Екі бөлімді драма

Колхозшылар.

Бірінші көрініс Колхоз кеңсесі. Таң алды. Қарбалас үрей бар. Қасболат телефонмен айқайлап сөйлесіп тұр. Құмар, бригадир, тракторшы бұлар өз алдына даурыққан. Қ ұ м а р. Сен шырағым, қиқаңды қой. Мына Жалмұқан қасыңа екі кісі береді. Соларды мінгізіп ал да, тезірек жөнел. Т р а к т о р ш ы. Ойбай-ау, ол әлі ремонты бітпеген трактор. Жабық кабинасы да жоқ. Мына боранда кісі ұшып өледі ғой. Қ ұ м а р. Жоқ, бар деген соң барасың, шырағым. Ал, Жанғабылға шана жібер. Бар, барыңдар. Қазір әр минут қымбат.

Тракторшы мен бригадир шығады.

Қ а с б о л а т (телефонда, оның даусы алдыңғылармен қабаттаса естіледі). «Жаңа жолды» қайттіңдер? Ал, «Киров», «Киров ше?» Хабарсыз жатыр ма әлі? Оған да тезірек адам жіберіңдер. Барысымен маған хабар жеткізіңдер. Аудандағы мекемелердің тайлы тұяғын қалдырмай түгел мобилизовать етіңдер. Әркім персонально жауап беретін болсын. Түс қайта ауданда боламын. Мекеме бастықтарын менің кабинетіме шақыр. (Трубканы іліп, арлы-берлі жүріп кетеді.) Пауза. Сенің қанша отарың жоғалды? Қ а м а р. Алтауы. Жүруге жарайтын төрт машина мен үш тракторды іздеуге жібердім.

Қ а с б о л а т. Иә, иә. «Жұт жеті ағайынды»—деген осы. Биылғы қыстан аман шығып кете алмадық. Қ ұ м а р. Биыл мал басын көбейтіп-ақ едік... Бұйырмаған соң солай болады ғой. Қасеке үйге жүріп, шай ішіп, кішкене дем алсаңыз қайтеді? Шаршадыңыз ғой.

Қ а с б о л а т. Түсіңде терең шыңырауға құлап бара жатасың. Енді өлдім-ау деген кезде оянып кетесің. Кейде тіпті оянғаныңа да сене алмай... қайран боласың.

Қ а с б о л ат. Иә, озат шопан, сен мұнда нағып жүрсің?

Қ а л а м ү ш. Қоспан ағам отарымен ығып кетті. Өзіміз іздеп таба алмай қойдық.

Қ а с б о л а т. Иә, иә. Жөн-жосықты білетін тәжірибелі-ақ қойшы еді. Біз өзіне үлкен сенім артып жүрсек... Қ ұ м а p. Тіптен бар-ау, бала емес, шаға емес. Алды-артын ойламай ма? Осындай да ақкөздік бола ма екен?!

Қ а л а м у ш. Сонда абай болғанда қайтеді? Қораның маңын тақырлап болған жоқпыз ба. Үюлі тұрған пішен болса, қойларына күрт-күрт күйсетіп үйде отыруды білмеді дейсің бе, ағам.

Қ ұ м a p. Өрекпімей қоя тұршы, шырағым.

Қаламүш. Жоқ, өрекпимін, Құмар аға. Алты жүз қойдың үстіне отарға үш жүз тоқты және қостың. Бірақ шөмеле шөп қосқан жоқсың. Әлде біз қардан қатық жасап береміз бе? Шопандар бригадасын құрыңыз, бәрін өзіміз қамдайтын болайық деп, қақсай-қақсай жағымыз талған жоқ па?! Малдың барлық өлім-жітімін шопанның мойнына артып қоясыз да, қарап отырасыз. Қ ұ м а р. Ау, жиналыс емес қой бұл ара. Қоя.тұршы, шырағым, кісінің онсыз да басы қатып тұрғанда. Жә, бос сөзді қоялық. Қ а л а м ү ш. Неге бос сөз болады. Тіпті құлақ аспайсыздар. Шопандар бригадасы бос сөз бе екен. Тракторымыз, машинамыз болып азықты өзіміз дайындасақ... Осылай болар ма еді. Әнекей Қоспан ағам отарымен ығып кетті. Егер біздің дегеніміз болса, тышқақ лақты жоғалтпас едік. Қ а д ы р ж а п. Әй, сен үлкендердің бетінен алма. О несі-ай... Бригада, бригада деп қайдағы бір жоқ нәрсені... Қ а л а м ү ш. Сенің не қимаң қышып барады. Қойыңды әкең мен анаң бағып береді. Саған бригада неге керек.

Қ а д ы р ж а н. Ой, ой, мынау қайтеді-ай. Өзі тіпті...

Қ а с б о л а т. Жә, жігіттер, дау-дамайды қоялық. Ал, Басқарма, Қоспанды іздеуге адам мен көлігіңді қамда. Қ ұ м а p. Қап, енді қайттік. Көліктің соңын жаңа жібердім. Кісі де қалған жоқ.

Қ а л а м ү ш. Колхоздың машиналары қайда? Адамдары қайда?

Қ ұ м а p. Жалғыз сендердің отарың ба колхоздағы. І.'етіп қалды жан-жаққа. Тіпті Қоспаннан күдігім жоқ еді менің...

Қ а л а м ү ш. Неге жөні келмейді. Он жылдықты бітіргесін қойға бар деп өздеріңіз шақырмайсыздар ма? Күпі ертең олар да қойдың соңына түседі. Өздері илейтін терінің пұшпағы, осы бастап үйрене берсін...

Қ ұ м а р. Олар бір нәрсеге ұшырап далса кім жауап береді?

Қ а л а м ү ш. Қоспан ағам пәлеге ұшыраса кім жауап береді? Осыдан Қоспан ағама задым келсе қарап қалмаймын. Ал, балалар үшін өзім жауап берем. Оларға еш нәрсе де болмайды. Қазір жинап әкелейін, сенбесеңдер өздерінен сұраңыздар. Қ а с б о л а т. Қоя тұрыңдар. (Қаламүшке.) Сен де тоқта, шырағым. Қоспанға жаны ашитын жалғыз сен емессің. Ал, председатель, қолда барыңды түгел қамдап Қоспанды іздеуге жөнелт. Қоспанның өзі тұрмақ сыңар тоқтысына задым келмесін. Ұқтың ба, бүкіл ауданды аяғынан тік тұрғызамыз, бірақ Қоспанды таппай қоймаймыз!

М і н а й д а р. Шыда, келін шырағым. Бір орайын табармыз. Иә, иә... Қоспанның мұнысы ағаттық емес, амалсыздықтан болды ғой. Жоғарыдан төменге дейін қанша айқайлап, қанша адам шапқылап жүрсе де, жұт деген бір айналып соқпай қоймайды. Түбі мықтап ойланатын іс боп тұр ғой, қойшы халі. Қ а л а м ү ш. Менің баяғыдан бергі қақсап айтып жүр генім сол емес пе, ата-ау. М і н а й д а р. Сен, балам, бірден әріге сілтейсің. Біздің бер жағындағысына қолымыз жетпей жүр ғой. Азды ала алмай жатып, көпті дәметесің. Қ а л а м ү ш. Уызында жарымаған қозы қандай болады деуші едіңіз, есіңізде ме, ата? Там-тұмдап жүріп бір нәрсе жұлғанмен көркейіп кете алмаймыз. Жоқ, бұл істі түбірімен қолға алу керек. Осы заманда қойшының мұндай халде болуы ұят тіпті. Сіздердің бойларыңыз үйреніп кеткен әрине.

М і н а й д а р. Балам, датты кетіп барасың ғой.

Қ а л а м ү ш. Қатты кетпей қайтейін. Жаныма батқан соң. Бір адам алды-артын ойласа, Қоспан ағамдай-ақ болар... (Жаңылдың қасына келіп.) Ал, апа, біз енді жүремін ғой. Сіз көп уайымдай бермеңіз. Ж а ң ы л (құшақтап бетінен сүйіп). Сақ бол, айналайын. Қол-аяғыңды үсіріп алып жүрме. Мына күннің райы да түзелмей-ақ қойды ғой. Қ а л а м ү ш. Қам жемеңіз, апа. Осы жолы ағамды тауып қайтамыз. Анау-мынау емес, тура мықты экспедиция жасап алдық. Тек өзің жүдеп қалма. М і н а й д а р. Бұл боран да қашанғы құтыра берер дейсің. Ашылар. Ал, келін қарағым, сау бол. Қоспанның тілеуін тіле. Бір ықтасын тауып паналаған шығар.

Қ а с б о л а т. Жөн-жосықты білесіз, жастарға бас-көз болыңыз. Ал, жолыңыз болсын, ақсақал.

М і н а й д а р. О, жағынан дам жеме, қарағым.

Қ а с б о л а т. Жағдай қиын. Бірақ, мына жақта біз де қарап отырмаспыз. Бүгін жетіп, тағы да шолғыншылар шығарамын. Қ а л а м у ш. Cay болыңыз, Қасеке. Мана артық кеткен сөзім болса кешірерсіз, мүмкін ескерерсіз де.

Қ а с б о л а т. Қаламүш... Аты қандай қызық. (Пауза). Өзі тегін емес. Тіпті бала бүркіттей шаңқылдап... Құмардың есін тандырды-ау. (Пауза.) Иә, иә... Өмір иін түсірмеген қайран жастық. Жолың даңғыл. Алдыңда бөгет болар бұдыр жоқ сияқты-ау саған. Талабың тау жығардай боп еркін сермеп, жүретін албырт кезің. Тайсалу, жасқану дегенді білмейсің-ау онда. (Пауза.) Алмас қылыштай жарқылдап жүретін кездер бізде де болып еді-ау.

Қ а с б о л а т. Иә. Қартая бастағанбыз ба, мен де өткен-кеткенді көп ойлайтын болыппын. Ж а ң ы л. Алғашқы күні шыдап-ақ едім. Енді мінекей үшінші тәулікке айналып барады. Зәрем жоқ. Із-түзсіз кетті ғой. Мына боран басылар емес.

Қ а с б о л а т. Өмір деген қызық-ау. Кісі көп нәрсені басына күн түскенде ойланады... Жақсы кездердің қадірін сонда білесің. Ісіңнің бәрі ойлаған жерден шықпай қинайды ғой... Былтыр жазда келіп кеткенім есіңде ме, Жаңыл.

Қ а с б о л а т. Ал ол кезде үлкен бір үмітіміз де бар еді. Тек бір ұмтылсақ сол абыройға қолымыз жеткендей еді-ау. Қоспанның еңбегі жанатын кез жадын далып еді Жан-жағынан дайындап келе жатыр едік.

Үй сыртында машинадан түсіп Қас.болат, Құмар. Қадыржан келеді. Қасболат жайдары. Машинадан дауыстап түседі. Қ а с б о л а т. Уа, қайдасың, үлкен дара. Бармысың? Қонақтарды қарсы алмай неғып жатырсың.

Құмар. Әне келе жатыр. Бізді көріп атының басым жіберді-ау өзі де. Қ а с б о л а т. Екі етегі қалақтап... Өзін ат қалай көтеріп келе жатыр десейші. Қ а д ы р ж a н. Қасекең... біздің Қасекең, жайлауға шықса Қоспан ағама соқпай кетпейді.

Қ а с б о л а т. Майданда жүргенде ылғи саптың оң жағында тұратын теңкиіп. Содан «дәу дара» деп ат қойып едім. (Күрсініп.) Иә, Қоспан екеуміз басымыздан не кешпедік.

Қ а с б о л а т (Қоспанның қолын алып өзіне тартып). Иә, аман-сау барсың ба, дәу қара. Біраздан бері көріспедік қой, өзі. Жаңыл құрдас қайда? Әлде мен келгенде тығылып қалды ма?

Қ а с б о л а т. Иә, ол жағынан қамшы салдырмайтыныңды білемін. Бірақ тұсыңнан соқпай өтіп кетуге дәтім шыдамады. Мінекей, біздің құрдас та келді.

Қ а с б о л а т. Ау, амансың ба, құрдас. (Қол алысып амандасады.) Қонақ келгенде үйден кетіп қалатын әдетті қайдан үйрендің? Бұрын ондай мінезің жоқ еді. Ал, кәнекей бізге сақтаған сыбағаң бар ма өзіңнің? Қ ұ м а р. Жаңылды тосыннан келіп састыруыңыз қиын болар, Қасеке. Кебеженің түбінде пе жоқ дейсің. Ж а ң ы л. Жалғыз үн отырған қойшы болсақ та, құдайға шүкір, күтімсіз емеспіз. Сәбира құрдастың дені сау Ма? Балалар аман ба? Қ а с б о л а т. Аман, аман, Сәбира балаларды ертіп саған қонаққа келгісі кеп жүр. Далаға шығып, бой жазып қайтамын дейді. Қоспан екеуің ауырмайтын болсаңдар, осыдан барысымен жіберем. Ж а ң ы л. Келсін, келсін. Біз де бір жасап қалар едік. Ал кәне, үйге кірмейсіздер ме? Қ а с б о л а т. Біз сендерге қонаға келеміз. Қазір тек сусын ішіп аттанайық.

Қ а д ы р ж а н. Ay, Қаламүшпісің? Амансың ба, айналайын. Бері келші, маңдайыңнан иіскейін.

Қ а л а м ү ш. Иә, ол ненің ақысына. Мені бір бала деп пе едің. Қ а д ы р ж а н. Ойбай-ау, шіркін, мынау тіпті соқтауылдай жігіт болдым деп жүр екен ғой. Кеше ғана емес пе еді, штансыз жүргенің. Кел деймін. (Қаламүшті құшақтамақ болады.)

Қ а д ы р ж а н. Сау, сау. Мына Қасекеңнің қасына еріп... Әкем де, Салиха апам да сені сағынады. Үйге неге соқпай жүрсің?

Қ а л а м ү ш. Өткен айда екі рет бардым. Өзің үйде тұрмайсың. Қ а д ы р ж а н. Ау енді озат шопан атанып, атқа мінген азамат болғасын әкім-қара, өкілдерінің қасына ерін... Жиналыс дегені тағы бар. Маза бермейді.

Қ а л а м ү ш. Озат шопан атану оңай емес десейші, қысқасы, қойды кім бағады? Қ а д ы р ж а н. Кім бағадысы несі. Құдайға шүкір, сен кісі қолында болсаң да қарасыз отырған жоқпыз. Малға бас-көз болатын адам табылады. Әкем бар. Салиха апам бар. Қ а л а м ү ш. Иә-ә, шынында да саған қиып болып жүр екен, ағасы. Қойдың азабын атам мен Салиха анама бөліп беріп, ал атағы мен абыройын жалғыз өзің қайыспай арқалан жүрсің-ау... Қ а д ы р ж а н. Ай, ай, осы не ден тұрсың, ә?.. Сонда туған ағаңның бақытын қызғанасың ба? Қ а л а м ү ш. Жоқ, қызғанбаймын, аяймын, ағатай, Өкілдерге еріп ет жеу деген де оңай шаруа емес. (Жүгірт шығып кетеді.) Қ а д ы р ж а н. Ой сені... Тілінің ащысын қарашы. Түзде жүрген бала бұзылады, осыны өзіміздің отардың соңына салып қой деп әкеме талай қақсап ем...

Қ а с б о л а т. Қоспан, саған айта "кететін бір хабарым бар еді. Осы айдың аяғында Алматыда қойшылардың мәслихаты болады. Соған қатысуға сені де белгілеп отырмыз. Бірге жүреміз. Сол мәслихатта сеп сөз сөйлейсің. Қ о с п а н. Апырай, мен өзі сөзге шабандау едім. Үлкен жерде ұятқа қалып жүрмесем... Қ а с б о л а т (күліп). Іске мығым болғанмен сөзге шорқақсың-ау. Бірақ о жағынан қысылма. Жүргенше сөзіңді дайындатып қоямыз.

Қ а с б о л а т. Сенің шалыңды әлі майталман етіп шығарармыз. (Іш тартып.) Жоқ, сен сөйлеуің керек. Оның үлкен мәні бар. Жоғарғы жақтың көзіне түсесің. Бүкіл газеттер атыңды жария ғып алып кетеді. Аудандағы бетке ұстарымыз өзің боп тұрсың қазір. Қолда барымызды көрсетсек — айыбы жоқ. Қ о с п а н. Осы мені қолпаштай бересіз, Қасеке. Тек ескі достықтың орайы болмай атағыма ісім сай болса жақсы-ау. Қ а с б о л а т (күліп). Көңіліңде күдігің бар екен ғой. Егер мен саған бөлекше жақсылық жасан жүр деп ойласаң, табыстарыңды төмендетіп көрші осыдан, ә? Сонда қалай шықпыртар екем. Менің қатал командир болғанымды ұмытып кеткеннен саусың ба өзің?! (Күледі. Содан кейін іш тартып.) Шынын айтсам ауданда бетке ұстарымыз өзің боп тұрсың. Сенімен деңгейлестер болса да, асып кеткендер жоқ... Келер жылы төл алудан ырғып бір көтерілсең... А! (Иығынан құшақтап). Үлкен бір абыройдың шеті көрініп тұр. Жақын... Жақындап-ақ жүрсің... (Жаңылға). Ал, құрдас, сірә тойдың үлкені келер жылы сіздің үйде болып жүрмесін. Осы бастан қамдана бер.

Қ а с б о л а т. Иә, иә, Қоспан осындай бір үлкен мәртебеге жақындап-ақ қалып еді. Алматыға барғанда өзіне сөз сөйлеттік. Тілшілерді Қоспанның төңірегіне жинап, газеттерге де талай мақала жаздырдық.

Жаңыл. Қайтсін. О да барын аянған жоқ қой.

Қ а с б о л а т. Суреті де екі-үш газетке басылды. Жоғарғы жақпен ептеп сөйлесіп те қойып едім. Енді мінекей... соның бәрі...

Ж а ң ы л. Иә, бұл бір төтеннен келген апат болды ғой.

Қ а с б о л а т. Төтеннен келгені де рас. Құдай да «Сақтансаң сақтаймын» деген екен. Сақ болмағанын айтам-ау. Түйенің үлкені көпірден таяқ жейді деп... нағыз нысанаға жақындағанда құлағанын кермейсің бе.

Жаңыл. Қасеке, не айтып тұрсың? Қоспанды жазғырын тұрғаннан саусың ба? Қ а с б о л а т. Ай, Жаңыл-ай, жазғырдың не, жазғырмадың не. Сүйреп қосқан тазы түлкі алмас деп... Енді жоғарғы жаққа не бетімізді айтамыз. Тіпті қолымыз жетіп ақ тұрған абырой еді.

Қасболат арлы-берлі жүріп кетеді. Жаңыл сазарып оған қарап қалған. Қ а с б о л а т. Иә, иә, енді байтал түгіл бас қайғы. Жұлдыз алмақ түгіл бар абыройыңды жұлдырып шығарсың мұндайда. Ж а ң ы л. Қасеке. Бері қараңыз, Қасеке. Не деп тұрсыз өзіңіз? (Қасболат таңырқай қарайды.) Несіне таңырқайсыз, әлде мен үндемегенге тілі жоқ деп пе едіңіз? Жұлдыз, абырой... Қоспанның іздегені сол ма еді? Менің іздегенім сол ма еді? Біз атақ-даңқ іздеп жүрген жоқпыз. Қ а с б о л а т. Не деп тұрсың, Жаңыл? Менің Қоспанға жақсылықтан басқа ойлағаным бар ма еді. Ж а ң ы л. Жақсылығыңызға рақмет, Қасеке. Осы бір үш күн боран маған үш жылдан артық болды. Енді жақсылық пен жамандыққа да басқаша қарайтын болыппын. Сіз абырой, атақ дейсіз. Мен айтып берейін, Қоспанның өмірін өз өмірімді. Сонда, мүмкін, сіз де басқаша ұғарсыз.

Қ а с б о л а т. Ау, мен білмейтін сендердің өмірлерің бар ма еді? Ж а ң ы л. Мүмкін білсең де білмегенің бар шығар, керсең де ұқпағаның бар шығар. Сізге атағы керек, маған Қоспанның өзі керек. Мен осымен үшінші рет жоғалтып отырмын.

М о с қ а л ә й е л. Күміс-ау, дұрыстап қарашы, менің Нартайжанымнан хат бар ма екен. С а р ы қ а р ы н ә й е л. Құдағи-ай, қоя тұршы. Бес-ақ күн болды ғой хат алғаныңа. Соғыстағы бала күнде хат жазатын ерігіп жүр деймісің. Күмісжан, сөмкеңнің түбін ақтарып жіберші, біздің үйдегіден хат ұзап кетті ғой.

П о ч т а л ь о н. Сөмке дегенің міне. Мен ышқырына тығып қойған жоқпын ғой сенің хатыңды. Жоқ болса қайтейін.

М о с қ а л әйел. Сабыр етсейші, Жанипа-ау, келер.

К е л і н ш е к. Күміс апа-ай, менің де хат алмағаныма айдан асып кетті ғой.

П о ч т а л ь о н. Үмітіңді үзбе, айналайын.

М о с қ а л ә й е л. Қайтсін, бейкүнә байғұс. Оң жақта дұрыстап ойнап-күле алмай қалған соң.

М о с қ а л ә й е л. Қоспаннан ғой. Байғұс-ай, сен де зарығып едің-ау. Оқышы, біз де тыңдайық. С а р ы қ а р ы н ә й е л. Оқышы, біздің үйдегіні көрмеді ме екен. Бас жағындағысы сәлем-сауқат шығар. Орта деңгейінен баста.

С a р ы қ a р ы н ә й е л. Ойбай-ау, қаза болды демепті ғой. Ендеше үміт бар ғой. П о ч т а л ь о н. Көз жасыңды тый, Жаңыл. Жаман ырымға бастама. Тірі адам оралады.

М о с қ а л ә й е л. «Кебін киген келмес, кебенек киген келер» деген. С а р ы д а р ы н ә й е л. Ойбай-ау, тіпті дара қағаз алғандар да отырған жоқ па?! Саған не болған сонша.

К е л і н ш е к. Жаңыл апа, түңілмеші.

М о с қ а л ә й е л. Иә. Азаматтың тілеуін тіле. Артындағы жалғыз тұяғын сақта.

Жаңыл жалғыз.

Ж а ң ы л. Соғыстан жаманат хабар алған соң күйіс қайырған түйедей өткен бақытымды көз алдыма қайта елестетіп өмір сүрдім. Менің бар өмірімді толтырып тұрған Қоспан еді. Соғыс Қоспанды құшағымнан суырып әкетті. Үйге кірсем де, сыртқа шықсам да сайрап жатқан Қоспанның ізін көрдім. Анау стол, мынау орындық, мұқабасы тозған «Батырлар жыры» бәрі де Қоспанның көзіндей. Анау, үйдің алдындағы қоршауды да өз қолымен істеп еді. Тақтай жонғанда құшырланып оң жақ езуін жымқырып тістеп алатын...

Қ о с п а н. Қазір бітіріп тастайын. (Шегені қағып жіберіп.) Барып тұр солай. Осымен үй де бітіп қалатын болды. Енді тойға дайындалсаң қайтеді, Жаңыл.

Ж а ң ы л. Жаңа үйге той жасағың келе ме?

Қ о с п а н. Анау жылдары екеуміздің қосылған тойымыз жұпыны болып еді. Енді бір сілтейікші. Ж а ң ы л. Қоспан... Сеп білесің бе... Мен шынымды айтайын... Mен үшін сол жұпыны тойдан үлкен, содан асқан той болған емес. Қоспан (күліп). Мен дұрыстап той жасай алмадым деп сенен қысылып жүрсем. (Байсалданып.) Шынында да айып менен болды. Қазақта «жетім қыздың тойындай» деген жаман сөз бар. Оның үстіне сенің жетім екенің рас... Расында ағаттық жасаппын. Ж а ң ы л. Ондай сөзді айтпа, Қоспан. Менің сенімен жасаған өмірім күнде той. Несін жасырайын, кейде өзіме-өзім сенбеймін. Осының бәрі жақсы түс сияқты. Қайсыбір кезде оянып кетіп бұрынғы күніме түсем бе деп қорқамын. Қ о с п а н. Сен мені өйтіп қолпаштай берме, Жаңыл. Сен өз бағаңды өзің білмейсің. Бақытты боп жүрген әйелдердің сенен несі артық. Мұрат қайда? Ж а ң ы л. Үйде. Сенің әкелген ойыншығыңа мәз болып... тіпті қызығы басылар емес. Қ о с п а н. Ұнатқан екен ғой, боқмұрын. Өзі ертеңгісін ылғи күліп оянады. Кеше жұмысқа бара жатсам бөркімді бермей қойғаны. Жібергісі келмейді.

Ж а ң ы л. Сен өзің тым көп еркелетесің.

Қ о с п а н. Баланың еркелегені жақсы. Оның кішкентай ғана жүрегі бар, титтей нәрседен жүдеп қалады. Айтпақшы, Жаңыл, мен саған жаңалық айтайын ба?

Ж а ң ы л. Иә?

Қ о с п а н. нің күйеуің үлкен әкім болатын түрі бар. Маған ауаткомға секретарь бол деп жатыр.

Ж а ң ы л. Рас па?

Қ о с п а н. Рас. Тек сен әзір ешкімге айтпа. Оған дейін демалыс алып елге барып келеміз. Жайлауды аралаймыз. Есіңде ме екеуміздің судың басында кездескен жеріміз. Сен маған бұрылып қарамай қойып еді ғой, ә... Жаңыл (жалғыз). Ол бір тамаша жаз еді. Бақсам бақытымның соңы да сол екен. Біз елге де бара алмай қалдың. Қоспан қоштасар кезде өзінше сыр бермей өзгелермен көп сөйлесті. Бірақ Мұрат екеумізге жаутаңдап қарай берді. Содан-ақ қиналғанын сезіп едім.

Қараңғыдан Қоспан көрінеді.

Қ о с п а н. Ал, Жаңыл, берік бол. Мұратжанды жүдетіп алма. Ал енді... сау болып тұрыңдар...

Жаңылды құшақтауға ұмтыла береді. Елес көшеді.

Жаңыл (жалғыз). Мұрат... атын әкесі қойған. Үй ішін қуанышқа толтыра келген бала еді. Өскен сайын аузынан түсіп қалғандай Қоспаннан аумай барады. Бір күні жұмыстан шаршап келсем, пышақты алып ағаш жонып отыр. Әбден құшырланып оң жақ езуін жымқырып тістеп алған. (Жаңылдың бірте-бірте өңі суынып, әлденеден шошығандай тітіркеніп қалады.) Жаппасбай...

Қараңғыдан Жаппасбай көрінеді.

Ж а п п а с б а й. Тез! Тез! Шығыңдар тез, оратылмай. Немене?! Жоқ, Жаппасбайды, көз жасыңмен жібіте алмайсың. Қиқаңды қой да шық жұмысқа. Сендейлерді мүрдем кетіруге менің болномочием жетеді. Дабай, дабай! Дабай! дедім ғой мен!

Ж а п п а с б а й. Қорықпай-ақ қой, қорықпа. Жаппасбай десе зәрелерің ұшып тұрады-ау, ә. Ой, тіпті мақтап жүр екем ғой сені. (Тонын шешеді.) Сенің қолыңнан бір шай ішіп кетейін деп едім, тура үстінен түсіппін. Ау, қонаққа төрге шық демейсің бе?

Ж а ң ы л. Қазір кімнің дастарқаны ырғалып тұр дейсің. Барына мәзір етерсіз. Ж а п п а с б а й. Сені сынап қайтейін. (Қағазға ораған етті ұсынып.) Құр алақан келіп Жаппасбайды құдай атып па. (Қалтасынан бір жарты алады.) Кәне ыдыс әкел. (Төрге шығып жайғасып, кесеге арақ құяды.) Мұның өзі, жарықтық, қасқалдақтың қанындай боп тұр ғой қазір. Ал, Жаңыл, мынаны қағыстырып жіберейік.

Ж а ң ы л. Жоқ, мен ішпеймін.

Ж а п п а с б а й. Ой, бүгінде әйелдер де ішетін болды мұны. Соғыс кезінде еш нәрсенің ұяты жоқ. Қағып жібер.

Ж а ң ы л. Жоқ, өзің іше бер.

Ж а п п а с б а й. Татып алмайсың ба? (Жаңыл басын шайқайды.) Сау бол ендеше. (Арақты ішеді.) Осы Қоспан хабарсыз кетті ме, ақыры?

Ж а ң ы л. Хат-хабар болмай тұр ғой.

Ж а п п а с б а й. Хабарсыз кетті дегендер ана жаққа өтіп кететін көрінеді ғой. Бәшестердің қол астында жүрген шығар.

Ж а ң ы л. Қайдан білейін. Тек тірі болса...

Ж а п п а с б а й (тағы да арақ ішеді). Cay бол. Айтпақшы саған әкелген базарлығым бар еді ғой. (Жан қал тасынан бір уыс конфет әпереді.) Мә, шайға тісте. Сен керек-жарағыңды өзіме айтып тұр. Жалғыз сендер емес, дүкенші дегендерің де менің алдымда құрдай жорғалайды. Дүкенші деймін-ау, дүкенші деген немене, менен ана мықтыларыңның өздері қорқады.

Ж а ң ы л. Апыр-ау, олар несіне қорқады?

Ж а п п а с б а й (қарқылдап). Сен өзің Жаппасбайды білмейді екенсің ғой. Менің қызметім әйдік болмағанмен үкіметке сіңірген еңбегім зор.

Ж а ң ы л. Немене соншама, жауды қиратып келіп пе едіңіз?

Ж а п п а с б а й. Мына қатын не дейді? Е, қиратпағанда ше. Ана жылғы жауларды жапырған кім деп ойлайсың? Жаппасбайды таныған болатын сонда. Сау болып тұр. (Арақ ішеді.)

Ж а ң ы л. Ол қайдағы жау еді?

Ж а п п а с б а й. Өзің тіпті саяси сауатсыз екенсің ғой. Халық жаулары ше? Оларды құртпағанда бізді алдақашан бәшестерге сатып жіберетін еді. Осы ауданда бірінші мен екіншіні әшкерелеген кім деп ойлайсың? Оны сегі білмейсің. Жалғыз өзі сексен сигнал берген кім, а? Тсс... Аузыңа сақ бол. Аузыңды ашсаң мүрдем кетесің. Жаппасбай келе жатыр дегенде, жұрттың жылаған баласы қоя қоятын болған. Ойнама, шырағым. Ал, жаулардың құйыршықтары әлі де жоқ емес. Алдыңғы жылы мұғалім шал Боранқұлдың қайда кеткенін білесің бе? «Немістердің танкісі кен екен, Москва түбіне келіп қалыпты, қиратып кетпесе неғылсын» деп үрей туғызбақ болған ол.

Ж а ң ы л. Апырай, өз құлағыңызбен естідіңіз бе, осыны?

Ж а п п а с б а й. Мына баста екі-ақ құлақ бар. Бірақ Жаппасбайдың құлағы жүз. Әр нәрсенің тегіне қарау керек. Боранқұл шал деген кім? Ол кемназияда оқыған. Губірнатырдың қызымен би билеген. Губірнатырдың қызын алмақ болған жерінен, ағайындары шоқынып кетеді ден қорқып, алып қашып келген. Көрдің бе, мәселе қайда жатыр.

Ж а п п а с б а й (жұмсарып). Шай ма? Ә-ә... Жоқ. Шайыңды қоя тұр. Мастығым тарқап кетеді. (Шөлмекті көтеріп қарап.) Құрғыр өзі бітіп қалыпты ғой. (Соңын сарқып ішеді.) Сау бол. Бірақ, сен менен қорықпа. Мен жақсы көрген адамымды қорғай білемін.

Ж а ң ы л. Қонайын деп?!

Ж а п п а с б а й. Несіне таңырқайсың. Сен байсырап жүрген... ыстықсың ғой, шіркін. Сауабыңды алайын деп. Ж а ң ы л. «Ожырай кетсе орнына, жаппас қонар жұртына» деп... Алысқа кеткен ер-азаматтың әйеліне әукеңді салып жүр екенсің ғой. Шық үйден, Қоспанның садағасы кеткір! Ж а п п а с б а й (сасқалақтап). Әй, өзің... сенің өзің... (Кенет есін жиып.) Уәй, мынаны қарай гөр. Қыздардың қолы жетпей жүрген Жаппасбайға соншама бұлданын... Ой, жаман қатын. Қой әрі.

Ж а ң ы л. Менің бұл тентектігім де тегін кеткен жоқ. Үш-төрт күннен кейін сазайын тарттым.

Сегізінші көрініс Сол бөлме. Жаңыл шаршап жұмыстан келген. Қазан-аяғын қарап жүр. Жаппасбай келеді.

Ж а п п а с б а й. Немене тойға шақыруға келді деп пе едің. Жоқ, қойға барасың.

Ж а ң ы л. Қайдағы қой?

Ж а п п а с б а й. Алыстағы қойға шөп тасуға барасың. Немене, ұнамай тұр ма? Асау байталды арбаға жегіп бастықтырып алған жақсы.

Ж а ң ы л. Жарқыным-ау, кек алуға шықтың ба?

Ж a п п а с б а й. Жә, сенімен тәлкектесіп тұра алмаймын. Мен қызмет бабындағы адаммын. Ж а ң ы л. Менің істеп жүрген жұмысым бар емес пе. Күні бойы жүк тиеп, жаңа келіп тұрмын ғой. Ж а п п а с б а й. Заготконторың ешқайда қашпайды. Қане тезірек қандай. Екі сағаттан кейін жөнелтеміз. Дабай! Дабай! Ж а ң ы л. Ойбау-ау, менің балам бар емес пе?! Қыстың көзі қырауда қаршадай баланы қайда тастап кетем?! Ж а п п а с б а й. Мен бағып берейін бе, сенің баланды? Тағы қандай қолқаң бар? Жә, бол деймін тезірек. Ж а ң ы л. Зәредей мейірімің жоқ па, жарқыным-ау? Сен де адамның баласысың ғой. Ж а п п а с б а й. Доғар сөзді. Бәшеске сатылып кеткендердің қатындарын алшаңдатып қоя алмаймын. Дабай деген соң дабай. Шық тезірек...

Шам сөнеді. Жаңыл жалғыз.

Ж а ң ы л. Жүгіріп жүріп көршімдегі жалғызілікті әйелге барып, Мұратты соның қолына тастап кеттім. Бір апта бойы жұмыста жүргенде де ішкен асым бойыма сіңбеді. Жүрегі құрғыр бір жамандықты сезген екен. Тапсырып кеткен дімкес әйел төсек тартып, ойын баласын қарай алмапты. Қайтып келсем, Мұрат қалпақтай ұшып, ауырып қалыпты. Буыным дірілдеп, сүрініп-қабынып жүріп, атқорадай азынаған үйімді әзер жылытып, баламды әкелдім. Мұрат өртеніп барады. Жанары солып бара жатқан көзін ашып, мені таныды. «Мама... мама» деп ерні қыбырлады. Мама....

Түнеріп тұрған азғантай топ. Екі әйел Жаңылдың қолтығынан сүйеген. Кішкентай шұңқырдың қар аралас мұз топырағы ернеуіне үйілген. Иығынан келген шұңқырда Мінайдар тұр. М і н а й д а р. Қане, баланы әперіп жіберіңдер. Жаңыл шырағым, берегірек кел. Сәбиіңе топырақ сал.

Шам сөнеді. Жаңыл жалғыз.

Ж а ң ы л. Енді бұрынғы күніме зар болдым. Күн мен түннің қалай өтіп жатқанымен де ісім болған жоқ. Қоспан суға батқан тастай хабар-ошарсыз жоғалып кетті. Үмітсіз сайтан емес пе. Бірақ сонда да күдерімді үзбедім. Қоспан... Әлі кез алдымда. Бір жолы екі жасар Мұратқа доктор дәрі шанышқанда, Қоспан көтеріп тұрған. Баланың арқасына инені қадағанда, тура өз арқасына найза шанышқандай түсі бұзылып, ернін жымқыра тістеп алған. Енді болмаса, көзінен жас шығып кетейін деп тұр... ( Пауза.) Келе қалса, тозақтан өтіп келген сорлыны неммен қуантам... (Жаңыл үнсіз. Құлағына «сүйінші, сүйінші» деген еміс,алыс дауыс келеді. Бұлдырап қараңғы түсіп, қайта жарық болғанда Жаңыл қапшық арқалап келеді.) К е л і н ш е к. Сүйінші, Жаңыл апа, сүйінші. (Жүгіріп Жаңылдың қасына келеді.) Сүйінші, деймін. Қоспан ағам келді, майданнан.

К е л і н ш е к. Жаңыл апа-ау, мұныңыз не? Үйге жүріңіз, Қоспан ағам келді деп тұрмын ғой.

С а р ы қ а р ы н ә й е л. Өлгенің тірілді, өшкенің жанды деген осы да. Ай, айтып едім ғой. Mен де бір нәрсені сеземін-ау. М о с қ а л ә й е л. Жұрттың бәрі келіп болғанда, Қоспаннан хабар болмай, сен де жүдедің-ау, мұңлық. Бір хабар естимін бе деп, майданнан азаматы қайтқан үйдің босағасын торып жүруші едің. Енді мінекей. Кебін киген келер, деп едім ғой мен саған.

С а р ы қ а р ы н ә й е л. Сіз де бір ерегесе қалады екенсіз, мен айтқам. Со кезде-ақ осылай боларын сезгенмін. Түнде түсімде бар ғой, Жаңыл сен басыңа ақ жаулық тартып жүр екенсің. П о ч т а л ь о н. Қара басып со қағазды қолыңа ұстата салғанымды айтам-ау. Тіпті өкініші кетпей жүр еді. Енді мінекей, азабың бір күнгідей болған жоқ. С а р ы қ а р ы и ә й е л. Ойбай-ау, несіп айтасың. (Жаңылға.) Әй, сен неғып жарылмай тұрсың. К е л і н ш е к. Жаңыл апа, Қоспан ағамнан сұрап берші, менің Ерназарымды көрмеді ме екен.

П о ч т а л ь о н. Бұл мұңлық та әлі үмітін үзбейді, қайтсін. С а р ы қ а р ы н ә й е л. Оң жақта қалды ғой. Мауқын да баса алмады ғой, бишара бала. Ay, мен нан илеп жіберейін, ұның қайда, Жаңыл.

М і н а й д а р . Сырттағы қойшы, біздер, ауданға сирек келеміз. Сапарым құтты екен, қуаныштың үстінен түстім ғой. Ал, зарықтырған азаматтың өзі қайда?

Төргі бөлмеге өтеді.

С а р ы қ а р ы н ә й е л. Жаңыл-ау, қуанғаннан есіңнен айрылып қалғансың ба, ұның қайда деймін. Бауырсақ пісіріп жіберейін.

М о с қ а л ә й е л. Жаңылды әурелеп қайтесіңдер, түге. Қазан-ошаққа өзіміз де жетеміз ғой. (Сарықарын әйелге.) Сен тез дүкен жаққа барып кел. Ал, Жаңыл, сен төргі бөлмеге бар. Жаңағы Мінекең Қоспанға Мұраттың қазасын естіртеді ғой. Бар, тек егіле берме. Жүдеп-жадап келген азаматтың сай-сүйегін сырқыратпа. Берік бол.

М і н а й д а р. Қоспан қарағым, біз көрмегенді көрдің, тура ажалдың аузынан келіп отырсың. Мына Жаңыл мұңлықтың өлгені тіріліп отыр бүгін. «Алдыңғыны көріп күпірлік ет, артқыны көріп шүкірлік ет» деген екен. Алдыңғы десең сенің алдыңа түсіп, керегесі кенеліп тұрған адамды көре алмадым. Осы атыраптан қабырғасы бүтін жанды таба алар ма екенсің. Ал, артыңа қарасаң кімді көресің, талай боздағынан айрылып, зарлап қалған жетім мен жесірді, кемпір мен шалды көресің. Бүгін өзіңмен бірге қуанып, қуанышыңа қуаныш қосармын деген-ақ күнім еді. Бірақ тағдырдың жазғанына шара бар ма. Қоспан шырағын, осы қуанышыңа у тамызғалы отырмын. Берік бол. Артыңда қалған тұяғың сынды. (Қоспан Мінайдардың сөзін үрейлене тыңдап отырған. Бала қазасын естігенде шошып кетіп селк ете түсті де, орнынан тұрып тәлтіректеп ілгері аттай берді. Жаңыл жылап келіп мойнына асылды. Ол осылай ұзақ тұрды. Төңірек қараңғы. Тек екеуі ғана.) Қ о с п а н. Жаңыл, айналайын, жылама. Сенің қасіретіңнің аз болмағаны... айтпасаң да білемін. Соғыстан бұрынғы бес жыл өміріміз бір күнін бұлт шалмаған мереке еді. Таңертең тәтті үмітпен қуанып оянатын кезіміз еді ғой ол. Алыста азапта жүргенде мен соны талшық еттім. Ондай да қуанышым болмай, өмірім ойсырап тұрса тұтқын азабына төзер ме едім, төзбес пе едім. Мұратым... жылтыраған шырағым... Әке-шешең жетімдік зарын көп тартып еді. Соны саған тартқызбасын деп... Сәбиім, сені келіп, маңдайыңнан бір иіскемей өлуге хақым жоқ деп бар азапқа төзіп едім. Папаң келді сенің. Сағынған папаң... (Бойын билеп.) Ғафу ет, Жаңыл. Бұған да шүкір. Көңіліңді бас. Енді азап-мехнаттың бәрі артта қалды ғой.

Ж а ң ы л. Сөйтіп зарықтырып, күдер үздіріп барып табылған Қоспаннан қайтадан айрылып қала жаздадым. Келмей жатып, көзі тірісінде жоғалтып ала жаздадым ғой.

Қ а с б о л а т. Неге? Қоспан одан кейін ешқайда кеткен жоқ еді ғой. Ж а ң ы л. Ар жағып өзіңіз де білесіз. Бірақ көп нәрсеге қана алмаған боларсыз. Асықпай тыңдаңыз. Қоспан бала қазасын содан қайтып аузына алмады. Тек жаз шығысымен кірпіш соғып, Мұратқа там салды. Ешкімді көмекке шақырмастан бәрін өзі істеді. Қабір басында жүргенде де көзіне жас алған жоқ. Бірақ, кейде топырағы шөгіп бара жатқан кішкене төмпешіктен кез алмай, селтиіп тұрып қалатын. (Пауза.) Содан Қоспан мені ертіп колхоздағы туыстарына барып мауқын басты. Иә, иә, бұл бір жаңа қосылған жас жұбайдай ең бақытты күндерім еді-ау. Халықтың пейілі қойсын ба, Қоспан да бұрынғы жақсы қалпына оралып келе жатыр еді.

Қ а с б о л а т. Ол бір түсініксіз, қиын жылдар еді ғой.

Ж а ң ы л. Елден оралған соң Қоспан дереу қызметке орналасу жағын қарастырды: Бұрын ауаткомде әжептәуір қызмет атқарып еді ғой.

Қ а с б о л а т. Ол бір түс сияқты жыл еді ғой.

Ж а ң ы л. Бірақ тез уақытта қызмет табыла қоймады. Алғашқыда мен оны уайымдаған да жоқ едім. Бірақ күн асқан сайын сөзден қалып тұйықталып бара жатқанын байқадым. Бір күні кешке таман көңілсіз, түнеріп қайтты.

Ж а ң ы л. Үлкені болмаса кішілеуіне-ақ тұра салмайсың ба. Кейін реті келе жатар, таңдамай-ақ қойсайшы.

Қ о с п а н. Неге тірелсе де тіреліпті, әйтеуір. Біріне барсам біріне сілтейді. Не де болса бір қақпақылға түстім. Бәрі де менен бой тартады. Ж а ң ы л. Майданнан келген кісіге тез-ақ орын тауып беретін еді ғой. Тым болмаса ақырын айтпай ма саған?.. Қ о с п а н. Өзім де соған күйініп едім. Ақыры көзім жетті. Тұтқында болғандарға сенбейтін бопты.

Ж а ң ы л. Күдіктенеді? Сонда сен тұтқынға өз еркіңмен түсіппісің! Өлімге басыңды байлаған жоқсың ба? Гитлерге де қызмет істеген жоқсың ғой. Дозақтан өтіп келген жоқсың ба? Қ о с п а н (күрсініп). Иә-ә. Тұтқын азабын досың тұрмақ дұшпаныңның да басына бермесін. Бірақ шаш ал десе, бас алатындар бар емес пе. Тұтқыннан шыққандардың ішінде неміске қызмет істегендері де бар. Соларға сақ болыңдар, деген шығар. Қайтеміз, төзе тұрайық. Көп ұзамай бәрі қалпына келеді ғой. Жазықсыз адамды жазғыра берер деймісің. Ж а ң ы л. Ау, ол қашан қалпына келеді? Осындағы жұрт сені білмей ме? Көбі тіпті бала кезіңнен біледі ғой. Соларға неге түсіндіріп айтпайсың. Сенің сырыңды білмейтіндері бар ма осылардың?!

Қ о с п а н. Білмеймін. Осылар маған емес, басқа бір нәрсеге сенбейтін сияқты. Көбісі-ақ соғыстан бұрын таныс адамдар емес пе. Алдына барсаң жылы сөйлеседі. Бірақ әңгіме жұмысқа кеп тірелгенде, орын жоқ боп шығады. Өзге мекемеге сілтейді. Шынымды айтсам осы күні солардың қабағын айнытпай танитын болдым. «Сенің кім екеніңді, ана жақта не істегеніңді сайтан білсін. Өзің кісіні пәлеге қалдырып жүрерсің». «Бізден аулақ» не болмаса: «Жағдайыңды түсініп-ақ тұрмын. Жаным ашиды. Бірақ амал қанша». Қай бастыққа кірсем де ажарынан дәл осы екі жазудың біреуін айнытпай танитын болып алдым. Қайтеміз. Тек бір жерге тырнақ іліктірсек...

Жаңыл жалғыз.

Ж а ң ы л. Қоспан әйтеуір тырнақ ілігер қызмет іздеп ауданның бар мекемелерін аралап шықты ғой. Ақыры заготживсырье деген мекемеге кладовщик боп орналасып еді. Бірақ оған да...

Ж а п п а с б а й көрінеді: Ол біреуге зіркілдеп сөйлеп тұр. Ж а п п а с б а й. Кладовщиктің орны занят дейсіз бе? Әлде мені кладовщик бола алмайды деп ойлайсыз ба? Жоқ, мен басқа мекеме емес, әдейі осы мекемеге келіп тұрмын. А? Жоқ сіз маған тура жауап беріңіз. Тоқ етерін айтқанда бәшеске сатылған пленді баурыңа паналатып, мен сияқты ауданның ортан қолдай актебіне қызмет тауып бергің келмейді екен ғой. Түбін ойлаңыз, жолдас.

Елес көшеді.

Ж а ң ы л. Орнын Жаппасбай тартып алғаннан кейін, Қоспан екеуміз соның қарауында жүк тиеуші боп жүре бердік... Қоспан басына не түссе де бәріне төзіп әбден көнбісті болып алған сияқты еді. Бірақ төзбейтін де нәрсесі бар екен...

Үшінші көрініс Заготживсырьеның қоймасы. Қоспан мен Жаңыл арқалап қапшық тасып жүр. Жаппасбайдың қасында кемпір мен шал. К е м п і р. Айналайын, Жаппасбай-ау, мына сыңар ұлтаның не? Тым болмаса қос ұлтан неге бермейсің? Шалымның екі аяғы бар ғой.

Ж а п п а с б а й. Шалыңның төрт аяғы болса да, бұдан артық тиісті емес. К е м п і р. Артық екі аяқ өзіңе болсын, шырағым. менің шалымның екі аяғы аман болса болады. Өзің есеп білесің ғой, ойбай-ау. Менің әкелгенім бес келі сары май мен сегіз келі жүн ғой. Соны қай шотыңа қақсаң да қос ұлтан тимей ме? Ж а п п а с б а й. Нормы солай кемпір, нормы. Мен қазынаның мүлкін сендерге үлестіріп бере алмаймын. Барыңыз, дабай, барыңыз. К е м п і р. Шырағым-ай, қолың тар екен. Сенің орныңда ана бала тұрғанда (қап арқалап өтіп бара жатқан Қоспанды нұсқайды.) Талай дүние алып қайтушы едік... Ж а п п а с б а й. Үкіметтің мүлкіне жаны ашымаған соң оны орнынан алып тастады. Мен ондай емеспін. Ұқтың ба. К е м п і р.. Ұқтым шырағым, өндіршегің үзіліп кетсе де, татпай жинап тағы бес келі май әкеліп берейін. Тым болмаса қос ұлтан берші, қарағым. Шалым жалаң аяқ отыр еді. Ж а п п а с б а й. Болмайды. Үкіметтің мүлкін талан-таражға сала алмаймын. Дабай, дабай, барыңыз. К е м п і р. Мына пиғылың бір жамандыққа апармай қоймас, шырағым. Тек бала-шағаларыңнан аулақ болсын. (Шығады.)

Шал. Барайын қарағым, барайын. (Кете беріп, қайрылып.) Отыз екі келі жүн тапсырып едім-ау, қарағым Жаппасбай.

Ж а п п а с б а й. Норма солай, ақсақал. Барыңыз дедім ғой.

Ш а л. Е, барам ғой. Рақмет қарағым. Тек аздау бола ма деп... Отыз екі келі жүн болғанда... (Күбірлеп шығып кетеді. Қоспан Жаппасбайдың қасына келеді.)

Қ о с п а н. Зіркілдеп жұртқа жаманат төндіргеннен басқаны білмейтін топас қой десем өзіңді, оның үстіне барып тұрған жымысқы ұры екенсің ғой.

Ж а п п а с б а й. Әй, әй... Сен не дейсің?

Қ о с п а н. Кемпір, шалдарды алдауыңды қой, ұрлығыңды қой деймін, білдің бе?

Ж а п п а с б а й (бойын билеп, мысқылдап.) Ал, қоймасам қайтесің? Не істейсің?

Қ о с п а н. Не істейтінімді өзім білем. Бірақ не де болса оңдырмаймын. Ж а п п а с б а й. Оңдырмайсың, ә? Ондай күш қайдан келді саған? (Ашулана түсіп.) Сенің өзің кімге жала жауып тұрсың, білесің бе?

Қоспанның үйі. Үйде Қоспан мен Жаңыл. Есік қағылады. Сырттап Қасболат кіреді. Қоспан екеуі бір-біріне бажырайып ұзақ қарайды.

Қ а с б о л а т. Дәу қара! (Екеуі құшақтаса кетеді.) Ойпырмай тірі екенсің ғой. Бар екенсің ғой. Қ о с п а н. Тірімін, жолдас командир, тірімін. Сіз де аман-сау оралған екенсіз ғой. Түу, көрісетін күн бар екен ғой. Қ а с б о л а т (құшағын жазып, бетіне қарап). Сол баяғы қалпың. Жаңа осы маңнан өтіп бара жатсам — сыртыңнан танып қалдым. Түйеше маң-маң басқан жүрісіңді көргенде, жүрегім бүлк ете қалды. Бір түрлі, тіпті таныс адамның түрі. Содан «ойпырмай, мынау Дәу қара» болмаса қайтсін еді, деген ой сап ете түскені. Өтіп кеттім де, бірақ шыдай алмай қайта оралдым.

Қ о с п а и. Апырай, мені тіпті ұмытпапсыз-ау, Қасеке.

Қ а с б о л а т. Неге ұмытам. Өзге солдатты ұмытсам да, сені ұмыту... Жоқ, жоқ, Қоспан. Командирдің де, солдаттың да алдында өтелмес борышы болады. Апырай, аман екенсің ғой. Ал, халің қалай? Қ о с п а н. Хал осы. Әйтеуір, аман-eceн елге жеткен соң, өзгесі ештеңе емес қой.

Қ а с б о л а т. Иә, иә айтушы ең ғой. Амансыз ба, Жаңыл. Сыртыңыздан қанықпын. Майданда жүргенде Қоспан айтқан сіз туралы. Ал танысып қоялық. (Қол алысып амандасады.) Бір жағы Қоспан екеуміздің құрдастығымыз да бар. Енді сіз де ешқайда қашып құтыла алмайсыз. Ж а ң ы л. Сізді жете біле алмай жатырмын. Бірақ қашатын біз жоқ қой. Ал төрге шығыңыз. Қ а с б о л а т. Оған тап қазір ұяттымын. Бір тығыз мәжіліске кетіп бара жатқан бетім.

Қ о с п а н. Бұл қалай болды енді. Өң мен түстің арасындай... Біздің ауданға қалай келіп жүрсіз? Қ а с б о л а т. Жуырда ғана ауыстым. Осында аудандық комитетте кадр бөлімін басқарамын. Қазір төл алу науқанымен шапқылап жүргеніміз ғой. Әттеген-ай, уақыттың қысылтаяң болып қалғанын қарашы... Ә, айтпақшы үш күннен кейін қайтып оралам. Сен тура кеңсеге кел. Кеңірек отырып гәпті шертейік те, а. Екеуміздің хикаямыз аз уақытта таусыла қоймас.

Қ а с б о л а т. Онда қызмет мәселеңді де шешіп жіберейік. Тек келмей қалма. Ал, әзірге сау бол. Сау бол, Жаңыл. (Қоштасып шыға беріп қайта оралды. Қоспанды иығынан сілкіп.) Өй, Дәу қара-ай, ә!..

Қоспан (қарқылдап күледі). Мәссаған білмей тұрсың ба? Менің командирім. Қасболат екеуміз нағыз қанды қырғында бірге болғанбыз.

Ж а ң ы л. Өзі әжептеуір бастық көрінеді ғой.

Қ о с п а н. Иә, кадр бөлімінің бастығы. Енді жолымыз оңғарылған шығар. Қызметіңді де шешіп жіберем деген жоқ па, ә? Біздің командир солай келеді.

Ж а ң ы л. Тек сөзіне берік болса...

Қоспан. Майданда болған солдаттар бір-бірін жау қолына бермейді, Жаңыл. Бәсе, жазықсыз адамға пәле жолаушы ма еді. Айттым ғой, мұның бәрі уақытша нәрсе деп. Амандық болса, жұмысқа енді кірісетін шығармыз.

Қасболат, Жаңыл.

Қ а с б о л а т. Иә, мен асығыс мәжіліске кеттім. Мәжіліс үстінде де, колхозға бара жатқан жолымда да көз алдымда Қоспан тұрды. Сол баяғы баладай көзі жаутаңдаған ақ көңіл, аңқау қалпы. (Әлденеден тітіркеніп қалады.) Ж а ң ы л. Үш күн бойы Қоспанның әңгімесі сіз болдыңыз, Қасеке. Екеуіңіздің майданда жүріп, бастан кешкен әңгімеңізді жыр қылын айтып берді маған. Сіз белгілеген уақыт жеткенде, үйде мейрамға бара жатқан адамдай боп шығып еді.

Қ о с п а н. Түу, үш күннің өзі, үш жылдай көрінді ғой. Сізді айта-айта Жаңылдың да құлағын сасыттым білем. Апырай-ә, сізді де көретін күн бар екен-ау.

Қ о с п а н. Аман-сау келген соң бәрі ұмыт қой. Апырай-ә. Сізге шабарман болып жүрген кезімді айтам-ау. Әлгі Харьков түбіндегі неміс бомбалағанда сізді астыма басып тұншықтырып тастай жаздағаным-ау. «Салмағың неше центнер еді» деп сұрағаныңыз әлі есімде. Ой, күндер-ай десейші.

Қ о с п а н. Асығыспын дейсіз бе? Қап, бұл қалай болды. Мүмкін кешке қарай қолыңыз бос болса. Жаңыл қамданып жатыр еді.

Қ о с п а н. «Сіз, біз» деп мені сипаламай-ақ қойсаңызшы, Қасеке, өзіңіздің солдатыңмын ғой. (Қасболаттың бетіне қарап іркіліп қалады.) Шаруа дейсіз бе? Несін жасырайын. Шаруамның бар екені де рас. Mен келгелі үш-төрт ай болып қалды. Бос жүрмін. Жұрт маған жолағысы келмейді. Бәрінен де сүтке тиген күшіктей сұқтана қараған қорлығы өтіп барады. Қ а с б о л а т. А-а, бұл бір қиын жағдай. Сіздерді тиісті орындар тексеріп анықтау керек. Оған дейін ешкім кесіп жауап бере алмайды. Қ о с п а н. Ay, басқалар болса бір сәрі. Ал, сіз мені жақсы білуші едіңіз ғой... Өзіңіз мені... Қ а с б о л а т. Менің сізді қырық екінші жылға дейін білгенім рас. Ал, оның бер жағында... Не істегеніңізді мен білмеймін.

Ж а ң ы л. Ал, тіпті қолыңнан келер жәрдемің болмаса да оң қабағыңды, жылы шырайыңды көпсіндің бе, Қасболат? Ескі досың емес пе және қандай досың еді! Қ а с б о л а т. Иә, қатты кеткенім рас. Құрғақ қасық болса да жарқылдап НІЫЛЫ шырайымды берсем — ескі жолды жаңартып қайта табыссаң... Ал, оның Қоспанға түк пайдасы жоқ, тек маған зиян. Жұрт қарап жүре ме, «Қырағылықтан айрылған... ашың ауыз» деген қоңырау байланса. Иә, иә... арада талай жыл өтті. Және анау, мынау жылдар ма еді ол. Қоспан үш-төрт жыл жаудың қолында болды. Иә... иә... жаудың қолында болды. Ол шақта не істегенін сайтан білсін... Жаңыл. Сенің өзің сендің бе осыған? Жүрек түбінде жатқан шының ба еді, осы? Әлде ұятыңды жапқан бүркеншегің бе бұл? Қ а с б о л а т. Ал, оның ақтығын немен дәлелдейсің? Лагерьде бірге болған жоқпын. Тіпті бірге болған адамның өзі ақтап ала ма? Қасболат жалғыз. Қинала ойланып қалған. Кенет «Менің сізді қырың екінші жылға дейін білгенім рас. Ал оның бер жағында ие істегеніңді білмеймін» деген өз даусын естіп селк ете қалды. Қараңғыдан Қоспан көрінеді.

Қоспан. Жоқ, оны айтқан жоқсың.

Елес көшеді. Қасболат жалғыз. Ақырындап алыстап атыс дүбірі естіледі. Атыс ұлғая береді.

Алтыншы көрініс Соғыс даласы. Сахна сыртында атыс ұлғайып кеткен. Қасболат, Қоспан екеуі жаумен атысып жатыр. Кенет атыс тоқтайды. Қасболат маңдайынан теріп сүртіп отыра кетеді. Аз уақыт үнсіз. Қ о с п а н. Немістердің оғы пышақ кескендей тыйылды. Неге тым-тырыс бола қалды екен бұлар?

Қ о с п а н. Не де болса көз шырымын алып, жан шақырмасақ. Үш күннен бері ұйқы дегенді ұмыттық қой. Қ а с б о л а т. Көз шырымын алдырса жақсы. Жоқ, мұның мәні басқа, Қоспан. Олар әдетінше қуып келе жатқан алғашқы қарқынымен періп кетіп еді, ала алмады. Енді кейінде келе жатқан күшін тосып алып мықтап соғады. Кәне, темекі тартып алайық тым болмаса. Қ о с п а н. Харьков түбінен біз шегінгелі жиырма күп болып қалды. Мұны қай шамадан тоқтатар екен, жолдас командир? Қ а с б о л а т. Иә, айту қиын. Донның арғы бетінен іліктірмесек. Қысты күні азат еткен жерімізді жазда жауға қайта беріп келеміз. Қиын... Қиын соғыс. Қ о с п а н. Шіркін өмір-ай десейші. Ел-жұртты көретін күн болар ма екен? Соғыстан кейінгі өмір, шіркін арман ғой.

Қ а с б о л а т. Мынандай соғыстан кейінгі өмір де оңай болмайды, Қоспан. Қ о с п а н. Оны қойшы, Жолдас командир. Қиындықтың көкесін көрін келеміз ғой. Осыдан артық болмас. Mен адамдарды айтам. Жұрт керемет тату-тәтті... бір-біріне мейірімді болуға тиіс қой. Нағыз рақат сол ғой. Қ а с б о л а т (күліп). Екеуміз құрдас деп кім айтар, бала сияқтысың-ау, Қоспан. Өмір дегенді оп-оңай көресің. Жоқ, өмір соқпағы сен ойлағаннан гөрі қиындау. Қ о с п а н. Әрине енді... Бірақ, Қасеке, жанын бір шүберекке түйіп, ажалдың аузына бірге түскен адамдар... Қалай енді солар бір-біріне қиянат жасайды. Ондайға кісінің дәті шыдамайды ғой.

Алыстан гүрілдеген машиналардың, ұшқан снарядтардың даусы естіледі. Қ а с б о л а т. Иә, жақсы айттың, Қоспан. Немістер қайтадан қыбырлай бастады-ау деймін.

Екеуі түрегеліп жау жаққа қарайды.

Қ а с б о л а т. Иттер, ашықтан-ашық. Тасалану; жасқану дегенді қойын алған-ау. Қ о с п а н. Әзірге басынып тұр ғой, шошқалар. Позицияға зеңбіректерін шығарып жатыр. Қ а с б о л а т. Иә, иә... (Команда беріп.) Ұрысқа дайындалыңдар. (Бұл команда әрі қарай ауыздан-ауызға қайталанып кетеді.) Біз жауды тоқтата алмаймыз. Бір сағаттан артық позицияны ұстап тұруға шамамыз келмейді. Рота қоршауда қалатын болды.

Қ о с п а п. Енді не істейміз? Шегінеміз бе, жолдас командир? Қ а с б о л а т. Шегінсек жау жапырып кетеді. Түгел қырыламыз. (Ойланып.) Оншақты адамды тосқауылға қалдыру керек. Қ о с п а и. Дұрыс, жолдас командир. Тосқауыл қараңғы түскеніне позицияны ұстап тұрады. Сонда қарамызды үзіп кетеміз. Қ а с б о л а т (қиналып). Тосқауыл... тосқауыл... Мына күшке кім тосқауыл болады. Тосқауылға сену де қиын. Жиырма күннен бері шегініп келеміз. Жұрттың көбін үрей билеген. Кімді қалдырсақ ажалға байлап кетеміз. Қалдырған отделениеміз он-он бес минут тарсылдатын мылтық атып, содан кейін олар да зытпай ма? Иә, онда қарамызды үзіп кете алмаймыз. (Пауза.)

Қ а с б о л а т. Қоспан... Жоқ. Сен талай сыннан өткен менің шабарманымсың (Пауза.) Керек боласың... Қ о с п а н. Сенімді адам ғана керек деп тұрсыз ғой. Сіз маған сенесіз ғой. (Пауза.)

Қ а с б о л а т. Ендеше отделениені қолыңа ал.

Қ о с п а н. Құп, жолдас командир. (Шалбарының ықшырынан гильза алып) мынау үйімнің адресі еді. Әйелім, кішкентай балам к,алған. Тек, Қасеке, асықпай, кейінірек хабарласыңыз. Жақын туыстары жоқ еді...

Қ а с б о л а т. Тағы қандай тілегің бар?

Қ о с п а н. Ел-жұртқа сәлем айтыңыз. Егер елге аман-есен барсаңыз... Өзіңіз білесіз ғой. Позицияға баруға рұқсат етіңіз, жолдас командир.

Қ а с б о л а т. Рұқсат. Қош бол, Қоспан. (Құшақтап сүйеді.) Қоспан автоматын қысып ұстап, позицияға қарай келеді. Шам сөнеді. Сахна айналады. Тарсылдаған атыс ұзай береді. Қасболат артына қарап қойып, қатты аяңдап келеді. Жаңыл көрінеді. Қасболат тоқтайды. Ж а ң ы л. Мұның бәрін, Қоспан маған түгел айтқан жоқ еді. Ол тек сізді мақтай беретін. Қ а с б о л а т. Қоспан сезге сараң еді ғой. Сен де сөзшең емес едің, құрдас. Ж а ң ы л. Ашынғасын менің де тілім шықты. Сол Қоспанның тым болмаса бір халін сұрауға жарамадыңыз ғой. Қ а с б о л а т. Өткен өмірді ойласаң өкініші көп екен. Маған да тәтті болған жоқ. Шынымды айтсам, сол бір тұста мен қатты қиналдым. Ж а ң ы л. Қиналдым дейсіз бе. Сізді көп болса азғантай ғана ұят қысқан шығар. Түңілу дегеннің не екенін, нағыз жан азабын сіз білген жоқсыз, білген жоқсыз, Қасеке.

Ж а ң ы л. Үйде, енді қайда барушы еді?!

С а р ы қ а р ы н ә й е л. Сұмдық-ау, Жаңыл, мен бір жаманат хабар естідім-ау. Берегірек келші. Әлгі Меңдібай сорлыны ұстап кетіпті ғой.

Ж а ң ы л. Неге?

С а р ы қ а р ы н ә й е л. Ойбай-ау, тұтқында болғандарды ұстап жатқан көрінеді ғой. Әлгі Андрей шоферді білесің ғой, оны да алып кетіпті. Әйтеуір Қоспан аман ба?

Ж а ң ы л. Қой... Қоспанның күнәсі жоқ қой. Апырмай, олай болмас... Қате шығар... Жазығы жоқ қой оның. Жазығы жоқ еді ғой. Жан баласына жазығы жоқ еді ғой.

Қоспанның үйі. Қоспан үнсіз сұлық жатыр. Сырттан Жаңыл кіреді. Қасына келіп отырады. Қоспан тіл қатпайды. Екеуі үнсіз. Ж а ң ы л. Жұмыс жағынан не ойың бар? (Қоспан үндемейді. Пауза.) Осылай өз жаныңды өзің кеміріп жата бересің бе? Бір қаракет етпейсің бе?

Ж а ң ы л. Апыр-ау, қойшы, соншама сарқылмай. Жаудың тозағына да төзіп ең ғой. Қ о с п а н. Жау тұтқынында үш жыл болдым. Егер дүниеде тозақ бар болса, нағыз тозақ сол болатын. Талай боздақтар шыдай алмай өліп жатты. Суық баракта жолдасыңды құшақтап ұйықтайсың... таң атқанда құшағыңда серейіп өлік жатады. Көзің қарауытып, буының құрып құлап бара жататын кезің болады. Бірақ құласақ атып тастайды. Қуламадым. Шыдадым. Қалың дұшпанның ішінен қашып та шықтым. Бірақ ұзап кете алмадым. Арлап төбетке талатып, төрт күн бойы тепкіледі. Етіме ине сұғып, оққа да қақтады. Бірақ сонда да елімнің ырқына көнбедім. Қасарысын, қатып қалдым. Шыдадым. Алдымда үмітім бар еді. Арманым бар еді. Сағынған ел-жұртым... Туған жерім... Ажалдың аузынан шығып келдім ғой мен. Жазығым не? Heгe ғапа айтып... айтып өлтірмейді екен тым болмаса...

Ж а ң ы л. Көңіліңді басшы, торықпашы. Қажырлы едің ғой.

Қ о с п а н. Қажырлы... Иә, қажырлы сияқты едім. Қол-аяғымды жіпсіз матап тастағандай. Енді қызмет іздеуге де бетімнен басам. Қара жұмыс қажытпас еді-ау, мені. Басқасы ғой діңкемді құрытатын: өзге жұрт бір бөлек, мен бір бөлек. Жұрттың бәрі маған сұқтана қарайтып сияқты. Қарап тұрып, өзімнен-өзім қуыстанып, кібіртіктеп. Кіндік кесіп, кір жуған жерім емес пе. Осы даланың топырағында жаралған жоқ па едім. Неге сыймаймын сол кең далама. Неге мені енесінің бауырынан жұлып алған содыр күшіктеп лақтырады. (Пауза.) Білмеймін. Жер-көкке сыймайтын болдым ғой мен. «Жақсы ит өлігін көрсетпейді» деуші еді. Енді өлексемді сүйретіп, бір жаққа қаңғып кетпесем... Жаңыл. Өзіңді-өзің қинай беріп қайтесің. Бізді қаңғыртатын да ешкім жоқ. Одан да ауылға барайық. Қанша айтқанмен ағайын арасы. Қоспан, Сені мен менің қайбір екі туып, бір қалғанымыз толып тұр. Әр ауылдың бір Жаппасбай табылмас деймісің. (Пауза.) Ж а ң ы л. Қоспан, есіңде ме, осыдан оп жыл бұрын мен сені алғаш рет көрдім. Ол кезде кісі есігінде жүрген жетім қыз едім. Мені жүдеткен жоқшылық емес, қорлық еді. Бір үйде тұрып, бөлексің, баласымен ойнап жүріп, кемсің. Содан шығар, әбден бұйығы болып, көңілім басылып қалып еді. Торсан деген шүйке шалға ұзатпақ болғанда қарсылық айтпадым. Соны тіпті жек көріп тұрсам да, көңілім еш нәрсеге селт етпеді. Кеудесінде жаны жоқ пендедей мойынұсына бердім. Сөйтіп жүргенде біздің ауылға сен келдің. Ауданда әжептәуір қызмет істеп жүрген жігіт жетім қызды қайтсін, деп ойладым. Бірақ ауылға сәуірдің лебі келгендей, көңілім оянып... кеудемді бір бұлдыр, тәтті үміт биледі. Сен маған көз салады ғой деп дәметкенім жоқ, бірақ енді Торсанға өлсем де бармайтыным анық болды.

Қ о с п а н. Білем ғой, оның бәрін. Несіне айтасың маған.

Ж а ң ы л. Жоқ, білсең де білмегенің бар шығар. Тыңда. Mен еріксіз өскен жан едім. Содан кейін бар еркімді саған бердім. Қателескенім жоқ. Асқар таудай пана болдың маған. Барым сен едің ғой менің. Кеше бес жыл хабарсыз кеттің. Жұрттың бәрі өлдіге жорыды. Сөйтіп жүргенде жалғызым... Мұратым... одан айрылдым. Нем қалып еді менің... Асқар тауым жығылып, жалғыз шырағым өшкен жоқ па еді. (Пауза.) Бірақ онда да кеудемде үміттің сәулесі қалды. Менің адыра қалған өміріме талшық болған сол еді. Сол арманыма жеттім. Сен келдің...

Ж а ң ы л. О да қуанып. Ол болмаса қайтер едік. Бір ажалдан аман қалдың ғой. Сені енді жоғалтар жайым жоқ. Менің сөзімді тыңда.

Қ о с п а н. Иә? (Таңырқай қарайды.) Ж а ң ы л. Соншама түңіліп немене. Бір сұмырайдан қорлық көрдім деп бүкіл елдің бетіне түкіресің бе? Тіпті жұқарып қалыпсың ғой өзің. Одан да сөзді қойып, колхозға көшеміз. Күрекке боқ табылмайды деп қорқасың ба? Ел іші алтын бесік, бізге де өгейлік қылмайды.

Қ о с п а н (таңырқап). Сен не деп тұрсың?

Жаңыл. Несіне таңырқайсың, мені жаңа көрдің бе? Осында Құмар басқарма мен Мінекей қайнаға келген екен. Солармен сөйлесіп келіп отырмын. Іш құса болып жата бергенше, елге барып серпілесің. Еңсеңді көтер. Қазір сол кісілер келеді осында. Жақсылап тұрып сөйлес езің де.

Ж а ң ы л. Содан колхозға көшіп келдік. Қоспан жыл бойы Мінекеңе көмекші шопан боп істеді. Бұ да бір естен кетпейтін уақыт еді.

Сегізінші көрініс Көктем. Кең дала. Қоспан мен Жаңыл шығады. Кішкентай Қаламүштің қозыларды қуалап жүрген дауысы естіледі.

Қаламүштің қозы қуған дүбірі ұзап кетеді. Қоспан кеудесін кере, алысқа сүйсіне қарап тұр. Мінайдар келеді.

М і н а й д а р. Анау, Ғалымжан ба?

Қ о с п а н. Иә, Қаламүш. Қозы қуып жүр. Өзі де бұлтыңдап, қозыдан аумайды. Аһ, тағы құлады-ау. Тіпті елең қылар емес. Томпаң-томпаң етіп... (Мінайдарға бұрылып.) Бүгін дала тамаша екен. М і н а й д а р. Қойшы болғаныңа жылдан асты, әлі зеріккен жоқсың ба, бұл даладан? Қ о с п а н. Жоқ, Мінеке. Осы даланың бір сиқыры бар ғой деймін, сірә. Сонау Жаппасбайлардан қорлық көріп жүргенше, тура елге тартып кетсемші баяғыда... М і н а й д а р. Ай, Қоспан-ай, саған тиіп жүргені тек Жаппасбай зұлымдығының шарпуы ғана ғой. Жұрт одан не көрмеді дейсің. Қ о с п а н. Иттің сырын кім білген. Бүгіп бір өзіме ой келіп тұр, Мінеке. Сонау бір кезде өмірден түңіліп кетіп едім. Адам деген жарықтық та қызық-ау, жоқты аңсап әуре болады. Дәл осы бір сәтті, осы сәскені көру үшін ғапа өмір сүруге болады екен-ау. М і н а й д а p. Байқаймын, Қоспан, көңілің тазарын келе жатыр. Құтты болсын. Қ о с п а н. оныңыз рас, Мінеке. Еңсемді басқан бір зіл бар еді. Содан арылғандаймын. М і н а й д а р. Бұрын атыңды естіп, жүзіңді көргенім болмаса, сырыңа қанық емес едім, Қоспан. Былтырғы бір мінезіңнен танып қалдым-ау сені.

Ж а ң ы л. Ол қандай мінез еді, қайнаға?

М і н а й д а p. Әзің де бар едің ғой, келін, Құмар бұған: «Бір кезде әжептәуір қызмет атқарған Қоспан едің. Дәм бұйырып, келіп қалған екенсің. Олқы көрмесең, бригадир етіп қояйын, иә болмаса, сиыр фермасын қолыңа берейін»,— деп еді ғой.

Жаңыл. Иә, иә...

М і н а й д а р. Сонда Қоспан тұрып: «Азғантай еркекті атқа мінгізіп қойып, бар салмақты қатын-қалаш, шал-шауқанға салып жүрген көрінесіздер. Мен атқа мінгендердің тобын көбейтпей-ақ қояйын. Мені тура қой бағуға жібер»,— дегені қайда.

Қ о с п а п. Иә, Мінеке, өткен жылы ғана ұсақ-түйек қызмет үшін тайталасып, әр кеңсенің босағасын тоздырып жүргенімді есіме алсам, ұяламын. Босқа кеткен есіл уақыт, қор болған қайран жігер. М і н а й д а р. Азды-көпті оқуы бар еркек, азамат деп аталатындар толып жатқан кеңселерді сығалап, бір нәрсенің тізгінін ұстаған боп жүр ғой. Соғыстан тұралап шыққан колхоздарды сүйреп келе жатқан сол өзің айтқан қатын-қалаш, шал-шауқандар. Солардың үстінен күн көріп, есіл қайрат күштерін болмашыға сарт етіп жүргендерін ойлай ма екен, солар. Ай, сірә ойламайтын шығар. Қоспан (күліп). Дұрыс айтасыз, Мінеке. Ойлайтын болса білекті сыбанып жіберіп жұмыс істемей ме. Жұмыс істеудің орнына, онсыз да шаруаларын тындырып жүргендерге «ананы істе, мынаны істе»— деп айқайлауды кәсіп етіп алған. Түрлеріне қарасаң — бәрін өздері тындырып жүрген кісідей. Тіпті солар айтпаса, нұсқау бермесе, жұрт күрек ұстауды, дей суаруды білмейтін сияқты. (Күліп.) Жо-оқ, Қоспан енді олардың қатарына қосыла қоймас. Не де болса мықты бір тірліктің құйрығынан ұстады. Тапқан нанын рақаттанып жейді... Мінайдар (күліп). Бәрекелді. Әкім қара деген абзалы ел үстінен күн көреді екен ғой. Бәрің бірдей әкім болсаңдар кімнің үстінен күн көресіңдер... (Байсалданып.) Қоспан қарағым, дәмдес болғанымызға жылдан асты. Иша десіп көңіл суытқан жеріміз жоқ. Туыс болмасаң да жақынға бергісіз боп кеттің. Не көрсек те бірге көрдік қой осы уақыттың ішінде. Енді алдыңа дербес отар салып, бөлінейін деп отырсың. Сенің үстіңе отау тігіп, енші бердім деп мен қуанам. Бір жандық сойып той жасағалы отырмын.

Қ о с п а н. Рақмет, Мінеке.

М і н а й д а р. Ал, ендеше енші аларыңда бұйымтайыңды айт. Өкпе-назың болса, оныңды айт. Іркілме. Ішіңде дақ кетпесін. Қ о с п а н. Сіз өкпе-наз дейсіз, Мінеке, мен сізге алғысыңды қалай айтып жеткізерге білмей тұрмын. Ападан қайта туғандай, тазарып шықтым қолыңыздан. Ешбір дағым жоқ ішімде. Ж а ң ы л. Рақмет, қайнаға. Ризамыз. Тек Қаламүшжанға анасыз қиындау боп жүрмесе. М і н а й д а p. Келін қарағым, сөзіңнің төркінін танып тұрмын-ау. Ғалымжан саған бауыр басып қалды. Перзенттен қиналсаңдар да, әлі үмітсіз емессіңдер ғой. Сол баланы бөлмей-ақ қоялық. Екі үйдің ортасындағы тел қозы боп жүре берсін.

Ж а ң ы л. Будан түңілдім деп, мыңның бетіне түкірме деген рас екен. Туыстығы болмаса да, Мінайдар шал бізге пана болды. Қоспанның да жан-жарасына емші болған сол кісі. Кіші баласы Қаламүшжанды бауырыма бастым. Өткеннің бәрі ұмыт болып, ескі жара жазылып, өмірдің берік арнасына түсіп келе жатыр едік... Қ а с б о л а т. Бастан талай қателіктер етті ғой. Артта қалған нәрсе ғой, ұмыт болған шығар деуші едім. Сен бәрін қайта қоздырдың. Жаңыл. Мен айтпағанда, мен үндемегенде өз арыңнан, өз ұятыңнан қашып, құтыла аласың ба, Қасеке? Бұл сіз бен біздің өміріміз ғой. Осыны қалай сызып тастаймыз. Қ а с б о л а т. Иә-иә... Өткенді өзгерту біздің қолымыздан келмейді. Еш нәрсені ұмытпапсың. Қатал екенсің, Жаңыл. Соңғы бес-алты жылдан бері сол кінәмді жуып-ақ көлем. Ескі достар қайта табыстық... Арамызға қайтадан сына қаққың келе ме, білмеймін.

Ж а ң ы л. Бұл боран сізге де, бізге де оңай болған жоқ. Қоспан ығып кетті. Әне, қаршадай Қаламүш жүр осы боранда шапқылап. Біз жасарымызды жасадық. Бірақ ана хақым бар. Баламды ойлаймын. Оның ертеңін ойлаймын. Тек басына бермесін, бірақ күн туа қалса, Қоспан ағасы сияқты о да ажалдан тайынбайды. Баламның ақ жүрегіне дақ түсіргім келмейді. Жалған мен өтіріктен, нақақ пен қиянаттан сақтағым келеді. Өмірімнің ащысын сол үшін ақтарып отырмын. У ішсең түбіне дейін. Қ а с б о л а т. Иә-иә... Бұл боран Қоспан екеуіңе ғана емес, маған да ауыр сын болды. Уақыт, жағдай, қызыл сөз... Солардың тасасына қанша тығылсаң да, арыңа папа болмайды. Әр нәрсенің сұрауы бар. Адам қолымен істегенін мойнымен көтеруге тиіс. У ішсең түбіне дейін. Айт бәрін... Ж а ң ы л. У ішсең түбіне дейін. Көз алдыңда сайрап тұр ғой. Осыдан он жыл бұрын, елу бірінші жылдың қысы да осындай қатты болған жоқ па. Мал көп қырылды. Осы колхозға жиналыс өткізуге өзің келдің. Ол кезде ауаткомның орынбасары едің ғой, Қоспанмен шүйіркелесіп, сөйлеспейтін кезің, Екеуің тек бас изесіп қана өте шығасыңдар. Мені де құрдас деп арқадан қақпайтынсың.

Тоғызыншы көрініс Жиналыстың шағын президиумы. Стол басында Құмар, Қасболат, Қоспан сөйлеп тұр. Қ о с п а н. Басқарма «малыңды аман алып шыға көр» деп қойшыға сыйынады, қойшы «қыстың қаһарын аулақ қыла көр» деп құдайға сыйынады. Ал осыдан өзге қарекетіміз қайда? (Қасболатқа бұрылып.) Былтыр жазда өзіңіз осында өкіл болдыңыз. Аудандық газеттегі ақбарға қарасам, біздің колхоз шөп шабуды жүз процент орындапты. Оның жартысы да шабылған жоқ. Ал, шабылған аз ғана шөбің әне тұр. Пішенді аман сақтап қалдық та, қойды қырып алдық. Оны енді биылғы ақпарға қосарсыңдар.

Дауыстар.— Дұрыс айтасың, Қоспан.

Қ о с п а н. Несін айта берейін. Кейбіреулерге ақпар керек. Бізге мал керек. Қайсымыздың сай-сүйегіміз сырқырамады. Талай жылғы еңбегің, азап-мехнатың еш болса, қалай шыдап тұрасың. Біз өз сазамызды тарттық. Бірақ айып бізде ғана емес. Кешегі қытымыр қыста да емес. Осыны ойлап, осыған жауап беретін адам бар ма?

Дауыстар.— Рас, айтсын,

Айқай-шу. Құмар қоңырау соғады. Қасболат орнынан тұрады.

Қ а с б о л а т. Жолдастар. Бүгінгі жиналыста көп кемшіліктің беті ашылды. Біздің ересен зор табыстарымызбен бірге елеулі кемшіліктердің бары рас. Биылғы қыс қатал, ауыр болды. Сонымен бірге, басқару ісінде де елеулі кемшіліктер болды. Басқарма ұйымдастыру шараларын дер кезінде қолданып, көпшілікті жұмылдыра алмады. Пішен уақытында тасылып, жеткізілмей қалған отарлар болған. Бірақ үрей туғызарлықтай қырғын жоқ. Жұмысты жақсылап қолға алу керек. Қойшылардың жауапкершілігін арттыру керек. Бұл біздің қолымыздан келетін шаралар. Ал, кемшілік бар ма? Жолдастар. Біз бұл жағдай үшін колхоз басқармасын маңдайдан сипай алмаймыз. Үлкен кемшіліктерді батыл әшкерелеп, большевикше қорытынды шығаруға тиіспіз. Кейбір отарларда қойдың қырылғаны рас па? Рас. Біз одан қорытынды шығармай, көз жұмып өте аламыз ба? Жоқ, жолдастар. Мысалы, жаңа ғапа тақылдап сөйлеп шыққан Есқарин Қоспанның отарында жартыдан артық қой қырылған. Тірі қалғандары іш тастаған. Ал, осы тегін нәрсе ме? Меніңше, тегін емес. Әр нәрсенің түбіне, негізіне қарауымыз керек. Есқарин Қоспан кім? Біз оның кім екенін білуге тиістіміз. Оның кім екенін, кешегі соғыс кезінде қайда, кімнің қолында болғанын колхоз басшылары жақсы біледі. Осыдан келіп, олар саяси қырағылығын жоғалтқан жоқ па деген заңды сұрақ туады. Капиталист? қоршауда тұрғанда біздің ашық ауыз болуға хақымыз жоқ. Қасболаттың сөзінің соңғы жағында Қоспан селт етіп, шошып көзі адырайып, тұрып қалған. Қасболаттың соңғы сөзі әлсіреп естілмей кетеді.

Қ а с б о л а т. Бастан талай қателіктер өтті ғой. Артта қалған нәрсе ғой, ұмыт болған шығар деуші едім. Сен бәрін қайта қоздырдың. Ж а ң ы л. Мен айтпағанда, мен үндемегенде өз арыңнан, өз ұятыңнан қашып, құтыла аласың ба, Қасеке? Бұл сіз бен біздің өміріміз ғой, оны қалай сызып тастаймыз. Жоқ, өмірде еш нәрсе ұмыт болмайды. Қ а с б о л а т. Иә-иә... Өткенді өзгерту біздің қолымыздан келмейді. Еш нәрсені ұмытпапсың. Қатал екенсің, Жаңыл. Соңғы бес жылдан бері сол кінәмді жуып-ақ келемін. Ескі достар қайта табыстық... Сен ылғи қайдағы қиынын айтасың.

Қ а с б о л а т. Осы күнге дейін кешті ғой деп сеніп келіп едім. Бірақ бүгін... Білмеймін, әйтеуір қолымнан келген жақсылығымды аянып жүргенім жоқ Қоспанға. Ж а ң ы л. Жақсылық дегеннің бәрі жақсылық па екен? Қоспанға керегі сол ма екен? Соны ойладың ба, Қасеке.

Түн. Сахна қараңғы. Дүрлігіп үріккен қойдың, үрген иттің шуы. Ат тұяғының дүрсілі. «Айт, айт». «Айт, Құтпан». «Айт, айт» деп қарлығып айқайлаған Қоспанның даусы. Жан ұшырып, шыңғыра кісінеген аттың даусы. Тарсыл-дүрсіл, айқай-шу, алас-қапас. Бір мезгіл сахна айналып; тізерлей беріп, қасқырдың алқымынан ұстап, сіресіп қалған Қоспанның силуэты көрініп, өтіп кетеді. Бірте-бірте шу басылады. Қара көлеңкеде сүрініп-құлап келе жатқан Қоспан көрінеді. Оның ақырын ғана «Жаңыл» деген даусы естіледі. Ақ көйлек киген Жаңыл оны қолынан жетелеп келеді. Жаңыл Қоспанның басын сүйеп, жатқызады. Елес өшеді.

Қоспан басын көтереді.

Қоспан. (ой даусы). Жаңыл... Мен... мен... қайдамын... Жоқ, жоқ... өлмеймін. От... от жағу керек. (Тырбанып от жағады.) Осы мен нені ұмыттым? Тынбай қалған, ойсырап тұрған бір шаруам бар еді ғой. Жаңыл... Жоқ, жоқ, сен жалғыз қалуға тиісті емессің. Дені дұрыс адамның құтылмайтын пәлесі жоқ. Ел-жұрт іздеп жатқан шығар. (Пауза.) Қасболат... Қасболат естісе, іздетпей қоймас. Қасболат... Осы сен кім едің?

Қараңғыдан Қасболат көрінеді.

Қ а с б о л а т. Қайдасың, Дәу қара. Сағынып қалыппын ғой солдатымды. Келші бері. (Елес өшеді.)

Қ а с б о л а т. Есқарин Қоспан деген кім? Оның кім екенін, кешегі соғыста кімнің қолында болғанын колхоз басшылары жақсы біледі. Осыдан келіп, олар саяси қырағылығын жоғалтқан жоқ, па деген заңды сұрақ туады. (Елес енеді.)

Қ о с п а н (ыңыранып). А? 1 - д а у ы с. Үш күн сұрапылда сені қатты қинаған Қасболат жайы еді. Соның шешімін тапқан жоқсың ба?

Қ о с п а н. Сыр мінез, сырын алдырмаған бір жан. 2 - д а у ы с. Сонау алапат кезде сол үшін басын оңқа байлаған солдатын сатып кеткен жоқ па еді? Қиын-қыстауда опа бермеген адамнан қандай қайыр күттің? Қоспан (ойланып). Соққы жеп, басылып қалған қам көңіл... Маңдайдан сипағанға баладай алданып... елп ете қалғаным ба? Ұқпаппын-ау сырын. 1 - д а у ы с. Сырын ұқтырмайтын тереңі бар ма еді соның? Былтыр күзде отарыңа үш жүз тоқтыны қосарында Құмар саған не деп еді?

Қараңғыда Құмар көрінеді.

Қ у м а p. Саған оңай емес екенін білем, Қоспан. Бірақ амалда. Бұ да өзіңнің досыңның қамы. Қасекеңнің түп-тамыры босаңқырап қалған сияқты. Соны енді қоймен нығыздау керек боп тұр. Егер осы қыстан аман шығып кетсек.... Біздің ауданның малы Қасекеңнің абыройын аспанға шығарады. Маңдайыңа шаң тимейді.

Елес өшеді.

Қ о с п а н. Апыр-ау, сонда... бір басының мансабы үшін... жалғыз мені емес... бүкіл үйелменді жұртты арандатқаның ба, Қасболат? 2 - д а у ы с. Қасболаттың бетіне тіке қарайтын, өткені мен бүгінгісі үшін жауап сұрайтын көзің жеткен жоқ па? Тіпті өзің үшін болмаса да, анау зая кеткен өзгелер үшін... Қаламүш үшін... Қ о с п а н. Қаламүш... Ғалымжан... Қоспан ағасы дегенде шығар жаны басқа ғой оның. Тірі болса таппай қоймас. Ағасының жолын қуып қойға келді. 1 - д а у ы с. Тоқта... тоқта. Сонау Аттаншоқыдан бері қарай шашылып келіп, енді мынау жайрап жатқан сол Қаламүштің қойы емес пе? Соңыңа ерген жалғыз қараңа не бермексің, қандай мұра қалдырмақсың, Қоспан? Қ о с п a н (қинала ойланып). Мынау атадан қалған ақ таяқ па, қолына ұстатарым? (Пауза.) Ол артынан өзі сияқты жас өрімдерді ертіп келмек еді ғой. Аялаған арманы бар емес пе еді? Қоспан ағасы сол арманына ара түсе алды ма? (Пауза.) Қасболаттың шаужайына неге мықтап тұрып жармаспадым? Сонау Алматыға барғанда неге қақсап тұрып айтпадым? Қандай кежір желкемнен тартып, еңсемді басқан? (Пауза.) А-а, бітіре алмаған, тындыра алмаған шаруам. Жазатайым, қаза болсам арқалап кетер борышым... осы екен ғой.

Қоспан үнсіз ойланып тұр. Таң атып төңірек жарық болды.

Қоспан (алысқа қарап). Анау Күреңқасқа ғой. Қаламүш, Қаламүш. Жеткен екен ғой айналайын. Ағасын танып, құйғылтып келеді, Қаламүш.