тын таныстыру ең алғашқы басылымында орын алса, 1925
жылғыда бұл жоқ. Сондай-ақ, алғашқы басылымда автор əріп
пен дыбыс деген атауларды ажыратпай, дауысты өріп, дауыс-
сыз əріп деп қолданса, кейін дауысты, дауыссыз болатындар

əріп емес, дыбыстар деп түзетеді. Дыбыстардың классифи-
кациясында да өзгешеліктер бар. 1914 жылғыда сонор у мен
й дыбыстары жарты дауыстылар деп көрсетілсе, 1925 жылы
бұлар дауыссыздардың қатарында берілген немесе 1914 жылғы

оқулықта ұяң дыбыстар деп ж, р, з, л, м, н, ң дыбыстарын
көрсетсе, 1925 жылы ұяң деп м, н, ң, дыбыстарын атайды.
А.Байтұрсынұлының «Нұсқаушы», «Əліппе астары» кітап-
тары Алматы, Санкт-Петербург, Мəскеу, Уфа қалаларынан күні

бүгін табылмаған. А.Байтұрсынұлы мұрасы араб графикасы-
мен жазылғандықтан қазіргі таңда қалың жұртшылық бұл жа-
зуды оқи алмайды. Қолда бар ғалым мұрасы түгелімен қазіргі
графикаға көшірілді.

XX ғасырдың басындағы қазақ əдеби тілінің лексикалық
жəне орфографиялық нормасы қазіргіден өзгеше екені сөзсіз.
Ахмет Байтұрсынұлының қазақ тілімен оқу-ағарту сала-
сына қатысты еңбектері жинақталған «Тіл тағылымы» (1992)

кітабын негізге ала отырып, оларды сол басылымдардың
түпнұсқаларымен қайта салыстырып, жіберілген орфогра-
фиялық қателер, түсіп қалған сөздер, грамматикалық қателер
түзетіліп, сөз тіркестері мен сөйлемдер өз қалпына келтірілді.

Ертеде тоталитарлық идеология салдарынан «Ахмет
Байтұрсынов» болып жазылып жүрген автордың тегі, оның өз
төл туындыларында қолданылған қалпына сай өзгертілді. Яғни
«Байтұрсынұлы Ахмет» деген мұсылман жолымен қойылған

аты-жөнін қайта қалпына келтіруді бүгінгі ұрпақтың ата-баба
алдындағы парызымыз деп санадық.
Сондай-ақ, «Тіл тағылымының» жүйесін сақтай отырып,
шығарушылардың алғы сөзін жəне академик Рабиға Сыздық-

тың «А.Байтұрсынов» атты ғылыми мақаласын негізге алдық.
Осы жинақта берілген «Тіл – құралдың» (1914, 1915, 1925: екі
басылымы) мəтіндері, жинақка енбеген 1922 жылғы: екі басы-
лымы, 1927 жылғы басылымдардың мəтіндерімен салыстыры-

Ұлттық кітапхананың сирек қор бөлімінде «Тіл – құрал»
оқулығының əр жылдардағы жарық көрген басылымдары
тіркелген яғни 1914-1928 жылдарда аталмыш оқулықтың (үш
кітап) 25 рет басылғаны анықталды.

Қазақ тіл білімі, əдебиеттануы ғылымдарының негізін
қалыптастырған Ахмет Байтұрсынұлының əр сөзін түпнұсқа-
сына сай орнына келтіруді басты мақсат деп санадық.
Тəуелсіздік заманының ғалымдары «Ұлт ұстазы» деп мой-

ындап, дəріптеген А.Байтұрсынұлының «Тіл – құралы» атты
ғылыми еңбегі ғалымның зерттеушілік ойларының халықтың
білім беру саласына, қазақ баласының білімін, ілімін ашуға
бағындырылғанының нақты дəлелі екені анық.

Нағыз ғылыми еңбек өз ұлтына, еліне қызмет ету қажеттілі-
гінен тууы абзал екенін А.Байтұрсынұлы осы «Тіл – құралымен»
ғылыми қауымға үлгі етіп берді. Олай болса, ғалым ұсынған
қазақ тілін оқыту жүйесін, тіл үйретудегі басты құралдың осы

уақытқа дейін А.Байтұрсынұлыныкі екені айтылмай, қолданып
келген терминдерінің қасиетін қадірлеп, меңгеретін кез келді.
А.Байтұрсынұлы қазақша əліппе жасап яғни араб алфавиті-
нің негізінде ұлттық əліппеге реформа жасап, өзгеріс енгізіп,

қазақ тіл білімінің терминдерін алғашқы болып қалыптасты-
рып жəне оның негізгі салаларын: Дыбыс жүйесін (фонети-
ка); Сөз жүйесін (мор фология); Сөйлем жүйесін (грамматика)
тұңғыш рет зерттеп, ғылыми негізін салып берді. Бұл іргелі

зерттеулер бірнеше оқулыққа арқау болып, кезінде өз заман-
дастары тарапынан лайықты бағасын алып қана қоймай, күні
бүгінге дейін маңызын жоғалтқан жоқ. А.Байтұрсынұлының
лингвистикалық еңбектерінде қазіргі қазақ тілі теориясының

негізі қаланып, бізге үйреншікті категориялар алғаш рет
қалыптастырылып, қолданысқа енгізілді.
Теоретик А.Байтұрсынұлы таза ғылыми зерттеулермен шек-
телмей, күнделікті сұранысты өтейтін оқулықтар жазу арқылы

да білім беру саласына нақты үлес қосуға мəн бергені яғни
ғылыми зерттеулердің нəтижелерін қолданыстан шықпайтын
өміршең оқулықтары арқылы қалың қазақ елінің игілігіне асы-
руы – шынайы зиялы іскерліктің үлгісі болып қала бермек.

А.С.Ісімақова,
филология ғылымдарының докторы, профессор

(Өмірі мен қызметі туралы)
Ахмет Байтұрсынұлының еңбек жолын ағартушылықтан
бастауының өзіндік мəні бар. ХХ ғасырдың бас кезінде-ақ
қазақ интеллигенциясы қалыптасты. Қазақ жастары Петер-

бор, Омбы, Қазан, Уфа, Орынбор, Троицк, т.б. қалаларда
оқып, мұсылманша немесе орысша білім алды. Олар дəулетті,
шағын, кедей ортадан шыққанымен, едəуір білім алғандары
əкімшілік, сот орындарында қызмет етіп, бас пайдасын, өз

мүддесін көздейтін болды. Ахмет Байтұрсынұлының тілімен
айтқанда, «... байға мал, оқығанға шен мақсат боп, жұрттың
қамын ойлайтын адам аз боп» тұрғанда, оқу-білімнен кен-
де, қараңғы қазақ қауымының сауатын ашып, білім беру жо-

лын қалап алғандардың бірі, бірі ғана емес, бірегейі Ахмет
Байтұрсынұлы еді. Ағартушылық ісі сол кезеңдегі қазақтың
əлеуметтік тіршілігінде ең қажет, ең игілікті əрекет болатын.
1895-1909 жылдарда А.Байтұрсынұлы Қостанай, Ақтөбе,

Қарқаралы уездерінде ауылдық, болыстық мектептерде бала
оқытып, екі сыныптық училищелерде сабақ берді. Осы жыл-
дары А.Байтұрсынұлы Қостанайдан Омбыға барып, қазақ
халқының

тарихын,
этнографиясын,
фольклорын,
тілін

зерттеуші А.Е.Алекторовпен танысады. Мұхтар Əуезовтің
жазғанына қарағанда, оның бұл танысуы қазақ халқын оқу-
білімге тарту жөніндегі миссионерлердің ниет-пиғылдарын
жақын білуіне көмектесті, соның нəтижесінде өзінің бұл

мəселедегі көзқарасы мен мақсатын айқындайды (М.Əуезов.
Ахаңның елу жылдық тойы (юбилейі), «Ақжол» газеті, 4 ақпан
1923 жыл, № 270).
Бес жылдай (1913-1918) өз қаражатымен, сол кезең үшін

үлкен данамен (8 мың дана) шығып тұрған «Қазақ» газеті
ең алдымен, қазақ халқының ұлттық азаттығы мен мəдени
əлеуметтік дамуы үшін күрескен жəне қазақ қоғамының
мүдделерін көздейтін мəселелер көтеріп, оларға əлеуметтік үн

бере білген орган болды. Газет əсіресе, тіл мəселесін бірінші
орынға қойды. Қазақ тілін сақтап, əрі қарай дамытуды, ол үшін
қазақ балалары сауатын ана тілінде мектеп ашып, ана тілінде
оқыту керектігін, ұлт мектептеріндегі оқу-тəрбие ісін дұрыс

жолға қоюды жиі жазды.
1 «Тіл – құрал». І тіл танытқыш кітап. Сөз басы.

А.Байтұрсынұлы
жылдардың
басында
əртүрлі

мемлекеттік басқару істеріне, қоғамдық жұмыстарға бел-
сене араласа жүріп те, оқытушылық, ұстаздық қызметін
тоқтатпады. Ол 1921-1926 жылдары Орынбордағы Қазақтың
халық ағарту институты деп аталатын оқу орнында, 1926-1928

жылдары Ташкенттегі Қазақ пе дагогика институтында қазақ
тілі мен əдебиетінен сабақ береді, лекция оқыды.1928 жылдың
соңында яғни қыркүйек айында Алматыда Қазақ мемлекеттік
универ ситеті деп аталған жоғары оқу орны ашылады. Бұған

сабақ беруге Мəскеу, Ташкент сияқты орталықтардан ма-
мандар шақырылады. Солардың бірі болып Ташкенттен
А.Байтұрсынұлы келеді. Қазақ мемлекеттік уни верситеті
директорының 1928 жылғы қазан айының 15 жұлдызындағы

№ 14 бұйрығымен осы жылғы қазанның бірінен бастап Ахмет
Байтұрсынұлы қазақ тілі мен əдебиетінің профессоры болып
жұмысқа алынады. Бұл жоғары оқу орны осылайша «универ-
ситет» деп (ҚазМУ) 1930 жылдың 24 желтоқсанына дейін ата-

лып келіп, 1930 жылғы желтоқсанның 25-сіндегі бұйрығымен
(№ 114) «Қазақтың мемлекеттік педагогикалық ин ституты
бойынша» деп жариялайды. Бұл бұрынғы Абай атындағы пе-
динститут (ҚазПИ) еді.

ҚазПИ-де А.Байтұрсынұлы 1929 жылғы шілденің 5 жұл-
дызына дейін істейді. 1929 жылы маусымның 2 күні тұтқынға
алынғандықтан, қызметтен босату туралы ректордың бұйрығы
шығады. Ал тұтқынға алыну тарихы мынадай еді:

1920 жылдардың соңғы кезіндегі Қазақстан Компартиясы-
ның бірінші хатшысы Ф.И.Голощекин 1919 жылғы ВЦИК-тің
қаулысына жəне В.И.Лениннің «көшпелі халықтардың малын
тартып алып, кедейлерге бөліп беруге асықпау керек» деген

ескертпесіне қарамастан, 1928 жылдың күзінде Қазақстанда
мал-мүлік конфискациясын жүргізіп, əрі қарай астық дайын-
дауды тездету мақсаты деп «Голощекиннің қызыл керуені» де-
ген науқанды іске асырғаны, сөйтіп, қазақ елін мейлінше тонап,

ашаршылыққа ұшыратқаны белгілі. А.Байтұрсынұлы қазақ да-
ласында жүргізілген бұл конфискацияны жұтпен бірдей деп
ашық айтты! Сұлтанбек Қожанов: «Жетті [елді] күйзелтулер!»
деп тікелей наразылық білдірді. «Кіші Октябрь» деп аталған

осы саясатының теріс болғанын сезген Голощекин өзіне
қарсылық білдірген қазақ қайраткерлері мен интеллигенттеріне

«ұлтшыл» деген айып тағып, олардың көзін біржола жоюды
қолына алды. Əсіресе төңкеріске дейін қалыптасқан қазақ зия-
лыларына шүйлігіп, ОГПУ олардың 30-ға жуығын қамауға
алады. Солардың бірі – «ұлтшылдардың рухани көсемі» Ах-

мет Байтұрсынұлы 1929 жылдың 2 маусымында ұсталып, өзін
Архангельскге, отбасы – жұбайы Александра (Бадрисафа) мен
қызы Шолпан Томск об лысына жер аударылды.
А.Байтұрсынұлының «ағартушылыққа байланысты білдір-

ген ойлары мен істеген істері тек оқу-білімге шақырумен тынба-
ды. Ол қазақ даласындағы мектептердің жайын, бала оқытудың
жолдарын газет-журнал беттерінде нақтылы сөз етеді, əсіресе
бұл реттегі Қазан төңкерісіне дейінгі хал-жағдайды жақсы

көрсетеді. 1913 жылы «Қазақ» газетінде «Оқу жайы» де ген бас
мақала жарияланады. Мұны жазған А.Байтұрсынұлы болатын.
Бұл мақалада оқу-білімнің қажеттігін халықтың экономикалық
тұрмыс жағдайымен байланыстыра дəлелдейді: «Қазақ жерінде

өндіріс жоқ, шикізатын сатады, ал сол шикізаттан жасалған
өнімді 2-3 есе қымбат түрде сатып алады. Бұл – надандықтан
келген кемшілік», – дейді. «Надандық» деп отырғаны əрине,
білім-ғылымнан қалыс қалушылық. Ал қалыс қалуға үлкен се-

беп – қазақ жерінде мектептер өте аз дейді. Оның үстіне сол
мектептерде бала оқытатын мамандардың да өте тапшы екенін
ашып айтады. Оның тапшы болу себебінің бірі – оқытушылар
даярлайтын оқу орындарына, мысалы, Орынбордағы Учи-

тельская школаға қазына есебінен (яғни стипендия алатын)
7-8 орын ғана берілетіндігі, оқуға түскісі кел ген балалар өз
қаражатымен оқуға тиіс болатындығын айтады. Қаражаты
бар ауқатты қазақтар баласын ақша жұмсап оқытуға ынталы

еместіктен, кедейлердің шамасы келмегендіктен, сол школаға
жылына оқуға түсуге 50-60 бала келсе, солардың тек төртеу-
бесеуі ғана түсетіндігін баяндайды (Орысша оқушылар. [Бас
ма қала]. – «Қазақ», 1913. № 26, 15 тамыз).

Қазақ халқы қараңғы дегенде, кінə халықта емес, сол қараң-
ғылықтан құтқаратын мүмкіндіктердің жоқтығында екендігін
«алты миллион қазаққа алты ат жегіп, тарта алмады деп өкпелеу
жөн бе?», – деп келісті сауал қояды.

Балаларға білім берудің бірінші басқышы – бастауыш мек-
теп, сондықтан А.Байтұрсынұлы оқу-білімнің осы бірінші са-
тысына қатты назар аударады. 1914 жылы «Бастауыш мектеп»

атты көлемді мақаласын жариялайды. («Қазақ», 1914. № 61, 9
мамыр). Мұнда ав тор қазақтың бастауыш мектептері қандай бо-
луы керек деген мəселе қойып, сол кездегі қазақ жеріндегі ауыл
мектептерінің жай-жағдайы мəз емес екендігін, оларда про-

грамма, оқу құралдары дегендердің жоқтығын, мұғалімдердің
жетіспейтіндігін айтады. Бастауыш мектеп миссионерлік сая-
саттан аулақ болуы керек дей келіп, халық сауатын ана тілінде
ашуы керек. Атап айтқанда, бастауыш мектеп «бес жылдық

болсын, алғашқы үш жылда балалар ана тілінде, кейінгі екі
жылда орыс ша оқысын деген ұсыныс білдіреді. Бастауыш мек-
тептерде: оқу, жазу, дін, ұлт тілі, ұлт тарихы, есеп, жағрапия,
шаруа-кəсіп, жаратылыс [тану] пəндері жүретін болсын» деп

нақты ұсыныстар айтады.
Оқу мəселесін А.Байтұрсынұлы жан-жақты сөз етеді. Бірде:
«Қазақта балаларды оқытатын əзірге жосықтар (программа-
лар) мен кітаптар (оқулықтар) жоқ» дей келіп, оларды жазу

қажеттігін жəне арнаулы педагогтік білім алатын оқытушылар
даярлау керектігін жазса, енді бірде, «білімнің бас құралын –
кітап» деп, «білім конкурсы» дегенді жариялау арқылы да оқу-
ағарту ісін жандандыруға болатынын айтады.

А.Байтұрсынұлы ағартушылық қызметін Алашорда үкіметі
кезінде де, Қазан төңкерісінен кейін де ешбір тоқтатпаған.
«Алашорда» кеңесінің (үкіметінің) Оқу-ағарту жайындағы
комиссиясының председателі болып, қазақ халқының жаппай

сауатын ашып, білім беру программасын жасайды. Ал 1919
жылдардан кейін, кеңес үкіметі тұсында да, əсіресе алғашқы
кезенде қазақ даласында оқу-ағарту ісінің экономикалық
жағынан əлде де қиыншылық кешіп отырғанын, ол үшін не

істеу керек екендігін «Қызыл Қазақстан», «Жаңа мектеп»
сияқты журнал беттерінде білдіріп отырған. Мысалы, 1923
жылғы «Қазақ арасында оқу жұмыстарын қалай жүргізу
керекң атты мақаласында: «Школдар ашуға үкіметтің шама-

сы келмейтіндігі анықталып отыр, үкімет 2116 кісінің ғана
расходын көтермекші, ал балаларды тегіс оқытуға 20.000-
нан артық кісі керек. Сондықтан бір ауылнай, не бір болыс
ел күш біріктіріп, байға байша, кедейге кедейше үй басына

салық салып, сол жиналған салықты оқытушылардың һəм
басқа қызметкерлердің, ақысына, школдың керек-жарағына

жұмсауға міндетті болып, жергілікті оқу бөлімдерімен дого-
вор жасап, школ ашу керек. Ол школдардың жанында интер-
наттар ашу керек», – деп жазды. («Қызыл Қазақстан» журна-
лы, 1923. № 14).

Осы айтылғандардың барлығы А.Байтұрсынұлының оқу-
ағарту жайындағы ой-пікірлерін, көзқарасын, тілек-талаптарын
танытады. Өткен ғасырдың ІІ-жартысынан бастап көтерілген
оқу-ағарту мəселесі қазақ қоғамы үшін əлеуметтік мəндегі үлкен

проблема болса, оны іс жүзінде қолға алған тұңғыш ағартушы
Ыбырай Алтынсарин екендігін білеміз. Осы салада одан кейінгі
нақты іс атқарған екінші адам («екінші Алтынсарин») Ахмет
Байтұрсынұлы болды. Ол – халықты оқуға шақырған, білім-

ғылымның қажеттігін түсіндірген жалаң үгітші емес, қазақ
арасында ағартушылық жұмыстарын, жалпы мектеп ісін жолға
қоюға көп күш салған, бала оқытып, ұстаздық еткен тəжірибелі
жан. Сонымен қатар ол – оқу-ағарту ісін жолға қою үшін қажет

өзге де іс-əрекеттерді қолға алған қайраткер. Бұл іс-əрекеттер:
қазақ жазуына лайық графика түзу, жазу тəртібі – емлені жа-
сау, қазақша сауат ашатын «Əліппе» жазу, ана тілін танытатын
мектеп оқулықтарын жазу, бала оқытудың əдістерін көрсету.

Осы орайда Ахмет Байтұрсынұлы қазақ мəдениеті көгінде
жалаң ағартушы емес, ғалым-ағартушы болды. Ол – қазақ тілі
мен əдебиетін пəн ретінде қазақ тілінде тұңғыш баяндаушы
ғалым.

А.Байтұрсынұлы – қазақ тілін зерттеуші. А.Байтұрсынұлы
мұғалімдер даярлайтын оқу орнын бітірісімен, 1895-інші жыл-
дардан бастап бала оқытуға кіріседі. 13-14 жыл бойы (1895-1909
жылдар арасын да) ауылдық, болыстық бастауыш мектептер

мен 5-6 жылдық екі сыныптық училищелерде мұғалім болып
істеді. Бала оқыта жүріп, сол оқыту ісіне қажетті жағдайлар
(нəрселер) жайын ойлап, ең алдымен, қазақ балаларының сауа-
тын қазақша ашатын ұлттық, жазу таңбалары (графикасы, сол

кездегі термин бойынша «əліп-би») бар ма; екіншіден, оқыту
жүйесі жолға қойылған, үкімет тарапынан ашылған мек-
тептер бар ма; үшіншіден, ондай əліпбиі мен мектебі болған
күнде қазақ тіліндегі «Əліппесі» («Букварь» оқулығы), ана

тілі оқулықтары («Грамматика» кітаптары) бар ма; баланы ана
тілінде оқытудың тиімді əдістері қайсы? Міне, осыларға назар
аударады. Əрине, бұлардың бірде-біреуінің жоқ екенін біледі

жəне осыларды дүниеге келтіргенінше, жүзеге асырмайын-
ша, қазақ даласындағы оқу-ағарту ісін дұрыс жүргізу мүмкін
еместігін де жақсы түсінеді. Енді ол «барымен базар» бо лып,
күнделікті бала оқытумен қатар, жоғарыда айтылған жоқтарды

түгендеуге кіріседі. Атап айтқанда, А.Байтұрсынұлы 1910 жыл-
дардан бастап қазақ жазуымен (графикасымен) айналыса ба-
стайды. Сол күнге дейін өзге түркі халықтары сияқты, қазақтар
да пайдаланып отырған араб таңбалары таза сол күйінде қазақ

тілі үшін қолайлы емес екендігін біліп, оны қазақ тілінің дыбыс
жүйесіне икемдеп, қайта түзуді қолға алды. Ол үшін алдымен
қазақ тілінің фонетикалык құрамын зерттеді.
1929 жылы 1-мамырда өз қолымен жазған (орыс тілінде)

«Өмірбаянында»: «...1901 жылдардан бастап, бала оқыт-
қан кездерден бос уақыттарымда өз бетіммен білімімді
толықтырдым, əдебиетпен шұғылдандым. Ал Орынборға кел-
геннен кейін ең алдымен қазақ тілінің дыбыстық жүйесі мен

грамматикалық құрылысын зерттеуге кірістім. Одан кейін
қазақ алфавитін жəне емлесін ретке салып, жеңілдету жо-
лында жұмыс істедім. Үшіншіден, қазақ жазба жұмысын
бөгде тілдік қажетсіз сөздерден арылтуға, синтаксистік

құрылысын өзге тілдердің [жағымсыз] əсерінен тазартуға
əрекеттендім. Төртіншіден, «қазақ прозасынң (яғни іс қағаздар
тілін, публицистика мен ғылыми тілін) жасанды кітаби си-
паттан арылтып, халықтың сөйлеу тəжірибесіне икемдеу

ушін, ғылыми терминдерді жасауға кірістім жəне стильдік
өңдеу үлгілерін көрсетумен шұғылдандым» деп жазады (Архив
КазПИ им. Абая. Опись Л-1, связка № 6 «Б», д. 209).
Қазақ тілінің дыбыс жүйесі мен оны таңбалайтын əріптер ту-

ралы пікірлерін ол 1912 жылдан бастап «Айқап» журналы мен
«Қазақ» газетінің беттерінде білдіре бастайды. «Айқаптың»
1912 жылғы 9-10 нөмірлерінде «Шаһзаман мырзаға» атты
көлемді мақала жазып, онда: қазақ дыбыстарын білдірмейтін

ﺯ، ﺡ، ﺅжəне жуан т,с сияқты араб таңбаларын қазақ алфавитіне
енгізбеу керектігін, сөздің тұтас жіңішкелігін білдіру үшін оның
алдына дəйекші дейтін таңба ( )ءқою қажеттігін дəлелдейді.
«Қазақ» газетінің 1913 жылғы 34-інші жəне əрі қарайғы сан-

дарында «Жазу мəселесі» деген үлкен ма қала жариялап, онда
кейбір дауысты дыбыстарды ( )ِ ﻭ، ﺅ، ﻱ، ﻯ، ﻯтаңбалау жайындағы
өзінің пікірлерін ай тады.

Əрі қарайғы ізденістерінде араб графикасын қазақ жазуы
үшін былайша лайықтап алуды ұсынады: 1) Араб алфавитіндегі
жуан дыбыстарының таңбаларын алмау. 2) Қазақ тіліндегі
ы, е, и, о, у, у дыбыстарының əрқайсысына таңба белгілеу;

сөздердің жіңішкелігін (яғни қазіргі ə, е, і, у дыбыстарымен
айтылатындығын) білдіру үшін сөздің алдынан дəйекші таңба
қою. Бұлайша түзілген алфавиттің сауат ашудың дыбыс жүйесі
əдісіне сай келетіндігі байқалады.

А.Байтұрсынұлының араб жазуын қазақ тіліне икемдеген
нұсқасын қазақ жұртшылығы, əсіресе мұғалімдер қауымы
ешбір талассыз қабылдады, себебі Байтұрсынұлының ре-
формасы қазақ тілінің табиғатына сүйеніп, ғылыми негізде

жасалған болатын. Сонымен қатар оның 1912 жылдардан
бастап ұсынған, осы алфавитті негізге алған жаңа жазуы (ол
«Жаңа емле» деп аталды) іс жүзінде қолданыла бастады. 1915
жылы осы емлемен (жазумен) 15-тей қазақ кітабы басылып

шығыпты жəне бұл жазуды («Жаңа емлені») 1912 жыл дардан
бастап мұсылман медреселері мен қазақ-орыс мектептері де
қолданыпты.
«Жаңа емлені» А.Байтұрсынұлы əрі қарай қырнап, поли-

графиялық жағынан қолайлы-қолайсыз жерлерін, оқыту
процесіндегі тиімді-тиімсіз жақтарын салмақтайды. Сөйтіп,
араб əріптері негізінде лайықтап жасалған қазақ графикасы
1924 жылы Орынборда маусымның 12-сінде басталған Қырғыз

(қазақ) білімпаздарының тұңғыш съезінде талқыланады. Бұл
съезде мынадай мəселелер қойылады: 1) Жазу ережелері (яғни
орфография мəселелері); 2) Əліп-би (яғни ал фавит) мəселесі;

А.Байтұрсынұлы реформалаған араб жазуы өз кезеңінде
қазақ мəдени дүниесінде үлкен рөл атқарған. Қалың көпшілікті
жаппай сауаттандыру ісіне, жазба дүниелердің дамуына, баспа
жұмысының жандануына игілікті қызмет еткен, прогрессивтік

құбылыс болды. А.Байтұрсынұлының бұл тəжірибесін сол кез-
де өзге түркі халықтары, мысалы өзбектер мен татарлар үлгі
тұтып, олар да өз жазуларына реформа жасайды.
А.Байтұрсынұлы – қазақ балаларының ана тілінде сауат

1912 жылы мектеп балаларын қазақша сауаттандыра-
тын əліппені («Оқу құралын») жазғаннан кейін, көп ұзамай
енді мектепте қазақ тілін пəн ретінде үйрететін оқулық
жазуға кіріседі. «Біздің заманымыз – жазу заманы... Сөздік

жүйесін, қисынын келтіріп жаза білуге, сөз қандай орында
қалай өзгеріліп, қалайша бір-біріне қиындасып, жалғасатын
жүйесін білу керек болғандықтан, «қазақтың бастауыш
мектебінде басқа білімдермен қатар қазақ тілінің дыбыс, сөз,

сөйлем жүйелерін де үйрету керек» дегенді өзіне міндет етіп
алады да, сол міндетті атқару үшін «Тіл – құрал» деген атпен
үш бөлімнен (үш кітаптан) тұратын оқулық жазуға кіріседі.
Бұл оқулықтың фонетикаға арналған І-бөлімі алғаш рет 1915

жылы жарық көрді. Одан əрі қарай жөнделіп, толықтырылып
бірнеше рет басылды. 1927 жылғы Қызылордадағы басылымы
7-нші деп көрсетілген.
Қазақ тілінің морфологиясына арналған ІІ-бөлімі бұдан бір

жыл бұрын 1914 жылы баспадан шыққан. Ол да қырналып,
толықтырылып бірнеше рет (1927 жылғысы 6-басылым) қайта
басылған. Синтаксиске арналған ІІІ-бөлімі де 1916 жылдан
бастап 6 рет басылған.

«Тіл – құрал» – қазақ мəдениетінде бұрын болмаған соны
құбылыс. Оның жалғыз тіл емес, өзге де пəндерден ойып-
үйренетін қазақша жазылған кітап, құрал дегендерді білмей-
көрмей келе жатқан қазақ жұртшылығы үшін мүлде тың

дүние екендігін автордың өзі де ескертеді. Кітаптың «Сөз
басында»: «Тіл – құрал» деген аты қандай жат көрінсе, ішкі
мазмұны да əуелгі кезде сондай жат көрінер, үйткені қазақта
бұрын болмаған жаңа зат. Халықта бұрын болмаған нəрсе жат

көрініп, бірте-бірте бойы үйренген соң қалатынң дейді. Шы-
нында да ол жат болмақ түгіл, бірте-бірте соншама үйреншікті,
қазақ балаларының бірнеше буынын тəрбиелеген, 14-15 жыл
бойы мектеп оқушыларына ана тілінің табиғатын танытқан ет

бауыр дүниеге айналды: «Тіл – құрал» десе, жұртшылық қазақ
тілі оқулығын, оқулық десе, тек қана Ахмет Байтұрсынұлын
білетін болды.
«Тіл – құрал» тұңғыш оқулық болуымен қатар, бастауыш

мектепке яғни алғашқы 4-5 жыл оқитын шəкірттерге арналғаны-
мен, бұл – қазақ тілінің фонетикалық жəне грамматикалық

құрылымын талдап, жүйелеп, танытқан қазақ тіліндегі тұңғыш
ғылыми жұмыстың басы болды. Бұл оқулықтар – «Қазақ тіл
білімі» атты ғылым саласының ана тіліміздегі дұрыс жазылған,
жақсы бастамасы, өйткені, қазақ тілінің дыбыстық құрамының

классификациясы да, сөз топтарын ажыратып, сөз тұлғаларын
көрсетуде де, сөздердің септелу, тəуелдену, жіктелу тəртібін
танытуда да, сөйлем түрлерін ажыратуда да бүгінге дейін
А.Байтұрсынұлының аталған оқулықтарының негізі сақталып

келеді. Тілдік əр категорияның классификациясынан бастап,
барлық терминдеріне дейін қазіргі мектеп оқулықтарында
А.Байтұрсынұлының ізі бар.
Қазақ тілін талдап-тануда Байтұрсынұлының еңбегін жəне

бір тұрғыдан ерекше атау керек: ол дұрыс жазылған, жақсы
термин жасаудағы іс-əрекеті. Ғалым қазақ тілі фонетикасы
мен грамматикасына қатысты категориялардың əрқайсысына
қазақша балама ұсынды. Осы күнгі қолданып жүрген Зат

есім; Сын есім; Етістік; Есімдік; Одағай; Үстеу; Шылау;
Бастауыш; Баяндауыш; Анықтаыш, Сөйлем; Қаратпа сөз;
Қыстырма сөз; Лen белгісі; Сұрау белгісі, т.б. сан алуан
лингвистикалық ғылыми пəн сөздердің баршасын Ахмет

Байтұрсынұлы қалыптастырды. Бұлардың барлығы дерлік
қазақ сөзінің не байырғы мағынасын жаңғырту (өзгерту), не
жаңа тұлғадағы сөз жасау арқылы дүниеге келген атаулар, көбі
жасанды сөздер. Сонылығына, жасандылығына қарамастан,

əрқайсысы өзі атаған тілдік категорияны дəл білдіретін
(термин) «пəн сөзі» болып шыққан. Бұлардың өте сəтті
жасалғандығын күні бүгінге дейін қолданылып келе жатқан
өміршендігі дəлелдейді.

А.Байтұрсынұлы терминология мəселесіне қатты назар
аударған. Ол тек тіл білімі саласы емес, əдебиеттанудың да
көптеген терминдерін жасағаны мəлім. Бұлар да өте сəтті
шыққан қонымды атаулар болды, сондықтан олар да күні

бүгінге дейін қолданыс тауып келеді. Тіпті, ұмыт болған
кейбіреулері қайтадан қолданысқа келтіріліп отыр. Ғылымның
тек осы екі саласы емес, жалпы мəдениетке, тарихқа қатысты
əлеуметтік терминдердің де көпшілігі А.Байтұрсынұлы қа-

ламынан туып, қазір авторы ұмытылып, жалпы халықтық
кəнігі сөздер болып кеткенін де айту керек. Бұл салаларда

оның термин жасаудағы ұстанған негізгі принципі – ең алды-
мен, қазақ тілінің өз мүмкіндіктерін пайдалану болды. Кезінде
А.Байтұрсынұлын жау етіп танытуға күш салғандардың оған
тағатын айыптарының бірі – «А.Байтұрсынұлы термин жа-

сауда пуристік бағыт ұстанды яғни қазақ тіліне орыс сөздері
мен интернационалдық терминдерді жолатпауға тырысты»
деген пікір болатын. Бұл да əрбір іс-əрекеттің байыбына
бармай, себебін іздемей берілген солақай саясаттың бағасы.

Егер əрбір құбылысты, əрбір іс-əрекетті өз кезеңіне қарап,
сол кезеңдегі жағдайға қарай тану керектігін мойындасақ,
А.Байтұрсынұлының термин жасаудағы «қазақшылығының»
негізі бар екендігін көреміз, ұстанған принципінің дұрыс

екендігін танимыз. Ол принцип жас ғылым салаларының
терминдерін жа сауда қазақ тілінің өз мүмкіндігіне иек артуға
негізделді. Сол кезең үшін бұл принциптің ұтымдылығы
сауатын жаппай енді ашып, бұрын естіп-білмеген ғылым

салаларының ұғымдарын енді-енді игеруге кіріскен қазақ оку-
шысы мен оқырманына сол ұғымдарды мейлінше түсінікті
етіп жеткізу мақсатының көзделгендігінде. Жасанды болса
да оқушының тез жаттығып, есінде жақсы сақтауына, əрі сол

сөздің мағынасына қарап, терминдік мəнін өзі аңғарып, игеріп
кетуіне мүмкіндік береді. Ғалым осыны білген. Тер мин жаса-
уда ана тіліміздің сөздік қазынасын мейлінше пайдалану – 10-
20-ншы жылдар түгіл, бүгінгі күнде де, яғни дүниежүзі ғылым-

біліміне жанасып, орыс тілін жақсы меңгеріп, сол арқылы
интернационалдық лексика қорына барып отырған қазіргі кез-
де де өнімді, басты амалдардың бірі.
Сонымен қатар А.Байтұрсынұлы интернационалдық тер-

миндерден де бас тартпаған. Мысалы, 1912 жылдың өзінде
«Айқаптың» беттеріндегі мақалаларында грамматика, фо-
нетика, мор фология деген халықаралық сөздерді қолданған.
Əрі қарайғы жазғандарында көптеген интернационалдық

терминдерді орыс тіліндегі қабылданған түрінде пайдаланғанын
көреміз. Мысалы, оның қаламынан шыққан мақалаларда: про-
ект, дума, депутат, фракция, док тор, фельдшер микроб,
флот, корпус, батарея, шрап нель, солдат, пулемет, завод, те-

лефон, телеграм деген сөздерді кездестіреміз. Тіпті, орайы кел-
генде өлең шумағында да еуропалық термин сөзді қолданудан

қашпайды. Мысалы, «басында сəлде, аузыңда Алла» молдалар
туралы:
...Бергенге ұжмақ,
Бермесе дозақ

деп үйретер халыққа.
Ұжмақтың кілтін,
Алланың мүлкін
Арендаға алып па?... –

дейді.
Ғалымның тіл үйретуде «Оқу құралы», «Тіл – құралды» жа-
зумен шектелмей, қолданбалы грамматиканы да жазған. Бұл
жұмысын «Тіл жұмсар» деген атпен екі бөлімді екі кітап етіп

1928 жылы Қызылордада жарыққа шығарған. Жұмыстың ІІІ-
бөлімін де жазуға тиіс болғанмен, сірə, оны жазып жарыққа
шығарып үлгермей, 1929 жылы ұсталып кеткені байқалады. «Тіл
жұмсардың» 35 беттік І-бөлімі «Сөйлеу, оқу, жазу тілін жұмыс

тəжірибесі арқылы танытатын кітап» деп ұсынылған. І-бөлімде
автордың көрсетуі бойынша, «əріптер мен əріп белгілерін,
түрлі орында көбірек жұмсалатын сөз бөлшектері мен сөйлем
бөлшектерін жаза білуің тəжірибе арқылы (яғни мəтіндермен,

сұрау-жауаптармен, т.б.) жұмыс істетіп, үйрету көзделген.
Ал ІІ-бөлімде «І бөлімдегілердің көбі қайта келеді, бірақ олар
пысықтау ретінде емес, ондағы білімдерді тереңдетіп, аудан-
дарын кеңейтіп, білдіру ретінде келеді». Кітапта оқушыларға

мəтіндер ұсынылады, оларды көшіру, сұрақтарға жауап жазу,
сөз туғызу сияқты тапсырмалар беріледі.
А.Байтұрсынұлы – қазақ тілін оқыту методикасы мен
қазақ тілінде дыбыс негізінде сауаттандыру əдісінің негізгі

іргетасын қалаушы. Ғалым бұл салада 1910 жылдардан бастап
1927-1928 жылдарға дейін бірнеше материалдар жариялаған.
Жазу таңбаларын (əріптерді) түсіндіретін «Баяншы» атты
кітапшасы 1912 жылдан бастап жарық көрген. Бұл методика-

лық құрал тұңғыш əліппемен («Оқу құралымен») қатар дү-
ниеге келгендігін автордың өзі білдіреді. Мұны дəлелдейтін
жəне бір факт – осы «Баяншының» 1920 жылы Қазанда шыққан
басылымында автор бұл құралды 14 жыл бойы бала оқытқан

тəжірибесінен шығарып жазғандығын айтады, ал оның бала
оқытқан кезі –1895-1909 жылдар болатын. Демек, «Баяншы-
ны» ол 1910-1912 жылдары ұсынған. Бұл көлемі жағынан

өте шағын (небары 15 беттік кітапша), бірақ нағыз методи-
калық құрал.
Сауат аштыру əдістерінің жөн-жобасын А.Байтұрсынұлы
«Əліп-би астарың атты еңбегінде де көрсетеді. 1927-1928 жыл-

дары «Жаңа мектеп» журналында «Ана тілінің əдісі», «Зерт-
теу мен сүгіретшілік əдісі туралы», «Жалқылаулы-жалпылау
əдісі», «Қай əдіс жақсы?», «Ана тілінің əдісі» деген методи-
ка мəселелерін сөз ететін бірнеше мақала жариялайды. Мек-

теп балаларына арналған оқулықтарында А.Байтұрсынұлы
иллюстративтік материалдарды қатар ұсынуда үлкен тəрбиелік
əрі тіл ұстарту мүддесін көздеген. Автор жалпы оқулыққа
тəн «жеңілден ауырға, оңайдан қиынға, жайдан күрделіге»

принципін ұстаған. 1-басқыш мектеп (яғни бастауыш мек-
теп) балаларына арналған материалдарды аса түсінікті етіп
беруді көздейді, сондықтан мысалдарды қазақ баласына та-
ныс (үлкендердің аузынан сан рет естіп, құлақтары үйренген)

мақал-мəтел, нақыл сөздерден, мысалдардан алады. Солардың
барлығы дерлік адамгершілікті, адалдықты, еңбек сүйгіштікті
тағы да сол сияқты игі қасиеттерді уағыздайтын дидактикалық
мəні зор мақал-мəтелдер, нақыл сөздер, өлең-жыр жолдары бо-

лып келеді. Ал белгілі бір тақырыпқа лайықтап, өзі жасаған
мəтіндер ауыл балаларының күнделікті тұрмысынан алынып,
олардын арман-тілегін, талап-талпынысын, т.б. танытатын
шағын əңгімелер түрінде беріледі.

Иллюстрация ретінде көбірек келтірілген тұтас мəтіндер
«Тіл – құралдың» синтаксиске арналған 3-кітабы мен ересек-
тердің сауатын ашуға арналған əліппе – «Сауат ашқыш»
кітабында орын алған. Мұнда ав тор Қожанасыр, Алдаркөсе ту-

ралы əңгімелерден бастап, халық аузындағы аңыз-əңгіме, би-
лер сөздерін, бұрынғы өткен ақын-жыраулар мұрасын, Ыбы-
рай, Абай жəне өз өлеңдерін, аударма жəне төлтума мысал-
дарды, Жуковский, Красновский сияқты орыс ақындарынан

жасалған
аудармаларды
пайдаланған.
Ы.Алтынсариннің

«Хрестоматиясындағы» кейбір əңгімелерді, Нысанбай ақын-
ның «Кенесары–Наурызбай» поэмасынан үзінділер пай-
даланған. Бұл мəтіндердің мазмұнында оқушыға теріс тəрбие
беретін, жамандыққа баулитын идея жоқ, керісінше, оқу-

А.Байтұрсынұлы алған білімі, мамандығы жағынан кəсіби
(профессионал) лингвист емес еді. Оны тіл біліміне алып кел-
ген оқу-ағарту ісін жолға қою, халықты жаппай сауаттанды-
рып, көзін ашу, сол арқылы қазақ халқын ұлттық теңсіздіктен

құтқару мақсаты. Маман лингвист еместігіне қарамастан,
Ахмет Байтұрсынұлы тілдің, оның ішінде қазақ тілінің таби-
ғатын, құрылымдық категорияларын дұрыс аңғарған. Қазақ
грамматикасын талдап, ол орыс лингвистикалық мектебінен

сусындаған, бірақ туыстығы жағынан өзгешеленетін түркі
тілдерінің (оның ішінде қазақ тілінің) құрылымында орыс
тілінен
(жалпы,

үндіеуропа
тілдерінен)
ажыратылатын
(яғни типологиялық) ерекшеліктері болуға тиіс екенін де

жақсы сезген. Əрине, А.Байтұрсынұлының грамматикасы
бүгінгі түркологиялык, жалпы лингвистикалық ғылым тала-
бы тұрғысынан келгенде, үлкен теориялық зерттеулер емес,
өйткені ол ең алдымен, мұндай мақсатты көздеген емес,

екіншіден, мектеп грамматикасының өзін А.Байтұрсынұлы
баста уыш (алғашқы 4-5 жылдық) мектеп оқушылары үшін
ғана талдап, танытты. Сондықтан «Тіл – құрал» қазіргі «Қазақ
тілі грамматикасы» (морфология, синтаксис) деп ұсынылып

жүрген 5-7 сынып оқулықтарымен бірдей емес. Бұл күнгі мек-
теп бағдарламаларына сəйкестігі жағынан тіпті, қазіргі 1-4 сы-
нып «Қазақ тілі» оқулықтарынан да ерекшеленеді.
«Тіл – құралдың» əр бөлімі 6-7 реттен жарық көріп, алғашқы

1914-1915 жылдардан бастап 1927-1928 жылдарға дейін қайта
басылып келді. Бұл мерзім ішінде, əрине, бұл оқулықтар
мүлде өзгеріссіз қалған жоқ. Автордың өзі əр басылым сайын
өңдеп, оқулықтарын 1930-40 жылдарға дейін шығарып келген

болса, сөз жоқ, олар едəуір өзгеріп, қазіргі грамматикаларға
жақындай түскен болар еді. Дегенмен, қазақ тілі сөз таптары-
на, сөз тұлғаларының, сөз өзгерістерінің, сөйлем түрлерінің
классификациясы тұңғыш берілген терминдерімен қоса

А.Байтұрсынұлының талдауы негізінде беріліп келеді. Əрине,
өзгешеліктер жоқ емес, ол өзгешеліктердің болуы заңды да.
Мектепте үйрету сияқты практикалық мақсат көздей жасалған
зерттеулер мен ғылым объектісі ретінде теориялық негізде

болуы даусыз. Осындай жағдай фонетикалық талдаулар сала-
сында да орын алады.
А.Байтұрсынұлы өзінің алдына жүйелі бағдарлама қойған:
ол əуелі қазақша сауат аштыруды мақсат еткен, бұл үшін

əліппе – «Оқу құралды»; одан соң қазақ тілінің фонетика-
сы мен грамматикалық құрылымын ана тілінде талдап, пəн
ретінде оқытып үйретуді мақсат еткен, бұл үшін үш бөлімнен
тұратын «Тіл – құралды»; үшінші – дұрыс сөйлеп, дұрыс оқып,

дұрыс жазуды үйретуге көмектесетін жəне бір құралды жазу-
ды қолға алып, бұл үшін «Тіл жұмсарды» жазды; төртінші –
сауат аштыру, тілді оқыту методикасын жасауды міндетіне
алған, бұл үшін «Баяншы» мен «Əліппе астарын» жазды,

бесіншіден – балалардың тілін ұстартып, оларды көркем сөзге
баулуды көздеген, бұл үшін Т.Ш.Шонановпен бірігіп, үлкен
хрестоматия (ол да «Оқу құралы» деп аталған) құрастырған.
Ахмет Байтұрсынұлы біріншіден, қазақ тілінің əліппесінің,

оқулықтарының авторы, соныдан із салған жаңашыл ағартушы.
Екіншіден, араб графикасына негізделген қазақ жазуының
реформаторы. Бұл жазу ХХ ғасырдың 10-жылдарынан бас-
тап, 20-жылдардың соңына дейін қазақ мəдениетіне, оқу-

ағартуына қызмет етті. А.Байтұрсынұлы əліпбиі күні бүгінге
дейін қолданыс тауып келеді: Қытай Халық Республикасы,
Ауғаныстан, Иран сияқты елдердегі қазақ бауырластарымыз
сауаттарын осы жазумен ашып, баспа дүниелерін осы графи-

камен шығарады. Үшіншіден, А.Байтұрсынұлы қазақ əдебиеті
мен тілін, мəдениет тарихын зерттеуші тұңғыш филолог, тарих-
шы ғалым жəне Қазақстан ғылымын ұйымдастырушылардың
бірі. Төртіншіден, ол қазақ халқына, еліне адал қызмет еткен

ірі қоғам қайраткері.
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ халқының абзал ұлдарының
бірі, XX ғасырдың бас кезіндегі Үркердей топ – демократтық
бағыттағы қазақ интеллигенциясының ең ірі, ең беделді өкілі.

Сталиндік режимнің құрбаны.
Рəбиға Сыздық
филология ғылымдарының докторы,
ҚР БҒМ ҰҒА-ның академигі.

(қазақ тілінің сарфы)
Бірінші жылдық
Орынбор – 1914

Тіл – адамның адамдық белгісінің зоры, жұмсайтын
қаруының бірі. Осы дүниядағы адамдар тілінен айырылып,
сөйлеуден қалса, қандай қиындық күйге түсер еді. Осы күнгі
адамдар жазудан айырылып, жаза алмайтын күйге ұшыраса,

ондағы күйі де тілінен айырылғаннан жеңіл болмас еді. Біздің
заманымыз – жазу заманы: жазумен сөйлесу ауызбен сөйлесуден
артық дəрежеге жеткен заман. Алыстан ауызбен сөйлесуге
болмайды: жазумен дүнияның бір шетіндегі адам екінші

шетіндегі адаммен сөйлеседі. Сондықтан сөйлей білу қандай
керек болса, жаза білудің керектігі онан да артық. Сөйлегенде
сөздің жүйесін, қисынын келтіріп сөйлеу қандай керек болса,
жазғанда да сөздің кестесін келтіріп жазу сондай керек. Сөздің

жүйесін, қисынын келтіріп жаза білуге: қай сөз қандай орында
қалай өзгеріліп, қалайша біріне-бірі қиындасып, жалғасатын
дағдысын білу керек. Халық өмірі бір жылдап, он жылдап,
хəттə1 жүз жылдап та емес, мың жылдап саналады. Сондай ұзақ

өмірінің ішінде һəр халықтың дағдылы тұтынып келе жатқан
сөздері, ол сөздерінің біріне-бірі жалғасып тізілетін дағдылы
жолы, жүйесі, қисыны болады, һəр жұрттың түрінде, тұтынған
жолында, мінезінде қандай басқалық болса, тілінде һəм сондай

басқалық болады. Біздің жасынан орысша я ноғайша оқыған ба-
уырларымыз сөздің жүйесін, қисынын нағыз қазақша келтіріп
жаза алмайды я жазса да қиындықпен жазады. Себебі жасынан
қазақша жазып дағдыланбағандық. Орысша оқығандар орыс

сөзінің жүйесіне дағдыланып үйренген. Ноғайша оқығандар
ноғай сөзінің жүйесіне дағдыланып үйренген. Қазақ сөздерін
алып, орыс я ноғай сөзінің жүйесімен тізсе, əрине, ол нағыз
қазақша болып шықпайды. Сондай кемшілік болмас үшін һəр

жұрт баласын əуелі өз тілінде оқытып, өз тілінде жазу-сызу
үйретіп, өз тілінің жүйесін білдіріп, жолын танытып, бала-
лар əбден дағдыланғаннан кейін басқаша оқыта бастайды.
Біз де тіліміз бұзылмай сақталуын тілесек, өзгелерше əуелі өз

тілімізбен оқытып, сонан соң басқаша оқыту тиіс. Қазақтың
бастауыш мектебінде басқа білімдермен қатар, қазақ тілінің
наху, сарфы да үйретілерге керек. Үш жылдық бастауыш
1 «Хəттə» (арабша) – ﺣﺘﻰтіпті деген мағынаны білдіреді.

өзгертпейді, екіншісі сөздің тұлғасын да, мағынасын да өзгер-
теді. Сондықтан бастапқысы тысқарғы, соңғысы ішкергі жалғау
деп аталады. «Құлақ» деген сөзге «-тың» деген жалғау қоссақ
«құлақтың» болады. Тұлғасы өзгерді, мағынасы өзгерген жоқ.

«Құлақтың» дегенде бастың мүшесінің атын көрсетеді. Егерде
«құлақ» деген сөзге «-шын» де ген жалғау қоссақ «құлақшын»
болады. Мұнда тұлғасы да, мағынасы да өзгерді. «Құлақ»
бастың мүшесін көрсетуші еді, «құлақшын» болған соң, басқа

киетін киімнің атын көрсетіп тұр. Міне, сондықтан «-тың»
тысқарғы, «-шын» ішкергі жалғау3 болады.
Екі түрлі жалғаудың тысқарғысы – сөйлегенде, жазғанда
сөздерді біріне-бірін қиындастырып тізу үшін қажет, ішкерігісі

сөз туғызып, көбейтіп тілді байыту үшін қажет. Ішкергі
жалғаудың бірсыпырасы осы бірінші жылдық «Тіл – құралда»
сөз тұлғасын сөйлеген орындарда көрсетілді. Тысқарғы жалғау
туралы екінші жылдық «Тіл – құралда» айтылмақшы. Сөзді

дұрыс тізіп сөйлеу, əсіресе дұрыс тізіп жазу туралы үшінші
жылдық «Тіл – құралда» айтылмақшы.
«Тіл – құралда» дағдыландыру, сынау деген сөздер ұшырай-
ды. «Тіл – құралымен» балаларды оқытқанда һəр қағида я

ережені оқытқаннан кейін, балалар əбден түсіну үшін сөйлем,
сөздерді, мақалдарды үлгіге алып, олардың ішінен қағида я
ережеге келетін жерлерін балаларға таптыртып, басқалардан
айыртып үйрету. Солай бірнеше ірет істеп көрсеткеннен

кейін балалар керек сөздерді өздері тауып, өздері айыруға
дағдыланады. Сонан соң балалар дағдыланып, үйреніп болды
ғой дегенде, нық біліп болған-болмағанын байқау керек, сы-
нау керек. Сынағанда үйренген қағида я ережелерді орнына

келтіріп жаза ала ма? Жаза алмай ма? Соны сына, сондықтан
мұғалім балалардың үйренген қағидасы, ережесі келетін сөздер-
ді, ауыздан жаздыру тиіс. Яки кітапшадағы жорта қате жазып
қойған сөздерді дұрыстап жаздыру тиіс. Бір қағида я ережені

балалар əбден үйреніп, тиісті орнында жұмсай білгеннен кейін
ғана келесі қағида я ережені үйрету.

Бір сөйлемнің ішінде бірнеше сөз болады. Мəселен, «Аш
бала тоқ баладай ойнамайды» деген сөйлемнің ішінде бес сөз
бар: 1) аш, 2) бала, 3) тоқ, 4) баладай, 5) ойнамайды.
Алайық, «Тоқ бала аш болам деп ойламайды» деген сөйлем-

Дағдыландыру. Төмендегі жазылған сөйлемдердің һəр
бірінің ішінде неше сөзден барын айырту.
Үлкен бастар, кіші қостар. Қоянды қамыс өлтірер, ерді на-
мыс өлтірер. Орақшының жаманы орақ таңдайды. Хас жорға-

дан жортақ туар, хас батырдан қорқақ туар, хас шеберден
шорқақ туар. Өз ақылын шамалаған қор болмас. Өзі білмес,
өзгенің тілін алмас. Тентектің ақылы түстен кейін енеді. Ата-
дан бала туса игі, ата жолын қуса игі, бетіне келер ұятын өзі

біліп жуса игі. Ананың көңілі балада, баланың көңілі далада.
Көп баланың ішіндегі қарт бала болар, көп қарттың ішіндегі
бала – дана болар. Білген кісі тауып айтады, білмеген кісі қауып
айтады. Жібекті сақтай білмеген жүн етеді, қызды сақтай

білмеген күң етеді.
Сынау. Төмендегі сөйлемдер ішінде неше сөзден бар екенін
айырып, һəр сөйлемнің ішіндегі сөздерді бастан-аяқ нөмірлеп,
жақша4 ішіне нөмірлерін қойып жазыңдар.

Өлген келмес, өшкен жанбас. Берген алар, еккен орар. Жер
таусыз болмайды, ел даусыз болмайды. Біреу тойып секіреді,
біреу тоңып секіреді. Шам жарығы түбіне түспес. Аузы жаман
елді былғар, аяғы жаман төрді былғар. Білегі толық бірді жығар,

білімі толық мыңды жығар. Екі қатын алғанның дауы үйіңде,
жаман қатын алғанның жауы үйінде. Қайтып кірер есікті қатты
серіппе. Төс табаны жайылған атан жүрер жол екен, төсегінен
айырылған адам жүрер жол екен.

Бір сөздің ішінде бірнеше буын болады. Мəселен, aт деген
сөзде бір-ақ буын бар. А-тa дегенде екі буын, а-та-лар дегенде
үш буын; а-та-лар-ға деген де төрт буын; а-та-ла-ры-ма деген-
де бес буын. Сөз буын санына қарай бір буынды, екі буынды,

үш буынды, төрт буынды, онан көбі көп буынды сөз деп ата-
лады.
Дағдыландыру. Төмендегі сөздердің буындарын айырту.
Бал, бала, балалар, сау, саулық, саусақ, сауда, саудагер, тай,

тайау, тайғақ, тайлақ, тайғанақ, тайсалу, тайпалу, тайану, аш,
ашық, ашқыш, ашқан, ашқарақ, ашқылтым, жан, дене, самай,
сақал, мойын, кеуде, алақан, шеміршек, апа, қарындас, немере,
нағашы, құдаша, қаз, қарға, қарағұс, қарлығаш, жапалақ, балық-

шы, жағалтай, күйкентай, безгелдек, қызғаншақ, қарғануға,
сақтануға, аударуға, құлатуға, сескенуге, өстіруге, солқылдауға,
сандырақтауға, шашыратуға, аударыстыруға, ұшыратуға.
Сынау. Төмендегі сөздерді буынға бөліндер. Буындар ара-

сына сызықша (-) қойыңдар.
Үлгі: сау-да, са-йақ, а-сық, тұш-қыл-тым, са-рым- сақ, мақ-
та-ну-ға, жал-пыл-дау-ға, а-тыс-ты-ру-ға.
Ел құлағы елу. Бұлт ала, жер шола. Дауыл болмай, жау-

ын болмас, ит баласы сауын болмас. Жақсы келсе құт, жаман
келсе жұт. Тисе терекке, тимесе бұтаққа. Ер туған жеріне,
ит тойған жеріне. Көп қорқытады, терең батырады. Ұяда не
көрсе, ұшқанда соны алар. Арзанның сорпасы татымас. Бақыр

қазан піскені баршамызға пайдалы. Көшсе, көш қасындамыз,
отырса от басындамыз. Үйге келгенде, үйдей өкпеңді айтпа.
Ac қадірін білмесең ашаршылық берер сазаңды, ат қадірін
білмесең жайаушылық берер сазаңды. Шақырғандарға бар,

шаққандардан қаш. Шақырғандарды шақырармын, шақырма-
ғандарға қақырармын.

Жарты дауысты яки орта дыбыстардың өз алдына оңаша
харіфтері жоқ. Олардың орнына бүтін дауысты «у» һəм «й»
харіфтері жүреді. Жарты дауысты дыбыстардың харіфтері
екендігі дауысты дыбыстардың соңында я алдында «у» я «й»

тұрса, ол жарты дауысты харіфтер болады, мəселен: «ау» де-
ген сөзде «у» дауыс ты харіфтің соңында тұр. Мұнда «у» бүтін
емес, жар ты дауысты харіф. «Ай» деген сөзде «й» дауысты
харіфтің соңында тұр. Мұнда «й» бүтін емес, жарты дауысты

харіф, «у» һəм «й» харіфтері дауысты дыбыстарға да, жарты
дауысты дыбыстарға да ортақ харіфтер болғандықтан, «тел»
харіфтер деп аталады. Жар ты дауысты харіфтер шолақ «у»,
шолақ «й» деп те аталады.

Дағдыландыру. Төмендегі сөздердің ішіндегі жарты дауы-
сты «у» һəм «й»-лерді айырту.
Бай – байға құяр, сай – сайға құяр. Өзі тойса да көзі тоймай-
ды. Айбар керек, əл керек, əлсіз айбар не керек? Ауру қалса да

əдет қалмайды. Денсаулық – зор байлық. Айналдырған ауру ал-
май қоймас. Сарт байыса там салар, қазақ байыса қатын алар.
Тойға барсаң тойып бар, жұмысыңды қойып бар. Ат аяғын тай
басар. Айудан қорыққан тоғайға бармас. Жер таусыз болмай-

ды, ел даусыз болмайды. Тай тулап үйірінен шықпас. Ішің удай
ашыйды, һеш амал жоқ етерге.
Сынау. Төмендегі сөздердің ішіндегі жарты дауыс ты
харіфтердің астын сызып көрсетіңдер.

Той – тондынікі, ас – аттынікі. Бəрің бірдей тойшы болсаң
қу боларсың, бəрің бірдей қойшы болсаң, құл боларсың. Ақсақ
қой түстен кейін маңырайды. Май сасыса тұз себер, тұз сасы-
са не себер. Түйенің үлкені көпірде тайақ жейді. Бір байдың

жұртына екі тышқан таласыпты. Ат аунаған жерде түк қалады.
Атты қамшымен айдама, жеммен айда. Қойшы көп болса,
қой арам өлер. Атпен ойнасаң күйерсің, баламен ойнасаң
шаршарсың. Соңғы түйенің жүгі ауыр. Тай тулап, үйірден

шықпас. Шірікке шыбын айналар. Жыртық үйге тамшы үйір,
арық атқа қамшы үйір. Байтал шауып бəйге алмас. Екі кеме
құйрығын, ұста, жетсін бұйрығын.
Дауыссыз дыбыстардың кейі қатаң, кейі ұяң болады.

Соған қарай харіфтері де қатаң һəм ұяң деп аталады. Қатаң
харіфтер: б, п, т, д, ш, с, ғ, қ, к, г.

Дағдыландыру. Төмендегі сөздердің ішіндегі қатаң
харіфтерді айырту. Соқырдың қолына түспе, саңыраудың
астына түспе. Берсең аларсың, ексең орарсың. Ат ерінді ке-
лер, ер мұрынды келер. Базарға бар да, бағың сына. Ұлың

өссе ұлықтымен ауыл бол, қызың өссе қылықтымен ауыл бол.
Ата көрген оқ жонар, ана көрген тон пішер. Атаңа не қылсаң,
алдыңа сол келер. Бүркіт қартайса, тышқан аулар. Ит жеңгенін
талайды. Қуда сүт жоқ, жылқыда өт жоқ.

Сынау. Төмендегі сөздердің ішіндегі қатаң харіфтердің
астын сызып көрсетіңдер.
Өлген келмес, өшкен жанбас. Жақсы келсе құт, жаман кел-
се жұт. Тисе терекке, тимесе бұтаққа. Жемісті ағаштың басы

төмен. Көп тілегі көл. Ел құлағы елу. Жеті рет піш, бір рет кес.
Көз қорқақ, қол батыр. Жер анасы, мал баласы. Күлме досыңа,
келер басыңа. Тамыр тартқан тарықпас. Сақтықта қорлық жоқ.
Шөп біткен жерге бітер. Аспанға қарай оқ атпа, өзіңнің түсер

басыңа. Аш тамағым, тыныш құлағым. Тез қасында қисық
ағаш жатпас. Шам жарығы түбіне түспес. Қойшы көп болса,
қой арам өлер. Ит семірсе, иесін қабар. Ат аунаған жерінде түк
қалады. Аман болса бұл басым, тағы шығар бұл шашым.

Ұяң харіфтер: ж, р, з, л, м, н, ң.
Дағдыландыру. Төмендегі сөздердің ішіндегі ұяң харіфтерді
айырту. Талтаңдасаң талтаңда, ақшаң болса қалтаңда. Берсең
аларсың, ексең орарсың. Базар бар да бағың сына. Ата көрген

оқ жонар, ана көрген тон пішер. Оқу – білім азығы, білім –
ырыс қазығы. Асың барда ел таны, атың барда жер таны.
Сынау. Төмендегі сөздердің ішіндегі ұяң харіфтердің астын
сызып көрсетіңдер.

Жақсыдан жаман туады, жүйріктен шабан туады. Тон жаға-
сыз болмас, ел ағасыз болмас. Батыр ортақ, ай ортақ, төресі
əділ би ортақ. Ханның басын хан жұтар, қардың басын қар
жұтар. Сенікі, менікі деген – көңіл тарлығы, əрі жат, бері жат –

төсек тарлығы. Тау мен тасты су бұзар, кісі арасын сөз бұзар.
Кімнің жерін жерлесең соның жырын жырларсың. Берген жо-
март емес, алған жомарт.

2-нші ереже.
«О» дыбысы сөздің бас буынында ғана естіледі. Басқа бу-
ындарында һəм дауысты дыбыстардан соң қазақ сөзінде һеш
орында естілмейді, сондықтан бас буыннан басқа орында яки

дауысты дыбыстан соң ( ﻭо) жазылса, ( ﺅұ) қылып оқу тиіс.
Сынау. Төмендегі сөздерді көшіртіп, ( ﻭо) келетін жеріне ﻭ
(о) қойдырып, ( ﺅұ) келетін жеріне ﺅқойдырып жаздырту.
Күресін қар көбейтер, қара қарын дау көбейтер. Бəрің бірдей

қойшы болсаң, құл боларсың, бəрің бірдей тойшы болсаң қу
боларсың. Ауыл қонағы айда-жылда бір қонар. Құтты қонақ
келсе, қой егіз табар, құтсыз қонақ келсе, қойға қасқыр шабар.
Ауруда шаншу жа ман, сөзде қаңқу жаман. Ac – адамның арқауы.

Аман болса бұл басым, тағы шығар бұл шашым. Дертің тұмау
болсын, қысың тұман болсын. Татулық – байлық. Төртеу түгел
болса, төбедегіні алады, алтау ала болса, ауылдағы кетеді. Бай
бір жұттық, батыр бір оқтық. Тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп

құлағынан айырылған. Алуан-алуан жүйрік бар, əліне қарай
жүгірер.
3-нші ереже.
«У» қысқа айтылатын дыбыс, «у» ұзын естілсе, ол жерде екі

«у» болғандықтан, оның алдыңғысы бүтін «у», соңғысы жар-
ты «у», шолақ «у», «у» ұзын естілетін жерге екі «у» жазу тиіс.
Мысал: тұмсық, тұра, тұура, сұлұу, сұу.
Сынау. Төмендегі сөздерді көшіртіп, бір «у» жазатын жерге

бір «у», екі «у» жазатын жерге екі «у» жаздыру.
Сұрап бергенше, соғып бер. Ұяда не көрсең, ұшқанда
соны аларсың. От пен су – тілсіз жау. Ер туған жеріне. Сиыр
судан жерір, су сиырдан жерір. Егіз қозыдай тату бол. Тура

биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ. Хакім тура болмаса,
жұрт бұзылар, сауда таза болмаса, нарық бұзылар. Қуда сүт
жоқ, жылқыда өт жоқ. Шешінген судан тайынбас. Ұялған тек
тұрмас. Сұлу сұлу емес, сүйген сұлу. Рудан аз – адасқан қаз.

Татуда бота тату. Сүмбіле туса, су суыр. Ашу келсе ақыл кетер,
ашудан ақыл көп болса, ашу не етер. Қуыс үйден құр шықпас.
Қарны ашқан ханға қарайды, суыққа тоңған күнге қарайды.
Білегі жуан бірді жығады, білімі жуан мыңды жығады (жорта

Бай байға құяр, сай сайға құяр. Ауызы қыйсық бол са да,
байдың ұлы сөйлесін. Ақшалының қолы ойнар, ақшасыздың
көзі ойнар. Байғұстың ауызы асқа тисе, мұрны қанайды.
Кедейдің бір асағаны – шала байығаны. Тату болсаң балдай

бол, араз болсаң тұздай бол. Айырылайын деген тамыр ердің
артқы қасын сұрайды. Көз ауырса, қолың тый. Ит жүйрігін
түлкі сүймес. Айналдырған ауру алмай қоймас. Ұры байымас,
сұқ семірмес. Жаманменен кеңессең, алдайды дер, жаман ат-

пен су кешсең, жалдайды дер. Күңге күле сөйлесең, көйлегіне
жамау сұрар. Аталы сөзді арсыз қайырар, жүйелі сөзді жөнсіз
қайырар.
7-нші ереже.

А, о, ы дыбыстары жіңішке естілетін сөздердің алдына
дəйекші ( )ءқойылады. Бұл дыбыстар жіңішке естілсе де, дəйек-
ші қойылмайтын сөздер: к, г, е кіріскен сөздер.
Сынау. Төмендегі сөздерді көшіріп « »ءқоярлық сөздердің

алдына дəйекші қойыңдар.
Өзіміздікі дегенде өгіз қара күшім бар, кісінікі дегенде қол
тимейтін ісім бар. Иесі семіз, аты арық түз жұтынан сақтасын;
қатыны семіз, ері арық үй жұтынан сақтасын. Баланың сөзі

батпандай, келіннің сөзі кетпендей. Ағаны көріп іні өсер, апа-
ны көріп сіңлі өсер. Атасы басқа аттан түс, аталасым атқа мін.
Түбі бірге түтпейді. Көрдім деген көп сөз, көрмедім деген бір
сөз. Өзі білмес, білгеннің тілін алмас. Бір көрген біліс, екі

көрген таныс. Түсі қара болса да, іші сара. Ит жеңгенін талай-
ды. Шортанның өзі өлсе де, тісі өлмес; адамның өзі өлсе де,
ісі өлмес. Білімсізбен алыспа, текке өмір тауыспа. Құста сүт
жоқ, жылқыда өт жоқ. Оқу – білім азығы, білім – ырыс қазығы.

Жібек асырай алмаса жүн болады, қыз асырай алмаса күң бо-
лады. Бала, баланың ісі шала. Інісі бардың тынысы бар. Сенікі,
менікі деген көңіл тарлығы, əрі жат, бері жат деген төсек
тарлығы (бұлар дəйекшісіз жорта қате жазылған).

8-нші ереже.
« »ﻳـсөздің бас буынында ғана жазылады. Басқа буындарда
« »ـﻪжазылады. Мəселен: ерке, кереге, терезе,келеке.
Сынау. Төмендегі сөздерді көшіріп, (*) қойылған жерлерге

Сөз тұлғалары
Сөздер тұлғасына қарай беске бөлінеді. 1) Түбір сөз;

аяқ-табақ, киім-кешек, төсек-орын, жүн-жұрқа, бақа-шаян,
құрт-құмырсқа, түйе-мүйе.

сөздің маңайында тұрғанда мағына шығатын сөз, мəселен: да,
ғой, ғана (мал да, жан да, солай ғой, осы ғана).

дар; бұларда өз алдына мағына да жоқ, басқа сөзге жалғанбай
бөлек айтылмайды да. Сондықтан бұлар қосымшалар деп
аталады. Қосымшалар екі түрлі: біреулері жалғанған сөзінің
тұлғасын ғана өзгертіп, мағынасын өзгертпейді; екіншілері

жалғанған сөзінің тұлғасын да, ішкі мағынасын да өзгертеді.
Сондықтан бастапқы қосымшалар тысқарғы жалғаулар я
тікелей жалғау деп аталады; екінші қосымшалар ішкергі жал-
ғаулар я тікелей жұрнақ деп аталады.

Түсінікті болу үшін мысал келтірейік. Алалық, «жылқы»
деген сөзді һəм «-шы», «-ның» қосымшаларды. «Жылқы» де-
ген сөзге «-шы» қосымшаны да, «-ның» қосымшаны да қосып
байқайық: қайсысы жалғау, қайсысы жұрнақ болып шығар

екен. Жылқы-жылқы-шы, жылқы-жылқының, «жылқышы»
дегенде сөздің бастапқы тұлғасы да, мағынасы да өзгерілді
яғни «жыл- қышы» деген сөз енді малдың есімін көрсетпейді,
адамның есімін көрсетеді. «Жылқының» дегенде, сөздің

тұлғасы өзгерілді, мағынасы, өзгерген жоқ яғни «жылқының»
деген сөз бəрібір малдың есімін көрсетіп тұр. Бұл айтылғаннан
мəлім енді болды: «-шы» қосымша жұрнақ екендігі, «-ның»
қосымша жалғау екендігі.

Жалғау аз, жұрнақ көп. Жалғау түбір сөзде де, туынды
сөзде де болады. Жұрнақ түбір сөзде жоқ, туынды сөздерде
ғана болады.

сызықпен бөлініп жазылғаны қолайлы: «еке» деген жұрнақ
-еке деген сөзден азып болған сөз: би-еке, төре еке, батыр-еке,
Нұр-еке, əке-еке, аға-еке, шеше-еке.

айтылады, жіңішке сөзге жалғасса, жіңішке болып айтылады.
Мəселен: бірінші, екінші, үшінші, төртінші, бесінші, алтын-
шы, жетінші, сегізінші, тоғызыншы, оныншы, жиырмасын-
шы, отызыншы, қырқыншы, елуінші, алпысыншы, жетпісінші,

сексенінші, тоқсаныншы, жүзінші, мыңыншы.
Дағдыландыру. Төмендегі сөздерге «-ншы» жұрнағын
қостырып, туынды сөз еткізу.
Он бір, он екі, он үш, он төрт, он бес, он алты, он жеті, он

сегіз, он тоғыз, жиырма тоғыз, отыз сегіз, қырық жеті, елу алты,
алпыс бес, жетпіс төрт, сексен үш, тоқсан екі, бір жүз, он мың,
жүз мың, жүз он, жүз жиырма.

быс болса яки жарты дауысты «у» болса, осы күйінде бір «у»
болып жалғанады. Мəселен: қара-қарау, аса-асау, өте-өтеу,
бу-буу.
Түбір сөздің аяғы дауыссыз дыбыс яки жарты дау ысты «у»

болса, «-у» жұрнағы екі уу болып жалғасады. Мəселен: ат-ату,
қи-қию. Ескерту. Түбір сөздің аяғы « »ﻯболса, «у» жұрнағы бо-
лып қосылады. Оның мəнісі мынау: «у» дыбысының алдында
«ы» дыбысы келсе, «-у»-мен тұтасып, «у» сияқты айтылады.

Мəсе лен: оқы-оқу, тоқы-тоқу.
Дағдыландыру. Төмендегі түбір сөздерге «-у» жұрнағын
жалғатып, туынды сөз еткізу.
Ал, ұр, саба, қорық, күре, адас, сүз, ас, иле, тез, ауна, қайт,

оқы, тоқы, сүрт, ұлы, өлше, құр, сөйле, сыз, шірі, қалғы, сау,
тый, ти, жи, ой, істе, тіле, жу, бу, қу, ту.

жарты дауысты дыбыс болса яки ұяң ды быс болса, осы «-ғыш»
күйінде жалғасады. Мəселен: сана-санағыш, оқы-оқығыш, cay-
сауғыш, бу-буғыш, тай-тайғыш, ал-алғыш.
Түбір сөздің аяғы қатаң дыбыс болса, «-ғыш» ор нына «-қыш»

болып жалғасады. Мəселен: айт-айтқыш, man-тапқыш, бақ-
баққыш, бас-басқыш, аш-ашқыш.

Түбір сөздер жіңішке болса, «-ма» орнына «-ме», «-ба» ор-
нына «-бе», «-па» орнына «-пе» болып жалғасады. Мəселен:
кер-керме, іл-ілме, ій-ійме, кез-кезбе, көм-көмбе, кес-кеспе, ек-
екпе.

Дағдыландыру. Төмендегі түбір сөздерге -ма, -ме, -ба, -бе,
-па, -пе жұрнақтарын жалғатып, туынды сөз істету.
Сал, қаз, бат, жап, сүз, таста, ас, күре, қақ, қада, кір, төк,
сүрт, таңда, қара, жек, қыдыр, сыз, ұр, соқ, тый, ой, қуыр, ор

жап, ұста, тұттық, ора, сына, айнал, боя, бас, тура, жар, үш,
жала, құй, қына, жақ, қыр, үз, шеш, құс, құла, жыр, жүз, кеш,
көтер, тай, оз, жаныш, жай, соз, шаш, қайна, ау, қой, сық, ки,
тоқы, шұқы, қыс, тара, көш.

Сөздердің кейбіреуі нəрсенің өзін атайды. Мəселен: жер,
тay, тac, су, ағаш, шөп, жапырақ, күн, ай, жұлдыз, бұлт, қар,
жаңбыр, жел, су, сағым, кісі, мал, аң, құс, бақа, шаян, шыбын,
шіркей, құрт, құмырсқа, қала, үй, төсек, орын, аяқ, табақ,

киім, қазан, ошақ, арба, шана, ер, тоқым, қамыт, доға, арқан,
жіп, тамақ, сусын, қалам, сия, астық, жеміс, бақан, сойыл,
құрық, таяқ, асық, топай, доп, қобыз, домбыра, сыбызғы,
ақша, кез, қадақ, мылтық, найза, қылыш, қанжар, оқ.

Осындай нəрсенің өзін атайтын сөздерді зат есім дейміз.
Зат туралы кім? не? деп сұраймыз. Кім? деп сұраймыз адам
туралы. Не? деп сұраймыз басқа заттар туралы.
Мысалы: 1) «Ат ерінді келер, ер мұрынды келер». «Кім

қатты сөйлесең, кəфір діннен шығады». «Не іннен шығады?» –
«жылан». «Кім діннен шығады?» – «кəфір».

нің көңілі балада?» – «ананың». Кімнің көңлі далада?» –
«баланың». Ананың көңілі кімде? – «балада». «Баланың көңілі
неде?» – «далада».
Осындай кім? не? деп сұрауларға жауап болып айтылатын

һəм нəрселердің атын көрсететін сөздерді зат есім дейміз.
Дағдыландыру. Төмендегі сөйлемдердің ішіндегі зат есім
сөздерді айырту.
Аш кісі ұрысқақ, арық қой тырысқак. Таспен ұрғанды аспен

ұр. Еменнің иілгені – сынғаны, ердің ұялғаны – өлгені. Бұтаға
қорғалаған торғай да қала- ды. Сиыр судан жериді, су сиыр-
дан жериді. Аюдан қорыққан тоғайға бармас. Мұртына қарай
іскегі, сабасына қарай піспегі. Май сасыса тұз себер, тұз са-

сыса не себер? Жел болмай, шөп қозғалмас. Жаз шанаңды сай-
ла, қыс арбанды сайла. Пышақ берсең қынымен бер, қынын
берсең шынымен бер. Күн ортақ, ай жақсы ортақ. Қазыға той-
са, қарта əлем сасиды. Оқ жетпес жерде қылыш суырма. Үйді

қозғасаң көшірерсің, отты қозғасаң өшірерсің. Шоттың басын
бассаң, сабы өзіңе тиер. Айран сұрай келіп аяғынды жасырма.
Құр қасық ауыз жыртар. Тоқпағы зор бол са, киіз қазық жерге
кірер. Қалауын тапса қар жанар. Ет етке, сорпа бетке.

Сынау. Төмендегі сөйлемдердің ішіндегі зат есім сөздердің
астын сызып көрсетіңдер.
Бағың артқан шағында жапалақ салсаң, қаз ілер, бағың
тайған шағында сұңқар салсаң, аз ілер. Мал басқа бітер, қына

тасқа бітер. Нар жолында жүк қалмас. Таяқ тайға жеткізер,
тай құнанға жеткізер, құнан атқа жеткізер. Ата даңқымен қыз
өтеді, мата даңқымен бөз өтеді. Ағасы бардың жағасы бар, інісі
бардың тынысы бар. Кісі болған кісіні кісесінен танимын, кісі

болмас кісіні мүшесінен танимын. Бұлт ала, жер шола. Ай мен
күндей һəркімге бірдей. Би баласы биге ұқсар: биік-биік тауға
ұқсар; хан баласы ханға ұқсар: қанатын жайған қазға ұқсар;
бай баласы байға ұқсар: байланбаған тайға ұқсар. Қайырымсыз

болса, ханнан без, өткелсіз болса судан без; асусыз болса таудан
без, пайдасыз болса байдан без, панасыз болса сайдан без. Асық

ойнаған азар, доп ойнаған тозар, қой бағып, қойыртпақ ішкен
озар. Үйеңкінің түбінен үйіріп алған қобызым, қарағайдың
түбінен қайырып алған қобызым.

Сөздің кейбіреулері нəрсенің сынын атайды. Мəсе лен:
жақсы, жаман, биік, зор, аласа, ұзын, қысқа, те рец, тайыз,
қатты, жұмсақ, қою, сұйық, бай, жарлы, жақын, алыс, аш,
тоқ арзан, қымбат, қалың, жұқа, зерек, кешше, өткір, топас,

семіз, арық, қараңғы, жарық, тұнық, лай, кəрі, жас, қиын,
оңай, ауыр, жеңіл, сау, ауру, ақылды, ақымақ, есті, есалаң, ескі,
жаңа, ұсақ, ірі, таза, тентек, жуас, сараң, жомарт, мырза,
жылы, суық, тар, кең, бұзыр, тегіс.

Осындай нəрселердің сынын көрсететін сөздер сын есімдер
деп аталады.
Сын есімнің сұрауы: қандай? Мəселен: жаман төре жан
алар. Арық атқа қамшы жүк. Қандай атқа қамшы жүк? – Арық

атқа қамшы жүк. «Жаман», «арық» деген сөздер «қандай?» деп
сұрағанға жауап һəм өздері нəрсенің сынын көрсетеді. Осын-
дай «қандай?» деп сұрағанға жауап болатын сөздердің бəрі де
сын есім болады.

Дағдыландыру. Төмендегі сөздерді айырту: қайсысы зат
есім, қайсысы сын есім?
Жақсы кісі, жаман мал, биік тау, аласа ағаш, ұзын арқан,
қыска жіп, терең теңіз, тайыз көл, қатты құрт, жұмсак нан, қою

ауыл, өткір пышақ, топас кісі, семіз қой, арық ат, қараңғы қора,
жарық түн, тұнык су, лай қақ, кəрі түйе, жас айғыр, қиын күй,
оңай өлең, ауыр жүк, жеңіл сандық, сау жылқы, ауру сиыр,
ақылды бала, ақымақ жігіт, ескі етік, жаңа шапан, ұсақ құм, ірі

тары, таза жұрт, лас қора, сақ ит, салақ қатын, сұм бала, аңқау
қойшы, жуан қарағай, жіңішке тал, жылы жаз, суық қыс, тар
шалбар, кең жаға, бұдыр жер, тегіс дала.
Сынау. Төмендегі сөздерді көшіріп, сын есім сөздердің

астын сызып көрсетіңдер.
Аш бала тоқ баладай ойнамайды. Қатты жерге қақ тұрар,
қайратты ерге мал тұрар. Жаман сайға су түссе, өткел бермес

кешуге. Бай кісі балпаң келер, жарлы кісі қалтаң келер. Жақсы
кеңес жарты ырыс. Ұзын көсеу қол күйдірмес. Тура биде туған
жоқ. Ауру күлкі сүймес. Жүйрік итті түлкі сүймес. Қысқа жіп
күрмеуге келмес. Құтты қонақ келсе, қой егіз табар. Өткір

пышақ қынға қас, өтірік сөз жанға қас. Арық малды асырасаң
аузы-мұрның май етер. Қараңғы үйде қабан күркүрейді. Кəрі
түйе ойнақтаса, жұт болады. Арық атқа ауыр қамшы да жүк.
Жыртық үйге тамшы ой нар. Шабан үйрек бұрын ұшар. Құрғақ

қасық ауыз жыртар. Қуыс үйден құр шықпа. Аз асқа жасауыл
болма. Көп асқа бөкеуіл болма! Жақын жолдың алысы жаман.
Тез қасында қисық ағаш жатпас.

Кей сөздер нəрсенің санын атайды. Мəселен: бір,екі, үш,
төрт, бес, алты, жеті, сегіз, тоғыз, он, он бір, он екі, он үш,
он төрт, он бес, он алты, он жеті, он сегіз, он тоғыз, жиыр-
ма, отыз, қырық, елу, алпыс, жетпіс, сексен, тоқсан, жүз, бір

жүз, екі жүз, үш жүз, төрт жүз, бес жүз, алты жүз, жеті
жүз, сегіз жүз, тоғыз жүз, мың, миллион.
Нəрсенің санын сұрағанда неше? деп яки қанша? деп сұ-
раймыз.

Неше? деп сұраймыз нəрсенің дəл санын білуге, мəселен:
неше кісі келеді?» – үш кісі келеді.
Қанша? деп сұраймыз нəрсенің дəл санын білуге емес, ша-
масын ғана білуге, мəселен: «қанша күн жүресің?» – «үш-төрт

күн жүремін».
Тойда неше кісі болды? деп сұрамайды, қанша кісі болды?
деп сұрайды, үйткені тойдағы кісілердің анық санын білуге
емес, шамасын ғана білуге сұралады. Жауап беруші тойдағы

кісілердің анық санын айта алмай, шамасын ғана айтады,
мəселен, «екі жүз кісі болды» демейді, «екі жүздей кісі бол-
ды» дейді.
Жоғарғы келтірілген мысалды: «Неше кісі?» дегенге «үш

кісі» деген сөз жауап; қанша кісі дегенде «екі жүздей кісі» деген
сөз жауап; басқаша айтқанда «неше?» дегенге «үш», «қанша»
дегенге «екі жүздей» деген сөздер жауап болып тұр. Міне, осы

қылды?» – «жатты». «Жас өсер, жарлы байыр», «Жас не
қылар?» – «өсер», «жарлы не қылар» – «байыр». «Жауады»,
«кетеді», «маңырайды», «боздайды», «күркірейді», «жатты»,
«сөнді», «өсер», «байыр» деген сөздер не етеді? не істейді,

не қылады? деп сұрағанға жауап һəм өздері істеген істі атай-
тын сөздер. Сондай не етпек? не істемек? не қылмақ? деген
сұрауларға жауап болатын сөздердің бəрі де етістік болады.
Дағдыландыру. Төмендегі сөйлемдердің ішіндегі сөздерді

айырту. Қайсысы зат есім, қайсысы етістік?
Кісі сөйлейді. Бала ойнайды. Түйе боздайды, ит үреді, қой
маңырайды, қозы жамырайды. Мен жүремін. Сен жүгіресің.
Ол жазып отыр. Бұл оқып отыр, Бірман күліп тұр, Нұрман

жылап тұр. Жел соғып тұр. Боран бұрқырап тұр. Көкті бұлт
торлады. Күн шықты, тұман сейілді, жұрт оянды, төсектен
тұрды. Мал өрді, өріске кетті. Нұрман киінді, жуынды, шай
ішті, кітаптарын алды, оқуға кетті. Жаз болды. Қар еріді. Сулар

ақты. Өзендер тасыды. Ел қыстаудан шықты. Жер көгерді. Мал
тойынды. Малшы мал бағады. Жыршы өлең ай тады. Домбыра-
шы күй тартады. Егінші егін егеді. Хатшы қағаз жазады.
Сынау. Төмендегі сөздерді көшіріп, етістік сөздердің астын

сызып көрсетіңдер.
Құс баласы қырымға қарайды, ит баласы жырымға қарайды.
Күн жазға айналды, ет азға айналды. Сай сайға құяды, бай байға
құяды. Оңқа ойын бұзар, тентек жиын бұзар. Көп азға қылған

зорлығын айтады, аз көптен көрген қорлығын айтады. Жыртық
тесікке күледі. Тез қасында қисық ағаш жатпайды. Шаруа жаз
жазылады, қыс қысылады. Ұялмаған өлеңші болар. Ерінбеген
етікші болар. Бақ-бақ еткен текені қыс түскенде көреміз,

батырсынған жігітті іс түскенде көреміз. Жер таусыз болмай-
ды, ел даусыз болмайды. Үйді қозғаған көшірер, отты қозғаған
өшірер. Құр қасық ауыз жыртар. Сиыр судан жериді, су сиыр-
дан жериді. Есек түйе болмайды, сиыр бие болмайды. Жақсы

айғырдың үйірін ат жақтайды. Аталы сөзді арсыз қайырар.
Мал көтерер өлімді, дос көтерер көңілді. Бірлік болмай, тірлік
болмас. Жауға жаныңды бер, сырыңды берме. Қылыш жарасы
бітер, тіл жарасы бітпес. Ел ұрысыз болмас, тау бөрісіз болмас.

Ордалы құлан ақсағын білдірмес. Жалт-жүлт етеді, жалмай
жұтады. Қара сиырым қарап тұр, қызыл сиырым жалап тұр.

Кей сөздер басқа сөздердің мағынасын толықтыру үшін
үстеу болады. Мəселен, «əрең келдім» дегенде «əрең» демесе
де келгендігі көрініп тұр, бірақ «əреңді» қосқанда келгендіктің
үстіне қалай келгендік көрініп тұр. «Əбден бітірді» деген-

де «əбден» демей де бітіргендік көрініп тұр, бірақ қалай
бітіргендігі көрінбейді. «Бітірдінің» үстіне «əбден» деген сөз
жамалса, қалай бітіргендігі көрінеді. «Дөп тиді» дегенде «дөп»
деп айтпасақ та көрінеді, бірақ қалай тигендігі көрінбейді.

«Ол əрі кетті», «Мен бері келдім» дегенде «əрі», «бері» деген
сөздерді айтпасақ та оның кеткендігі, менің келгендігім көрініп
тұр, бірақ оның қайда кеткендігі, менің қайда келгендігім «əрі»,
«бері» деген сөздерді айтпасақ көрінбейді.

Сондай-ақ, «Бұрын адам аз, жер кең болған, енді адам
көп, жер тар болды». «Бұрын» деген сөзді айтпасақ та адам
аз болғаны, жер кең болғаны көрінігі тұр, бірақ адам қашан
аз болғаны, жер қашан кең болғаны көрінбейді. «Бұрын» де-

ген сөзді қосып айтсақ, қашан болғандығы да көрініп, сөздің
мағынасы түгелденеді. «Енді» деген сөзді айтпай «адам көп,
жер тар болды» десек те адам аз, жер тар болғандығы көрінеді,
бірақ қашан солай болғандығы көрінбейді. «Енді» деген сөзді

қосып айтсақ, адам қашан аз болғандығы, жер қашан тар
болғандығы анық көрініп, сөздің мағынасы түгелденеді. Осын-
дай сөз үстіне қосылып, сөздің мағынасын толықтыратын
сөздерді үстеу сөз дейміз.

Көбінесе үстеу сөз орнына басқа сөздер яки басқа сөзден ту-
ынды үстеу сөздер жүреді. Нағыз таза үстеу сөздер қазақ тілінде
аз. Үстеу сөз де, туынды үстеу сөз де, үстеу сөз орнындағы
басқа сөз де – бəрі сұраудан білінеді. Қалай? қашан? қайда? де-

ген сөздерге жауап болып айтылатын сөздердің бəрі де я үстеу
сөз, я соның орнындағы төлеу сөз.
Сынау. Төмендегі сөздерді көшіріп, үстеу сөздердің астын
сызып көрсетіндер.

Кеше ыстық болды. Бүгін жаңбыр болып тұр. Былтыр қар
ерте кетті, биыл кеш кетті. Мана басым ауырып еді, осы кезде
ауырғаны қойды. Дүркін-дүркін ит үріп жатты.
Соңыра барып келермін. Баяғыда бір бай болған екен. Ат

артынан аулақ жүр. Нұрман кітапты жылдам оқып шықты,
Бірман шабан оқиды. Екі кісі ауыл сыртында оңаша сөйлесіп
отыр екен. Ана кісі арман бара жатыр. Мына кісі бермен келе
жатыр. Анда-санда айтақтаған дауыс естіледі. Екеуміз жүзбе-

жүз сөйлестік. Осы сөзімді əдейі ауызба-ауыз өзіне айт. Құс
кеш келді. Екеуі далаға бірге шықты. Ауылға жаяу келіп,
жаяу жүрді. Бірге келіп, босқа кетті. «Бүгін ойнайын, ертең
оқырмын» деп жалқау бала айтады, «бүгін оқиын, ертең ойнар-

Демеу дегеніміз – екі сөздің арасын яки екі сөйлемнің ара-
сын жалғастыруға демеу болатын сөздер. Мəселен. «Мен де,
сен де сонда болдың». «Ол оқыды да, жазды да».
«Да», «де» деген сөздер екі сөздің арасындағы жүйені

келтіріп, жалғастыруға демеу болып тұр.
«Я ол тұрар, я мен тұрармын». «Бұл жұмыс я бітер, я
бітпес яки осы күйінде қалар».
«Я», «яки» деген сөздер басқа сөздің арасындағы жүйелерін

келтіріп, жалғастыруға демеу болып тұр.
«Мен саған ұрыстым ба?» «Əйтпесе сөктім бе?» «Немесе
соқтым ба?» «Балаң қазақша оқи ма, орысша оқи ма, əлде тіпті
босқа жүр ме?».

«Ба», «бең, «ма», «ме», «əлде», «əйтпесе», «немесе» деген
сөздер басқа сөздердің арасындағы жүйесін келтіріп, жал-
ғастыру үшін тұр.
Демеу сөздер қазақ тілінде аз. Оның көбі басқа сөзден шық-

қан туынды демеулер; мəселен: үйткені, сүйткені, үйтседе,
бүйтседе, сүйтседе, əйтседе, əйтпесе, үйтпесе, бүйтпесе, не-
месе – бəрі туынды демеу лер.
Сынау. Төмендегі сөйлемдерді көшіріп, ішіндегі де меу

Ол соған əлде күйеу, əлде құда, сүймейді қой атаулы мені
жүдə. Я бөлең я жиенің, я нағашың – əйтеуір саған ұқсас еді ол
да. Адам да, ұшқан құс та, жүрген аң да жұмыссыз тек тұрған жоқ
һеш бір жан да. Мен бүгін сабаққа бара алғаным жоқ, үйткені

басым ауырғаннан. Басың ауырған шығар, сүйтсе де сабақтан
қалғаның жарамаған екен. Əлде мен сылап-сипап бақпадым
ба? Болмаса, жемнен қысып сақтадым ба? Əйтпесе əбзелдерің
сəнді емес пе? Жібектен тізгінінді тақпадым ба? Малдырып

үзеңгіңді сары алтынға, тағаңды шын күмістен қақпадым ба?
Оқымадың, қой бақтың, сүйткенде сен не таптың?! Қалаға
балаңды жібер не месе өзің барып кел. Үйтсе де, бүйтсе де һеш
нəрсе өнетін емес. Береді деп ойлаймын, сүйтсе де сұрап көр.

Бір мəнісі бар шығар, əйтпесе неге жазбасын. Ол саған ұрсар,
əйтсе де бару, керек. Ол сенің арызынды бермес, үйткені жаз-
байтын адам.

Кей сөздер жалғау орнына жүреді һəм жалғаулар сияқты
басқа сөздердің шылауында тұрмаса, өз алдына мағына
шықпайды. Сондай сөздерді жалғаулық дейміз. Жалғаулық
сөздер қазақ тілінде тіпті аз. Мəсе лен: менен, үшін, арқылы,

тақырыпты, туралы.
«Менен» алдындағы дыбыстың түріне қарай «бенен» болып
та айтылады, қысқа түрінде «мен», «бен» болып айтылады.
Сынау. Төмендегі сөйлемдерді көшіріп, жалғаулық сөз-

дердің астын сызып көрсетіндер.
Күштіменен күреспе, байменен тіреспе. Отпен ойнама,
күйерсің, баламен ойнама, шаршарсың. Бұлардың дауы жер
тақырыпты. Олардың дауы жесір тақырыпты. Хабарды теле-

граф арқылы алдым, хатты почта арқылы алдым. Мен жаз-
баймын өлеңді ермек үшін, жоқ-барды, ертегіні термек үшін,
Сөзімді көкірегі, тілі орамды жастарға жаздым үлгі бермек
үшін. Ат туралы сөзді қысқарталық. Қолымен істегенді мой-

Кей сөздер басқа сөздерден оңаша, одағай айтылады.
Мəселен: апырым-ай, шошып кеттім ғой. Ай-қай, қай! Жаным
жаңа райыс тапты ғой. Ай-қай! Менің өз үйім, кең сарайым боз
үйім! Əлди-əлди! Ақ бөпем. Пай-пай! Қалай аяндайды? Ау-қау!

деп дауыстап еді сиыр мөңіреді. Тарс-тұрс еткен мылтықтың
дауысы естіледі. Сорап! Сорап! деген дауыс құлағыма келді.
Апырым-ай! ай-қай-қай! ай-қай! əлди-əлди! пай-пай! ау-қау!
тарс-тұрс! сорап! сорап! Осылай айтылатын сөздерді одағай

сөздер дейміз.
Одағай сөз қазақ тілінде көп. Қуаныш, реніш, күйініш,
уайым, қайғы жан күйзелгенде, тəн күйзелгенде, жан рахат
тапқанда, тəн рахат тапқанда шығатын дыбыстар, дауыстар,

айтылатын сөздер, жанды һəм жансыз заттардың дыбысын,
дауысын еліктеп, айтатын сөздер, хайуандарға айтатын сөздер,
дауыстар, шақырулар бəрі одағай сөз табына кіреді.
Мəселен: əһ! ах! ой-бай-ай! жаным-ай! құдайым-ай!

апырым-ай! ау! отағасы-ау! апырым-ау! ал! ай-қай-қай!
е-е-е! Ой, Тəңірім-ай! Ойбай-ай! күс-күс! құр-құр! хош! қош,
қош!, қош! құру! Шөре-шөре! ау-қау! сорап! шаум-шаум! кə!
кə! шоқ-шоқ! əукім-əукім! өк! міш-міш! айт-айт! тарс-тұрс,

дүңк-дүңк, сықыр-сықыр, тырс-тырс, сылдыр-сылдыр, күлдір-
күлдір, тық-тық, күмп-күмп, сарт-сұрт, қаңқ-қаңқ, пыс-пыс.
Сынау. Төмендегі сөйлемдерді көшіріп ішіндегі одағай
сөздердің астын сызып көрсетіңдер.

Алақай! Əкем кітап əкеп берді. Ойбай! Көзі аларып кетті.
Бұ қорлықка қалай шыдармын, ойбай! Уһ! жаңа адам болдым
ғой. Жарықтық-ау! Не істе дейсің? Ой Тəңірі-ай! Жоқ сөзді
айтқаны несі. Апырым-ау! мына бала таласады. Ойбай-ау!

Құдай-ау! мынасы кім еді? Е-е-е! манағы көрген адамым сол
екен ғой. Қой! жай отыршы. Күс-күс! жануар. «Əукім-əукім»
деп еді, сиыр тыпырлағанын қойды. «Сорап-сорап» деген да-
уысты естіп түйелер құдыққа келді. Арбаға сиыр сүйкеліп жа-

тыр «Өк!» деші. Түйе тұрып кетер, «шоқ-шоқ!» деп тұрғайсың.
Қамыс ішінен «тарс-тұрс» еткен мылтық дауысы шықты.
«Күмп-күмп» пісіп сабадан қымыз құйды.
Күлдір-күлдір кісінетіп күрең мінген бар ма екен? Ал, келдік

Сүйтіп, сөздер тұлғасына қарай беске бөлінеді: Түбір
сөз; 2) Туынды сөз (туғын сөз; 3) Қос сөз; ) Қосалқы сөз; 5)
Қосымшалар. Сөздер мағынасына қарай тоғыз тапқа бөлінеді:

Жазып келе жатқанда, жол аяғында орын аз қалып, сөз сый-
майтын болса, ол сөзге тасымал керек яғни екі бөліп, бір бөлегін
сол жолда қалдырып, екінші бөлегін келесі жолға асыру керек.
Тасымал үшін əуелі, сөзді буынға бөлу, сыймаған буында-

рын келесі жолға асыру. Бұл туралы қағида мынадай.
1). Тасымалдағанда əр буын бөлінбей я тұтас қалады, я тұтас
асырылады. Мəселен, жол аяғында «шақырғанға» деген сөз
тұтас сыймайды. Не істемек ке рек? – Сөзді дұрыстап буынға

бөлу керек болады: «Ша-қыр-ған-ға», «ша» буынды қалдырып,
басқаларын келесі жолға асыруға болады; я «шақыр» деген екі
буынын қалдырып, басқаларын асыруға болады, я «ша-қыр-
ған» деген буындарын қалдырып, жалғыз «ға» бу ынды асыруға

да болады. Егерде «шақ» деп бөліп, қалғанын асырсақ яки
«шақырға» деп бөліп, «нға»-ны асырсақ, дұрыс болмайды. Неге
десек қағида бойынша буын бөлінбеске тиіс. Мұнда буындар
бөлініп тұр яғни «шақ» деп бөлгенде, «қыр» буын екі бөлініп

тұр: «шақырғанға» деп бөлгенде «ған» буын екі бөлініп тұр.
1). Жалғыз харіф буын бола тұрса да, қалынбайды да, асы-
рылмайды да, мəселен, а-ға-лар деген сөзде бас буын жалғыз
харіф «а». Қағида бойынша «а» өз алды на буын бола тұрса да

қалынбайды яғни «а»-ны ғана қалдырып, басқа буындарын
келесі жолға асырмаймыз.
Сүйтіп, жолға сыймаған сөзді тасымалдау үшін не істеу ке-
рек?

Əуелі, сөзді буынға дұрыс бөлу; екінші, бір буын ды бөлмей,
тұтас күйінде асыру; үшінші, жалғыз харіфті, буын бола тұрса
да, қалдырмай келесі жолға асыру.
Дағдыландыру. һəр түрлі сөздерді алып тасымалдатып

ынша араб əріптерінің негіз тұлғасын бұзбай, шет пұшпағын
ғана өзгертіп дауысты дыбыстарға да харіф арнау тиіс.

ран деген сөздерде: 1-сөзде ең əуелі естілетін, 2-сөзде «ж»-дан
соң естілетін, 3-сөзде «р»-дан тең естілетін дыбыс; бұл дыбыс
орысша «а» харфімен жазылады. Араб харфінен бұл дыбыс
үшін ( ﺍа) харфін арнадық.

қомағай деген сөздерде: 1-сөзде «б»-ның соңында, 2-сөзде
«т»-ның соңында, 3-сөзде «қ»-ның соңында естілетін дыбыс.
Бұл дыбыс орысша «о» харфімен жазылады. Араб харфінен бұл
дыбыс үшін жарты дауысты ﻭхарфін арнадық. Басқаны алмай

мұны алудағы мəніс: жарты дауысты ﻭдыбысы қазақ сөзінде
дауысты дыбыстардың соңында ғана айтылады; «о» дыбысы
қазақ сөзінде һеш орнында дауысты дыбыстан соң айтылмай-
ды. Олай болған соң дауысты харіфтің соңындағы ﻭхарфін «о»

шығар деп күдіктенуге орын жоқ, дауыссыз харіфтің соңындағы
ﻭхарфін жарты дауысты ﻭшығар деп күдіктенуге орын жоқ.

сұйық, жұмыс деген сөздерде: 1-нші сөзде «т»-ның соңында,
2-нші сөзде «с»-ның соңында, 3-нші «ж»-ның соңында
естілетін дыбыс. Бұл дыбыс орысша «у» харфімен жазылады.
Араб харфінен бұл үшін « »ﻭхарфін алып, үстіне «‘» (үтір)

қойып, « »ﺅжасап отырмыз.
Бұл жерде айтып ескертерлік бір сөз бар, ол мынау: жоғарыда
айтып едік, « »ﻭхарфі дауысты «о» ды бысы мен жарты дауысты
у дыбысы үшін – екеуіне бірдей жүреді деп. Солай бола тұрса

да осы үшінші пункттегі « »ﺅдыбысы мен жарты дауысты ﻭ
ды бысы – екеуінің үні жақын болғандықтан, оңайлық үшін
жарты дауысты « »ﻭорнында « »ﺅхарфін жұмсаймыз. Асылын-
да дұрысы арабтың жарты дауысты ﻭхарфін қазақ тілінде де

жарты дауысты дыбыс үшін жұмсау. Бұлай айту араб əліппесін
оқытқанда, балаларды шатастырмасқа да жақсы. Бұл туралы
мұғалімдер һəм басқалар не пікір айтар екен?

р-дың соңында, 3-інші сөзде б-ның соңында естілетін дыбыс.
Бұл дыбыс орысша «ы» харфімен жазылады.
Араб харфінен бұл үшін жарты дауысты ( ﻯй) харфін арнап
отырмыз. Мұны алудағы мəніс: əуелі, бұл екі дыбыстың үндері

жақын; екінші жарты дауысты ﻯдауысты дыбыстан соң һеш
орында естілмейді. Солай болған соң дауысты харіфден соң
тұрған ( ﻯй) харфін «ы» дыбысы шығар деп күдіктенуге орын
жоқ.

ген сөздерде: 1-інші сөзде м-нің соңында, 2-нші сөзде с-ның
соңында, 3-нші сөзде ж-ның соңында естілетін дыбыс Бұл
дыбыс орысша «э» харфімен жазылады. Бұл дыбысты бұрын
ﻯхарфімен жазушы едік. ﻯхарфі екі дыбысқа тел болып тұр.

Оны да амалсыздықтан теліп отырмыз; енді үшінші дыбысқа
телу қаншама амалсыздық дегенмен өте қолайсыз. Əсіресе
қолайсыз болатын себебі: «э» дыбысының ( ﻯе) дыбысына
ешбір ұқсастығы, жақындығы жоқ. ﻯдыбысы «э» дыбысы ( ﺍа)-

ға жақын. «э» дыбысына арабтың « »ـﻪ، ﻩхарфі үйлесімді.
Сүйтіп «э» дыбысына «( »ـﻪ، ﻩе) харфі алынды, бірақ сөздің
басында келетін орында бұл харіфтердің жазуға қолайсыздығы
болғандықтан, бас буынға ғана « »ﻳـхарфі жазылады.

Жаңа бір айтарлық сөз: қазақша ақша, неше, жетінші, үш,
уа ғайри сондай сөздер ( ﺵш) дыбысымен айтылса да, ондай-
дыбыс үшін ﺵхарфін алмай, ﺝхарфін алдық. Олай айтудағы
мəніс: басқа түркілерден тым алыс кетпес үшін. Оны алғаннан

Дыбыс жүйесі мен түрлері
1-інші тіл танытқыш кітап
қазақ-қырғыз білімпаздарының 1-інші тобының
қаулысы бойынша өзгертіліп 5-інші басылуы

Қазақстан мемлекет баспаханасы
Қызыл-Орда 1925 жыл

Тіл – адамның адамдық белгісінің зоры, жұмсайтын
қаруының бірі. Осы дүниедегі адамдар тілінен айырылып,
сөйлеуден қалса, қандай қиындық күйге түсер еді, осы күнгі
адамдар жазудан айырылып, жаза алмайтын күйге ұшыраса,

ондағы күйі де тілінен айырылып, жеңіл болмас еді.
Біздің заманымыз – жазу заманы: жазумен сөйлесу ауызбен
сөйлесуден артық даражаға жеткен заман. Алыстан ауызбен
сөйлесуге болмайды. Жазумен дүниенің бір шетіндегі адам

екінші шетіндегі адаммен сөйлеседі. Сондықтан сөйлей білу
қандай керек болса, жаза білудің керектігі онан да артық. Қай
сөз қай орында қалай өзгеріліп, қалайша біріне-бірі қиындасып,
сөйлегенде сөздің жүйесін, қисынын келтіріп сөйлеу қандай

керек болса, жазғанда да сөздің кестесін келтіріп жазу сондай
керек. Сөздің жүйесін, қисынын келтіріп жаза білуге қай сөз
қандай орында қалай өзгеріліп, қалайша біріне-бірі қиындасып
жалғасатын жүйесін білу керек. Халық өмірі бір жылдап, он

жылдап, хəттə жүз жылдап та емес, мың жылдап саналады,
сондай ұзақ өмірінің ішінде əр халықтың тұтынып келе жатқан
сөздері, ол сөздерінің біріне-бірі жалғасып, тізілетін дағдылы
жолы, жүйесі, қисыны болады. Əр жұрттың түрінде, тұтынған

жолында, мінезінде қандай басқалық болса, тілінде де сондай
басқалық болады. Біздің жасынан не орысша, не ноғайша оқыған
бауырларымыз сөздің жүйесін, қисынын нағыз қазақша келтіріп
жаза алмайды, не жазса да қиындықпен жазады, себебі жасынан

қазақша жазып дағдыланбағандық. Орысша оқығандар орыс
сөзінің жүйесіне дағдыланып үйренген, ноғайша оқығандар
ноғай сөзінің жүйесіне дағдыланып үйренген, қазақ сөздерін
алып орыс не ноғай жүйесімен тізсе, əрине, ол нағыз қазақша

болып шықпайды. Сондай кемшілік болмас үшін əр жұрт ба-
ласын əуелі өз тілінде оқытып, өз тілінде жазу-сызу үйретіп,
өз тілінің жүйесін білдіріп, жолын танытып, балалар əбден
дағдыланғаннан кейін басқаша оқыта бастайды. Біз де тіліміз

бұзылмай сақталуын тілесек, өзгелерше əуелі өз тілімізбен
оқытып, сонан соң басқаша оқыту тиіс. Қазақтың бастауыш
мектебінде басқа білімдермен қатар қазақ тілінің дыбыс, сөз,

сөйлем жүйелерін де үйрету керек. Бастауыш мектептегі оқуға
шамалап қазақ тілінің дыбыс, сөз, сөйлем жүйелерін балаларға
оқытуға осы «Тіл – құрал» деген кітапшаларды шығардық.
Бастауыш мектепте балаларға тіл таныту үш тарау болып

бөлінеді: 1) Дыбыс жүйесі мен түрлері; 2) Сөз жүйесі мен
түрлері; 3) Сөйлем жүйесі мен түрлері.
1-нші бөлімі сөйлеу мен сөйлемді, сөйлем мен сөзді, сөз бен
буынды, буын мен дыбысты танытады. Дыбыс танудан қаріп

мəселесі туады. Дыбыс пен қаріп мəселесінен жазу ережелері
мен сөз түрлері, тұлғалары сөз түрлену, өзгерулері туады.
Сүйтіп, «Тіл – құралдың» 1-інші бөліміндегі дыбыс жүйесі
мен түрлері деген тіл таныту біліміне осы айтылған нəрселердің

бəрі де кіреді, əрқайсынан қысқаша бастауыштық даражалы
білім беріледі.
«Тіл – құрал» үшке бөлінгенмен əрқайсысы əр жыл
оқылмайды. Бұл үшке бөлу жылдық оқу мөлшерімен емес,

тіл білімінің жүйесі бойынша үйреткен уақытта əр жүйесінен
балалардың шамасына қарай əлі келерліктері алынып
үйретіледі. Қандай қай жылда үйретілетіні бастауыш мектеп
програмдарында көрсетілген.

Мұндағы баяндалған тіл білімінің қайсысын қандай əдіспен
үйрету жағы да толық көрсетілген жоқ. «Тіл – құрал» – қазақ
тілінің жүйеленген білімін баяндайтын нəрсе, əр мұғалім
əртүрлі əдіспен үйретсе де, балалардың үйренетін білімі осы

«Тіл – құралдағы» білім болып шықпақ.
Қазақтың тілі – түрік тілінің бір тарауы, дүниедегі жұрттың
тілі негізінде үшке бөлінеді: 1) Түбіршік тіл; 2) Жалғамалы тіл;

түрік, финн (пин) тілдері. Қопармалы тіл – сөз түбірімен
қопарылып, өзгерілетін тіл, мəселен: орыс тілі, араб тілі. Біздің
қазақ тілі түркі тілдің бір тарауы болғандықтан жалғамалы
тіл. Қазақ сөзінің түбірі өзгерілмей, аяғына жалғау қосылып

өзгеріледі. Жалғау екі түрлі: бірі сөздің тұлғасын өзгертсе
де, ішкі мағанасын өзгертпейді; екіншісі сөздің тұлғасын да,

мағынасын да өзгертеді. Сондықтан бастапқысы тысқарғы,
соңғысы ішкергі жалғау деп аталады.
«Құлақ» деген сөзге «-тың» деген жалғау қоссақ, «құлақтың»
болады. Тұлғасы өзгерді, мағынасы өзгерген жоқ. «Құлақтың»

дегенде де бастың мүшесінің атын көрсетеді. Егер де «құлақ»
деген сөзге «-шын» деген мағына қоссақ «Құлақшын» бола-
ды. Мұнда тұлғасы да, мағынасы да өзгереді. «Құлақ» бастың
мүшесін көрсетуші еді, «құлақшын» болған соң басқа киетін

киімнің атын көрсетіп тұр. Міне, сондықтан «-тың» тысқарғы,
«-шын» ішкергі жалғау болады.
Екі түрлі жалғаудың тысқарғысы сөйлегенде, жазғанда
сөздерді біріне-бірін қиындастырып тізу үшін қажет, ішкергісі

бір мағыналы сөзден екінші мағыналы сөз шығарып, сөзден-
сөз туғызып, көбейтіп тілді байыту үшін қажет. Ішкергі
жалғаудың бірсыпырасы осы бірінші жылдық «Тіл – құралда»
сөз тұлғасын сөйлеген орындарда көрсетілді, тысқарғы жалғау

туралы екінші «Тіл – құралда» айтылмақшы. Сөзді дұрыс тізіп
сөйлеу əсіресе, дұрыс тізіп жазу туралы үшінші жылдық «Тіл –
құралда» айтылмақшы.
«Тіл – құралда» дағдыландыру, сынау деген сөздер ұшы-

райды. «Тіл – құралмен» балаларды оқытқанда, əр ереже ту-
ралы аңдату əңгімесі болғаннан кейін, бала лар əбден түсіну
үшін сөйлем-сөйлем сөздерді, мақалдарды үлгіге алып,
олардың ішінен ережеге келетін жерлерін балаларға таптырып,

басқалардан айырту.
Солай бірнеше рет істеп көрсеткеннен кейін бала лар ке-
рек сөздерді өздері тауып, өздері айыруға дағдыланады, со-
нан соң балалар дағдыланып, үйреніп болды ғой дегенде

нық біліп болған, болмағанын байқау ке рек, сынау керек,
сынағанда үйренген ережелерді ор нына келтіріп жаза ала ма?.
Жаза алмай ма? Соны сы нау, сондықтан мұғалім балалардың
үйренген ережесі келетін сөздерді ауыздан жаздыру тиіс яки

кітапшадағы жорта қате жазып қойған сөздерді дұрыстап жаз-
дыру тиіс. Бір ережені балалар əбден үйреніп, тиісті орнында
жұмсай білгеннен кейін ғана келесі ережені үйрету.

ге тоймайды; Кісі ойға тоймайды; Бөрі қойға тоймайды. Бұл
сөйлеуде 5 сөйлем сөз бар.

бұғау10 бар; Оны да кесер егеу бар; Сом темірге балға бар;
Сомсынғанға орда бар. Бұл сөйлеуде 6 сөйлем сөз бар.
Жоғарыда жазылған екі сөйлеуден көрінеді – бір сөйлеудің
ішінде бірнеше сөйлем болатындығы. Алайық тағы да басқа

бір сөйлеу, мəселен, «Аш бала тоқ баладай ойнамайды, тоқ
бала аш болам деп ойламайды» деген мақалды. Бұл сөйлеудің
ішінде екі сөйлем сөз бар. Оның бірі: «Аш бала тоқ баладай
ойнамайды», екіншісі. «Тоқ бала аш болам деп ойламайды».

Дағдыландыру. Төменде жазылған сөйлеулердің əрқай-
сысының ішінде неше сөйлемнен барын айыртып, балаларды
дағдыландыру керек.
Ақыл жастан шығады, асыл тастан шығады. Жоқтық

ұят емес, байлық мұрат емес. Мал – жаным садағасы, жан –
арым садағасы. Жалғыз ағаш үй бол мас, жалғыз жігіт би бол-
мас. Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ. Сай сайға
құяды, бай байға құяды. Өзен өзенге құяды. Күн ортақ, ай

ортақ жақсы ортақ. Ашу дұшпан, ақыл дос, ақылыңа ақыл қос.
Сабыр түбі сары алтын, сарғайған жетер мұратқа, асыққан
қалар ұятқа. Шалқайғанға шалқай Пайғамбардың ұлы емес;
еңкейгенге еңкей атаңнан қалған құл емес. Атаң жаман кісі

еді. Ат бергеннің құлы еді; енең жа ман кісі еді. Мəскеудің қара
күңі еді. Іш қазандай қайнайды, күресуге дəрмен жоқ; қоян
қолтық алысып, жырылсаң да арман жоқ.
10 «Бұғау» – кісен.

Бір сөйлемнің ішінде бірнеше сөз болады. Мəселен: «Аш
бала тоқ баладай ойнамайды» деген сөйлемнің ішінде бес сөз
бар: 1) аш, 2) бала, 3) тоқ, 4) баладай, ойнамайды.
Алайық, «Тоқ бала аш болам деп ойламайды» де ген сөй-

Дағдыландыру. Төмендегі жазылған сөйлемдердің əр
бірінің ішінде неше сөзден барын айырту.
Үлкен бастар, кіші қостар. Қоянды қамыс өлтірер, ерді на-
мыс өлтірер. Орақшының жаманы орақ таңдайды. Хас жорғадан

жортақ туар, хас батырдан қорқақ туар, хас шеберден шорқақ
туар. Өз ақылын шамалаған қор болмас. Өзі білмес өзгенің
тілін алмас. Тентектің ақылы түстен кейін енеді. Атадан бала
туса игі, ата жолын қуса игі; бетіне келер ұятын өзі біліп жуса

игі. Ананың көңілі балада; баланың көңілі далада. Көп баланың
ішіндегі қарт бала болар, көп қарттың ішіндегі бала дана болар.
Білген кісі тауып айтады, білмеген кісі қауып айтады. Жібекті
сақтай білмеген жүн етеді; қызды сақтай білмеген күң етеді.

Сынау. Төмендегі сөйлемдердің ішінде неше сөзден бар
екенін айырып, əр сөйлемнің ішіндегі сөздерді бастан аяқ
нөмірлеп, жақша11 ішіне нөмірлерін қойып жазыңдар. Үлгі: Ба-
лалы үй базар. Жазу керек: 1) балалы, 2) үй, 3) базар.

Өлген келмес, өшкен жанбас. Берген алар, еккен орар. Жер
таусыз болмайды, ел даусыз болмайды. Біреу тойып секіреді,
біреу тоңып секіреді. Шам жарығы түбіне түспес. Аузы жа-
ман елді былғар, аяғы жаман төрді былғар. Білегі толық бірді

жығар, білімі толық мыңды жығар. Екі қатын алғанның дауы
үйінде, жаман қатын алғанның жауы үйінде. Қайтып кірер
есікті қатты серіппе. Төс табаны жайылған атан жүрер жол
екен, төсегінен айырылған адам жүрер жол екен.

Бір сөздің ішінде бірнеше буын болады. Мəселен, «ат» деген
сөзде бір-ақ буын бар; «а-та» дегенде екі буын бар; «а-та-лар»
дегенде үш буын; «а-та-лар-ға» дегенде төрт буын; «а-та-ла-
ры-ма» дегенде бес буын сөз буын санына қарай бір буынды,

үш буынды, төрт, буынды, онан көбі көп буынды сөз деп ата-
лады.
Дағдыландыру. Төмендегі сөздердің буындарын айырту.
Бал, бала, балалар, сау, саулық, саусақ, сауда, саудагер,

тай, тайау, тайғақ, тайғанақ, тайсалу, тайпалу, тайану, аш,
ашық, ашқыш, ашқан, ашқарақ, ашқылтым, жан, дене, самай,
сақал, мойын, кеуде, алақан, шеміршек, апа, қарындас, неме-
ре, нағашы, құдаша, қаз, қарға, қара құс, қарлығаш, жапалақ,

балықшы, жағалтай, күйкентай, безгелдек, қызғаншақ, қор-
ғануға, сақтануға, аударуға, құлатуға, сескенуге, өстіруге, сол-
қылдауға, сандырақтауға, шашыратуға, аударыстыруға, ұшы-
ратуға.

Сынау. Төмендегі сөздерді буынға бөліңдер, буындар
арасына сызықша ( – ) қойыңдар. Үлгі: сау-да, са-йақ, а-сық,
тұш-қыл-тым, са-рым- сақ сақ-та-ну-ға, жал-пыл-дау-ға, а-тыс-
тыру-ға.

Ел құлағы елу. Бұлт ала, жер шола. Дауыл болмай жауын
болмас; ит баласы сауын болмас. Жақсы келсе құт; жаман
келсе жұт. Тисе терекке, тимесе бұтаққа. Ер туған жеріне,
ит тойған жеріне. Көп қорқытады, терең батырады. Ұяда не

көрсең, ұшқанда соны аларсың. Арзанның сорпасы таты-
мас. Бақыр қазан піскені баршамызға пайдалы. Көшсе, көш
қасындамыз, отырса, от басындамыз. Үйге келгенде үйдей
өкпеңді айтпа, ас қадірін білмесең, ашаршылық берер сазаңды;

ат қадірін білмесең, жаяулық берер жазаңды. Шақырғандарға
бар; шаққандардан қаш. Шақырғандарды шақырамын, шақыр-
мағандарға қақырамын.

Бір буынның ішінде бірнеше дыбыс болады. Мəсе лен:
«Не?», «же!», «мə!», «ат», «аш» деген сөздердің ішінде бір бу-
ыннан бар, мұндағы əр буында екі-екі дыбыстан бар. «Не?»
(бірінші дыбыс «н», екінші ды быс «е»), «Же!» (бірінші дыбыс

«ж» екінші дыбыс «е»), «ат» (бірінші дыбыс «а», екінші дыбыс
«т»), «аш» (бірінші дыбыс «а», екінші дыбыс «ш»).
Қап, бас, жел, күл, мес, бай, жау деген сөздер бір буынды,
бірақ бұлардың əр буынында екіден емес, үш-үштен дыбыс

бар: қ-а-п, б-а-с, ж-е-л, к-ү-л, м-е-с, б-а-й, ж-а-у. Бір дыбысты
буындар да болады. Мəселен, а-ра, а ға, а-су, а-зу, а-сы деген
сөздердің бірінші буындарында бір-бір дыбыстан, екінші бу-
ындарында екі-екі дыбыстан бар. Дыбыс таңбасын қаріп деп

атаймыз, сондықтан жазған сөз ішінде пəлен қаріп бар дейміз,
айтқан сөз ішінде пəлен дыбыс бар дейміз. Дыбыс пен қаріп
екеуі екі басқа нəрсе, біріне-бірін қатыстырып, шатыстырмасқа
тиіс. Дыбыс естілетін, көзге көрінбейтін нəрсе, қаріп көрінетін,

естілмейтін нəрсе.
Дағдыландыру. Төмендегі сөздердің буындарында неше
қарыптан бар екенін айырту.
Ақ, тоқа, саз, бет, құн, ай, бай, сай, тау, бау, жау, ата, ара,

жала, шана, азы, аты, асы, жасы, саны, жаны, аран, ажар, ұзау,
бұрау, арзан, шортан, бұршақ, тармақ, салмақ, алмағы, салмағы,
тармағы, шарбағы, атпаған, жатпаған, қалмаған.
Сынау. Төмендегі сөздерді буынға бөлу, əр буындағы

қаріптің санын буын үстіне сипырмен қою керек.
Жарлы болсаң арлы болма, бар болсаң таспа, жоқ болсаң
саспа. Барымен базар, жоқты қайдан қазар. Пайдасыз болса,
байдан без, панасыз болса, сайдан без. Бар мақтанса табылар,

жоқ мақтанса шабылар. Талтандасаң талтаңда, ақшаң болса
қалтаңда. Күлме досыңа, келер басыңа. Досқа күлкі, дұшпанға
таба болма. Ақшаны жолдан тапсаң да санап ал. Аңдамай
сөйлеген ауырмай өледі. Ақыл жас ұланнан, жүйрікі тай

қүнаннан. Сиыр сипағанды білмес, жаман сыйлағанды білмес.
Көше білмес жамандар көшсе көлікі өлтірер, сөйлей білмес
жамандар сорды өзіне келтірер.

Дауыссыз дыбыстар түрлі қасиеттеріне қарай өзара бірнеше
түрге бөлінеді.

Дағдыландыру. Төмендегі сөздердің ішіндегі жарты дауы-
сты дыбыстардың таңбаларын айырту.
Дағдыландыру. Төмендегі сөздердің ішіндегі жарты дауы-
сты «у» жана «и», «р», «л»-ларды айырту.

Бай байға құяр, сай сайға құяр. Өзі тойса да, көзі тоймайды.
Айбар керек, əл керек, əлсіз айбар не керек. Ауру қалса да, əдет
қалмайды. Денсаулық зор байлық.
Айналдырған ауру алмай қоймас. Сарт байыса там салар,

қазақ байыса, қатын алар. Тойға барсаң тойып бар, жұмысыңды
қойып бар. Ат аяғын тай басар. Аюдан қорыққан тоғайға бар-
мас. Жер таусыз болмайды, ел даусыз болмайды. Тай тулап
үйірінен шықпас. Ішің удай ашиды, еш амал жоқ етуге.

Сынау. Төмендегі сөздердің ішіндегі жарты дауысты
дыбыстардың таңбаларының астын сызып көрсетіңдер.
Той – тондынікі, ас – аттынікі. Бəрің бірдей тойшы болсаң,
құу боласын, бəрің бірдей қойшы болсаң, құл боласың. Ақсақ

қой түстен кейін маңырайды. Ет сасыса тұз себер, тұз сасыса не
себер? Түйенің үлкені көпірде таяқ жейді. Бір байдың жұртына
екі тышқан таласыпты. Ат аунаған жерде түк қалады. Атты
қамшымен айдама, жеммен айда. Қойшы көп болса, қой арам

өлер. Отпен ойнасаң, күйерсің; баламен ойнасаң шаршарсың.
Соңғы түйенің жүгі ауыр. Тай тулап үйірден шықпас.
Шірікке шыбын айналар. Жыртық үйге тамшы үйір; арық атқа
қамшы үйір. Байтал шауып, бəйге алмас. Екі кеменің құйрығын

Дағдыландыру. Төмендегі сөздердің ішіндегі қатаң дыбыс-
тардың таңбаларын айырту.
Соқырдың қолына түспе, саңыраудың астына түспе. Берсең
аларсың, ексең орарсың. Ат ерінді келер, ер мұрынды келер.

Базарға бар да бағың сына. Ұлың өссе ұлықтымен ауыл бол,
қызың өссе, қылықтымен ауыл бол. Ата көрген оқ жонар, ана
көрген тон пішер. Атаңа не қылсаң, алдыңа сол келер. Бүркіт

қартайса, тышқан аулар. Ит жеңгенін талайды. Қуда сүт жоқ,
жылқыда өт жоқ.
Сынау. Төмендегі сөздердің ішіндегі қатаң дыбыстардың
таңбаларының астын сызып көрсетіңдер.

Өлген келмес, өшкен жанбас. Жақсы келсе құт, жаман кел-
се жұт. Тисе терекке, тимесе бұтаққа. Жемісті ағаштың басы
төмен. Көп тілегі көл. Ел құлағы елу. Жеті рет піш, бір рет кес.
Көз қорқақ, қол батыр. Жер анасы, мал баласы. Күлме досыңа,

келер басыңа. Тамыр тартқан тарықпас. Сақтықта қорлық жоқ.
Шөп біткен жерге бітер. Аспанға қарай оқ атпа, өзіңнің түсер
басыңа. Аш тамағым, тыныш құлағым. Тез қасында қисық
ағаш жатпас. Шам жарығы түбіне түспес. Қойшы көп болса,

қой арам өлер. Ит семірсе иесін қабар. Ат аунаған жерде түк
қалады. Аман бол са бұл басым, тағы шығар бұл шашым.

Дағдыландыру. Төмендегі сөздердің ішіндегі ұяң дыбыс-
тардың таңбаларын айырту.
Талтандасаң талтаңда, ақшаң болса қалтаңда. Берс ең
аларсың ексең орарсың. Базарға бар да бағың сына. Ата көрген

оқ жонар, ана көрген тон пішер. Оқу – білім азығы, білім –
ырыс қазығы. Асың барда ел таны, атың барда жер таны.
Сынау. Төмендегі сөздердің ішіндегі ұяң дыбыстардың
таңбаларының астын сызып көрсетіндер.

Жақсыдан жаман туады, жүйріктен шабан туады. Тон
жағасыз болмайды, ел ағасыз болмайды. Батыр ортақ, бай
ортақ, төресі əділ би ортақ. Ханның ба сын хан жұтар, қардың
басын қар жұтар. Сенікі, менікі деген – көңіл тарлығы, əрі жат,

бері жат деген – төсек тарлығы. Тау мен тасты су бұзар, кісі
арасын сөз бұзар. Ат ерінді келер, ер мұрынды келер. Кімнің
жерін жерлесең, соның жырын жырларсың. Берген жомарт
емес, алған жомарт.

Дағдыландыру. Төмендегі сөздердің ішіндегі ымы ралы
дыбыстардың таңбаларын айыру.
Сан тимеске сан тиді, табақ-табақ нан тиді. Саңырауға
сəлем берсең, атаңның басы дейді. Жорға мінген жолдасынан

айырылады. Ата көрген оқ жонар, ана көрген тон пішер. Көп
жасаған құрдасынан ай ырылады. Жығылған күреске тоймас.
Саяқ жүрсең таяқ жерсің. Тыңдамасқа сөйлеген есіл сөзім,
жыламасқа жылаған екі көзім. Ауызы күйген үрлеп ішер.

Жеген білмес, тураған білер. Бұйдалаған тайлақтай, жетеле-
ген мойнақтай. Шын жомарт жоқтығын елемес, шын жүйрік
тоқтығын елемес. Түлен түртпесе, түнде қайда барасың?

Дағдыландыру. Төмендегі сөздердің ішіндегі ымырасыз
дыбыстардың таңбаларын айырту.
Екпей егін бітпес. Тез қасында қисық ағаш жатпас. Жыртық
тесікке күледі. Ұялмаған өлеңші болар, ерінбеген етікші бо-

лар. Ұйқы төсек талғамайды. Күркіреген күннің жауыны аз.
Жығылған сүрінгенге күледі. Жер жұтуға тоймайды, от отынға
тоймайды; көз көруге тоймайды, құлақ естуге тоймайды. Көңіл
ойға тоймайды, бөрі қойға тоймайды. Жау жағадан алғанда, ит

етектен алады. Көрген жерде бой сыйлы, көрмеген жерде тон
сыйлы. Ел қыдырған сыншы болар, тоғай қыдырған үйші бо-
лар. Ұяда не көрсең, ұшқанда соны аларсың. Ер туған жеріне,
ит тойған жеріне. Қазаншының еркі бар қайдан құлақ шығарса.

Жоғарыда орын барда төмен отырма. Ac – адамның арқауы.
Жаз шанаңды сайла, қыс арбаңды сайла.

Түбір сөз дегеніміз – бастапқы мағынасындағы, бастапқы
тұлғасындағы сөз. Мəселен: бас, тас, шаш, қол.
Туынды сөз дегеніміз – бастапқы тұлғасы да, бастапқы
мағынасы да өзгерген сөз. Мəселен, бастық, тастақ, шашақ,

қолтық.
Қос сөз дегеніміз – қосарынан айтылатын бір өңкей есімді
сөздер. Қос сөз екі түрлі болады, біреуі нəрсенің көбін қамти
атайды. Екіншілері нəрселерді айыра атайды. Алдыңғысы –

жалпылағыш қос сөз деп, соңғысы – жалқылағыш қос сөз деп
айтылады.
Жалпылағыш қос сөздер: аяқ-табақ, төсек-орын, ер-тұрман,
киім-кешек, жүн-жұрқа, бақа-шаян, құрт-құмырсқа, бұта-

бұтанақ, жер-су, түйе-мүйе, бұзау-мұзау, қой-қозы, тағысын
тағылар.
Жалқылағыш қос сөздер: жел-бау, төсек-ағаш, жүк-аяқ
піспек-сап, шеге-балға, қауға-шелек, асыл-бек, ес-құл, төре-тай,

ер-батыр, есен-аман, өмір-қожа, шекті-бай, тағысын тағылар.
Қосалқы сөз дегеніміз – өз алдына мағынасы кем, басқа
сөздің маңайында тұрғанда ғана мағына шығатын сөз. Мəселен:
да, ғой, ғана (мал да, жан да, солай ғой, осы ғана).

Қосымшалар дегеніміз – сөз емес, сөзге жалғанатын бу-
ындар. Бұларда өз алдына мағына жоқ, басқа сөзге жалғанбай
бөлек айтылмайды да, сондықтан бұлар қосымшалар деп
аталады. Қосымшалар екі түрлі: Біреулері жалғанған сөздің

тұлғасын ғана өзгертіп, мағынасын өзгертпейді. Екіншілері
жалғанған сөзінің тұлғасын да, мағынасын да өзгертеді.
Сондықтан бастапқысы қосымшалар, тысқарғы жалғаулар
не тікелей жалғау деп аталады; екінші қосымшалар ішкергі

жалғаулар не тікелей жұрнақ деп аталады.
Түсінікті болу үшін мысал келтірейік: Алайық, «жылқы»
деген сөзді, «-шы», «-ның» деген қосымшаларды. Жылқы де-

Ескерту. Сөздің тұлғасы мен тұрпаты бір емес. Тұлғасы
бірдей сөздердің тұрпаттары басқа болуы мүмкін. Мəселен:
«Тұрғанбай» – «Тұрғамбай» деген сөздердің тұлғалары бірдей,
тұрпаттары бірдей емес. Мұндай орын да айтылу дұрыс-

бұрысына қаралады. Дұрысы «Тұрғамбай емес, «Тұрғанбай»,
сондықтан жазғанда «Тұрғанбай» деп дұрыс тұрпатымен жа-
замыз. Сондай-ақ, қос сөздерде, қосарлап айтқан сөздерде дау-
ыс жеделдігі мен дауыс тұтасынан болатын тұрпат өзгерісіне

қарамай, жеделдік; тұтастық жоқ жеке күйіндегі тұрпатымен
жазамыз. Мəселен: «жүк-аяқ» деген сөзді «жүк-аяқ» деп, «Қара-
гөз» дегенді «Қара-көз» деп, «Сылаңғыз» дегенді «Сылаңқыз»
деп жазамыз.

сызықшасыз бөлек жазылады, ондай демеулер түбір сөз бен
жалғаудың арасында айтылатын болғанда түбір сөзге сы-
зықшамен жалғанып, жалғаумен бірге жа зылады. Мысалы:
«жақсы ма?», «жақсы-ақ ба?, «жақсымысың?», «жақсы-ақ-

жұрнақтар түбір сөзге қосылып жазылады. Ондай жұрнақпен
жазылған сөздің түбірінде дəйекші болса, оның дəйекшісі
жұрнақ қосылғанда да қалмай жазылады (мысал: ﺗﻮﺯﺩﻯﻛﻰ
(түздікі), ( ﺳﻮﺯﻭﺍﺭсөзуар), ( ﺑﻰﻟﻰﻣﭙﺎﺯбілімпаз).

бөлек жазылады. Айтар ма еді, келер ме еді, бар мас ба
еді. Айтқан ба екен? Көрген бе екен? Білді ме екен? тағысы
тағылар.

зылады. Жалғауда «т» мен «д» дыбыстары естілген қалпынша
жазылады. Жұрнақтар мен жалғаулар сөздің аяқ дыбысының
түріне қарай, тұрпатын өзгертіп жалғасады.

қиын, паң, аңқау, нас, салақ, шапшаң, бос, дұрыс, тура, соқыр,
сараң, қара, тоқ, мас, сұм.

жалғанып, бірдей жазылады. Бірақ жуан сөзде жуан айтыла-
ды, жіңішке сөзде жіңішке айтылады. Мəселен: мал-малшы,
ел-елші, жылқы-жылқышы, түйе-түйеші, ылау-ылаушы, егін-
егінші.

Сынау. Төмендегі түбір сөздерге «-шы» жұрнағын қос-
тырып, туынды сөз еткізу.
Аң, өлең, нан, із, пеш, аяқ, қазан, темір, көмір, қырман, орақ,
ат, бие, сиыр, балық, ойын, жыр, домбыра, қобыз, сырнай, арба,

қарауыл, отын, балшық, алтын, күміс, сыр, балта, бата, ара,
етік, тігін, ой, той, өсек, өтірік, қала, базар, бас.

бірдей жалғанып, бірдей жазылады. Жуан сөздерде жуан,
жіңішке сөздерде жіңішке болып айты лады. Мəселен: қазақ-
қазақшыл, жетек-жетекшіл, қара-қарашыл, күн-күншіл, қайғы-
қайғышыл.

Сынау. Төмендегі сөздерге «-шыл» жұрнағын қостырып,
туынды сөз істету.
Тер, кір, жер, қайын, тел, кел, есеп, ауыл, су, қымыз, жұрт,
соқа, аяң, өсек, уайым, тəуекел, ырым, амал, қызыл, өзім, өзге,

жарты дауысты дыбыс болса, осы «-лас» күйінде жалғасады.
Мəселен: қора-қоралас, ау-аулас, ай-айлас, ақы-ақылас, сыр-
сырлас, қол-қолдас (қол-лас болмайды).
Түбір сөздің аяғы ұяң дыбыс болса, «-лас» орнына «-дас»

болып жалғасады. Мəселен: мұң-мұңдас, қан-қандас, ым-
ымдас.
Түбір сөздің аяғы қатаң дыбыс болса, «-лас» орнына
«-тас» болып жалғасады. Мəселен: от-оттас, тап-таптас, ошақ-

ошақтас, қос-қостас, бұрыш-бұрыштас.
Түбір сөздің аяғы жіңішке болса, «-лас» орнына «-пес»
«-дас» орнына «-дес», «-тас» орнына «-тес» болып жалғасады.
Мəселен: Төбе-төбелес, көл-көлдес, жер-жерлес, тілек-тілек-

Сөздердің кейбіреуі нəрсенің өзін атайды. Мəселен: жер,
тау, тас, су, ағаш, шөп, жапырақ, күн, ай, жұлдыз, бұлт, қарт,
жаңбыр, жел, бу, сағым, кісі, мал, аң, құс, бақа, шаян, шыбын,
шіркей, құрт, құмырсқа, қала, үй, төсек, орын, аяқ, табақ, киім,

қазан, ошақ, арба, шана, ер, тоқым, қамыт, доға, арқан, жіп,
тамақ, су, мыс, қалам, сия, астық, жеміс, бақан, сойыл, құрық,
таяқ, асық, топай, доп, қобыз, домбыра, сыбызғы, ақша, киіз,
қадақ, мылтық, найза, қылыш, қанжар, оқ.

Осындай нəрсенің өзін атайтын сөздерді зат есім дейміз.
Зат есім туралы «кім?», «не?» деп сұраймыз. «Кім?» деп адам
туралы сұраймыз. «Не?» деп басқа заттар туралы сұраймыз.
Мысалы: 1. Ат ерінді келер, ер мұрынды келер; «кім?»

көңілі балада? – «ананың». «Кімнің көңілі далада? – «баланың».
«Ананың көңілі кімде?» – «ба лада». «Баланың көңілі неде?» –
«далада».
Осындай кім? не? деген сұрауларға жауап болып айтылатын

жаңа нəрселердің атын көрсететін сөздерді зат есім дейміз.
Дағдыландыру. Төмендегі сөйлемдердің ішіндегі зат есім
сөздерді айырту.
Аш кісі ұрысқақ, арық қой тырысқақ. Таспен ұрғанды аспен

ұр! Еменнің иілгені – сынғаны, ердің ұялғаны – өлгені. Бұта
қорғалаған торғай да қалады.

Сиыр судан жериді, су сиырдан жериді. Аюдан қорыққан
тоғайға бармас. Мұртына қарай іскегі, сабасына қарай піспегі.
Май сасыса тұз себер, тұз сасыса не себер? Жел болмай, шөп
қозғалмас. Қыс арбаңды сайла, жаз шанаңды сайла. Пышақ

берсең қынымен, қынын берсең шынымен. Күн ортақ, ай ортақ,
жақсы ортақ. Қазыға тойса, қарта əлем сасиды. Оқ жетпес жер-
ден қылыш суырма. Үйді қозғасаң көшірерсің, отты қозғасаң
өшірерсің. Шоттың басын бассаң, сабы өзіңе тиер. Айран сұрай

келіп, аяғыңды жасырма. Құр қасық ауыз жыртады. Тоқпағы
зор болса, киіз қазық жерге кіреді. Қалауын тапса, қар жанар.
Ет етке, сорпа бетке.
Сынау. Төменгі сөйлемдердің ішіндегі зат есім сөздердің

астын сызып көрсетіндер.
Бағың артқан шағыңда жапалақ салсаң қаз ілер, бағың
қайтқан шағында лашын салсаң аз ілер. Мал басқа бітер, қына
тасқа бітер. Нар жолында жүк қалмас. Таяқ тайға жеткізер, тай

құнанға жеткізер, құнан атқа жеткізер, ат мұратқа жеткізер.
Ата даңқымен қыз өтеді, мата даңқымен бөз өтеді. Ағасы
бардың жағасы бар, інісі бардың тынысы бар. Кісі болған кісіні
кісесінен танимын, кісі болмас кісіні мүшесінен танимын. Бұлт

ала, жер шола. Ай мен күндей, əркімге бірдей. Би ба ласы биге
ұқсар, биік-биік тауға ұқсар; хан баласы ханға ұқсар, қанатын
жайған қазға ұқсар; бай баласы байға ұқсар, байланбаған тайға
ұқсар. Қайырымсыз болса ханнан без, өткелсіз болса судан

без, асусыз болса таудан без; Пайдасыз болса байдан без, пана-
сыз болса, сайдан без. Асық ойнаған азар, доп ойнаған тозар;
бəрінен де қой бағып, қойыртпақ ішкен озар.
Үйеңкінің түбінен үйіріп алған қобызым, қарағайдың

Кейбір сөздерді зат есімнің, сын есімнің, сан есімнің ор-
нына жүргендіктен есімдік дейміз, мəселен: «Нұрман отыр»
дегеннің орнына «ол отыр» деп айтамыз. «Мұғалім» дегеннің
орнына «мен» деймін; «шəкірт» дегеннің орнына «сен»

деймін. Мұндай сөздер көбіне өзге есімдер орнына жүретін
болғандықтан есімдік деп аталады.
Мəселен, есімдік сөздер: мен, сен, ол, біз, сіз, олар, кім, не,
қайсы, қандай, өзім, өзің, өзі, бұл, ол, мынау, анау, бірі, бəрі,

менікі, сенікі, онікі, өзімдікі, өзінікі, өзіңдікі, басқанікі.
Сынау. Төмендегі сөздердің ішіндегі есімдік сөздерді ай-
ырту.
Əрі жат, бері жат демек – төсек тарлығы; сенікі, менікі демек

дегенде, анау-мынау ісім бар. Құлан өз қағынан жерімес. Сиыр
өз тілінен қыршаңқы болады. Не ексең, соны орарсың. Кім
мықты, кім нашары мəлім болар, түскенде той-томаға белін
буып. Үйдің жылы-суығы қыс келгенде білінер, кімнің алыс-

жуығы іс келгенде білінер. Аттың бəрі тұлпар емес, құстың
бəрі сұңқар емес. Сіз деген əдеп, біз деген көмек. Бүгін айдың
нешесі? Қара қайсы? Хан қайсы? Елді ойлаған жан қайсы?
Кімнің жерін жерлесең, соның жырын жырларсың. Оны тастап

мұны алдың, бұдан тағы құр қалдың, өзі қандай болса, сөзі
сондай. Сен сұңқарсың, мен қумын. Саған дұшпан, маған жау.
Жылқыда тұлпар сен едің, жігітте сұңқар мен едім. Сен астым-
да сау тұрсаң, қыдыра жалды қыл құйрық сенен озбас деп едім.

Құс баласы қырымға қарайды, ит баласы жырымға қарайды.
Күн жазға айналды. Сай сайға құяды. Оңқа ойынбұзар, тен-
тек жиын бұзар. Көп азға зорлығын айтады, аз көптен көрген
қорлығын айтады. Жыртық тесікке күледі. Тез қасында қисық

ағаш жатпайды. Шаруа жаз жазылады, қыс қысылады. Ұялмаған
өлеңші болар, ерінбеген етікші болар. Бақ-бақ еткен текені қыс
түскенде көрерміз, батырсынған жігітті ісі түскенде көрерміз.
Жер таусыз болмайды, ел даусыз болмайды. Үйді қозғаған

көшірер, отты қозғаған өшірер. Құр қасық ауыз жыртар. Сиыр
судан жериді, су сиырдан жериді. Есек түйе болмайды, сиыр
бие болмайды. Жақсы айғырдың үйірін ат жақтайды. Аталы
сөзді арсыз қайырар. Мал көтерер өлімді, дос көтерер көңілді.

Бірлік болмай тірлік болмас. Жауға жаныңды бер, сырыңды
берме. Қылыш жарасы бітер, тіл жарасы бітпес. Ел ұрыссыз
болмас, тау бөрісіз болмас, ордалы құлан ақсағын білдірмес.
Жалт-жұт етеді, жалмап жұтады. Қара сиырым қарап тұр,

Кеше ыстық болды, бүгін жаңбыр болып тұр. Былтыр қар
ерте кетті, биыл кеш кетті. Мана басым ауырып еді, осы кезде
ауырғанын қойды. Дүркін-дүркін ит үріп жатты.
Соңыра барып келермін. Баяғыда бір бай болған екен. Ат

артынан аулақ жүр. Нұрман кітапты жылдам оқып шықты,
Бірман шабан оқиды.
Екі кісі ауыл сыртында оңаша сөйлесіп отыр екен. Ана кісі
арман бара жатыр, мына кісі бермен келе жатыр. Анда-санда

айтақтаған дауыс естіледі. Екеуміз жүзбе-жүз сөйлестік. Осы
сөзімді əдейі ауызыма-ауыз өзіне айт. Құс кеш келді. Екеуі
далаға бірге шықты. Ауылға таяу келіп, жаяу жүрді. Бірге
келіп, басқа кетті. «Бүгін ойнайын, ертең окырмын» деп жалқау

бала ай тады, «бүгін оқиын, ертең ойнармын» деп іскер бала ай-
тады.

Демеу дегеніміз екі сөздің яки сөйлемнің арасын
жалғастыруға демеу болатын сөздер. Мəселен: «Мен де, сен де
сонда болдық», «ол оқиды да, жазады да».
«Да», «де» деген сөздер екі арасындағы жүйесін келтіріп,

жалғастыруға демеу болып тұр.
«Не ол тұрар, не мен тұрармын». «Бұл жұмыс не бітер, не
бітпес немесе осы күйінде қалар».
«Не», «немесе» деген сөздер басқа сөздердің арасындағы

жүйелерін келтіріп, жалғастыруға демеу болып тұр. «Мен
саған ұрыстым ба? Əйтпесе сөктім бе? неме се соқтым ба?».
Балаң қазақша оқи ма? Орысша оқи ма? Əлде, тіпті босқа
жүр ме? «ба», «бе», «ма», «ме», «əлде», «əйтпесе», «немесе»

деген сөздер басқа сөздердін арасындағы жүйесін келтіріп,
жалғастыру үшін тұр.
Демеу сөздер қазақ тілінде аз. Оның да көбі басқа сөзден
шыққан туынды демеулер; мəселен: үйткені, сүйткені, үйтсе

де, бүйтсе де, сүйтсе де, əйтсе де, əйтпесе, бүйтпесе, немесе –
бəрі туынды демеулер.
Сынау. Төмендегі сөйлемдерді көшіріп, ішіндегі де меу
сөздердің астын сызып көрсетіңдер.

Ол саған əлде күйеу, əлде құда, (сүймейді қой атаулы мені
жүдə). Я бөлең, я жиенің, я нағашың, əйтеуір саған ұқсас еді о
да. Адам да, ұшқан құс та, жүрген аң да, жұмыссыз тек тұрған
жоқ ешбір жан да. Мен бүгін сабаққа бара алғаным жоқ, үйткені

басым ауырған еді. Басың ауырған шығар, сүйтсе де сабақтан
қалғаның жарамаған екен. Əлде мен сылап-сипап бақпадым
ба? Болмаса жемнен қысып сақтадым ба? Əйтпесе əбзелдерің
сəнді емес пе? Жібектен тізгініңді тақпадым ба? Оқымадың,

қой бақтың, сүйткенде сен не таптың? Қалаға балаңды жібер
немесе өзің барып кел. Үйтсе де, бүйтсе де еш нəрсе өнетін
емес. Береді деп ойлаймын, сүйтсе де сұрап көр! Бір мəнісі бар
шығар, əйтпесе неге жазбасын. Ол саған ұрысар, əйтсе де əзір

бару керек. Ол сенің арызыңды жазып бермес, үйткені арыз
жазбайтын адам.

Кей сөздер жалғау орнына жүреді жана жалғаулар сияқты
басқа сөздердің шылауында тұрмаса, өз алдына мағына
шықпайды. Сондай сөздерді жалғаулық дейміз.
Жалғаулық сөздер қазақ тілінде тіпті аз, мəселен: мен, үшін,

арқылы, тақырыпты, туралы.
«менен» алдындағы дыбыстың түріне қарай «бенен» болып
айтылады, қысқа түрінде «мен», «бен» болып айтылады.
Сынау. Төмендегі сөздерді көшіріп, жалғаулық сөздердің

астын сызып көрсетіңдер.
Күштімен күреспе, байменен тіреспе. Отпен ойнама
күйерсің, баламен ойнама, шаршарсың. Бұлардың дауы жер
тақырыбы, олардың дауы – жесір тақырыбы. Хабарды телеграм

арқылы алдым, хатты пошта арқылы алдым. Мен жазбаймын
өлеңді ермек үшін. Жоқ-барды ертегіні термек үшін. Ат тура-
лы сөзді қысқарталық. Қолмен істегенді мойынмен көтереді.
Таспен ұрғанды аспен ұр.

Кей сөздер басқа сөздерден оңаша, одағай айтылады.
Мəселен: Апырымай! Шошып кеттім ғой. Ай-қай, қай. Жаным
жаңа райыс тапты ғой. Ай-қай, менің өз үйім, кең сарайым, боз
үйім! Əлди-əлди, ақ бөпем! Пай-пай, қалай аяңдайды! «Ау-қау»

деп дауыстап еді, сиыр мөңіреді. Тарс-тұрс еткен мылтықтың
дауысы естіледі. «Сорап-сорап!» деген дауыс құлағыма келді.
Апырым-ай! ай-қай! əлди-əлди! пай-пай! ау-қау! тарс-
тұрс, сорап-сорап. Осылай айтылатын сөздерді одағай сөздер

дейміз.
Одағай сөз қазақ тілінде көп, қуаныш, реніш, күйініш,
қайғы, жан күйзелгенде, тəн күйзелгенде, жан рақат тапқанда,
шығатын дыбыстар, дауыстар, айтыла тын сөздер, хайуандарға

айтатын сөздер, дауыстар, шақырулар бəрі одағай сөз табына
кіреді.
Мəселен: У! А! ойбай-ай! Жаным-ай! Құдайым-ай! Апырым-
ай! Ау-отағасы-ау! Апырым-ау! Ал! Ай-қай, қай! Е-е-е! Ой

тəңір-ай! Күс-күс! Құр-құр! Қош-қош! Құру! Шөре-шөре! Ау-
қау! Сорап-сорап! Шəум-шəум! Ка-ка! Шөк-шөк! Əукім-əукім!
Өк! Мыш-мыш! Айт-айт! Тарс-тарс. Дүңк-дүңк. Сықыр-сықыр.
Тырс-тырс. Сылдыр-сылдыр. Күлдір-күлдір. Тық-тық. Күмп-

күмп. Сарт-сұрт. Қырық-қарық. Шың-шың. ІІІыр-шыр. Қаңқ-
қаңқ. Пыс-пыс.
Сынау. Төмендегі сөйлемдерді көшіріп, ішіндегі одағай
сөздердің астын сызып көрсетіңдер.

Алақай, əкем кітап əкеп берді. Ойбай! Көзі аларып кетгі.
Бұ қорлыққа қалай шыдармын, ойбай! У! Жаңа адам болдым
ғой. Жарықтық-ау! Не істе дейсің. Ой Тəңірі-ай! Жоқ сөзді
айтқан несі! Апырым-ау! мына бала таласады ойбай-ау! Мы-

насы кім еді? Ие, ие, манағы көрген адамым сол екен ғой. Қой!
Жай отыршы. Күс-күс, жануар! «Əукім-əукім» деп еді, сиыр
тыпырлағанын қойды. «Сорап-сорап» деген дауысты естіп
түйелер құдыққа келеді. Арбаға сиыр сүйкеніп жатыр, «өк!»

деші. Түйе тұрып кетер, «шоқ-шоқ» деп тұрғайсың. Қамыс
ішінен тарс-тұрс өткен мылтық дауысы шықты. Күмп-күмп
пісіп-пісіп, сабадан қымыз құйды. Күлдір-күлдір кісінетіп,
күрең мінген бар ма екен? Ал келдік, жаман жерге, енді сақтан!

Сүйтіп, сөз тұлғасына қарай беске бөлінеді:
1)Түбір сөз

Жазып келе жатқанда жол аяғында орын аз қалып, сөз сый-
майтын болса, ол сөзге тасымал керек яғни сөзді екі бөліп; бір
бөлігін сол жолда қалдырып, екінші бөлігін келесі жолға асыру
керек. Тасымал үшін əуелі сөзді буынға бөлу, сыймаған буын-

тұтас асырылады, мəселен: жол аяғында «шақырғанға» деген
сөз тұтас сыймады; не істеу керек? Сөзді дұрыстап буынға бөлу
керек. «Ша-қыр-ған-ға», «ша» буынды қалдырып, басқаларын
келесі жолға асыруға болады. Не «шақыр» деген буындарын

қалдырып, «ғанға»-ны асыруға болады немесе «шақырған» де-
генге дейін қалдырып «ға»-ны асыру керек.
«Шақ» деп бөліп, қалғанын асырсақ, «шақырға» деп бөліп
«ынға»-ны асырсақ, дұрыс болмайды. Неге десең ереже бой-

ынша буын бөлінбеске тиіс, мұнда буындар бөлініп тұр, «шақ»
деп бөлгенде «қыр...» буыны екі бөлініп тұр, «шақырға» деп
бөлгенде «ған» буыны екі бөлініп тұр.

рылмайды да. Мəселен: «ағалар» дегенде бас буын жалғыз «а»,
бұл «а» өз алдына буын бола тұрса да, қалынбайды. Мəселен,
«а»-ны ғана қалдырып, басқа буындарын келесі жолға асыр-
маймыз. Сөйтіп, жолға сыймайтын сөзді тасымалдау үшін не

істеу керек?
Əуелі, сөзді буынға дұрыс бөлу. Екінші бір буынды бөлмей,
тұтас күйінде асыру. Үшінші, жалғыз қаріпті буын бола тұрса
да қалдырмай келесі жолға асыру.

(Қазақ тілінің сарфы)
2-нші жылдық
Орынбор – 1915

Зат есім – нəрселердің атын көрсететін сөздер. Нəрсе
деп не түрлі де болса бар заттарды айтамыз. Зат тегіңде екі
түрлі. Біреулері – көзге көрінетін, құлаққа естілетін, мұрынға
иіс келетін, тілге татылатын, денеге сезілетін деректі заттар.

Екіншілері – көзге көрінбейтін, құлаққа естілмейтін, мұрынға
иіс келмейтін, тілге татылмайтын денеге сезілмейтін, адам
ақылмен ғана білетін дерексіз заттар.
Сол деректі һəм дерексіз заттардың атын көрсететін сөздерді

зат есім дейміз.
Деректі заттардың есімін көрсететін сөздер, мысалы: жер,
су, ай, күн, дыбыс, əн, күй, иіс-қоңыс, дəм, ащылық, тұщылық,
жылулық, суықтық, уа ғайрилары14.

Дерексіз заттардың есімін көрсететін сөздер. Мəселен: бақ,
бəле, жан, өлім, ой, мінез, ұят, реніш, қуаныш, уа ғайрилары.
Дағдыландыру. Төмендегі сөйлемдердің ішіндегі деректі,
дерексіз заттардың есімін айырту.

Тау мен тасты су бұзар, адамзатты сөз бұзар. Өлген ары-
станнан тірі тышқан артық. Ат аунаған жерге түк қалады. Иті
құтырса, иесін қабар. Қойшы көп болса, қой арам өлер. Көлде
жүрген қоңыр қаз көл қадірін білер ме? Шөлде жүрген дуадақ

шөл қадірін білер ме? Тəңірі асыраған тоқтыны бөрі жемес.
Шортанның өзі өлсе де, тісі өлмес. Көрмес түйені кермес. Бит-
ке пышақ суырма! Екі сұңқар таласса, бір қарғаға жем түсер.
Бүркіт қартайса, тышқан аулар. Құста сүт жоқ, жылқыда өт

жоқ. Ойлай берсең ой да көп, сана да көп, ойнай берсең, ой да
жоқ, сана да жоқ. Есің барда етегіңді жап. Ашу дұшпан, ақыл
дос, ақылыңа ақыл қос. Сабыр түбі сары алтын. Сарғайған же-
тер мұратқа, асыққан қалар ұятқа.

Зат есім екі түрлі болады: біреулері – нəрсенің дербес өз ба-
сына ғана қойылған: Жалқы есім. Екіншілері – нəрсенің біріне
емес, барлық табына қойылған: Жалпы есім.
14 Уа ғайри – арабша тағы басқалары деген мағынаны білдіреді.

Жалқы есімдер: Ахмет, Атымтай, Атығай, Қызылжар,
Семей, Қырым, Қытай.
Жалпы есімдер: Кісі, еркек, қала, дала, ел, жұрт, ұлт, өлке,
патшалық.

Дағдыландыру. Төмендегі сөйлемдердің ішіндегі жалқы
һəм жалпы есімдерді айырту.
Сайымның ұлы Қараман! Қазанға кетіп барамын. Қобы-
ланды батыр дем алып, алдыңғы жаққа қарады: көз ұшында

бір адам шауып өтіп барады. Боқанға келді «Ар ма?» – деп,
«Алдыңда кісің бар ма?» – деп. А, Жанақ, тимей отыр
қытығыма! Найманның кім жетеді ұшығына? Жиылып тамам
арғын тең келе ме? Бір үйлі Тоқабайдай пұшығыма? Байлыққа

кім тұрғанда Досан тұрған, қасында Байжан, Сыман қоса
тұрған. Қорадан он төрт мың қой бірден өрген, Аламан шеннен
шыққан. Асан тұрған, шапса қылыш өтпейтін Мұсам тұрған.
Маған неге сөйлейді осы антұрған? Еділ қатса, кім өтпес; Едіге

өлсе кім кетпес. Атаң жаман кісі еді: ат бергеннің құлы еді;
шешен жаман кісі еді: Мəскеуден келген күң еді. Ыстамбұл
патша болсаң да Құдыс, Шамға, Бұхармен, Хүкім етсең де
Хиндүстанға. Ағылшын, Қытай, Йапон, Румды алып, дін түзеп,

əмір етсең де бұл жаһанға. Тұтсаң да жеті ықылымның бəрін
тегіс, кірерсің ақыр бір күн көрістанға. Есепсіз бай болсаң да
Қарымбайдай; сахи15 боп мал шашсаң да Атымтайдай, патша-
дай Əмір Темірден түзетіп болсаң да əйдік батыр Арыстандай,

болсаң да Жиреншедей тілге шешен, Ақырда жатар орның тар
лақат жай.
Зат есімде екі айырыс бар: 1) Жекелік; 2) Көптік.
Жекелік айырыс – нəрсенің жеке күйіндегі есімнің түрі,

мəселен: ата, дене, омырау, белбеу, ой, сырнай, керней, ашу,
шыны, қаз, құнан, аяқ, шелек.
Көптік айырыс – нəрсенің көп күйіндегі есімнің түрі,
мəселен: аталар, денелер, омыраулар, белбеулер, ойлар, сыр-

найлар, кернейлер, ашулар, шынылар, қаздар, құнандар,
аяқтар, шелектер.
Дағдыландыру. Төмендегі сөздерді жекелік айырыстан
көптік айырысқа көшірту.

Жекеше: І-нші жақ (мендік): атам, денем, омырауым,
белбеуім, ойым, үйім, сырнайым, кернейім, ашуым, шыным,
қазым, құнаным, аяғым, шелегім.
ІІ-нші жақ (сендік): атаң, денең, омырауың, белбеуің, ойың,

үйің, сырнайың, кернейің, ашуың, шының, қазың, құнаның,
аяғың, шелегің.
ІІІ-інші жақ (бөгделік): атасы, денесі, омырауы, белбеуі,
ойы, үйі, сырнайы, кернейі, ашуы, шынысы, қазы, құнаны,

аяғы, шелегі.
Көпше: І-нші жақ (мендік): аталарым, денелерім, омы-
рауларым, белбеулерім, ойларым, үйлерім, сырнайларым,
кернейлерім, ашуларым, шыныларым, қаздарым, құнандарым,

аяқтарым, шелектерім.
ІІ-нші жақ (сендік): аталарың, денелерің, омырауларың, бел-
беулерің, ойларың, үйлерің, сырнайларың, кернейлерің, ашу-
ларың, шыныларың, қаздарың, құнандарың, аяқтарың, шелек-

терің.
ІІІ-інші жақ (бөгделік): аталары, денелері, омыраулары,
белбеулері, ойлары, үйлері, сырнайлары, кернейлері, ашулары,
шынылары, қаздары, құнандары, аяқтары, шелектері.

Дағдыландыру. Осы үлгі бойынша басқа зат есім сөздерді
алып, оңаша тəуелдік түріне түсірту.

Жекеше: І-інші жақ (біздік): атамыз, денеміз, омырауы-
мыз, белбеуіміз, ойымыз, үйіміз, сырнайымыз, кернейіміз, ашу-
ымыз, шынымыз, қазымыз, құнанымыз, аяғымыз, шелегіміз.
ІІ-нші жақ (сіздік): атаңыз, денеңіз, омырауыңыз,

белбеуіңіз, ойыңыз, үйіңіз, сырнайыңыз, кернейіңіз, ашуыңыз,
шыныңыз, қазыңыз, құнаныңыз, аяғыңыз, шелегіңіз.

ІІІ-інші жақ (бөгделік): атасы, денесі, омырауы, белбеуі,
ойы, үйі, сырнайы, кернейі, ашуы, шынысы, қазы, құнаны,
аяғы, шелегі.
Көпше: І-інші жақ (біздік): аталарымыз, денелеріміз, омы-

рауларымыз, белбеулеріміз, ойларымыз, үйлеріміз, сырнайлары-
мыз, кернейлеріміз, ашуларымыз, шыныларымыз, қаздарымыз,
құнандарымыз, аяқтарымыз, шелектеріміз.
ІІ-інші жақ (сіздік): аталарыңыз, денелеріңіз, омырау-

ларыңыз, белбеулеріңіз, ойларыңыз, үйлеріңіз, сырнайларыңыз,
кернейлеріңіз,
ашуларыңыз,
шыныларыңыз,

қаздарыңыз,
құнандарыңыз, аяқтарыңыз, шелектеріңіз.
ІІІ-інші жақ (бөгделік): аталары, денелері, омыраулары,
белбеулері, ойлары, сырнайлары, кернейлері, ашулары, шыны-

лары, қаздары, құнандары, аяқтары, шелектері.
Дағдыландыру. Осы үлгі бойынша басқа зат есім сөздерді
алып, ортақ тəуелдік түріне түсірту.
Ескерту. Анайылық ретпен сөйлегенде, оңаша тəуелдік түр-

мен айтылады, сыпайылық ретпен сөйлегенде, ортақ тəуелдік
түрмен айтылады, мəселен:
Анайылық рет.
Жекеше: І-інші жақ – атам, апам, балам, атым, асым, ба-

сым.
ІІ-нші жақ – атаң, апаң, балаң, атың, асың, басың.
ІІІ-інші жақ – атасы, анасы, баласы, аты, асы, басы.
Көпше: І-інші жақ – аталарым, аналарым, балаларым,

аттарым, астарым, бастарым.
ІІ-інші жақ – аталарың, аналарың, балаларың, аттарың,
астарың, бастарың.
ІІІ-інші жақ – аталары, аналары, балалары, аттары, ба-

стары
Сыпайылық рет.
Жекеше: І-інші жақ – атамыз, анамыз, баламыз, асымыз,
басымыз.

ІІ-нші жақ – атаңыз, анаңыз, балаңыз, атыңыз, асыңыз,
басыңыз.
ІІІ-інші жақ – анайылық ретше.

Көпше: І-ші жақ – аталарымыз, аналарымыз, балалары-
мыз, аттарымыз, астарымыз, бастарымыз.
ІІ-нші жақ – аталарыңыз, аналарыңыз, балаларыңыз,
аттарыңыз, астарыңыз, бастарыңыз.

ІІІ-інші жақ – анайылық ретше.
Дағдыландыру. Төмендегі сөздерді осы үлгі бойынша
əуелі анайы ретке, сонан соң сыпайы ретке аударту (жекеше,
көпше, үш жақтық түрлерімен).

Арба, көрпе, тау, егеу, тай, көмей, сый, ши, от, бет, саз, əз,
таң, көң, нар, айыр.
Сұраулар.
Зат туралы қазақ тілінде екі сұрау бар: кісі туралы «кім?»

деп сұраймыз, басқа заттар туралы «не?» деп сұраймыз.
Жалғay һəм жалғаулықтар.
Жалғау екі түрлі: 1) Септік жалғау; 2) Көптік жалғау.
Септік жалғаулар сөздердің үйлесуіне сеп болады. Көптік

жалғаулар нəрсенің жеке емес, көп күйдегі есімін көрсетеді.
Септік жалғау бесеу: 1. Ілік жалғау «-дың»; 2. Барыс жалғау
«-ға»; 3. Табыс жалғау «-ды»; 4. Жатыс жалғау «-да»; 5. Шығыс
жалғау «-дан».

Көптік жалғау біреу-ақ: «-лар», «-лар» жалғау жіңішке сөзде
«-лер» болады.
Сөздің аяқ дыбысы дауыссыз яки жарты дауысты бол-
са, «-лар» жалғау «-дар» болып, «-лер» жалғау «-дер» болып

өзгереді.
Жалғаулықтар: менен, үшін, арқылы, туралы, тақырыпты
уа ғайри сондай жалғау мағынасында жүретін сөздер.
Алдындағы сөздің аяқ дыбысының əуеніне қарап, жалғаулық

«бенен» болып та айтылады. Қысқа түрлері «мен», «бен».
Септік жалғаулықтар да сөздің аяқ дыбысына қарай түрліше
жалғанады. Мысал үшін түрлі-түрлі сөздер алып, жалғап
қарайық.

Жай қалып.
§1. Жуан сөздің аяғы дауысты дыбыс болса:
«Аға» деген сөз
Жекеше

Көпше
Атау
кім? Аға
кімдер? ағалар

Ілік жалғау
кімнің? Ағаның
кімдердің? ағалардың
Барыс жалғау

кімге? Ағаға
кімдерге? ағаларға
Табыс жалғау
кімді? Ағаны

кімдерді? ағаларды
Жатыс жалғау
кімде? Ағада
кімдерде? ағаларда

Шығыс жалғау
кімнен? Ағадан
кімдерден? ағалардан
Дағдыландыру. Аға, бала, ана, апа, қала, дала һəм басқа

аяғы «а» сөздерді жалғаулату.
«Тары» деген сөз Жекеше
Көпше
Атау

не? Тары
нелер? тарылар
Ілік жалғау
ненің? Тарының

нелердің? тарылардың
Барыс жалғау
неге? Тарыға
нелерге? тарыларға

Табыс жалғау
нені? Тарыны
нелерді? тарыларды
Жатыс жалғау

неде? Тарыда
нелерде? тарыларда
Шығыс жалғау
неден? Тарыдан

нелерден? тарылардан
Дағдыландыру. Қазы, тазы, сұлы, қылы, шыны, талқы һəм
басқа аяғы «ы» сөздерді жалғаулату.
§2. Жіңішке сөздің аяғы дауысты болса:

«Кеме» деген сөз
Көпше
Жекеше
Атау

не? Кеме
ненің? Кеменің
Ілік жалғау
нелер? Кемелер

нелердің? кемелердің
Барыс жалғау
неге? Кемеге
нелерге? кемелерге

Табыс жалғау
нені? Кемені
нелерді? кемелерді
Жатыс жалғау

неде? Кемеде
нелерде? кемелерде
Шығыс жалғау
неден? Кемеден

һəм басқа аяғы «е» сөздерді жалғаулату.
§3. Жуан сөздің аяқ дыбысы жарты дауысты болса:
«Кісі» деген сөз
Жекеше

Көпше
Атау
кім? Кісі
кімнің? кісінің

Ілік жалғау
кімдер? Кісілер
кімдердің? кісілердің
Барыс жалғау

кімге? Кісіге
кімдерге? кісілерге
Табыс жалғау
кімді? Кісіні

кімдерді? кісілерді
Жатыс жалғау
кімде? Кісіде
кімдерде? кісілерде

Шығыс жалғау
кімнен? Кісіден
кімдерден? кісілерден

аяғы «і» сөздерді жалғаулату.
Жалғаулату қазіргі септеу деген мағынада (құраст.).
«Жау» деген сөз Жекеше
Көпше

Атау
кім? Жау
кімдер? жаулар
Ілік жалғау

кімнің? Жаудың
кімдердің? жаулардың
Барыс жалғау
кімге? Жауға

кімдерге? жауларға
Табыс жалғау
кімді? Жауды
кімдерді? жауларды

Жатыс жалғау
кімде? Жауда
кімдерде? жауларда
Шығыс жалғау

кімнен? Жаудан
кімдерден? Жаулардан

отау, танау, ау, су, бу, у.
«Тай» деген сөз Жекеше
Көпше
Атау

не? Тай
нелер? тайлар
Ілік жалғау
ненің? Тайдың

нелердің? тайлардың
Барыс жалғау
неге? Тайға
нелерге? тайларға

Табыс жалғау
нені? Тайды
нелерді? тайларды

Жатыс жалғау
неде? Тайда
нелерде? тайларда
Шығыс жалғау

неден? Тайдан
нелерден? тайлардан

май, сай, сый, мый, қый.
§4. Жіңішке сөздің аяғы жарты дауысты болса:
«Күйеу»
деген сөз

Жекеше
Көпше
Атау
кім? Күйеу

кімдер? күйеулер
Ілік жалғау
кімнің? Күйеудің
кімдердің? күйеулердің

Барыс жалғау
кімге? Күйеуге
кімдерге? күйеулерге
Табыс жалғау

кімді? Куйеуді
кімдерді? күйеулерді
Жатыс жалғау
кімдерге? Күйеулерге

кімдерде? күйеулерде
Шыгыс жалғау кімнен? Күйеуден
кімдерден? күйеулерден

елеу, белбеу, көсеу.
«Үй» деген сөз
Жекеше
Көпше

Атау
не? Үй
нелер? үйлер
Ілік жалғау

ненің? Үйдің
нелердің? үйлердің
Барыс жалғау
неге? Үйге

нелерге? үйлерге
Табыс жалғау
нені? Үйді
нелерді? үйлерді

Жатыс жалғау
неде? Үйде
нелерде? үйлерде
Шыгыс жалғау

неден? Үйден
нелерден? үйлерден
Дағдыландыру. Мынау сөздерді жалғаулату: Күй, көмей,
ши, ай, кеней, сəуегей.

Мұнан көрінеді: жіңішке сөздің аяғы жарты дауысты ды-
быс болса, жалғауларда өзгеріс болатыны, мəселен -ға жалғау
-ге болып, -да жалғау -де болып, -дан жалғау -ден болып
өзгерілгені; жана да көптік жалғаулар жіңішке сөздерде -лер

Ескерту. Жалғаулықтар жуан, жіңішке сөздердің іне бірдей.
Мəселен, жау менен, жау үшін, жау арқылы, жау туралы, жау
тақырыпты.
Тай... тай... тай... тай... тай...,

күйеу... күйеу... күйеу... күйеу... күйеу...,
үй... үй... үй... үй... үй...
§5. Жуан сөздің аяғы қатаң дыбыс болса:
«Аяқ» деген сөз

Жекеше
Көпше
Атау
не? Аяқ

нелер? аяқтар
Ілік жалғау
ненің? Аяқтың
нелердің? аяқтардың

Барыс жалғау
неге? Аяққа
нелерге? аяқтарға
Табыс жалғау

нені? Аяқты
нелерді? аяқтарды
Жатыс жалғау
неде? Аяқта

нелерде? аяқтарда
Шығыс жалғау
неден? Аяқтан
нелерден? аяқтардан

Ескерту. Сөз аяғы қатаң дыбыс болса, жалғау басындағы
«д» дыбысы «т» сияқты естіледі. Ондай орында «т» сияқты
естіледі. Ондай орында «т» жазбай, «д» қаріпін жазу тиіс.

басқа аяғы қатаң дыбысты сөздерді жалғаулату.
§6. Жіңішке сөздің аяғы қатаң дыбыс болса:
«Бет» деген сөз
Жекеше

Көпше
Атау
не? Бет
нелер? беттер

Ілік жалғау
ненің? Беттің
нелердің? беттердің
Барыс жалғау

неге? Бетке
нелерге? беттерге
Табыс жалғау
нені? Бетті

нелерді? беттерді
Жатыс жалғау
неде? Бетте
нелерде? беттерде

Шығыс жалғау
неден? Беттен
нелерден? беттерден

аяғы қатаң дыбысты жіңішке сөздерді жалғаулату.
§7. Жуан сөздің аяғы ымыралы дыбыс болса:
«Мал» деген сөз
Жекеше

Көпше
Атау
не? мал
нелер? малдар

Ілік жалғау
ненің? малдың
нелердің? малдардың
Барыс жалғау

неге? малға
нелерге? малдарға
Табыс жалғау
нені? малды

нелерді? малдарды
Жатыс жалғау
неде? малда
нелерде? малдарда

Шығыс жалғау
неден? малдан
нелерден? малдардан

басқа аяғы ымыралы дыбысты жуан сөздерді жалғаулату.
§8. Жіңішке сөздің аяғы ымыралы дыбыс болса:
«Көз» деген сөз
Жекеше

Көпше
Атау
не? көз
нелер? көздер

Ілік жалғау
ненің? көздің
нелердің? көздердің
Барыс жалғау

неге? көзге
нелерге? көздерге
Табыс жалғау
нені? көзді

нелерді? көздерді
Жатыс жалғау
неде? көзде
нелерде? көздерде

Шығыс жалғау
неден? көзден
нелерден? көздерден
Ескерту. Сөз аяғы «р» болса, көптік жалғау «-дар», «-дер»

§9. Жуан сөздің аяғы ымырасыз дыбыс болса:
«Нан» деген сөз
Жекеше
Көпше

Атау
не? нан
нелер? нандар
Ілік жалғау

ненің? нанның
нелердің? нандардың
Барыс жалғау
неге? нанға

нелерге? нандарға
Табыс жалғау
нені? нанды
нелерді? нандарды

Жатыс жалғау
неде? нанда
нелерде? нандарда
Шығыс жалғау

неден? наннан
нелерден? нандардан

аяғы ымырасыз дыбысты жуан создерді жалғаулату.
§10. Жіңішке создің аяғы ымырасыз дыбыс болса:
«Жем» деген сөз
Жекеше

Көпше
Атау
не? жем
нелер? жемдер

Ілік жалғау
ненің? жемнің
нелердің? жемдердің
Барыс жалғау

неге? жемге
нелерге? жемдерге
Табыс жалғау
нені? жемді

нелерді? жемдерді
Жатыс жалғау
неде? жемде
нелерде? жемдерде

Шығыс жалғау
неден? жемнен
нелерден? жемдерден

§11. Жуан сөздің аяғы жай қалыпта дауысты дыбыс болса,
тəуелді қалыпта жалғаулар былай жалғанады:
«Ата» деген сөз
І-ші жақ

ІІ-ші жақ
ІІІ-ші жақ
Жекеше: Атау
атам

атаң
атасы
Ілік жалғау
атамның

атаңның
атасының
Барыс жалғау
атама

атаңа
атасына
Табыс жалғау
атамды

атаңды
атасын
Жатыс жалғау
атамда

атаңда
атасыңда
Шығыс жалғау
атамды

атаңнан
атасынан
Көпше: Атау
аталарым

аталарың
аталары
Ілік жалғау
аталарымның аталарыңның

аталарының
Барыс жалғау
аталарыма
аталарыңа

аталарына
Табыс жалғау
аталарымды
аталарыңды

аталарын
Жатыс жалғау
аталарымда
аталарыңда

аталарыңда
Шығыс жалғау аталарымнан
аталарыңнан
аталарынан

сондай сөздерді осы жоғарғы үлгі бойынша тəуелді қалыпта
жалғаулату.
§12. Жіңішке сөздің аяғы жай қалыпта дауысты дыбыс бол-
са, тəуелді қалыпта жалғаулар былай жалғанады:

«Тері» деген сөз І-ші жақ
ІІ-ші жақ
ІІІ-ші жақ
Жекеше: Атау

терім
терің
терісі
Ілік жалғау

терімнің
теріңнің
терісінің
Барыс жалғау

теріме
теріңе
терісіне
Табыс жалғау

терімді
теріңді
терісін

Жатыс жалғау
терімде
теріңде
терісінде

Шығыс жалғау
терімнен
теріңнен
терісінен

Көпше: Атау
терілерім
терілерің
терілері

Ілік жалғау
терілерімнің
терілеріңнің
терілерінің

Барыс жалғау
терілеріме
терілеріңе
терілеріне

Табыс жалғау
терілерімді
терілеріңді
терілерің

Жатыс жалғау
терілерімде
терілеріңде
терілерінде

Шығыс жалғау
терілерімнен
терілеріңнен
терілерінен

сондай сөздерді осы көрсетілген үлгі бойынща тəуелді қалыпта
жалғаулату.
§13. Жуан сөздің аяғы жай қалыпта жарты дауысты ды быс
болса, тəуелді қалыпта жалғаулар былай жалғанады:

Танау» деген сөз
І-ші жақ
ІІ-ші жақ
ІІІ-ші жақ

Жекеше: Атау
танауым
танауың
танауы

Ілік жалғау
танауымның
танауың
танауының

Барыс жалғау
танауыма
танауыңа
танауына

Табыс жалғау
танауымды
танауыңды
танауын

Жатыс жалғау
танауымда
танауыңда
танауында

Шығыс жалғау
танауымнан
танауыңнан
танауынан

Көпше:
Атау
танауларым
танауларың

танаулары
Ілік жалғау танауларымның танауларыңның
танауларының
Барыс

жалғау
танауларыма
танауларыңа
танауларына

Табыс
жалғау
танауларымды
танауларыңды

Жатыс жалғау
миымда
миыңда
миында

Шығыс жалғау
миымнан
миыңнан
миыңнан

Көпше: Атау
миларым
миларың
милары

Ілік жалғау
миларымның миларыңның
миларынын
Барыс жалғау

миларыма
миларыңа
миларына
Табыс жалғау

миларымды
миларыңды
миларын
Жатыс жалғау

миларымда
миларыңда
миларында
Шығыс жалғау

миларымнан миларыңнан
миларынан

көрсеткен үлгі бойынша тəуелді қалыпта жалғаулату.
§14. Жіңішке создің аяғы жай қалыпта жарты дауысты ды-
быс болса, тəуелді қалыпта жалғаулар былай жалғанады.
«Егеу» деген сөз І-ші жақ

ІІ-ші жақ
ІІІ-ші жақ
Жекеше: Атау
егеуім

егеуің
егеуі
Ілік жалғау
егеуімнің

егеуіңнің
егеуінің
Барыс жалғау
егеуіме

егеуіңе
егеуіне
Табыс жалғау
егеуімді

егеуіңді
егеуін
Жатыс жалғау
егеуімде

егеуіңде
егеуінде
Шығыс жалғау
егеуімнен

егеуіңнен
егеуінен
Көпше: Атау
егеулерім

егеулерің
егеулері
Ілік жалғау
егеулерімнің

егеулеріңнің
егеулерінің
Барыс жалғау
егеулеріме

егеулеріңе
егеулеріне
Табыс жалғау
егеулерімді

егеулеріңді
егеулерін
Жатыс жалғау
егеулерімде

егеулеріңде
егеулерінде
Шығыс жалғау
егеулерімнен

егеулеріңнен
егеулерінен
«Күй» деген сөз
І-ші жақ

ІІ-ші жақ
ІІІ-ші жақ
Жекеше: Атау
күйім

күйің
күйі
Ілік жалғау
күйімнің

күйіңнің
күйінің
Барыс жалғау
күйіме

күйіңе
күйіне
Табыс жалғау
күйімді

күйіңді
күйін

Табыс жалғау
малымды
малыңды
малын

Жатыс жалғау
малымда
малыңда
малында

Шығыс жалғау
малымнан
малыңнан
малынан

Көпше: Атау
малдарым
малдарың
малдары

Ілік жалғау
малдарымның малдарыңның малдарының
Барыс жалғау
малдарыма

малдарына
малдарына
Табыс жалғау
малдарымды

малдарыңды малдарын
Жатыс жалғау
малдарымда
малдарыңда

малдарында
Шығыс жалғау
малдарымнан малдарыңнан малдарынан

Көпше: Атау
інілеріміз
інілеріңіз
інілері

Ілік жалғау
інілеріміздің
інілеріңіздің інілерінің
Барыс жалғау

інілерімізге
інілеріңізге
інілеріне
Табыс жалғау

інілерімізді
інілеріңізді
інілерін
Жатыс жалғау

інілерімізде
інілеріңізде
інілерінде
Шығыс жалғау

інілерімізден
інілеріңізден інілерінен

көздерді ортақ тəуелдік түрінде жалғаулату.
§18. Жуан сөздің аяғы жай қалыпта дауысты дыбыс болса,
ортақ жалғаулар былай жалғанады:
«Бас» деген сөз І-ші жақ

ІІ-ші жақ
ІІІ-ші жақ
Жекеше: Атау
басымыз

басыңыз
басы
Ілік жалғау
басымыздың

басыңыздың
басының
Барыс жалғау
басымызға

басыңызға
басына
Табыс жалғау
басымызды

басыңызды
басын
Жатыс жалғау
басымызда

басыңызда
басында
Шығыс жалғау
басымыздан

басыңыздан
басынан
Көпше: Атау
бастарымыз

бастарыңыз
бастары
Ілік жалғау
бастарымыздың бастарыңыздың бастарының

Барыс жалғау
бастарымызға
бастарыңызға
бастарына

Табыс жалғау
бастарымызды бастарыңызды
бастарын
Жатыс жалғау

бастарымызда
бастарыңызда
бастарында
Шығыс жалғау

дауысты жуан сөздерді ортақ тəуелдік түрінде жалғаулату.
§19. Жуан сөздің аяғы жай қалыпта дауыссыз я жарты
дауысты дыбыс болса, ортақ тəуелдік түрінде былай жал-
ғанады:

«Күш» деген сөз І-ші жақ
ІІ-ші жақ
ІІІ-ші жақ
Жекеше: Атау

күшіміз
күшіңіз
күші

Ілік жалғау
күшіміздің
күшіңіздің
күшінің

Барыс жалғау
күшімізге
күшіңізге
күшіне

Табыс жалғау
күшімізді
күшіңізді
күшін

Жатыс жалғау
күшімізде
күшіңізде
күшінде

Шығыс жалғау
күшімізден
күшіңізден
күшінен

Көпше: Атау
күштеріміз
күштеріңіз
күштері

Ілік жалғау
күштеріміздің күштеріңіздің күштерінің
Барыс жалғау
күштерімізге

күштеріңізге
күштеріне
Табыс жалғау
күштерімізді

күштеріңізді
күштерін
Жатыс жалғау
күштілерімізде күштеріңізде

күштерінде
Шығыс жалғау
күштерімізден күштеріңізден күштерінен

я жарты дауысты жіңішке сөздерді ортақ тəуелдік түрінде
жалғаулату.
Жай қалып пен тəуелді қалып арасындағы айырықтар
Жай қалыпта:

Жалғаулар
Септік – -ның, -дың, -ға, -ге, -қа, -ке, -ны, -ды, -да, -дан,
-нан, -ден, -нен.
Көптік – -лар, -лер, -дар, -дер.

қосып «мұрындық» дейміз, мұрын үшін жұмсалатын нəрсені
атау үшін; «Түн» деген сөзге «-дік» жұрнағын қосып «түндік»
дейміз түн үшін жұмсалатын нəрсені атау үшін; «От» деген
сөзге «-тық» жұрнағын қосып «оттық» дейміз, от үшін

жұмсалатын нəрсені атау үшін. «Өркеш» деген сөзге «-тік»
жұрнағын қосып «өркештік» дейміз, өркеш үшін жұмсалатын
нəрсені атау үшін уа ғайри сондай.
Екінші, басқа нəрселерге сол затты өлшеу болатындығын

көрсету үшін. Мəселен: «Ай» деген сөзге «-лық» жұрнағын
жалғап «айлық» дейміз, айдың өлшеу болғандығын көрсету
үшін; «Түйе» деген сөзге «-лік» жұрнағын жалғап «түйелік»
дейміз, түйенің басқаларға өлшеу екендігін көрсету үшін;

«Жыл» деген сөзге «-дық» жұрнағын жалғап «жылдық» дейміз,
жылдың басқаларға өлшеу болғандығын көрсету үшін; «Күн»
деген сөзге «-дік» жұрнағын жалғап, «күндік» дейміз, күннің
басқаларға өлшеу болғандығын көрсету үшін; «Оқ» деген сөзге

«-тық» жұрнағын жалғап «оқтық» дейміз, оқтық басқаларға
өлшеу болғанын көрсету үшін; «Көйлек» де ген сөзге «-тік»
жұрнағын жалғап «көйлектік» дейміз, көйлек басқаларға өлшеу
болғанын көрсету үшін.

Үшінші, сол заттың қалпын көрсету үшін, мəселен: «Аға»
деген сөзге «-лық» жұрнағын жалғап, «ағалық» дейміз, аға
қалпын көрсету үшін; «Іні» деген сөзге «-лік» жұрнағын
жалғап, «інілік» дейміз, іні қалпын көрсету үшін; «Шал» деген

сөзге «-дық» жұрнағын жалғап «шалдық» дейміз, шал қалпын
көрсету үшін; «Ел» деген сөзге «-дік» жұрнағын жалғап «елдік»
дейміз, ел қалпын көрсету үшін; «Жұрт» деген сөзге «-тық»
жұрнағын жалғап «жұрттық» дейміз, жұрт қалпын көрсету

үшін.
Дағдыландыру. «-лық», (-лік, -дық, -дік, -тық, -тік) жұрнақ
жалғанарлық сөздерді тапқызып, жалғату.
§ 3. «-шылық» (-шілік) жұрнақ зат есіміне жалғанады,

сол затқа лайық қалпын атау үшін. Мəселен: «Адам» де-
ген сөзге «-шылық» жұрнағын жалғап «адамшылық» дейміз,
адамға лайық қалпын атау үшін; «Жігіт» деген сөзге «-шілік»
жұрнағын жалғап «жігітшілік» дейміз, жігітке лайық қалпын

атау үшін; «Қазақ» деген сөзге «-шылық» жұрнағын жалғап
«қазақшылық» дейміз, қазаққа лайық қалпын атау үшін.
Ескерту. Бұл «-шылық» (-шілік) жұрнағынан «балық-
шылық», «егіншілік» деген сөздердегі «-шылық», «-шілік

жұрнақтарын айыру тиіс, үйткені бұлардағы «-шылық» екі
жұрнақтан болған: «-шы» һəм «-лық» (балықшылық, егіншілік)
һəм бұлар заттың жай ғана қалпын көрсетеді.
Дағдыландыру. «-шылық», «-шілік», жұрнақтарын жал-

ғарлық сөздерді тапқызып жалғату.
§ 4. «-шыл» жұрнақ зат есіміне жалғанады. Сол затты екінші
зат жарататындығын, сүйетіндігін көрсету үшін. Мəселен:
«Ұйқы» деген сөзге «-шыл» жұрнағын жалғап «ұйқышыл» деп,

ұйқыны сүйетіндігін көрсетеміз; «Ұлт» деген сөзге «-шыл»
жұрнағын жалғап «ұлтшыл» деп, ұлтты сүйетіндігін көрсе-
теміз; «Қазақ» деген сөзге «-шыл» жұрнағын жалғап «қазақ-
шыл» деп, қазақты сүйетіндігін көрсетеміз уа ғайри сондай.

Дағдыландыру. «-шыл» жұрнағын жалғарлық сөздерді
тапқызып, жалғату.
§ 5. «-шық» (-шік) жұрнақ зат есіміне жалғанады, сол
заттың кішкенелігін көрсету үшін. Мəселен: «Қап» деген сөзге

«-шық» жұрнағын жалғап «қапшық» деп, қаптың кішкенелегін
көрсетеміз; «Үй» деген сөзге «-шік» жұрнағын жалғап «үйшік»
деп, үйдің кішкенелігін көрсетеміз уа ғайри сондай.
Дағдыландыру. «-шық» (-шік) жұрнақ жалғарлық сөздерді

тапқызып, жалғату.
§ 6. «-ша» (-ше) жұрнақ та зат есіміне жалғанады, сол
заттың кішкенелігін көрсету үшін. Мəселен: «Құман» де-
ген сөзге «-ша» жұрнағын жалғап «құманша» деп, құманның

кішкенелігін көрсетеміз; «Көрпе» де ген сөзге «-ше» жұрнағын
жалғап «көрпеше» деп, көрпенің кішкенелігін көрсетеміз уа
ғайри сондай.
Ескерту. Құнанша, дөненше, бұқаша, өгізше, інгенше, та-

йынша уа ғайри сондай сөздерді осы жолмен болған заттың
кішкене һəм сүйкімділігін көрсету үшін сол заттың есіміне

§ 10. «-сыз» жұрнақ зат есіміне жалғанады сол заттың екін-
ші затта жоқтығын көрсету үшін. Мəселен: «Бала» деген сөзге
«-сыз» жұрнағын жалғап «баласыз» деп, баласы жоқтығын
көрсетеміз; «Мал» деген сөзге «-сыз» жұрнағын жалғап «мал-

сыз» деп, малы жоқтығын көрсетеміз; «Жан» деген сөзге «-сыз»
жұрнағын жалғап «жансыз» деп, жаны жоқтығын көрсетеміз
уа ғайри сондай.
Дағдыландыру. «-сыз» жұрнағын жалғайтын сөздер тап-

қызып, жалғату.
§ 11. «-лас» (-лес, -дас, -дес, -тас, -тес) жұрнақ зат есіміне
жалғанады, сол затқа басқалар ортақ екендігін көрсету үшін.
Мəселен: «Ата» деген сөзге «-лас» жұрнағын жалғап «ата-

лас» деп, атаға ортақ екендігін көрсетеміз; «Жер» деген сөзге
«-лес» жұрнағын жалғап «жерлес» деп, жерге ортақ екендігі»
көрсетеміз; «Жол» деген сөзге «-дас» жұрнағын жалғап «жол-
дас» деп, жолға ортақтығын көрсетеміз. «Көл» деген сөзге

«-дес» жұрнағын жалғап «көлдес» деп, көлге ортақ екендігін
көрсетеміз; «Құдық» деген сөзге «-тас» жұрнағын жалғап
«құдықтас» деп құдыққа ортақ екендігін көрсетеміз; «Шек» де-
ген сөзге «-тес» жұрнағын жалғап «шектес» деп, шекке ортақ

екендігін көрсетеміз уа ғайри сондай.
Дағдыландыру. «-лас» (-лес, -дас, -дес, -тас, -тес) жұрнағын
жалғайтын сөздер тапқызып, жалғату.
§ 12. «-еке» жұрнақ зат есіміне жалғанады, сол затты зор

тұту үшін я көңіл аулау үшін. «Аға» деген сөзге «еке» де-
ген жұрнақ жалғап «ағеке» десек, ағаны зор тұтқанымыз яки
көңілін аулағанымыз көрінеді. «-еке» жұрнақ жалпы есімге
жай жалғанады. Жалпы есімге жалғанғанда ол есім қысқар-

тылып айтылады. Мəселен: «Ысмайыл» деген есім жұрнақ
жалғанғанда қысқарылып «Ыс-еке» болады; «Ыбраһім» деген
есім жұрнақ жалғанғанда қысқарылып «Ыб-екең болады уа
ғайри сондай.

Ескерту. «-еке» жұрнақ көбінесе үлкен адамдарға ай-
тылады. Кей сөздерде «-еке» орнына жалғыз «-й» қосылады.
Мəселен: аға-ағай, апа-апай, ата-атай.

Кішіге сөйлегенде есіміне басқа жұрнақ яки жұрнақ ор-
нына бүтін сөз жалғанады. Мəселен: -жан, -ан, -ман, -ш.
Сүйткенде «Тұрмұхаммед» деген есім «Тұрман» болып,
«Ермұхаммед» деген есім «Ержан» бо лып, «Қосмұхаммед»

деген есім «Қосан», «Жұмағали» деген есім «Жұмаш» болып
уа ғайри сондай жұрнақтар я сөздер қосылып айтылады.
Дағдыландыру. Жоғарыда көрсетілген «-еке», «-жан»,
«-ман», «-ан», «-ш» жұрнақтарын жалғарлық сөздер тапқызып

жалғату.
§ 13. «-шаң» (-ше) жұрнақ зат есіміне жалғанады, сол зат
екінші затта көрнеу екендігін көрсету үшін, мəселен: «шапан»
деген сөзге «-шаң» жұрнағын жалғап «шапаншаң» дейміз: кісі

үстінде шапан көрнеу екендігін көрсету үшін; «бөрік» деген
сөзге «-шең» жұрнағын жалғап, «бөрікшең» дейміз: кісі басын-
да бөрік көрнеу екендігін көрсету үшін.
Ескерту. «-шаң» (-шең) жұрнақ басқа мағынада да жүреді

яғни зат есіміне жалғанады басқа мағына туғызу үшін. Мəселен:
«Ашу» деген сөзге «-шаң» жұрнағын жалғап «ашушаң»
дейміз, ашуы оңай пайда болғандығын көрсету үшін; «Тер»
деген сөзге «-шең» жұрнағын жалғап «тершең» дейміз, тері

тез шығатындығын көрсету үшін; «Кір» деген сөзге «-шең»
жұрнағын жалғап «кіршең» дейміз, кір оңай қонатындығын
көрсету үшін.
Сүйтіп, «-шаң» (-шең) жұрнақ зат есіміне жалғанады, сол

заттың оңай пайда болғандығын көрсету үшін де.
Дағдыландыру. «-шаң» (-шең) жұрнақтар екі түрлі
мағынасында жалғанарлық сөздер тапқызып, жалғату.
§ 14. «-а» (-е) жұрнақ зат есіміне жалғанады сол затты іске

айналдыру үшін. Мəселен: «Ас» деген сөзге «-а» жұрнағын
жалғап «аса» дейміз, асты іске айналдыру үшін; «Дем» деген
сөзге «-е» жұрнағын жалғап «деме» дейміз, демді іске аудару
үшін.

Дағдыландыру. «-а» (-е) жұрнақ жалғарлық сөз тапқызып,
жалғату.

§ 15. «-ла» (-ле, -да, -де, -та, -те) жұрнақ зат есіміне
жалғанады, істі сол затпен істеу үшін. Мəселен: «Таға» деген
сөзге «-ла» жұрнағын жалғап «тағала» дейміз, істі тағамен
істеу үшін; «Шеге» деген сөзге «-ле» жұрнағын қосып «шеге-

ле» дейміз, істі шегемен істеу үшін; «Тұз» деген сөзге «-да»
жұрнағын жалғап «тұзда» дейміз, істі тұзбен істеу үшін;
«Көз» деген сөзге «-де» жұрнағын жалғап «көзде» дейміз, істі
көзбен істеу үшін; «Таяқ» деген сөзге «-та» жұрнағын жалғап

«таяқта» дейміз істі таяқпен істеу үшін; «Тіс» деген сөзге
«-те» жұрнағын жал ғап «тісте» дейміз, істі тіспен істеу үшін.
Дағдыландыру. «-ла» (-ле, -да, -де, -та, -те) жұрнақтар
жалғанарлық сөздер тапқызып, жалғату.

§ 16. «-ғар» (-қар, -кер) жұрнақ зат есіміне жалғанады:
басқаны сол затта болдыру үшін. Мəселен: «Аң» де ген сөзге
«-ғар» жұрнағын жалғап «аңғар» дейміз, аңында болдыру үшін;
«Бас» деген сөзге «-қар» жұрнағын жалғап «басқар» дейміз, ба-