Елдер мен құрлықтар
Татьяна Степанова
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
Аталмыш кітап ғаламшарымыздың барлық елдері мен құрлықтары жайлы баяндайды. Елдімекендердің географиялық орналасуы мен табиғаты, онда тұратын халықтар тіршілігімен таныстырады.
ЕЛДЕР МЕН
ҚҰРЛЫҚТАР
MӘСКЕУ
РОСМЭН
МАЗМҰНЫ Кіріспе ............................................................ 4 Азия Жердегі ежелгі елдер .................................................6 Беймаза көршілер ......................................................8 Әлемдегі халқы көп түбек .........................................10 Миллиондар ма? Жоқ, миллиардтаған қытайлар! .....12 Күншығыс елі ...........................................................14 Қалың джунгли ішінде… ...........................................16 Мыңарал елдері .......................................................18 Таяу Шығыста ..........................................................20 Жеті қақпалы Троя қабырғалары көрінген жер… .......22 Кавказ жоталарынан асқанда ...................................24 Таулар мен шөлдер аралығында...............................26 Оралдың ар жағындағы қазыналы мекен ..................28 Еуропа Бұл жерде Ресей мемлекеті құрылған .......................30 Бауырлас славяндар… .............................................32 Кәріптас отанында ...................................................34 Эльбадан күншығысқа қарай ....................................36 Варятар, викингтер, нормандар… ............................38 Бөлшектелгеннен біртұтас Германияға .....................40 Жұмбақ Бенилюкс және өзге де шағын елдер ...........42 Таулардан тек таулар ғана күшті... .............................44 Нояндар бар ма, бар! ...............................................46 Құрлық қиырындағы аралдар ...................................48 Батыс жартышарда, бірақ Еуропада .........................50 Мұражайлы ел – Италия ...........................................52 Тағдыры толқымалы түбек ........................................54
Солтүстік Америка Үйеңкі жапырақты ел ................................................56 Американың алғашқы тәуелсіз мемлекеті .................58 Жанартаулар мекенінде ...........................................60 Жоғалған жұмбақ өркениет ......................................62 Кариб теңізінің қарақшылары ...................................64 Оңтүстік Америка Құрлықтың ыстық солтүстігінде................................66 Инктер империясы күн кешкен жерде ......................68 Бейтаныс аңдар мекендеген Бразилияда! ................70 Капитан Гранттың ізімен ...........................................72 Африка Пирамидалар елі ..................................................... 74 Шөлдегі жиһанкездер ..............................................76 Алғашқы азат елдер .................................................78 Экватор ормандары жасырған сыр ..........................80 Құрлықтағы бейтаныс ..............................................82 Австралия, Океания және Антарктида ҚұрлықFел ................................................................84 Мұхиттағы аралдар ..................................................86 Ұжмақ құстары ұшатын жерде .................................88 Жанартаулар мен ұшпайтын құстар мекені ...............90 Ыстық та, суық Оңтүстік Жер ....................................92 Көрсеткіштер ................................................. 94
Еуразия Солтүстік Америка Африка Австралия Антарктида Оңтүстік Америка Құрлықтар Елдер мен құрлықтар Кіріспе Қай жердегі болмасын елдер мен континенттер (құрлықтар), біздің ғаламшарымызда олардың барлығы материк деп аталмайтын ба еді? Дүние бөліктерінің құрлықтардан қандай айырмашылықтары бар? Мұндай қарапайым сұрақтар ересек, әрі сауатты адамның өзін тығырыққа тірейтіні рас. Сіздерге мүмкін талай рет «еуропалық неF месе американдық континент (құрлық)» деген сөз естуге тура келген шығар. Өкінішке орай, бұл қате – Жер шарында Еуропа, Еуразия және Америка деген құрлықтар жоқ. Еуропа, Америка мен Азия секілді – дүниенің бөліктері. Дүниенің екі бөлігі – Азия мен Еуропа – Еуразия құрлығын немеF се континентін құраса, дүниенің бөлігі Америка – Солтүстік және Оңтүстік Америка сияқты екі құрлыққа бөлінсе, ал, Африка, АвстраF лия және Антарктида сияқты құрлықтар осы аттас дүние бөліктері боF лып та аталады. Мұндай шатасу неден басталған? Екі мың жыл бұрын ежелгі грекF тер Жер шарының адамдар мекендейтін, өздеріне мәлім бөлігін ОйF кумена атаған. Ол Еуропа, Азия, Африка болып дүниенің үш бөлігіне бөлінген. Кейінірек, адамдар Жерді зерттеп, өзге құрлықтарды аша бастағанда (Жаңа Дүние), бұларды Ескі Дүние атады. Сонда барып, Еуропа мен Азия бір құрлықтың бөліктері екендігі белгілі болды. Ал,
Еуропа Америка Африка Азия Австралия және Мұхит аралы Антарктида Дүниенің бөліктері Кіріспе Америкаға қатысты, керісінше – дүниенің бұл бөлігі екі құрлықтан тұратын болды. Барлық құрлықтар мен дүниенің барлық бөлігін де адамдар мекенF деген. Тек, Антарктиданың ғана тұрақты тұрғындары жоқ. Жер шаF рында тұтас құрлыққа қоныстанған Австралиядан бастап, мыңнан аз адам тұратын Ватиканға дейін әр түрлі 200 ел бар. Біздің ғаламшарымыздың барлық елдері басқару түрі бойынша монархия мен республика болып, екі топқа бөлінеді. Монархияның басшысы император, патша, король, сұлтан, т.б. болуы мүмкін. Ол бір кездердегі Цезарь мен Ұлы Пётр сияқты абсолютті билік иесі болуы мүмкін немесе біздің кезіміздегі британ королевасы сияқты елдегі басты тұлға болғанымен, қолында нақты билігі болмауы мүмкін. Монархияның көпшілігі Еуропа (Ұлыбритания, Дания, Швеция, НорвеF гия, Испания, Бенилюкс елдері сияқты ергежейлі мемлекеттер) мен Азияда (Жапония, Тайланд, Малайзия, Катар, Кувейт және Біріккен Араб Әмірліктері). Ал Африкада тек үшеуі ғана (Марокко, Лесото мен Сазиленд), Мұхит елдері аумағында тек Тонга ғана қалса, Америкада мүлдем монархия жоқ. Республикалар антикалық уақыттардаFақ, Таяу Шығыста, Үндістанда, Ежелгі Грекия мен Римде болған. Бірақ, олар монархиямен тезFақ ауысып отырды. Қазіргі республикалардың ішіндегі ең ежелгісі – Аппенин түбегіндегі кішкентай ғана ел СанF Марино. Оның ресми түрде негізі қаланған күн – 301 ж. 3 қыркүйегі.
Вавилондағы Зиккурат
Елдер мен құрлықтар
Азия
Шетсіз/шексіз Азия – полюстен экваторға дейінгі
барлық табиғи аумақты қамтыған жалғыз дүниенің бөлігі.
Оның аумағында біздің ғаламшарымыздың биік таула/
ры мен жер бетіндегі ең терең ойпаттар бар. Мұнда алып
орман белдеулері сақталып, адам баласының кесірінен
көптеген шөлдер пайда болған.
Жердегі ежелгі елдер
Дәл осы Азияда ежелгі өркениеттің үлкен бір бөлігі пайда
болған. Бір кездері гүлденген Месопотамия, Ассирия, Урарту
мен өзге де жартылай ұмыт қалған мемлекеттер әлдеқашан келF
меске кеткен. Олардан тек ішінара археологтар өмірге әкелетін
қалалар мен ғибадатханалардың үйінділері ғана қалған. Ежелгі
Вавилондағы Иштар құдайдың қақпасы мен қанатты бұқалар,
парсы патшасы Дарийдің Персепольдағы қақпасының күзетшілері
қалпына келтірілді.
Әр түрлі атаулармен бір мың жылдық та өмір сүрмеген аз мемлекеттердің бірі – қазір өзінің ежелгі Персия атауымен, сондайFақ, Иран Ислам Республикасы деген жаңа атымен белгілі. Оның территориясындағы алғашқы мемлекет б.з.д. ІІІ мыңжылдықта пайда болған. Б.з.д. І мыңжылдықтың ортасында ПарF сы империясы Грекия мен ЕгипетF тен бастап Инд өзеніне дейін созыF лып жатты. Б.з. І мыңжылдығының соңына таяу парсылардың қол астына тұтас Кавказ, Батыс және Орта Азия, Египет, Арабия, қазіргі
Азия Ауғанстанның аумағы мен Пәкістанның үлкен бөлігі кірген алып территория қарады. Біз сөз етіп отырған елде «Авеста/ да» мазмұндалған, Жақсылық пен Жамандықтың күресі туралы ілім, ежелгі әлемдік діндердің бірі – зороастризм пайда болды. XVІ ғ. Иранның мемлекеттік діні – ислам болып, қазір бұл елде мұсылманFшииттер басымдыққа ие. Өткен ғасырда Иран қарыштап жаңаруға және дамуға бет алды. Бұған аумақтың тиімді географиялық орналасуы мен мұнай мен газдың қоры әсер етті. 1979 ж. Иранда революция болып, монарF хия құлатылып, Ислам Республикасы болып жарияланды. Қазіргі кезде Иран әлемдік қауымдастықтың қарсылығына қарамастан, өзіндік ядролық бағдарламасын дамытуға күш салып жатыр. Нәтижесінде, ел тұйықталып, бұл оның дамуын тежеді. Персеполь сарайлары бедерлермен, әр түсті қыш тақталар мен мүсіндермен нақышталған. Ескендір Зұлқарнайынның әскері қаланы жаулап, өртеп жібергенде алтын сиямен өгіз терісіне жазылған «Авеста» киелі кітабы да өртеніп кетті. Б.з.д. VІ V ғ.ғ Парсы империясының астанасы Персепольдің қираған орны
Елдер мен құрлықтар
Беймаза көршілер
Ежелгі Персия маңында, Иранның құрғақ та, құнарсыз таF
улы қыратында Ауғанстан республикасы, ал оның оңтүстікF
шығысында халқы жағынан екінші орындағы (Индонезиядан
кейін) ислам мемлекеті Пәкістан орналасқан.
Бұл ислам мемлекеттері территориясының негізгі бөлігі
биік белдеулерде жатыр. ҮндіFГанг ойпатының бір бөлігін, Тар
шөлінің бір бұрышын алып жатқанына қарамастан, Пәкістанның
негізгі бөлігі Памир, Гиндукуш, Каракорум сілемдері мен биік
Гималай сияқты таулы ландшафтта жатыр. Тауда жаз күндері
салқын болса, жазықтарында ыстық, әрі құрғақ температура
сақталады.
Екі ел де өз тарихының көп бөлігінде Парсы империясының
құрамына кірді. Ауғанстан да Иран сияқты ешқашан отарлық
тәуелділікке түсіп көрген емес. Ал, Пәкістан болса, бірнеше
ғасырлар бойы «Британ империясы тәжінің жауһарлары»
құрамына, Британ Үндістаны атанып, XVІІІ ғ. ортасынан баF
стап, қазіргі Үндістан, Пәкістан, Бангладеш пен Мьянма
аумағында 1947 ж. дейін салтанат құрған ең атақты ағылшын
отарының құрамына кірді.
Мазари
Шарифтегі
Көк мешіт
(Ауғанстан)
Азия Ауғанстан тауларында ІІ мың жылдай бойына, бір кездері Бамиан алқабындағы будда монастырлерінің кешеніне кірген Будда мүсіндері (55 және 37 м.) тұрды. 2001 ж. тәлібтер тарапынан діннен бездіруші пұттар ретінде танылып, тағылық жолмен қиратылды. Ауғанстан тарихы ерте заF мандардан бері соғыстан көз ашпаған. Қазіргі уақытта да, ХІХ ғ. бері аумақты ашса алақанында, жұмса жұдырығында ұстауға БриF тан мен Ресей империялары талаF сып келеді. Соңғы жылдарда елді азаматтық соғыстар қалжыратса, араFтұра мұнда КСРО мен АҚШ өз әскерін кіргізіп отырды. Бір кездері Ауғанстан мен Пәкістан аумағының бір бөлігінде радикалF ды ислам мемлекетін құруға қол жеткізген «Талибан» қозғалысы билік басында болды. Тәлібтердің билігі діни төзімсіздік пен қаталдығымен ерекшеленді. Еркектер міндетті түрде белгілі мөлшерде сақал өсіріп жүруге мәжбүрленсе, әйелдерге жұмыс істеуге, қоғамдық орындарда жүзін ашып немесе туыс ер адамсыз жүруге, оқуға тыйым салынды (2001 ж. қыздар оқушылардың 1% ғана құрады). Пәкістанның тәлібтерден өзге көрші Үндістанмен КашF мир аумағы, бұрынғы Гималай князьдігі үшін талас мәселесі бар. Бірнеше рет бұл дау әскери ісFқимыл әрекеттеріне дейін шиеленісті де. Нәтижесінде, Кашмир өзара тең бөлінсе де, бұл мәселе түпкілікті шешілмей отыр. Иірмүйізді ешкі – Пәкістан символдары ның бірі
Елдер мен құрлықтар Әлемдегі халқы көп түбек Индостан түбегі субконтинентті аталады. Расында да, оның аумағы Австралия құрлығымен шамалас. Мұнда Үндістан, БанF гладеш және Пәкістанның үлкен бөлігі орналасқан. Көпұлтты Үндістан халқының өсімі жағынан, әлемдегі ең халқы көп Қытайды өкшелеп келеді. Қазірдің өзінде онда 1 млрд. астам халық тұрады. Тау жүйелері, соның ішінде Жер шарының ең биік Гималай таF улары Индостанды солтүстіктен келетін салқын ауадан сақтап тұр. Бұл түбек климатының ыстық болуының бір себебі. Түбек климаты үш маусымға бөлінеді: ыстық және ылғалды мауF сым (маусым – қазан), біршама салқын және құрғақ (қараша – ақпан), ыстық және құрғақ (наурыз – мамыр). Айтарлықтай суық қыс болғанда, солтүстіктегі тауларда тіпті қар да жауады. ЖазF да Индостанның көп бөлігінде кісі төзгісіз ыстық болып, орталық аудандарда ауа температурасы 45°C жиі асып кетеді. Муссон кезінде 90%Fға дейін жауынFшашын түседі. Тәж Махал – Аградағы мешіт мавзолей (Үндістан)
Азия Индостанда ІІ жарым мың жыл бұрын ең ежелгі әлемдік дін (ұстанушыларының саны жағынан христиандық пен исламнан кейінгі үшінші) – индуизм қалыптасты. Қазір біреулері ең үлкен құдай – Вишна десе, өзгелері – Шива, ал енді біреулері – Шакти деп жүр. VІІІ ғ. бері Үндістанға ислам келе бастаF ды. Мұсылман билігі 1398 ж. елге Әмір Темір әскері келгенге дейін жалғасты. 1526 ж. Әмір Темірдің ұрпағы Бабыр Үндістанды түгелге жуық жаулап алып, 1857 ж. дейін өмір сүрген Ұлы Моғолдар империясын құрды. Пәкістан секілді жарты ғасыр уақыт бұрын ғана Үндістан мен Бангладеш те Британ империясының қол астына қарап отырды. 1947 ж. Британия бұл отарға бостандық бергеннен кейін, дүние жүзі картасында тұрғындары түгелге жуық ислам дінін ұстанатын Батыс және Шығыс Пәкістан мен үндістері (халқының 80%Fнан аса) ескі үнді құдайларына деген сенімін сақтап қалған Үндістан мемлекеті пайда болды. Алайда, Үндістанда да мұсылмандардың көп бөлігі өмір сүреді (шамамен 150 млн. Пәкістан халқынан сәл ғана аз). Батыс Пәкістаннан 1600 шақырым қашықтықта жатқан Шығыс Пәкістан (Бенгалия) ұзақ уақыт өмір сүре алмады. Өзара туындаған саяси, экономикалық, тілдік және этникалық салмақты қайшылықтардан кейін, 1971 ж. Бангладеш тәуелсіз мемлекеті жарияланды. Бұл Ганга өзенінің сағасындағы әлемдегі халқы тығыз және кедей мемлекет. Мемлекеттің үштен екі территориясы топан су басып қалу қаупіндегі, осы табиғи апаттан жиі зардап шегетін ел. Ганеша – индуизмдегі даналық пен бақуаттылық құдайы
Елдер мен құрлықтар
Миллиондар ма? Жоқ, миллиардтаған
қытайлар!
Қытай – көлемі жағынан Ресей мен Канададан кейін үшінші
орындағы ел. Қытай халқының саны 1982 ж. өзінде 1 млрд.
адамнан асып кеткен. «Бір жанұяға – бір баладан» саясатының
арқасында тұрғындардың өсу қарқыны баяулады. Десе де,
қазір 1,5 млрд. тұрғыны бар ел F әлемдегі ең халқы көп мемлеF
кет болып қалып отыр.
Бұл елдің оңтүстікFшығысында жер шарындағы ең үлкен, әрі ең биік, орташа биіктігі теңіз деңгейінен 2000 м. жоғарыдағы– Тибет таулы қыраты мен мұндалайды. Ел халқының көп бөлігі елдің шығысы мен оңтүстігіндегі аласа таулар мен жазықтарға қоныс тепкен.
Қытай өркениеті – әлемдегі ең ежелгі өркениеттердің
бірі. Қытайлықтардың өздері оған 5 мың жылдан асты десе,
жазу өнерін 3,5 мыңжылдықтан әрі тарқатады. Ержүрек
көшпенділердің шапқыншылығынан қауіптенгендіктен, шамаF
Ұлы Қытай қорғаны
Азия мен, 2,5 мың жыл бұрын көптеген ғасырларға созылған Ұлы Қытай қорғанының құрылысы басталды. Қытай билеушілерінің династияF лары бірінен кейін бірі ауысып отырды. Олар «күресуші патшалықтар» деп аталды. Тек Қытай тарихындағы атақты императорлардың бірі Шихуанди ғана б.з.д. ІІІ мыңжылдықта ғана алғаш рет Қытай империясын біріктірді. ИмпеF рия астанасының халқы 1 млн. асып, ғылымдар (астрономия мен география) мен классикалық кескіндеме, ән, би мен опера сияқты өнер түрлері дамып, жартылай мөлдір фарфордың құпиясы ашылды. Қытайдың одан арғы тарихы аумалыFтөкпелі болды: үнемі ішкі баскөтерулер бұрқ етіп, аракідік территориясының белгілі бір жерлерін тартып алған атақты Шыңғыс хан мен маньF чжурлардан бастап, ағылшындар мен жапондар секілді жатжерлік басқыншылардың шабуылына ұшырап отырды. Екінші дүниежүзілік соғыс пен оның соңын ала болған азамат соғысынан кейін 1949 ж. Қытай Халық Республикасы жарияF ланды. Социалистік өзгерістер ел экономикасына айтарлықтай жетістіктер әкелген жоқ. Бұл өзгеріс мәдени төңкеріс ретінде келіп, ежелгі мемлекеттің бай мәдени мұрасы мен дәстүрінің айтарлықтай бөлігінің түбіне жеті. Тек соңғы онжылдықта ғана бейбіт даму жолына түсіп, үлкен жетістіктерге жете бастады. Ұлы Қытай қорғаны әлемнің жаңа кереметтерінің құрамына енген. Бұл Жердегі ғарыштан еш қиындықсыз көзге түсетін адам қолымен жасалған бірден бір нысан. Ол шамамен 9 мың шақырымға соF зылып, Солтүстік Қытайды түгелге жуық жауып тұр. Қытай құмырасы
Елдер мен құрлықтар Күншығыс елі Бұл ел негізінен жанартаулы 7 мың аралдан тұратын Жапон арF хипелагында орналасқан. Бірақ, ел аумағының 97%Fы Хонсю, ХокF кайдо, Кюсю және Сикоку аралдарына тиесілі. Аралдардың бедері– таулы. Жапония қоныстанған жер апатты жанартаулары жиі болатын, сейсмикалық тұрақсыз аймақ. Осыларды сарапқа сала келе, жаF пон ғалымдары елде 108 белсенді жанартау барын анықтаған. Жапонияның ең жоғарғы нүктесі Фудзи де – соңғы рет 1707 жылы атқылаған жанартау. Үш оңтүстік аралдардың жағалауымен КуF росио жылы ағысы ағып өтеді. Жылы ағыс жетпейтін елдің қиыр солтүстік аралында нағыз қыс болады. Өзге аралдардың климаты жұмсақ, жылы, қарсыз қыс өткереді. Жапон аралдарының ежелгі тұрғындары – айндар болған. Олар аңшылықпен, балықшылықпен және терімшілікпен айналысқан. Қазіргі жапондықтардың атаFбабалары б.з.д. І мыңжылдықта аралдарға Корей түбегінің оңтүстігінен келген. Олар өздерімен бірге үй жануарларын әкеліп, ең бастысы, қазір бұл елді онсыз елеF стете алмайтын дақыл – күріш еге бастаған. Жапондықтардың қасиетті таулары – Фудзи жанартауы
Азия
Жапония тарихындағы ең апатты жанартау 1923
жылдың 1 қаңтарында болды. Ол ұлы Канто немесе
Токио жанартауы деп аталады. Оның салдарынан ТоF
кио мен Иокогама қалалары түгелге жуық қирап қалып,
жүз мыңдаған адам қайтыс болған.
Жапония – ұлттық құрамы жағынан әлемдегі біртекті елдердің
бірі. 130 миллионға жуық тұрғынның 99%Fдан астамын жапондықтар
құрайды. Бұл ХІХ ғ. ортасына дейін Жапония шетелдіктер үшін
жабық болғандығымен байланысты. Ол өзінің ерекше жолымен даF
мыды. Самурайлар секілді сұсты сарбаздарының өзі кескіндеме,
каллиграфия (әсем жазу өнері) өнерлерін игеріп, хокку немесе
танка (классикалық жапон поэзиясының жанрлары) шығара алуға
тиісті болатын. Жапон аралдарында қазір де көне дәстүрлер жақсы
сақталған.
ХХ ғ. ортасында Жапония фашистік Германия жағында Екінші
дүниежүзілік соғысқа араласып, Шығыс, ОңтүстікFШығыс Азия,
сондайFақ, Мұхит аралдары аумағындағы көптеген территорияF
ларды жаулап алды. Американдықтар
Хиросима мен Нагасакиге атом бомF
баларын
тастағаннан
кейін
ғана,
жапондықтар капитуляцияға барды.
Соғыстан кейінгі Жапония заманаF
уи өркениет ағымына сәтті үйлесе
білді де, әлемдегі ең бай, әрі дамыған
елдердің біріне айналды. Бүкіл әлемде
Жапонияда жасалған автокөліктер,
тұрмыстық техника мен электроника
құралдары ең жоғарғы технологиялы
өнім ретінде өте танымал.
Роботтар
Елдер мен құрлықтар
Қалың джунгли ішінде
Азияның
оңтүстікFшығысында
Үндіқытай
таулы
түбегі
орналасқан. Экватор сызығына жақын болғандықтан, мұндағы клиF
мат өте ыстық және ылғалды. Егер, кісі өте көп қоныстанған ИндоF
стан түбегінде игерілмеген жер жоққа тән болса, Үндіқытайда әлі
күнге дейін нағыз джунглиді кездестіруге болады. Бір кездері орF
ман болған жерді қайта жаулап алуды ну тоғай дейді. «Мауглидегі»
«джунглидің басқыншылығы» естеріңізде ме? Киплинг жазған
жайт ертегі емес, шындық. Егер, қыстақтың немесе тұтастай бір
қаланың тұрғындары аурудан немесе дұшпан қаруынан түгелдей
опат болатын болса, ол елді мекеннің орнында біршама жылдан
соң ит тұмсығы батпайтын джунгли пайда болады.
Ұзақ уақыттар бойына түбектің негізгі бөлігін ежелгі құдіретті
Сиам патшалығы билеп тұрды. 1939 жылы бұл ел Таиланд деп
өзгеріп, бұрынғы атауынан тек Сиам шығанағы, сиам мысығы және
сиам егіздері атаулары ғана қалды. Таиланд көрші елдері ФранF
ция (Камбоджа, Лаос, Вьетнам) мен Ұлыбританияның (Бирма,
қазір Мьянма, Малайя, кейін Малайзия құрамына кірді) отары
болып жатқанда, тәуелсіздігін сақтап
қала алған ОңтүстікFШығыс Азиядағы
жалғыз мемлекет болды.
Британ
отарлары
айтарлықтай
қиындықсыз
тәуелсіздіктерін
алса,
Француздық Үндіқытайдың тағдыры
трагедиялы болды. Екінші дүниежүзілік
соғыс кезінде ол елдерді жапондар
жаулап алса, соғыстан кейін ВьетF
нам алғашқылардың бірі болып өз
тәуелсіздігін жариялады. Өз иелігін
жоғалтқысы келмеген Франция онда
Күріш плантациялары
Азия
Ежелгі кхмерлердің ХІХ ғ. археологтар ашқан
АнгкорFВат
ғибадатханасы
ғаламның
жаңа
ғажайыптарының тізіміне кіруі мүмкін үміткерлердің
қатарында болды.
өз әскерін кіргізіп, 1954 ж. дейін соғысты. Артынша, Вьетнамға
американдықтар басып кіріп, 15 жылға жуық жарияланбаған соғыс
жүргізді. Лаос тәуелсіздігін ертелеу алса да, онда да азаматтық
соғыстар жүрді. Бірақ, бәрінен де қиын жағдай Камбоджада болF
ды. Француздар кетісімен, азаматтық соғыс басталып, 1975 ж. ғана
Пол Поттың басшылығымен «қызыл кхмерлер» жеңіп, билік басына
келеді. Содан бастап, елде өз халқына (интеллигенция, буддистер,
ұлттық азшылық, жай ғана «артықтар») қарсы геноцид жүргізіледі.
Сол кезде аталған бұл «Демократиялық Кампуччи» кезінде төрт
жылда 1 миллионнан 3 миллионға дейін адам қырылады. АзаF
мат соғысы «қызыл кхмерлердің» жүйесі құлатылғаннан кейін де
жалғасады.
Кхмерлердің ортағасырлық қаласы Ангкораның қиранды жұрты
(Камбоджа)
Елдер мен құрлықтар
Мыңарал елдері
Азияның оңтүстікFшығысын Үнді және Тынық мұхиттар шайF
ып жатыр. Олардың арасында көптеген аралдар тарыдай шаF
шылып жатыр. Әу бастан Мыңдаған аралдар елі деп ИндонеF
зия аталған. Бірақ, бұл атау Филиппин мен Малайзияға дәлірек
келетін. Себебі, соңғысының өзіне Малакка түбегімен қатар,
алып Борнео (Калимантан) аралының біршама бөлігі мен
олардың жағалауына жақын сансыз аралдар кіреді.
Аралдардың көп бөлігінің климаты ыстық әрі ылғалды, ауаF
райы жыл бойына біркелкі болып тұрады. Көптеген аралдар тауF
лы бедерлі болады. Мұнда жас, биік таулар, солардың ішінде жаF
нартаулар да жетерлік. 1883 ж. Ява мен Суматра аралдарының
арасындағы шағын аралда Кракатау жанартауының апаттық
лықсуы болып, күшті жарылыс салдарынан қаланың үлкен
бөлігі қирап, магма мен тау жыныстарының бөлшектері 500 км.
қашықтыққа дейін ұшқан. ГаздыFкүлді от 70 км. астам биіктікке
көтеріліп, жарылыс күші Хиросиманың күлFталқанын шығарған
американдық атомдық бомба күшінен 200 есе күшті болды.
Бұл жарылыстың жаңғырығы 4 мың шақырым қашықтыққа
естіліп, салдарынан алып толқындар мен цунами 30 м. биіктікке
көтеріліп, 295 қалалар мен елді
мекендерді шайып кетіп, 36 мыңнан
аса адам қаза болған. Зонд бұғазы
жағалауындағы экваторлық орманF
дарды қиратып кеткен ауа толқыны
Кракатаудан 150 км. қашықтықтағы
Джакарта
үйлерінің
шатырларын
жұлып әкеткен.
Зонд
архипелагындағы
аралF
дарда орналасқан Индонезия –
Кракатаудың атқылауы
Азия Филиппиннің мемлекеттік тілі – филипинода испан тілінен енген сөздер өте көп. Сол себепті, оқушылар ана тілі мен ағылшын тіліне қоса, мектепте испан тілін де жиі оқиды. ОңтүстікFШығыс Азиядағы ең үлкен мемлекет және әлемдегі ірі аралдық мемлекеттердің бірі. Ол халқының саны жағынан әлемде ҚХР, Үндістан және АҚШFтан кейін шамамен 230 млн. тұрғынымен төртінші орында тұр. Бұл кейбір аралдарындағы халқы өзге діндерді де ұстанатындығына қарамастан, негізінен мұсылмандар өте тығыз орналасқан мемлекет. Малайзияның мемлекеттік құрылымы бірегей. Оның құрамында 13 штат бар. Оның 9Fын мирасқор билеушілер (негізінен сұлтандар) басқарса, 4Fін губернаторлар басқарады. Әрбір бес жыл сайын Билеушілер кеңесі өз құрамдарынан негізгі уәкілетті қызметтерді атқаратын Жоғарғы басшыны сайлайF ды. Филиппин аралдары – Еуропаға қайғылы жағдайға байланысты мәлім болды: архипелагтың аралдарының бірінде алғашқы жер шаF рын айналып шығу экспедициясының басшысы Фернан МаF геллан өлтірілді. 300 жылдан астам уақыт бойына бұл аралдар Испанияның отары болып, одан соң жарты ғасырдай уақыт АҚШFқа қарады. Куала Лумпурдегі Петронас мұнаралары (Малайзия)
Елдер мен құрлықтар
Таяу Шығыста
ОңтүстікFШығыс Азиядағы Араб түбегін, Кіші Азияны, МесоF
потамия жазығын (Өзен аралығы) және Жерорта теңізінің шығыс
жағалауын әдетте Таяу Шығыс деп атайды. Кейде оған Солтүстік
Африкадағы араб елдерін де жатқызады.
Бұл аймақтың көп бөлігін шөл мен шөлейтті жерлер алып жатыр.
Сирек ормандар тек ливанның жалаңаш жартастары мен Йемен
мен Оманның тауларында ғана қалған. Бұл ауданның Бахрейн,
Иордания, Ирак, Йемен, Катар, Кувейт, Ливан, Оман, Біріккен
Араб Әмірліктері, Сауд Арабиясы, Сирия сияқты мемлекеттерінде
негізінен арабтар тұрады. Кіші Азиядағы түріктер мен әлем картаF
сынан 2 мың жылға жоғалып кеткен Израильді мекендеген еврейF
лер болмағанда бұл жерді толығымен дерлік арабтар мекендейтін
аймақ деуге болатын еді. Тек 1948 ж. Британ иелігіндегі ПалестиF
на екі бөлікке (араб және еврей) бөлініп, Израиль мемлекеті пайF
да болды. Араб елдері бұл шешімді қабылдай алмай, Израиль
мен оның Египет, Сирия сияқты көршілерінің арасында әскери
қақтығыстар туындап, біртеFбірте бұл елдер бейбіт келісімдер
арқасында бейбіт түрде өмір сүруге көндігіп келеді. Палестина
немесе Палестина автономиясы осы соғыстардың кесірінен өз
территориясының біраз бөлігінен айырылып, ресми түрде ИзраF
иль мемлекетінің құрамына кіреді.
Сауд Арабиясының шөлінде
Азия Бағдаттық патша Шахрияр мен оның ақылды әйелі Шахеризада туралы бізге белгілі оқиғаға да мыңдаған жыл болды. Онда әйелі оған тірі қалу үшін әңгімесін ең бір қызық жерінен үзіп, мың бір түн бойы ертегі айтып отырған. Вавилония, Ассирия сияқты ежелгі өркениеттер бірFбірін ауыстырған ЕфF рат пен Тигр өзендерінің аралығындағы Месопотамия аймағындағы құнарлы аумақта орналасқан Ирактың да мыңжылдық тарихы бар. Ұзақ уақыттар бойы бұл аумақ Персияға қараса, кейіннен ислам дінін әкелген арабтар жаулап алды. Бірнеше ғасырлар бойына Ирактың астанасы – Бағдат қаласы Таяу Шығыс қана емес, Солтүстік Африка мен Пиреней түбегінің біраз бөлігін өз дәргейіне келтірген Араб Халифатының орталығы болған. Бұдан соң, Ирак ОсF ман империясының құрамына енді. Бұл мемлекеттің жаңа тарихы да толқымалы болды. Билік басына 1980 ж. диктатор Саддам Хусейн келгеннен кейін, Иран мен Ирак арасындағы тіпті химиялық қарулар қолданылған жөнF жосықсыз, қантөгіс соғыстарға ерік беріледі. 1990 ж. Саддам ХуF сейн Кувейтті жаулап алғаннан кейін, бұл іске батыс мемлекеттері араласа бастады. АҚШ пен оның одақтастарының әскері 2003 ж. Иракқа басып кіріп, Саддам Хусейннің жүйесін құлатады. Қазіргі таңда одақтастардың әскері әлі күнге дейін тыншымаған Иракты тастап шығуға даярланып жатыр. Қағба – исламның ең қасиетті жері (Мекке)
Елдер мен құрлықтар Жеті қақпалы Троя қабырғалары көрінген жер Өте әйгілі көне грек поэмасы «Илиададағы» оқиғалар Кіші Азияда өтеді. Демек, гректермен соғысқан троялықтар түріктер болған ба, дерсіз! Жоқ, бір кездері бұл жерлерде гректер де тұрған. Түріктер бұл жерде Гомер суреттеп отырған оқиғадан кейін 2 мың жылдан кейін пайда болған. Кіші Азия түбегінің көп бөлігі шөлейтті Кішіазиялық және АрF мян таулы қыраттарына тиесілі шеткері Понт (солтүстігінде) және Тавр (оңтүстігінде) тауларымен айналдыра қоршалған. Жағалауларды жағалай жіңішке сирек ормандарды ойпаттар созылған. Түркия – бірден дүниенің екі бөлігінде орналасқан сирек елдердің бірі. Оның территориясының аз бөлігі Еуропада (3%) орналасса, біраз бөлігі Азияға (97%) тиесілі. Түркия ерте кезF ден Еуропа мен Азияны байланыстыратын маңызды сауда жолдарының тоғысқан жерінде жатыр. Оның еуропалық және азиялық бөліктері бірFбірінен Мәрмәр теңізімен, сондайFақ, Босфор мен Дарданелла бұғаздары арқылы бөлініп жатыр. Босфордың оңтүстік бөлігінде әлемнің ең әдемі қалаларының бірі және Түркияның ең үлкен қаласы – Стамбул (бұрынғы КонF стантинополь) орын тепкен. Ертеректе Кіші Азия АнаF долы атауын иеленген. Оның аумағы ежелгі және ортағасырлық мемлекеттердің (Хетт пен Лидия патшалықтары, Мидия, Ескендір Зұлқарнайынның державасы, ПонF тий патшалығы, Пергам, Ежелгі Рим, Византия және т.б.) құрамына Янычарлар
Азия
енген. ХІ ғ. Византияның үлкен бөлігін Кіші Азияның батысында өз
мемлекеттерін құрған түріктер жаулап алып, XІVFXV ғ.ғ. түріктер
Византияны түбегейлі талқандап, оның үстіне Осман империF
ясын құрады. Дәурені жүріп тұрған шақта, XVІІ ғ. ортасында ол
өз құрамына Кіші Азиядан өзге Солтүстік Африканы түгелдей,
Персия мен Арабияның біраз бөлігін, Кавказды, Қырым мен
Украинаның оңтүстігін, Балқан түбегі мен Венгрияны қосып
алды. Тіпті Австрияға дейін келіп, Венаны жаулап ала жаздады.
Түркия мемлекеті әлем картасында тек Бірінші дүниежүзілік
соғыстан кейін ғана пайда болды. 1923 ж. Түрік Республикасы
жарияланып, нәтижесінде Ататүрік (түріктердің әкесі) атауын
қабылдаған Мұстафа Кемал оның алғашқы Президенті болды.
Грекше «шығыс елі» дегенді білдіретін Анадолы атауы
Түркияның азиялық бөлігінде сақталған. Ал, әр елден жұрт
демалуға келетін Анталия қаласы бұрындары өзінің
негізін қалаған патша Пергам Атталдың құрметіне
Атталия аталған.
Босфордың
еуропалық
жағалауындағы
Румелихисары
қамалы (Түркия)
Елдер мен құрлықтар
Кавказ жоталарынан асқанда
Үлкен Кавказ жотасы Ресей халқының көпшілігі жемісті
алқаптар мен шағын ойыстарда субтропикалық жемістер
өсіруге бейімделген, негізінен, таулы аймақ – Кавказ жұртынан
бөліп жатыр.
Грузияда немесе грузиндер өздері Сакартвело атайтын
елде Колхида тарихи облысы бар. Көне аңыздарда бір кездері
көне Колхида жағалауына Ясон атты капитаны сиқырлы алтын
көмбесін іздеп келген гректердің «Арго» кемесі зәкір тастаптыF
мыс. Бұл аңыздың қаншалықты шындыққа жанасымды екенін
кім білсін, бірақ гректер Колхидада 2 мың жылдан астам
уақыт бойы өмір сүріп келеді. Грузия – Кавказ аумағындағы
мемлекеттердің ішіндегі ең көпұлттысы. Мұнда грузиндермен
бірге гректер, армяндар, әзірбайжандар, орыстар, гурийлар,
имеретиндер, мегрелдер, свандар, хевсурлар, осетиндер, абF
хаздар, аджарлар және Кавказдық тағы да басқа аз ұлттардың
өкілдері тұрады.
Тек жалғыз ғана шағын ойпаты бар таулы Арменияның орF
таша биіктігі 2000 м. жетеді. Бұл республикада кеңестік дәуірдің
Грузияның Қаратеңіздік жағалауындағы субтропикалық алқап
Азия
өзінде шамамен 90% армян болса, қазір олар 100%Fға жуықтап
қалған. Бұдан өзге тағы бір үлкен бөлігі Осман империясының
территориясындағы 1915 ж. армян геноциді кезінде елден
қашып, бүкіл әлемге (Ресей, Франция, АҚШ, Ливан, т.б.) шаF
шылып кеткен. Ежелгі армян мемлекеті территориясының
айтарлықтай бөлігі – ұлттық символына айналған Арарат тауыF
мен қоса Түркияда қалып кеткен.
Әзірбайжанның территориясында таулы жер аз, егістік жерF
лер мен пайдалы қазбалар, әсіресе мұнай мен газ жетерлік. Бұл
елдер әрқашан өзінің байлығымен қызықтыратындықтан, грек,
парсы, түркі тілдес тіпті араб басқыншылары бірінFбірі алмастыF
рып отырды. Бұл елде де жергілікті халық өкілдері басымдыққа
ие (90%Fға жоғары). КСРО құлағаннан кейін, елді мыңдаған
армяндар мен орыстар тастап кетсе, Армения мен Таулы
Қарабақтан әзірбайжандар көшіп келді.
Арменияның астанасы Ереванға жақында 2800
жыл толады. Мұнда б.з.д. VІІІ ғ. бұл аумақта УрарF
ту патшалығы дәуірлеп тұрғанда салынған Эребуни
қорғанының қираған жұрты сақталған.
Армяндардың
тақтық кресі
мен таудағы
ғибадатханалық
кешені
Елдер мен құрлықтар Таулар мен шөлдер аралығында Бұрынғы кеңестік ортаазиялық республикалар, ал қазіргі Өзбекстан, Түркіменстан, Тәжікстан мен Қырғызстан, сондайF ақ, көлемі жағынан тек Ресейге ғана жол беретін Қазақстанда ландшафтының екі түрі басым – таулар мен шөлейттер. Өзбекстан, Түркіменстан және Қазақстанның территориясы негізінен егістікті және мұнай, газ бен көмір (Қазақстан) сияқты пайдалы қазбалар қорына өте бай. Тәжікстан мен Қырғызстан секілді екі таулы республиканың мұндай шикізат қоры мен ауылшаруашылығына жаF рамды жерлері жоққа тән, есесіне суэнергетикалық ресурстарына өте бай. Қазақстан – Кеңес Одағындағы көлемі жағынан екінші, тұрғылықты қазақ ұлтының өкілдері бүкіл халықтың үштен бірін ғана құраған жалғыз мемF лекет болған. Бұл алып мемлекеттің негізгі бөлігі Қазан төңкерісіне дейін мүлдем игерілмеген болатын. Негізінен, қазақтар жаз жайлауға, қыс қыстауға көшіп, көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан. Төңкерістен соң, одақтың түкпірFтүкпірінен мыңдаған адамдар (көпшілігі орыстар) бұл қазба байлықтарға бай республикаға кен орындары мен шахF талар салуға, темір жол жолдарын жүргізіп, түрлі зауыттарда жұмыс істеуге қоныстандырылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген адамдар мен техникалар, тіпті тұтас зауыттар Қазақстанға көшірілді. Бұл адамдардың көпшілігі және соғыстан кейін тың игеру деген сылтаумен келген адамдардың көп бөлігі осынау қонақжай мекенде тұрақтап қалды. Сол себепті, КСРО құлағанға дейін Қазақстанда орыстардың саны қазақтардан Хиуадағы Кальтар мұнарасы (Өзбекстан)
Азия
10%Fға артып, украиндықтар, Волга маңының немістері (фаF
шистермен соғыс кезінде осында қоныстанған өзге халықтар
сияқты), татарлар, гректер, корейлер және тағы басқа да ұлт
өкілдері бұл жерді өздеріне құт көрді.
Қазақстан сияқты Орта Азияның өзге де мемлекеттеріне
соғыс кезінде және одан кейінгі уақытта да көптеген халықтар
келіп қоныстанғандықтан, қазіргі кезде бұл мемлекеттерден
әр түрлі ұлт өкілдерін жиі ұшыратуға болады. Алайда, Кеңес
Одағы ыдырағаннан кейін, орыстар мен өзге ұлт өкілдерінің
көпшілігі өздерінің тарихи отанына қайтуы мен жергілікті ұлт
өкілдерінің демографиялық ахуалының жақсаруы салдарынан,
бұл елдердегі мемлекет негізін құраушы ұлт өкілдерінің үлес
салмағы айтарлықтай артты.
Бұл аймақтағы ұлттар негізінен, түркі тілдерінде сөйлейді.
Ал, тәжік тіліне келетін болсақ, Бактрия, Согдиана және
Хорезм секілді ертедегі елдер сөйлеген, фарси
немесе парсы тіліне ұқсайтын бұл тіл құрып бара
жатқан тілге жатады.
Байқоңыр ғарыш айлағы (Қазақстан)
Елдер мен құрлықтар
Оралдың ар жағындағы қазыналы мекен
Түркия секілді Ресей де Еуразия деп аталатын құрлықтың
екі бөлігінде орналасқан. Елдің азиялық бөлігі шамамен ел
территориясының 80%Fын алып жатыр. Бірақ мұнда ел халқының
бар болғаны 27%Fын құрайтын 40 млн. адам ғана қоныстанған.
Мұндағы халықтың тығыздығы 1 шаршы шақырымға 2,5 адамF
нан келеді. Бұл әлемдік деңгейдегі ең төменгі көрсеткіштің бірі
еуропалық бөлікке қарағанда үш жарым есеге аз.
Ресейдің Азиялық бөлігі Батыс және Шығыс Сібір, сондайF
ақ, Қиыр Шығыс болып, үш алып аймаққа бөлінген. Орал
тауларының ар жағында үлкендігі жағынан жер шарындағы
екінші орындағы БатысFСібір ойысы бар. Бұл ойыстың
оңтүстігіне Оңтүстік Сібірдің тауларының белдеуі жалғасады.
Көптеген таулы жоталар Қиыр Шығыста да жетерлік, онда
жазық жоққа тән.
Бұл Жер шарының табиғи ресурстарға өте бай аймақтарының
бірі. Батыс Сібірде газ бен мұнайдың өте мол қоры барланған.
Дәл осы аймақта елдің ең ірі көмір бассейні – Кузнецкий (КузF
басс) орналасқан. Бірақ, көмірдің одан да көп қоры Шығыс
Сібірдің жер астында жатыр. Онда Ресейдегі көмір қорының
Сібір мұнайын өндіру
Ресейдің тайгалы ормандары
Азия
Солтүстік жартышардағы ең суық полюс атаF
ну атағына Якутияның Оймякон мен Верхоянск
атты екі елді мекені таласуда. 1933 ж. ақпанда бұл
қыстақтарда – 67,7 және – 67,8ºС суық тіркелген.
80%Fы жатыр. Шығыс Сібір металл, алтын және алмас кендеріне
де өте бай. Шығыс Сібірде бүкіл Ресейдің орман қорының тең
жартысы бар. Онда балқарағай, қайың, шырша, самырсын,
майқарағай сынды ағаштар өседі. Шығыс Сібір мен Қиыр Шығыс
әуелденFақ, аң терісін өңдеумен аты шыққан, ал тынықмұхиттық
теңіздерде теңіз шаянын, балық пен теңіз аңын аулайды.
Неліктен мұнда көлFкөсір байлықтың мұрты бұзылмай жаF
тыр. Ресей территориясының азиялық бөлігінің барлық бөлігі
«мәңгілік тоң» астында жатыр. Бұл дегеніміз тіпті жаздың
өзінде де топырақтың жұқа қабатының астында егістікке, үй
салуға, жол салуға, т.б. әрекеттерге мұрша бермейтін мұз дәуірі
кезінде қатып қалған тоң жатыр. Мұндағы климат еуропалық
бөлікке қарағанда әлдеқайда қаталдау. Ал, Қиыр Шығыста теңіз
дауылы, топан су, жанартаулардың атқылауы және жер сілкінісі
секілді табиғи апаттар жиі болып тұрады. Мұның бәрі бұл
жерлерді игеруде көп қиындық тудыратыны сөзсіз.
Елдер мен құрлықтар
Еуропа
Алып Еуропаның Еуропа деп аталатын шағын бөлігі соңғы
бірнеше жүзжылдықтар бойына дүниенің ең белсенді де
өркендеуші бөлігіне айналды. Еуропалық мемлекеттер
өзге жерлерді жаулап алып, мәдениеті әлдеқайда ерте/
ден тамыр тартқан елдерді өз отарына айналдырды.
Бұл жерде Ресей мемлекеті құрылған
Еуропаға Ресей территориясының 20%Fы кіргенімен, сол жерF
ге ел халқының шамамен 70%Fы қоныстанған. Бірақ, тұрғындар
бұл жердің өзіне де тең бөлінбеген: оңтүстік пен орталық аймақта
өте тығыз орналасса, солтүстікте Сібірдегіден сәл тығыздау ғана
қоныс тепкен.
Ресейдің еуропалық бөлігінің негізгі жерін ШығысFЕуропа
жазығы алып жатыр. Таулар тек оның шығыстық (Орал) және
оңтүстік (Кавказ) шекаралары мен солтүстікте Көл түбегінде
аласа Хибинда ғана бар. Мұндағы климат қоңыржай, оның
континенталдығы солтүстікFбатыстан оңтүстікFшығысқа қарай
өсіп отырады. Бұл дегеніміз – мысалы, Орынбор облысына
қарағанда, Ленинград облысында қыс жылы, жаз салқындау боF
Мәскеу Кремлі – Ресей астанасының көне бөлігі
Еуропа
Төңкеріс пен азаматтық соғыстан кейін Кеңес Одағы
құрылды. Оның құрамына әр жылдары енген респуF
бликалар саны 4Fтен 16Fға дейін құбылып отырды.
1991 КСРО құлағаннан кейін, оның орнында 15 тәуелсіз
мемлекет бой көтерді.
лып, жауынFшашын екі есе көп түседі.
Солтүстікте бұл аймақты Солтүстік
Мұзды мұхиттың теңіздері шайып
жатыр. Бұл салқын теңіздердің аралF
дары мен архипелагтары арктикалық
шөлді
аумақтарда
орналасқан.
Оңтүстікке қарай үлкен аудандарда
бараFбара тайгаға ұштасып кететін
тундралар бар. Тайгамен қатар, араF
лас, жалпақ жапырақты ормандар кіретін ормандар Ресейдің
еуропалық бөлігіндегі ең үлкен алқап. Оның оңтүстігі бір кездері
шетсіз жазықпен шектескен. Қазір бұл жерлер түгелдей игеріліп,
елдің негізгі тұрақ мекеніне айналған.
Ресейдің еуропалық бөлігінің территориясында адамдар 40
мың жылдан астам уақыт бойы мекендеп келеді. V ғасырдан баF
стап, мұнда славян тайпалары көшіп келе бастады. Ол кездерде
солтүстік пен шығыста угроFфин тайпалары өмір сүрсе, оңтүстікF
шығысты түркілер мекендеген. ІХ ғ. өз құрамына барлық шығысF
славян тайпаларын енгізген Көнерусь мемлекеті пайда болды.
Моңғол шапқыншылығынан кейін, XІVFXVІ ғ.ғ. Новгород респуF
бликасын жаулау, Псков пен Смоленскіні және өзге де Мәскеу
айналасындағы иеліктерді қарату нәтижесінде Мәскеу айналаF
сында орталықтандырылған мемлекет пайда болып, ұлы князь–
патша деп атала бастады. 1721 ж. Ресей империяға айналып,
І Петр император атағын алды. Бұл монархия елде 1917 жылға
дейін өмір сүрді.
Елдер мен құрлықтар
Бауырлас славяндар
1991 ж. дейін КСРО құрамында болған, батысы мен
оңтүстігінде Карпат және Қырым тауларымен жиектелген үш реF
спублика ШығысFЕуропа жазығының батыс бөлігіне жайғасқан.
Бұлар Украина, Белоруссия және Молдова мемлекеттері.
Днепрогэс салынғанға дейін, Украинаның ірі өзені Днепрдің
арнасы көптеген жартастардың етегін шайып өтетін. Днепр бір
кездері Қасқыр Тамақ аталған таулы шатқал арқылы ағатын.
Одан соң, өзен көптеген бұраңдай ағып, балық пен аңға, жайF
ылымды малға жайлы сансыз аралдар жасайтын тармақтарға
бөліне құйылатын. XVІ ғ. ортасынан бастап онда «қауіп пен батыл
шабуылдарды ұнататындар» қоныстана бастады. Запорождық
Сечь – мақсаттары далада соғысу мен теңіздегі саяхат болған
еркектерден тұрды.
Бұл елдердің ең солтүстігіндегі орманды Белоруссияның көп
жері ми батпақты болып, топырақ аса құнарлы болмағанымен,
қара бидай, зығыр мен картоп жақсы өседі. Ал, бірнеше ғасыр
бұрын жазық дала салтанат құрған Украина мен МолдоваF
да жазықты жер бедері мен жұмсақ қыс пен жылы жаздың,
сондайFақ, аса құнарлы қара топырақтың арқасында ауыл
Хортица аралындағы «Запорождық Сечь» тарихи
архитектуралық кешені (Украина)
Еуропа 1986 ж. Украинадағы Чернобыль атом электр станF сасында ХХ ғ. ең қорқынышты техногендік апат орын алды. Реакторлардың бірі жарылыс салдарынан түгелдей қирап, ауаға радиоактивті заттардың өте көп мөлшері тарады. шаруашылығын дамытуға барлық жағдай жасалған. Астық пен қант қызылшасының жоғары өнімдері, күнбағыс егістігі, бақшалар мен жүзімдіктер секілді бұл жомарт өңірдің барлық байлығын санамалап шығу мүмкін емес. Бұл елдердің тарихы да Ресей тарихымен тығыз байланысты. Бірнеше рет бұларға дала көшпенділері мен моңғол ордалары, шведтер мен түріктер, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АвстроF Венгрия және Германия империясы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер сияқты ортақ жауларымен бірге соғысуға тура келді. Егер, Украина мен Белорусь халқының не айтатынын тыңдасаңыз, бұл елдердің көрші ғана емес, өзара туыс екендігін ұғынуға болады. Орыс, украин және белорусь тілдерінің де бір шығыс славян тілдері тобына кіретіні де кездейсоқтық емес. Ал, румын тіліне өте ұқсас молдова тілі роман тілдері тобына жатаF ды. Беловежск орманының жабайы өгіздері (Белорусь)
Елдер мен құрлықтар Кәріптас отанында Балтық жағалауы елдерінің территориясы да сол ШығысF Еуропа жазығының солтүстікFбатыс маңында жазықты жерге орналасқан. Оның солтүстігі мен солтүстікFбатысын Балтық теңізі шайып жатыр. Мұндағы климат Ресейдің Орталық аумағына қарағанда әлдеқайда жұмсақтау, жауынFшашын көбірек. Қазіргі балтық жағалауындағы елдер Литва, Латвия, Эстонияның территорияларындағы мемлекеттер XІІІ ғ. баF сында ғана пайда бола бастады. 1209 ж. семсершілер ордені (кейінгі Ливон ордені) епископының бастамасымен Еуропа карF тасында Ливония пайда болды (жергілікті ливтер тайпасының атауына орай). Оның құрамына қазіргі Эстония мен Латвия территориясы қарады. Литва ертеректен, Х ғасырдан бері белгілі болды, бірақ, Ұлы Литва княздігі түпкілікті тек ХІІІ ғасырдан ғана қалыптасып бітті. Өзінің дәуірлеген XІV ғ. ол қазіргі ЛитF ва мен Белоруссияның, Ресейдің біраз бөлігін, Қара теңізге дейінгі бүкіл Украинаны өз дәргейіне келтірді. Литвалықтар Ливон және Тевтон орденінің неміс рыцарьлаF рымен кескілесе соғысты. XVІІІ ғасырдың басында орыс патшасы Ұлы Петр «Еуропаға терезе ашты». Ресейдің жаңа астанасы Балтық теңізінің Фин шығанағында салынған Санкт ПеF тербург болды. Петр Солтүстік соғысында Швецияны талқандап, Ресей империясының құрамына Балтық теңізінің жағалауы
Еуропа
Балтық
жағалауының
біразын
қаратты.
Балтық
жағалауындағы
Литва,
Латвия және Эстония сияқты үш
мемлекет 1922 жылы шашыраған РеF
сей империясының сынықтарынан
қайта құрылған Кеңес Одағының
құрамына өз еркімен кіргісі келмеді.
Олар КСРО құрамына тек Екінші
дүниежүзілік соғыс басталып, билік
басына коммунистер келгеннен кейін
ғана қосылды. Бірақ, бұл жерлердің
тарихы
Ресей
тарихымен
тығыз
байланысты болғандықтан, олардың халқының санындағы
орыстардың үлесі өте зор, әсіресе, Латвияда (30%Fдай) және
Эстонияда (20%Fдан көп). Тек Литвада ғана халықтың шамаF
мен 85%Fын литвалықтар құрайды.
Өзара жақын көршілер болғанымен, балтық жағалауындағы
елдер бірFбірінің тілін түсінбейді. Литвалықтар мен латышF
тар бір тілдік топта (үндіеуропа жанұясының балтық тілі тобы)
сөйлегенімен, олардың тілі бірFбірінен роман тобына жататын
француз бен испан тіліне қарағанда да алшақ кеткен. Эстон
тілі болса, мүлдем басқа тілдік жанұяға (оралдық) жатады. Ол
Финляндия мен Карелия тұрғындарының, сондайFақ, Волга
жағалауындағы Мордова мен МарийFЭл республикаларының
тілдеріне ұқсап, венгрлердің тілдерімен ортақтығы бар.
Дәл сол Балтық жағалауында «теңіздің көз жасы»,
«күннің сыйы» тіпті «мифтік Алатырьдің жанғыш ақ
тасы» сияқты көптеген атауы бар, жартылай бағалы
«тас» кәріптастың (янтарь) әлемдік шоғырының шамаF
мен 90 пайызы барланған.
Динозаврлар
дәуірінде өмір
сүрген жәндіктер
сақталған кәріптастың
бөлшектері
Елдер мен құрлықтар
Эльбадан күншығысқа қарай
1945 жылдың 5 сәуірінде Германияда, Эльба өзенінің
бойында 1Fші Украин майданының әскері АҚШFтың 1Fші
армиясының әскерімен кездесті. Шамасы сол жерде Батыс пен
Шығыс Еуропаның, өздерінің дәстүрлі саяси құрылымы мен
социалистік елдер деген тобын сақтап қалған елдердің шекараF
сы өтсе керек.
Шығыс Еуропаның жер бедері әр қилы: мұнда жас (Карпат)
және кәрі, қатты бұзылған таулар, кең және тар ойпаттар бар.
Барлық аумақтағы климат қоңыржай, бірақ, мысалы Венгр ойF
патында жауын шашын Поляк ойпатына қарағанда әлдеқайда
аз түседі. Венгрия сияқты оңтүстігінде бірнеше жыл бұрынFақ
далалық алқаптың келіп қосылған жерін есептемегенде, бүкіл
территория орманды белдеуде орналасқан.
Шығыс Еуропаның оңтүстікFшығыс бөлігі 2 мың жыл бұрын
Рим империясының құрамына енді. Бірақ, осы ұлы да құдіретті
империяның өзі тағылардан, әсіресе, вандалдардың шығысF
еуропалық тайпасынан сескенген (онысы бекер де емес).
Қазір бұл атауды тек айналасын қиратып жүретін мәдениетсіз
адамдарға қарата қолданады. Ежелгі Рим құлағаннан кейін,
Еуропаның бұл бөлігінің батыс аудандары белгілі бір уақыт бойF
ына негізінен немісFтілді Қасиетті Рим империясының құрамына
кіргенімен, біртеFбірте картада қазіргі кездегі Шығыс ЕуропаF
Шығыс Еуропаның көптеген елдерінде сығандар
өмір сүріп, көшіп жүреді. Бұл көне халық бүкіл әлемге
шашылған. Дәстүр бойынша сыған еркектері жылқы
сатумен айналысса, әйелдері бал ашқан. Сығандар
керемет музыкант, әнші әрі биші келеді.
Еуропа ны құрайтын елдер бірінен кейін біреуі пайда бола бастады. Бұл елдердің қатарына 40 жылF дан сәл ғана астам уақыт өмір сүрген ГДР неF месе Герман Демократиялық Республи/ касы (1990 жылы ГФРFмен біріккен), Польша, Чехия, Словакия және Болгария сияқты слаF вян мемлекеттері, итальян тіліне ұқсас тілде сөйлейтін Румыния және көшпенділердің ұрпағы Венгрия мемлекеттері кірді. Польша мен Чехия мемлекеттері бірұлтты болғандықтан, бұл елдерде өзге тілдерде сөйлейтін адамдар жоққа тән. Ал, Румынияның батысы мен Словакияның оңтүстігінде біршама венгрлер тұрады. Болгарияда түріктердің біршама әлеуметтік тобының (10%Fы) сақталған. Неліктен мұндай қызық жағдай орын алған? Мәселе мынада: ХІХ ғасырдың соңына дейін БолF гария Осман империясының құрамына кіріп, АвстроFВенгрия Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін құлады. Жаңа шекаралар жүргізу барысында адамдардың кейбір бөлігі «өзге елде» қалып кетті. Болгариялық кәдесый – раушан майы Карлов көпірінен қарағандағы Прага көрінісі
Елдер мен құрлықтар
Варягтар, викингтер, нормандар...
Солтүстік Еуропаның Скандинав түбегінде орналасқан Нор/
вегия, Швеция, Финляндия, Ютландия түбегі мен соған жақын
аралдарда орналасқан Дания, сондайFақ қашықтағы Ислан/
дия мемлекеттерін Скандинав мемлекеттері деп атайды.
Данияны қоспағанда бұл елдердегі өмір сүру мүмкіндігі өте
қиын. Олардың территорияларына ұлы мұзбасу дәуірі өзінен
кейін кескінді өрнектер мен мұзды қойтастар тастап кеткеніне
көп бола қоймаған. Ал, Исландияда болса, жанартаулар адамF
зат баласына табиғатты бағындырып, игеруге әзірге мүмкіндік
берер емес.
Шағын ғана Эйяфьятлайокутль жанартауының (биіктігі 1600
м, кратерінің диаметрі 2,5 км.) 2010 жылы жалпыға мәлім болған
атқылауы Солтүстік Атлантика үстінен ұшақ ұшуды толықтай
тоқтатып тастады. Солтүстік Америка мен Еуропа арасындағы
әуе хабарламасы тоқтап қана қалған жоқ, Еуропаның ішіндегі
барлық байланыс бұзылды.
Қыс мезгілінде Скандинавияда поF
лярлы түндер салтанат құрып, күндіз
кешке дейін күн көкжиектен көтерілмей
қояды. Ал, керісінше, жаз мезгілінде
бірнеше апталық полярлық күн кезінде
ол күніFтүні шақырайып көктен түспей
қояды. Қысқа жаз әпFсәтте өте шығып,
ұзаққа
созылатын
суық,
қолайсыз
қыста адамдар не істерлерін білмейтін.
Осыдан
барып,
ежелгі
ержүрек
скандинавтардың не себепті жылы жер
іздеп жорыққа шығып кететінін түсінуге
Викингтердің кемелері
Еуропа
болады. Викингтердің (Русьте оларды варяг деп атаған)
кемелері жағалаудағы Еуропа елдерінің бәріне басқыншылық
шабуылдар жасаған. Тіпті Солтүстік Африка мен Солтүстік
Американы да тыныш қалдырмаған. Олар қиырдағы ИсланF
дия мен Гренландияны да ашып, сонда қоныстанған. Қазір
тіпті Колумбқа Америкаға жеткенге дейін де, скандинавтардың
кемелері тұмсық тіреп, Ұлы көлге дейін жеткен болуы мүмкін
екендігіне ешкім шүбәланбайды. Қауіпті саяхаттарға деген
құштарлық олардың қанында күні бүгінге дейін сақталған –
Норденшельд, Нансен, Амундсен, Хейердал секілді көптеген
полярлық зерттеушілер мен атақты саяхатшылар скандинавтар
болған.
Норвегтердің, даттардың және шведтердің тілдері бірF
біріне ұқсас. Норвегтердің ұрпағы исландықтардың
тілінің
өзгергені
соншалық,
өзге
скандинавтар
олардың тілін әрең түсінеді. Ал, фин тіліне келер
болсақ, ол мүлдем өзге тілдік жанұяға жатады.
Норвегияның жағалаулары жіңішке, бұралаң теңіз
шығанақтарымен тілімделген
Елдер мен құрлықтар
Бөлшектенгеннен біртұтас Германияға
Қазіргі Германия территориясында алғаш адамдар шаF
мамен 700 мың жыл бұрын пайда болған. Шамамен 500 мың
жыл бұрын мұнда алғашқы тұрақты қыстақтар бой көтере
бастаған. Германдықтар туралы алғашқы естеліктер антикалық
ғалымдардың еңбектерінде кездеседі.
Елдің солтүстік бөлігі Балтық және Солтүстік теңіздерге
түсетін жазықта жатса, оңтүстікке таяу бараFбара Альпіге
жалғасатын аласа, бірақ әсем таулы белдеу жатыр. Көмірден
басқа пайдалы қазбаларға Германия өте кедей. Мұндағы клиF
мат жұмсақ, жазы салқын, қысы жылы болғандықтан, жүзім де
өсіруге болады. Бұл елдің негізгі ресурсы – біліктілігі жоғары,
еңбексүйгіш мамандар, яғни, қарапайым тілмен айтқанда –
адамдар.
Германияның тарихы ғасырлар қойнауына, тереңге кетеді.
Рим империясы құлағаннан кейін, Батыс Еуропада Карл
Великийдің тұсында империя болған (800 ж.) Франк мемлекеті
пайда болады. Бұл империя қазіргі мемлекеттердің біразының
территориясын біріктіреді. Императордың немерелері оны
Кезекті жорық кезіндегі Ұлы Карлдың әскерлері
Еуропа өзара бөлісе отырып, БатысFФранк (Франция), ШығысFФранк (ГермаF ния) және Орталық корольдік (кейін Италияға, Прованс пен Лотарангияға кірген) үш королдікті дүниеге әкеледі. Дәстүр бойынша Германия мемлекетінің негізі қаланған күн деп 962 жылдың 2 ақпанын санау әдетке айналған. Бұл күні шығысфранк королі І Оттон Римде таққа отырғызылып, Қасиетті Рим империясының импераF торы атағын алған. Императорлардың Қасиетті Рим империясын біріктіру әрекеттеріне қарамастан, ол көптеген тәуелсіз елдерге бөлініп, құлады. Бір таң қаларлығы әлемдегі ең ірі, дамыған және ықпалды мемлекеттердің бірі – Германия картаF да жақында ғана пайда болды. Наполеонмен болған соғыстан кейін, Еуропада көп бөлігі еркін Герман одағына біріккен көптеген немістілді княздіктер мен еркін қалалар көп болды. Жарты ғасырдан кейін бірнеше онжылдық қана өмір сүріп, адамF зат тарихындағы алғашқы дүниежүзілік соғысты тұтандырушы ретінде жағымсыз естеліктер қалдырған Герман империясы құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыста оңбай жеңілгеннен кейін, ГерF мания территориясында ГФР (Германия Федеративтік РеF спубликасы) және ГДР (Германия Демократиялық РеспуF бликасы) деп аталатын екі мемлекет құрылды. Бұлар тек 1990 жылы ғана бірігіп, біртұтас Германияға айналды. Бавариядағы Нойшванштайн қамалы
Елдер мен құрлықтар Жұмбақ Бенилюкс және өзге де шағын елдер Бенилюкс сөзі нені білдіреді? Әлемнің қандай картасын қарасаңыз да, сіз мұндай атпен аталатын елді кездестіре алмайсыз. ХХ ғасырдың орта тұсында Бельгия, Нидерланды және Люксембург деп атаF латын үш еуропалық шағын елдер бірігіп, өзара шекараларын ашуға келіскен. Бұл Еуропаны біріктіру жолындағы алғашқы қадамдардың бірі болатын. Қазір Еуропадағы елдердің көпшілігі Еуропалық одаққа біріккендіктен, оның территориясында шекара қалмады деп айтуға да болады. Алайда, Бельгия, Нидерланды және Люксембург арасындағы байланыстар ерекше тығыз күйінде қалып отыр. Бұл елдердің жақын көршілік қана біріктіріп тұрған жоқ, олардың әрбірінде де әлі күнге дейін монархия сақталған. Бельгия мемлекетінің басшысы – король ІІ Альберт, Нидерландыда – королева Беатрикс және Люксембургте – ұлы герцог Анри Альберт мемлекеттің тізгінін ұстады. Әрине, бұл күндері олар да ағылшын королевасы ІІ Елизавета немеF се Испания королі Хуан Карлос және өзге де монархтар сияқты үлкен билікке ие емес еді. Монархиялардың өмір сүруі – негізінен дәстүрге құрмет болса керек. Еуропадағы өзге де кішкентай, тіпті ергежейлі ВаF Титано (Сан Марино) тауында орналасқан қамал
Еуропа МемлекетFқала Ватикан – барлық христиандар үшін қасиетті қала, Рим папасының резиденциясы. МиллиF ардтан астам адам католик дінін ұстанып, өздерін осы әлемдегі ең кішкентай мемлекеттің «боданы» сезінді. тикан (Рим папасы билейді), Лихтенштейн (жақында ғана князь ХансFАдам өз билігін ұлы Алоизаға берген), Андорра мен МонаF ко (князь Албет ІІ) секілді мемлекеттердің өзінде монархия сақталған. Тек бізге белгілі республика Сан/Маринода ғана мұндай монархия жоқ. Бұл аталған мемлекеттердің ішіндегі ең ірісі Нидерландының (12 провинция орнына 2 провинцияны ғана атайтындар Голландия деп атау дұрыс емес) тариF хы қызықты. Бірнеше ғасыр бұрын бұл ел Испания мен Англиямен бәсекелесе отыF рып, тек Еуропадағы ғана емес, әлемдегі ықпалды да бай елдің бірі болды. Оның байлығының қайнар көзі негізінен өзі отарлап алған ОстFИндия аумағындағы «күлшелі аралдар» болды. ХХ ғасырдың ортасына дейін бұл аралдар оған әжептәуір пайF да әкеліп отырды. Бельгия да өзінен әлсіз елдерге ен тағып, отарлауF дан қалыса қоймады. Алайда, белгиялық Конго, Руанда және Бурунди елдері ертерек егемендік алып кетті. Жер көлемінің өте кішкентайлығына қарамастан, бұл елдердің барлығы да дамыған елдердің қатарына жатып, олардағы күнкөріс шегі әлемдегі ең жоғарғы деңгейге жақын. Ал, Лихтенштейнде әрбір жанға шаққандағы кіріс деңгейі әлемдегі алғашқы орындардың бірін еншілеген. Бенилюкстің, әсіресе Нидерландының экономикасы замаF науи және жоғары деңгейде дамыған. Нидерландыдағы жел диірмендер
Елдер мен құрлықтар
Таулардан тек таулар ғана күшті...
Еуропаның ең биік Альпі тауларында араларына кішкентай
ғана Лихтенштейн княздығы «түсіп кеткен» Австрия мен ШвейF
цария деп аталатын екі алып мемлекет орналасқан. Бұл
елдердің барлығы да неміс тілінде сөйлейді. Тек, ШвейцариF
яда ғана француз, не итальян тілдерінде сөйлетін адамдар
болғанымен, негізінен швейцарлықтардың көпшілігі немістілді.
Альпі таулы жүйесі доға тәріздес түрде 1000 метр биіктікте
Жерорта теңізінен Ортадунай жазығына дейін созыла жантайF
ып жатыр. Еуропаның ең биік нүктесі бес шақырымдық МонF
блан шыңы орналасқан Батыс Альпісі Шығысына қарағанда
биігірек. Бұл өткір шыңды, үлкен мұздықты таулар жас болып
есептеледі. Альпінің солтүстігі мен батысына қарай қоңыржай
климатты болса, оңтүстікке қарай субтропикті болып келеді.
Желді батыстық және солтүстікFбатыстық ойыстарында жауынF
шашын көп түседі, кей жерлерде жылына 4000 мм. дейін жетеді.
Альпіден Батыс Еуропаның Рейн, Рона, По, Дунайдың оң саласы
сияқты ірі өзендері бастау алады. Альпі – тауын көптеген спорт
Швейцар Альпісі
Еуропа
түрлерінің отанымен байланыстыруға боF
лады. Тау шыңдарын бағындырушы адамF
дарды не себептен альпинистер деп атайF
тынын осыдан оңай түсінуге болады.
Бірақ, бұл елдердің тарихы бірFбірінен
өзгеше.
Швейцар
конфедерациясы
австриялықтардан, бургундтардан және
өзге де тынышсыз көршілерінен қорғану
үшін 1291 жылы Ури, Швиц және УнтерF
вальден кантондарын біріктіруден басF
тап, 1513 жылы 13 кантонды біріктіреді.
(қазір 23 кантон). Швейцария өзі ешбір
соғыстарға қатыспай, өзге елдерге, соның
ішінде Франция мен Италияға жалдамаF
лыларын жіберіп отырған. Ең белгілі жалF
дамалылар соңғы 500 жыл бойына катоF
лик әлемінің қасиет пен киелі мекеніне
кіретін барлық есікті күзетіп келеді. ВатиF
канда әскери қызмет ететін 110 швейцар
гвардияшыларының киімін ұлы Микеланджелоның өзі ойлап
тапқан.
Австрия,
керісінше,
оқиғалардың
қайнаған
ортасында
жүрді. Наполеон соғыстары, Бірінші және Екінші дүниежүзілік
соғыстарына белсене қатысты. Бұл соңғы соғыс басталар алF
дында Гитлер бұл елді бекерден бекер жаулап алған жоқ – ХХ
ғасырдың екінші жартысында Австрия бейтарап саясат
ұстанатынын жариялаған еді.
Моцарт туған көне австриялық Зальцбург қаласы
көптен бері музыка әлемінің орталығына айналған.
Жыл сайын бұл жерге әлемнің түкпірFтүкпірінен орынF
даушылар келіп, "Моцарт аптасы" мен "Зальцбург"
фестиваліне қатысады.
Ватикандағы
швейцар
гвардияшысы
Елдер мен құрлықтар
Нояндар бар ма, бар!
Франция – көлемі жағынан Ресей мен Украинадан кейінгі
орындағы Батыс Еуропадағы ірі мемлекет. Ол қыста көз тоқтататын
бұдыры жоқ солтүстік жазықтан қаңтардың қысында да көктеп жаF
татын Көкшіл жағалауға дейін созылып жатыр.
Францияның жер бедері әр түрлі. Испаниямен шектесетін жерF
де Пиреней таулары «күзетте тұрса», Италия мен Швейцариямен
шекаралары Альпі таулары мен ішінара Юра таулары арқылы өтеді.
Елдің орталығында Орталық Француз сілемдері – әлдеқашан
тыншыған ондаған жанартаулы қираған ежелгі таулар орналасқан.
Солтүстік пен батыста жазық басым болса, Нормандия мен БреF
тани сияқты бұл аудандарға жылы қысты және салқын жазды теңіз
климаты тән. Альпі мен Орталық сілемдердің арқасында солтүстік
желдерінен қорғалған Жерорта теңізінің жағалауларындағы клиF
мат – ыстық жазды және ылғалды жылы қысты жерортатеңіздік
климат.
Екі мың жыл бұрын бұл территорияда галлдардың кельт тайпаF
лары өмір сүрген. Б.з.д. І ғасырда Галлияны даңқты ежелгіримдік
қолбасшы Юлий Цезарь жаулап алғаннан кейін, бұл ел Рим
империясының құрамына енді. Кейінірек мұнда германдықтардың
франктар (Франция атауы осы жерден шыққан) тайпасы келеді.
Бұл елдің тарихы тек тарихшылар тарапынан ғана емес, жазушыF
Луардағы
ортағасырлық
қамал (Франция)
Еуропа д’Артаньян F өзіне бірнеше ескерткіш тұрғызылған аз ғана әдеби кейіпкерлердің бірі. Ноянның өзі туылған гаскондық қала Ошта, Парижде және голландияның Маастрихт қаласында жауынFшашын кезінде мүжіліп кеткен ескерткіштері бар. лар тарапынан да жазылған. Осыдан кейін, Александр Дюманың қиялынан туған үш ноян мен д’Артаньян өмірде болмаған адамF дар дегенге сену қиын (сайыпқыран гаскондықтың образын жасау кезінде жазушы Гасьен де Куртиль де Сандра есімді жазушы жазған «д’Артаньян мырзаның мемуары» шығармасын пайдаланғаны өтірік те емес). Ержүрек төрттік әрекет еткен XІV Людовиктің биF леу дәуірін Францияда алтын ғасыр дәуірі деп атайды. Ол кезде болашақ отарлық империя кеңейе түсіп, Солтүстік Америка картаF сында Жаңа Франция деген жер пайда болды (Луизиананы Жаңа Орлеанмен қоса және Канаданы құрамына қосқан). ХІХ ғасырдың басындағы Наполеон соғысы кезінде француздар жарты Еуропаны жауF лап алды. Корсикандықтың жеңілісіне қарамай, ХХ ғасыр Францияның рөлі айтарлықтай болып қала берді. Қазір Франция – барлық заманауи технологиялардың жетістіктерін пайF даланатын жоғары деңгейде дамыған ел болғанымен де, көптеген туристер үшін сонымен қатар, көне қамалдар мен мұражайлардың, тау шаңғысы курорты мен жағажайының елі болып қала бермек. Париждегі Эйфель мұнарасы
Елдер мен құрлықтар
Құрлық қиырындағы аралдар
Қалай тырыссаңыз да сіз картадан бәрімізге де бала кезден
таныс Англия деген елді таба алмайсыз. Бұлай деп Еуропаның
батыс жағалауларындағы ең үлкен арал Ұлыбританияның бір
бөлігі ғана аталады. Бұл арал көрші Ирландияның солтүстік
бөлігімен,
сондайFақ,
көптеген
шағын
аралдармен
қоса
Ұлыбритания Біріккен Корольдігі (яғни Англия, Шотландия
және Уэльс) мен Солтүстік Ирландияның құрамына кіреді.
Бұл аралдардың жағалауын Атлант мұхиты мен оның Ирланд
және Солтүстік теңіздері шайып жатыр. Бір кездері бүкіл елді
жауып жатқан ормандар қазір аумақтың бар болғаны 9%Fын
көмкеріп жатыр. Ұлыбританияның солтүстігі мен батысында алаF
са, кәрі таулар жатса, оңтүстігі мен оңтүстік шығысында төбелі
жазықтар жатыр. Ирландияның да жер бедері осындай төбелі
болып келеді. Ал, ұлы мұздықтар ғұмыр кешкен, елдің солтүстігі
Шотландияда көптеген көлдер бар, ал өзендері әдетте, қысқа
да енсіз келеді. Қызық жері Британ аралдарындағы ең ұзын
Шаннон өзені Ирландия аумағында жатыр. Мұндағы климат өте
Шотландиядағы Лох
Несс көліндегі Аркарт қамалы
(Ұлыбритания)
Еуропа жұмсақ, салқын әрі ылғалды. Ағылшындықтар барлық құрлықта да отар иелігі бар, әлемдегі ең ірі және қуаты отаршыл империя құра алды. Империяның жалпы аудаF ны 37 млн. шаршы шақырымға (жер шарының төрттен бірі), халық саны млн. адамға (шамамен жер тұрғындарының ширегі) жетті. «БриF тан империясының территориясынF да ешқашан күн батпайды» деп беF кер айтылмаған ғой. Алайда, ХІХ ғасырдың соңына таман оның күні бата бастап, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін толық батты. Ол үшін ең ауыр соққының бірі Ирландиядан айрылғанда тиді. Империя құрамында оның шағын ғана, солтүстікFшығыс бұрышы – Ольстер аралы ғана қалды. Мұндай таңқаларлық жағдай неліктен орын алды? Оның себебі, ирландықтардың негізгі бөлігі католиктер болғанымен, ОльF стерде әуелден протестанттардың тұтас тобы қоныстанып қалған еді. Сол себепті, Ирландияға тәуелсіздік беру мәселесі көтерілгенде, жаңадан қалыптасқан республикаға аралдың осы бөлігін бермеу керек деп шешім қабылданды. Егер ағылшындар англосакстар мен нормандардың ұрпағы болса, ирландықтар, валлийлықтар мен шотландықтар кельттердің ұрпағы. Олардың тілдері ағылшын тіліне ұқсамайды. Олар өте көне әрі күрделі тілдер. Сол себепті, Ирландияның өзінде кезFкелген адам ана тілін біле бермейді. Лондонның символдары Биг Бен мен қызыл автобус
Елдер мен құрлықтар Батыс жартышарда, бірақ Еуропада... Еуропаның қиыр шетінен қоныс тиген Пиреней түбегінің негізгі бөлігі Батыс жартышарда жатыр. Оны Африкадан ГиF бралтар бұғазы бөлектесе, қалған Еуропадан Еуропадағы Альпіден кейінгі биік Пиреней таулары бөліп жатыр. Пиреней түбегінің айтарлықтай бөлігін Кастиль қырқасы неF месе таумен әдіптелген Месета (испан тілінен аударғанда «үстел») қыраты алып жатыр. ОңтүстікFшығыстағы Андалус таF улары биік жартастан, атақты Гибралтардан басталып, солтүстік шығысқа қарай созылады да, Балеар аралдарына жалғасады. Өткен тарихында бұл тау жүйесі Аппенин мен Альпімен түйіссе керек. Түбектің Атлант мұхиты шаятын солтүстік батысындағы климат жұмсақ әрі ылғалды. Ал, түбектің ішкі бөлігінде жағдай мүлдем басқаша: жауынFшашын айтарлықтай аз, қысы айтарлықтай күшті де шапшаң желді суық, жазы ыстық әрі құрғақ. Шығыстағы, Жерорта теңізі жағалауындағы, көптеген демаF лыс орындары орналасқан аудандағы климат өте жайлы. Бұл түбекте Испания мен Пор/ тугалия сияқты екі ірі мемлекет, тау шаңғысын сүйетіндердің сүйікті шағын мемлекеті Андорра және Ұлыбританияның иелігіндегі Гибралтар орналасқан. Бір кездері бұл аймақта иберий және кельт тайпалары күн кешсе, кейін түбек Рим империясының құрамына кіреді. Нәтижесінде, солтүстігіндегі басктарды қоспағанда, оның тұрғындарының барлығы лаF тын тілінен шыққан роман тілдерінде Гранададағы Альгамбара сарайы (Испания)
Еуропа Андорра – Пиреней түбегіндегі Франция мен Испанияның арасынан қоныс тепкен ергежейлі ел. Дәстүр бойынша, бұл өзгеше мемлекеттің тең билеушілері Франция Республикасының Президенті мен испан епископы Урхельский болды. сөйлейді. Көп ұзамай, Рим империясы құлағаннан кейін, ПиF реней түбегінің көп бөлігін маврлар жаулап алды. Африкадан келген арабтар мен берберлерді Батыс Еуропада осылай атап кеткен еді. Испанияда мавритандықтар билік құрған уақыттан, әсіресе, оның Андалуссия деп аталатын оңтүстік провинцияF сында біршама сәулет ескерткіштері, соның ішінде Кордовадағы керемет ғибадатхана (бұрынғы мешіт) мен «көлеңкелі бақша арасындағы жер бетіндегі жәннаттың бір бөлшегі» аталып кеткен Гранададағы Альгамбра сарайы сақталып қалған. Испания мен Португалияның өрлеу шағы, алтын ғасыры – Жаңа дәуірдің, Ұлы географиялық ашылулар кезеңі деп жиі аталаF тын сәттің басталу сәтіне тұспаFтұс келді. Португалия Үндістанға баратын теңіз жолдарын монополияF лап, оңтүстікамерикалық құрлықтың көңілшек жарты бөлігін жаулап алса, Испания болса, өзінен екі ғасыр кейін әлем картасында көрсетілетін Британдық отаршыл империяның терF риториясымен шамалас жерге иелік етті. ХХ ғасырда Испанияда да, ПортуF галияда да бірнеше онжылдықтар бойF ына диктаторлар билік құрғандықтан, олар даму жағынан батысеуропалық көптеген елден артта қалды. Алайда, қазір бұл жағдай түзеліп келеді.
Елдер мен құрлықтар Мұражайлы ел – Италия Бір кездері Италия деп шағын ғана Рубикон өзенінің оңтүстігіндегі Аппенин түбегінің бір бөлшегін атайтын. Оның даңқын содан аттанып, шегіну дегенді білмеген атақты қолбасшы Юлий Цезарь арттырды. Сол кезден бастап, «Рубиконнан өту» деген сөз шешімнің бұлтаруға жатпайтынын білдіретін тіркес ретінде қалыптасты. Енді Италия тек Аппенин түбегінің бүкіл «етігін» ғана емес, оның жағалауындағы шағын аралдарды және Сардиния мен Сицилия тәрізді үлкен аралдарды өзіне қаратқан мемлекет. Еуропаның Альпі сияқты биік таулары оны солтүстіктен қорғаса, аласа АппеF нин таулары түбектің қырқалары қызметін атқарады. Жалғыз ірі Паданская жазығы болса, елдің солтүстігінде жатыр. Италияда қатерлі жер сілкіністері жиі болып тұрады. Апаттық мессиндік жер сілкінісі Сицилияда 1908 жылдың 28 желтоқсанында болды. Оның зардаптарының куәларының бірі – Мессинге келіп, куә болғандар мен түгел қираған қала тұрғындарына көмекке келген орыс теңізшілерінің әңгімелерін жазып алған орыс жазуF шысы Максим Горький болды. Онда 147 мың тұрғынның жартысынан азы тірі қалған болатын. Бұған қоса жанартаулардың, әсіресе Еуропадағы ең биік жанартау Этнаның (3323 м.) атқылауы да аз қауіп тудырF майды. Этнаның 400 дейін қапталдық кратерлері бар. Орташа есеппен, үш айда бір рет, біресе ана кратерінен, біресе мына кратерінен лава лықсиды. Геркуланум қазбаларында
Еуропа
Ал, 150 жылда бір рет атқылау қандай да бір қыстақты қиратады.
Бірақ, бұл сицилиялықтарды қаймықтырар емес. Өйткені суыған
лава тұнған топырақтың құнары өте жақсы. Мұның бәрін былай
қойғанда, Италиядағы ең атақты жанартау Везувий болып қала
бермек. Ол Еуропаның құрлықтық бөлігіндегі жалғыз сөнбеген
жанартау.
Бұл ел өзінің ғибадатханаларымен мақтанады. Римдегі
Әулие Петр соборы, Миланның, Флоренция мен Венецияның
архитектуралық
жауһарлары
Сиена,
Орвието,
Равенна,
Бергамолардың соборлары соның айғағы. Итальяның үлкендіF
кішілі қалаларының өткеннің ұлы шеберлерінің мүсіндерімен
безендірілген алаңдары да өте көркем. Әлемдегі ешбір ел
мұражайлар мен бірегей өнер жауһарларының саны жағынан бұл
елге иық теңестіре алмайтын шығар, сірә.
Везувий атқылағаннан болған апаттың ең ірісі 79
жылы болды. Ол кезде үш бай әрі бақуатты қаланың
күлі көкке ұшты. Помпей – жанартау күліне көміліп
(қалыңдығы 8 м.) қалса, Стабияны лава басып қалып,
Геркуланум батпақ топанында қалды.
Үлкен арна – Венецияның ең үлкен көшесі (Италия)
Елдер мен құрлықтар Толқымалы тағдырлы түбек Еурпаның оңтүстікFшығысындағы Балқан түбегіне көптеген ел қоныс тепкен. Албания, Болгария, Босния мен Герцеговина, ГреF кия, Македония, Черногория мен Сербия тұтастай кірсе, ХорваF тия жартылай, ал Словенияның үштен бірі жатыр. Сол секілді, осы түбекте Румыния (9%) мен Түркия (5%) сияқты елдердің аз ғана бөліктері жатыр. Балқан түбегінің таулары аса биіктігімен ерекшеленбейді. Батысында Динар қыраты мен Пинд таулары, оңтүстігінде ПеF лопоннес түбегімен жалғасатын таулар жатыр. Солтүстіктегі Рила сілемдерінде Балқан түбегінің жоғарғы нүктесі Мусала таF улары мен мұндалап (2925 м.), СтараFПланина және Родоппен шектеседі. Жазық өте аз, олар тек түбектің шеттерінде және тауF лар аралығында ғана кездеседі. Бір кездері бұл таулы түбек түгелдей орманмен көмкерілген болатын. Алайда, адамдар оларды отап, егіндік, бақшалық пен жүзімдікке жер ашты. Ал, үй жануарлары болF са, әсіресе, ешкілер ағаштардың әр тұқымдарынан отырғызылған жас өскіндерді кеміріп тауысты. Соның кесірінен, қазір түбекте орман өте сиF реген. Антикалық уақыттарда бұл терриF торияларда гректер, македондықтар, иллирийліктер, фракийліктер және өзге де ежелгі халықтар өмір сүрді. СлавянF дар бұл жерде тек VІ ғасырдан бастап бой көрсетті. XVІ ғасырдың соңына таман, Балқан түбегі түгелдей ОсF ман империясының дәргейіне қарады. Сол себепті, Албандар тәрізді кейбір Метеордағы Қасиетті Үштіктің монастыры (Греция)
Еуропа Балқан түбегінің солтүстік батысындағы СловенияF да тау жыныстарындағы үңгірлер, жерасты өзендері, сталактиттер мен сталагмиттер сияқты дүниедегі таңқаларлық құбылыстардың пайда болу құрметіне орай аталған Карст қыраты (Динар Красы) бар. оңтүстікславяндық халықтар ислам дінін қабылдады. Алайда, оңтүстік славян халықтарының көпшілігі христиан дінінде қалды. Соның ішінде АвстрияFВенгрия империясының территориясында тұрған словендіктер мен хорваттар негізінен католик болса, сербF тер, черногорлықтар, македондықтардың көпшілігі, болгарлар, гректер мен румындар – православ бұтағында қалды. Балқан халықтарының османлы түріктерінен бостандық алу жолындағы күресі қайғылы болды. Оған атақты ағылшын ақыны лорд Байрон (Грекияның тәуелсіздігі үшін болған соғыста қаза тапқан) сияқты тұлғалардың да атсалысқанын айтсақ та жеткілікті. Бұл соғыс аяқталып, Осман мен АвстрияFВенгрия империялаF ры құлағаннан кейін, территорияның славяндар мекендейтін бөлігі Югославияға бірікті. Алайда, ХХ ғ. соңындағы қанды қақтығыстардан кейін, оның өзі алты республикаға бөлініп Хорватиядағы ортағасырлық Дубровник мұражай қаласы ЮНЕСКО ның Әлемдік мұра нысандарының тізіміне енгізілген
Елдер мен құрлықтар Солтүстік Америка Екі жүз жылдан сәл астам уақыт бұрын бұл құрлықта бір де бір егемен ел болған жоқ. Испания, Англия және Франция оны өзара бөлісіп алған еді (қазір бәріне Нью/ Йорк деген атпен белгілі Нью/Амстердам қаласының негізін қалап үлгерген голландықтарды тықсырған). Үйеңкі жапырақты ел Солтүстік Америка құрлығының жартысына жуық жерін көлемі жағынан Ресейден ғана қалысатын мемлекет алып жатыр. КүнFкороль XІV Людовиктің тұсында Франция бұл алып территорияның біраз бөлігіне иелік еткенFді. Алайда, XVІІІ ғ. соңына таман Жаңа ФранциF яны ағылшындар жаулап алды. Осылайша, әлем картасында Канада Солтүстік Америкада шырынынан үйеңкі шербеті мен түрлі тәттілер дайындалатын қантты үйеңкі өседі. Қызыл үйеңкі жапырағы мемлекет байрағы мен хоккей отанының құрама командасы ойыншыларының киімінде бейнеленіп, Канаданың символына айналды. Көне суретте: үйеңкі шербетін дайындау сәті
Солтүстікамерикандық үндіс Солтүстік Америка (ирокездер тілінде «ауыл» дегенді білдіреді) атауы пайда болды. Канаданың көп бөлігін алатын жазықтар батысы мен шығысында таулар қоршаған. Канаданың Кордильер таулары Аляскамен шектесетін жерден басталып, оның батысы қылқан жапырақты орF мандармен көмкерілсе, шығыс бөлігі жалаңаш және жартасты боF лып келеді. Атлант мұхиты жағалауын жағалай АҚШFтың Аппалач тауларына жалғасатын аласа жоталар созылған. Канада – әлемдегі көлге бай мемлекеттердің бірі. АҚШFпен шектесетін аймақта бес Ұлы көлдің төртеуі (Жоғарғы, Гурон, Эри, Онтарио) жатса, одан сәл кіші Үлкен Аюлы, Үлкен Еріксіз, Атабаска, Виннипег көлдері жаF тыр. Алып Әулие Лаврентий өзені сол Ұлы көлдер бассейнін АтF лант мұхитымен байланыстырады. Солтүстік Мұзды мұхитқа Канаданың үлкен өзені, құдіретті Макензи құяды. Ал, Эри мен ОнтаF рио көлдерін жалғастыратын шағын ғана Ниагара өзені өзінің атақты сарқырамасымен даңқты. Елдің ішкі аудандарындағы климат қатаң континентті – суық қыс ыстық жазбен алмасады, жауынFшашын мардымсыз болады. Батыс жағалауының жазы салқын, қысы батыс аймағының қатаң қысымен салыстырғанда жұмсақкеледі Канаданың айтарлықтай бөлігі кісі өмір сүруге қолайсыз арктикалық шөл аймағында орналасқан. Тундраның оңтүстігіне қарай кең көлемді орман белдеуі орналасқан. Құрлықта еуропалықтар пайда болғанға дейін, Канада үндістер мен эскимостардың мекені болды. Елде екі мемлекеттік тіл бар. Квебектің провинF циялары мен НьюFБрансуикте алғашқы француз қоныстанушылары ұрпақтары тұратындықтан, олардың барлығы франF цуз тілінде сөйлейді.
Елдер мен құрлықтар
Американың алғашқы тәуелсіз мемлекеті
Америка Құрама Штаттары (АҚШ) – көлемі мен халқының
саны жағынан әлемнің ең ірі, әрі бай мемлекеттерінің бірі.
Солтүстікамерикандық құрлықтың шамамен үштен бірін алып жаF
тыр. Көлемі жағынан ең үкен штаты Аляска – ХІХ ғ. ортасына дейін
Ресей империясына қарады.
Елдің батысында биік, әрі сөнбеген жанартаулы Кордильер
таулы белдеуі созылып жатса, шығысында аласа Аппалач таулаF
ры жатыр. Олардың арасында шексіз Ұлы және Орталық жазық
орналасқан. Солтүстігінде Ұлы көлдер (Жоғарғы, Мичиган, Гурон,
Эри, Онтарио) алып жатса, олардың төртеуінің солтүстік жағалауы
көрші Канадаға тиесілі. АҚШFтың ең ірі өзені Миссисипидің өзі
көптеген уақытқа дейін әлемдегі ең ұзын өзендердің қатарынан
орын алып келеді.
Батыс жағалауын ала салқын Калифорния ағысы өтіп, соның
әсерінен ондағы климат ыстық әрі, құрғақ болып келеді. Шығыс
жағалауындағы климат біздің ғаламшарымыздағы ең жылы ГольF
фстрим ағысының әсер етуімен қалыптасады. Елдің ішкі ауданF
дарында жауынFшашын аз түсетіндіктен, ол жердің жазы өте
Аризона штатындағы ескерткіштер жазығы (АҚШ)
Далластағы алғашқы үйлердің бірі (АҚШ) Солтүстік Америка ыстық. Бұл аймақта табиғаттың қатал құбылысы – дүлей дауыл, торнадо жиі бас көтереді. жылы АҚШ Америкадағы алғашқы тәуелсіз мемлекет болып, онда әлемнің әр түкпірінен адамF дар келе бастады. Голландтықтар, ағылшындар, шотландықтар, франF цуздар мен испандар тәрізді алғашқы қоныстанушылардың ұрпақтарына немістер, итальяндар, поляктар, еврейF лер, украиндар, орыстар және т.б. келіп қосылды. ХІХ ғ. соңынан бастап, АҚШFта жапондар мен қытайлар қылаң берсе, ХХ ғ. филиппиндіктер, кубалықтар, вьетнамдар пайда болды. Көптеген жұрт діни көзқарасы үшін қудаланудан қауіптеніп, Жаңа Дүниеге қарай қашты (ағылшын квакерлері, молокандар, т.б.). Бір уақыттарда Англияның «абақтыларынан» қылмыскерлерді жер аударды (кейінірек жер аудару мекені Австралияға айналF ды). Көптеген қарапайым адамдар онда «бақыт іздеп» барF ды. Мыңдаған қаранәсілді құлдар егістік алқаптарын игеру мақсатында Африкадан алдырылды. Ал, ХХ ғ. түрлі елдердің таF лантты ғалымдары АҚШFтың жақсы жабдықталған зертханалары мен институттарына ұмтылған «милар ағыны» кезеңі басталды. Осылайша, «қорытпа қазанында» түрлі ұлттардан құралған адамF дар тобы араласып, біртұтас Америка халқын құрады. 1620 ж. ағылшынның Плимут портынан «Мэйфлауэр» кемесі шықты. Оның портында 102 қоныстанушы (және екі ит) болған. Бұл адамдар Американың алғашқы ақ нәсілділері болды. Олар Жаңа Англия отарының ізашары болған Жаңа Плимут қонысының негізін қалады.
Елдер мен құрлықтар Жанартаулар мекенінде Халқының саны Канададан төрт есе көп Солтүстік Американың көлемі жағынан үшінші мемлекеті – Мексиканың астанасы Мехико әлемнің ірі қалаларының тізіміне кіреді. Ол 1521 ж. исF пан жаулаушылары қиратқан ацтектер мемлекетінің астанасы Теночтитланның орнына бой көтерген. Мексиканың солтүстігінен оңтүстігіне қарай Солтүстік Американың Жартасты тауларына дейін таулы жоталар жалғасып жатыр. Елдің айтарлықтай бөлігі әжептәуір биікке қоныстанған. Ең биік шың – Орисаба (5700 м.), Попокатепетль (5462 м.) және Истаксиуатль (5286 м.). Көптеген таулардың жанартаулары бар. Мексиканың көп бөлігінің климаты тропикалық болып келеді. Жағалаулы жазықтары ерекше ылғалды, әрі ыстық: тынықмұхиттық жағалауда жыл бойына күндіз 30ºC түспесе, КаF риб теңізінің жағалауы аздап салқындау. Мексиканың орталық биік аудандарында қыста ауа температурасы 21ºC шамасы болF са, жазда 30ºC сәл төмен. Қыс мезгілінде таудағы температура кейде нөлден төмен түсіп кетеді. Батыс жарты шардағы алғашқы ірі қалалар нақ осы қазіргі Мексиканың территориясында шамамен 2 мың жыл бұрын пайда болған. Америкадағы Қасиетті Теотиуакан Еуропадағы Римнің ролін атқарды. Онда шамамен 600 пираF мида бой көтеріп, Күн мен Айдың алып пирамидалары жиырма қабат үйдің биіктігімен бірдей болды. Өзінің дәуірлеп тұрған тұсында, VІ ғ. Теотиуаканда шамаF мен 200 мың тұрғынымен Жер бетіндегі алтыншы қала болды. Алайда, шамаF мен 700 ж. белгісіз жаулаушылардың өртеуімен қаланың күлі көкке ұшты. Америкада еуропалықтар пайF да болар шақта ольмектер мен
Солтүстік Америка
Кейде жанартаудың пайда болуы көз алдыңда өтеді. 1943
ж. 20 ақпанда үндіс Пулидо өз алаңында астынан түтін
шығып жатқан жердің жарығын көреді. Келесі күні бұл
биіктігі 10 м. жететін төбеге айналып, апта өткеннен
кейін жанартаулық конус 167 м. жетеді. Парикутин
жанартауы (Мексика) осылайша пайда болған.
тольтектердің
ежелгі
өркениеті
ацтектер
империясына
ауысқан болатын. Ацтектер мемлекетінің астанасы Теночтитлан
XVІ ғ. басында көптеген еуропа астаналарын көлемі мен байлығы
жағынан басып озды. Хайуандық қатігездік пен қулығының
арқасында испандық Кортес барFжоғы екі жылдың ішінде
ацтектерді бағындырып, миллиондаған адамдар бірнеше ғасыр
бойы жасаған өркениетті түгелдей жоқ қылды. Қазір Мексикада
өздерін ежелгі ацтектердің ұрпағы санайтын 1 млн. астам адам
өмір сүреді.
Қала базарларында ацтектер
жеміс
жидектер мен өзге де
тағамдар сатып күнелткен
Елдер мен құрлықтар
Жоғалған жұмбақ өркениет
Орталық Америка деп Мексиканың оңтүстік шекарасынан
Атлант пен Тынық мұхиттарын Оңтүстік Американың шағын,
қиыр солтүстік бөлігімен байланыстыратын арна өтетін ПанаF
ма мойнағына дейінгі солтүстікамерикандық құрлықтың бөлігін
атайды. Британияның бұрынғы отары – ағылшынтілді Белизді
қоспағанда, бұл жердегілер испан тілінде сөйлейді.
Орталық Американың үлкен бөлігін Кордильер жүйесіне
кіретін, көптеген сөнбеген жанартаулары бар, орта биіктіктегі
таулар алып жатыр. Таулар мен қырқалар жіңішке, жағалаулық
жазықтармен шектескен. Гватемала, Гондурас, Сальвадор,
Белиз, Никарагуа, КостаFРика мен Панама сияқты барлық елF
дер– тропикалық кеңістікте орналасқан. Аумақтың көп жері жыл
бойына өте ыстық, әрі ылғалды. Мұнда пальма, лиана іспеттес
қымбат ағашты мәңгі жасыл ормандар бой түзеген. Жағалауға
жақын – банан, какао, ананас секілді тропикалық жемістердің
плантациялары жайқалып тұр. Тау қолтықтарында қылқан
жапырақты ормандар ұшырасады, жүгері, картоп сияқты
көкөніс дақылдарын егуге, мал жайылымына қолайлы жерлерде
бар. Тынықмұхиттық қырқаларда (600F900
м. биіктікте) кофе, шылым, қант қызылшасы
мен мақта плантациялары егілген.
Мың жарым жыл бұрын бұл территоF
рияда үндіс майяларының құдіретті де
дамыған мемлекеті салтанат құрып тұрды.
Бұл өркениет біздің заманымызға дейін
екі мың жылдан астам уақыт бұрын өмір
сүрді. Ежелгі Грекиядағыдай ортақ тіл
мен дінге қарамастан, майялардың жиырF
Майяның терракотты мүсіні
Солтүстік Америка
Америкада еуропалықтар пайда болғанға дейін 500 ж.
бұрын майялардың гүлденген Паленке, ЧеченFИца және
Копан қалалары жойылып, тұрғындары тастап
кетті. Майялар өркениеті не себепті жойылды деген
сұраққа әлі күнге дейін ешкім жауап бере алмайды.
ма шақты мемлекетFқалалары ортақ империяға біріге алмаF
ды. Сарайлардағы, ғибадатханалар мен сағаналардағы тас
қабырғаларда, сондайFақ, ағаш тақталарда бірнеше жазбалар
сақталып қалған. Інжір қабығынан жасалған «кітаптар» сауатF
сыз, әрі фанат испандықтар бұл жазуларды «сайтани» деп таF
нып, жойып жіберді.
Майяларда математика мен астрономия сияқты ғылымдар
жақсы дамыды. Еуропа ортағасырлық сауатсыздық түнегіне
батып жатқанда, олар адам таңқаларлық дәлдікпен аспан
жұлдыздарының картасын жасады. Майялар жасаған күнтізбе
еуропалықтарға қарағанда дәлірек, олардың астрономдары
күн мен айдың тұтылуын дәл болжаған. Майялар жартастар мен
төбелерге террасалар салып, ауыспалы егістік ойлап тауып, ми
батпақтарды құрғатты.
Орталық Америка
территориясындағы
майя өркениетінің
мұрасы
Елдер мен құрлықтар
Кариб теңізінің қарақшылары
Вест/Индия өз қарамағына Үлкен Антиль (Куба, Гаити,
Ямайка, ПуэртоFРико) және Кіші Антиль, соның ішінде Жел жақ
пен Ықтасын, сондайFақ, Виргиндік пен Багамдық аралдарды
кіргізеді.
Жаңа Дүниеде алғаш отардың негізін ең ірі Куба, ИспаньоF
ле (қазір Гаити) және ПуэртоFРико аралдарында испандықтар
қалаған. Францияда барFжоғы Мартинка мен Гваделупа
сияқты екі отар арал, ал Британияда Ямайка, Тринидад, Бар/
бадос, т.б. сияқты көп болды. Нидерланды, Дания, кейінірек
АҚШ та арал отарлаудан қалыса қойған жоқ. Колумб ВестF
Индияны ашқан кезде бұл жерлерді әр түрлі тілдерде сөйлейтін
үндістердің жауынгер караибтар мен бостандықсүйгіш ара/
вака тайпалары сынды екі тайпасы мекендеген болатын. 1503
ж. бастап, барлық жер еуропалықтар тарапынан бөліске түсіп,
түземдіктер құлдыққа тартылды. Бір ғасырға жетпей олар ауыр
жұмыс пен еуропалықтар әкелген аурулардан өліп бітті. ОтарлаF
ушылар аралдарға Африкадан қара нәсілді еріксіздерді әкеле
бастады. Құл иеленушілік ВестFИндияда бірнеше ғасырларларға
созылып, XVІІІ ғ. негрлердің көтерілістері басталып, қашқын
Солтүстік Америка
ВестFИндия аралдарының көпшілігі ХХ ғ. екінші жартысынF
да тәуелсіздік алып, кейбірі Ұлыбританияның (МонтсерF
рат, Ангилья және т.б.), Францияның (Мартинка, ГваF
делупа, т.б.), Нидерландының (Аруба, Антиль аралF
дары) иелігінде қалды.
еріксіздер – марондар шыға бастады. Алғаш рет 1834 ж. бриF
тан отарлаушылары негрлерге бостандық беріп, кейінірек,
құлдық дат, француз, голланд, ақыры испан отарлаушылары да
құл иеленушілікке тыйым салды.
Үлкен Антиль аралдарында (әсіресе Гаитиде) XVІ ғ. өзіндеFақ,
тағыланып кеткен сиырлар мен шошқаларды аулаушы – букаF
ньерлер пайда болды. Еркін де, батыл, құрғақ жерде ғана емес,
суда да шабуылға шабуылмен жауап қататын керемет атқыш
буканьерлер қиюы қашқан қайықтар мен каноэлармен жүріпF
ақ, испан кемелері мен қыстақтарына еш тайсалмастан шабуыл
жасайтын. Оларды XVІІFXVІІІ ғ.ғ. ВестFИндияда патшалық құрып,
сонда нағыз қарақшылық мемлекет құрған флибустьерлермен
жиі шатастыратын. Фильмдегідей көркем суретті болмағанымен,
«Кариб теңізінің қарақшылары» іс жүзінде болған және кемелер
қосынын тұрақты тонап отырған.
XVІ ғ. қорғандағы
бұл зеңбіректер
Гавананың
айлағына
кіреберісті
қорғаған (Куба)
Елдер мен құрлықтар Оңтүстік Америка XVІ ғ. басында/ақ Оңтүстік Американың көп бөлігін Ис/ пания мен Португалия өзара бөлісіп алған еді. Тек, құрлықтың солтүстік/шығысындағы ағылшынмен ни/ дерланд Гвианасы және Франция Гвианасы секілді шағын отарлар ғана бұлардың қоластына қарамады. Құрлықтың ыстық солтүстігінде Оңтүстік Американың солтүстік бөлігімен экватор сызығы өтеді. Ондағы климат ыстық, әрі ылғалды, маусымдардың ауыF сымы болмағанымен, биік тауларда түнде өте салқын болады. Оңтүстік Американың батысында сөнген (Чимборасо 6267 м.) және сөнбеген (Котопахи 5896 м.) жанартаулы Анд тауларының үлкен тізбегі басталса, шығысында көптеген сұлу сарқырамалары, соның ішінде әлемдегі ең биік АнF хель сарқырамасы бар Гвиан тауF лы үстірті жатыр. Атлант мұхитының жағалауынан Солтүстік Андқа дейін оңтүстікFшығысында Амазонка ойF патына жалғасып кеткен жалпақ та, тегіс Ориноко жазығы жайылып жаF тыр. Көп бөлігі Анд тауларында жатқан Эквадорда ызғарлы таулы жер ыстық сельвамен (бай мәңгі жаF сыл Амазония ормандары) қоңсы қонған. Көрші Колумбияда да баF тыс бөлігін биік таулар алып жатса, елдің шығысындағы ойпатта сельF ва жалпақ, атты кісі жасырына алаF Анхель Сарқырамасы
Оңтүстік Америка
тын льяностармен (биікшөпті саванналар) алмасады. Льянос
сол секілді, Венесуэланың да айтарлықтай бөлігін алып жаF
тыр. Құрлықтың осы бөлігіндегі ең бай Венесуэла 1950 жылF
дары әлемдегі мұнай өндіруші ең ірі мемлекеттің бірі болды.
Өндірістің бұл түрі қазір де оның экономикасының негізі болып
отыр.
Бұл елдердің барлығында да (үндістер жергілікті халықтың
ширегін құрайтын Эквадорды қоспағанда) негізінен будандар
(үндістер мен испандықтардың ұрпақтары) мекендейді. Гвиан
үстіртінде орналасқан Гайан мен Суринам елдерінде шыққан
тегі Үндістандықтар өте көп. Сонымен қатар, қара нәсілділер
де жетерлік (40% астам).
Екі Американың да аумағында қалған жалғыз отар ел Фран/
цуз Гвианасы бұрындары қылмыскерлерді жер аударатын
қорқынышты жер ретінде белгілі болған. Қазіргі кезде ол өзінің
бірегей ғарыш айлағымен әйгілі.
Тынық мұхитындағы Эквадорға жататын Галапагос
аралдары – өзге жерлерде әлдеқашан жойылып кетF
кен тіршілік иелері сақталып қалған тұйық әлем. Тек
осы жерде ғана тұрқы 1 м. асатын, айдаһарға ұқсайтын
теңіз игуанасы тіршілік етеді.
Галапагос
аралдарындағы
таңқаларлық теңіз
игуанасы
Елдер мен құрлықтар
Инктер империясы күн кешкен жерде
Анд елдері 500 жыл бұрын көлемі жағынан Рим империяF
сымен шамалас мемлекет өмір сүрген жерде орналасқан. Ол
қазіргі Перу, Боливия, Эквадордың территориясында және
ішінара Чили, Аргентина мен Колумбия территориясын алып
жатқан. Ұлы Инк императорының қол астында шамамен 12 млн.
үндіс болған. Ол уақытта бүкіл Еуропада бұдан сәл ғана көп
халық күн кешкен. Сондықтан да бүгінде Анд елдеріндегі халық
арасында үндіс халқының үлес халқы айтарлықтай жоғары: Пе/
руде 47% болса, Боливияда тіпті 55% құрайды.
Перу мен Боливияның шекарасындағы, Анд
тауындағы Титикака көлі
Бұл тауларда өмір сүру оған қоңсы, шығысында жатқан
ыстық та, ылғалды ормандарда немесе батысындағы АтаF
кама шөлінде өмір сүруге қарағанда әлдеқайда жайлы боF
латын. Инктер мемлекеті Жаңа Дүниеде дамудың жоғары
деңгейімен ерекшеленді. Бұл үндістер сол уақытта әлемдегі
өте жетілдірілген жол мен пошта жүйесіне иелік етті. МеталF
дан жасалған еңбек құралы болмаса да, олар жартастардан
тоннельдер қашап, тасты, ағашты және арқанды көпірлер жаF
сай алды. Террасапішінді егістіктер мен жер суландырушылық
Мачу Пикчу Оңтүстік Америка Инктер империясы өсімдіктерді ұлықтау орталығының бірі болды. Олар жүгерінің 20 түрі мен картоптың, кәді мен асқабақтың 240 түрін, атбас бұршақ пен маниоктың және бұрыштардың түрлі тұқымдарын еккен. құрылыстары қазір де кісі қызығарлық өнім жинайтын үндістерге қызмет етуF де. Олар жақсы хирург әрі математик, сәулетші әрі астроном болды. ИмпеF рия астанасы Куско қаласы ХІІ ғ. басынF да теңіз деңгейінен 3416 м. биіктіктегі Андтың тік екі жотасының арасындағы түкпір алқапта негізі қаланды. Бұл қала әлем кереметтерінің бірі ретінде аталды. Күн храмының қираған жұрты испандықтар оның ұлылығы тураF лы естелікті қанша жойғысы келіп тырысқанына да қарамастан, қиялыңа қанат бітіреді. Оңтүстік Американың бұл ірі өркениетінің трагедиялық тарихы әлі күнге дейін жұмбақ күйінде қалып отыр. Олардан жазба мұралар мен нақты материалдық қалдықтар аз қалған. Шамамен 100 жыл бұрын арF хеологтар биік таулардан инктердің «жоғалған қаласы» МачуFПикчудің қираған орнын тапқан болатын. Онда үлкен ғибадатханалардың, сарайлар мен обсерваториялардың орындары сақталған.
Елдер мен құрлықтар
Бейтаныс аңдар мекендеген Бразилияда
Оңтүстік Америкадағы ең үлкен, әрі халқы көп Бразилия –
әлемде көлемі жағынан да, халқының саны жағынан да бесінші
орындағы мемлекет (шамамен 200 млн. адам). Халықтың көп
бөлігін ақ нәсілділер (негізінен португалдар) мен мулаттар
құраса, үндістер бар болғаны 0,5% құрап, Амазония мен ОриноF
ка ойпатындағы ормандарды мекендейді.
Елдің солтүстігінде әлемдегі ең үлкен Амазония ойпаты –
Африкалық Нілмен әлемдегі ең ұзын өзен атағына таласып
жүрген өзен жағалауындағы кең алқап. Оның солтүстігінде ГвиF
ан, оңтүстігінде ел аумағының көп бөлігін алып жатқан Бразиль
таулы үстірті жатыр. Бразилияның климаты ыстық, Амазонияда
ылғалды, елдің басқа бөлігінде анағұрлым құрғақ.
Амазонияның көп бөлігін қалың, мәңгі жасыл ормандар –
ағаштардың қымбат түрлері (4 мың түрден астам) өсетін гилейF
лер мен сельвалар алып жатыр. Ағаш қоры жағынан Бразилия
әлемде алғашқы орында. Бразилия таулы үстіртінің орталық
Амазония
Капибара – әлемдегі ең ірі кеміргіш Оңтүстік Америка Бразилияның жаңа астанасы өз жоспарында ұшқан құстың немесе ұшақтың бейнесіне ие. Қаланы ХХ ғ. архитектуралық жауһарының бірі – тәж кейпіндегі кафедралық соборы көркемдеп тұр. Ол 16 «бумерангF тан» тұрып, ақFкөкFжасыл витраждармен безендірілген. бөлігі саванналы болса, құрғақ солтүстікFшығысында шөлейтті, тікенекті ағаштар мен бұталардан тұратын сирек орманды (каатинга). Алып та, салыстырмалы түрде аз зерттелген Бразилияда әлемнің кезF келген өзге мемлекеттеріне қарағанда жануарлардың өте көп түрлері тіршілік етеді. Үнемі жаңа түрлері таF былып отырса, кейбірі өкінішке орай жоғалуын тоқтатпайды. БразилияF да, шындығында да, бәрінен көп өмір сүретіні «жабайы маймылдар». Олардың 80 астам түрі тіркелсе, әр түрлі тұщысулық балықтың да өте көп түрі (3 мыңнан астам) анықталған. Ол суда жүзушілер түрінің көптігі жағынан екінші, құстардың түрінің көптігі жағынан үшінші, бауырымен жорғалаушылардың саны жағынан бесінші орында тұр. Бразилия экономиканың даму деңгейі жағынан Латын Америкасындағы өзге мемлекеттерді айтарлықтай қуып жетіп, әлемдегі тоғызыншы орынға табан тіреді. Ол автокөліктен, боF лат пен мұнай өнімдерінен бастап, компьютер, ұшақтар мен тұрмыстық тауарларға дейін түрлі өнімдерді өндіріп, дәстүрлі кофе мен апельсин шырынын ғана емес, әуе техникасы, теңіз кемелері мен электр аппараттарын сатады.
Елдер мен құрлықтар
Капитан Грандтың ізімен
Барлық жердегідей Оңтүстік Америкада да құрлықтың
оңтүстік бөлігінде қарлы, өткір шыңды, әрі көптеген жанартауF
лы биік Анд қабырғасы кең жазықты шығысында тынықмұхиттық
жағалаудың жіңішке белдеуінен бөлініп жатыр.
Табиғи мүмкіндіктеріне қарай құрлықтың батыс бөлігінің кей
жерлері Жерорта теңізі маңын еске түсіреді. Онда тіпті Испания
немесе Италиядағыдай цитрус өнімдері мен жүзім өсіріп, шаF
рап дайындайды. Құрлықтың шығыс бөлігіндегі жазықты біздің
даламызға ұқсайтын пампа алып жатыр. Бұл аумақтар ішінара
айдалып, бақташы/гаучолар үлкенFүлкен отарларды бағатын
ішінара алып жайылым жерлерге айналған.
Бұл аймақтың ғана емес, бүкіл Батыс жарты шардың,
тіпті тұтастай ғаламшарымыздың климаты үшін Эль/Ниньо
феноменінің аса маңызды мәні бар. Бірнеше жылда бір рет
бұл жылы ауа ағыны салқын Перулікті ауыстырғанда, Ата/
кама шөліне нөсер жауын құйып, ол дала гүлден кілем жаF
мылып қалатын. Чили мен Перу жағалауларындағы салқын,
планктон мен балыққа бай сулары жылып, ең негізгі балық
аулау аудандарындағы олжа деңгейі
айтарлықтай түсіп кетеді.
XV ғ. испандықтар қазіргі Чилиді жаF
улай
бастағанда
инктердің
билігіне
көндігіп
қалған
солтүстік
тайпалаF
ры қарсылық көрсетпесе, оңтүстіктегі
бағынбайтын мапуче тайпалары өте
күшті қарсылық көрсетті. Сөйтіп, шығыс
жазыққа қоныстанған, саны жағынан аз
үндіс тайпалары түгелге жуық жойылды.
Құрлықтың оңтүстігінде орналасқан
Аргентина,
Уругвай
және
Чили
мемлекеттері Бразилияны қоспағанда
Атакама шөлі
Оңтүстік Америка
Құрлықтың оңтүстік шеті Патагонияның керемет
суреттемесін Жюль Вернның «Капитан Гранттың баF
лалары» кітабынан табуға болады. Оңтүстік ендіктің
37 параллелі бойынша қызықты саяхаттың алғашқы
бөлімі дәл осы жерде өткен.
құрлықтағы ең дамыған, әрі бай мемлекеттер болып саналаF
ды. Өйткені олар, әсіресе Чили (бұл кішкентай ел –әлемдегі ең
ірі мыс өндіруші) пайдалы қазбалардың өте бай қорына ие, баF
стысы – мұндағы климат еуропалықтар үшін жайлы, аса ыстық
емес. Бұл елдердегі байырғы тұрғындардың үлес салмағы өте
аз. Әсіресе, Аргентинада «ақтар» 85%, тіпті Чилиде үндістер 5%
төмен. Бірақ онда халықтың көпшілігі будандарға (үндістер мен
испандықтардың ұрпағы). Еуропадан негізінен испандықтар
ғана келген Оңтүстік Америкадағы көптеген елдерден АргентиF
на, Парагвай мен Уругвайдың айырмашылығы – бұларға өзге де
елдерден итальяндар, немістер, француздар, поляктар сияқты
эмигранттар да келіп қоныстанды.
Бақташы
гаучо пампа кеңістігінде қой бағып жүр (Аргентина)
Елдер мен құрлықтар
Африка
Африка – үлкендігі жағынан Еуразия құрлығынан кейінгі
екінші құрлық және дүниенің алты бөлігінің бірі. Африка
адам баласының атамекені болып есептеледі: алғашқы
адамдар мен олардың мүмкін ата/бабаларының ең
ежелгі қалдықтары дәл осы жерден табылған.
Пирамидалар елі
Уақыт адамзат пен олар жасаған дүниеге аяусыз өз ізін
қалдырады. Бірақ, олардың кейбіріне шамасы жетпей жаF
татын да кездері болады. «Дүниедегі барлық зат уақыттан
қорықса, уақыт пирамидадан сескенеді» деп бекер айтылмаF
са керек. Египет патшасы перғауынды жерлеу үшін салынған
Саккарадағы сатылы пирамиданың тұрғанына 5 мың жыл
болған. Бұл әлемдегі ең көне тас ғимарат.
Египет Африка мен Еуразияның байланысқан жерінде
орналасқан
(олардың
арасындағы
шекара
Суэц
каналы
арқылы өтеді). Оның жағалауларын солтүстікте Жерорта теңізі,
шығыста Қызыл теңіз шайып жатыр. Египет бүкіл Солтүстік АфF
рика, ОңтүстікFБатыс және Орталық Азия арқылы өтетін шөл
белдеуінде жатыр. Сол себепті, бұл ел территориясының 96% Fы
су мен өсімдік жоққа тән өнім бермейтін жерге жатады. Нілден
батысқа қарай ел ауданының 70%
құрайтын Ливия (Батыстық) шөлі
жатыр. Оның жоғарғы жағы тас пен
әктің сынықтарымен көмкерілген.
Шығысындағы Араб (Шығыс) шөлі
Қызыл теңізге ентелей тоқтаған
қырқалы болып келеді.
Жер шарындағы ең ұзын өзен
– Ұлы Ніл жыл сайынғы ұлы толу
Папирус шиыршық қағазы
Африка ж. археологтар Тутанхамон перғауынның қабірханасын тапты. Онда өте көп қазына болғаны соншалық, оны бес жыл бойына реттеп жинаған екен. Қабірхананың түкпірінде бірінен кейін біреуін, үш қабірді сыйыстырған тасты саркофаг тұрған. Соңғы, алF тынмен апталғанында алтын бетперделі Тутанхамонның мумияланған мүрдесі жатты. кезінде артынан жемісті «ызғарын» қалдырып, алқаптың кейбір бөліктерін басып қалады. Осы жемісті алқапта ежелгі әлемдік өркениеттің бірі қалыптасқан. Ежелгі Египет Нілдің жағалауын бойлай 600 км. созылған жіңішке белдеу Жоғарғы Египет пен кең көлемді үшбұрышты дельта Төменгі Египет болып екі ауданға бөлінді. Алғаш рет патшалықтар б.з.д. 3100 ж. шамасында Менес перғауынның тұсында біріктірілді. Әдетте, египет тарихының басталуын осы күнмен байланыстырады. Біріккен күннен баF стап, Египетті грек Птолемейлерді қосқанда, барлығы 32 әулет билеген екен. Б.з.д. 30 ж. құдіретті Рим Египетті бағындырған уақытта Египеттің соңғы патшайымы Клеопатра болды. Әлемдегі ең ұзын өзен – Ніл
Елдер мен құрлықтар
Шөлдегі жиһанкездер
Африка құрлығының солтүстігінде қазіргі таңда Египет
сияқты негізінен арабтар қоныстанған Алжир, Тунис, Марок/
ко секілді бірнеше мемлекет бар.
Құрлықтың солтүстігі алып африканFараб платформасының
шетінде жатқандықтан, солтүстікFбатысында Атлас тауларыF
на барып иек сүйейтін зор көтеріңкі жазықты білдіреді. Бұл
территорияның көп бөлігін жер шарындағы ең үлкен шөл Са/
хара алып жатыр. Сахараның батысында ғана шағыл құмды
аумақтар бар. Негізінен оның беті – біртекті тасты немесе
қиыршық тасты жазық. Мұндағы климат өте ыстық, жауынFшаF
шын өте сирек түседі. Сондықтан, мұндағы өмір сүру мүмкіндігі
оазис айналасына шоғырланған – онда су көздері мен құрма
Шамамен 250 мың көшпендіFтуарегтер әлі күнге
дейін 1 млн. шаршы шақырымды алып жатқан,
ондаған керуен жолдары тоғысатын Сахара шөлінде
көшіпFқонып жүреді. Солардың арқасында ғана,
туарегтердің ежелгі дәстүрлері сақталған.
Шөлдегі керуен
Африка
Сахара шөліндегі
оазис (Тунис)
пальмалары бар.
ХХ ғ. ортасына дейін бұл территорияның үлкен бөлігі
Францияға тиесілі болды. Тунис пен Марокко егемендігін аса
қиындықсыз алса, соңғы екі ғасырда көптеген француздар
қоныстанып үлгерген Алжирде болса, қантөгіс соғыстары баF
сталды. Алжир әрең дегенде өз тәуелсіздігіне қол жеткізген
уақытта миллиондаған адамға елден кетуге тура келді.
Арабтар пайда болғанша, Солтүстік Африкада берберлер
тұрақтаған болатын. Олардың бабалары – Египеттің батысына
таман тұрған ливиялықтардың көне египет жазбаларында атF
тары аталатын. Бербер халқының бір бөлігі – туарегтер болаF
тын болса, жаулаушыFарабтардың қол астында өмір сүргілері
келмей, оңтүстікке қарай – Сахара мен Суданға қоныс аударF
ды. Туарегтер – африкалықтар мен арабтармен араласқан
ақ берберлердің ұрпақтары. Бұл – әйелдері емес, еркектері
жаулықпен беттерін жауып жүруге міндетті таң қаларлық халық.
Мыңдаған жылдар бойы туарегтер шөл даланы кезіп жүрді.
Олар өз тілдері мен жазуларын сақтап қала алған. Негізінен,
ежелгі жазуды дәстүрді сақтаушылар – бұл халықта ерекше
құрметке ие әйелдер ғана біледі. Біздің уақытта туарегтер әлі
күнге дейін тұйықталып өмір сүреді. Мал шаруашылығымен айF
налысып, тұз сатумен күнелтеді.
Елдер мен құрлықтар Алғашқы азат елдер Құрлықтың шығыс бөлігі биік таулы үстіртте жатқандықтан, мұндағы климат Экваторлы Африкадағыдай аса ыстық әрі ылғалды емес. Ал, мәңгі жасыл ормандар саванналармен – бұталар мен шөп өсіп кеткен жазықтармен алмасады. ЭкваторF лы аудандардан айырмашылығы – мұнда құрғақ маусым болаF ды. Бір кездері еуропалықтар пұтқа табынушы африкалықтарды жабайыларға санап, олардың жандарын құтқарып, христиан дініне кіргізу үшін мұнда діндар миссионерлерді жіберген боF латын. XVІІFXVІІІ ғ.ғ. бастап еуропалықтар Африка территорияF сын өзара бөлісе бастады. ХІХ ғ. ортасына қарай Эфиопия мен Либерия (босатылған құлдарға арнайы жасалған) ғана отар елге айналмады. Эфиопияға немесе сол кезде аталғандай Абиссинияға алғаш миссионерлер келе бастағанда, оларды тағдырдың қатал мазағы күтіп тұр еді. Оларды сол жақта қарсы алған көмірдей қапFқара адамдар еуропалық халықтардың көпшілігінен мыңдаған жыл бұрын шоқынып қойған екен. ХХ ғ. ортасына дейін бүкіл Солтүстік пен Орталық АфриF Африка саваннасындағы пілдер
Африка
Діннің жақындығы Эфиопия мен Ресей арасындағы
қатынасты нығайта түсуге ықпал етті. Жергілікті
патшалардың
мұрагерлері
СанктFПетербургта
оқыса, Александр Сергеевич Пушкиннің арғы атасы
Ибрагим Ганнибал болса, шыққан тегі Абиссиниялық
болатын.
ка француздық болса, құрлықтың шығыс бөлігі алабажақ күй
кешіп тұрды. АғылшынFегипеттік Судан картадан ала көрпенің
бөлігіндей елестесе, Сомали 3 бөлікке (итальян, француз,
ағылшын) бөлшектенді. Ағылшындар Уганда мен Ньясалендаға
(қазір Малави) қосымша, азат болғаннан кейін Занзибармен
бірге Танзанияға қосылған Танганьиканы иеленді. Бұлардың
барлығы да бостандықтарына оңай қол жеткізген жоқ. ХХ ғ. орF
тасында Кенияда ағылшындарға қарсы аса қатал «мауFмау»
көтерілісі басталды. Ал, Руанда мен Бурундидегі бельгиялық
отарлаушылар кетісімен тутси мен хуту халықтары бірден
бірнеше мемлекеттің аумағында өзара жауласуға кірісіп кетті
(бірнеше миллион адам көз жұмды).
Православ эфиоптардың қасиетті кітабы
Эфиопиядағы
христиандардың
Шоқындыру
мерекесі
Елдер мен құрлықтар Экватор ормандары жасырған сыр Африканың Гвинея, Либерия, Кот/д’Ивуар, Гана, Нигерия, Камерун, Конго Республикасы мен Конго Демократиялық Республикасы, Ангола сияқты елдер орналасқан экваторлы аудандары адам төзгісіз ыстық та, ылғалды климатының салдаF рынан бұрынырақтаFақ адамның қабірстаны аталған. Бірақ, бұл аудан тек қара нәсілді халықтар мен тайпалар, соның ішінде пигF мейлер мекендейтін жер болғандықтан, Қара Африка деп жиі аталады. Экваторлық ормандарда әлі күнге дейін көшпенді өмір салтын ұстанатын тайпалар өмір сүреді. Олар айналадағы аңдарды ауF лап бітіргенше ғана уақытша тұра тұратын баспаналар салады. Күнкөріс қиындай бастаған сәтте олар ыдысFаяқтары мен қаруF жарақтары сияқты аса керек заттардан тұратын «жүктерін» бір сағаттың ішіндеFақ жинап алып, жолға шығып кетеді. Олар тормен және найзамен, немесе садақFжебемен аңға шықса, кейбір жерF лерде еуропалықтардан алған отты қаруларды пайдалана бастаған. XVІІFXVІІІ ғасырлардың өзінF де африканың ну жынысты ормандарындағы үлкен, бай қалалар туралы сыбыстар тарай бастағанымен, ұзақ уақыттар бойF ына мұның бәрі ойдан шығарылған делінді. Х ғ. басында пайда болған құдіретті Бенин патшалығы тураF лы ХІХ ғ. соңында ғана дәл белгілі болды. 1897 ж. адмирал Гарри Пигмейлер Орталық Африканың тропикалық ормандарында өмір сүретін аласа бойлы тайпалар
Африка
Ежелгі Бениннің таңқаларлық қола мүсіндерін қазір
көптеген еуропалық мұражайлардан көруге болаF
ды. Олардың ішінде отыз жеті патшаның – бұл елдің
соңғы билеушісінің атаFбабаларының бастары да бар.
Роусонның басшылығындағы британдықтардың
жазалаушы экспедициясы ағаштан тұрғызылған
астанасын
түгін
қалмай
өртеп,
сарбаздаF
ры сарайды тонады. Оның шатыры пальма
жапырақтарымен жабылса, оны қоладан құйылған
құс қанаты көтеріп тұрған. Галереяны безендіріп
тұрған қола бедерлер жазуы болмаған халықтың
қолжазбасы қызметін атқарып тұрса керек. ОларF
да мемлекет тарихының соғыстар, мерекелер,
таққа отыру сияқты барлық маңызды оқиғалары
бейнеленгенFді. Ежелгі бениндік суретшілердің
таң қаларлық дәлдігі мен шеберлігі 1472 ж. БеF
нинге барған португалдықтардың бейнесін салған суреттерF
ден байқалады. Олардың жейделері мен баскиімдері сол суретF
те шынайы салынғандығы сонша, ол суреттерді киім тарихының
кітабына сурет ретінде пайдалануға болады. Аман қалған
құндылықтарды ағылшындар алып шығып, қазіргі таңда олар
көптеген мұражайларға қойылған.
Бенин қирағаннан кейін, XVІІ ғ. орта тұсында бірнеше африка
елдерінде болған голланд саяхатшысы Ольферт Даппердің көне
кітабы табылды. Онда ол: «Патша сарайының үлкендігі сонша, ХарF
лем қаласымен бірдей және... көптеген күшті үйлер мен амстерF
дам биржасының көлемімен бірдей керемет ұзын төртбұрышты
галереялардан тұрады. Бұл галереялар биік бағандарға бекітіліп,
ол баған төменнен жоғары қарай әскери ерліктер мен соғыстарды
бейнелеген мыспен қапталған» деп жазған.
Әйел маскасы.
Ағаш (Ангола)
Елдер мен құрлықтар
Құрлықтағы бейтаныс
Миллиондаған жылдар бұрын құрлықтардың кескіні мүлдем
басқаша болатын. Көптеген ғалымдардың пікірінше бабақұрлық
Пангея әуелде Солтүстік Лавразия және Оңтүстік Гондвана боF
лып екіге бөлінген. Одан әрі Гондвана болашақ құрлықтарға
бөлініп кетті. Бір қызық жері, Африканың оңтүстік бөлігі ұзақ
уақыттар бойына құрлықтың солтүстік бөлігінен бөлек, АвстраF
лия, Оңтүстік Америкамен жалғасып тұрды. Оңтүстік АфриF
ка жердің үстіңгі қабатының құрылымы жағынан бір кездері өзі
бірлікте ғұмыр кешкен материктерді еске түсіреді. Оның дәлелі
онда оңтүстікамерикандық және австралиялық өсімдіктерге
қатты ұқсайтын көптеген өсімдіктерді көруге болады.
Құрлықтың бұл бөлігінде тек қара нәсілді адамдар ғана
тұратын Намибия, Ботсвана, Зимбабве сияқты мемлекеттерF
мен қатар, жақында ғана халқының ширегін ақ нәсілді адамF
дар құрайтын мемлекеттер де бар. Оңтүстік Африка РеспуF
бликасы (ОАР) құрлықтағы ақ нәсілді, үндістер және аралас
нәсілді адамдардың үлкен үлес салмағына ие. Мұнда әр түрлі
ұлттар мекендесе, мемлекеттік болып тұтастай 11 тіл танылған
Намиб шөлі (Намибия)
Африка (ең көбірек таралғандары – африкаанс пен ағылшын тілдері). Құрлықтың бұл бөлігінің климаты Оңтүстік Еуропанікімен ұқсас, еуропалықтар үшін біршама төзімді. XVІІ ғ. ортасында мұнда ГерF маниядан, Франциядан және негізінен Нидерландыдан отарлаF ушылар келіп, соңғылары бурлар деп аталды. ХІХ ғ. ең соңында бурлар мекендейтін аумақтарда Трансвааль және Қызғылт сары Республикалары құрылды. Бурлар Ұлыбританиямен болған соғыста жеңілгеннен кейін, қара нәсілділер мен «түсті» адамдарға қатысты нәсілдік саясатF ты жүргізетін апартеида саясатымен белгілі болған ОңтүстікF Африкандық Одақ (британдық доминион) құрылды. Қазіргі таңда ОАР алтын мен алмас секілді пайдалы қазбаларға өте бай болғандықтан, құрлықтағы ең дамыған және бақуатты мемлеF кетке айналды. Француз жазушысы Луи Буссенардың ағылшынFбур соғысындағы жүздеген қаһарман баланың басынан кешкендері туралы «Капитан Сорвиголова» қызықты кітабын оқыңыздар. ОАР дағы алтын өндіретін қазіргі заманғы кен орны
Елдер мен құрлықтар Австралия, Океания және Антарктида Әлемнің ортағасырлық картасынан «Беймәлім Оңтүстік Жер» (Terra Іncognіta Australіs) деген жазулы үлкен ақ нүктені немесе жай ғана Оңтүстік құрлықты көруге бо/ лады. Ежелгі географтар оны «Жер шары аунап кетпес үшін» ғаламшарымыздың оңтүстігіне орналастырған/ ды. Себебі, сол кездегі белгілі құрлықтың бәрі Солтүстік жарты шарға шоғырландырылған еді. Шағын ғана Ав/ стралия құрлығының ашылғанына қарамастан, іздеу жұмыстары ХІХ ғ. басында Антарктида табылғанға дейін тоқтатылмады. Құрлық/ел Австралия – тұтас құрлық пен Австралия және Мұхит аралдары аймағы аталатын дүние бөлігінің жартысын алып жатқан әлемдегі жалғыз мемлекет. Барлығы бірнеше ондаған мың жыл бұрын бұл құрлықта мүлдем адам болмаған. Құрлықтың айтарлықтай бөлігін жорғалаған тіршілік иесі мекендемейтін шөлдер алып жатыр. Ондай жерлерде су тапшылығы мәселесі өте өткір. Австралияда құрғақ маусымда оны пайдалануды ресми түрде шектейді. Негізінен, шөлден Үлкен Суайрық жотасымен бөлінген шығыстық, жағалауға жақын ауданF дары ғана адамдар тарапынан игерілген. Австралияның солтүстігінде жіңішке белдеумен батпақты тропикалық ормандар тартылF са, оңтүстігіндегі таулардың басындағы қардың молдығы сонF ша, адамдар шаңғымен сырғанай алады. Алайда, кең көлемде таралған ландшафт – тікенді акаF Ехидна
Австралия, Океания және Антарктида
Елдің екі үлкен Сидней мен Мельбурн қалалары қайсысы
астана болу керек деген мәселені шеше алмай, үлкен
талас жүріп, ақырында екеуінің ортасынан КанF
берра қаласы салынып, сол астанаға айналды.
циялар мен эвкалиптілер шоғырынан құралған австралиялық буш.
Қара нәсілді аборигендерден тұратын алғашқы тұрғындар
Австралияға көрші Малай мен Зонд топаралдарынан жүзіп келген.
Солармен бірге бұл құрлықтың жалғыз қалтасыз сүтқоректі жануF
ары – жабайы ит динго да келсе керек. Адамдар бұл құрлықтан
дүниенің өзге бұрыштарында бірнеше милF
лион жыл бұрын жойылып кеткен өсімдіктер
мен жануарларды кездестірді. Тек АвстраF
лияда ғана ехидналар мен құс тұмсықты жаF
нуар – үйректұмсықтар, кенгуру, вомбатF
тар, қалталы сайтан, қалталы тиіндер секілді
әр түрлі қалталы жануарлар сақталған. Тек
осы құрлықта ғана эму, какаду тотықұсы,
лира, құрлықтың символдарының бірі алып
балықшы құс, кукабарру сияқты ерекше
құстарды кездестіруге болады.
млн.
астам
австралиялықтар
келімсектердің
ұрпақтары.
Ашылғаннан
кейінгі
алғашқы
онжылдықта
құрлық
Ұлыбритания үшін қылмыскерлерді жер ауF
даратын мекен қызметін атқарды. Тек, ХІХ ғ.
ортасынан бастап, Австралияға Еуропа мен
Азияның өзге елдерінен өз еркімен эмигрантF
тар келе бастады. Алайда, әлі күнге дейін
құрлықтағы халық орналасуы айтарлықтай
тығыз емес.
Австралия
аборигендерінің
өнер туындысы
Мұхит аймағы халқының дәстүрлі баспанасы Елдер мен құрлықтар Мұхиттағы аралдар Алып Тынық мұхиттың айдынына Мұхит аймағының жүздеген үлкендіFкішілі аралдары шашылып тасталған. Олардың Жаңа Гвинея сияқтылары бір кездері Австралияның бөлшегі болды. Өзгелері жанартаулар арқылы пайда болды. Үшіншілерін – марF жандар (коралл) салды. Барлық аралдарды әдетте Меланезия, Полинезия және Микронезия деп үш топқа бөледі. Малай топаралындағы азиялық аралдармен қоңсы қонған Меланезияның аборигендері қара нәсілді, сырт келбеті жағынан Африка тұрғындарына ұқсас келеді. Осы жерден олардың атауы да шығады – грекше «мелас» F «қара», «несос» F «арал» дегенді білдіреді. Бір кездері меланезиялықтар өздерінің қатігездігімен аты шығып, сол кездерде көптеген аралдардан нағыз кісіжегіштерді кездестіруге де болатын еді. Меланезияға Жаңа Гвинеядан өзге бірнеше топаралдар, соның ішінде Сүлеймен аралдары, Жаңа Гебридтер топаралдарындағы бір кездері Франция мен Британияның тең басқаруында болған Вануа/ ту Республикасы, Фиджи аралдарындағы Фиджи мемлекеті, Франциялық Жаңа Каледония кірді.
Науру аралы – ергежейлі
мемлекет
Австралия, Океания және Антарктида
Батыс Полинезияда Мұхиттар аймағындағы жалғыз
корольдік – Тонга орналасқан. Ол Жер шарындағы
барлық мемлекеттерден бұрын күннің шығуын алғаш
болып көретін ел екендігімен әйгілі.
Полинезия (грекше «поли» F «көп», «несос» F «арал») –
Тынық мұхитындағы АҚШFтың жалғыз аралы Гавай аралдаF
ры шың қызметін атқаратын, жағалауларында жұмбақ тас
мүсіндер қоныс тепкен Жаңа Зеландия мен Пасха аралдаF
ры арасындағы үшбұрыш. Полинезияның жанартаулы аралдаF
ры – таулы, маржан аралдары – тегіс, ойысты. Гавай аралдаF
ры мен Самоада сөнбеген жанартаулар бар. Климаты ыстық,
әрі ылғалды. Таулы аралдар жел жиі соғатын биік тұстарында
қалың, мәңгіжасыл ормандармен көмкерілсе, құрғақ, ықтасын
жерлерінде ормандар бұталар мен шөптердің тоғайларымен
алмасқан. Меланезиялықтарға қарағанда, полинезиялықтар
ұқсас тілдерде сөйлегендіктен, бірFбірін түсінеді.
Микронезияның
(бұл
сөздің
қандай сөзден шыққанын түсіну
қиын емес) көптеген кішкентай тоF
паралдары мен жекелеген аралдаF
ры картада Тынық мұхитының баF
тыс бөлігіне шашылып тасталған бір
уыс құм қиыршығын еске түсіреді.
Атоллдар, Бикини мен Эниветок
шағын маржан аралдары жарты
ғасыр бұрын әлемге ядролық қару
сыналатын жер ретінде белгілі
болды. Сол жерде көлемі жағынан
әлемдегі ең кіші аралдық мемлекет
Науру да орналасқан.
Елдер мен құрлықтар
Ұжмақ құстары ұшатын жерде
Бірнеше ғасырлар бойына Нидерландтарға қараған Жаңа Гвинея
аралының батыс бөлігі, Батыс Ириан аралы Индонезияның құрамына
енді. Шығыс бөлігі болса, алғашында ағылшын отары, кейіннен
Австралияның қарамағына өтіп, ақырында тәуелсіз Папуа – Жаңа
Гвинея мемлекетіне айналды.
Мұхит аймағындағы ең үлкен арал Жаңа Гвинея үлкендігі жағынан
Жер шарындағы екінші арал көлемі жағынан тек Гренландияға жол
береді. Жаңа Гвинея экватордың өзінде, одан Торрес бұғазы арқылы
бөлінген Австралияның солтүстігінде жатыр. Батыс бөлігінде Жаңа
Гвинеяның, Австралияның және Мұхит аймағының ең биік нүктесі
Джая тауымен (5029 м.) бірге Маоке тау сілемдері мен мұндалайды.
Шығысында жоғарғы нүктесі Вильгельм тауы (4509 м.) болып табылаF
тын Бисмарк тауы бар. Бұл таудың басынан көптеген өзендер ағады,
олардың ішіндегі ең ұзыны – Флай деп аталады.
Аралдың таулары көлFкөсір экваторлық ормандармен көмкерілген.
Жаңа Гвинеяда ерекше, өте әдемі және әр түрлі «ұжмақ» құстары,
түйеқұстардың туысқандары казуарлар мен ән салған құстың даусы
мен киттердің даусын салатын «әнші иттер» тіршілік етеді.
2005 ж. американдық зерттеушілердің тобы Жаңа Гвинеяның баF
тыс жағындағы Фойа тауының беткейінде өздері ұжмақFмекен атаған
жерді тапқан. 300 мың гектар ауданды алып
жатқан бұл жер қоршаған ортаның әсерінен
тұйықталғаны сонша, жергілікті тұрғындардың
өздері ол жерлерде ешқашан болмаған екен.
Ғалымдар бұл жерден бақалардың бұған дейін
беймәлім 20 түрін, көбелектің 4 түрін, ғылымға
белгісіз пальманың 5 түрін және көптеген өзге
де өсімдіктерді тапқан. Ағаш кенгуруының
бірнеше түрі, жойылып кеткен деп саналып
жүрген алтықанатты жәннати құс Берлепша
табылған. Тау баурайындағы барлық жануар
Ұжмақ
құсы
Австралия, Океания және Антарктида ХІХ ғ. ортасында орыс ғалымы Николай НиколаеF вич МиклухоFМаклай өзінің бірнеше жылын Жаңа Гвинеяның папуастары арасында өткізіп, олардың өмірі мен дәстүрлерін зерттеді. Оны есте қалдыру үшін, бұл аймақ Маклай жағалауы аталды. адам баласынан қорықпай, тіпті сирек кездесетін проехидна қолға ұстауға да көнген. Жаңа Гвинеяны қоныс еткен жауынгер тайпалар үнемі өзара соғысып отырған. Соғыс немесе бас аулау экспедициясы кезFкелген себептен туындай беретін. Мысалы, қыстақта бір адам қайтыс болF са, оған міндетті түрде дуа жіберілді деп ұйғарылады. Ал, мұндай қаскөйлікке тек көрші қыстақта тұратын жаулар ғана баратындықтан, өлгеннің жаны тыныш табу үшін, олардан кек алу керек деп шешіледі. Біздің кезде папуастар өздерінің сырт келбетімен пайда табуды үйрене бастады. Олар ақылы негізде (және де аз қаржыға емес) баF рын киініп, бақанын асынып, туристердің алдына шығып өздерін көрсетеді. Жаңа Гвинеяның папуастары ұлттық киімдерін киіп, боянып, өздерінің дәстүрлерін паш етуде
Елдер мен құрлықтар
Жанартаулар мен ұшпайтын құстар мекені
Жаңа Зеландия – мұхит аймағындағы ең ірі, әрі жақсы
дамыған, көлемі жағынан өзі отар болған Ұлыбританиядан
әлдеқайда үлкен, бірақ оған қарағанда халқының саны 15 есеге
аз мемлекет. Бұл ел Солтүстік және Оңтүстік деп аталатын екі
үлкен және оған жақын жердегі көптеген кішкентай аралдарға
қоныс тепкен.
Солтүстік аралдың аумағында жанартаулар, сонымен бірге
шығатын ыстық бұлақтар мен гейзерлер және өзге де жанарF
тау туғызатын құбылыстар көп. Олар Жюль Верннің «Капитан
Грандтың балалары» шығармасы мен Джеральд Даррелдың
«Кенгуру төлінің жолдары» шығармаларында әдемі суреттелген.
«Роторуаға кіре бергенде сасық иіс қолқаңды қабады. Ә дегенF
нен сіз бұл иісті сасыған миллиондаған жұмыртқаның иісі деп
ойлайсыз да, екінші және үшінші тыныс алғаныңызда күкіртті
сутектің иісін танисыз. Оның ауада молдығы сондай, тіпті балта
іліп қоюыңа да болады. Бұдан да басқа бұл қаланың өзге қалаға
ұқсамайтындығын білдіретін жаман белгілер де бар. Мұнда да,
анда да тротуардың бойында, жол үстінде де астынан ақ будың
Жаңазеландиялық ландшафт «Властелин колец» фильмінің
түсіру жұмыстарының ландшафтына натура болды
Австралия, Океания және Антарктида
тізбегі ұрып жатқан жердің жарықтары
көрінеді» деп жазылады кітапта. Жер
сілкіністері мен вулканның атқылауы
бұлар
үшін
үйреншікті
жағдайға
айналған.
Аралдардағы климат бірқалыпты,
тауларға қалың орман өсіп кетсе,
Оңтүстік аралдарда жалпақ шөптесінді
жазықтар бар.
Жаңа Зеландияның аборигендері
маорилер
еуропалықтар
АвстраF
лиядан кездестірген бейбіт тұрғындарға мүлдем ұқсамады.
Француз жазушысы Жюль Верн олар туралы өзінің «Капитан
Грандтың балалары» шығармасында жазғанда ақиқаттың ауыF
лынан алыстамаған еді. Қазіргі кезде маорилар дұшпандарының
етін жеуден әлдеқашан жерігенімен, салтанатты жағдайларда
қарсыласын сескендіру мақсатында билейтін жаугерлік хака
биін ұмытпаған.
Еуропалықтар пайда болғанша, Жаңа Зеландияның жануF
арлар әлемінде бір де бір жыртқыш болмаған еді. Сол себепті,
көптеген құстар өздеріне қажетсіз болып қалған ұшу қабілетін
жоғалтып алды. Олар бұл үшін аралда отарлаушылар өздерімен
бірге әкелген үй жануарлары пайда бола бастағанда қатты опық
жеді. Сол кездері бағдаршырақ бақылаушысының бір қомағай
мысығының өзі шағын аралдағы құстардың бірнеше түрін
қырып жіберді.
Ұшпайтын қызықты құстар кивилер Жаңа Зеландияның симF
волына айналды. «Киви ұшып келді» дегенде бұл оларға
қанат бітті дегенді білдірмейді. Жаңазеландтықтар жай
ғана өздерін солай атайды
Маори
Елдер мен құрлықтар
Ыстық та, суық Оңтүстік жер
Антарктида – жер шарындағы өз аумағында не мемлекет, не
үкімет, не тұрақты халқы жоқ жалғыз құрлық. 1959 ж. мемлекетF
тер арасында мұзды құрлықтың аумағын иемденуге үміттенуге
тыйым салатын өзара халықаралық келісімFшарт жасалды.
Антарктиданың территориясында әр түрлі уақытта 50 астам
полярлық бекеттер қызмет етті. Жыл сайын орташа есеппен
20F30 ғылыми бекет қызмет етеді. Росса түбегіндегі (ВиктоF
рия Жері) американдық МакFМердо бекеті құрлықтың жарF
тысы үшін асулық база қызметін атқарады – сол арқылы жыл
сайын мыңдаған тонна жүк өтеді. Жазда онда мыңнан астам
адам өмір сүреді (қыста 180). АмундсенFСкотт бекеті біздің
ғаламшарымыздың қиыр түстік нүктесінде, мұзды күмбез
үстінде, теңіз деңгейінен 2800 м. биіктікте орналасқан. КейF
си бекетін австралиялықтар жарқын, әр түрлі түстен тұратын
бөлшектерден құрастырғандықтан, «Леголенд» атаған.
Әр түрлі уақыттарда Антарктидада шамамен 15 кеңестік
ғылыми бекеттер қызмет атқарды. Қазір мұзды құрлықта
ресейлік Беллинсгаузен, Новолазаревская, Мирный, Восток
тұрақты бекеттері және Прогресс маусымдық бекеті жұмыс
істейді. Жақында Ленинградская және Русская бекеттері, МоF
лодежная маусымдық базасы қайта ашылF
ды. Сол секілді белорус, украин, чилилік,
аргентиналық, британдық және өзге де беF
кеттер қызмет етеді.
Антарктиданың
уақытша
халқының
саны маусымға қарай өзгеріп отырады.
Антарктикалық жазда (қаңтарда) мұзды
құрлықта әр түрлі мамандықтағы шамаF
мен 4 мың поляршылар жұмыс істейді. Сол
Императорлық пингвиндер
Восток бекеті Жер шарының суық полюсінде орналасқан. Мұндағы адамдар өздерін ауадағы оттегінің аздығы мен атмосферлік қысымның арқасында Эльбрус шыңында жүргендей сезінеді. Бекеттегі ауаның суық, әрі құрғақтығы сонша, тіпті микроб та жоқ. Австралия, Океания және Антарктида секілді, жұмысқа бірнеше жүздеген зерттеушілер мен Оңтүстік жартышардың жоғарғы белдеулеріне әр елден келген кемелер командасының мүшелері қатысады. Өткен ғасырдың аяғына таман Антарктиданың уақытша халқының үштен бірі АҚШFтың үш АмундсенFСкотт, МакFМедро және Палмер деп аталатын жыл бойы қызмет ететін полярлық бекеттерінде қызмет етті. Чили, Аргентина, Ресей, АвстраF лия, Ұлыбритания, Жапония, Италия мен Франция секілді елF дер әлдеқайда аздау (100F300 адамнан) «ғылыми десанттарF мен» шектелді. 100 адамнан аз экспедициямен Бразилия, ОАР, Қытай, Польша, Үндістан, Жаңа Зеландия, Германия сияқты мемлекеттер шектелді. Қыста мұзды құрлықтың халқы төрт есеге азаяды. Антарктида жағалауларында
Елдер мен құрлықтар А Австралия 84F85 Австрия 44F45 Албания 54 Алжир 76F77 Америка Құрама Штаттары Англия 48 Ангола 80 Андорра 51 Антарктида 92F93 Аргентина 73 Армения 24F25 Ассирия 6 Ауғанстан 8 Ә Әзірбайжан 25 Б Бангладеш 10 Барбадос 64 Бахрейн 20 Белиз 62 Белорусь 32F33 Бельгия 42 Бенин 80F81 Болгария 37,54 Боливия 68F69 Босния және Герцоговина 54 Ботсвана 82 Бразилия 70F71 Біріккен Араб Әмірліктері (БАӘ) 20 В Вавилон 6 Ватикан 42,43 Везувий, жанартау 53 Венгрия 37 Венесуэла 67 ВестFИндия 64F65 Византия 22F23 Вьетнам 16 Г Гаити 64 Гайяна 67 Галапагос аралдары 67 Гана 80 Гваделупа 64 Гватемала 62 Гвинея 80 Германия 40F41 Герман Федеративтік Республикасы Гондурас 62 Грекия 54 Грузия 24
Д Дания 38 Е Египет 74F75 Ескі Дүние 4 Ж Жаңа Дүние 90F91 Жаңа Зеландия 4 Жапония З Запорождық Сечь 32 Зимбабве 82 И Израиль 20 Индонезия 18F19 Иордания 20 Ирак 21 Иран Ислам Республикасы 6 Ирландия 48F49 Исландия 38 Испания 50F51 Италия 52F53 Йемен 20 К Кавказ жотасы 24 Камбоджа 16 Камерун 80 Канада 56F57 Катар 20 Колумбия 66F67 Конго Республикасы Конго Демократиялық Республикасы КостаFРика 62 КотFд`Ивуар 80 Кіші Азия Куба 64 Кувейт 20 Қ Қазақстан 26F27 Қиыр Шығыс Қырғызстан 26F27 Қытай 12 Құрлық 4 Л Лаос 16 Көрсеткіштер
Көрсеткіштер Латвия 34F35 Либерия 80 Ливан 20 Литва 34F35 Лихтенштейн 43 Люксембург 42 М Македония 54 Малави 79 Малайзия 16, 18F19 Марокко 76F77 Мартиника 64 Мексика 60F61 Меланезия 86 Месопотамия 6 Микронезия 87 Молдавия 32,33 Мьянма 16 Н Намибия 82 Науру 87 Нигерия 80 Нидерланды 42F43 Никарагуа 62 О Оман 20 Оңтүстік Африка Республикасы 82 Ө Өзбекстан 26F27 П Палестина 20 Пампа 72F73 Панама 62 Папуа – Жаңа Гвинея 88F89 Пәкістан 8 Перу 68F69 Полинезия 87 Польша 37 Португалия 50F51 ПуэртоFРико 64 Р Республика 5 Ресей 28F31 Руанда 79 Румыния 27 С Саванналар 78 Сальвадор 62 СанFМарино 42F43 Сауд Арабиясы 20 Сербия 54 Сирия 20 Словакия 37 Солтүстік Еуропа 38 Солтүстік Ирландия 48F49 Сомали 79 Субконтинент 10 Судан 77,79 Суринам 67 Т Таиланд 16 Танзания79 Тәжікстан 26F27 Тонга, корольдік 87 Тринидад 64 Тунис 76F77 Түркіменстан 26F27 Түркия 22F23 У Уганда 79 Украина 32,33 Уругвай 73 Ұ Ұлыбритания 48F49 Ү Үндіқытай 16 Үндістан 10 Ф Филиппин 19 Финляндия 38F39 Франция 46F47 Француз Гвианасы 66F67 Ч Черногория 54 Чехия 37 Чили 73 Ш Швейцария 44F45 Швеция 38F39 Шотландия 48 Э Эквадор 66 Эстония 34F35 Эфиопия 78 Ю Югославия 55 Я Ямайка
Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитетінің «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды Автор текста/составитель Степанова Татьяна Вадимовна Художники: В. В. Бастрыкин, М. О. Дмитриев , В. А. Дыгало, А. В. Казьмина, А.В. Капнинский, О. К. Пархаев, А. Н. Позиненко, А. Н. Сичкарь, Н. В. Сучкова Обложка Т. А. Абрамовских Ответственный редактор Е. В. Попова Художественный редактор Н. О. Москалева БАСТАУЫШ МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНА АРНАЛҒАН «Балалар энциклопедиясы РОСМЭН» cериясы Елдер мен құрлықтар Аталмыш кітап ғаламшарымыздың барлық елдері мен құрлықтары жайлы баяндайды. Елдімекендердің географиялық орналасуы мен табиғаты, онда тұратын халықтар тіршілігімен таныстырады. Редакторы: Мақпал Мыса Қазақ тіліне аударған: Нұраддин Садықов Корректоры: Майра Кенжебекова Беттеген: Арман Мақсұтов Басуға 01.09.12. қол қойылды. Пішімі 70 90 1/16. Қағазы офсеттік. Офсеттік басылыс. Гарнитура «Прагматика». Шартты баспа табағы 7,02. Таралымы: 1000 дана. + 2 000 дана. Тапсырыс № . ІSBN 978-5-353-06041-3 УДК 087.5 ББК 63.3(0) «Книжник» ЖШС Қазақстан Республикасы, Алматы қаласы, Қонаев көшесі 1 Тел.: +7 (727) 273-59-06, 273-59-07 (сату бөлімі) © Перевод на казахский язык. ТОО «Книжник», 2012г. © Текст, оформление, иллюстрации. ЗАО «РОСМЭН-ПРЕСС», 2012 x
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру