Үлкен Орда Верный уезінің: Алматы, Қаскелең, Ұзынағаш, Қастек, Ырғайлы, Аңырақай, Талғар, Түрген, Сарытоқым, Іле болыстарындағы қырғыздармен Токмак уезіне қарасты: Тойқатау, Бағытеу, Сұлтұс болыстығын мекендейтін қырғыздардың өзара салауат турасында бекіткен

1869 жылдың 16 тамызында, біз төменде қол қойып бекітулі уезд бен болыстықтың өкілетті билері екі уездің басшысы: Верный уезі — подполковник Пушкин мен Токмак уезі басшысы Загряжскийдің қатысуымен төмендегідей қаулы еттік: 1966 жылдың 22 тамызына дейін туындаған барлық талап ету істері жесір дауын қоспағанда салауатқа салынып, іс жабылады. Аталған болыстықтағы қазақтардың ешқайсысы көрсетілген мерзімге дейінгі даулар бойынша талап ету құқығын қолдана алмайды, сондай-ақ билер шешім шығарып, қолхат беріп қойған әрекеттері де өндірілуге жатпайды (14 би, 2 уезд бастығымен расталған).

Салауат Біз, Верный және Токмак уезінің өкілетті билері, уезд басшыларының қатысуымен төменде қол қоя отырып, былай деп қаулы жасадық: 1) Құн төлеу мен сауда-саттық қолхат алынған істерді қоспағанда, барлық талап істері (ұрлық, жесір дауы, барымта және т.б.) ауырлығына қарамастан, сондай-ақ хатқа түскен, түспеген шешімдерімен куәландырған Мөрі бар қолхаттары ескірген деп есептеліп, іс жабылсын. Талап істері бойынша осы съезд барысында кесілген мал уезд бастығының кітабына жазылып, дереу төленсін. 2) Осы қаулының күші бір жағы Верный уезіне қарасты: ...болыстарына тарқаса, екінші жағы Токмак уезіндегі ...болыстарындағы қазақтарға қатар қолданылып, берілуі міндетті болып табылады. 3) 1862 жылдың 5 қыркүйегіне дейінгі істер салауатқа түседі. Сондықтан барлық талап істері аталған мерзімнен бастап қаралуға жатады. Мөрін басып қолын қойғандар: екі уездің 25 биі. Салауаттың қорытындысын куәландырғандар: екі уездің 16 болысы мен 12 болыс кандидаттары. Бекіту рәсіміне уезд бастықтары қатысты.

ПОСТАНОВЛЕНИЕ № 1—2 о салавате между киргизами большой Орды Верненского уезда волостей: Алматинской, Каскеленской, Узунагачской, Кастекской, Ргайтииской, Анракайской, Талгарской, Тургенской, Сарытокумов- ской и Илийской, киргизами Токмакского уезда волостей: Тойкамовской, Вулекпаевской, Багитевской, Султусской: Сего года 1869 августа 16 дня мы, нижеподписавшиеся уполномоченные бии поименованных уездов и волостей, в присутствии начальников обоих уездов, Верненского — подполковника Пушкина и Токмакского — Загряжского постановили: все дела по искам до 1866 г. 22 августа, за исключением о джесырах, предаются салавату, забвению, и никто из киргиз не имеет права из поименованных волостей ни подымать исков по делам как разобранным, ни требовать уплаты по решениям биев и по распискам, выданным до означенного срока (подписано 14 биями и 2 уездными начальниками).

Салават Мы, нижеподписавшиеся уполномоченные бии, на чрезвычайном съезде в присутствии обоих уездных начальников, Верненского и Токмакского, постановили: 1) Предать забвению все иски по воровству, джесыру, баранте и вообще по всем тяжбам, исключая только дела по кунам и торговым распискам: решения писанные и неписанные, все расписки с печатями биев предаются салавату. Скот по искам, решенным на нынешнем съезде и записанным в книгах уездных начальников, должен быть уплачен теперь же. 2) Постановление настоящего салавата распространяется на киргиз с одной стороны Верненского уезда, волостей:... с другой стороны на киргиз Токмакского уезда, волостей:... 3) Срок салавата назначается 5 сентября 1862 года. Так что на будущее время все иски могут начинаться только со сказанного числа. Приложили печати и подписи: 25 биев обоих уездов. Заключение салавата свидетельствовали: 16 волостных управителей и 12 кандидатов волостных управителей обоих уездов. При заключении присутствовали уездные начальники обоих уездов.

Біз, төменде қол қойып растаушы Токмак және Верный уезінің билері, бүгінгі 1869 жылдың 19 тамызында төтенше билер съезіне түскен қазақ дауларын шешу үшін төмендегі шарттарды баяндаймыз: 1) Съезде Мерке қаласын алған 1862 жылдан (ит жылы) басталатын даулар ғана талқыға түседі. 2) 1862 — 1866 жылдар аралығындағы талап істері бойынша есеп айырысу айып төленбей жүргізіледі билер тек алған малды қайтарсын. Аталған мерзімінен кейінгі істер бойынша айып төлеу 7 және 12-тармақтарда көзделген тәртіп бойынша жүргізіледі. 3) Істі қарау барысында талапкер мен жауапкердің болуын талап ету керек, егер де белгіленген мерзімде тараптардың бірі болмаса, мұндай жағдайда істі би сырттай қарай алады. Бұл талап съезде сенім біртіндеп жіберілген тұлғаға қатысты емес. 4) Билікке 10 бастан 1 бас алынады, мал басы 5-тен жоғары болса, 1 бас алынады, яғни 6 бас болса - 1 бас, 16 — 20 бас болса - 2 бастан мал алынуы тиіс. 5) Іс бойынша дауға түсушілер нақты дәлелін көрсете алмай, іс құманға түссе, билер істі қазақ жолы бойынша антқа жығады. 6) Кісі өліміне қатысты істер қысқа нақыл сөздермен шeшілeді. Кісі өліміне байланысты құнға жығылған жақ тез арада шешімді орындауы тиіс. Егер де құн төленбей, ол жауапкердің киесінен болса, талапкер жақ айып тартқыза алады. 7) 1866 жылдың 2 тамызы мен 1867 жыл аралығында туындаған талап істері бойынша айып әдет-ғұрып жолымен кесіледі. Бұл жағдайда билер істелген қылмыстың зиянын ескере отырып айыптың мөлшерін белгілеуі тиіс. Айып мөлшерін би өзі анықтайды. 8) Істі ара ағайындықпен шешу үшін дауға түсушілердің екі жағы да келісуі керек. 9) Әр дауласушы жақ бір-бірінен ара би таңдайды. 10) Ара ағайындықпен шешілген іс тез орындалуға жатады. 11) Жесір дауы әр кез көтеріліп отырады және әдет-ғұрып жолы бойынша билермен шешіледі. Егер де іс ете ескі болып, тікелей кінәлі болмай, оның тек жақын тумалары қалса, мұндай іс билік қылу үшін аралық жолмен шешуі жатады. 12) 1867 жылдан бергі талап істері бойынша ұрланған мал мен билікті қосқанда, келесі жақтан 8 бастан есептеліп алынсын. 13) Мал төлеу уезд бастықтарымен бекітілген депутаттардың қатысуымен жүзеге асады. 14) Би шешімде төлем жүргізудің мерзімі белгіленеді. Төлем төлеу съезд біткенше Оңтүстік Қастекте (Қарабұлақта) орындалсын. Мал төленбей съезд бітпей есептелмеді. 15) Егер ұрынын төлеуге малы жетпесе, оның жақыны әкесі немесе бауыры төлейді. Бұлардың малы жетпесе, ауыл болып төлемді көтереді. Егер де ұры үшін ауылы төлем бермейміз десе, бидің белгілеген мерзіміне дейін болыс съезде ұрыны рудан қуып жібергені туралы қағаз түсіруі керек. Болыстың шешімі осы съезде ұсынылсын. 16) Шешімде талапкердің не айтатыны, бұл іске не берілетін нақты белгіленуі керек. 17) Бұл іске кесілген малды алу үшін би өзінің жігіттерін белгілейді. Олар кесілген малдың бүтіндігіне жауапты. Уезд бастығы бекіткен адамдар қолына мал ұстағандықтан билер оларға төлем жүргізілу барысында қарсылық білдіре алмайды. 18) Тамырлық жолмен дауға ұласқан талап істер төтенше билер съезінде қаралмайды (тоқтатылады). Верный және Токмак уезінің өкілеттік берілген билері мерзімді бастық: (барлығы — 26 би). Токмак уезінің бастығы майор Загряжский мен Верный уезінің бастығы подполковник Пушкин қатысты.

1869 года августа 19 дня мы, нижеподписавшиеся бии Токмакского и Верненского уездов, на чрезвычайном съезде, бывшего сего числа, постановили для разбора жалоб киргиз принять следующие условия: 1) Жалобы на съезде разбираются для киргиз обоих уездов с 1862 г. (ит жылы) со дня взятия Мерке. 2) Расчет по искам с 1.862 г. по 1866 г. должен быть без айыпа: бии возвращают только скот. По искам позднейшим айыпы налагаются согласно пунктам 7 и 12. 3) При решении дел требовать, чтобы ответчики и истцы были налицо, причем дозволяется присылать на съезд поверенных на случай, если не будет того или другого к назначенному сроку, то дело разбирается биями заочно. 4) Бийлик должен получаться из 10 голов 1, свыше 5 принимать за 10, т. е. если б, то следует 1, а если 16 и более до 20, то 2 и т.д. 5) Когда стороны не представят ясных доказательств, то бии назначают присягу по обычаю. 6) Дела по убийствам разбираются с принятых терминов, но если будет представлен приговор по уплате куна за убийство, то он должен быть приведен в исполнение, и если неуплата произошла по вине ответчика, то истец имеет право требовать айып. 7) Иски по делам от 1866 г. августа 2 дня до 1867 г. должны решаться по народным обычаям с айыпом, при назначении айыпа бии должны соображаться с величиною сделанного преступления. Размер айыпа назначается самими биями. 8) Для передачи дела на третейское решение необходимо согласие обоих тяжущихся. 9) Выбирают третейских судей оба тяжущихся по одному. 10) Третейское решение должно быть исполнено немедленно. 11) Дела брачные поднимаются за всякое время и разбираются судом биев но обычаю, если дело очень старо и нет виновных лиц, непосредственно заинтересованных, а только их родственники, то такое дело передается па третейское решение по общему правилу. 12) По искам с 1867 г. взыскивается с виновного за 1 голову 8 голов, считая в этом украденную голову и бийлик. 13) Уплата скота происходит при депутатах, назначенных уездными начальниками. 14) В приговорах бии обозначают срок уплаты. Уплата должна быть произведена на Южно-Кастекском (Карабулак) до окончания съезда. Без уплаты скота съезд считается незакрытым. 15) Если вор окажется несостоятельным, то за него обязаны платить его родные: отец, братья. Если же они несостоятельные, то должен платить аул. Если же народ не желает платить за вора виновного, то волостной управитель должен представить к сроку назначенный биями приговор об удалении виновного из общества. Приговор должен быть представлен на настоящий съезд. 16) В приговорах должно быть обозначено, что получает истец и что идет в бийлик. 17) Для получения бийлика бии назначают от себя джигитов, которые отвечают за целость скота, и бии не должны иметь никаких претензий к людям, назначенным уездными начальниками, так как они скот у себя не держат. 18) Иски по тамырству на чрезвычайном съезде не разбираются (прекращаются). Уполномоченные бии от киргиз Верненского и Токмакского уездов прикладываем печати (всего 26 биев). Присутствовали уездные начальники Токмакского уезда — майор Загряжский, Верненского уезда — подполковник Пушкин.

Біз төменде мөр басып бекітіліп, төтенше билер съезінің билері болыстық және төтенше билер съезінің өтетін орны мен мерзімін талқылай келе, келесідей келісімге келдік, яки болыстық билер съезін әрбір екі айда бір шақырып тұрады. Болыстықтардағы съездер қабат келіп, қуынушылар талабын екі жаққа да өткізіп жүрмес үшін төмендегідей белгіледі: 1) Болыстық съездер шақырылады, Каракогада: 5 қаңтарда, наурызда, 5 мамырда, 5 шілдеде, 5 қыркүйекте және 5 қарашада шақырылсын; Торғайда: 15 қаңтарда, 15 наурызда, 15 мамырда, 15 шілдеде, 15 қыркүйекте және 15 қарашада; Шылақшыда өтетін съезд: 25 қантар, 25 наурыз, 25 мамыр, 25 шілде, 25 қыркүйек және 25 қараша; Сарықолада 5 ақпан, 5 сәуір, 5 маусым, 5 тамыз, 5 қазан, 5 желтоқсан; Наурызымда: 15 ақпанда, 15 сәуірде, 15 маусымда, 15 тамызда, 15 қазанда, 15 желтоқсанда орнайды және Караторғайда: 25 ақпан, 25 сәуір, 25 маусым, 25 тамыз, 25 қазан, 25 желтоқсанда етеді. 2) Кейінге қалдыруға болмайтын, өте көп мөлшерден кезек күттірмес даудың жиналып қалуы себеті жоғарыда көрсетілген мерзімдерге жақындатып, әділдік және сот билігінің мекемелеріне хабарлай отырып, болыстық съездерін шақыруға болады. 3) Төтенше билер съезіне жылына екі мәрте шақырылады: ордалықтар жаз жайлауға шығып кетпей тұрып кеткені де және күздеуге түспей тұрып күзде яки мамыр айы мен қазан айының алғашқы күндері орнауы мүмкін. 4) Билер сөзінің өтетін жерін алдын ала анықтай алмаймыз, себебі ол істің көбі қай ауылдан түсетіні белгісіз, сондықтан бұл жайт бізге тәуелді емес және де қалыптасқан тәртіп бойынша ылғи бір ауылда өткізуге болмайды, рет-ретімен белгіленеді...

5) Билер соты мен съезд билерінің жазбаларын, оның ішінде кіріс және шығыс журналдары мен кітаптарын, шешімге акті жазу сияқты іс жүргізуді хаттап отыратын болыстың жанында бір хатшы болуы тиіс. Жазбаларды енгізіп, жүргізгені үшін жергілікті халықтың дәстүрінде бұрыннан бар салт — қаламақы төленуі тиіс. Қуыным қойылып отырған адамнан шешімді жазғаны үшін, оның күрделілігін ескере отырып, 500 копеектан 2 рубльге дейін ақы алынады. Істің күрделілігі мен сомасы үлкен болған жағдайдағы қаламақы мәселесін билер шешеді. Солардың басқан мөрлері келтіріп отыр.

Мы, нижеподписавшиеся, приложившие своеручно печати судебные бии, на чрезвычайном съезде биев обсуждали о времени и местах созвания волостного и чрезвычайного съездов биев и пришли к общему соглашению: волостные съезды биев созывать через каждые два месяца, но с тем, чтобы съезды в волостях приходились не в одно и то же время, ввиду того, что одни и те же лица могут иметь иски и в тех и в других волостях, а потому полагаем: 1) Волостные съезды биев созывать в Каракугинской волости 5 января, 5 марта, 5 мая, 5 июля, 5 сентября и 5 ноября; в Тусунской — 15 января, 15 марта, 15 мая, 15 июля, 15 сентября и 15 ноября; в Джиланчинской — 25 января, 25 марта, 25 мая, 25 июля и 25 ноября; в Сарыкопинской — 5 февраля, 5 апреля, 5 июня, 5 августа, 5 октября и 5 декабря; в Наурзумской — 15 февраля, 15 апреля, 15 июня, 15 августа, 15 октября и 15 декабря; в Каратургайской — 25 февраля, 25 апреля, 25 июня, 25 августа, 25 октября и 25 декабря. 2) В случаях накопления в большом количестве дел и в случаях, не терпящих почему-либо отлагательства дел, созывать волостные съезды биев ближе означенного выше срока, по сообщениям административных и судебных властей. 3) Чрезвычайные съезды биев созывать два раза год, весною, пока ордынцы не раскочевались на летние кочевья, и осенью, когда соберутся у соседних стойбищ, а именно: в первых числах мая и в первых числах октября каждого года. 4) Места съездов биев не находим возможным определить заранее, так как оные будут зависеть от правила собираться не в одном и том же ауле, а поочередно в разных аулах. 5) Ведение же письменной части по делам съездов биев и судебных биев, включая в то число исходящие, входящие журналы и книги, а равно написание актов решений должно лежать на обязанности письмоводителей волостных управителей, которые, по существующему прежде народному обычаю, должны за это пользоваться так называемым каламаком, т.е. платою за писание решений, взыскиваемой с тяжущихся в размере от 50 к. до 2 р., смотря по сумме и обстоятельствам дела, исключая, впрочем, особо сложные переписки, за которые требование платы с тяжущихся по определению биев; в том приложили печати.

Жылқыны қуып алу мен ұрлық та қарсы шаралар туралы Торғай уезінің төтенше билер съезінің қаулысы

(1878 жылғы 14 қаңтар, Торғай қаласы) Төтенше билер съезі уезд бастығының тапсырмасы бойынша қазақ арасындағы қылмыстың, әсіресе ұрлықтың алдын алып, ақылын кесу үшін, сондай-ақ төлем қабілет төмен ұры-қарының жәбірленушіге келтірген зиянын қалыпына келтіру мақсатында мынаны белгілейді. 1. Ұрлықпен өмір сүретін қазақтар ұстала қалса мал төлемес үшін көп жағдайда өзінің малын алдын ала жақын туған-туысына қосып қояды. Өзін мал төлеуге дәрменсіз қылып көрсеткен қулығы өтіп кетуі себепті, одан шындығында алуға мал таппайсың. Туған-туысына қосып қойған малын алу жергілікті билік елдері үшін қиындыққа түсіп тұр. Мұндай тығырықтан шығудың жолын істерін талапқа шарасыздан жасырын түрде ұрымен келгелі немесе ағайындық жолмен малын алып кетіп жатады. Бұл өз кезінде ұрының сотпен құндалудан құтылуына жол ашып отыр және бұл кесілді де... чаль жарасында малын алудың тиімді жолы ұрының өзімен табысу болып қалып отыр, сондай-ақ бірде-бір қазақ ұрысы өздігінен ұрлықты көріп қылып ұдайы ұстай алмайтыны баршаға белгілі жайт, олар сондықтан да өзінің жақын тумаларының арасын паналап, тығылып жүреді. Бірге көшіп-қонып, қыстауын қатар жайғастырып жүрген ауылдастары өзінің қалай және кімнен не ұрлап, не қойын жүргенін білмеуі, ауылға алып келген бөтен малды, арқан жібі мен бұйдасын көрмеуі мүмкін емес. Сондықтан да дала өміріндегі ұрлықты тығып бірде-бір билік өкіметке сенімсіз қазақтардың жақын туған-туысқандарынан артық ықпал өте алмайды. Мал төлеуге дәрменді тек туған-туысы болғандықтан олар қаласа, мойындарына жауапкершілікті қосып түктеп, ұры-қарының ұрлығын тыйып, адал енбекке бейімдеу керек. Ертеден келе жатқан әдет-ғұрып жолдарын ептей келе, съезге жиналған олар бұрынғы жол бойынша ұрының жақын туған-туысы мен ауылдастарын оны паналатып қорғағаны үшін ұры сүйейді деп ұры дәрменсіз болса да, малдың төлемін ауылдастары мен жақындарынан алғандығын ауылға алып «күн» және 1.6. осы жолмен бітімін жарастырғанын келтіреді. Мұндай әдет-ғұрыптар қазір де бар болғанмен, соңғы уақыттарда ұрлық істеріне қолданылмауы себепті ұры мен оны сүйеуін туған-туыстарына жоғарыда айтылған қылықтары мен айласын асырып кетуіне жол беруде деп есептейміз. Сонымен қатар, енді түзелмейтін ұрыны ауылдан алыстата алмайтын қазақтың әдет-ғұрыптары енді түбірімен жойылады, яғни ауыл ұрыны өзінен алыстатып, қамқорлықтан бас тартуы тиіс және ұрыны өз қадағалауына алғанда «ақсүйек түздіру» деп атау аталатын ауылдың қол астына өткізіледі. Сондықтан да дала облыстарындағы қазақтың билер соты туралы бекітілген құзырлары бойынша әдет-ғұрып пен еркін шешу орнықтырылған болатын, біз былай анықтадық: барлық аты-шулы ұрыларды алдын ала туған-туысының, ондықтың және елуліктің кешіне өткіземіз, егерде аталғандар ұры үшін жауап береміз десе, онда олардан ұры бауырлары ұрлығын тағы қайталап ұсталса сот алдында өз бастарымен және мүлкімен жауап беретіндігін растайтын қағаз жаздырып алуы керек. Яғни ұры ұрлық істен зиян келтірсе және келесі дәлелденіп кесілген төлемді төлеуге дәрменсіз болса, кепіл болған туыстары көтереді. Ал түзелмейтін ұрының жайы басқа, оны жоғарыда айтылған негіз бойынша ол үшін жауап беремін дейтін басқа ауылға тапсырылып, жергілікті билік өкілдерімен қатаң бақылауда болады. Қаулы Торғай уезінің бастығының мөрін білдіруіне жеткізілген, түпнұсқаға төтенше съезде мөр басылған Түпнұсқамен расталған: Торғай уездік басқармасының хат жүргізушіге Ы. Алтынсарин Постановление чрезвычайного съезда биев Тургайского уезда о мерах по борьбе с воровством и конокрадством

(14 января 1878 г, гор. Тургай) Чрезвычайный съезд биев по предложению гр-на начальника уезда обсуждал меры по предупреждению и пресечению среди киргизов преступлений, в особенности же воровства, а также меры по удовлетворению потерпевших несостоятельными хищниками и нашел: 1) в большинстве случаев киргизы, занимающиеся воровством, для уклонения от уплаты наложенного на них взыскания раздают заранее свою скотину ближайшим своим родственникам, объявляя себя несостоятельными, и изворот этот всегда им удается, так как у самих воров в данном случае ничего действительно не оказывается, а уличать родственников их в укрывательстве скотины хищника местным властям не представляется никакой возможности: во избежание таких изворотов истцы бывают вынуждены войти в мирное, часто негласное соглашение с ворами и получают скотину тайно или иногда и явно по карындашеству (по-родственному), что, кроме того, что освобождает воров от преследования суда, имеет и свою развращающую сторону... в народе желание войти в сделку с самими ворами и 2) известно всем, что ни один киргизский вор сам по себе не в состоянии продолжать преступный свой промысел, если тем или другим способом не укрывается или не защищается его родственниками, которые, кочуя и зимуя постоянно вместе, не могут не знать, откуда, как и кем, что выкрадено их одноаульцами, а тем более не могут не видеть прибывшую у вора скотину, их связи, отлучки и т.п., вследствие чего ни одна власть относительно воров не сильнее в степи родственников неблагонадежных киргизов, которые только и в состоянии, если пожелают и если возложить на них известную ответственность, удержать всякого хищника от воровства и направить на добросовестные труды. Соображая (изучая) же народные обычаи, они нашли, что, по старому обычаю киргизов, одноаульцы или ближайшие родственники хищников признавались укрывателями последних, и на этом основании по важным преступлениям в случае несостоятельности самих хищников взыскание производилось с их родственников, например «кун» и прочее. Обычай этот, существуя прежде, в последнее время не применялся к делам о кражах, вследствие чего и умножились, полагаем, случаи краж, давая ворам и их родственникам возможность делать указанные выше извороты. Кроме того, искореняется теперь почти существовавший судебный обычай киргизов — неисправимых воров отделять вовсе от одиоаульцев, т.е. выдворять их из-под защиты последних и давать на поруки и под надзор другого аула и отделения, каковой аул и назывался «акуйликы-мыб-туздыру», а потому и ввиду того, что высочайше утвержденным полномочием о степных областях киргизскому суду дарована свобода решать и направлять дела по народным обычаям, мы определили: всех известных воров предварительно отдавать на поручительство родственникам их и десятникам, пятидесятникам, если последние примут на себя эту обязанность, отобрав от них подписку в том, что в случае повторения взятыми на поруки киргизами преступных промыслов они отвечают перед судом лично и имуществом своим, и если взятые на поруки подобным порядком хищники окажутся повинными в новых кражах и объявят себя несостоятельными, то взыскать определенную биями скотину с тех же родственников, которые взяли воров на поручительство, что же касается неисправимых воров, то их отделять на вышеприведенных основаниях от одноотделенцев, передавая под надзор местных властей другого аула и на поруки, если кто-либо возьмет их под имущественную свою ответственность. Постановление это представить на благоусмотрение гр-на начальника Тургайского уезда, на подлинном чрезвычайного съезда приложили печати.

Торғай уездің төтенше билер съезінің билер съезіне қатысушыларды күту үшін кететін шығындар туралы қаулысы

(1878 жылғы 14 қаңтар, Торғай қаласы) Уезд бастығының ұсынысы бойынша төтенше билер съезі билердің болыстық съезд құрған кезден кететін шығынды толтыру туралы сұрақты қарап былай деп тапты. Бұрындары ескіден келе жатқан тәртіп бойынша жергілікті билік өкілдері мен билер істі қарау үшін жауапкерге жақын араласқан байдың ауылына съезд орнайтын. Яки, қонақжайлықтың салтын бұзбай, съезге келгендерге тек түсетін үй мен қызмет көрсету ғана емес, не керектің беріп ақысыз қамтамасыз етуі тиіс. Съезге қатысушылары істің бір болуы себепті бір үйге түсіп, орналасуы мүмкін және мүддесі қаралатын тағы басқа да осы үйге түсіп, өзгелермен теңдей дәрежеде қонақ ретінде күтілуге хақысы бар. Бірақ, мұндай жағдай жеке адамдарға ауыртпалық түсіріп, шығынға ұшыратады. Әсіресе, жылына әр болыстықта орнайтын алты болыстық съезбен екі төтенше съезд өте қиынға түседі. Сондықтан да, аталған жайтты ескере отырып, істі талқылау барысындағы билер күтудің мынандай тас белгілейміз. Билердің шығынын өзіне көтергізетін десек болмайды, өйткені олардың билік үшін алатын ақысы бөліктерге белгілі, онсыз да азайды. Ал билікті толықтай бидің өзін ұстауға ешбір бөлікке бөлмей белгілейді десек, оған ешкім көнбейді. Сондықтан да қалыптасқан әдет-ғұрыпты ескере отырып білік күтуге кеткен шығынды азаматтық және қылмыстық іс бойынша кісінің қалтасынан алдырамыз, яки бұл жерге қосылмайды талап тудырмайтын талап істері. Оның үстіне қазіргі кезде ордалықтарда қылмыстық іс бойынша негізінен әдет-ғұрыппен бекітілген айып, қандық, дәуірге, жетік, сер, қан сияқтылар белгіленбейді және бұларда өз негізінде біздің ұстағанға жіберуге болады. Ал шығындар мен олардың орнын толтырудың көрсетілген тәртібі туралы әрбір съездің соңынан болыс пен уезд бастығының назарына хабардар етеді. Көрсетілгендерге төтенше съездің билері мөрлерін басты. Түпнұсқамен расталған: Торғай уездік басқармасының хат қағазын жүргізуші Ы. Алтынсарин

Чрезвычайный съезд биев по предложению гр-на начальника уезда обсудил вопрос о мерах к пополнению расходов на содержание (участников) волостного съезда биев во время заседания и нашел, что, по старому порядку, бии и местные власти собираются обыкновенно для производства разбирательств у состоятельных киргизов, ближайших к месту жительства ответчиков, пользуясь у них, на основании обычаев гостеприимства, не только квартирой, прислугой, но даже продовольствием и всем, что нужно, без всякого возмездия за это, но ввиду того, что (участники) съезда по свойству дел могут жить у одного и того же лица по нескольку дней и к нему собирается обыкновенно множество людей, которые также имеют равное право пользоваться гостеприимством хозяина, то подобные убытки служат весьма тягостным обременением для частных лиц, и обременение это будет еще тягостнее ввиду уже определенных волостных съездов биев, в каждой волости шесть раз в году и двух чрезвычайных еще съездов. Соображая татем способы к содержанию биев во время их заседания, мы находим, что отнести расходы на счет самих биев также невозможно, т.к. они получают каждый раз незначительную сумму в бийлик, которая почти вся и выходит на разъезды, если эти деньги обратить на содержание себя, то их по всей вероятности и не достанет. А потому, учитывая народный обычай, мы полагаем отнести расходы на содержание биев во время их заседания на счет виновных как, но гражданским, так и по уголовным делам, исключая бесспорные исковые дела, тем более, что но уголовным делам на ордынцев ныне не полагаются установленные основным обычаем айып, кандык, даушеге, жетик, сер, кан и могут идти на содержание биев во время их заседания, а о расходах и пополнениях оных изложенным порядком после каждого съезда предоставить (обязать) волостного управителя представлять уездному начальнику ведомости. В чем приложили печати бии чрезвычайного съезда.

Біз, төменде мерзімі басып қосылушылар, Верный, Қапал, Жаркент уезінің құзыретті және құрметті кісілері, 1883 жылдың 8 қыркүйегінде кеңесе отырып жергілікті тұрғындардың осы съезге түскен әр түрлі істерін, соның ішінде күн туралы, сондай-ақ 1880 жылғы Погорненск съезінен кейінгі өзге де мүліктік істері қарау үшін бір ауыздан осы Ережені бекітеді. Жер дауына қатысты істердің қатаң туындысына қарамастан қаралады. Оған ескеру мерзімі қолданылмайды. Құн дауы турасындағы істер бойынша ер кісіге 4, әйел адамға 1 кісі ант беру үшін бүкіл болыстықтан сайлануы керек, сондай-ақ болыстықтағы үлкендерде бір-бір адамнан ант берушілерге тиіс. Құн және мүлік даулары бойынша ант беруден қастығы бар екі адам алынып тасталады, ал жесір дауы бойынша бір адам алынады. Егерде ант берушілердің бірі рәсімінен бас тартса, тартысқа туған отырған құнның толық мөлшері төленуі тиіс. Ердің құнын төрт разрядпен 200 жылқы деп, ал әйел адамның құнын төрт разрядпен 100 жылқы деп кестік. Ұрлық әрекеттері әшкере болып, дәлелденсе ұрыдан ұрланған 1 мал басы үшін 4 түлік малдан 6 бастан төлейді. Одан кейін кесілген малдан бір бас ел-жұртқа «жолы» деп бермеуі керек, ондағысы қылығын түзейтін өз ортасы болғандықтан. Бұл тек ұрлыққа қатысты, оның жесір және құн дауына байланысты емес. Ұрланған бір бас мал үшін ант беруші елі адамдық алқамен сайлануы керек, ал егер ұрлық малдың саны алтаудан артса түгел болыстықпен сайланады. Ел-жұртқа танымал жорға - жүйрік 100 рубльге бағалаймыз. Талас жоқ бидің шешімінің көшірмесе қайта қаралмай-ақ орындалуы тиіс. Даулы қолхатпен шешімнің көшірмелеріне қатысты талап арыздар бойынша істер билер сотымен қайта қаралуға жатады. Өзге де болыстықтың мөрімен куәландырылған қолхат бойынша міндеттемелер орындалуы керек. Құн дауы, жесір дауы, ірі мөлшерден мал дауы турасындағы, сондай-ақ үш уезд арасына тараған ақша дауына қатысты істер үш уездің билер съезінде талқыға түседі, ал өзге де ұсақ даулар даушылардың өзара келісімін таңдаған билерімен шешіледі. Егер де құрметті адам ұрыны ұстап тапсырса, ұрының астындағы ат - келі мен киім-кешегін ұстаған адамға етеді Ант беріліп, аяқталған іске айып кесілмейді. Малдың ақшаға шаққандағы бағасы төмендегідей, бірақ бұл құн төлеуге қолданылмайды, түйе малы: бес жасар 40 рубль, төрт жасар — 35 рубль, үш жасар — 30 рубль және екі жасар — 25 рубль. Жылқы малы: бес жасар — 15 рубль, төрт жасар — 14 рубль, үш жасар — 11 рубль, төрт жасар — 4 рубль. Қой: 4 жасары — 4 рубль, үш жасары — 3 рубль, екі жасары — 2 рубль, 1 жастағысы — 1 рубль. Ант берушілер тек съезге қатысушылардың қатарынан сайлануы тиіс. Егерде көп мөлшерден малмен құн төлеуге тура келсе, іс қиындау болғандықтан бір жылқыны 10 рубльге бағалап төлеуге болады. Құнды болған жақ кесілген малдың, өзін бағаланған сомасын кейінге қалдырмай съезд үстінде төлеу керек. Істі талқылау үстінде туған таластың, күрмеуін шешу үшін үш уезден келіп отырған құрметті қазақ Ысмайыл, Бекмұхаммед және Тойғұлға жүгінсін. Егер де ұры алғанын мойындап, алдына келсе тек алғанын қайтарып, кешіріледі. Айыпкер ретінде ешбір ақылға қонымсыз қылықпен шақырғаны үшін, 10 рубль ақша жол шығынын төлеуі тиіс (шақырушы). Билерге танымал үш уездің құрметті қазағы өзге де уезд араларындағы көпке белгілі бір құбылыстың салдарынан дәлел таба алмаса, тағылған кейін алмай, оны жарамды деп тани алады. Біреудің жесірін алып қашқанға кесілген айып бұған кіре алмайды. Егерде біреуін табынына түскен ұры ұсталып, мал иесінің малы аман болса да ұрыдан 5 ат айыпқа алынады, мұны үш уездің сайланған билері мөрімен бекітіп береді. Түпнұсқада барлық лауазымды тұлғалардың мөрі басылған және түпнұсқамен расталған.

Ереже на Кугалинском съезде 1883 года 8-го сентября, мы, нижеприложившие печати, все должностные и почетные лица Верненского, Капальского и Джаркентского уездов, совещавшись, единогласно постановили настоящее Ереже по делу о разборах дел наших населений в том, что дела как о кунах, так равно и разных имущественных подлежат разбору, лишь возникшие с 1880 года после Подгорненского съезда. Делам о джесырах время возникновения не определяется, а должны быть разбираемы во всякое время, не покрывая их давности. По делам о кунах за мужчин присягатели должны быть избираемы 4 человека со всей волости, о женщинах 1 человек тоже со всей волости и со старшинства по одному человеку. По делам о кунах и имущественным должны отвести от присяги с волости двух человек по вражде, а о джесырах должны отвести одного человека. Если один из присягателей не примет присягу, то должен быть уплачен кун полностью. Кун за мужчину определяем 200 лошадей по четырем разрядам, а за женщину — 100 лошадей тоже по четырем разрядам. По делам о кражах, если будет доказано, то вместо одной ответчик должен уплатить 6 голов скота четырех сортов, затем из означенных присужденных одна штука должна быть определена в пользу общества по исправлению дорог, только по кражам, а по делам о кунах и о джесырах нет. По делам об одной скотине присягатель должен избираться с пятидесятства, а если иск превышает 6 голов скота, то присягатель должен избираться со всей волости. Известные народу иноходцы и бегунцы оценивать в сто рублей. По не спорным копиям (решений) должны производиться взыскания, не перерешая вновь. Иски как по спорным распискам, так равно и по копиям решений подлежат новому разбору судом биев. По распискам, если таковые засвидетельствованы за печатью кого-либо из других волостей, должно производиться взыскание. Дела о кунах, джесырах и крупные дела о скоте, также и о деньгах между тремя уездами должны быть разбираемы всеми биями съезда трех уездов, а другие мелкие дела должны быть разобраны биями, избранными самими истцами и ответчиками. Если почетный человек задержит и выдаст вора, то лошадь под последним и вся одежда на нем и прочее должны пойти в пользу задержателя. По оконченным присягою делам штраф не полагается. Цена скота в деньгах определяется следующая, но не по уплате за кун, а именно: верблюды: пятилетние — 40 рублей, четырехлетние — 35 рублей, трехлетние — 30 рублей и по второму году — 25 рублей. Лошади: 5-летн. - 15 рублей, 4-летн. — 14 руб., 3-летн. — ІІ руб. и по второму году — 10 рублей, рогатый скот: 5-летн. — И рублей, 4-летн. — 8 руб., 2-летн. — 6 рублей. Бараны: 4-летн. — 4 руб., 3-летн. — 3 руб., 2 летн. — 2 руб. и 1 года — 1 рубль. Присягатели должны избираться из находящихся лиц на этом съезде. Если будет присужден по большим кунам скот, то стоимость лошадей считать по 10 рублей, так как дела трудные. Присужденный должен уплатить скотом или деньгами на этом съезде, но не откладывая на следующее время. Во время разбора по спорам о делах должны обращаться к трем почетным лицам из трех уездов: Исмаилу, Бекмухамету и Тойгулы. Если вор придет в полное сознание в своем деянии, то без всякого расхода должен уплатить лишь только за краденое. За безумствуй вызов на съезд в качестве обвиняемого (вызыватель) должен уплатить 10 рублей за путевые издержки. Почетные люди трех уездов (если таковые известны биям) в случае явления не доказанным против виновных других уездов, должно считаться годным, а не отвергать их обвинения. За увоз чужой невесты кроме калыма виновные должны платить одну девятку начиная с верблюда, айып (штраф). Если у кого-либо в табуне будет пойман вор, то он должен уплатить айып (штраф) 5 (лошадей) скотин, хотя и будет у хозяина табуна скот в целости, в том избранные бии трех уездов приложили печати. На подлинном имеются печати всех должностных лиц трех уездов и с подлинным верно.

1884 жылдың 6 наурызында Токмак уезінің Пішпек төтенше съезінде халық, құрметті билер, барлық болыс басшылары, ауыл старшиналары, құрметті кісілері бар — барлық жоғарыда аталғандар өзара келісе отырып, істі талқылау барысында келесідей шарттарды қалап алды: 1) Уездің өз арасындағы құдалық (Жесір дауы) рәсіміне қатысты даулардың 1868 жылдың 1 қаңтарынан бергісі ғана қаралуға жатады, ал оған дейінгі жылдардағы құдалыққа қатысты талап істерін ескеруі бойынша салауатқа беру керек. Құдалық рәсімінің бұзылуына байланысты істі қарауда антқа салуға болады, ол үшін үлкендер арасынан біреуін ант бергізуге болады, егерде дұшпандығы болып, зияны тиеді десе үлкендерден үш адам алып тастауға болады. 2) Құн және өзге де талап істері 1882 жылдың 5 мамырынан бергісі қараласын, бұған дейінгі жылдардағы істер ескіруі бойынша салауатқа жіберілмейді. Құн дауы бойынша табылмай немесе керісінше дәлелдейтін көрген кісі табылса, онда болыстықтан төрт адам ант ішіп, жан береді. Қастығы, зияндығы тиер деген он екі адамды болыстықтың ант берушілер қатарына алып тастауға болады. Құнды болған жақ 4 бөліктен 260 жылқы, 100 қой және болыстан бір сәйгүлік, жас түйе мен бір тайлақ түйені төлемге беруі тиіс. Егер де кесілген құнды төлеуге құнды болған жақ дәрменсіз болса, 10 үй болып тіпті ауыл болып төлемді жабылып көтереді. Егер кісі өлтірген қойса, оның төлемін төлеу қажет. 3) Қолдың әрбір зақым алған саусағына айыпқа 9 бас мал, мұрынға төрт бөлікпен 50 жылқы, тіл зақымданса — түйеден бастап жүз жылқыға дейін төлемін береді. Егер екі аяқтың бірі сынса жарты құн, екеуі қатар сынып, жарамсыз болса толық құн төлейді. Түскен бір тіс үшін түйесіз 9 мал алынады; кесілген не жұлынған сақалға түйе бастатқан тоғыз мал айып алынады, әйелдің бұрымын кесіп алғанға ешқандай айып белгіленбейді. Егерде бірін-бірі пышақтап, жарақат түсірсе, түйеден бастап он бес малға дейін төлем береді. Жарылған бас пен бұзылған бетке түйесіз тоғыз мал төлейді. Біреуін мойнына жиі салып немесе осы тектес қылық көрсетсе, ат-шапан айып тартады. Біреудің аты кісі өлтіріп не жарақаттаса, оған ат иесі кінәлі емес, айыптас құн да тартпайды, тек сол атты алуға болады. Бөтен біреудің баласын бәйгеге түскен атқа мінгізіп, одан бала жазым болып кетсе, оған құн төленбейді. Қызмет барысында өліп кеткен малайға құн жоқ. Жазғаны сол болып, біреудің әйелі түсік тастаса, оған құн танылмайды. Біреудің әйелін өліп, құн төлетсе, Құнның жартысы күйеуіне, жартысы әйелдің туғанына тиесілі. Егерде әйелін ері өлтірсе, әйелдің туғандары толық құн алады. 4) Бір болыстық ішіндегі құн дау турасындағы қазақтар арасындағы талап істері бойынша ант беру мәселесі қойылған жағдайда, қуынып отырған ауыл түгелдей, сонымен бірге болыстықтың негізгі құрамының кісілерімен қатыстығы бар делінетін 24 отбасы ант беруге қатыстырылмайды. Егерде біреу өліп, артында еркек кіндіктен мұрагері қалмаса, оның мал-мүлігі туған-туыстары мен әйелінен қалған қыз-қырқынға үлестіріп беріледі. Кімде-кім өзінің әйелін үш куәгердің көзінше талақ етсін деп айтса, әйелдің басы бос болып, оған төленген қалыңы қайтарылмайды. Ері бар әйелді балағаттап, боқтаған кісі түйе бастатып жиырма бес мат айыпқа беріледі. Құдалықтың рәсімі бойынша (жесір дауы) жауапкердің төлеуге малы жетімсіз болса, бір атадан тарайтын жақын, туған-туысқандары көтеруі керек, егер олардікі жетпесе бір болыстың ішіндегі туғандары көтереді. Егер де туыстары болмаса оның, елулік және старшинство көтереді. 5) Ұрлық істер бойынша ұрлығы жан берушімен не дәлелдеушімен дәлденсе төлемін төлейді. Ұрлық малдың бір басы үшін он бас мал төленеді, егер жауапкердің малы жоқ болып, төлей алмаса сол старшинствоның ондығына дейін жұрт жабылып көтереді. Ұрлығы үшін кесілген малдың төлемін болыс болып бере алмай, жұрт ұрыны Сібірге жіберуге аяп, бірігіп ұсыныс жасаса тек ұрлық малды ешбір айып - қиылсыз иесіне қайтарады. Егер қауым ұрыны Сібірге айдатуға келісім беріп, бидің кескен мерзіміне Сібірге ұстап беріп әсіресе, мұндай жағдайда қуынып отырған жаққа тек алған малды қайтарады. Егерде жұрт іші алған малды мерзімін өтеп келгеннен кейін төлесін деп қаласа, біз мұны қабыл алмаймыз, би шешімінің көшірмесі бар мал иесі малын толық қайтаруға хақысы бар. Мал ұрланды деп күдіктеніп не болмаса із кесіп күмән түссе ант беріп тазаруға болады. Қолхат немесе шешімнің көшірмесі бар ескірген дауды қайта қозғап, оны жауапкер танымай дау тудырса, мұндай іс билер сотында қаралады. Біреудің құда түсіп, қалыңы төленіп қойған жесірін алып қашып кетсе, құдандалы күйеуіне берген қалыңын қайтаруы тиіс және қыздың әке-шешесіне түйе бастатқан тоғыз айып төлейді. Егерде алынған қалыңды қайтара алмаса, бір түйе, сегіз мал мен қосып қызды қайыруы тиіс. Ал басы бос, құда түспеген қызды алып қашса, жігіт бір түйе мен 25 мал қалыңын төлеп, жолын береді. Екі адамның бірі екіншісіне келіп, борышқор төлемін бере алмаса, кепілге тұрған адам не борышқордың жақын туысы жауап береді. Егер де борышқордың төлемге малы жетімсіз болуы себепті кепілге тұрған кісі жауапкершілігін артып, борышын өтеп берсе, борышқордың жақын туысқандары кепілге тұрған кісіге барлық шығынын қайырып береді. Құрметті кісіні балағаттап, онысы дәлелдесе бір түйе мен ат айыпқа алынады. Шешім бойынша мал бағасы мынандай: ассы түйе 30 рубль, бесті түйе 25 рубль, құнан түйе 20 рубль, тайлақ 15 рубль, ассы ат 13 рубль, бесті ат 11 рубль, құнан 9, тай 7 рубль; мүйізді ірі қара: ассы 11 рубль, бестісі 9 рубль, құнан 9 рубль, тайынша 4 рубль; қой малы: құнан қой 3 рубль, сек 2 рубль. Қолхат негізінде қой өндіріп алу көзделсе, қолхатта жазылған тәртіпте төлемі жүргізілсін. Ұрыны астындағы ұрлық мал мен ұстаса, ұстап алған кісі астындағы малды пайдалана алады, сондай-ақ ұры астындағы ат ұрының өзінен болып, жұртқа танымал болса да ұрыны ұстаған адам оны алып қоя алады. Егерде ұры алған малдың иесіне белгілі жүйрік атта кетсе, мал иесі ұрыны ұстаған адамнан әр жүйрік - жорғасына бір жақсы аттан балады. Аталған шарттарға болыс билеушілері, ауыл старшындары, билер, құрметті кісілер мөрлерін басты. Түпнұсқада 76 мөр басылған. Ескерту: Осы қаулы борышын өтеуге байланысты дәрменсіз борышқор үшін туысы мен ел жұрты жауап беруін бекітпеді. Тоқмақ уезінің бастығы полковник Пущин.

2-шарт (аударма) 1884 жылдың 9 наурызында Тоқмақ уезінің бүкіл халқы төтенше съезді өткізуге қажетті киіз үй мен сойыс малды есептеп, келесі шарттарды белгіледі. Қарабалта съезіне әулие атарлықтар өздерінің киіз үйі мен соятын қойын алып келу керек. Бәжі, Алабұға болыстары Қарабалтаға сойымға жүз қой және ер болыс бір үйден алып келеді. Пішпек төтенше съезіне Толқын, Әлмеді және Бөлекбай болыстары 100 қойдан және бір-бір үйден алып келеді. Константин көпіріндегі Верный съезінде Тынай және Сарыбағы болыстары 100 қойдан, бір киіз үйден алып келеді. Егер Қашқарда съезд орнай қалса Темірболат, Бүрікші, Құрманжан болыстары 100 қойдан сойыс мал және ер болыс бір-бір киіз үйден алып келеді. Атбашыда өтетін төтенше билер съезінде Нарын және Есенгүл болыстары 100 қойдан, бір-бір киіз үйден алып келсін. Съезге Әндіжан уезімен бірге Сияқ және Кулчугашеу болыстары 100 қойдан және бір-бір киіз үйден алып барады. Әрбір болыстықтан 100 қойдан артық сойыс мал алынбайды. Сойыс қой мен жатар үй үшін ақы алынбайды. Бұған растап мөрлерін басты. Түпнұсқада 77 мөр басылған.

1884 года 6 марта на Пишпекском чрезвычайном съезде Токмакского уезда народ, почетные бии, все волостные управители, аульные старшины, почетные ища и все вышеупомянутые лица по обоюдному согласию постановили сии ус ювия для разбора дел нижеследующие: 1) Между своим уездом иски по сватовству (т. е. джесырь) должны разбирать - (и с 1868 года первого января, а далее или ранее этого года иски по сватовству предать забвению, т. е. салавату, если по сватовству будет налагаться присяга, таковую налагать из старшинства на одно лицо и из старшинства исключаются три лица по вражде или злобе. 2) По кунам и другим искам должны разбираться с 1882 года 5 мая, а если ранее этого года возникнут иски, то предать забвению, т. е. салавату, если по кунам ответчик будет запираться или будут доказчики, тогда присяга должна налагаться от волости на четырех лиц и из волости исключаются двенадцать человек по вражде и злобе; по куну приговоренному ответчик должен платить скот на четыре раздела 260 лошадей, сто баранов, из волости одного скакуна и бегунца и одного асы верблюда, по куну за женский пол должна платиться половина выше прописанного скота, кроме скакуна, т. е. бегунца, который должен быть от старшинства, если бегунец не будет уплачен, то вместо бегунца должен заплатить одного асы и одного тая верблюдов; если по куну у ответчика не хватит своего скота, тогда должен платить от десяти кибиток до аула, т. е. весь в старшинстве народ. Если убийца убьет, должно платиться. За каждый поврежденный палец руки — штраф по 9 голов скота; за нос — на четыре раздела 50 лошадей, за язык — от верблюда сто лошадей, если одна нога будет повреждена — половина куна, если обе ноги, то полный кун; за один зуб — без верблюда (9 скотин); если у кого борода будет испорчена, т. е. если будет выдернута или обстрижена, то следует штраф с верблюдами 9 голов скота, а за порчу косы женщины — волосы будут повыдернуты или отрезаны косы, то за таковые иски никакого штрафа не полагается. Если друг друга поранят ножом, тогда от верблюда пятнадцать скотин. За разбитые головы и лица — штраф без верблюда голов девять скотин. Если кто привяжет за шею, сделает знаки — штраф одна лошадь и халат. Если чья-либо лошадь кого- либо изувечит или убьет, штрафа и куна нет, должен получить саму лошадь; если кто чужого мальчика посадит на лошадь и пустит на скачку и мальчик в то время умрет, тогда кун не полагается; если слуга во время службы умрет, тогда кун не полагается, только если своею смертью (сверху написано) также, если кто у другой женщины выбьет ребенка, тоже кун не полагается; если кто убьет чужую жену, тогда получит половину куна муж, а другую половину — родственники жены (туган). Если муж убьет, тогда родственники жены получают новый кун. 3) По иску по куну, возникшему между киргизами одной волости, на случай решения на присягу, от присяги устраняется весь аул истца, да кроме того лица из основного состава волости, также устраняются от присяги из 24 семейств как по злобе и вражде. Если кто умрет и не оставит наследника мужского пола, тогда имущество делится между родственниками и женским поколением, т.е. дочерями и девицами; если кто свою жену при трех свидетелях отпустит и скажет, что дает разводную, тогда не получает скота, и она должна считаться свободною без уплаты скота; если кто замужнюю женщину оскорбит употреблением, платит штраф, т.е. (айып) — от верблюда двадцать пять скотин; если по сватовству (джесыр) не хватит у ответчика скота, тогда должны платить родственники, находящиеся в одном родстве и в старшинстве; если в старшинстве у родственников не хватит скота, тогда платят родственники, находящиеся в одной волости, если не будет родственников, тогда должен платить десяток, пятидесяток и старшинство. 4) По кражам должна производиться плата, если будет доказано о краже доказчиком или присягой, от одной до пяти скотин, присяга от десяточного до пятидесятка, если бы сколько не превышало иску, даже старшине не должны превышать: за кражу одной скотины — десять скотин, если у ответчика самого не хватит скота, тогда платят от десятка данного старшинства; если в волости за кражу скота не хватит скота и народ пожелает сослать в Сибирь, сделав приговор, тогда пострадавший получит только утерянное, и штрафа лишается, и также расходу. Если общество, пожелавшее сослать вора в Сибирь, выдает вора для ссылки в Сибирь до срока, назначенного биями для уплаты скота, то тогда потерпевший может получить только утерянное, а если общество таковое пожелает сделать по прошествии срока, то на таковое желание не обращаем внимания, владелец копии решения имеет право взыскивать присужденное полностью. Если кто только будет иметь подозрение на кого о краже или определяет к нему следы кражи, то полагается очистка присягою. Если ранее «беля» т. е. забвения будет предъявлена расписка или копия с решения, но ответчик будет оспаривать, тогда дело должно будет передаться на суд биев. Если кто увезет засватанную девицу, тогда старому жениху должен заплатить скот, который им был уплачен в калым, и родители увезенной девицы должны получить от верблюда девять скотин, если взятый калым не в состоянии будут возвратить, тогда должен возвратить девицу и одного верблюда и восемь скотин, если кто увезет не засватанную девицу, должен платить калым — одного верблюда и двадцать пять скотин. Если кто друг за друга будет поручителем, смотря по делу, и взявший не в состоянии будет уплатить, тогда должен платить поручитель и родственники должника, так что поручитель не должен подвергнуться уплате, а в случае если поручитель за несостоятельного должника почему-либо будет подвергнут уплате, то родственники того должника, за которого поручитель подвергнулся уплате, обязаны заплатить поручителю уплаченное с расходами, понесенными по уплате. Если кто оскорбит почетных лиц и будет доказано, тогда платит одного верблюда и лошадь. Цена решенному скоту: ассы верблюд — 30 руб., пишты верблюд — 25 руб., кунан верблюд — 20 руб., тай верблюд —15 руб., лошадь ассы — 13 руб., пишты — 11 рублей, кунан — 9 руб. и тай — 7 руб; рогатого скота: ассы — 11 руб., пишты — 9 руб., кунан — 7 руб. и тай — 4 руб; бараны в решение: кунан — 3 руб., исек — 2 руб. Если по расписке будут взыскиваться бараны, те должны быть уплачены те же упомянутые в расписке. Если пойман будет вор с краденным скотом, поймавший должен воспользоваться этим скотом, также если поймают без ворованного скота, то поймавший получает лошадь из-под вора, хотя бы был скакун, т.е. бегунец. Если из пойманного скота ворованного окажутся бегунцы и иноходцы, то хозяин должен за каждую голову дать поймавшему ассы лошадь и получить бегунца и иноходца. К сему условию волостные управители, аульные старшины, бии, почетные лица приложили печати. На подлинном 76 печатей.

Переводил А. Фролов Примечание. Настоящее постановление в отношении платежа долгов обществами и родственниками за несостоятельных не утверждено. Начальник Токмакского уезда полковник Пущин.

2-е условие (перевод) 1884 года 9 марта Токмакского уезда весь народ сделали сие условие на чрезвычайном съезде, именно по потребности должно доставляться юрты и сотом, т.е. мясная провизия, на Карабалтинский съезд с Аулиеатинскими должны доставляться своему уезду юрты и бараны. Карабалтинская, Бажиевская, Алабугинская волости для союма сто баранов и каждая волость по юрте; на Пишпекский чрезвычайный съезд /должны доставлять Толкиновская, Алимединская и Булекпаевская по сто баранов, каждая волость по юрте; на Верненский съезд на Константиновском мосту должны доставить Тынаевская и Сарыбагиевская волости по сто баранов и каждая волость по одной юрте, если будет чрезвычайный съезд на Качкарке, тогда должны доставлять Темирбулатовская, Бурукчинская и Курманджинская сто баранов, каждая волость по одной юрте. На Атбашинский чрезвычайный съезд должны доставлять Нарынская и Исенгуловская волости сто баранов и каждая волость по одной юрте, с Андижанским уездом на съезд должны доставить Сиякивская и Кульчугачевская волости сто баранов и по одной юрте, каждая волость свыше ста баранов не должны доставлять. Как за баранов, так и за юрты платы денег не полагается, в чем приложили печати. На подлинном 77 печатей.

Қазақ елінде, өлкесінде тұңғыш рет ана тілінде баспа бетін көрген құқықтық құжат — 1885 жылы мамыр айында Семей облысының Қарамола дейтін жерінде бес дуан елінің билерімен құрметті адамдары бас қосқан съезде қабылданған Ереже. Бұл Ереже 13 баптан тұрады. Оның 1886 жылы Қазақ университетінің баспаханасында араб әрпімен басылып, түптелген кітапша түріндегі бір данасын белгілі жазушы Ғабит Мүсірепов өмірінің соңғы кезінде Республикамыздың Орталық мемлекеттік мұрағатына табыс еткен. Және де мұрағат директоры, белгілі журналист - жазушы С. Байжановқа бұл ереженің араб тілінде басылуына байланысты, ескіше білетін біреуге жаңа алфавитпен көшіртіп алудың қажеттігін; Ереженің оу баста орысша басылғандығын, сол себепті де университет архивінен сол түпнұсқаны алдырған жөн болар деген қамқорлыққа толы хат та жазып кеткен екен. «Көшіргенде татарша текстің өзін қазақшалаған дұрыс болатын шығар» деп ескертті. Қазақстан Орталық мұрағатының қызметкерлері Б. Байғалиев пен Ж. Ахмадиев өткен ғасырдың аяқ кезінде араб әріптерімен жазылған бұл құқықтық құжатты қазіргі қазақ әрпі мен әдеби тіліне икемдеп кешіріп шықты. Осы құжаттың С. Байжанов тапсырған толық нұсқасы «Абай» журналында (1993, № 1) тұңғыш рет жарияланған еді. Осы Ереженің «Абай» журналындағы нұсқасын оқырманның назарына ұсынып отырмыз. 1-бап. Болыстық съезде даулар үлкендігіне қарай, сомасына қарай бітіледі. Төтенше съездерде ұлықтардың өмірі бойынша бір ояз бір оязбен кезектесіп бітіледі, ер ояздың барша билерімен емес. 2-бап. Дауласқан ер кісі тарап қалаған билерін тандап алады. Бірақ би есебін Ереже бойынша ұлықтар шығарады. Сұраймыз, ер тараптан үш биден артық болмаса екен. Би шешімін шығармас бұрын үштік бимен жарасады. Егер даугерлер үштік би бітімімен бітіспеймін десе һәм бітім болмаса, сонда жоғарыда айтылмыш бойынша билер таңдап шығарады. Екі жағының билері таласып, жұп болса, төменде айтылмыш рет бойынша бітіреді. Әр ояздың халқы орталарынан бір төбе басы би шығарады. Бұған қызметтегі һәм қызметсіз де құрметті кісілер сайлануға мүмкін. Егер билердің бітімі талас болса, сайланғандар екі төбе би шығартып алады, тиісті ояз халқынан. Егер бұлардың арасында талас болса, қалған ояздардың төбе басына жеребе салынып, шыққан кісі бітімдеріне араласып, сол кісінің ауған жағының бітімі орнығып, мақұл болады. Осы рет бойынша ояздық төтенше съездерде екі жағы тең талас болса, төбе басы би бір жағына ауып, тоқтатады. 3-бап. Жауапкерлердің шақыру бойынша келмегендіктерін старшын мен болыстар куәландырып, келмегендердің мақұл яки емесін билер тексереді. Егерде келмеген себебі тексеру бойынша сыйымды болса, билік айтылмайды, кейінге қалса керек. Егер келмегендігі сыйымсыз болса, сыртынан билік шығарылады. Бір бидің яки съездегі билердің сыртынан қылған биліктері тағайынсыз болмақ билік көшірмесі старшындар яки болыс арқылы мағлұмданады. Егерде жауапкер разы болса, билік тағайынды болып, бұзылмайды. Егер де разы болмаса, екі жұма арасында алғаш билік айтқан биге қайтадан арыз қылады. Сонда би жауапкердің құзарына қайтадан билік айтады. Егер де жауапкер тексеру бойынша ағарса яки болыстық съезге тыңдатса, съез билерінің билігін ұнатпаса, сонда айыпты жағын шығынын қайтаруға міндетті қылып һәм жаза бұйырылады. Жалған айтқаны үшін жоғарыда айтылмыш рет бойынша болыстық съезд сырттан билік құрады. Разы болмаған төтенше съезге билігін сынатады. Әр төтенше съездің ақырғы болып табылады. 4-бап. Егер даугер шақырылған күнінде келмесе, сұралмыш дауын бос қалдырады. Сонда жауапкер арыз етсе, билердің ықтияры бойынша жауапкердің шығынын даугер бұйырып береді. Бірақ даугер ықтиярлы дауын қайтадан сұрамаққа сол дауы билердің тексеруі бойынша жалған шықса, даудың сомасына қарай һәм жауапкердің қадіріне қарай шығынын тартады. 5-бап. Бір старшын елдің ішіндегі даугер, жауапкерлердің барша жанжал, сұрау, дауларын сол старшын елінің биі бітірмеске міндетті. Бірақ би өзін мынадай жағдайда билік айтудан босатады: егер, дауласқан жағынан бірі туысқан жақыны болса, қайсыбірі ата-анасы, бір тума аға-інісі, әкесінің бір тума аға-інісі, жиені, немере баласы және туған құдасы һәм дұшпан, өштес адамдары, қайсыбірінің дұшпандықтары бұрын биге түсініп, мойнына жаза салынып, анықталған болса, сыйымды болады. 6-бап. Әр старшын, болыс, ояз араларында болатын барша дауларды даугер болысқа айтуға тиісті. Сонда болыс даугер, жауапкерді алдына шақырып, жауапкерге ереже бойынша ықтияр береді. Бір болыс елден разы болмаған екі биін шығармаққа онан қалған билерден даугер бірін тыңдап, билік түсіп, сол би билік айтады. Болыстық съезде билердің барлығы түгел болып билік айтады. Билік шығаруға мүмкін емес болған жағдайда төтенше съездің би саны ұлық ықтиярында болады, һәм билік шығарылмайды. 7-бап. Береке бітім салауат бітім қылуға мүмкін, салауат даудың уақытына қарай болады. Береке бітім һәм салауат съездерде жасалғандай болса, келесі уақытта қайтадан сөз қозғау мүмкін емес. Әмме даугер мен жауапкер бөтен ояздікі болса, екеуінің арасында уағда қылуға мүмкін елге барып билікке, бірақ бұл уағданы қызмет иелері куәландыруы керек. 8-бап. Бидің биліктерін болыстар орнына келтіруге міндетті болған себептен съез біткен соң биліктің көшірмелерін тиісті болысқа мағлұм қылады. Егер де даугер жауапкерлердің ықтияры бойынша, екі ел арасында кесім малдарын ойластыруға уағда қылса, сол уағда съез басымен бірлесе шешіледі. 9-бап. Бір би һәм съез биі биліктерін айғақ куәлігіне қарай бітіреді. Егер билер айғақ куәлігін мақұл көрмесе, онда оларды шақырмай-ақ істерді күмәнге салады. Яғни би куәні шақырып, тиісіп жауабын алса, онда дауды күмәнге салуға мүмкін емес. Куәларды шақырудан бұрын куәліктен анықтауы керек. Куә болуға жарамайды: ақылынан адасқандар, 18 жасқа толмағандар, әр жастағы әйелдер, жақын - туғандар, құдалар һәм өштес, дұшпан кісілер. Куәлердің сыйымды, сыйымсызын билер шақыртпай, бұрын айыруы керек. Дұшпандық тұрғыдан, бос айтылған сөз қабыл алынбайды. Жұртқа белгілі дұшпандық мақұл көруге мүмкін, онан артық айыруға болмайды. Дауласушылардың куәлары бір болыстас болса, олардың куәлігі сыйымды -сыйымсызын би тексереді. 10-бап. Егерде көрсеткен куәге кісіні толымды көрмесе, сонда куәға айғақ орнына көруге мүмкін, егер жауапкер адам айғақтың сөзін қабыл көрмесе, айғақ сөзінің растығына дау сомасына қарай елі ара түсіп, бір кісі жан берсе керек. Қазақша айғақ жазасы деген дау аяғы күмәнмен тоқталады. Күмән етпесе жауапкер күйеді күмән өтсе ағарады. жауапкер адам айғақ өтірік айтқаны үшін үстінен арыз беруіне болады. 11-бап. Қазақ рәсімінде сүйінші алуға болады; бірақ сүйінші алған кісі куәлікке жарамайды, айғақ болуға мүмкін. 12-бап. Күмәнші растығын тексермекке һәм күмәншінің етпек жерінің алыс, жуықтығына қарай, өтпек құнын билер кеседі. 13-бап. Күмәннің саны — ер құнына төрт кісі, әйел құнын екі кісі, өзге даулардың һәммесіне бір кісі. Күмәнға дау сомасына қарай ел түседі. Бір түйеге екі елу бастан, бір қараның дауына бір елу бастан күмән ұсталады. Қанша қара болса, сонша елу басынан ұсталады. Дау сомасы қанша көп болса, сонша ел елу басынан ұсталады. Дау сомасы қанша көп болса да, бір болыс елден күмән аспас күмәншіні даугер таңдайды. Күмәнға салатын бір елу басы яки бір болыс елін жауапкер көрсетеді. 14-бап. Күмән жауапкердің елінің болыстық молдасының құранмен кесім айтылады. 15-бап. Күмән етілген уақытта даугердің кез болуы міндетті емес, бірақ молда даугердің келмегендігін кітапқа жазып қойса керек.

16-бап. Күмәннің уақыты сол уағдалы күннің күн батуына дейін. 17-бап. Күмәнға ұсталмайды: молда, ел билеушілер, билер, қажылар, 18 жасқа жетпегендер, алпыс үштен асқандар. Төре қазақ үшін және қазақ төре үшін күмәнға жарамайды. 18-бап. Жауапкердің ықтиярында: күмәнға өз елін ұстата ма яки рулас елін ұстата ма? 19-бап. Күмәншіні күмәннен шығаруға болады, егер дұшпандығы халыққа мағлұм болып, бимен бірге күптелген болса. 20-бап. Әр күмән болыстың, молданың құзырында болады. Молданың қаталдығы, зұлымдығы болса, жұрт тексереді.

21-бап. Жалған күмән еткен кісіге айып салынады — түйе бастатқан бір тоғыз. 22-бап. Күмән етпесе, қанша нәрсе, қанша мал бұйырады, күмәнға кім ұсталған — барлығын толық етіп, билігінде анық етіп жазуға би міндетті. 23-бап. Күмәннің құнын ұзартуға сыйымды себебі болса, болыс яки өз елінің бір биінің куәландыруы бойынша мүмкін болады. 24-бап. Күмәнші жаншы, төреші болып даугердің ықтияры бойынша билік айтады. Мұның билігін жауапкер бұза алмайды. Бұл билік көшірменің сыртына жазылады. 25-бап. Құн, жесір даулары жиырма жылдан арғылары салауат. Өзге даулар он жылдан арғылары салауат. Билік айтқан күнге дейінгі төрт жылға созылған даулардың, анықталған малдарын толық басы қайтады. Шығынымен одан арғы үш жылдағы даулардың анықталған молданың үш бөлігінің екі бөлігі тиеді, қалған үш жылдағы даулардың анықталған малынан үш бөлігі тиеді. 75 жыл һәм одан арғы болған даулардың барлығы салауат. Осы сияқты болып құнның малы да алынады. Жиырма жылдық құн малы үшке бөлінеді — бір бөлігі билік айтқан күнге жуық жеті жылдағы дауға, екінші белгісі одан арғы жөн жылдағы дауға, үшінші бөлігі қалған алты жылға. 26-бап. Ойланып жүріп өлтірілген ердің құны жүз түйе болады. Мұның 25-і тайлақ, 25-і құнан атан, 25-і дөнен атан, 25-і бесті атан және ойланбай басқа себеппен өлтірілсе, оған 50 түйе құн. Мұның 25-і құнан атан, 25-і бесті атан. Әйелдің құны — ер құнының жартысы. қателікпен, оқыстан ол тірілген кісіге күн жоқ және ері әйелін өлтірсе яки әйелі ерін өлтірсе оған құн жоқ.

27-бап. Барымташыға һәм ұрыға, елес күн жоқ. 28-бап. Адам мүшесі мертіксе, үкімі шариғат бойынша айтылады. Шариғат айыруының қателігі болмасын деп сұраймыз. Бұл сөзін айырмаққа тапсырылса екен. Семейдегі Ахмед Уәли мунасиф ұлына һәм Өскемен молдасы Мырзағали Ғаббас ұлына. Олардың айырып берген Шариғаты осы ережеге тіркеліп жазылса екен. 29-бап. Балиғатқа толмаған қызды зорласа, айыпқа лайықты қалыңмалының үш белінің бір бөлігін береді. Балиғатқа толған қызды зорласа, ат-шапаннан түйе бастатқан тоғызға дейін айып береді. Күйеуден әйелді зорлағанға бір тоғыздан үш тоғызға дейін. Ойнас қылған еркек, әйелге екеуіне де дүре соғылсын айып жоқ. Мұндай істер тексеріледі егер әйелдің күйеуі яки әйелдің есі, яки туысқаны, яки әке-шешесі арызданса, осы баптың басында жазылған екі дауды съезд билері білдіреді. 30-бап. Күйеуі бар әйелді біреу алып қашса яки өзі ойнасымен бірге қашса, ондай әйел өз елінің съезд билерге тура қайтарылады. Билер әйел мен күйеуін жарастырады. Егер күйеуі әйелдің өзін алса, ап алып қашушы жігіттен бір тоғыздан үш тоғызға дейін айып салынады. Егер күйеуі әйелін алмаймын десе, әйел ойнасында қалады, бірақ алып қашушы әйелдің күйеуі төлеген толық қалыңмалын қайтарып береді. Әйел мөрден құр қалады. Егерде біреу билердің айттырған жесірін алып қашса, алып қашушы қыз әкесіне толық қалыңмалын береді елу жыртыс сот ақысымен. Егерде де әкесі жасау беруге ықтияр болмаса, қыз жасаусыз қатады және қыз әкесі бұрынғы күйеуінен алған қалыңмалын қайтарып, үстіне бір тоғыздан үш тоғызға дейін айып береді. 31-бап. Егер де біреу әке-шешесін ренжісе, әке-шешесінің ықтияры бойынша қазақ ғұрпына қарай жаза берілсін, егер молданы яки құрметті кісілері ренжітсе, ат-шапанын, атан бастатқан тоғызға дейін айып береді. Тағы біреуі қол жұмсап ренжітсе, бір тоғыздан үш тоғызға дейін айып береді егер айып алушы кесілген айыпты алмаймын десе, бір айға абақтыға отырғызады. 32-бап. Ұрыс, төбелес шығарғандар билердің билігі бойынша ат-шапаннан үш тоғызға дейін сұраушының пайдасына айып төлейді. Бірақ ұрыс - төбелестің басшысы өзге жолдастарынан гөрі айыпты артығырақ төлейді. Бұзықтық шығарған адамдар болыстың приговорымен яки ереже бойынша билердің билігіне ақшамен яки қатал ақшамен абақтымен жазаланады. 33-бап. Қызмет уақытында старшиналардың тілін алмаса, билердің үкімі бойынша бес теңге айып яки жөн құн абақтыға отырғызып жазаланады. Болыс старшиналардың ықтияры бойынша жалдаған шабарманның тілін алмаса, жоғарыда айтылмыш жазаға тартыстар болады. Егер болыс старшиналарының ықтиярынсыз жалдаған шабарманның тілін алмаса, тілін алмағанның жазасы болыстың өз хүкімі болады. Егерде біреу болыстың тілін алмаған болса, ояздың ықтияры бойынша, бір болыс елдің съезінің тексеруіне береді. Хүкім айтқан уақытта бір биге яки съезд билеріне дөрекілік еткенде хақарат әлгі айтылмыш бойынша съез биі арқылы жаза беріледі. 34-бап. Суға кетіп бара жатқандарға,өрт уақытында, боран һәм суықта сол сияқты түрлі себептерде болысып, көмек етпегендер бас тоғызбен айыпталады. 35-бап. Мал өлімін тоқтатпақ үшін жасалған хүкімдер бойынша жахат қылмағандарға болыстың үкімі бойынша 3 теңге айып жаза болады. Көрші елінде мал өлімі болған уақытта жаһат етпегендерге жаза көбейеді жеп күннен бір айға дейін абақты бұйырылады. Арық бұзғандарға, көпір, құдық бұзғандарға, өзге біреудің өз еңбегімен жасаған хабарларын бұзғандарға шығынынан басқа айып бұйырылады. Ат-шапан яки ақша бойынша 15 теңге. 36-бап. Қазақ арасындағы ұрлық үшін ұрлаған малын қайтарып, айып береді, мойнына қосақ, кетуіне (артына) тіркеу, қанды ат, билік атымен, мойнына, артына тіркеу мал бағасымен бірдей болады. Жүйрік жорғаныкі орта атпен бірдей болады. Мал иесіне тиісіп; һәм ұрының астындағы қанды аты ер ұрыдан алынып беріледі, билік ат ұры басы сайын алынып, билік айтқан билерге беріледі. 37-бап. Мал төлегеннен басқа ұрыларға жаза бұйырылады. Бір айға дейін абақты, лапыс шыбыққа дейін дүре. Билер бұл жазаны хүкім айтқанда бұйырмаққа міндетті. Немере яки жиен болса, нағашысынан, ата, ағасынан мал алып қашса, оған жаза жоқ және алып қашқан малы қайтарылмайды; Екінші мәрте алып қашса, би арқылы нағашысы, ата, ағасының сұрауы бойынша жаза беріледі. Бұл үкім әйел жағынан жиенге және немереге тиісті.

38-бап. Жылқы құйрығын кескендер бір шапаннан бір түйеге дейін айыпталады. 39-бап. Ұрлыққа жаһат еткен адамдар ұрымен бірдей жаза тартады. Бірақ дүре, абақты серік болған уақытты кісілерге бұйыруға көбінесе тиісті. 40-бап. Жиырма жылқыдан артық барымта қылған кісілерден ұры басы бір қанды ат, бір билік аттан уә һәм үш тоғыз айып баршасынан алынады. Жиырма жылқыдан кем болса, жоғарыда айтылмыш 37-бапта мағлұмдар. Жылқы басына бөлек. 41-бап. Қазақ рәсімі бойынша күйеуден әйелін айыруға болады. Күйеуі белсіз болса яки астының жазылмас ауруы болса. Мұндай науқастары болмаса, күйеуінің ықтияры бойынша шығады. Қалыңдық пен күйеуін айыруға мүмкін болады. Күйеу қыздан жиырма бес жас үлкен болса, яки бір мүшесі кем болса, қыз күйеуден тоғыз жас үлкен болса тағы да. 42-бап. Барша жесір турасындағы даулар некелілердің арасында күйеуінің елінде бітіседі. Некелі қиылмағандардың арасындағы даулар қыздың елінде бітіседі. Осы жоғарғы екі себепте съезд билері бітім айтады. Қазақ рәсімі бойынша анық неке молда алдында қиылған дұрыс болады. Волосной управительдің қолындағы кітаптан кесіліп берілген квитансия әйелін күйеуіне тиісті екендігіне куәлікке жарамайды. 43-бап. Егер күйеуі қалыңмалын төлеп бітірмей тұрып қалыңдығын алып қашса, қалған малын беріп һәм қайын атасына кейін кеңшілік сұрауға тиісті. Егер күйеуі қалыңмалын төлеп бітіргеннен кейін қалыңдығын алып қашса һәм әке-шешесі қызын себепсіз бермей, көп ұстап тұрған болса, алып қашқан күйеу айыпсыз һәм жасау сұрауға рұқсат. Егер қыздың әке-шешесі той жабдығымен ұзатуын лайықты жақсы қылып жөнелтемін деп кешіктірген себебі болса, күйеу айыпты болады, қайын атасын ұятты қылған себепті Әрдайым мұндай жесір даулар зиян көрген жағынан арыз бойынша түседі. 44-бап. Ұзатқан қыз барған жерінде бала таппай өлсе, төркініне мінген ат, ер-тұрманы, артқан бір түйе сәукелесімен қайтарады. 45-бап. Егер қалыңдығы елін қалып, балдызы жездесіне бармаймын десе, алған қалыңмалын қыз әкесі күйеуіне қайтып береді. 46-бап. Күйеуі өлген жесір әйелі сүйсе, күйеуінің бір туысқан бауырына яки ағайынына тиіп, егер де сүймесе, ықтияры өзінде. 47-бап. Егерде біреу құдалықты бұзса: қыз әкесі бұзса, күйеуден алған қалыңмалын қайтарып береді һәм дауласқан қалыңмалдың ғұрпына қарай айып береді. Батасы қырық жеті байтал яки артық болса, бас тоғыздан үш тоғыз айып береді. Отыз жеп болса, екі тоғыз, жиырма жеп болса, бір аяқ тоғыз береді. Он жөн болса, бір ат-шапан береді. Егер де күйеудің әкесі яки өзі құдалықты бұзса, берген қалыңмалынан үш тоғызды қалдырып, қалған малын алады, егер де қалыңмалы қырық жеп болса, отыз жеп болса — екі тоғыз, жиырма жеп болса — бір тоғыз, он жеті болса — бір ат-шапан. 48-бап. Барша қарсы құда турасындағы дауларды билер бітірсе керек және келесі уақытта қарсы құда болынбасын. Яғни бұл ереже мағлұм етілгеннен кейін егер де құда болса, молда некесін қимасын. 49-бап. Құдалық уағдасы бекітіледі — құда түсіп, құйрық-бауыр жеген күннен кейін. 50-бап. Егер күйеуі алған әйел баласы жоқ болса да, бар болса да күйеуге тимей отырса, күйеуінен қалған барша малға ие болып, билеп тұрады. Егер де күйеуі өлген әйел күйеуге тиемін, шығамын десе, барлық күйеуінен қалған малынан, баласы болса сегізден бірін, баласыз болса, алтыдан бірін алады. Киген киімі, төсек орнынан басқа қалған еркек балалары, қалған барша малымен әкесінің, балаларына беріледі. Олар өз арасынан біріне ие қылып, баланы малымен сақтатады. Сол ие болған кісі қағазбен есеп беруге міндетті емес. Егер де малым орынсыз шашты деген дау сөз болса, сонда би арқылы барша туғандарының көрсетуі бойынша тексеріледі. Қыз бала қалса, әр уақытта анасына тиісті, анасы күйеуге беріп, қалыңмалын өзі алады. Қыз күйеуге тигені, үлкен атасының бауырларына, яғни қалған малды сақтап тұрушыға төркіндеп барып, әкесінің қалған малынан лайықты есе алады. Егер де әйел күйеуге тимей, өлген күйеуінің малына ие болып, бұзық тұрса яки малым шашса, өлген күйеуінің туысқанының біреуі ие болып сыртынан қарап тұрады. Ол ие болған кісі әйелді ие қылған малды ауылына яки үйіне кіргізіп алмайды. Лекин бұл әйелдің ауылында басқарып тұрады. Тұл әйел күйеуге тисе, екінші қалыңмал алынбайды. Егерде жесір қалған үш қатыны болса, сонда сегізден бірін бәріне бірдей бөліп береді. Егер үш әйелдің біреуі күйеуге тиемін десе, төсек-орын, киген киімінен басқа жиырма төрттен бірін алады. Егерде екі жесір әйелдің бірі болса, он алтыдан бірін алады. 51-бап. Сойыс, қонағасы қазақ рәсімінде бар. Бермеген кісісі бір ат-шапаннан бір түйеге дейін айыпты болады. Лекинде бұлардың ішінен шығарылады һәм тракті жол үстінде, жәрмеңке қасында, қайық аузында һәм съезд мекенінде, қала қасында тұрушылар. 52-бап. Екі тамыр айырылысса, билердің тексеруі бойынша артығын алысар. Бір-бірінен айып жоқ. 53-бап. Қызметтен адамдардың үстінен жала қылғандар билердің билігі бойынша шықса, анығын қайтарып береді. Мұндай жалаларды тоқтатарға бір себеп көрсетеміз. Сондай жалған арыздар, әсіресе, сайлау уақытында көп болады. Оның хақында сұраймыз ұлықтарда мұндай арыз тұрғысында істейтін анықтаманы жасатқанша, болыстың яки төтенше съездің билеріне тексермекке берілсе екен. 54-бап. Біреудің жерін жеген дауларды билер жері пәленшеге деген елу басылардың куәлігіне қарай тексереді. Тексерген уақытта жерді билер өздері көреді яки сенімді кісінің куәлігі бойынша жеген жерінің сомасына қарай билік айтады. Шығынын қайтарып, үстіне һәм айып салады. 55-бап. Қонған ауылда қонақтың аты жоғалса ауыл күймейді, сенбесе, ат иесі ауылдан шариғат алады.

Екінші — орта тоғыз, яғни ат бастатқан тоғыз, 1 жуан ат, 2 тай, 2 тайынша, 4 бойдақ қой. Үшінші — аяқ тоғыз — 1 дөнен өгіз, 2 тайынша, 3 бойдақ қой, 3 тоқты, тоқал тоғыз болмайды.

58-бап. Үй, кілет бұзып, қастық ниетімен істесе, ұрлаған нәрсесінен басқа бір тоғыздан үш тоғызға дейін айып береді. Қора, кілет бұзбаған ұрлыққа ат-шапан айып береді. Ол аз, онан үлкен айып ұрлаған сомасына қарай. 59-бап. Билердің билік бойынша кесілген қалып қалыбына алып беріледі. Егерде жауапкер ықтиярымен бұйырылған малды бермесе яки шақыруына келмесе, мал алып беруші ауылдастарынан куә алдырып, сол куәлардан мал алушы бір қалыс кісіні таңдап алып осы жоғарыда айтылмыш баға бойынша алып беретін малды бағалайды. Егерде мал беруші кісі бермеймін деп қарсылық қылса, байлап қойып алып беруге де болады. Билік бойынша мал алып беруге ешбір қазақ рәсімінде үлгі жоқ. 60-бап. Ұрлық үшін кесілген мал алынып беріледі, ұрының өзінен һәм оған серік болған жолдасынан. Ұрының серігі, жолдасы болады ат беріп аттандырған, бірге ұрлыққа барып ептескен, ұрлаған жылқыны жасырған, істелген ұрлықты біле тұрып жасырғандар. Бұл кісілердің малы жоқ болса, мал төленуіне міндетті. Ұрланған атты біле тұрып сатып алғандар, егерде сатып алушылар ұрымен бір болыста болса, одан сол мал алынып беріледі. Сол ұрлықты қылған уақытта ауыл иесінің соның да малы жоқ болса, мал алушы даугер бөтен оязда болса, сонда қызметте тұрушы адамдар һәм жұрты төлейді старшын елі күйеді. Мал алушы бөтен болысқа болып, бір дуандас болса, елу басы халқы күйеді. Даугер бір болысқа болып, өзге старшынға болса да, мал алушы мен мал беруші бір старшындар болса, он басы халқы күйеді. Бұл қылған ынтымағымыз ұрлықты тыймақ үшін һәм мал иесінің малы түгел тиіп, ризалыққа жетпек үшін жасадық. Яғни шығын орнына кесілген айыптарды алмақ хақында тағы да осы ынтымағымызды жасадық. Үш жылға шақ уақыт қойып яғни ұрлық тыйылғанша қызметтегі адамдарды мал төлеуден шығармаған себебіміз сол халықтың ішіндегі жамағат адамы болған хұқында халықтың мал төлейтін райы болады. Жоғарғы айтылмыш адамдардың малы жоқ болған уақытта, егер билер малы жоқтығына көздері жетіп айырған болса, жұртқа түсетін мұның қақындағы малды билер тексеріп біледі. Мұнан басқа ынтымақ қыламыз, елден барша ұрыларды һәм сенімсіз адамдарды түгендеп, сенімді адамдарға көмекке бермекке, кейбіреулеріне кепілге алмаймын деуі мүмкін емес, кепілге беруге тиісті. Басшы кісілерге, ауыл ақсақалдарына һәм оның ішінде қызмет иелеріне шығармаймыз. Сол кепілі кісілер ауыл иелерімен жұртқа тартқызбай тұрып, әуелі өздері күйсе керек. Ұры үшін кепілдікке тұрған адамдарға билік берілмейді. Мал алушыға ұрының қыстауындағы артық жері төлеуге алып беріледі. Уа, һәм билерге міндетті билік айтқан уақытта ұрыға жапат қылған бай адамдарға дүре мен абақты бұйырмаққа: үш мәртебе ұрлығы мойнына қойылып, тыйылмағандарды жұрт үкім жасап, өз арасынан мүлде айдатса керек. Егер ұғам бермеймін деген адам болса, сол ұры үшін міндетті. Ұрыға түскен барлық малды тартса керек. 61-бап. Сотта жесір турасынан һәм басқа даулар бойынша жоғарғы айтылмыш рәуішше мал алып берерге болмайды. Әркім өзі үшін өзі күйеді. Малы жоқ деген сөз алынбасын. Бірақ құн турасындағы дауларда мал тартады, өлтірісіп серік болғандар. 62-бап. Қазынаға һәм даугер адамға кесілген айып, өзге кісіден күйдіріп алынбайды. Кескен адамның малы жоқ болса, айып орнына абақты бұйырылады. 63-бап. Жалғыз бидің болыстық һәм төтенше съездерінің көрсетілміш копия кесілетін кітаптың үлгісін бек ұнатамыз. 64-бап. Күмәннің өтуі болыстық молданың тексеруінде. Молданың зұлымдығы халықтың тексеруіне тиісті. Күмәннің уақытты күнінде күмән еткендігі жазарға бізге көрсетілген кітаптың үлгісін ұнатамыз. Сол кітапты молда алып жүрмей үйінде сақтаса екен. Қалай даугер сақтаса мені алғаннан соң молдаға барып кітабына тіркетсе керек. Егер даугер осылайша етпесе, ілгері уақытта күмән етпеді деп арыз айтуға тиісті емес. Күмәннің уақытты күнінде молда үйінде бар болса да, жоқ болса да келгенін мәлім етіп, кітапқа жаздырса керек. Яғни молда күмәннің айтылмыш уақытты күнінде лекин қадіріне үйінде отырса керек. Молда күмәннің өткендігін яки өтпегендігін көшірменің сыртына жазумен куәландырып тұрсын. Осы баптағы айтылғандарды толық істемеу үшін билер билігінде күмәннің атын, жөнін һәм уақытты күнін жазуға міндетті. 65-бап. Мүмкін болса метрический кінәлілер болыстық молданың қолында жүрсе екен. Бірақ кінәнің жазылуы көрсетілімін үлгімен мұсылманша жазылса екен. Егерде ұлықтар бұрынғыдай метрический кінәні тілмашқа жаздыруға тиісті көрсе, сонда болыстық молданы біз міндетті қыламыз, қиылған некені келісімін кінәден квитанцияның сыртына жазып, куәландырмаққа ләкин жалғыз тілмаштың кінәға тіркегені неке болмайды. Әйел мен еркек арасында мола мен қиылса неке тахиық болады. 66-бап. Егерде бір үлгілі кінәлілер берілсе, сонда жалған көшірме беруге орны келмес, осыдан бұрын берілген көшірмелер бидің мөрі яки қолы қойылса сыйымды болады. Екі бидің мөрі басылған көшірмелерде болыс яки съез бастығының жазылмыш куәлігі болмаса, съез — биінің көшірмесі деп сенуге мүмкін емес. 67-бап. Егер даугер биге тура арыз айтса, би жауапкерді шақыртып, керек қылса сонда ауылнай старшина айтылмыш жауапкерді жеткізіп берсін. Егер билігінде һәм көшірмесінде кесілген малдарды анықтап жазуға міндетті. Күмән етпесе де. 68-бап. Ұрлық хақында келісім билік аттан басқа өзге даулардан қиылған билік үшін оннан бірін алады. Билер кесілген өздеріне тиіс билік қақысын өз қолдарымен алса, зорлық үкімінде болады. Билік қылған жерінде қақысы алып берілген. Әр съезде билер бір қалыс кісіні билік қақысын жимаққа сайлайды. Сол сайламыш кісі болыс, старшын арқылы билік қақысын жиып алып, би басына бірдей болт береді. 69-бап. Съезге шақырылған барша қызмет иелерінің ұстаған шығындары жұрт үстінен салынады. Сол шығындарды ел арасында старшын сиқыршы болады... Кімде-кім тиесілі түскен шығынын бермесе, билердің тексеруіне беріледі. 70-бап. Қазақтың өз арасында болмыш дауларға орыстан яки ноғайдан уәкілдік алып кіріспесін. Дәбернай боларға мүмкін өзімен ояздас қазақ адамға. 71-бап. Билердің билік бөлімін орнына келтірмек уағда күш көшірмені болысқа яки старшинаға мағлұм еткен күннен есептеледі. Жалғыз бидің билігін орнына келтірмекке старшын міндетті. Съезд билерінің болыс міндетті. Бір бидің билігін орнына келтірмек уағдасы үш күннен жеп күнге шейін. Съезд билерінің жеп күннен жиырма күнге шейін. Төтенше съездің билігін бір айға шейін. 72-бап. Егер жетім қызды ата-анасының тірісінде атастырған болса, біреуге әке-шешесі өлгеннен кейін құдалығын бұзған болса, алған күйеу: қалыңмалын айыбымен қайтарады. Егерде қыз бұрынғы атастырған күйеуіне тисе, сонда ешкім тіпті әкесінен қалған жасауын һәм мирасын алмаққа тоқтау қылмасын. 73-бап. Осы ережедегі айтылмыш барша сөздер қазіргі съезге міндетті. Бөлек постановлениеден жазылмыш сөздерден басқасы, ешбір тоқтатпайынша берілмекке міндетті. Бұл ереже мағлұм етілген соң, барша билерге съездерге, болыстарға, старшиналарға жаңадан ереже жасалғанға шейін, осы ереже жасалмай тұрып жазылған көшірмелер 67-бапта айтылған рәсімі бойынша сыйымды болады. Лекин оның үшін осы 73-бапты ережені біздер жасадық. Қазақ рәсімінде, таза кеңиміз һәм әділетімізбен уа һәм бастығына сендіреміз. Павлодар оязының биі Жүсіп Бегішұлы, би Иса Берделіұлы, би Молдабай Сәрсенұлы, би Мұқатай Келдібекұлы, би Санияз Бабайұлы, би Смағұл Шоқпарұлы қолдарын қойды. Би Серғазы Тайсарыұлы, би Жалалиддин Рамазанұлы мөрлерін басты. Қарқаралы оязының биі хакім Құдаймендіұлы, би Абай Майқыұлы, би Бекеш Сыбанұлы, би Елеубай Қашқынбайұлы, би Билебай Тұманбайұлы, Абралы болысының кандидаты Шеғарұлы мөрлерін басты, би Оспан Атақозыұлы, би Баймұхамед Алдабергенұлы қолдарын қойды. Би Иса Шонтыұлы таңбасын басты. Семейполат оязының құрметті қазақтары Ибрагим Құнанбайұлы, Құдайберген Тастамбекұлы, Ибрагим Нүркенұлы, билер Бектоғай Ботабайұлы, Иса Сүтжанұлы, Айтқазы Бисенбайұлы, би Жұмақан Жарқымбайұлы қолдарын қойды. Би Сүйіндік Шақабайұлы, би Әлжан Назарұлы мөрлерін басты. Өскемен оязының болысы, хорунжа Сілем Әлжанұлы, құрметті қазақ Құрманғали Жақыпұлы, би Жанкедей Қотайоғлы, би Ережеп Ноқайұлы қолдарын қойды. Болыс Иса Кеңбасулы, болыс Қабанбай Қошқарұлы, би Үсен Қалабайұлы мөрлерін басты. Құрметті қазақ Қалматай Есенқожаұлы таңбасын басты. Би Қаумен Аманұлы қолын қойды. Зайсан дуанының баласы Бекеш Шаянбайұлы, болыс Билеуші Босқымбайұлы, би Жұмахан Қисықұлы, би Қоқаш Есенкелдіұлы қолдарын қойды. Болыс Ақшал Қожанбергенұлы, болыс Терімбай Жақсыбайұлы, би Жайсаңбай Елемісұлы, би Батбақбай Тіленұлы, би Қайрамбай Құлындыұлы мөрлерін басты. Съез бастығы, Өскемен оязы Масвский қолын қойды. Семей оязының лауазымын ада қылушы Казанцев Зайсан приставаның помещигі Нарбут, Қарқарады оязының старший помошнигінің лауазымын ада қылушы Атбакин қолдарын қойды һәм военный губернатор Шиклинский қолын қойды.

Статья 1. Дела на волостном съезде решаются по важности и по ценности дел, на чрезвычайных съездах по очереди, указываемой начальством уезда с уездом, а не всеми биями разных уездов. Статья 2. Бии избираются самими тяжущимися, каждый своих биев, число же биев определяется согласно положению начальством, но просим, чтобы более 3 биев из каждой стороны не назначать. Избранию биев предшествует третейский суд, если тяжущиеся отказываются от третейского суда или соглашение между ними не состоится, то они избирают судебных биев, как выше сказано. Четное число биев не придет к соглашению, а потому рекомендуем применить нижеследующий порядок: каждый уезд, участвующий на съезде, избирает тюбе-басы, избранию подлежат все лица, почетные служащие и не служащие; если при решении дела возникнет разногласие, то бии приглашают двух тюбе-басы подлежащих уездов, и если эти лица не приведут к соглашению, то между тюбе-басы остальных уездов кидается жребий и вынувший жребий принимает участие, давая перевес своим голосом. Такой же порядок соблюдается на уездных чрезвычайных съездах, причем тюбе-басы разрешает споры при равенстве голосов. Статья 3. Неявка ответчика удостоверяется старшиною или управителем. Уважительность причины неявки рассматривается судом. Если суд признает неявку уважительною, то решение должно быть отсрочено. Если неявка неуважительная, то постановляется заочное решение. Заочное решение одиночного бия и волостного съезда неокончательное, копия с решения предъявляется ответчику через старшину или управителя; если ответчик доволен решением, то оно входит в законную силу, если не доволен, то обязан обжаловать в двухнедельный срок тому же бию, который рассматривал дело в первый раз; при но- DOM рассматривании в присутствии ответчика бий постановляет новое решение, если ответчик оправдается, или передает дело на решение волостного съезда, который, найдя решение бия подлежащим утверждению, присуждает виновного к уплате убытков и штрафа за неправильное возобновление иска. Волостной съезд поступает точно так же по делам, подсудным его решению, передавая дело чрезвычайному съезду. Решение чрезвычайного съезда всякого окончательно во всяком случае. Статья 4. Если истец не явится в назначенное ему время, то по иску его бий прекращает дело и при этом по просьбе ответчика и по усмотрению биев возмещаются ему убытки, но истцу предоставляется возобновить иск. Если просьба оказывается ложной, то смотря по сумме иска и по степени достоинства ответчика бий присуждает истца к возмещению убытков ответчика. Статья 5. Все споры, тяжбы и иски между киргизами одного старшинства разрешает бий того старшинства, причем он сам обязан себя отвести в том случае, если одна из сторон состоит с ним в родстве: дед, отец, брат, племянник, внуки и в прямом сватовстве или во вражде; враждою признается, если дело было решено судом и одна из сторон была подвергнута наказанию. Статья 6. Все дела между киргизами разных старшинств, волостей и уездов приносятся волостному управителю, который, призвав к себе истца и ответчика, предоставляет последнему, согласно положению, отвести двоих биев из числа состоявшихся в волости; из остальных проситель избирает одного бия, который решит дело. На волостном съезде участвуют и решают дела все бии совместно и отвода не допускается. На чрезвычайный съезд число биев определяется начальством и отвода не допускается. Статья 7. Как «береке», так и «салават» допускаются, салават смотря по давности иска, если береке и салават состоится в присутствии съезда биев, то никаких претензий вновь не допускается. Равным образом допускается соглашение между истцами и ответчиками двух разных уездов о том, чтобы взаимные иски разобрать в подлежащих волостях, но это соглашение должно быть удостоверено должностными лицами волости. Статья 8. Так как решения биев выполняются волостными управителями, то копии решений съезда предъявляются по окончании съезда в надлежащих волостях. Если по соглашению истцов и ответчиков двух волостей состоится между волостями зачет скота, причитающегося одной волости с другой, то таковой зачет утверждается представителем съезда. Статья 9. Всякий бий и съезд биев решают дела на основании свидетельских показаний. Если бий признает указываемых свидетелей не заслуживающими уважения, то, не вызывая их, передает дело на присягу. Но если свидетель опрошен и дал показание определенное, то бий обязан постановить решение, не передавая на присягу.

Отвод свидетелей допускается до вызова и спроса их.

Не смогут быть свидетелями умалишенные, малолетние моложе 18 лет, женщины всех возрастов, лица, состоящие в близком родстве, в прямом сватовстве и во вражде. Но силу и значение свидетелей определяют бии до вызова их. Голословные заявления о вражде не принимаются; вражда признается известная народу; более точно определить невозможно. Свидетели могут быть одной волости с одним из тяжущихся, но от бия зависит, устранить их или вызвать. Статья 10. Если указанного истцом свидетеля бий устраняет, свидетель может явиться доказчиком (айгак); если показание последнего не принимается ответчиком, то в справедливости показания по выбору ответчика сообразно сумме иска избирается присягатель (айгак тазасы). Выполнение присяги служит окончанием дела, причем если присяга выполнена, то ответчик признается виновным, если не выполнена — оправдан. Ответчику предоставляется искать с доказчика за ложный извет. Статья 11. Принятие киргизами чуюнчи допускается, причем взявший чуюнчи никогда не допускается во свидетельство, но становится доказчиком. Статья 12. Срок выполнения присяги назначается по усмотрению бия, смотря по дальности расстояния и возможности присягателя самому добиться истины. Статья 13. Число присягателей бывает по делам о куне за мужчину — четыре человека; о куне за женщину — два человека; по всем прочим делам — один человек, но последний назначается по ценности иска, например: по иску ценностью одного верблюда из двух пятидесятств, ценностью за одну скотину — из одного пятидесятства, с увеличением иска ценностью одной скотины увеличивается число пятидесятств, но не более состава одной волости, избрание присягателя не допускается, как бы велика ни была ценность иска. Избирается присягатель истцом, с пятидесятства или волости указывается ответчиком. Статья 14. Выполняется присяга перед Кораном в присутствии волостного муллы волости ответчика. Статья 15. Если присяга должна быть выполнена четырьмя лицами, но не выполнена одним, то уплачивается истцу одна четвертая часть по решению состоявшемуся, если не выполнена двумя, то выплачивается половина, и т.д. Статья 16. Присутствие истца необязательно, но об отсутствии его отмечается в книге муллы.

Статья 17. Присяга должна быть выполнена до захода солнца.

Статья 18. Не могут быть избираемы на присягу волостные муллы, управители и бии, ходжи, несовершеннолетние моложе 18 лет и старики свыше 63 лет; султаны по делам киргиз и киргизы по делам султанов. Статья 19. Ответчику предоставляется указать для выбора присягателя волость по месту причисления или по родопроисхождению. Статья 20. Отвод по вражде допускается лишь в том случае, если вражда известна народу и утверждена бием. Статья 21. Присяга исполняется не иначе как в присутствии волостного муллы. Злоупотребления муллы осуждаются обществом волости. Статья 22. Давшие ложную присягу подвергаются взысканию штрафа в размере девяти от верблюда. Статья 23. Биям обязательно писать в подробности, кто избран на присягу и сколько скота или имущества подлежит уплатить, если присяга не будет выполнена. Статья 24. Отсрочка присяги допускается по причинам уважительным, если это будет засвидетельствовано управителем или каким-либо бием своей волости. Статья 25. Присягатель становится джан беруши с согласия истца, и решение его взамен присяги не может быть опровергаемо ответчиком, решение как он записывает на копии с решения биев. Статья 26. Давность для дела о кунах и невестах определяется в 20 лет, для остальных дел — 10 лет, по делам, возникшим в ближайшем ко времени решения дел четырехлетии, определяется полная стоимость доказанного иска с убытками; по делам, возникшим в следующие в течение 10 лет от времени решения дела трехлетия определяется 2/3 стоимости иска; по делам, возникшим в последние и течение 10 лет трехлетия, определяется одна треть стоимости дела, в 1875 году возникшие подлежат салавату. Таким же порядком определяется взыскание по делам о кунах, причем 20-летняя давность распределяется тоже на три части: в первой — ближайшее ко времени решения семилетие, во второй — тоже семилетие, в третьей — последнее шестилетие. Статья 27. За преднамеренное убийство мужчины 100 верблюдов, из коих 25 тайлаков (по второму году), 25 кунанов (трехлетних), 25 дюненов (4-летних) и 25 бишты (5-летних). За случайное убийство — 50 верблюдов, из коих 25 бишты и 25 кунанов. За убийство женщины — половина куна. За нечаянное убийство куна нет. За убийство мужа женою или жены мужем куна не полагается.

Статья 28. За убийство барантача или вора куна не полагается. Статья 29. Плата за увечья распределяется по шариату, но во избежание ошибки просим поручить Семипалатинскому мулле Ахмет-Вали Манасипову и Устькаменогорскому Мурзагали Гаппасову распределить взыскания и их указания внести в настоящее ереже. Статья 30. За растление взыскивается 1/3 калыма, предполагаемого за эту девицу. За изнасилование девушки — штраф в размере от одной лошади с халатом до девятки от верблюда; за изнасилование замужней женщины — штраф от одной до трех девяток, за прелюбодейную связь наказывать розгами как мужчину, так и женщину; штраф не полагается. Во всяком случае дела о нарушении чести женщин возбуждаются не иначе как по жалобе потерпевшей, ее мужа или родителей. Первые два рода дел решаются не иначе как волостным съездом. Статья 31. Замужняя женщина, увезенная или бежавшая с любовником, возвращается в волость прямо на съезд биев, бии должны склонить стороны к миру, и если муж согласен, то берет жену; с увозившего взыскивается штраф от 1 до 30 девяток. Если муж взять не согласен, то жена обязательно остается у любовника, причем выплачивается калым полностью и жене не выдается приданое. За увоз просватанной невесты взыскивается полностью калым и подарки (шло, джыртыс и сютакы). Кроме того, невеста лишается права на получение приданого, если отец не признает нужным выдавать. Уплаченный калым передается первому жениху, причем ему выплачивается отцом невесты штраф от 1 до 3 девяток. Статья 32. За оскорбление родителей виновные подвергаются наказанию по усмотрению обиженных, но, применяясь к народным обычаям, за оскорбление мулл и почетных лиц взыскивается штраф в размере одной лошади с халатом до 1 девятки от лошади. Если оскорбление нанесено действием, взыскивается штраф в размере от 1 до 3 девяток. Если обиженный не пожелает взять штраф, то наказание заменяется арестом до одного месяца. Статья 33. Виновные в драке подвергаются по определению биев штрафу от одной лошади с халатом до трех девяток в пользу потерпевших.

Зачинщики драки подвергаются большему взысканию из указанных. За беспорядки виновные подвергаются денежному штрафу или аресту по приговору управителя или по решению биев согласно положению. Статья 34. За ослушание аульного старшины при исполнении им служебных обязанностей подвергать виновных штрафу до 5 руб. или аресту до 7 дней, по решению биев. За ослушание рассыльного, избранного управителем по соглашению со старшинами, подвергать тому же наказанию; но если рассыльный избран управителем без согласия старшин, то дела об ослушании или оскорблении его подлежат ведению управителя. За оскорбление или ослушание управителя виновные передаются на суждение волостного или чрезвычайного уездного съезда по усмотрению уездного начальника. За оскорбление бия или съезда биев во время разбора дела наказание в том же размере налагается по решению съезда биев. Статья 35. Люди, виновные в неподаче помощи утопающим, во время пожара, во время бурана и т.п., подвергаются взысканию до большей девятки скота. Статья 36. За непринятие мер, установленных против развития упадка скота, виновные подвергаются штрафу до 3 руб., по приговору управителя, но во время существования заразы в соседней волости наказание увеличивается арестом от 7 дней до 1 месяца. За порчу арыков, колодцев, мостов и всяких сооружений виновные сверх возмещения убытков подвергаются штрафу в размере лошади с халатом или денег до 15 руб. Статья 37. Киргизы за воровство подвергаются уплате покраденного и взысканию штрафа, состоящего из: мойнуна косак-теркеу, кандат и бийлик ат. Мойнуна косак-геркеу составляет прибавку скота, равную по ценности покраденному, исключая бегунцов и иноходцев, в оценку не входящих, взыскивается в пользу потерпевших. Кандат в размере одной лошади с каждого вора, в большинстве случаев та лошадь, на которой вор ездит, определяется управителю по месту жительства вора; бийлик ат с каждого вора по одной лошади — биям, решившим дело. Статья 38. Сверх имущественной ответственности виновные в воровстве подвергаются телесному наказанию до 60 ударов и аресту до 1 месяца, биям обязательно применять эти наказания. За воровство у дяди или у деда племянники и внуки не наказуются и покраденное не возвращают; во второй раз наказание налагается биями по требованию обиженного.

К этому разряду относятся лишь племянники и внуки по женской стороне. Статья 39. За обрезание хвоста у лошади виновные подвергаются взысканию ОТ одной лошади с халатом до 1 верблюда. Статья 40. Все содействовавшие воровству лица несут наказание наравне с вором, причем телесное наказание и арест применяются преимущественно к лицам более состоятельным. Статья 41. За совершение угона более 20 лошадей взыскивается кандат и бийлик ат с каждого вора и три девятки в штраф; менее же 20 лошадей применяется нее сказанное в § 37 к каждой лошади особо. Статья 42. Развод между мужем и женою по народным обычаям допускается только в случае неизлечимой болезни мужа или бессилия; в противном случае развод совершается не иначе как с согласия мужа. Развод между женихом и невестой допускается в том случае, если жених на 25 лет старше своей невесты; если жених окажется уродливым, если невеста старше жениха на 9 лет, если жених обеднел и не в состоянии уплатить калым, если жених стал неисправимым вором или лишен прав состояния. Статья 43. Все брачные дела между мужем и женою венчанными разбираются в волости мужа, если не венчаны, то в волости отца невесты, в том и другом случае съездом биев. Венчанными по народным обычаям признаются те, коим совершили обряд муллы, квитанция из книги волостного управителя не составляет удостоверения о принадлежности жены. Статья 44. За увоз невесты самим женихом, недоплатившим калым, последний обязуется доплатить калым и явится к тестю с подарками, испросив извинение. Если невеста увезена женихом, выплатившим калым, но без дозволения родителей и при этом последние без всякой видимой причины задерживали свадьбу, то увезший освобождается от штрафа и вправе требовать приданое; если родители задерживали свадьбу для лучшего устройства, то увезший подвергается штрафу как за оскорбление родителей. Во всяком случае дела сии возникают не иначе как по жалобе потерпевших. Статья 45. Подлежат возвращению родителям из приданого умершей вскоре после выхода в замужество бездетной следующие вещи: лошадь с седлом и прибором; верблюд и саукеле. Статья 46. Взамен умершей невесты выдавать сестру без ее согласия не обязательно, жениху возвращается уплаченный калым. Статья 47. Вдове выходить за брата или родственника не обязательно, предоставляется ее воле и согласию. Статья 48. Лица, нарушившие условия сватовства: отец невесты возвращению калыма и штрафу соразмерно количеству скота, определенного при сватовстве; если калым в 47 байталов (кобыла по 3-му году) и больше, то три девятки старших, если калым в 37 байталов — две следующих девятки; в 27 байталов — одна младшая девятка; в 17 байталов — лошадь и халат. Если сватовство нарушено отцом жениха или женихом, то последний получает калым за вычетом штрафа в том же порядке до девятки. Статья 49. Все дела, возникшие по делам «карсы-куда», т.е. взаимного сватовства, разбирать биям, и со времени объявления сего ереже таких условий не допускать и муллам не венчать. Статья 50. Брачный сговор считается состоявшимся, когда сватовья съедят вместе с присутствующими куйрык-баур (сало накрошенное с печенкой). Статья 51. Если вдова, оставшись бездетной или с детьми, не пожелает выходить в замужество, то она становится владелицей и распорядительницею всего благосостояния покойного. Если она пожелает выйти в замужество, то ей выделяется без детей 1/6, а с детьми 1 /8 часть всего имущества сверх постели и одежды, ей принадлежащей, дети мужского колена передаются со всем остальным имуществом родственникам покойного, которые избирают из своей среды опекуна; последний никакой отчетности не подлежит, но в случае жалоб о растрате имущества дело разбирается биями на основании показаний всех родственников; дети женского колена следуют всегда за матерью, которая выдает их в замужество и получает калым; выйдя замуж, молодая обязана объявиться родственникам покойного отца, где получает часть имущества от опекуна или братьев своих. Но если вдова, оставшись владелицей имущества покойного, будет вести себя неприлично и начнет растрачивать имущество, то один из родственников покойного избирается опекуном, но опекуну этому не дозволяется перевозить имущество и вдову к себе в аул, а ограничивается наблюдением и распоряжением по хозяйству аула вдовы. При выходе вдовы в замужество нового калыма никому не полагается. Если вдов осталось две или три, то подлежащая 1 /8 часть распределяется между всеми, причем той, которая пожелает вернуться к родителям или выйти в замужество, выдается сверх постели и одежды 1/16 или 1 /24 часть имущества. Статья 52. Обычаи кунагасы и союс соблюдаются, и виновные подвергаются штрафу от одной лошади с халатом до одного верблюда. Из этого правила исключаются живущие на караванных и трактовых дорогах, у ярмарок, у переправ, джатаки, вблизи городов и селений и вблизи пункта назначенного съезда. Статья 53. Нарушившие тамырство обязаны по решению биев удовлетворить друг друга, но штрафов и взысканий не полагается. Статья 54. За ложный донос на должностных лиц виновные подвергаются аресту до 28 дней по приговору биев и возмещению понесенных и доказанных убытков. Указать более действенную меру к прекращению ложных жалоб мы можем только одну: т.к. большинство жалоб возникает во время выборов, то просим начальство дознаний по жалобам в то время не производить, а передавать их па рассмотрение и решение волостных или чрезвычайных съездов. Статья 55. В спорах о потравах бии руководствуются показанием или пригопором выборных о принадлежности места, осматривают сами или основываются на показании почетного киргиза о стоимости потравы; возмещают убытки и полагают штраф по стоимости иска. Статья 56. Тот аул, где ночевал проезжающий, если в ту ночь покрадена его лошадь, не ответствует, но должен идти на решение биев по возбужденному на пул подозрению.

Статья 57. Так назначаемые девятки распределяются: 1) бас-тогуз или туйе-бастаткан тогуз: 1 верблюд, 2 кобылы, 3 жеребенка, 2 лошади по 3-му году, 2 тая. 2) Урта тогуз или ат бастаткан тогуз: 1 лошадь большая, 2 лошади по 2-му году, 2 телки, 4 барана больших. 3) аяк-тогуз: 1 бык 4-летний, 2 телки, 3 барана больших, 3 барана (токты). Токал тогуз отменяется.

Статья 59. За кражу имущества с взломом или с обдуманным намерением сверх убытков подвергаются штрафу от 1 до 3 девяток. За кражу без взлома меньший штраф — лошадь с халатом, а больший — смотря по сумме иска. Статья 60. Взыскание производится передачею скота или имущества натурою, согласно решению биев. Если ответчик добровольно не выполнит приказания или не явится на вызов, то производящий взыскание приглашает одноаульцев или из соседних аулов в понятые, из среды коих избирается истцом оценщик, который определяет по вышеозначенной оценке стоимость скота. В случае сопротивления, оказанного взыскателю, ответчик может быть удален, а если потребуется, то и связан. Никаких форм или обрядов при исполнении решений не соблюдается. Статья 61. Взыскание по решению народного суда за конокрадство обращается на воров и их соучастников; к числу последних относятся лица, снабжающие вора лошадью на поездку, сопутствовавшие или содействовавшие воровству; лица, принявшие покраденный скот на хранение; лица, знавшие о покраже и скрывшие преступление. За несостоятельностью перечисленных лиц взыскание обращается на приобретших заведомо покраденную лошадь, если последние принадлежат к одной волости с конокрадом. Затем взыскание падает на руководителя того аула, где во время кражи стояла юрта конокрада, и за несостоятельностью последнего — на должностных лиц и общество всей волости, если потерпевшим является киргиз другого уезда; на старшинство, если потерпевший одного уезда, но другой волости с конокрадом; на пятидесятство, если потерпевший одной волости с конокрадом, но другого старшинства, и наконец на десятство, если потерпевший и конокрад одного старшинства. Такая мера обращения взыскания на конокрадов принята нами в видах исключительных ради прекращения конокрадства и дабы доставить потерпевшим возможность получать скот с определенными штрафами, заменяющими все его убытки. Мера эта устанавливается как временная на три года или до полного прекращения конокрадства. Должностные лица не изъяты, потому что они суть члены общества, но ответственность обществ допускается лишь в том случае, если несостоятельность указанных в постепенности лиц будет признана съездом биев. Распределение падающего на общество взыскания производится съездом биев. Независимо от того определяется, что все конокрады и порочные лица в волости должны быть приведены в известность и распределены съездом биев на поручительство благонадежных лиц, которые не имеют права отказываться от поручительства. Поручителями должны быть избираемы руководители, аксакалы аулов, не исключая и должностных лиц, и тогда поручители отвечают одновременно с руководителями аулов за каждое воровство, учиненное состоящими у них на поруках. Отданным на поруки паспортов не выдавать. К имуществу вора причисляется излишек земли под зимовкою на удовлетворение потерпевших, бии обязательно должны применять телесное наказание и арест преимущественно для руководителей воровства из числа богатых киргиз. Осужденный три раза за воровство подлежит приговору общества в удалении его из среды навсегда, и та половина волости, которая не пожелала выдать приговор, становится ответственною за все подающиеся на него иски. Статья 62. Подобные взыскания по делам брачным, торговым и прочим не распространяются, ответственность несет каждый за себя, и несостоятельность и расчет не принимается. По делам о куне взыскание падает на всех участников убийства. Статья 63. Штрафы в доход казны и в пользу потерпевших за несостоятельностью на других лиц не распространяются, но штраф в казну заменяется арестом по приговору биев. Статья 64. Предъявленную форму книг для биев всех инстанций однообразную с вырезанными квитанциями вполне одобряем. Статья 65. Надзор за выполнением присяги возлагается исключительно на полостных мулл, проступки последних обсуждаются обществом волости, но для правильных отметок о выполнении присяги вполне одобряем предъявленный нам образец шнуровой книги для волостных мулл; книги эти муллы обязаны иметь всегда дома, с собою не возить, только если истец получит копию с решения, то обязан предъявить таковую мулле для внесения в книгу; если истец но не выполнит, то лишается права заявлять о несвоевременности выполнения присяги, в назначенный день ответчик, являясь в дом муллы, отмечает в книге, хоть бы муллы не было дома, о явке своей, затем мулла по возможности обязан быть в назначенный день дома для принятия присяги, о выполнении или невыполнении присяги мулла обязан сделать отметку на копии решения. Для выполнения всего здесь положенного бии обязаны писать в своих решениях имя, отчество присягателя и время присяги. Статья 66. Метрические книги желательно бы передать вести волостным муллам по преподанным формам, но по-киргизски. Если начальство признает необходимым ведение книг по-прежнему письмоводителями волости, то мы обязываем волостного муллу делать отметки о венчании на квитанциях, выданных управителем, т.к. законными мужем и женою могут быть признаны лица после венчания, а не по одной записи письмоводителя. Статья 67. Со времени введения однообразной формы книг подлогов в выдаче копий быть не может. Но существующие копии должны быть признаны действительными только те, кои подписаны собственноручно бием или приложена его печать, копия с печатями двух биев без удостоверения волостного управителя или председателя съезда за решение съезда не принимается. Статья 68. Если истец обратится непосредственно к бию и последний потребует ответчика, то старшина обязан доставить последнего; биям обязательно писать решения и копии, подробно излагая, какой скот должен быть взыскан, если присяга не будет выполнена. Статья 69. Бийлик по всем уголовным и имущественным искам не превышает 10%, исключая дела по конокрадству, когда биям предоставлено получать сверх бийлика — бийлик ат. Взыскание бийлика самими биями будет самоуправством. Бийлик взыскивается при исполнении решений. На всех съездах прибывшие бии избирают по усмотрению своему одного казначея, который получает бийлик со всех дел через управителей или старшин и затем делит поровну на съезде между всеми биями. Статья 70. Расходы всех вызванных на съезд должностных лиц принимаются на счет общества, причем распределение производится старшинами волости, кто не внесет добровольно причитающейся на его долю уплаты, тот подвергается решению биев. Статья 71. По всем делам киргиз между собою никаких адвокатов или доверенных из русских или татар не допускать и равно доверенными не могут быть киргизы одного уезда с доверителем. Статья 72. Срок для выполнения решений народного суда определяется со времени предъявления копии управителю или старшине. Исполнение решений одиночного бия возлагается на старшину, решения съездов — на управителя. Срок выполнения решения одиночного бия — от 3 до 7 дней, съездов: волостного — от 7 до 21 дня, чрезвычайного — до 1 месяца. Статья 73. Если сирота-девица просватана при жизни родителей и после смерти их нарушит условия сватовства, то взявший ее обязан выплатить калым и штраф. Если та выходит в замужество за прежнего жениха, то никто не может препятствовать ей взять имущество, назначенное ей в приданое и унаследованное. Статья 74. Все изложенное в настоящем ереже применяется к настоящему съезду за исключением, указанным в особом постановлении, и должно быть обязательно и без всяких отступлений исполняемо всеми биями, съездами, управителями и старшинами со времени объявления впредь до издания нового ереже. Копии с решений, постановленных до издания сего ереже, имеют силу с соблюдением § 67. В том, что настоящее ереже содержит 74 параграфа, составлено нами по народному обычаю и по совести нашей и по справедливости, мы подписуемся:

Павлодарского уезда:

Айнагульской волости бий Джусуп Батышев, Карауткельской — бий Иса Бердазин, Молдабай Сарсенов, Урюковской — бии Сергазы Тойсарин, Мукатай Кельдыбеков, Санияз Бабаев, Маральдинской — Смаил Чолкаров, Базильгозы Карабайтыков, Джаллютдин Рамазанов.

Каркаралинского уезда: бии Чубартавской — Аким Худаймендин, Абай Майкин, Бегеш Сабанов, Оспан Атагозин, Баймухаммед Алдабергенов, Елеубай Кашкынбаев, Иса Чоптин, Бейсебай Тюменбаев, кандидат на управителя Чегыров.

Семипалатинского уезда:

Чингизской — Ибрагим Кунанбаев, Бешкарагайской — Худайберген Тастамбеков, Актобинской — Бектогай Ботабаев, Малыбаевской — Ибрагим Норококов, Ангырджавской — Иса Сутчанов, Бельагачской — Айткозы Джексенбаев, Арчалинской — Суюндук Чакабаев, Далабеготовской — Альжан Назаров, Еприкейской — Джумакан Джаркынбаев.

Устькаменогорского уезда:

Себинской — управитель хорунжий Алиханов, Кулуджинской — управитель Иса Кунабаев, Нарыжской — управитель Кабанбай Коткаров, Уланской — Курмангали Якубов, бии Каумек Аманов, Колбинской — Калматай Есхожин, Курчумской — Джангутай Коптик, Чингизтайской — Ережет Нокаев, Сулусаринской — бий Усен Калыбаев.

Заилийского приставства:

Чарганской — управитель Богуш Чоянбаев, Хабараисуйской — Блеучи Боскумбаев, Карабугинской — Акчал Кожабергенев, Кендерлыкской — Темирбай Джаксыбаев, Окпеттинской — бий потомственный дворянин Кийсыков, Лабинской — бий Джансанбай Елемесов, Багасовской — Батпыкрай Тлеулин, Бахаринской — Копаш Есенгельдин, Майтепенской — Кайрамбай Кувандыков.

1887 жылдың 23 тамызында біз төменде атылғандар Сергиополь және Қапал уезінің жақсылары мен екі уезд халқының сенімін арқалап шыққандар 12 адам болып Абақұм төтенше съезіне төмендеп ережені жасадық және бұл келесі төтенше съезге дейінгі аралықта баршаға ортақ және міндетті болмақ: 1) 1884 жылдың 1 қаңтарына дейінгі істер бойынша, белгілі болыс билеушілерінің қолхаты мен шешім көшірмелерінен басқасы қарауға алынбасын. 2) 1879 жылы еткен Сарканд төтенше съезінің дауы турасындағы істері қаралмасын, бұған жатпайды ішінара төлемі төленіп қойған жаулар мен заңды қолхаты бар істер. 3) 1885 жылдан қазірге дейін, яғни 1887 жылға дейінгі уақыт аралығында ұрланған малды қайтару кезінде бір бас жылқыға — үш аттан береді, 1884 жылдан 1885 жылға дейінгі аралықта істелген ұрлық үшін тұяққа есептеліп төленеді. Егерде қуынып отырған жақ толыққанды не жалған дәлелдеме тапсырса айыпты болады, ер атқа төрт-бес жасар жылқыдан береді. 4) Кітаптан берілген көшірме ешбір талас тудырмай орындалуы тиіс, 2 немесе 3 мор басылған қолхат билерінің қарауына түсіп, басылған мөр билермен танылып, қанағаттандырылса жеке билермен - ақ төлемін өндіре алады, ал егерде қолхаттағы мөр танылып - расталмаса, іс күмәнға түсіп, ант алынады. Мөрі басылмаған жай қолхат бойынша дауы іс билерінің талқысына түседі. Қолхат тапсырушының жеке басынын ерекшеліктері ескеріле отырып, сенімін адам болса ұяты мен антына күмән түсірмей істі қабылдауға болады не антқа басқасын жығу керек. 5) Барлық жалған арыз түсірушілер үш күн ішінде өз іс-әрекетін тоқтатуға мүмкіндігі бар, егерде тоқтатпаса және осы ереже қабылданғаннан кейін жалған арыз берсе, сұрап отырған әр малы үшін 2 рубль 20 копеектен есептеліп айып төленеді. Бұл айып былай тарқатылады: 1 рубль істі қарағаны үшін бидің пайдасына, 1 рубль басшыға, 10 копеектен молда мен жауапкер съезге алып келген жігітке бұйырады. Айыпты болғаннан 22 рубльден көп алынбауы тиіс және бұл съезд үстінде орындалады. 6) Қуынып отырған жақтың кейбір талаптары тізімге тіркелмей қалған болса, қуынушының ісінің ақ екенін көрсететін қолхат немесе басқада құжаттары болса, онда мұндай істер съезге кіргізіліп қаралуы керек. 7) Бидің шешімі ұзаққа созбаландамай бірден орындалуы тиіс. 8) Қырық жеті мал қалыңын беріп құда түсіп қойған қызды біреуге беріп жіберсе үш тоғыз айыбын қадықпен қосып береді, қалыңға 37 мал берсе — екі тоғыз айып қалыңмен, төменгі қалым үшін — бір тоғыз айып қосып бұйырылады. 9) Екі уезде белгілі жүйріктің құны — 5 түйе, бір болысқа белгілі жүйрікті — 1 түйе, 1 ат, жақсы ат пен құлынға бір тума бие; түйе 30 рубльге бағаланады, тума бие 15 рубль, бесті ат — 10 рубль, 4 жасар (дөнен) — 8 рубль, 3 жасар (құнан) — 6 рубль, 2 жасар құнажын шыққан бие — 5 рубль, құлын — 4 рубль, буаз сиыр — 10 рубль, ірі қой — 2 рубль, бір жасар қой — 1 рубль, ірі бұқа — 15 рубль, 4 — жасар бұқа — 5 рубль, үш жасар бұқа — 4 рубль. Малмен төлем беруші ақшалай не малдай төлемін бере алады. 10) Қуынушы съезге болыс не старшын арқылы шыға алады, өздігінен қимылдағаны үшін үш рубль көлемінде айыпқа бұйырылады. 11) Құн қуалап жалған арыз түсіргенге 25 рубль айып кесіледі, оның 10 рублі бидің пайдасына, басшылыққа бес рубль және молда мен жігітке беріледі. 12) Құдалық рәсімге байланысты жесір дауы турасында жалған арыз түсіргенге 12 рубль айып келеді, оның 5 рублі бидің пайдасына, 5 pyблі басшылыққа, 2 рублі молда мен жігітке беріледі. 13) Ұрлық үстінде ұры ұсталып, әшкере болса астындағы атын ұрыны ұстаған алады, ал жетегінде және мал болса сол болыстыққа малын апарып беріп мүмкіншілікті пайдаланып құрметіне ие болуға хақысы бар. 14) Ердің құны 2000 рубль, әйелдің құны — 1000 рубль. 15) Ердің құны дауланып, күмән түскенде, тазарту үшін құнды болған болыстан 4 кісі антқа тұрады, ал әйелдің құны үшін болыстан ел жұртқа байлығы мен аты шыққан бір кісі антқа тұрады. 16) Бір-екі мал үшін күмәнін сейілту үшін ауыл болып жан берсе жеткілікті, ал мал саны одан көп болса тазару болыстықтың мойнына түседі. 17) Аты мәшһүр ұры ұрлығы үстінде өлтірсе оған құн жоқ. 18) Шешімнің көшірмесі бойынша талапкердің арызы қанағаттандырылмауы себепті талапкер зиян шексе, зиянын шешім бойынша ісі қанағаттандырылған кезде үстіне қосып өлтіріп алуға болады. 19) Алдау мақсатымен құдалық рәсім жүргізіп қыз алып не қыз берем деп киіп кисе, киілген киіттің құнына қарай айып тартады. 20) Съезд үстінде ұры ұсталса 5 бас мал мен бір түйе айыпқа бұйырылсын. 21) Жауапкер жақтан куәлікке кісі жіберілмейді, тек болыстың мақұлдауымен ғана куәлікке жүруі мүмкін, сондай-ақ жауапкердің қарсыластары мен мал үшін сатылып жалған куәлікке тұратындарда куәлікке жүре алмайды. Егерде жүре қалса соңғысына айып тарттыру керек. 22) Кімде-кім қуғыншыға көмек көрсетпей немқұрайлық танытса, оған айып салу керек. 23) Съезге шақырылғаннан кейін ұрлық қылса, оны қуынушы жақ дәлелдей алса, жауапкер шақырылып дауды съезд үстінде шешу қажет. 24) Қырғыз, орыс тіпті татар арасының куәлікке адам алынбауы тиіс. Тек егер де ұры ұсталып, орнап жатқан билер съезінің үстіне қазақ куәгерлерімен қатар келсе ғана куәлікке жүре алуы мүмкін. 25) Түземдік лауазымды тұлғаға әрекет арқылы беделіне нұқсан келтірсе және ол дәлелденсе екі есе айып төленуі тиіс. 26) Съезге шақырылғаннан кейін ұрлық істелінсе, мұндай істер болысқа хабардар етілетін осы съезд үстінде билер сотының талқысына түседі. 27) Ешбір сот талқысына түспей жатып өз еркімен алған малын қайырып берген ұрыға айып салынбайды. Егерде мұнысы ықтиярсыз жүзеге асырылса айыпқа бұйырылады. Билік етіп, шешім шақырылған іс қайта қаралмайды, сондай-ақ бұл құнға да қатысты. Егерде біріккен істі қайта қозғаса, айып кесілсін. 28) Өзара бітімге келіп, келісім тапса, мұндай іске айып кесілмеді. 29) Салауатқа дейінгі істер қаралуға жатпайды, биден хабарын алғаннан бастап үш құн ішінде дауын тыймаса және бірнеше рет қайталаса айып салу керек. 30) Заңды қалыңдығын алып қашқан күйеу айыпқа бұйырылмайды, тек қалған қалыңын толық төлейді. 31) Ұрының астына ат мінгізіп, атының майын алушы ұрымен теңдей жаза тартады. 32) Ұрлығы әшкере болып, төлемін бере алмаса, ел-жұрты көтереді, ал жеке басының қарыздары үшін өзі жауапты. 33) Басы байлаулы қатын байынан қашса, қалыңы толық қайтады, егер де екеуара келісімін негізінде жүрсе қалыңның жартысы қайтады; жесір қатын ер таңдауда ықтиярлы еркі өзінде. 34) Қартаң тартқан жесір әйел тұратын мекенін өз тарау бойынша анықтай алады, бірақ ол өзімен бірге малды алып кете алмайды. 35) Орнап жатқан съезге барлық жауапкер тартылуы тиіс, егер келе алмаса сенім білдірген адамы орнына жүре алады. Жауапкер келмесе іс сырттай қаралып шешімін табады. 36) Талапкер өзі келмей не сенген кісі келмей іс қаралмайды және ондай істен бас тарту қажет. 37) Ант беруге 63-тен үлкен емес 20-дан кіші емес кісі тартылады және оны тек съезд үстіндегі қазақтардан таңдау керек.

1887 года 23 августа мы, нижепоименованные почетные киргизы, в числе 12 человек Сергиопольского и Капальского уездов, по доверию всех почетных лип и киргиз обоих уездов составили сии правила на Абакумовском чрезвычайном съезде, и правила эти должны иметь свою силу до будущего чрезвычайного съезда: 1) В исках до 1 января 1884 г. отказать кроме тех исков, как-то: по копиям и распискам известным волостным управителям. 2) Иски о джесырах Сарканского чрезвычайного съезда, состоявшегося в 1879 году, отказать, если не имеет законной расписки, кто-либо по частям уплачивал скот, тому не отказывать. 3) За выкраденный скот с 1885 г. до настоящего 1887 года оштрафовать виновных за каждую лошадь — тремя лошадями, с 1884 до 1885 года за все кражи взыскать только по стоимости их, если же не представят истцы хороших и честных доказательств, в таком случае виновных оштрафовать на две четырех - и пятилетних лошади и молодую лошадь. 4) Взыскать бесспорно по копиям, выданным из книги, если о них имеется расписка с приложенными печатями от 2 до 3 печатей, то передать на рассмотрение биев, которые если примут во внимание, то взыскать и приложенные печати одиночными биями, предъявить им, если они будут признавать, тогда взыскать, не будут признавать печати, то положить на присягу; простую расписку, если на ней не будет приложено печатей, предавать тоже на обсуждение биев, которые должны справиться, благонадежный ли человек приложил эти печати, можно ли будет поверить ему на совесть и присягу или положить других на присягу. 5) Всем заявившим ложные иски предоставляется право прекратить свои ложные иски в течение трех дней, т.е. со дня объявления сего правила, если несмотря на это, кто-либо будет возбуждать иски, которые окажутся ложными, то будет виновный оштрафован за каждую скотину предъявленную 2 руб. 20 коп. Штраф этот взыскивать 1 руб. в пользу биев, решавших дело, 1 руб. сдать в распоряжение начальства, 10 коп в пользу муллы и 10 коп джигиту, который доставлял ответчиков к съезду, виновных оштрафовать только до 20 руб., деньги эти взыскать тотчас же. 6) Хотя остались не внесенные некоторые иски в списки, если истцы имеют расписки или тому подобные документы, то разобрать на этом же съезде. 7) Решение биев исполнить одной или более не простирать большего количества. 8) Просватанную невесту за сорок семь голов выдадут за другого, взыскать с виновных три девятки (уш тогуз) кроме калыма; за просватанную за 37 голов — две девятки (еки тогуз), за последнюю калым (одна девятка). 9) За бегунца, известного двум уездам, взыскать 5 верблюдов, известного одной волости — 1 верблюда и одного коня, за жеребца и хорошую лошадь — одну жеребую кобылу; верблюд оценивается в 30 руб., жеребая кобыла — 15 руб., 5-летняя лошадь — 10 руб., 4-летняя лошадь — 8 руб., 3-летняя — 6 руб., 2-летняя кобыла — 5 руб., жеребенок — 4 руб., стельные коровы — 10 руб., крупный баран — 2 руб., однолетний баран — 1 руб., воловый бык — 15 руб., 4-летний бык — 5 руб., трехлетний бык — 4 руб., предоставляется право плательщикам плата скотом или деньгами. 10) Истцов должно требовать через волостных или старшин: за самовольную расправу виновных штрафовать по три рубля. 11) Виновных за ложные иски куна оштрафовать на 25 руб.: 10 руб — в пользу биев, в распоряжение начальства — 5 руб., 10 руб. — мулле и джигитам. 12) Виновных за ложные иски джесыров по сватовству штрафовать на 12 руб.: 5 руб. — в пользу биев, 5 руб. — в распоряжение начальства и 2 руб. — мулле и джигитам. 13) Если во время воровства будет пойман вор, то лошадь, на которой он ехал, берет тот, кто его поймал, если окажутся с ним другие лошади, отдаются в пользу тому волостному, где состоит, этим случаем должен и пользоваться. 14) Мужской кун — 2000 руб. и женский — 1000 руб. 15) По делам мужского куна очистительную присягу должны положить на четырех человек от той волости, где состоит ответчик, и женского куна присягает один человек из волости, в которой имеет тяжбу с обеспеченным липом, если только этот известен народу. 16) Все иски 1 или 2 скотины очистительную присягу полагать на весь аул и более этого на присягу полагать на целую волость. 17) Известный вор, будучи убит во время воровства, тому куна не взыскивать. 18) За неполучением удовлетворения по копии, если истец потерпел убытки, то взыскать все убытки во время удовлетворения его по копии. 19) Обманом кто возьмет подарок (кийт) по сватовству, отдать дочь или сватать за сына девицу, виновных штрафовать, смотря по стоимости полученных задатков (кийтов). 20) На настоящем съезде будет пойман вор, то его оштрафовать на 5 голов скота и верблюдом. 21) Свидетели не допускаются со стороны ответчиков, тогда только могут быть приняты, если их одобрят волостные управители, и также не должны быть допущены враги ответчиков и подкупные свидетели, если таковые будут обнаружены, то последних штрафовать. 22) Кто-либо погонщику не окажет содействия, будет употреблять потворство, виновных в этом штрафовать. 23) После вызова, если совершена будет кража и если истец докажет кражу, то ответчик может быть вызван, и дело решить на этом съезде. 24) Свидетелей между киргизами русских, а также и татар не принимать, а принимать в таком только случае, если вор будет пойман, здесь при них и доставлен на съезд биев вместе с казахскими представителями. 25) За нанесение оскорбления действием туземским должностным лицам штрафовать в два раза больше, если это будет доказано. 26) Иски о кражах, совершенных после вызова к съезду, предъявлять волостным на этом съезде, и они должны разбираться судом биев. 27) На возвратившего скот самовольно без всякого суда штраф не налагается, а если скот возвращен недобровольно, назначается штраф; ранее решенные дела не перерешать, также и по кунам, а возбуждающих таковые штрафовать. 28) Дела, оконченные между собой добровольно, от штрафа освобождаются. 29) Дела до салавата разбору не подлежат, а если это в течение трех дней им до объявления биями и реже не прекратят, то виновных штрафовать. 30) За увезенных своих законных невест не штрафовать, оставшиеся части калыма уплатить. 31) Налагать взыскания поровну с вором тому, кто ворам давал под жир лошадей. 32) Взыскать от общества по несостоятельности обвиняемых по кражам, а по частным долгам взыскание от общества не производить. 33) Замужние женщины по случаю убега возвращаются к своим мужьям, по убеге вдовы взыскивается с нее полностью калым, если по добровольному соглашению сторон, то взыскивать половину калыма; вдовам предоставляется право выйти замуж за кого она пожелает. 34) Вдовам-женщинам в преклонных летах предоставляется жить, где она пожелает, но только они увести с собой скот не могут. 35) На этот съезд доставлять, безусловно, всех ответчиков. За неприбытие их допускаются доверенные лица от них, в противном случае постановлять заочные решения. 36) Истцам, не явившимся и не пославшим вместо себя доверенных, в исках отказать. 37) К присяге допускаются лица не старше 63 лет и не моложе 20 лет, на присягу выбирать лишь из находящихся киргиз.

1888 жылы 28 қазан күні біз — Верный уезі болыстары мен билері Үлкен Алматы төтенше билер съезіне қатысып, осы съезде түрлі істі шешу үшін ортақ келісіммен мынандай шешім қабылдадық: 1887 жылы Жайнақ бағындағы съезден кейін орын алған құн дауы ғана қаралсын, жесір, тамырлық, шешім көшірмесіне қатысты істер мерзіміне қарамастан қаралады. Мал дауы ісінің 1885 жылдан берісі қаралады, шешім көшірмесін өндіреді, егер қарыздар адамның шамасы болмаса, кешегіден өндіріледі. Қолхат бойынша талап егер онда қол қойылған немесе мөр басылған болса өндіреді, ал қол қойылмаған немесе мөр басылмаған болса, онда іс қаралып, билер шешім шығарады. Мал ұрлығы үшін бір мал үшін 8 мал өндіріледі, үш ай абақтыға жабылады, ұры астындағы ат пен киім оған кері қайтарылады. Бір ұрланған мал үшін жауапкер болысынан бір адам ант беруге таңдап алынады, бұл жерде дауласушы немесе жауласушы екі адам ант беруге жіберілмейді 5 малға дейінгі талапта ауылдан бір адам ант береді 5 малдан көп талапта болыстан бір адам ант береді. Ауылдан ант беруде дауласушыны шеттетуге болмайды. Егер айыпкер осы жылы сайлау кезінде өзге болыста тіркелсе, заседательдерді сайлау ол тіркелген болыста жүзеге асуы тиіс, онда ант беруге осы съезге қатысушы адамдар ішінен таңдалуы керек. Атастырылған қызды ұрлағаны үшін қалыңмалынан өзге түйе бастаған ер малдан 9 бас өндіріледі, егер оның мал төлеуге шамасы жетпесе, қызды айыбымен қоса кері қайтарады, туысқандары ол үшін ақша төлемеуі тиіс. Өз қалыңдығын ұрлағаны үшін қалыңмалынан өзге ат бастаған 9 айып өндіреді. Біреуін әйелін ұрлағаны үшін 10 бас мал өндіреді. Барымта қарапайым ұрлыққа жатады. Билер үкім еткен мал осы съезде өндіреді. Егер атастырылған қыз ауру, топас немесе ақылынан адасқан болса, күйеу оған үйленуге келіспесе, қалыңмал тұтасымен қайтарылады, егер қалыңдықтың дені сау болса, бірақ күйеу оны алуға келіспесе, онда қалыңмалдың тең жартысын ғана алуы тиіс. Егер басқа оязға тіркелген қырғыз (казак) талапқа ие болса, оны осы съезде ұсыну құқығына ие. Ер адамды өлтіргені үшін құнға ант беру үшін тұтас болыстан4 адам таңдалады, ал ант беруден дауласушы 4 адам шеттеледі. Әйелді өлтіргені үшін ант беруге жауапкер болысынан 2 адам таңдалады, ал ант беруден дауласушы 2 адам шеттеледі. Жесір дауында да ант беруге болыстан 2 адам таңдалады, ал ант беруден дауласушы 2 адам шеттеледі. Ер адамды өлтіргені үшін құн — 200 ат, 100 қой және бір жақсы ат. Әйелді өлтіргені үшін ер адам құнының жартысы төленеді. Бидің билігі үшін ер малдан 1 сом, молдаға (хатшыға) 1 сомнан — 5 тиын төленеді. Би мен молдаға жігітке берілетін барлық ақшаны жауапкер сол арада төлеуі тиіс. Істі қарау үшін жауапкердің бидің алдына әкелуге болыстар жауапты. Халыққа белгілі бәйге мен жорға аттардың бағасы — 100 сом, бесті ат — 11 сом, дөнен — 9 сом, құнан — 8 сом, тай — 6 сом. Ірі қараның бағасы аттың бағасы секілді. Бесті түйе — 35 сом, 4 жасар түйе — 30 сом, дөнен түйе — 25 сом, құнан түйе — 20 сом, үлкен қой — 3 сом, тоқты — 2 сом, ешкі — 1 сом. Ұрлық ісі бойынша би шешім шығарып, жауапкердің төлеуге малы болмаса, ол үшін руы төлейді. Жауапкер мен талапкер өзара келіссе, билердің аралық сотына істі тапсыру құқығы сақталады. Істі шешуде екі тарап билері бір қорытындыға келе алмаса, онда істі біржолата билер — Қосай Есмамбетов, Халық Сараев және Ходжабек Есимбеков (Төбе би) шешеді. Осы ережеге 52 адам мөр басты.

Ереже (постановление) Больше-Алматинского чрезвычайного съезда 1888 года 28 октября мы, ниже приложившие печати волостные управители и бии Верненского уезда, бывшие на Больше-Алматинском чрезвычайном съезде, с общего согласия нашего, для решения на этом съезде разных дел постановили: принимать дела по кунам к разбору только те, события которых произошли после съезда в саду Джайнака, бывшего в 1887 году, дела по джесырам (сватовству), тамырлыкам и копиям решать каких бы то ни было годов. Дела по искам о скоте принимать к разбору с 1885 года, иски по копиям взыскивать с кого следует, а в случае несостоятельности должника — с поручителей. Иски по распискам, если есть надпись собственноручная или печать, то взыскивать, а если нет надписи и печати, то принимать к разбору и постановлять решения биев. За кражу скота взыскивать за одну восемь штук и на три месяца к тюремному заключению, а лошадь из-под самого вора, а равно и одежды возвратить ему обратно; за одну украденную скотину предоставляется избрание к присяге одного человека из волости ответчика, отстранив при этом с волости двух человек спорных или враждующих. Иски до 5 скотин — присяга один человек из аула, а свыше 5 — из волости; из аула спорных не исключать. Если ответчик перечислен в настоящем году во время выборов в другую волость и получил приговор, то избрание присяжных должно быть из той волости, где он состоит, и притом выбрать к присяге тех лиц, которые находятся на этом съезде. За увоз просватанной девицы кроме калымного скота взыскивать 9 голов разного скота, начиная с верблюда, а если у него не хватит к уплате своего скота, то возвратить девицу с аипом обратно, а родственники не должны уплачивать за него. За увоз же своей невесты кроме калымного скота взыскивать аипу 9 голов, начиная с лошади. За увоз чужой жены взыскивать 10 голов скота. Баранту считать за простую кражу. Постановленный скот биями взыскивать на этом же съезде. Если мы сватанная невеста окажется болезненная, тупоумная или ум помешанная и жених не согласится брать ее, то калымный скот возвращается целиком, а если невеста здоровая, но жених не желает ее брать, то обязан получить только половину калымного скота. Если кто-нибудь из перечисленных н другой уезд киргиз имеет иск, то имеет право предъявлять на этом съезде. Присягают по кунам за убийство мужчин избранные 4 человека из целой полости, устранив при этом от присяги 4 человек спорных. За убийство женщин избирать на присягу 2 человек из волости ответчика, устранив 2 человек спорных; по джесыру тоже предоставляется право к присяге 2 человек из волости, устранив также 2 человек спорных; по кунам за убийство мужчины платить 200 лошадей, 100 баранов и хорошую лошадь; за убийство же женщины платить половину куна мужчин. За бийлик (решение) биями с каждой скотины по 1 руб. — мулле, писарю с 1 рубля — 5 копеек, а джигиту со скота — 50 руб. — все эти деньги как-то: биям, мулле и джигиту должны уплатить тут же ответчики. Доставлять на разбор биев ответчиков обязаны волостные управители. Стоимость беговой лошади и иноходца, известных народу, определяется в 100 рублей, лошадь простая 5-летняя — в 11 руб., 4-летняя — 9 руб., 3-летняя — 8 руб. и 2-летняя — 6 руб.; цены же рогатого скота те же самые, как и лошадей, верблюд 5-летний — 35 руб., 4-летний — 30 руб., 3-летний — 25 руб., 2-летний — 20 руб.; большой баран — 3 руб., токты (2-летний) — 2 руб. и козел — 1 руб. За кражи по постановлению биев, если у ответчика нет па уплату скота, то должно за него платить общество. Ответчикам и истцам предоставляется право разбираться по обоюдному согласию третейским судом биев. Если при решении дела бии обеих сторон не придут к одному заключению, то дело решают окончательно бии Қосай Есмамбетов, Халық Сараев и Ходжабек Есимбеков (тюбе-би). В чем 52 человека приложили печати.

1889 жылы 20 мамыр күні біз — екі уездің барлық лауазымды және құрметті адамдары мына ережені бекітті: 1. 1884 жылдың 20 шілдесіне дейін болған құн дауына салауат, осы мерзімнен кейінгі құн дауы қарауға жатады. 2. 1879 жылдан кейін болған жесір дауы қарауға жатады, ал оған дейін болған жесір дауына салауат. 3. 1884 жылдың 20 шілдесіне дейінгі мал-мүлік ісі ғана қаралады. 4. Дәлелденген адам өлтіру ісі бойынша айыпкер 4 разряд бойынша 20 ат, екі түйе және 200 сом ақша, оның ішінде билік ақысын да төлейді. 5. Ер адам құны үшін болыстан 4 адам ант беруі керек, ант бергізбеуге болмайды. 6. Көз құны — 4 разряд бойынша 49 ат пен бір түйе, егер айыпкер айыбын мойнына алмаса, болыстан бір адам ант беруі тиіс. Ант бергізбеуге болмайды. 7. Құлақ кесу құны — 4 разряд бойынша 49 ат пен бір түйе, егер айыпкер мойнына алмаса, болыстан бір адам ант беруі тиіс. Ант бергізбеуге болмайды. 8. Тіс сындыру құны — егер бұрын құрттамаған болса 4 разряд бойынша 8 ат пен бір түйе, айыпкер айыбын мойнына алмаса, болыстан бір адам ант беруі тиіс. Ант бергізбеуге болмайды. 9. Мұрын кесу құны — айыпкерден 4 разряд бойынша 49 ат пен бір түйе өндіреді егер айыпкер айыбын мойнына алмаса, бір адам болысқа ант беруі тиіс. Ант бергізбеуге болмайды. 10. Егер қол сынса 4 разряд бойынша 50 ат өндіреді, бір саусақ құны 4 разряд бойынша 9 ат, егер айыпкер айыбын мойнына алмаса, болыстан бір адам ант беруі тиіс, ант бергізбеуге болмайды. 11. Аяқ құны қол құны мөлшерімен бірдей. 12. Әйел құны 4 разряд бойынша 99 ат, бір түйе, 100 сом ақша, егер айыпкер айыбын мойнына алмаса, екі адам ант беруі тиіс. Малға қатысты барлық билік ұйғарылған болуы керек. 13. Егер кімде-кім атастырылған қызын өзге біреуге күйеуге берсе, біреуге күйеуге қалыңмал қайтарылады, егер айыпкер айыбын мойнына алмаса, болыстан бір адам ант 6epyі тиіс, ант бергізбесе, айыбымен бірге 19 ат пен бір түйе кесіледі. 14. Қалыңдығынан айырылған бірінші күйеу төлеген қалыңмалын кері қайтарып алады, егер айыпкер айыбын мойнына алмаса, болыстан бір адам ант беруі тиіс, ант бергізбеуге болмайды. Кейін қашып кеткен қыздың екісі 4-разряд бойынша 19 ат пен бір түйе айып төлеуі тиіс. 15. Басы бос қызды алып қашқаны үшін қалыңмал мен 8 ат және бір түйе айып төлеуі керек. 16. Біреудің әйелін ұрлағаны үшін әйелді кері қайтарумен қоса, 29 ат пен бір түйе төленеді. Егер күйеуі талақ берсе, айып алынбайды. 17. Ыстықкөл уезінің Жаркент уезіне, Жаркент уезінің Ыстықкөл уезіне қарсы дәлелдері қабылданбауы тиіс. 18. 1884 жылдың 20 шілдесінен бергі екі ояз басшылары куәландырған шешім көшірмесі өлтірмеуі, 1884 жылға дейінгі салауат. 19. Егер қырғыздар (казактар) мен қара қырғыздар ұрыны ұстаса, олардың әрқайсысы 4 разряд бойынша 15 ат пен 6іp түйе төлеуі тиіс. Егер ұры айыбын мойнына алмаса, болыстан бір адам ант беруі тиіс, ант бергізбеуге болмайды. 20. Егер біреу басқанын қолды болған малын ұрлаған ұрыны ұстаса, ұры мінген атты, өзге 15 ат пен бір түйе айыпты ұрыны ұстаған алады, ал ұрлаған нәрсені несі алады. 21. Ұрланған нәрсеге кездейсоқ кезіксе немесе дәлелмен табылса, онда айыпты бір аттан 100 атқа дейінгі іске 15 ат айып төлеуге міндетті. 22. Албандар мен бұғыларға (қара қырғыздардың соңғы руы) белгілі бәйге аты ісі бойынша болыстан бір адам ант беруі тиіс төлеу кезінде бір бәйге атының құны 100 сом. Егер ұрланған бәйге ат табылса, міндетті түрде иесіне қайтарылуы керек. 23.Ізделмеген ірі түйеге — бір үлкен ат, бір ат — бесті және дөнен, егер ақшаға такса 26 сом, егер төлеуге (түйе үшін) аты болмаса, әр ірі атқа — 10 сом, бесті атқа — 9 сом, құнан атқа — 7 сом, тайға — 5 сом, құлынға — 2 сом. Бесті түйенің бағасы 22 сом, 5 жасар ірі қара — екі ірі атқа тең. Дөнен түйе бағасы 18 сом, 3 жасар ірі қара — 3-5 жасар 2 атқа тең. Құнан түйенің бағасы 15 сом, ал 2 жасар ірі қара — бір ат пен тайға тең. 24. Ірі егіз — 8 сом, 3 жасар егіз — 7 сом, 3 жасар егіз — 5 сом, 2 жасар егіз — 3 сом, егізіне — 1 сом. 25. 10 малға дейінгі талапта ант беруші старшинадан, егер 10 малдан асса, онда ант беруші болыстықтан таңдалады. 26. Ұры деп күдікті ұсталған күнәсіз жолаушыға 1 ат айып төленеді. 27. Ант беруге съезге катысып отырған 15 — 70 жас аралығындағы адамдар таңдалуы тиіс, ант қабылдау мерзімі — үш күн. Егер ант қабылданбаса, ұйғарым төленуі тиіс. 28. Ұсталған, бірақ кейін қашып кеткен ұрылар ісі 15 ат пен 1 түйе төленгенше ант беруге жіберілмейді. 29. Екі тарап яғни қырғыздар (казактар) мен қара қырғыздар адамдарының мөр басуымен ғана 1884 жылдан бергі шешім көшірмесі өндірілуі тиіс. 30. Қабылданбаған ер адам құны, сондай-ақ мал құны ісінде айыпталушы билік ақысын төлемін, ал талапкер істен ұтылған жағдайда билік ақысын төлеуі тиіс. 31. Ант (айыпталушыны ақтау орайында) қабылдаудан соң ұрланған нәрсе табылса, 15 ат пен 1 түйе төленуі керек. 32. Жалған талап беру анықталса, талапкер қазынаға 10-нан 25 сомға дейін айып төлеуі тиіс. 33. Ірі қой бағасы — 1 сом 20 тиын, ешкі мен қозы бағасы — 1 сом. 34. Егер ұры айыбын мойындап, ұрланған нәрсені қайтарса, бұл ұрлыққа жатпайды әрі айып салынбайды. 35. Қырғыздар (казактар) мен қара қырғыздарға белгілі жорға ісі бойынша бір старшинадан ант бермеуі тиіс, егер ант қабылданбаса, бір ірі түйе төлеуі керек. 36. Шешім көшірмесіне сәйкес айыптар осы съезде немесе құрметті адамдардың келісуімен өзге жерде төленуі керек. Қырғыздар (казактар) мен қара қырғыздардың болыстары мен билерін тонағаны үшін 8 ат пен 1 түйе айып төлейді, егер мойнына алмаса болыстан бір адам ант беру тиіс. Старшинаны тонаса 1 түйе төленеді, егер мойнына алмаса, старшинадан бір адам ант беруі тиіс. Қырғыз (казак) немесе қара қырғыздың бірі екіншісіне ұрланған нәрсені берсе, кейіннен сол нәрсе танылса, онда соңғысы айып төлеуі тиіс. Затты беруші ұрланған малды қайтаруға қарсылық білдірсе, мал санына қарай болыстан бір адам ант беруі тиіс. Екі ояздың барлық лауазымды адамдары осы ережені бекітті, мөрін басты.

Ереже населений Иссык-Кульского и Джаркентского уездов 1889 года 20 мая мы, все должностные n почетные лица двух уездов, постановили настоящее ереже в том, что: 1. Дела о кунах, возникшие до 1884 года 20 июля, не должны быть разбираемы, а после возникшие подлежат разбору. 2. Дела о джесырах тоже подлежат разбору, лишь возникшие после 1879 года, возникшие же до 79-го года разбору не подлежат. 3. Дела имущественные должны разбираться, лишь возникшие до 20 июля 1884 года. 4. По доказанным убийствам виновные должны уплатить 200 лошадей по четырем разрядам, 2 верблюда и 200 рублей деньгами, в том числе и бийлик. 5. По кунам за мужчин должны присягать 4 человека с волости, и отвода от присяги нет. 6. Кун за глаз должен быть уплачен 49 лошадей по четырем разрядам и 1 верблюд, в случае отпирательства виновного должен присягать один человек с волости без отвода. 7. Кун за отрезание уха должен быть в 19 лошадей по четырем разрядам и 1 верблюд, в случае отпирательства виновного должен присягать один человек с волости без отвода. 8. За слом зуба, если таковой ранее не поврежден червями, виновный должен уплатить 8 лошадей по четырем разрядам и 1 верблюда. 9. За отрезание носа виновный должен уплатить 49 лошадей по четырем разрядам и 1 верблюда, в случае отрицания виновного должен присягать один человек с волости без отвода. 10. Если будет окончательно сломана рука, то должно быть уплачено 50 лошадей по четырем разрядам. За один палец — 9 лошадей по четырем разрядам; вели, будет виновный отпираться, то должен присягать один человек с волости, а отвода нет. 11. За ногу вознаграждение должно быть одинаковое с определением за руку 12. Кун за женщину должен быть уплачен 99 лошадей по четырем разрядам, І верблюд и 100 рублей деньгами, в случае отпирательства виновного должны присягать 2 человека. Всякие бийлики о скоте должны быть в числе присужденного. 13. Если кто-либо выдаст замуж свою дочь, просватанную за другого, то возвращается калым первому жениху, в случае отрицания виновного, должен присягать один человек с волости, без отвода — со штрафом 19 лошадей и 1 верблюда. 14. За увоз чужой невесты первый жених получает уплаченный калым обратно, в случае отпирательства виновного должен присягать один человек с волости без отвода, затем отец сбежавшей девицы должен уплатить аип (штраф) 19 лошадей по четырем разрядам и 1 верблюда. 15. За увоз не просватанной девицы должен уплатить калым и штраф 8 лошадей и 1 верблюда. 16. За увоз чужой жены должен уплатить штраф 29 лошадей и 1 верблюда с возвращением ее самой. Если же муж даст развод, более платы не полагается. 17. Доказатели из Иссык-Кульского уезда против Джаркентских, также из Джаркентского уезда против Иссык-Кульских не должны быть приняты. 18. По копиям решений, засвидетельствованным двумя уездными начальниками от 20 июля 1884 года, должны быть произведены взыскания, а по копиям до 1884 года определили не взыскивать. 19. Если будут задержаны каракиргизами или киргизами настоящие воры, то каждый из них должен платить 15 лошадей по четырем разрядам и 1 верблюда, и случае отпирательства вора должен присягать один человек с волости без отвода. 20. Если кем-либо будет задержан вор с похищенным у кого-нибудь скотом, то лошадь под вором со штрафом в 15 лошадей и 1 верблюда должен получить задержатель, а краденое должен получить сам хозяин. 21. Если наткнется на краденое случайно или найдет по доказательству, то виновный должен уплатить 15 лошадей аип (штраф) по делам от одной лошади до 100 безразлично. 22. По делам об известных адбанам и бугы (последний род каракиргизов) бегунцах должен присягать один человек с волости, а стоимость бегунца при уплате 100 рублей. Если найдется выкраденный бегунец, то должен быть возвращен хозяину. 23. За не отысканного большого верблюда должно быть уплачено: 1 большая лошадь, 1 лошадь — 5-летняя и 1 — трехлетняя, если деньгами, то должен уплатить 26 рублей, в случае неимения к уплате (за верблюда) лошадей должен уплатить деньгами по 10 рублей за каждую большую лошадь, за 5-летшою — 9 рублей, за 3-летнюю — 7 рублей, за 2-летнюю — 5 рублей и за жеребенка — 2 руб. Пятилетнего верблюда считать в 22 руб., в скотине — 2 большие лошади. Трехлетнего верблюда считать в 18 рублей и в скотине — 2 лошади пятилетние. Двухлетнего верблюда считать в 15 руб., в скотине — 1 лошадь и один жеребенок по второму году. 24. Большой бык — 8 руб., пятилетний — 7 руб., 3-летний — 5 руб., 2-летний — 3 рубля и теленок — 1 рубль. 25. По искам от одной до 10 штук скотин присягатель должен быть избран со старшинства, если превышает 10 штук — с волости. 26. За задержание невинного дорожника, считая за вора, должна быть уплачена 1 лошадь аип (штраф). 27. К присяге должны избирать лиц, находящихся на съезде, от 15-летнего до 70-летнего возраста, срок к принятию присяги определили трехдневный; в случае непринятия присяги должно быть уплачено присужденное. 28. Дела о задержанных, затем убежавших ворах, к присяге не допускать с уплатою 15 лошадей и 1 верблюда. 29. По копиям решений с 1884 г., но только засвидетельствованным за печатью лицами двух сторон, т.е. киргизами и каракиргизами, должно быть произведено взыскание. 30. По делам о кунах за мужчин и также о скоте, преданным к отказу, обвиняемый бийлик не платит, а истец в случае проигрыша должен платить бийлик. 31. Если после принятия присяги (в оправдание обвиняемого) найдется краденое, то должно быть уплачено 15 лошадей и 1 верблюд. 32. За ложный иск, если это будет обнаружено, истец должен уплатить штраф от 10 до 25 руб. в казну. 33. Крупных баранов оцениваем по 1 руб. 20 коп, козлов и ягнят — по 1 руб. 34. Если вор с полным сознанием возвратит краденое, то это не считать за воровство, также нет и штрафа. 35. По делам об известных киргизам и каракиргизам хороших иноходцах, если таковой налицо не окажется, должна быть принята присяга с одного старшинства, в случае непринятия присяги должен уплатить одного большого верблюда. 36. По копиям решений присужденное должно быть все уплачено на этом же съезде или по благоусмотрению почетных лиц в другом месте, как они определят. За ограбление киргизских и каракиргизских волостных и биев должно быть уплачено 8 лошадей и 1 верблюд аип (штраф), в случае отпирательства должен присягать один человек с волости. Если же ограбят старшину, то должен быть уплачен 1 верблюд, в случае отпирательства должен присягать один человек со старшинства. Если один другому киргиз или каракиргиз передаст украденное, а затем у кого будет опознано, то последний должен уплатить штраф; в случае же отпирательства передавателя к оштрафованному о передаче выкраденного скота, смотря по количеству оного, должен присягать один человек с волости, м действительности этого, все должностные лица двух уездов ниже сего приложили печати.

1890 жылдың 2 шілдесінде, біз екі уездің құрметті және лауазымды тұлғалары төмендеп ережені бекітті: 1) 1884 жылдың 20 шілдесіне дейінгі туындаған құн дауы туралы істер қаралуға жатпайды, одан кейінгі даулар ғана талқылауға түседі. 2) Жесір дауы туралы істердің де 1879 жылға дейінгі туындағаны қаралмайды, тек 1879 жылдан бергілері талқыға түседі. 3) Мүліктік даулардың тек 1884 жылдың шілдесіне дейінгі пайда болғандары қаралуға жатады. 4) Дәлелденген кісі өліміне қанша жақ 200 жылқыны төрт разрядпен екі түйе және 200 рубль ақшалай төлеуі керек (бұл ердің құны); билік кесілген малдың әр басынан 1 рубльден алынады. 5) Ердің құны үшін болыстан 4 адам жан беруі тиіс, антқа қарсылық беріп менің. 6) Кездің құны төрт разрядпен 49 жылқы және 1 түйе, дау күмәнға түскен жағдайда болыстан бір кісі жан береді оған қарсылық білдірмейді. 7) Кесілген құлақтың құны төрт разрядпен 19 жылқы және бір түйе, дау күмәнға түскен жағдайда болыстан бір кісі жан береді оған қарсылық білдірмейді. 8) Мұрынды кескені үшін төрт разрядпен 49 жылқы және 1 түйе құн төлейді, күмән түскен жағдайда болыстан бір кісі жан береді оған қарсылық білдірмейді. 9) Егер құрттамаған тісті сындырса, төрт разрядпен 8 жылқы және 1 түйе құн төлейді. 10) Егер қол толықтай сынған болса төрт разрядпен 50 жылқы құн төленеді. Бір саусаққа төрт разрядпен 9 жылқы кесіледі егерде кінәлі адам жалтармақ болса болыстан бір адам ант береді және оған қарсылық білдірмейді. 11) Аяқтың құны қолдың құнымен бірдей, сол тәртіппен есептеледі. 12) Әйелдің құны үшін төрт разрядпен 99 жылқы бір түйе және он рубль ақшалай төленеді. Кінәлі жалтарса екі адам ант беруі керек Барлық билік кесілген малдың үстінен бөлек алынады. 13) Арада құдалық рәсімі жүріп, қалыңы төленіп қойылған қызын басқа біреуге беріп жіберсе, қыздың алғашқы күйеуіне қалыңы қайтарылады. Киелі жалтарса болыстан бір адам антқа жығылып оған қарсылық білдірмейді. Кісі анықталса 19 ат пен 1 түйе айып келеді. 14) Бөтен біреудің қалыңдығын алып қашса, бірінші күйеу жігіт төленіп қойғанын не қалыңын қайтып алады, көшпелі тартысқа түсіп дауға ұласса бір адам ант беруі тиіс. Ал қашқан қыздың әкесі төрт разрядпен 19 жылқы 1 түйе береді. 15) Құда түспеген басы бос қызды алып қашса қалымын беріп, үстіне айыпқа 8 жылқы мен 1 түйе қосылады. 16) Бөтен біреудің әйелін алып қашса, әйелін қайтарумен қатар 29 жылқы және 1 түйе айып береді. 17) Ыстықкөл уезі Жаркентке қарсы, Жаркент уезі Ыстықкөлге қарсы дәлел келушілер қабыл алынбасын. 18) 1884 жылдың 20 шілдесінен кейінгі екі уезд басшыларымен куәландырылған шешім көшірмелері бойынша өндіріп алуға болады, ал 1884 жылға дейінгілерін қараусыз қалсын деді. 19) Қара қырғыз (қырғыз - аудармашыдан) немесе қырғыз (қазақ аудармашыдан) баукеспе ұрыны ұстап алса, ер қайсысынан 15 жылқыдан төрт разрядпен және 1 түйеден төлем ала алады, ұры қарсылығы дауға ұласса, болыстан бір адам антқа тұрады және оған қарсылық білдірмейді. 20) Кімде-кім ұрлық мал мен ұрыны қосып ұстаса, ұрының астындағы аты және 15 жылқы мен 1 түйе айыбы ұстаған адамға тиесін, ал ұрлық мал иесіне қайтады. 21) Із кесіп не аяқасты ұрлық малдың үстінен түссе, ұрлық мал 1-ден 100 жылқыға дейінгі аралықта болса 15 жылқы айып ала алады. Ал егер киелі адам мал өзімде деп талас тудырса малдың көлеміне қарай ережеге сәйкес ант қабылданады. 22) Албан мен Бұғы (соңғы қырғыздың руы) руларына аты шыққан жүйрікке ант алынбай-ақ 100 рубль төленеді, егер де жүйрік елге танымал болмаса ісінің ағы ескеріліп болыстан бір адам ант береді және жәбірленуші 100 рубль ала алады, егер де ұрланған ат табылса мал иесіне қайтады. 23) Табылмаған үлкен түйеге бір үлкен ат, 1 бесті және 1 құнан ат беріледі егер жауапкер ақшалай төлеймін десе 26 рубль береді. Төлейтін құнын атпен есептеп төлей алмайтын болса, ер үлкен жылқыға 10 рубльден, бесті атқа — 9 рубльден, құнанға — 7 рубльден, екі жасар жылқы — 5 рубльден, құлын — 2 рубльден бағаланады. Бесті түйе 2 атқа тең. Екі жасар түйенің құны ақшалай 15 рубль, малдай 1 ат пен тай шыққан құлын. 24) Бұқаның ірісі — 8 рубль, 5 жасары — 7 рубль, 3 жасары — 5 рубль, 2 жасары — 3 рубль, бұзау — 1 рубль. 25) 1 мен 10 малға дейінгі талап істер үшін өз ақсақал дарынын бірі антқа жүреді, егер мал саны 10-нан көп болса болыстықтан бір адам ант береді. 26) Жұп бар керуенін тоқтатуға болмайды, тоқтатқандардың іс-әрекеті дәлелденсе ұры деп есептеліп, төрт разрядпен 9 мал төлейді, дау туа қалса болыстықтан қарсылықсыз бір адам ант береді. 27) Ант беруге съезд үстіндегі 15 тең 70 жасқа дейінгі кісі жіберіледі ант қабыл алынбаған жағдайда сұралып отырғаны төленуі керек. 28) О баста ұсталып, кейін қашып келген ұрыға қатысты іс бойынша ант алынбайды, 1 түйе 15 жылқы айыпқа жағымсыз. 29) 1884 жылдан бері қарайғы шешімнің көшірмесі екі уезд кісілері мен куәландырылған болса, төлемін өндіріп алуға болады. Қолхат бойынша істер екі жақтың мөрімен бекітілмеген болса, мұндай істер билердің қарауына қайта тапсырылуы тиіс. 30) Ердің құнын, малдың пұлын төлеу турасындағы істер кері қайтарылып жіберсе айып тағылып отырған жақ билікке ақы төлемейді. Ұтылып қалған талапкер малдың санына қарай әр малдың басына 1 рубльден билікке төлейді. 31) Егерде кімде-кім ант беріп, артынан ұрланған мал табылса, берген анты бұзылып айыпқа төрт разрядпен 15 ат және 1 түйе көшірмесі және үстіне ұрлық малды қайтарады. 32) Ірі қойдың бағасы 1 рубль 20 копеек, ешкі - қозының бағасы 1 рубльден. 33) Егерде ұры алғанын мойнына алып алдына келсе, алған малы айыпсыз қайтады. 34) Қырғыз және қазақ арасына аты шыққан жақсы жорға жоғалса, күмән түскен жақ тазару үшін ел - жұрттан бір адам шығып ант береді және жаулығы болмаса қарсылық жүрмейді. Анты қабыл болса, бір түйе, қабыл болмаса, ұрланған мал қайтады. 35) Көшірме бойынша шешім шығарылғандар кесілген малын съезд үстінде алады. 36) Қырғыз не қазақтың құрметті тонаса, айыпқа 1 түйе мен 8 жылқы алынады, дау таласқа түссе бүкіл болыстықтан бір кісі ант береді. 37) Біреу біреуге мал беріп, ол ұрлық мал болып шықса, малды берген иесі айып тартады. Айыптың мөлшері малдың санына байланысты. Егерде іс күмәнға түсіп, дау таласқа ұласса, болыстықтан бір кісі ант береді. Малдың саны он жылқыдан артылса ауылдың үлкендерімен - ақ ант беріледі. 38) Егерде қырғызбен қазақтың арасында жүк тиелген керуен тоналып, дау туса, айыпқа төрт разрядпен 8 жылқы 1 түйе кесіледі. Күмән түсіп іс тазартамыз десе болыстықтан бір кісі антқа жығылып, оған қарсылық білдірмесін.

1890 года 2 июля мы, все должностные и почетные лица двух уездов, постановили настоящее ереже в том, что: 1. Дела о кунах, возникшие до 20 июля 1884 года, не должны быть разбираемы, а после возникшие подлежат к разбору; 2. Дела о джесырах тоже подлежат к разбору, лишь возникшие с 1879 года, а возникшие до 79 года к разбору не подлежат. 3. Дела имущественные должны разбираться, лишь возникшие до 20 июля 1884 года. 4. По доказанным убийствам виновные должны уплатить 200 лошадей по четырем разрядам, 2 верблюда и 200 рублей деньгами (это за мужчин): бийлик помимо присужденных — по 1 рублю с каждой скотины. 5. По кунам за мужчин должны присягать 4 человека с волости, а отвода от присяги нет. 6. Кун за глаз должен быть уплачен 49 лошадей по четырем разрядам и 1 верблюд, в случае отпирательства виновного должен присягать один человек с волости без отвода. 7. Кун за отрезание уха должен быть в 19 лошадей по четырем разрядам и 1 верблюда, в случае отпирательства виновного, должен присягать один человек с волости без отвода. 8. За отрезание носа виновный должен уплатить 49 лошадей по четырем разрядам и 1 верблюда, в случае отрицания виновного должен присягать один человек с волости без отвода. 9. За слом зуба, если таковой ранее не поврежден червями, виновный должен уплатить 8 лошадей по четырем разрядам и 1 верблюда. 10. Если будет окончательно сломана рука, то должно быть уплачено 50 лошадей по четырем разрядам. За один палец 9 лошадей по четырем же разрядам; если будет виновный отпираться, то должен присягать один человек с волости, а отвода нет. 11. За ногу вознаграждение должно быть одинаково с определением за руку. 12. Кун за женщину должен быть уплачен 99 лошадей по четырем разрядам, 1 верблюда и 100 рублей деньгами, в случае отпирательства виновного должны присягать 2 человека. Всякие бийлики должны быть сверх присужденного особо. 13. Если кто-либо выдаст замуж свою дочь, просватанную ранее за другого, то возвращается калым первому жениху, в случае отрицания виновного должен присягать один человек с волости без отвода со штрафом в 19 лошадей и 1 верблюда. 14. За увоз чужой невесты первый жених получает уплаченное или калым обратно, в случае отпирательства виновного должен присягать один человек без отвода, затем отец бежавшей девицы должен уплатить аип (штраф) 19 лошадей но четырем разрядам и 1 верблюда. 15. За увоз не просватанной девицы должен уплатить калым и штраф 8 лошадей и 1 верблюда. 16. За увоз чужой жены должен уплатить штраф 29 лошадей и 1 верблюда с возвращением самой. Если же муж даст развод, то более платы не полагается. 17. Доказатели Иссык-Кульского уезда против Джаркентских, также из Джаркентского уезда против Иссык-Кульских не должны быть приняты. 18. По копиям решений, засвидетельствованным двумя уездными начальниками от 20 июля 1884 года, должны быть произведены взыскания, а по копиям до 1884 года определили не взыскивать. 19. Если будут задержаны каракиргизами или киргизами настоящие воры, то каждый из них должен платить 15 лошадей по четырем разрядам и 1 верблюда, в случае отпирательства вора должен присягать один человек с волости без отвода. 20. Если кем-либо будет задержан вор с похищенным у кого-нибудь скотом, то лошадь под вором со штрафом в 15 лошадей и одного верблюда должен получить задержатель, а краденое должен получить сам хозяин. 21. Если натыкается на краденое случайно или по доказательству, то виновный должен уплатить 15 лошадей аип (штраф) по делам от одной лошади до 100, безразлично; в случае отрицания виновного, заявляя, что скот его собственный, то должна быть принята присяга согласно прежде по количеству скота. 22. За известного албанам и бугы (последний род каракиргизов) бегунца без присяги должно быть уплачено 100 рублей, если же бегунец неизвестен народу, то в доказательство справедливости заявления со стороны потерпевшего должен присягать один человек с волости, и потерпевший должен получить 100 рублей; если найдется выкраденная лошадь, то должна быть возвращена хозяину. 23. За не отысканного большого верблюда должна быть уплачена 1 большая лошадь, 1 лошадь пятилетняя и 1 трехлетняя, если деньгами, то ответчик должен платить 26 рублей, в случае неимения к уплате (за верблюда) лошадей должен уплатить деньгами по 10 рублей за каждую большую лошадь, за 5-летнюю — 9 рублей, за 3-летшою —7 рублей, за 2-летнюю — 5 рублей и за жеребенка — 2 рубля. Пятилетнего верблюда считать в 22 рубля, 3-летнего _ в 18 рублей, в лошадях оценивает 2 лошади пятилетние. За 2-летнего верблюда должен уплатить деньгами 15 рублей, а скотиной — 1 лошадь и жеребенок по второму году. 24. Большой бык — 8 рублей, 5-летний — 7 рублей, 3-летний — 5 рублей, 2-летний — 3 рубля и теленок — 1 рубль. 25. По искам от одной до 10 штук скотин присягатель должен быть избран со старшинства, если превышает 10 штук — с волости. 26. Задержание дорожников с вьюками (караванов) неуместно считать их за воров, если это будет доказано, должно быть уплачено 9 штук скотин по четырем разрядам, в случае отпирательства должен присягать один человек с волости без отвода. 27. К присяге должны избирать лиц, находящихся на съезде от 15- до 70-летнего возраста; в случае непринятия присяги должно быть уплачено присужденное. 28. Дела о задержанных, затем убежавших ворах к присяге не допускать с уплатою 15 штук лошадей и 1 верблюда. 29. По копиям решений с 1884 г., но только засвидетельствованным за печатью лицами двух уездов, должно быть произведено взыскание, дела же по распискам, не засвидетельствованным за печатью двух сторон, должны быть вновь переданы на решение биев. 30. По делам о кунах за мужчин также и о скоте, переданным к отказу, обвиняемый бийлик не платит, а истец в случае проигрыша дела должен платить по одному рублю со скотины смотря по стоимости иска. 31. Если после принятия кем-либо присяги в оправдание обвиняемого найдется краденое, то присяга предается к отказу и должно быть уплачено обвиняемым 15 лошадей по четырем разрядам и 1 верблюд с возвращением краденого. 32. За ложный иск, если это будет обнаружено, истец должен уплатить штраф от 10 до 25 руб. в казну. 33. Крупные бараны должны оцениваться по 1 руб. 20 коп, козлы и ягнята — по 1 руб. 34. Если вор придет в полное сознание в краже, то, не считая это за воровство, лишь только тогда должно быть возвращено краденое без штрафа. 35. По делам об известных киргизам и каракиргизам хороших иноходцах, если таковой по заявлению обвиняемого налицо не окажется, то должна быть принята присяга с одного старшинства без отвода от присяги по вражде, а если примется присяга, то должен быть уплачен 1 большой верблюд. Если же присягу не примет, то должен быть выдан краденый иноходец. 36. По копиям присужденное должно быть уплачено на этом же съезде. 37. За ограбление почетных киргиз и каракиргиз должны уплатить 8 лошадей и 1 верблюда аип (штраф), в случае отпирательства от вины должен присягать 1 человек со всей волости без отвода, 38. Если один другому передаст украденное, затем у кого будет опознано, то должен быть приговорен с последнего штраф, в случае отпирательства передавателя к оштрафованному о передаче скота, смотря по количеству оного, должен присягать 1 человек со всей волости без отвода. Если дело менее 10 лошадей, то должны присягать с одного старшинства. 39. Если между киргизами и каракиргизами ограблены разные проезжающие с нагруженными вьюками, то должно быть уплачено 8 лошадей по четырем разрядам и 1 верблюд, в случае отпирательства обвиняемого должен присягать один человек со всей волости без отвода, в действительности сего все должностные и почетные лица двух уездов приложили печати.

1890 жылы 5 қыркүйек күні біз — Верный, Қапал, Жаркент ояздарының лауазымды және құрметті адамдары 1 қыркүйек күні ашылған Іле съезінде бір ауыздан мына ережені бекіттік: 1. 1887 жылдан беріле болған құн дауы қарастырылуы тиіс, 1887 жылға дейінгі құн дауына салауат. Ал, 1887 жылға дейін болған халыққа белгілі ері бұрын қаралған, бірақ аяқталмаған құн дауы қарастырылуы керек. 2. Ер адам құны — 4 разряд бойынша 200 ат, әйел құны — 4 разряд бойынша 100 ат. Ер адам құны үшін ант беруге 4 адам таңдалуы тиіс, жауапкер жаулық қатынасына орай екі адамға ант бергізбеу құқығына ие. 3. Жесір дауының шығу мерзіміне мән берілмеді, сондықтан барлық іс қаралуы тиіс. Біреудің заңды әйелін ұрлағаны үшін 50 ат төлеуі тиіс. 4. Біреуінің заңды әйелін ұрлағаны үшін 50 ат төлеуі тиіс. 5. Бойжеткен қызды ұрлағаны үшін 100 ат төлеуі тиіс. 6. Күйеу өз қалыңдығын ұрласа, қалған қалыңмалмен қоса ат бастаған бір тоғыз айып төлейді. 7. Кез құны — 50 ат, қол мен аяқ құны — 25 ат, құлақ құны — түйе бастаған 1 тоғыз, тіс құны — ат бастаған бір тоғыз. 8. Даусыз жазба құжат болса іс қаралып, өндіріп алынады, егер құжат дау туғызса, іс қайта қаралуы үшін билерге жүктелуі керек. 9. Мал - мүлкі ісі бойынша, яғни екі мал ісі болса ант берушілер елу адамның ішінен таңдап алынады, 4 мал ісі болса старшинадан, егер 5 мал ісі болса онда тұтас болыстықтан ант беріледі. Жауапкер жаулық қатынасына орай бір адамға ант бергізбеу құқығына ие, старшинада бұған жол жоқ. Лауазымды билер ант беруге таңдалмауы тиіс. 10. Егер ұры ұрлық кезінде өлтірілсе, ұрыға құн талап етеді, тек сол ру әдетін түрде куәлігі етуі тиіс. Атақты ұрылар бір малға алты айып төлеуі тиіс, егер ұры өз айыбын мойындап, ерікті түрде ұрланған нәрсені қайтарса, онда ешқандай айып төлемейді. 11. Болыс қол қойған сенімхат осы съезде қабылдануы мүмкін. 12. Өзге ояздардың жауапкерге қарсы дәлелдері қабылданбайды, егер бір ояздың дәлелдері жауапкермен бірге келсе, онда талап бағасы мен осы ережеге сәйкес талапты өндіріліп алумен немесе осы ережеде жоғарыда айтылғандай болыстан ант беруді қабылдаумен шешілуі тиіс. 13. Бұрынғы съездердің көшірмесі бойынша өндіріп алуды болыстарда болыстық басшылар жүзеге асыруы тиіс. Егер біреу болыстың шешіміне риза болмаса, жұрт та қолдаса, көшірмеде жазылған ер малдан 1 сом көлемінде шығын ала алады. 14. 20 жасқа толған қызды басқа күйеуге беріп, айттырған бірінші күйеуіне айыпсыз қалыңмалды қайтаруға болады. 15. Мал бағасы төмендегідей: бесті түйе — 30 сом, 4 жасар түйе — 25 сом, дөнен түйе — 20 сом, құнан түйе — 15 сом, бесті ат 10 сом, дөнен ат 8 сом, құнан ат 7 сом, тай 5 сом. Ірі қара бағаның аттың бағасымен бірдей. Ірі қойлар — 2 сом, тоқты — 1 сом, бәйге атынын бағасы 100 сом, айғырдың бағасы — бесті түйенің бағасымен бірдей. 16. Билік ер сомнан 10 тиын. Осы съезде лауазымды билерден өзге билер істі қарау құқығына ие емес. 17. Барымта үшін ұрлықпен бірдей жауап беріледі. 18. Билікті өндіріп алу ұйғарылған жауапкерлер төлеуі тиіс. Ант берушілер тек съезге қатысушылар арасынан таңдап алынады. Ант берушілердің ұсынысы билер шешімдерімен бірдей деп танылады. Осы ереже келесі ережеге дейін басшылыққа алынады. Оған үш ояздың лауазымды адамдары мөр басты.

Ереже (постановление) Илийского чрезвычайного съезда биев 1890 года сентября 5-го дня мы, ниже приложившие печати должностные лица и почетные лица Верненского, Копальского и Джаркентского уездов, на открытом 1-го сего сентября Илийском чрезвычайном съезде единогласно постановили ереже в следующем: 1) Дела о кунах должны разбираться, лишь только возникшие с 1887 года, а возникшие до 1887 года к разбору не принимать, если же окажутся дела по кунам, возникшим до 1887 года, известные народу и ранее предъявленные, но неоконченные, то таковые допускать к разбору. 2) Кун за мужчин определяется в 200 лошадей по 4 разделам, кун за женщин — в 100 лошадей тоже по 4 разделам. По делам о кунах за мужчин на присягу должно избираться 4 человека, причем ответчик имеет право отвести двух по враждебным отношениям, а по делам о кунах за женщин должно избираться на присягу два человека, причем ответчик может отвести одного человека. 3) По делам о джесырах время возникновения их не требуется, а должны быть разбираемы за все время возникновения. 4) За увоз чьей-либо законной жены должны платить 50 лошадей. 5) За увоз девины должны платить 100 лошадей. 6) За увоз самим женихом своей невесты он должен доплатить остальной за ним калым и аипу одну девятку, начиная с лошади. 7) Кун за глаз определяется в 50 лошадей, за руку или ногу — 25 лошадей, за уши — 1 девятку, начиная с верблюда, за зубы — 1 девятку, начиная с лошади. 8) По не спорным письменным документам должны быть произведены взыскания, а если окажутся спорные документы, то они должны передаваться на новое разбирательство биев. 9) По делам об имуществах, т.е. о двух скотинах присягатели должны выбираться из пятидесятства, а о 4 штуках — из старшинства, если было о 5 штуках, то присяга из целой волости, причем ответчик имеет право отвести одного по враждебным отношениям, из старшинства же отвод не полагается. Должностные бии на присягу избираться не должны. 10) Если будут убиты воры во время совершения ими краж, то за них кун не требовать, но лишь по за свидетельствовании справедливости того общества. Известные воры должны платить вместо одной штуки шесть аипу, но если вор сознается и добровольно возвратит полностью похищенное, то никакого аипу платить не должен. 11) Доверенности за печатью волостного на этом съезде могут быть принимаемы. 12) Доказатели из других уездов против ответчика принимаемы быть не могут, если же будут являться доказатели одного уезда с ответчиком, то смотря по стоимости исков и согласно сего ереже, должны быть решаемы с приговором взыскания или присягою при выборе только присягателя с волости, как выше сказано всем ереже. 13) По копиям прежних съездов взыскания должны быть произведены волостными управителями в волостях. Если же кто-либо, бывши у волостного, не получит удовлетворения и вернется обратно, что подтвердится народом, то имеет получить убытку по 1 руб. с каждой скотины, записанной в копии. 14) Достигших 20-летнего возраста девиц выдавать замуж за другого и возвращать калым без аипа первому жениху. 15) Цены скоту назначаем: 5-летний верблюд — 30 руб., 4-летний — 25 руб., 3-летний — 20 руб., 2-летний — 15 руб., 5-летняя лошадь — 10 руб., 4-летняя — 8 руб., 3-летняя — 7 руб., 2-летняя — 5 руб. Цены на рогатый скот одинаковые с лошадьми, крупные бараны — 2 руб., токту (полугодовик) — 1 руб., цена известному бегунцу — 100 руб., таковому же жеребцу цена — 5-летний верблюд. 16) Билік с рубля — 10 копеек. На настоящем съезде кроме должностных биев другие для разбора дел не должны быть допускаемы. 17) За баранту должны отвечать одинаково как за кражу. 18) Билік должны платить ответчики, с коих будет присуждено взыскание. Присягатели должны быть избираемы из лишь имеющихся на съезде. Предложения присягателей принимать наравне с решениями биев. Настоящее ереже должно быть для руководства до следующего съезда, в том бии и прочие должностные лица трех уездов приложили печати.

1891 жылы 24 қазан күні бір, Верный уезінің төменде қол қоюшы және мөр басушы барлық лауазымды адамдары, Верный қаласында ашылған төтенше съезде бірауыздан мына ережені бекітілді: 1. Осы съезде 1887 жылдан беріде болған құн дауы қарауға жатады, ал 1887 жылға дейін болған құн дауына салауат. 2. Жесір мен тамырлық мерзімі басшылыққа алынбайды. 3. 1889 жылдан беріде болған мал ұрлау ісі қаралады. 4. Қолхат пен көшірме бойынша тікелей өндіріп алуға болады, бірақ қолхат дау туғызса, жауапкер төледім десе, онда өндіреді алу тек талапкердің ант беруі арқылы жүзеге асады. Егер қолхат немесе өзге міндеттеме бойынша қарыздар адам өзге болыста болса ері қарызын мойындамаса, онда мұндай іс билер съезі шешіміне берілуі керек. Бірақ қағаздар адамның өзі мөр басып, қол қойған болса билерінің сотынсыз төлеуі тиіс. 5. Егер біреудің қалыңдығын өзге қырғыз (қазақ ұрласа, бірінші күйеу қызды алып қашушыдан немесе қыздың ата-анасынан төленген қалыңмалды айыбымен бірге қайтарып алу құқығына ие. Қалыңдық атасы қалыңмалды қайтарудан бас тартса, қалыңмалды алу ісі билер сотына беруі тиіс. 6. Қалыңдықты алып қашушы қалыңмалды төлеу шамасына ие болмаса, онда қалыңдықты бірінші күйеуіне жоғарыда айтылған айыбы мөлшерімен бірге қайтаруы керек. 7. Егер күйеу өз қалыңдығын той мерзімінен бұрын жасырын алып қашса, 4 ат пен 5 сом көлемінде айып төледі. 8. Егер қыз 20 жасқа толып, атастырған күйеуі оны алуға талпынбаса, онда ата-анасы қызды өзге біреуге тұрмысқа беру құқығына ие, бұл жағдайда айып берілмейді. Дегенмен айттырған бірінші күйеуі төленген қалыңмалды қайтару үшін билер сотына шағымдану құқығына ие. 9. Егер біреу басы бос қызды алып қашса, айыпсыз төрт бөлім бойынша 25 жылқы айып төледі. 10. Ұрланған ер мал үшін 8 мал өндіріп алынады, егер ұры өз ұрлығын мойындаса, онда тек ұрланған малды қайтарады. 11. Айыбы дәлелденген ұрыларды малды төлегенше қарамастан бір жылға дейін абақтыға жабылды. Егер ұры малды қайтару шамасына ие болмаса, ол кіретін ондықтан, егер ондықтың шамасы жетпесе, онда елу адамнан егер елудің шамасы жетпесе тұтас ауылдан өндіріп алынады. 12. Ұрыға көмектескен адам ұрымен бірдей жауапкершілікке тартылады. 13. Ер адам құны — 200 ат, 4 түйе, 100 қой және 4 жақсы ат. Осы мал төленген соң айыпты Сібірге жер аударылады, егер айыптының малы болмаса, ол үшін туысқандары төлейді. 14. Құн ісін қарау үшін ант беруге 4 адам таңдаулы тиіс, жауапкер жаулық қатынасына орай екі адамға ант бергізбеу құқығына ие. 15. Жесір дауында ант беруге 2 адам таңдалады, 2 адамға ант бергізбеуге болады. 16. Билер соттан халыққа белгілі ұры ұрлық кезінде елес, оған құн төленбейді. 17. Мал бағасы төмендегідей: халыққа әйгілі немесе жорға аттың бағасы 100 сом, қарапайым бесті ат — 9 сом, дөнен — 7 сом, құнан — 6 сом, тай — 5 сом. Ірі қара бағасы аттың бағасымен бірдей. Бесті түйе — 20 сом, 4 жасар түйе — 25 сом, дөнен түйе — 20 сом, құнан түйе — 15 сом, ірі қой — 2 сом, тоқты — 1 сом. 18. Көшірме мен қолхат бойынша өндіріп алу осы съезде жүзеге асады. 19. Әйел құны ер адам құнының жартысына теңі. Әйелдің көзі құны да ер адамның көзі құнының жартысын құрайды. 20. Ұрлық ісін қарауда ант беруге: бір малды ұрлауда тұтас ауылдан (осы съезде істі шешуші билер мен болыстық басшыларды ант ішуге таңдауға болмайды) бір адам таңдалады, ант беруге болыста жүргендерді емес, съезге қатысушы адамдарды таңдау керек. 21. Ұрыны ұстаған одан ұрлығы үшін айып ретінде ат пен шапан ала алады. Съезге келмеген ұрыларға сенімді адамдары жауап береді куәгерлер тек бір болыстың адамдары бола алады. 22. Барымта ұрлықпен бірдей. Бұрынғы съездер көшірмесі өз көшін жоймауы тиіс, осы съезде оның негізінде тікелей өндіреді. Егер біреудің некесі қиылған әйелін өзге бірін ұрласа, соңғысы 50 ат төлеуі тиіс. 23. Тонау мақсатымен ауылға шабуыл жасаған өзінің астындағы атын беріп, шапан жабады, осы айыпқа қатыссыз 4 разряд бойынша түсе бастаған 9 мал төлейді. Абақтыда бір ай отырады. 24. Жесір әйел өлген ері туысқандарына тиесілі, бірақ оларды қаламай өзге біреудің тұрмысқа шықса онда соңғы күйеуі өлген бірінші күйеуінің туысқандарына 4 разряд бойынша 25 ат төлеуге міндетті. 25. 5 малға дейінгі қарыз талапта ант алуға старшина ауылынан адамдар таңдалуы тиіс. Егер 5 малдан көп болса тұтас болыстан бір адам таңдаулы керек. Ант талап етушінің кісілерінің інілердің жауапкер 5 адамға дейін шығарып, антын бергізуге ерікті бар. 26. Тараптар келіскен жағдайда билер санын тең етіп алу арқылы ара сот шешіміне жол беріледі, егер ара соттың осы билері өзара келісімге келе алмаса, онда өкіл (сарапшы) таңдалады. 27. Шешім бойынша малды төлеуде мал бағасын тараптар таңдаған ұрса, түйе бастаған 9 мал төлейді. Осы ережеге 110 мөр басылды.

1891 года 24 октября мы, нижеподписавшиеся и приложившие печати должностные лица Верненского уезда, на открытом сего числа чрезвычайном съезде в г. Верном единогласно постановили сие ереже в следующем: 1) Дела по кунам принимать к разборам на настоящем съезде, лишь возникшие с 1887 года, а возникшие ранее 1887 г. к разбору не принимать. 2) По джесырам и тамырлыку срока не определяем. 3) По делам о кражах скота принимать к разбору дела, возникшие с 1889 г. 4) По распискам и копиям прямо взыскивать, но если расписка спорная и ответчик заявляет, что по ней уплатил, то взыскание производится не иначе, как при даче истцом присяги; если должник по расписке или другому обязательству перечислился в другую волость и не сознает долга, то такое дело передавать на решение съезда биев, но если должник сам приложил печать или подписался, то должен платить прямо без суда биев. 5) Если чью-либо невесту похитил другой киргиз, то первый жених имеет право получить с похитителя или родителей невесты обратно уплаченный калым с аипом, аипу в этом случае полагается 1 верблюд и 10 лошадей, при отрицании отцом невесты получения калыма передавать на суд биев. 6) Если похититель невесты не имеет средств уплатить калым, то возвратил бы невесту первому жениху с аипом в вышеуказанном количестве. 7) Если жених тайно увез свою невесту до срока выдачи, то уплатил бы аипу 4 лошади и 5 руб. 8) Если невеста достигла 20-летнего возраста, а жених не берет ее, то родители имеют право выдать за другого, аипу в этом случае не полагается, но первому жениху предоставляется право искать по суду биев о возврате уплаченного калыма. 9) Если кто-либо похитит девицу не просватанную, то уплатил бы по 4 разделам 25 лошадей без аипа. 10) По кражам взыскивать за каждую украденную скотину по 8 скотин, а если вор сам сознается в краже, то уплатил бы стоимость покраденного. 11) Действительных воров приговаривают независимо от уплаты скота к тюремному заключению до одного года, если вор не имеет средств на уплату скота, то взыскивать с десятка, в котором он числится, а если же не хватит скота у десятка, то взыскивать с пятидесятка, если же не хватает у пятидесятка, то взыскивать с целого аула. 12) Лиц, помогающих ворам, подвергать той же ответственности, как самих воров. 13) Кун за убийство мужчин определяется в 200 лошадей, 4 верблюда, 100 баранов и еще 4 хороших лошади, по уплате сего скота ссылать в Сибирь на поселение, если у убийцы скота нет, то за него платили бы родственники. 14) При решении дел о кунах на присягу выбирать 4 человека, причем ответчику предоставляется право отвести 4 человека по враждебным отношениям. 15) По делам о джесырах выбирать на присягу 2 человека за отводом двух же. 16) Если известный народу вор, судившийся у биев, убит при совершении кражи, то за него кун не полагается. 17) Цены скоту назначаем: известная народу беговая лошадь или иноходец — 100 руб., простая 5-летняя лошадь — 9 руб., дюнен (по 4-му году) — 7 руб., купан (по 3-му году) — 6 руб. и тай (по 2-му году) — 5 руб. Цены рогатому скоту должны быть те же, что и лошади, верблюд 5-летний — 20 руб., дюнен —18 руб., кунан — 16 руб. и тайлак — 14 руб., баран большой — 2 руб. и токту — 1 руб. 18) По копиям и распискам взыскание произвести на сем же съезде. 19) Кун за женщин наполовину меньше куна против куна за мужчин, точно гак же и за глаза. 20) При разборе дел о кражах выбирать на присягу: при краже одной скотины — одного человека из целой волости (биев, решающих дела на этом съезде, а также волостных управителей на присягу не выбирать), на присягу людей выбирать таких, которые имеются на съезде, а находящихся в волостях не выбирать. 21) Поймавший вора имеет получить с него в свою пользу за совершение кражи в аип лошадь и верхнюю одежду, за неявившихся на съезд воров за ответчика постановлять доверенных, доказчиками могут быть люди одной лишь волости. 22) Баранту признавать наравне с кражами, копии прежнего времени не должны терять своей силы и на настоящем съезде по ним прямо взыскивать. Если венчанную жену одного похитил другой, то последний должен платить 50 лошадей. 23) Нападающий на аул с целью грабежа обязан платить из-под себя лошадь и верхнюю одежду и независимо от этого аипу девять скотин, начиная с верблюда, по 4 разделам и отсидеть в тюрьме 1 месяц. 24) Вдова-женщина должна принадлежать родственнику умершего ее мужа, но если этого она не пожелала и вышла за другого, то последний муж ее должен уплатить родственникам умершего мужа по 4 разделам 25 лошадей. 25) По долговым искам на 5 скотин выбирать на присягу людей из старшинского аула, а сверх 5 штук — из целой волости одного человека, ответчику предоставляется право отвести от присяги до 5 человек. 26) По соглашению сторон допускать решение третейским судом с выбором из числа биев поровну, а если эти бии третейского суда между собой не сойдутся, то выбирать депутата (посредника). 27) При уплате скота по решениям в случае спора стоимость должно назначать лицо, избранное сторонами. Если кто побьет человека, имеющего Правительственный знак, то таковой подвергается платежу 9 скотин, начиная с верблюда.

1894 жылдың 22 тамызында біз, Семей облысы, Зайсан оязы және Жетісу облысы, Лепсі оязының орыс боданындағы билері, болыстары мен құрметті адамдары, Қытай боданы Тарбағатай облысының үкірдайлары және цзангилермен бірге бас қосып, Ұлы Ресей мемлекетінің Семей облысындағы халықаралық съезге арнайы жіберілген екен, әскери губернатордың коллеж кеңесшісі Фон-Герн, Жетісу облысынан Лепсі оязы бастығы коллеж хатшысы Гаврилов, Ұлы Дайцин елі өкілі Тарбағатай облысы шекара ісі басшысы Галанд Дэмун қатысқан осы съезде Ресей боданындағы қырғыздармен (казактармен) және қытай боданындағы көшпелілердің өзара талаптары мен шағымдарын шешуде басшылыққа алу үшін бірауыздан мына Ережені бекітті; 1-бап. 1891 жылдың қыркүйегіне дейін болған барлық талаптарға салауат. Бұған тек талқылауға тапсырылған құн дауы, неке ісі, ақшалай талаптар, бірақ 1891 жылғы халықаралық төтенше билер съезін де шешілмеген талаптар, басшылық қолындағы талаптар, болыстағы құрметті адамдар мен үкірдайларға белгілі талаптар кірмейді. Ескерту: Осындай Ереженің қырғызша (қазақша) мәнін 1908 жылы Шұбарағаш халықаралық съезіне орыс өкілі ретінде аттандырылған Дала генерал-губернаторының ерекше тапсырмалар бойынша оқып, коллеж кеңесшісі Ланговоның мәлімдeмecіндe бар. 2-бап. Халықаралық төтенше билер съезінің барлық істер бойынша шешімі егер олар осы ереже қағидасына қайшы келмесе тыңғылықты шешім болып табылады және қайта қарауға жатпайды. 3-бап. Іс бойынша қанағаттанғаны дәлелденсе де, қанағаттанған адам талап етуді қайта көтерсе, ол билер белгілеген айыпты төлейді. 4-бап. Съезге шақырылған немесе қатысушы куәгерлер шақырылған іске айыптылардан билер соты және соттың анықтауымен шығын мөлшерін талап ету құқығына ие ері бұл істі қарау үкімінде көрсетілуі тиіс. 5-бап. Шақырылған талапкер мен жауапкердің орнына съезге сенімді өкіл ретінде қатысқан адам съезд шешіміне бағынатын болыс, би немесе ауыл старшинасы, үкірдай немесе цзан куәландырған сенімхатты тапсыруға міндетті. 6-бап. Күзеттегі, айдаудағы және іздеудегі адамға олардың қылмыстарына сыбайластары жауап береді, талап та олардың үстінен беріледі. 7-бап. Съезге келмеген жауапкерлердің ісі бойынша шешім, егер олардың қатыспауы болыс немесе угардай куәландырған орынды себептермен дәлелденсе, олардың орынбасарларының енгізетін сенімхатына ие болмаса, сырттай қабылданады. 8-бап. Сырттай съезд орынды деп тапқан съезге талапкер ұсынған дәлелдер негізінде шығарылады. 9-бап. Ант беруді белгілеуде жауапкер ақтап ант беруге адамды таңдау үшін бүкіл болысты (үкірдайлықты) немесе оның бөлігін көрсетеді, ал талапкер ант беру үшін адам таңдайды, жауапкермен жауласқан адам ант беруге жіберілмейді. Ант беру мерзімі мен оған қанша үйден ант беруші шығарылатынын, ант беруге тиістілерді билер тағайындайды. Съездің шешімімен ант беру сарапшылардың қатысуымен өтеді. Ант беруге жасы 20-га толмаған, сондай-ақ 65-тен асқан адамдар жіберілмейді. Съездің шешімімен ант беруге екі елдің лауазымды адамдары таңдалмайды. Ант беруге алыс мекеннен — Зайсан оязынан, съезден 2000 шақырым жерден таңдалған адам киіз үйде (Tepіc - Айрық, Хабар - Ышын және Шелекті болыстарының қатысуымен) ант қабылдауы тиіс. Зайсан оязы қырғызы (қағазы) қытайлық қырғыздың (қазақтың) (алыс жерде тұрушы) ант беруіне таңдалса, олар ұғардай Керісбай мен Инсенің киіз үйлерінде ант қабылдайды. Лепсі оязынан ант беруге таңдалғандар рәсімі Сүйінмен мен Шолақтың және Қуырманның киіз үйінде, Лепсіде ант беруге таңдалғандар -қытайлық қырғыздар (қазақтар) оны Керімбай мен Дәмежанның киіз үйінде орындайды. 10-бап. Талапкердің куәгерлері жауапкерлердің болысынан немесе үкірдайдан болуы керек, сондай-ақ куәгерлер ақшаға сатылған болмауы тиіс. Олар тараппен жаулыққа ие ері туысқан болмауы керек. Талапкерлер руынан куәгерлер қабылданбайды. 11-бап. Егер құрметті адамға жалған талап жасалса, кейін талаптың қара ниеттен туғаны дәлелденсе, онда кінәлі адамдар құрметті адамның беделін түсіру әрекеті үшін бір жарым айып төлейді. 12-бап. Талап бағасы мына көлемде белгіленеді түйе — 30 сом, бесті ат — 10 сом, бие құлынымен, сезім ат және сиыр бұзауымен — 15 сом, 3 жасар бие, дөнен ат — 8 сом, құнан ат, 2 жасар бие және 4 жасар егіз — 6 сом, ірі қой — 1 сом, 60 тиын, қозы — 1 сом. Айыпкер айыбын малмен немесе ақшамен төлеу құқығына ие. 13-бап. Осы халықаралық съезде белгіленген айыпты өндіріп алу тез арада съезд өтіп жатқан жерде, белгіленген тәртіппен басшылықтың жәрдемімен жүзеге асырады. Егер қандайда бір себептермен орындау мүмкін еместігі орынды деп танылса съезде көрсетілген мерзімде шенеуніктердің келісімімен Шугушақ пен Вахты да іске асырылады. Егер белгіленген мерзімде мал, ақша немесе мал-мүлік төленбесе, онда талапкер съезд шешімін тез арада орындауға, айыпкерден тез арада айыпты өндіріп алу үшін басшылыққа жүгенеді. 14-бап. Съезде бұрын шешілген істі шешімді қанағаттандыру осы съезд ережесімен үйлеспесе де қайта қарауға болмайды. Істі қарау үшін осы халықаралық съезге келген тараптар істі қараудан алдын және істі қарау кезінде өзара келісімге келе алады, бірақ келісім талаптың екінші қайтара көтерілмеуі үшін съезд кітабына жазылуы тиіс. 15-бап. Егер біреу 1881 жылдан бері өзара тамырлық есепке ие болса, екі тарапта съезге қатысса, олар тіпті осы есеп съезде қаралатын шағымдар тізіміне кіpгізілмece де билер сотына жүгіне алады. 16-бап. Съезд шешіміне сәйкес айыпты өндіруде оны өндіруші алушы бір жақты әрекетке бармауы тиіс, керісінше, шешімнің белгіленген тәртіптерін орындалуы үшін басшылыққа жүгінуі керек. 17-бап. Егер съездің жабылуына дейін талапкерлер немесе олардың сенімді адамдары немесе бір іске байланысты талапкерлер мен жауапкерлер келмесе, онда істі қарау келесі съезге қалдырылады. 18-бап. Осы халықаралық съезде өкімде жауапкерді оның еркінсіз билер сотына алып келу құқығына ие емес, жауапкерің сотқа келтіру үшін болыстар мен үкірдайларға жүгінген жөн. Осы тәртіпті бұзған билер үкімімен айып төлейді. 19-бап. Егер кімде-кім бұрынғы съездердің шешіміне, сондай-ақ съезден тыс өзге шешімге қанағаттанбаса, онда осы халықаралық съезде осы шешімдерге қанағаттануына жол ашылуы тиіс. Осы съезде бұрынғы съезде болыс пен укірдай арасында кері қайтарылған шешімдер қанағаттандырылуы тиіс. 20-бап. Съезде қабылданған, ер болыс пен үкірдайға орындауға жүктелген шешім бойынша ұйғарылған мал жеке есептеледі, кейін ұйғарылған шешімі өзара алмастыру жүзеге асады. Осындай алмастыруда шешім бойынша малдың әр түрлі тез арада қанағаттандыруға жатады. 21-бап. 1891 жылдан беріде ұрланған мал үшін мал иесі бағасымен қоса дәлелденген шығынды, сондай-ақ ұрылар астындағы барлық атты алады. 22-23-бап. Халықаралық съезде істі 4 би яғни болыстан екі би және үкірдайдан екі би қарастырады. Маңызды істер және құн дауында талаптарға көбірек би таңдауға рұқсат етіледі, бірақ әр тарап таңдаған билер саны бірдей болуы керек. Егер таңдалған билер істі шешуде келісімге алмаса, онда олардың отырысына иесі дауласушы тараптан ара билер шақырылады. Тараптарға олардың ісін шешу үшін сот құрамына кіргізу үшін тек билерді ғана емес, сонымен қатар съезге қатысып отырған құрметті адамдарды да таңдау құқығы беріледі. Өлтірілген ер адам құны — 75 түйе, әйел құны — 38 түйе. Әр түйе бағасы 3 аттың немесе 20 қойдың бағасына тең. 24-бап. Толық дәлелденбеген құн дауы бойынша ант беруде тұтас болыстан немесе үкірдайдан ер адам үшін 4 адам, ал әйел үшін болыстың немесе үкірдайдың жартысынан 2 адам таңдалады. Талапкер ант беру үшін таңдаған адамдар ішінен жауапкер өзімен жауласқан адамды, егер билер бұл жағдайды орынды деп таныса, ант бергізбеуге ерікті. 25-бап. Ұрлық кезінде табынның иесі немесе қойшы өлтірілсе, айыптылардан құн алынады, ал егер ұры өлтірілсе оған құн берілмейді. Егер ұры табында емес, табынға жақын далада өлтірілсе, істі қарау билер қарауына беріледі. Егер ұрының ұрлық жасау үшін келгені анықталса құн берілмейді.

26-бап. Неке ісі, жесір дауы халықтың әдет-ғұрпына сәйкес қарастырылады. 27-бап. Егер күйеуге шыққан қыз артына бала қалдырмай дүниеден өтсе, оның жасауы күйеуінің жеке меншігіне өтеді. 28-бап. Кімде-кім басы бос қызды, сондай-ақ оның мүлкін ұрласа екі есе қалыңмал төлеуге міндетті, егер тек қызды ұрлап, мүлкіне тиіспесе қыздың әкесіне бұрын күйеуге берген басқа қыздарына алған қалыңмал көлемін төлейді. Егер бұрын қалыңмал алмаған болса, қалыңмал көлемін тараптардың әдет-ғұрпы мен тұрмысына қарап билер белгілейді. 29-бап. Егер жесір бала табатын және күйеуге шығатын жастан асып кеткен болса, өзі тұратын жерді өз қалауымен таңдайды. Өлген ері мал-мүлкінің 1/8 белгілі иемденеді. 30-бап. Кімде-кім қызға құда түсіп, киіт кисе, қыз ата-анасы талабы бойынша уәделескен қалыңмалды төлемесе, онда оның болысы немесе үкірдай қалыңдық әкесіне еркіндік береді. Сонда әке өз қызын өзге біреуге тұрмысқа бере алады, бұл әрекеті үшін ештеңе өндіріп алынбайды. Сотта дәлелденген киілген киіт билердің белгілеуімен айыбымен бірге қайтарылады. 31-бап. Кімде-кім қызына қалыңмал алып, қызын басқа біреуге тұрмысқа берсе, қалыңмалмен қоса билер ұйғаруымен төленген қалыңмал мөлшеріне сәйкес айып төлейді. 32-бап. Дәлелденбеген неке ісіне жоғарыда айыпталған ант беруге адам таңдау тәртібін сақтап, талап бағасына сәйкес антты белгілеу керек. 33-бап. Мал ұрлау күмәнінде ант төмендегідей тағайындалады: 50 үйден бір ірі қара, 100 үйден 2 — 3 қара немесе бір түйе, ірі мал ұрлығында туған болыстық немесе үкірдайлықтан. Осы төрт мүлік ұрлау ісіне ант белгіленгенде шамалас сақталады, мүліктің бағасы белгілі мал бағасына алмастырылады. 34-бап. Ұры белгіленген айыпты төлеу шамасына ие болмаса, ұрлық жасау үшін ұрыға ат берген адам жауапкершілікке тартылады. Ұрлық жасауға өз атымен аттанған, айып төлеуге шамасы жоқ ұрылар үшін егер сотта осы аттардың өзгеге тиесілі екені дәлелденбесе, олардың туыстары немесе олардың руы төлейді. 35-бап. Жолда, жала жүрген жолаушыларды тонау, қыстаудан мүлік ұрлау, нанға бара жатқан немесе нан алып жатқан адамдарды тонау, ауылға шабуыл жасау, киіз үйдің алып кету жағдайында айыпкерлер шығынды жабудан өзге зиян шешуге айып төлеуге міндетті. Әйелді тонау айыбы — бір түйе мен бір ат, ер адамды тонау айыбы — ат пен тон, ауылға шабуыл жасау айыбы — бір түйе, қыстаудан мүлік ұрлау, нанға бара жатқан қырғызды (қазақты), сондай-ақ саудагерлерді тонау айыбы — бір түйе мен бір ат. 36-бап. Кімде-кім ниетпен екі тараптың бірімен келген, жалған куәлік етсе, кейін айыбы әшкереленсе, билердің шешімімен айып төлейді сондай-ақ оны сотқа әкелуі қаскүнем де айып төлеуге міндетті. 37-бап. Өзіне жасалған шағым бойынша ант беруге жол берген жауапкер егер ант беруге таңдалған адам білместіктен антты бұзса, кейіннен шағым дәлелденсе жәбірленуші талабын орындаудан басқа шағым сомасы ірі болса, шағымданушы мен ант берушінің әрқайсысына бір түйе мен бір ат, ал сомасы аз шағымда ат-шапан айып төлеуге міндетті. 38-бап. Егер жәбірленуші алғашында ұрылардың ізіне түсіп, кейін ұрылар оны толық риза етсе, айыпкерлерден айып алынбайды, егер толық риза болмаса, онда айып қайтарылмаған мал мөлшерімен анықтатуы тиіс. 39-бап. Егер кімде-кім өзге біреудің қорасынан өз малын таныса әрі оны дәлелдесе, онда ұрланған мал иесіне қайтарылады, егер малдан айырылған осы малды өзгеден сатып алғанын мәлімдесе, онда билер сотында дәлелдеуі тиіс, ал танылған мал осы дауға байланысты шығарылған шешім кімнің пайдасына ұйғарылса соған беріледі. Егер де осындай істе дауласушы тараптар жетер дәлел келтіре алмаса, онда мал оны танығанға беріледі малын таныған мал бағасының жартысын малды алған адамына төлейді. 40-бап. Ұрылардың ұрлық кезінде ұсталған аттары оны ұстаушылардың меншігіне өтеді, егер ұры жаяу болса, ұстап алған адамға бір бесті ат беруі тиіс. Сондай-ақ ізіне түсушілерден қашып үлгерген ұры да айып төлейді. 41-бап. Егер біреудің малы ұрланып, осы ұрлыққа әйгілі ұры күдікті деп танылса, онда жәбірленуші құрметті адам болса да, өз еркімен емес, билер шешіміне сәйкес әрекет етуі керек. 42-бап. Осы халықаралық съезд кезінде немесе болыс пен үкірдайда жасалған ұрлығы үшін айыптылар екі есе айып төлейді, сондай-ақ билердің шешімімен жеке басына да жаза қолданылады. 43-бап. Бәйге мен жорға атын ұрлап, оны қайта жоғалтып алған айыпкерлер ер айыбы үшін 5 түйеден төлейді егер бәйге мен жорға ат ұрылардың құнын білмеуіне байланысты қапы қалуынан жоғалса, онда айыпкерлер ер айыбы үшін 2 түйеден төлейді. 44-бап. Егер кімде-кім ұрланған малды пайдаланса, тіпті ұрлық кезінде ол жерде болмаса да, айыпталушымен бірге жауапкершілікке тартылуы керек. 45-бап. Ері бар әйел күйеуін өз қалауымен тастап кете алмайды, егер оны қалдырып, қашып кетсе еріне қайтарылуы тиіс. Ері өлсе, жесірі қырғыздардың (қазақтардың) әдет-ғұрпына сәйкес оның туысқанына тұрмысқа шығады.

Ереже Чубарагашского чрезвычайного международного съезда 1894 г. августа 22 дня мы, нижеподписавшиеся русские подданные Семипалатинской области Зайсанского уезда и Семиреченской области Лепсинского уезда бии, волостные управители и почетные лица, вместе с китайскими подданными Тарбагатайской области, укурдаями и цзанги, собрались и согласились в полном единогласии, в присутствии командированных на международный съезд Великого Российского государства от Семипалатинской области старших чиновников особых поручений при Военном губернаторе коллежского советника Фон-Герна, от Семиреченской области помощника Лепсинского уездного начальника, коллежского секретаря Гаврилова и от Великого Дайцинского государства заведывавшего пограничными делами Тарбагатайской области Галанды Дэмуна, постановили нижеизложенные правила для руководства при решении обоюдных исков и претензий между российскими подданными киргизами, китайскими подданными кочевниками в нижеследующем. Статья 1. Все дела, возникшие по искам до 1 января 1891 г., должны быть преданы забвению (салават), кроме дел о куне, дел брачных (денежных), исков, предъявленных, но не решенных на чрезвычайном международном съезде 1891 г., исков по бумагам, находящимся у начальства, и исков, известных почетным лицам волости или укурдайств истца. Примечание. Киргизский текст подобного Ереже находится при рапорте чиновника особых поручений при Степном генерал-губернаторе, коллежского советника Лангового, командированного в 1908 году в качестве русского представителя на Чубарагачский международный съезд. Статья 2. Решения чрезвычайного международного съезда по всем делам окончательны и апелляции не подлежат, если они не противоречат правилам всем Ереже. Статья 3. Если будет доказано, что по делам, по которым было произведено удовлетворение, удовлетворенный возобновит иск, то он подвергается штрафу по определению биев. Статья 4. Вызванные или явившиеся на съезд свидетели имеют право искать с виновных по делу, по которому вызваны, путевые издержки судом биев, и определение по сему предмету должно быть помещено в приговоре по разбору дел Статья 5. Лицо, явившееся на съезд в качестве доверенного вместо вызванного истца или ответчика, обязано представить для сего доверенность, засвидетельствованную волостным управителем, бием или аульным старшиной, укурдаем или пзангой, и коей подчиняется решению съезда. Статья 6. За содержащихся под стражею, сосланных и находящихся в бегах отвечают сообщники их преступлений, по которым и обращаются иски. Статья 7. По делам не явившихся на съезд ответчиков, если отсутствие их не будет оправдано уважительными обстоятельствами, засвидетельствованными волостными управителем или укурдаем и не окажется уполномоченного доверенностью их заместителя, составляется заочное решение. Статья 8. Заочное решение постановляется на основании доказательств, представленных съезду явившимися истцами, признанных съездом уважительными. Статья 9. При назначении очистительной присяги ответчик указывает волость (или укурдайство) или часть ее для избрания лица на присягу, а истец избирает лиц для очистительной присяги, причем устраняются состоящие с ответчиком во вражде. Срок присяги и количество юрт, из какого должны быть избраны на присягу лица, назначаются биями. Присяга по решению съезда выполняется в присутствии посредников. К присяге не допускать лиц моложе 20 лет, старше 65-летнего возраста. К присяге по решению съезда не избираются обоих государств должностные лица. Лица, избранные на присягу из дальних мест: из Зайсанского уезда (далее 2000 верст от съезда) должны принимать присягу в юртах (в присутствии Терс-Айрикского, Хабар-Ащинского и Чиликтинского волостных управителей). Если киргизы Зайсанского уезда будут избирать на присягу китайских киргиз (далеко проживающих), то они принимают присягу в юртах укурдаев Керимбая и Инее. Выбранные на присягу из Лепсинского уезда выполняют ее в юртах Суюнмена, Чолака и Куирмана, избранные на присягу из Лепсинского уезда китайские киргизы выполняют ее в юртах Керимбая и Дамежана. Статья 10. Выставленные истцами свидетели должны принадлежать к волости или укурдайству ответчиков, но с тем, чтобы свидетели не были подкуплены и не состояли с тяжущимися во вражде, свойстве или родстве. Свидетелей из обществ истцов не допускать. Статья 11. Если будет предъявлен неправильный иск к почетному лицу и недобросовестность иска будет доказана, то виновные подвергаются полуторному штрафу за желание опозорить почетное лицо. Статья 12. Стоимость иска определяется в следующем размере: верблюд — в 30 руб., 5-летняя лошадь — 10 руб., кобыла с жеребенком, жирная лошадь и корова с теленком — 15 руб., 3-летняя кобыла, 4-летняя лошадь — 8 руб., лошадь трех лет, кобыла двух лет и бык четырех лет — 6 руб.; взрослый баран — 1 руб. 60 коп., ягненок — один рубль. Виновному приговоренному к уплате предоставляется право производить уплату скотом или деньгами. Статья 13. По взысканиям, определенным на настоящем международном съезде, уплату производить по взаимности немедленно, на месте съезда, при содействии подлежащего начальства, установленным порядком; но если будет признано, что этого почему-либо выполнить нельзя, то платежи, не выполненные на съезде, производятся в Чугучаке и Вахтах в назначенный по соглашению чиновников, представленных на съезде, срок. Если же к назначенному сроку не будут доставлены подлежащие в уплату скот, деньги или имущество, то истцы обращаются к подлежащему начальству для побуждения к немедленному удовлетворению по решениям съезда и для взыскания с виновных в медленности по исполнению этих решений. Статья 14. Ранее решенное дело на съезде не возобновлять, хотя бы удовлетворение по решению и не согласовалось с правилами настоящего ереже. Стороны, прибывшие для разбора на настоящий международный съезд, могут выходить между собою в полюбовную сделку до и во время разбора дела, но сделка га должна быть записана в книгу съезда, в предупреждение вторичного возобновления иска. Статья 15. Если кто имеет обоюдные приятельские расчеты (тамырство), возникшие не далее 1880 года, и обе стороны будут налицо на съезде, то они могут обращаться к суду биев, если бы даже расчеты эти не были внесены в списки претензий, предназначенных к разбору на съезде. Статья 16. При взыскании по состоявшемуся на съезде решению взыскатель не должен прибегать к самоуправству, а должен обращаться к надлежащим властям для исполнения решения установленным порядком. Статья 17. В случае неявки до закрытия съезда истцов, или их доверенных, или же истцов и ответчиков по какому-либо делу оно откладывается до будущего съезда. Статья 18. На настоящем международном съезде никто не имеет права самовольно вести ответчиков к суду биев, а о приводе таковых к суду следует обращаться к волостным управителям или укурдаям. За несоблюдение этого виновные будут подвергаемы к штрафу по приговору биев. Статья 19. Если кто-либо, не получив удовлетворения по решениям бывших съездов, а равно и по другим решениям, постановленным не на съезде, то удостоверение по этим решениям должно быть произведено на настоящем между-народном съезде. На сем же съезде должно быть произведено удовлетворение по решениям, отмененным в прежних съездах между волостями и укурдайствами. Статья 20. По решениям, состоявшимся на съезде и предъявленным к исполнению по каждой волости и укурдайству, присужденный скот сосчитывается отдельно и затем производится взаимный обмен присужденных решений. Разность скота по решениям, за таким обменом, подлежит немедленному удовлетворению. Статья 21. За украденный скот в 1891 г. и до настоящего времени хозяин помучает стоимость скота вместе с доказанными расходами и кроме того всех лошадей, бывших под ворами. Статья 22—23. Дело на международном съезде разбирают 4 бия, т.е. по два бия от волости и по два от укурдайства. По важным делам и по делам о кунах представляется сторонам избирать и большее число биев, но непременно по равному числу с каждой стороны. Если выбранные бии не придут к соглашению в решении дела, то в их заседание приглашаются посредники двух тяжущихся с горон. Сторонам предоставляется право, для разбора их дел, выбирать в состав суда не только биев, но и почетных людей, находящихся на съезде. Кун за убитого мужчину определяется в размере 75 верблюдов, а за женщину — 38 верблюдов. Каждый верблюд ценится в 3 лошади или 20 баранов. Статья 24. По искам о куне, не вполне доказанному, назначается очистительная присяга, причем за мужчину избирается 4 человека из целой волости или укурдайства, а за женщину — 2 человека из половины волости или укурдайства. Из избранных истцом для присяги лиц ответчик может отвести от присяги состоящих с ним во вражде, если бии признают это обстоятельство доказанным. Статья 25. При совершении кражи, если будет убит хозяин табуна или пастух, с виновных взыскивается кун, а если будет убит вор, то за него кун не определяется. Если вор будет убит не в табуне, а в степи близ табуна, то дело передается рассмотрению биев, и если будет выяснено, что убитый приезжал для совершения кражи, то кун не определяется. Статья 26. Дела брачные рассматриваются на общем основании, по народным обычаям. Статья 27. Если выданная замуж девушка в замужестве умрет, не оставив после себя детей, то оставшееся от нее приданое признается собственностью ее овдовевшего мужа. Статья 28. Кто увезет не просватанную девушку и при этом похитит имущество, он приговаривается к уплате двойного калыма, а за увоз девушки без похищения имущества — к уплате калыма в том размере, какой получался отцом за прежде выданных дочерей. Если калыма прежде получаемо не было, размер его определяется биями, по обычаям и благосостоянию сторон. Статья 29. Вдова, достигшая таких лет, когда уже не может рожать детей и выйти замуж, избирает место жительства по своему усмотрению и получает 1 /8 часть имущества и скота умершего мужа. Статья 30. Кто, высватав девушку, получив подарки (кит), по требованию родителей девушки не будет платить условленный калым, то управитель его волости или укурдай выдает отцу невесты в этом удостоверение. Тогда просватавший может выдать дочь свою за другого и не подвергается за это никакому взысканию. Взятый в подарок кит, доказанный в суде, возвращается со штрафом по определению биев. Статья 31. Кто, получив за дочь калым, выдает ее за другого, приговаривается, кроме возвращенного калыма, к штрафу по постановлению биев, соображаясь с количеством полученного в калым скота. Статья 32. По делу брачному недоказанному назначать присягу по стоимости иска, с соблюдением изложенных выше правил для избрания на присягу. Статья 33. По подозрениям в краже скота назначать прися1у: об одной голове крупного рогатого скота — от 50 кибиток; о 2 — 3 головах или о верблюде — от 100 кибиток, по более крупным кражам — от целой волости или укурдайства. Эти же правила соразмерно соблюдаются и при назначении присяги по делам о краже имущества, переводя стоимость имущества на определенную стоимость скота. Статья 34. За вора, оказавшегося несостоятельным к уплате определенного за него взыскания, привлекать к ответственности тех, кто давал вору лошадь на поездку для совершения кражи. За несостоятельность воров, ездивших для кражи на своих лошадях, или если принадлежность этих лошадей другому не будет на суде доказана, привлекаются к уплате родственники этих воров или их общества. Статья 35. За ограбление в пути или в долине проезжающих, за похищение имущества с зимовок, за ограбление ехавших с хлебом и за хлебом, и торговцев, и за нападение на аул и увоз юрт виновных подвергать, кроме возмещения причиненного убытка, штрафу в пользу пострадавшего, за ограбление женщины — в размере верблюда с лошадью, за ограбление мужчины — лошади с халатом, за нападение на аул — в размере одного верблюда, за похищение с зимовок имущества и ограбление киргиз, ехавших за хлебом, а также торговцев — в размере верблюда с лошадью. Статья 36. Явившийся ложным свидетелем по уговору какой-либо стороны с корыстной целью, если будет в этом уличен, приговаривается по решению биев к штрафу, как равно и выставивший такого свидетеля суду лиходатель. Статья 37. Ответчик, допустивший выдачу присяги по предъявленному к нему иску, если избранное на присягу лицо будет вовлечено в клятвопреступление по неведению, а впоследствии иск будет доказан, кроме обязанности удовлетворить потерпевших подвергается штрафу в пользу истца и в пользу присягнувшему по крупному иску — в размере верблюда с лошадью каждому, а по мелкому — лошадь с халатом. Статья 38. Если потерпевший поедет вначале за ворами и будет ими удовлетворен полностью, то с виновных штраф не взыскивается; а если полного удовлетворения не получит, то штраф должен быть определен как за невозвращенный по принадлежности скот. Статья 39. Если кто-либо признает (опознает) у кого-либо свою скотину и докажет это, то угнанная скотина возвращается хозяину; если же тот, у кого угнанная скотина, заявит, что приобрел ее от другого, то должен это доказать суду биев, и опознанная скотина передается той стороне, в пользу которой состоится решение по такому спору. Если же обе спорящие по такому делу стороны не представят достаточных доказательств, то скотина передается узнавшему ее, а половину ее стоимости узнавший уплачивает тому, у кого она отобрана. Статья 40. Лошади пойманных на воровстве воров поступают в собственность поимщиков, а если вор будет пойман пеший, то должен заплатить поймавшему его одну пятилетнюю лошадь. К тому же штрафу приговаривается и вор, который успеет убежать от преследователей. Статья 41. Если у кого будет произведена кража скота и в краже этой будет заподозрен известный вор, то потерпевший, хотя и пользовался всеобщим доверием, должен получить удовлетворение по своему иску не самовольно, а по решению биев. Статья 42. За кражу, произведенную во время настоящего международного съезда на самом съезде или волостях и укурдайствах, виновные приговариваются к двойному штрафу и кроме того к личному наказанию по решению биев. Статья 43. За кражу бегунца или иноходца и за утрату их заведомо виновные подвергаются взысканию за того или другого по пяти верблюдов, если же бегунец или иноходец будут утрачены без знания вором их достоинств, виновные приговариваются к уплате за того или другого по два верблюда. Статья 44. Если кто-либо воспользуется украденным скотом, то должен подвергаться ответственности совместно с обвиняемым, хотя бы он во время кражи и не находился на месте ее совершения. Статья 45. Замужняя женщина не может своевольно оставить своего мужа, и если оставит его или убежит, должна быть возвращена мужу. По смерти мужа вдова вступает в замужество с его родственником, согласно киргизским обычаям.

Өскемен оязы мен Зайсан ояздарының арасындағы дау-жанжалдарын бірігуге құрбан қайық деген жерде билердің үлкен съезі болды. Даугерлердің билер дауын сатпай тұрып, әуелі ереже шығарды. Ол ережесін бұзбастан мұнда біз газетке жазып жатырмыз, бірақ оның кейбірі реті келген жерлеріне өз туысымыздан сөз жаздық. Және де айту керек, ережені орыс тіліне сөзін сөзге келтіріп переводтағанымыз жоқ, себебі қазақша анық болмай, шатақ жазылыпты. Міне, ереженің сөзі. 1-бап. Біреуден біреу қыз айттырып, құда болады. Сол қызына қалыңдық ойнап жүргенде біреуге беріп жіберсе, соны берген малын қайтарып берген, қалың малына қызығып, бір ат-шапан, түйе басы тоғызға шейін. 2-бап. Халықтың осы рәсімі әділ - ақ. Егерде билер билік айтқанда әр қайда сол жерімен жүріп тұрса жақсы-ақ болар еді, бірақ жұмысқа билік қылғанда осы күнін билер әуені өзінің достас, көңілдес адамдарының, не туысқанының пайдасын ойлап, не қараға айналып кетеді. Жесірін беріп жіберген тақыр кедей қазақ қалың малымды қайтарып алып бер деп сұрап көреді. Оған малын да, штрафын да бермейді. Ең жеткенде, құдайы қаласа, қалың малына бірдеме қайырып алады. Айып аламын деп ойлама. Атақты бай кісі қалың малымды қайыр деп сұрасыншы, билер оған қалың малды екі қайтара кеп қайырсын деп билік қылады, неше тоғыз айып салады. Әйтеуір билердің арам билік қылғаны һәм параға айналғаны бұл нәсілі жұмысы көп жамандық келтіреді. 3-бап. Сол қыз қалыңдық ойнап жүргенде елес, күйеуі берген малының екі бөлігінің бір бөлігін алады. 4-бап. Егерде өлген қыздың сіңлісі жоқ болса, сонда бұл рәсімнің жолымен қалың малды қайтарады. Егер өлген қыздың күйеуге бермеген еншілігі болса, күйеуге сіңлісінің бірін қатын қылып алуға бұйырады. Бұған өлген қыздың сіңлісі көнсе, ата-анасы бөгет қылуға жол жоқ. Егерде қыз көнбесе, халықтың рәсімі бойынша күйеуге алынған малдың жартысы қайтса керек. 5-бап. Егерде күйеуі өлсе, қалыңдығы әкесінің қолында алса, күйеудің жақынына бармаса, берген малын түгел қайтарады. 6-бап. Егерде күйеуі елін, артында інісі қалмаса да 3-баптағы айтылған жөнімен бітеді. Жоғарыдағы айтылған кесімнен көрініп тұр күйеудің інісіне қосу — қыздың сүйер -сүймесінен, мұнысы жақсы ол тимеймін деген зорлық қылып қосса, жақсы қатын болмайды. Ағасының қатынын інісіне қаратқан рәсім себепті әр қайда жиырмадағы қызды жасы, 8,9,10,11 - дегі балаға қосуға келіп қалады, не қыз күйеудің ағасы шалға тиіп қалады. Қызын шалға не аса жасқа беріп қалғанша, өлген қыздың ата-аналары балдыз бермей-ақ мал қайырғаны жақсы һәм күйеуге малын алғаны жақсы, жасы тура келмей туған қызды алғанша. Жас қызды кәрі кісі алғаннан, ержеткен қызды жас бала алғаны жақсы еш нәрсе шыға қоймайды. 7-бап. Қыз ұзатып берген жерінде елес, оның өзінен туған баласы болмаса, қыздың мүлкі екі бөлініп, бірі қыздың әкесіне беріледі, бірі күйеуіне қалады. 8-бап. Нандырып айтуға мүмкін, қазақтан мұндай рәсім бұрын жоқ болған. Әншейінде ұзатқан қыз өлгеннен соң онан қалған жасау, мүлік күйеуге тиетін.

9-бап. Жесір қатын өз ықтиярымен сүйгеніне беріледі. 10-бап. Ескі рәсімін орнына шыққан жаңа рәсім. Бұрынғы қазақ рәсіміне жесір қатын байының інісіне, не ағасына, не туысқанына тиетін. Бұрын жесір қатынның соры еді, егер де қазақ заңын орнына келтірмей, тимеймін десе, ондай қатынды қоймастан артына түсіп жаза салып, сабаушы еді, қашан қорлықтан құтылмақ үшін көнгеніне. Бұл жаман рәсім істен қалғанына тәубе. Құрбан қайық съезіндегі билердің бұл қылған, жесір қатын ықтиярымен сүйгеніне байға шықсын деген кесіміне қуанышпен құтты болсын айттық. 11-бап. Жесір қатын байынан қалған малы болса, өлген байының бауырына үш бөлегінің бір бөлігі беріледі. Сол қатыннан бұрынғы байынан қалған қыз, бала болса, күйеуге бергеннен кейін жақынына үш бөлектің бір бөлегін береді. 12-бап. Ұрлық мойнына түскен адам малынын басын береді, айыбы үшін мойнына қосақ, к... тіркеу береді. 13-бап. 15 жылдан арғы салауат. 10 жылдан арғы тай. Онан бергі мал басы 1894 жылға шейін. 1895 жылдан бергі айыпты.

Мал басы:

Түйе — 30 сом. Ат — 20 сом. Бесті — 12 сом. Сиыр — 15 сом. Қой — 2 сом. Тай — 4 сом. Тайынша — 4 сом. Бәйге аты бір түйеден жүз теңгеге шейін. Жорға ат бәйге ат қисабында. Бұл кесімдер жылқы ұрлайтындарға шығарылған. Мойнына қосақ, к... тіркеу дегені мал иесіне ұрыдан тиетін екі жылқы штраф. Бұл қылған жазасы біздің ойымызша азырақ. Ұрыларды абақтыға бұйыруға закон, билерге ұлықсат қылған, сол жөнмен ұрыларды абақтыға бұйырса, әділірек болар еді. Бұл жазаны, әсіресе, ұрлықты кесіп көріп қалаған ұрыларға салса керек. Егер де мұндай ұрылардың әрбір ұрлығы сайын абақтыға бұйыра берсе, оларға ұрлыққа аттануға жылында көп күн қала бермес еді. Не қылса да сондай айтулы ұрылар абақтыда жатқанда ел залалды ұрлықтан аман болар еді. Ұрыны штрафқа бұйырғаны жаңадан ұрлық қыла бер дегенменен бірдей. Ұры шыққан шығынды қайтарамын деп, тағы да ұрламай ма? Жүйрік аты, мықты сойылы, қараңғы түн оларға жаңадан олжа түсіреді. Үндемей штрафты төлеп, артынан ұрлығын қылып ұрылар солайша жүре береді. Әсіресе, атқа мінерлердің қолында, не соларға сеніп ұрлық қылатын ұрыларды, біздің ойымызша, соларды абақтыға салу керек. Бұлар атқа мінерлерге сүйеніп, ер қайда пәледен аман қалады һәм қорықпастан жаман іске айналысып, момын қазақтарға тыныштық бермейді. Бұл кесіміне көп жыл еткен малды даулауын қойғызуға шығылған. Мал жоғалтқаннан бергі еткен уақытына қарай мал кеседі. Бұл жөнді іске жүргізгенін істің дәлеліне билік айтқанын қоспағандар пайда емес деп айтуға болмайды. Дәукес адамдар айғақ қоя алмайтын растығы аз істерге күш етіп кеткен себепті дау шығарып сұрай бермес. Бұрын дауласып, бітісіп қойған адамдарға қай уақытта болады, съезде тек жүрмеске дауды жақсы көрген соң қайтадан көп мал сұрайды.

Бұл кесім бойынша мал үшін ақша бұйырғанын мағыналап керегі жоқ. 14-бап. Бұл бапқа өз туысымыздан керектерін айтайық, қырда әкесі өлсе, мүлкінің бәрі қатыны мен баласына қалады. Егерде баласы жоқ болса, қалған мүлкін қызы мен қатынына бермей, аға-інісі талап, жақыны алып қоюшы еді. Әділдік болар еді, егер де өлген кісінің қызы қалса, мүліктің бәрі соған тисе, аға-інісіне берілмесе. Жоғарғы 6-баптағы айтылған ереже үштің бірін аға-інісіне бұйырып жатыр. Және де қызы болып күйеуге тисе, қалған малдың үштен бірі қыздың әкесінің ағасына тиеді, қатынына үштен бірі - ақ бұйырып жатыр.

Нынешним летом в урочище Курбан-Каик состоялся чрезвычайный съезд народных судей для разбора судебных дел между киргизами двух смежных уездов: Зайсанского и Устькаменогорского. Предварительно для рассмотрения претензий сторон бии составили ереже — постановление, которое мы приводим здесь в подлиннике, с некоторыми замечаниями, которые невольно напрашиваются при чтении этого любопытного документа. Прежде всего считаем необходимым заметить, что ереже переведено нами на русский язык по смыслу (не буквально), потому что киргизский текст его изложен сбивчиво и местами неясно. Вот содержание ереже. Статья 1. Если высватанную невесту, к которой на свидание ездил ее жених, отдадут замуж за другого, то родители невесты пусть возвратят жениху весь полученный от него калым и, кроме того, пусть заплатят ему штраф: одну лошадь с кафтаном и верблюда с девятью . Желательно было бы, чтобы бии всегда руководствовались этим очень распространенным в степи справедливым обычаем. К сожалению, нынешние бии при решении дел этого рода, прежде всего, принимают в расчет интересы своих друзей, приятелей или родственников в деле или даже руководствуются своекорыстными целями. Пусть попробует бедный и невлиятельный киргиз, невесту которого выдали замуж за другого, потребовать возвращения калыма и уплаты штрафа. Он не получит ни того, ни другого. В лучшем случае, дай Бог, получит хотя бы что-нибудь из калыма, а о штрафе и не думай! А случись так, что богатый и влиятельный киргиз станет взыскивать калым, бии присудят ему в двойном размере, да еще со штрафом в несколько девяток. Вообще не правосудность и пристрастие суда биев составляют большое зло при разборе дел этого рода. Статья 2. Если невеста, к которой ездил на свидание ее жених, умрет, то жениху пусть будет возвращена половина утраченного им калыма. Требование этого обычая исполняется в том случае, когда у умершей невесты не останется «свободных», т.е. незамужних и не просватанных еще, сестер. Если же у невесты будут такие «свободные» сестры, то жениху предоставляется право выбрать одну из них себе в жены, чему родители ее не вправе препятствовать. В противном случае они должны возвратить жениху весь уплаченный им калым. Против этих обычаев ничего нельзя возразить, если только, разумеется, сестра умершей невесты согласна будет выйти замуж за ее жениха. В случае ее несогласия следует, по смыслу обычая, требовать возвращения жениху половины уплаченного им калыма. Статья 3. Если умрет жених, а невеста еще живет у своих родителей и если она не пожелает выйти за кого-нибудь из его родственников, то пусть весь уплаченный женихом калым будет возвращен его родителям. Этот обычай применяется в тех случаях, если у умершего жениха не окажется братьев. Из приведенного постановления видно, что выход невесты за родственника жениха обуславливается ее желанием. Это хорошо. Невеста, не желающая выходить замуж, будет плохой женой. Обычай выдавать невесту за брата умершего жениха часто приводил к тому, что двадцатилетнюю девушку выдавали за 8 — 12-летнего младшего брата жениха или девочка выходила за пожилого старшего брата жениха. Это следует оставить. Родителям умершей невесты лучше возвратить жениху калым, а последнему лучше получить его обратно, чем затевать не равный по возрасту брак, от которого трудно вообще ожидать чего-либо доброго. Если невеста умрет после того, как ее увезет к себе жених, и если после себя она не оставит детей, то ее приданое делится на две части — одну часть пусть получает ее отец, а другую — ее муж. С уверенностью можно сказать, что у киргизов подобного обычая прежде никогда не было. Обыкновенно после смерти киргизки ее муж наследует все имущество, оставшееся после нее.

Статья 4. Вдова пусть по своей воле выходит замуж.

Это новый обычай, выступающий на смену прежнего, по которому вдова не-пременно должна была выходить замуж за брата или за кого-либо из родствен¬ников мужа. Бывало, горе вдове, если бы она вздумала не исполнять обычай. Ослушницу жестоко преследовали, подвергали истязаниям, пока она не изъявляла наконец своего согласия, чтобы избавиться от мучений. Слава Богу, что этот варварский и нелепый обычай выходит из употребления. Мы приветствуем постановление Курбан-Каикского чрезвычайного съезда биев, предоставившего вдове свободу выходить замуж за кого она сама пожелает. Статья 5. После смерти мужа (не оставившего после себя сыновей) пусть вдова выдает третью часть его имущества братьям мужа; если же у вдовы останется дочь от умершего мужа, то по выходе ее (дочери) замуж пусть вторая половина имущества ее отца идет в пользу его родственников. У степных киргизов сыновья после смерти отпа наследуют его имущество вместе с вдовою. Если не останется сына у умершего, то его братья и родственники захватывают обыкновенно его имущество у вдовы и дочерей. Справедливость требовала бы устранить совсем братьев умершего от наследования, если после него осталась дочь. Вышеприведенное постановление удовлетворяет, однако, братьев одною третью имущества, другая треть имущества остается в пользование вдовы до замужества дочери. Остальная треть, по смыслу обычая, наследуется самою вдовою. Статья 6. Достаточно уличенный в воровстве пусть возвратит покраденное и, кроме того, пусть уплатит в пользу потерпевшего штраф — «привязанное к шее и к хвосту». Это постановление направлено против конокрадов. Под штрафом «привязанное к шее и к хвосту» разумеется уплата конокрадом в пользу потерпевшего двух лошадей. Это наказание кажется нам слабым. Было бы разумнее народным судьям пользоваться предоставленным им законом правом приговаривать конокрадов к тюремному заключению. Эту меру наказания особенно следовало бы применить к конокрадам-рецидивистам, занимающимся конокрадством как промыслом. Если бы таким отъявленным конокрадам пришлось за каждую совершенную кражу сидеть в тюрьме, то, вероятно, немного бы нашлось дней в году, когда бы им была возможность выехать на промысел. Во всяком случае, пока конокрад в тюрьме — народу избавление от его вредной деятельности. Присудить же отъявленного конокрада к уплате штрафа лошадьми — это значит побудить косвенно его на новую кражу: ведь ему надо же (но его разумению) наверстать убыток по уплате штрафа. Лихой конь, крепкий соил и темные ночи вознаградят его новой добычей. Так и будет жить конокрад, платя без возражения штрафы и вслед за тем снова выезжая за добычей. Особенно, по нашему мнению, нуждаются в тюрьме конокрады, промышляющие за спиной влиятельных аткамынаров. Пользуясь сильным покровительством, они выходят сухими из воды и становятся до того дерзкими, что занимаются своим гнусным ремеслом открыто, среди белого дня, беспощадно разоряя мирных киргизов. Статья 7. Дела (исковые), возникшие за 15 лет, оставляются без рассмотрения, а иски, которым прошло больше 10 лет, удовлетворяются в размере тая, претензии, возникновению которых менее 10 лет, удовлетворяются в доказанном размере, прочие же дела, возникшие с 1894 по 1895 г., подлежат удовлетворению со штрафами. Это постановление представляет собою градацию исковых давностей. Исковые требования согласно этому постановлению удовлетворяются в размере, обратно пропорциональном времени, прошедшем от момента первоначального вчинения иска. Применение этой меры, независимо от разбора дела, по существу, нельзя не признать полезным. Любители сутяжничества не будут, по крайней мере, настаивать на малоправдоподобных исковых требованиях, по которым нельзя представить, за давностью времени, ясных доказательств, если их не выдумать. Случается, что присутствующие на съезде киргизы, когда-нибудь судившиеся между собою и покончившие миром, из склонности к сутяжничеству и чтобы не толкаться на съезде даром, учиняют друг на друга громадные иски. Статья 8. Исковые требования скотом удовлетворяются по денежной стоимости: верблюд стоит 30 руб., корова — 12 руб., баран — 2 руб., лошадь двухлетняя — 4 руб., корова двухлетняя — 4 руб., бегунец и иноходец — от 30 до 100 руб. Это постановление, с переводом исковых требований скотом на денежную стоимость по рыночным ценам, не нуждается в каких-либо пояснениях.

1896 жылы 16 тамызда Семей мен Өскемен оязында съез болған екен. Сол съезде билер әділдік болмағы үшін қандай іске не билік қылатынын съез басталмай тұрып жазып өздеріне закон сықылды қылған екен. Төменде басылып жатқан сол. 1896 жылы 17 августа біз там түбінде қол қойып мөрімізді басушы Өскемен оязының һәм Семей оязының қызметтегі народный судьялар жасадық, ушбу ережені Шар бойында, Күшік түбіндегі болмыш чрезвычайный съездегі оязной ұлығымыздың алдында. Төменде айтылған баптардағы әр түрлі істерін қазақ рәсімі бойынша қалай билік айтуға бір ынтымақта болып бекіттік. 1-бап. Біреуден біреу қыз айттырып, құда болып, қалың мал алып, қалыңдық ойнап жүрген қызды басқа біреуге беріп жіберсе, ол беріп жіберген кісі қазақ ғұрпы бойынша тамам малын қайтарып, бір ат-шапанынан үш тоғызға шейін жазалы болсын дедік. Бірінші — ат бастаған тоғыз, екінші — түйе бастаған тоғыз, үшінші — құнан бастаған тоғыз деп. Қазақтың мақалы бар: «Қатын алма, қайын ал» деген. Сол себепті қыз айттырғанда қазақтар құдасының бай, кедей екеніне һәм қадір-қасиетіне қарайды. Қыздың, жігіттің жақсы-жаман екеніне қарамайды, онда жұмысы жоқ. Қайыны бай, қадірлі болса, кейінгі жастың күмәнін сол ашады. Мұндай ұнамсыз қылық жылдан-жылға көбейіп барады, партия талас көбейген себепті. Партия уақытта құда түскендер бір жағына шығады. Қай жағында байлық көп, адам көп болса, сол жағы жеңеді. Ондай себепті болыс яки құрметті адам боламын деген адамдар әуелі сондай бай, құрметті адаммен құда болады. Қырдаталас болған уақытта жәрдем көрсету үшін. Қыздың төркіні бай, күшті болған сайын қалыңды көп сұрайды. Егер де олардың сұрағанын беруге шамасы келсе, күйеуден өзге ештеме сұрамайды, күйеудің жақсы -жаманында еш жұмысы болмас. Бай, кедей болып баяғыда жақсы көрініп жүрген жаман болып қалады қайсы уақытта. Ондай не қыздың атасы кедейленіп, не күйеу кедейленіп яки жазаланып күш кеткен болса, онда құдалар «теңдесі емес» деп біледі. Бағы қайтпаған жағы күресе сөйлейді, «құдамыз кедей, ат байлар орны жоқ» деп. Құдалықтан қашқан жағы айып төлейді. Кедей болып, не күні кетіп қалған жағы теңдес емес. Құда болуға тұрмайды деп, көнбесе малын қайтарады. Бұл айыбы екі жақтың күш-қуатына қарай һәм қалыңның шамасына қарай. Егер де күйеу қалың ойнаған болса, онда қалың малдан азырақ қайтарады, қалғаны штраф болып қалады. Егер де қыз тимеген болса, бар берген малын қайтарады. Азғантай малға ат, шапан, штраф. Үлкен қалыңға тоғыздап төлейді штрафты. 2-бап. Байлы қатын өз байынан кетпесін. Егер де бұзғыш адам болса, бір ат, шапаннан түйе бастатқан тоғызға шейін айыпты болсын дедік. Қайсыбір қазақтың қатыны қашады. Мұндай әйелдер қыз күнінен күйеуіне разы болмай, тимеймін деп риза етіп жүреді, қалың мал алып қойса да. Қыздың айтқанына қарамай берсе, шамасы келмей-ақ, сүйгенімен қашып кетуге жаһұт етеді. Бәрі бірдей қашқандардың ондайы құтылып кете қоймайды. Көбі қатты жазаға ұшырайды, алып қашқанға айып салады. Қазақ рәсімі бойынша, қатын байын жек көрсе де кетпеуі керек. 3-бап. Қыз айттырып, біреу өтірік айтып, киіт киіп мал бермесе, китін қайтарып бір ат, шапан жазасын берсін дедік. Қазақтың рәсімі бар, құда түскенде киіт кигізетін. Киіт әр түрлі болады. Құдалардың хәліне қарай. Бас құдаларға тоғыз ат, түйе, аяқ құдаларға орамал шаршы қылады. Киіт кигенің — құдалықтың бекігені. Қалың мал төлеуге міндетті болады күйеу жағы. Осы уақытта қайсы біреулер табылып жүр, киіт киюге ғана құда түсіп, мал төлемейтін болып. 4-бап. Қалыңды ойнап жүрген уақытта қыз өлсе, берген малының үштен екісі күйеуге қайтады. Күйеу өлсе, қыз күйеудің аға-інісіне бармаса, қалың малдың үштен екі белгілі алсын һәм лайығына қарай рәсім бойынша, жол етілсін, қыз я жігіт өлсе, мал қайтаратын қазақ рәсімі. Қыз өлсе, балдыз алады күйеуі. Егер балдызды бермесе, күйеуге төлейді «жолың» деп. Егер де күйеуі елін, оның інісі қалса, оған қыз тимесе, онда да қыз «жолын» береді. 5-бап. Егерде біреу қызды некелесіп алса, біреуге малға сатпасын, талақ қағаз беріп, ықтиярынша қоя берсін, егер де қатынын малға сатса, сатып алған малын қайтарып, ат-шапан жазасын берсін дедік. «Қазақ қатынын, өзбек жан жолдасын нәрсе, яки мал сықылды» көреді. Мұндай жарамайтын қылықтың болғаны қазақ қызына мал алады. Мал төленген соң ері сатып алған нәрседей көреді қатынын. Қазақтың неке қаланғаны бір сауда жұмысындай көрінеді, мал төлеп, саудаласып алған соң. Қызын ұзатқанша қазаққа үлкен пайда. Қалың малға не сұраса да еркі бар. Қалың малын төлеп алған соң, қызда күйеуінің еркі үлкен болады. Келген жасауын һәм қатынның өзіне қыламын десе де. Өз қатынын құн орнына түсіреді. Қатыны да мені сатып алған еді ғой деген ойында болған себепті ешбір жауап қарсылық жоқ. Байы не айтса да соған көнеді. Қазақтың некені сауда сатудың ісіндей ұғуы жалғыз күйеуге пайдалы. Бұл уағда рәсім болып кеткен. Бұл рәсім бойынша, 1-ші, ол қатын байынан кетпесе керек. 2-ші, ерінің айтқанынан шықпаса керек. 3-ші, қатын өзі жазалы болып айырылуға сұрауға болмайды. 4-ші, қайсы уақытта еркектен болып жаза, қатын іздеп сұрауға мүмкін, онда аздап жасау да қайтады қатынға. 5-ші, қатын өзі айырылса, онда күйеуге қалың мал қайтады бүтіндей не жартылап. Егер қатынын біреу алып қашса, айып төлейді һәм қатынның байына қалың малын түгел қылып береді. Қазақ өз қатынын сатады қайсы уақытта. Оның рас екені жоғарыда көрініп тұр. 6-бап. Күйеу қалыңдығын алып қашса, ықтиярымен қыздың артынан қуып барғандарына жылуын беріп, разы қылса, қыздың әкесі жасау беруге міндетті. Егерде бермесе даулауға мүмкін. Қазақ қызына жасау жасап, үй тігіп, түйе, ат береді. Бұл жасауды қалың мал алған сайын жасайды, көптің де қалың малдың шамасына қарай болады. Қалай да болса, жасау қалың малдың жартысынан аз болмайды. Қайсыбір бай адамдар қызына алған қалың малынан неше қабат кеп жасау қылады. Егерде қызды алып қашса, қыздың ата-анасы қыздың жасауын бермеуге мүмкін. Егерде күйеу қалың малын теріс төлесе, сонда қашқан қызға жасау береді. Әйтпесе, жасауды сұрауға күйеуге жол жоқ. Әйтеуір қашқан қызға жасауын түгел бере қоймайды, сол себепті күйеу алып қашқанда жасауын шамасынша бірге әкетеді. Қазақтың қыз алып қашатын себебі мынау: не қыздың әке-шешесі құдасын тең көрмейді, не қалыңды батадан артық сұрайды, не күйеу малын төлей алмайды. Бұл жайлардың қайсысы болса да, қыз ықтияр болса - болмаса да алып қашады қалыңдығын күйеу. Егерде қызды ықтиярсыз алып кеткен болса, онда рәсім бойынша, қалған малын төлесе керек. Егерде қыздың ықтиярымен әкетсе, онда қалған қалың малды құдасына «жолын» деп беріп, сый қылып. Бұл жасауын берсе керек. 7-бап. Жесір қатын байының жақынына тисе, жас балалары шешілместен бірге болады, қыз бала бірге кеткен болса, күйеуге берген уақытында алғашқы қалың малынан бұрынғы ерінің туысқанына береді. Егер қатын бөтен біреуге тисе, онда балалары өздерінің еншісімен әкесінің туысқандарында қалады. «Ұлы — әкесінің, қыз — шешесінің» дейді қазақ мақалы. Рас-ақ, рәсім бойынша ұлды көбінесе әкесі, қызды шешесі билейді. Ұлды шеше қыздай билей қоймайды, әке қызын билей қоймайды ұлындай. Егерде неке бұзылса, қыз шешесіне тиісті, әкесіне еркек баласы тиісті. Егер әке-шешесі өлсе, балаларының бәрі әкесінің туғандарында қалады. Шешесі өлсе, бала әкеде, егер де әке өлсе, шешеде қалады. Бірақ шеше екінші байға тимеген болса, не байының жақынына тиген болса. Егер қатын бөтенге тисе, қыз қатында кетеді, еркек бала еншісін алып, әкесінің ағасына барады. Егер қызын әкесі тірі күнінде күйеуге берсе, онда қыз әкесінің аға-інісі, туысқанының қолында қалады. 8-бап. Егерде біреудің алған қатыны өлсе, артында бала қалмаса, қазақ жөнімен әкесінің қызына қалған артқан түйе, мінген ат, сәукеле төркініне берілсін деді. Келіншектің жасауы өзінікі болса да, билік күйеуінде болып кетеді. Егерде қатын өзі қашып немесе байынан айырылып кетсе, жасаудан да айырылады, егер байы айырса яки байы сабап жаман ұстаса, қатын әділдік сұрап, талақ қағаз алуға мүмкін. Мұндай болғанда байы сәукеле, түйе, атын қайырса керек қатынға. Қатын өлсе, мүлік байына қалады, егер бала қалса, бала жоқ болса, онда төркіні күйеуден ат, түйе, сәукелесін даулауға мүмкін. 9-бап. Егер жесір қатын орта жасқа келген болып, әмеңгеріне тимей, өзге біреуге тиген болса, онда өлген ерінің туысқанына қатынға төлеген қалың малдың төрттен бірін қайырсын деді. Қазақтың рәсіміне, мұра - мүлік еркекке қалады. Әйелге енші, не мүлік қалады, егер өлген кісінің өзінің туған қызы, не туған қарындасы болса. Өлген адамның аға-інісіне қатыны да мұра. Қатын олардың бір бойдағына тисе керек. Егер қатын олардың біріне тимесе, жасауынан айырылады. Өзі әмеңгеріне тимей, біреуге тисе, бұл қатынның әмеңгеріне мал төлейді тиген әйелге төлеген қалың малдың жартысындай қылып. 10-бап. Егерде зақым көріп, қатын талақ қағаз алмай қашып кетсе, талақ қағаз байы бермесе қатынның сұрағанына, онда қатын қауымға айтып, қауымның билігімен болыстың мөрін бастырып алса, талақ хат орнына жүреді. Егер болыс мөрін баспаса, талақ қағаз орнына жүрмейді. Айту керек, қазақ ішінде қатыны мен байының арасында ұрыс-жанжал көп болады. Себебі, бұлардың мінезі бір-біріне жақпайды, өздері бірін-бірі сүйіп қосылмаған, менсінбейді өзді-өзі. Қазақ құда түсіп, мал алып қояды баласы бесікте жатқан уақытта. Қыз бен жігіт қашан ер жеткенше бірін-бірі көрмейді. Жасырын бір-екі рет барады күйеу. Сол уақытта бірін-бірі анық көруге жаһұт етеді. Ұнатса сүйісіп, ұнатпаса жек көріп кетеді бірін-бірі. Сүйіспектік бұлардың арасында болмаса да ата-аналарының хакімімен екеуін қосады бірге. Әрине, мұндай қосылғандар бақытты болмайды. Өмірінше ұрыс-талас, жылауда, қайсы уақытта өліммен де етеді. Байы мен мал төледім деп, сатып алған малдай еріп, қатынын өз ықтиярымен жүргізеді. Мұндай зорлықпен қосқан жайларда байы неше түрлі қорлық көрсетеді қатынына, қатыны күң болып кетеді. Қорлау, панасыз жеген таяқ, естіген сөз, көрмеген қорлығы қалмаған соң талақ қағаз сұрайды байынан. Байы төлеген малын қайырмаққа қатынын сатуға ойланады біреуге, мал алып. Сатып алатын біреу табыла қойса жақсы, әйтпесе ғұмыры сол қорлықпен өтеді дүниеден. Бишара әйел қашып кетіп, қауымнан айыр деп талақ қағаз сұрайды. Көбінесе - ақ әйел арызы бос қалады. Егер де қолынан келетін би-болыстарға беріп, көңілін таппаса. Қауым дегеніміз сол би-болыс, ақсақалдар, осы ережені шығарған билер өздерінің тамақ саулығын біліп, қатынды болысқа жіберіп жатыр мөрін сұратып. Байы талақ қағаз бермесе, болыстың мөрін басқан қағаз алса, талақ қағаз орынға жүреді деп. Болыстың мөрін бастырып алуға да бір қатар шығын керек. Сол себепті сұраған әйелдің бері шығып кете алмайды. Қазақта екі қатын алатын рәсім бар. Көп қатын алатын бай адамдар: «Қазақ байыса қатын алады, сарт байыса там салады» деген мақал бар. Қазақтың көп қатынының ішіне байына жағатын бір-ақ қатыны болады, өзгелері әншейін күң орнына жүреді қорлық көріп. Мұндайлар да байынан шығуға жаһұт етеді. Ереже (постановление) чрезвычайного съезда народных судей Устькаменогорского и Семипалатинского уездов 1896 года 17-го августа мы, нижеподписавшиеся и приложившие свои казенные печати официальные бии (народные судьи) Устькаменогорского и Семипалатинского уездов, в присутствии гг. уездных начальников постановили настоящее Ереже на чрезвычайном съезде, бывшем на реке Чаре, в урочище Кошек, о единогласном между собой решении претензий киргизов на основании народных обычаев, руководствуясь нижеприведенными параграфами.

Дела брачные и семейные 1) Если высватанную девицу, за которую платят калым и к которой жених ездил неоднократно на свидание (калың ойнамақ) отдают замуж за другого, то виновный по обычаям (хурфы) киргизов должен возвратить весь полученный калым и соответственно размеру такового уплатить штраф от одной лошади с кафтаном до трех девяток. Главой первой девятки должен быть верблюд, второй — лошадь и третьей — кунан (лошадь двухгодовалая). У киргизов есть пословица: «Қатын алма, қайын ал», т.е. не выбирай себе невесты, а выбирай каин. Поэтому-то при сватовстве некоторые киргизы принимают главным образом во внимание материальное состояние и положение в обществе каина. Личные же качества и достоинства брачующихся играют второстепенную роль. Богатство и влияние каина — вот главные расчеты, которые решают судьбу будущих супругов. Такое нежелательное явление создавало с каждым годом все сильнее и сильнее развивающиеся партийные раздоры в степи. Во время партийных раздоров более близкие между собой люди, как, например, родственники и сватанья, примыкают к одной партии. Перевес всегда берет та сторона, в которой окажется больше богатых и влиятельных лиц. Поэтому мечтавшие когда-нибудь сделаться волостными управителями или иметь большое влияние в степи на киргизов стараются выбирать сватов из людей богатых и влиятельных, которые во время партийных раздоров могли бы им оказать поддержку, как богатством, так и влиянием. Чем богаче и влиятельнее родители невесты, тем больше за нее платят калыма, если этим требованиям удовлетворяют и родители жениха, то достойным считается и самый жених. Но судьба человека переменчива, и богач, и влиятельный могут потерять и то и другое. Иногда бывает так, что или родители жениха, или родители невесты обеднеют или потеряют свое влияние между киргизами (что является следствием лишения гражданских прав), тогда брак считается неравным, и сторона, которой еще не изменила судьба, открыто высказывает свое неудовольствие, что, мол, «нет места, где и лошадь привязать» (ат байлар жер жоқ), т.е. обедневшая или потерявшая свое влияние сторона не может удовлетворить брачный расчет, и свадьба считается несостоявшейся. В таком случае, по киргизским обычаям, калым возвращается. Отказавшаяся сторона платит штраф (айып), размер которого зависит от взаимного согласия жениха с невестой и размера калыма. Если жених имел первое свидание (ұрын бармақ — первая поездка) со своей невестой и это свидание он повторял несколько раз (қалың ойнамақ — игра с невестой) и, несмотря на это, женитьба все-таки не состоится, то в таких случаях вошло в обычай поступать следующим образом: а) если отказ последует со стороны жениха, то жених может обратно получить некоторую часть калыма, а остальная часть удерживается в виде штрафа; б) если женитьба не состоится за отказом невесты, то возвращается весь калым со штрафом. За малый калым принято платить штрафу одну лошадь с халатом, а за большой — от одной девятки до нескольких девяток. Каждая девятка состоит из девяти голов скота или из девяти кусков разных материй (длиной от одного до двенадцати аршин) или из четырех голов скота и пяти кусков разных материй. Если говорят, что штраф одна девятка с верблюдом во главе, то эта девятка состоит из одного верблюда, взрослой лошади- двухлетки, большой и малой рогатой скотины, барана и барашка, козла и козленка или из одного верблюда, лошади, рогатой скотины, барана и из пяти кусков разных материй. 2) Замужняя женщина должна быть при своем муже, расстраивающих же подвергнут штрафу — от лошади с кафтаном до одной девятки во главе с верблюдом. Непрочность киргизского брака видна уже из того, что нередко замужняя женщина убегает от своего мужа. Бывает так, что такая женщина, еще невестой, открыто высказывает свое не желание выйти замуж за того, кто уже уплатил за нее калым. И если, несмотря на это, ее выдают замуж за такого человека, то она при первой возможности старается убежать от него с избранником своего сердца. Однако это не всегда удается исполнить, такая женщина жестоко наказывается, а лиц расстраивающих подвергают большому штрафу в несколько девяток. Но обычай обязывает женщину жить при муже, хотя бы и вышла она за него не по любви и готова была бы разойтись с ним. 3) Если высватают невесту только для того, чтобы получить свадебные подарки (киит), а не для того, чтобы платить за нее калым и жениться на ней, то признанные виновными в том деянии должны возвратить киит (подарки) и заплатить за обман штраф — одну лошадь с хомутом. У киргизов есть обычай, по которому сватанья должны обмениваться свадебными подарками, называемыми киит. Кииты не входят в счет калыма. Их дают как родители невесты, так и родители жениха. Они состоят из нескольких голов скота, денег, дорогих халатов и шуб и из нескольких кусков разных материй. Кииты бывают разные: ценность их зависит от состояния родителей будущих супругов и размера калыма. Иногда большой киит составляет довольно крупную ценность. Сначала киит дают родители невесты, а родители жениха их одаривают приблизительно через год (или через несколько лет). Получение киита считается фактом, обязующим получившего платить калым; тем не менее в степи иногда встречаются люди, которые сватовство прямо обращают в промысел. Такие люди, разъезжая по степи, высватывают для своих сыновей невест только для того именно, чтобы получить киит. 4) Если во время «қалың ойнамаққа» умрет невеста, то две трети заплаченного за нее калыма должны быть возвращены жениху; если умрет жених и его невеста не пожелает выйти замуж за брата покойного, то две трети заплаченного за нее калыма получает обратно сторона жениха, при этом, согласно обычаям, невеста получает вознаграждение (жол). Таков обычай киргизов, разрешающий вопрос о возврате калыма в случае смерти жениха или невесты. Если умрет невеста и к ней окажется еще не просватанная сестра (басы бос қыз), то, по обычаю киргизов, овдовевший жених имеет право просить ее руки или получить обратно две трети оплаченного калыма. Если он получит в данном случае отказ, то за это, по обычаю, должны дать откуп (жол). Такой откуп дается и брату умершего жениха, если за него не захочет выйти замуж невеста умершего брата. 5) Если кто-нибудь женится на девице и во время супружеской их жизни она ему не понравится, то он не должен продавать ее за скот, а должен дать ей развод и отпустить на свободу. Тот, кто покупает женщину, должен обратно получить свой скот и уплатить штраф в размере одной лошади и халата. Надо сказать правду, что многие из наших киргизов на своих подруг жизни смотрят как на какую-нибудь вещь или скотину, которую можно купить, а в случае надобности и продать. Такое ненормальное отношение мужей-киргизов к своим женам-киргизкам является неизбежным последствием платежа калыма, уплачиваемого женихом за свою невесту. Женитьба у киргизов является обыкновенной сделкой, а брак не таинством, а гражданским договором. Сделка эта, пока жених не уплатит всего калыма, выгодна для родителей невесты, так как дает им право предъявлять большие требования к нему. Но зато киргиз становится полновластным господином, бесконтрольно распоряжается имуществом и волей своей молодой жены, которая низводится до степени рабыни и без ропоту и возражений подчиняется воле мужа и всем его требованиям, желаниям, какого бы они характера не были. Брак у киргизов имеет характер, совершенно тождественный гражданскому договору, и является выгодным только по отношению к мужу. Условия этого договора, уже обратившиеся в обычай, в общих чертах приблизительно таковы: а) жена должна жить при муже и во всем подчиняться ему, слушаться, исполнять его волю; она не вправе требовать развода по своей вине; ей иногда предоставляется право требовать развода по вине мужа, причем в этом случае ей возвращается определенная обычаями часть ее имущества, принесенного в приданое (джасау); 6) муж вправе требовать от родителей жены возврата части или всего калыма в том случае, если она (т.е. жена) будет добиваться развода против его желания и если семейная их жизнь расстраивается не по его вине. Он же (т.е. муж) имеет право требовать уплаты калыма с того, кто увезет его жену с пелью жениться на ней, столько, сколько сам заплатил за нее родителям ее. Вообще вошло в обычай предоставлять право мужу так или иначе возвращать некоторую часть калыма добровольной уступкой своей законной жены другому лицу или путем продажи. Доказательством того, что на практике встречаются случаи продажи мужем своей законной жены служит только что приведенный нами параграф настоящего ереже. 6) Если жених уведет свою невесту с согласия и за нею, по обычаям киргизов, придет погоня — ее родные, то последние должны помириться с женихом, взявши с него за увоз невесты вознаграждение (жол) и обязаться при этом доставить приданое невесты. Если же они приданого не доставят, то жениху разрешается предъявить к ним иск. Киргизы за своими дочерями дают приданое — джасау. Джасау обыкновенно состоит из юрты (богатые дают до трех юрт) с ее убранством, как-то: ковры, ящики и прочее, из халатов, шуб и пр. платья, постельных принадлежностей и из такого количества верблюдов', лошадей, на которых можно было бы увезти нее приданое. Приданое для невесты заготовляется по мере того, как поступает за нее калым. Его количество и ценность зависит от размера калыма. Вообще приданое невесты должно цениться не меньше половины стоимости полученного за нее калыма. Иногда богатые родители дают за дочерью богатое приданое, ценность которого в несколько раз превышает стоимость полученного калыма. В том случае, когда жених украдет свою невесту, то родители ее могут и не давать за нею приданого. Выдают приданое убежавшей дочери только тогда, когда ее жених полностью уплатит калым родителям ее; если же он отказывается сполна уплатить калым, то лишается права требовать и приданое жены. Надо сказать при этом, что вообще за убежавшей невестой из приданого дают немного, а поэтому жених, увозя невесту, старается в то же время побольше захватить с собой и ее вещей (приданого). Причины, побуждавшие жениха красть невесту, следующие: а) родители невесты по каким-нибудь расчетам признают брак неравным; б) если они требуют калыма больше условленного с общего согласия и в) когда жених не в состоянии уплатить весь калым. Во всех трех приведенных случаях невеста увозится с ее согласия или без согласия. Если ее увезут без согласия, то обычай заставляет ее жениха доплатить недостающую часть калыма и сверх того еще штраф. Если невеста убежала со своим женихом по своей воле, то родители ее имеют право дополучить калым и в виде вознаграждения за увоз какой-нибудь подарок (жол). Получив недополученную часть калыма, родители увезенной обязаны выдать ей ее приданое. 7) Вдове предоставляется право выбрать себе мужа по своей воле, если она не пожелает выйти замуж за одного из родственников своего мужа. В таком случае малолетние дети остаются при матери. Вдова-мать обязана делиться первою получкой калыма, поступаемого за последовавшую за ней дочь, с ближайшими родственниками покойного мужа, от которого эта дочь прижита. В том случае, когда вдова с малолетними детьми мужского пола вздумает выйти замуж не за родственника покойного мужа, а за человека постороннего, то эти дети ее, получив следуемые им части наследства (состоящего из юрты и другого имущества), остаются у родственников своего отца. «Ұл — әкесінікі, қыз — шешесінікі», т.е. «сын принадлежит отцу, а дочь — матери» — гласит киргизская поговорка. Эта поговорка прямо вытекает из основанных на обычаях обязанностей родителей по отношению к своим детям. Мать должна заботиться о своих дочерях, а отец — о сыновьях. Власть матери не в такой степени простирается над сыновьями, как над дочерями, и наоборот, отцовская власть является совершенно номинальной по отношению к детям. В случае смерти отца и матери дети обоего пола остаются на попечении их ближайших родственников; по смерти матери все дети остаются при отце, а по смерти отца дети обоих полов остаются при матери только в том случае, если она выходит замуж за одного из ближайших родственников своего мужа, но если она выходит не за родственника мужа, то малолетние дети женского пола остаются при ней и в этом случае мать должна уступать ближайшим родственникам своего покойного мужа часть из калыма, который уплачивается за ее просватанных дочерей. Дети же мужского пола, получив из имущества отца следуемые им части, остаются у ближайших родственников его. Девочки-сиротки, которые уже были высватаны кем-либо при жизни отца и за них уже была получена часть калыма, остаются также у родственников отца. 8) Если у кого-нибудь умрет жена, не оставив после себя детей, то, по обычаям киргизов, отцу этой женщины возвращаются из ее приданого верблюды, лошади и саукеле (головной убор). Приданое, принесенное киргизкой, хотя и считается ее собственностью, но им фактически распоряжается муж. Оно перестает быть ее собственностью, если она убежит с кем-нибудь или развод ее с мужем состоится по ее вине. При деспотическом обращении своего мужа или по другой его вине киргизке предоставлено право, на основании обычаев, требовать справедливого разбора семейного раздора, а при удовлетворении — разводной бумаги (талак — кагаз), муж должен возвратить ей саукеле и тех лошадей и верблюдов, которых она получила в качестве приданого. По смерти киргизки все ее приданое остается у ее мужа, если она после себя оставила детей — прямых наследников. Если после смерти ее не останется детей, то ее родители вправе требовать возвращения данных ей в приданое лошадей, верблюдов и саукеле. 9) В том случае, когда вдова, достигши средних лет, выйдет замуж не за родственника своего покойного мужа, то родственникам последнего возвращается четверть заплаченного за нее калыма. По обычаям киргизов, наследство переходит к наследнику исключительно мужского пола, как по восходящей, так и по нисходящей линии; по женской линии только родные дочери и сестры могут заявить свои права на получение наследства, оставленного отцом или братьями их. Родные братья покойника свои наследственные права простирают и на его жену, которая, по киргизским обычаям, должна сделаться женой одного из них. Преимуществом перед другими пользуется холостой. В том случае, когда вдова не пожелает выйти замуж за кого-нибудь из братьев или ближайших родственников своего покойного мужа, то она лишается права на получение и своего приданого. Постороннее же лицо, которое пожелает жениться на ней, должно вознаградить за нее ближайших родственников ее умершего мужа. Размер этого вознаграждения колеблется обыкновенно между одной четвертью и половиной того количества калыма, который был за нее заплачен. 10) В том случае, когда жена, сильно обиженная своим мужем, уйдет к родителям, не получив от него разводной бумаги, которую муж не изъявляет согласия дать, то ей предоставляется ходатайствовать о разводе пред обществом; при этом если волостной управитель согласится дать ей свою печать, то развод считается состоявшимся, и наоборот, если ей не удастся почему-либо получить этой печати, развод считается не состоявшимся. Должно сказать, что семейная жизнь киргизов полна раздоров, недоразумений и сцен между супругами. Происходит это главным образом оттого, что супруги или не сойдутся характером, или женятся не по любви, а по принуждению родителей и старших. Киргизы решают судьбу своих детей (получают калым за дочерей или платят таковой за своих сыновей) еще тогда, когда они находятся в колыбели. Будущие супруги не видятся друг с другом до той поры, пока они не достигнут половой зрелости (балига). Только когда им разрешено будет первое свидание (урынбармак), молодые люди стараются ближе познакомиться друг с другом. Свидания эти повторяются через известный промежуток времени (калын — ойнамак). За период времени этих свиданий между молодыми людьми зарождается любовь или антипатия. Тем не менее, если они и возненавидят друг друга, то все же, подчиняясь родительской воле, вступают в брак. Само собой разумеется, что такие супруги не могут пользоваться семейным счастьем и жизнь их протекает в постоянных ссорах и драках, нередко имеющих трагическую развязку. При женитьбе против воли муж является настоящим деспотом, а жена — беззащитной рабыней; муж-тиран, пользуясь тем, что он заплатил за свою жену калым, полновластно распоряжается ею как какой-нибудь купленной вещью или скотиной, и жена, являясь беззащитной жертвой, претерпевшая всевозможные унижения и побои, решается просить развод. Но тиран-муж, не желая лишиться своей жены, на которую он тратился, задумывает продать ее. Хорошо если находится покупатель, — тогда несчастная женщина избавлена от преследований и терзаний, иначе жизнь ее становится мукой. Бедной женщине остается только единственное средство — бежать от своего мужа- тирана к своим родителям и обратиться к обществу с просьбой о принуждении ее мужа дать ей развод. Под именем «общество» в этом параграфе подразумеваются как официальные, так и неофициальные бии, аксакалы, которым обычаями предоставлено разрешать и семейные неурядицы. Иногда это общество, не входя в положение обиженной, не удовлетворяет ее просьбу, если она не задобрит некоторых его членов, от которых, главным образом, зависит расторжение брака. Бии, постановившие это ереже, конечно, зная третейский суд общества и аппетит его членов, предоставляют добивающейся развода женщине в случае неудовлетворения ее просьбы обратиться к волостному управителю и просить у него печать, «т.е. она должна просить от волостного управителя бумаги с приложением казенной печати в том, что обиженная женщина не могла получить формального развода от мужа». Такая бумага дает ей право требовать развода с мужем на съезде биев или ходатайствовать перед начальством о предоставлении ей права выйти замуж за другого. Но и получение печати от волостного управителя также сопряжено с известными расходами, и потому- то не всем женщинам, добивающимся развода, удается получить эту печать. У киргизов, как известно, развито многоженство, и имеют по несколько жен преимущественно киргизы богатые. Одна киргизская поговорка гласит следующее: «Если разбогатеет киргиз, то он заводится женами, а если разбогатеет русский, то он строит себе дом». Обыкновенно, только одна из жен является любимицей (наксуйер) своего мужа, а остальные только формально считаются женами и редко, а иногда и вовсе не только не пользуются ласками супруга, но постоянно испытывают недостаток во всем и подвергаются унижениям. Такие обиженные жены также стараются получить развод, сопряженный, конечно, с теми же затруднениями, какие выпадают на долю и прочим, ищущим возможности лучше жить.

1898 жылдың 15 қыркүйек күні, біз, Алматы төтенше съезіне қатысушы барлық болыстардың халық судьялары, әр түрлі талап-арыздық істерді шешу үшін өзара кеңесе отырып, осы ережені келесідей бекіттік: 1) күн туралы талап-арыздар қаралмауы керек, тек осы істер бойынша келтірілген шығындар туралы ғана қарастырылуы тиіс; 2) жесір дауларының ескіру мерзімі жоқ; 3) егер кімде-кімнің 20 жастан асқан қызы болса, және оны жігіт алмаса, оны басқаға күйеуге береді бұл үшін айып төленбейді, ал қыздың жігіт төлеген қалыңмалын қайтарып алуы тиіс; бірақ егер қалыңдықтың жас мөлшеріне қатысты дау туса, мұны бір адамның ант беруі арқылы шешу қажет; 4) жесір даулары бойынша төрт адам ант беруі тиіс, олардың екеуі болыстардан, екеуі ақсақалдар арасынан болуы тиіс; 5) егер кімде-кімнің әйелі 3 рет өз төркініне қашып кетсе және ол 3 рет қайтарылса, ал 4 рет қашқаннан кейін күйеуі ол жайында беделді адамдарға қолхат беріп, мәлімдейді және бұл дәлелдеме ретінде қабылданады; 6) егер кімде-кім өзінің 20-ға толмаған қызын басқа біреуге күйеуге берсе, 1 түйе және 8 бас ірі қара мал төлеуі тиіс, оның үстіне қыздың жігіт өзі төлеген қалың малын қайтарып алуы тиіс; 7) егер кімде-кім өз қалыңдығын алып қашса, ол 4 бөліктен 4 бас мал және 5 сом төлеуі тиіс, оның үстіне қалған қалың малды да төлейді 8) егер кімде-кімнің некелі әйелі өз төркініне қашып кетсе және әкесі оны басқа біреуге күйеуге берсе, онда бұл істі судьялар әділеттік бойынша шешетін; 9) ұрлық туралы даулар бойынша, ол тіпті бір мал басы туралы болса да 4 даугер болуы тиіс және бір ант берушіні таңдап алуы тиіс. Ал ант беруші съезге қатысушы адамдар арасынан таңдап алынуы тиіс; бір мал басы үшін 5 мал басы төленуі тиіс, барлығы сонда 6 мал басы, ал егер ұрының малы болмаса, онда ол үшін оның туысқандары төлеуі тиіс; жұртқа мәлім жақсы жылқы үшін, сондай-ақ жүйрік ат үшін 100 сом ақша төленуі тиіс; көшірмелер бойынша өндіріп алулар осы съезде алынуы тиіс; барымта ұрлыққа теңестіріледі. 10) қолхаттар жөніндегі талап-арыздарды судьялардың талдауына беру қажет; 11) күнделікті даулар бойынша 5 мал басына дейінгі істерде ант беруші жасы үлкен адамдар арасынан, ал одан да көп болса, болыс ішінен таңдап алынатын; 12) егер кімде-кімнің қалыңдығы қайтыс болса және оның соңында сіңлісі болса, ал күйеу жігіт оны алғысы келмесе, онда төленген қалыңмалдың жартысын қайтаруы тиіс, ал егер өзіне қалыңдықты мүлдем таба алмаса, төленген қалыңмалдың үштен екісін қайтарады; 13) егер кімде-кім ұрлық жасағанын мойындап, малын төлесе, оған айып салынбасын, бірақ келтірілген шығындар төлеттірілсін; 14) егер кімде-кім өзінің жоғалған малын біреудің иелігінен көріп, таныса, ал ол адам кінәліні табам деп қолхат берсе, бірақ белгіленген мерзімде таппаса, өзі жауап беруі тиіс; 15) егер кімде-кім қолхат жөніндегі талапқа қарсы талап берсе жауапқа тартылады; 16) бір кез үшін 50 жылқы, ал егер екі көзін де шығарса, 100 жылқы құн төленуі тиіс; 17) егер құлағын, сақалын, тістерін немесе саусақтарын жоғалтса, түйе бастатқан тоғыз төлеуі тиіс, ал егер қолы немесе аяғы зақымданса, 50 жылқы төлеуі тиіс. Бұл ереженің келесі төтенше съезге дейін заңдық күші болады. Малдың құны келесідей айқындалады: 5 жасар түйе — 30 сом, 4 жасар түйе — 25 сом, 3 жасар түйе — 20 сом, 2 жасар түйе — 15 сом, 5 жасар жылқы — 10 сом, 4 жасар жылқы — 9 сом, 3 жасар жылқы — 8 сом, 2 жасар жылқы — 7 сом. Сиырлардың құны жылқылармен бірдей, қойлардың құны — үлкен қой — 3 сом және 1 жасар қой — 2 сом. Егер кімде-кім қыз алып қашса, бірақ мал төлей алмаса, онда қызды қайтаруы тиіс. Бұл ережеге төтенше съездің халық судьялары өз мөрлерін қойды. Аудармада екінші тармақ: «Жесір дауы мен құда түсуде мерзім жоқ», яғни жесірлер туралы дауларда талап-арыз беру мерзімдері қолданылмайды.

1898 года сентября 15 дня мы, народные судьи всех волостей, присутствующие на Алматинском чрезвычайном съезде для решения разных исковых дел, посоветовавшись между собою, постановили настоящее ереже следующим образом: 1) иски о кунах не должны разбираться, а должны разбираться только убытки, понесенные по этим делам; 2) искам о джесырах срока давности не полагается; 3) если чья-нибудь дочь имеет 20 лет от роду и если до этого времени не возьмет жених ее, то пусть выдают ее замуж за другого, штрафов за это не платить, а жених должен взять обратно уплаченный свой скот; но если будут заявлены споры о летах невесты, то об этом должно быть решено присягою одного человека; 4) по искам о джесырах должны быть отводимы спорных 4 человека (присягателей), из них двое из волостей и двое из старшинства и выбраны два присягателя, один из них из старшинства, а другой из волости; 5) если чья-нибудь жена убежит 3 раза к своим родителям и она будет возвращена 3 раза, а после побега в четвертый раз муж ее выдаст перед почетными лицами подписку с приложением печати, то это принять в доказательство; 6) если кто-нибудь выдаст свою дочь замуж за другого, не достигшую 20-летнего возраста, то должен уплатить 1 верблюда и 8 голов крупного скота и сверх того жених должен получить обратно уплаченный им скот; 7) если кто-нибудь возьмет свою невесту увозом, то он должен уплатить по 4 разделам 4 головы скота и 5 руб. и сверх того должен платить оставшийся за калым скот; 8) если чья-нибудь брачная жена убежит к своим родителям и если отец выдаст ее замуж за другого, то пусть об этом решают судьи по справедливости; 9) по искам о кражах, хотя об одной голове скота, должны быть отведены спорных 4 человека и выбран один присягатель, который должен быть выбран из лиц, находящихся на съезде; за одну голову скота должно быть уплачено 5 голов скота, всего 6 голов скота, а если у вора не окажется скота, то должны уплатить за него близкие родственники; за известного всем хорошего иноходца, а также за скакуна должно быть уплачено 100 руб. денег; взыскания по копиям должны быть взысканы на этом съезде; баранту считать наравне с кражей; 10) иски по распискам передать на разбор судей; 11) по обыкновенным искам до 5 голов скота выбирать притягателья из старшинства, а если больше, то из волости, причем отвести одного спорного человека; 12) если умрет чья-нибудь невеста и после нее останется свояченица и ее не хочет взять, то пусть возвращают половину уплаченного скота, и если не может найти совсем невесту, то возвратить две трети части уплаченного скота; 13) если сознается добровольно в краже и заплатит скот, то не налагать штрафа, причем должны быть взысканы понесенные убытки; 14) если кто-нибудь опознает у кого-нибудь свой скот и последний, обещаясь найти виновника, даст подписку с приложением печати, причем в назначенный срок не найдет, то должен отвечать сам; 15) если кто-нибудь заявит встречный иск против взыскания по копии и иска но расписке кого-нибудь, то он привлекается к ответственности; 16) кун одного глаза должен быть определен в 50 лошадей, а если будут выбиты оба глаза, то в 100 лошадей; 17) если окажется потеря ушей, бороды, зубов или пальца, то уплатить 9 голов скота, во главе с верблюдом, а если будут изувечены рука или нога, то уплатить 50 лошадей. Настоящее ереже имеет силу до следующего чрезвычайного съезда. Цена скота определяется так: пятилетний верблюд — в 30 руб., четырехлетний Верблюд — 25 рублей, трехлетний верблюд — 20 руб., двухлетний верблюд — 15 руб., пятилетняя лошадь — 10 руб., четырехлетняя лошадь — 9 руб., трехлетняя лошадь — 8 руб., двухлетняя лошадь — 7 руб. Цена коровам та же, что и лошадям, цена баранов: большой баран — 3 руб. и годовалый баран — 2 руб. Если кто-нибудь возьмет увозом девицу и не может заплатить скот, то он должен возвратить ее. К чему народные судьи чрезвычайного съезда приложили печати. Второй пункт в переводе: «По джесырам и по сватовству срока нет», т. е. иски по джесырам можно вчинять, несмотря на их давность.

1899 жылдың 5 тамызы күні, біз Павлодар, Семей және Қарқаралы уездерінің халық судьялары осы ережені Айғыр - көмген төтенше съезінде басшылыққа алу үшін қол қойып, мөр бастық, оның мазмұны келесідей: 1. Дау ұзақ уақытқа қарастырылусыз қалдырылмауы тиіс. 2. Егер талапкер мен жауапкер қарсы келіп, бір-біріне талап қойса, олардың қарсылықтары уақытында жалпы тізімге енгізілмегенімен, оны қарастыруға қабылдау қажет, ал егер талап-арыз жалған болып шықса, кінәлілерді жауапқа тарту қажет. 3. Егер ұрлық шынымен дәлелденсе және оның шынымен ұрлықпен айналысқандығы халыққа мәлім болса, қылмыстың сипатына қарай оны жазаға тарту қажет. 4. Егер жылқы ұрлаушының жағдайы болмаса, айып төлеу онымен бірге ұрлыққа барған адамдарға жүктеледі ал егер ұрлыққа жалғыз барған болса, айыпты оның туыстары төлейді, ал туыстары болмаса, оны дер кезінде тыймағаны үшін оның ауылдастарына жүктеледі. 5. Егер жауапкер өзінің ұрлық жасауын 5 жыл бұрын қойған болса, бұрын жасаған ұрлығы үшін оны жазаға тартуға болмайды. Бірақ одан ұрлаған заттың құнын талапкердің пайдасына өндіріп беру қажет. Ал егер ол ұрлық жасағанын қоймаған болса, мән-жайға қарай оны жауапқа тарту қажет. 6. Егер кімде-кім осы съезде ұрлық үстінде ұсталса, дәстүр бойынша, қатаң қылмыстық жауапкершілікпен қатар айып төлеттіруге кесілсін. 7. Егер талапкердің жауапкерді айыптауы үшін фактілері жоқ болса, бұл жағдайда халық судьялары бөтен адамдардың бірін жауапкер үшін ант беру үшін тағайындауы тиіс және сонымен бірге судьялар әр түрлі шешімдер қабылдауға да құқылы. 8. Ант осы съездің уақытында жасалуы тиіс, әрі ант берушінің таңдауы халық судьяларының ұйғарымына байланысты болады. 9. Егер талап қоюшы біреумен ұрысып қалғандықтан оны ұрлық жасады деп айыптаса және шынымен оның ұрлық жасамағаны ашылса, шын мәнінде жауапкер қарыз алушы болып табылса, бұл істі қылмыстық емес, азаматтық тәртіпте қарастыруға қабылдау қажет; бірақ егер талапкер істі тоқтатамын десе, өз еркінде. 10. Үнемі ұрлықпен айналысатын адамдарға талап қойылмаса және бұл съезде анық болса, халық судьялары лауазымды тұлғалардың куәландыруы бойынша ұрлықты азайту үшін оларға жаза тағайындай алады, себебі ұрылар егер жауапсыз қалса, өз қылмыстарын тоқтатпас еді. 11. Осы съезде ұрыс - төбелес, т.б. шығарған адамдарды халық судьялары олардың кінәсіне қарай жазаға тартады. 12. Кісі өлімі үшін күн оның туысқандарына келесідей мөлшерде тағайындалады: ер адам үшін — 50 түйеден 100 түйеге дейін, әйел адам үшін — 25 түйеден — 50 түйеге дейін. Ұрылар егер қылмыс үстіне өлтірілсе құн алынбайды. 13. Егер кімде-кім құда түсіп қойған қызды басқа біреуге тағы да қалыңмал алу үшін күйеуге берсе, онда дәстүр бойынша кінәлілер алдыңғы күйеу жігіттен алған қалыңмалды Гирден тоғызға дейінгі тоғызбен айыбымен қосып қайтаруы тиіс. 14. Егер кімде-кім белгіленген мөлшерден қалыңмал үшін қызға құда түсіп, бірақ ол қалыңмалды толық төлемей отырса және қалыңдықтың да жолын бөгесе, төленген қалыңмал қайтарылады және күйеу жігіт қалыңдықтың туыстарынан 1 жылқыдан 9 тоғызға дейінгі мөлшерде айып алуы тиіс. 15. Отбасылық өмірді бұзғаны үшін оған кінәлілер айып төлейтін (ат-тон айыптан — 9 тоғызға дейін) және ажырасқан жағдайда бірінші күйеуі әйелі үшін қанша қалыңмал төлесе, сонша қалыңмал төлеуі тиіс, бұл ереже егер бірінші күйеуі келісім берсе ғана қолданылады. 16. Егер кімде-кім әйеліне зорлық-зомбылық көрсетсе және бірге өмір сүруден босатқысы келмесе, онда әйелі онымен бірге өмір сүруден босатылады және күйеуінен өзінің жасау - мүлкін, яғни өзімен бірге алып келген мүлкін алады. 17. Егер жесір күйеуі қайтыс болғаннан кейін дәстүр бойынша күйеуінің туыстарының біріне тұрмысқа шыққысы келмесе, онда бұл міндеттен босатылады және өз қалауы бойынша күйеуге шығуға құқылы. Бірақ қайтыс болған күйеуінен қалған мүліктен ештеңе ала алмайды және қайтқан күйеуінің ата-анасы ол әйелдің ата-анасынан өздері төлеген қалыңмалды қайтаруды талап ете алмайды. 18. Халық судьясы жауапкерлерден талапкердің пайдасына тағайындаған жазаға сәйкес төленуі тиіс малды болыс бастығы және ауыл старшинасы 6 ай ішінде өндіріп алуы тиіс. Егер бұл тәртіп сақталмаса белгіленген мерзімде айып өндіріліп алынбаса, олар өздері жәбірленушіге ол соманы төлеп беруі тиіс. Бұл тәртіпті әрбір шешімге енгізу қажет. 19. Егер дауласушылар әр түрлі уездерден болса және өзара келіссе, бір-бірімен сот шешімдерінің көшірмесін айырбастап, айыбын өндіріп алуға құқылы болған. 20. Егер талапкер сотта істі тергеуге орынды себептерсіз келмесе немесе өзінің орнына сенімді адамдарын жібермесе, талапкерге істі қараудан бас тартылады; ал егер сотқа себепсіз жауапкер келмесе немесе өзінің орнына ешкімді жібермесе, онда сырттай шешім шығарылады және сонымен бірге сотқа келуден бас тартқаны үшін жауапкер жеті тәулікке тұтқынға алынады. 21. Халық судьялары істі қарағаны үшін талаптың жалпы құнынын 1/10 бөлігін алуға құқылы. 22. Соттық шешімдерге көзделген малмен төленетін айыпты егер ақшаға аударсақ келесідей болады: түйе — 25 сомнан, 2-3 жастағы тайлақ — 15 сом, 5 жасар ат — 15 сом, 3 жастағы ат және тай — 10 сом, 2 жастағы құнан және 2 жастағы тай — 8 сомнан, 1 жастағы тай — 6 сом, бұқа — 15 — 25 сом, егіз (2 жастағы) және 2 жастағы сиыр — 10 сомнан, тайынша — 5 сом, үлкен қой — 5 сом, 2 жастағы қой — 2 сом және атақты арғымақ немесе жүйрік ат — 50 —100 сом. 23. Осы съездегі халық судьяларының шешімдері таңертең 6-дан 12 сағатқа дейін, ал күндіз 3-тен 7-ге дейінгі уақытта қабылдануы тиіс. 24. Бір күнде шығарылған бірінші шешім — әрбір шешімде емес, ең соңғы шешімде мөр басылып куәландырылуы тиіс. 25. Соттық шешім даугердің уезінің уезд бастығы берген кітапқа жазылады. 26. Шешімі кітапқа халық судьяларының съезіне төрағалық етушілердің бірі немесе қатысушылардың ішінен сауатты біреуі жазуы тиіс. 27. Егер кімде-кім сот шешімінің көшірмесін алғысы келсе, осы съезде 80 тиын төлеп, таңбалық белгімен ала алады. 28. Сырттай шешімді қабылдау немесе қабылдамау туралы мәселені халық судьялары шешеді. 29. Барлық істер төрағаның кеңсесінде шешіледі. Және оған дауласушылар өз уақытында кетуі тиіс. 30. Талапкердің наразылығын шешкенге дейін, егер оның болысының халық судьясы мәжіліске қатыспаса, бірақ қатысуы тиіс болса, істі қарауға шақырылады. Ал егер оның қолы бос емес болса, онда оның орнына басқа халық судьясы шақырылады. 12 халық судьясы шынайы қолдарын қойып, мөрлерін басты.

1899 года августа 5 дня мы, нижеподписавшиеся и приложившие печати народные судьи Павлодарского, Семипалатинского и Каркаралинского уездов, единогласно составили настоящее постановление для руководства при Айгыр-Комгенском чрезвычайном съезде в нижеследующем: 1. Действительный иск за истечением долгого времени не оставлять без разбора. 2. Если проситель и ответчик находятся налицо и предъявляют один на другого иск, хотя претензии их своевременно не были внесены в общий список, то таковой принять на разбор, а если иск их окажется ложным, то виновных в этом подвергнуть ответственности. 3. Если кража действительно откроется или будет известно населению, что обвиняемый действительно занимается кражами, то подвергнуть его наказанию, смотря по обстоятельствам проступка. 4. При несостоятельности ответчика-конокрада взыскание наложить на его товарища по краже, а при неимении последнего взыскание наложить на его родственников, а при неимении последних взыскать присужденное с его одноаульцев за то, что они не принимали меры против конокрада. 5. Если ответчик оставил занятие кражами не менее как пять лет тому назад, то за совершенную им прежде кражу наказанию его не подвергать, а лишь только присудить с него в пользу истца стоимость похищенного, а если он не переставал заниматься кражами, то, смотря по обстоятельствам, наложить на него за проступок наказание. 6. Если кто-либо будет замечен на этом съезде в краже, то он, помимо строгой уголовной ответственности за проступок, по народному обычаю, подвергается еще штрафу. 7. Если проситель не имеет фактов к обвинению ответчика, то в этом случае народные судьи должны назначить принять кому-либо из посторонних лиц присягу за ответчика и при этом, смотря по доверию к просителю, судьям предоставляется право постановлять всевозможные решения. 8. Присягу должны выполнять во время этого съезда, причем выбор присягателя зависит от усмотрения народных судей. 9. Если проситель предъявляет обвинение на кого-нибудь в краже вследствие ссоры и притом ясно откроется, что в действительности кражи не было, а лишь ответчик состоит в долгу, то таковое дело принять к разбору в гражданском порядке, а не в уголовном; притом если проситель иск свой желает прекратить, то его добрая воля. 10. Хотя на лиц, беспрерывно занимающихся кражами, что сделается известным на съезде, заявлено претензий не будет, но народные судьи, по удостоверении должностных лиц о порочном поведении таких лиц, могут налагать на них наказания для цели искоренения краж, так как воры, миролюбиво сойдясь с потерпевшими, избегают тем суда и ответственности за свои поступки. 11. Лица, учинившие на этом съезде ссоры и т.п. проступки, народными судьями подвергаются наказанию, смотря по степени их виновности. 12. Кун, т.е. уплата за убийство (пролитую кровь) в пользу родственников убитого полагается за мужчину от 50 до 100 верблюдов, а за женщину — от 25 до 50 верблюдов. За убитых воров во время совершения ими кражи никакого куна не полагается. 13. Если кто-нибудь просватанную девицу отдаст замуж за другого с целью получить с последнего еще калым, то виновные в этом должны возвратить полученный ими калым от первого жениха со штрафом, по обычаю, от одного до девяти тогузов (т.е. одежда, разложенная на девять мест, в каждом месте по девяти штук). 14. Если кто высватал девицу за установленный калымный скот и не уплачивает таковой полностью и не освобождает невесту для выхода замуж за другого, то уплаченный калым возвращается, и за развод сосватанной жених должен получить со свата (родных невесты) штраф от 1 лошади до 9 тогузов. 15. За расстройство семейной жизни виновные в этом подвергаются штрафу (от 1 лошади с халатом до девяти тогузов) и в случае развода должны уплатить калымный скот, сколько уплатил первый муж за жену, и в том только случае это допускается, если первый муж на то изъявит согласие. 16. Если кто-либо обращается с женой зверски, стесняет ее под разными предлогами и не освобождает от сожительства, то жена его освобождается от совместного с ним сожительства и получает от мужа приданное имущество — все то, что она привезла с собой в его дом. 17. Если вдова после смерти мужа не желает по обычаю выйти замуж за ближнего родственника покойного ее мужа, то она освобождается от этого выхода в замужество и может выйти, по своему желанию, за кого ей угодно, но при этом от оставшегося после покойного мужа имущества она ничего не может получить, а равно родители покойного не должны взыскивать с ее родителей уплаченный за нее калым. 18. Присужденный народным судьей скот с ответчиков в пользу просителей должен взыскать в течение шести месяцев волостной управитель и аульный старшина, а в противном же случае, если взыскания в указанный срок по вине этих должностных лиц не будет произведено, то они должны сами от себя уплатить потерпевшему присужденную в его пользу сумму. Это правило необходимо вносить в каждое решение. 19. Если просители разных уездов согласятся между собою переменить друг с другом копии состоявшихся в их пользу решений, то могут это сделать и взыскивать присужденное по тем решениям даже с ответчиков одной с ними волости и одного уезда. 20. Если проситель не явится к судоговорению без уважительных на то причин и не пришлет доверенного за себя лица, то просителю в иске отказывается; если же ответчик не явится к суду без уважительных причин и никого за себя не уполномочит, то постановляется заочное решение и кроме того за отказ от явки на суд ответчик подвергается аресту на семь суток. 21. В вознаграждение народным судьям полагается 1 /10 часть с общей суммы иска. 22. Означенное в решениях взыскание скотом может быть переведено на деньги по следующей стоимости скота: верблюд-самец и самка — по 25 р., молодой самец верблюд (тайлак 2 г. по 3-му) — 15 р., жеребец-средняя лошадь (пяти лет) — 15 р., лошадь и кобыла по 3-му году — по 10 р., лошадь-кунан (2-летн.) и кобыла того же возраста — по 8 р., тай (1 года) — 6 р., бык — начиная от 15 до 25 р., бык (2-летн.) и такого же возраста корова — по 10 р., танча — 5 р., большой баран — 5 р., баран (2-летн.) — 2 р. и известный скакун или иноходец — от 50 до 100 р. 23. Решения народных судей на этом съезде должны постановляться утром с

6 до 12 часов, а днем — с 3 до 7 часов. 24. Составленные в один день несколько решений нужно свидетельствовать приложением печати на последнем решении, а не на каждом решении. 25. Решение записывается в книгу, данную уездным начальником того уезда, к которому проситель принадлежит. 26. Решения должны записывать в книгу один из председателей или один из грамотных участвующих на съезде народных судей. 27. Кто желает получить копию с решения, то тот может получить на этом съезде, оплатив ее 80 коп гербовой маркой. 28. Поставлять или нет заочные решения предоставляется обсуждению народных судей, несмотря на донесения управителей об отлучке ответчиков, так как об открытии этого съезда заблаговременно было распубликовано среди киргизского населения. 29. Дела решаются в помещении председателя, к разбору которого просители подлежат по времени заседания. 30. До разрешения претензии просителя, если народный судья его волости в заседании не участвует, но находится налицо на съезде, то он приглашается к разбору этого дела, и если он занят, то вместо его командируется один из свободных народных судей, причем тот судья, место которого занял приглашенный, удаляется в другое помещение. В числе 12 народные судьи подлинное подписали и приложили печати.

Көбкөл өзенінде, 25 тамызда өткен төтенше съезге Баянауыл бекетінің қасында орналасқан 8 болыс қатысты. Бұл съезд бөлінушілік қақтығыстарсыз өтті және беделді тұлғалар мен басқарушылар, өздерінің ортақ келісімі бойынша жылқы ұрлығын тоқтатуды ұйғарды. Өткен съездерде күштілер өздеріне қарсыларды басып тастауға тырысты. Кінәсіз адамдар ер туралы жазаларға тартылып жапа шегіп жатты, ал шынымен жылқы ұрлаушы жауапсыз қалды. Долбы болысынын жылқы ұрлаушыларының қару-жарақтары да болды және олар өздерін өте еркін ұстап, күндіз болсын, түнде болсын жылқы ұрлауды тоқтатпайтын. Бір, екі жыл бұрын екі қырғыз бауыздап өлтірілген еді. Олар ұрылардың ұрланған малын қайтарғысы келген болатын; осы жағдайдан кейін қазақтар жоғалған малын іздеуден қорқатын болды. Осы болыстықтың жылқы ұрлаушылары ізінен келіп, малын қайтарғысы келгендерді ұрып-соғып, қорқытқаннан кейін қырғыздардың ешқайсысы өз малын іздемейтін болды. Бұл съезде билер уезд бастығының көмегімен ұрыларды жазаға тартып, түрмеге отырғыза бастады. Кедей қырғыздар қуанғанынан құрбандық шалып, енді заң өндіріп орнады, енді біздің малымызға ешкім тиіспейді деп ойлады. Егер болыстардың құрметті адамдары басшылықтың көмегімен бірауыздан әрекет етсе, халықтың байлығы ұлғайып, тыныш заман орнайды: — Әумин.

Көбкөл съезіндегі билер Ережесі. 1899 жылы 25 тамызда, біз Баянауыл бекеті маңындағы 8 болыстықтың билері ортақ келісіміміз бойынша осы Көбкөл съезіндегі ережені бекітті, мемлекеттік мөр бастық, онын мазмұны келесідей: 1. Бұл съезде он екі жыл мерзім өтіп кеткен істер бойынша талаптарды қабылдамау және істерге қарамау. 2. Егер съезде ұсынылған тізімге талапкерлер, жауапкерлер немесе сенімді адамдар кірмей қалса, бірақ өздері келсе, олардың істерін қарастыруға қабылдауға рұқсат етіледі. 3. Егер жылқы ұрлаушының жағдайы келмесе, айып оның қасындағы ұрылардан өндіреді, ал егер олардың да жағдайы болмаса, айып ұрыға тыю жасай алмағандықтан оның ауылдастарына жүктеледі. 4. Егер айып төлеу мүмкін емес болса, оны қамауға алумен ауыстыруға болады. 5. Егер талапкер өзінің өз талабына дәлелдемелер келтірмесе және өзі де сенімсіз болса, онда талапты қабылдаудан бас тартылады. Егер талапкер өз талабына дәлелдемелер келтірмесе де, сенімді адам болса, оның талабын антқа салу керек. 6. Съезде ант беруші табылса, ол дереу ант беруі керек. 7. Егер жауапкер жазадан қорыққанынан талапкердің талабын орындай бастаса, оны жазалау немесе жазасыз қалдыру талапкердің қолында. 8. Егер кімде-кім адал адамға талап қойса және билер істі қарастырған кезде кінәсіз деп танылса, талапкерге айып салынады. 9. Егер съездің кезінде кімде-кім билердің шешіміне қарсылық білдірсе, оған әдеттегіден көп мөлшерде айып салу керек. 10. Егер кімде-кім өзінің құда түсіп қойған қызын басқа біреуге одан да көп қалыңмалға берсе, ол соңғы алған қалыңмалын бірінші күйеу жігіттің пайдасына беруі және қызын тиімді сатқаны үшін ат-тоннан кем емес мөлшерде айып төлеуі тиіс. 11. Егер кімде-кім біреудің қызына құда түсіп, қалыңмалдың жартысын төлеп, ал қалған жартысын өзінің ауқаттылығына қарамастан төлемесе, оған қалыңдықтың әкесі алған қалыңмалын ат-тон айыбымен қоса қайтарып, қызына толық еркіндік беруі тиіс. 12. Егер әкесі мен ағасы қызды оның еркінен тыс күйеуге берсе, ол қыз шағымданса, онда әкесіне аяусыздық жасағаны үшін айып төлеттірілсін. 13. Біреудің әйелін азғырушыға көп мөлшерде айып төлеттіріп және тең жазасын қолдану қажет. 14. Егер күйеуі әйелінің өзінің көзіне шөп салғанын біліп, оны өзінен алыстатқысы келсе, оған мағарды (яғни некесі қиылған кезден шартты төлемді) қайтаруы тиіс. 15. Егер күйеуі кінәсіз әйелін ұра берсе және өз еркімен одан ажырасатындығын айтса, онда әйелден ештеңе алынбайды, керісінше, ол өз мүлкін алып кетеді. 16. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін жесір толық еркіндікке ие болады және қырғыздардың дәстүрі бойынша өзіндік дұрыс санап, ешкім оны еркінен тыс әйелдікке ала алмайды. Керісінше, әйелдің өз қалауы бойынша өзінің мүлкімен күйеуге шыға алады. 17. Съездегі билердің меншігі бойынша болыстық бастықтар мен ауылдың старшиналар 6 айдан кешіктірмей кінәлілерден айыбын өндіріп алуы тиіс, ал егер сот шешімі себепсіз уақытылы орындалмаса, лауазымды тұлғалар төлеуі тиіс. 18. Егер талапкер себепсіз съезге келмесе, оның ісі қараусыз қалдырылады. 19. Егер жауапкер себепсіз съезге келмесе, сырттай шешім қабылданады. 20. Билер талаптың 1/10 бөлігін билік ақы ретінде алады. 21. Малдың құны: жасы үлкен түйе — 25 сом, 3 жасар түйе — 20 сом, 1 жасар бота — 15 сом, жасы үлкен байтал — 20 сом, 5 жасар байтал — 15 сом, 3 жасар байтал және ат — 10 сом, 1 жасар тай — 8 сом, бұқа — 20 — 25 сом, сиыр — 20 сом, 3 жасар сиыр мен егіз — 15 сом, 1 жасар қой — 5 сом, жасы үлкен қойлар — 5 — 6 сом, жас қойлар — 2 — 2,5 сом. Ешкілер — 3—4 сом, қозылар — 1,5 — 2 сом. 22. Егер кімде-кім тайдың немесе жылқының құйрығын кесіп тастаса, тайдың немесе жылқының құнын төлеуі тиіс. 23. Егер кімде-кім біреуден өзінің жоғалған малын таныса және егер ұры халық арасында сенімсіз адам болса, онда оның сөзіне және оның сөзін жақтаушыларға сенуге болмайды. Ал малды оны таныған иесіне қайтару қажет. 24. Егер қырғыз ұрының соңынан еріп келіп, оның кінәсін дәлелдесе, лауазымды тұлғалар бұл істі кейінгі съезге қалдырмай, оны қарастыруы тиіс. Егер кейінге қалдырса, әр түрлі істердің қатарында олар мұқият тергелмей қалуы мүмкін. 25. Егер кімде-кім жылқы ұрлаушыға мінетін ат беріп, ұрыны қорғап немесе тұтқыннан босатып жіберсе, сондай-ақ оның ұрлаған малын пайдалану үшін өз үйінде жасырса, сол ұрымен бірге жазалануы тиіс. 26. Билердің шешімдерінің көшірмелері кез келген адамға ақысыз берілуі тиіс. 27. Әрбір шешімге күн сайын өкіметтік немесе бидің аты бар мөр басылуы тиіс. 28. Абайсызда өлтірілген ер адам үшін құн (100 немесе 50 түйе), ал әйел өлімі үшін ер адамның жарты құны төленсін. 29. Егер ұры ұрлық үстінде өлтірілсе, оған құн төленбейді. 30. Егер ұры қылмыс үстінде ұсталса, оған ауыр жаза қолдану қажет.

Ныне, 25 августа, на озере Кубькуль состоялся чрезвычайный съезд 8 волостей, расположенных около станции Баян-аул. Съезд этот состоялся без партийных раздоров, и почетные лица и управители, по общему их согласию, обещались прекратить конокрадство. На прошедших съездах старались давить людей противных себе партий, почему всегда получали от близких себе людей, проживающих в других областях, благодаря этому безвинные люди подвергались разным наказаниям и ответственности, а настоящий конокрад оставался безнаказанным, что конечно послужило причиной к увеличению конокрадов, которые, пользуясь случаями, злоупотребляли этим до невероятности. Конокрады Долбинской волости, имея при себе револьверы, действовали до того смело, что и в полях, и со двора днем и ночью уводили лошадей на глазах у хозяина, который хотя и видит, но не может заступиться за свое добро, боясь вора, так как ему дороже жизнь, чем скот. Год или два тому назад были зарезаны два киргиза за то, что они хотели отнять от воров украденный свой скот; их пример, конечно, заставляет отказаться из страха каждого потерпевшего хозяина от погони. Конокрады этой же волости прибывших по следам краденого скота связывали и били за то, что они ищут и приезжают по следам, после этого никто из киргизов не стал искать свой скот и ездить к ворам в Долбинскую волость. На этом съезде бии с помощью г. уездного начальника стали называть воров и отправлять в тюрьму. Бедные киргизы от радости стали приносить жертву, полагая наконец-то, что справедливость закона вполне дает им возможность быть хозяевами своего скота. Если с помощью начальства почетные лица волостей будут действовать единогласно, как на этом съезде, тогда конечно увеличится благосостояние народа и явится полное спокойствие:

Постановление или Ереже биев на Кубькульском съезде. 1899 году 25 августа, мы, бии 8 волостей, проживающие около станции Баянаул, по общему нашему соглашению постановили настоящее Ереже на Кубькульском съезде о нижеследующем, что удостоверяется с приложением казенной печати: 1. Не предъявлять иска на этом съезде и разбирать дела, которым окончилась двенадцатилетняя давность. 2. Если истцы, ответчики или доверенные не будут помещены в представленном списке на съезде, а будут находиться налицо па этом же съезде, то разрешается принять дела их к разбору. 3. При несостоятельности ответчика-конокрада взыскание наложить на его товарищества, и при неимении последнего взыскание наложить на его одноаульцев за то, что они не принимали меры против конокрадов. 4. При невозможности произвести уплату заменить взыскание арестом. 5. В случае если истец не представит доказательств к своему иску, причем не пользуется доверием, тогда в иске его отказать. Хотя истец не доставит доказательств по иску и пользуется доверием, тогда иск его положить на присягу. 6. При нахождении подлежащего присяге лица на съезде он обязан принять присягу тут же. 7. Если ответчик, боясь наказания, без решения биев начнет удовлетворять истца, то наказать или оставить без наказания зависит вполне от истца. 8. Если кто-нибудь заявит иск на честного человека, а при разборе дела биями окажется, что тот невиновен, то истец подвергается штрафу. 9. Если во время съезда кто-нибудь будет сопротивляться решению биев, тогда следует наложить на него штраф больший, чем в обыденное время. 10. Если кто-нибудь просватанную дочь свою отдаст за другого за предложенный больший калым, то с него следует взыскать последний полученный калым в пользу первого жениха и наложить штраф не меньше халата и лошади за то, что он за выгоду продал дочь свою. 11. Если высватавший дочь кого бы то ни было заплатит часть калыма, а остальное при состоятельности своей своевременно не уплатит, то ему должен отец невесты возвратить полученный калым со штрафом, дав халат и лошадь, и тем дать дочери полную свободу. 12. Если отец и брат отдают замуж девицу против ее воли, а она подаст жалобу, тогда следует наложить штраф на отца ее за безжалостный поступок со своей дочерью. 13. За соблазн чужой жены на виновного следует наложить большой штраф и подвергнуть телесному наказанию. 14. Если муж, узнав, что жена его изменила ему, пожелает удалить ее от себя, тогда должен возвратить магарь (условную плату, положенную при венчании) тот, который берет ее за себя. 15. Если муж безвинно будет бить жену и даст по своей воле развод, тогда с нее ничего нельзя требовать, а, напротив, она должна взять свое имущество. 16. После смерти мужа вдова пользуется полною свободою, и никто насильно взять себе в жены ее не может, считая себя правым по обычаю киргизов, а представляется ей право выйти замуж по ее желанию с имеющимся имуществом, а отнюдь не насильствовать против ее желания. 17. По решению биев на съезде волостные управители и аульные старшины обязаны не позже шести месяцев взыскать скот виновных, а в случае без уважительных причин своевременно решение не будет приведено в исполнение, то должны платить должностные лица. 18. Если истец без уважительных причин не явится на съезд, то дело его остается без разбора. 19. Если ответчик без уважительных причин не явится на съезд, то постановляется заочное решение. 20. Бии получают в виде вознаграждения 1/10 часть с присужденного. 21. Цена скота: взрослый верблюд и верблюдица — по 25 рублей, трехлетний верблюд и верблюдица — по 20 рублей, одногодний верблюжонок — 15 руб., пятилетняя кобылица — 15 руб., трехлетняя кобылица и лошадь — по 10 руб., годовой жеребенок — 8 руб., бык — от 20 до 25 руб., корова 20 руб., трехлетняя корова и бычок — 15 руб., годовалая — 5 руб., взрослые бараны — от 5 до 6 руб., молодые самки и самцы баранов — от 2 руб. до 2 руб. 50 коп, козлы — от 3 до 4 руб., молодые козлята — от 1 руб. 50 коп до 2 руб. 22. За обрез хвоста у жеребца и лошади виновный должен заплатить стоимость жеребца или лошади за то, что уничтожил красоту и обесценил. 23. Если кто бы ни было признает у вора свой утерянный скот и если вор не пользуется доверием народа, тогда не следует смотреть на его отговорки и на указания другого вора, с обещанием доказать, от кого он получил, а следует выдать узнанный скот хозяину, предоставив вору искать с того лица, от которого он получил. 24. В случае киргиз другой волости приедет по следам краденого своего скота и докажет вполне виновность вора, тогда должностные лица, не откладывая до будущего съезда, обязаны удовлетворить его, при откладывании такие дела, по истечении времени, разбираясь совместно с разными жалобами, могут остаться без тщательного разбора. 25. Оказывающий помощь конокраду тем, что дает ему лошадей, принимающий участие в защите или освобождении вора, также держащий у себя вора с целью пользоваться его добычей должны быть наказаны наравне с конокрадами. 26. Копии с решений биев должны быть выданы всякому бесплатно. 27. К каждому решению ежедневно должны прикладываться печати — казенная или именная. 28. За нечаянно убитого человека уплачивается кун (плата 100 или 50 верблюдов), а за убитую женщину — половина мужского куна. 29. Если вор во время кражи будет убит, то за него кун не платят. 30. В случае если вор во время кражи будет пойман, то следует наложить на него большое наказание.

(Верный уезінің әр түрлі болыстарында қырғыздар арасында халық сотында пайда болатын әрекеттерді, шағымдар мен талаптарды шешу және тергеу кезінде дәстүр бойынша басшылыққа алу үшін қабылданған уақытша жалпы қаулы)

(1904 жылдың 15 қазаны) 1904 жылдың 15 қазаны күні, біз, Верный уезінің болыс басқарушылары мен сыйлы тұлғалары, халық судьялары, осы күні Алматы Верный төтенше съезіне қатысып, Верный уезінің әр болыстарының қырғыздары арасындағы әр түрлі наразылықтар, шағымдар мен талаптарды шешу және тергеу кезінде басшылыққа алу үшін осы ережені бекіттік. Оның мазмұны келесідей:

Жесір дауы (неке және отбасы істері) 1. Жесір даулары бойынша мерзімдер қолданылмайды. 2. Егер кімде-кім өзінің қалыңдығын оның келісімімен, бірақ ата-анасының келісімінсіз алып кетсе, қалыңдықтың әкесіне ат бастатқан айып және қалыңмалдың қалған бөлігін төлеуі тиіс. Сонымен бірге төрт бөлім бойынша 5 жасар, 4 жасар, 3 жасар және 2 жасар мал және 5 сом ақшаны (олжа) істі шешкен халық судьялары мен беделді тұлғаларға төлеуі тиіс.

Олжа: даулы істі шешкен халық судьяларына берілетін ақы; олжаны алғандар оның тиынына дейін үлесіне қарай бөліп алады. Қалыңмал: қалыңдық үшін берілетін төлем; қалыңмал үлкен және үлгі болады, орташа қалыңмал 47 малдан құралған. 3. Егер кімде-кім ешқандай себепсіз өз қалыңдығынан бас тартса, бірақ қалыңмалды толық төлеп қойса, ол төленген қалыңмалдың жартысын ғана қайтара алады. 4. Егер кімде-кім өзінің қалыңдығының және оның ата-анасының келісімінсіз күштеп алып кетсе, қалыңдықтың әкесіне түйе бастатқан тоғыз айып төлеуі тиіс, ал бұл істі шешкен халық судьялары мен беделді адамдарға олжа ретінде — 4 бас мал мен 5 сом ақша төлеуі тиіс. Сонымен бірге халық судьялары қалыңдықтың әкесінен, қалыңдықтың өзінен, күйеу жігіттен жауап алуы тиіс. 5. Егер кімде-кім құда түсіп қойған қызы үшін қалыңмалын алып, қызын оған бермей қойса, ол беделді адамдардың көзінше жауапқа тартылуы тиіс. Ол жөнінде шешімің жеке дара халық судьясы шығарады, сондай-ақ ол қызын құда түсіп, қалыңмал төлеп қойған жігітке беруі тиіс. 6. Егер біреу құда түсіп қойған қалыңдық 20 жастан асса және құда түсіп қойған жігіт оны әйелдікке алмаса, әкесі оны басқа біреуге бере алады және ол үшін жазаға тартылмайды. Ал қалыңдықтың жас мөлшері туралы анықтаманы отбасылық тізімнен ала алады. 7. Егер кімде-кім біреумен құда болып, одан киіт киіп (киіт — қалыңдықтың әкесі күйеу жігіттің әкесіне құда түсіп барғанда беретін сыйы), бірақ оны алдап, қалыңмал төлемесе және бұл жақсыларға (құрметті ру өкілдеріне) белгілі болса, ол киітті айыппен бірге қайтаруы тиіс. Ескерту: киітке дейінгі құдалықтың басындағы бірінші сыйлық батаяқ, батаяқты жігіттің әкесі сыйлайды, оны әркім әл - ауқатына қарай сыйлайды; киітті қыздың әкесі батаяққа қарай сыйлайды. Егер батаяқ ретінде жылқы мен түйе жіберілсе, онда киіт 100 соммен немесе қойлармен төленеді, осылайша киіт пен батаяқ үйлену тойының сыйлықтары болып табылады және олар қалыңмалға жатпайды. 8. Егер әкесі некедегі қызын басқа біреуге берсе, онда ол күйеу баласына 100 жылқы және түйе бастатқан тоғыз айып төлеуі тиіс. 9. Егер әйелдің әкесі 100 жылқы және түйе бастатқан тоғыз айып төлей алмаса, онда қызын өз күйеуіне қайтаруға және түйе бастатқан тоғыз төлеуге тиіс. 10. Егер кәмелетке толған қалыңдықтың жігіті қайтыс болса, ал оның әмеңгер боларлық інісі болмаса немесе егер қалыңдық туысқандардың ешқайсысына күйеуге шыққысы келмесе, онда жігіттің әкесіне төленген қалыңмал қайтарылады. 11. Егер кімде-кім басқа біреудің құда түсіп қойған қалыңдығын оның келісімі мен алып қашып кетсе, онда қалыңдықтың әкесіне немесе қыздың бұрынғы жігітіне қалыңмалды түгелімен және түйе бастатқан тоғыз айып төлеуі тиіс; ал егер оны төлеуге жағдайы келмесе, қалыңдықты түйе бастатқан тоғыз айыбымен қайтаруы тиіс. 12. Егер кімде-кім біреудің құда түспеген қызын алып қашып кетсе, 70 жылқы және түйе бастатқан тоғыз айып төлеуі тиіс. 13. Егер кімде-кім өзінің әйеліне дұрыс қарамаса, оған киім-кешек, тамақ әпермесе, оған қысымшылық көрсетсе және мұның бәрі екі жақтың жақсыларына мәлім болса, онда неке тоқтатылады және күйеуі өзі төлеген қалыңмалдың құрамынан түйе бастатқан тоғыз көлемінде мал алуы тиіс. 14. Егер кімде-кімнің қалыңмалы төленген кәмелетке толған қалыңдығы, сол күйеуінде қайтыс болса, онда жігіт қайтыс болған қалыңдықтың сіңлісін, яғни өзінің балдызын, әкесіне түйе мен бір жылқы тарту сыйлап, әйелдікке алуы тиіс. Ал егер балдызы жоқ болса немесе қандай да бір себептермен жігіт балдызды алғысы келмесе, ал қайтыс болған қыздың қалыңмалы толық төленбеген болса, онда төленген қалыңмал жігітке қайтарылады. Балдыз — қалыңдықтың сіңлісі, қалыңдықтың үлкен әпкесі — қайынбике. Дәстүр бойынша, қалыңдық қайтыс болғаннан кейін, оның орнына балдызға құда түседі қайынбикеге құда түсуге болмайды.

Ұрлық істері бойынша 15. 1898 жылдан бастап ұрлық туралы істер бойынша, яғни 1898 жылға дейін пайда болған даулар тергеуге қабылданбайды. 16. Бір мал ұрласа 6 мал төлейтін, ал егер ұсақ құқықбұзушылықтар жасаса, халық судьяларының ұйғарымына қарай жазаланады. 17. Ұрлық туралы істер бойынша ант қабылдаушыны (құманшыны) талапкер жауапкердің болысы ішінен бір адамды сайлауы тиіс, ал жауапкерге талапкер ант қабылдаушыны (құманшыны) сайламас бұрын 4 адамды (дау тудыратын) шеттеу құқығы беріледі. Құманшы — ант қабылдаушы; құманшыны жәбірленуші тағайындайды; жауапкерді ақтау құманшыға байланысты болады, егер құманшы жауапкер үшін хаттық сотында оның кінәсіздігін айтып, ант берсе жауапкер жазаға тартылмайды. Егер құманшы халық сотында жауапкер үшін ант бермейтіндігін айтса, онда айыптау шешімін шығарылып, жауапкер жазаға тартылады. 18. Егер кімде-кім халық сотында лауазымды тұлғаны ұрлық жасады деп айыптаса және айыпталушыны сот ақтап шығарса, онда жәбірленушіні жалған айыптағаны үшін жауапқа тарту керек. 19. Ұрлық үшін бекітілген мал жауапкердің өзінен өндіріп алынуы тиіс, ал егер оның жағдайы жетпесе, оның жақын туыстарынан егер олар бұрын ұрланған малды пайдаланса және оны халық білсе, өндіріп алынады. 20. Барымта (біреудің мал-мүлкін күштеп тартып алу) халық сотында ұрлықпен бірдей есептелді.

Құн туралы істер жөнінде 21. Құн (кісі өлімі үшін немесе денесіне зақым келтіргені үшін төлем). Құн туралы істер жөнінде кісі өлтіру туралы қылмыстарды орыс соты, ал зияндар мен шығындар халық сотында тергелуі тиіс. 22. Жесір дауы бойынша ант қабылдаушылар (құманшылар) бір іс бойынша әрбір болыстан екі адамнан сайланды тиіс және жауапкердің құманнан 4 адамды шеттетуге құқығы бар. 23. Егер кімде-кім біреудің көзін шығарса, келтірген зияны үшін 500 сом құн төлейді. 24. Төрт мүшесіне зиян келтіргені үшін жауапкерлер 500 сом құн төлейді, ал денесінің басқа мүшелерін зақымдаса алдыңғы екі ережені басшылыққа ала отырып, халық судьяларының ұйғарымына қарай құн төлейді. 25. Қарапайым қолхаттар бойынша қарыздарды, егер төлеуші тарапынан ешқандай кедергі болмаса, істі сотқа жеткізбей өндіріп алуға болады, ал егер кедергі болса, онда халық сотына беруге болады. Егер қолхаттар бойынша істерді съезге дейін құрметті адамдар қарастырып, шешім шығарса, сол шешімнің күші сақталады. 26. Бір болыстың ісі бойынша басқа болыстың адамдары куәлікке қабылданбайды. Бір болыстың ішіндегі істер бойынша өзара да ешқандай куәлар қабылданбайды. Халық сотында бір болыстың адамдарының арасында пайда болған барлық істер құманшылармен аяқталуы тиіс. 27. Лауазымды тұлғаларды, сондай-ақ съезге қатысушы халық судьяларды да құманшылар сайламауы тиіс. 28. Ұрлық істері сияқты, қолхаттар бойынша да ескіру мерзімі 1898 жылдан басталады.

Өндірілетін малдың құны 29. Бесті атан — 35 сом. 30. Дөнен атан — 30 сом. 31. Құнан атан — 25 сом. 32. Тайлақ — 20 сом. 33. Бесті ат — 11 сом. 34. Дөнен — 10 сом. 35. Құнан — 9 сом. 36. Тай — 8 сом. 37. Тана — 5 сом. 38. Ірі қара малдың құны жылқылармен теңестіріледі. 39. Үлкен қой — 3 сом. 40. Тоқты — 1 сом 50 тиын. 41. Аты шыққан жүйрік және арғымақ — 100 сом. 42. Халық сотына шағым беру жәбірленушіге байланысты. 43. Айыпталушыдан келесідей төлемдер алынады: халық судьялары съезінің жазу жұмыстарын жүргізушіге 20 тиын, халық судьяларының шабарманына — 20 тиын және халық судьяларына 1 сом билік ақы беріледі. 44. Егер кімде-кім біреуді өзінің жоғалған жылқысын таныса, бұл өте куәлар ретінде тек уезінің адамдары ғана қатысады, ал басқа уезд адамдарынан еш куәлері қатыстырылмайды. 45. Егер кімде-кім ұрлық туралы пайда болған істі өзара татуластықпен білдірмей, съезге қалдырса, онда бұл іс халық сотында қаралуы тиіс. 46. Егер кімде-кім ұрыны ұрланған малсыз ұстап алса, оған ат-тон айып салынады. 47. Егер ұрлық жасады деп айыпталған жауапкер халық сотында ақталса, жалған талап қойғаны үшін жәбірленуші 3 сомға айыпқа тартылады, осы ақшаның ішінен 1 сом — Қиыр Шығысқа жаралы әскерлерге, 1 сом халық судьяларына, шабарманға және жазу жұмыстарын жүргізушіге, 1 сом жауапкерге беріледі. Біз халық судьялары, сыйлы тұлғалар және болыстық басқарушылар растан қол қоямыз.

Ереже Алматинского чрезвычайного съезда биев (общее временное постановление по обычаю для руководства при разборе и решении дел, жалоб и исков, возникших в народном суде между киргизами разных волостей Верненского уезда)

(15 октября 1904 г.) 1904 года октября 15 дня мы, все народные судьи, почетные лица и волостные управители Верненского уезда, быв сего числа на Алма-Атинском чрезвычайном съезде, единогласно постановили настоящее ереже для руководства при разборах и решениях разного рода претензий, жалоб и исков между киргизами разных волостей Верненского уезда в нижеследующем:

Джесыр (дела брачные и семейные) 1. По делам о джесырах давности нет. 2. Если кто-либо увезет свою невесту (калындык) с согласия ее, без согласия родителей ее, то он должен заплатить отцу невесты штраф (аип) 9 голов скота во главе с лошадью и оставшийся за ним — женихом — недоплаченный калым. Кроме того должен заплатить по четырем разделам 5-летнюю, 4-летнюю, 3-лет¬нюю и 2-летнюю скотину и 5 рублей деньгами (ульджа) народным судьям и почетным лицам, решавшим это дело.

Ульджа: вознаграждение, которое достается народным судьям, почетным лицам, решавшим какое-либо дело; получившие ульджу делят между собою рублями и копейками, кому сколько достанется. Калым: плата за невесту; калым бывает большой и малый, средний калым — 47 голов скота. 3. Если кто откажется от своей невесты и к тому не будет какой-либо причины, а он уже выплатил за нее калым (плата за невесту), то он должен получить только половину уплаченного им калыма. 4. Если кто насильно похитит свою невесту без согласия невесты и родителей ее, то он должен заплатить отцу невесты штраф 9 голов скота во главе с верблюдом; почетным лицам и народным судьям, решавшим это дело в ульджу — 4 головы скота и 5 рублей деньгами. При этом народные судьи должны допросить отца невесты, саму невесту и зятя. 5. Если кто, получив калым за просватанную дочь, обманет зятя и не выдаст ее за него, то он должен быть наказан при почетных лицах его единоличным народным судьей, кроме того должен отдать дочь свою за высватавшего. 6. Если кем-либо высватанная невеста достигнет 20 лет и ее не возьмет вы-сватавший, то отец ее может отдавать ее замуж за другое лицо, за что он не будет наказан, а справку о летах невесты навести из посемейного списка. 7. Если кто-либо, заведя с кем-нибудь сватовство и получив киит (киит — по-дарок, получаемый в начале сватовства отцом жениха от отца невесты), обманет своего свата, от которого он получит киит, и не будет ему платить калым, и это будет известно джакшилярам (почетным родовым представителям) обеих сторон, то он должен возвратить киит со штрафом. Примечание: до киита при начале сватовства первый подарок батаяк; батаяк платится отцом жениха, кто сколько может; киит дает отец невесты, смотря по батаяку. Если в батаяк будут посланы лошадь и верблюд, то в киит дают 100 рублей или баранами в ту стоимость и таким образом киит и батаяк являются свадебными подарками, и они не относятся к калыму. 8. Если отец передаст за другого находящуюся в браке дочь, то он должен за-платить зятю 100 лошадей и в штраф 9 голов скота во главе с верблюдом. 9. Если отец женщины будет не в состоянии уплатить 100 лошадей и штраф в 9 голов скота во главе с верблюдом, то в таком случае он должен отдать дочь свою мужу ее со штрафом голов скота во главе с верблюдом. 10. Если у совершеннолетней невесты умрет жених и для того, чтобы взять ее, не будет младшего брата жениха (аменгер), которому, после смерти брата, по наследству достается жена его, или невеста не изъявит согласия выйти за кого- либо другого из родственников умершего, то в таком случае возвращается отцу жениха уплаченный им калым. 11. Если кто-либо похитит высватанную другим лицом невесту с ее согласия, то он должен заплатить отцу невесты или прежнему жениху ее весь калым со штрафом в 9 голов скота во главе с верблюдом; если не будет в состоянии уплатить, то должен возвратить невесту со штрафом в 9 голов скота во главе с верблюдом. 12. Если кто-либо утащит чью-нибудь дочь, ни за кого не высватанную, то он должен заплатить 70 лошадей и штраф в 9 голов скота во главе с верблюдом. 13. Если кто-либо со своей женой будет плохо жить и не будет ее кормить и одевать, будет ее притеснять и если это будет известно джакшилярам обеих сторон, то в таком случае расторгается брак и муж должен получить вознаграждение (из уплаченного им калыма) во главе с верблюдом 9 голов скота. 14. Если чья-нибудь совершеннолетняя невеста, за которую уплачен весь калым, умрет еще невестой, то в таком случае жених должен взять себе младшую сестру умершей невесты своей (балдыз), заплатив отцу ее в подарок (тарту) верблюда и одну лошадь, а если не будет балдыз или почему-либо жених не изъявит согласия взять свояченицу (балдыз), при этом калым не был уплачен полностью за умершую невесту, то в таком случае жених должен получить обратно уплаченный им калым за умершую невесту. Балдыз — свояченица, младшая сестра невесты, а старшая сестра невесты — каинбике. По обычаю, после смерти невесты полагается сватать младшую сестру невесты балдыз, а каинбике нельзя.

По делам о кражах 15. По делам о кражах давность с 1898 года, т.е. дела, возникшие до 1898 года, не будут приниматься к разбирательству. 16. За кражу одной головы скота присуждается 6 голов скота, а наказания за проступки будут зависеть от народных судей, по их усмотрению. 17. По делам о кражах присягоприниматель (куманчи) должен избираться истцом только один от волости, к которой приписан ответчик, а ответчику предоставляется право, до избрания истцом присягоприннмателя (куманчи), отстранить 4 человека (вызываемых споры). Куманчи — присягоприниматель; куманчи назначается потерпевшим, от куманчи зависит оправдание ответчика в том случае, если он, куманчи, примет за него присягу в народном суде и заявит, что он не виноват в краже. Если куманчи заявит в народном суде, что он за ответчика присягу не принимает и что не прав, то тогда постановляется решение, и ответчик осуждается. 18. Если кто-нибудь в народном суде заявит обвинение в краже на должностное лицо и обвиняемый судом будет оправдан, то в таком случае за ложное обвинение потерпевшего подвергнуть взысканию. 19. Присужденный скот за кражу должен взыскиваться с самого ответчика, а в случае его несостоятельности взыскивается с его близких родственников, если они раньше пользовались краденым скотом осужденного и это было известно народу. 20. Баранта (самоуправление и насильственное завладение чужим скотом или имуществом посредством захвата или угона скота) в народном суде будет иметь такое же значение, что и кража.

По делам о кунах 21. Кун (вознаграждение за кровь убитого и вознаграждение за увечье или повреждение какой-либо части тела). Дела о кунах за убийство должны разбираться русским судом, а расходы и убытки — в народном суде. 22. Присягопринимателями (куманчи) по делам о джесырах должны избираться от волости два человека по одному делу и ответчику также предоставляется право отстранять от кумана 4 человека. 23. Если кто-либо кому-нибудь выбьет глаз, то его подвергают уплате куна за увечье 500 рублей. 24. За увечье одной из четырех оконечностей тела ответчики подвергаются уплате в кун 500 рублей, а остальные части тела — по усмотрению народных судей, руководствуясь первыми двумя. 25. Долги по простым распискам, если со стороны плательщика не будет препятствий к уплате, можно взыскивать не доводя дело до суда, а если будет препятствие, то тогда можно предъявлять народному суду. Если же дела по распискам разбирались кем-либо из почетных лиц до съезда и были ими решены, то в таком случае оставить в силе. 26. По делу одной волости свидетели от другой волости не принимаются. По делам одной волости между собою тоже не принимается никаких свидетелей. Все дела, возникающие в народном суде между лицами одной волости, должны оканчиваться куманчами. 27. Должностные лица, а также участвующие на съезде народные судьи не должны избираться присягопринимателями (куманчами). 28. По распискам давность с 1898 года, так же как по кражам.

Цены за присужденный скот 29. Пятилетний верблюд (басты атан) — 35 рулей. 30. Четырехлетний верблюд (дунен атан) — 30 рублей. 31. Трехлетний верблюд (кунан атан) — 25 рублей. 32. Двухлетний верблюд (тайлак) — 20 рублей. 33. Пятилетняя лошадь (бесты ат) — 11 рублей. 34. Четырехлетняя лошадь (дунен) — 10 рублей. 35. Трехлетняя лошадь (кунан) — 9 рублей. 36. Двухлетняя лошадь (тай) — 8 рублей. 37. Двухлетний теленок (тана) — 5 рублей. 38. Остальному рогатому скоту (коровам и быкам) те же цены, какие указаны за лошадей. 39. Большой баран — 3 рубля. 40. Годовой баран (тохты) — 1 руб. 50 коп. 41. Известный народу иноходец и бегунец — 100 рублей. 42. Предъявление жалобы в народный суд зависит от потерпевшего. 43. Взыскивается с осужденного писарю съезда народных судей 20 коп., рассыльному народных судей — 20 коп и народным судьям — по 1 руб. вознаграждения (бийлик) с каждой головы присужденного скота. 44. Если кто-либо опознает у кого-нибудь лошадь, то свидетели при этом деле принимаются только из своего уезда, а из другого уезда никаких свидетелей не принимать. 45. Если кто-либо возникшее о краже дело отложит до съезда, не покончив между собою миролюбиво, то это дело должно разбираться в народном суде. 46. Если будет задержан кем-либо вор без краденого скота, то он штрафуется на лошадь и халат. 47. Если ответчик, виновный в краже, будет оправдан в народном суде, то за ложный иск потерпевший штрафуется на три рубля, из этих денег 1 руб. — на Дальний Восток раненым воинам, 1 рубль — народным судьям, рассыльному и писарю, 1 рубль — ответчику.

В чем народные судьи, почетные лица и волостные управители подписуемся. Перевод производил исп. об письменного переводчика Верненского уездного управителя Иса Терлусизов

1-бап. Біздің 12 Керей тайпасы қазақтың үш жүзінің Орта жүзінен тарайды. Ал кіші және Ұлы жүз қазақтары бұл кездері орыстың қол астына қараған.

Екінші тармақ.

Абақ Керейдің Құлыбек, Ақтай, Құтымжар (Қожамжар), Көкен, Бисенбай, Әсер зеңгі, Тұрым қатарлы адамы бас қосып, мал (қой) сойып, жатар орнын сайлап (дайындап) көпшілік қауымды жинай отырып, Мухаммед (мұсылман) дейін негізге алып, 12 Абақ Керей қазақтарының ұстанатын заңын жасауды жоспарлапты.

Үшінші тармақ. Үйлену, некеге отыру жайлы 2-бап. Қазақ салтында жоғарыда аталған үш жүз өз арасынан қыз алысып, құда-жекжат болады. Бір жүздегі адамдары өз ішінен некеге отыратын жасын (салт) болмаған. Бұл бас қосу жиынның барысында ел алыс, жер шалғай болғандықтан сандалыс шығын көптігін ері саны молдығын ескіріп, бұрынғы өткен тайпалық салтты өзгерте отырып, 12 Керей өз арасынан қыз алыса беруді келісіп, мақұлдады. Көркіне, ру арасынан құда-жекжат болуға тыйым салынады. 3-бап. Қыз алғанда байлар жүз ірі қара, орта дәулетті адамдар жетісе қара, кедей-кепшіктер (бір де қарасы жоқ) қырық-елу береді. Мұның мөлшері отыз қарадан төмен болмасын, қыздың ата-анасына қалын (атастыру сыйын) беріп алған ұнасымды. 4-бап. Өзіндік тең меншік дәулеті жоқ шынымен құралақан адам үйленбек болса, оның шығынын аға, бауыры көтереді. Болмаса қарасты әкімшілік шығынның жартысын күшпен шығартып, әйел алып беріп лазым. 5-бап. Осылай заңды түрде некеге отырады, басыбайлы әйелі, ері саналады. Ал егер әйелді өлтіретін болса, сол өлтірілген әйелдің ата-анасына бұрыннан беріп алған қалыңмалының қосымша құны сүйек ақысы ретінде бір жүз қара қосып төлеуі керек. 6-бап. Ер азамат басқа бір хошының жерінде бір-бірін өлтірсе, сол қылмыскерге екі жүз қарамен айып жүктетіліп, оны өлген адамның әке-шеше, жанашыр туысына төлеуі тиіс. 7-бап. Еркек, әйел еле қалған жағдайда олардың ата-ана, туыс туғандарынан, сондай-ақ сол хошының әкімшілік бірлігіндегі адамдардан өлген адам ажалы жетіп ақ еліммен елді ме, елде біреу қорлап өлтірді ме дегенді анықтап сұрауы керек. Марқұмның (неліктен) иелігіне қарасты хошын адамдары — аталмыш адам өзі өлгендігін дәлелдесе, солардың ішінен өлген ер адам үшін байсалды төрт адамды, өлген әйел адам үшін екі адамды (куәгерге) айғақшыға алып бұл қылмысты анықтайды. 8-бап. Егер ортасынан аталмыш адамды өлтірген (шынайы) қылмыскердің атын білдірсе, бұл қылмыс тез анықталады. өзгеше дәлел білдірген куәгер шықса, анық атын құпия сақтап, оның білдірген адамдарын жауапқа тартады. Егер мұндай куәгер айғақшы шықпаса, өлтірілген адамның құнын талап етушілердің бірігіп тағайындап, аталмыш өлімге себепкер айғақ адамдарды сондай айдың соншасында әкімшілік жеріне әкеліп тапсыруын айттырып жібереді. Елшінің кері қайта беруіне болады. 9-бап. Өлген адамның құнын талап етуші өлімге себепкер деген адамның үйіне келіп, өлтіргені жайлы егжей-тегжейлі сұрап, егер өлтіргені, қорлағаны шын болса, келіскен ай - күнінде келмейтін болса, марқұмның құнын бөгетсіз шығартып алады. Егер өлтіргені өлтіріс деп танылса, «Біз діннен безген болайық. Мұхаммедтің үмбеті қазақтың жұрағатына саналмаймын» деп қасиетті кітапты (Құранды) ұстап, төбесіне қойып ант етеді Хошунның басынан (сүтті) ақ шай ұсынып, бұл қылмысты іске қатыссыз екенін ант көтергендіктен, әуелгі бұл қылмыс бір жыл бойы қаралмайды. 10-бап. Өлім құнын талап етуші бұл қылмыс ақиқат десе, айғақ белгілі көрсетілуі тиіс. Егер жалған деп танылса, жауапқа тартылғандар жаласыз кетеді. Бұл тек адам құны мәселесінде ғана емес, қандай да бір басқа қылмысқа қатысты болуы мүмкін. Мысалы, «Бір қаранын жаласы бір жігіттің қанына себепкер» деген дана сөз бар. 11-бап. Онға дейінгі ұрланған қойды бір қара деп есептеп, ұрыға бір айып жаза жүктеледі. Бірдей он ұсаққа дейінгі ұрлыққа жоғарыдағыдай айып салынады. Егер ұрланған ұсақтың саны 20-га жетсе, үш айыпқа есептеледі төлетіледі. 12-бап. Бір қара ұрлаған ұрыны орта айыппен айыптап, 82 қоймен айыппұл салынады. Егер ұры шынымен мақұрым кедей екені ақиқат болса, оның туыс туғанынан айыпқа қой малын төлеп, жазадан ұрыны азат етіп алатындығын ауасынан сұрайды. Егер туыстары келіспесе, әрбір ұрының бармақтарын шарт шауып тастаса жарайды. 13-бап. Ұрланған мал үш қой немесе бір қарадан аспаса, яғни жұп болмаса, алпыс екі қоймен айыпталады. Ұры кедей ері туыстары төлеуден бас тартса, жоғарыдағы жаза жүктелінеді, саусағын шабады. Егер ұры бұрын-соңды қылмыс жасамаған, алғашқы мәрте болып, себебін түсіндіріп айтса, жазаны белгілі мөлшерде жеңілдетуге болады.

14-бап.

Бұрын қылмыс жасаған ұрының ұрланған мал-мүлкі 150 ланнан бастап жиырма қарадан асып кетсе үлкен жаза (бас тоғыз айыбы) жүктеліп 136 қоймен төлем талап етіледі. Ұры төлей алмаса, әрбір ұрының екі бас бармағын да шауып тастау керек. Бұл жазаға көнбей, қайтадан дәл сондай ұрлық жасаса, ұрыны тура өлтіру қажет. 15-бап. Хошын билеген би өзге бір мекенде жүріп ауылға қонғанда үй қонақасын бермесе немесе ас-су, шайын үйлестірмесе, бір айып салынып, 82 қоймен айыпталады. Мұнда әйелі қондырмаса не сый көрсетпесе, ол үшін отағасы айыпты саналады. 16-бап. Хошында байсалды халық сыйлаған адамды, мысалы сумын басы (биі) қатарлы адамдар қонғанда ас-су, қонақ асын үйлестіріп бермеген болса, отағасына ат — шапанмен айып жүктеледі. Мұнан төменгі адамдар қонақ болғанда, қонақасы сыбағасын дұрыс бермесе ыңғай икеммен келсе отырып аз ғана айып алады немесе бір күрек шай, астарсыз шапанмен айыпталады. 17-бап. Айыпқа алынған малды айып төлеушінің туысынан басқа бейуаз халық белін алуы керек. 18-бап. Екі адамның әйелі арасынан жанжалдасып, кектеніп, бірі екіншісін өлтіретін болса, ерше (байына) қылмыс қатыссыз деп есептеледі. Керісінше, өлтірген әйелдің терісінен (әке-шешесінен) бас тоғыз ретінде жүз ірі қара мал шығартып, өлген әйелдің ата-анасына немесе төркінінің жақын, туысқандарына береді. Әйтпегенде кісі өлтірген әйелді өлген әйелдің төркінінен беріп, істі шешуге болады. 19-бап. Қандай бір адамды қорлаған, өлтірген қылмыскер мал, дәулетсіз адам болса, туыс-туғандары айып, құнды өтеп беруі лазым. Әйтпегенде оның қарасты әкімшілік жері төлеп, бітімге келтіреді. 20-бап. Бұрын-соңды дәулет - мүлікті адам кедейленіп, құралақан қалса, оның дәулетті туысқандарынан немесе әкімшілік басқармасынан күштеп (зорлықпен) мал-мүлік шығартып, жәрдем етіп, аяғынан тұруына көмектеседі. Сондай-ақ жарлы кедей, бала-шағасы мол, өлім - жітімдік сонымен қатар кемтар, зағиып, мүгедек, қаріп, еңбек етуге қабілетсіз болса, жоғарыдағыдай көмек етуі лазым. Егер жалғызбасты дені сау, есі дұрыс жас адам болса жердем берілмейді қайткенде қара жұмыспен (дене еңбегімен) күн көруіне көмектеседі. 21-бап. Дін адамдары нағыз Мұхаммедтің үмбеті ретінде дін уағыздау барысында оған қарсы бөгет, тосқауыл жасаған адамдар кездессе, оны ауыр қылмыс санап, айыппен жазалау керек. 22-бап. Молда, қожа дін уағыздаумен қатар өзі ұрлық жасаса, басқанын басыбайлы әйеліне ұмтылу қатарлы лайықсыз әрекет жасаса, оны молдалығынан, имандығынан аластап, жер аудару лазым. 23-бап. Бай, би, молда, қожа және де туыс-туғаны мол, қарымы ұзын адамдар бөгде, кедей, жарлы, жетім-жесірлерді орынсыз зорлық көрсетіп, өктемдігінен басыну қатарлы қылықтар көрсетсе, Шариғат бойынша қамшылау, дүре соғу айыбы жүктеледі. Егер әрбір шегуші бейуаз, шабан - шалағай, жоғын жоқтар ағайыны болмай үн-түнсіз қалатын болса, көрші-қолаңдары жоқтау білуі парыз. 24-бап. Қайсыбір адам берісіп, алысатын несие қарызын талап еткенде қарыздар адам мұны беруден бас тартса, талап етуші қарыздардың қарасты басқармасына білдіреді. Мұнда басқарманың басшысы анықтап тексереді де, белгілі уақыт кесіп беркін алысуын келтірмеді. Егер қарыздар келісілген уақытында төлемей сергелдеңге салып, үш мәрте жарғыласып, жауласса, айыпкерді тура ұстап алуы қажет. 25-бап. Несиені қайтарып алуға дауласқан адам еш себепсіз келіскен уақытта әкімшілікке келмейтін болса, қарыздар адамнан иесінің төлету дауын қуатсыз етіп, кайта қарамайтын етеді. 26-бап. Он бес жасқа жетпеген қыздарды зорлап абырын төксе, орта айыппен сексен екі қоймен айыпталады. Егер балағатқа толған біреуін айттырып, атастырын қойған қалыңдығын күштен зорласа, атан түйе және жақсы атпен қоса, қос айып салынады. Оның атаны қыздың әкесіне, аты айттырған жігітіне беруші қажет. 27-бап. Егер біреудің айттырған қалыңдығы емес, азат қызды зорласа, бір атан түйемен айып төлетіледі. 28-бап. Отағасы жоқта оның басыбайлы әйелі, иесізде бөгде біреумен жыныстық қатынас жасап қойса, зинақор ерге жиырма бес мәрте қамшымен дүре соғылады. Ал әйелдің байынан ажырасатындығын молдадан сұрайды. Егер бірге өмір сүруге болмайды десе, әйелді тура өлтіру керек. 29-бап. Біреудің жүкті әйелін үй иесі жоқта бөгде біреу келіп зорлау, қорқыту салдарынан түсік тастаса не баласы шала туса, кісі өлтірген қылмыспен бірдей саналады. Түсіктің не шаланың жылқышы (ұл бала), сауыншы (қыз бала) екені анықталып, соған сай ұл болса екі жүз ұсақпен, қыз болса бір жүз тұяқпен (ұсақ мал, қой) айып төлетіледі. 30-бап. Отағасы өзінің басыбайлы жарын сабағанның салдарынан бала шала туса, онда бұл жаза қылмысқа саналмайды, қаралмайды.

Он екінші тармақ. Жесір қақында 31-бап. Бір атаның ұлдары жар сүйіп шаңырақ көтерген соң ағасы өлсе, әйелі қайнысына қаратылады. Бауыры өлсе әйелін (келінін) ағасы алады. Егер бір атаның жалғыз ұлы өлсе, әйелін аталас немере жігіттерге қаратады. Туысы жоқ болса қарасты әкімшілігіндегі сенімін тату ағайынға қаратылады, жесір керісінше қайтады деген әсте болуға тиісті емес, қаратылған жесір жігіттің басыбайлы әйеліндей құқық иеленеді.

Он үшінші тармақ. Ендігі, шабындық жайында 32-бап. Қайсыбір адамның еккен егін шабындығына қаулап есіп тұрған шағында мал кіріп, таптап кетсе, сол малды алан иесі ұстап өз иелігіне алып алса, оған заң болмайды. 33-бап. Егер бөгденің қыстау қарасына өрт шығарып шөп, жайылымды тарылтса, сол иелігінің адамдарын мал дәулетті қорғау үшін қанша зиян, шығын шықса, соны келесі маусымға дейін себепкер айыпкерге төлетіп алуға құқықты.

Он жетінші тармақ. Жындану жайында 34-бап. Өзінің асыраған жынданып, құртып өлтіруден бұрын жоғалып кетсе, сол жайында көрші-қолаң жұртқа дереу білмегендіктен асқынып, көпшілікке опасыздық жасап, зиян келсе, шығынды ит иесіне төлететін айыбы бар. Егер бұл жайлы иесі, көпшілікке жар шашып білдірген болса, айыпқа тартылмайды. 35-бап. Тебеген, мінезі тасыр атты міндетін өзге ауылға барғанда атының сырын ауылдың ересектеріне білдірмегендіктен, ат байқаусызда кісі, қараны тебу, таптау салдарынын, жарақаттандыру, өлтіру, басқадай зиян келтірсе, иесі айыбын жоғарыда аталған бап бойынша төлеуге міндетті.

Біз, Қапал уезінің 20 болысының болыс басқарушылары, халық судьялары және құрметті тұлғалары, осы күні Алматы төтенше съезіне қатысып, уезд бастығының кезінде, бірауыздан келісіп осы ережені құрастырдық:

Құн туралы ескі және жана даулар қарастырылуы тиіс.

Кімде-кім өзінің қалыңмал төлейтін қалыңдығын алып қашса, оны жазаламау керек. Себебі ол төленбей қалған қалыңмалдың қалған бөлігін төленіп, егер жағдайы келмесе оның туыстары төлейді деп есептеледі.

Егер кімде-кім бөтен біреудің қалыңдығын алып қашса, ол үш тоғыз (27 мал), яғни 180 сом және 47 байтал төлеуі тиіс.

Егер кімде-кім 17 жасар қызға құда түссе, бірақ қалыңмалды толық төлемесе, нәтижесінде қыздың әкесі оны басқа біреуге берсе, оны кінәламау қажет, бірақ ол бұрынғы жігіттен алынған қалыңмалды қайтаруы тиіс.

Жесір өзінің күйеуінің туыстарының біріне күйеуге шығуы тиіс, егер ол басқа біреуге шықса, ол 47 байтал төлеуі тиіс. Егер ол мұндай көлемдегі малды төлей алмаса, 1 түйе айып төлеуі тиіс.

Ант берушілерді осы болыстан сайлау қажет. Сондай-ақ ант берушілер үнінде жоқ адамдар емес, съезге қатысушылардың бірі болуы тиіс.

Куәлікке үйсіндер арасындағы даулар бойынша «үйсіндер», наймандар арасындағы даулар бойынша «наймандар» ғана жарайды. Егер кімде - кімнен куәлік дәлелдемелердің немесе ант берудің негізінде мал алынса, одан «мойнына қосақ, көпке тіркеу» (яғни әрбір мал басы үшін 3 мал) алынады.

Егер ұрының өз айыбын төлеуге жағдайы келмесе, оның орнына туыстары төлейді. Егер жауапкерлер хабардар бола тұра, съезге келмесе, сырттай шешім шығарылады.

Куә ретінде әрбір болысқа мәлім ұрылар қабылданбайды, ал адал адамдар ант беріп қана куәлікке жарайды.

Старшинаның немесе бидің (халық судьясының) мөpі басылған қолхаттар жөніндегі даулар осы съезде қарастырылады және оның көшірмесі беріледі Ал жеке тұлғалардың мөрлері басылған қолхаттар жөніндегі талаптарды тергеуге билер қарастырады. Егер жауапкердің әл-ауқаты жетпесе немесе ол қайтыс болса, оның туысқандары төлейді.

Егер кімде-кім біреуге қарсы талап қойса және іc өзара шешілсе, ешкім жауапқа тартылмайды. Ал егер мұндай талап съезде қарастырылса, талапкерді жалған талабы үшін айыпқа тарту қажет. Атақты ұрылардың берген талаптары қаралмайды.

Егер кімде-кім ұрлық жасағанын мойындап, өз epкімен талапкердің малын қайтарса, оған аздау мөлшерде жаза тағайындау қажет. Егер қолхат болса, есеп айырылысу сол бойынша жүргізіледі ал қырғыздардың төленбеген бөліміне көшірмелер беру қажет. Көне көшірмелер бойынша есеп айырылысулар осы съезде жүргізілуі тиіс.

Егер бай әpі кұрметті адам ұрыларға қылмыс жасау үшін жылқылар беріп және өзге де көмек көрсетсе, оның өзі ол басқа болыстан болса да сол ұрыларға теңестіріледі

Халық арасында құрметке ие болған атақты адамдардың шешімдері өз күшін жоймайды.

Егер кімде-кім тізім ауыстырғаннан кейін, мал ұрласа, мұндай іcтep осы съезде қарастырылады. Ал тізімге енбей қалған іcтер қарастырылмайды.

Ант беру үшін таңдалған адамдардың шешімдері күшін жоймайды.

Егер старшина ұрыға съезге шақыру парағын бермесе, оны кінәлі санап, айыпқа тарту қажет.

Куәлар немесе ант берушілер бекіткен құнның мөлшері ер адамның кұны — 2000 сом, әйел адамның құны — 1000 сом. Ер адамның құны туралы іc бойынша — 4 куә, әйел адамның құны туралы іc бойынша 2 куә сайланады. Мұндай іcтep бойынша куәлікке тек қана халық арасында сыйлы, адал адамдар қабылданады. Ал дос-тамырлар мен туыстар куәлікке қабылданбайды.

Орыс сотында тоқтатылған бүкіл уезге белгілі күн туралы істерді осы съезде қарастыру қажет (бұл іcтep тізімге кірмесе де).

Егер халыққа белгілі ұры қуғында жүріп немесе қылмыс жасау үстінде немесе ұрланған малды айдап әкеле жатқанда оның шын иесі кездесіп қалып өлтіpілce, оған құн төленбейді.

Егер кімде-кім ұрыны ұстап алса, өзіне оның жалақысын алады. Егер кімде-кім осы съезде тәртіпсіздік орнатса (ұрыс-төбелес, айқай-шу шығарса), қатал жазалау қажет. Бұл — будан былай тәртіпсіздік орнатпау үшін қолданылатын шара.

Малдың құны: бесті атан және дөнен — 30 сом немесе 3 бесті ат; арғымақ ат, құлыны бар жылқы, аты шыққан жүйрік ат — 100 сомнан, мініп жүруге лайық жақсы ат — біp түйе және ат, бесті ат — 12 сом, дөнен ат — 10 сом, кұнан ат — 8 сом, тайлақ — 6 сом, 2 жасар қой — 2 сом, үлкен өгіз — 25 сом, сиыр мен тана — 15 сом. Билерге, жазу жұмыстарын жүргізушілерге және шабандарға ақы дәстүр бойынша төленеді. Орыс тілінде жазбаша түрде аударған Копал уезінің губерниялық басқарма хатшысы, аудармашы Қожағұлов.

Мы, волостные управители, народные судьи и почетные лица 20 волостей Копальского уезда, быв сего числа на Алмалинском чрезвычайном съезде в присутствии начальника уезда, посоветовавшись предварительно, единогласно составили настоящее ереже:

Иски о кунах старых и новых должны разбираться.

Кто увезет свою невесту, за которую он платит калым, то это не считать предосудительным с тем только, что увозивший невесту доплатит недоплаченную часть калыма, а если у него нет скота, то за него должны заплатить родственники его.

Если кто увезет чужую невесту, то он должен заплатить три девятки (27 голов скота) на 180 р. и 47 кобылиц.

Кто засватает девицу 17 лет, но неаккуратно платит калым, то не считать пре-досудительным, если отец невесты выдает ее за другого, он должен только возвратить прежнему жениху полученный калым.

Вдова должна выйти за одного из родственников мужа, а если она пойдет за постороннего, то последний должен заплатить 47 кобылиц, если же он не в состоянии заплатить это количество скота, то должен заплатить штраф — 1 верблюда. Присягателей избирать из волости, за исключением трех спорных с ответчиком лиц, причем они, присягатели, должны быть из числа присутствующих на съезде, а не из числа отсутствующих дома.

В свидетели годны «уйсуны» по их делам, «найманцы» — по найманским делам. Если с кого будет присужден скот на основании свидетельских показаний или присяги, то с такового взыскать «муйнина косак и кутуне тиркеу» (т.е. за каждую голову по 3 головы).

Если вор не в состоянии уплатить присужденного, то за него отвечают его родственники. Если ответчики, получив повестки, не явятся на съезд, то должны быть постановлены заочные решения.

В свидетели не годятся воры, известные в каждой волости, а чистые лица годятся в свидетели с присягой.

Иски по распискам с печатью старшины или бия (народного судьи) решаются на этом съезде и выдаются копии, а по распискам с печатью частных лиц иски разбираются биями. В случае несостоятельности ответчика или смерти его присужденное с него платят родственники.

Если кто кому-нибудь предъявит встречный иск и дело кончит в стороне, то это не считать предосудительным, а если такой иск будет разбираться на съезде, то штрафовать истца за ложный иск. В исках известных воров отказать.

Если кто сознается в краже и добровольно рассчитается с истцом, то такому лицу наказание назначать в меньшем размере. По распискам расчеты произвести на этом съезде, а на недоплаченную часть долгов выдавать копии. По старым копиям расчеты также произвести на этом съезде.

Если богатый и влиятельный человек помогает ворам, давая им лошадей и другие средства к воровству, то почитается наравне с ворами, хотя бы он был из другой волости.

Решение известных в народе почетных лиц не отменяется.

Если кто после обмена списками украдет скот, то такие дела разбирать на этом съезде, а дела, не внесенные в списки, не разбираются.

Решения лиц, избранных на присягу, не отменяются.

Если старшина не вручит вору повестки, то считать виновным и наказать его за это.

Размер куна, подтвержденного свидетелями или присягателями: кун мужчин — 2000 руб., а кун женщины — 1000 руб.

По делу о куне за мужчину избираются 4 свидетеля, а по куну за женщину — 2 человека. В свидетели по таким делам принимаются люди порядочные и известные в народе, а сватовья и приятели не принимаются.

Известные всему уезду дела о кунах, прекращенные в русском суде, разбирать на этом съезде, хотя и без карты (т.е. хотя дела эти не внесены в списки).

Если известный народу вор будет убит в пригоне, или во время совершения кражи, или на обратном пути с краденым скотом хозяином этого скота или другим, то за такого убитого кун не полагается.

С задержанного вора задержатель берет в свою пользу его лошадь. Если кто здесь на съезде произведет беспорядки (ссору, драку), то сильно наказать, дабы прекратить и предупредить беспорядки в будущем.

Цена скота: 4-летняя верблюдица и пятилетний верблюд — 30 руб. или 3 пятилетние лошади; жеребец, кобыла с жеребенком, известная народу лошадь-бегунец, иноходец — по 100 руб., хорошая верховая лошадь — 1 верблюд и лошадь, пятилетняя лошадь — 12 руб., 4-летняя — 10 руб., 3-летняя — 8 руб., 2-летняя — 6 руб., 2-летний баран — 2 руб., большой бык — 25 руб., корова с теленком — 15 руб. Вознаграждение биям, писарям и джигитам взыскивать с осуждаемых ответчиков по обычаю. Переводил письменный переводчик Копальского уездного управления губернский секретарь Кожагулов

Семей облыстық билер соты. Съездің ережелері ...Съезд жиналған. Қырғыз халықтарының соты іc қарамастан бұрын «ереже» деп аталатын әдет-ғұрып нормаларының, жиынтығын өзара келісе отырып белгілейді Ережеде белгіленген нормалар іc қарау барысында қолданылып, жетекшілікке алынып отырады. Халық сотының өкілдері қол қойған кезден бастап бұл қаулы өз күшіне енеді, осы съездің төңірегіндегі дау-дамайды шешуде міндетті түрде қолданылатын заңдар жинағы болып табылады. Семей облысының билер соты неге екені белгісіз өздеріне міндетті болып табылатын жергілікті әдет-ғұрып нормаларынан бас тартып, әр түрлі сипаттағы келтірілген зақым үшін шариғат бойынша мүліктік жауапкершілікті орнықтырады. Міне төмендегі жетекшілікке алынатын соттық жиынтық: 1-бап. «Егерде кімде-кім біреудің басынан ұрып, одан ол ақыл-есін жоғалтып не жынды болып кетсе, кінәлі адам мың ділдә көлемінде төлем төлейді, бір ділдә шариғат бойынша - біp алтын теңгеге немесе 100 түйеге, ал рубльмен теңгергенде 10 мың рубльге тең (әр рубль шариғат бойынша 20 тиын)».

45-бап. «Жүкті әйелді ұрып, әйелін тастаса 100 рубль төлем төлейді ал егер бала тірі туылып, одан кейін барып өлсе 100 түйе құн кесіледі. Сондай-ақ әйел түсік тастаған соң, өзі де өлсе, кінәлі жақ 100 түйе құн мен 100 рубль төлемін төлейді Әйел өліп кетіп, ішінде бала біргe кетсе 100 түйе құн кесіледі Ал егер әйел әлгі бала туылып барып өлсе екі кісінің құны төленеді бұл жағдайда 200 түйе кесіледі». Міне 1865 жылдың мамыр айында өткен Семей облыстық төтенше билер съезінде беделді билер осындай үлгідегі ереже дайындап дау-дамайдың емін жазған.

(Барлыбек Сыртанұлы 50 үй арасында мынандай ұйым ашады) 1.Зекет, қайыр-садақа, үшіp малы жоқ кедейдікі, жыл сайын бөліп бере беру, кедей жоқ болса, медресенікі 2.Малы кемірек, біреудің аты, сауып жүрген сиыры өліп қалса, кідірмей, көбіміз сол малды белдеуіне байлап бермек болдық.

5.Ғұмырынша жазылмайтын біреуде ауру болса, көбіміз дәрігерге қаратайық, шығыны көпте болсын - бай-кедей демей. 6.Біpey өлсе, мейлі кедей, мейлі бай болсын, көбіміз лайығына қарап, қонақты аттандырамыз. 7.Жастар үлкенге тілі тисе, ат-шапан ғып, қолы тисе eкі ай күнәлі кіcі, қолы тиген кісінің үйіне отын-суын алып берсін.

8.Балаларын ұл болсын, қыз болсын оқытпаса, жыл сайын 25 сом көпке берсін. 9.Бозбалалар, қарасақал, ақсақалдар намаз оқымаса, ораза ұстамаса, үшір бермесе, бай зекет бермесе, айыпты болсын, айыбы шариғат қосқаннан басқа ер жолға он сомнан айып көптікі. 10.Ұрлық, өтірік, боқтау, ойнас тіпті болмасын. Болса, абақтыдан басқа көпке ат-шапан болсын. 11.Баласы айыр - тұрман ұрласа, әкесі көпке ат-шапан айып береді ұрланған нәрседен басқа. 12.Шаруа жайынан егін уақытында, пішен уақытында үй басынан біp кісіден жұмысшы, аз болса eкі үйден біp кіcі шығарып, менікі - сенікі демей, егін, шөпті сол кісілер бітіріп тұрады. Кіcі жоқ болса, ақшаға кіcі жалдап береді. Кімде-кім үйде отырып, бармаймын десе, біp қойын жұмысшылар ұстап сойсын, бармаған сайын. 13.Өз арамызда дау болса, сайлаған ақсақал бітіріп тұрсын. Біp старшын елде жұмысы болса, сайлаған сегіз ақсақал бітіріп турады.