© Балқыбек Ә., 2015.
© «Дәстүр», 2015.
© «Каратау КБ» ЖШС, 2015.

Өзіңнен жасы кіші інің жайлы естелік жазудан ауыр бұл
жалғанда ештеңе жоқ екен-ау. Әмірханмен қалай танысқаным
есімде қалмапты. Соған қарағанда, алғаш кездескен сәттен-ақ
бір-бірімізді бұрыннан білетін адамдардай бірден тіл табысып

кеткен болуымыз керек.
Мен онымен көп сапарлас болдым. Қарағандыдағы Қасымның
тойы, Шымкенттегі «Тау самалы» демалыс аймағындағы он күн,
Өскеменде өткен республикалық мүшәйра, Түркістан, Астана,

Шардара, Көкшетау сапарлары... Әңгіме санында емес, әрине.
Алматыда Әмірханмен бір есіктен кіретін көрші тұрған кезім
де болды. Бір үйде, бір подъезде тұрдық. Ол бесінші, мен екін­
ші қабатта. Күнде кездесіп арқа-жарқа әңгімелесіп жүрдік. Бірде

кісімен бірге тамақ ішіңіз, әкемнің сізбен жақын танысқысы
келеді, ол кісінің сіздің өлеңдеріңізді жақсы көретінін өзіңізге
талай айтып едім ғой – деді. Кешкілік қызметтен оралысымен
жуынып, тез киім ауыстырып, бесінші қабаттағы Әмірханның

пәтеріне көтерілдім.
Сол кеште үшеуміз көп сөйлестік. Әмірханның әкесі Жұмабек
ағамыздың парасат-пайымы, білімі мені қайран қалдырған еді.
Жұмекең қамшы салдырмайды, қай салаға салсаңда ағып тұр.

Әмірханның сұңғылалығының сырын ұққандай болғанмын сон­
да. Ол күндер де келмеске кеткелі қашан.
Ауыл демекші, менің жеке мұрағатымда сақталып қалған Әмір­
ханға қатысы бар бір фото көзіме ерекше ыстық көрінді. Иә, бұл

ағам Назымхан дүниеден өткенде жаназаға қатысып, көңіл айтуға
Бабайқорғанға барған ақын інілерім Қазыбек Иса, Әмірхан Балқы­
бек, Әлібек Шегебайлардың әкеммен түскен суреті. Әкем үш ақын­
ның ортасында отыр. Әмірхан әкемді қапсыра құшақтап түсіпті...

Бүгін есіме Әмірхан Балқыбекке қатысты көп жайлар түсіп
отыр. Оның бәріне тоқтала беру қажет те емес шығар. Соның
бір-екеуін ғана сөз етсем деймін.
Сағатпен баратын қатал қызметтен жақында ғана біржолата

құтылған кезім. Таңғы сағат жетіден тұрып алып безектемейсің.
Рахат. «Қой ертең жұмысқа барам» деп, амалсыз ерте ұйықтауға
жатпайсың. Ерік өзіңде. Түн жарымы ауғанша жазу жазып, сүй­
ікті кітаптарыңды оқисың. Қыстың бір суық түні болатын. Қал­

гімнің атқақтай жөнелетіндейі де бар. Жасы сексен жетіге келген
әкем елде, інілерім Садырхан мен Уәлиханның қолында тұра­
ды. Соңғы жылдары қайда жүрсем де жасы келген әкеме үнемі
алаңдап жүретін болғам.

Сағатқа қарасам түнгі үштен өтіп барады екен. «Бұл кім бол­
ды екен» деп, орнымнан тұрып телефонға қарасам, «Әмірхан
Балқыбек» деген жазуды көрсетіп, безілдеп тұр. «Не боп қалды
екен» деген әрі-сәрі оймен телефонның дауыс қабылдағыш түй­

тым кеш болса да, хабарласып тұрмын, аға. Ренжімесеңіз, Сай­
ын мен Шаляпиннен сәл төмендеу жердегі кафеде отырмын, дәл
қазір келе аласыз ба? – дейді. Мен сәл ойланып:

едім, – дегенді қосып қойды. Мен де бастапқы абдыраған халден
арылып, өзіме тез келгендей болдым.

даяшыдан сол жердің адресін тәшпіштеп сұрап, анықтап жазып
алып, оған: – Бауырым, далада күн суық, мен келгенше мына кісі
далаға шығып кетпесін, сөйлесіп отыра тұршы, – деп өтіндім. Ол
сөзге келместен: – Алаңдамаңыз, аға, сіз келгенше ешқайда жі­

бермеймін. Бірақ тезірек келіңізші, кафені жабатын уақытымыз
әлдеқашан өтіп кеткен, – деді.
Жылдам жиналып, көлігіме отырып, айналасы жарты сағатта
кафеге жеттім. Оңай таптым. Сайын көшесінің қапталындағы

шағын ғана кафе екен. Кіріп барсам, Әмірхан оң жақ бұрыштағы
столда жалғыз өзі отыр. Бір жас жігіт қалғып қарама-қарсы бет­
тегі орындықта отыр. Оның даяшы екенін түсіндім. Әмірхан
мені көріп айыпты адамдай сәл ыңғайсызданған кейіппен ақсия

күліп, орнынан тұра берді. Екеуміз құшақтасып көрістік. Қалғып
отырған жігіт те орнынан тұрып қасымызға таяды.

аң-таң болып Әмірханға қарадым. Кафеге қарыз боп, төлейтін
ақшасы болмай, кете алмай отыр ғой деп ойлағанмын. Жоқ,

рласуға арнайы шақырдым, – деді. Сіз көшіп кеткен соң бір-
бірімізді көп көрмейтін болдық қой. Ал уақыт болса ағып өтіп
бара жатыр. Өмір өтіп барады аға,-деді көзін бір нүктеге қадала
қарап отырып.

ғана жаздым. Өз мүмкіндігімді толық көрсете алмадым. Жа­
зылып шаба алмадым. Әдебиетте төңкеріс жасасам деген ар­
мандарым қиял жүзінде ғана қалатын сияқты. Соңғы кездері
қатты құлази беретін болдым. Сырттай бәрі жап-жақсы, дұрыс

сияқты. Ал ішім тола шер, мұң-нала. Бір серпіле алмай-ақ қой­
дым. Әсіресе, әкемнен айырылғалы бері бір ауыр ойлар қаусы­
рып босатпайтын болды. Көшім хан туралы үлкен роман жазам
ба деп едім. Қайдааан. Күйбең тірліктен, мардымсыз жалақыға

жалданған күнделікті жүйкеңді жүндей түткен қызметтен босай
алмай жүрмін...
Сөйтті де қалтасынан ірілі-ұсақты теңгелерді шығарып столға
тастай салды. Даяшы да бізге кеңдік жасап:

дер, енді менің де ұйқым ашылып кетті, – деді күлімсірей. Мен
даяшыдан лимонмен бір шәйнек ыстық шәй әкелуін өтіндімде,
оның қасына отырдым.

қалжың-шыны аралас. Әмірхан екеуміз сол түні ұзақ оты­
рып сөйлестік. Артюр Ремо, Француа Вийон, Данте, Шекспир,
Бальзак, Блок, әкелі-балалы Гумилевтер, Велемир Хлебников,
Есенин, Маяковский, Марина Цветаева, Пушкин, Лев Толстой,

Лермонтов, Никколо Паганини, Достоевский, Эдгар Аллан По,
Хемингуэй, Джек Лондон, Актагава Рюноскэ, Юкио Мисимадан
соң, әңгіме Н.Рубцовқа кеп тірелгенде, ол сәл ғана өзімен-өзі
ойланып отырды...

Иә, сол түні ол ұзаққа сілтеді. Көсіле шапты. Арасында осыған
менің әңгімем қалай әсер етіп отыр дегендей бетіме барлай қа­
рап қояды. Мен оны мұқият тыңдап отырғанымды жүзімнен
аңғартқан соң, алдындағы суый бастаған шәйін бір ұрттап қой­

ды. Енді оның әңгімесі ұлы суретшілерге қарай ауысты. Павло
Пикассо мен Манеден басталған сөзі Ван Гог пен Пол Сезанның
туындыларына қарай ойысты. Ол осылай маған әлемнің ұлы
ақын-жазушылары мен суретшілерін жалықпай әңгімеледі. Ара­

сында өзінің олардың шығармаларына деген көзқарастарын да
ашық білдіріп отырды. Не деген телегей теңіз білім...
Бір кезде шаршады ма, жоқ әлде жалықты ма екен:

гендей болып. Мен онша зауқым соқпай тұрса да көңілін қал­
дырғым келмегендіктен жатқа білетін екі-үш өлеңімді оқыдым.
Қыстың сол бір ұзақ түнінде екеуміз көп сырластық.
Таң біліне бастағанда Құлагер ықшам ауданындағы үйіне апа­

рып салдым. Үйіне барған соң да бірден жібергісі келмеді. «Тым
болмаса, шай ішіп кетіңіз» деп тұрып алды. Зайыбы Мархабат
қабақ шытпай қарсы алып, дастарқан жайып, шай жасады. Ай­
тпақшы, маған қазақшылыққа келгенде екеуінің де жақындығы

бірдей болатын. Сондықтан Мархабатқа «әрі келінім, әрі қарын­
дасым боласың» дейтінмін. Әмірхан оған келіспей: «Жоқ, Қас-
аға, сіз маған жақындаусыз» – деп дауласа кететін. Онысына мен­
де мәз болып қалатынмын.

Олар Қасиет есімді қызы үшеуі өте бақытты жанұя еді. Қиын­
дықты көп көрсе де, тізе қосып жеңе білді. Олар өте тату тұрды.
2014 жылғы сәуір айының 8-күні алаңсыз жүрген маған ақын
досым Ғалым Жайлыбайдың: «Қасымхан, сен қазір қайдасың,

жаңа ғана Әмірхан Балқыбек інімізден айырылып қалдық. Ма­
ралтай, Жанарбек үшеуміз қазір Одақтан шығамыз, сен тез Әмір­
ханның үйіне келші!» – деген сөзі біреу төбеме суық су құйып
жібергендей әсер етті. Әмірханның үйіне қарай асықтым.

Жол жөнекей жазушы Дулат Исабековке, ақындар Темірхан
Медетбекке, Исраил Сапарбайға және Ислам Әбішевке осынау
суық хабарды жеткізге мәжбүр болдым. Әмірханды оқушы кезі­
нен білетін, қазіргі белгілі ақын Қазыбек Исамен хабарласып

оған да қаралы хабарды жеткіздім. Ол Қырғызстанның кедені­
нен енді бері өткелі тұр екен.
...Қазақстан Жазушылар Одағында өткен жыл қорытындысын­
да он екі-он үшінші жылдары шыққан жыр кітаптарына жасаған

баяндамамда мен Әмірхан Балқыбектің де өлеңдеріне арнайы
тоқталып өттім. Иә, осы біздің қазақ өз ардақтыларын айырылып
қалғаннан кейін іздейтіні несі екен, а? Осы жайды айтудай-ақ
айтып, жазудай-ақ жазып келеміз. Бірақ осы бір жаман әдеттен

арыла алмай қойдық-ау. Үзеңгілестері қос-қостан алып жатқан
сыйлықтардың бірде-біреуін алмастан, қайран Әмірхан Балқы­
бек дүниеден өтті. Өте өкінішті. Еңбегінің еленіп, ескерілмегенін
айтам да. Тым болмаса Жазушылар Одағының бір жылда қырық

бес ақын-жазушыға берілген «Алаш» әдеби сыйлығын алғандар­
дың да ішінде оның есімі жоқтығы менің жанымды ауыртты.
Әмірхан Балқыбектің атақты жапон жазушысы Акутагава Рю­
носкэнің ізімен жазған «Ақынның Апологиясы» атты шығарма­

сы күндердің күнінде біздің театрларымыздың бірінде сахнаға
шығып жатса, мен оған әсте таңқалмаймын. Себебі, бұл сахнаға
өзі сұранып тұрған дап-дайын көркем дүние. Асқақ арман. Ұлт
әдебиетінің ертеңіне деген сенім мен күдік астасқан екі актер

ғана ойнайтын интелектуалды шағын ғана, жұп-жұмыр шығар­
ма. Сенбесеңіз, өзіңіз оқып көріңіз. Көзіңіздің жетеріне менің
зәредей күмәнім жоқ. Әттең дейсің осындайда, біздің режиссер­
леріміз неге ізденбейді екен. Бір сөзін де өзгертпей, режиссерлік

тың шешімдермен, осы екі адамдық ғана керемет дүниені сах­
наға шығарса ғой деп армандап жүрмін.
2014 жылдың қыркүйек айында Қызылорда қаласында өткен
республикалық театр фестиваліне барып келген Әшірбек Сығай

ағамызбен Алматыда бір кездескенімде: «Көп театрларда мүлде
ізденіс жоқ. Сол баяғы ескі сарын», – деп Әшекеңнің мұң шағып,
құлазығаны есімде қалыпты.
Егер терең ізденсе қазақ театрының сахнасы құлпырып, жанда­

нып шыға келер еді-ау. Халық та театрдан шықпас еді. Осы күні
шығып жатқан екі басылымның бірі «театрға халық бармайды»
деп жазады да жатады. Халық неге театрға бармасын. Барады.
Жоғарыда айтқанымдай, ізденіс аз, театрдың пиары жоқтың

қасы. Қазақ театрына жаңа драмалық шығармаларды, жас ав­
торларды тартынбай тарту керек. Солардың бірегейі, басқасын
былай қойғанда – Әмірхан Балқыбектің дәл осы шығармасы дер
едім.

Біздің әдебиетіміздің тарихында сирек кездесетін Әмірхан
Балқыбектің «Дәстүр» баспасы шығарғалы отырған осы кітабы­
ның атын ұзақ ойланып, өзі жазғандай «Ақын апологиясы» деп
атауды жөн көрдім.

... Біз жанұясы мен жақын достарын екі автобуска отырғызып,
Әмірхан Балқыбекті туған жері Шардараға, ең соңғы сапарына
Алматыдан шығарып салдық. Ақын табыты салынған көлік ақы­
рын жылжып, бізден бірте-бірте алыстап елге қарай ұзай берді...

Ол енді маған ешқашан да хабарласпайды. Түн жарымында
беймезгіл уақытта ұйқыдан оятып ол мені енді іздемейді. Ерке­
лемейді...
...«Алла Тағала саған жар болсын, бауырым», – дедім күбір­

леп. Сол сәтте бұл сөздерді кімге айтқанымды өзім де түсінгенім
жоқ...
Содан бері де арада бір жыл уақыт өте шығыпты. Әдебиет пен
мәдениеттің үлкен жанашыры, белгілі мемлекет қайраткері Ис­

лам Әбішевке хабарласып, Әмірханның жылдық асы елде өт­
тетінін айттым. Исекеңнің қамқорлығымен Алматыдан арнайы
бөлінген микро автобуспен Әмірханның достары – Маралтай
Райымбекұлы, Жарас Сәрсек, Дәурен Қуат, Әлібек Шегебай, Сә­

кен Сыбанбай тәрізді оншақты адам жолға жиналдық.
Жылдағыдай емес, биыл біртүрлі боп тұрған сәуірдің кешінде
Шымкенттегі «Астана» қонақ үйіне бір қонып, ертеңіне таң ала­
кеуімде ақынның жылдық асы өтетін Шардараға Келес жағынан

емес, Арыс қаласы арқылы баратын жолға түстік. Әмірхан ақын
әрі-бері талай жүрген қара жол сайрап жатыр. Бұл жолмен соңғы
рет ол туған жеріне бір жыл бұрын табытта жатып өтті...
Әмірхан көп беймәлім әдеби-тарихи құбылыстарға батыл бол­

жамдар жасады. Тың тұжырымдар жасап жол көрсетіп кетті. Бо­
лашақта ақын-жазушы болғысы келетіндер түгілі, бірнеше кітап­
тар шығарып қойғандардың өзіне кімді, нені оқу керектігі жайлы
ой тастап кетті.

Өнер адамдары бір-бірін қадірлеуге, бағалауға, аялауға үйре­
нуі керек. Бір-бірін қадірлеп сыйласа білудің өзі үлкен мәдениет.
Әмірхан соның озық үлгісін көрсетіп кетті.
Талайды күрсіндірген Әмірхан ақынның жылдық асы да өтті.

Астанадан Қазыбек Иса, Ерлан Жүніс, Шымкенттен Бақытжан
Алдияр, Түркістаннан Батырхан Сәрсенхан, Алматыдан Шер­
хан Талап, Әрібибек Дауыл, Бекзат Смадияр, Тұрғанбек Нұртас,
Тараздан Мәди Бекмағамбет сияқты ақындар Әмірхан Балқы­

бектің Шардарада өткен асына арнайы барып қатысты. Аста
белгілі жазушы Гүлзат Шойбекова, аудан әкімі Хамит Айтөре­
ев, Мақтаарал аудандық әкімшілігінің ішкі саясат бөлімінің ба­
стығы, ақын Пердеш Есенбековтер сөз сөйледі. Әсіресе ақынның

ардақты анасы мен аяулы жарының сөзі көңілімізді толқытты.
Асты Әмірханның досы Маралтай жүргізді.
Ауыр-ауыр ойларды арқалап біз Алматыға шаршап, қажып
оралдық.

...Шардара қаласына кіре берістегі зиратқа жерленген, Ал­
матыға сыймай кеткен арда ақынның басына барып құран
бағыштадық. Кеше ғана арамызда жүрген арманшыл, асау ақын­
ның мәңгілік мекені әркімді әр түрлі сезімдерге бөлегені анық.

Әмірханның ақыреттік үзеңгілес досы, жазушы Дәурен Қуат­
тың бейіт басында топтан бөлініп қап қойғаны көңіліме мұңлы
ой салды. Бірі мына, екіншісі ана дүниедегі достардың оңаша
бетпе-бет қалуы... Алыстан арнайы ат сабылтып жеткен жазушы

аяулы досымен оңаша қоштасқысы келген болар, кім біледі.
Төңірек көкпеңбек. Көкорай жазира дала мен теңіздің арасын
ақын жатқан мұңлы бейіт бөліп тұр. Сонау етектегі көк теңіздің
толқындары ақын жатқан бейіттің бір қапталын тепкілеп жатыр.

Әмірхан Балқыбек жерленген сол биік көкпеңбек тепсең көпке
дейін көз алдымнан кетпей қойды.

Атам Балқыбектің
рухына арнаймын

Тілім бертінге дейін, жасым төрт-беске келгенше шықпай
жүріпті. Секпіл бет немересіне пейілі ынты-шынтысымен құла­
ған қасиетіңнен айналайын сары атам сонда ырымдап итаяқтан
су ішкізген көрінеді. Балалық шақтың осы бір әсерлі сәті кейін

өлеңге айналған:
Жұтаңдаумын, демен бірақ жарлымын,
Баба ырымы, әлегі емес жарғының.
Қызыл тілді сөзге иілту үшін де,

Итаяқтан суды да ішкен бар күнім.
Итаяқтан суды да ішкем, сөкпегін,
Айыптарға өзге күнәм көп менің.
Ырзығымды табам қазір еңбекпен,

Тілді бірақ иемдендім теп-тегін.
Итаяқтан суды да ішкен бар шағым,
Кез емес-ті ол көңіл күпті, арса мұң.
Сен шаршадың сәнді қуып, мен байғұс,

Баба-ырымға баға таппай шаршадым.
Итаяқтан суды да ішкем, Бабаның
ырымына мінезі жат қаланың
көшесінде көп – көрікті қызбен де,

Қызып кетсем ырылдасып қаламын.
Осы болды-ау замананың өлеңі,
Көп болған соң көр сезімі, көбеңі.
Исі тілге илікпеген жандарға,

Итаяқпен тамақ бергім келеді,
Құдай сақтасын.
Жырлауға өзге тақырып таппағандай, ақынның балалық ша­
ғында итаяқтан су ішкендігін өлең қылып жатуы бүгінгі күн ой­

сарасымен қарағанда күлкілі көрінуі мүмкін, бірақ жан-дүниесі,
жүріс-тұрысы ырым мен нанымнан тұратын бағзы көшпелі
үшін бұл ешқандай да бүйректен сирақ шығарар оғаш қылық
емес-ті. Маған, бүгінгі қалалыққа, тіл қадірі, сөз киесіне жарық

дүниеде дәл көшпелі түркілердей жауапкершілікпен қараған ха­
лық арғы-бергі тарихта болмағандай сезіледі.
Жауымен бетпе-бет шайқастар-ға, қаһарлы ырылға тілі келген
жан, санасы ояу болса, оңаша отырып сөз қадірін де, таным бас­

тауында жатқан таңба төркінін де зерделеп түсіне алмақ. ХХ ға­
сырдың екінші жартысында сүйікті немересіне ырымдап итаяқ­
тан су ішкізген сары шал осыдан үш жарым мың жылдай уақыт
бұрын пайда болған көшпелілер дүниетанымының жазылмаған,

қағаз бетіне түспеген қағидасы бойынша әрекет жасап жатқан­
дығын түйсінді ме екен? Қайдам. Бірақ шал әрекетінің астарын­
да кім-көрінгенге сырын алдыра бермейтін құпия далалық дана­
лықтың ұшқыны жатқандығына ешкім де күмәндана алмайды.

Біздің міндет, міне, осы, ұрпақтар санасында сәулесінің өзі
емес, көлеңкесі ғана анда-санда елес беріп өтетіндей дәрежеге
дейін құлдыраған сол бағзы да жаңа текті далалық даналықтың
қайсыбір тұстарын қайта қалпына келтіруге әрекет жасауға тал­

пынып көру болмақ.
Алғашқы әңгімемізді қазақта киелі жеті қазынаның қатарына
жататын, жоғарыда өзіміз өлеңге кейіпкер еткен ит мақұлығы­
мен тамыры бір табиғаттың төл перзенті бөріден, дәлірек айт­

қанда, бүкіл түркіге ортақ қасқыр мифі мен тотемінен бастасақ
деп отырмыз.

Тосын пікір сынға ұшырайды. Тіпті жазаға тартылуы да
мүмкін. Бұл сөзімізге сіресіп қатып қалған дін догмаларына
қиғаш келетін жаңалықтары үшін түнекті орта ғасырларда отқа
өртелген, шіркеуден аласталған Джордано Бруно немесе Гали­

лео Галилейлердің ащы тағдырлары әбден дәлел. Бірақ олар
араға бірнеше ғасырлар салып барып болса да жеңіп шықты.
Шіркеу, дін өздерінің жеңілгендігін мойындады. Жалпақ жұрт­
тан кещеліктері үшін кешірім сұрады. Ал сол орта ғасырлар­

да ақиқатты іздеп аласұрған ғалымдарын соңына шырақ алып
түсіп қудалаған Шығыс әлі күнге өз қателігінің кесірінен оңала
алмай келеді. Мұхаммед ғалайссаламның «Тіпті Қытайда болса
да білім алуға ұмтылыңдар, неге дегенде, білім алуға әрекетте­

ну – әрбір мұсылманның парызы» деген әйгілі хадисін аяқ асты
еткен ислам әлемі болса Батыс өркениеті тепкісінің астында.

Міне, сенің айтпақ пікірің де осындай қалыпты түсініктің
«басын жарып, көзін шығарардай сипатта». Ол жаңалығың
«Түркілік қасқыр тотемі мен жебірей жалғыз құдайының түбі
бір» деген тұжырыммен түйінделеді. Иә, мұндай жаңалығыңа

сарабдал, салиқалы пікірлер естімек түгілі, өз жеке басың мен
есіңнің дұрыс-бұрыстығы нәгүман болары анық. Жұрт сені
бір ауыз сөзбен «ауыш» деп атайтын болады. Бәлкім, күлетін
де болар. Мейлі, күле берсін. Ал сен өз жаңалығыңның ақиқат

екендігіне кәміл сенесің. Сенбегенде!..
Түркі халқы өзін Қасқыр-анадан таратады. Бірақ ол оны еш­
қашан, Құдай яки, Тәңірі дәрежесіне көтермеген-ді. Түркілер
өзінің қаншық қасқыр мен шалажансар баланың некесінен та­

рағандығын, бар болғандығы, құдіреті шексіз Жаратқанның бір
кереметі деп қана түсінетін.
Көне Мысыр сенімдері мен кейінгі үнді-иран және семит
діндерінің бастауында тұрған әрі жер бетіндегі ең алғашқы мо­

нотеистік дін саналуға тиіс тәңіршілдік неге қасқыр тотемінің
тасасында қалып қоймады? Түркіде неге алдымен Тәңірі, содан
кейін ғана барып қасқыр ауызға алынып келді? Бұл сауалдарға
тәңіршілдіктің тамыры тереңде жатқан сан мың жылдық терең

тарихы барлығымен ғана жауап беруге болады. Рас, арамыз­
да Тәңірі мен тотемді өзара шатастырып, бағзы түркі біткенді
пұтқа табынушы қылып шығарғысы келетіндер де бар. Бабала­
рын ақымақ санау, аңыз өзегінен ақиқат болмысын тани алмау

білімсіз ұрпақты осылай адастырады. Мәселе мұндай жалған
пірәдарлардың қасқыр мифі мен тотемі қай кез, қандай уақыт­
тар аралығында пайда болғандығын білмейтіндіктерінде. Әри­
не, білмеген у ішеді. Біздіңше, қасқыр мифі көшпелілер Тәңірісі

Қосөзен аралығы мен қасиетті Ніл жағалауында көне Мысыр
мен байырғы семит халықтарының көзін ашқаннан көп кейін,
жебірейдің жалғыз құдайымен (Иегова) бір мезгілде, иә-иә, дәл
бір мезгілде дүниеге келген-ді. Мұнымыз құр жалаң қызыл сөз

болмас үшін, осы арада енді түркі қасқыр мифінің өзін біршама
сөйлетіп алайық.
Көнеден жеткен аңыз бойынша көршілес жау тайпа бір ұлыс
елді тұтқиылдан шауып, қырып тастапты-мыс. Қырғынға ұшы­

рап, қынадай қырылған елден еркек кіндіктіде жалғыз ғана
ұл қалған көрінеді. Құдайдың кереметімен, сол ұлды қаншық
қасқыр тауып алып, асырап, жетілдіреді. Кейінірек, бала ер­
жеткенде, екеуінің өзара жақындасуынан сайдың тасындай он

бала дүниеге келеді. Сол балалардың бірі Ашина Түркі, яғни,
Қасқыр түркі атанып, бүгінгі түркі халықтарының негізін қа­
лапты. Аңыз түбірінде қандай нақты тарихи оқиға жатқанды­
ғын бүгінгі күні, арада жатқан ондаған ғасырлардан кейін тап

басып айту қиынның қиыны-ақ. Дегенмен әрекеттеніп көру­
ге болады. Ол үшін өзімізге белгілі аңызды төрт тарау немесе
үзікке бөліп қарастырған қолайлы. Бірінші үзігі – қырғынға
ұшыраған халық. Екінші үзік – баланы асырап алған қаншық

қасқыр. Үшінші үзік – қаншық қасқыр мен кейін ержеткен ба­
ланың некесінен дүниеге келген нәрестелер болса, төртіншісі –
сол нәрестелердің бірінен тараған ашина түркілері. Бүгінгі адам
ой-қиялы біз тараушаларға бөлген аңыздың алғашқы және соң­

ғы үзіктерін ғана шындық ретінде қабылдай алады. Ал екінші,
үшінші үзіктер нақты ғылымдар тарапынан қатал сынға ұшы­
рамақ. «Жарайды, жалғыз қалған баланы қаншық қасқыр асы­
рап-ақ алсын, өмірде мұндай оқиғалар бар, бірақ адам баласы

мен ұрғашы қасқырдың жақындасуы, дүниеге ұрпақ әкелуі, бұл
дегенің енді...» дейді олар. Яғни, аңыздың тууына түрткі болған
тарихи оқиға (ал мұндай оқиғаның болғандығына шәк келтіруге
болмайды) келе-келе оны баяндаушы жандардың ақындық қия­

лы құдіретімен адам танығысыздай метаморфозаға ұшыраған.
Яки, тұспалды немесе астарлы аллегорияға айналған. Бәлкім,
аңыздың өзі де бізге белгілі бүгінгі нұсқасында, негізінде жат­
қан нақты оқиға жер бетінде көрініс беріп, дүбірлетіп өткен

мезгілдерден ондаған ғасырлардан кейін пайда болған болар?
Бұлай болуы да әбден мүмкін ғой. Мысалы, Күнге жетем деп
мерт болған Фаэтон апаты немесе Троя қырғынының бірі ға­
рышта, енді бірі жер бетінде болған тарихи оқиғалардың ақын­

дық қиялмен әспеттеліп, әрленген жаңғырықтары екендігін
бүгінгі ғылым нақпа-нақ дәлелдеп беріп отырған жоқ па? Бірақ
Фаэтон күннің қызуына шыдамай күл-талқаны шыққан немесе
тоғыз жыл беріспеген Троя бір түнде отқа оранған мезгілде за­

ғип Гомер мен қияли Овидийлердің де ол оқиғалардың маңында
болмақ түгілі мына жарық дүниеге әлі келмегендіктері белгілі
емес пе! Олай болса, қиялмен көмкерілген қасқыр мифінің ас­
тарында да мына өмірде расымен-ақ болған оқиға жатыр деп

болжам жасауға әбден қақымыз бар.
Иә, сыры тереңде жатқан аңыз құпиясын ашу үшін өзіміз
шындыққа жанасады деп тапқан бірінші және төртінші үзікке
баса салмақ салғанымыз жөн. Міне, түйсікке осы арада бірінші

үзіктегі шапқыншы жау орнында алғашқы, байырғы нұсқада
«дүлей табиғи апат болған болса ше?» деген ой келеді.
Анығын айту керек, уақыт өте келе табиғи апаттың зардабы
ұмытылып, жаугершілік рухта тәрбиеленген, өзі де найза-қал­

қан асынып ат үстінде өмір өткізуі мүмкін дала ақыны қырғын
себебін бүгін болмаса, ертең қылыш түйістіретін көршілеріне
аударып жіберген болуы әбден-ақ қисынды жайт. Мұндай пат­
риотизмі үшін дала ақынын ешкім де кінәлай алмайды. Миф ас­

тарына үңіле қарасақ, міне, осындай да сарынның бар екендігін
аңғарар едік. Сосын көнеден жеткен қасқыр мифі нұсқалары­
ның бірінде тұтқиылдан шабуыл жасаған көршілес тайпа ту­
ралы бір ауыз сөз айтылмайтындығын да ұмытпаған жөн. Тек

жосадай қырылған халық қана бар. Бәлкім, бізді аңыз аясынан
шындықты тануға бастайтын жол осы болар?

Сен бір мақалаңда («Ау-у-у». Қасқыр мифі мен тотемі құпия­
сын шешуге талпыныс, «Парасат» журналы, 1997, №10) қас-қыр
мифінің негізінде өзімізге күнделікті тіршіліктен таныс бөрі
бейнесі емес, қасиетті «ау» сөзі жатқандығы туралы жазғансың-

ды. Уақыт өте келе осы киелі сөз кәдімгі қасқыр образымен ұш­
тасып, тотемге айналды деген едің. Мифтің екінші үзігі бойына
жасырған құпияның шешімі осындай екендігіне дау жоқ. Киелі
сөздің символдық мәні бар затқа (бұл жерде жануарға) айналу

процесі ұрпақтар санасында сандаған ғасырлар бойы үздіксіз
жүріп жатты. Нәтижесінде ақындық қиялдың жемісіндей әдемі
де қаһарлы қасқыр мифі дүниеге келді. Өйткені, ендігі бұлың­
ғыр тарих қойнауында қалған әлдебір кездері бағзы түркілердің

жан-дүниесін қозғап, қы-сылтаяң сәтте қорған бола білген Сөз­
ге (иә, түркілерді қасқыр емес, киелі сөз қорғап қалған) Тәңірі
құдіретімен осы мақұлықтың да тілі келетін. Күлкілі болса да
айтайық, таңсәріде мұнараға шығып алып сарнайтын мұсыл­

ман азаншысының байырғы бір кездердегі далалық прообразы
да сол серттен таймас жігіттің бейнесіндей көкжал Қасекең еді.
Мажарлармен шайқасқа кірер алдында қыпшақы елдің көсемі
Боняк ханның оңаша кетіп, қасқыр болып ұлитындығының

осындай құпиясы бар. Себебі, оның арғы тегі де басқа емес, осы
көкжал Бөрі болған!
Жазба тарихта ХІ-ХІІ ғасырларда қыпшақтарда Бөрітегі­
лер Ордасының болғандығы туралы нақты деректер бар. Олар

да өздерін түркілердің арғы атасы – (дәлірек айтқанда анасы)
қасқырдан тарататын. Бөрітегілер Ордасының (Орда атауы да
қасқыр тотемімен байланысты) көсемі Боняк хан бір мезгілде
осы сенімнің бас абызы да еді. Орыс жылнамасында оның ма­

жар-венгрлермен Вягреде 1097 жылы болатын шайқастың ал­
дында Тәңірге қалай сиынғаны туралы жазылады: «и яко бысть
полунощи и встав Боняк отьеха от рати и поче выти волчьский
и отвыся ему волк и начаша волци выти» (С.А.Плетнева. «Хан

Боняк и его время» Проблемы археологии. Л. 1978. Выпуск 2.
стр. 179). Бұл жерде біздің назар аударуға тиісті тұсымыз Бо­
няк ханның өз сарбаздарынан бөлек кетіп, қасқыр сияқты ұлуға

көтертпей арқадан басқан аспанды қалайда көтеру керек деген
ойға келеді, бұл мұратты қалай жүзеге асыру керектігі жайлы
ақылдасады. Әр халық әр жақта ғой, олай болса бір тайпаның
күшімен алып аспанды қалай көтеру мүмкін? Адамдарды қатты

қамықтырғаны да – осы. Дегенмен «көп түкірсе көл» емес пе,
оның да амалы табылған. Данышпандардың кеңесінен соң, жан-
жаққа хабаршылар жіберіліп, жер бетінің әр нүктесіндегі өмір
сүретін адам баласына бір мезгілде «ау-у» деп айқайласын де­

ген тапсырма беріледі. Шынында жер бетінің барлық бойлықта­
ры мен ендіктерінен бір мезгілде «ау-у» деген айқай шыққанда,
қорғасын бұлттай болып жатып алған аспан сәл көтерілгендей
болған. Қуанған адамдар «ау-у-у-у» деп айқайла береді, айқай­

лай береді. Алып аспан да бірінші адам, сосын терек бойын­
дай, кейін құс ұшатындай биікке алыстайды. Көтеріле-көтеріле
бүгінгі қалпына келеді. Адамдар белін жазып, денесін тіктеп,
емін-еркін өмір сүре бастайды. Адамзат бірлігінің қуатын көр­

сететін сол бір ғажайып кездерден естелік ретінде, біз әлі күнге
каноэ ескенде «ау-у» деп айқайлаймыз», – деп әңгімелейді (Им­
мануил Великовский, «Столкновение миров», Ростов-на Дону,
«Феникс» баспасы, 210-бет).

Әрине, бұл аңыз. Кәдуілгі көп аңыздың бірі. Тек кейіпкері
қасқыр мифіне ұйытқы болған «Ау» сөзіне тел қозыдай ұқсас
де-месеңіз. Ал мұндай ұқсастық бекерден-бекер бола ма?! Де­
мек, әлдебір кездері жер бетіндегі бүкіл адамзат баласына қа­

тер болып төнген әлдеқандай табиғи апаттың болғандығы ғой.
Және жер бетінің екінші жарты шарындағы үндіс аңызы да,
түркі қасқыр мифіндегідей, бүкіл адамзат баласын апаттан алып
қалған «Ау» сөзі болғандығына мегзейді. Кездейсоқтық па?

Мүмкін емес. Бәлкім, христиан дінінің «Киелі хабарларының»
біріндегі «Басында Сөз болды, Сөз Тәңіріде еді, және сөз Тәңірі
болатын» деп келетін тәмсіл тасасында да осы «Ау» сөзіне қа­
тысты құпия жатқан болар? Бірден айтайық, мұндай батылдық­

ты өзгенің сеніміне арсыз қол сұғу емес, жеке адамның бір сөз
төңірегінде өрбіген ой тербелісі деп қана түсінген жөн.

...Түйсік алдамапты. Христиандар «Тәурат» арқылы жебірей-
лерден алған иудаизм құдайының да бастапқы аты «Яу» немесе
«Ау» болып шықты. Атақты «Кітапхананың» авторы, тарихшы
Диодор Мұса ғалайссаламның Синай тауында негізгі он қағида­

ны Яо немесе Яу (Яхья немесе Яхве сөздерінің түбірі) есімді құ­
дайдан алғандығын жазады (Иммануил Великовский, «Столк­
новение миров», Ростов-на Дону, «Феникс» баспасы, 113-бет).

Байқайсыз ба, түркілік қасқыр тотемі иудей бауырларда жалғыз
Құдай дәрежесіне көтеріліп кеткен. Осы жерде Тәңірісін таны­
май қалып, түркілер қателесті ме, әлде қасқырды Құдай қылып
жіберіп жебірей ағайындар алжасты ма деген сауал өзінен-өзі

туындайды. Әрине, бұл, бар болғаны, ой ойыны ғана, мұндай
қатерлі сұрақтың туындауы да, болуы да мүмкін емес. Бәріне
тосқауыл білмес адам қиялы ғана кінәлі еді. Түркілер Тәңірісін
танымай қалған жоқ, оның мейірім-шапағатының көрінісі

ретінде небары қасқыр туралы мифті ойлап шығарумен ғана
шектелді. Ал жебірей халқы болса өзінің жалғыз Құдайға деген
ынтызарлығын байқатып алған болатын. Нәтижесінде бастапқы
дыбысталуындағы Ау, кейінгі нұсқаларындағы Яхве құдай дү­

ниеге келді. Ал аты он түрлі, мейлі, жүз түрлі болсын, жалғыз
Құдайдың аты Ау-Яу немесе Яхведен бұрын Тәңірі болғанды­
ғын зердемізден шығарып алмасақ болғаны.
Енді иудей Құдайының бастапқы есімі неліктен Ау бола­

тындығына аз-маз тоқтала кетейік. Ол үшін жебірей халқының
Мұса ғалайссаламның басшылығымен Мысыр құлдығынан
қашқан кезде жер бетінде көрініс берген оқиғаларға, олардың
себептеріне үңілу керек. Бұл табиғи апаттар Жер-Ана бетінде

бірінен кейін бірі қайталанған қасіретті уақыттар еді (Қасқыр
мифіндегі қанды қырғынның «тәураттық», яки жебірейлік нұс­
қасы деп түсінген жөн). Жерге төніп келіп қалғандай болған
аспанды әлдебір құдіреттің күшімен пайда болған дыбыстың

кері лақтырып жібергені де рас. Әлденеше тәулік бойы қарасын
көрсетпей қойғандай болған күн де содан кейін қайта жарқы­
рап шыға келген. Табиғаттағы мұндай құбылысты бүгінгі ғы­
лым тілімен былайша дәйектеп түсіндіруге болады: шамасы,

тым жақын келген әлдебір құйрықты жұлдыз кесірінен немесе
көрші планеталармен өріс күшін таластырудан соң, бәлкім, ға­
рышта қаңғып жүрген шойын тастардың бірі құлағаннан кейін
орбитасынан шығып кете жаздаған Жер шары ыңыранып ба­

рып, Күн жүйесіндегі бүгінгі орнына сәтімен түскен болса ке­
рек. Апат зардабы бірнеше апта немесе айларға созылғандығы
да анық («Тәураттағы» осы кездері көрініс беретін оқиғаларды
еске алыңыз). Осы бірнеше ондаған тәулік ішінде адам сана­

сына ұялап қалған үрей-қорқыныш жаңағы құтқарушыдай бо­
лып естілген дыбысты Жаратқанның өзінің үні деп қабылдауға
молынан жетіп-артылатын. Екі жарты шардағы адамдар қиялын
тербеп, құдайлар мен құтқарушы қаһармандар жайлы әфсана­

лар тудырған ол дыбыс бізге қасқыр мифінен белгілі «Ау-у-у»
немесе қысқаша «Ау» еді. (Иудаизм дінінің ауызекі әңгіме­
лерінде бұл кездері Тәңірінің даусын жер бетінің ар жақ, бер
жағындағы жетпіс халық естіді деп әңгімеленеді. «Ау» сөзіне

байланысты әңгімелердің жер бетінің түкпір-түкпірінде кезде­
сетіндігінің себебін осы көнекөз жетпіс халықтың ұрпақтарына
қалдырған мұрасы деп түсінген жөн). Дыбыс немесе сөз иесі
де белгілі. Кеңістікте тербеліп барып, бүгінгі белдеуіне қайта

түскен Жер-Ана болатын. Ол кезді ескі кітаптар «Өзендер арна­
сынан ауытқып, тік көтерілген теңіздер құрлықты шайып кете
жаздаған заман еді» деп суреттейді.
Қасқыр мифінің екінші, үшінші үзіктерін өзге бөліктерімен

шынайы байланыстыратын ақиқат желі осындай. Күн жүйесін­
де орын алуы әбден мүмкін болған кезекті алапат апаттан Жер-
Ана аман һәм жеңімпаз болып шықты. Одан естелік ретінде әр
құрлық, әр халықтарда өздеріне тән реңк-бояумен баяндалатын

аңыз әңгімелер қалды. Ежелгі элладалықтар анадан туған алып
ұлдары Геркулеске аспанды көтерткізсе, қытайлықтар сол кез­
дегі әміршісіне Яо немесе Яу деген есім берді. Үнді буддашы­
ларының бабалары «АУМ» деп дыбысталатын қасиетті мант­

раны ұрпақтарына мұра етіп қалдырды. Жебірей қауымы болса
Жаратқан он негізгі қағиданы Мұса ғалайссаламға осы жолы
түсірді деп санады. Бағзы түркілер болса Жер-Ана мен Қасқыр-
Ананы астастыра ізет тұтты. Арада табиғи, бәлкім, ғарыштық

апат зардабы көмескіленіп не ұмытылатындай біраз уақыт өт­
кесін, ақын қиялы көршілер тарапынан жасалынған аяушылық
білмес қанды қырғынды ойлап шығаратыны да сондықтан.
Оқиғаның шындыққа жақындайтын интерпретациясы да осы

еді. Түркі қауымы қолдан Құдай жасамады, қолынан келмес істі
мойындарына артып пенде баласын да мазалаған жоқ. Тек ша­
быты сұрапыл ақындық қиялға ғана ерік берді.
Иә, солай, қасқыр мифі мен тотемінің кемі үш мың жылдан

асатын тарихы бар, ол адамзат баласында Ұлы Ана жалғыз-ақ
екендігінен, оның есімі Жер-Ана деп аталатындығынан сыр
шертеді.
Осымен қасқыр мифі жайлы әңгімеміз де тәмамдалып қалды.

Тәңірім Жер-Анамызға біздің бағымызға мыңдаған, миллион­
даған жылдар ғұмыр бере көргей.
Тілегіміз қабыл болсын, Ау-м-ин.

Эх, Солон, Солон! Сендер,
эллиндер, ақыл тоқтатпаған
жас бала секілдісіңдер.
Асылы, эллиндер арасында

елге үлгі-өнеге көрсетер
дегдар қария қалмаған-ау.
Платон, «Тимей»
Көне Грекияның көрнекті мемлекет қайраткері әрі заң рефор­

маторы, Элладаның әйгілі жеті данышпанының бірі Солон
(б.д.д.638-559 жж.) Мысырға жасаған саяхаты кезінде жергілікті
абыздардың бірінен бағзы уақытта өз төңірегіне үстемдік етуде
Афинымен бәсекелес болған арал-мемлекет Атлантида туралы

әңгіме естиді. Абыз күнәға батқан тұрғындары Тәңірінің қаһа­
рына ұшырап, Атлантиданың дүркін-дүркін қайталанған сұра­
пыл зілзаладан су түбіне шөгіп кеткендігін баяндайды. Еліне
оралған Солон осы естігендерін өлең етіп жырламақ болған.

Кім біледі, Атлантида жайлы әңгіме сол Солонмен бірге
мәңгілікке ұмытылып кетер ме еді, егер оның Платон (бд.д.428-
348 жж.) деген білімдар ұрпағы болмағанда. Платон өзінің «Ти­
мей» және «Критий» атты пәлсафалық еңбектерінде Солоннан

бабалары естіп, одан өзіне жеткен әңгіме ретінде осы жайттарға
кеңінен тоқталады.
Бір қарағанда Платон әңгімесінің қиялдан шығарылғандай
көрінетіні бар. Бірақ өзі ақындарды қияли деп сынап-мінеуге

құмар Платонның аңыздан гөрі нақты деректерге ыждахат қоя­
тын ғалым екендігін ескерсек, әңгіме негізінде ақиқат жатқан­
дығы да байқалады. Бірақ қандай ақиқат?
Амал қанша, адамзат баласы екі жарым мың жылдан бері бұл

сауалға нақты жауап таба алмай келеді. Есесіне болжам-жо­
рамалдар шаш етектен. Бірі Атлантиданы Атлант мұхитының
табанынан іздеуді ұсынса, келесісі оны алыстағы Американың
бағзы өркениеттерінің бірі санайды. Ішінара белгісіз арал-

мемлекетті әйгілі Бермуд үштағанымен байланыстыратындар
да ұшырасады. Ең көнекөз кітаптардың бірі саналатын «Тәу­
ратта» осы бір мемлекет-арал туралы ешқандай тұспал-дерек
кездеспейтіндігі де кезінде бұл бағыттағы ізденістерді сан рет

Осы үзіндінің бірінші сөйлемі зілзала жөнінде-ақ болсын делік­
,ал екінші сөйлемі қуатты жанартау атқылауынан сыр ашып
тұрған жоқ па! Ал төңірегіне от жаудырған мұндай жанартау­
ларды «Құран» дүниеге келгенге дейін араб елдерінің террито­

риясынан кездестіре аламыз ба? Әрине, жоқ. Сондай-ақ бүгінгі
араб мемлекеттерінен де зілзала, жермен-жексен етер немесе
жанартау тасты алауының астында қалу қаупі төніп тұрған елді
мекендерді таба қоюымыз неғайбыл. Демек, «Тәурат» пен «Құ­

рандағы» қорқынышты әңгімелер тек араб немесе жебірей елді
мекендері ғана емес, олардан сыртқарырақта орналасқан қала­
лар жайында да болуы мүмкін. Мысалы, Кіші Азияның баты­
сында немесе Жерорта теңізі аралдарында орналасқан байырғы

кенттер турасында.
Сүрелерді зерделеп оқысақ, шынында да «Құранда» Нұх
пайғамбар қауымынан кейін апат болған Ғад әулеті жайлы жиі
айтылатыны байқалады. «Ғад қауымына туыстары Һұдты (ғ.с.)

жібердік» (Һұд сүресі). Біздіңше, Платон Атлантидасы мен
«Құрандағы» осы Ғад екеуінің түбірі бір. Ел атауы «Құранда»
байырғы бейнесінде сақталса, грек оқымыстысының еңбегінде
біршама өзгеріске түскен. Бірақ екеуінің негізінде де дыбыста­

луы бір-бірінен онша алшақ кете қоймайтын Ғад пен Ад немесе
Ат сөздерінің жатқандығы анық. Ғад қауымына туыстары, яғни
бөтен қауым өкілі ретінде Һұд пайғамбардың жіберілуі де бұл
қауымның семит нәсілінен еместігін аңғарта түскендей.

Сондай-ақ, тек грек бастаухаттары емес, атланттықтардың
бойлы-сойлы, тұлғалы болғандықтарын «Құран» да жоққа шы­
ғармайды. «Сол уақытта Алла сендерді Нұх қауымынан кейін
орынбасар қылып, әрі тұлға жаратылысында да артық қылды»

(«Ағраф сүресі). Бұл да Ғад пен Атлантиданың бір екендігіне
дәлел. (Ланд латын тілінде жер дегенді білдіреді, яғни Атлан­
тида сөзін таратып оқитын болсақ, Ад немесе Ғад жері деген
сөз шығады – Ә.Б.). Расында да «Құранның» хақиқаттығына кім

шек келтіре алмақ!
Міне, дәл осы арада біз «Құраннан» тарихта болған оқиға­
ның ізін іздеуге кірісеміз. Өйткені Ғад қауымы дегеніміз кімдер,
олардың трагедиясы қай уақыт аралығында бой көрсетті деген

сауалдарға жауап бере алсақ қана Атлантида құпиясына да бірша­
ма жақындай түсеріміз хақ. Расында да «Құран» зілзала арқылы
қалаларын қиратып, жермен-жексен еттік деп куәлік ететін Ғад
қауымы дегеніміз кімдер өзі? Бізге беймәлім әлі ашылмай жатқан

көне өркениет ошақтарының бірі ме? Әлде тарих ғылымы ендігі
мойындап үлгерген шындық па?
Бағзы дүние дәуірінен сыр шертетін кітаптарды парақтасақ,
бұл сауалдың жауабын тез-ақ табуға болады. «Құрандағы» Ғад­

лекеті (б.д.д ХҮІІІ-ХІІ ғ.ғ.) екендігіне кім таласа алмақ. Атауы­
ның ұқсастығын былай қойғанда, үш мың жылдай уақыт ұмыт
қалып, ғылымға ХІХ ғасырдың сексенінші жылдарында ғана
қайта белгілі болған Хэт империясының тағдыры Платон Ат­

лантидасы болуға егіздің сыңарындай сұранып тұрған жоқ па!
Осы маңнан, дәлірек айтқанда Кіші Азияның солтүстік-баты­
сындағы төбелердің бірінен орыны табылған, кезінде Гомердің
атақты «Илиада» эпосына арқау болған Троя қаласының да жер

сілкінісінен опат болғаны археологиялық зерттеулерден белгілі.
«Троя патшасы Приамның қамалы саналатын Гиссарлықтағы
«алтыншы қаланың» жер асты дүмпулерінен кейін жермен-
жексен болғаны Цинциннати университетінің археологиялық

экспедициясы жүргізген қазба жұмыстары барысында толық
дәлелденген дерек» (Иммануил Великовский, «Столкновение
миров», Феникс. 1996). Ал Трояның әр мезгілде бірінің үстіне
бірі салынған он екі қабат қала-қорымнан тұратындығын ес­

керсек, бұл қала-қабаттардың тағы қаншасы жер сілкінісінен
кейін өмір сүруін тоқтатқаны және белгісіз. Қалай дегенмен де
жер сілкінісінен қираған қала орындарын біз Палестина немесе
Қызыл теңіз маңайынан емес, осы Кіші Азиядан ғана ұшырата

аламыз. Бәлкім Платон Атлантидасының прототипі басқа емес,
Хэт империясының астанасы Хаттусастың өзі болар. Әлде Хат­
тусастың мұрагері Хатти ма екен.
Платон Атлантиданың тек грек қала-мемлекеттеріне ғана

емес, перғауындар Мысырына да біршама қауіп төндіргендігін
жазады. Солонға Мысыр абызының «сендердің бабаларың бол­
мағанда, біз атланттықтардың езгісіне түсер едік» деп рахмет
айтуы да (Платон, «Тимей») Атлантиданың жағрапия жағынан

ежелгі Мысыр мен байырғы Грекияның ортасында жатқан мем­
лекет болғандығына бір дәлел. Ал бізге мәлім тарихтан мұндай
екі жағына да үрей төндіріп, қос мемлекетті де қорқынышта
ұстай алатын қуатты мемлекет тек Хэт империясы болғандығы

жақсы белгілі.
Біз «Қазығұрт, топан су және жебірей «Тәураты» деген ма­
қаламызда («Жас Алаш», № 99, 2000) хэттер мен кезінде Қа­
зақстанды мекендеген массагеттерді байланыстыра отырып,

хэттердің прототүркі, яғни бағзы түркілер екендігіне біраз
мысалдар келтіргенбіз. Осы арада сол бағыттағы әңгімені бір­
шама тереңдете түсудің сәті түскен секілді. Хэттердің Каспий
мен Арал теңіздері маңынан біздің дәуірімізге дейінгі ІІ мың­

жылдықтың бас жағында негізгі екі бағытта, Үндістан мен Кіші
Азияға қарай қозғалған арий – прототүркілердің бір тармағы
екендігі анық. Олардың бірқатары жаулап барған жерлерінде,
яғни Кіші Азияның Батысына, Жерорта теңізінің жағалауына

өтіп, Египетке жетеді. Шамасы, бұлар Лев Гумилев айта беретін
«ұзын арқан, кең тұсау» ендігі соғыссыз тұра алмайтын болып
қалған жаужүрек те еркіндік сүйгіш рухы азат жандар болса ке­
рек. Мысыр тарихына гиксос деген үрейлі атпен енген бұлар

перғауындар елін жүз жылдай (б.д.д.1710-1560 ж.ж.) емін-еркін
билеп-төстейді. Антика жазба деректерінен бір емес, білдей
алты гиксос патшасының есімі жақсы белгілі. Олардың арасын­
да тарихта ерекше із қалдырғаны – Хиан (б.д.д.ХҮІІ ғ.). Осы

патша «Тәуратта» де кірген. Онда «Гиксостар патшасы Хиан­
ның есімі планетаның атауы. Күн... (тұп-тура осылай – Ә.Б.),
яғни табынатын құдайының жұлдызының аты» (Амос 5:26, Им­
мануил Великовский, «Эдип и Эхнатон», Феникс, 1996) деген

жолдар бар. Осының өзі-ақ гиксостардың біздің байырғы баба­
ларымыз секілді Күнге табынғандығын, олардың арасында Күн
атауының дәл бүгінгі қазақтардағыдай арада сандаған ғасырлар
жатса да еш өзгеріссіз дыбысталғандығын айқын аңғартып тұр­

ған жоқ па! Тарихи жазбалар, сондай-ақ, гиксостар арасында
Ұмай деген сөздің де қатты қадірленгендігін тілге тиек етеді.
Мысырлықтарға арбаға мініп соғысуды алғаш үйреткен де – со­
лар, яғни қашанда тарихтың доңғалағын қозғауға бар да, үлесті

бөлісуге келгенде абырой-атақтан жұрдай болып шыға келетін
көшпелі гиксостар болатын.
Біздіңше хэттер Египетке ғана атой сап қоймай, Крит, Кипр
секілді Кіші Азия жағалауына жақын жатқан аралдарға да құ­

рық тастаған секілді. Кипрдің кезінде Алаш аталуы, Крит ара­
лындағы Ида тауында Қарқара атты шыңның (Гомер «Илиада­
сында» сөз болады) кездесетіндігі осындай ойларға бастайды.
Бұлардың сыртында, масса-хэт бабаларымыздың Кіші Азия­

да б.д.д. ХҮІІІ-ХІІІ ғасырлар аралығында өз тәуелсіз мемле­
кетін құрып, дәуірлеп тұрғандығы тарих мойындаған шындық.
Бәлкім төркінін әлі күнге дейін ұстатпай келе жатқан түркі сына
жазуының құпиясын да сол дәуірлерден іздеу керек болар. Әйт­

песе оны финикей немесе арамей әліпбиінің көшірмесі қылып
шығара салудан ұтарымыз шамалы. Керісінше, осы мол қазына
байлығымызды біз олардан емес, олар бізден жұғыстырып ал­
ған болса ше?

Енді Атлантидаға қайта оралайық. Платон Атлантидасының
табиғи апаттардың салдарынан суға шөгіп кеткендігі белгілі.
Мұндай себепті Хэт империясының күйреуіне байланысты айта
аламыз ба? Өйткені тарихтан оның б.д.д. ХІІ ғасырдың басын­

да белгісіз «теңіз халықтарының» (ахейлік гректер болса керек)
шабуылынан кейін құлағаны белгілі. Осы тұста батыл жорамал
жасаудың қажеттігі туындамақ. Кім-кімге де Кіші Азияның сейс­
мография жағынан тұрақсыз аймақ екендігі жақсы мәлім. Түр­

бір айғағы. Ал осындай жер сілкіністері бұл өңірде бұрындары
да болмады деп айта аламыз ба? Мысалы, «теңіз халықтары­
ның» талауына түсерден бұрын Хэт империясын жоғарыдағы­
дай табиғат апаттары сілкілеп алған болса ше? Немесе кезінде

біршама көлемді болған Кипр немесе Крит аралдарының біраз
бөлігі су асты дүмпулерінен кейін теңіз астына шөгіп кеткен деп
болжасақ? Басқа-басқа, дәл мұндай оқиғалардың болғандығын
бұл аймақтың геологиялық тарихы жоққа шығармайды. Тарих­

шылар Криттегі атақты миной мәдениетінің жоғалуын басқа
емес, осындай табиғат-ана мінез көрсеткен оқиғаның салдары­
нан болды деп түсіндіреді.
Біз ертеректе түркінің қасқыр (Көк Бөрі) мифі орасан зор кө­

лемдегі табиғи апаттың жаңғырығы деген пікір айтқан болатын­
быз. Ал мифке мұрындық болған апат себепшісі жерге соқты­
ғысқан кезбе комета немесе қуатты жер сілкінісі болуы мүмкін
деп топшылағанбыз. Мифтегі бір тайпа халықтың түгел қыры­

лып қалуы мотивін осылай түсіндіргенбіз. Асылы, «Құран» мен
«Тәураттағыдай» өз есерліктерінен немесе күнәһарлықтарынан
құрып кеткен халықтар жайлы діни желі байырғы түркілерге де
таныс болған секілді. Лев Гумилев «аңызға қарағанда, со руы­

ның барша адамы өздерінің есерлігінен қаза табады (оның не
екені айтылмаған), тек қаншық қасқырдың төрт немересі ғана
тірі қалады» деп кезінде В.А.Аристов жазып алған аңыздан де­
рек келтіреді (Лев Гумилев, «Көне түркілер», 1994 ж.) Бұл да

көне түркілер арасында белгілі болған қаншық қасқыр туралы
аңыздың бір нұсқасы. Мифтің көпшілікке мәлім нұсқасында
бір тайпа ел көрші дұшпандарының шапқыншылығы кезінде
түгел жер жастанатын болса, мұнда өз есерлігінен қаза болды

деп айтылады. Ол не есерлік еді, Тәңірі алдында күнәға бату ма,
әлде басқа ма, бұл жағы таратылып-талданып жатпайды. Де­
генмен, аңыз астарынан осындай да терең, рухани салмағы бар
сарынды аңғаруға болатындай. Яғни прототүркілердің Ғад, яки

Атлантида қауымдары жайлы өз естелік-түсініктері болған деп
топшылауға хақымыз бар. Және аңыз сипатында сақталған бұл
естеліктер өзінің көркемдігі, болашақ ұрпақтарға берер тәлімі
жағынан Платон шалдың Атлантида жайлы әңгімесінен бір де

кем түспейтін сынды.
Аңыз қай уақыттарда дүниеге келуі мүмкін? Бұл, шамасы
адамзат баласы ғана емес, Жер-Ананың өзі де өмір үшін жан
салып арпалысқан сәт болса керек. Ғаламдық деңгейдегі сұра­

пыл қақтығыс немесе ішкі сілкініс әсерінен естен тана жаздаған
Жер-Ана құрсағы күңіренген дыбыстар шығарады. Ол дыбыс­
тар қасқыр «ау-у-уын», яғни бөрінің ұлығанын еске түсіретін.
Жаратқан Иенің Мұса пайғамбарға Синай тауында он өсиетті

ақырзаман келіп қалды ма деп естері шыға үрейленген ол кез­
дегі жұмыр басты пенде баласына Жер-Ана құрсағынан шығып
жатқан жаңағы дыбыстар Тәңірінің өз үні секілді сезілуі әбден
мүмкін жайт.

Осы бір сәт әр халықтың таным-түсінігінде әртүрлі көрініс
тапты. Түркілер кезекті табиғат немесе ғарыш апатынан аман
қалған ендігі адамзатты пенде баласы мен қаншық қасқырдың
жатырынан таратты. Өйткені қиялшыл қыр балалары жаңағы

апаттан кейін қасқырды Тәңірінің жердегі бір сипаты деп қабыл­
даған-ды. Тек түркілер ғана емес, Латын Америкасының Вичоли
тайпасы да Еуразиядағы алыс туысқандарындай өздерін ит-ана
мен адамнан таратады. Асылы, бағзы түркілер мен жебірейлер

жүрегі аузына тығыла құлақ тіккен дыбыстарды Жер-Ананың
келесі бетіндегі олардың бабалары да естіген болса керек. Екі
құрлықтағы аңыздардың өзара тел қозыдай ұқсастығын осылай
түсіндіруден басқа амал жоқ. Салауатты қисын осылай дейді.

Естуімізше, Ирандағы өз адай қандастарымыздың арасында да
адамзатты итбалық пен адамның қосағынан тарататын аңыз бар
көрінеді. Мұндағы итбалық о баста балығы жоқ иттің өзі болған
деп жорамалдауға әбден болады.

Кезінде жер бетіндегі бүкіл адамзат баласы куә болған бұл
апат қай уақыт аралығында жүз берді, осы сауалға да жауап
бере кеткен жөн секілді. «Құранда» Ғад қауымын жалмаған
апат Нұх пайғамбар тұсындағы топан судан кейін делінеді. Егер

«Құрандағы» Ғад пен Кіші Азиядағы Хэт-Хат патшалығы бір
қауым еді деген ұйғарымға тоқтасақ, бұл апат біздің дәуірімізге
дейінгі ХІҮ-ХІІІ ғасырлар аралығында болған деп жорамалдау­
ға мүмкіндік бар. Өйткені бұл уақыт «Тәураттың» хронология­

лық реконструкциялануы бойынша Мұса пайғамбар жебірей
қауымын Мысыр құлдығынан алып шыққан кездермен тұстас
келеді. Ал одан Синай тауындағы Тәңірінің он өсиеті Мұса ға­
лайссаламға түсетін айтулы оқиғаға қол созым ғана жер.

Бабаларымыз сиынған дегдар бөрі образы тасасына жасы­
рынған тарихи құпия осындай. Ол адамзат баласының басына
түскен алапат апатты күндерден сыр шертеді. Тек түркі тектес
халықтардың ғана емес, бүкіл адамзат баласының бірігуіне үн­

дейді. Өйткені адамзат баласында Жер-Ана біреу-ақ қой.
Біз Тәңіріден Атлантида сұрапылы секілді жайлар енді қай­
таланбасын деп тілейміз. Себебі Жер-Ана аман болса, адамзат
баласы да өсіп-өркендей бермек. Ал осы бір аңызға бергісіз Ат­

лантида оқиғасының кейіпкерлері болса есте жоқ ерте заман­
дарда Сарыарқа мен Сахараның арасын емін-еркін жайлаған,
Атлант мұхитына есімін берген біздің бағзы бабаларымыздың
бір тармағы болатын.

Батылдардың бағы артсын.
Еділ патша
Түркі қасқыр мифі мен тотемінің шығу төркінін зерттеу ба­
рысында маған осы миф пен Римдегі Капитолий қаншық қас­

қырының арасында қандай да бір байланыс болуы мүмкін бе
деген сауалға жауап іздеуге тура келген. Осылайша аз-маздап
бұл бағытта деректер жинала бастаған.
Деректерді өзара кіріктіру, яғин жалқыдан тұтасты тану ба-

рысында ақындар мәңгілік қала деп дәріптейтін бағзы да жаңа
салтанатты Римнің негізін бір кездері прототүркілер қалаған
деген пікірге келгенімді ашық айтқым келеді. Амал қанша, бұл
түркішілдікпен ауырған сананың сандырағы дейтіндердің табы­

латындығын да сеземін. Бірақ ақиқаты – осы.
Кейбір тұстарда дерек көзі ретінде, әдеби шығарма болса да,
Гомердің «Илиадасына» да арқа сүйегенімді жасыра алмаймын.
Тіпті ол ол ма, прототүркілер тағдыр жазмышымен Аппенин

түбегіне осы «Илиадада» жырланатын Троя қырғынынан кейін
қоныс аударуға мәжбүр болған деген пікірді де қоса айтқым ке­
леді.

Тарихи деректерден біз ғұндардың Рим қаласына Еділ (Атил­
ла) басшылығымен біздің дәуіріміздің 451-жылы жеткендігін,
тіпті оны тізе бүктіргенін де жақсы білеміз. Бірақ бұл Батыс пен
Шығыстың көнеден байланысып келе жатқан ортақ тарихының

көгінде жарқ ете қалған жасындай қас-қағым сәт қана еді.
Құмық Мұрат Әжінің «Дешті-Қыпшақ даласының жусаны»
кітабында крест-айқыштың тәңіршілдіктің бас таңбасы екендігі,
оны Римге тәңіршіл ғұндар апарғандығы туралы баяндалады.

Иә, римдіктердің ымыраласу мен пәтуаласу белгісі ретінде
(шын мәнісінде жағымпаздық еді!) Еділ қосынының алдынан
айқыш-кресті алып шыққандығы рас.
Себебі – олар Еділдің қолында Марс қылышының бар

екендігін білетін-ді. Римдік жылнамашы Прииск Еділдің зор
абырой-атағын, алысқа кеткен даңқын, патшалар мен бай-ма­

наптар арасындағы беделін оның Марс қылышын тауып алған­
дығымен түсіндіреді. Аңыз бойынша, әлдебір бақташы өрістен
табынын қайтарып келе жатып, бір қашарының сирағынан қан
сорғалап жүргендігін байқайды. Тамған қан ізін қуалап барған

ол жерден жүзі шығып жатқан қылышты көреді. Қылышты алып
келіп, Еділге сыйға тартқан. Осы қылышты алғасын Еділдің
айы оңынан туып жүре береді. Себебі – бұл иесіне шексіз күш-
қуат пен билік сыйлайтын соғыс тәңірісі Марстың қылышы еді.

Аңыз осылай баяндайды.
Қалай дегенмен де римдіктердің Еділден қатты қорыққанды­
ғы анық. Болмаса өз қаласының желеп-жебеушісі болып сана­
латын Марстың қылышын ата жауы Еділге тегіннен тегін бере

салар ма еді. Аңыз аңыз ғой, дегенмен өз иесіне шексіз күш-
қуат пен билік сыйлайтын Марс қылышының тасасында қандай
құпия жатқандығын ешкімнің білгісі келмегендігі қызық.
Меніңше, Марс қылышы Еділдің қынабында болған жоқ,

оның туында бейнеленген-ді. Яғни, ғұн көсемі бас иетін то­
темнің символдық кескіні болып табылатын. Ал сырт пішіні бұ­
рыштары мен қырлары тең айқыш-крестен гөрі төменгі қыры
өзгелерінен ұзындау свастикаға көбірек ұқсайтын.

Жобалап сызғанда пішіні мынандай болуы мүмкін:
Киелі таңбаның мағыналық оқылуы қасқыр деген ұғымды
білдіретін-ді. Мұрат Әжі жазғандай, оның крест-айқышқа ұқсас
нұсқасы болуы да шындықтан алыс кетпейді. Өйткені теология

талаптары бойынша екеуі де тәңірлік мәнге ие таңбалар еді.
Рим түбінде Марс қылышы мен айқыш-крест осылай кездесті.
Кездесу себепшісі ғұндар патшасы Еділ болатын. Римдіктердің
бәрі болмаса да ішінара көзі ашық сауаттылары ғұн туындағы

таңбаның Марс қылышы емес, қасқыр тотеміне тиесілі екендігін
сезген шығар, бірақ оны ашық айту 451-жылғы ғана емес, арғы-
бергі Римді бүкіл тарихымен ғұндардың аяғына жығып беру бо­
лып шығатын. Тарихтың бұлай бағыт алып кетуін римдіктердің

қаламағандығы анық. Нәтижесінде олар қасқыр тотемін жазба­
ша болса да Марс қылышына тели салды. Ал Марс қылышы
туралы түсінікпен бұл кездегі ғұндар, олар ғана емес-ау, жалпы
түркілер әлдеқашан қош айтысқан-ды. Олар Римнің өткен тари­

хына таласа алмайтын, өрелері жетпейтін. Ал римдіктер мұн­
дай өресіздікті шебер пайдалана білді.
Марс қылышы неге Еділ патша туындағы қайқы қылыш бей­
несіндегі свастика болуға тиіс дейтін сауал тастауы мүмкін

жж.) скифтердің Марстың бейнесі емес, осы тәңірінікі болып
саналатын қайқы (байқайсыз ба, қайқы!) қылышқа табынатын­
дығы туралы жазады. Олар соғыс тәңірісіне құрбандыққа адам
шалғанда оның қанымен қылыштың жүзін жуып отыратын бол­

ған. Солин деген жылнамашы да осы деректі нақтылай түседі.
Иә, Геродот римдік емес, ол – көне грек оқымысты. Ол Еділ
дәуірінен сегіз ғасыр бұрын, яғни біздің дәуірімізге дейінші
төртінші ғасырда өмір сүрген жан. Оның жазбаларының түпнұс­

қасында Марс қылышы емес, Арей, не Арес қылышы туралы
сөз болғандығы да күмән тудырмайды. Бізге Гомер «Илиадасы­
на» жол ашатын да, міне, осы Арей не Арес, дәлірек айтқанда,
Рим Марсының көнегректік прототипі болмақ. Дегенмен, асы­

ғуға болмас. Әр дерек өз орнымен сөйлеуге тиіс.
Қайқы қылышты бертінге дейін түркінің атты әскерлері ұс­
тағандығына күмән жоқ. Яғни, Геродот әңгіме қылып отырған
сақ-скифтердің де түркілер екендігіне шүбәлануға болмайды.

Олар табынған қайқы қылыштың сыртқы бейнесі шамамен мы­
нандай болғандығы да күдік тудырмаса керек:
Міне, гректер мен римдіктер Марс қылышы деп әспеттеп,
аңызға айналдырып жүрген түркінің қайқы қылышы осындай

еді. Оның бір қарағанда свастика не айқыш-крест сияқты болып
көрінетіндігі де анық. Қасқыр-қылышқа қарсы қарсы шыққан
қайран римдіктер! Олар осы қарсылығымен өз тарихын да жоқ­
қа шығара жаздағандықтарын сезді ме екен?

Көзі қарақты қандай да бір этнограф не тарихшы болсын,
түркі қасқыр мифіне әлемдік үлгілерден ұқсастық іздегенде,
Римдегі Капитолий қаншық қасқырына бір соқпай өтуі мүмкін
емес. Рим аңызы бойынша, қала негізін қалаған ағайынды жігіт­

тер Ромул мен Ремнің әкесі соғыс тәңірісі Марс болып санала­
ды. Олардың Марсты өз қаласының желеп-жебеушісі ретін­
де пір тұтатындығы да сондықтан. Әфсана бойынша әлдебір
бойжеткен (әрине, жар құшағын көріп, күнәға батпаған жан)

ғибадатханаға орналасады. Осында ол соғыс құдайы Марстың
нақсүйеріне айналып, одан егіз ұл табады. Бірақ бейшара қыз­
дың соғыс тәңірісімен төсек рахатын бөліскендігіне кім сене
қойсын (Мұндағы желі Шыңғыс хан ататегі мен жорықтарынан

сыр шертетін «Моңғолдың құпия шежіресінде» де ұшырасады).
Балалар күнәдан туылған жандар ретінде далаға тасталынады.
Міне, осы жерде оларды қаншық қасқыр тауып алып, асырап

бағады. Аман-есен ержеткен балалар кейіннен жауларынан кек
алып, Тибр жағалауында әйгілі Рим қаласының негізін қалайды.
Иә, түркілік қасқыр мифі мен рим аңызының ұқсастығында
дау жоқ. Бірақ неге тағы да қаншық қасқыр? Неге өзге аң емес,

мысалы марал не аю? Олай болуы да әбден мүмкін еді ғой.
Көне Римдегі Марс сенімімен (культі) таныс жан бұл сауалға
тез-ақ жауап тапқан болар еді. Ежелгі Грециядағыдай Римде де
мүсін өнері жақсы дамығаны белгілі. Олар өздері табынған құ­

дайлардың бәріне қаланың көрнекті жерлеріне, ғибадатханалар
мен құтханаларға қола не мәрмәрден мүсіндер орнататын. Ал
Марсқа келгенде, қала жебеушісі емес пе, ілтипаттары мен мыр­
залықтары, тіпті, ерекше болатын. Олар Марс отырған тастұ­

ғырдың төңірегіне бір үйір қасқырдың мүсіндерін тағы да орна­
татын-ды. Шамасы, бағзы Римде соғыс тәңірісі осы бір қорқау
жыртқышпен астастырыла ұғынылған болса керек. Иә, Ромул
мен Рем туралы әфсананы тудырушы Рим ақын-абыздары (неге

екені белгісіз, оларды жергілікті халықтың сал деп атағандығы
қызық. Біздің сал-серілер солардың заңды жалғасы болмады ма
екен) өз замандастарының осы құдай туралы сенім-түсініктері­
не қайшы келген жоқ. Олар аңызды белгілі бір дайын шеңбердің

ішінде ғана жасап шығарды. Өйткені, ырық бермес асау қиялдан
туындады дегенмен мифология да белгілі бір логикалық қисын­
дарға сүйенетін. Аңыздың түпнұсқасында қасқыр тотемі жатты.
Бірақ қасқыр тотемімен Марс қылышын, мейлі ол қасқыр-

құдай қылышы болсын, тікелей байланыстыруға бұл дерек те
аздық етеді. Енді қасқыр тотемінің бағзы гректерге, одан көне
римдіктерге қалай жеткендігін, оны жеткізген халықтың кім
екендігін зерделеу керек. Әрине, олар прототүркілер еді.

Гомер «Илиадасы» он жылға созылған Троя қырғынының
соңғы екі айында болған оқиғаларды ғана жырлайды.
Екі армияның мұншалықты ұзақ уақыт табан тіресе соғысуын
одан бұрынғы да, одан кейінгі де тарих білген емес. Трояның

тарихта болған қала екендігін немістің әуесқой археологы Ген­
рих Шлиман 1863-жылы қазба жұмыстарының нәтижесінде дә­
лелдеп берді. Оның орны қазіргі Түркия территориясында, Же­
рорта теңізінен бес шақырымдай қашықтықтағы төбеде жатыр.

Яғни, Троя қырғынының да тарихта болған оқиға екендігіне
дау жоқ. Ғалымдар әлі күнге он екі қабат қала-қорымның қай
қабаты «Илиададағы» Трояға тиесілі екендігін анықтай алмай
дал. Бірақ бүгінгі тарих соғыстың шығуына ақындар шабыты­

нан туындаған алтын алманың ешқандай да кінәлі еместігін
нақты айта алады. Ахейліктер мен троялықтар арасында қанды

қырғынның тұтануына Иллионның (Трояның тағы бір атауы.
«Илиада» атауы осыдан шыққан) үлкен сауда орталығы ретін­
де тиімді жағрапиялық нүктеге орналасуы себеп болған-ды. Үш
құрлық – Азия, Еуропа, Африканың теңіз және далалық керуен

жолдары осы жерде түйісетін. Қысқасы, ахейліктер Трояға ал­
тын алманың кесірінен қашып кеткен аруды емес, шын мағына­
сындағы алтын алманың – байлықтың өзін іздеп аттанған бола­
тын. Қалғаны ақындардың шаруасы еді. Олар Платонның (б.д.д.

428–348 жж.) ақындарға қоятын талабын толық ақтап шықты.
«Ақын, ол егер шынымен ақын болса, бәдік ақыл айтып уақыт
алмай, мифтер тудыруға тиіс». Обалы кәне, көне грек ақында­
ры тілдерін безеп-ақ бақты. Оларды түсінуге де болады. Өйт­

кені грек қала-мемлекеттері өзара біріккенде ғана қуатты саяси
және әскери күшке айнала алатындығын байқатқан. Өз халқы­
ның патриоттары ретінде грек ақындарының мұндай оқиғадан
тыс қалуы, оны жырламауы мүмкін емес-ті. Бірақ ақындар со­

ғыстың шынайы себептерін мифологиялық реңктермен көм­
керіп, әлдебір тұспал мағыналармен шебер астастырып жіберді.
Егер Троя қырғынының тарихи хронология бойынша біздің
дәуірімізге дейінгі 1200-ші жылдары болған оқиға екендігін

ескерсек, уақыттың ақындардың пайдасына жұмыс істегендігі
анық. Гомердің өзі осы оқиғадан кемі төрт ғасырдай кейін өмір
сүрген жан еді. Ұлы жәдігер екендігіне қарамай «Илиаданың»
тұтас туындының бір тарауы ғана сияқты болып сезілетіндігі

де сондықтан. Троя қырғыны, жалпы алғанда, ауыздан ауызға,
ұрпақтан ұрпаққа көшіп отыз ғасырдай уақыт бойы жырланып
келді. Бірақ бізді қызықтыратыны «Илиаданың» көркемдік құн­
дылықтары немесе гекзометрлік өлең өлшемдері емес, ондағы

прототүркілер тарихына қатысты-ау деген деректер ғана.
Неге екені белгісіз, басқа құдайлардай емес, бағзы грек ақын­
дары соғыс тәңірісі Арейге шүйлігіп-ақ бағады. Қолдарынан
келсе, оны әжуалап қалуға құмар. Ожар мінезді құдай жігіттің,

тіпті, кейбір тұстарда ажалды пендеден таяқ жеп мұрны қанап
қалатын кездері де бар. Мұны әдебиетшілердің Арейдің троя­
лықтар жағында соғысатындығымен ұғындырғысы келетіндігін
жақсы түсінемін. Қарсыласының өзінен бір саты болса да жо­

ғары тұрғандығын кім жақсы көре қойсын. Осылай деп тұжы­
рымдай салуға да болар еді-ау, бірақ мәселенің астары одан
тереңіректе жатқан секілді. Кезекті ой үстінде маған соғыс
тәңірісі Арейдің прототипі Троя жағында одақтас болып соғыс­

қан әлдебір белгісіз халықтың тотемі емес пе екен деген пікір
келген. Жебірей тіліндегі «arіs» сөзі «қасқырлар үйірі» деп ауда­
рылатындығын білгенімде, бұл пікірімнің дұрыстығына көзім
тағы да жете түскендей болды. Иудеяны бір кездері гректердің

басып алғаны тарихтан жақсы белгілі. Екі халықтың арасында­
ғы мәдени қарым-қатынастың да жоғары деңгейде болғандығы­
на күмән жоқ. Мұндайда ірілі-ұсақты алыс-беріс бола беретін.
Яғни, гректердің соғыс тәңірісі есімінің жебірейлік нұсқасын

қабылдаған болуы да әбден мүмкін. Кім біледі, бәлкім, қазақ­
тағы Бекарыс, Жанарыс, Ақарыс секілді кісі есімдерінің құра­
мындағы арыс сөзі де қасқыр не бөрі деген мағынаны білдіретін
болар. Арыс сөзінің ер кісіге ғана қолданатындығын ескерсек,

бұл болжам негізсіз де емес сияқты. Қасқырға байланысты ар­
лан атауында бірінші буынның ар болып келетіндігі де осындай
ойға бастайды. Яғни, Троя түбіндегі қырғынға қатысты тайпа­
лардың бірінің туында қасқыр сұлбасы бейнеленген деп батыл

айтуға болады. Және олардың байырғы түркілер екендігіне де
күдік тумаса керек.
Алдыңғы және таяу Азия, берісі кіші Азия көне тарихында
көрнекті із қалдырған белгісіз халықтардың санатында қар ұлы­

сы да аталады. Осы ұлыстың Троя түбіндегі шайқасқа қатыс­
қандығында күмән жоқ. Гомер «Илиадасында», сегізінші жырда
мынандай жолдар бар:
«Теңіз жаққа қар жасақтары,

қисық садақты пеондар,
Және де тәңірі тектес лелег, кавкон,
пеласг қосындары беттеп келеді».
Осында аталған ұлыстардың бәрі – Трояның одақтастары.

Яғни, қарлар да Троя жағында соғысқан. Ал олардың Алтайдан
шыққан халық екендігі туралы екінші ғасыр тарихшысы Пто­
ломей жазбаларында нақты дерек бар. Страбон да қарлар миг­
рациясы туралы әңгіме қылғанда осы пікірді растайды. Яғни,

Алтайдың қашаннан баба түркі бесігі болғандығын еске алсақ,
қарлар түркі тектес халық болған. (Еш нәрсе ізсіз жоғалмақ
емес. Меніңше, «Илиаданың» көне түркілік нұсқасы болған
болуы да әбден мүмкін). Қарлардың Троя қырғынынан бертіні­

ректе, яғни біздің дәуірімізге дейінгі бесінші ғасырға дейін Же­
рорта теңізі мен оның жағалауларына үстемдік етіп келгендігі
көне дәуір тарихынан жақсы белгілі. Оларды Крит пен Кипр
аралдарынан біріккен грек флотилиясы ғана ығыстырып шыға­

ра алды. Бағзы бір кездері Кипрдің Алаш деп аталғандығы да
мұнда түркілердің болғандығынан хабар беретіндей. Иә, біздің
бабаларымыз теңізде жүзуді жақсы білген. Олар мықты жауын­
гер де еді. Жалпы қарлар ержүректілімен аты шыққан халық-ты.

Прототүркілердің (бәлкім, скифтер) керемет теңізші болғанды­
ғына көнегректтердің «зәкірді» (якорь) скиф Анақарыс ойлап
тауып еді» деуі де тамаша айғақ.

Өкініштісі сол, біздің қолымызда қарлардың туында қасқыр­
дың сұлбасы бейнеленгені туралы нақты дерек жоқ. Бірақ оны
іздеудің қажеті де шамалы сияқты. Өйткені Троя қырғынына бір
емес, бірнеше прототүркі тайпалары қатысқан деуге негіз бар.

Солардың бірі Троя патшасы Приамның туысы, атақты «Эней­
да» поэмасының («Энейда» – рим ақыны Вергилийдің поэма­
сы.Онда Энейдің Трояны қорғауда көрсеткен ерлік істері, Троя
құлағаннан кейінгі қайғы мен қасіретке толы өмірі сөз болады)

кейіпкері Энейдің соңына ерген ұлыс секілді. Түркілік қасқыр
мифі мен тотемінің көне түркілік нұсқасын Аппенин түбегіне
апарған да, сол төңіректегі тайпалармен бірігіп (этрускілер)
Римнің негізін қалағанда, Рим тарихына қаншық қасқыр бей­

несін теліп берген де осы бір тайпаның жасампаздыққа толы
ерлік сапары болса керек. Әйтпесе гректерде әжуа болып жүр­
ген соғыс тәңірісінің римдіктер ұғымында Юпитерден кейінгі
(Юпитер – Римнің құдайлар пантеонындағы бас құдай) екінші

орынға шыға келгендігін қалай түсіндіруге болады? Әрине, бір
ғана себеппен. Ол Римнің негізін қалаған халықтардың бірінің
сыйынатын кие-құдіреті болғанда ғана. Және осылай болғанды­
ғы да ақиқат. Бұған қосымша мынандай болжамды да ұсынуға

болады. «Илиададағы» Энейдің троялық емес, Троя патшасы­
ның басқа жақтан келген одақтас туысқан екендігін ескерсек,
осы бір қаһарманның ата-тегін сол кездері Қара теңіздің оң­
түстігін мекендеген скифтерден (Геродот дерегіндегі) таратуға

әбден болатын секілді. Энейдің көшпелі болмаса да малшылар
қауымынан екендігін осы қаһарманның Ахилеспен жекпе-жек­
ке шығарда өз ата-тегін таныстырып сөйлейтін сөзі де айғақтай
түсетіндей. Ол «бабам Эрихтонның (Бәлкім Еріктон шығар) үш

мың, иә, анау-мынау емес, үш мың жылқысы болған және жер
бетіндегі ажалды пенделер ішіндегі ең бай кісі еді» деп мақтана­
ды. Ажалмен бетпе-бет келіп тұрғанда тек көпшелі ғана осылай
желпінуі мүмкін-ді. Оның үстіне Трояны қорғауға скиф тайпа­

лары қатысып еді деген болжам да шындыққа толық жанасады.
Жалпы, Троя түбінде кімдер өлімге басын тікпеді. Балканнан
да, Африкадан да, арысы Скандинавиядан да белгісіз халықтар­
дың осы жерге өз қосындарын аттандырғаны анық-ты. Асылы,

Гомер дастаны мен Геродот дерегін өзара байла-ныстыратын
түйін де осы болса керек. Осы жерде көне Грекияның екі ұлы
перзентіне өкпе-наз айта кеткен де орынды. Гомер қасқыр то­
темін Ареймен байланыстырып жіберсе, Геродот осы тотемнің

таңбасын Марс қылышымен шатастырып алды.
Маған қасқыр мифі мен тотемінің шығу төркіні туралы бұдан
бұрын да жазуға тура келген (Тәңірі, Құдай ие және қасқыр ту­
ралы, «Қазақ әдебиеті», 1997 ж, № 48). Онда аңыздың негізінде

Күн жүйесінде болған ғарыштық апат жатыр деген болжам айт­
қан болатынмын. Жебірей құдай иесінің (Иегова) Синай тауын­
да Мұса пайғамбарға негізгі он қағиданы түсіретін мезгілін де
осы апатпен байланыстырғанмын-ды. Иә, осы апат жер бетін­

дегі барлық халықтың дүниетанымы мен мифологиясында өш­
пес із қалдырды. Осындай із көне грек мифологиясында да бо­
луы мүмкін. Өйткені Гомер соғыс құдайы Арейді «Илиадаға»
кейіпкер қылып енгізгенде, осы апат туралы аңызды негізге ал­

ған іспетті. Арейдің Марс планетасының грекше атауы екенін
ескерсек, «Илиададан» Троя қырғынымен бір мезгілде жүріп
отыратын пленаталар аралық қақтығыс туралы желіні де аңға­
руға болады.

Әрине, бұл желі дастанға оның көркемдік деңгейін арттыра
түсу үшін көп кейін енгізілді. Дастанға осы желіні енгізерде Го­
мердің ғарыш апаты туралы түркілер арасында айтылып жүрген
аңыз әңгімені естіген болуы да әбден мүмкін. Түркі аңызының

бас кейіпкері жебірей құдайы Иегова да, гректің соғыс тәңірісі
Арей де емес, кәдімгі қасқыр еді. Яғни сұңғыла Гомердің со­
ғыс құдайы Арейдің прототүркілік қасқыр тотемінің дәл өзі
екендігін аңғармауы мүмкін емес-ті. Сол себепті де Троя түбін­

дегі қырғында соғыс тәңірісі туына қасқыр сұлбасы бедерлен­
гендердің жағына шығып кетті. Оған ақын қиялы кінәлі еді. Өз
кезегінде прототүркілер де өздерінің қасқыр тотемімен тамыр­
лас гректік Тәңіріден хабардар болған деуге болады. Әйтпесе,

Римнің негізін қалаған прототүркілер өз тотемін Марспен ас­
тастырып жібермес еді ғой.
Иә, Ромул мен Рем туралы аңыз да, Марстың скульптуралық
пантеондарда қасқыр үйірінің ортасында бейнеленетіндігі де

халық жадының жасампаздығының жарқын мысалы болатын.
Сөз орайы келгенде айта кетейік, мені Эней баспаналаған Кар­
фаген қаласы Қарлар қаласы болар-ау деген ой түртпектегелі де
біраз болды. Мысалы, Қаркент болуы да мүмкін ғой. «Кент»

сөзі парсы тілінде қала, шаһар деген мағынаны білдіреді. Бірақ
көне латын тілінде адам, адамдар, халық деген мағынаны білді­
ретіндігін де ұмытпаған жөн. «Илиададағы» Троя төңірегінде
Қарқара атты шыңның кездесетіндігі де қызық. Дастанда:

«Кронұлы (Зевс) Идаға, аң-құстың
нулы-сулы анасына,
Тоғайы мен құрбандықханасы
орналасқан Қарқараға келіп, жүйрік

Еділ патша заманындағы білімді римдіктер Рим тарихының
бастауында прототүркілер тұрғандығын сезінген сияқты.
Олар Еділге Марстың қылышын ғана сыйлап қойған жоқ,
оны Марстың ұлы қылып та жібере жаздады. Бұл қасиетті қала

тарихында Ромул мен Реммен бір қатарда тұру деген сөз еді.
Христиан діні кедергі жасамағанда, кім біледі, біздің Римнің
ұлы перзенттерінің бірі Еділ туралы аңызға куә болуымыз да
әбден мүмкін еді-ау. Амал қанша. Кейінірек, Еділдің басынан

бақ тайғаннан кейін христиан діні, дәлірек айтқанда, шіркеу ғұн
көсемін ұлықтайтын аңыз әңгімелердің бәріне теріс мағына,
солақай сипат беріп жіберді. Нәтижесінде, Еділ Марс пен хан­
шаның некесінен емес, ит (негізгі қасқыр болуы тиіс) пен хан­

шаның көңілдестігінен дүниеге келген адам бейнелі, ит құлақ­
ты құбыжық болып шықты. Дегенмен аңыздың түпнұсқасында
Ромул мен Ремнің дүниеге келуі туралы римдік әфсана желісі
жатқандығын сырт көзден жасыру мүмкін емес-ті.

Иә, Олжас Сүлейменов жазғандай Еуропаға Еділдің иттен ту­
ғандығы туралы аңызды ғұндар әкелген жоқ, оның көне римдік,
бәлкім, этрускілік болып саналатын жергілікті көнекөз нұсқасы
да бар еді. Оны бағзы бір кездері Римнің негізін қалаған прото­

түркілердің мұра қылып қалдырғандығы да анық. Бірақ, амал
қанша, бұл кездері Марстың орнын Исус Христос басып үлгер­
ген болатын. Уақыт Христос туғаннан кейінгі 450-жылдарды
көрсетіп тұрды. Шаңырағы шайқала бастаған Рим болса хрис­

тиан сенімінің орталығы болып қалуға тырысып жатты. Себебі,
алып империяның әлдебір отар елінде пайда болған адамзатты
құтқарушы жайлы ілім Рим когорталарын соғыссыз тізе бүктір­
ген-ді.

Ал Христоспен жағаласуға Еділдің дайындығы да, ынтасы
да жоқ еді. Өйткені көшпелі түркілердегі секілді онда да пай­
ғамбарлық жайлы түсініктің болмағандығы анық. Кім біледі,
Иса жайлы әңгімені естіген қайран Еділ қарқылдап күлген де

болар-ау. «Оң бетіңнен ұрса, сол бетіңді тос» деген қағиданы
жүрегі бар қандай жан қабылдай қойсын.
Міне, осылайша түбі бір Марсқа табынушылық пен қасқыр
тотемінің арасында өткел бермес асу болып христиан сенімі

жатты. Ал Еділ бастаған ғұндар бағзы бір заманда Рим тари­
хында із қалдырған прототүркілердің жаңғырығы сияқтанып
өмір мен тарих сахнасынан зыр етіп өте шықты. Олар Римнің
негізін бір кездері өздері тектес халықтың қалағандығын білген

«Римдіктер алдымен латын тілінің шығу төркінін зерттеуге
кіріскенде, олардың әлемді жаулап алуға ешқандай да уақыты
қалмаған болар еді». Неміс ақыны Генрих Гейне осылай жаза­
ды. Бір ғасырдан аса уақыттан кейін қазақ ақыны Олжас Сүлей­

менов те осы ыңғайлас пікірді қайталайды. Ақын «Сөз төркіні»
еңбегінің «Бастапқы грамматика» атты тарауында байырғы
Алдыңғы Азия мен Жерорта теңізі жағалауларындағы елдерде,
яғни бүгінгі Рим орналасқан Аппенин түбегінде де түркілер мен

славяндардың ықпалы зор болғандығын айтады. Ал мұндай ық­
палдың тарихта, жергілікті халықтардың сөздік қорында, аңыз­
дар мен әфсаналарында із қалдырмауы мүмкін емес-ті.
Ақын, сондай-ақ, түбекте алғаш рет 12 қала-мемлекеттен

тұратын қуатты бірлестіктің (б.д.д. ҮІІ ғ.) негізін қалаған тай­
палардың құрамында прототүркілік тайпалардың да болғанды­
ғын жоққа шығармайды. Тіпті, олардың бірінің туында қасқыр
бейнесі болған деген пікірді де алға тартады. Иә, ақын аға айт­

қандай, Римнің бір кездегі елтаңбасы «қаншық қасқыр мен егіз
ұл» деген мағынаны білдіретін мынандай таңбалардан тұрған
болуы ғажап емес:
Ол ол ма, ақын аға кейбір бағзы этрус жазбаларын тікелей

түркі тілінің көмегіне сүйеніп оқуды ұсынады. Иә, Аппенин
түбегінде бір кездері прототүркілер дәуірлеп тұрған. Оған
мәңгілік Римнің іргесіне қаланған тастар куә. Біздің ендігі мін­
дет сол тастарды сөйлету болса керек.

Қазақ ақыл-ойының жанашыры
Иманғали Тасмағамбетов ағаға
арнаймын.

Алтын денем шаршаса, шаршасын –
Абзал елім даңқы артсын
Бүтін денем қиналса, қиналсын –
Бүкіл елім топтансын.

Шыңғысхан.
«Наполеон қылышпен бастаған істі мен қаламмен аяқтаймын»
депті ұлы Бальзак. Және бұл сөзді қағазға түсіріп, жұмыс бөл­
месінің көзге түсер көрнекті жеріне іліп қойыпты. Бұл сөз өзара

итырқылжың қаңқасап болып қырқысып жатқан француз халқы­
ның басын (Наполеон билік басына келген кез ел ішінде азамат
соғысы жүріп жатқан болатын – Ә.Б.) бас-аяғы бес-он жылда
жұмылған жұдырықтай тастүйін етіп біріктіре білген, біріктіріп

қана қоймай жауынгер халықтардың да қатарына қоса алған қа­
рапайым корсикалық жігіттің ел алдындағы ерен еңбегіне тағзым
ретінде айтылған болар.
Рас, Наполеон жорықтары сәтсіз аяқталды. Бір армиясын Мы­

сыр даласында тағдыр тәлкегіне тастап кетсе, екіншісімен Ре­
сейдің қарлы өлкесінде масқара болып қош айтысты. Ватерлоо
түбінде ақыры тас-талқан болып жеңіліс тапты. Бірақ сарбазда­
ры Наполеон сәтсіздікке ұшырады екен деп одан сырт айналып

кеткен жоқ, алыстағы Эльбадан айдаудан қашып келгенде туының
астына қайтадан тұра қалды. Императорға адалдығын байқатты.
Халқы тарапынан мұндай шексіз сүйіспеншілікке бөлену арғы-
бергі Франция тарихында қандай да бір жұмыр басты француздың

тағдыр-талайына жазыла қойды ма екен, әй, қайдам...
Наполеон рухына сол кездегі француз жазушылары ғана емес,
қатардағы жауынгерден көрнекті ғалымға дейін табына тәу ет­
кендігі анық. Мысалы, Наполеонның экспедициялық әскери кор­

пусы құрамында арнайы жасақталған ғалымдар мен мамандар
тобы болғандығы жақсы белгілі. Бұл топта тіпті, ақын да бар бо­

латын. Ал кейін Египет иероглифтерін оқудың кілтін тапқан жас
ғалым Жан Франсуа Шампольонмен қолы қалт еткен бір тұста На­
полеонның өзі арнайы барып әңгімелескені де бар.
Иә, әйгілі француз адамзат тарихына ұлы жаугер ғана емес, ғы­

лымның жанашыры ретінде де кіре білді. Білетіндер оның өзінің
жеке басын талантты, бірақ бағы ашылмай қалған беллетрист
жазушы сипатында да дәріптейді. Қазақ болса мұндай адамды
бір сөзбен «сегіз қырлы, бір сырлы» дер-ді. Ал ондай адамның

ел құрметіне бөленбеуі мүмкін бе? Француздардың өздерінің осы
бір отандасына деген шексіз махаббатын басқашалай түсіндіру
мүмкін емес. Бұл махаббаттың қандай өлшеммен өлшенетіндігін
Стендальдің «Қызыл мен қарасын» оқыған жан бірден түсінер еді.

Ал, бізде ше?
Адамзат тарихында есімін мәңгілік қалдырған жаһангерлер көп
емес. Бірі жаңағы сөз болған Наполеон болса, бірегейі өзіміздің
қысық көз бабамыз Шыңғысхан екендігі шындық. Арғы-бергі

тарихты зерттеушілердің дарындылығы жағынан Шыңғысханды
Цезарь, Македонский, Ганнибал секілді әйгілі қолбасшылардың
бәрінен жоғары қоятыны бар. Тіпті, Атилла-Еділдің өзі оның кө­
леңке тасасында қалып қоймақ. Ал енді Азиядан шыққан алып

тұлғаны біз қалай дәріптеп, оның тарихи мұрасын қалай зерделеп
жатырмыз, бағасына жете алдық па?
Сауалға жауап іздеп көрейік. Жақында қолыма көрнекті ақыны­
мыз Мұхтар Шахановтың «Жазагер жады космоформуласы» (Шың­

ғысханның пенделік құпиясы) атты поэмалардан құралған романы­
ның орыс тіліндегі нұсқасы түсті. Оқып шығып «талантты жазушы
сауатсыз оқырманды өз тұжырымына бәрібір иландырмақ» деген
қағиданың ақиқаттығына көзім тағы жете түскендей болды. Иә,

Шаханов талантты ақын. Миллиондаған қазақтың жүрегін жаула­
ған санаулы қаламгерлеріміздің бірі. Ендігі жерде дарынын әлем
жұртшылығы мойындап жатыр. Шахановты мойындау – қазақты
мойындау. Шаханов шығармашылығы арқылы қазақтың мойын­

далып жатқанына біз де қуанамыз. Бірақ сол мойындату қандай
құрбандықтармен (басқашалай айту мүмкін емес – Ә.Б.) келіп жат­
қандығын білгенде аздап тіксініп қалған да жайымыз бар. Романды
оқып отырып бейнебір Шаханов Шыңғысхандай ұлы аруақтың со­

ңына жарық күнде шырақ алып түскендей күйде қалдық.
Шыңғысхан, шынында да, Шаханов бейнелегендей рухани құ­
быжық па? Жоқ, олай болмауы керек. Өз заманының аңыз-әңгіме­
лерімен сусындап өскенін шежірешілер сан рет тәпсірлеп жазған

жоқ па! Далалық сара мәдениет тудырған батырлық эпостардың
ықпалында тәрбиеленіп өскен бала Теміршінді қалай ғана рухани
ергежейлі деуге аузымыз бармақ?
Осы тұста Шыңғысхан дүниеге келген кездері Ұлы Даланың

секілді. «Моңғолдың құпия шежіресінде» осы өңірдегі тайпа­
лар арасында болып жатқан үздіксіз қақтығыстар, яғни далалық
азамат соғысы жайлы баяндалады. Тұтас моңғолдың билеушісі,
Шыңғысханның атасы Амбағай ханды қытайлықтардың алдап

қолға түсіріп, кергішке шегелеп қағып өлтіргеніне де жарты ға­
сырдай ғана уақыт болған. Мұндай дүрбелең кезеңде кеше ғана
бір тудың астында болған, даңқты кездерін әлі ұмыта қоймаған
шашыранды тайпалардың арасында қандай әңгімелер айтылуы

мүмкін. Көнекөз жазбалар бұған «Ел арасында бүкіл елдің басын
біріктіретін, оларды жаңа ұлы жеңістерге бастайтын дана билеуші
келетіндігі жайлы әңгімелер жиі айтылатын еді» деп жауап береді.
Әрине, халық күткен бұл тарихи орынға бірден-бір лайық жан ке­

шегі өмірі азаппен үзілген Амбағай ханның немересі, бөржіген­
нен шыққан Есухей баһадүрдің үлкен баласы Теміршін болатын.
Бұл әңгімелердің Вифлеемнен шыққан адамзатты құтқарушы Иса
Мәсіх жайлы біздің жыл санауымыздың баз кезіндегі әңгімелер­

мен ұқсастығы сондай, Ұлы Даланың осы өңірінде жаңа пай­
ғамбарды күткен Алдыңғы Азиядағы сол бір көңіл-күйлер араға
мың жыл салып қайта қайталанып жатқандай әсер қалдыратын.
Бозбала Иса секілді бала Теміршіннің де өз миссиясына іштей

қатты дайындалғандығы анық. Бірақ алда оны адамгершілік пен
ар-намыс сынға түсетін тауқыметті тағдыр күтіп тұр еді.
Есухей баһадүр Теміршініне қоңырат Дай шешеннің қызы
Бөртені айттырып келе жатқан сапарында татарлардың қолынан

уланып өлгесін, кеше ғана ұйып отырғандай болған шаңырақ­
тан бақ кеткен. Есухейдің жесірі Өелін күйеуінен мұраға қалған
билікті қолында ұстап қала алмады. Төңірегінде топтасып отыр­
ған рулас ағайындары бұлардан алапес көргендей бір түнде безе

көшті. Өелін Есухейден қалған тағы бір әйел және төрт бала, бір
қызбен далада қалды. Иә, кеше ғана жарылқап тұрғандай болған
Тәңірі сырт айналам десе бір-ақ сәт. Ал сол сырт айналу жігерді
қайрайтын сындарлы сын болып шықса ше! Қалай дегенмен де

Теміршіннің өзінің жұлдызды тағдырына сенгендігі анық.
Теміршіннің өзімен әкесі бір, шешесі бөлек Бектер бауырын
өлтіретіні де осы тұс. Болашақ жаһангер мұндай қанқұйлы іске
неліктен барды, әрекет астарында не себеп жатты, осы арада бұ­

ған да ой көзін жүгірте кеткен жөн секілді.
Осы арада біздің Лев Гумилевтің «Құпия патшалықты іздеу»
кітабына, дәлірек айтқанда, оның «Моңғолдың құпия шежіресі»
тасасына жасырған құпияларға бойлайтын тарауларына тоқтала

кеткеніміз орынды. Лев Гумилев шежіредегі осы оқиғаны баян­
дайтын тұсқа әр түрлі қырынан мәтіндік, логикалық талдау жа­
сай келіп, Бектер Теміршіннің сыртынан тыңшылық жүргізген
болса керек деген байламға келеді. Иә, айдалада жалғыз қалған

дегі аңыз-әңгімелер дәріптеп жүрген баланың көңіл түкпірінде
қандай қозғалыстар болып жатқандығын біліп отыруға халық
бірлігінен гөрі өзінің «бөліп ал да билей бер» жеке билігін тәуір
көретін ақсүйектер мүдделі болатын. Ал Теміршін жайлы ондай

мәліметтерді беріп отыратын жалғыз пенде бауыры Бектер еді. Гу­
милев Теміршін осы сұрқай шындықты біліп қалған болса керек
деп байлам жасайды. Қазірге дейін «Құпия шежіренің» мәтініне
талдау жұмысын жүргізген жалғыз ғалым Лев Гумилев екендігін

ескерсек, біздің де осы байламға тоқтағанымыз дұрыс. Бектердің
Теміршінді сатқандығы күмән тудырмайды. Ал сатқынға қашанда
өлім жазасы лайық. Өйткені бозбала Теміршіннің ой-санасында
бұл кездері кешегі Амбағай атасынан қалған елді қайта бірікті­

ру жайлы арманның пісіп-жетіліп жатқандығы анық еді. Мұндай
ұлы мұрат жолында әлсіздік танытса бауырын да аяуға болмай­
тын. (Гогольдің өз баласын атып өлтірген атақты Тарас Булба­
сын еске түсірейік – Ә.Б.) Даланың мәрт жауынгерлік салты сон­

дай ақадал қаталдықты талап ететін. Осы талдаудан кейін-ақ, біз
кешегі Кеңес өкіметі тұсындағы тарихшыларымыздың түсіндір­
геніндей, Шыңғысханның балық үшін болған болымсыз ерегесте
бауырын да өлтіре салатын безбүйрек жан емес, керісінше, ұлы

мұрат жолында өзін де, өзгені де аямайтын жігерлі, бірбеткей жан
екендігін аңдар едік. Енді «Құпия шежіре» авторы оқиғаны неге
болған күйінде баяндамады деген сауалға келейік. Сауалға былай
жауап беруге болады: «Шежіреде» Бектер өлімінің себебі ашық

тәпсірленетін болса, бұл бір тудың астына қайта біріге бастаған
елдің ауыз бірлігіне сызат түсірер еді, бауыр бауырға жау болған­
дығы анықталатын. «Құпия шежіре» авторының оқиға себебін
тұспалдап қана өтетіндігі де сондықтан. Бүгінгі ұрпаққа тоғыз

ғасыр бұрын жүз берген бұлыңғыр оқиға астарынан шындықты
шыжымдап шығаруға қырағы ой көзі керек. Иә, иә, бізге тарихты
қайта оқуға тура келмек. Бәлкім, біраз жайттарды жаңаша баға­
лауымыз да керек шығар.

Кеше ғана дүниеден өткен Қалтай Мұхамеджанов ағамыз
«Шыңғысхан жайлы жазуға шама-шарқым жетпеді» деп өкінеді.
Болмаса ол жайлы деректерді ғұмыр бойы жинап-ақ баққан ғой.
Сондай-ақ, Бейбарыс бабамызды сомдаған хас талант Нұрмахан

Жантөриннің де сахнаға алып шықсам деп ғұмыр бойы аңсаған
образы Шыңғысхан болғаны белгілі. Кездейсоқтық па? Жоқ, олай
болмаса керек. Шыңғысханның жан дүниесі күрделі рухани зор
тұлға болғандығын аңлағандықтарынан болар.

Иә, Батыс оқырманын ойынан шығамын деп Ұлы даланың ұлы
тарихын құрбандыққа шалуға болмайды. Шаханов романын оқып
отырып еріксіз осындай ойға қаласың. Дегенмен, тарихты былай
қоя тұрып, жеке тұлға туралы сөйлеген жөн болатын шығар. Мы­

Шыңғысханға қарсы адам ретінде сипаттайды. Бірақ Шаханов
Бөрте анамызды ұлы қосағына қарсы қаншама арандатқысы кел­
генімен, тарихи Теміршін-Шыңғысханның адамдық қасиеттері
жағынан Шахановтық әдеби псевдо – Шыңғысханнан бәрібір жо­

ғары тұратындығын, Бөртемен арасында толық түсіністік болған­
дығын да ұмытпаған жөн.
«Құпия шежіре» отау құрғандарының екінші жылы Теміршін­
нен Бөртені меркіттердің тартып алып кететіндігі туралы баян­

дайды. Бозбала Теміршіннің атқа қонып алғашқы нартәуекел іске
бел байлайтыны да осы тұс.
Өкіл әкесі керейт Тұғырыл хан мен андасы Жамухаға қолқа
салып, әскер жинап, қол бастап майданға кіріп жарын меркіттер­

ден қайтарып алуы бозбала Теміршіннің атақты Шыңғысханға
айналуының алғашқы қадамы еді. Бұл оқиғаны Гумилев «Дала­
лық шағын Троя соғысы» деп асқақтата бағалайтыны бар. «Құпия
шежіре» авторы осы бір тұстағы Шыңғысханның көңіл күйін мы­

нандай сөздер арқылы жеткізеді.
Жау меркіттер әлек сап,
Жаралады жанымды.
Жапа етті жарымды,

Асыл тұтар арымды.
Меніңше, бағасы армен өлшенген Дала әйеліне (жалпы әйел за­
тына – Ә.Б.) бұдан артық құрмет керек емес секілді.
Рас, «Құпия шежіре» авторы нәзік босаңсуларға қарсы.

Сөз саптасына сентиментальдық тіптен жат. Лев Гумилевтің
автор ақсүйек жауынгер болса керек деп топшылайтынындай-
ақ бар. Бірақ осы бір белгісіз Ақтамберді бәлкім Шалкиіздің өзі
Теміршіннің меркіт қолына түсіп қалған Бөртеге деген жан шыр­

қыратар сезіміне келгенде әлсіздік танытып алады: «Меркіттер
үркіп, түні бойы Селеңгіні құлдай қашқанда, әскерлер артынан
қуа соғып, жайлайды. Теміршін қашқан елдердің ішінен «Бөрте,
Бөрте!» деп айқайлап іздегенде, үркіп бара жатқан елдің ішіндегі

Бөрте үжін Теміршінді даусынан танып, кейқуат кемпір екеуі күй­
меден түсе жүгіріп, Теміршіннің шылбырына орала кетеді. Айдың
жарығымен таныған Теміршін оны құшақтап аймалайды» («Моң­
ғолдың құпия шежіресі» – 110 б). Иә, Дала жырауы Теміршін мен

Бөртенің арасындағы сезім туралы бізден жақсы білген. Сезімді
жырлауға келгенде әлсіздік танытатыны да сондықтан. Кім біледі,
бәлкім, оның бағына Бөрте апамыздың қолынан бір кесе қымыз
ішу бақыты да бұйырған болар-ау.

Сөз сөз, бірақ біздің де артықбас қиялдануға қақымыз жоқ.
Бүгінгі адамзаттың амалсыз болса да өзгемен төсектес болған
әйел затына көзқарасы қандай болатынын қайдам, ал Теміршіннің
Бөрте анамызға солай болып қалған екен-ау деп бір мезет те көз

бар ауыртпалығын өз мойнына алған секілді. Меркіттен дүниеге
келуі мүмкін Жошысына да қырын қараған жоқ. Бүкіл мұрасын
осы Бөрте бәйбішесінен туған төрт ұлына мұра ететіндігін сол
ұлы махаббаттың жаңғырығы деп түсінсек жөн. Отбасы мен жар­

ға адалдық қасиеті жағынан келгенде Шыңғысхан бабамыз араға
он ғасырдай уақыт салып барыпт та бізге үлгі болып қала бермек.
Бар айтарымыз, бүгінгі ұрпақтың Наполеон мен Жозефина, Це­
зарь мен Клеопатраның махаббатын ғана емес, Шыңғысхан мен

Бөртенің сүйіспеншілігін де біліп өскені жөн.
Енді Шаханов әңгімелейтін тағы бір тарихи тұлғаға тоқтала­
йық. Ол Отырардың билеушісі атақты Қайырхан. Марқұм тарих­
шы Сержан Мұсатайұлы Ақынжанов «Қазақстанның орта ғасыр­

лық тарихындағы қыпшақтар» кітабында шежіреші Жужанидан
мынандай мысал келтіреді: «615 (1216) жылы... Хорезм шахы
Мұхамед Иемектен шыққан Иакафтанның ұлы түркістандық Қа­
дырханның елін ойрандауға аттанды». Иә, иә, Хорезм шахы бас­

қа емес, Шаханов тамсана суреттейтін дәл Қадырхан-Иналшық
Қайырханның елін ойрандауға аттанып отыр. Бірақ неге екені
белгісіз, арада тағы бір-екі жыл өткенде осы Қайырхан өзіне кеше
ғана теперіш көрсеткен Хорезм шахына адалдығын таныту мақ­

сатында түркі-моңғолдың керуенін тас-талқан етіп қырып сала­
ды. Осылайша, Отырардың түркі-моңғолдың қайқы қылышының
астына түсуіне себепші болады. Кешегі дала жауынгері неліктен
бұлай жаза басты, оған дәл жауап жоқ, бірақ болжамдар жасауға

болады. Әйтсе де бізге дәл қазір ол болжамдардың қажеті қанша.
Бар болғаны қызылбас парсыға тәуелді Иналшық Қайырханның өз
бауырларына қылыш көтергендігін айтсақ та жеткілікті. Иә, иә, өз
бауырларына қылыш көтергендігін. Басқашалай баға беру мүмкін

емес. Бұлай дейтініміз, ресми тарих ХІ-ХІІ ғасырларда Сыр мен
Жетісуда азғантай мөлшерде болса да жартылай моңғол тілдес
ұлыстардың болғандығын жоққа шығармайды. Иә, иә, ол кездегі
моңғол мен қыпшақ аудармашысыз-ақ еркін түсінісе алған. Бізге

осы моңғол мен түркінің ғұннан барып қосылатындығын да ұмыт­
паған жөн-ау. Ал бала Теміршіннің ол тарихтан да хабары бар
болса ше. Жалпы, Теміршіннің далалық ауыз әдебиеті тудырған
қандай эпостарды тыңдап өсуі мүмкін? Ол эпостардың мазмұны

қандай еді? Дәл сол кездері өткеннен сыр шертетін тарихы мың
жылдық «Манас» іспетті дастандар болмады ма екен? Амал қан­
ша, біз бұл сауалдарға жауап бере алмаймыз. Бірақ Ақынжанов
әңгіме қылатын ұранқай тайпасы мен Теміршіннің арғы атасы Бо­

даншар шауып алып бодан қылатын ұранқайлар арасында парал­
лель ізденістер жүргізуге болатын секілді. Осы арада Х-ХІ ғасыр­
лардағы Ұлы Дала тарихындағы күңгірттеу тұстарға сәуле түсіре
алсақ, Шыңғысханды жаулаушы емес, ата-баба мекенінің тұтас­

тығын қайта қалпына келтіруші ретінде де насихаттау мүмкіндігі
бар екендігі аңғарылмақ.
Иә, Шыңғысхан жаугершілігі артына Ресей мен Қытай іспетті
екі ұлы мемлекетті мұра етіп қалдырды. Бүгінгі Қазақстан алып

жатқан территория да сол Шыңғысханнан қалған мирас. Немересі
Құбылай ханның тұсында Солтүстік пен Оңтүстік болып қырқы­
сып жатқан Қытайдың басын біріктіру мүмкіндігі туды. Кейінгі
Ресей болса Теміршін құрған империяның тікелей мұрагері бо­

лып қалды. Сондай-ақ, бүгінгі орыстың өзінің батыстағы славян
бауырларынан гөрі түркілерге жақындау екендігін ғылыми зерт­
теулер де жоққа шығармайды. (Эренжен Хара-Даван. «Чингисхан
как полководец и его наследия», 1992, стр 252.) Жаулап барған

жеріндегі халықтың діни сеніміне қиянат жасамау да ұлы Шың­
ғысханнан қалған өнеге. Тіпті, оның ұрпақтарының православие
шіркеулерін салықтан босатқандығы жайлы да деректер бар. Орыс
жылнамашылары Шыңғысхан ұрпақтарының бірі бір княздіктен

түскен салықты түгелімен дерлік шіркеу қорына аудартқаны тура­
лы жазады. Түркі тілі орыс князьдерінің сарайында бертінге дейін
кең қолданыста болғандығын да ұмытпаған жөн. (Г.В.Вернадский
«Монголы и Русь», 1997, стр 390). Ал Пушкиннің өзі кейіпкері­

не айналдырған Борис Годуновты таза түркі еді десек кім сенер.
Компас, қағаз, оптика секілді өркениет үлгілерінің Батысқа Шың­
ғысхан жорығы арқылы жеткендігі де ел білетін шындық. Адамзат
тарихын жаңа биіктерге көтерген осындай ұлы істердің бастауын­

да тұрған Шыңғысханның қолбасшылық қабілеті туралы әңгіме
өз алдына бір бөлек. Мемлекеттік қайраткер ретінде де ұзағынан
әңгімелеуге болады.
Біздің ең басты айтқымыз келгені, тарихи Шыңғысханның Ша­

ханов романындағы әдеби кейіпкерден тіпті басқа екендігі. Шаха­
нов Юний Ювеналдың «Ешбір қатыгез жан бақытты бола алмақ
емес» деген сөзін келтіре отырып, Шыңғысханды адами бақыт­
тан құралақан озбыр ретінде суреттейді. Ал біз білетін Шыңғыс­

хан туралы француз халқының ұлы перзенті Наполеонның «Мен
Шыңғысхандай бақытты бола алмадым» деген мойындау сөзі бар.
Шыңғысхандай ұлы тұлғаға бұдан артық қандай мойындау қажет!
2001 жыл.

Біз – адамзат баласы, ондаған, жүздеген жыл бұрын болып өт­
кен оқиғаларға, оларға тікелей араласқан тірі пенделердің іс-қи­
мылына, сол іс-қимылдарға себепші болған арман-мақсаттарына
адами әділ бағасын беруді үйрене алдық па?

Тырысатын шығармыз, бірақ әлі үйрене алмағанымыз анық.
Үйренбегенімізге адамзат баласының тарихы әзірге тек ақ пен
қара түстен ғана тұратындығы дәлел. Әйтпесе, бір халықтар үшін
ар мен намыстың бейнесі іспетті болған перзенттердің келесі бір

халықтар үшін қылмыс пен қарғыстың өлшеміндей болып шыға
келетіндігін қалай түсіндіреміз? Арыға бармай-ақ қояйық, Еу­
ропаның қасапшысы атанған Наполеон Францияның ұлы мақ­
танышы һәм Еуропаның дамуын сапалы жаңа бағытқа бұрушы

болса, ноғай халқын бір түнде қанжоса қылып қырған Суворов
орыс өнерінің даңқты беттерінің бір парағы болып саналады.
Мұндай дауы бар даңқты тұлғалар Әмір Темір, Бабыр, Атилла-
Еділ, Шыңғыс хан болып созылып кете барады. Сіз бірін ақтауға

тырыссаңыз, екінші біреулер сол ақтамақ тұлғаңызды күстаналап
қаралауға дайын. Адамзат баласының қолынан өткен тарихымыз­
ға, оны жасаған ұлы тұлғаларға не адвокат, не үкім кесуші болу
ғана келетіндей. Кейбіріміз, тіпті, жендеттің жеккөрінішті рөлін

ойнаудан да қорықпайтын, қашпайтын секілдіміз. Өзге ғылымдар
қанша дамыса да, тарих ғылымы әлі күнге бейнебір ортағасырлық
түнек құшағында қалып қойғандай. Тарихи тұлғаны оның жан дү­
ниесіне, адами бейнесіне әр түрлі қырынан баға беруге мүмкіндік

жасайтын бастаухаттар мен деректер арқылы тани отырып, ол ту­
ралы салыстырмалы түрдегі болса да ақиқат түсінікке жақындай
түсудің орнына, «анау залым, мынау кемеңгер» деп топқа бөліп,
кежегеміздің кері тарта беретіндігі сол қараңғылығымыздан бо­

лар-ау.
Мысалы, тұла бойынан қатыгездік пен қаталдықтың лебі есетін
мына бір үзік мәтінді ұрпақтарына кім жазып қалдыруы мүмкін:
«Ауғандықтар шайқаса алмайтын жағдайда аузына шөп қысты­

рып, «Мен – сенің өгізіңмін» дегендей, құлшылық етіп, жауына
бас иеді. Бұл әдетті біз сол жерде байқадық. Қарсылық етер дәр­
мені қалмаған ауғандықтар тісімен шөп тістеп келіп қолға түсті.
Мен тірідей алып келгендердің де басын алуға бұйырдым, олар­

дың бас сүйегінен күмбез көтердік».
Кім мәтіннің авторы?

ХІХ ғасырдағы ағылшын офицері ме, әлде әлемді тітіреткен
Шыңғыс хан ба? Бәлкім, Әмір Темір болар? Яки «Галл соғысын»
өзі хаттап қалдырған әйгілі Юлий Цезарь шығар? Кім болса, ол
болсын, егер осы мәтінді жазып қалдырған адамның артында оның

басқа да жасаған жақсылы-жаманды іс-әрекеттері туралы дерек
қалмаса, мәтін авторының адамзат тарихына ең қанқұйлы, ең қа­
тыгез жандардың бірі ретінде кіретіндігіне кәміл сене беруіңізге
болады. Қанша тырыссаңыз да ақтап ала алмайсыз. Алиби жоқ.

«Олардың бас сүйегінен күмбез тұрғыздық».
Арғы-бергі әдебиеттен, өнерден хабарыңыз бар жан болса, көз
алдыңызға ылғи да соғыс баталияларын салатын Верещагиннің
«Соғыстың шырқау шыңы» деп аталатын бір картинасы оралмақ.

Осы картинадағы бас сүйектерден тұрғызылған мұнараның қор­
қынышты сұсы жүрегіңізді тағы да бір рет дір еткізетіні рас.
Сонымен мәтін авторы кім болуы мүмкін? Риторикалық сауалы­
мызға жауап берместен бұрын, ендігі тарихтың еншісіне айналған

тағы бір үзік мәтінге көз тастайық. «Иә, жоғарыда Бабырдың жай
патша ғана емес, сонымен қатар әдебиет, музыка, заң салаларынан
да мол мағлұматы бар ғалым екенін айтқанбыз. Міне, осыдан 5
ғасыр бұрын Бабыр айтқан ғибратты сөздер!» (Мұртаза Бұлұтай,

«Зұлымдық формуласы» Шыңғыс ханды ақтап алуға асығудың
астарында не сыр бар? «Егемен Қазақстан», 2001 ж. № 242, 248,
249, 250).
Алдыңғы мәтін авторы басқа емес, Мұртаза Бұлұтай тамсана

дәріптеп отырған дәл осы өз заманының озық азаматтарының бірі
Бабыр Заһир ад-дин Мұхамед болатын (Бабыр Заһир ад-дин Мұ­
хамед. «Бабырнама», «Ататек», 1993 ж. 172-бет).
«Олардың бас сүйегінен күмбез тұрғыздық» деген жолдарды

жазғанда ақын, музыкашы, заңгер Бабыр бабамыздың санасында
қандай ой тұрды екен? Көз алдына қандай көріністер елестеді?
Желкеден қиылып жатқан бас, тұқыл мойыннан атқақтап жатқан
қан болды ма? Әлде шарасыз мүміннің аяушылық тілеп жалба­

рынған көз жанары ма? Бәлкім, көңілінде жеңімпаздың салтанат­
ты сазы ойнаған болар? Жоқ, бәрін қойып, жолын әрдайым оңға­
рып отыратын жаратқан Аллаға шүкіршілік еткен шығар?
Мұртаза Бұлұтай осы сауалдарға жауап беруге тырысса, «Зұлым­

дық формуласын» табуға, оның формуласы Шыңғыс ханның тағды­
ры, жасаған іс-әрекеті болып шығатындығын дәлелдеуге ұмтылма­
ған болар еді. Өйткені тарих дегеніміз нақпа-нақ формулаға салына
салатын химия да, мыстан алтын алуға болады деп сендіргісі ке­

летін алхимия да емес қой. Әруақтарға сіз бен біз нақты бағасын
бере алмаймыз, ондай құдірет тек Тәңірдің еншісінде ғана.
Енді ойланып көрейікші, өзі жазып қалдырған сөзіне сенсек,
Бұлұтай аспанға көтере мақтап отырған ақын Бабыр Шыңғыс хан­

мын деп екінші бір жауызды жалған көтермелеудің не керегі болды
екен? Егер ақын Бабырды осылай мақтауға болатын болса, онда
қаған Шыңғысты да қалай болмасын ақтауға болатындығы ғой.
Мұртаза Бұлұтай рушыл, ырымшыл, таяқты әліп деп таны­

майтын Шыңғыс хан өз шапқыншылығымен ислам өркениетінің
құлдырап кері кетуіне себепші болды деп дәлелдеуге тырысып­
ты. Ал дәлелдеудің нақты дәйекті қажет ететіндігі анық. Шыңғыс
хан қоластындағы түркі-моңғол сарбаздарының алғаш қақтығыс­

қан ислам мемлекеті Орта Азиялық Хорезм патшалығы болатын.
Мемлекеттің ішкі, сыртқы саясатының баянды, тұғырлы болуына
мемлекет басшысының тікелей жауап беретіндігін ескерсек, осы
тұста Хорезм патшасы туралы өз замандасының пікіріне тоқтала

кеткеніміз де орынды-ау.
Бағдаттан шыққан әйгілі дәрігер Әбд әл-Латиф (1231-32 жыл­
дары қайтыс болған) бұл билеуші туралы былай деп жазады: «Хо­
резм-шах Мұхаммед ибн Тукуш ұры және зорлықшы болатын, ал

оның сарбаздары әумесерлер еді...
Көбісі түркілер – пұтшылдар немесе адамшылықтан кеткен
мұсылмандар... Ол ру-тайпалардың бір бөлігін қырып, қалғанын
қызметке алушы еді... Ал олардың көкірегінде бұған деген ыза-кек

қайнап жататын. Өз халқына келгенде де, жауларымен қарым-қа­
тынаста да ол сауатты сақ саясат жүргізбейтін... Міне, енді оған
бәрі бір атаның балалары, тілі бір, жүрегі бір, көсемі бір моң­
ғолдар төніп келеді» (Г.Э.Фон Гюрнебаум. «Классический ислам»,

Москва, «Наука», 1988, стр 186).
Хорезм халқының басына қара бұлт үйірілген Шыңғыс ханның
қанқұмар білімсіздігі емес, Орта Азиядағы исламның қорған қал­
қаны іспетті саналатын осы билеушінің көрсоқыр саясаты мен

жеке басының ақымақтығы еді.
«Ұйғыр және қытайлықтармен сауда жасайтын Хорезм сауда­
герлерінен Хорезм-шах Шыңғыс ханның Солтүстік Қытайды жау­
лап алғанын білді (Цзинь империясымен түркі-моңғолдар ғана

емес, Шыңғыс ханның да тікелей өз жеке басының өштігі бар
болатын. Қытайлар Шыңғыс ханның атасы Амбағай ханды ал­
дап қолға түсіріп, кергішке қағып өлтірген-ді – Ә.Б.) Моңғол би­
леушісіне құттықтау салтымен елшілік жіберуді дұрыс деп тапты.

Шын мақсаты моңғолдардың әл-ауқатын білу болатын. Елшілер
мен саудагерлерді Шыңғыс хан зор құрметпен күтіп алды және
жауап ретінде өз өкілдері мен сауда керуенін қоса аттандырды.
Дипломаттар да, керуен де негізінен Қиыр Шығыспен сауда жасау

кеңістігін кеңейу үшін Шыңғыс ханның агенттері болуға келіскен
хорезмдіктер мен бұхаралықтардан – Мұхаммед ІІ-нің боданда­
рынан тұратын. Керуен Хорезмнің шекарасына жетіп, Сырдария
өзенінің жағасындағы Отырар қаласына тоқтады. Бұл жерден Үр­

берді. Бірақ Отырар губернаторы (Иналшық Қайырхан – Ә.Б.) сау­
дагерлерді өлтіріп, дүние-мүліктерін тартып алуға бұйрық жаса­
ды (Шахтың құпия тапсырмасымен болса керек). Бұл хабар моң­
ғол императорына жеткенде, ол өз өкілін Мұхаммедке жіберіп,

одан Отырар губернаторын ұстатып беруін өтінді. Мұхаммед
бұл өтінішті орындамақ түгілі, елшісінің өзін өлтіріп тастады.
Елшінің жол сілтеушісі сақалы күзелгеннен кейін ғана қайтуға
мүмкіндік алды. Бұл масқаралау болып табылатын. Ендігі жерде

Шыңғыс ханның соғысудан басқа амалы жоқ еді. Дереу құрылтай
шақыртып, Түркістан компаниясының (1218) жоспары жасалды»
(Г.В.Вернадский. «Монголы и Русы», 1997, стр 45).
Шыңғыс хан ғұмырының осы тұсына қарасаңыз, қай бастаухат­

тан да жоғарыдағыдай әңгімені көресіз. Бұдан кейінгі оқиғалар
«Қылыш көтерген адам қылыштан өлетіндігін» дәлелдеп берді.
Жекелеген билеушілердің осындай ел алдындағы жауапсыздығы
себеп болмағанда, кім біледі, Шыңғыс ханның ұлы жорықтары

да болмас па еді. Өйткені бұл кездері ұлы қағанның жасы 50-ден
асқан болатын (Екінші дерек бойынша 64-те, бұл жаста алыс
шапқыншылық жорыққа шыға қоюы қисынсыздау, сондықтан
сенімсіз – Ә.Б.).

Иә, тарих ұлы тұлғаны зерттеушіден оның қарсыластары тура­
лы деректерді де қоса зерттеуді талап етеді. Олай болса Шаханов
та, Мұртаза Бұлұтай да қызғыштай қоритын, бір сәтті әлсіздігімен
Отырардың күйреуіне себепші болған Иналшық Қайырхан тура­

лы да әңгімелей кеткеніміз жөн болар.
Өткен мақаламызда (Ә.Балқыбек «Шыңғыс хан жайлы шындық неге
біржақты бейнеленуі тиіс?» «Қазақ әдебиеті», 2001, № 21) марқұм,
тарихшы Сержан Мұсатайұлы Ақынжановтың «Қазақстанның

ортағасырлық тарихындағы қыпшақтар» кітабынан шежіреші
Жужаниден алынған мына мысалды келтіргенбіз: «615 (1216)
жылы... Хорезм шахы Мұхаммед Иемектен шыққан Иакафтанның
ұлы түркістандық Қадырханның тайпасын ойрандауға аттанды»

(С.М.Ахинжанов, «Кипчаки в истории средневекового Казахстана»,
Алматы, 1999, стр 224).
Отырарда Шыңғыс ханның керуенін түгелімен қырдыртқызып
тастаған Иналшық Қайырхан осы Қадырхан болатын. Арада 2

жыл өткенде ол өзінің кешегі қарсыласы Мұхаммедшахқа нелік­
тен жағымпаздана қалды, осы жағы түсініксіздеу. Әлде бүлік жа­
саған бұны бір рет кешіріп, қолына Отырардың билігін ұстатқан
жиенінің алдында бір рет көрініп қалғысы келді ме екен? (Мұр­

таза Бұлұтайдың мақаласында нағашы мен жиен мәселесі көп
көтеріледі – Ә.Б.).
Адам жанының құпия қалтарыстарынан хабар беретін осы бір
көлеңкелі тұсқа Әбілғазы Баһадүр-ханның «Түрік шежіресіндегі»

Бұл ел енді ол соғыстарға қатыспай бейтарап қала алмайтын еді»
(Л.Гумилев. «Қиял патшалығын іздеу». Алматы, 1992, 200 бет).
Мұртаза Бұлұтай Шыңғыс хан бабамыздан қалған Жасаға, яки
заңдар жинағына да оң қабақ танытпапты. Жасаның М.Бұлұтай ой­

лағандай емес, ислам әлеміне біршама ықпал жасағандығын мына
сөздер дәлелдей түссе керек. «Араб жазушысы Ибн Тахрибердидің
жазуы бойынша Египет әмірі Арташ Жасаны толық зерттеп оқыған.
Эссюути сұлтан Бейбарыстың Жасаның заңдары мен қағидаларын

Египетте қолдануға ниет еткенін мәлімдейді. Расында да мәмлүк­
тердің Ас-Сияса деп аталатын зайырлылық (светское) заңы Шыңғыс
хан кодекстерінің негізінде жасалған. Әрине, бұл ерекше жағдай.
Мәмлүк билеушілерінің шыққан тегі түркі екендігі, олардың бірша­

ма уақыт Алтын Ордаға бағынышты (вассал) болып тұрғаны әсер
еткен болса керек» (Г.В.Вернадский. «Монголы и Русь», 1997, стр
115-116). Шыңғыс хан Жасасы туралы білгісі келетіндер ол туралы
жаңағы үзінді алынған кітап пен Эренжен Хара-Даванның «Чингис-

хан как полководец и его наследие» кітабынан толығырақ оқып та­
ныса алады. Және Мұртаза Бұлұтай тұжырымынан басқа тұжырым­
ға келетіндігіне де сенімдіміз.
Абылайдың ақ бурасын, Жамбылдың қызыл жолбарысын біл­

мейтіндей, (олардың мұсылман екендігіне кім күдіктене алады –
Ә.Б.). Мұртаза Бұлұтайдың түркі-моңғолдарға ырымшыл, пұтшыл
деп бет алды тиісе беруінің де жөні жоқ. Мұртаза айтты екен деп
қазақ халқы бүкіл халық ауыз әдебиетін жоққа шығарып тастай

алмаса керек. Тарихын да керексіз қылып тастамасы анық. Ал сол
Шыңғыс ханның империясын құрғандар негізінен қазақ ру-тайпа­
лары болатын. Шыңғыс ханның өзінің де түбі түркі екендігін Лев
Гумилевтің «Көне түріктерінің» бірінші бөлімі «Ұлы түркі қаға­

натын» зерделей оқыған жай айқын аңғармақ. Бұл бағытта тереңі­
рек білгісі келетін жандарға Өмірбек Панзарбеков пен Болаттемір
Алтаевтардың «ТУ-ГЮ-Түркүл» атты еңбегін оқуға кеңес етеміз.
Иә, Шыңғыс ханның психикалық ауру емес, керісінше сын­

дарлы, сабырлы, досына адал, жауына мәрт кісі болғандығын ол
жүріп өткен жол, ол кешкен ғұмыр айқын аңғартып жатыр. Басып
өткен жорық жолында өзіне деген құрметке ол ілтипатпен жауап
берген қалалар сирек болмаған. Шыңғыс хан жайлы кітаптарды

зерделей оқысақ, мұндай деректердің аз емес екендігіне сан рет
көз жеткіземіз. Ұлы адамның сұңғыла кемеңгерлігіне тәнті бола­
мыз. Сөз соңында бір мақалада Ұлы Адам – кемеңгер бабамыздың
ғұмырына жарық түсіретін деректерді жан-жақты баяндап беру

мүмкін емес екендігін айта отырып, ол туралы кемел туынды енді
дүниеге келетіндігіне сенетіндігімізді айтқымыз келеді.
2001 жыл.

Мені «Шыңғыс хан біз секілді ХХ ғасырда дүниеге келсе не­
месе бүгінгі ХХІ ғасырдың тумасы болса, төлқұжатына ұлтын
кім деп жаздыратын еді?» деген сауалдың жауабы қызықтыра­
ды. Әрине, көптеген замандастарымның сауалдың бұлай қойы­

луы дұрыс емес дейтінін жақсы білемін. Мейлі, десе дей берсін.
Мен өз қиялымда туған сауалдың жауабын тапсам деген талпы­
ныста қала беремін.
Төмендегі әңгіме де, бар болғаны, сол сауалға жауап іздемек

көп талпыныстарымның бірі ғана. Және бұл әңгіме, қызық бол­
ғанда, жазушы Борхестен басталмақ.
Иә, осы Борхесті бүгінгі әдебиетші қауымның білмейтіні жоқ.
Ең кемі, оның аргентин жазушысы екенін естіген. Қайсыбіреу­

лері оның атақты зағип кітапханашы болғанын да айтып бере
алуы мүмкін. Тіпті, жазушы турасында одан да маңыздырақ,
одан да мәндірек жайттарды тілге тиек ететіндер арамыздан та­
былып қалар. Біздің де бүгін осындай қаламгер жайлы маңызы

бар-ау деген деректі оқырманға жеткізсек деген ниетіміз болып
отыр.
Қалай ойлайсыз, «Гомер» Борхестің (зағиптығын меңзеп
отырмыз – Ә.Б.) ұлты кім болуы мүмкін?

Испан дейсіз бе? Мүмкін, әбден мүмкін.
Өйткені, оның испан тілді әдебиеттің белді өкілдерінің бірі
екенін ешкім жоққа шығара алмайды. Арамызда оны тіпті Но­
бель сыйлығына ие болған әйгілі «Жүз жылдық жалғыздық­

тың» авторы, Латын Америкасы әдебиетінің бейресми ту ұс­
таушысы Габриэль Гарсиа Маркестен мықты дейтіндер де бар.
Ұзын сөздің қысқасы, Борхес ойы да, бойы да алып Сервантес,
қағылез де сезімтал ақын Лоркалардың тілінде қалам тербеген

жан. Яғни, Борхесті айтып мақтанса, испан тілді жұртшылық
мақтануға тиіс. Және мақтануға толық құқықтары да бар. Бі­
рақ біз айтпақ әңгіме бұл емес. Біз айтпақ әңгіме Борхестің өзін
испандық санамайтыны туралы. Бұл жайында жазушының өзі

былай дейді:
«Кім өмірінің қайсыбір сәттерінде бабаларын іздеумен әуес­
тенбеді дейсіз? Туыстары мен жақындарының бағзы тарихын
қиялында танып білуге талпынбаған жан әсте жоқ шығар. Мен

мұндай ізденістермен бірқанша рет әуейілендім және өзімді ев­
рей сезінуден әрқашан ләззат табатынмын. Әңгіме, бар болға­

ны, бетегеден биік, жусаннан аласа, оңашада отырып алып құр
қиялға бататын жанның ойдан шығарған шытырман шырғалаң­
дары туралы ғана. Мұның Израильдің беделіне ешқандай нұқ­
сан келтірмесі анық. Өйткені, менің иудейлігім Мендельсонның

әуендеріндей, сөзі жоқ музыка іспетті болымсыз, бейкүнә ғана
нәрсе ғой. Әйтсе де «Тигель» журналы менің осы уақытқа дейін
көпшіліктен «өте зымиян, сұрқия» түрде жасырып келген еврейлік
тегім туралы әлемге жар салу арқылы, соңғы уақытқа дейін өткен­

нен тырбанып іздеген үмітімнің сеніммен қауышып, нық негізін
табуына септігін тигізді.
Менің толық есімім – Борхес Асеведо болады. «Росас және оның
дәуірі» атты кітабының он бесінші тарауына жасаған түсіндірме­

лерінің бірінде Рамос Мехия сол кездегі Буэнос-Айрес отбасыла­
рының бәрін санап шығады және олардың бәрі «өз түп-тамырын
португал еврейлерінен алатынын» дәлелдейді. Тізімде Асеведо
атты фамилия да бар: менің семит тектестерге қандай да болмасын

қатысым бар екенін дәлелдейтін жалғыз дерек осы ғана...» (Хорхе
Луис Борхес, «Мен евреймін», шығармаларының 4 томдық жина­
ғы, «Амфора» баспасы, Санкт-Петербург, 2005 жыл, 493-бет).
Иә, бұдан кейін, несі екенін, қиялыңда әрдайым еврей болуды

армандап келген Борхестің еврейліктен ат-тонын ала қашатыны
бар. Шамасы, бұл оның Карл Маркс, Зигмунд Фрейд, Освальд
Шпенглерлермен туысқысы келмейтінінен болар. Әлде басқа се­
беп бар ма?

Бұл сауалдың жауабы «Мен евреймін» деп аталатын осы мақа­
ланың соңында жатқан секілді:
«Біздің күстанаушылармыз жат тамырларды тек еврейлердің
арасынан ғана табанды түрде іздеуге бейім. Олар оны финикий­

лердің, нумидийлердің, сақтардың, бабылдықтардың, парсылар­
дың, мысырлықтардың, ғұндардың, вандалдардың, ос-трогот­
тардың, эфиоптардың, иллирийлықтардың, пафлагон-дардың,
сарматтардың, мидиялықтардың, оттомандардың, берберлердің,

британдардың, ливиялықтардың, циклоптар мен лапифтердің ара­
сынан тіпті де іздеп әуре болмайды. Себебі, Александрия, Бабыл,
Карфаген мен Мемфистің айлы түндері сізге ешқашан айтулы ба­
баларыңызды тарту етпек емес: мұндай мүмкіндік шайырдың иісі

танауыңызды қытықтар Өлі теңіздің төңірегін мекендеген тайпа­
лардың ғана еншісіне жазылған».
Бұл үзіндіден Борхестің қандай да бір толыққанды тарих тек ев­
рейлерге ғана тән деп есептейтінін аңғаруға болады. Интеллектуал

Борхестің өзге халықтармен бірге сақтар мен ғұндардың ұрпақта­
рын да (демек, бізді де – Ә.Б.) келемеждеп отырғанын түйсінесіз.
Борхестің қиялында өзін неге еврей ретінде көргісі келе бе­

бермес-ті. Бірден шешесі еврей, демек өзі де еврей дер еді. Ием­
деніп алып, бүкіл әлемге ұлықтар еді.
Ал бізде ше?
Байғұс басымыз Шыңғыс ханды шешесі қазақ қоңыраттың қызы

болғанына қарамай, қаншадан бері кеудесінен кері итеріп келеміз.
Қайсыбір білгіштердің тіпті Шыңғыс ханның бізге еш-қандай қа­
тысы жоқ деп кесіп айтқысы да келеді. Ал Шыңғыс ханды әкесі
жағынан қазаққа, түркіге тартқысы келетін талпыныстарға еш­

қандай назар аударғылары келмейтін қыңырлықтары және бар.
«Япыр-ау,– дейсің іштей, егер қазақ еврейдің жолын ұстанғанда
(еврейде еврей анасының баласы еврей болып саналады, ал әкесі
еврей болғанымен шешесі еврей болмаса, ондай ұл-қыздың израиль

ұрпағы болып саналуға қақысы жоқ – Ә.Б.) Шыңғыс ханның қазақ
екеніне титтей де күмән-күдік болмас еді ғой, ал біз еврей емес,
қазақпыз деп осынша бұлқан-талқан болудың жөні бар ма? Әлде
қоңырат қазақтың тайпасы емес пе? Егер ғайыптан тайып осылай

бола қалса, онда керей, найман, жалайырлардың да қазақ бол-ма­
ғаны да. Сонда қазақ боп Шыңғыс ханды жатсынып жатқан қа-
зақтарың кімдер?
Иә, айттым ғой, менің еврей болғым келеді. Өйткені, Шыңғыс

хан туралы даудан тек еврей болып қана құтыла алатынымызды
жақсы білемін.
Борхес дұрыс байқаған. Ол «Александрия, Бабыл, Карфаген мен
Мемфистің айлы түндері сізге ешқашан айтулы бабала-рыңызды

тарту етпек емес: мұндай мүмкіндік шайырдың иісі танауыңды
қытықтар Өлі теңіздің төңірегін мекендеген тайпалардың ғана
еншісіне жазылған» дейді. Ал менің ұлы бабаларыңнан жұрдай
қылатын халықтар мен тарихи өңірлердің тізіміне Борхестің со­

ңын ала өзіміздің Ұлы Даланы да қосқым бар. Өйткені, ұлы ба­
баларымен мақтана білу парасаты, баласының белі ғана емес, қы­
зының да құрсағынан шыққан әрбір ұлын қадірлей білу даналығы
тек еврей бауырдың ғана талайына жазылған несібе. Олардың ұлы

халық болатыны да сондықтан.
Әлем білетін Борхес «Мен евреймін» дейді.
2006 жыл.

Көріпкел кітаптар. Кейде менің қиялымда мынандай ой
көрініс береді. Өзімді жиырмадан асар-аспас жасында әлемді
қалай жаулаймын деп алқынған Александр Македонскиймен
де, құйттай ғана Корсикасына тәуелсіздік алып беремін деп

жүріп, алып Еуропаның даму бағытын мүлдем жаңа арнаға қа­
лай бұрып жібергенін аңғармай қалған Наполеон Бонапартпен
де емін-еркін тілдесіп, әңгімелесе алатындай сезініп кетемін.
Әрине, Ескендірмен (Александрдың қазақшасы) арамызда бір­

неше мыңжыл, Наполеонмен ортамызда екі-үш ғасыр уақыт
жатқан болса да. Неліктен? Бәлкім, бұл олардың ғұмырбаянда­
рына қатысты дүниелерді бала кезімнен жата-жастана, індете
оқығандығымнан болар? Өмірлерінің басты кезеңдерімен жақ­

сы таныстығымнан шығар? Мүмкін. Бәрі мүмкін.
Дегенмен менің қиялым бұл сауалға басқашалау жауап бер­
генді дұрыс көреді. Және бір қызығы, бұл жауаптың мазмұны
бүгінгі күні әлдекімдер татар дәмі түгесілер сәт ендігі тақалып

қалды деп шуласып жүрген ұлы мәртебелі кітапқа барып тіре­
леді. Мен олардың, болашақ ұлы жаһангерлердің, балаң қиялы­
на салмақ салып, балғын рухтарын қатайтуына себепші болған
көнекөз жәдігерлерді білетін болып шығамын. Иә, Ескендірдің

темірқазығы философтар атасы атанған Аристотельдің өзі
мәтінін қағазға түсіріп, кітап қып түптеп беріпті-міс делінетін
Гомердің «Илиадасы» болғаны белгілі. Александр бүкіл саналы
ғұмырында осы жырдың қаһармандарының бірі, пенде баласы­

ның келер ұрпаққа белгісіз мимырт та мамыражай тіршілігінен
гөрі қысқа да болса ел есінде мәңгілік сақталып қалар даңқты
тағдырды қалаған Ахиллге еліктеп өтті. Наполеонның сүйікті
ақыны да осы Гомер, оның «Илиадасы» мен «Одиссеясы» бол­

ды. Наполеон соғыста ерлік көрсеткен жауынгерлері мен қол­
басшыларын «Илиаданың» ержүрек батырларымен шендестіре
отырып мадақтаса, қаһарман-дарының ізімен Кіші Азия жаға­
лауына түсіп, Ахилл қабірінің басында оның рухына бағыштап

жарыс өткізген Александрдың сөзін тарихшы Плутарх былай
деп жеткізеді:
«... Ол Ахиллді бақытты адам санайтынын, көзі тірісінде қа­
сында жан досы, өлгесін даңқын әлемнің төрт бұрышына түгел

ные жизнеописания», Москва, 1987, 2 том, 375-бет). Бүгінде
жиырманың о жақ, бер жағында Ахиллдің жасындай ғұмырына
тамсана толғанған осы Александрды да бүкіл әлем біледі. Тағ­
дырына тек грек Плутарх қана тамсанып қойған жоқ, парсының

Жәмиі, қазақтың Абайы секілді ұлы ақындарда оның аңызға
ұласқан өмірінен алып жыр-дастандар жазды. Осылайша, ұлы
дастан ұлы тағдырды дүниеге алып келді. «Илиаданың» жол­
дарында бала Александрдың болашағы болжанды, ұлы арма­

нының айнымас бағдаршамы іспетті темірқазығы жоғарыға кө­
терілді.
Иә, адамзат баласы тудырған ұлы рухани дүниелердің ішінде,
санаулы болса да көріпкел кітаптар да ұшырасып қалады. Олар

аз, бірақ бар. Бұл анық. Және олар сені әрдайым қиыс баспа, мен
болжаған, мен нұсқаған жолмен ғана жүр деп жетектеп отыра­
ды. Жан қиналғанда еріксіз сол кітаптарға қолыңды созасың.
Дала дастанына мадақ. Тарих ұлы жаһангерлер ретінде

тек македондық Александр мен корсикалық Наполеонды ғана
білмейді, олардың қатарында біздің Ұлы Даланың перзенттері
де ұшырасып қалады. Және олардың ішіндегі бірегейі әлемге
аты жайылған айбарлы Шыңғыс хан екендігіне ешкім де шәк

келтіре қоймас. Демек, Шыңғыс хандай айтулы тұлғаны тарих
сахнасына алып шыққан, оның тағдырын болжап, болашағына
көріпкелдік жасаған Гомердің «Илиадасына» бергісіз ғажайып
дастанның тереңіне үңілмесең, сырын аша бермес біздің далада

да болғандығы ғой. Иә, болған. Болмауы мүмкін емес. Бірақ ол
дастанның қай дәуірдің оқиғаларын жырлап, алғаш рет қай ұлы
жыршының жүрегінен жарып шыққандығы беймәлім. Тек бол­
жам жасауға ғана болады.

Құдайға шүкір, түркі, оның ішінде қазақ халқы батырлық
дастандарға кенде емес. Олардың арасында бүкіл түркіге ортақ
желілерге құрылған жырлар да ұшырасып қалады. Егер Шың­
ғыс ханның тамыры ғұндардан барып қосылатын түркі мен

моңғолдың іргесі сөгіле қоймаған дәуірде өмір сүргенін ескер­
сек, таңдаудың қатары таң атар алдындағы аспан жұлдыздарын­
дай сирей түсетіні де анық. Және біз осы қадірлі аздың ішінен
біреуге ғана тоқталуымыз, онымен ұлы қағанның тағдырын

байланыстыруға тиістіміз. Сонымен ол дастан, бала Теміжүннің
болашағына сәулесін түсірген жұлдызды дастан қай дастан бо­
луы мүмкін?
Түйсігіміз бізге бұл дастан жыр мен күйдің атасы саналатын,

түгел түркі төбесіне көтеріп ұлықтайтын абыз Қорқыт бірінші
болып жырлап еді дейтін «Алпамыс батыр» хикаясы болуы
керек дейді. Иә. сол, «Қорқыт ата кітабындағы» Бәмсі-Байрақ
немесе бізге Алпамыс есімімен белгілі батыр туралы тараулар

кезінде қаған Шыңғыс бала кезінен талай рет елітіп, еліге тың­
даған жыр жауһары болған. Есукей баһадүрдің баласы мазмұны­
на үңіліп ойын, екпініне қарап бойын түзеген дала дастанының
бұдан басқа жыр үлгісі болуы мүмкін де емес секілді. Өйткені,

қыңыр пайымды қиып түсетін қисын да, құр долбарды көтер­
мейтін тарихи деректердің өзара үйлесіп қиюласуы да осыған
мегзейді.
Түйсік санамызға сәулесін түсірген болжамымызды дәлелдеу

үшін әңгімені алдымен қарапайым оқырғанға да ұғынықты тұс­
тан бастайық. Дастан:

... Жиделі Байсын жерінде
Қоңырат деген елінде,– деп басталатыны қай-қай сауатты
оқырманға да мәлім. Демек, дастанның бүгінде татар, башқұрт,
өзбек, қарақалпақпен бірге қазақ халқының да құрамына кіріп

отырған қоңырат тайпасының тарихына қатысты болғандығы.
Егер Шыңғыс ханның әжесі де, анасы да, сүйген жары Бөрте де
қоңырат тайпасынан екенін ескерсек, ұлы жаһангерлердің наға­
шы жұртының өткеніне қатысты бұл дастаннан хабарсыз болуы

әсте мүмкін емес. Тарихи деректер Шыңғыстың анасы Уәлін
құймақұлақ, ауызекі әңгімеге шебер, жыр-дастанды көп білетін
шешен кісі еді деседі. Яғни, Шыңғыс хан бұл жырды анасының
аузынан немесе қайынжұртындағы жыршылардың бірінен естуі

шындыққа әбден саяды. Шыңғыс ханның талайды тәнді еткен
адами болмысының қалыптасып, айтулы тарихи тұлғаға айна­
луына бұл дастанның сіңірген үлесі зор екені, түркі-моңғол­
дың текті ұлының кейінгі тағдырынан да жақсы аңғарылады.

Македондық Ескендірге «Илиада» қаһарманы Ахилл қалай әсер
етсе, далалық Шыңғыс қағанға да Бәмсі-Байрақ немесе Алпа­
мыс бейнесі еліктеуге лайық сондай жасампаз үлгі бола алды
деуімізге әбден қақымыз бар. Енді жыр кейіпкері мен қаған бол­

маса арасындағы өзара ұқсастықтарға қысқаша ғана зер салып
кетейік.
Досқа адалдық, опасыздықты кешірмеу, қадірі сіңсе, қарадан
шықса да құрмет көрсетіп, ұлықтау – бұлардың бәрі Шыңғыс

ханның бойынан көрінетін дара қасиеттердің бір парасы ғана.
Міне, осы қасиеттердің бәрі дастандағы Алпамыстың да жақсы
қырлары ретінде ерекшеленіп тұрады. Оның өзін құтқарғаны,
қиын күнде көмек қолын созғаны үшін қойшы Кейқуатты өзі

шауып алған қалмақ еліне патша қылып сайлауы, ой-өрісі ла­
йық болса, «қарадан да хан шығады» дегендік емес пе!
Жырда бұл сәт:
Патша болды Кейқуат,

Әділдігін жүргізді
Ешкімнің көнбей ебіне.
Бақ қонарда жігітке
Азы не, сірә, көбі не?! – деп суреттеледі.

Осындай «қарадан шығып хан болған» жігіттер Шыңғыс хан­
ның төңірегінде де жетерлік-ті.
Осы арада жырдағы батырға да, тарихтағы қағанға да ортақ
сүйген жарға адалдықты да айта кеткен жөн секілді. Теміжүн

атастырып алған жары Бөртенің жау қолында кеткеніне өзгені
емес өзін кінәлайды.
Жау меркіттер әлек сап,
Жаралады жанымды,

Жапа етті жарымды,
Асыл тұтар арымды,– деп толғанады («Моңғолдың құпия
шежіресі», «Өнер» баспасы, Алматы, 1998 жыл, 53-бет). Жа­
рын «Асыл тұтар арым» деп қадірлейді. Біраз уақыт өткесін, әс­

кер жинап барып, қайта тартып алғаннан кейін де сүйіктісінің
көңіліне кірбің, жанына жара түсіретін кесір сөзді отыз екі
тістің арасынан шығармай, өзін тыйып ұстайды. Осындай жар
сезіміне беріктік дастанда да бар. Әрине, бұлардың бәрі оқыр­

манға мәлім жайттар болғасын тоқталмасақ та болады.
Ал опасыздықты кешірмеуге, уәдеге беріктікке келетін бол­
сақ, «Қорқыт ата кітабында» Бәмсі-Байрақ өзін Қазан ханға
қарсы бүлікке қатысуға көндірмек болып алдап шақырып алған

сыртқы оғыздардың көсемі Аруздың қолынан қаза табады. Егер
өлімнен қорқып, өзара бүлік жасауға, оған Бәмсі-Байрақты да
тартуға уағдаласқан сырт оғыз бектерінің дегеніне көнсе, аман
қалуына болар еді, бірақ батыр «Жаным – арымның садағасы»

деп Қазан ханға адал екенін айтып тұрып алады. Ақыры, дегені­
не көндіре алмағасын, Аруз денесіне қылышпен салған жарадан
қансырап мерт болады. Осындай антына адалдық, оны өзгелер­
ден де барынша талап ету – Шыңғыс хан өмірінің де қай ке­

зеңінде болмасын көрініс беретін игі қасиеттердің бірі.
Кім біледі, өмірінің қысылтаяң сәттерінде, ал мұндай бұралаң
шақтардың оның тағдырында аз болмағандығы анық, бозбала
Теміжүн, болашақ Шыңғыс қаған «Алпамыс батыр» жырының

қайсыбір тұстарын еске алып, өзін-өзі қайраған, өзін-өзі қам­
шылаған болар-ау!
Қалай дегенмен де осы жырдың бізге беймәлім көнекөз нұс­
қаларының бірімен Шыңғыс ханның таныс болғандығы ешқан­

дай күмән тудырмайды. Неге?
Біз бұл сауалға да жауап беруге талпынамыз. Болжамымыз­
дың растығына дауы болуы мүмкін қандай да бір білікті, білімді

оқырман назарына ұсынар қисынымыздың негізгі бөлігіне осы
сауалға жауап барысында тоқталамыз.
Күдік пен кілт. Сонымен көзі қарақты, бұл тақырыпта өзіндік
түйгені болуы мүмкін оқырманның біздің болжамымыздың ақи­

қаттығына қандай кінәраттар тағуы мүмкін?
Біздіңше, бірінші тағылар айып мынандай болуға тиіс:
Қоңыраттар Орта Азия мен бүгінгі қазақ даласына тек моңғол
шапқыншылығынан емес, Шыңғыс хан әскерімен бірге ХІІІ ға­

сырда ғана келіп, қоныстанды. Оған дейін олар Шыңғыс ханды
ақ киізге көтеріп, қаған сайлауға атсалысқан моңғол тектес тай­
па ретінде белгілі болатын (Әбілғазы, «Түрік шежіресі», «Ана
тілі», 2006ж. 44-бет). Уақыт өте келе түркіленген моңғол нәсіл

тайпаның түгел түркіге ортақ деуге келетін дастанды иемденуге
қандай қақысы бар?
Екінші кінә былай сұлбалануы мүмкін:
«Қорқыт ата кітабындағы» Бәмсі-Байрақ туралы тараулар

оғыз-қимақ заманынан сыр шертеді. Бұл – ең бері дегенде ІХ-ХІ
ғасырлар. Демек, «Кітаптағы» Бәмсі-Байрақ туралы хикаялар
мен Алпамыс батыр жырын өзара байланыстырудың еш қисы­
ны жоқ. Сырдың бойында алғаш Қорқыт ата жырлады деген

дастанды кезінде алыс Моңғолиядағы Шыңғыс хан бала кезі­
нен естіп өсіп еді деген қисынға иә ақымақ, иә ана сүті аузынан
кеппеген сәби ғана иланады.
Бізге үшінші айыптың нобайы да мәлім:

Жырдағы Жиделі Байсын қазіргі Өзбекстанның иелігінде.
Ал Бәмсі-Байрақты жырлаған Қорқыт ата мен Бәмсі-Байрақтың
сүйікті жары Гүлбаршын немесе Баршын жатыр делінетін жер­
лер бүгінгі Қазастанның Қызылорда облысына қарасты терри­

торияда. Бұл өңірлерге моңғол шапқыншылығы тұсында келген
қоңыраттардың осы өңірде бұрыннан айтылып жүрген тарихи
хикая кейіпкерін өзінің тайпалық қаһарманына айналдырып,
иемденіп қалған болуы ғана мүмкін.

Иә, бұл айыптаулардың қайсысының болсын, анау-мынау
солқылдақ болжамның күлін көкке ұшыруға қауқары әбден же­
терлік. Дегенмен біз өз болжамымыздың растығын дәлелдеуге
мүмкіндік беретін негізгі қисынымыздан ешқандай да бас тарт­

паймыз.
Ең бірінші сүйенер дәйегіміз, біз қоңырат тайпасы немесе
оның құрамына кейіннен кірген қайсыбір жекелеген рулар Сыр
бойында ІХ-Х ғасырларда-ақ тіршілік еткен деген пікірді алға

тартамыз. Олардың мұнда Алтай асып, Ертіс жағалап жеткені де
тарих үшін жасырын жайттар емес. Міне, осы тайпалар немесе
жекелеген рулар кейін оғыз-қимақ ұлысының іргетасын қалауға
атсалысқан еді. Бір ғажабы, ортағасырлық деректер Бәмсі-Бай­

рақ немесе Алпамыс батыр туралы жырды тек қоңырат тайпасы
емес, олармен қашаннан тағдыры еншілес, құрамына Шыңғыс
ханның бөржіген руы енетін қияттардың да батырлық жыры
ретінде тануға мүмкіндік береді.

Солай, деректерге сүйенсек, Шыңғыс ханның арғы ата-баба­
лары да ІХ ғасырдың аяғы, Х ғасырдың басында қоңыраттармен
бірге берісі Қаратау, Қазығұрт, арысы Аралдың жағасына дейінгі
аралықты мекендеген болып шығады. Асылы, бұл екі тайпа да

ІХ ғасырдың орта тұсында, дәлірек айтқанда, 840 жылы Ени­
сей қырғыздары тарапынан жасалған шапқыншылықтан кейін
ес жимастай болып есеңгіреген ұйғыр қағанатының құрамына
кірген әртекті тайпалардың қатарынан болса керек. Бір жағынан

жау, бір жағынан жұт қысып әбден жүдеген тайпалар алдымен
Ертіс өзенінің бойында, одан Қаратау, Қазығұрт өңіріне қарай
жылжиды. Әбілғазының «Түрік шежіресінде» осы оқиғалар
жаңғырығы моңғолдардың татарлар мен қырғыздардың бірлес­

кен шабуылынан күйрей жеңіліп, Қиян мен Нүкүздің «Ергене
көнге» қашып тығылуын баяндайтын тұстаран аңғарылатын
секілді. Демек, әйгілі «Ергене-көнді» осы тайпалар алғаш бас­
паналаған Алтай немесе кейін еркін көсіліп жайлаған Қаратау

мен Қазығұрт аралығынан іздеуге болады деген сөз.
Әрине, бұл тайпалардың таза түркі тілінде сөйлемегендігі де
анық. Ортағасырлық қыпшақтар тарихы туралы сүбелі еңбек
жазған марқұм Сержан Ақынжанов (1939–1991) оларды моңғол

мен түркі тілі аралығындағы өтпелі тілде сөйлеген деген пікірге
қосылатынын айтады. Бір жағы қидан және екінші жағы қырғыз
бен татарлардың бірлескен шапқыншылығынан кейін екі бағыт­
тан келіп Ертістің бойында басы тоғысқан бұл босқын тайпалар

моңғолша қай немесе араб, парсы бастаухаттарындағыша қимақ
деген атаумен өзара тайпалар бірлестігін құрады. Кейін, жоғары­
да айтқанымыздай, оғыз-қимақ немесе оғыз-қай ұлысының құ­
рамына еніп, біршама уақыт мамыражай күй кешуге мүмкіндік

алады. Әуелбек Қоңыратбаевтың «Қорқыт ата кітабына» жазған
алғыс сөзін де осы қайларды қоңыраттар деп тұжыратын пікір
бар («Қорқыт ата кітабы», «Жазушы», 1986 ж., 6-бет). Бұ­
лай болуы да әбден мүмкін. Өйткені, қай этнонимінің моңғол

тілінде жылан деген мағынаны білдіретінін Сержан Ақынжа­
нов барынша жан-жақты талдап жазған («Кыпчаки в истории
средневекового Казахстана», Алматы, «Ғылым» баспасы, 1999
ж., 111-112-беттер) болатын. Қоңыраттардың жыланды кие

тұтқандығы «Алпамыс батыр» жырында да аңғарылып қалады.
Мысалы, Алпамыс батырдың Тайшық ханның артынан аттана­
йын деп тұрған тұсында:
Тайшық алған жылқыңның

Ал артынан кетейін.
Шаһимардан жар болса,
Артынан қуып жетейін.
Жете алмасам, жан ата,

Жылап жүріп өтейін! – деп толғанатыны бар («Қазақ эпос­
тары», «Көшпенділер» баспасы, Алматы, 2007 ж., 44-бет).
Осы үзіндідегі Шаһимардан араб, парсыдан келген жыландар
патшасы туралы ертегінің бас кейіпкері, яғни, жыландар патша­

сының есімі болып табылады. Мұны байырғы моңғолдық киелі
жылан ұғымының жергілікті жердің түсінігінде қайта өңделген
көшірмелік нұсқасы деп түсінгеніміз жөн. Демек, моңғолға еш
қатысы жоқ деп айтылатын «Алпамыс батыр» жырынан да қо­

ңыраттардың өздерінің байырғы тайпалық атауларын, оның ма­
ғынасын әлі ұмыта қоймағанын аңғаруымызға болады. Ал Өз­
бекстандағы бүгінгі қоңыраттар арасында жылантаңбалы деп
аталатын үлкен атаның бар екендігі бұл сөзімізге тіпті де жан

бітіре түсетіндей. Солай, қоңыраттар тайпасының құрамында
жыланды кие тұтқан рудың болғандығын ешкім жоққа шығара
алмайды.
Дегенмен «қай» этнонимі қоңыраттан гөрі қият тайпасының

атауына көбірек жанасатынын да ескерте кеткіміз бар. Бұл тай­
палық атауды моңғолшадан қазақшаға аударғанда қайлар деп
оқуға болады. Мұндағы «қай» түбірі болса, «т» әрпі көптік жал­
ғауы мағынасын білдіреді. Кім біледі. Ергене-көннен шықты

делінетін тайпалардың арасында қият пен қоңырат тайпалары
қатар аталатынын ескерсек, олардың о баста бір тайпаның белді
екі руы болуы да әбден мүмкін ғой.
Сонымен «Алпамыс батыр» жырына қайта оралайық. «Қор­

қыт ата кітабында» оғыз-қимақ атауы түбірімен жоқ, мұндағы
ұлыстың қазығы болған тайпалар сыртқы оғыз және ішкі оғыз­
дарды қимақ яки қай тайпалары бірлестігі деп түсінген жөн
секілді. Оғыз-қимақ ұлысынан бас батыры Бәмсі-Байрақ, яғни,

Алпамыс бүлікшілікті бастаған өз тайпаластарының қолынан
өледі де, бұдан кейінгі оқиғалар барысы оғыз-қимақ ұлысының
бүлінуіне әкеліп соғады. Осы бүліншіліктің ақыры қай-қоңы­
рат немесе қай-қият тайпаларының өздерінің байырғы атаме­

кендеріне қайта бет бұруына себепші болды ма, болмады ма,
ол жағын дөп басып айта алмаймыз. Дегенмен Шыңғыс хан
заманында, сонау Моңғолияда, осы екі тайпаның ең алдымен
тарих сахнасына шығуы оқиғалар барысының біз ойлағандай

бағытта дамығандығынан хабар беретіндей. Бірақ олар ендігі
моңғол нәсілді емес, жартылай, бәлкім, тұтасымен түркілен­
ген еркіндік сүйер Ұлы Дала тайпалары еді. Олар Сыр бойына
кіріптарлықпен барған алғашқы сапарларынан естелік ретінде

өр де ер Бәмсі-Байрақ немесе Алпамыс батыр жайлы жырды
алып қайтқан-ды. Біздің бала Теміжүн, болашақ қаған Шыңғыс
бұл дастанды бала кезінен біліп өсті, оның мазмұнынан ойына
қуат алып, санасына нұр сіңірді дейтініміз сондықтан.

Бізге анау бір жылдары Шыңғыс хан тақырыбы
тек қазақты ғана қызықтыратындай болып көрі­
нетін-ді. Зиялыларымыздың екі жақ болып бөлініп
осы мәселеде ымырасыз айтысқа бой ұрғандары да

есімізден шыға қойған жоқ.
Сөйтсек, олай емес екен. Шыңғыс хан моңғол, қа­
зақты былай қойғанда жапон, бурят пен тува, алыс
Америкадағы үлкен тарихтан хабары жоқ секілді

сезілетін коммерциялық кино өкілдері үшін де қа­
жеттілігі бар тұлға болып шықты. Рас, қайбіреу­
лерінікі сұранысқа ие өтімді тақырыптан кезегі өтіп
кетпей тұрғанда дүние тауып қалсақ деген шабы­

лыс. Шаршаған, шалдыққан күні қала бермек. Бірақ
Шыңғыс хан мұрасына саяси тұрғыдан қарап, оны
болашақ геосаяси ұстанымдарының негізі бағыты­
на айналдырсақ деген ниеттегілердің дар екендігі де

аңғарылып қалады. Әсіресе орыс пен ханзулар тара­
пынан. Ресей ХХ ғасырдың басында күресінге тай­
салғандай болған Еуропа идеясын қайта қолына ала
бастады. Бұл идея бойынша Шыңғыс хан империясы­

ның тарихи мұрагері бүгін қайта күшіне ене баста­
ған Ресей империясы болып табылады. Ол бір кездегі
Шыңғыс хан қағанатына қараған ұлыстарды қайта
құшағына алып, аға халықтың салиқалы рөлін атқар­

мақ ниетте. Бүгінде кітап дүкендері орыс тарихшы­
ларының бізді түркілер ешқашан ренжіткен емес,
қайта қысылтаң күнде қол ұшын созып отырды,
ендігі жерде біз де оларға ықыластарына ықыласпен

жауап беруіміз керек деген мазмұндағы кітаптарына
толы. Бір қарағанда жақсы-ақ құбылыс. Бірақ... Ыс­
тық ықыласқа буыны босаған адамда әл қала ма?.. Ал
ол ықылас алдамшы, көзбайлау ықылас болып шықса

ше? ... Сосын түркіге біткен тектілік опырып жеп
үйренген орыстан табыла қояр ма екен?..
Шыңғыс ханға қатысты қытай сериялы екі те­
леарнамызда жарыса көрсетілді. Бәрі дұрыс секілді.

Аждаһа елінің киногерлері қолда бар деректерді сар­
қа пайдаланғаны байқалады. Бұра тарту және аңға­

рылмайды... Бірақ... Олар Шыңғыс ханды өз мемле­
кеттерінің тарихындағы қадаулы тұлғалардың бірі
ретінде танитындықтарын ашық аңғартты. Кітап
өртеп, Қытай қорғанын салдырумен аты шыққан

әйгілі Ши Ши хуанди патшаның қатарына апарып
қойды. Моңғолды қытайға қарайтын көп ұлттың
бірі ретінде ғана санайтындықтарын жасырмады.
Шыңғыс хан империясын құрған түркі-моңғолдық

тарихты өзіміздің өткеніміз деп отыр. Демек, жерін
де өзінікі санайды. Болашақта бұл емеуріннің аясына
Орта Азия мен Қазақстан Ресеймен қоса тұтас кіріп
кетуі мүмкін...

Иә, екі жағымыздағы қос алып ел Шыңғыс хан
мұрасын басты геосаяси һәм идеологиялық карта
ретінде ойнатуға бет алды. Біздің қолымызда не бар?
Зиялыларымыз сонау Мысырды қорғаған қыпшақ Бей­

барыстың Ұлы Даланың аманатын арқалап барған
найман Кетбұғыны аппақ сақалын қанға бояп өлтір­
геніне масаттанып жүре берер ме екен? Әлде біз
де бір жақтан орыс, екінші жақтан қытай ағайын

жарқын беттерін жырымдап көшіріп алып жатқан
төл тарихымызды түгендеуге кірісеміз бе?
Қазіргі тарихымыз төбесінен төңкеріліп тұр.
Қорқынышты.

Арда ағам
Ислам Әбішевке арнаймын.

Дастанға детектив көзімен қарасақ
«Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырын алғаш тудырған ақын, біз­
ге жеткен кейінгі нұсқаларды жырлаған әріптестеріндей емес, өзі
пайдаланып отырған материалды мүлде басқаша түсінген. Екі ға­

шықтың қайғы-қасіретке толы мұңлы хикаясы түбі сәтті, қуаныш­
пен аяқталатындығына оның ешқандай күмәні болмаған десе де
болады.
Біздің мұндай «бүйректен сирақ шығару» іспетті батыл болжам

пікірге келуімізге не себеп? Мазмұны оғаштау осындай әңгіме ай­
туымыздың өзімен-ақ біз Ұлы Дала даналығы тудырған ғажайып
махаббат дастанының құнын түсіруге тырысып отырған жоқпыз ба?
Олай болса, мұнымыз күпірлік болады ғой.

Жоқ,біздіңше, тіптен де олай емес. Ойымызды жеткізу үшін
болжамымызға тиянақ болар дәлел-дәйектерімізді ретімен ортаға
салуға тырысып көрейік. Жоғарыдағыдай жорамалға иек артуы­
мызға не себеп болғандығы да сонда анықтала түсер.

Иә, бүгінгі той-домалақ, қуанышқа бас қосқан отырыс-жиын­
дарда:

Қозы Көрпеш, Баяндай
Бір молада өлсем-ай! – деген жыр жолдарын (Әсеттің «Інжу-
маржан» әнінен) сіз де, біз де жиі-жиі естіп жүрміз.
Соңғы екі жол, тұтас алғандағы «Қозы Көрпеш – Баян сұлу»

жыры ғана емес, оның кейіпкерлерінің есімдерінің өзі де асқақ
махаббат сезімінің халықтық асыл үлгілеріне айналып кеткендігін
айғақтап тұр. Іштей берік сүйіспеншіліктің байламы, дегеніне
жетпей тоқтамайтын ғашықтықтың асыл серті болса осындай-ақ

болар дейсің. Осындай махаббат дастанын тудырған халықтың ке­
меңгерлігіне риза боласың. Ғасырлар қойнауында кемеліне келіп,
толысқан осындай дүниені өзіңнің басқа бағытта түсіндіргің ке­
летіндігіңе бір сәт жүрексінесің де...

Мына белқұда болып жатқан екі кісінің ұлы мен қызы, бәлкім
дүниеге қайта келген сол Қозы Көрпеш пен Баян сұлу болар. Олай
болса, олардың болашағы жарқын болуын тілейік».
Міне, біздің шамалауымызда шабытты шақырар той үстін­

де жырланатын мәңгілік махаббат дастаны осылай түйінделген.
Оның осы тұрысында жапон әлде қытай ертегісін еске түсіретіні
де рас. Және бұлай болуына ол елдерге де жетіп, ұлттық дүниета­
нымына айналып кеткен буддизм мен оның мифологиясы себепші

екендігі де жасырын емес.
Қалай дегенмен де ана дүниеге барғанда бірін-бірі тани алмай
қамығып жүрген Лермонтовтың христиан ғашықтарының хикая­
сынан анағұрлым оптимистік әуенде аяқталатын мұндай туын­

дыға әбден қол соғуға болатындай. Өйткені, қолдан келіп жатса,
келесі бір дүниеге келулерінде болса да, ғашықтардың өзара қо­
сылуына мүмкіндік жасап бергеннен артық не бар дейсің. Мұны,
біздіңше, жырдың алғашқы авторы да өте жақсы білген.

Солай, түпнұсқа «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жыры өз кейіпкер­
лері мен оны алғаш жырлаған ақынның діни сенімдеріне ешқан­
дай қайшы келмейтін-ді.
Әрине, біздікі жорамал болжам ғана. Ол жорамалға сену, сенбеу

оқырманның өз еркінде. Ең бастысы, Ұлы Даланың еліміз мәңгі
мекен етер осы бұрышында бір кездері атақты төрт діннің бірі
ретінде саналатын буддизмнің де бір қонақтап кеткенін қисаптан
шығарып тастамасақ болғаны.

Буддизм, жалпы үнді діндері туралы алғаш орыстың әйгілі бард
ақыны Владимир Высоцкийдің ән табақшаларынан естігенім әлі
есімде. Ол ән «Әдемі дін ойлап тапқан үнділер...» деп басталады.
Әзіл ретінде жазылса да, осы әннің кезінде үлкен саяси-әлеуметтік

мәнге ие болғандығын сол заманды көзі көргендердің ешқайсысы
жоққа шығара алмас.
Мұндай буддизмнің элементтерін өлеңде еркін қолдану тәсіл­
дері бүгінгі қазақ поэзиясында да ұшырасады. Осы арада солар­

дың екеуін оқырман назарына толығымен ұсына кетсек еш артық­
тық бола қоймас деп ойлаймыз. Олардың бірі талантты ақынымыз
Есенғали Раушановтың қаламына тиесілі «Еркін дүние-ай» деп
аталатын өлең:

Мына ғалам шынымен бөлек ғалам.
Бір ғұмыр аз мен үшін, екеуін бер,
Жоқ, екеу де аз.
Мәңгі өмір керек маған.

Жерді өз басым мәңгіге егеленем.
Сессияға келетін депутаттай,
Қайта-қайта өмірге келе берем.
Бұрын да өмір сүргем мен.

Бұлақ болғам.
Бір көргеннен керемет ұнап қалған
Сол қыз қайтып соқпады. Ерегесіп
Қаңғып өлдім, кеттім де

жыраққа әрман.
Бұрын да өмір сүргемін, төбе болғам,
Асқар шыңдар тұратын менен әрман.
Мен ешқашан тау бола алмасымды

Түсінген соң ұзамай өле қалғам.
Аң патшасы болғанмын,

сауық ері,
Бақты мені орманның қауым елі.
(Бауырым, сен «бастығым»

мисыз дейсің,
Дұрыс. Бұрын себебі ол

тауық еді).
Қартайдым деп, жастықтан

жырақпын деп,
Ой, қайтесің біреуді сыбап күндеп...
Кетіп бара жатсың ба, оқасы жоқ,
Ертең қайтып келесің. Бірақ кім боп?

Осы өлеңді Сиддхартха Гаутаманың ізбасарларының бірі оқи
қалса, Будда дананың өз өлеңі ғой деп құлап түсеріне имандай
сене беруіңізге болады.
Ал мынау Алмас Темірбай деген жас перінің «Аруақ» деп ата­

латын өлеңі:
Он ғасыр бұрын дүниеге мынау

келгенмін,
Оңтайын тауып, ойран сап

жауды жеңгенмін.
Бас уәзір жатқан он алты

қанат ордаға
Басымды имей, баса көктеп те

енгенмін.
Үш қырлы оқты заулатып

бұхар садақтан,
Қылыштың жүзін қып-қызыл

қанға жалатқам.
Дөнен қымыздың қуаты желік бітіріп,

сөгілмес
Қазақтың қырық қабырғасының

бірі едім.
Қарыны жуан хандардың ішін

жарғанмын,
Үстінде тұрып есік пен төрдей

тарланның.
Қаңғыған оқтай қарғысы тиіп біреудің,
Ит-құсқа жем боп,

ит өлген жерде қалғанмын.
Бәріне куә – мына тау, өзен,

мына аңғар,
Сенбейтіндерің сұраңдар,

содан сұраңдар.
... Кәнизак еді ол кезде анау сары қыз,
Көзіне оның көрінбейінші... Күнәм бар.
Осы өлеңдерді оқи отырып, өткен мен бүгінді, бүгін мен ер­

теңді, қас-қағым мен мәңгілікті, алып пен ұсақты, көк пен жерді,
теңіз бен тамшыны, қысқасы дүниеде бардың бәр-бәрін өзара бай­
ланыстыра отырып, зерделегісі келетін буддизмнің құдіретін та­
нығандай боласың.

Біздіңше, әлемдегі барлық дін атаулының үндейтіні тек жақ­
сылық болып табылады. Олай болса, әдебиетшілеріміздің анау
теңізінен басқа түгі жоқ ұсақ аралдарда отырып-ақ мықты атан­
ған Жапон елі мен мына іргедегі адам басы миллиардтан асса да

бірлігін шайқалтпай ұйып отырған Қытай мемлекетінің қалыпта­
суына зор үлес қосқан осы буддизмге де бір сәт болсын зер салып
қойғандары дұрыс-ау дейміз.
Ал жырға байланысты жоғарыда айтқан болжамымызды қабыл­

дау, қабылдамау, ол енді тағы да айтамыз, әр оқырманның өз жан
қалауы мен пайым-түсінігіндегі шаруа.

Слово бродит в степи
Чтоб нечаянно встретить меня.
Олжас Сүлейменов.
Ақын сөз ойнатуды ғана емес, әрбір сөздің ішкі мәні мен та­

рихи мазмұнын да білуге тиіс. Түйсігіңе тілтану ғылымының
тамыры тым әріде жатқан секілді сезіледі. Ескіден қалған Ба­
был қышпарағында «Тәңірінің құпия төрт есімін ашқан адам
пайғамбар дәрежесіне көтеріледі» деген сөздер жазылыпты. Сөз

тану – Тәңірі тану, Ежелгі Бабылдың кезінде-ақ сөздің жасалу
жолдарына, транс-ценденталдық түпкі мәніне, ішкі энергиялық
қуатына назар аударыла басталғандығы байқалады. Сөз тасасы­
нан Тәңірі сығалайды, соны көре білуің керек.

Бабыл қышпарағындағы тәмсіл Иоан «Ізгі хабарындағы»
«Басында сөз болды, Сөз Тәңірі де болды, сөз Тәңірі еді» деп
келетін анықтамадан анағұрлым көне. Шығыс даналығы «Ақыл

Бабыл абыздарының рухы сыбырлаған болар. Генетика – ойға
да тән. Ойлардың генетикалық дамуы осыған меңзейді. Сен
«Жоқтан бар жасалмайды, бардан жоқ болмайды» деген пәлса­
фалық категорияға мысал келтіре кеткің келеді.

Кешкі мезгіл. Аға бөлмесінде, қалың түтіннің құшағында
отырсыңдар. Ағаң екеуің арасында қазақ халқының тарихы,
әдебиеті, өнері жайлы пікірталас әңгіме жүріп жатыр.
Аға сөзі: «Шумер-нама» кімге керек? Ұмытылған түнек уа­

қытты қазбалағанша, көз жетер жерді бағамдайық та». Аға
құмық Мұрат Әжінің «Дешті Қыпшақ даласының жусаны»
кітабын «Азия»-дан жоғары қояды. Өйткені ондағы деректер
жақын, таныс, түсінікті. Еуропаға кресті алып барған біздер

Тәңірі дінінің бас атрибуты болған. Жасыратыны жоқ, кітаптың
өн бойы түркішілікпен суғарылған. Құнарлы топырақ. Бабала­
рың үшін ұялмауға болады. Ал өзің үшін ше?..
Саған қызарақтауға тура келеді. Осы құнарлы топырақтың ас­

тында шумер өркениеті жатқандығын түйсігің түйсінеді. Сөздер
мазалайды. Шамасы аға жан қиналғанда аузыңа алсаң, рухыңды
құдіреттендіріп жіберер аруақ сөзінің ішкі мазмұнын білмейтін

болар. Сезім сана құлағына шумер мен түркінің тамыры бір
деп сыбырлайды. Болмаса «Шумер-намадағы» мына сөздерді
қалай түсіндіруге болады: «Шумерлер қайтыс болған адамда­
рын христиан рәсімі бойынша жерлеп, басына дін символы –

ашамай қойса, (тағы да еске түсірейік, Мұрат Әжідегі көшпелі
қыпшақтар сыйынған Көк Тәңірі сенімінің бас атрибуты да осы
ашамай – крест+һаш таңбасы) бұл да кездейсоқтық па?» (Олжас
Сүлейменов. «Азия». Алматы, 1992 ж. 184-б.) Түркі Көк Тәңірі

алмапты. Қазақ шалы оңашада «Төрт құбыласы түгел кім бар
дейсің?» деп күрсінеді. Оның трансцендентальдық түсінігінде
төрт құбыласы тең Тәңірі ғана. Һаш-ашамай қыры, бояуы қа­
нық, метафораға бейім түркі тілінде құбылаға айналған. Мета­

фора – Ақындар тілі.
«Дешті Қыпшақ даласының жусаны» да шумерге меңзеп тұр­
са, Түркі Тәңірінің тамыры шынымен-ақ тереңде болғаны. Қа­
лай дегенмен де «Шумер-намада» бір ғана абзацқа, оның өзінде

де сұраулы сөйлемге сығымдалған ой «Дешті Қыпшақ даласы­
ның жусанын» да кітаптың бүкіл өн-бойына жайыла, жарық нұр
түсіріп жатқандығы анық. «Азия» – да сауалға неге тап сол ара­
да жауап берілмеді? Бұл өз алдына бөлек әңгіме.

Киіз үй киесі, оның емдік қасиеті туралы медицина маман­
дары да тамаша пікір айтады. Төрт бұрышты үйден гөрі, фор­
масы дөңгелек, төбесі күмбез тәріздес үй адам психологиясы­
на анағұрлым жайлы әсер ететін көрінеді. Медицинада мұндай

үйде ғарыштық энергия жақсы ұйысады, ішінде жатып тынығу
жүйке ауруларына бірден-бір ем деген де тұжырым бар.
Бәріне Тәңірі себепкер.
Қазығұрт құшағында көк Тәңірінің жер бетіндегі ең үлкен ен-

таңбасы жатса, ол осы өңірдің қасиеттілігінен болар.
Қазығұрт топонимінің бойындағы түркі қаз-тауы мен шумер
құр – тауы да бір қойдың егіз қозысындай көрші жатқандығы
туралы жазғансың-ды. («Қазығұрт – Таулардың тауы». «Пара­

сат», № 3, 1996 ж.) Сонда сөз арасында Тәңірі әрекеті байқала­
тын жерде әрдайым тау сұлбасы бой көтеретіндігі, «Даланың
даңқын шығару үшін таулардың құпиясын ашыу керектігі» ай­
тылған болатын. Түйсігіңде Мысыр пирамидалары киіз үйдің

перғауындық үлкейтпе, әсіре көшірмесі емес пе екен деген ой
тағы да із тастайды. Далада алып пирамидалардың кездеспеуі,
бәлкім, әрбір көшпелінің өз киіз үйі – Тәңірі құтқанасы болған­
дығынан шығар. Көшпелі Тәңірісі тірісінде шаңырақ – қыш таң­

ба бейнесінде төбесінде болса, өлгенде өзімен бірге. Жер бетін­
де Тәңіріге шумердей табынып, түркілердей құрмет көрсеткен

халық жоқ. Осы арада ежелгі санскрит тілінде «тау» сөзі Тәңірі
мағынасын білдіргендігін тағы да еске ала кеткеннің артықтығы
болмас. Тәңірішіл көшпелілер де шумерлік бабаларындай (Бұл
туралы шумер-аккадтың «Гильгамеш» эпосында жақсы баян­

далған) қасиетті тауларға табынды, кие тұтты. Көшпелі түркі­
лердің ұрпағы қазақтар ХХ ғасырдың соңында да Қазығұртты
су топаны, Нұх пайғамбардың есімімен байланыстыра әңгіме­
лейтінін осылай түсіндіруге болады. Демек сол бір көнекөз бағ­

зы кездердің өзінде-ақ топан су жайлы «Таураттағы» аңыз Қо­
сөзен аралығындағы елдерде ғана емес, сен дүниеге келген күні
ыстық өңірде де белгілі болған деп топшылауға болады. Бәлкім
ол аңызды бұл өңірге түркілермен тілі, ділі тамырлас, мүмкін

діні де бір шумерлер әкелген болар. Сонда шумер бейітінің ба­
сындағы қыш таңба-крест көшпелілерде тіршілік ұйытқысы ша­
ңырақ төбесіне көтеріліп кеткендігін қалай түсіндіруге болады?
Бұл сауалға былай жауап беруге болатын сынды. Көшпелілер

әрдайым көшіп-қонып, қоныс жаңғыртып отыруға тиіс болды.
Тіршілік осыны талап ететін. Яғни, бағзы түркілердің оты­
рықшыланып, баба қорым басында ұзақ қалып қоюы мүмкін
емес-ті. Сондықтан Тәңірі дінінің өлілерді қастерлеу іспетті

бір тармағын мықтап ұстанды да (өлі риза болмай тірі байы­
майды деген қағида және аруақты кие тұту), Шаңырақ-Тәңірін
төбесіне көтеріп, көшіп кете бар-ды. Далалықтың психология­
сын жақсы түсінетін адамға мәселенің осылай оп-оңай оңтайлы

шешілгендігі ап-анық.
Бабыл абыздарының сөзге деген жауапкершілігі түркілік
әріптестеріне де жат болмаған секілді. Оны мына бір сөздің жа­
салу жолы растайды: Көшпелілер жер үшін емес, қорым үшін

әрдайым соғысуға, қырқысуға даяр. Мұны олардың тарихы та­
лай рет дәлелдеп берді. Олар жауға аруақтап шабады. Көшпелі
түсінігінде аруаһ – өлілер киесі, қасиетті рух. Аруақты үнді
мантрасымен (Веда іліміндегі адамды Тәңірімен байланысты­

рар киелі тіркес) салыстыруға болады. Әйтсе де көшпелілер
мантрасында тақуалықтан гөрі жауынгерлік рух басым. Ол ең­
сесі түскен сарбазды әп-сәтте құдіреттендіріп жібере алады.
Қазақ аңыздарында аруақтап жауға шапқан батырдың бір өзі

қырық адамның қуатына парапар сұрапыл күш иесі болып кет­
кендігі жайлы жиі айтылады.
Аңызға аңыз немесе абыздың көзімен қарау керек. Сонда ғана
ол құпиясын ашпақ. Тілтану мамандары тас сыналарда, қышпа­

рақ беттерінде сақталынып қалған жазбаларды мағынасын ашу
үшін оңнан солға, солдан оңға қарата оқып әлек болып жатады.
«Аруаһ» сөзін оқуда да осын әуреленіп көру керек секілді. Осы
тұрысында ол екі түбірден, тең дәрежелі «Ар» және «рухтан»

тұрады. Ар-руһ. Ар да, рух та қазақ тілінде бар көнекөз сөздер.
Жеке тұрып та дербес мағынаға ие. Екеуі де адам болмысына қа­
тысты. Қазақ арман-мұратына адал, өзгенің ала жібін аттамаған
адамды ары таза, тағдыр талқысына қанша түссе де қажымаған

қайсар жанды «рухы мықты» деп дәріптейді. Ар-Рух – сүйсініс
белгісі. Көшпелі түркілер бұл сөздерді қайдан алды?
Осы арада мынадай таңданысымызды жасыра алмаймыз. Көк
Тәңірі абыздары қиялы жүйрік тіл мамандары болған сынды.

Шамасы, олар сөз жасау өнерінің барлық құйтырқысын меңгер­
ген сұңғыла жандар болған болса керек. Жасыратын несі бар,
бұл жағынан олар жасаған сөздер қылықты қыз секілді қырық
құбыла нұр шашады. Көнекөз шумер мен ежелгі түркі таңба жа­

зуының (бұл жазулардың болғандығына күмән жоқ) ұқсастығы
да сөз жасау өнерінде аз роль ойнамағаны байқалады. Бәріне
оңнан солға немесе солдан оңға қарай оқу кінәлі. Біз сияқты
емес, түркі абызы шумер тілін жақсы меңгергені сезіліп тұр.

Қалай дегенмен де түркі әлемінде сөз жасау өнеріне қатты көңіл
бөлінгені анық. Оған, бәлкім, түркі тілінің оралымдылығы да
себепкер болар шығар. Болмаса мына қызықты қалай түсінді­
руге болады. Ар-рухты оңнан солға қарай оқысаңыз, көш­

пелілердің тағы да бір әскери ұраны «хурра» шықпақ. Бүгінгі
орыстар бізден алды деп даурығып жүрген қаһарлы ураның түп
атасы. Хурралап жүріп тағы да Қосөзен аралығын, Бабыл, Шу­
мер-аккад, Мысыр өркениеттерін жаулап алғанымызды сезбей

қаламыз. Көшпелі жауынгерінің жүйрік сәйгүлігі Евфраттан су
ішіп, Ніл жағасында тағы да тұяқ тарпып тұр. Хурра – Ежелгі
мысыр Тәңірі. Олар оны көршілес мәдениеттердің әмеңгерлік
заңымен шумерлерден алған. Сол хур түркі тілінде теріс жа­

зуды теріс оқудың нәтижесінде рухқа айналса керек. Хур-рух.
Сөз жасауда табиғи тепе-теңдік, ғылыми жүйе сақталынған.
Мұсылмандардың жұмақ бағында жүретін хор қыздарын осы
мысырлық Тәңірге қатысты әф-саналық кейіпкерлер деп топ­

шылауға да болардай. Хур-Хор-Гор-Құр-Тау сөзі бастапқы шу­
мер-аккадтық нұсқасында да Тәңірілік мән-сипатқа ие. Осы бір
сөз жасалымына зерделеп үңіле отырып, біз тарих үшін атам
заманда өліп қалған Тәңірінің түркі жан дүниесінде әлі күнге

тірі екендігін, ол оны өлілермен байланыстыра еске алып келе
жатқандығын байқаймыз. Құлаққа шолақ мылтықтың гүрсілін­
дей қазақы «ұр» ұраны келеді. Қызық. Бұйрық райдағы егістік
бір кездері трансцендентальдық құдіреті бар зат есім болған.

Бүгінгі тіл мамандарына ұлттық тіліміздің сөздік қорын сөз
таптарына бөліп топтағанда тым абай болу керек сияқты. Көш­
пелілер жауға шумер Тәңірінің есімін ұрандап шабатынын біл­
мегені сияқты, тіл маманы да етістіктің тасасынан Тәңірінің өзі

сынай қарап тұрғанын байқамай қалуы әбден ықтимал дүние
ғой. Ал, сенің Бабыл абыздарының аманатына адал болғың ке­
леді. Иә, көшпелі батырының аруақтап шапқанда неге арқала­
нып кететіндігі енді құпия емес. Өйткені оның кеудесінде де,

тілінде де Хур – Тәңірі – Рух тұр. Енді бірінші яки екінші Ра-
Ар буынына көшейік. «Ра» ескі санскрит тілінде нұр деген ма­
ғынан білдіреді. Көне мысырда Күн құдайының ретінде мәлім.
(Мысырлық нұсқалық да ұмытпаған жөн. Сөз жасау тарихын

зерделегенде құпияларды ашуға бұл нұсқаның мүмкіншіліктері
мол-ақ) сонымен бірге нұрлы сана, бастапқы нұр, Тәңірінің өзі
адам кеудесіне құйған сәуле деген сынды синонимдік қатарда­
ғы мәндерге ие (Харе Кришна мантрасының аудармасына қара­

ңыз), Көк Тәңірішіл түркілер «Ра» буынының мағынасын біліп
пайдаланды ма дегенде, «Ар»-ды куәге тартуға болатын секілді.
Жазылмаған түз заңы бойынша Далалықтарда ардан аттамау

Ра, һәм бүгінгі Ар мәні, мағынасы жағынан көршілес, тамыр­
лас сөздер. Р-А-Р. Тағы да тепе-теңдік. Тәңіріге табынған түркі­
лердің аруаһты да неге соншалық құрметтейтінін әр түрлі әліп­
бидегі жазуды оқудағы қайшылық, сөз жасау өнеріне ғана тән

құйтырқы әдіс осылай шешеді.
Тәңірі таңбасы уақыт өте келе киіз үй төбесіндегі шаңырақ­
қа айналған. Тәңірінің құпия бір есімі жауынгерлік ұран болып
жаһан жаңғыртады. Сен Тәңірінің құпия төрт есімін ашқан жан

пайғамбар дәрежесіне көтеріледі деген Бабыл абыз-жазбасы­
ның ақиқаттығына сенесің. Сөз – Тәңірінің жанары. Жанар ал­
дамақ емес.
Сөз соңында сөз жасау машығында Тәңірінің өзімен өнер та­

ластыруға талпынған және ол талабы сәтсіз де болмаған Түркі
абыз-тілтанушыларына, әрбір киіз үйді Тәңірінің құтқанасына
айналдырған Түркі шеберлеріне бас иіп, тағзым етесің. Түркі
тілінің даңқы арта берсін!

Мен Құдайдың барлығына күмәнданбаймын,
Құдайдың барлығына сендіргісі келетіндердің
дәлел-дәйектеріне күмәнданамын.
Цицерон.

Туған жер, сен деп қайғыра алмасам,
тағдыр да мені бай қылмас.
Т.Айбергенов.

Әзірге тұрақты қоныс таба қоймаған менің көшпелі шағын кі­
тапханамда ішінде шырақшысы да, қарақшысы да кезігетін ар­
ғы-бергі белгілі-белгісіз ақындардың жыр жинақтарымен бірге
көне Мысыр, Эллада, Рим, Кіші Азия мен Таяу Шығыстың бағ­

зы тарихынан сыр шертетін кітаптар да баршылық. Олар әдетте
түркі тарихына қатысты кітаптармен қатар тұрады. Әртүрлі ха­
лықтардың өткенінен хабардар ететін осы бір кітаптардың сө­
редегі бейбіт көршілігі маған адамзат баласы қанша талпынса

да әзірге қолын жеткізе алмай келе жатқан татулықтың символы
секілді.
Бірде «Евангелиеден» мысал келтіргенім үшін, ауылдағы
ағамнан ескертпе алғаным бар. Шамасы, ағам мені Ғайса ілімі­

мен әуестеніп жүр деп ұғынса керек. Аға ниетіне түсіністікпен
қараймын. Бірақ, амал қанша, қазақ әдебиеті тарихында «Тәу­
рат» пен «Ізгі хабардан» алғаш мысал келтірген мен емес. Ме­
нен бұрын да талайлар келтірген, менен кейін де келтіре бермек.

Мысалы, жебірей пайғамбарының қасіретті өмірі туралы, түпкі
желісі «биб-лиялық» «Жүсіп-Зылиха» қисса-дастанын иудаизмді
дәріптеді деп қазақ жазба әдебиетінің тарихынан сызып тастай
аламыз ба? Сүлеймен, Дәуіт, Мұса туралы әңгімелерді ше?..

Шындық қиқалауға көнбейді. Өз кезегінде мен бабаларымыз
«Тәураттан» жекелеген аңыздық желілерді алып қана қоймай,
реті келгенде оған өз туған топырағында дүниеге келген аңыз­
дарды да еншілеп беріп отырғандығына сенімдімін. Солардың

Расында да, жергілікті қазақ аңызы топан судың нөпір тол­
қынында шайқалып келе жатқан Нұх пайғамбардың кемесін
аты дардай болғанмен, көрер көзге қораш Қазығұртқа қайыр­
латуын қалай түсінуге болады? Пайғамбар біткенді түгел ием­

деніп алған жебірей, араб туғандармен бәсеке дейміз бе? Әлде
орта ғасырлардағы ислам экспансиясы кезінен қалған жұрнақ
па? Керісінше, ұлы діндер мен пайғамбарлардың беделін былай
ысыра тұрып, топан су мен Нұх пайғамбар жайлы аңыз бабала­

рымыздың төл тумасы еді деген батыл тұжырым жасасақ ше?
Сөйтіп, бабаларымыздың бітік тастарға ғана емес, «Тәурат» -
«Библияға» да авторлық құқығы барлығын қорғауға кіріссек.
Таяу Шығыс пен Кіші Азия, қашаннан түркі мекені болған Ұлы

Даланың бағзы тарихы мұндай болжамның негізсіз еместігін
мегзейді.

Кім біледі, жер бетінде, әлдебір бойлықтар мен ендіктерде әлі
де ашылмай жатқан аралдар бар болар. Бар болса, оларды ашу жа­
һанкез саяхатшылардың міндеті. Ал тарих елінің өткенін білгісі
келген адамға шешудің өзгешелеу тәсілдерін қажет ететін жағра­

пиялық жұмбақтар ұсынбақ. Ол үшін навигацияны жетік білудің
немесе дауыл аласұртқан мұхитта вахтада түнгі кезекшілікте
тұрудың қажеті жоқ. Өзінің жұмыс үстелінде, әртүрлі бастаухат­
тардағы деректерді өзара кіріктіріп, хал-қадері жеткенше олар­

дан шындықтың сұлбасын тани білсе болғаны. Тарих ұсынған
сондай жұмбақтардың бірін мен де шешуге талпындым. Белгілі
тарихшы марқұм С.Ақынжанов «Орта ғасырлардағы Қазақстан
тарихындағы қыпшақтар» кітабында энциклопедист ғұлама әл-

Бируниден (973-1050 ж.ж) үзінді келтіреді: «Қимақтар елінде
(қазіргі Қазақстан территориясы) Манқұр деп аталатын тау кез­
деседі. Алыстан қарағанда өзі төңкеріліп жатқан алып қалқанға
ұқсайды.Осы жерде тұщы судың сарқылмас бұлақ көзі бар. Тұ­

тас әскери қосын су ішсе де ернеуі бір елі төмендемейді. Бұлақ
маңында Тәңірге сыйынып жүгінген адамның аяқ, қол, тізесінің
бедерлері, сәби ізі мен есек тұяғының таңбалары сақталған. Осы
арадан өткен түркі-оғыздар оларға сыйынып, тәуеп етеді» (С.М­

.Ақынжанов, Кипчаки в истории средневекового Казахстана,
Алма-Ата, «Наука», 1989, стр 154).
Автор ғалымдар арасында деректегі таудың қазіргі қай тауға
сәйкес келетіндігі жайлы ортақ ұйғарымның жоқтығына тоқ­

талады. Маркворттың пайымында Манқұр Мыңкөл атауының
бұрмаланған түрі болып шықса, Минорскийде Орталық Қазақс­
тандағы Ұлытау жотасымен астастырылады дейді. Өйткені қи­

мақтар мен оғыздардың жазғы жайлаулары осы өңір болған. Қа­
лай дегенмен де, әңгімеден таудың нақты жағрапиялық орнын
анықтау жайлы сауалдың басы ашық қала бергені байқалады.
Мен жоғарыдағы қос пікірдің екеуімен де келіспеймін. Және

тау атауына, оның бүгінгі қай тау екендігіне қатысты өз жорама­
лымды ұсынамын. Меніңше, әл-Бируни тау атауын хаттағанда
қателікке ұрынбаған. Манқұр бүгінгі Қазығұрттың тарихи көне
атауы.

а) Шымкенттен Алматы бағытына шыға берісте Манкент
елді мекені бар. Осындағы Ман түбірі Манқұр атауындағы
ман түбірімен тамырлас болуы мүмкін. Әрі Қазығұрт пен Ман­
кенттің арасы оншалықты алыс та емес.

ә) Қазығұрт маңында Мансары деп аталатын тау бар. Жазушы
Қалаубек Тұрсынқұлов Қазығұрттың басына кеме тоқтарда, осы
өңірдегі үлкенді-кішілі таулар арасында болатын тартыс жайлы
жергілікті аңызды әңгімелей отырып, Мансары тауына ерекше

тоқталады. «... Мансары тауын жергілікті тұрғындар осы күнге
дейін Мансар әулие деп құрмет тұтады. Сол жердің бір қасиетті
сыры бар деп жаңбырлы-бұлтты күндері қасына көп жолай да
қоймайды. Тіптен, соңғы жылдары бір жаңбырлы күні сол тау­

дың бауырына өрмелемек болған әскерилердің машинасының
таңғажайып оқиғаға ұшырағанын әлі айтып жүреді» (Қ.Тұр­
сынқұлов. Қазығұрт: аңыз бен ақиқат. Алматы, «Тоғанай Т»,
1998, 23-бет). Деректегі Манқұр мен осы Мансары атаулары­

ның арасында да тарихи байланыс болуы ықтимал. Өйткені
екеуінің негізінде де ман түбірі кездеседі.
б) Қазығұрт маңында киелі орындардың көптігі. Соның бірі
пайғамбар намазға жүгінгенде сол жердің тасы балқып кетіп,

сонда түскен екен дейтін тізе, аяқ, қол іздерінің бедеріне ұқсас
тастар. Жергілікті аңыз, тіпті пайғамбардың жайнамазына дейін
тасқа айналып сақталып қалған деп әңгімелейді. Бируни дерегі­
нен тек бір айырмашылығы, пайғамбар бұл өңірге есек емес,

түйе мініп келген. Назар аударатын тағы бір жәйт, әңгіменің қай
пайғамбар туралы екендігінің беймәлімдігі.

Расында да әңгіме қай пайғамбар жайында болуы мүмкін?
Қарапайым қисынға алсақ, Нұхтан өзге жебірей немесе араб
пайғамбарының бұл өңірде із тастауы мүмкін емес. Әлде әңгіме
шынында да Нұх пайғамбардың өзі жөнінде ме? Олай болса,

Ағылшын тілінің маманы осы да жұмбақ болып па, адам де­
ген сөз ғой дер (man – адам). Бірақ манның құпиясын шешу­
ге бұл тым аз. Қазіргі тіл ғылымына санскритте де адам деген
ұғымды білдіретін ману сөзінің бар екендігі мәлім. (Мифология,

Москва, «Большая Российская энциклопедия», 1998, стр 343).
Көне үнді мифологиясындағы Ману, сондай-ақ алғашқы адам,
яғни адамзаттың арғы атасының есімі ретінде де белгілі. (Бұл
арада дүниенің, адамзаттың дамуы туралы үнділік түсініктің

ерекшелігін ескерте кеткен жөн. Олардың түсінігінде адамзат
тіршілігі 71 махаюга, яғни әрбір 306720000 жыл сайын әртүрлі
апаттардың салдарынан опат болып, өлмей аман қалған Ману­
дан қайта бастау алып отырады. Үнді мифологиясында 14 Ману

бар. Олардың жетеуі өткен дәуірлерде болған, жетеуі болашақта
өмірге келмек. Яғни, үнді түсінігінде адамзатты алда күтіп тұр­
ған әлемдік деңгейдегі тағы да жеті апат бар). Үнді мифология­
сындағы Нұғымыз осы Ману. Дүниені топан су қаптарда құдай­

дың мейірімі осы Мануға түседі. Құдайдың балық сипатында
көрінетіні ғана болмаса, үнді аңызы оқиғасы жағынан «Тәурат­
тық» нұсқаға жақын. «Тәуратта» бүгінгі адамзат Ной мен оның
әйелі Наамадан тарайды. Үнділік нұсқасында мұндай мәртебеге

Ману мен әйелі Ила (Ида) ие. Үнділердің атақты «Махабхара­
та» эпосында дүниені топан су басқанда Манумен бірге тағы
жеті адамның тірі қалатындығы туралы да желі бар (бұл нұсқа
Өлген мен Ерлікхан туралы көнетүркілік мифті еске түсіреді).

Сондай-ақ, тек үнді емес, герман мифологиясындағы алғашқы
адам есімі де Манн. Меніңше, есімдердің дыбысталуында мұн­
дай үндестіктің болуы кездейсоқтық емес. Ол үнді және герман
аңыздарының шығу төркіні бір екендігін, яғни екеуіне де ортақ

бағзы арийлер дәуірін еске түсірсе керек.
Қазығұрт-Манқұрды үнді аңызындағы осы Манумен байла­
ныстыра қарастырған жөн. Өйткені, Манқұр да, Ману да топан
су жайлы аңыздың кейіпкерлері. Бірі жер атауы, бірі адам есімі.

Әрі түбірлері ұқсас. Яғни, Манқұрдың Ману немесе Адам тауы
болуы мүмкін деп жорамалдауға болады (Манқұр атауының
екінші буынындағы шумерлерде тау ұғымын білдіретін құр, кур
сөздерінің бұл жерде қаншалықты орнықты роль атқара алатын­

дығын анықтай түсуі керек). Осы тұста мынадай сауал бой кө­
термек: үнді діни-мифологиясындағы аңызбен көне түркілердің
таныс болуы мүмкін бе?
Тарих иә дейді. Деректер бойынша шартты түрде арий деп

аталатын үнді және иран халықтарының арғы бабалары (тек
олардың ғана болмаса керек, бұл туралы кейінірек әңгіме­
лейміз) Каспий мен Арал теңізі маңындағы далаларды мекенде­
гені белгілі. «Парсы мифологиясы бір кездері Арал-Каспий ма­

ңындағы далалардан Үндістан мен Иранға, Еуропаға таралған
үндіеуропалық ортақ мифологиялық жүйенің тамырлас бөлшегі
болып табылады. Парсылардың қасиетті көне жазбаларындағы
(«Авесталар») құдайлар бағзы үнділердің діни мәтіндеріндегі

(«Ведалар») құдайлармен өте ұқсас. Әйтсе де, өздерінің жаңа
отандарында олар біршама өзгерістерге ұшырады. Веда дәстүрі
Үнді жерінде бертін келе жергілікті халық – дравидтердің қуат­
ты ықпалына түссе, парсылық нұсқаларына шумер және бабыл­

дық діни түсініктердің әсері мол болды» (Джозеф Кэмпелл. Ге­
рой с тысячью лицами. «София», 1997, стр 328).
Осыдан кейін үнді ведаларындағы топан су және Ману жай­
лы әфсана ұлы түркі даласында, бүгінгі Қазақстан территория­

сында дүниеге келген еді деуге болады ма, жоқ па? Иә десек,
қисынға қайшы келмесіміз анық.
Рас, христиан жыл санауының ІІІ ғасырында да (216-277 ж.ж)
тарихта із қалдырған Мани есімді пайғамбар болған. Ол дәріп­

теген манихейшілік ілімінің Орта Азия мен Қазақстан терри­
ториясына да біршама таралғаны белгілі (Гумилевтің жазуын­
ша ұйғыр империясының түбіне жетіп тынған дін). Әйтсе де
Манқұр-Қазығұрт төңірегінде айтылатын топан су жайлы аңыз­

дың өмірін аянышты аяқтаған ирандық бұл жанкештіге ешқан­
дай қатысы жоқ деуге болады.

Енді Үндістан мен Қазақстанды қоя тұрып, Кіші Азия мен
Еуропаға назар аударайық.
1882 жылы Америка Құрама Штаттарында Игнатиус Донел­
ли дегеннің «Атлантида. Топанға дейінгі дүние» атты кітабы

жарық көрді. Кітапта мынандай қызықты дерек бар: «Қоладан
жасалған бұйымдарының өңделу, дайындалу мәнеріне қарап біз
түбі Атлантидадан шыққан деп есептеп жүрген, бір кездері Ита­
лияны мекендеген этрус аталатын құпия халық тұран семьясы­

ның бір бұтағы болып шықты».
«Англия тіл ғылымдары қоғамының жақында өткен мәжілісін­
де пірадар Исаак Тэйлордың этрустердің сан атаулары жөнінде
жасаған хабарландыруы зор қызығушылық тудырды. Ол көп­

тен құпия болып келген этрус тілінің сырын ашатын кілттің та­
былғаны туралы мәлімдеді. Археологиялық қазба жұмыстары
кезінде бір қабірден алты жағына әдеттегідей нүкте ноқаттар
емес, сөздер кертілген екі ойын сүйегі табылған болатын. Пі­

радар осы сөздердің тұран тіл семьясының (алтай-түркілік деп
түсінген жөн - Ә.Б.) алтай тармағына жататын тілдердің ал­
ғашқы алты сан атауымен бірдей екендігін дәлелдеп берді. Осы

есімімен аталатын қала салдырады. Өлгесін жергілікті халық­
тар арасында құдай ретінде дәріптеледі. Ұрпақтары ағайынды
Ромул мен Рем Рим қаласы мен Рим империясының негізін қа­
лаушылар ретінде белгілі. Рим бастаухаттары бойынша Юлий­

лер әулеті (атақты Цезарь шыққан - Ә.Б.) осы Энейдің ұлы
Аксаний-Юлдан тарайды деп есептелінеді. Қазба жұмыстары
бір қарағанда ойдан шығарылғандай көрінетін осы аңыздың ра­
сында да шындыққа жанасатындығын дәлелдеп отыр» (Древние

цивилизации. Москва, «Мысль», 1989, стр 387).
Яғни, этрустердің Апеннин түбегіне Кіші Азиядан қоныс
аударғаны бүгінгі тарих ғылымы күмән келтірмейтін шындық
деуге болады.

Енді Троя тұрғындары кімдер болған еді деген сұраққа аз-маз
тоқтала кетелік.
Бірқатар зерттеушілердің пікірінше, «Гомер Троясының (атақ­
ты «Илиададағы») тұрғындары хэттер мен лувиялықтар, фракия

мен фригия тайпалары болған секілді. Сонымен бірге Трояда
ішінара гректер де өмір сүрген болуы мүмкін. Троя патшалы­
ғының гүлдену дәуірі б.д.д. 1800 жылдар мен 1300 жылдардың
аралығына тура келеді» (История древнего Востока. Москва.

«Высшая школа», 1979, стр 208).
Осы үзіндідегі хэттер Гомер «Илиадасында» кете деп ата­
лады. Олардың Трояны қорғауға қатысқандығы анық. Бәлкім
біздің этрус деп жүрген жұмбақ халқымыз осы хэттер болар?

Тарих мұндай жорамалды да жоққа шығармайды. Өйткені «...
төркіні құпия этрус мәдениетін ликия мен лидияның (хэт им­
периясының мұрагерлері - Ә.Б.) бай мәдени ғұрып-дәстүрімен
байланыстыратын да болжам бар» (Г.В.Синило. Древние лите­

ратуры Ближнего Востока и мир Танаха, Минск, «Экономп­
ресс», 1998, стр 154).

«Библиядағы» «Хэттің балалары» тарихта шындығында да
болғандығы өткен ғасырдың соңында белгілі болды. ХХ ғасыр­
дың басында, Түркияның астанасы Анкарадан жүз шақырымдай
жерде орналасқан Богезкей қаласынан белгісіз тілдегі сына жа­

зулардың мол мұрасы табылды. Жазуларды бірінші боп оқыған
чехословак ғалымы Б.Грозный бұл жазулардың хэт империясы
патшаларының архиві екендігін дәлелдеді (қазір Богезкей орна­
ласқан жерде ертеде хэттердің астанасы Хаттушас қаласы бол­

ғандығы белгілі болып отыр).
Дегенмен, хэт империясының тарихта болғандығы жайлы
болжамдар, бұдан ертерек, 1829 жылы Ф.Шампольон Мысыр

перғауыны ІІ Рамзестің жазбаларын ашқанда, ХІХ ғасрдың
қырқыншы жылдары Р.Лепсиус «Кадештегі соғыс» деп атала­
тын көне мысыр поэмасы мен египет-хэт патшалары арасын­
дағы келіссөздердің мәтінін аударып жариялағанда-ақ айтыла

бастаған-ды. Бүгінгі күні б.д.д. ХҮІІІ-ХІІІ ғ.ғ.-да Кіші Азияда
Таяу Шығыспен Жерорта теңізі маңайындағы өзге мемлекет­
терге үрей төндірген құдіретті хэт империясының салтанат құр­
ғандығы ешқандай құпия емес. Бір құпия болса, ол Кіші Азияға

хэттердің қайдан келгендігі болса керек. Бұл турасында өзара
кереғар екі болжам бар. Бірі «хэттер Кіші Азияға Кавказ тау­
ларын асып Солтүстік Шығыстан келді десе» (этрустердің де
осы жақтан кеткендігі белгілі болып отыр), екіншісі оларды

Батыстағы Балкан түбегінен шығарады. Біз осы хэттерді және
олармен тілі де, мәдениеті де ұқсас қарларды түркі тектес ха­
лықтардың арғы бабалары, яғни прототүркілер деп санаймыз.
Мұндай пікірді бірінші болып біздің айтпағанымыз да кеудеге

сенім ұялата түседі: «...Керісінше, кейбір түрік зерттеушілері
хэттерді түркілер деп дәлелдеуге тырысты. Олардың пікірінше,
көне хэт ескерткіштері түркілік сипат-мазмұнға ие» (История
Древнего Востока. Москва, «Высшая школа», 1979, стр 173).

Олжас Сүлейменов хэт тілінің үндіеуропалық тілдер тобына
жатқызылуына күдікпен қарайды. «Жіктеу категориясы салыс­
тырмалық-тарихи тілтануда (компаративистика) үлкен бедел­
ге ие болды. Ғасыр басында етістіктерінің жалғаулары латын

және грек тіліндегі жіктік жалғауларымен ұқсас болғандығы
үшін ғана Кіші Азиядан табылған белгісіз көне тіл осы тілдер­
мен туыстастырылып жіберілді. Хэт тілі үндіеуропалық тілдер
семьясына дәл осылай енгізілді. Әрі оның ең көне өкілі (б.д.д. ІІ

мыңжылдық) болып танылды.
Біздің талдауымыз грамматикалық схема мен форманттардың
жүйелі түрде дәл келуі «генетикалық» емес, тек мәдени байла­
ныстардың нәтижесі ғана болуы мүмкіндігін аңғартады. Әйтпе­

се, жіктеудің еуразиялық ең байырғы формасы сақталған түркі
тілі де үндіеуропалық тілдерге туысқан тіл ретінде қаралуға
тиіс» (О.Сүлейменов. Язык письма. стр 177).
Үзінді астарынан Олжас Сүлейменовтің хэт тілі мен түркі

тілін байланыстырғысы келетіндігі аңғарылады. Егер шынымен
солай болып жатса, бұл пікірге біз де қосыламыз.
Б.д.д. 1200 жылдары Хэт мемлекеті өмір сүруін тоқтатты.
Алып империяның орнында жекелеген ұсақ мемлекеттер пай­

да болды. Ал хэттердің өмірде болғандығы, «Библияда» кімдер
екені беймәлім «Хэттің балалары» деген сөз тіркесі сақталға­
ны ғана болмаса, тарих үшін өткен ғасырға дейін белгісіз бо­
лып қала берді. Қазір хэт империясының ахейлік гректермен

соғыста жеңіліс тапқаны белгілі. Шамасы, Трояны қоршаумен
бір мезгілде («Илиа-дадағы» соғыс қимылдары он жылға созы­
лады) гректер оның төңірегіндегі елдерге де шапқыншылықтар
ұйымдастырып отырса керек. Апполодор «Кітапханасында»

мұндай жорықтардың бірнешеуі аталады. Сонымен Кіші Азия­
да бес ғасырдай салтанат құрған хэт империясы тарих сахнасы­
нан көшті. Империялардың құлауы тарихи заңдылық делік, ал
халқы қайда кетуі мүмкін? Тұтастай жойылып кетті ме? Әйтпе­

се хэт атауының тарихта сақталмауы қалай? Біздің ендігі мін­
дет – осы жұмбақты шешу. Ол үшін алдын ала тұжырым жасап
алуымыз артықтық етпейтін секіл-ді.

Бағзы түркілер, дәлірек айтқанда бүгінгі түркі тектес халық­
тардың генотипін, негізін қалауға қатысқан халықтардың бір
тармағы Кіші Азияда, қасиетті Анадолы жерінде оғыз-түркілер
Осман империясын (б.д. ХІ-ХІІ ғ.ғ) құрғаннан көп бұрын, дәлірек

айтқанда біздің дәуірімізге дейінгі ХҮ-ХІІ ғасырларда-ақ өмір
сүрген. Тіпті мемлекеті де болған. Олардың бір қауымы біздің
жыл санауымызға дейінгі ХІІІ ғасырда, яғни Гомер «Илиада­
сында» жырланатын Троя соғысынан кейін (б.д.д. 1240 жылдар

шамасы) теңіз және құрлық жолдары арқылы Апеннин түбегіне
қоныс аударып, жергілікті тайпалармен бірге ақындар тамсанып
айта беретін мәңгілік қала Римнің іргетасын қалауға тырысса
(бұл туралы бұрын біршама әңгімелегенбіз. «Гомер «Илиада­

сы», түркілер және мәңгілік қала, «Жас Алаш» газеті, 16.02.99)
енді бір бөлігі өздерінің байырғы ата-мекендері бүгінгі Каспий-
Арал теңізі маңайына, Сыр бойына, Жетісу өңіріне қайта көш
түзеп, жергілікті тайпалармен араласа келе бүгінгі мазмұндағы

түркі халықтарының қалыптасуына мұрындық болады. Олар
ендігі жерде тарихқа гет, массагет, юечжи деген атаулармен енді.
Яғни, өздерінің байырғы атауларын жоғалтқан жоқ. Осы атау­
мен біздің дәуіріміздің І ғасырына дейін сайын далада даңқты

тіршілік кешті. Жебірейлерге, «Тәуратқа» топан су мен Нұх пай­
ғамбар жайлы аңызды тарту еткен де осы халық болатын.

Хэттер мен массагеттерді шынында да неге байланыстыр­
масқа? Мысалы, массагет атауының көп хэт, қалың хэт деген
ұғымды білдіруі де мүмкін ғой. Егер массагет этнонимі тайпа­
ның грекше атауы екендігін ескерсек, бұлай да пікір өрбітуге

рында аталатын тайпалармен салыстырылуына да мән берген
жөн секілді. «Қытайларға тюгу (дүлу), жужань, юечжи деген
атпен белгілі болған халықтар кімдер екен? Кейбір синологтар­
дың пікірінше Шығыс Қара қытайы Қидан әулеті де, ал енді қы­

тай алтын хандары Жочжо әулеті-міс. Иван Ильичтің айтуына
қарағанда олар юечжи атанып жүргенді геттер, массагеттер деп
білетін көрінеді» (Ш.Уәлиханов, 5 томдық шығармалар жина­
ғы, І том, 398-бет).

Осы гет-хэттер жергілікті ортаазиялық тайпалық одақтарға
кіреді. Тұмар (Томирис) анамыздың қолбасшылығымен Кир
бастаған ирандық басқыншыларға тойтарыс берген қаһарман
далалықтар да Кіші Азиядан қайта ауып келген сол хэттер

екендігіне күмән жоқ. Апполодор кітабында Томирис есімімен
бірге Төлеп, Тархан секілді таза түркілік есімдер де ұшырасады.
«Илиада» заманындағы Кіші Азияда мұндай есімдердің жүруі
кездейсоқтық болмаса керек. Сондай-ақ қар және сақ-скиф ге­

неологиялық аңыздарының желілік ұқсастықтары да тосын ой­
ларға бастайды. Көне грек жылнамашылары олардың салт-дәс­
түрі көшпелі түркілердікіндей екендігін әсерлі-ақ суреттеген.
Бертініректе Мүденің (Модэ) ғұндарынан жеңіліс табатын юеч­

жиларымыз да осы масса-хэттердің бір атасы. Олар ғұндардың
батысқа жорығына тосқауыл болмай, оңтүстікке жылжып, кейін
Үндістан мен Шығыс Түркістан аралығын қамтыған атақты Ку­
шан империясын құрады.

Рас, гет және хэт атауларының ұқсастығы кездейсоқтық бо­
луы мүмкін дейтіндердің де табылатындығын жақсы білемін.
Оларға біздің дәуіріміздің оныншы ғасырына дейін бабалары­
мыз пайдаланып келген тохар тілінің басқа емес, дәл осы Кіші

Азиялық хэт және қар тілдерімен туыстас тіл болып саналатын­
дығын айтқым келеді.
Тохар тілінде сөйлейтіндердің Шығыс Түркістанда алғашқы
пайда болуы кезінен бастап-ақ, бұл тіл мен көне түркі тілінің

жан-жақты байланысқа түскендігін байқауға болады. Олардың
байланысы бұл өңірде жазу пайда болмай тұрып-ақ басталған
секілді. Тохар тілі Шығыс Түркістанда б.д.д. І мыңжылдықтан
ерте болмаса, кейін пайда болмағандығы анық. Бұған дейін бұл

тілде сөйлейтіндер Батыстан Шығысқа жылжыған (алдымен
Шығыстан Батысқа, кейін Батыстан Шығысқа қайта жылжыған
халықтың хэт-массагеттерден басқа кім болуы мүмкін?).
«...Үндіеуропалық лингвистикалық жағрапияның мәліметтері

бойынша оған дейін тохар тілінде сөйлейтіндердің кейінірек ана­
долы тілдерінің қалыптасуына септігін тигізген диалектілерде,
яғни бертініректе үндіеуропа тілдерінің италян-кельт тобының
пайда болуына мұрындық болған тілде сөйлеушілермен байла­

ныста болғандығы күмәнсіз» (Языкознание, Москва, «Большая
Российская энциклопедия», 1998, стр 517). Ақиқат осындай. То­
хар тілін кейбір ғалымдарымыздай парсы-иран тілімен туыстас­
тыра салудың еш жөні жоқ. Бұл тілде прототүркілердің бір тар­

мағы, яғни Кіші Азияда, бүгінгі Түркия территориясында осыдан
үш жарым мың жылдай бұрын мемлекет құрып дәуірлеген хэт-
массагет бабаларымыз сөйлеген. Бүгінгі түркі тілдері ғана емес,
атақты латын тілі де осы баба тілдің мұрагері болып табылады.

Ел арасында Нұх пайғамбардың шын есімі Яшкар еді, елдің
қамын көп ойлап жылай бергесін Жылауық (Нұх) пайғамбар
атанды деген сөз бар. Сөз астарында шындық жатқан секілді.
Егер Ной-Ноах есімінің жебірей тілінде «татуластырушы»,

«бітістіруші» деген ұғымдарды беретіндігін ескерсек (Г.В.Си­
нило. Древние литературы Ближного Востока и мир Танаха.
Минск, «Экономпресс», 1998, стр 199), жылауық мағынасын­
дағы тағы бір Нұх есімінің пайда болуы, расында да қызық, әрі

күдікті. Осы арада Жылауық пайғамбар жайлы әңгіме ислам
діни мифологиясында ескіден бар желі ме, әлде жергілікті түркі
тектес халықтардың қиялынан шыққан дүние ме деген сауалға
жауап іздеу қажеттілігі туындамақ.

Біздің қолымызда Нұх есіміне қатысты тағы бір болжам бар:
«Болмыс кітабындағы («Библияның» бір тарауы) Топан су –
финикей, әлде семит немесе жебірей аңызы. Бірақ кейіпкері
Нойдың есімі арийлердікі. Бұл есімнің еш өзгеріске ұшырамай

бастапқы арийлік мағынасын сақтап қалғандығы таңғалдыра­
ды. Ол барлық арий тілдерінде «су, «ағын» деген мағыналарды
білдіреді. Түбірі «на» (Игнатиус Донелли. Атлантида. Мир до
потопа. стр 94).

Нұх есімінің «татуластырушы», «бітістіруші» мағынасында­
ғы семиттік түсіндірмесінен гөрі «су», «ағын» деген ұғымдар­
ды білдіретін осы арийлік нұсқасы Жылауық пайғамбар есіміне
жақынырақ келетін сияқты. Су мен көз жасының арасы онша­

лықты алшақ болмаса керек. Яғни Жылауық пайғамбар туралы
әңгіме түркі тектес халықтардың өз туындысы деп санар бол­
сақ, онда түркілер мен арийлер арасында қандай байланыс бар­
лығына жауап іздеуге тура келмек.

Әзірге арийлерге қатысты ешкім таласа алмайтын бір ғана
шындық белгілі. Ол арийлердің кезінде (б.д.д. І-ІІ мыңжылдық­
тар аралығы) Қазақстан территориясынан, Каспий, Арал маңы­
нан кеткендігі. Егер топан су туралы аңыз арийлер арасында,

ген пікірге сүйенетін болсақ, түркілер арасында Жылауық пай­
ғамбар жайлы әңгіменің кездесуі оншалықты кездейсоқтық емес
екендігін байқаймыз. Өйткені, түркілерді арийлердің тікелей
мұрагері деп есептемеген күннің өзінде, олардың орнын басқан

халық ретінде түркілердің жергілікті жер-су атауларына қатыс­
ты аңыз-әңгімелерден бейхабар қалуы мүмкін емес-ті. Егер бұ­
дан да ары кетіп, түркілер арийлердің тікелей ізбасары, тіпті төл
ұрпағы еді деген пікірді дәлелдей алып жатсақ, аңыздың тікелей

түркілердің өз туындысы екендігіне күмән қалмас. Амал қанша,
ондай мүмкіндік бізде жоқ. Бірақ менің, мүмкіндігім жоқ бола
тұра, ақиқат шындықтың дәл осылай екендігіне сенгім келеді.
Және бұл үмітсіз де сенім емес секілді.

Л.Базен наурыз сөзінің түбірін «n, a» (нәр, ылғал, шырын)
формасындағы алтай прототипінен шығарады. Бұл сөздің басқа
тілдердегі қолдану аясы мынандай: тұнғысша - nіa – «ылғал­
ды, жасыл», монғолша - іnі - «жас өсімдік», «жаңа туылған», nі/

buzum – «көз жасы», nі/bі – «түкіру», фин-угор, мажар тілдерін­
де nya – «түкірік» (Л.Базен. Концепция возраста древних тюркс­
ких народов. стр 363) «Көз жасын» былай қойғанда осындағы
ылғал, нәр, шырын сөздерінің өзі-ақ арийлік на – су сөзінің түбі

түркі-алтайлық болуы мүмкіндігін аңғартып тұрғандай.
Арийлер мен прототүркілерді байланыстыруға бұл да сеп.
Тарихта арий деген халықтың болмағандығы, тек ел бастаушы
ақсүйек көсемдерінің өздерін арья, яғни текті, ізгі атауынан та­

рих ғылымында шартты түрде арий аталған халықтардың пай­
да болғандығы белгілі. Асылы, осы тектілікті білдіретін арья
сөзі біздегі ар, арыс, арлы сөздерімен байланысты болса керек.
Біздегі арыс сөзі бағзы этрустерде арыстан мағынасын білдір­

гендігі де тосын ойларға бастайды. Этрустер мен түркілердің
түбі бір деген тұжырымға тоқтар болсақ, сөздің өміршеңдігіне
бұл да мықты дәлел, Арыстан ұғымын білдіретін түркі-қазақ
сөзіне үш мың жыл деп мақтанышпен айтуға болады.

Бұдан бұрын арыс сөзінің қасқыр атауымен байланыс-тырға­
нымыз бар-ды. Егер арыстан да, қасқыр да тотемдік сипатқа ие
жыртқыш аңдар екендігін ескерсек, бұл болжамның да өмір сү­
руге хақысы бар секілді. Бәлкім, кім біледі, көнекөз замандарда

Мені ислам мифологиясындағы өлген адамның о дүниеде
ақ-қарасын анықтайтын Мәңкүр, Нәңкүр есімді періштелердің
қызықтырғанына да көп болды. «Құранда» бұл періштелердің
есімі аталмайды. Есесіне, халықтық мифологияда жиі кездеседі.

жылжып, одан әрі Апеннин түбегіне қоныс аударған хэттер өз­
дерімен бірге топан су және ақ пен қарадай егіз ағайынды екі
жігіт – Ман мен Нам туралы әфсананы ала кеткен. Хаттушас,
әлде Троя, бәлкім Сардының берекелі базарлары мен атақты

керуен-сарайларында бұл әңгімелерді олардан Израильдің ойы
сергек, қиялы ұшқыр, ақынжанды ұлдары сан рет тұщынып
естігендігі ақиқат. Кім біледі, олар бұл әфсананы Өлең жырау­
дың (тарихта аты сақталған кішіазиялық ең көне ақын) өз аузы­

нан есту бақытына да ие болған болар. Асылы, бұл Авраам-Иб­
рагим пайғамбар өлген әйеліне «Хэт балаларынан» табыт сатып
алатын уақытпен тұстас кездер.
Ағайынды Ман мен Намның жолы Кіші Азияда екіге бөлі­

неді. Бірі германдықтарда алғашқы адам әрі өлілер патшалы­
ғының әміршісіне айналса, екіншісі семиттерге сіңіп, топан су
жайлы әфсананың басты кейіпкері болып шығады. Байырғы
есімін әйелі Намаға қалдырып, Ной-Ноах ныспысымен «Тәу­

ратқа» енеді.
Алтай, Жетісу, Каспий мен Арал бойынан хэттерден кейінірек
қозғалған үндіарийлер мифологиясында ағайындылардың есімі
қарама-қарсы бағытта көрініс тапты. Ман немесе Ману топан

су жайлы аңыздың кейіпкері болса, Нама-Яма-Има о дүние мен
өлілер әлемінің иесі ретінде дәріптеледі.
Бағзы бір кездері топан су туралы әфсананың дүниеге келуіне
себепші болған Каспий мен Арал бұл күнде томаға-тұйық. Арал

өлім аузында жатса, егізінің халіне ашынғандай қарт Каспий ан­
да-санда ғана адуын мінез танытып ыңыранып қояды.
Бүгінгі ұрпақ бұл өңірден талай-талай халықтар көшкендігін,
олардың бірі тағдыр жазмышымен Ұлы далаға қайта оралып,

Ұлы далаға сай ерлік істер мен жасампаз бастамалардың ұйыт­
қысы болғандығын, оған қос теңіз бен қария Қазығұрттың куә
екендігін білгісі де жоқ. «Библия» мен «Ведаларда» Ұлы далада
дүниеге келген аңыздар айтылатындығын, ендігі жерде олар­

дың бүкіл адамзаттық рухани қазынаға қосылған қомақты үлес
екендігін пайымдағыларды да келмейді.

Хэт империясының елтаңбасында көк төсінде қалықтай ұш­
қан қыран мен шапақты күн бейнесі бедерленіпті. Біздің бүгінгі
көк туымызда да осы символдар. Кездейсоқтық па? Олай бол­
маса керек. Бұны бір кездері Таяу Шығыс, Кіші Азия мен Элла­

даның рухани өрлеуіне себепші болған бабаларымыздың шал­
қар шабыты бүгінгі ұрпақтарының бойынан да табылады деп
ырымдасақ жөн. Солай екендігіне сенгің келеді.

Тарих парақтары киелі кітапта «Тәңірінің таңдауы түскен ха­
лық» ретінде аталатын еврей ұлтына жасалған талай-талай қысас­
тықтарды біледі. «Тәураттан» белгілі Мысыр мен Бабыл құлдығы,
Рим шапқыншылығы, ХІХ ғасырдағы атышулы «Дрейфус ісі», Ре­

сейдегі «қара жүзіктер», фашистік Германия және қанқұйлы Хо­
локост, бұл тізім осылай созылып кете береді. Тіпті дүниелерінен
жылылықтың лебі есетін жүзі жайдары ақсақал Вальтер Скоттың
өзі де бұл тақырыпты айналып өте алмапты. Оның әйгілі «Айве­

но» романында да орта ғасырларда Ангоияны отарлаған норман
серілерінің еврей көпесі мен оның қызына жасаған қиянаттары
туралы бірқыдыру әңгіме болатыны бар.
Иә, еврей тарихын тауқымет пен азап, қайғы-нала мен көз жа­

сынан құралған деуге болады. Бірақ еврейлер тек өзгелердің тара­
пынан ғана қиянат көрді ме екен/ Өз халқының ұлы тарихын тұт­
қындардың ішінде еврей перзенттері де болмады деп айта аламыз
ба? Жоқ, айта алмайды екенбіз. Тарих беттері ондай оқиғаны да

білетін болып шықты. Және бұл оқиғаны еврей тарихы мен дү­
ниетанымына жасалған ең ауыр соққы деуге болатындай.
«Тән жарасы жазылар, жан жарасы жазыла ма?» Бұл сөзді аң­
сарына қолы жетпеген кез келген мәжнүн мұңлықтың айтатыны

мәлім. Бірақ мәселө тек махаббатта емес, сенің ұлтыңның тари­
хында, сан ғасырлар ұрпақтан-ұрпаққа мұра қылып аялап ұстаған
баба дінінде, сол дінмен егіз қозыдай болып бірге біте қайнасып
кеткен ділінде болса ше? Және сол тарихыңның, дінің мен діліңнің

негізін әлдекім, әлдекім емес-ау, өз қандасың күйрете жоққа шы­
ғарып жатса не болмақ? Және ол бауырың анау-мынау емес, бе­
делін әлем мойындаған, қайсыбіреулер ХХ ғасырдың пайғамбары
деп ұлықтаудан да тайынбайтын ұлы ғалым болса?

Міне, Гитлер қырғынынан сәл бұрын, екінші дүниежүзілік со­
ғыстың қарсаңында еврей ұлтына жасалған соққы деп дәл осын­
дай мазмұнға ие еді. Сызат-жарақат алдымен тәнге емес, жанға,
бәлкім жүрекке түсті. Және бұл соққыны жасаған өзге емес, ев­

рейдің өзі, адамтанудағы ең соңғы жетістік – психоанализдің ата­
сы саналатын ұлы ғалым Зигмунд Фрейд болатын.

Сонда адам жанының қалтарыс-бұлтарыстарына үңілудің хас
шебері есептелетін Зигмунд Фрейд «не бүлдірді» дейсіз ғой?
Бәрін бүлдірді.
Ол ең алдымен «Біз Құдайдың қалауы түскен халықпыз» деген

сан ғасырлардан бері келе жатқан жаралы жанға шипа іспетті ев­
рейлік түсініктің быт-шытын шығарды. Иә, иә, Мұса пайғамбар­
ды «еврей қауымынан емес, перғауынның тәрбиесін көрген тегі
жат мысырлық» еді деді. Қазақтың біртуар ақыны Жұмекен Нәжі­

меденовтің «Кейбір елдің Құдайы да көшірме» деп келетін жыр
жолдарының расымен де ақиқаттығын дәлелдеді. Әрине, адамзат
тарихындағы, ең алғашқы монотеистік (бірқұдайшылық) дін бо­
лып саналатын еврей иудаизмінің абырой-атағына нұқсан келті­

ре отырып, Фрейдтің түсіндіруінде еврей иудаизмі көне Мысыр
(Египет) перғауыны ұстанған, мемлекеттік дін ретінде ендірмек
болып талпынған сенімнің жаңаланған, еврей топырағында дамы­
тылған плагиат нұсқасы ғана болып шықты.

Фрейдтің өсиеті іспетті ең соңғы «Мұса пайғамбар және бірқұ­
дайшылық» атты еңбегі (1939 жылы жеке кітап болып шыққан)
осындай оқырманын естен тандырар мәлімдемелерге толы еді.
Бұл еңбегінде психоаналитик Фрейд ең алдымен тарихшы һәм

тіл маманы ретінде танылды. Дәлірегі, оны «өз ойынан ештеңе де
шығарған жоқ, өзіне дейін де әртүрлі ғалымдарды мазалап кел­
ген Мұса пайғамбар өмірін қатысты күдікті жаттардың қараңғы
түкпірлеріне жарық түсіруге ғана талпынды» деген дұрыс болар.

Сонымен, Мұса пайғамбардың ешқандай да еврей емес, толық­
қанды мысырлық екенін дәлелдеу үшін Фрейд қандай деректер
мен дәйектерге жүгінді дейсіз ғой? Бұл үшін Фрейдтің өз еңбегіне
үңілген жөн: «Ең алдымен бізді Мұса пайғамбардың тұлғасында

қызықтыратын нәрсе – оның иврит тілінде Моше деп дыбыстала­
тын есімі. Енді «Бұл есім қайдан шыққан, не мағына білдіреді?»
деген сауалдар қояйық. Өзімізге белгілі болғанындай, бұл сауал­
дарға Шығудың («Тәураттың» бөлімі) екінші тарауында жауап

беріледі. Онда Мысыр перғауынының қызы сәбиді Ніл өзенінің
суына тұншығып өлуден құтқарып тұрып, «Судан алынған», яғни,
есімі Моше болсын дегені туралы айтылады.
Дегенмен бұл түсіндірме жеткіліксіз. Өйткені, иудей сөздік

қорында бұл сөздің «тартқылаушы, деп түсінілетін басқалай да
нұсқасы бар. Өзара кірікпейтін бұл екі түсіндірмеге біз өз тара­
пымыздан екі бірдей даулы пікір айта аламыз: алдымен, Мысыр
перғауынының қызы, әрине. Ніл екендігі күмәнді судан құтқарып

алған сәбиге өз ана тіліндегі аттарды былай қойып, иудей есімін
қоюы тіпті де қисынға келмейді.
Екіншіден, біраздан бері мамандар тарапынан «Мұса» есімінің
шығу төркіні мысырлық болуы мүмкін деген пікірлер айтылып

құбыжықтың түпнұсқасы осы Сфинкс ескерткіші болуға тиіс. Де­
мек, Эдип жолаушылап келе жатып кездестірген қаланың шын аты
да әфсанадағыдай жеті қақпалы Фивы емес, тарихтан белгілі Ніл
жағасындағы Но-Амон («Амонның резиденциясы») шаһары болып

шығады. Бұдан кейін ғалым «Эдиптің өзі де Мысыр перғауындары­
ның бірі болуы керек» деген ойды негізге ала отырып, ізденіс жа­
сайды. Тарихи деректерді әфсана желісімен сабақтастыра дамыту
арқылы Эдиптің прототипі Мысыр перғауыны Аменхотеп ІҮ (Эх­

натон перғауын – Фрейдте Мұса пайғамбардың ұстазы санала­
тын Мысыр билеушісі – Ә.Б.) болуы керек деген шешімге келеді.
И.Великовский әфсанадағы Эдип пен тарихтағы Эхнатонды ұқ­
састыратын бірнеше деректер мен дәйектемелерді де алға тарта­

дағы жазбаларда ешқандай дерек жоқ. Оның кескіні бұл кездегі
барельфтерде де кездеспейді. Ал бағзы Мысыр суретшілерінің,
бәлкім, сарайдың жазылмаған заңы бойынша, патша отбасы ба­
рельфтерде әдетте толық кескінделетін болған. Яғни, Эхнатон

таққа отырғанға дейін сыртта болды, сарай суретшілерінің көзіне
түскен жоқ. Әкесі өліп, таққа мұрагер ретінде елге қайта оралған­
да, шешесі Ти патшайым билік жүргізіп жатқан-ды.
Эдип туралы аңызда да осы желі. Бірақ нақты тарихтан гөрі

ақын баяндаушының көркем қиялын аңғаратын әфсаналық бояу
басымдау. Әкесі Лай көріпкелген болашақ ұлының (Эдип) өзін
өлтіретінін, туған шешесіне үйленіп, бала сүйетінін біледі. Өз
өміріне қауіптенген патша қолында жаңа туылған шарана нәрес­

тені қызметкерлерінің біріне далаға апарып тастауға бұйырады.
Және бір қызығы, әлдебір сәттіліктермен сәби аман қалып, көрші­
лес патшалардың бірінің қолында тәрбиеленіп, ер жетеді. Кейіні­
рек тағдырдың айдауымен өз қаласына қайта оралғанда, иесіз тақ­

тың үстінен түсетіні және бар. Сосын, баяғы көріпкел айтқандай,
таққа отырып, шешесімен некесін қидырады.

керткіштер мен шежіре жазбалардан өз әкесінің есімін өшірту
болады. Ғалым мұны «әке мейірімін көрмеген, қайта оның тара­
пынан қудалауға түскен баланың екінің біріне ұғынықты қарапа­
йым ішкі реніші еді» деп түсіндіргісі келеді (Бұл еңбектің Фрейд

психоанализмінің негізгі тұжырымдарын жоққа шығару үшін
жазылғанын ұмытпаған жөн – Ә.Б.).
Әфсанадағы Эдип болса, әкесінің есімін тарихи жазбалардан
өшірткізумен әуестенбейді. Бар болғаны, оны әкесі екенін білмей

өлтіріп қояды. Бірақ ғалымның пікірінше, әфсанадағы әкені өлті­
ру мен өмірдегі оның есімін тарихи дерек көздерінен өшірткізу
өзара мотивтері ұқсас әрекеттер болып табылмақ.

Әфсанадағы Эдип өз төсектесінің туған шешесі екенін кейіні­
рек көріпкелден білген кезде, білмей жасаған күнәсі үшін өзін
отқа да, суға да лақтырады. Дала кезіп, қаңғырып кетеді. Әке ал­
дындағы күнәдан өзін-өзі қарабет сезініп, жұрт бетіне қарай ал­

майтындай халге түседі. Великовскийдің пікірінше, тарихтағы
Эхнатон да (ал ол әфсанадағы Эдиптің прототипі ғой – Ә.Б.) әке
есіміне, әке рухына, тіпті ол сенген дінге «қиянат» жасағаны үшін
жергілікті тұрғындар тарапынан моральдық тұрғыдан азғындаған

күнәһар жан ретінде жеккөрушілік сезімдерін тудырған болуы әб­
ден мүмкін. Ал әфсана кейіпкерінің күнәсін сезініп, дала кетуін
кейініректе нақты тарихи оқиғадан ұрпаққа айтар тағылымы бар
аңыз тудырушы ақын қиялының жемісі деп тануға болады.

Великовский, сондай-ақ, аңыздағы Эдипке де, тарихтағы Эхна­
тонға да тән дене кемістіктерін де алға тартады.

ңындағылар мен дін өкілдері тарапынан қуғынға ұшырайды. Ве­
ликовскийдің тұжырымдауынша, тарихи Эхнатон мен әфсаналық
Эдип арасындағы соңғы ұқсастық осы. Бірі әфсанада, бірі тарихта
із қалдырған олардың шын мәнінде бір адам екендігіне осы дәлел­

дер де жетіп артылады.
Великовский әңгіме болған осы еңбегінің соңында «Фрейд Эх­
натон іс-әрекетінен өзінің әйңігі жаңалығы «Эдип комплексіне»
негіз болған бейсана ішкі қозғаушы күштерді аңғармады, қай­

та күнәһар Эхнатонды еврейлердің ел көсемі болған Мұса пай­
ғамбардың ұстазы ретінде ұлықтаймын деп әбден алжасты» деп
кінәлайды. Иә, осылайша еврей Великовскийді еврейдің қорасына
тас атқысы келген тағы бір еврей баласы Фрейдтің ғалым ретін­

дегі бедел-абыройын оны мақтап отырып-ақ тас-талқан етті деуге
әбден болатындай.
Бірақ олай болмаса ше? Мысалы, Фрейд өзінің қорытынды іс­
петті соңғы еңбегінде тарихта шынымен болған оқиғаларға шын­

дықтың сәулесін түсірген, одан талай ғасырлар бойы еврей халқы
аңғарғысы келмей келген ақиқаттың сұлбасын таныған болса ше?
Әрине, бұл жерде кімнің ақ, кімнің қара екендігін анықтау үшін
екі ғалымның да басты кейіпкерлері іспеттес перғауын Аменхотеп