ӘМЕТОВТЫҢ ІНІСІ

Жер жібіп, күн жаңа күлімдеп келе жатқан кез болатын. Оқтын-оқтын Шелек аңғарынан жылы жел соғып еңсеңді бір көтеріп тастағандай еді. Нақ осындай көңілді кезде көңілсіздік аяқ астынан туа қалады деп кім ойласын. Шелектегі мектеп интернатына тоғызыншы наурыз күні тексерушілер сау ете түсті. Ойда жоқта жүргізілген тексеру мұндағылардың әрқайсысының-ақ шеке тамырын солқылдатып жіберді. Өзі жаңа болған бастық Садуақасовтың ойында ештеме болмағанымен, интернаттың шаруашылық меңгерушісі Ілиясов пен есепшісі Кербезовтың күні бір-ақ уыс болды. Екеуінің де түрі кетіп, түсі қаша бастады. Әй осы бір тексерушілердің ойда жоқта келе қоятыны-ай! Күні бұрын айтып қойып-ақ, қой сойып, қолыңды қусырып тұрғанда-ақ келсе қайтеді екен. Кенет келуін қараңызшы.

Тексеру тұтқиылдан басталып көп кетті. Буда-буда қағаздар ақтарылып, асты-үстіне, үсті астына жіберіліп жатты. Баданадай жазулар, бадырайған цифрлар көзге түспей қалмады. Мен тамаққа кеттім, мен араққа кеттім деп тұрғандары да бар. Қайда кеткеніміз белгісіз, адасып бара жатқандарымыз да жоқ емес дейді кейбірі. Цифр сөйлегенді қай жегіш жақсы көреді дейсіз. Цифр көп сөйлеп кетсе, әрі-беріден соң сенің бедел-берекеңе, мекеме бастығы, бухгалтері екеніңе қарамай, сарт етіп мойныңа мініп алатыны да болады. Содан соң тіпті қалай туласаң да мойныңнан түспей қояды. Шындап кетсе соттатып тынады.

Осыны ойлап интернат есепшісі Кербезов цифрларды көрсеткісі келмей көп-ақ қипақтап еді, тексерушілер оған бола қоя ма? Қайдағы-жайдағы шынықты тауып, цифрларды есепшотқа былай қағып, олай қағып интернат басшыларының алдынан қаздай қалқытып, үйректей сүңгітіп өткізіп жатты. Тексерудің қорытындысы интернаттың шаруашылық меңгерушісі мен есепшісі үшін еге қолайлы болып шықпады. Бар болғыр цифрлар бадырайып-бадырайып шыға келісті. Есепшіңіз есептеп жеп, есептей жүріп кесектеп жеп жіберіпті, мың жарым сомды жымқырғаны білініп қалды.

«Басқа келген пәледен бастан құлақ садаға» дегендей, бір Кербезовпен кетсе жарар еді деп, қояндай қорқып Ілиясов отырды. Ақша документтерінің қабырғасын сөгіп, омыртқасын ойып қарап жібергенде, әр жерден жеген-ішкенге кеткен ақшалардың мойны судағы қудың сұңғағындай қылтылдап керіне берді. Интернат қоймасын таразылап тексергенде Ілиясовтың тығып қойған семіз сүбелері, қыртысты қазылары, жуан жіліктері табылып, ұрлығы ашылып қалды.

Балаларға деп босатпаған тамақты үйге тышқанша тасып кеткендігі белгілі болып қалды. Ширатылған дұңған кеспелерін шимень, гунгурман жасайтын аппақ ақ үн, буға пісер мантылар, сәбіз салған шашпа палаулар, осылардың күшік келтіретін ет, майлар, қала берсе бәрінің де Ілиясов үйіне есепсіз тасылғаны ашылды. Тексерушілер долайым есебін шығарғанда тек тамаққа арнаған нәрселерден Ілиясовтың алып кеткені төрт мыңнан асып жығылды. «Ақмағамбетпен» алысып жүргенінде 83 бөлек сабынды да сәтіне келтіріп жіберіпті.

Тексерудің қорытындысы шыққанда, Садуақасов өзінің екі ұрының ортасында отырғанын аңғарды. Айналдырған қырық күн істеген қызметі қым-қиғаш қылмысты екенін кезімен көріп, түңіліп кетті...

Арада аз күн өтті. Тексеру біткен соң есепші Кербезов бөтелкесін құшақтап, алты күн қызметке шықпай қыдырып кетті. Есепті қолдан шатастырып, кердеңдеп кетті. Мойнындағы мың жарым сом ақша да есінен шығып, арақ ауызға тиген соң ортасы толып, кемтігі жетілгендей болды. Әй шіркін, ақмағамбеттің күші-ай! Арақ ауызға тигенде сырдың суы сирақтан келмейді, есеп те түгел, ақша да жетеді. Ал Ілиясовке келсек, ұрлаған төрт жарым мың сомды бес мыңға жеткізу үшін тышқанша тасуды қойып, атжалманша асады. Садуақасов ұрылармен бірге әмір сүргісі келмеді, олардың екеуін де қызметтен шығарды. Қызметке жаңа есепші алынды. Осыдан кейін-ақ оның басы пәлеге қалып, ауатком мен аудандық оқу бөлімінің арасын жол қылды.

Ертеңіне Садуақасовты аудан ағасы шақырып, тепсініп отырды.

Садуақасов ауатком ағасынан үндемей шықты. Ол енді барып кеңсесіне отыра бергенде, оны оқу бөліміне шақырды.

Садуақасов жан терге жаңа түсті. Былай тартсаң өгіз өледі, былай тартсаң арба сынады. Қандай қиын, қып-қызыл қайнаған оттың ортасында қалды. Біреуі аудан ағасы, екіншісі оқу бөлімінің бастығы. Қайсысының айтқанын істесе де қылмысты болады.

Ертеңіне Садуақасов ауаткомге тағы шақырылды. Бір тәуірі мұнда бәрі де болды, Кербезовтің кімнің жақыны екені де белгілі болды. Аудан ағасы бекер айтпаған екен. Кербезов ісіне Арбазов араласты.

Әметовтың інісі!

ӨСКЕМЕНДЕГІ ӨКІРЕК БАСТЫҚ

Бастық болса байсалды болғаны-ақ жақсы, шіркін! Айтқаныңды түсініп, қыйсығыңды түзетіп отырса оған не жетсін! Дүниеде өкірек бастыққа түс болмағайсың. Ойыңдағыңды айтсаң өре түрегеліп, өзінен басқаныкі жөн емес деп өкіректеп, киіп жарып көкіректеп, кеудесін соғып, кеңірдегін созып басқа әңгір таяқ ойнатады. Сіздерден несін жасырайық, нақ осындай бір өкірек бастықты Өскеменнен көргеніміз бар. Егер діңдарлау адам болып, оған тап келе қалсаңыз, құдайыңызға құлшылық етіп, жеті күлше құдайы таратып, ендігі әрі қу шұнақ құдай жұмыр басты пендеңнің пешенесіне мұндай бастықты бере көрме деп жалбарынатыныңызға біз кепілдік бере аламыз.

Өздеріңізге жасырып қана сыр қылып айтып отырғанымыз кәдімгі Өскемендегі облыстық тұтынушылар одағы басқармасының төр ағасы Карпахан еді.

«Бір көрме, бір кермеге сыр берме» дегендей, Карпаханды сыртынан көрсеңіз сынаптай сырғыған, жүзіктің көзінен өткендей адам екен-ау деп қаласыз. Сырттан қараған адамға ол ойласа басы бар, ақыл тоқтатқан жасы бар, алымды-шалымды-ақ адам болып көрінеді. Шіркін, адам өмірі деген, оны білу деген киын дүние! Оның есебін тауып бола ма, ол жақпар-жақпар жартас сияқты. Онда бір де түлкі болып сылаңдасаң, енді бірде қасқыр болып қабақ түйіп отыруға тура келеді. Өз өмірінде Карпахан осы екі әдістің екеуін де еркінше қолданып келді.

Әуел баста ол Тулада тұлпардай тулаған, қасқырдай қатулы бастық болды. Қанша қатулы қабақ көрсеткенмен өзі ұқсата алмай, ұқсатқанды ұнатпай жүріп орнынан алыңды. Сөйтіп ол бір төмендеп осы мекеменің өзінде орынбасар болып отырды. Орынбасардан қайтадан бастықтың орынын баса салу киын да емес сияқты. Бірақ бастықтан түсіп орынбасар болудан сор нәрсе жоқ екен, жоғарыға жалтақтай береді екенсің. Сөйтіп жүргенде бұл күні көп болып, ол ауданға кетті. Жақтаулы креслоға үйренген Карпахан кішкентай орындықты менсінбей жүрді. Ол орындықты олқысынып жүргенде одан да орнынан алынып, құлдырап Калугаға көшті. Осы кезде ол қасқыр қабақты қойып, түлкіше түлеуді шығарды. Енді міне, жел аударған қаңбақтай Қазақстаннан төбесін бір-ақ көрсетті.

«Құдай да қудың жағы» депті ғой бір күйген адам. Сол айтқандай-ақ Карпахан мұнда кен креслоға жайғасты. Алғашқыдан-ақ қызметкерлерді алқымнан алып:

Соңда Карпахан енді қызметкерлерді жекелеп шақырды. Оларды жездей таптап, күмістей қақтайтын болды. Әсіресе әйелдер жағы бұл мінезді көтере алмай сықсыңдап жүретін болды. Бұдан кейін аяғын қия басқан қызметкерлердің бәрі Карпаханның қара тізіміне алынып, азғантай уақытта-ақ аппараттан аттанып кетіп жатты. Кадрдан қың шықса, көкіректен жан шыққанмен бірдей емес пе! Сондықтан... Ең алдымен бұғалық соны пікір айтып, істе іскерлік, еңбекте ерлік көрсеткендерге түсті.

Алғаш Карпаханға қарсы сөйлеп, істің ретін айтып қалған Мінәлі болды. Бір күні Карпахан төсегінде ұйықтай алмай дөңбекшіп шықты. Орынбасар мықты болса, кейде пайда болғанмен, кейде зиян. Көп алдында кеңесіп отырғанда орынбасардан бастық артып түсіп отырса, бір қаныбет, ал бастықты баса көктеп, орынбасар болса да шоқтығының биіктігін көрсетіп отырса қызыл кезді пәле сол емес пе?! Ондай жерде осал бастықтың бағасы бола ма! Осы тұрғыдан қарағанда, Мінәліні «жоғарылатып» жіберуді қарастырды. Мұның өзі жақпайтын адамнан құтылудың құдай сынынан өткен құрметті жолы. Сөйтіп Мінәліні Карпахан жолға салды.

Мінәлі кеткеннен кейін Карпахан қарауындағылардың қас-қабағына тағы бір қарап шықты. Әдетте мықтыларды мытып тастағанда, қаракетсіз қулар, әккі болған сұмдар құйрықты сыртқа салып шыға беруші еді, немесе жоғалып табылған күшіктей күйкектеуші еді. Жоқ олай болмады. Карпаханға орынбасарлар да одырая, бөлім бастықтары да бақырая қарайды. Кезі көзіне түсіп кетсе, кірпік қақпай, бедірейіп отырып алады. Мұны көрген Карпахан басқаларға да бармағын бастыруды батыл ойластырды. Мінәлінің орнына келген орынбасар Төлет бастық екен деп бұқпайтын, келелі мәселеде қарысып отырып алатын көкайылдың өзі болып шықты. Тіпті қарап отырса, бастықты оның аруағы басып, қызметкерлер арасында қымбаттап бара жатқанын Карпахан өзі байқады. Мұндай адамдарды әдетте жақсы қызмет ұсынып, жайма-шуақтап, ұзатып салмаса, болмайды. Сондықтан Карпахан облаткомге барыштап жүріп, оны да есебін тауып жылжытып жіберді.

Төлеттен құтылғанмен, Карпахан ол сияқты жаны таза адамдардан құтыла алмады. Қаржы дегенді колға алмаса, бастық бастық бола ма! Ол үшін оған тікелей басшылық ететін орынбасары Тулинді бауырына тартып, өңгелерден оңашалап ұстағысы келді. Бірақ Тулин Карпаханның өтірік көлкілдегеніне түбі түскен шелектей түбегей көшіп жөнелмеді. Мұндай қиқар орынбасар да Карпаханға қияс келді. «Ханға жаққан бір басым, қараға жаққан бір басым қара долыға жақпадым-ау», — дегендей тұтынушылар одағында отыз алты жыл істеген Николай Тулин де жолға түсті.

Тулиннің Қараханның айтқанына көніп, айдауына жүрмеуі оны бір нәрсеге бір жола бел байлатты. Ол енді жергілікті тұтынушылар қоғамдарының бастықтарына дейін бәрін ауыстыруды көздеді. Ертеңіне өзінің тағы бір орынбасары, үнемі бәйге алумен келе жатқан Калюжныйды да өкіректеп отырып қуып шықты. Карпахан бастықтардың басын қоспай бір ыдыратып, дөңгелетіп алған соң, басқаларды тоз-тоз етіп жіберді. Атап айтқанда, соңғы екі жылда облыстық тұтынушылар одағының бастықтарының арифметикалық кестесі ойпаң-тойпаң болып былай өзгерді: өзінің финанс жөніндегі екі орынбасары, сауда жөніндегі екі орынбасары, дайындау жөніндегі орынбасары, ұйымдастыру бөлімінің екі бастығы, қоғам тамағы бөлімінің екі бастығы, күрделі құрылыс бөлімінің тарт бастығы, финанс бөлімінің бастығы, өнеркәсіп товарлары бөлімінің бастығы, тағы тағылар. Осылай бәрі жолға түсті.

Облыстық мекемеде осындай өзгеріс болған соң аудандардың не жаны қалды дейсіз. Тек өткен жылдың өзінде осы жүйеде 642 адам ауысып, ту-талақай болды, бастан басталған «өнер» етектей келіп бір-ақ шықты. Аудандық тұтынушылар одағы бастықтарының алпыс проценті, бухгалтерлер бүтіндей өзгерді. Мұның сыртында жаңа келген жас кадр, қырық жыл істеген қарт кадр, қысқасы бәрі де бар.

Карпаханның бар енері кадрларды тас аяқтай қағыстырып, бірін алып, бірін салып жүргенде жоспар жайына қалды. Оны тексеріп, орындалғанын бақылаған адам болмады. Жоспарланған пайдадан жоспарланбаған зиян көп болып шықты. Оның өзі биыл жеті миллион сомның есігін соғып тоқтап тұр. Жыл аяғына дейін жиырмаға тартпайтынына қазір Карпахан кепілдік бере алмайды. Айналымнан артық жұмсалған үш миллион, жұрт мойнында жүрген он төрт миллионды біз әзір айтып отырғанымыз жоқ. Мұның сыртында екі жылда есептен шығарып, сызылып тасталған қайран он төрт миллион тағы бар. Шіріп жатқан көп дүниені тексерушілер тағы айтып жүр. Ал өкірек бастықтың өзі орта білімім бар деп әуені аяқтай, жерді тебінгідей қылып, өтірік айтып жүрген жайын біз айтпай-ақ қоялық деп отырмыз.

Осының бәрі Өскемендегі өкірек бастық осылай, әзіргі өнері адамдарды ауыстыру ғана болып отыр. Ішінде қандай өнері жатқанын қайдан білейік, жақында онысын да шығарады дағы. Әзірге бізге белгілі болып отырғаны — обком секретарымен серілік құрамын, Казпотребсоюз бастығымен бас мұжысамын деп мақтанып жүргені. Олармен ауыз жаласа ма, әлде ақмағамбет алыса ма, оны кім білсін. Бізге қатты батып бара жатқаны миллиондардың шығып болуы, оны айтқан адамды өкірек бастықтың өңменін салып қудалауы. Өскемендегі өкірек әзірге осылай жүріп жатып жатыр, сыр шашпай-ақ қойыңыздар!

«МОЛДАНЫҢ ІСТЕГЕНІН ІСТЕМЕ»

Ұлтанбаевтың қызыл иті қыңарт кеткені нақ осы жолы — Алматыдан Целиноградқа Қазақстан қазиы Жәкеннің келген кезі болды. Тіпті осы жолы да ол бой бермес пе еді, қайтер еді, әлгі Целиноград мешітін сырлатқан күні қарадауыл тұрып, басына пәле болып жабысты емес пе? Сырды топырақпен араластырып, баттастырып тастап мысын қарадай құртты емес пе!? Оның үстіне өзінің де араны тым ашылып кетіп мешітті местегі айрандай сорып, дәндеп алғанын көрсетіп қойды ғой. Оңашада ол, «Өзіме де обал жоқ, теспей соруым керек еді» — деп маңдайына қойып-қойып қалады.

Кеше ғана осы жерде жүрген Жәкен астанаға барып қази болып, қаздиып отырып алған соң енді осында яғни, Қараөткелге келе қалуы діндар адамдарға «аспаннан Иса түсіп, жерден Мәді шыққаннан» кем болған жоқ. Тәйірі Жәкең жанында Исаң не, ол аты бар да заты жоқ, ел аузындағы ебелек сөз емес пе? Ал Жәкең болса, Қазақстандағы дін адамдарын тас аяқтай қағыстырып, бірін алып, бірін салып, ұйпалақтап жібереді ғой. Бәрі де шала бүлініп, шаңыраққа ілініп, жатып жастық, жайылып төсек болып қалды. О не дегеніңіз, кәдімгі жеті қат көктегі Мағараждағы құдайекеңе Қазақстандағы көзі-құлағы оған одан жақын, одан бейім адам бар ма? Осы кезде құдайға ұсынса қолы, сөйлесе тілі жететін осы Жәкеңді ол құдай екеңнің қазақ жеріндегі көз-құлағы немесе бірден бір өкілі демеске олар шыдай алар ма? Ендеше оны осылай қарсы алмай көрсінші! Құдайекең оларды қос қолдап тұрып дақ төбесінен ұрсын. Жан алуға дайындалып, жалмаңдап тұрған әзірейіл періштесі тағы бар.

Дүние дегеніңіз осылай. «Жерден жік шықты, екі құлағы тік шықты» дегендей кеше осы жерде өзіңмен бірге жүрген шалап ішіп, шарқ ұрып Жәкең бүгін қоқаң етіп құдай жанынан шығып отырса, бұдан артық қандай үлкендік, бұдан үлкен қандай құдайлық керек. Япыр-ай, десеңізші. Әншейінде сөйлеуге ернінің ебі келмей ерінетін Кәкең, Жәкең келеді дегенде май болып еріп, жібек болып есіліп, ерекше күйге түскені осы болмаған еді. Ол алдымен Масқаровты шақырып алып тұрып құдайына жүз мәрте құлшылық етіп, жалбарына теке сақалын сипалап, былай деді:

Молданың тілін молда біледі. Масқаров Кәкең сөзін емеурінінен-ақ тани кетті. Тіпті екі айтқызған жоқ. Бес айдан бері байлауда тұрған боз қасқа тұсақты алып ұрды. Алыстан келген қази бозқасқаның жұмсақ, майлы құйқасын тісіне баса отырып, өзіне алғаш ықылас білдірген Масқаровты ерекше есепке алды. Қази да қазыдай еріп, жібіп кетіп бір сөз деді:

Нақ осы бір сәтте бұларға ілесе жүрген үш мүтәуәлидің бірі Ұлтанбаевтың ұлтабарының ауруы ұстап, далаға асығыс жөнелді. Шамасы майға орап көбірек асаған бауырдан болуы керек, «қайдан жедім бауырды, ішім жаман ауырда» дегендей болды. Ұлтанбаевтың ішінің ауырғаны қалғандарының еркін сөйлеуіне мұрсата берді:

Ертеңіне Жәкенді Кәкең шақырды. Бір ақ қойды бұл да ақтарып тастады. Сол күні-ақ ас үстінде Кәкең Ұлтанбаевқа да сыбыр ете қалды:

Осылай етті «сен же, мен жемен» үш күн өтіп, төртінші күн болғанда дін басылардың мешітке жиналатын уақыты да болып еді.

Екі жағынан екі адам сүйеген Жәкең шапанын желбегей жамылып, мешіттің төріне келіп отырды. Отырды да, бетін сипап, теке сақалын салалап шықты. Үптеуге үйге түскен ұрыларша үй ішін тегіс бір шолып алды. Сонан соң сақалы бір жаққа қашып кететіндей, оны тұтамдай ұстап отырып сөйледі. Қази ешкімге көз тастамай бұрышқа қарап айтты:

Мешіт ішінде ұшқан шыбынның ызыңы естілетін тыныштық орнады. Секундына қанатымды жүз отыз рет қағатын менің жылдамдығымның дауысын естіңдер дегендей, үйдің жылылығынан болса да шыбын ызыңдап тыныш таппай кетті. Нақ осындай тынышсыздық Ұлтанбаевты да билеп алып, іші удай ашып бара жатқанын білді. Өйтпегенде қайтсын, оңай дейсің бе, көріне көзге қолдан кетіп бара жатқан жұмсақ күлшені қия алмады, оның үстіне кеше ғана қой сойып босқа шығындағаны анау. Қайта құсып жібермегеніне құдайға шүкір. Ұлтанбаев та бекер жан бере қоймайтынын көрсетті. Орнын қолдан бере алмайтынын айтты.

Қазидың ашуы қатты келді. Ол мешіттен қалшылдаған күйінде шығып еді, аяғы жаман болды. Ертеніне-ақ қазидың күйеу баласы бастаған комиссия мешітке сау ете түсті. Қашаңда ұрылардың қуыстанатын әдеті, бұлар да қатты қысылған жайы бар еді. Ақыры аз күн ішінде қазидың күйеу баласы Імжанов мешітті тексеріп, Ұлтанбаевтың мойнына 500 сом жазды. Іс прокуроратураға берілді. Бірақ аяғы сиыр құйымшақтап жоқ болды. Нақ осы факті Ұлтанбаевты босатуға тура сайды. Біреу оны осы мүтәуәлилікте қалдырайық біреу жоқ басқа біреуді сайлайық деп мешіт іші ызың-шу болып біраз тұрды. Осы бір шақта мүтәулилікке Масқаров аталып еді, мешіттегілер екі жарылып кетті.

Сонымен молдалар сайлауы үш күннен кейін болды. Бірі басын, бірі қасын таңған молдакеңдер беттері, көздері көгеріп келеді-ау, әйтеуір. Дауыс беруге тиісті жиырма адамның жартысынан көбі қатыспаса да Масқаров мүтауәли болып сайлана салды. «Құдай да қызық, көрмейтінін көрмей қоя салады екен, кеше ғана тері жинаушы агент болып істеп, қолымен шошқа терісін тарақтап отыратын Масқаров мүлгіген молда, дін басы болып шыға берді», — деп күлісті жұрт. Мұны естіген Целиноградтағы дінге сенетін бірді-жарымды кемпірлер беттерін шымшыласып, құдайларына теріс айналып кетпеске амалы қалмады. Ал араздасқан, төбелескен, тайталасқан екі жақ бірін-бірі сотқа берісіп еді, діннің артын жапқысы келді ме, әлде құдайдан қорықты ма, халық соты Сұңқаров әйтеуір үнсіз кетті...

Мешіттегі төбелестің қиын жағы кейін болды. Екі ортада етке тойып алып тыныш кете бермей Жәкең қылмысын ашып алды. Үлеске ие болмағандар ашынып кетті. Дін оқуын оқып жатқандарға деп Жәкең алған мың сомның беті жұқа топырақпен жабылған ұрадай айқындалып қалды. Мешіттің мол ақшасына сатылып алынып әйелі Әмиланың атына жаздыртып қойған 9700 сомның қызыл үйі, «ЗИМ» автомашинасы арыздардан сопаң-сопаң етіп көріне берді. Ол ол ма, Ұлтанбаевтың қолында 21 кілемнің Жәкең берген қолқаты тағы шыға келді. Бәрін де Жәкең жеке басына жымқырып кетіпті. Тағы біразын ғайып иран, қырық шілтен көтеріп кеткендей атымен жоқ. Бір күні он бір кілемді төрт мың сомға бағалап Сейіт дегеннің мойнына жазып еді, оның да «ғайыптан» қолдаушысы бар екен (оның өз құдайы болса керек), аз күнде-ақ өшіріліп қалды. «Он бір кілемнің біразы Әмиланың тұсында тұтулы,» — деп осы кезде мешіттегілер гу-гу етеді. Естіген құлақта жазық жоқ. өтірік болса қунасын өздері тартады да. Иә, айтқандай Бурабайға Жәкең дем алуға барғанда Кәкен бір буда ақшаны қолтығына қыстырып жіберді деген қауесет тағы басын қылтитып келеді. Оны көрген де мешіт жағалағандардың бірі. Құдай екен ақырын берсін деңіз...

Иә, Кәкен демекші еткен бір жылда ол тоқсан адамның жаназасын шығарды. Өз басыңа көрінгір, тілеуі қандай жаман! Тоқсан үйде үш күннен болғанда екі жүз жетпіс күн жұрт үйінен ауыз жылытып, жылы-жұмсағын жеп, підиясын алып, зекет құшырын жинай кетіпті. Дін адамдары құран тілімен сөйлегенді ұнатады деседі. Онда «Уала тастару бе аяти саманян калилан» (құранды сатуға болмайды) деген аят бар. Ал Кәкең оны ұмытып қалған ба, тоқсан үйдің бәрін қатымдап, буыншақ-түйіншегін қымтып кеткен. Япыр-ай десеңізші, жалғыз Кәкең бе, оны молдекеңдердің бәрі де ұмытқан болса керек-ті. Ал егер біле тұрып істесе жаның жаһаннамға барсын! — демеске бола ма!?

Қайтесіз, халық дұрыс айтқан: «Молданың істегенін істеме!»

ЖАМАННЫҢ ӘЛІ ЖАПАЛАҚҚА...

Әкім де әкімді көріп жүріп Әзімбайдай әкімді көргеніміз жоқ-ты. Оның баскқа көп мекеме бастықтарынан айырмасы өзінен жоғарылар алдында жібектен де мүнәйім болса, бағыныштылар алдында Алатаудан құлай ағып, долырқап жатқан Қаскелең өзеніндей күркіреп-сарқырап жүріп береді екен. Мүмкін, бұл жүйкесі құрғырдың ерекше бір жұқарып, домбыраның тырнақтан тозған ішегіндей бырт кете жаздап жүретін кездері шығар. Ондай-ондай бола береді емес ие!? Жоқ, тіпті де олай емес. Биылғы оқу жылы басталысымен Әзімбайдың пейілі тарылып, көңілі жабығып жүріп берді. Содан кейін-ақ құдайдың тарыдай күніне бояудай бұзылатынды шығарды.

Бекер обалы не, бұрнағы жылдың қыркүйегінде жас Гүлжан институттан жаңа шығып Қаскелең мектеп-интернатына келгенде Әзімбай илеуі жеткен қайыспай, әлде иі қанған лағмандай созылып, көктемгі Есілдей еріп, Жайықтай жайылып қарсы алған-ды'.

Қарындасым қарағым, Сұраса келсем әредік, Қарып-беле шығамын,—деп өлеңдетіп келіп:— Уа, қарағым-ай екеуміз де Есілдің жағасынан, Тайтөбенің сағасынан, сонау астығы асып, гірді басып жатқан Қарөткелдің телі екенбіз,— деп жылмаң қаққан еді. Шүкіршілік, әйтеуір ең болмаса Гүлжанның институт орындығынан жада шыққан, өмірден хабары жоқ кезінде жылы лебізді адамға кездескені қандай жақсы! — деп көріп жүргендер Әзімбайдың қарекетіне сүйсініп те, сүйініп те қалған болатын. Ол кезде өткелегі көп өмірді Гүлжанның кітаптағыдай түсінетін кезі. Ол география пәнінен сабақ бере жүріп, төртінші класта тәрбиешілік қызмет атқарды. Гүлжан оқушыларға, оқушылар оған үйренісіп, бауыр басып кетті. Алғашқы оқу жылы көп кемшілігі бар жас мұғалімге осылай Жетісу қысындай жайлы тиді. Директор да май болып еріп кетпегенімен, мамыр айының солқылдақ кек шыбығындай икемді болды. Жаңа мекеннің, жақсы басталған жұмыстың қызығымен жүргенде, бір жыл дегенін, не, өтіп те кетті.

Қыркүйек туып, жаңа оқу жылы басталғанда Гүлжанның майдай еріген Әзімбай ағасы көндей құрысып, бояудай бұзылды. Оған жас мұғалімнің жүріс-тұрысы ұнамай, отырғаны опақ, тұрғаны сопақ керінді, тіпті есікті ашып жанқанына дейін сөз ете берді. Ақыры «көп қышудың арты бір шиқан» дегендей, бұл Әзімбай көңілінің бұлттануы екен, енді Гүлжанның жөн сөзі де теріс болып, Әзімбай арқаның ақ боранындай түтеп шыға келетінді шығарды. Бұған не болып қалды дегендей мұғалімдер Әзімбай мінезіне таңданбай тұра алмады. Сөйтіп жүргенде бір күні Гүлжанның өткен жылғы кластарын тартып алып, өзінің әйеліне берді. Өйтпегенде ше, Ұрқия — Әзімбайдың әйелі, анау-мынау емес, келімді-кетімді кісісі бар, бала тәрбиелеуге уақыты бола бере ме, сондықтан тәртіпке түскен, бастыққан балаларды басқаруы тиіс қой. Ал мектеп есігін жана ашқан, аузың қайсы десе мұрнын көрсететін момындар мен отыр десең түрегелетін қазан бұзар отбасының тентектерімен ол әуре болып жүре ме!? Оның үстіне қолда тұрғанда, мәуреті жүріп тұрғанда жүндей түтіп жібермегеніне мына жұрт рақмет айтсын. Мектептегі отыз шақты мұғалімді ашса алақанында, жұмса жұмырығында ұстай алмаса, онда директордың әйелі болып неме керек!? Сондықтан бірінші кластың тәрбиешілігін Гүлжанға итере салып, оның бас білген тайлақтай балаларын алып, аспанды танауымен тіреп тарта берді.

Іштей ренжіп қалғанымен, Гүлжан оны сыртына шығара алмады. Өйткені наразы болғанда не, бұған назар салатын Әзімбай ағасы өз құлқыны жақын екенін анық байқатып, әйелінің сөзің ашық сөйлеп кетті. Сонымен Гүлжан бітеу жара болып, іштен тынды. Мүмкін, ол ішінен «тамағыңа тас тығылсын, қайнаған қазан бауырыңа төгілсін» деп қарғыстаған да шығар, бірақ Әзімбайдың тамағына тұрған ештеме жоқ, сарымай салған күріш ботқадай түпкі бүйенінен ішкен-жегені бір-ақ табылып жатты...

Гүлжан үндемегенмен, үйдей пәледен құтыла алмады. Арада екі айдай уақыт еткенде Әзімбайдың пиғылы қайта бұзылып, Гүлжанды қайта қырына алды. Айтқанға көніп, айдауға оңай жүретін жас мұғалімнің класын тағы тартып алмақ болды. Әйелін риза Әзімбай енді қарындасын қайыл қылмақ еді. Бірақ қанша үндемес болғанымен, бұл жолы Гүлжан қарсылық білдірді. Қарсылық білдірмегенде қайтсын, ол кластарға бару үшін орыс тілін жақсы білуі керек еді, оның үстіне институттан жаңа келді, тәжірибесі аз, осыны ойластыра келіп ол бармауға бел байлап еді.

Әзімбайға ойын ашық айтқаны үшін Гүлжан кінәлы болып шықты. Директор қаңтарда жараған бурадай қабынып-шабынып кетті.

Ал бұл кезде... Не бұл кезде? Бұл шақта Қалбике сияқтылардың көңілін аулау Әзімбайдың ісін қырын кетірді. Қарын-бөле Қалбикенің ведомостағы аты-жөні болмаса интернатқа есігін көрмеді. Бұл жұмысты ері Ерденбай атқарған болды. Ал Әзімбай болса жауыр атты жаба тоқып, «жалғанның әлі жапалаққа жетеді» дегендей, күші Гүлжанға жетіп жүріп жатты...

Нақ сол бір тәрбиешісіз кластар бет-бетімен кетіп қаңғып жүріп, алтыншы кластың Нұрлан деген шәкіртін машина басып, әке-шешесін мәңгі қайғыға батырып кетті... Бұл бір қайғылы істен хабарланған тәрбиеші Қалбике кішкентай Қаскеленде интернатты екі сағат таппай жүрді...

Ал Гүлжан болса, облыстық оқу бөліміне, оқу министрлігіне мұңын шағып кәріп еді, бәрі де «сенікі теріс» демеді, жақсы сөзін айтып, телефон тегермегін бірер рет бұрап, сонымен тыныш тапты. Гүлжанның жоғары оқу орындарына барғанын естіп қалған Әзімбай бұл күнде:

Ал қазір ше, қазір Әзімбай арқасына тиген жұмсақ алақанды сезеді білем, Гүлжан сияқтыларға азуын шықырлатып, көзін аларта түседі. Мұны естіген педагогика институтының студенттері: «Әзімбайдың қолына түсіре көрме!»— деп зар қағып жүр, Рас-ақ, Әзімбай сияқты әкімнің қолына түспеген... Ал бұл күнде Әзекең:

1959.

ҰРЫ ОРНЫНДА ҚАЛДЫ...

Петр Иванович аздан кейін өзіне ресторанның өндіріс меңгерушісі Степан Николаевич Васевті шақырып алды да, қысқа-қысқа бұйрық берді:

Петр Иванович Степан Николаевич Васевті ұзақ күтті. Түс ауып кетті. Кететін, уәделі уақыты болып қалды. Тыпыршып бір отырды, бір тұрды. Күн еңкейіп кетіп, Васев жуғарақпанда келе қоймаған соң ас үйге өзі баруға бел байлады.

Ac үйге Петр Иванович қабағы қатулы кірді. Әшейінде де көп ашыла бермейтін қабақ күздің түсі суық сүр бұлтыңдай түнеріп кетіпті.

Бірақ бухгалтер жігіттік жасады, сөзінде тұрды. Ертеңіне Васев ресторан директоры Боранбаевқа шұғыл шақырылды. Қабағы қатып, көзі шалмаған директор Васев келісімен есікті іштен мықтап кілттеді. Сөйтіп бухгалтердің айтқанын бірден істемеген қыңыр аспазды тәртіпке салуды шұғыл қолға алды. Васев отырып үлгірмей жатып сөз бастаған Боранбаев бұйра шашы дудырап,. түкірігі шашырап, жаман сөйлемегенімен әбден ығыр болған қалбайдай бақырды:

Васев ойланып қалды. Мәселені Борақбаев дәл осылай шеше салады деп ойлап па, ол. Аспаз «бұл қалай?» дегендей тұрып барып, есікті ашқызып шығып кетті. Шығып бара жатып:

Тексеру тұтқиылдан басталып көп кетті дерсіз. Терең тексеріп, жіті үңіліп Петр Иванович Степан Николаевичтің мойнына бір-ақ күнде екі мың сомды салаң еткізіп сала салды. Бұйрық та табанда шығарылып, әй-шәйға қаратпай жүзеге асырылды. Алматыдағы бармағынан бал таматын дейтін бес-алты аспаздың бірі — Васев орнынан алынып, ісі заң орнына берілсін деген бұйрық жария болды. Қай сағатта әкетер екен деп, есік қоңырауы шырылдаса болды, Васев киімін киіп, буынып-түйініп дайын отырды...

Васев үйінде бір күн отырды, екі күн отырды, бес күн отырды. Арада он шақты күн өткенде үйден шығып істің жайын білді. Тексеру Петр Ивановичтің жасағанымен бітпепті. Ол алдымен апта жүрді, одан ай жерді, аяғы жылға созылды. Бұл іспен бірнеше бақылаушы, тресттегі тексерушілер тегіс айналысты. Екі прокурор, екі сот, төрт тексеруші қосылды. Алдымен он екі мың сом екі мыңға бір түсіп, одан тексеруге шыққан шығын елу мың сомға жеткенде барып түйедей деген қылмыс түймедей болып, одан екі сом 13 тиын қалды. «Васевтің мемлекетке істеген ешқандай зияны жоқ, тек қызмет жүзінде жіберген кемшілігі бар, келушілерге екі рет екі котлет күйіңкіреп пісіріліп беріліпті»,— деген қорытынды шықты. Екі котлеттің күйіңкіреп кеткенін де қоңырсытып Петр Иванович тауып беріпті. Екі рет сот болып, пәлен адамды топырлатып, ақыры одан да ештеме шықпады. Сонымен Петр Иванович Будаев алмақ болған екі килограмм қияр мемлекеттің елу мың сомын шығарып барып тынды.

Васевтің тайдырылуы Боранбаев пен Будаевтың негізгі арманы еді. Алматыдағы үлкен ресторанды аспазсыз қалдыруға бола ма, сол күні-ақ сөзі жылмаң, қолы сумаң Грицай деген шақырылып, граманжаның кілтін қолына алды. Сол сәтте-ақ Петр Иванович Будаев бір тор қысқы қияр мен мандаринді салып алып әлде көз жақсысына кетіп бара жатты...

Грицайдың «Алатауға» келуі Боранбаевтың да, Будаевтың да көңілінен шықты. Бұлар ұйымдасып ұрлық істей бастады. Бұлардың кәдімгі ұрылардан айырмасы көп, олар құдайекеңнің түнінің қараңғы болғанын, көлденең көз болмағанын іздеп жатпайды. Бұлар көзіңді бадырайтып отырып-ақ, тапа-тал түсте тонап алады. Мысалы, меню жасаудың тәсілін табады. Боранбаев, Будаев, Грицай үшеуі бірігіп алғалы «Алатау» ресторанындағы тамақтың кенеуі де, дәмі де кетті. Төменгі сортты жоғарыға, жоғары аспанға сататын да осылар. Олар кеңірдек кесіп салынған кеспе береді, қабақты сабаққа, сабақты қабаққа орап әкеледі. Оны көріп отырып Боранбаев пен Будаев кеңк-кеңк күледі. Күлмегенде ше? Әздерінің есебі түгел.

Таңертең Боранбаев Грицайды шақырады. Бастық алдында он бүктеліп тұратын ол емес, кердең-кердең басады. Өйткені өтіп кеткені, өткізіп жібергені бар...

Берекеңнің бұйрығы орындалды. Меню жасалды. Айналдырған бір айдың ішінде «Алатау» ресторанының асүйі бағаны арттыру есебінен он алты мың сомды тұтынушылардан сығып алды. Он үш сомның тамағы артылып ас үйде жатты. Тұтынушыларға сор болып жабысқан Грицай қулығы Боранбаев пен Будаевқа май болып байланды. Тағамның кенеуі қырық сегіз процент болды. Тұзды молырақ салып, бұрытты көбірек сеуіп, сіркені саулата құйып жұртқа тамақты беріп жатты...

Асқынып барып ұрлық ашылып қалды. Бірақ терең тексерістен кейін 14023 сом 16 тиын аспаздың мойнына іліне кетті, Будаев бұған ортақ болды. Бірақ пәлекетті бастаған қара тана — Борақбай Боранбаевич тағамды екі есе бағасына сатқызғаны үшін, Алматы жұртшылығын кенеуі кеткен тағаммен кептіргені үшін, сөйтіп қаржы айналымын артық орындағаны үшін орнында қалды. Трестен «орнынан алу керек еді, жоспарды жосылтып орындағаны ескеріліп...» деген сүйей салды бұйрық келді. Сонымен айран ішкен құтылып, шелек жалаған тұтылып шыға берді. Ал жұмыссыз жүрген кінәсіз Васев әлі ешкімнің есіне келген жоқ. Ал ұрлықты ұйымдастырушы бас ұры орнында қалды. Үмітсіз сайтан болсын! Оның әлі де ойында әр нәрсе бар көрінеді... Ал Петр Иванович асыл ардақтысына торкөздің арғы жағынан хабарласып жатпаса неғылсын...

1957.

ӘМЕҢГЕРШІЛІК

Шынын айтар болсақ, Тақымбекті қызықтырған Бижанның өзі емес, үйі болатын. Үйі болғанда да оған тұруға емес, ебін тауық есебін келтіріп оны сатып жіберіп, қаржысын қалтаға басып алсам деп арман еткен-ді. Тақымбектің арам ниетін Бижан қайдан білсін, келгіштеп жүрген оны кеудесінен итермеді. Сол арада ол «игі» тілегін де білдірді. Дүние деген сез бе екен, тәйірі, ол басқа бітетін нәрсе емес пе деп те қойды сөз арасында. Бір күні Еркін ауылдық Советінің секретары Тақымбектің үйленген тойы болып жатыр деген сез де дүңк-дүңк естілді. «Тату-тәтті өмір сүру үшін» деп ең бірінші тосты Тақымбектің өзі көтеріпті десіп жүрді жұрт.

Той-томалақ өтіп, жиын топыр кейін біраз біріне-бірі бойы үйреніп болған соң Тақымбек сөз бастады:

Көңілінде кіршігі жоқ Бижан әжесіне:

Апта өтті, ай өтті. Бірақ бұлар ЗАГС-ке бармады. Бижан өздерінің ЗАГС-ке қашан баратындығын ойына бір түсіп кеткенде сұрағанда, оған Тақымбек: «Бұл істі ауылдық жерлерде ауылдық Советтің секретары өзі жүргізеді, яғни мен өзім білемін, жаза салармын, иә сөйте салармын»,— деп жылдыртып жіберді. Аузыңды ашсаң сенемін, өтірік айтсаң құдай зауалыңды берсін демей ме, қазақ. Солай дағы.

Той еткеннен соң үш-ішінде орнаған тыныштық дүниесі бес-алты айдан кейік быт-шыт болып бұзылды. Ол Тақымбектің сотталып кеткен ағасының әйелінен шықты... Жеңгей ара-тұра сықсыңдап жылап отыратынды шығарды. Күйеуі кеткеннен кейін төменнен туған баласын таяқ көтерер қауқары болмаса да, ұрып-соғып алатынды шығарды. Бижан байқұс алдымен бұған ара түсіп те жүрді. Мұнын мәнісі былай боп шықты:

Ағасы үйден ұзап шыққан соң-ақ Тақымбек жеңгесі Ұрқияның тақымына қол салып, көңіл қосып қалып, некелі кісідей тұра бастайды екен. Ағам кебін киген жоқ, кебенек киіп кетіп еді, бір күн болмаса бір күні салып жетіп келер демепті. Арамы туған іші әйелді алыстан іздемей «жақсыны жатқа жіберме» әдетінен шыққан екен дейді. Сондықтан да Ұрқиядан туған бала Тақымбектің қолынан екі елі түспейді екен. Ұрқия ашу шақырып, жылап-сықтап отыратын болғаннан кейінгі көрініс тіпті тез-ақ өзгеріп сала берді. Тіпті адам айтса сенгісіз, пасықтық еді.

Осы жерде тағы бір жаңалық болды. Бижаннан да бір бала дүниеге келіп, іңгәлап жылап жатты. Қатындар қазан-жарыс жемеді, нәрестенің аты Есенкелді қойылғанымен, бұған үй ішінде шешесінен басқа қошемет көрсеткен, қуаныш қылған ешкім болмады. Шілдехана да жасалынбады. Егер болған істі дәл айтар болсақ, Тақымбек бала туылып жатқанда жеңгесін қолтықтап киноға кетіп қалды.

Тақымбектер кинодан қайтып келіп, жергөктегі баланы көрген соң Ұрқия солқылдап жылап қоя бермесі бар ма? Булығып отырып: «Майлы күйеше жабысып енді айрылмайтын болды, бұл»,— деп қояды. «Пұшықты тонағаның жаман ырым» дегендей мынаның өзі естір құлаққа, айтар ауызға жаман. Болып жатқан оқиғаны сырттай шолып отыратын кәрі әже әр нәрсені-ақ аңғарып қалатын болды.

Бір күні жеңгесімен бірге қыдырып келген Тақымбек Бижанға қарап сөз бастады. Бекбатыров бұл әңгімені де, әжені кешіріп келердегі, баяғы үйді сатқандағы жылпың сөзімен, дәл сондағы дауыс ырғағымен жайбағыстап бастап кетті.

Бұдан кейін мұндай суық сөздердің талай сұмдықтары естіле бастады. «Сен жұмысқа бара бер, Ұрқия үйде болсын», «Сен тамақ істе, Ұрқия ел қыдырып келсін» деген сияқты сөздер енді ап-ашық, ап-анық айтылатын болды. Қысқасын айтқанда, Ұрқия бәйбіше, Бижан тоқал болып шықты. Бірақ бір жаман жері Бижан мұны аузы барып ешкімге айта алмады.

Осындай сұмдықтың бәріне көніп келген Бижан бір күні шыдамнан шығып, іш қысасын ақтарып салды. Ақтарып салмағанда қайтсын, «әжеңді үйден қуып жібер» деп аузы-мұрны қисаймай, беті шімірікпей Тақымбек соғып отыр. Бижан оған мұндай азғындыққа бара алмайтындығын ашып айтты. Тақымбектің кектен тілегені жерден табылды. Оған керегі де осы еді.

Ал енді бипаздап-сыпайылап айтсаңыз да мұны әмеңгершілік демей не дейсіз. Сонымен жұрттың некесін қиятын Тақымбек бұл күндері жеңгесімен некелесіп жатса керек. «Естімеген елде көп» деген осы болады дағы.

1953.

СУ ҚЫЗЫЛАСЫҚТАН

Алмалықтың шеткерірек көшесіндегі осы бір үйдің іргетасы асығыс қалана бастап, одақ аяғы сиыр құйымшақтап, созылып бес жылда зорға бітті. Біткеннен кейін бұл үйге монша деген ат беріліп, төңіректегі тұрғындардың көңілі бір көтеріліп қалды. Не керек, күпілдетіп от жағылып, күбітіп билет сатылды. Кезек күткен адамда есеп жоқ, алды алтыншы Линияда тұрса, арты жетіншіге жетті. Билет жетпей келесі кезегін күтіп қалғандар ауыздары бұртиып үйлеріне қайтты.

Алдымен ішке кіргендердің бір тобы өздерінен басқа бұл дүниеде бақытты адам жоқтай қомпиған дивандарға жедел шешініп, жалаңаштар жағына ойысты. Бір кабинаға шешініп, «аузының кілтін жабыңызшы» деп моншашыға қиылып тұрғаннан мынау рахат болған десті. Монша ішіндегі өңкей жалаңаштың біреуі мен біреуінің ісі бар ма, дегенмен бәрі ыстық су алатын шүмектің алдында тоқайласып, ұйлығып-жилығып тұрып алды. Бұрандасы жоқ құбырды тізерлей қалып, тісіне салып керутілер де көбейді. Төбесінен бір кірлен суды құйып жіберіп, аузын ашып, кезін жұмған біреуі тұра қашты. Ыстық су жетпей, суық суға жуынған батырсыған біреулердің иегі иегіне тимей, тісі сақ-сақ етеді. «Қалай» деп байқау үшін келген моншашыға жұрт:

Нақ осы кезде моншаның іші азан-қазан болып, шу көтерілді. Су алатын түтіктер жетіспейді. Кейбір шүмектің аузын темірмен тығындай салыпты. Түтік алдына қойған жуынды сау-тамтық жоқ. Ортасы ойылып, шеті сынып түскен. Тіпті моншаны бес жыл салғанда бес күнге қарамай асыққан жабдықтау құрылыс-монтаж участогының бас инженері Шейнгауер тағы осында керек болар десе керек, бір қапшық сырды да қалдырып кетіпті. Сыр сумен қосылып, монша еденіне ағып, жалаңаштардың бәрі көк аяқ, көк тізе, кек к...н болып шыға-шыға келді. Енді біразы су жоқта сырды кетіре алмай әуре болуда...

Монша ішіндегі дыбыс бір саябырси қалып еді, аздан соң айқай қайта көтеріліп, іштегілер сыртқа дүркірей қашты. Сөйтсе бір құбырдан ыстық су атқылап, жұрт бекіте алмай дүрліккен екен.

Моншадағылардың бәрі дерлік жуынып шыққан екен деп кезек күтіп тұрғандар ішке қарай лап қойып еді, сәлден кейін қайта қашты. Өйткені ішке кіру мүмкін болмай кетіпті. Моншаға корниз салынбағандықтан, үстінен өткен су қабырғаларды қуалап, мойындарға тамшылап тиіп, жұрт тұра қашып жатыр екен.

Бұдан кейінгі моншаға кіргендерге су әзір болды. Өйткені жуынды судың бәрі ағып кетпей, сарқылмай моншаның ішінде көлкіп тұрып алды. Тек көлкіп жүзіп кете бер, кете бер! Қызыл асықтан келген су жұрттың шеке тамырларын солқылдатып, біреудің кәрі безгегін ұстатып, біреудің азу тісінің ауруын қоздырып зар еңіретіп барады. «Дертке дерт қосып берер жаман бақсының» кері нақ осы моншада болды.

Моншадан көңілі қалған біреулер сырты жылтыраған диванға отыра беріп, ортасына түсіп кетті. Үшқат тақтайдан істелген үш күннен кейін су тиіп, қиқиып-шойқиып, майыралып түсе бастады. Оның үстіне ұшқан тақтайдың ескі әдеті бойынша су тиген соң бір жері күмпиіп ісіп шыға келіп, екінші бір жері ойылып түсіп кетіп, арса-арсасы шықты. Мұны көріп тұрған моншашы күйініп кетті:

Біле келсек, қаладағы мебель фабрикасы осы моншаға қыруар ақшаға қырық диван-жасап берген екен. Вейтманның ант-су ішіп, «Жаман болса жаным шықсын!» деп жасаған мебелінің сиқы осы. Ал басқасын яғни жалпы жасайтындарының қандай болатынын бір құдайыңыз білсін! Не керек, бес жыл жасаған моншаны әлі бес жыл жөндеу керек екеніне келушілер куә болды. Монша директоры Чалых бұл жетімсіздікті айтып, он саусағын үш рет санап шығады. Сақап шықпай қайтсын, моншаға келушілер Маслов пен Антоновты, Шейнгауерді, Вейгманды қайдан білсін, директор байқұстың күнде кезіне шұқиды... Ал Антонов пен Маслов бұл күндері «моншаны салып бітірдік» деп Алмалыққа жар салып, мақтанады. Моншаға келген халық қызыласықтан су кешіп жүр...

Бәрінің айтары бір сез: «Алғаның ас болмағыр!»

1957.

№ 91 ПРОТОКОЛДАН КӨШІРМЕ

Мөкенов өткен жылдың жазында қызметтен шығып қалды. Шынын айту керек, Абай атындағы институтта оның кеткеніне ренжи қойған ешкім болған жоқ. Жасыратын несі бар, әсіресе естіген студенттер «әділет деген осы» деп бөркін аспанға лақтырып қуанысты. Ұят тағы!

Бірақ бұл қуаныш ұзаққа бармады. Ойда жоқта істің беті өзгеріп сала берді. Жүрегі жұмсақ біреулер табылып, оны қызметке қайта алғызды. Амал нешік, тоқпақ мықты болып, киіз қазық жерге кірді. Қызмет берілді. Басшылар тарапынан істей беріңіз неліктен лебіз білінді. Қаңдай қызмет беруге келгенде «Мөкенов анау-мынау адам емес, ғылым кандидаты, тарих айтатын, шежіре шертетін өнері бар, ІІІ-курсқа СССР тарихынан лекция оқысын,» — десіпті институт басшылары.

Бұйрық берілді. Ол лекция оқи бастады.

Мөкеновтың лекция оқуы сөз болғалы қашан. Бірақ бұл жолы да лекцияда саяси қателер, нақты бұрмалаушылықтар кездесе берді. Адал жанды, кірбеңі жоқ студенттер бұған шыдай алсын ба, директор, деканға күнде арыз ететін болды. Олар Мөкеновтың лекциясы қанағаттандырмайтынын ешкімнен жасырмай ашықтан ашық айтып беріп отырды. Қайтіп жасырсын, 1812 жылы Отан соғысы туралы айта тұрып Мөкенов тарихта кездесетін жер атын Кутузов пен бірге соғысқан қолбасшылардың бірі еді деп қиыннан қиыстырып жіберді. Мұндай тарихи шындықты тарихи өтірікшілер ғана бұрмаламай ма? Осындай шикілігі біліне бастағаннан кейін ол бір түлкі бұлаңға салып, былғалақтап көрді. Мөкенов бұрынғы курстарға лекция оқи алмайтынын білдірді. Қалай оқысын? Өтірік айтып бара жатса, студенттер біліп қояды және ымыраға да келмейді, мүлт кеткен әрбір сөзді жібермейді.

Осы бір сәтте студенттердің арызы тексерілетін болды. Мөкеновке ашық лекция жасау тапсырылды. Алдын ала өзіне ескертілді. Арада бірнеше күн өткен соң, көпшілік аудиторияға жиналып, оны күтіп отырды. Нақ осы күні бір ауыз тұшитын сез естірміз десті отырғандар. Бірақ оған аяқ аяқ астынан көлденең кесел келіп, ауырып қалды.

Сөйтіп жүріп ол бір оқу жылында небәрі 90-ақ сағат жұмыс істеді. Бір тәуір жері, жалақы берілер күні Мөкенов касса алдында елден екі сағат бұрын келіп тұратын болды. Мұндай ақша болар күндері ашық лекция боларда жабыса түсетін кесел желмек көтеріліп, ғайып болып, Мөкенов даңғырап жазылып кетіп отыратын еді.

Институт дирекциясы үшінші рет оған ашық лекция оқуға келуі туралы хабарлады. Бірақ ақша алғанда бар Мөкенов лекция оқуда жоқ болып шыға берді. Оған дирекцияның бұйрығын, сұрауы оншама әсер ете қоймады. Тағы бірде ол сол жамбасымен тұрып қалып институтқа келген күнінің бірінде лекцияның сапасы бақыланды. Айтатыны әуелгідегі әләуләйы. Баяғы балдыр батпақ, саяси қате, тарихты бұрмалау тағы тағылар.

Мөкенов лекция оқып мәз таптырар, студенттерге білім берер болмады. Институт директоры алдын ала жергілікті комитеттің келісімімен істегенінен істемегені, сабағынан шатағы көп оқытушыны жоғары оқу орнында оқу-педагогикалық, ғылыми жұмысты жүргізе алмағандығы үшін, жүргізген ғылыми жұмысында, өткізген сабақтарында саяси және нақты қателер жіберіп, оның идеялық теориялық жағы нашар болғандығы үшін қызметтен шығарды. Бұрында қызметтен шығып, арыз айтып үйренген Мөкенов тыныш қоя салсын ба, Қазақ ССР Орта және бастауыш мектептер қызметкерлерінің кәсіподағының орталық комитетіне арыз етті. Кәсіподақ президиумы істі тексерген, зерттеген болып № 91 тоқтам шығарды. Кәсіподақ өкілдерінің көңіліне келмесін, онда тұпа-тура былай делінген: «...Мөкенов қызметтен жарамсыздығы үшін шығарылған және дирекция алдын-ала институт жергілікті комитетімен келіскен.

Мөкенов қызметтен оқу-педагогикалық, ғылыми жұмыс жүргізе алмайтындығы, жүргізген ғылыми жұмысында өткізген сабақтарында саяси және нақты қателер жібергендігі, оның идеялық-теориялық жағы нашар болғандығы үшін шығарылған.

Шынында да Мөкенов өзінің ғылыми жұмысында ірі қате жіберген.

Оқу жылында берілген тапсырманы орындамаған... Стенографияланған семинар сабағы идеялық-саяси төмен дәрежеде өткен... Бірақ Мөкеновтың ғылым кандидаты екені еске алынып қызметке қалдырылсын.

№ 91 протоколдың тарихы мен мазмұны осындай.

Иә, ғылым кандидаты болғандықтан қалдырылған.

Протоколымыз осы. Біз өзіміздің журналистикалық өзгерістерімізді, түзетулерімізді, түзеуімізді енгізбек болдық. Онымыз үшін кәсіподақ ұйымдарынан тану өтінеміз. Ол былай келеді: Мөкеновтың лекциясы, оның сабақ бере алмайтындығы туралы газ болмай институтта бір жиналыс өткен жоқ. Сондықтан № 91 протоколдағы оған ескертілмеген, ол тәрбиеленбеген деген бос сез. Бұл бір.

Аудандық, қалалық партия комитеттерінде, конференцияларда ол талай сөз болып, талай peт қатесі көрсетілген. Бадырайтып бетіне басылған. Ақырында Алматы облыстық партия комитетінде мәселесі қаралып, диссертациясының шикі жері, күлді көмеші көрсетіліп, ашылып тасталған. Дәукеске амал бар ма, ол оны мойындамаған. Без бүйректеніп, бедірейіп тұрып алған. Сол үшін партиядан шығарылған. Оның келешекте институтта студенттерге лекция оқымауы туралы ашып айтылған. Бұл екі.

Әттегене! Мөкенов мәселесін тексеру үшін шығарылған комиссия мүшелері айналдырған үш адам. Олар екі пікірде, өзара ала болып, келісе алмаған. Мұны біліп қойғанымыз үшін де кешірім өтінеміз. Бұнымен үш.

Қандай адам болсын, оның санасы істеген қызметімен қоғамға тигізген пайдасымен белгіленеді. Ал Мөкеновтен оңдай қызмет кере алмадық. Студенттерге судыр, сұйық сездің керегі жоқ. Студенттер қойыртпақты тыңдағысы келмейді. Бұны қоссақ төрт.

Мөкеновтың арызынсыз протокол жасағанымыз оның жанына жаға бермейді, ол үшін кешірім сұраймыз. Мұнымен бес. № 91 протоколды толықтырушы фельетонист Қыдырбекұлы деп білерсіз. Протокол жабылды...

1953.

«ЖЕГЕН АУЫЗ ЖЕСІН» ДЕЙДІ

Ақдаланың аудан ағасы Сұрқайдың таңғажайып істері туралы күзгі қауға тиген ерттей болып басталып, аяғы құйып өткен нөсерден кейінгі шаладай бықсып біржола жоқ болады.

...Аудан ағасының кабинетінде аудандық атқару комитетінің жалпы бөлімінің меңгерушісі Егінбай отыр. Екеуінің қас-қабағына қарағанда бұлар қолдан қол өткен жекжат сияқты көрінер еді. Әлде құдалық, әлде алыпсатарлық жасап жатқандардай. Сұрқайдың аты суық болғанмен ісінің, мінезінің өзі дегенде жылы екенін Егінбай жақсы білетін еді. Сондықтан да ол құлағын тоса береді. Анау бірін ақырын, бірін қатты айтып Егінбайдың құлағына құнып жатыр, құйып жатыр. «Қашанда әзімізді ұмытпауымыз керек, биыл бір астық салып алайық» дейді Сұрқай Егінбайға қарап. Ал Егінбай еңсесі түсіп «жер жоқ тұқым жоқ, соқа жоқ, көлік жоқ» деп, жоқтарды тізе жөнелді.

Ағаңыз дегенін істеді. «Қосқал» колхозына бекітіліп берілген жердің бес гектарына колхоз күшімен аудандық Совет атқару комитетіне деп егін егілді. Әрине, жанар, жағар май, механизм күші колхоздың есебінен болды. Мұндайда тиын шығарып Сұрқайды сүр құйын соқты деймісіз, бәрін колхоз істеп берді. Олар дайын дәнге ие болды... «Айда бол, ас ішкенде пайда бол,» дегендей астық қапқа түскенде олар да дайын бола кетті. Астықты тиеп ауаткомның атқорасына әкелді. Дорбалап, қаптап үйлеріне тышқанша тасып кеткендер де кездесті. Қамбаға түскен атжалмандай ұрты мен жұртын астыққа толтырып Сұрқай да сұғанақ қолын аямай сұқты. Бірақ Сұрқай ізін білдірмей бәрін де жоқ етті.

Астық дегенін не тәйірі, астық түгіл Сұрқайың дәндеген соң ағашты да кеміріп жеп қойды. Сенбесеңіз жол бөліміндегі жолы болмай жүргендерден сұрай қойыңыз, олардың қорасында жинаулы тұрған құрылыс ағашын бір түнде жым-жылас қылды да, тоғыз мың сомды қалтаға басып алды. Қалтаға түскен ақша да түпкі бүйенге кеткен тамақтай сіңіп жоқ болды. Жол бөлімі есігі алдында қар басқан қарайып орыны ғана қалды. Бірақ күнде көзі үйреніп қалған ағашты жоқтаушылар да болды. Сұрқай оларға сұр қояндай ұстатпай кетті.

Сұрқай дәндеп алған соң ауызды үлкен ашып, көршеңгелді көсе салды. «Большевик» колхозының бір машина астығын татпайдың тал түсінде үйіне түсіртіп алып, «жеген ауыз жесін», бұл астықты біз аламыз» деп ашығынан кетті. Сонан соң амалын тауып, сол үш тонна астықты Егінбаймен бөлісті деген қауесет те тарап кетті. Қайтсе де екеуі қарқ болды. Астық үйге әкелінген соң көңіл шіркін сабасына түсіп, көзі тойып отырғанда Сұрқай тағы да «жеген ауыз жесін» деп мыйығынан күліп қойды.

...Сұрқай Егінбайды шақырып алып, тағы да көдесін отыр. Колхоздардан ендігі жерде астық алмау керек, өйткені оның жеуінен дауы көп. Сондықтан әуес тамақ ретінде, қауын-қарбыз болса қағып алып отырсаң, соның езінен ешкімге есеңді жібермейсің. Жаман айтпай жақсы жоқ, егер сөз бола қалған күнде, жәй қауын-қарбыз ғой деп жеңіл қаралатын болады. Мысалы, «Көктем» колхозында астық арзан қарбыз қымбат. Аяғын әккі болған Егінбай айтқызбай ұқты. Сонан соң қонырауды сылдыр өткізіп еді, есіктен көмекші басын қылқитты. Қылқиған бастың қалқан құлағы Көлегеновты тез тауып кел деген бұйрықты анық есітті. Сүрекеңнің сұрынан қорқатын Көлегенов тез шақыртқанына әлдеқалай мүлт кетіп қалдым ба деп жүрексіне келіп еді, Сұрқайдың сұрынан ашу ызғары білінбеген соң жайбарақаттана қалды.

Алдымен Сұрқай оның саулығын, үй ішінің амандығын, бала-шағасының, Көлегеновтың үйіндегі көк итінің, ақ шошқасының саулығын сұрады.

Жамандығы құрғыр жақындағанда оны адам өзі біледі деген нақ осы жолы рас болды. Бидай алған кезде балдай батып, судай сіңіп-ақ кетіп еді, әйтеуір қарбызы құрғырды сатуын сатқанмен қылпылдап жүрді. Кеңілі алдамапты. Егінбай қарбыздың қалғанын сатқан күні ұсталып қалып, қалтаның түбін қағып қайта түсіруге тура келді. Арманды жері осы болды. Арғы жағының не болатынын Сұрқай да, Егінбай да жақсы біліп тұрды. Өйткені екеуінің соған жететін сауаты бар еді...

«Жеген ауыз жесін» дегенмен, жей алмай қайта құсқаны жаман болды.

1955.

СЫЙЫНҒАНЫНАН СҮЙЕНГЕНІ КҮШТІ

Қай тексеруді алсаңыз да Адықтовтың сопаң-сопаң етіп шыға келген заңсыз істерін көресіз. Павлодар облыстық финанс бөлімінің Баянауыл аудандық бюджетін тексерген ақтысын қарасаңыз соңғы төрт жылда Адықовтың финанс, смета тәртібін бұзбаған кезін көре алмайсыз. Бірақ тексеру қорытындыларында ұзынды-қысқалы ақтыларда батыл-батыл сындар айтылып, түрлі-түрлі тәртіп бұзушылық көрсетілгенмен қорытынды жылбырап, бірақ түрлі болып шығады да тұрады. Рас, алдымен ақырын сөгіс, екіншіде қатты сөгіс болып о баста бір аталғанымен, кейін сөгіс дегеніңіз Адықов жанына майдай жағатын, ашуы жұмсақ, үйреншікті әдет болып алды. Тоқсан тексеру келіп, тоқсан түрлі үкім айтқанмен баяғы Адықов аман сау, жылмиып шыға берді. Әрине, ол сөгістер Адықов жүрегін шамадан тыс соққыза да алмайды. Ертеңіне жолдастарына:

Өткен жылдың маусымында Адықовқа бір тықыр таялды. Республика финанс министрі Ө. Атамбаев жолдас Павлодарға келді. Ол өткізілген кеңесте Адықовтың былығын білді. Ауданда ауылшаруашылық өнімдеріне есептелген жоспардың атымен орындалмай отырғанын көрді. Министр алды-артын байқап келе оны орнынан алу керек деген қорытындыға келді. Бірақ министр ауданға келгенде жағдай түлкішіктей құлпырып, мүлдем басқаша болып шықты. Ауданға белгіленген жоспар айтқаны айтқандай, дегені дегендей, цифр атаулыңыз сап түзеп орындалып қалыпты.

Облыстағылар ескі есепті ұстап, министрді адастырып отыр деп Адықов күйіп-пісті. Министр ойланып қалды. Бірақ су жұқпас қу бұл жолы да министрді алдаумен шығарып салып еді. Осының артынан қайта тексеру болып жоспардың. орындалмағандығы қайта жария етілді.

Тамылжыған тамыздың жиырма бесі күні облыстық финанс бөлімінің аудандық ақша бөлімінің жұмысындағы елеулі кемшіліктері, бюджетті мекемелерде финанс тәртібін өрескел бұзғаны, бюджет жобасын жасауда формализмге жол бергендігі, экономикалық және бақылау жұмыстарының атымен жоқтығы, соның салдарынан бюджетті мекемелерде 121 мың сомның артық шығын болғандығы және 98 мың сомның заңсыз жұмсалып кеткендігі, үшін Адықовты орнынан алған бұйрығы жарық көрді. Міне, сөйтіп тапжылмайтын, атамзаманғы қара жартас қожағайдай былқылдап, қозғалатыны белгілі болып еді.

Сөйтіп облыстық финанс бөлімі Баянауылға істі өткізіп алу үшін жана финанс бөлімінің меңгерушісін де жіберді. Бірақ «үйдегі ойды базардағы нарық бұзар» дегендей қара жартас қасқайып қала берді. Аудан ағасы Муринге жаңа меңгеруші бір көргеннен-ақ ұнамай қалды. Қалай ұнасын? Егер бұл да Адықов сияқты айтқаннан шықпайтын, бастықтар алдында «ләппайдан» басқа сөз айтпайтын, маржан томпай болып шықса бір қаныбет. Егер олай болмай, «ойбай бүйтсек заң бұзылады» деп ертең айғайлап, жағадан алып шыға келетін, статья санаған бір көкайыл болса, пәле емес пе! Сондықтан ауданның екі бастығы кеше ғана Адықовты орнынан алуға келісім берсе де, бүгін үлкен басымызға ұят демей-ақ айнып шыға келді. «Адықовты орнынан алғандай себеп жоқ Балташев жолдас бара беріңіз», — деді. Сонымен Мурин Адықов үшін салауатты адам болды да, облыстық финанс бөлімінің меңгерушісі жексұрын болып, өз бұйрығымен тақырға отырып қалды. Ал ауданның екі басшысы неге аяқ астынан өзгеріп сала берді, дейсіз ғой өйткені Адықов барда оларды.ң да өз есептері түгел еді, айтқандары екі болмайды, заңсыз болса да, ақ дегені алғыс, қара дегені қарғыс. Бұдан кейін Адықовты қозғап көріңіз!

Бұрнағы жылы Баянауыл ауаткомы қаулы алды. Онда аудандық коммуналдық-шаруашылық бөлімі жыл сайын тұрғын үйлерді күрделі жөндеуге бөлінген қаржыны орнымен жұмсамайтындығын, көбінесе тек ұсақ-түйек жөндеу ғана болатынын, соның салдарынан көп үйлер құлап кетейін деп, зорға ілініп тұрғанын, сондықтан бұл үйлерге қысқа қарай тұрғындарды қалдыруға болмайтынын атап көрсетіп еді. Атқару комитет үйлерді күрделі жөндеуге жоспарланған 42,3 мың сом бұған жеткіліксіз, сондықтан жол мен көпірлерді жөндеуге бөлінген қаржыдан тағы да үйлерді жөндеуге 50 мың сом босатылсын делінді.

Аудан ағасы Муринның үйіне әшкейлі әдемі әйнектермен айбан салынды, тоғыз мың сомға өрнекті-көрнекті линолиум еден төселді. Осының бәрін Адықов біліп отырып үндемей қала берді. Әзушайтан Адықов болмасын ше, ондай ақшаны қайдан алар екен?! Амал нешік, ақта осылай ада болған соң 1 май көшесіндегі № 16 төпесі түсіп кеткен, құлайын деп тұрған Құтбеков отырған үй, Октябрь көшесіндегі төбесінен тамшы сылпылдап, шатыры атымен жұлынған № 16 үй, кәп балалы Рахметов тұратын Созет көшесіндегі 42-үй, тағы басқа тесік еденді, түтін шықпас Қожанасыр моласындай қисайған талай үй жайына қалды. Көрдіңіз бе, бұдан кейін Мурин Адықовтан өлсе айырылар ма! Муриндер осы шоқырақтан әлі де қанған жоқ, Адықовты салмақтап отыр. Соңдықтан да ол орнынан тапжылмайды. Сыйынғаныңнан сүйенгенің күшті болсын деген осы екен.

1957.

ҚАМА ДЕСЕ ҚАМАЙ САЛАДЫ

Ортасында үшқаттан ғана жасалған болар болмас шіркеуі бар есіктес екі бөлменің аядай бірінде жиырма екі жыл бойы тапжылмай бір мекемеде адал қызмет атқарған, от басы жанды-жақты кісі, Айнабеков тұратын. Оның үй жағдайын, бала-шағасының жағдайын көріп көршілері аяп, тіпті қалалық Совет атқару комитетіне, тұрғын үйлер басқармасынан келгендерге талай жүгірген болатын.

Сөйтіп, үй иесі бес-алты баласымен кішкентай қуыста тығылып отырғанда есіктес бөлме босап қалды. Бірақ Алматы қалалық Советіне шағым айтып талай рет барған бұл үйдің адамдары кеңірек пәтер ала алмай әбден жүрегі шайлыққандықтан бұл бір қуыстан да дәметпеді, иектері. қышымады. Бұл бөлме сонымен бос тұра берді.

Бір күні мұнда үй басқарушы Кальницкий келді.

Берілетін жалғыз бөлменің құрметіне бір көк мойын ашылып, құйылып, бокалдар сыңғырлап соғысып та қалды. «Өлсең керің кең болсын», — дегендей, Айнабеков аз да болса кеңитініне қуанды. Бірақ қысқа жіп күрмеуге келмей, ол екі жүз грамм арақтан басқа ештеңе ләззат ете алмады. Ал Кальницкий болса шытырлақ қағаздарды сатырлатып санын алуға ыңғайланып дайын-ақ тұр еді. Мұнда оңдай ырым-сырым бола қоймаған соң біраз есек дәмеленіп тұрып, үйдің ол жер, бұл жерін қараған болып әрі-бері жүріп, ақыры есіктен түнеріп шығып кете барды.

Осы бөлме қаңырап бос тұра берді. Арада екі ай етіп, үшінші айдың жүзі болды. Ақша беріп кіретін кісі табылмай Кальницкий сенделді. Содан соң Айнабековтың жолдасы Дүрия «бала-шағасының барлығын, үйінің тарлығын айтып, Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің Президиумынан осы үйге орналасуға рұқсат алды. Ақыры өткен жылдың 16-сәуірі күні осы үйге Айнабековтар орналасты. Көршілері «қайырлы қоныс» айтысты. Жаман да болса, бұрынғыдан кеңейіп, бүгілген тізе жазылып, аяқ кесілуге келді.

Ертеңіне осында қалалық тұрған үйлер басқармасының инспекторы келді. Әрине, жай келген жоқ. Аузы көпіріп, шашы үрпиіп, көзі шадырайып ашулана келді.

Мерин Айнабековаға бірден жұдырық жұмсады. Танба да түсірді. Көре тұрып Кальницкий араша түспеді. Қайтып ара түссін, бұл бөлмеге ақша беріп кірер біреуді өліп-талып жаңа тауып келгенде үйге кіріп алыпты. Аузы арақтан, қалтасы ақшадан қағылайын деп тұр. Сөйтіп, қара жүрек Мерин Айнабекованы таяққа жығып шыға берді.

Сағат күндізгі онның көзі, қаладағы Ленин аудандық. прокурорының орынбасары Литус ашуланып отыр, көпіріп, көтеріліп сөйлеп отыр: «Тоқсанымыз жиналып тоқты жыққан батырмыз» деп, бәріңнің шамаң бір адамға келмейді. Неге қорқасыңдар. Барыңдар да қамап тастаңдар. Үйді босатыңдар. Өңшең қоян жүрек қорқақтар! Заң деген міне Біздің қолда. Күш керек пе, милиция да біздің қолда. Нұсқау берер мен болам!

Өздері таппай жүрген парақорлар бұл іліп ала жөнелді. Олар тура тартып қаладағы милицияның 2бөліміне келді. Милиция бастығы Қалмақов екі қызметкерін қосып берді. Айнабеков таңертең-ақ қызметке кеткен. Балалары оқуда. Үйде науқас баласымен ана отыр. Кенет қағылған соң ол сескенгендей есікті ашып жіберсе, үйге бір топ адам cay ете түсті. Түстері сұсты. Маңғазданып Мерин тұр. Күшімді көрдің бе дегендей, Кальницкий көрінеді.

Осы жерде сөзге милиционер араласып әй-шайға қарамай, «сөзсіз жүресінін» айтып салды. Милициядан келген Мақажанов сездің жөнін ұқпайтынын аңғартты. Олар Айнабекованы үйден сүйреп шықты. Ол қалай қатал келмесін, анау-мынау емес, жарлықты прокурордың орынбасары Литус берді, қала берсе Қалмақов бар. Тіпті сол екі бастығы сияқты мұның өзі кейде дұрыс нәрсені бұрысқа шығара салуға да құмар. Дұрыс сөз айтсақ теріс қарайды. Жалынсаң жындана түседі, аспанға қарап паңдана түседі. Ақыры Айнабекованы дедектетіп алып жөнелді. Ауру жас бала төсекте жылап қала берді.

Қылмыссыз адам милицияның 2-бөліміне әкелінді. Айнабекованың арызы тыңдалмады. Қамай сал деп бұйырды Литус. Мақажанов қамай салды. Онымен қойған жоқ.

Айнабекова жазықсыз «жазасын» өтеп отырғанда, оның үйіне жалғыз басты бір әйелді көшіріп, Кальницкий келді. Көршілер оны жібермей көп қарысты. Ары тарт, бері тартпен есіктің босағасы соққыланып, маңдайшасы босай бастады. Үйдегі ауру жас сәбидің жаны мұрнының ұшына келіп, төсек астына тығылды. Есіктің кілті бұзылып ашылды, Үйдегі дүние тасылып, әлдеқайда әкетіліп жатты... Есік алдына тасталған, үйілген мүлік қараусыз, ұстағанның қолында кетті. Түн ортасы болғанша үй ашық-тесік тұрды. Үйде жас бала жылап, далада оқудан келген балалар шулап азан-қазан болды. Үй ішінің астан-кестеңі шықты. Әділетсіздікті айтып көршілер тағы да жан-жаққа жүгірісті. Ақыры көптің сөзін тыңдаған адам болмады... Ордерсіз әйел тайтаңдай басып жүріп жатты. Оның жөні де бар екен, ол Литустың ілік-шатысты адамы болып шықты. Оны білген көршілер қатты даурығысты.

Түн ортасында «жазасын» өтеп жеңгеңіз келді. Үйдегі қалған-құтқанды жинастырды. Түрі кетіп, түсі қашқан балаларын көрді. Көп дүние жоқ болып шықты. Тоғыз ай отырған үйге тоқтам болмай тағы кетті. Іс сотта.

Сот билігі қалай шығады деседі жұрт. Әрине заңда көрсетілгеніндей де! Мерин мен Кальницкийдің қанжығасында кеткен қол шоқпарларға жоғалған дүниенің құнын төле дейді. Совет милициясын жеке адамның қол шоқпарына айналдырған, сөйтіп оны құбыжық етіп көрсеткен кейбір қызметкерлерге қатаң шара көрсетілсін дейді. Совет заңын бұрмалаушылар заң айналасынан кетсін дейді. Солай болмағанда қалай болмақ!?

1954.