(1922 жылғы Ә.Диваев нұсқасы) Бұрынғы өткен заманда, Жиделі Байсын деген елде атақты Байбөрі, Байсары деген екі бай бар екен. Төрт түлігі сай, байлығында міні жоқ, бірақ екеуі де бір баланың дертінен қайғы жеп, есіктен төрге қарауға күні жоқ еді. Екеуі отырып, бір күні Байсары бай Байбөріге айтады: “Ей, Байбөрі! Бұл дүниеден бір баласыз өтетін болдық. Әуел Хақтан ғинаят, пайғамбардан шапағат, пірлерден керемет болса, жалғыз зиярат деп Хақтан тілек етейік!” – деп. Бұл сөз бір-біріне мақұл келді. Қай жерде әулие болса, қоймай түнеді. Құдайдан күні-түні жылап, тілеп жүргенінде екі бай отырып уағда етеді:  Алла Тағала біздерге көзіміздің жасын қабыл қылып, бала бере қалса, біреуміздікі ұл, біреуміздікі қыз болса, бір-бірімізбен құда болайық,деп. Ойласып екеуі де қызы, ұлы болмай тұрып, екі бай құда болып қояды. Жасаған рахым етіп, тілектерін қабыл етті. Арада көп уақыттар, көп күндер өтті. Елдеріне қайтудың талабында болып, ақырында сау-саламат елдеріне келді. Байбөрі байдың алғаны  Жантілес бәйбіше дейтін еді. Байсары байдың алғаны  Алтыншаш бәйбіше дейтін еді. Бұл байлар алғандарымен қызық дәурен сүрісті. Көз жастары қабыл болып, бойына бала бітіп, тоғыз ай, он бір күн көтерді. Қабырғасы қампиды, бүйрегі томпиды, кіндігі төмен өрледі, айт көзі жерді көрмей, күні мың болды. Байбөрі байдың алғаны бір ұл, [бір] қыз туды. Байсары байдың алғаны бір қыз туды. Қуаныштықтарына үлкен жиылыс той қылды. Тоқсаннан бие сойдырып, төрткілден ошақ қаздырды, алтын қабақ аттырды. Рән біреу жайлап шаптырды, палуан жігіт тұттырды. Отыз күн ойын, қырық күн тойын қылды. Ойын ішінде алтын бесікке салып, екі бай балаларын алып келді. Қожа-молдалардың алдына қойды.  Алланың жақсы көрген пенделері, сіздер мына балаларымыздың атын қойып, баталарыңды беріңдер,  деп. Көп байлар сарпайлар жапты. Сол уақыттарда біреулер ол болсын, біреулер бұл болсын дейді. Байлардың көңіліне ешқайсы мақұл келмеді. Құбыла тарапына қараса басында күлә, иінінде жәнде, үстінде мелде қожа-молдалар көрді, өздері бір жақсы пенде жеті қаландар пайда болды. Қожа-молдалар айтты:  Иә, Байбөрі! Көз жасың қабыл болған екен! Ғайыптан бақытты қаландар келді. Солар балаларыңның атын қойсын. Солар не десе, һәм біздер аумин деп қол көтерейік, – деді. Тойқанадан той үлесін берді. Жеті қаландарды ортаға шақырып алып:

Алпамысты жеті қаландар алдына алып аузына, арқасына панжа ұрып:

Әлгілер – ғайып ерен қырық шілтен екен. Көзден ғайып болды. Үлкен той тарқап кетті. Арадан жеті жыл өтті. Бір күні отырып екі бай кеңес етті:  Ұл дегенге ұл, қыз дегенге қыз берді. Екеуміз құда болдық. Кәрілік қарсы келгенде, жігіттік желіп өткенде, елде үлкен мейрам тойлар бар. Қара қасқа ат мінсек, ат құйрығын шарт түйсек, қартайғанда көкбары, лаққа түссек қалай болар екен, – деседі. Бедеуден сайлап мініп, көкпарға түсті. Байсары бай лақты алды да қашты. Байбөрі бай ізінен қуып жетті. Лақтың сирағынан ұстап:  Жібер, дейді. Байсары бай жібермеді. Екеуі сол жерде тартысып, бір-біріне қамшы салып, көп әлеумет ішінде (Байбөрі бай рудан көп еді, Байсары байдың руы аз еді) көкбары лаққа таласып, шайтан ісі болды. Байсары бай туған құдасы Байбөріден көп қорлық, көп зорлық көрді. Қалса көңіл, шықса жан деген құдасынан көңілі қалды. Менің баласыз екендігімді басыма келтірді. Кемшілдік себебінен Байсары бай шығып, мерекеден үйіне қайтты. Бауырын суық жерге беріп, жеті күн, жеті түн далаға шықпай қапа болып жатты. Жатып ойланып: “Менің қияметтік құдам еді. Байбөрінің қорлығын, зорлығын көріп жүргенше және бір жұрттарға басымды алып кетейін”,  деді. Ер жігіт құдасының қорлығына шыдамай бір жұрттарға кетпек болды. “Байбөрі байға қызымды бермеймін, бұл жалғаншы дүниеде Байбөрі байдың сірә жүзін көрмейін”, деп алты айшылық, қырық күншілік жолға, Тайша ханның еліне тоқсан нарға жүк артып, Тайша қалмақтың еліне көшті. Ақбұлақ деген бұлақтың басына жетті. Түніменен жолда сахардың уақытында тоқсан нарға қайтадан жүк артып, Гүлбаршын жанды алтын кебежеге салып отырып, қара нардың үстінде Алтыншаш атты алғаны бір сөз айтты:

10. Қорлықпенен өтпейді екен ішкен ас.

Аздан дәурен сүрген көп қой елімде, 20. Ат шаптырған күнде мейрам той болды.

Қияметтік құдамнан 30. Басыма қамшы тиген-ді.

Ат құйрығын түйермін, 40. Армансыз дәурен сүрермін.

Арлы жігіт намыспенен өлмей ме? 50. Ағайынмен кім ұрыспас, таласпас,

Жаман болар дін білместің қорлығы.

Сол кеткеннен көшіп кетіп, алты айшылық, қырық күншілік жол жүріп, сау-саламат Тайша ханның еліне барып түсті. Кеңінен қоныс берді, шаруаға жай берді, Тайша қалмақтың елінде бұқара болып, зекетін беріп жүре берді. Бір кемісі сол болды: “құрамсақ” атанды. Мұнан соң арадан жеті жыл өтті. Мұнда келгенде Гүлбаршын жеті жасында еді. Жеті жыл өтті, жасы он төртке жетті. Ал ендігі хабарды Тайша қалмақтан есітіңіз: Баршын жайлы алпыс екі амалдарларына, отыз екі мүһердерлеріне естіліп Тайша ханға айтады: –Айналайын хан айым, баяғы келген Байсары деген бұқараңыздың бір қызы бар екен, сізге лайық екен, – дейді. Хан мұны мақұл көріп: – Сол бай бізге қызын бермес пе екен? Бізді күйеу демес пе екен? – дейді. Сонда олар айтады: – Ау, тақсыр, сізден артық кімге береді?

Хан айтады: – Бар, ондай болса айттырып кел, деп.

Сол уақыттарда Қаражан деген қалмақ өзі баһатыр, өзі балуан, өзі қаланың әкімі еді. Сол тұрып айтады: 60. – Ханның ісі елменен,

Сөйтіп Қаражан: “Мен аламын”, – деп, Тайшахан: “Мен аламын”, – деп келіспей тұрды. Сол уақыттарда уәзірлерменен кеңесті. “Көпте қыдыр, мыңда уәли бар” деген-ді, патшаға айтады: – Иә, тақсыр, көп айтып ерегесіп тұрғанша, хан да тоғыз жаушы, Қаражан да тоғыз жаушы жіберіңдер. Қайсыңызға берсе бақтарыңнан көріңдер,– дейді. Бұл сөз ханға мақұл көрінді. Сөздің қызығы жақын келді. Хан да, Қаражан да жаушыларын сайлады. Хан теңдік айтты. Он сегіз жаушыға:– Ау, Байсары бай қызын хан десе маған берсін, батыр десе Қаражанға берсін, ықтияры Байсарыда, ханда зорлық болмайды, не қылса өзі білсін,– деп. Он сегіз қалмақ бедеуге мінді, Байсары байдың ордасына жүріс қылды. Ханның жақсы уәзірі тоғыз жаушының басы еді, оның аты Көкеман қасқа дейтін еді. Байсары бай тіккен ордаға келді. Келіп мына сөздерді айтады:

70. Ақты көзден қанды жас.

Байбөрі үйден тысқа шықты. Ханнан адам екендігін біліп, Байсары байдың үрейі ұшып: – Уа, жол болсын,– дейді. Сонда тұрып уәзір Көкеман қасқа айтады:

80. Біздерден емес, Байсары,

Жауластырмақ – жаушыдан, 90. Құстарды салған аушымын.

Ықтиярың, Байсары, 100. Баршыныңды бересің,

Тайша хан сізге жаушы жіберіпті. Қаражанмен екі талас, осы екеуінің қайсысына қалап, қарағым, көңліңді бересің?

Сонда Баршынжан тұрып сөйлейді:

110. Хақ жайында қарар табар, атажан.

Жылдан жылға талдай бойым өседі, 120. Жарымның дерті, ойы бақытымды кеседі.

Ендігі хабар Алтыншаштікі:

130. Біз білмеген қалмақтарға шаттырдың,

Сонда Баршын секіріп орнынан тұрып, қынадай белдерін буып, киіктей мойнын бұрды, екі қолын қусырып, Тайша ханнан келген жаушыға қарап, төмендегі сөздерді айтып тұрған секілді:

140. Жалын бедеудің өреді,

Ақ найзасын саптасын. 150. Зерлі тоным киемін,

Қай Қызылбас демеймін, 160. Қай бір қалмақ демеймін,

Жаушылар Баршынның сөзін есітіп, Тайша ханның алдына барды. Ханға тиемін деп айтты. Қаражанның жіберген жаушысы олар да (Қаражанға) сізге тиемін деп айтты деп айтып барды. Тайша хан мен Қаражан батыр екеуі мен алам, мен алам деп ерегісе бастады. Ерегесіп екеуі кірісті. Баршынға таласып, екеуі керілдесіп, “сен нетесің, сен нетесің” деп көп әскерменен, дүбірлеген топпенен екеуі де жау болды. Тоғыз жолдың үстіне қараса он тоғыз мың батырлар келе жатыр. Қызыл шекпен толып жатыр. Ақ шатыр, көк шатыр майданға барып құрылып жатыр. Майданда ат бауырынан қан болды, үзеңгіден сел болды. Жылғаның қара сайлары тас көпір жаңа жол болды. Өз-өзінен қырғын болды. Сол Баршын себеп болды. Нансаң да, нанбасаң да. Арадан төрт ай өткенше қалмақтар өз-өзінен қырғын болды. Енді Байшұбарға мініп, өзінің қалыңдығын артынан іздеп, қалмақтың еліне келе жатқан Алпамыс батырдан сөз естіңіз. Байбөрінің бір құлы бар еді. Оның аты Құлтай болып, тоқсан құлдың басы еді. Бір күні жылқының басында жатыр еді. Алпамыстың атасы менен анасы жалғыз ұлымыздан айрылып қалармыз деп келінінің кеткенін айтқан жоқ еді. Бір күні Алпамыс тілләдан істелген ерін иініне салып, көп жылқының басында жатқан Құлтай бабасының қасына келді. Алпамыс жеті жасына келгенде жылқыларының ішінде әдейі Алпамысқа арнап жүрген дүлділ құлыны жеті жасына шығып еді, ешбірінде мінген емес еді, оның атын Байшұбар деуші еді. Бұл Байшұбар: “Мені бір ер мінер, қандай батыр мені мінсе құйрығымнан тартып тұрғызған кісі мінер” деп еді. Бұл ойы өзіне мақұл көрініп жүруші еді. Алпамыс бабасына келіп: “Қалмаққа кеткен келініңіздің ізінен кетемін, маған бір ат бер,”– дейді. Сонда бабасы: “Жақсы пейілімменен саған еншіңе айтып жүрген бір атым бар еді. Көп жылқыны үстіңнен тоғытып айдайын. Сен бір тастың тасасында жат, сенің қайратты ержігіт екеніңді білейін, өзіңе лайықтап айтқан құлынды ұстап ал. Балам, сенің жақсы екеніңді, еншіңді танып ұстасаң қолымнан ерттеп берейін”. Енді жылқыны Алпамыстың үстінен тоғытып айдады. Алпамыс жылқының бәріне қарап жатыр. Жылқылар Алпамыстың үстінен өтіп жатыр. Өзінің атасы Байбөрі байдың көп жылқысының ішінен толып жатқан бедеуден біреуін де көңілі жаратпады. Жылқының бір қара көрнім соңында бір Байшұбар ат көрінді. Жалы құлағынан асқан, төрт аяғын тең басқан, құйрығы бір қолтық сексеуілдің шырпысындай, жал кекілі жібектей. Алпамыс жатқан ақ тастың үстінен жортып өте берді. Алпамыс көре салып, білегіне күшін жиды, секіріп орнынан тұрды. Алпамыс сұлтан нақ он төрт жасында аттың құйрығына жолбарыстай қол салды. Алпамыс деген алып еді, жануар Байшұбар нар сияқты тізесін бүкті, қанжығалап құлағын тікті – үш мәртебе зор салды, Алпамыс жібермеді. Алпамыс алып зорлығын білдірді. Байшұбар аттың өзінің уәдесі бар еді: “Мені құйрығымнан тартып тұрғызған ер мінер” деген. Сол уәдесіне келді, “маған ие болуға жарайтын адам екен” деп тұрып қалды. Алпамыс Құлтай бабасының қасына мініп келді. Сонда Құлтай бабасы:

170. Әр жерлерде күніңе жарар,

Шырағым, мінген Шұбарың.

Осы сөздерді айтып болған соң Алпамыс Байшұбарға тілләдан ер салды, қос тартпасын шалды.

180. Тайша қалмақ еліне.

Ендігі хабарды баяғы Тайша хан менен Қаражанның әскері Баршынға таласып, Дәрбенде деген жерде жатыр екен. Таң бозарып атып келе жатқан уақытта Қаражанның құлағына бір аттың дүбірі келді. Шошып орындарынан тұрып, Қаражан орнынан тұрды да: “Тайшаның әскері де, менің әскерім де қайтыңдар. Жақын жерге келіп қалды, қырық қол келе жатыр, иә болмаса мың қолға татитын ер келе жатыр”.

190. Бір шетінен қиғаштап,

Аш бөрідей тиейін. “Ит өзі ала болса да, бөрі көрсе бірігер” деген. Екі жақтың әскері де тарқасып кеткен соң Қаражан таң атқанша жол жүріп, күн шыққанша Қаражан бұл дүбірді көре алмады. Алды – тұман, арты – қараңғы, ат құлағын көрмейтін зымыстан. Батыр Алпамыстың аруағы күшті. Қаражан Алпамысты көре алмай, астындағы қара тұлпары Алпамыс батырдың астындағы Байшұбарды көрді. Байшұбардың таразысы басым екен. Байшұбардан қорыққаннан, Алпамыстың сұсы басқанынан жолдың біресе о жағына, біресе бұ жағына шығып, қипақтап тұрған секілді болды.

Сонда Қаражан батыр атына қарап:

200. Қамшы ұрмай кейін шегіндің, не көрдің?

Ат шомылған тер ме екен, 210. Келгендер бізден ер ме екен?

Сол уақыттарда Қаражан қараса тұман ашылды, жел тұрды. Қараса жүзі құбаша, көзі алаша, өзі бір он төрт жасар тамаша, бір кекілі алтыннан, бір кекілі күмістен, нақ он төрт жасында Алпамыс батырды көрді. Көре салып Қаражан: – Ойбай, заңғар сұм өзбек, иә, дұғагөй, иә, жәдігөй, алайын жаныңды, төгейін қаныңды.

220. Кім боларсың сен қылды көтті жабылы?

Алпамыстың жауабы:

230. Сабыр қылған мақсатына жеткен-ді.

Сол арада Қаражан қарқ-қарқ күліп: “Сенен де басқа Баршынға қарыздар екеу,” – деп мына сөзді айтты:

240. Біздерден зорырақ, бәлки, ер керек.

Сонда Алпамыстың ашуы келіп, мына сөзді айтып салды:

250. Адам көрсең сен өзіңнен кем деме.

Ашулансам мен кесермін басыңды, 260. Қоқан-лоқы айлаңнан әлде қорқар дедің бе,

Бастағыл Баршынға, абыройың барлықта.

Сол уақытта Алпамыс айтты: – Сен менмендікпенен үлкен сөйлеме. Алыспақ керек пе, жоқ болмаса атыспақ керек пе? Сонда Қаражан қалмақ тұрып айтыпты: – Атсам мылтық өтер, я қылыш кесер. Атқанды да, шапқанды да қояйын, алыссам қалай болар. Алыспақ алты атаның басына, алыспақ керек, – дейді. Батыр Алпамыс тіллә кемерін шешті, атынан түсті. Қаражан да кемерін шешті. Батыр жанынан кешті. Арыстай ақ білегін сыбанып, екеуі Баршынжанның жолында жандарын садақа қылып, екеуі палуандыққа түсті. Сонда Алпамыс айтады: – Сен амалың болса қылып бақ, қапылыста қалып жүрме. Қаражан айтады: – Сен де амалың болса қылып бақ, – деп.

Сөйтіп Қаражанға кезекті берді. Жолбарыстай қолды салды, Алпамыс сонда: “Иә, Шері, Құда, Хазрет Әлі ер Мұртаза!”– деп мықтанып сиынды. Сөйтіп тұрғанда баяғы атын қойған жеті қаландар ерлері тайын болды, жеті кәміл пірі келіп, екі иініне қорғасындай салмақты [салды], қара таудай Алпамыс сұлтан тырп етпеді. Жамбасқа алып та көреді, көтеріп те көреді, тіпті қозғалта алмады. Алпамыс тырп етпеді. Қаражан Алпамысқа кезек берді. Үш кезегі өткен соң әуелі Құдайға, қалды жеті кәміл піріне жылап, Қаражанның беліне қол салды. Таулап-таулап көтеріп иініне алды. Қаттырақ қысты, Қаражанның аузы-мұрнынан қан кетті. Тастар уақытта жалынып-жалбарынып мына сөзді айтты:

270. Хандар өлсе иесіз қалар алтын тақ,

Бұны айтқан соң Алпамыстың көңіліне бір қиял келді: “Осыны өлтіргенменен қара жер толар дейсің бе? Бұл “Алла” дейді, “Расулла” дейді, мұсылман болды”. Осы ойларды ойлап қолын жіберді. Жеті қадамды барып жығылды. Бесін мезгілі болғанда Қаражан Алпамысқа келіп айтады:

Сонда Алпамыс: – Жарайды, тіпті жақсы,– дейді. Қаражанның көңіліне бір ой түсіп: “Кел не болса да достымның Байшұбарына мінейін, сөйтіп Баршынға барайын” деп Байшұбарға мініп, Баршынның тіккен ақ отауына келіп мына сөзді айтты:

Тұр ма бізден жасқанып. 280. Бұл үйде кісі бар ма екен

290. Кетті дәрмен белімнен,

Асфаһандай сансыз қалмақ өлгенде. 300. Өзі он төртте, аты – Алпамыс,

Алпамыстың уә Байшұбардың атын айтқан соң Баршын қорғасындай балқып, айдай боп шалқып, далаға жүгіріп шықты. Қараса Қаражанның астында Байшұбарды көрді. Үстіне қараса қайнатқан темір реңді, түрі жап-жаман, бұрын бір де көрмеген қара қалмақты көрді. Көріп уайымдап, Байшұбар атты шырамытып, көңілі бұзылды, көзінен жасын төгіп:

310. Артымды жапқан қолаң шашым жол болып.

320. Құлақ сал сен Қаражанның тіліне.

Құдайды бір, Расулды хақ білдім, 330. Қорыққанымнан Алпамыспенен дос болдым. Гүлбаршын Қаражанның қолтығынан ұстап аттан түсіріп, үйге алып келіп құрметтеп, көп тамақтар беріп сыйлады. Сонда Қаражан тұрып: – Енді, Баршынжан, бізді жақсы көріп Алпамыстың досы деп білсең, мен енді Алпамыстың жанына барайын. Маған сүйген жарыңның хабарын жеткізіп қуантқаныма сүйіншімді берсең, – деді. Баршын орнынан тұрып, сандықтан алтын түйме қара шекпенін алып, Қаражанның иініне жапты. Сонда Қаражан тұрып: – Сенің атаң Байсары деген бай еді. Ата-анаң көрінбейді, қай жаққа кеткен, – дейді. Сонда Баршын көзінің жасын көл қылып жылап: – Ау, хан хандығын қылып, бұқара бұқаралығын қылды. Тайша хан бізге зорлық қылып, қызыңды маған я Қаражанға бермедің деп, ата-анамды бүгін үш күн болды қамап қойды.

340. Ажал жетпей сұм тағдырым толғанды.

Әр мезгілге жеді тоғыз нарымды.

Бұл сөзді қалмаққа досты Алпамыстың дәрежесін көтеріп, әр күні тоғыз нар жейді деп мақтап айтқаны. Мұны баяғы уәзірлердің бастығы Көкеман қасқа есітіп, патшаға келіп айтады: – Ау, Тайша хан, бұл өзі әр күні тоғыз нар жейтін болса, ақырзаман болды дей берсейші. Бұл бір дажал болды. Егер ертең келіп қалаңа тиіп қырғын салғанда, азап қылып сенің басыңды алғанда, сен болсаң өз жөніңе өлерсің. Қандай бәле болса да маған қыларсың, “қайын енем, қайын атамды қамап қорлық берген сен” деп бір пәле қылар. Осылайша айтып, ханның қорыққанын сезіп, үйге келіп қайын атасы Сарыбайды, қайын енесі Алтыншашты үйден шығарып, Көкеман қасқа Қаражанға берді. Сонда Байсары Байшұбар атты танып, маңдайынан сипап, көңілі қуанышта болды. Қаражан Байсарыны Байшұбарға отырғызып, өзі артына мініп, өзінің артына Алтыншашты мінгізіп, оның артына Баршынды мінгізіп, Алпамысқа жүріп кетті. Байшұбар бауыры созылып пері жүрісімен қалмақтарға көз қылды.

350. Үміт еткен жерлерге.

Қаражан аттан түсіп, Баршынның сүйіншіге жапқан шапанын алып, досты Алпамыстың қасына бармақ болды. Сонда Баршын Қаражанға мына сөзді айтты:

360. Ашылған бауда гүлменен,

370. – Осы демнен өз деміңді дем деме,

Енбегей ақтар шашыма, 380. Рақымың келсе нетеді,

Қырық күншілік байрақтан 390. Аты озып келгенге.

Досты болған Қаражан 400. Уағда қылған мұңлымын.

Осы сөзді Алпамысқа айтып бар, – дейді де, Баршын үйіне қайтты. Қаражан досты Алпамысқа кетті. Достына айтып бар деген Гүлбаршынның сөзін айтты. Сонда Алпамыс: – Қалай, атам тағам сау ма екен? Достымның дені сау ма екен? – деп сұрады. Алпамыс жары Гүлбаршыннан жаңағыдай сөзді есіткен соң Байшұбар атты жеті күн, жеті түн суытып, терін алып, әбден даярлап, Тайша ханның қаласына жүріп кетті досты екеуі.

Бәрі де Баршыннан үміт қылады.

Қалмақтан төрт жүз тоқсан жүйрік жиналды. Тайша ханның өзі бір биіктің басына шығып, Алпамысты шақырып алды, досты Қаражан екеуі келді. Алпамыс атқа өзі мініп шабайын десе ретін таба алмады, атына мінетін бала табылмады. Сонда Қаражан досты тұрып: – Атқа мінетін ыңғайлы бала жоқ. Бір жолға біреуіміз-ақ шабар бала болайық,– деп Қаражан Шұбарға мінді. Қаражанды Аллаға тапсырып, Байшұбарды Қаражанға тапсырып, төрт жүз тоқсан бірінші атқа қатарына тіркетіп, диуан моллаға хатқа жаздырды.

Алпамыс достының Қаражанға айтып тұрған сөзі: 410. – Шығып едім Байсын қаладан,

Жылай-жылай, аға, бас ауырттым, 420. Қолымдағы боз тарланым қашырдым.

Төрт жүз тоқсан бедеуді 430. Жолға бір рауан айлады.

Түн ұйқысын қандырып, 440. Және мінді Шұбарға.

Сол уақыттарда Ақбұлақ деген бұлақтың басында көп қалмақтар жиылып, Қаражанға күліп бір сөз айтып тұрғаны:

450. Көп жыладым бұл көңлімде кемдік бар.

Бұл байраққа қылды көтің жарамас, 460. Атты шаппа, Қаражан, қайтқыл еліңе. Байшұбарға қалмақтардың көзі өтіп, адамнан ақылы зият жануар Байшұбар мылтықтай атылып жығылды. Қаражан қамшымен ұрды, Байшұбар орнынан тұрмады, Қаражанның ашуы келіп, бір қолымен құйрығынан, бір қолымен шоқтықтан алып, көктемде жығылып қалған арық саулықтай көрмей көтеріп, төрт аяғына бастырып қояды. Үш мәртебе көтеріп қойды. Ең болмаған соң қолына бір жігерді алып, атты салып-салып жіберді. Қатты ұрма дегендей қылып жануар даусын бір түрлі қылып кісінеді, ішін тартады. Әбден жаны қиналды. Батыр Қаражан Шұбарды алдына салып айдады. Күн-түн жол жүрді. Арадан бес күн өтеді. Жиырма күн болғанда Көкдербент деген атты жібертіп жерге келді. Осы келген жиырма күншілік жолға аттардың бәрі де әрең келіп жетіп, қайтуға жарамайтын болып қалды. Қалмақтардың бәрі аттан түсе қалып кеңес қылады. Қаражанның да көңіліне бірнеме келіп: “Осы бүгін Байшұбар атқа дем алғызсам, бес-он уыс жем берсем,” – деп ойлап, дорбасын алып Байшұбар аттың алдына барады. Алдына барса дорбадан үркіп жолатпады. Араннан, жусаннан басқа ештеме көрмеген жануар дорбаны қайдан білсін. Қаражан маңдайын сипап, омырауын қасып, құлағынан басып, дорбаны Байшұбар зордан алады. Алса да берген жемін сілкіп, шашып жемейді. Сонда қалмақтар қарап күліп: “Әй, задыңды .... соның аты ертең байраққа жетер,”– деп мысқақ қылып күледі, әрқайсысы сөйлесіп қосы-қостарына қайтты. Тайша ханның патшалықтан жіберген сайыс атты бір төресі бар еді, әдейі “қандай ат бәйгеден келер екен, қайсысы өлер екен” деп сынауға жіберген. Сол атсейіс төре айтады: – Төрт жүз тоқсан бедеуді бір биікте тұрып, алдымыздан өткеріп, ішінде ханның тарлан атынан, Қаражанның қара атынан басқа аттардың бәрі де өгіз екен. Бәрін көрдік. Енді солардың ішінде Қаражанның мінген досының Байшұбар атын айтушылардың кейбіреулері бедеу дейді, кейбіреулері жабы дейді. Енді соны барып көрсем екен, – деп, тоғыз қалмақты жолдас қылып алып, жақындап Байшұбардың қасына келді. Қаражанды қараса Алпамыспенен дос болғаннан бері, Құдайды бір біліп, Расулды Хақ білген екен. Бір ракағат намазын қазаға тастаған жоқ екен. Сол кездерде бесін намазын оқып тұрған екен. Өзінің арт жағында байлаулы тұрған Байшұбардың тура қасына барды. Омырауына қол салып, денесін көрді. Байшұбар аттың қарыс сүйем қанатын көріп, қанатының көтеріліп, жабылып тұрғанын көріп, атсейіс төре қорықты. Сөйтіп, өзінің адамдарының ішіне барды. Барып төрт жүз тоқсан қалмақтың бәрін де жинап алды. Жиып алып атсейіс төренің айтып тұрғаны:

470. Ойланамын, Баршын қайда сіздерге.

Жеті күнге шақтапты.

Сол уақытта көптің ішінен тұрып, Қаражанның жалғыз ұлы Досмұхаммет атсейіс төреге мына сөздерді айтады: – Сендер мен тұрғанда менің атамнан қорықпаңдар. Менің атамның жеті күндік ұйқысы бар. Біздерді енді жеті күнге кешіктірілді, аттар демін алсын деп пәтуа қылайық. Сонан соң менім атам ұйқыға кіріседі, сол ұйықтағаннан жеті күнге шейін тұрмайды. Сол ұйықтап қалғаннан соң Байшұбар атты өлтіріп кетейік, иә болмаса атамның қол-аяғын байлап кетеміз, – деді. Қалмақтар осы сөзге қаулы қылып, жаңағы айтылған “жеті күнге кешіктіріледі” деген сөзді жар қылып, бұл сөз Қаражанның да құлағына есітіліп, “батыр аңқау-ер көдек” деген ғой, атты тұсаулап, көпшікті басына қойып, сағатын құлағына қойып жатты. Сол жатқаннан әбден ұйқыға кетіп, кәдімгі жеті күн ұйқысына кетті. Ұйықтап қалғанын қалмақтар көріп, бастығы Досмұхаммет – Қаражанның ұлы атасының жанына келді, келсе кәдімгі ұйқысына кеткен. Жылдам төрт жүз тоқсан қалмақты шақырып алып келіп, өзінің туған әкесі Қаражанның екі қолын арқасына қайырып байлап, әбден шешілмейтін қылып қатты байлап тастады. Бұны байлап болғаннан соң төрт жүз тоқсан қалмақпенен Байшұбар аттың қасына келді. Төрт жүз тоқсан қалмақ жабылып, әр қайсысы әр жерінен ұстап, сол жерде Байшұбарды жерге көтеріп ұрды, сексеуілдің жігерін алып келіп төрт жерден қағып, Байшұбар аттың төрт аяғын төрт қазыққа тас қылып байлап, қалмақтар уақыты болып аттарына мініп, барлығы қатар тұрып, атсейіс төреден рұқсат алып бәрі жарысып кетті. Сол кеткеннен кетіп арадан үш күн өтті. Қаражан шырт ұйқыда жатып тұншығып оянып кетті, басын көтеріп қараса жұрттың бәрі кетіп қалған, ешкім жоқ, жалғыз өзі ұйықтап қалыпты. Қалмақтардың кеткеніне үш-төрт күн болып қалыпты. Аттарының тезегі қурап қалған. Ұйқыдан мең-зең болып тұрайын деп ұмтылса қошқардай жер сүріп, мойны астына түсіп жығыла берді, қолының байланғанын сонда білді. Ұмтыла-ұмтыла орнынан тұрды. Тұрып қараса, қасында Байшұбар жоқ. Жан-жағына қараса Байшұбардың ізі жатыр, ізіне түсіп барса бірнеше оқпан шұқырға тығып, Байшұбардың аяғын төрт қазыққа байлап кеткен. Атын босатып алайын десе қолы байлаулы, ыза болғаннан сол жерде мына сөздерді айтыпты: 480. – Сарғайып достымнан таңдап бір атты,

Жан достымның Байсын қоңырат елдері. 490. Төрт аяққа мықтап төрт қазық қақтырып,

Шұбардың пірі сен, иә, Жылқышы ата.

Осы сөздерді айтып тұрған екен. Құлағына бір дауыс келеді, бұ не екен деп тыңдап тұра қалса “Алла” деген ғайыптан дауыс шығады. Құлағын салыңқырап тыңдап тұрса, басында селделері бар Қызырзанда келді. Қаражанның қасына келіп, оған Қаражан ізетпен сәлем берді. Сәлемін ғали-дағы алды. Сол жерде жеті кәміл пірлері байлаулы қолын шешеді. Әбден көп тұрған Қаражан шұқырда жатқан Шұбарға барып ұстап, шұқырдан суырып алды. Сол жерде кәміл пірлері бата береді. Берген батасы: 500. – Айналайын андызым,

Қабыланым аман бол дейді. 510. Ел ағасы сұлтаным –

Баршынжаным Сұлтанға 520. Өзі абырой береді,

Аман-есен болсын деп.

Осы сөзді айтып шілтен пірлері бата беріп қала береді. Қаражан батыр атына қамшы ұрып жолға салады.

530. Омыраудан көбік шашады.

Топты жарған Байшұбар, 540. Тұрды жолды төтелеп.

Мойын еті бесіктей, 550. Талдап өрген жібектей.

Тұяғы сұлу жануар 560. Жалтыраған қояндай.

Ертеңгі намаз уақытында 570. Байлап кеткен Шұбардан

Тарлан аттың ізінен 580. Шауып жетті Шұбар ат.

Қара таудың баурында, 590. Досмұхаммет атты жалғызы

600. Шам-шырағым, жалғызым.

Атты тарт сен, ат қалды деп қам жеме, 610. Баршындай қыз саған елден табылар.

Сонда баласының қайтарған жауабы:

Сол жерде Қаражанның ашуы келіп, шыдамай қайратқа мініп Шұбарды қамшыменен ұрды, баласы да атқа қамшы ұрды.

Екі бедеу жарысты, 620. Батырлар қылды намысты.

Батыр қолын сермеді, 630. Аллам абырой бермеді.

640. Мені ата демедің.

Қанатты қара тұлпардың 650. Басын кесіп алады.

Боздап кетіп барады.

Осы жүріспенен Қаражан жеті күн жол жүрді. Сол уақыттарда Тайша хан келетін аттарды қасында бірнеше дүрбішілерімен аттар келетін жолға қарап тұр екен, жолда келе жатқан аттарды көріп, Қаражанның атын қарап тұрған дүрбіші, Тайша ханның аттарын қарап тұрған дүрбішілер жолға әбден анықтап қарап келе жатқан аттарды аңғарды. Сонда Тайша ханның қойған дүрбішісі ханға қарап: – Сіздің Тарлан келе жатыр. Баршындай сұлу сіздің шығытыңыз болды, – деп ханды қуандырып тастады. Қаражанның жолына қарап тұрған дүрбіші: – Абайлап қараңыз, бұл келе жатқан өзбектің Шұбары, – дейді. Сонда Алпамыс ақ түйенің үстіне шығып қараса, келе жатқан Байшұбарды көрді. Атына қарап айтып тұрған сөзі:

660. Інім бар-ау деп қайғы жейтін ағам жоқ,

Ат көтеруге менде адам жоқ.

Алпамыстың тұрған жері белгілі уағда еткен қақпалы қара тас еді. Тайша хан уәзірлеріменен кеңесіп: “Баяғы белгілеген қара тастан кімнің аты бұрын өтсе, Баршын қыз сонікі болсын,”– деп ұйғарып қойды. Алпамыс сол жерде тұр еді. Байшұбар шауып келіп, Алпамыстан бір мәртебе айналып, жануар Байшұбар мылтықтай ұмтылып жығылды. Алпамыс атына қарап тұрса, аяғы келідей болып ісіп кетіпті. Атының мұндай қиналғанын көріп шыдай алмай, қылышын қынабынан суырып алып, Қаражанға қарап көтеріп тұрып, Қаражанға мына сөздерді айтып тұр: 670. – Мұсылманға жоқ менім зияным,

Атқа байлап көрсетейін көріміңді, 680. Қазаппенен сарғайтайын жүзіңді.

690. Мылтықтай атылып жығылды.

Тәкбір айтқан Қаражан 700. Көз ұйқыға барғанда

Ұйқым қанып сол жерде, 710. Секіріп тұрсам орнымнан,

Пірлерім менің рахым етті, 720. Көзімнен аққан жасыма.

Жеті кәміл піріңіз: 730. – Қарауыл басы қабыланым,

Жеті кәміл піріңіз 740. Сол сөздерді айтып қалғанда,

Ата деп тілімді алмады. 750. Көп жалбардым ұлыма,

Жалғанда бақты қарамын, 760. Жалғыз ұлдан айрылдым.

Бұл сөздерді досты Қаражаннан естіген соң Алпамыс батыр жылап, Қаражан досты да жылап, екеуі де бір-біріне риза болды.

Баршынның Алпамыс батырдың аты келгенін есітіп айтып тұрған сөздері:

770. Ат келді, болдың көзайым.

Сонда Алпамыстың қайтарған жауабы:

780. Қып-қызыл қан қырғын болсын.

790. Сүйегі қалар болыпты.

Төрт қозының құйрығын 800. Қаражан атты достының

Амбарменен қысып ұстап, 810. Табандап суырып алады.

Он бес күн Қаражан суытты, 820. Он күн Алпамыс суытты.

Дөнен қойдың көрінісі, 830. Шұбардың тұрған сымбаты.

Екеуі қылды сұхбатты. 840. Сарғайып таңдар атады,

Бұл сөздер соныменен қалып тұра берсін, ендігі сөзді Тайша ханнан есітіңдер. Патшаның барлық уәзірлері жиналып: – Ау, өзбек атым бәйгеден келді деп Баршын сұлуды алып кете бере ме? Бастан уағдасы бар еді. Уағдамызды бұзамыз ба? Баршынды жалғыз келген бір өзбекке беріп жіберсек онда бізге өлім жоқ. Олай қылмайық, қарсыңызға шақырып алыңыз. Ау, мына ат жарыстың енді күресі болады деңіз, өзіңіз қырық палуандай таңдап қасыңызға алыңыз, сөйтіп өзіне айтыңыз күресін қылып, қырық палуанымды жықсаң, зорлығыңды білсем, сонда ғана сен Баршынды алып кете берсін деңіз. Соны шақырып айтпақ, тақсыр, сізден, оны мақұлдау бізден. Сөйтіп, осы мәслихатпенен Алпамысты шақыртып алдырады. Алпамыс Тайша ханның көз алдына келіп тұрды. Тайша ханның көргені осы еді, қараса өзі он төрт жасар ұл, бейіштен шыққан десе де өтірікші болмайтын, кекілін тарап қойған кісі мақтап сидырарлық емес екен. Тайша ханның ақылы кетті, жан-жағына қараса, Алпамысқа тамаша қылып, көшелерден дуалдар үстіне шығып қарап тұр. Сонда патша тұрып:

Алпамыс ішінен ойлап тұр: “Құдай – жалғыз, мен – жалғыз. Бұл елдерде Құдайдан басқа, Қаражаннан басқа кімім бар”.

Дін білмеген көп қалмақ 850. Жібермеске ұқсаған.

“Әуелі өздерінен болсын” деп ойланып тұр еді, сонда патшаның баяғы бас уәзірі Көкеман қасқа патшадан рұқсатсыз Алпамыс батырға мылтық атты. Бұл атқан оғы ажалы жетпеген батырға тимей кетті.

860. Қапталдан келген қалмақтың

Қалғаға қашып қамалды. 870. Қалмақты қырып Алпамыс

Бұның өзі көп қырғынға айналып кеткеннен кейін патша бүтін уәзірлерін шақырып: – Ақыр бұл соғыстың болуына кім себеп болды? – деп тексеріп сұрағанда, бұл соғыстың болуына себепші Көкеман қасқа екенін бәрі айтып, патша дереу шақыртып алып, “осынша жұрттың қырылуына себеп болған сен екенсің” деп өзін өлтіріп жібереді. Алпамыс батыр бәйгеден атын оздырып, Тайша ханның жиған палуандарын жығып, Тайша ханның еліне ажалдай тиіп қорқытып, тоқсан қара нары мен нары үстінде жасауларыменен ақ кименің ішінде Баршын атты жарыменен атасы Байсарыменен қоштасып, енесі Алтыншашпенен де көрісіп, қош айтып, Қаражан досыменен қоштасып, еліне жүріп кетті.

Баяғы жылап-сықтап қалған ата-анасына, Жиделі Байсын, Қоңырат еліне аман-есен келіп, ата-анасыменен көрісіп, басқа ағайындарыменен де көрісіп, аман-есен келген қуанышына үлкен той қылып, жұртты жиғызып, бәйге шауып, қала жар салдырып, жұрттың бәрі аман-есен жары Баршынды алып келгеніне құтты болсын айтып, Алпамыс батыр алтын қабақ аттырды, палуанға түсірді. Сөйтіп, отыз күн ойынын, қырық күн тойын қылды, сөйтіп, мұрадына жетіп, екі жастың көңілі ашылды.

880. Таза сапты жауһар пышақ,

893. Бекмұхаммед Жиемұрат бақсы.