Ақтабан шұбырынды - Алқакөл сұлама» жылдарында

Отан қорғау, ел-жұрт, ата-мекенді аман сақтау Ұлт мұра-
ты болса, Сырым, Кенесары, Амангелділер ұлттық идеяны
қарулы күрестен тапса, Шоқан, Абай, Ыбырайлар ағарту-
шылықтан тапты. Ал Алаш зиялылары өздеріне дейінгі

барлық рухани, ұлт мұратымен толық сусындап одан əрі
барды. Ұлттық идеяның қайнар көзі де, түпкілікті мақсаты
да Тəуелсіздік екенін түсінді. Алаш автономиясы қазақ хал-
қының арман-мұңын іске асыратын ең дұрыс ұлттық идея

екенін тарих дəлелдеді.
Жастұлпарлықтар - Алаш идеясын жалғастырушылар.
Олар Тəуелсіздікке нысаналы даярлықпен келгілері келді.
Кеңес Одағындағы əлеуметтік қозғалыстың негізінде Алаш

идеясын арқа тұтып, тұтас қазақ қауымын қамтитын елдік
идея жасауға тырысып, оны нақтылы іс-əрекеттермен пы-
сықтады. Ұлттық мəдениет пен салт-дəстүрді жан-жақты
қорғауды алдарына мақсат етіп қойды. Сөз жүзінде Кеңес

Одағының ішкі жəне сыртқы саясатын қолдағансып, ұлттық
мүддені таптатпай, күн тəртібіне қойып, қорғауға кірісті.
Алғашқы қарлығаштар болып, ұлт мəселесін көтеріп, ашық
жиналыстар, кездесулер өткізді.

Жастұлпарлықтарға Алаш зиялылыарының тағдыры
жөнінде академик Сайым Балмұханов көп мəліметтер бер-
ген. Ғалым, ұстаз Германияға барғанда «Милли мəдениет»
деген журнал əкеліп те берді. Жастұлпарлықтар сол жур-

налда басылған Мағжан Жұмабаевтың өлеңдерін оқиды.
Өзбектің, қырғыздың атылған ақын-жазушыларымен таны-
сады. Түркістан легионының құрылу тарихынан хабардар
болады. Сайым Балмұханов бұл журналды заман қатты бол-

са да тəуекелге бас тігіп, ұлтарақ қылып, аяқ киімінің астына
салып алып келіпті...
Олар алғашқылардың бірі болып Мұстафа Шоқай жəне
Түркістан легионы жөнінде шындықтың бетін ашты. Ұлы

Отан соғысында Кеңес Одағынан екі миллионнан астам əс-
кери адам немістердің тұтқынына түсті. Олардың миллион-
нан астамы неміс өлім лагерьлерінде азап пен аштықтан, əр
түрлі аурудан ажал құшты. Ал тірі қалу үшін амалсыздан

солдат пен офицерлердің біразы Власов армиясына, Түркіс-
тан легионына кірді. Бірақ Түркістан легионы ешбір соғысқа
қатыспады, қазақтар өз Отанына қарсы оқ атқан жоқ. Олар-
ды жау қылып көрсету, барып тұрған жала, майданда сол Ре-

сейді қорғап қаза болған қазақтардың аруағын қорлаған үгіт-
насихат еді. Мұстафа Шоқайға келгенде оның қазақ халқына
қарсы іс-əрекет жасамағаны үшін немістердің у беріп өлтір-
гені белгілі. Соғыс басталысымен Мұстафа Шоқай басқа

эмигранттармен бірге Компьен замкына қамалды. Немістер
оны уландырды. Шоқай 27 желтоқсанда, Берлинде аурухана-
да жатып қайтыс болды. Ал Түркістан легионы ресми 1 942
жылы құрылды.

Түркістан легионында болғандарға соғыс біткенімен,
көрген азаптары бітпеді. Олар соғыс тұтқыны емес, сатқын
атанды. Ең өкініштісі түрлі жағдаймен Түркістан легионы-
на кірген қазақ азаматтары бүгінгі күнге дейін мемлекет

тарапынан ақталмай отыруы. Олардың біразы партизан от-
рядтарында болып, Кеңес армиясы қатарында жүріп неміс
басқыншыларына қарсы соғысқандарымен елге оралған соң
сотталды. Соғыста аман қалып, Отанына келгенде қайтадан

азаптың отына күйді. Қоғам мен ортаның, қала берді көрші
қолаң, ағайынның қағажуына түсті. Көзге түрткі болып, дұ-
рыс жанұя құрып, бала-шаға өсіре алмады. Адам айтқысыз
жағдайда өмір сүріп, көбі Сібірде шіріп өлді. Біразы амал-

сыздан туған елінен жырақта қалып, ес-түссіз қаңғырып
кетті.
Əрине, кездесулердегі мұндай ақпараттардан кейін өкі-
меттің тапсырмасымен КГБ «Жас тұлпар» ұйымын ерекше

«қамқорлыққа» алды. Қазақтың қанау мен тонауда болған
шындығын айту Кеңес өкіметі билігіне ұнамады.
«Жас тұлпар» ұйымы іс-əрекеттері алаштық мақсат пен
ұлттық рух көрінісінің үздік үлгісі деп айдарлауға толық

мүмкіндік бар. Олар коммунистік партиялық идеологияның
қазақ халқының ғасырлар бойғы тарихын жоққа шығарып,
қазақ тарихы «Ұлы октябрь революциясынан» бастау алады
деген тұжырыммен келіспеді.

Жүректеріне ұлттық сана сезім ұялап, бойларына ұлттық
сана сіңген, ойларын ұлттық патриотизм кернеген жастұл-
парлықтар қандай да бір қиындыққа да бас тігуге əзір болды.
Арзан ұранға ермей, ұшпа сезімге ерік бермей не істесе де

алды - артын ойлайды. Жастұлпарлықтардың алдындағы ең
негізгі кедергі коммунистік идеологиялық қысымынан ұлт-
сыздануға жақын қалған, езіліп есі кеткен, тойғанына, тірі
жүргеніне мəз, қалың ұйқыдағы халқын ояту болды. Кеңес