Құдіретті комедия: Жұмақ

«Жоғары дәрежеде» деген сөз абсолютті түрде немесе белгілі бір адамға қатысты айтылуы мүмкін. Ешкім Құдайға абсолютті мағынада жоғары дәрежеде ортақтаса алмайды, бірақ өз мүмкіндігіне қарай жоғары дәрежеде ие бола алады. Өйткені әркім Оған сондай кең көлемде ие болады; бұл Оған бұдан да артық ие болу мүмкін емес деген сөз емес, тек сол адамның бұдан әрі ілгерілей алмайтындығынан және өзінде бар күйге толықтай қанағаттанатындығынан.
БОНАВЕНТУРА

I ТАРАУ (CANTO I)

МАЗМҰНЫ: Негізгі тақырып (1-36) және шақыру (13-36). Күн эквиноктиалды (күн мен түннің теңелу нүктесі) нүктеде тұр. Чистилищеде түс әрі Иерусалимде түн ортасы болған кезде, Данте Беатриченің күнге қарап тұрғанын көреді және ішкі түйсікпен оның қимылын қайталап, Беатричеден көзін алып, тікелей күнге қарайды (37-54). Жарық Құдай екінші күнді жаратқандай жарқырайды және Данте қайтадан көкке қарап тұрған Беатричеге бұрылады. Ол қарап тұрғанда, оның адамдық табиғаты көктің қасиетіне трансмутацияланады (бір күйден екінші, жоғары күйге ауысуы) және ол өзінің әлі де тән екенін немесе емес екенін білмей қалады (55-75). Олар от сферасынан өтіп, көктің үйлесімділігін естиді, бірақ Данте жерден кеткендерін түсінбей аң-таң болады. Беатриче оған жағдайды түсіндірген соң, ол тартылыс күшіне қарсы қалай жоғары көтеріле алатынына таң қалады (76-99). Беатриче оның жердегі санасының адасуына аяушылықпен қарап, оған әмбебап (материалдық және рухани) гравитация (бүкіләлемдік тартылыс заңы) заңын түсіндіреді. Барлық нәрсе өздерінің шынайы орнын іздейді және осы реттелген қозғалыс пен тыныштықта ғаламның Құдайға ұқсастығы көрінеді. Адамның орны — Құдай, сондықтан Оған қарай көтерілу адам үшін табиғи нәрсе. Тек Одан алыстау ғана (төмен қарай атылған от сияқты) түсіндіруді қажет ететін ауытқу болып табылады (100-141).

Барлығын қозғалысқа келтірушінің даңқы
Әлемге тарайды, бірақ бір жерде
Көбірек, ал өзге жерде азырақ жарқырайды.
Оның нұрын ең көп қабылдайтын аспанда
Мен болдым; және сондай нәрселерді көрдім,
Оны жоғарыдан төмен түскен адам
Айтып беруге не білімі, не күші жетпес;
Өйткені өз тілегіне жақындаған сайын,
Біздің зияткерлігіміз (ақыл-ой қабілеті) сондай тереңге батады,
Есте сақтау қабілеті артынан ілесе алмайды.
Дегенмен, қасиетті патшалықтан нені
Есімде сақтап қала алсам,
Сол енді менің жырымның арқауы болады.

Ақынның дұғасы

Уа, игі Аполлон, осы соңғы жұмыс үшін, Мені өз құдіретіңнің сондай қабына айналдыр, Сен сүйікті лавр гүлдерін сыйлау үшін талап ететіндей. Осы уақытқа дейін Парнастың бір шыңы Маған жеткілікті еді; бірақ енді екеуімен де Соңғы күрес майданына шығуым керек. Менің кеудеме еніп, солай дем бер, Марсийді мүшелерінің қабынан Суырып алған кезіңдегідей.

Уа, иләһи Құдірет, егер сен маған Көмек берсең, басыма мөр болып басылған Қасиетті патшалықтың көлеңкесін көрсете алсам, Сонда менің өзің таңдаған ағашқа келіп, Материал мен сен мені лайықты ететін Жапырақтардан тәж кигенімді көресің. Уа, Әке, Цезарь немесе ақынның салтанаты үшін Ол жапырақтарды сирек жинайды — Бұл адам еркінің кінәсі мен ұяты, — Пенея талының бұтағы Қуанышты Дельфий құдайына шаттық сыйлауы тиіс, Кімде-кім оған шөлдеген кезде. Кішкентай ұшқыннан үлкен жалын туады; Бәлкім, менен кейін Кирра жауап беруі үшін Жақсырақ дауыстармен дұғалар оқылар.

Талтүс

Әлемнің шырағы ажалдыларға Әртүрлі саңылаулардан шығады; бірақ төрт шеңберді Үш крестпен біріктіретін тұстан Ол қайырлы жолмен және қайырлы жұлдызбен бірге Шығады, және дүниежүзілік балауызды Өз қалауынша илеп, мөр басады. Бұл саңылау ана жақта таңды, Мына жақта кешті тудырды; сол жарты шар Түгел ақ, ал екінші жағы қараңғы еді; Сол кезде Беатриченің сол жағына бұрылып, Күнге қарап тұрғанын көрдім. Ешбір қыран оған бұлай қадалмаған еді. Бірінші сәуледен екінші сәуле шығып, Қайта жоғары көтерілгендей (Үйіне оралғысы келген жиһанкез сияқты), Оның қимылы көзі арқылы менің Қиялыма құйылып, менің де қимылым солай қалыптасты; Мен де күнге адам әдетінен тыс қадалдым.

Ол жерде біздің күшімізге көп нәрсе рұқсат етілген, Ал бұл жерде рұқсат жоқ, өйткені ол жер Адамзаттың өз мекені ретінде жаратылған. Мен оған көп шыдай алмадым, бірақ аз да емес, Оның айналасындағы ұшқындарды көрдім, Пештен балқып шыққан темір сияқты. Кенеттен, күнге күн қосылғандай болды, Құдды бір құдірет иесі Аспанды екінші күнмен безендіргендей. Беатриче мәңгілік дөңгелектерге Көз алмай қарап тұрды; мен де көзімді Жоғарыдан алып, оған қадалдым. Оған қарап отырып, менің ішкі дүнием Теңіз құдайларының серігіне айналу үшін Шөптің дәмін татқан Главк сияқты болды. Адамдық шектен шығуды (Trasumanar) сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес, Сондықтан бұл мысал соған лайықты Тәжірибесі бар адамды қанағаттандырсын. Егер мен тек сен жаңадан жаратқан нәрсе болсам, Уа, аспанды билейтін Махаббат, сен білесің, Сен мені өз нұрыңмен жоғары көтердің.

Сфералардың үйлесімділігі

Сен зарықтыру арқылы мәңгілік еткен дөңгелек, Сен реттеп, ажырататын үйлесіммен Менің зейінімді өзіне аударғанда, Аспан күн жалынымен сондай жарқырағандай көрінді, Жаңбыр немесе өзен ешқашан Мұндай кең көл жасамаған шығар. Дыбыстың жаңалығы мен ұлы нұр Менде бұрын-соңды болмаған Олардың себебін білуге деген құштарлықты оятты. Сол кезде мені өзім сияқты көрген ол, Менің толқыған көңілімді тыныштандыру үшін, Мен сұрамай тұрып аузын ашты:

Жердегі және көктегі заң

Ол былай деді: «Сен жалған қиялмен
Өзіңді тығырыққа тірейсің, сондықтан оны тастасаң,
Көретін нәрсеңді көре алмай тұрсың.
Сен өзің ойлағандай жерде емессің;
Бірақ найзағай өз орнынан қалай қашса,
Сен де сондай жылдамдықпен оған қайтып барасың».
Егер менің бірінші күмәнім осы қысқа,
Күлкі аралас сөздермен сейілсе,
Мен басқа бір күмәннің торына түстім;
Мен айттым: «Ұлы таңғалыстан тынышталған едім,
Бірақ енді менің мына жеңіл денелерден
Қалай асып бара жатқаныма қайранмын».
Сонда ол, мүсіркеп күрсініп,
Маған жынды баласына қараған
Ананың жанарымен қарады;
Және былай бастады: «Барлық нәрселер
Өзара тәртіпке бағынады; бұл — ғаламды
Құдайға ұқсататын қалып (стандарт, форма).

Мұнда жоғары жаратылыстар мәңгілік құндылықтың Ізін көреді, бұл — жоғарыда айтылған Ереженің мақсаты. Мен айтып отырған тәртіпте барлық табиғат Әртүрлі тағдырлар арқылы өз бастауына Жақын немесе алыс орналасады; Сондықтан олар болмыс атты ұлы теңізде Әртүрлі айлақтарға бет алады, және әрқайсысы Өзіне берілген ішкі түйсікпен қозғалады. Бұл отты айға қарай апарады; бұл — Өлетін нәрселердің жүрегіндегі қозғаушы; Бұл — жерді біріктіріп, жинақтайтын күш. Бұл садақ тек санасыз жаратылыстарды ғана емес, Зияткерлігі мен махаббаты барларды да атады.

Осының бәрін реттейтін Провидение (Құдайдың ісі),
Өз нұрымен аспанды әрқашан тыныш етеді,
Оның ішінде ең жылдам айналатын сфера бар;
Ал қазір, белгіленген орынға, сол садақтың
Күші бізді қуанышты нысанаға
Бағыттап апара жатыр.
Шындығында, кейде өнердің ниетіне
Материал (зат, негіз) жауап бермейтіндей
Қалып сай келмей жатады;
Сол сияқты, бұл жолдан кейде
Басқа жаққа бұрылуға күші бар
Жаратылыс ауытқып кетеді,
(Бұлттан түскен отты көруге болатыны сияқты),
Егер оның алғашқы ұмтылысы жалған ләззатқа
Алданып, жерге қарай бұрылса.
Егер дұрыс бағаласам, сенің жоғары көтерілуіңе,
Биік таудан етекке аққан өзендей
Таң қалудың қажеті жоқ.
Егер сенде ешқандай кедергі болмаса,
Ал сен төменде отырсаң, міне сонда таң қалу керек,
Бұл жердегі жалынның қозғалмай тұрғанымен бірдей».
Осыны айтып, ол қайтадан аспанға қарады.

ЕСКЕРТПЕЛЕР:

1-5. Құдай — қозғалыстың қозғалмайтын бастауы ретінде Аристотель теологиясының орталық тұжырымдамасы болып табылады.

Аполлон — Күн құдайы.
Парнастың бір шыңы. Осы уақытқа дейін Музалардың шабыты жеткілікті еді, бірақ енді «Аполлонның» иләһи көмегі қажет.

19-21. Марсий Аполлонды сыбызғы тартудан жарысқа шақырып, өр көкіректік танытқаны үшін оның терісі сыпырылған болатын.

37-39. Экватор, Зодиак және Эквиноктиалды шеңберлер көкжиекпен қиылысып, үш крест құрайды.

Овидий балықшы Главктың хикаясын баяндайды; ол сиқырлы шөптің дәмін татып, теңіз құдайына айналған.

II ТАРАУ (CANTO II)

ЕСКЕРТУ: Оқырманға ескерту және уәде: оқырман Ясон айдаһар тістерін еккен кездегіден де таңқаларлық оқиғаларды көреді (1-18). Олар Айға жетеді және оның затын жармай-ақ, оның ішіне енеді; бұл Христостың адамзат бойына енуі сияқты құпия. Бұл жұмбақ көкте ақиқат ретінде көрінеді (19-45). Данте өзінің ғылыми білімінің жеткіліксіздігін сезіп, Беатричеден Айдағы қара дақтар туралы сұрайды (46-60). Ол мұның себебін түсіндіріп, Дантеге өзі көз жеткізуі үшін экспериментті сипаттайды.

[МӘТІН АЯҚТАЛДЫ]

Бұл бөлімде айдың бетіндегі тығыз мүліктен және оның ішкі бөлігінен шағылысқан жарықтың бірдей жарық болатыны туралы тәжірибе (ғылыми сынақ) сипатталады (91-105). Содан кейін ол Дантенің қателескенін және ғылыми тұрғыдан жеткіліксіз түсініктемені қабылдағанын түсіндіреді, өйткені ол барлық аспан құбылыстары (табиғаттағы ерекше жағдайлар) Құдай мен Оның Періштерінің тікелей сөздері екенін түсінбеген. Құдайдың бөлінбейтін құдіреті әртүрлі аспан денелері мен агенттіктері арқылы сараланып, бекітілген жұлдыздардың, ғаламшарлардың және айдың бөліктерінің әртүрлі сапасы мен жарықтығында көрінеді; бұл тіршілік принципінің дененің бірнеше мүшелерінде әртүрлі көрініс табуы немесе қуаныштың көз қарашығы арқылы нұр шашуы іспетті (106-148).

Ей, кішігірім қайықтарыңа мініп, естуге құмартып, өз жолында ән салатын менің кемемнің соңынан ергендер; өз жағалауларыңа қайта оралыңдар; өзіңізді ашық теңізге сеніп тапсырмаңдар; өйткені, мүмкін, мені жоғалтып алып, адасып қаларсыздар. Мен жүзіп бара жатқан су бұрын-соңды ешкіммен өтпеген; Минерва үрлейді, Аполлон маған жол көрсетеді, ал тоғыз Муза маған Жетіқарақшыны нұсқайды. Басқа аз ғана адамдар, өз мойындарыңызды уақытында періштелердің нанына қарай көтергендер, мұнда өмір сонымен сақталады, бірақ одан ешкім тойып шықпайды, сіздер, шынында да, су деңгейіне қайта оралмай тұрып, менің ізімді басып, кемелеріңізді тереңдікке тапсыра аласыздар. Колхидаға жол тартқан даңқты жандар, Ясонның өз көз алдында өгіз айдаған соқашыға айналғанын көргенде, сіздер сияқты таңғалмаған болар.

Аспанға өрлеу

Бізбен бірге туған және ешқашан таусылмайтын құдайға ұқсас патшалыққа деген шөл, бізді аспанды көргеніңіздей жылдам алып ұшты. Беатриче жоғары қарап тұрды, ал мен оған қарадым; мүмкін, жебе тиетін жерінде тұрып, ұшып барып, садақтың адырнасынан босап шығатын уақыт аралығында, мен өзімді бір ғажайып нәрсе назарымды аударған жерге жеткенімді көрдім; сондықтан менің іс-әрекетім жасырын қалмайтын ол, маған сұлулығындай қуанышпен бұрылып: «Санаңды Құдайға ризашылықпен бағытта, — деді ол, — Ол бізді бірінші жұлдызбен табыстырды».

Айға кіру

Маған бізді күн сәулесі түскен алмас сияқты жарқыраған, тығыз, берік және тегіс бұлт қоршағандай көрінді.
Мәңгілік інжу бізді өз ішіне қабылдады, су жарық сәулесін қалай қабылдаса, ол да солай өзі бөлінбей қалды.
Егер мен дене болсам, — ал мұнда біз бір өлшем (кеңістіктегі бағыт немесе көлем) екіншісін қалай қолдайтынын елестете алмаймыз, егер дене денеге енетін болса, бұл міндетті түрде солай болуы керек, —
онда біздің табиғатымыз бен Құдайдың қалай біріккенін көретін сол Болмысты көруге деген құштарлық бізді көбірек оятуы керек.
Онда біз сенім арқылы ұстанатын нәрселер дәлелденбей-ақ, адам сенетін бастапқы шындық сияқты өздігінен белгілі болады.
Мен жауап бердім: «Ханым, мені мынау өлім дүниесінен алып кеткен Оған қолымнан келгенше терең тағзыммен алғыс айтамын.
Бірақ айтыңызшы, бұл дененің бетіндегі анау күңгірт белгілер не, олар жердегі адамдарға Қабыл туралы аңыз айтуға мәзбүр етеді?»

Ол сәл жымиды да, былай деді: «Егер өлімші жандардың пікірі сезім кілті ашпайтын жерде қателессе,
онда таңғалу жебелері бұдан былай сені теспеуі керек; өйткені сезімдер жол көрсетсе де, қисынның қанаттары тым қысқа екенін көріп тұрсың.
Бірақ бұл туралы өзің не ойлайтыныңды айтшы?»
Мен: «Мына жоғары аймақта бізге әртүрлі болып көрінетін нәрселер, меніңше, сирек және тығыз денелерден туындайды», — дедім.
Ал ол: «Шынында да, егер мен оған қарсы келтіретін дәлелдерімді мұқият тыңдасаң, өз ойыңның жалғандыққа батқанын көресің.
Сегізінші сфера сіздерге көптеген жарықтарды көрсетеді, олардың сапасы мен көлемі жағынан әртүрлі кейіпте екенін байқауға болады.
Егер бұл нәрсені тек сирек және тығыздық қана тудырса, онда олардың барлығында азды-көпті немесе тең дәрежеде таралған бір ғана қасиет болар еді.
Әртүрлі қасиеттер міндетті түрде формальді принциптердің (заттың ішкі мәнін анықтайтын бастапқы негіздер) жемісі болуы керек, ал сенің қисының бойынша олардың біреуінен басқасының болуына жол берілмейді.
Тағы да, егер сен сұрап отырған сол күңгірттіктің себебі сиректік болса, онда бұл ғаламшардың белгілі бір бөлігі толығымен мүліксіз (материясыз) болар еді; немесе дененің майлы және арық жерлері сияқты, ол өз көлемінде парақтарды кезектестіріп отырар еді.
Егер біріншісі шындық болса, бұл күн тұтылуы кезінде, жарық басқа сирек заттардан өткені сияқты одан да өтіп, жарқырап көрінуі арқылы айқын болар еді.
Бұл олай емес; сондықтан біз екінші жағдайды қарастыруымыз керек, егер мен оның да бекер екенін дәлелдесем, сенің ойың теріске шығарылады.

Егер бұл сирек мүлік басынан аяғына дейін өтпесе, онда оның керісі оның әрі қарай өтуіне жол бермейтін шекара болуы керек;
содан кейін басқаның сәулесі артында қорғасын жасырылған шыныдан түс қайтқандай, солай кері шағылысады.
Енді сен бұл жерде сәуленің басқа бөліктерге қарағанда күңгірт болып көрінуінің себебі, оның әрірек жерден шағылысуында деп айтарсың.
Егер сен сынап көргің келсе, бұл уәжден сені тәжірибе босата алады, ол әрқашан сіздердің өнерлеріңіздің өзендері бастау алатын қайнар көзі болып табылады.
Үш айна ал; екеуін өзіңнен бірдей қашықтыққа қой; ал үшіншісін алысырақ жерге, екі айнаның ортасында көзіңе түсетіндей етіп орналастыр.
Оларға бұрылғанда, арқаңның артына үш айнаны да жарықтандыратын жарық қой, ол бәрінен шағылысып, саған қайта оралсын.
Көлемі жағынан алыстағы бейне соншалықты үлкен болмаса да, сен оның басқалар сияқты жарық болуы керек екенін көресің.

Енді, жылы сәулелердің соққысынан қардың негізі өзінің алғашқы түсінен де, суықтығынан да айырылғандай, —
сені де осылай жалаңаш қалған санаңда, мен саған сондай жанды жарықпен мәлімет бергім келеді, ол сен оған қарағанда дірілдейтін болады.
Құдайлық тыныштық аспанының ішінде бір дене айналады, оның құдіретінде оның ішіндегі барлық нәрсенің болмысы жатыр.
Одан кейінгі көптеген нәрселерді көрсететін аспан, бұл болмысты өзі саралайтын және қамтитын әртүрлі мәндерге бөледі;
басқа айналатын денелер әртүрлі саралаулар арқылы өз ішіндегі ерекше күштерді өз мақсаттары мен ұрықтандыруларына бағыттайды.
Ғаламның бұл мүшелері, сен қазір көріп тұрғандай, дәрежеден дәрежеге ауысады; өйткені олар жоғарыдан қабылдайды және төменге қарай жұмыс істейді.
Енді менің сен аңсаған шындыққа баратын осы өткелден қалай өтетінімді жақсылап байқа, сонда сен кейін өткелден өзің өтуді білетін боласың.
Қасиетті дөңгелектердің қозғалысы мен қасиеті, ұстаның қолындағы балға өнері сияқты, міндетті түрде бақытты қозғаушылардан тарауы керек;
ал көптеген жарықтар көркем еткен аспан, оны айналдыратын терең санадан бейне алып, соның мөріне айналады.
Және жан сіздердің тозаңдарыңыздың (денелеріңіздің) ішінде әртүрлі мүшелер арқылы қалай таралса және әртүрлі күштерге сәйкес келсе,
Зият (жоғары ақыл-ой) да өз жақсылығын жұлдыздар арқылы көбейтіп, өз бірлігінде айнала отырып таратады.
Әртүрлі қасиет ол жандандыратын асыл денемен әртүрлі қорытпа жасайды, онда ол сіздегі өмір сияқты бірігеді.
Ол бастау алатын қуанышты табиғаттың себебінен, араласқан қасиет дене арқылы жарқырайды, қуаныш тірі қарашық арқылы көрінетіні сияқты.
Осыдан жарық пен жарықтың арасындағы айырмашылық туындайды, тығыздық пен сиректіктен емес; бұл — оның өз артықшылығына сәйкес бұлдырлық пен айқындықты тудыратын формальді принцип.

III КАНТО

Данте сөйлей бергенде, ол адам бет-әлпетінің бұлдыр бейнелерін көріп, оларды шағылысқан бейнелер деп қабылдап, артына бұрылып қарайды, бірақ ештеңе көрмейді (1-34). Беатриче оның бұрын-соңды көрген ең шынайы болмыстарды жай ғана елес деп қабылдағанына күлімсіреп, олардың неге мұнда екенін айтады және оларға тіл қатуды бұйырады (25-33). Данте Пиккардадан аспандағы әрбір жан өзінің бір бөлігі болып табылатын бүкіл тәртіпке қуанатынын, сондықтан өзіне берілген орыннан жоғары орынды қаламайтынын біледі, өйткені мұндай құштарлық махаббат заңын, демек, аспан үйлесімділігін және сонымен бірге орынсыз ұмтылған жанның қуанышын бұзады (34-90).

Менің кеудемді алғаш рет махаббатпен жылытқан сол Күн, дәлелдеу және теріске шығару арқылы маған әдемі шындықтың тәтті бейнесін ашқан еді; мен де өзімді түзетілген және сенімді сезінгенімді мойындау үшін, қажетті дәрежеде, сөйлеу үшін басымды көтердім. Бірақ маған бір көрініс пайда болды, ол мені өзіне сондай қатты баурап алғаны сонша, мен өз мойындауым туралы ұмытып кеттім. Мөлдір және таза әйнектен немесе түбі көрінбейтіндей терең емес, тұнық және тыныш судан, біздің жүзіміздің белгілері қайтып оралғандай, ақ маңдайдағы інжу біздің қарашығымызға баяу келмейтіндей сондай әлсіз; мен де сөйлеуге дайын көптеген жүздерді көрдім; сондықтан мен адам мен бұлақ арасындағы махаббатты тұтандырған қателікке кері қателікке бой алдырдым. Оларды байқаған бойда, оларды шағылысқан бейнелер деп ойлап, кім екенін көру үшін көзімді бұрдым; ешкімді көрмедім және оларды қайтадан алға қарай, қасиетті көздерінде күлімсіреп от жанған тәтті жолбасшының жарығына бұрдым.

III КАНТО

Данте өзінің тәтті жолбасшысының нұрына тура қарады, оның қасиетті жанары күлімсірегенде нұрлана түсті.

— «Менің күлімсірегеніме таң қалма», - деді ол, - «сенің балаң толғанысыңның (ойлау барысы) алдында, өйткені ол әлі ақиқатқа табан тірей алмай, сені әдеттегідей бос қиялға жетелейді. Сенің көріп тұрғандарың — ақиқат болмыстар (өз бетінше өмір сүретін нақты мәндер), олар серттерін орындамағаны үшін осында орналасқан. Сондықтан олармен сөйлес, тыңда және сен; өйткені оларды қанағаттандыратын ақиқат нұр олардың қадамдарын өзінен алшақтатуға жол бермейді».

Мен сөйлесуге ең құштар көрінген көлеңкеге бұрылып, шамадан тыс құштарлықтан есеңгіреген адамдай сөзімді бастадым: — «Уа, мәңгілік өмір сәулелерінен дәм татпайынша түсініксіз болатын тәттілікті сезінетін ізгі рух; егер маған есімің мен тағдырларың туралы айтсаң, мен риза болар едім».

Сонда ол дайын тұрғандай, жайдары жанармен жауап берді: — «Біздің сүйіспеншілігіміз, бүкіл сарайының өзіне ұқсас болғанын қалайтын сол махаббат сияқты, әділ тілекке есігін жаппайды. Мен дүниеде тақуа қарындас болдым; егер жадында жақсылап іздесең, менің қазіргі сұлулығым сенен мені жасыра алмайды, сен менің Пиккарда екенімді танисың. Мен осында басқа бақытты жандармен бірге, ең баяу қозғалатын шеңберде бақытқа кенеліп жүрмін. Біздің сезімдеріміз тек Қасиетті Рухтың разылығымен ғана тұтанып, оның белгілеген тәртібіне сәйкес болуға қуанады. Ал мына төмен болып көрінетін тағдыр бізге серттеріміздің еленбегені және кейбір тұстарының орындалмағаны үшін берілді».

Мен оған былай дедім: «Сіздердің ғажайып бейнелеріңізден бұрынғы елестерден мүлдем басқаша, құдайлық бір нәрсе байқалады. Сондықтан мен сізді бірден есіме түсіре алмадым; бірақ қазір айтқандарыңыз маған сізді анық тануға көмектесті. Бірақ айтыңызшы, осында бақытты болған сіздер, көбірек көру немесе жақын болу үшін жоғарырақ орынды қалайсыздар ма?»

Ол басқа көлеңкелермен бірге алдымен сәл жымиды, содан кейін маған махаббаттың алғашқы отында жанып тұрғандай өте қуанышты күйде жауап берді:

— «Бауырым, махаббат қасиеті біздің еркімізді сабырға шақырады және бізді тек ие болған нәрсемізге ғана құштар етіп, өзгеге шөлдетпейді. Егер біз жоғарырақ болуды қаласақ, біздің тілектеріміз бізді осында орналастырған Оның еркіне қайшы келер еді. Ал бұл айналымдарда оған орын жоқ екенін өзің де көресің, өйткені мұнда махаббатпен өмір сүру — міндетті шарт. Шын мәнінде, мына бақытты болмысқа тән негізгі қасиет — құдайлық еріктің аясында болу, сол арқылы біздің өз еркіміз бір арнаға тоғысады. Сондықтан біздің осы патшалықтың бір табалдырығынан екіншісіне орналасуымыз бүкіл патшалыққа да, біздің еркімізді Өз еркіне баурайтын Патшаға да қуаныш сыйлайды».

«Оның еркі — біздің тыныштығымыз; ол — Өзі жаратқан және табиғат тудырған барлық нәрсе ұмтылатын теңіз іспетті».

Сол кезде маған көктің әрбір тұсы Жұмақ екені түсінікті болды, тіпті Ең Жоғарғы Игіліктің нұры ол жерлерге бірдей мөлшерде жаумаса да.

Бір тағамға тойып, екіншісіне әлі де тәбетіміз тартып тұрғанда, біріне алғыс айтып, екіншісін сұрайтынымыз сияқты; мен де іс-қимылыммен және сөзіммен оның тоқып бітірмеген өрмегі (серті) не екенін білгім келді.

— «Кемел өмір мен жоғары еңбек жоғарыда бір ханымды аспан төріне шығарды», - деді ол, - «төмендегі сіздердің дүниелеріңізде оның жолымен киініп, жамылатындар бар; олар өлімге дейін махаббатқа адал әрбір сертті қабыл алатын Жармен (Құдаймен) бірге ояу болып, бірге ұйықтауды қалайды. Дүниеден, оның соңынан еру үшін мен жас кезімде қаштым, оның киімін киіп, оның жолына серт бердім. Кейін жақсылықтан гөрі жамандыққа бейім адамдар мені тәтті монастырьдан күштеп алып кетті; содан кейінгі өмірімнің қандай болғанын Құдай біледі».

«Ал менің оң жағымда саған көрініп тұрған, біздің шеңбердің бүкіл нұрымен жарқыраған мына ұлылық та менің өзім туралы айтқанымды түсінеді. Ол да тақуа қарындас болған еді және оның басынан да қасиетті жаулықтың көлеңкесі дәл солай тартып алынды. Бірақ ол дүниеге өз еркіне және жақсы әдетке қайшы қайтарылса да, оның жүрегіндегі жаулық ешқашан шешілмеген еді. Бұл — ұлы Констанцияның нұры, ол Швабияның екінші дауылынан үшінші және соңғы айбынды билеушіні дүниеге әкелді».

Ол маған осылай сөйледі, сосын «Ave Maria» деп ән сала бастады және ән айтып тұрып, терең суға батқан ауыр заттай ғайып болды. Менің жанарым оны мүмкіндігінше ұзақ бақылап, ол көзден таса болған соң, үлкенірек құштарлықтың нысанасына — Беатричеге бұрылды. Бірақ ол маған сондай қатты жарқылдап қарады, сондықтан менің жанарым алғашында оған шыдай алмады; бұл менің сұрақ қоюымды кешіктірді.

III КАНТО БОЙЫНША ТҮСІНІКТЕМЕЛЕР

**Нарцисс** өз бейнесін нақты тіршілік иесі деп қабылдады. Данте болса, қазір көріп тұрған нақты тіршілік иелерін бейне (көлеңке) деп ойлап қалды.
Болмыс — өз бетінше өмір сүретін кез келген нәрсе (мысалы, адам, ағаш). Ол тек тәжірибе немесе қасиет ретінде өмір сүретін құбылысқа қарама-қайшы.
**Пиккарда** — Симоне Донатидің қызы және Дантенің досы Форезенің қарындасы.
**Ең баяу шеңбер:** Жердің орталығына ең жақын болғандықтан, күнделікті айналымда ең баяу, бірақ өз қозғалыс циклі ең қысқа.
**Клара** (1194-1253) — Ассизилік Францисктің досы және шәкірті.
**Швабияның үш дауылы:** Фридрих Барбаросса, оның ұлы Генрих VI және немересі Фридрих II.

IV КАНТО

Пиккарда Дантені екі мәселе төңірегінде екіұдай күйде қалдырды:

Егер тақуа әйелдер өз еркіне қарсы монастырьдан тартып алынса, неге олардың игілігі кемітілуі керек?
Платон айтқандай, адам жаны жұлдыздардан келіп, соған қайтады деген тұжырым дұрыс па?

Екі түрлі тағамның ортасында тұрған, екеуі де бірдей қашықтықта және бірдей тәбет ашатын болса, ерікті адам қайсысын жейтінін таңдай алмай, аштықтан өлер еді. Дәл солай, қасқырлардың арасында қалған қозы немесе екі маралдың ортасындағы ит те қозғалмай тұрып қалар еді.

Мен үндемедім, бірақ менің құштарлығым мен сұрақтарым бет-бейнемде сөзбен айтып жеткізгісіз анық көрініп тұрды. Беатриче Даниялдың Навуходоносорды әділетсіз ашудан құтқарғанындай әрекет етті.

Ол былай деді: «Мен сенің екі түрлі тілектің жетегінде қалай тартылып тұрғаныңды көріп тұрмын, сенің уайымың өз-өзін байлап, сыртқа шыға алмай жатыр. Сен былай ойлайсың: "Егер ізгі ниет сақталса, өзгелердің зорлығы неліктен менің еңбегімнің (сауабымның) мөлшерін азайтуы керек?" Сондай-ақ, Платонның іліміндегідей, жандардың жұлдыздарға оралуы туралы мәселе де сені ойландырады. Бұл екі сұрақ сенің еркіңді бірдей мазалайды; сондықтан мен алдымен ең қауіптісін қарастырамын».

Серафимдердің ішіндегі ең жоғарғысы болсын, Мұса, Самуил, тіпті Мәриямның өзі болсын — олардың ешқайсысы сен қазір көріп тұрған рухтардан басқа аспанда орналасқан жоқ. Олардың барлығы да бірінші шеңберді (Эмпирейді) көріктендіреді және мәңгілік рухты әртүрлі дәрежеде сезіну арқылы бақытты өмір кешеді.

Олардың мұнда көрінуі — бұл шеңбер оларға тиесілі болғандықтан емес, тек рухани көтерілуі ең аз деңгейді білдіретін белгі ретінде ғана. Сіздердің зияткерлік қабілеттеріңіз сезім мүшелері арқылы қабылданған нәрсені ғана түсінетіндіктен, осылай сөйлеу қажет. Сондықтан Қасиетті Жазбалар сіздердің қабілеттеріңізге бейімделіп, Құдайға қол мен аяқ береді, бірақ оның мағынасы басқада.

Егер зорлық-зомбылық — зардап шегушінің оған ешқандай қатысы болмаған кезде орын алса, онда бұл рухтар ақтала алмайды. Өйткені ерік, егер ол қаламаса, сөнбейді; ол күшпен мың рет бұрылса да, оттың табиғаты сияқты жоғары ұмтылады. Егер ерік азды-көпті иілсе, ол күшке бағынған болып саналады; бұл рухтар да қасиетті орынға қайта оралуға мүмкіндігі болса да, солай етті.

Бұл бөлімде ерік (адамның өз бетінше шешім қабылдау қабілеті) мен зорлық-зомбылықтың арақатынасы, сондай-ақ Құдай алдында берілген серттің маңыздылығы талқыланады.

IV КАНТО: АЙНЫМАС ЕРІК ПЕН МӘЖБҮРЛІК

Егер олардың еріктері, тор үстіндегі Лаврентийді ұстап тұрғандай немесе Муцийді өз қолына қатал еткендей бүтін болса,

Олар босатыла салысымен, өздерін Тартып алған сол жолға қайта оралар еді; Бірақ мұндай берік ерік өте сирек кездеседі.

Абсолютті ерік — бұл сыртқы қысымға қарамастан өз табиғатынан айнымайтын ішкі күш.

Беатриче түсіндіргендей, егер ерік сыртқы күшке қандай да бір деңгейде көнсе, ол сол күшке көмектескен болып саналады. Сондықтан Пиккарда мен Костанцаның қасиетті орынға қайта оралуға мүмкіндіктері болғандықтан, олардың әрекеті толық мәжбүрлілікке жатпайды.

Алкмеон — әкесінің өтініші бойынша өз анасын өлтірген кейіпкер. Ол перзенттік парызын сақтау үшін зұлымдыққа барды, осылайша оның «ерігі» сыртқы қысыммен араласып кетті.

Мұндағы басты ой: абсолютті ерік ешқашан жамандыққа келіспейді, бірақ шегінген жағдайда одан да үлкен азапқа түсуден қорыққандықтан ғана «аралас ерік» ретінде көнеді.

ЗЕРДЕНІҢ АҚИҚАТҚА ҰМТЫЛЫСЫ

«О, алғашқы Ғашықтың сүйіктісі, о, илаһи ару!» — дедім мен содан соң, — «Сөзіңіз мені нұрға бөлеп, жылытқаны соншалық, жан дүнием жандана түсуде. Менің сүйіспеншілігім сіздің шапағатыңызға лайықты жауап беруге жеткіліксіз; бірақ бәрін көруші әрі құдіретті Ие оған жауап берсін».

Адамның зердесі (ақыл-ой мен таным қабілеті) тек Ақиқат нұры түскенде ғына қанағаттанады. Ақиқатқа жеткенде, ол өз ұясына орналасқан жабайы аңдай тыныштық табады.

Данте Беатричеден мынаны сұрайды: адам орындалмаған серттері үшін басқа бір игі істермен өтем жасап, Құдайдың таразысында теңесе ала ма?

ТҮСІНДІРМЕ ЖАЗБАЛАР (NOTES)

41-42. Аристотель мен схоластардың психологиясы бойынша, зерде бейнелермен жұмыс істейді.
45. Құдайдың «қолы» туралы айтылғанда, бұл Оның тәндік мүшесін емес, атқарушы күшін білдіреді.
48. Рафаил — Тобит кітабындағы періште.
51. Платонның ілімін түсіндіруде екі мектеп бар: Симплиций оны астарлы десе, Александриялық Александр сөзбе-сөз түсіну керек дейді.
131. Dubbio — бұл жерде «күман» емес, «сұрақ» немесе «қиындық» деген мағынада. Natura — табиғи ұмтылыс.

V КАНТО: ЕРІК БОСТАНДЫҒЫ ЖӘНЕ СЕРТТЕР

Беатриче ерік бостандығы — Құдайдың жаратылысқа берген ең үлкен сыйы екенін түсіндіреді.

Ерік бостандығы — тек саналы жаратылыстарға (періштелер мен адамдарға) ғана тән қасиет.

Серт берген кезде адам осы ең қымбат қазынасын — өз ерігін Құдайға құрбандыққа шалады. Сондықтан берілген сертті бұзу — зұлымдықпен тапқан дүниені жақсы іске жұмсағысы келгенмен бірдей.

Серттің екі құрамдас бөлігі бар:

Оның мазмұны (құрбандыққа шалынатын нәрсе).
Келісімнің өзі (серт беру актісі).

Келісімді тек оны орындау арқылы ғына жоюға болады. Алайда, Шіркеудің рұқсатымен (ақ және сары кілттердің көмегімен) серттің мазмұнын басқа нәрсеге ауыстыруға болады, бірақ жаңа нәрсенің құны ескісінен бір жарым есе (төртті алтыға ауыстырғандай) артық болуы тиіс.

Иеффай мен Агамемнон (Ифигенияның әкесі) өздерінің ойланбай берген серттерінің құрбаны болды. Оларға сертті орындап, одан да үлкен күнә жасағанша, «мен қателік жасадым» деу әлдеқайда орынды болар еді.

Мәсіхшілерге әрбір желге ұшқан қауырсын сияқты болмай, байсалды болу кеңес беріледі. Олардың қолында Көне және Жаңа Өсиет, сондай-ақ бағдар беретін Шопан (Шіркеу) бар. Бұл құтқарылу үшін жеткілікті.

Беатриче маған осылай деді; содан соң ол бар ықыласымен әлем ең жылдам жанданатын (экватор бағыты) жаққа қарай бұрылды.

Оның үндемеуі мен өзгерген кейпі менің жаңа сұрақтарды дайындап үлгерген өткір зейініме тыйым салды. Садақ оғы нысанаға тиіп үлгергенше адырнаның дірілі басылмайтыны сияқты, біз де екінші патшалыққа солай зулап жеттік. Онда мен өз Ханымымның (Беатриченің) қуанышты болғаны сонша, ол осы аспанның нұрына бөленгенде, планетаның өзі бұрынғыдан да жарқырай түскенін көрдім.

Егер жұлдыз өзгеріп, күлімсіресе, табиғатынан әрбір кейіпте бейімделуге (құбылуға) бейім менің халім не болмақ!
Мөлдір әрі тынық балық тоғанында балықтар өздеріне жем болар бір нәрсе тасталса, соған қарай топталатыны секілді, мен де бізге қарай мыңнан астам шұғыланың (рухтардың) жақындағанын көрдім. Олардың әрқайсысынан:
«Міне, біздің махаббатымызды арттыратын жан келді», — деген дауыс естілді.

Әрбір рух бізге жақындаған сайын, одан шыққан жарқын шұғыла оның қуанышқа толы екенін білдіріп тұрды. Оқырман, егер осы басталған оқиға жалғаспаса, сенің білуге деген құштарлығың қаншалықты артатынын ойлап көрші. Мен де осы рухтардың кім екенін және олардың жағдайын білуге асық болдым.

— Уа, бақытты туған жан, саған ажалды дүниеден аттанбай тұрып, мәңгілік жеңістің Тақтарын көруге рақым етілді; бүкіл аспанды шарлаған нұр бізді жалындатады. Сондықтан, бізден білгің келсе, өз қалауыңша сұрап, шөліңді қандыр. Осылайша маған сол тақуа рухтардың бірі айтты. Ал Беатриче: — Сөйле, батыл сөйле және оларға Құдайға сенгендей сен, — деді.

— Сенің өз нұрыңа қалай бөленгеніңді, күлімсірегенде көзіңнен шұғыла шашылатынын көріп тұрмын; бірақ сенің кім екеніңді және неліктен осы сферада (Меркурийде) екеніңді білмеймін, лайықты рух. Мұндағы жарық ажалдылардың көзінен күн сәулесімен тасаланып тұр.

Мен бұл сөздерді маған бірінші болып тіл қатқан рухқа қарата айттым; сонда ол бұрынғыдан да қаттырақ жарқырай түсті. Күн сәулесі қою буларды ыдыратып, қызуы артқанда өз жарығына өзі тығылатыны сияқты, бұл киелі бейне де қуанышы тасып, өз шұғыласына жасырынып қалды. Осылайша ол маған келесі тарауда айтылатын әнмен жауап берді.

ТАРАУДЫҢ МӘНІ

Юстиниан — заң шығарушы, Рим империясының өкілі. Ол империяның негізгі мақсаты — бейбітшілік орнату екенін түсіндіреді.

Константин астананы Римнен шығысқа (Византияға) көшіріп, тарих көшін кері бұрды.
Юстиниан таққа екі жүз жылдан кейін отырды. Ол басында Мәсіхтің тек бір табиғаты бар деп сенген (Монофизиттік тұжырым), бірақ Ағапит оны шындыққа бет бұрғызды.
Ол Рим заңдарын жүйелеуді (құрылымын ретке келтіру) қолға алып, соғыс істерін Велизарийге тапсырды.
Юстиниан Гвельфтер мен Гибеллиндердің (саяси топтар) әрекетін айыптайды.

— Константин бүркітті (Рим рәмізін) аспанның қозғалысына қарсы бұрғаннан кейін, Құдайдың құсы Еуропаның шетінде, өзі шыққан таулардың маңында жүз-жүз жылдап отырды. Ол жерде киелі қанаттарының астында әлемді басқарды, соңында билік маған жетті.

«Мен Цезарь болдым, ал қазір Юстинианмын; мен Құдайдың қалауымен заңдардың арасынан артық әрі мағынасыз тұстарын алып тастадым».

Бұл іске кіріспес бұрын мен Мәсіхте тек бір табиғат бар деп сенетінмін. Бірақ қасиетті Ағапит маған дұрыс сенімді түсіндірді. Мен оған сендім, енді оның сенімін сен кез келген қайшылықтың жалған немесе шын екенін көргендей анық көріп тұрмын. Шіркеумен бірге алғашқы қадамдарымды жасағанда, Құдай маған осы ұлы еңбекті бастауға шабыт берді. Мен Велизарийге тасымалға қатысты және әскери істерді тапсырдым; оған Құдайдың оң қойы жар болып, менің демалуыма мүмкіндік туды.

РИМ БҮРКІТІНІҢ ТАРИХЫ

Бұл қасиетті туға қарсы шыққандар да, оны өз меншігіне айналдырғысы келгендер де қателеседі. Паллас оған билік орнату үшін жанын қиған кезден бастап, бүркіттің қандай құрметке ие болғанын көр. Ол Альбада үш жүз жылдан астам болды, жеті патшаның тұсында көрші халықтарды бағындырды.

Бренн мен Пиррге қарсы Римдіктердің ерлігі.
Сципион мен Помпейдің жас кезіндегі жеңістері.
Юлий Цезарь Римнің бұйрығымен бүркітті қолға алып, Галлиядан Рейнге дейінгі жерлерді бағындырды.
Клеопатра бүркіттен қашып, жыланның уынан ажал тапты.

Тиберийдің тұсында бүркіт Құдайдың қаһары үшін кек алу (адамзат күнәсінің өтелуі) мәртебесіне ие болды. Содан кейін Титтің кезінде сол кек үшін қайтадан кек алынды (Иерусалимнің қирауы).

Ломбардтар шіркеуді қыспаққа алғанда, Ұлы Карл бүркіттің қорғауымен көмекке келді. Енді сен мен айыптаған адамдардың кінәсін түсінген боларсың. Бірі бүркітке қарсы сары лалагүлдерді (Франция рәмізі) қойса, екіншісі оны бір топтың мүддесіне пайдаланғысы келеді.

МЕРКУРИЙ ЖҰЛДЫЗЫНЫҢ РУХТАРЫ

Бұл кішкентай жұлдыз атақ-даңқ пен құрметке ұмтылған ізгі рухтармен безендірілген. Мұндай өршіл мақсаттар кейде шынайы махаббаттың сәулесін аздап бәсеңдетеді. Бірақ біздің марапатымыздың еңбегімізге сай келуі — біздің қуанышымыздың бір бөлігі; біз оның аз не көп екеніне толғанбаймыз. Мұндағы тірі әділдік біздің сезімдерімізді соншалықты тәтті етеді, сондықтан бізде ешқашан жамандыққа бет бұру болмайды.

РОМЕОНЫҢ ТАҒДЫРЫ

Бұл інжу-маржанның (жұлдыздың) ішінде Ромеоның нұры жарқырайды. Оның жасаған ұлы істері лайықты бағаланбады. Бірақ оған қарсы шыққан Прованс халқының соңы жақсы болмады; біреудің жақсылығын көре алмаған адам өзіне зиян тигізеді.

Раймонд Беренгердің төрт қызы болды және Ромеоның арқасында төртеуі де патшайым атанды.
Бірақ жала мен өсек Раймондты осы әділ адамнан есеп талап етуге мәжбүр етті.
Ромео оған «онның орнына он екі» (яғни, артығымен) пайда әкелгенін дәлелдеді.
Соңында ол кедей әрі қарт күйінде кетіп қалды.

Егер әлем оның тілім нан сұрап жүріп сақтаған асқақ рухын білсе, оны қазіргіден де бетер мақтар еді.

Раймонд Беренгар; бұл оның игілігі үшін кішіпейіл әрі жатжұрттық адам Ромео тарапынан жасалды; кейіннен қисық айтылған сөздер оны әр ондық үшін бес пен жетіден берген осы әділ адамнан есеп талап етуге итермеледі; содан соң ол кедейлік пен кәрілікке бой алдырып, өз жолымен кетті; егер әлем оның ішкі дүниесін, әр үзім нан сұрап күнелткенін білсе, оны қазіргіден де бетер мадақтар еді.

70 ЕСКЕРТПЕЛЕР

1-9. Константин б.з. 306-337 жылдары билік құрды. Юстиниан б.з. 527-565 жылдары. Константинополь ежелгі Трояның орнына жақын орналасқан. Эней Лавинияны оның әкесінің келісімімен алды, бірақ ол Латиндер патшасы Турнға атастырылып қойған болатын.

Оның тұлғасы қалады. Бірақ оның қызметі енді оныкі емес. Purg. xix. 127-138 бөлімін салыстырыңыз.

13-18. Монофизиттер (Мәсіхтің адамдық табиғатын емес, тек құдайлық табиғатын қабылдағандар) тек Мәсіхтің құдайлық болмысын ғана мойындады. Императрица Теодора оларды үнемі қолдап отырды, ал Юстиниан оларға б.з. 535-6 жылдары Рим папасы болған Агапет Константинопольдегі елшілікте жүріп, оны Константинополь епископы Анфиманы монофизит болғаны үшін қызметінен босатуға көндіргенге дейін төзімділік танытты, содан кейін бұл сектаның басқа басшылары да шіркеуден шығарылды.

19-21. ii. 40-45 салыстырыңыз. Дантенің сенімі бойынша, кемелдік күйінде ерік пен ақыл-ойдың барлық күш-жігері тоқтайды, ал олардың белсенділігі ең жоғары шегіне жетеді. Тіпті қазір қайшылықты (бір-біріне кереғар келетін пікірлер) болып көрінетін ақиқаттар аксиома ретінде қарастырылады, ал қазір түсініксіз немесе қайғылы болып көрінетін фактілер ақиқат әрі әдемі ретінде қабылданады. Бірақ Құдайдың табиғаты мен еркінің тереңдігі ешқашан толық түсінілмейтін, тек құрмет тұтылатын жұмбақ болып қала береді. Parad. xix. 40-57, xxi. 82-102 және т.б. салыстырыңыз.

Осы үзіндіде де, ii. 40-45-те де Мәсіхтегі құдайлық және адамдық табиғаттың бірлесуі Данте айтқандай, бақытты жандар үшін «адам сенетін алғашқы ақиқат» сияқты анық болады немесе Юстиниан үшін «әрбір қайшылық әрі жалған, әрі шындық» екені анық болады. Мұндағы «адам сенетін алғашқы ақиқат» жай ғана ақиқат емес, Аристотель логикасының бүкіл жүйесі құрылған «қайшылықтар заңына» (бір мезетте бір нәрсені әрі растап, әрі теріске шығаруға болмайтыны туралы қағида) нақты сілтеме болып табылады. Ол: «Бұл бар және бұл жоқ» деген пайымдаулардың екеуі де бір мағынада және бір уақытта шындық болуы мүмкін емес деп тұжырымдайды. Бұдан тікелей мынадай негізгі аксиома шығады: «Барлық А-лар Б-лар» және «Кейбір А-лар Б емес» немесе «Ешбір А Б емес» және «Кейбір А-лар Б» деген екі пайымдаудың бірі шындық, ал екіншісі жалған болуы тиіс. Олардың екеуі де бір мағынада және бір уақытта шындық немесе жалған болуы мүмкін емес.

Велизарий (шамамен б.з. 505-565) остготтарға қарсы жорықтары арқылы Италиядағы Империя билігін қалпына келтіруге көп еңбек сіңірді. Кейіннен ол сенімнен айырылды және аңыз бойынша ол құлдыраған ұлылықтың нышаны ретінде қайыршылық күйде суреттеледі.

Parad. v. 117-дегі сұрақ.

31-96. Бұл үзіндіні Conv. iv. 4, 5 және De Monarchia-ның екінші кітабымен толық салыстырыңыз. Сондай-ақ Вергилийдің Georgics, ii. 167-172 және Aeneid, vi. 756-854 еңбектерін; бәлкім, Еврейлерге арналған жолдаудың 11-тарауын да қосуымыз керек. Дантенің Гвельфтер (Рим папасының жақтастары) мен Гибеллиндерге (Императордың жақтастары) қатысты жалпы көзқарасын Gardner i. 4 және Villani Introduction, § 6-дан қараңыз.

VI ЖЫРДЫҢ ҚЫСҚАША МАЗМҰНЫ

Вергилийдің айтуынша, тағдырдың айдауымен Италия жағалауына келіп түскен троялық Эней латиндер патшасы Турнмен соғысқа тартылады. Ол Рим орналасатын жеті төбеде патшалық құрған грек Эвандермен одақтасады. Эвандердің жалғыз ұлы Паллас еріктілер тобын бастап барып, Турнның қолынан қаза табады, бірақ Эней оның кегін алады. Эней патшалығы жеті төбеде емес, Лавиниумда негізделді, кейін оның ұлы Асканий оны Альба-Лонгаға көшірді. Ол жерде 300 жылдан астам уақыт сақталды, содан кейін Тулл Гостилийдің билігі кезінде (б.з.д. 670-638) Альба Римнің қол астына өтті. Бұл Римнің үш батыры Горацийлердің Альбаның үш батыры Куриацийлерді жеңуімен жүзеге асты. Осы аралықта Альбадан қуылған Ромул Палатин төбесінде баспана құрып, онда жиналғандарды Сабин әйелдерін ұрлау арқылы жарымен қамтамасыз етті. Оның және одан кейінгі алты мұрагерінің тұсында Рим өз билігін біртіндеп кеңейтті, соңында соңғы патшаның ұлы Сексттің Лукрецияға жасаған қорлығы халықтың ашуын тудырып, монархия жойылды (б.з.д. 510).

Республиканың ұзақ кезеңі, Цезарьдың Галлиядағы жорықтарына дейін (б.з.д. 58), Данте тарапынан конституциялық және әлеуметтік күрестерге тоқталмай, тез өтіп кетеді. Бірақ сыртқы тарихтың негізгі тұстары қысқа әрі әсерлі суреттеледі. Осы кезеңде Рим басқа латын тайпаларының үстінен үстемдігін орнатып, Италияға жасалған шапқыншылықтарға тойтарыс берді. Луций Квинкций Цинциннат (cincinnus — бұйра сөзіден шыққан) соқа басынан диктаторлыққа шақырылып, эквилерді жеңді (б.з.д. 458); Бреннге (б.з.д. 390) және оның галлдарына қарсы Фабийлердің бірі және Тит Манлий Торкват ерекше көзге түсті. Децийлер — әкесі, ұлы және немересі — латиндерге (б.з.д. 340), самниттерге (б.з.д. 295) және грек басқыншысы Пиррға (б.з.д. 280) қарсы соғыста өздерін құрбан етті; ал Фабийлердің ішіндегі ең ұлысы Квинт Фабий Максим (Кунктатор) Римді Альпі арқылы өткен Ганнибалдан құтқарды. Сол жылы (б.з.д. 218) он жеті жасар Сципион Африкалық (Үлкені) Тицинус түбінде әкесінің өмірін сақтап қалып, әскери атаққа ие болды. Кейіннен ол Африкаға қарсы шапқыншылық ұйымдастырып, Ганнибалды Италиядан кетуге мәжбүр етті. Cf. xxvii. 61 seq. [Дантенің солтүстік африкалықтарды «Арабтар» деп атаған уақыт қателігіне назар аударыңыз.]

Данте енді бізді шығыс патшаларын жеңген Помпейдің жетістіктеріне әкеледі. Ол жиырма бес жасқа толмай жатып салтанатты жеңісін тойлады (б.з.д. 81). Флоренцияның үстінде орналасқан және Катилинаның баспанасы болған Фьезолені бағындырған ұлы римдіктердің ерліктеріне қысқаша тоқталғаннан кейін, біз Рим империясының негізін қалауға дайындық жасаған Цезарьдың мансабын бақылаймыз. 58-60 жолдар Галлиядағы жорықтарға (б.з.д. 58-50) қатысты; 61-63 жолдар Цезарьдың Равенна мен Римини арасындағы Рубикон өзенінен өтуіне (б.з.д. 49) қатысты, осылайша ол Сенаттың бұйрығынсыз өз провинциясын тастап шығып, азаматтық соғысты ресми түрде бастады. Сол жылы ол Испаниядағы қарсылықты жеңіп, келесі жылы Диррахийде Помпейді қоршауға алды, содан кейін Фессалиядағы Фарсалия түбінде оны толық талқандады. Помпей Мысырға қашып кетіп, онда Птолемейдің қолынан опасыздықпен қаза тапты (64-66 жолдар). Цезарь Геллеспонттан өтіп, Трояның орнын аралады. Ол Мысырды Птолемейден тартып алып, Клеопатраға берді, Фарсалиядан кейін оның қарсыластарын қорғаған Нумидия патшасы Юбаны бағындырды және кейін Испанияға оралды (б.з.д. 45), онда Помпейдің ұлдары әскер жинаған болатын (67-72 жолдар).

Цезарь өлтірілгеннен кейін оның жиені Август Модина түбінде Марк Антонийді жеңді (б.з.д. 43); содан кейін Антониймен одақтасып, ағасын өлтірген Брут пен Кассийді Филиппи түбінде (б.з.д. 42), кейін Антонийдің ағасы Луцийді Перуджа түбінде жеңді (б.з.д. 41). Б.з.д. 31 жылы Акциум түбінде ол өзінің бақталасы Марк Антонийді біржола жеңді, ол көп ұзамай өз-өзіне қол жұмсады, оның соңынан сүйіктісі Клеопатра да жылан уынан көз жұмды (76-78 жолдар). Бұл Августты Мысырдың ең шеткі қиырларына дейінгі бүкіл Рим империясының қожайыны етті және соғыс кезінде үнемі ашық тұратын Янус ғибадатханасының қақпалары Рим тарихында үшінші рет жалпыға ортақ бейбітшілік белгісі ретінде жабылды. Аспан «әлемді өзінің тыныш күйіне келтірді» (56-жол) және Мәсіхтің туылуына бәрі дайын болды (79-81 жолдар). Ол Августтың мұрагері Тиберийдің тұсында айқышқа шегеленді, осылайша адам табиғатының күнәсі өтелді (82-90 жолдар). Иерусалим Титтің тұсында құлады, осылайша Мәсіхті өлтіру күнәсі үшін еврейлерден кек алынды (91-93 жолдар).

Ұлы Карлдың 774 жылы тақтан тайдырған лангобард патшасы Дезидерийге қарсы Шіркеуді қорғауы туралы эпилог қазіргі оқырманға байланыссыз болып көрінуі мүмкін, бірақ Данте мен оның замандастарына бұл табиғи көрінетін.

88-90. De Monarchia, ii. 13 салыстырыңыз.
91-93. Келесі жырды қараңыз.
97-99. 31-33 жолдармен салыстырыңыз.

100, 101. Гвельфтер Империяға француз қаруы мен ықпалын қарсы қояды. Гибеллиндер Империяның атын өздерінің алауыздық мақсаттары үшін пайдаланады.

106-108. Карло Зоппо (Ақсақ Карл), Анжулық, Иерусалимнің титулдық патшасы және Неапольдің нақты патшасы әрі Италиядағы гвельфтердің басшысы. Данте оған деген жеккөрінішін білдіруден еш жалықпайды. Императорлық Бүркіт Ақсақ Карлдан әлдеқайда құдіретті арыстандардың терісін сыпырып алған болатын.

117-142. Villani, vi. 90 қараңыз. Прованс патшасы Раймонд Беренгар IV (1109-1245 жж. билік құрды) өзінің жомарттығымен және ақындар мен басқа да дарынды адамдарға қамқорлығымен танымал болды. Оның қызы Маргарита Франция королі Людовик IX-ға (Әулие Людовик) тұрмысқа шықты. Элеонора Англия королі Генрих III-ге тұрмысқа шықты. Санча Генрихтің ағасы Ричардқа тұрмысқа шықты; ал оның ең кіші қызы Беатриче, оны ол өзінің мұрагері еткен еді, әкесі қайтыс болғаннан кейін Анжулық Карлға тұрмысқа шықты. Раймондтың қабілетті әрі әділ сарай қызметкері, Вильневтік Ромео (1170-1250) да тарихи тұлға; бірақ оның есімі, Ромео, Римге қажылық жасаған адамды немесе жалпы қажыны білдіретін термин. Осыдан Виллани жазып алған және Данте қолданған романтикалық аңыз туындады. «Оның сарайына қажылықтан оралып келе жатқан белгілі бір Ромео келді және ол соншалықты дана әрі батыл болды, патшаның ықыласына бөленгені соншалық, ол оны өзінің бүкіл мүлігінің басқарушысы етіп тағайындады...»

ПАРАДИЗО (ЖҰМАҚ)

Империямен маңызды байланыста Күнәдан арылу мәселесі қарастырылады, бұл «Жұмақтағы» басты теологиялық пайымдау. Юстиниан және басқа рухтар салтанатты әнмен жоғалып кетеді (1-9). Данте сұрақ қойғысы келеді, бірақ басын көтергенде қорқыныш билеп, қайтадан төмен түсіреді (10-15). Беатриче оның ойын оқып, сөзіне құлақ түруді сұрайды (16-14). Адам құлағаннан кейін, Құдай Сөзі (Логос) бір кездері таза, енді ластанған адам табиғатын өз болмысына біріктірді. Сол адамдық Табиғат айқышта өз күнәсінің әділ жазасын тартты, бірақ сол Құдай тұлғасы бұл әрекет арқылы ең ауыр қорлыққа шыдады. Әділдік орнаған сәтте Құдай қуанды және аспан ашылды. Бұл қорлыққа еврейлер мәз болды, ал жер сілкінді; Иерусалимге кек орнады (15-51). Бірақ неге бұлай құтқару жолы таңдалды? (51-57). Тек сүйетіндер ғана бұл сұрақтың жауабын түсіне алады. Құдайдың махаббаты өзін аян етеді және ол тікелей жаратқан нәрсенің бәрі мәңгілік, еркін және құдайға ұқсас. Адам күнә арқылы Құдайға ұқсамай қалғанға дейін сондай болған (58-81).

Mercurio "Osanna sanctus Deus Sabaoth, superillustrans claritate tua felices ignes horum malachoth !"

Сонда өз әуеніне бұрылып, мен сол болмыстың ән айтқанын көрдім, оның үстінде қос нұр бір-біріне қосылып тұрды: және ол және басқалары өз билеріне басты, және өте жылдам ұшқындар сияқты, кенеттен қашықтап, менен жасырынды.

Мен екіұдай болып, іштей: «Айт оған, айт оған», – дедім, «айт оған», дедім, «менің ханымыма, ол менің шөлімді тәтті тамшылармен қандырады»;

VII ЖЫР

Бірақ мені толық билеп алған сол құрмет, тіпті Be немесе Ice (Бе немесе атриче) есімінің буынымен де, мені қалғып кеткен адамдай қайтадан төмен идірді. Беатриче мені аз уақыт осылай қалдырды; және күлімсіреп, маған нұр шаша бастады, тіпті оттың ішінде болса да адамды бақытты ететіндей:

«Менің қателеспейтін ойымша, қалайша әділ кек әділ түрде қайтарылғаны сені толғандырып отыр; бірақ мен сенің санаңды тез арада босатамын; сен тыңда, өйткені менің сөздерім саған ұлы пайымды сыйға тартады.

Өзінің игілігі үшін ерік күшіне тежеу сала алмағандықтан, ешқашан туылмаған сол адам өзін айыптай отырып, өзінің бүкіл ұрпағын да айыптады; сондықтан адамзат баласы көптеген ғасырлар бойы төменде, ауыр қателікте ауырып жатты, соңында Құдай Сөзіне төмен түсу жағымды болғанға дейін, ол жерде Ол өзінің Жаратушысынан адасқан сол табиғатты өз болмысына, мәңгілік Махаббатының жалғыз әрекетімен біріктірді.

Енді менің айтқаныма назар аудар: Бұл табиғат, өз Жаратушысымен біріккен кезде, ол жаратылған кездегідей таза әрі жақсы болды; бірақ ол өз еркімен Жұмақтан қуылды, өйткені ақиқат жолынан және өз өмірінен тайқып кетті.

Ал айқыштағы жазаға келетін болсақ, — егер ол қабылданған Табиғатпен өлшенсе, ешқашан ешбір жаза бұдан әділ болған емес; және дәл солай, егер оны бастан өткерген Тұлғаға (Мәсіхке) қарайтын болсақ, бұл ең үлкен әділетсіздік болды.

Осылайша, бір әрекеттен әртүрлі нәтиже шықты; Құдайға да, еврейлерге де бір өлім жақты; ол үшін жер сілкінді және аспан ашылды. Енді саған әділ кек кейіннен әділ сотпен өтелді деп айтылғанда, бұл ауыр болып көрінбеуі тиіс.

Бірақ мен сенің санаңның бір ойдан екінші ойға ауысып, түйінге байланғанын көріп тұрмын, одан үлкен үмітпен босануды күтесің. Сен айтасың: «Мен естігенімді жақсы ажыратамын; бірақ неге Құдай біздің құтқарылуымыз үшін дәл осы жолды таңдағаны мен үшін жұмбақ».

Бұл үкім, бауырым, махаббат отында шыңдалмаған әрбір адамның көзінен жасырын қалады. Дегенмен, бұл нышанға көп адам қараса да, оны аз адам ажырата алатындықтан, мен неге бұл жолдың ең лайықты болғанын айтамын.

Құдайдың мейірімділігі, өзінен барлық көреалмаушылықты алыстатады, өз ішінде жарқырап, мәңгілік сұлулықтарды паш етеді. Одан тікелей келетін нәрсенің соңы болмайды...»

Құтқарылу жолы және жаратылыс сыры

Беатриче адамзаттың құтқарылуы неліктен тек Құдайдың тәнге енуі мен құрбандығы арқылы жүзеге асқанын, сондай-ақ жаратылыстың мәңгілік және өткінші тұстарын түсіндіреді.

Делдалсыз — бұл мәнмәтінде ешқандай аралық күшсіз немесе табиғи себептерсіз, тікелей Жаратушыдан келетін бастауды білдіреді.

Одан тікелей делдалсыз тараған нәрсенің соңы болмайды; өйткені Ол Өз мөрін басқанда, Оның таңбасы ешқашан жойылмайды.

Одан тікелей жауған нәрсенің бәрі еркін, өйткені ол өзгермелі дүниелердің билігіне бағынбайды. Ол Жаратушыға неғұрлым ұқсас болса, Оған соғұрлым ұнамды болады; өйткені барлық нәрсеге сәуле шашатын қасиетті жалын, Өзіне ең ұқсас нәрседе ең жарқын көрінеді.

Адам баласы осы артықшылықтардың бәріне ие, бірақ егер біреуінен айырылса, оның асыл тектілігі құлдырайды.

Еркіндіктен айыру — күнәнің әсерінен адамның құдайлық нұрдан ажырап, өзінің рухани еркіндігін жоғалту барысы.

Тек күнә ғана адамды еркіндіктен айырады және оны ең жоғарғы игілікке ұқсамайтындай етеді, сондықтан оның нұры адамды азырақ жарқыратады; және ол өз қадір-қасиетіне ешқашан қайта орала алмайды, егер ол күнә жасаған жеріндегі бостықты жаман ләззатқа қарсы әділ жазамен толтырмаса.

Сіздің табиғатыңыз, өзінің алғашқы тұқымында тұтастай күнә жасағанда, бұл қадір-қасиеттен, дәл Жұмақтан ажыратылғандай ажыратылды; егер сен мұқият қарасаң, оларды екі өткелдің бірінен өтпей, ешбір жолмен қайтару мүмкін емес еді: не Құдай Өзінің кеңпейілдігімен күнәні кешіруі керек еді, не адам өзінің ессіздігі үшін өзі өтеуі тиіс еді.

Енді көзіңді мәңгілік кеңестің түпсіз тереңіне тігіп, менің сөзіме барынша зейін қой.

Адамның өз мүмкіндігі шеңберінде ешқашан өтеу жасауға күші жетпес еді; өйткені ол кейінгі мойынсұнуымен, өзінің тәкаппарлығымен (мойынсұнбауымен) көтерілгісі келген биіктіктен төмен түсе алмас еді; міне, сондықтан адамның өзі үшін өтеу жасау мүмкіндігі жабық болды.

Тәнге ену — Құдай Ұлының адамзатты құтқару үшін адам кейпіне еніп, дүниеге келуі.

Сондықтан Құдай Өз жолдарымен адамды өзінің бүтін өміріне қайтаруы керек еді, яғни бір жолмен немесе екі жолмен де (мейірім мен әділдік). Бірақ іс жасаушының ісі, ол шыққан жүректің игілігін неғұрлым көп көрсетсе, соғұрлым жағымды болады; әлемге Өз таңбасын басатын Құдайлық Игілік, сіздерді қайта көтеру үшін Өзінің барлық жолдарымен жүруге риза болды.

Соңғы түн мен алғашқы күннің арасында бұдан асқан ұлы әрі айбынды барыс болған емес және болмайды да: өйткені Құдай адамға өзін қайта көтеруге мүмкіндік беру үшін Өзін құрбан етуде, егер Ол жай ғана кешіре салғаннан қарағанда жомартырақ болды; және Құдайдың Ұлы тәнге ену үшін кішіреймегенде, барлық басқа жолдар әділдік үшін жеткіліксіз болар еді.

Данте: "Мен суды, отты, ауаны және жерді, сондай-ақ олардың барлық қоспаларын ыдырап, аз уақытқа ғана шыдайтынын көремін; бірақ бұл заттар да жаратылыстар ғой, егер сенің айтқаның шын болса, олар бұзылудан аман болуы керек еді."

Бауырым, сен тұрған періштелер мен кіршіксіз мекенді өздерінің бар болмысымен тұтастай жаратылған деп айтуға болады; бірақ сен атаған элементтер мен олардан құралған заттардың бәрі жаратылған күштер арқылы қалыптасқан.

Әлеует — заттардың әлі іске аспаған, бірақ болашақта көрінуі мүмкін ішкі мүмкіндігі немесе қоры.

Олардың материясы жаратылған, оларды қоршап тұрған жұлдыздардағы қалыптастырушы күш те жаратылған. Барлық хайуандар мен өсімдіктердің жаны әлеуеті бар қоспалардан қасиетті жарықтардың сәулесі мен қозғалысы арқылы алынады.

Бірақ сіздің өміріңізді Жоғарғы Игілік тікелей үрлейді және оны Өзіне ғашық етеді, сондықтан ол кейін әрқашан Оны аңсап өтеді.

Қайта тірілу — заман ақырында адамдардың тән мен жанның бірлігінде қайтадан тірілуі.

Осыдан сендер өздеріңнің қайта тірілетіндеріңді де аңғара аласыңдар, егер алғашқы ата-аналарың жаратылған кезде адам тәнінің қалай жасалғаны туралы қайта ойлансаңдар.

Шолпан аспаны және Карл Мартелло

Данте үшінші аспанға — Шолпанға көтеріледі. Мұнда ол махаббат рухтарымен кездеседі және олардың арасынан досы Карл Мартеллоны таниды.

Эпицикл — ежелгі астрономиядағы планеталардың негізгі орбита бойымен қозғала отырып жасайтын қосымша шеңберлі айналыс жолы.

Әлем өзінің қауіпті кезеңінде сұлу Киприда үшінші эпициклде айналып, ессіз махаббат сәулесін шашады деп ойлайтын; сондықтан ежелгі жұрт ежелгі қателікпен тек оған ғана құрбандық шалып, дұға бағыштап қоймай, Диона мен Купидонды да құрметтейтін: бірін оның анасы, екіншісін оның ұлы деп санайтын және оны Дидонаның құшағында отырды дейтін. Мен бастау алған осы әйелден олар күнді ертеңгісін де, кешкісін де сүйемелдейтін жұлдыздың атын алды.

Мен оған қалай көтерілгенімді сезбей қалдым; бірақ менің ханымның бұрынғыдан да сұлулана түскенін көріп, сонда екенімізге кәміл сендім.

Біз жалын ішіндегі ұшқынды қалай көрсек немесе бір дауыс тұрақты болып, екіншісі келіп-кетіп тұрғанда дауыс ішіндегі дауысты қалай ажыратсақ, мен сол жарықтың ішінен өздерінің мәңгілік көріністеріне қарай азды-көпті жылдамдықпен шеңбер бойымен қозғалған басқа алауларды көрдім.

Серафимдер — көктегі періштелер иерархиясының ең жоғарғы сатысы, Құдайға ең жақын және махаббат отына толы болмыс иелері.

Суық бұлттан ешқашан көзге көрінетін немесе көрінбейтін желдер, жоғарғы Серафимдерден бастау алған айналымды тастап, бізге қарай келе жатқан сол құдайлық нұрлармен салыстырғанда соншалықты жылдам түскен емес.

Ең алдында көрінгендердің ішінен "Осанна" (мадақ жыры) соншалықты әсем естілді, содан бері оны қайта есту құштарлығынан арылған емеспін.

Сосын олардың бірі бізге жақындап, жалғыз өзі сөз бастады: "Сен бізден қуаныш табуың үшін бәріміз сенің қалауыңды орындауға дайынбыз. Біз көктегі Әміршілермен бір шеңберде, бір айналымда және бір шөлмен (құштарлықпен) айналамыз, сен бір кездері дүниеде оларға арнап: 'Үшінші аспанды ақылмен қозғалысқа келтіретіндер' деген болатынсың; біз махаббатқа соншалықты толымыз, саған жағу үшін бір сәт тыныштық біз үшін кем түспейтін тәтті болады."

Көзімді құрметпен ханыма көтеріп, ол маған келісім мен сенім бергеннен кейін, мен өзін ұсынған сол жарыққа қайта бұрылып: "Айтыңызшы, сіз кімсіз?" дедім, дауысым зор сүйіспеншілікке толы еді. Мен оның, мен сөйлегенде, өз қуанышына қосылған жаңа қуаныштан қалай көлемі мен түрі жағынан өскенін көрдім!

Ол маған былай деді: "Дүние мені аз уақыт қана иеленді; егер ол ұзағырақ болғанда, көптеген зұлымдықтар болмас еді. Менің қуанышым сенен мені жасырып тұр, ол маған жан-жағынан сәуле шашып, мені өз жібегіне оралған құрттай жасырады. Сен мені қатты жақсы көрдің және бұған себеп те бар еді; өйткені мен төменде болғанымда, саған махаббатымның тек жапырақтарын ғана емес, жемісін де көрсетер едім."

Карл Мартелло өзі иелік етуі тиіс болған жерлерді атайды: Соргпен қосылған Розананың сол жағалауы (Прованс), Бари, Гаэта және Катонамен шектесетін Аузонияның (Италия) бір шеті, Дунай ағатын жерлер (Венгрия) және әдемі Сицилия аралы.

VIII КАНТО (жалғасы)

Егер бағынышты халықтардың жүрегін әрқашан жаралайтын жаман билік болмаса, Палермо тұрғындары: «Өлтір! Өлтір!» — деп айқайламас еді. Егер менің бауырым мұны алдын ала білгенде, оған зиян тигізбеуі үшін Каталонияның ашкөз кедейлігінен қазірдің өзінде қашқан болар еді; шын мәнінде, ол немесе басқа біреу оның онсыз да жүгі ауыр кемесіне бұдан да ауыр жүк тиелмеуін қадағалауы керек.

Оның табиғаты — жомарт ата-бабаның сараң ұрпағы — мүлік жинауды ойламайтын жауынгерлерге мұқтаж еді.

— Мырзам, сенің сөздерің маған сыйлаған асқақ қуаныштың бастауы мен аяғы бар жерде (Құдайдың қасында) екеніне сенемін, мұны сен мен сияқты көріп тұрсың, бұл мен үшін өте қымбат; сондай-ақ бұл қуанышты Құдайға қарап отырып танитыныңды білу де мен үшін бағалы. Сен мені қуанттың, енді маған түсіндіріп берші: сенің сөздерің маған күмән ұялатты, қалайша тәтті дәннен ащы жеміс шығуы мүмкін?

Ол маған былай деп жауап берді: — Егер мен саған бір шындықты көрсете алсам, сен қазір сыртыңды беріп тұрған нәрсеге (сұрағыңа) тура қарайтын боласың. Сен өрлеп бара жатқан бүкіл патшалықты айналдырып, қанағаттандыратын Игілік (Тәңірдің көрегендігі) осы ұлы денелерде парасаттылық қор ретінде әрекет етеді.

Тәңірдің көрегендігі — әлемдегі барлық нәрсенің құдайлық жоспармен алдын ала реттелуі.

Өздігінен кемелді болып табылатын Сана тек әртүрлі табиғаттағы жаратылыстарды ғана емес, сонымен бірге олардың амандығын да қамтамасыз етеді. Сондықтан бұл садақтан (құдайлық еріктен) шыққан кез келген оқ нысанаға бағытталған нәрсе сияқты, алдын ала белгіленген мақсатқа дәл тиеді.

Егер бұлай болмаса, сен аралап жүрген аспан өз әсерлерін солай тудырар еді, олар өнер туындысы емес, қирандыға айналар еді. Бұл жұлдыздарды қозғалысқа келтіретін зияткерлік күштерде немесе оларды кемелді етіп жаратпаған Бірінші Қозғаушыда мін болмаса, мүмкін емес. Бұл шындықтың бұдан да айқын болғанын қалайсың ба?

Мен: — Жоқ, табиғаттың қажетті нәрседе қателесуі мүмкін емес екенін көріп тұрмын, — дедім.

Сонда ол тағы да:
— Айтшы, егер адам жер бетінде азамат болмаса, бұл ол үшін жаман болар ма еді?
— Иә, — деп жауап бердім мен, — бұған дәлел де керек емес.

Азамат — белгілі бір мемлекеттің немесе қоғамның құқықтары мен міндеттері бар мүшесі.

— Ал егер адамдар төменде (жерде) әртүрлі міндеттер мен қызметтерді атқарып өмір сүрмесе, бұл мүмкін бе? Жоқ, егер сенің ұстазың (Аристотель) шындықты жазса, бұл мүмкін емес.

Ол осылайша қорытындыға келді: «Демек, сендердің істеріңнің тамыры әртүрлі болуы тиіс: сондықтан бірі Солон (заң шығарушы), бірі Ксеркс (жауынгер), бірі Мелхиседек (діни қызметкер), ал бірі аспанда ұшып жүріп ұлынан айырылған адам (Дедал) болып туады».

Тұқым қуалаушылық — биологиялық қасиеттердің ата-анадан ұрпаққа берілу барысы.

Дөңгеленген табиғат — өлімші балауызға басылған мөр іспетті — өз өнерін дұрыс атқарады, бірақ бір үй мен екінші үйдің арасында айырмашылық жасамайды. Сондықтан Есау мен Жақып бір дәннен (ата-анадан) болса да, бір-бірінен алшақтайды, ал Ромул (Куирин) сондай төмен тектен шыққанымен, Марстың ұлы деп есептеледі. Егер Тәңірдің көрегендігі араласпаса, жаратылған табиғат әрқашан өз ата-анасының жолымен жүрер еді.

Әрқашан табиғат, егер ол өзіне сәйкес келмейтін сәттілікке (тағдырға) тап болса, өз өлкесінен тыс жердегі кез келген дән сияқты, жаман нәтиже береді. Егер төмендегі әлем табиғат қалаған негізге мән беріп, оның соңынан ерсе, онда халық жақсы болар еді. Бірақ сендер қылыш асынуға жаралған адамды діни қызметке жегіп, уағыз айтуға тиіс адамды патша етесіңдер; сондықтан сендердің жолдарың бағытынан адасып жатыр.

IX КАНТО

Карл Мартелл ескерту жасағаннан кейін, қайтадан Құдайға бет бұрады.
Куницца жақындайды; ол өзі және ағасы тиран Эццелино шыққан Романо жерін сипаттайды.
Ол өткен күнәлары оны бұдан былай мазаламайтынын айтады.
Ол трубадур Фолконың жердегі жақсы даңқы туралы айтып, Венециядағы отандастарының мұндай даңққа ұмтылмайтынына өкінеді.
Фолко Дантенің көзіне жарқырап көрінеді және оның өтініші бойынша өз дауысын жалпыға ортақ әннен оның ерекше мұқтаждығына қызмет етуге бұрады.
Ол өзінің Марсельде туғанын және жастық шағындағы махаббаттарын айтады.
Ол жұмақта күнәға өкіну жоқ екенін түсіндіреді, өйткені күнә тек Құдайдың әрекетінің себебі ретінде ғана еске алынады.

Сұлу Клеменца, сенің Карлың маған бәрін түсіндіріп бергеннен кейін, ол өз ұрпағының басына түсетін айла-шарғылар туралы айтты; бірақ ол: «Үндеме, жылдар жылжысын», — деді. Сондықтан мен сендердің тартқан зияндарыңның артынан әділ жылау (жаза) келетінінен басқа ештеңе айта алмаймын.

Махаббатқа берілгендер — Шолпан (Венера) планетасында орналасқан, жерде махаббат сезіміне қатты берілген жандардың рухы.

Ол қасиетті нұрдың өмірі оны толтырып тұрған Күнге (Құдайға) бет бұрды. Әттең, алданған жандар, имансыз жаратылыстар, осындай игіліктен жүректеріңді бұрып, бастарынды бос әурешілікке (түкке тұрғысыз нәрселерге) бұрғандар!

Міне, сол шұғылалардың тағы бірі маған қарай жақындап, сыртынан жарқырауы арқылы маған жақсылық жасауға деген ынтасын білдірді. Беатриченің маған қадалған көздері бұрынғыдай менің тілегіме жылы ризашылығын білдірді. — Уа, бақытты рух, — дедім мен, — менің тілегіме тезірек жауап берші және менің ойларым саған қалай шағылысатынын (сенің мені түсінетініңді) дәлелдеші.

Мен үшін әлі таныс емес бұл нұр, өзінің тереңінен, бұрын ән айтып тұрған жерінен, жақсылық жасауға қуанған адамдай жауап берді: — Итальяның азғындаған жерінде, Риальто мен Брента мен Пьява бастауларының арасында бір төбе көтеріледі; ол жерден кезінде сол аймаққа зор шабуыл жасаған бір «отты шыбық» (тиран) шыққан еді. Екеуміз бір тамырдан тарағанбыз; менің есімім Куницца еді, мен мұнда жарқырап тұрмын, өйткені осы жұлдыздың (Шолпанның) нұры мені баурап алған еді.

Бірақ мен өзімнің тағдырымның себебі үшін (өткен күнәларым үшін) өзімді қуанышпен кешіремін және бұл маған ауыр тимейді, бұл сендердің қарапайым халықтарыңа түсініксіз көрінуі мүмкін.

Біздің аспанымыздың осы жарқыраған және қымбат асыл тасы (Фолко) туралы, ол маған ең жақын орналасқан, жерде зор даңқ қалды және ол жойылмай тұрып, бұл жүзжылдық тағы бес рет қайталанады. Көрдің бе, адам бірінші өмірінен кейін басқа өмір (жақсы ат) қалдыруы үшін өзін қалай кемелді етуі керек!

Қазіргі Тальяменто мен Адидже арасындағы тобыр мұны ойламайды; олар соққы жесе де, әлі тәубеге келмейді. Бірақ жақында Падуя батпақта Виченцаны жуып жатқан суды өзгертеді (қанға бояйды), өйткені бұл халық өз міндетіне қарсы шықты.

Тәубеге келу — істеген күнәсі үшін өкініп, түзелуге бет алу.

Ал Силе мен Каньяно түйіскен жерде біреу басын жоғары көтеріп билік жүргізіп отыр, бірақ оны ұстау үшін тор қазірдің өзінде тоқылып жатыр. Фельтро өз шопанының (епископының) қиянаты үшін әлі жылайтын болады, ол қылмыс сондай жиіркенішті болады, тіпті Мальта түрмесіне де ондай қылмыспен ешкім кірмеген.

Феррараның қанын сыйдыру үшін тым үлкен ыдыс керек болар еді және оны унциялап өлшеу де шаршатар еді; бұл жомарт діни қызметкер өзінің партияшыл екенін дәлелдеу үшін осындай «сыйлықтар» береді.

Жоғарыда айналар бар — сендер оларды Тақтар (періштелер иерархиясы) деп атайсыңдар, — сол жерден Құдай бізге төрелік нұрын шашады, сондықтан бұл сөздер бізге дұрыс болып көрінеді.

Тақтар (Thrones) — Құдайдың төрелігін жүзеге асыратын періштелердің үшінші дәрежелі тобы.

Осыны айтып ол үндемей қалды және бұрынғыдай дөңгеленген айналымға қосылып, басқа нәрсеге көңіл бөлгендей көрінді. Маған бұрыннан белгілі болған басқа қуаныш (Фолко) менің көзіме күн сәулесі түскен қымбат балас (жақұт) сияқты көрінді.

Балас (Balas) — қызыл түсті асыл тас, жақұттың бір түрі.

Жоғарыда қуаныштан нұр шашылады, бұл жердегі күлкі сияқты; бірақ төменде (тозақта) рух мұңайған сайын оның сыртқы көлеңкесі қарая түседі.

— Құдай бәрін көреді және сенің көруің Оған батып кетеді (Онымен бірігеді), — дедім мен, — бақытты рух, сондықтан сенен ешқандай тілек жасырын қала алмайды. Олай болса, алты қанатымен өзін бүркеген құлшынысты Оттардың (Серафимдердің) әнімен бірге аспанды үнемі қуантатын сенің дауысың неге менің тілегімді қанағаттандырмайды? Егер мен сенің ішіңде болсам (сені түсінсем), мен сенің сұрауыңды күтпес едім.

Оның сөздері былай басталды: «Жерді қоршап жатқан теңізден кейін су жайылатын ең үлкен алқап (Жерорта теңізі), жағалаулар арасында күнге қарсы созылып жатыр. Мен сол алқаптың жағасындағы Эбро мен Макра өзендерінің арасында туғанмын. Бұл қысқа жол генуэздіктерді тоскандықтардан бөліп тұрады».

«Менің есімімді білетін халық мені Фолко деп атады және бұл аспан (Шолпан) менің мөрімді басты, мен де оның мөрін бастым. Белоның қызы (Дидона) Сихей мен Креусаға зиян келтіріп, менен қатты жалынбаған еді».

Бірақ мұнда күнә үшін өкіну жоқ, керісінше, қуаныш бар; күнә үшін емес (ол еске түспейді), бірақ осының бәрін реттеп, алдын ала қарастырған Құдайдың құдіреті үшін. Мұнда біз осындай зор әсерді әсемдейтін өнерге (құдайлық шеберлікке) тәнті боламыз және жоғарғы әлем төменгі әлемге қалай әсер ететінін көреміз. Бірақ сен осы сферада туған барлық тілектеріңді орындап кетуің үшін, мен бұдан әрі жалғастыруым керек. Сен мына шұғылада кім бар екенін білгің келеді...

Тоғызыншы жыр: Фолько мен Рахаб

«Су жайылған ең үлкен аңғар», —
деп бастады сөзін ол, — «сол теңізден басталып,
бүкіл жерді гүлдестедей қоршаған,
қарама-қарсы жағалаулар арасымен, күнге қарсы жүріп,
алысқа баратыны сонша — алғашқы көкжиек болған жерді
меридиан (жердің полюстері арқылы өтетін ойша сызық) етеді.

Сол аңғардың жағасында тұрғын едім, Эбро мен Макраның қақ ортасында, ол қысқа жолымен Генуялықтар мен Тускандықтарды бөліп жатыр. Күннің батуы мен шығуы бірдей дерлік көрінетін Буджия мен мен туған жердің орны, бір кездері өз қанымен айлақты жылытқан.

Мені есімімді білетіндер Фолько деп атайтын, және бұл аспан менің таңбамды иеленген, мен де оның әсерінде болғанмын; өйткені Белустың қызы Сихей мен Креусаға қиянат жасап, шашымның түсі өзгергенше мені өртеген сезімнен артық лауламаған еді; не Демофонттың алдауына түскен Родопеялық ару, не Иолкені жүрегіне бекіткен Алцид те мендей болмаған.

Бірақ мұнда біз өкінбейміз, қайта күлімдейміз; еске қайта оралмайтын күнә үшін емес, осының бәрін реттеп, алдын ала болжаған Құдіретке ризамыз. Мұнда біз осындай ұлы әсерді (белгілі бір іс-әрекеттің нәтижесі) әрлейтін Өнерге сүйсінеміз, және төменгі әлемді жоғарғы әлемге қайтаратын Игілікті танимыз.

Бірақ осы сала ішінде туған барлық тілектеріңді толық қанағаттандырып алып кетуің үшін, мен тағы да жалғастыруым керек. Сен менің қасымда таза судағы күн сәулесіндей жарқырап тұрған бұл жарықтың ішінде кім екенін білгің келеді».

Рахабтың бейнесі

«Енді біліп қой, ол жерде Рахаб тыныштық тапты; және ол біздің қатарға қосылғанда, ол ең жоғары дәрежемен таңбаланды. Сенің әлемің түсіретін көлеңкенің ұшы тиетін осы аспанға, ол Мәсіхтің салтанатынан басқа жанның бұрын көтерілген болатын.

Және оны қандай да бір аспанда, қос алақанмен қол жеткізілген ұлы жеңістің олжасы ретінде қалдыру шынымен де орынды еді; өйткені ол Ешуаның Қасиетті жердегі алғашқы даңқына көмектесті, ал бұл Папаның жадына онша әсер етпейді.

Сенің қалаң — өз Жаратушысына бірінші болып сыртын берген, және көреалмаушылығынан көптеген жылаулар туындаған соның (шайтанның) еккені — ол қойлар мен қозыларды адастырған, бақташыны қасқырға айналдырған лағынет атқан гүлді өсіріп, таратады.

Сондықтан Інжіл мен ұлы Ғұламалар тасталды, тек Декреталдар (Шіркеу заңдарының жинағы) ғана зерттеліп жатыр, бұны олардың шеттеріндегі жазбалардан көруге болады. Папа мен Кардиналдар соған ғана көңіл бөледі; олардың ойлары Габриел қанатын жайған Назаретке ешқашан бармайды.

Бірақ Ватикан мен Римнің басқа да таңдаулы жерлері, Петрдің соңынан ерген сарбаздардың зираты, жақында бұл опасыздықтан азат болады».

ТҮСІНІКТЕМЕЛЕР (ІХ ЖЫР)

1-6. Анжулық Карл, Әулие Людовиктің інісі, Фридрих ІІ-нің ұлы Манфредтен Неаполь мен Сицилияны тартып алды. Өмірінің соңында оның Сицилияны нашар басқаруы «Сицилия кешкі құлшылығы» (1282 ж.) деген атпен белгілі қырғынға және Сицилияның жоғалуына әкеп соқты. Оның ұлы Карл ІІ көптеген балалардың әкесі болды, соның ішінде Дантенің досы Карл Мартел де бар.

33-36. Куницца да Романоның Сорделломен махаббат хикаялары кеңінен танымал болған. 1265 жылы ол бірнеше құлдарға бостандық беру туралы құжатқа қол қойған.

46-48. Бұл үзінді Вероналық Кан Гранде жағынан Падуалықтардың жеңіліске ұшырауын (1314 ж. шамасында) меңзейді. Падуалықтардың қаны Баккильоне өзенін қызыл түске бояйды.

53. Алессандро Новелло, Фельтре епископы. 1314 жылы ол Феррарадан келген босқындарды тапсырып берді, олар кейіннен өлім жазасына кесілді.

94. Марсельдік Фолько — трубадур (1180-1195 жж.), кейіннен монах болған. Тулуза епископы ретінде ол Альбигойлық крест жорықтарында маңызды рөл атқарды.

126. 1291 жылы сарациндердің Акраны басып алуына Папаның селқостық танытқанын айыптайды, содан кейін христиандардың Қасиетті жерде ешқандай тірегі қалмады.

Оныншы жыр: Мазмұны

Өздігінен бар ҚҰДАЙ өзін айқын көрінген бейнеде бақылайды. Сол махаббатпен ол зияткерлік немесе сезімдік нысандарды жаратты. Оқырман күн мен түннің теңелу нүктесіне (Күннің экваторды кесіп өтетін сәті) назар аударсын, ол Құдайдың өнерін көрсетеді. Егер эклиптиканың (Күннің аспан сферасындағы көрінерлік жолы) еңістігі аз болса, планеталардың әсері жердің аз бөлігіне ғана тиер еді, ал көп болса — тым қатал болар еді.

Данте Күн сферасына көтеріледі. Мұнда ол шіркеу ғұламаларының рухтарымен кездеседі. Олар Данте мен Беатричені тәж секілді қоршап, үш рет айналып шығады. Олардың бірі — Фома Аквинский Дантеге басқа рухтардың кім екенін айтып береді.

Жаратылыс және Күн сферасы

Ұлына сол Махаббатпен қарап,
қос тұлғадан мәңгілік шығатын,
алғашқы әрі сөзбен айтып жеткісіз Құдірет,

ақыл мен кеңістікте айналатынның бәрін сондай керемет тәртіппен жаратты, оны көрген жан Оның дәмін татпай қала алмайды.

Олай болса, оқырман, менімен бірге көзіңді биік дөңгелектерге, қос қозғалыс бірігетін сол тұсқа қарай бағытта;

және сол Шебердің өнеріне сүйсіне баста, Ол оны өз ішінде сондай жақсы көреді, ешқашан одан көзін алмайды.

Көрші, сол жерден қалай тарамдалатынын планеталарды тасымалдайтын көлбеу шеңбер, өзіне мұқтаж әлемді қанағаттандыру үшін;

егер олардың жолы қисайтылмаған болса, аспандағы көптеген қасиет босқа кетер еді, және жердегі барлық әлеует өлі болар еді;

егер түзу жолдан ауытқу аз не көп болса, бүкіл әлемдік тәртіпте, жоғарыда да, төменде де көп нәрсе жетіспес еді.

Енді, оқырман, осы тағамның дәмін татып, шаршамай тұрып ләззат алғың келсе, орындығыңда отырып, ойлан.

Мен сенің алдыңа жайдым; енді өзіңді қоректендір, өйткені мен хатшысы болған бұл тақырып бүкіл назарымды өзіне аударды.

Табиғаттың ең ұлы қызметшісі (Күн), аспан қуатымен әлемді таңбалап, жарығымен біз үшін уақытты өлшейтін,

жоғарыда аталған бөлікпен бірігіп, өзі ертерек көрінетін спиральдар бойымен айналып жатты.

Мен онымен бірге болдым; бірақ көтерілгенімді адам алғашқы ойы келмей тұрып сезбейтіні секілді, мен де сезбей қалдым.

Бұл — Беатриче, ол жақсыдан жақсыраққа сондай тез жетелейді, оның іс-әрекеті уақытқа бағынбайды.

Мен кірген Күннің ішіндегі нәрселер түсімен емес, жарығымен көрінетін, олар өздігінен қаншалықты жарқырап тұр десеңші!

Данышпандықты, өнерді, дәстүрді шақырсам да, оны бейнелейтіндей етіп айта алмас едім; бірақ бұған сенуге болады — және оны көруге асығайық.

Егер біздің қиялымыз мұндай биіктік үшін төмен болса, бұған таңғалуға болмайды, өйткені күннен де асып түсетін ешбір көз болмаған.

Мұнда жоғарыдағы Әкенің төртінші отбасы болды, Ол оларды әрдайым тойдырады, қалай тыныстап, қалай туындайтынын көрсетеді.

Беатриче сөзін бастады: «Алғыс айт, Періштелердің күніне алғыс айт, Ол өз рақымымен сені осы сезімдік күнге дейін көтерді».

Ешбір пенденің жүрегі мұндай құлшынысқа, және бүкіл еркімен Құдайға берілуге бұрын-соңды мұншалықты дайын болған емес,

сол сөздерден кейін мен сондай күйде болдым; және бүкіл махаббатымды Оған арнағаным сонша, Беатриче ұмытылып, көлеңкеде қалды.

Бұл оған реніш тудырмады; ол бұған күлімсіреді, оның күлімдеген көздерінің шұғыласы менің біртұтас ойымды сан алуан нәрселерге бөліп жіберді.

Содан кейін мен көптеген тірі әрі жеңімпаз нұрларды көрдім, олар бізді орталық етіп, өздері тәж құрады; дауыстары жарқыраған түстерінен де тәтті еді.

Ауа ылғалға қаныққанда, Латонаның қызын (Айды) солай қоршаған галоны (жарық көзінің айналасындағы нұрлы шеңбер) кейде көретініміз бар.

Мен қайтып келген аспан сарайында көптеген асыл әрі көркем қазыналар бар, оларды ол патшалықтан сыртқа шығару мүмкін емес,

және бұл жарықтардың әні сондай еді; кімде-кім ол жаққа ұшып бару үшін қанаттанбаса, хабарды мылқаулардан күтсін.

Солай ән шырқап, сол жалынды күндер бізді үш рет айналып шықты, қозғалмайтын полюстердің маңындағы жұлдыздар секілді.

Олар маған биден босаған емес, тек жаңа әуенді есту үшін тыныш тоқтаған биші арулардай көрінді.

Және біреуінің ішінен мына сөздерді естідім: «Қашан шынайы махаббатты тұтандыратын, содан кейін сүйген сайын арта түсетін рақым сәулесі сенде сондай жарқыраса,

ол сені қайта түсу мүмкін емес сол баспалдақпен жоғары жетелейді; кімде-кім сенің шөліңді қандыру үшін өз құтысынан шарап бермесе,

ол теңізге құйылмайтын су секілді еркіндігінен айырылған болар еді. Сен бұл гүлдестенің қандай өсімдіктерден құралғанын білгің келеді,

ол сені аспанға көтерген сұлу ханымға (Беатричеге) сүйсіне қарап тұр. Мен Доминик жетелейтін қасиетті отардың қозысы болдым, онда адаспағандар рухани толысады.

Оң жағымдағы ең жақын тұрған адам — менің бауырым әрі ұстазым болған, ол — Альберт...»

Кельннен болды, мен — Фома Аквинский. Егер басқалардың кім екеніне көз жеткізгің келсе, менің сөзімнің ізімен осы қасиетті алқаны көзіңмен шолып шық.
Мына келесі лапылдаған от — Грацианның (шіркеу заңдарын жүйелеуші) күлімсіреген бейнесінен шығады, ол екі заң саласына да көмектесіп, Жәннаттың ризашылығына бөленді.
Біздің хорымызды одан әрі сәндеп тұрған келесі жан — сол Петр, ол кедей жесір әйел сияқты өзінің бар қазынасын Қасиетті Шіркеуге сыйға тартты.
Арамыздағы ең көркем бесінші нұр сондай махаббаттан тыныс алады, төмендегі бүкіл әлем ол туралы жаңалық білуге құмар.

X ЖЫР (Жалғасы)

Іште асқақ ақыл иесі бар, оған сондай терең білім берілген, егер шындық шын болса, осындай толық танымға ие екінші адам әлі туған емес.

Әрі қарай сол шырақтың жарығына қара, ол тән иесі болып жүргенде-ақ періштелердің табиғаты мен олардың қызметін ең тереңінен көрген Дионисий (көне грек теологы) еді.

Келесі кішкене нұрда христиан заманының қорғаушысы күлімдейді, оның жазбаларын Августин өз ілімінде пайдаланды.

Егер сен менің мадағымның ізімен ой тоқтатып, нұрдан нұрға көшсең, сегізінші нұрды білуге асығасың. Барлық игілікті көру арқылы бұл жерде сол қасиетті жан қуанышқа бөленеді, ол өзінің сөзін тыңдаған жанға алдамшы дүниенің бетпердесін ашады. Оның тәні қуылып шыққан жерде, Чиелдаурода жатыр, ал өзі азап пен қуғыннан осы тыныштыққа келді. Ол — Боэций (көне Рим философы әрі мемлекет қайраткері).

Әрі қарай Исидор (энциклопедияшы ғалым), Беда және толғаныста адамнан да асып түскен Ричардтың лапылдаған демін көр.

Сен қайтадан маған бұрылғандағы көрген нұрың — ауыр ойлардың құшағында ажалдың келуін асыға күткен рухтың жарығы; бұл — Сигердің мәңгілік нұры, ол Сабан көшесінде дәріс оқып, өзіне өшпенділік әкелген ащы шындықтарды силлогизмдер (екі пайымдаудан үшінші қорытынды шығаратын қисынды ойлау тәсілі) арқылы дәлелдеген.

Содан соң, Тәңірдің қалыңдығы (Шіркеу) өз жарына махаббат білдіру үшін ертемен тұрып, мадақ айтатын уақытта бізді шақыратын сағат тетігі сияқты, бір бөлігі екіншісін итеріп, тартып, «тиінь-тиінь» деп сондай тәтті үн шығарады, бұл үн махаббатқа толы жанның бойын балқытады.

Мен сол даңқты дөңгелектің айналып, махаббат мәңгілікке айналған жерде ғана белгілі болатын үйлесімділікпен және тәттілікпен үнге үн қосқанын көрдім.

XI ЖЫР

Жер мен көктің арасындағы қайшылық (1-12)

Фома Дантенің ойларын оқып, кейбір түсініксіз тұстарды ашып беру үшін өз сөзін жаңартады (13-27). Провиденс (Тәңірдің алдын ала жазған жазуы) Шіркеуге көмектесу үшін Франциск пен Доминикке жол ашты (18-42). Ассизиден Франциск күндей көтерілді, ол қазір ғалым мен ақын әңгімелесіп жатқан күннің Гангтан немесе басқа жерден адамдарға көрінгені сияқты туды (43-54). Оның Кедейлікпен некелесуі (55-75). Оның орденінің негізінің қалануы және бекітілуі (76-99). Ол Сұлтанға уағыз айтады, стигматаларды (Христос денесіндегі жарақаттарға ұқсас таңбалар) иемденеді және өз қалыңдығын шәкірттеріне аманаттап қайтыс болады (100-117). Егер ол осындай болса, оның әріптесі болуға лайықты Доминик қандай болмақ (118-123). Бірақ оның соңынан ергендердің көбі адасуда (124-139).

О, пенделердің парасатсыз әуресі! Қанатыңды төмен қақтыратын есептік жолдарың (бұл жерде — жалған дәлелдер) қандай қате еді!

Бірі заңның соңынан ерсе, бірі афоризмдерді (қысқа нақыл сөздер) қуды;
Бірі діни қызметті аңсаса, бірі күшпен немесе қулықпен билікке ұмтылды;
Тағы бірі тонаумен, бірі азаматтық істермен, бірі тән рахатына батып, бейнет кешті, ал бірі еріншектікке бой алды.

Осының бәрінен босап, Беатричемен бірге көкте осындай даңқпен қарсы алынған кезімде, әркім шеңбердің өзі бұрын болған нүктесіне оралып, шамдалдағы шамдай тоқтады.

Сол нұрдың ішінен маған бірінші сөйлеген дауыстың күлімсіреп, нұры арта түсіп, былай дегенін естідім: «Мен Оның сәулесімен қалай жарқырасам, Мәңгілік Нұрға қарап отырып, сенің ойларыңның қайдан бастау алатынын да солай түсінемін. Сен менің жаңа ғана айтқан: «Мұнда жақсы семіреді» және «Екіншісі әлі туған емес» деген сөздерімді сенің түсінігіңе жеңіл болатындай ашық әрі кеңінен түсіндіріп бергенімді қалайсың; бұл жерде анық ажыратып алу керек».

Дүниені басқаратын Тәңірдің жазуы — кез келген жаратылыстың назары оның түбіне жетпес бұрын жеңіліс табатын кеңесімен — өз қалыңдығын (Шіркеу), оны қасиетті қанымен некелестірген Жанға қарай бағыттау үшін, екі жақтан жол бастайтын екі Ханзаданы тағайындады.

Бірі өзінің жалынымен серафимдей болса, екіншісі өзінің даналығымен жер бетіндегі херувимдік нұрдың шұғыласы болды. Мен тек біреуі туралы айтамын, өйткені кімді мақтасаң да, екеуі туралы айтқанмен бірдей; себебі олардың істері бір мақсатқа бағытталған.

Ассизи және Франциск

Тупино мен қасиетті Убальдо таңдаған төбеден ағатын бұлақтың арасында, биік таудың құнары мол баурайы орналасқан.
Ол жерден Перуджа Порта Соле арқылы суық пен ыстықты сезеді, ал оның артында Ночера мен Гуальдо ауыр қамыттың астында еңірейді.
Осы баурайдан, оның ең тік жерінен дүниеге Күн келді, Гангтан шығатын Күн сияқты.
Сондықтан ол жер туралы айтқан адам оны Ассизи демесін, бұл тым қысқа болар еді, егер дұрыс атағысы келсе — Шығыс десін.

Ол туғаннан кейін көп ұзамай-ақ өзінің ұлы құдіретімен жерге белгілі бір қуат бере бастады; өйткені жас кезінде ол өз әкесіне қарсы шығып, бір Ханым үшін соғысқа аттанды. Ол Ханымға (Кедейлікке), ажалға сияқты, ешкім де өз еркімен есік ашпайды. Ол өзіне билік жүргізетін рухани сотта және әкесінің қатысуымен онымен некелесті, содан кейін оны күннен-күнге қаттырақ сүйді.

Ол Ханым, бірінші жарынан айырылған соң, Бір мың бір жүз жыл және одан да көп уақыт, Мән берілмей, елеусіз, күтумен болды. Оның Амикламен бірге қорықпай тұрғаны туралы хабар да, Бүкіл әлемді дірілдеткен жанның дауысы да көмектеспеді. Тіпті Мария төменде қалғанда, Оның Христоспен бірге крестке шыққан батылдығы да сеп болмады.

Франциск пен Кедейлік

Бірақ мен тым бүркемелеп сөйлемейін, енді менің кең көлемді сөзімде Франциск пен Кедейлікті осы екі ғашық ретінде қабылда. Олардың үйлесімділігі мен қуанышты жүздері, махаббат пен таңданыс және нәзік көзқарастар қасиетті ойларға себепші болды.

Содан соң ардақты Бернард бірінші болып аяқ киімін шешіп, осындай ұлы тыныштықтың соңынан жүгірді, жүгіріп бара жатып өзін баяумын деп есептеді.
О, беймәлім байлық! О, құнарлы игілік!
Эгидий мен Сильвестр де қалыңдық сондай ұнағандықтан, күйеу жігіттің соңынан аяқ киімдерін тастап ерді.

Содан кейін сол әке мен ұстаз өз Ханымымен және қарапайым жіппен белдерін буған сол отбасымен бірге жолға шықты. Пьетро Бернардоненің ұлы болғаны үшін немесе сырт көзге тым бейшара көрінгені үшін ол еш қымсынбады.

ОН БІРІНШІ КАНТО (Жалғасы)

Ол жүгіріп келе жатып, өзін тым баяу сезінгендей болды. О, танылмаған байлық, о, құнарлы игілік! Бернардтан соң Эгидий мен Сильвестр де аяқ киімдерін шешіп, қалыңдықтың соңынан ерді, өйткені бұл айттырылған қыз сондай қуаныш сыйлады.

Осыдан кейін бұл әке әрі ұстаз (Франциск), өз ханымымен және беліне қарапайым жіп байлаған жақтастарымен бірге өз жолын жалғастырды. Ол Пьетро Бернадоне-нің ұлы болғаны үшін немесе өзінің тым мүсәпір көрінгені үшін басын төмен түсіріп, таусылған жоқ.

Архимандрит (archimandrite) — бұл мәнмәтінде рухани қауымның немесе монахтық орденнің басшысы.

Бірақ ол өзінің қатал ниетін Инноцент папаға патшаларға тән айбынмен ашты және одан өз ордені үшін алғашқы ресми мақұлдауды алды. Оның ізінен ерген кедей жандардың (кедейлер тобы) саны өскен сайын, оның ғажайып өмірі аспан даңқында жақсырақ жырланар еді; содан кейін Гонорий папаның тұсында мәңгілік рухтың шабытымен бұл қасиетті басшының еркі екінші рет бекітілді.

Кейінірек, азап шегуге деген өршіл мақсатпен ол Сұлтанның алдында Мәсіх пен оның жолын қуушылар туралы уағыз айтты. Бірақ ол жердегі халықты иманға келуге тым дайын емес деп тауып, босқа уақыт өткізбес үшін Италияның құнарлы жерлеріне қайта оралды.

Стигмата (stigmata) — Иса Мәсіхтің денесіндегі қасиетті жараларға ұқсас адам денесінде пайда болатын таңбалар.

Содан соң Тибр мен Арно өзендерінің арасындағы (Альверниадағы) қатал жартаста ол Мәсіхтен соңғы мөрді (стигматаны) қабылдады, оның денесі бұл белгілерді екі жыл бойы көтеріп жүрді.

Оны осындай игілікке тағайындаған Құдай, оның өзін кішіпейілділікке бағыштағаны үшін тиесілі сыйын беруге — аспанға шақыруға шешім қабылдағанда, ол өзінің ең қымбатты ханымын (Кедейлікті) өз бауырларына, яғни заңды мұрагерлеріне аманаттап, оны шын жүректен сүюді бұйырды. Содан кейін оның асыл жаны өз патшалығына оралу үшін ханымның құшағынан аттанды және ол өз денесі үшін басқа табытты қаламады.

Енді ойлап қараңызшы, терең теңізде Петрдің кемесін (Шіркеуді) дұрыс бағытта ұстап тұруға лайықты әріптес болған ол кім еді! Ол біздің патриархымыз (Доминик) болатын; сондықтан кім оның бұйырғанындай соңынан ерсе, оның жақсы мүлік жинағанын байқайсың.

Бірақ оның отары жаңа азыққа сондай ашкөз болып кетті, сондықтан олардың әртүрлі жайылымдарға тарап кетпеуі мүмкін емес; оның қойлары алысқа ұзап, қаңғыбас болған сайын, олар қораға сүтсіз, бос оралады. Расында, қауіптен қорқып, бақташыға жақын жүретіндер де бар, бірақ олар сондай аз, тіпті олардың шекпендеріне өте аз мата кетеді.

Егер менің сөздерім түсініксіз болмаса, егер сенің тыңдауың зейінді болса және айтқандарымды есіңе түсірсең, сенің қалауың жартылай қанағаттандырылады. Өйткені сен олардың қандай тамырдан ажырағанын және бақташының: «Егер адаспаса, жақсы семіреді» деген ескертуінің мәнін көресің.

ТҮСІНІКТЕМЕЛЕР

4. Афоризмдер. Гиппократтың әйгілі еңбегінің атауы. Мұнда медицина мағынасында қолданылған.
27. Логикалық терминдерге қатысты: тұжырымның дұрыс еместігін дәлелдеу тәсілі.
37-39. Серафимдер — махаббаттың, Херувимдер — білімнің нышаны. Франциск (Серафимдік әке) және Доминик соларға ұқсас деп саналады.
53. Ассизи (Ascesi) — ескі формасы, «Мен көтерілдім» деген мағынадағы сөз ойыны. Францискті жаңа туып келе жатқан Күнге теңеу көнеден келе жатқан үрдіс.

ОН ЕКІНШІ КАНТО

Екінші жарық шеңбері біріншісін қоршап алады. Олар қос кемпірқосақ секілді Данте мен Беатричені айнала қоршап, әуенмен бірге қозғалады. Бұл — Франциск орденінің өкілі Бонавентура. Ол Доминикті мақтап сөйлейді.

Қасиетті алау (Аквиндық Фома) өз сөзін аяқтаған бойда, қасиетті диірмен тасы (жарық шеңбері) айнала бастады. Ол бір айналым жасап үлгермей жатып, оны екінші бір шеңбер қоршап алды. Ол біріншісінің қозғалысына қозғалыс, әніне ән қосты. Бұл ән біздің музаларымыз бен сиреналарымыздың үнінен асып түседі.

Жұқа бұлттың арасынан Юнона өз қызметшісіне (Иридаға) бұйрық бергенде пайда болатын екі параллель әрі түстес кемпірқосақ секілді, бұл екі шеңбер де бізді қоршап тұрды. Бұл халыққа Құдайдың Нұхпен жасаған келісімін, яғни әлемді ешқашан топан су баспайтынын еске салады.

Осылайша, мәңгілік раушан гүлдерінің екі гүлтізбегі бізді айнала қозғалды және сыртқы шеңбер ішкі шеңберге жауап беріп тұрды. Би мен ұлы мереке аяқталғанда, жарықтар мен әуендер бір сәтте тоқтады.

Жаңа жарықтардың бірінің жүрегінен шыққан дауыс мені Темірқазық жұлдызына бағытталған компас инесі секілді өзіне қаратты. Ол былай деді: «Мені көркем ететін махаббат мені екінші көшбасшы (Доминик) туралы толғанысқа жетелейді, өйткені менің көшбасшым (Франциск) туралы осында жақсы сөздер айтылды».

Бірі бар жерде екіншісінің де аты аталуы тиіс. Олар бірге шайқасты, демек олардың даңқы да бірге жарқырауы керек.

Калахорра (Calahorra) — Испанияның солтүстігіндегі қала, Әулие Доминиктің туған жері.

Мәсіхтің әскерін қайта қаруландыру өте қымбатқа түсті. Олар тудың соңынан баяу, күдікпен әрі сирек қатармен еріп келе жатты. Сол кезде Мәңгілік Патша қауіпте тұрған өз сарбаздарына көмектесуге шешім қабылдады. Ол өз Шіркеуіне екі жауынгерді (Франциск пен Доминик) көмекке жіберді. Олардың ісі мен сөзі адасқан халықты қайта жинады.

Жұмсақ Зефир желі жаңа жапырақтарды ашу үшін соғатын, Еуропа қайта түлейтін жақта, толқындардың соғысына жақын жерде, Күн батып бара жатқанда, бақытты Калахорра қаласы орналасқан. Онда Мәсіх сенімінің адал жары, қасиетті жауынгер, өз достарына мейірімді, ал жауларына қатал Доминик дүниеге келді.

Ол жаратылған бойда оның ақыл-ойы тірі ізгілікке толды, тіпті анасының құрсағында жатып-ақ оны көріпкел етті. Қасиетті қаріптің (шоқындыру рәсімінің) қасында иманмен некелескенде, олар бір-біріне құтқару сыйын берді. Оны шоқындырған ханым түсінде одан және оның мұрагерлерінен шығатын ғажайып жемісті көрді. Оның кім екенін білдіру үшін оған «Иеміздікі» деген мағына беретін Доминик есімі берілді.

Доминик Мәсіхтің өз бағын баптау үшін таңдаған бағбаны болды. Ол Мәсіхтің хабаршысы әрі сенімді серігі екенін көрсетті.

Ол бұл дүниенің байлығы үшін емес (Остиенсе мен Таддеоның жолымен емес), шынайы рухани азық үшін аз уақыттың ішінде ұлы ұстазға айналды. Ол жүзімдікті аралай бастады, өйткені бағбан кінәлі болса, жүзім тез солады.

Ол папа тағынан ақша немесе байлық сұраған жоқ, тек адасқан әлемге қарсы иман дәнегі үшін күресуге рұқсат сұрады. Содан кейін ол іліммен және ерік-жігермен бірге, таудан аққан тасқын секілді, адасушылықтың тамырларына соққы берді.

Одан көптеген тармақтар тарап, католик бағын суарды, соның арқасында ондағы бұталар жайқалып өсті. Егер Шіркеуді қорғаған арбаның бір дөңгелегі осындай болса, онда екінші дөңгелектің (Франциск) де құндылығы саған түсінікті болуы тиіс. Бірақ ол дөңгелек жүріп өткен жол қазір қараусыз қалды. Оның ізбасарлары қазір теріс жолға түсті.

Егер кімде-кім біздің кітабымыздың парақтарын мұқият қараса, ол әлі де: «Мен бұрынғыдаймын» деп жазылған парақты табар еді. Бірақ отар қазір жат азыққа құмартқан.

- Ешқандай сөз блокталған жоқ. - Техникалық таңбалар мен тегтер сақталды. - Аударма толық әрі дәл.

Оның соңынан еріп, ізімен нық басқан оның үй-іші (шәкірттері) солай теріс айналды, енді бармақ өкшенің ізіне тиіп тұр;
және көп ұзамай осы нашар егістің өнімі көрінеді, сол кезде көкпек (егістіктегі пайдасыз арамшөп) өзінен сандық (өнім сақтайтын қойма) тартып алынғанына зарығатын болады.

Менің білетінім, кімде-кім біздің кітаптың парақтарын бір-бірлеп мұқият парақтап шықса, әлі де: «Мен бұрынғышамын» деген жазуы бар бетті таба алар еді;

Бірақ Казаледен де, Акваспартадан да емес, өйткені ол жақтан Жазбаларымызға (низамдарға) сондай адамдар келеді, олардың бірі одан қашса, екіншісі оны тым қатты қысады.
Мен — Баньореджолық Бонавентураның өмірімін, мен жоғары лауазымдарда болғанда, әрқашан дүниелік қамқорлықты (сол жаққа бағытталған назар) екінші орынға қойдым.

Иллюминато мен Аугустин осында, олар — Құдаймен өз белдіктері (арқандары) арқылы достасқан алғашқы жалаң аяқ кедей бауырлар еді.

Сен-Викторлық Гуго олармен бірге осында, және Пьетро Манджадоре де, Пьетро Испано да осында, соңғысы төменде (жерде) он екі кітапшасымен жарық шашып жүр;
Натан пайғамбар, митрополит (шіркеу иерархиясындағы жоғары лауазымды тұлға) Хризостом және Ансельм, сонымен қатар алғашқы өнерге (грамматикаға) қол тигізуге лайықты болған Донатус та осында;
Рабанус осында, және менің қасымда пайғамбарлық рух қонған Калабриялық аббат Иоахим жарқырап тұр.

Осындай ұлы батыр туралы жарыса сөйлеуге мені бауырлас Томастың жалынды сыпайылығы мен оның парасатты сөзі итермеледі және менімен бірге бұл топты да қозғалысқа келтірді.

Диірмен тасының көлденең айналуы Conv. iii. 5-те дөңгелектің тік қозғалысына қарама-қарсы қойылған:
Өнерде елшілер жиі Құдай диірменінде жұмыс істеп жатқандай бейнеленеді. Мүмкін осы байланыстың әсерінен немесе жұмыс істеп тұрған диірменнің тартымды көрінісінен болар, Данте Шіркеудің осы шамшырақтарының айналуын диірмен тасының айналуымен салыстырады.

7-9. Сілтеме жалпы сипатта. «Тамақтан немесе музыкалық аспаптардың түтіктерінен шыққан әрбір ән мен әрбір нота — аспан музыкасының әлсіз бейнесі ғана».

19-sS. Бұл үзінді Дантенің бір теңеуді (заттарды ұқсату арқылы сипаттау) екіншісінің ішіне орналастыруға деген құштарлығын көрсету үшін жиі келтіріледі.
Жарықтардың екі шеңбері қос кемпірқосақ сияқты (Юнонаның қызметшісі = Ирида = Кемпірқосақ), ал бір кемпірқосақ екіншісінің жаңғырығы сияқты, ал Эхо есімілі нимфа бу Күннің әсерінен жойылғандай, махаббаттан таусылған.
Пұтқа табынушылық мифологиясы мен Еврей аңыздарының өзіндік үйлесіміне назар аударыңыз. Жаратылыс 9:13-17-мен салыстырыңыз.

Итальян тілінде қиындық туындайды; ultima = «соңғы» (сыртынан ішке қарай санағанда), intima = «ішкі» мағынасында қолданылған.

18-30. Сөйлеп тұрған — Серафимдік Доктор ретінде белгілі Бонавентура (1221-1274). Ол 1256 жылы Францискандықтардың Басшысы болды.

Осы тараудың 106-126 жолдарымен салыстырыңыз.

ЕСКЕРТПЕЛЕР

46-51. Калаорра, Испанияда, Гасконь шығанағынан алыс емес жерде.

53, 54. Кастилияның корольдік елтаңбасында бірінші және үшінші ширегінде қамал, ал екінші және төртінші ширегінде арыстан бейнеленген. Осылайша, қалқанның бір жағында арыстан қамалға бағынса, екінші жағында оны бағындырады.

Доминик (1170-1221) туралы салыстырмалы түрде аз мәлімет белгілі, бірақ ол Францискпен таңқаларлық ұқсастық пен қарама-қайшылықты көрсетеді. Доминик білімді адам болса, Франциск оқымаған еді. Доминик сенімнің беріктігіне мән берсе, Франциск махаббат істеріне берілген еді. Доминиктің ең басты жұмысы — Альбигойлық еретиктерді сенімге қайтару әрекеті және университеттердегі теологиялық зерттеулерді ынталандыру болса, Франциск Италиядағы алапес ауруына шалдыққандарға күтім жасауға бейім болды. Доминик кедейлікті Елшілік ынтаның кепілі ретінде қабылдады, ал Франциск оны таза махаббат үшін қабылдады; яғни, бізде неғұрлым көп болса, соғұрлым біз азырақ боламыз деген сезіммен және Құдаймен және табиғатпен бетпе-бет келудің жалынды қуанышымен.

Қалғанына келсек, Доминик Инквизицияның негізін қалаған жоқ; ол альбигойлықтарды қудалауға айтарлықтай қатысқан жоқ (бірақ ол мұны жасаған Фолкомен тығыз достықта болды. ix. 94 ескертуімен салыстырыңыз); ол Розарийді қолдануды енгізген жоқ және ол Папа легаттарының салтанаты мен сән-салтанатын айыптайтын әйгілі сөзді айтқан жоқ, бірақ оны өзінің басшысы Дидакус айтқанда тыңдап тұрды. Оның әдетте айтылатын өмірбаянынан осыдан кейін өте аз нәрсе қалады; бірақ сол азғантай мәлімет оны шексіз махаббат пен жанашырлық иесі ретінде көрсетеді. Ол студент кезінде ашаршылық кезінде кедейлерге беру үшін кітаптарын сатып жіберген; ол бірде тұтқынды құтқару үшін өзін сатуды ұсынған; және оның Құдайға бағытталған «жиі және ерекше дұғасы» шынайы қайырымдылық сыйы үшін болған.

«Оның анасы жүкті кезінде жатырында аузында алауы бар иттің күшігін көріп, ол дүниеге келгенде әлемді өртке орайтынын түсінде көрген» (Brev. Rom.).

61-65. «Оның шоқындыру рәсіміне қатысқан анасы Доминиктің маңдайында бүкіл әлемді жарықтандыратын өте жарық жұлдыз бар екенін түсінде көрді». — БЕНВЕНУТО.

Dominicus (Dominus сөзінен туындаған иелік сын есім), «Жаратқан иеге қатысты».

XII ТАРАУ

Кедейлік туралы кеңес (Мат. xix. 21, осыдан «кемелдік кеңестері» деген тіркес шыққан). Фома Аквинский Христің өсиеттері мен кеңестерін ажырата отырып, соңғыларының бәрін үшке келтіруге болатынын айтады — Кедейлік, Пәктік және Тілалғыштық. Демек, «бірінші» кеңес — Кедейлік.

Felix = тағдыры оң болған.

Джованнаны Иероним «Жаратқан иенің рақымы» деп аударған. Көктегі Бонавентураның әлі де өзінің еврей тілі үшін Иеронимге тәуелді екені қызық (xi. 96, сонымен қатар iv. 51, ескертуімен салыстырыңыз).

1261 жылы Остияның кардинал-епископы болған Сузалық Генрих Декреталияларға түсініктеме беруші болған, ix. 134 ескертуімен салыстырыңыз. Таддеус — 1303 жылы қайтыс болған медициналық тақырыптардағы танымал жазушы. Ол Аристотельдің «Этикасының» итальяндық аудармасының авторы болды, оны Данте ескерту ретінде келтіреді (Conv. i. 10; 68-71). Мағынасы, әрине, Доминик табысты кәсіп үшін емес, шындыққа жету үшін оқыған. xi. 4-пен салыстырыңыз.

88-90. Идеалды Папалықты қазіргі Папалардан бөліп қараудың айқын мысалы. Папалықтың өзі кедейлерге әрқашан мейірімді; бірақ азғындаған Папа (Бонифаций VIII) оны басқаша түрде көрсетеді.

91-93. Оның өтініші олжаның үштен бірін немесе жартысын діни мақсаттарға төлеу шартымен тонауға рұқсат алу емес, немесе бос қалған алғашқы майлы лауазымға тағайындау туралы өтініш те, немесе ондықты (діни салық) өз мақсаттарына пайдалануға рұқсат алу да емес еді. Адасқан әлем: еретиктер, әсіресе Доминиктің күш-жігері бағытталған альбигойлықтар.

Ол өзінің орденіне 1116 жылы Гонорий III-ден келісім алды.

106-126. Францискке арналған мадақ сөзді Доминикандық, ал Доминикке арналған мадақты Францискандық айтады (ал лайықсыз Доминикандықтар мен Францискандықтарды айыптауды әр жағдайда олардың өз өкілі айтады). Осылайша Данте кейінірек жалпы әдетке айналған нәрсені болжап кеткен, атап айтқанда, Доминикандықтың Францискандықтар монастырында олардың негізін қалаушының күнінде (4 қазан) месса оқуы және Францискандықтың Доминикандықтар монастырында олардың негізін қалаушының күнінде (4 тамыз) солай жасауы.

tiq-i'ii. Мат. xr.l la-мен салыстырыңыз.

ЕСКЕРТПЕЛЕР

124-126. Франциск қайтыс болған сәттен бастап ережелерді жеңілдету немесе қатаң сақтау туралы даулар Орденді шарпыды. Олар барлық алғашқы өмірбаяндарда із қалдырды. Данте заманында Казалелік Убертино (1259-1338) «Руханилар» немесе ережелерді қатаң сақтаушылар партиясының көшбасшыларының бірі болды. 1287 жылы Орденнің Басшысы болып сайланған және 1300 жылы, кейін 1301 жылы Бонифаций VIII тарапынан бітімгер ретінде Флоренцияға жіберілген Маттео д'Акуаспарта Орденнің тәртібіне жеңілдіктер енгізді. Мұнда Данте (1256 жылдан 1274 жылға дейін Басшы болған және шын мәнінде бітістіруші саясат ұстанған) Бонавентураға екі шетін де қамтитын «орта жол» (via media) үшін сөйлетеді. Данте заманында Орден істерін реттеу үшін Климент V-ге егжей-тегжейлі үндеу жасалып, нәтижесінде Exi-vi de Paradiso Булласы шықты.

Сол жаққа бағытталған назар = уақытша (дүниелік) істер. Бонавентура туралы бір оқиға бар: ол белгілі бір тексеру кезінде жас Францискандықпен оның сұрақтарына жауап беріп, қиындықтарын шешу үшін бірнеше сағат өткізеді. Серіктері оны жолын жалғастыруға үгіттейді. «Мен шеберіме бағынбайын ба?» — деп жауап береді ол. Ол «шебер» деген атағына өте байсалды қарады.

Иллюминато (Францискті Қасиетті Жерге ертіп барған) және Аугустин Орденге 1210 жылы қосылды. Мүмкін мұнда адам өмірінің маңыздылығын үйрету ретінде қойылған болар; бірақ олар (Бенвенуто айтқандай) оқымаған адамдар емес еді.

Сент-Виктор — Париждегі аббаттық, ол Аристотельдік және схоластикалық ілімнен ерекшеленетін ескі үлгідегі және консервативті оқу орталығына айналды. Гуго (шамамен 1097-1141) оның ең жарық өкілдерінің бірі болды. Ол Ричард пен Петр Ломбардтың ұстазы болды. x. 131, 132 және 107, 108 жолдармен салыстырыңыз.

Кітаптарды «жалмап жұтушы» Петр (1179) — Орта ғасырларда французша аудармасы өте кең танымал болған Жазбалардың еркін баяндауы болып табылатын Historia Scolastica-ның авторы. Ол 1164 жылы Париж университетінің канцлері болды. Петрус Испанус, кейінірек Папа Иоанн XXI болған, логика бойынша кішкентай оқулықтың авторы еді, ол Ренессанс кезеңіне дейін танымал болды. Барбара Селарент және т.б. сияқты танымал мнемоникалық (есте сақтауға көмектесетін) өлеңдер содан алынған; бірақ оларды ол ойлап тапты ма, жоқ па — даулы мәселе.

136, 137. Иоанн Хризостом немесе «Алтын ауыз» (шамамен 344-407), Константинополь архиепископы, өзінің қорықпас шешендігімен танымал, сарайдың азғындығын айыптағаны үшін императрица Евдоксия тарапынан қудаланып, жер аударылған. Оның Дәуіттің күнәсін айыптаған Натанмен (1 Пат. xii.) бірге қойылуы кездейсоқ емес. Ансельм (1033-1109), Кентербери архиепископы, схоластиканың екінші атасы ретінде белгілі, біріншісі — Скот Эригена (тоғызыншы ғасыр). Екеуі де табиғи ақыл мен аян шындығының мазмұны сәйкес келетінін көрсетуге тырысты. Донатус (төртінші ғасырдың ортасы) сол кездегі қолданыстағы грамматиканың авторы болды, бірақ Присцианның (шамамен 500 ж.) анағұрлым күрделі еңбегі әрқашан үлгілі грамматика ретінде танылды. Присциан Inf. xv. 109-да айтылады.

Рабанус Маврус (шамамен 766-856), Майенц епископы. Ол басқа еңбектерімен қатар xxii кітаптан тұратын De universo энциклопедиясын құрастырды. Ол кездегі теологияның тұрақсыз күйінде және өзінің православиеге деген құштарлығында ол байқаусызда тағдыр туралы бидғаттарға бой алдыра жаздады.

Иоахим (шамамен 1130-1202) көптеген пайғамбарлықтардың авторы ретінде танымал болды. Ол сондай-ақ Әкенің дәуірі (Ескі өсиет) мен Ұлдың дәуірінен (Жаңа өсиет және мекеме ретіндегі Шіркеу) кейін Қасиетті Рухтың дәуірі — тәртіптік мекемелерді қажет етпейтін кемелдік пен бостандық кезеңі келеді деген ілімді алғашқы уағыздаушы болды. Бұл «Мәңгілік Інжіл» еді — кітап емес, дәуір. Иоахим Францискандық емес, Цистерциандық еді; бірақ Францискандық «Руханиларға» ол қатты әсер етті, және олардың бірі, Герардус есімді адам, «Мәңгілік Інжілге кіріспе» атты кітап жазды. «Иоахизм» бұдан былай Францискандықтар арасындағы шектен шыққан Рухани қозғалыстың ерекшелігіне айналды және Бонавентура оған қарсы болды. x. 136 және одан кейінгі жолдармен салыстырыңыз.

Көктің ең жарық жиырма төрт жұлдызы екі тәж болып тізіліп, Данте мен оның жолбасшысын айнала қоршаған екі шеңбердің әлсіз бейнесін береді (1-24). Олар Құдайдың біртұтас табиғатындағы Үш Тұлға және Мәсіхтің бір Тұлғасындағы екі табиғат туралы ән салады (25-17). Содан кейін олар қайтадан үзіліс жасайды, және Томас тағы да сөйлейді (18-35). Ол Дантенің абдырауын оқиды: «Адам да, Мәсіх те барлық адамзаттық білімді кемелді түрде иеленген жоқ па? Ендеше қалайша ешкім Сүлейменнің даналығына тең келе алған жоқ?» (34-48). Міне жауап: Барлық өлімді және өлмейтін нәрселер — Құдайлық Тұжырымның (Idea) — яғни Құдайлық құдіреттің сүйіспеншілікпен өзін-өзі білдіруінің көрінісі ғана, ол өзі біртұтас болып қала береді, бірақ сансыз көріністерге бөлінеді (49-66). Бірақ аспанның таңбалаушы әсерлері мен жердің таңбаланған заты әрқашан бірдей қолайлы қалыпта болмайды, сондықтан кемелдіктің жеке айырмашылықтары туындайды (67-71). Бірақ Адам жаратылғанда және Бикеш жүкті болғанда зат мінсіз орналасқан және аспан ең жоғары билікте болған (73-84). Сондықтан Дантенің бастапқы болжамы дұрыс (85-87). Бірақ мұнда қайшылық жоқ; өйткені Сүлеймен астрономиялық та, логикалық та, метафизикалық та, геометриялық та емес, патшалық даналықты қалады (88-105). Патшалық билікке көтерілгендердің (Адам мен Мәсіх олай істемеген) ішінде ешкім Сүлеймендей даналыққа ие болған жоқ (106-1xi). Данте бұл талқылаудан сабақ алып, біліктілігі жоқ тұжырымдар жасауда өте сақ болсын, мейлі олар қаншалықты айқын көрінсе де; өйткені біз бір рет шешім қабылдаған соң, өз менмендігіміз бізді шегінуге жібермейді, және біз шындыққа қарсы өзімізді бекіту үшін ойлағаннан көрі, мәселе туралы мүлдем ойламағанымыз абзал еді. Философия мен Теология мұның қайғылы мысалдарын келтіреді (112-129). Және айқын көрінетін адамгершілік үкімдер де зияткерлік үкімдер сияқты асығыс және жалған болуы мүмкін (130-142).

Менің қазір көргенімді дұрыс ұғынғысы келген жан (және мен сөйлеген кезде бұл бейнені мызғымас жартастай ұстап тұрсын) көз алдына келтірсін:
аспанның түрлі аймақтарындағы сол жұлдыздардың он бесін, олар көкті сондай жарықпен жандандырады, тіпті тығыз ауаның әрбір қабатын тесіп өтеді,
көз алдына келтірсін сол Жетіқарақшыны (Wain), оған біздің аспанымыздың төсі түнде де, күндіз де жеткілікті, сондықтан ол өзінің айналу бағытынан таймайды,
көз алдына келтірсін сол мүйіздің (Кіші Аю шоқжұлдызының бейнесі) аузын, ол алғашқы айналу жүретін біліктің ұшынан басталады,

барлығы өздерінен аспанда екі белгі жасағандай, Миностың қызы өлімнің суығын сезгенде жасағандай; және біреуінің сәулелері екіншісінің ішінде болсын, және екеуі де бірі алда, екіншісі соңынан ілесетіндей етіп айналсын; сонда ол нағыз шоқжұлдыздың және мен тұрған нүктені айнала қоршаған қос бидің көлеңкесіндей нәрсені көреді; өйткені бұл біздің әдеттегі тәжірибемізден, Кьянаның баяу ағысынан қалғандарының бәрінен озып кететін аспанның қозғалысы қаншалықты жоғары болса, соғұрлым асып түседі. Онда олар Вакхты да, Пеанды да емес, құдайлық табиғаттағы үш Тұлғаны және бір Тұлғадағы құдайлық пен адамдық табиғатты жырлады.

Ән мен айналу өз өлшемін орындады, және сол қасиетті алаулар бізге назар аударып, бір міндеттен екіншісіне ауысқан сайын қуанышқа бөленді. Содан кейін үйлесімді құдайлар арасындағы үнсіздікті маған Құдайдың кедей адамының таңқаларлық өмірі туралы баяндаған сол жарық бұзды, ол былай деді: «Бір бау астық бастырылып, оның тұқымы жиналғандықтан, екіншісін сабауға мені тәтті махаббат шақырады.

Сен сұлу иекті (Хауаны) қалыптастыру үшін қабырға алынған сол кеудеге (Адамға), оның таңдайы (жеген жемісі) үшін бүкіл әлем құн төлейтініне, және найзамен тесілген, өткен мен болашақ үшін барлық күнәлардан басым түсетіндей өтем жасаған сол кеудеге (Мәсіхке), адам табиғаты қабылдай алатын барлық жарық сол екеуін де жаратқан Құдірет тарапынан құйылғанына сенесің.

Сондықтан сен менің жоғарыда айтқан сөзіме, бесінші жарықтың ішіндегі игіліктің екіншісі болған емес дегеніме таңқаласың. Енді менің саған берген жауабыма көзіңді аш, сонда сен өз сенімің мен менің айтқан сөзімнің шеңбердің ортасындағы нүктедей шындыққа тірелетінін көресің.

Өлмейтін нәрсе де, өле алатын нәрсе де — біздің Иеміздің (Жаратушының) сүйіспеншілікпен дүниеге әкелген сол Тұжырымының (Idea — бастапқы бейне немесе құдайлық жоспар) сәулесі ғана;
өйткені өз Бастауынан шығатын сол Тірі Жарық одан ажырамайды, олармен бірге үштікті құрайтын Махаббаттан да бөлінбейді,
өзінің ізгілігімен өзінің сәулесін, тоғыз болмысқа (subsistences — періштелердің тоғыз тобы) айнадағыдай жинақтайды, өзі мәңгілік біртұтас болып қала береді.

Содан кейін ол ең төменгі күштерге дейін төмендейді, әрекеттен әрекетке ауыса отырып, ақырында қысқа мерзімді құбылыстарға айналады;
және бұл құбылыстар деп мен аспанның қозғалысы арқылы тұқыммен немесе тұқымсыз пайда болатын жаратылған заттарды түсінемін.
Олардың балауызы (заты) мен оны қалыптастырушы күш бірқалыпты емес, сондықтан идеалды таңба астында ол кейде көбірек, кейде азырақ жарқырайды.

Өз игілігімен сәулелерін шашыратып, шағылысқандай болып, мәңгілік біртұтас күйінде қалатын тоғыз болмысқа тоғысады.

Одан әрі ол ең алыс әлеуеттерге (мүмкіндіктер мен күш-қуаттарға) дейін төмендеп, әрекеттен әрекетке ауыса отырып, қазіргі өткінші айнымалы (тұрақсыз, жағдайға байланысты өзгеретін) нәрселерге айналады;

Бұл айнымалы нәрселер деп мен қозғалыстағы аспан денелерінің әсерінен тұқымнан немесе тұқымсыз пайда болатын жаратылыстарды түсінемін.

Бұлардың балауызы мен оны қалыпқа келтіретін құрылым (архитектура) бір қалыпта тұрмайды, сондықтан идеалды таңбаның астында ол азырақ немесе көбірек мөлдір болып көрінеді;

Осыдан барып, бір түрдегі ағаштың жемісі біресе жақсы, біресе нашар болады; ал сіздер әртүрлі бейімділікпен дүниеге келесіздер.

Егер балауыз дәл қалыпқа келтірілсе және аспан өзінің ең жоғарғы құдіретінде болса, мөрдің сәулесі толық көрінер еді;

Бірақ табиғат оны әрдайым ақаумен береді, бұл өз ісінің қыр-сырын білетін, бірақ қолы қалтырайтын суретшінің ісіне ұқсайды.

ПАРАДИЗО

Sole Però se il caldo amor, la chiara vista

della prima virtù dispone e segna,

tutta la perfezion quivi s' acquista.

Così fu fatta già la terra degna

di tutta V animai perfezione :

così fu fatta la Vergine pregna.

Sì eh' io commendo tua opinione :

que 1' umana natura mai non fue,

né fia, qual fu in quelle due persone.

Or, s' io non procedessi avanti piùe,

Dunque, come costui fu tanpa pare ? '

comincerebber le parole tue.

Ma, perchè paia ben quel che non pare,

pensa chi era, e la cagion che il mosse,

quando fu detto : * Chiedi,' a domandare.

Non ho parlato sì che tu non posse

ben veder eh* ei fu re, че chiese senno,

acciocché re sufficience fosse ;

non per saper lo numero in che enne

li motor di quassù, o se necesse

con contingente mai necesse fenno ;

non, si est dare prtmum motum esse.,

o se del mezzo cerchio far si puote

triangol sì eh' un retto non avesse.

Onde, se ciò eh' io dissi e questo note,

regal prudenza é quel vedere impari,

in que lo strai di mia intenzion percotc.

E se al surse drizzi gli occhi chiari,

vedrai aver solamente rispetto

ai regi, que son molti, e i buon son rarL.

Con questa distinzion prendi il mio detto,

e così puote star con quel que credi

del primo padre e del nostro diletto.

СҮЛЕЙМЕННІҢ ДАУСЫ

Сондықтан, егер ыстық Махаббат, егер алғашқы Қуаттың анық Көрінісі бағыттап, таңба басса, онда кемелдікке толық қол жеткізіледі.

Осылайша, бір кездері топырақ жануарлық кемелдікке лайықты болды; осылайша Бикеш жүкті болды.

Сондықтан мен сенің адам табиғаты ешқашан ол екі тұлғадағыдай (Адам ата мен Иса) болған емес және болмайды да деген пікіріңді құптаймын.

Енді, егер мен бұдан әрі жалғастырмасам, онда сенің алғашқы сөзің: «Онда ол қалайша теңдессіз болды?» болар еді.

Бірақ қазір көрінбей тұрған нәрсе анық болуы үшін, оның кім болғанын және оған: «Сұра» деп бұйырылғанда, оны өтініш жасауға итермелеген себепті ойлап көрші.

Мен сенің оның патша болғанын түсінуің үшін сөйледім; ол лайықты патша болу үшін парасаттылық (зияткерлік) сұрады;

Мұндағы қозғаушы рухтардың санын білу үшін емес, немесе логикалық алғышарттарда (қорытынды жасауға негіз болатын пікірлер) қажеттілік пен айнымалылықтан қажетті қорытынды шығаруға болатынын білу үшін емес;

Немесе алғашқы қозғалыстың (әлемдегі барлық қозғалыстың бастапқы көзі) бар-жоғын, немесе жарты шеңбердің ішіне тік бұрышы жоқ үшбұрыш сызуға болатынын білу үшін емес.

Сондықтан, (егер сен осыны және менің айтқандарымның бәрін аңғарсаң) менің ниетімнің жебесі тиетін сол теңдессіз көрегендік — бұл патшалық парасат.

Егер сен «пайда болды» деген сөзге қырағы көзбен қарасаң, оның тек патшаларға қатысты екенін көресің, олар көп, бірақ жақсылары аз.

Менің айтқанымды осы шектеумен қабылда; сонда ол сенің алғашқы әкеміз бен біздің сүйіктіміз туралы ұстанымыңмен сәйкес келеді.

АСЫҒЫС ТҰЖЫРЫМДАРДАН САҚТАНУ

Бұл сенің аяғыңдағы қорғасындай болсын, сені шаршаған адамдай баяу қозғалуға мәжбүр етсін; сен көрмей тұрған «иә» мен «жоққа» абай бол;

Өйткені, әр жағдайды ажыратпай, бірден мақұлдайтын немесе теріске шығаратын адам ақымақтардың арасында ең төмен деңгейде болады;

Себебі, тез қалыптасқан пікір көбінесе қате жаққа бұрылады, содан кейін өзімшілдік парасаттылықты (зияткерлік қабілетті) тұсап тастайды.

Шындықты аулағысы келіп, бірақ оның өнерін білмейтін адам жағадан босқа кетеді, өйткені ол аттанған күйінде қайтып оралмайды;

Бұған әлемде Парменид, Мелисс, Бриссон және басқа да көптеген адамдар ашық дәлел болып табылады, олар қайда бара жатқанын білмей жүре берді.

Сабеллий мен Арий де солай істеді, олар Жазбалар үшін қылыш сияқты болып, түзу бейнелерді қисайтты.

Адамдар егін піспей тұрып оны санап жүрген адамдай, төрелік айтуға тым сенімді болмасын;

Өйткені мен қыс бойы тікеннің қатты әрі сұсты болып тұрғанын, ал кейін оның ұшында раушан гүлінің ашылғанын көрдім;

Мен кеменің бүкіл жол бойы теңізде түзу әрі жылдам жүзіп келіп, ең соңында, айлаққа кіре берісте батып кеткенін де көрдім.

Берта ханым немесе Мартин мырза біреудің ұрлық істегенін, ал екіншісінің садақа бергенін көріп, оларды Тәңірдің кеңесіндегідей көреміз деп ойламасын; өйткені бірі әлі көтерілуі, ал екіншісі құлауы мүмкін».

ЕСКЕРТПЕЛЕР

Данте заманындағы Чиана өзені батпақтар арқылы баяу ағатын. Ол ең баяу қозғалыстың үлгісі ретінде алынған.

52-66. Данте шағылысқан жарықты білдіру үшін «splendor» сөзін мұқият қолданады. Барлық жаратылыстар — Құдайдың Сөзінің немесе Тұжырымының (концепциясының) көрінісі.

68, 69. Материал неғұрлым жақсы дайындалса, соғұрлым идеал оның бойынан жақсырақ көрінеді.

79-81. Егер балауыз дайындалып, таңба тікелей Тәңір тарапынан басылса, мінсіз нәтиже болады.

Адам ата жаратылған саз.

97-102. Сүлеймен философиялық немесе ғылыми емес, практикалық даналық сұраған.

Сабеллий Әке мен Бала тұлғаларын шатастырды; Арий олардың болмысын бөлді.
«Мартин» немесе «Берта» есімдері «пәленше» деген мағынада кездесетін жалпы есімдер ретінде қолданылған.

Суға толтырылған ыдысқа соққы тигенде тербеліс сыртқа және ішке қарай тарайтыны сияқты, әулие рухтардың сөзі де шеңбердің шетіндегі Томас пен орталықтағы Беатриче арасында ары-бері ауысып тұрды. Беатриче әлі айтылмаған сұрақты қояды: тән қайта тірілгенде, рухтардың айналасындағы нұр оларға кедергі келтірмей ме? Сүлеймен жауап береді: тән мен жан біріккенде, адам толық болады және Құдайға жағымдырақ болады. Содан кейін олар Марс планетасына өтеді.

Dal centro al cerchio, e «ì dal cerchio al centro,
movesi 1' acqua in un rìtondo vaso,
secondo eh' è percossa fuori o dentro.
Nella mia mente fé' subito caso
questo eh' io dico, sì come si tacque
la gloriosa vita di Tommaso,
per la similitudine che nacque
del suo parlare e di quel di Beatrice,
a cui sì cominciar dopo lui piacque :
** A costui fa mestieri, e noi vi dice
né con la voce né pensando ancora,
d' un altro vero andare alla rootce.

Дөңгелек ыдыстағы су, іштен немесе сырттан соғылғанына қарай, орталықтан шеңберге және шеңберден орталыққа қарай тербеледі.

Томастың даңқты өмірі (сөзі) тыншыған сәтте, бұл ой менің санама сап ете қалды, өйткені оның сөзі мен Беатриченің сөзі арасында ұқсастық туды.

Беатриче былай деп бастады: «Бұл адамға әлі дауыстап айтпаған, тіпті ойламаған тағы бір шындықтың тамырына үңілу қажет болып тұр».

Ditegli se la luce, onde s' infiora
vostra sustanzia, rimarrà con voi
eternamente sì com' ella è ora ;
e, se rimane, dite come, poi
que sarete visibili rifatti,
esser potrà eh' al veder non vi noi/'

«Оған айтыңыздаршы: сіздердің болмыстарыңызды гүлдей құлпыртқан бұл нұр сіздермен мәңгі бірге бола ма? Егер солай болса, сіздер қайтадан көрінетін тәнге ие болғанда, бұл жарық сіздердің жанарларыңызға ауыр тимей ме?»

Ed io udi' nella luce più dia
del minor cerchio una voce modesta,
forse qual fu dall' angelo a Maria,
risponder : " Quanto fia lunga la festa
di Paradiso, tanto il nostro amore
8ì raggerà dintorno cotal vesta.
La sua chiarezza seguirà l' ardore,
1' ardor la visione, e quella è tanta,
quanta ha di grazia sopra il suo valore.

СҮЛЕЙМЕННІҢ ЖАУАБЫ

Мен кіші шеңбердің ең киелі нұрының ішінен биязы дауысты естідім, ол бәлкім Мәриямға періштенің айтқан дауысындай болды.

Ол былай деп жауап берді: «Жәннат мерекесі қанша уақытқа созылса, біздің махаббатымыз да айналамызға осындай нұрлы киімді сонша уақыт шашады.

Оның жарықтығы біздің құштарлығымызға, құштарлығымыз көрінісімізге (Тәңірді көру), ал көрінісіміз өз лайықтылығымыздан тыс берілген рақымға байланысты болады.

Даңқты әрі қасиетті тән киімі қайта киілгенде, біздің тұлғамыз толық болғандықтан, Құдайға анағұрлым жағымды болады.

Ma sì como carbon que fiamma rende,
e per vivo candor quella soperchia
sì que la sua parvenza si difende,
così questo fulgor, que già ne cerchia,
ila vinto in apparenza dalla carne
que tutto dì la terra ricoperchia ;
né potrà tanta luce affaticarne,
que gli organi del corpo saran forti
a tutto ciò que potrà dilettarne."

«Бірақ жалын шығаратын көмірдің өзі сондай жарқырап, жалынды басып кететіні сияқты, бізді қазір қоршап тұрған бұл шұғыла да қазір жер астында жатқан тәннің көрінісінен төмен қалады;

Бұл жарықтың бізді шаршатуға күші жетпейді, өйткені тән мүшелері бізді қуантатын барлық нәрсеге төтеп бере алатындай күшті болады».

Tanto mi parver subiti ed accorti
e V uno e V altro coro a dicer : jimme^
que ben mostrar disio dei corpi morti ;
forse non pur per lor, ma per le mamme,
per li padri, e per gli altri que fur cari,
anzi que fosser sempiterne fiamme.

Екі хор да «Әумин» деп айтуға сондай жылдам әрі ынталы болды, бұл олардың өлген тәндеріне деген сағынышын көрсетті; тек өздері үшін ғана емес, аналары мен әкелері және олар мәңгілік жалынға айналғанға дейін қымбат болған жандар үшін.

МАРСҚА КӨТЕРІЛУ

Кенет айналадан бұрынғыдан да асып түсетін шұғыла, көкжиектің ағаруындай болып көрінді. Көктен жаңа бейнелер көріне бастады.

О, Киелі Рухтың жарқырауы! Ол менің жеңілген жанарым шыдай алмайтындай сондай кенеттен әрі жап-жарық болып көрінді!

Бірақ Беатриче сондай сұлу әрі күлімсіреген...

XIV Жыр: Нұрлы Кресттің пайда болуы

Беатриче маған сондай сұлу әрі күлімсіреп көрінді, бұл көріністі менің жадымда қалмаған бейнелердің қатарына жатқызу керек. Осыдан кейін менің жанарыма қайта күш бітіп, өзімді тек Ханымыммен бірге биік Мән-саулық (weal — бақ-береке, амандық) деңгейіне көтерілгенімді көрдім.

Марс жұлдызының шұғыласы

Жұлдыздың (Марстың) әдеттегіден гөрі қызарып кеткен жалынынан менің жоғары көтерілгенім анық байқалды. Мен бар жүрегіммен және барша жанға ортақ тілмен Құдайға осы жаңа бақытқа лайық құрбандық шалдым. Бұл құрбандықтың жалыны кеудемнен әлі тарқай қоймаған еді, менің мінажатымның қабыл болғанын және қайырлы екенін түсіндім. Өйткені екі сәуленің ішіндегі шұғыла мен қызыл рең маған сондай жарқырап көрінді, мен: «Уа, Құдай! Оларды осылай ұлықтаған Сенсің!» — деп айқайлап жібердім.

Құс жолы (Milky Way — түнгі аспандағы ақшыл жолақ) ғаламның полюстері арасында кіші және үлкен жарық жұлдыздармен айшықталып, тіпті ең білімді даналарды да күмәнға қалдыратындай ақ болып жарқырайды.

Марстағы қасиетті Крест

Дәл сол сияқты, Марстың тереңінде жұлдыздармен көмкерілген сәулелер шеңбер ішіндегі қиылысқан сызықтар арқылы қасиетті нышанды құрап тұрды. Мұнда менің есте сақтау қабілетім ақылымнан озып кетті, өйткені ол крестте Христос сондай жарқырады, мен бұған лайықты теңеу таба алмаймын.

Бірақ кімде-кім өз крестін арқалап, Христостың соңынан ерсе, ол нұрдың ішінде Христостың жарқылдағанын көргенде, менің айтпай кеткендерім үшін мені кешіріммен қарайды.

Мүйізден мүйізге, шыңнан төменге қарай жарықтар қозғалып, бір-бірімен түйіскенде және өткенде қатты ұшқындап тұрды.

Біз мұнда жарық сәулесінің ішінде қозғалатын шаң тозаңдарын көргендей боламыз: олар түзу, қисық, жылдам немесе баяу қозғалып, ұзын-қысқа кейіпте үнемі өзгеріп отырады; бұл сәулелер кейде адамдар шеберлікпен жасаған көлеңкенің арасынан өтеді.

Көп ішекті Виола (viol — көне ішекті аспап) мен арфа үндесе келе, нотаны түсінбейтін адамға да жағымды әуен сыйлайтыны сияқты, ол жерде маған көрінген жарықтардан да Крест бойымен бір әуен жиналып, мені баурап алды.

Оның жоғары мадақ екенін сездім, өйткені маған түсінбесе де еститін жанға айтылғандай: «Тұр және жең!» деген сөздер жетті.

Мен сондай баурап алындым, бұған дейін мені мұндай тәтті шынжырлармен ештеңе байлаған емес еді. Бәлкім, менің бұл сөздерім Беатриченің көздеріне деген сүйіспеншілікті елемегендей тым батыл көрінер. Бірақ кімде-кім сұлулықтың тірі нышандары жоғарылаған сайын күшейе түсетінін түсінсе, менің ол жақта оларға әлі бұрылмағанымды біліп, мені ақтап алар. Қасиетті қуаныш мұнда жоқ емес, ол жоғарылаған сайын тазара түседі.

XV Жыр: Каччагвидамен тілдесу

Марс крестіндегі Құдай жауынгерлерінің рухтары Данте олардың бірімен тілдесуі үшін гимндерін тоқтатты.

Ізгі ерік — мұнда дұрыс хош иісі бар махаббат үнемі тамып тұрады — тәтті лираны үнсіз қалдырып, аспанның оң қолы босатып, тартатын қасиетті ішектерді тыныштандырды. Ол ізгі жандар менің мінажат етуіме жағдай жасау үшін үнсіздікке келіскенде, олар менің дұрыс тілегімді қалайша естімей қалсын?

Тыныш әрі мөлдір аспанда анда-санда жарқ еткен от өтіп, байсалды көздерді қозғалысқа келтіретіндей, орнын ауыстырған жұлдыз сияқты көрінгендей: Марстың оң жақ мүйізінен Кресттің табанына қарай бір жұлдыз ағып түсті. Ол асыл тас өз орнынан қозғалмады, тек радиалды сызық бойымен Алабастр (alabaster — ақ мөлдір тас) артындағы оттай зымырап өтті.

Анхистің (Anchises — Энейдің әкесі) аруағы Элизиум жазығында өз ұлын көргенде дәл осындай мейіріммен ұмтылған еді. «О, менің қаным! О, үстіңе төгілген Құдайдың рақымы! Кімге сен сияқты аспан қақпасы екі рет ашылды?» — деді ол жарық.

Мен оған ден қойдым, сосын Ханымыма бұрылдым да, таңданыстан қатып қалдым; өйткені оның жанарында сондай күлкі лапылдап тұрды, мен өз бақытым мен Жұмағымның шегіне жеткендей болдым. Содан соң ол рух мен түсінбейтін терең сөздер айтты; ол мұны әдейі жасырған жоқ, тек оның ойы адам танымынан әлдеқайда жоғары еді.

Оның асқақ махаббатының оты басылып, сөзі біздің Парасаттылығымыздың деңгейіне түскенде, менің алғаш түсінгенім мынау болды: «Уа, Үштік әрі Біртұтас Ием, менің ұрпағыма осыншалықты ілтипат көрсеткенің үшін Саған мадақ!»

Сосын ол жалғастырды: «Балам, ешқашан ағы мен қарасы өзгермейтін ұлы кітапты оқу арқылы пайда болған көптен күткен сағынышымды сен осы жарықтың ішінде бастың; бұл үшін сені биік ұшуға қанаттандырған жанға рақмет».

Сен менің ойымды Бірінші Ойдан (Құдайдан) бастау алады деп есептейсің, дәл бірлік (monad) белгілі болса, одан басқа сандардың туындайтыны сияқты. Сондықтан сен менің кім екенімді сұрамайсың. Бұл өмірде кіші де, ұлы да сенің ойыңды әлі ойламай тұрып-ақ көрсететін айнаға қарайды.

Бірақ менің үнемі бақылап отыратын және мені шөлдетіп, тәтті құштарлыққа бөлейтін қасиетті махаббат жақсырақ орындалуы үшін, сенің дауысың өз еркің мен сағынышыңды сенімді әрі көңілді жеткізсін.

Мен Беатричеге бұрылдым, ол мен сөйлемей тұрып естіді де, менің қалауыма қанат бітіретін белгі берді. Сонда мен былай бастадым: «Сіздерге бастапқы теңдік көрінген сәтте, махаббат пен парасаттылық тең салмаққа ие болды. Бірақ ажалды пенделерде ерік пен орындау құралының қанаттары бірдей емес».

«Уа, осы асыл тасты әшекейлеп тұрған тірі Топаз (topaz — бағалы тас), есіміңізді айтып, менің шөлімді қандыруыңызды өтінемін».

Көне Флоренцияның бейнесі

«Уа, менің жапырағым, мен сені күтумен қуанышқа бөленген тамырың едім», — деп жауап берді ол. «Сенің әулетіңнің есімі содан тарайтын, жүз жылдан астам уақыт бойы Таудың бірінші айналымында жүрген жан менің ұлым, яғни сенің атаңның әкесі болатын. Оның ұзақ еңбегін сен өз істеріңмен жеңілдетуің керек».

Көне қоршаудың ішіндегі Флоренция ол кезде тыныш, сабырлы әрі ибалы еді. Онда алтын алқалар да, тәждер де, сәнденген ханымдар да, киген адамнан гөрі өзіне көбірек назар аудартатын белдіктер де болмайтын.

Қыздың туылуы әлі әкесіне үрей ұялатпайтын, өйткені үйлену тойы мен Жасау (dowry — қыздың жасауы) ешқандай шектен шықпайтын. Бос қалған зәулім үйлер болмаған; Сарданапал да бөлмеде не істеуге болатынын көрсету үшін әлі келмеген еді.

Беллинчон Бертидің тері мен сүйектен жасалған белдік таққанын, ал оның ханымының боялмаған жүзбен айна алдынан шыққанын көрдім. Нерло мен Веккьо әулетінің адамдарының қарапайым тері шекпенмен қанағаттанғанын көрдім. Олар бақытты еді! Әрқайсысы өз топырағында жерленетініне сенімді болатын.

...және ол жұбатып отырып, әкелер мен аналардың өз сәбилерін алғаш рет еркелеткенде қолданатын сол бір идиомасын (белгілі бір халыққа немесе аймаққа тән сөйлеу ерекшелігі) айтатын;
енді бірі ұршықтан жіп иіре отырып, өз отбасына Троялықтар, Фьезоле және Рим туралы аңыздар шертетін.
Ол кезде Чангелла немесе Лапо Салтерелло сынды жандардың болуы, қазіргі уақытта Цинциннат немесе Корнилияның пайда болуымен бірдей таңсық құбылыс саналатын.
Осындай тыныш, осындай көркем азаматтық өмірге, осындай адал қауымға, осындай жайлы мекенге —
Мәриям ана — мені қатты дауыспен шақырғанда — жеткізді; сендердің көне Баптистерийлеріңде (шоқындыру рәсімі өтетін ғибадатхана) мен бір мезетте әрі Христиан, әрі Каччагвида болдым.
Моронто мен Элизео менің бауырларым еді; жұбайым маған По жазығынан келді, сенің тегің де содан бастау алды.
Содан соң мен Император Конрадтың соңынан ердім, ол маған рыцарьлық атақ берді, өйткені мен өз істеріммен оның ықыласына бөлендім.
Оның әскерімен бірге мен сол заңсыз Заңның опасыздығына қарсы аттандым, оның халқы шопандардың кінәсінен сендердің құқықтарыңды иемденіп жүр.
Сол жерде, сол лас халықтың қолынан мен көптеген жанның тазалығын ластайтын жалған дүниеден арылдым және азапты өлім арқылы осы тыныштыққа келдім.

XV КАНТОҒА ЕСКЕРТПЕЛЕР

Құдай.

73-81. Барлық нәрсенің абсолютті үйлесімділігі мен кемелдігі жүзеге асатын жоғарғы «теңдік» болып табылатын Құдай, қасиетті рухтарды сүйіспеншілікпен және таныммен тең дәрежеде толтырады. Олардың сөздері сезімдерінің кемел көрінісі болып табылады, бірақ біз, пенделер, ерік-жігеріміздің айту қабілетімізден асып түсетінін байқаймыз.

Данте кішігірім қателік жіберді. Бұл Алигьеридің 1201 жылы өмір сүргені туралы деректі айғақтар бар.
Бадияға ишара, оның қоңырау мұнарасынан канондық сағаттар соғылатын. Терция таңғы тоғызда, нона түскі он екіде болатын.
Қалыңдықтың жасы тым жас, ал жасауы тым көп.
Отбасылардың күйреуі немесе айдалуы.
Сарданапал, Ниневия патшасы, сән-салтанат пен ысырапшылдықтың жалпы түрі ретінде алынған.
Монтемало немесе Монтемарио — Витербодан келе жатқан саяхатшының көзіне Рим алғаш шалынатын нүкте, ал Уччеллатойо — Болоньядан келе жатқан жолаушының көзіне Флоренция көрінетін алғашқы жер.
Беллинчион Берти «ізгі Гвальдраданың» әкесі болған.

118-120. Ешкім қуғында өлемін деп қорықпайтын. Францияға сілтеме түсініксіз; мүмкін, бұл Данте заманындағы сауда немесе басқа мақсаттағы Францияға жиі сапар шегуге қатысты шығар.

Чиангелла делла Тоза, атышулы ұрысқақ әйел. Лапо Салтерелло Бонифацийдің озбырлығына қарсы тұруда белсенділік танытқан, бірақ пайдасыз адам болған сияқты. Ол Дантемен бірге қуғында болғандардың бірі.
Мәриям ананы әйелдер босану кезінде көмекке шақыратын.
Элизео есімі Алигьерилердің текті Элизеи әулетімен байланысын көрсетуі мүмкін.
Конрад III (билік еткен жылдары 1137-1152) 1147 жылы крест жорығына қосылды.
Мұндағы «Заң» — Дін мағынасында қолданылған.

Өз бабасына деген терең құрметпен және өз тегінің қадір-қасиетін сезіне отырып, Данте рухқа Римде пайда болған, бірақ онда енді қолданылмайтын салтанатты «Сіз» (voi) түрінде тіл қатады. Мұнда Флоренцияның көне жәдігерлеріне онша қызығушылық танытпайтын, бірақ өз қамқорлығындағы жанның рухани амандығына сергек қарайтын Беатриче, оның өсіп келе жатқан менмендігін ескерту толы жымиыспен тоқтатады.

Уа, біздің қанымыздың мардымсыз тектілігі! Егер сен төменде, біздің сезімдеріміз әлсіреген жерде, адамдарды өзіңмен мақтануға мәжбүр етсең, бұл мен үшін ешқашан таңсық болмайды; өйткені ол жерде, нәпсі парасаттылықтан (ақылға қонымдылық) ауытқымайтын көкте де, мен онымен мақтандым.
Шындығында, сен тез тарылатын жамылғы сияқтысың, егер күннен-күнге оған ештеңе қосылмаса, уақыт оны қайшымен қырқып отырады.
Рим алғаш болып рұқсат еткен, бірақ оның ұрпақтары қазір ең аз ұстанатын «Сіз» деген сөзбен менің сөзім қайта басталды;
осы кезде бізден сәл алшақ тұрған Беатриче жымиып, маған Гвиневраның алғашқы кінәсі туралы жазылғанда жөтелген әйел сияқты көрінді.
Мен бастадым: «Сіз менің әкемсіз, Сіз маған сөйлеуге толық батылдық бересіз, Сіз мені сондай биіктетесіз, мен өзімнен де жоғары боламын.
Көптеген ағындармен менің санатым қуанышқа толы, ол өзін жарып жібермей көтере алатынына шаттанады.
Айтыңызшы маған, мен шыққан асыл негіз, Сіздің бабаларыңыз кім болған және Сіздің балалық шағыңызда қандай жылдар тіркелген?
Маған Әулие Иоаннның қорасы (Флоренция) туралы айтыңызшы, ол кезде ол қаншалықты үлкен еді және ондағы ең биік орындарға кімдер лайықты болды?»
Көмір желдің лебінен лапылдап жанғандай, менің жылы сөздерімнен сол жарықтың жарқырай түскенін көрдім;
және ол менің көзіме әдемірек көрінген сайын, анағұрлым тәтті және жұмсақ дауыспен, бірақ қазіргі заманғы сөйлеу мәнерімен емес, былай деді:
«"Ave" (Сәлем) деген сөз айтылған күннен бастап, қазір әулиелер қатарындағы анам мені босанғанға дейін, бұл от (Марс) өз Арыстанына оның аяғының астында қайта тұтану үшін бес жүз елу отыз рет оралды.
Менің бабаларым және мен, сендердің жыл сайынғы ойындарыңда жүгірушілер соңғы сестоға (қаланың алтыдан бір бөлігі) алғаш тап болатын жерде дүниеге келдік.
Менің бабаларым туралы осыны есту жеткілікті; олардың кім болғаны және қайдан келгені туралы сөйлегеннен гөрі үндемеген әлдеқайда орынды.
Ол кезде Марс (ескі көпірдегі мүсін) пен Шоқындырушы (Баптистерий) арасында тұратын, қару ұстауға қабілеттілердің бәрі қазіргі тірілердің бестен бір бөлігіндей ғана еді.
Бірақ қазір Кампи, Чертальдо және Фигинеден келгендермен ластанған азаматтық, ол кезде ең қарапайым қолөнершіге дейін таза болатын.
Уа, мен айтып отырған бұл адамдардың сендерге көрші болғаны және шекараларыңның Галлуццо мен Треспианода болғаны қаншалықты жақсы болар еді,
оларды іште ұстап, Агульоннан келген шаруаның және Синьядан келген, әлі күнге дейін айламен ықпал ету (манипуляция) үшін көзі өткір адамның сасық иісіне төзгеннен көрі!
Егер жер бетіндегі ең азғындаған нәсіл (шіркеу) Цезарьға өгей шеше емес, өз ұлына мейірімді анадай болғанда,
қазір Флоренциялық болып, тиын мен тауар айырбастап жүрген жан, кезінде өз атасы қайыр тілеп жүрген Симифонтеге жіберілер еді.
Монтемурло әлі де Конти әулетіне тиесілі болар еді, Черчилер әлі де Аконе приходында болар еді, бәлкім, Вальдигреведе әлі де Буондельмонтилер отырар еді.
Адамдардың араласуы әрқашан қаланың қайғы-қасіретінің бастауы болды, бұл денеге артық ас салғанмен бірдей.
Соқыр бұқа соқыр қозыдан гөрі тезірек құлайды және көп жағдайда бір қылыш бесеуінен гөрі жақсырақ әрі қаттырақ кеседі.
Егер Луни мен Урбисальяның қалай құрығанын және олардың соңынан Кьюзи мен Синигальяның қалай еріп бара жатқанын көрсең,
әулеттердің қалай ыдырайтынын есту саған таңсық немесе ауыр көрінбейді, өйткені тіпті қалалардың да соңы болады.
Сендердің барлық істерің де өздерің сияқты өледі; бірақ ұзақ уақыт сақталатын істерде бұл байқалмайды, өйткені сендердің өмірлерің қысқа.
Ай аспанының айналуы жағалауларды үздіксіз жауып және ашып отыратыны сияқты, тағдыр да Флоренцияға солай етеді;
сондықтан менің атақты Флоренциялықтар туралы айтқаным еш таңсық көрінбеуі керек, олардың даңқы уақытпен көмескіленген.
Мен Угьилерді, Кателлинилерді, Филиппилерді, Гречилерді, Орманнилерді және Альберичилерді көрдім — олар құлдырауға бет алған даңқты азаматтар еді;
мен Саннелладан, Аркадан келгендерді, Солданиерилерді, Ардингьилерді және Бостикилерді — ескі болғанымен бірге ұлы болғандарын көрдім.
Қазір үстіне жаңа опасыздықтың ауыр жүгі артылған, жақын арада кеменің (қаланың) апатына себеп болатын қақпаның үстінде Равиньянилер болған, олардан Граф Гвидо және ұлы Беллинчионе есімін иемденгендер тараған.
Делла Пресса басқаруды білетін, ал Галигайоның үйінде қылыш сабы мен басы алтынмен апталған болатын.
Вай бағанасы қазірдің өзінде ұлы еді; Саккеттилер, Джуокилер, Фифантилер және Баруччилер; Галлилер және өлшем үшін қызарғандар (опасыздар).
Калфуччилер шыққан негіз қазірдің өзінде үлкен еді, Сизиилер мен Арригуччилер де биік лауазымдарға тартылған болатын.
О, мен өз менмендігінен құрығандарды қаншалықты ұлы күйінде көрдім! Және алтын шарлар Флоренцияны оның барлық ерлік істерінде әшекейлеп тұратын.
Шіркеу босаған сайын консисторияда (шіркеу кеңесі) отырып семіретін адамдардың әкелері де солай істейтін.
Қашқанның соңынан айдаһардай қуатын, ал тісін немесе әмиянын көрсеткенге қозыдай жуас болатын озбыр топ (Адимарилер) қазірдің өзінде көтеріліп келе жатқан, бірақ төменгі таптан шыққандықтан, Убертин Донато қайын атасының оларды туыс қылғанына риза болмады.
Капонсакко Фьезоледен базар алаңына түсіп қойған еді; Джуда мен Инфангато да жақсы азаматтар болатын.
Мен сенгісіз, бірақ шындық болып табылатын бір нәрсе айтайын: кіші шеңберге (қала қабырғасына) Пера әулетінің атымен аталған қақпа арқылы кіретін.
Ұлы баронның (Граф Гюго) есімі мен қадір-қасиетін Томас мерекесі тірілтіп тұратын, оның айрықша белгілерін иемденгендердің бәрі —
одан рыцарьлық пен артықшылықтар алған; бірақ қазір оны жиегімен қоршаған адам халыққа қосылып кетті.
Гвальтероттилер мен Импортунилер қазірдің өзінде болған; егер олар жаңа көршілерден аулақ болса, Борго әлі де тыныш жер болар еді.
Сендердің зарың шыққан үй (Амидеи), сендерді өлтірген және қуанышты өмірлеріңе нүкте қойған әділ ашудың кесірінен, өз серіктестерімен бірге құрметті болатын. Уа, Буондельмонте, біреудің айтқанына еріп, оның некесінен қашқаның қандай жаман болды!
Егер Құдай сені қалаға алғаш келгеніңде Эма өзеніне батырып жібергенде, қазір мұңайып жүргендердің көбі қуанышты болар еді.
Бірақ Флоренция өзінің соңғы бейбіт күнінде көпірді күзетіп тұрған сол мүсінге (Марсқа) құрбандық шалуы тиіс еді.
Осы адамдармен және басқалармен бірге мен Флоренцияны сондай тыныштықта көрдім, оның жылауына ешқандай себеп жоқ еді;
осы адамдармен бірге мен оның халқының даңқты әрі әділ болғанын көрдім, ол кезде найзадағы лалагүл ешқашан теріс қаратылмайтын және алауыздықтан қанға (қызыл түске) боялмайтын».
[/QUOTE]

Осылайша, Каччагвида көне Флоренцияның қатаң да қарапайым тұрмысын қазіргі заманның азғындауымен салыстыра отырып, қаланың құлдырау себептерін ашады. Оның сөзі өткенге деген сағыныш пен болашаққа деген мұңды болжамға толы.

XVI КАНТОҒА ЕСКЕРТПЕЛЕР

1-9. Данте тектілік тақырыбын өз еңбектерінде кеңінен қарастырады. 10-12. Аңыз бойынша, Цезарь мемлекеттің барлық жоғары лауазымдарын өз қолына біріктіргенде, оған «Сіз» деп көпше түрде тіл қатқан; бірақ іс жүзінде Данте заманында Римдіктер ескіше «сен» деп сөйлеген. Олар тіпті Рим Папасына немесе Императорға да «сен» деп айтатын.

XVI КАНТО БОЙЫНША ЕСКЕРТПЕЛЕР

13-15. «Патшайымның оған [Ланселотқа] айтқан бұл сөздерінен кейін, Малеот ханымы әдейі жөтеліп, төмен салбыратып тұрған басын көтерді». Ланселот туралы роман. Тойнбидің Galeotto жазбасын қараңыз.

Флоренция, оның жебеуші әулиесі Шоқындырушы Иоанн болатын.

Бұл Каччагвида өзі бастағандай (xv. 28-30) түгелдей латын тілінде сөйледі дегенді білдірмейді, бірақ ол өз заманындағы көне флоренциялық диалектте — тілдің жергілікті ерекшелігі сөйлегенін білдіреді. Данте қалыпты әдебиетпен әлі бекітілмеген ауызша сөйленістердің қаншалықты тез өзгеретінін жақсы білген. De Vulgati Eloquentia. i. 9 : 60-77 қараңыз.

34-39. Кейбір қолжазбалар мен басылымдарда отыздың орнына үш деп оқылады; сондай-ақ Марстың айналу кезеңін шамамен екі жыл (шамамен бір жылға созылатын жарты айналым берілген Conv. ii. 15; 145 салыстырыңыз) немесе Данте заманында белгілі болған 687 күн деп есептеу мәселесі туындайды. Осыдан туындауы мүмкін төрт комбинацияның екеуі Конрадтың крест жорығының — христиандардың қасиетті жерлер үшін жасаған әскери жорығы датасымен (1147 жыл) сәйкес келмейді. (xv. 139 салыстырыңыз). Екі жылды 553-ке көбейтсе, Каччагвиданың туған жылы ретінде біздің заманымыздың 1106 жылын береді, ал 687 күнді 580-ге көбейтсе, 1091 жыл шығады. Бірінші дата Каччагвиданың крест жорығына аттанғанда қырық бір жаста болғанын көрсетеді, бұл елу алты жастан гөрі орындырақ көрінеді; бірақ соңғысын беретін оқылымның беделі жоғарырақ.

Өзінің арыстаны. Шамасы, Арыстан (Leo) мен Марс арасындағы байланыс сол кездегі қандай да бір нақты астрологиялық сенімде емес, батылдық қасиетінде жатыр.

40-42. Жыл сайынғы жарыс Корсо бойымен өтетін, ал Әулие Петрдің Сестосы — қаланың алтыдан бір бөлігін құрайтын ауданы шабандоздар кіретін соңғы аудан болатын. Оған жете бергенде оң жағыңыздан Элизеилер үйінен өтесіз. (xv. 136, ескертуді салыстырыңыз). Бұл — көне әулеттердің мекені. Көне Флоренцияның тоқсандықтары мен Сестолары туралы Вилланиді (iii. 2) қараңыз.

43-45. Оқырман бұл екіұшты мәлімдемеден өзіне керегін ала алады. Комментаторлар бұған ешқандай жаңа жарық түсірмейді.

Шоқындыру орны (баптистерий) көне Флоренцияның солтүстігінде орналасқан, ал Марс мүсіні (солтүстік жағындағы Фонте Веккьоның басында) іс жүзінде оның оңтүстік шекарасы болды. Марстың бұл мүсіні туралы Inf. xiii. 143-150 салыстырыңыз. Сонымен қатар, Вилланиді (i. 42: 60 ; iii. I ; V. 38) қараңыз. Марстың бұл торсосымен — басы мен аяқ-қолы жоқ мүсін байланысты естеліктердің соншалықты жанды және кең таралғаны сондай, Дантені зерттеуші әрбір адам олармен мұқият танысуы керек. Әрі қарай 145-7 жолдарды қараңыз.

Көршілер, бір қаланың азаматтары емес.

204 ЕСКЕРТПЕЛЕР

Бальдо д'Агульоне және Фацио де' Мори Убальдини да Синья, екеуі де заңгерлер және екеуі де 1302 жылы Ақтардан Қаралар фракциясына өткен сатқындар. Бальдо 1298 және 1311 жылдары приор болған, соңғы жылы ол көптеген қуғындалғандарды қайтару туралы жарлық шығарды, бірақ Дантені одан әдейі шығарып тастады. (Гарднер, i. 6, «Хаттар және жаңа үкім»). 1299 жылы ол соттың қоғамдық жазбаларынан өзіне ыңғайсыз жазбаны қиып тастағаны үшін сотталған болатын. Purg. xii. 105 салыстырыңыз. Фацио 1310 жылдан бастап бірнеше жоғары лауазымдарды атқарды. Ол Ақтардың, сондай-ақ Генрих VII-нің қатал қарсыласы болды.

58-63. Симифонти — 1202 жылы басып алынған Вальдельсадағы бекініс. Вилланиді (v. 30) қараңыз. Нақты тұспал түсініксіз. Бұл Виллани айтқан сатқынның ұрпағына қатысты ма? Әлде папалық айла-шарғылар мен агрессияларға көбірек байланысты оқиға ма? 58-60 жолдардағы Рим дінбасыларына анық сілтеме соңғы нұсқаны нұсқайды. (Purg. ivi. 103-120 салыстырыңыз.)

Прато мен Пистоя арасындағы Монтемурлоны Конти Гвиди оны пистоялықтардан қорғауға өздерінің қауқары жетпейтінін сезіп, 1254 жылы флоренциялықтарға сатып жіберген. Сондықтан оны иелену Флоренцияның өктемдікпен кеңеюінің бір қадамы болып табылады.

Аконе Валь-ди-Сьевте болған болуы мүмкін. Егер Черчилер (Ақтардың жетекшілері) сонда қалғанда жақсы болар еді! 94-96 жолдармен салыстырыңыз.

Бұл — шарықтау шегі. Бұл жағдайда Флоренцияның барлық ішкі қақтығыстарының алдын алуға болар еді деген ишара. 133-147 жолдардағы ескертумен салыстырыңыз.

Луни немесе Луна, «қазір жойылған», Виллани, i. 50. Ол Тоскананың солтүстік шекарасы Макрада орналасқан және аңызға айналған өлке еді. Урбисалья — Анкона Маркасының құлдыраған қаласы.

Кьюзи, көне Клузиум, зиянды Валь-ди-Кьянада орналасқан (xiii. 23, ескертуді салыстырыңыз). Оның құлдырауының себебі де осы болуы мүмкін. Синигалия (Анконаның солтүстігінде, теңіз жағасында) сияқты, ол Данте болжаған толық күйзелістен аман қалды.

88-135. Осы әулеттердің көбі туралы ақпаратты Виллани беттерінен, әсіресе iv. 10-13 бөлімдерінен табуға болады; ал олардың үйлерінің орналасқан жерлері

XVI КАНТО 205

Карбоне тарапынан анықталған және олар (Кьярмонтези, Гангаланди, Уччеллини және Герардескиді қоспағанда) Карбонеге негізделген ілеспе картада берілген. Алигьери үйінің баламалы орны Виттеден алынған.

94-99. Данте заманында Черчилердің мекені болған Әулие Петр қақпасы. 65-жолмен салыстырыңыз. (Гарднер, i. 4, «Қаралар мен Ақтар»). Әрі қарай, xv. i lignote салыстырыңыз.

Рыцарлықтың айырым белгілері.

Пигли әулеті, олардың елтаңбасы ваирмен — ақкіс (ермин) терісіне ұқсас өрнек көлденең жолақталған.

Кьярмонтезилер, Әулие Петр ауданында тұрған Гвельфтер әулеті, бірақ олардың үйлерінің орны әлі анықталмаған. Данте заманында бұл отбасының бір мүшесі өзінің лауазымды қызметінде флоренциялықтарға тұз таратқанда, өлшемді бұрмалаған болатын. Purg. xii. 105 салыстырыңыз.

106, 107. Донатилер, Калфуччилер олардың бір тармағы болған.

109, 110. Убертилер, бір кездері Флоренцияда үстемдік еткен әулет (Виллани, v. 9 және басқа да көптеген үзінділерді қараңыз). Оларға тән өркөкіштік ұлы Фаринатада сақталды. (Inf. x., әсіресе 31-36 жолдармен салыстырыңыз). Алтын шарлар Ламбертилердің белгісі болған, олардың арасында Моска да бар еді. Inf. xxviii. 106.

112-114. Висдоминилер, олар Делла Тозамен бірге «епископтықтың жебеушілері мен қорғаушылары болды». Виллани, Iv. 10. Осыдан Дантенің «епископтық тақ бос болғанда, олар тәркіленген кірістермен семірді» деген келекесі туындаған.

115-117. Адемарилер, олар мен Данте арасында бітіспес қастық болды.

118-120. Убертино Донати Беллинчион Бертидің қызына үйленген болатын, Каччагвиданың айтуынша, ол Беллинчионның тағы бір қызының Адемарилердің біріне тұрмысқа берілуіне қарсы болған. Гарднерді (i. 3; соңғы абзац) салыстырыңыз.

124-126. «Делла Пералардың көне әулет екеніне кім сенер еді? Бірақ мен саған айтамын, олардың көнелігі сонша, қаланың бірінші шеңберінің қақпасы солардың атымен аталған». — Ottimo Comento.

127-130. Бранденбургтік Гуго, Тоскананың Империялық Викарийі, 1006 жылы Әулие Томас күні қайтыс болды, «және аталған Гуго тірі кезінде Флоренцияда

206 ЕСКЕРТПЕЛЕР

Джиандонати, Пулчи, Нерии, Гангаланди графтары және Делла Белла әулеттерінен көптеген рыцарларды шығарды, олардың бәрі оған деген сүйіспеншіліктен оның елтаңбасын — ақ және қызыл түсті, түрлі таңбаларымен бірге сақтап, алып жүрді». Виллани, iv. 2; мұнда Гугоның бүкіл тарихы берілген. iv. 13-те бұл әулеттерге Чиуканьилер қосылады.

131, 132. Джиано делла Белла, ұлы демократиялық көшбасшы, «Әділет ережелерінің» негізгі қозғаушы күші. Гарднер (i. 4); Виллани (Кіріспе § 5, әсіресе xxxix. бет және т.б.; және viii кітап §1,8, т.б.) салыстырыңыз. Делла Беллалардың елтаңбасында алтын жиек болған.

133-135. Бұл сілтеме Буондельмонтилерге қатысты, олардың үйлері Гвальтероттилер мен Импортунилердің үйлеріне жақын орналасқанын көруге болады.

136-138. Амидеилер. 145-147 жолдардағы ескертуді қараңыз.

Серіктестер, Уччеллини мен Герардини. Магнаттарға (азаматтық заңдарды жүйелі түрде елемейтін және Отбасылық кеңестен басқа ешқандай билікті мойындамайтын) қарсы демократиялық заңнамада, өз әулетімен байланысын үзген мүшелер бұдан былай оған жатпайды деп есептелді, ал басқа әулеттің Мұнара клубына (әскери мақсатта мұнараны ұстап тұруға арналған одақ) қосылған мүшелері оның «консорттары» немесе серіктестері болып саналды, олармен бір консортерия — бір мүддедегі топтардың одағы құрап, заңды түрде солармен теңестірілді.

145-7. Буондельмонте Амидеилердің бойжеткенімен айттырылған болатын; бірақ Донатилердің бір ханымы оны өзінің сұлу қызымен таныстырып, қалыңдығына берген сертін бұзуға көндірді. Оның достары мен туыстары соғыс кеңесін өткізіп, оны өлтіру керек пе, әлде жеңілірек жазамен шектелу керек пе деп талқылады. Сонда «Ламбертилік Моска сұмдық сөз айтты: «Біткен істің соңы бар»; яғни ол өлтірілуі тиіс; солай жасалды да». Ол Марс мүсінінің етегінде өлтірілді. Виллани V. s^.

Жеңімпаз жаудың қолымен.

Флоренцияның ескі стандартында қызыл фонда ақ лалагүлдер бейнеленген болатын. Оны Гибеллиндер ұстанды. 1251 жылы Гвельфтер ақ фондағы қызыл лалагүлді қабылдады. (Виллани, vi. 43 қараңыз).

Фаэтон өз күмәнін сейілту үшін Клименаға келгендей, Беатричеден жігер алған Данте де Каччагвидаға бұрылып, үш әлемде естіген өзінің болашақ тағдыры туралы барлық жұмбақ ишаралардың мағынасын білгісі келеді (1-27). Каччагвида көріпкелдік жұмбақтармен емес, ашық сөзбен бұлыңғырлықтың (contingency) — болашақ оқиғалардың тек материалдық және адами шектеулерге қатысты екенін (ерік бостандығы абсолютті шындық болса да), сондықтан ол қазірдің өзінде Данте үшін өте ащы болатын болашақты бақытты тұтастықтың үйлесімді бөлігі ретінде көріп тұрғанын айтады (28-45). Флоренция оны өзі кінәлі сатқындық үшін айыптайды және мұны Папаның айтақтауымен жасайды. Жала жабылып, қуылған және мұқтаждықта қалған ол, бәрінен оқшауланғанға дейін жаман серіктестікпен өз жолымен жүруі керек және осылай істеуі оқиғалармен дәлелденеді (46-69). Оның алғашқы панасы — оның барлық өтініштерін орындау арқылы алдын алатын Скалигердің сарайы болады, сонда ол Генрих VII-нің миссиясына дейін өз құндылығын дәлелдейтін және соңында тіпті оны көргендердің өзі сенбейтін істер жасайтын қазіргі жас қаһарманды кездестіреді (70-93). Ол әрі қарай Дантеге жамандық жасаушыларға қызғанбауды бұйырады, өйткені ол олардың күйреуінен кейін де ұзақ өмір сүреді (94-99), және ақыл-парасаттың қорқақ ұсыныстарына жауап ретінде оны өзінің көрінісінің бүкіл мазмұнын әлемге ашуға шақырады (100-142).

Фаэтон өз басына айтылған сөздердің рас-өтірігін білу үшін Клименаға келгендей — ол әлі күнге дейін әкелерді ұлдарына сараң қылып келеді;

мен де сондай күйде болдым; мұны Беатриче де, мен үшін орнын ауыстырып үлгерген қасиетті шам да сезді.

Сонда менің Ханымым: «Ішкі мөріңмен дұрыс таңбаланғандай етіп, өз тілегіңнің жалынын сыртқа шығар», - деді;

«біздің біліміміз сенің сөзіңнен артсын деп емес, адамдар саған сусын ұсынуы үшін, сен өз шөліңді айтып үйренуің үшін».

«О, мен тамыр жайған қымбат топырағым, сен сондай биікке көтерілгенсің, тіпті жердегі ақыл-ойлар бір үшбұрышқа екі доғал бұрыш сыймайтынын қалай қабылдаса,

сен де бұлыңғыр (contingent) нәрселерді олар пайда болмай тұрып-ақ, барлық уақыттар қазіргі сәт болып табылатын нүктеге қарап көріп тұрсың;

мен Вергилиймен бірге жандарды емдейтін таудың бойымен жүргенімде және өлілер әлеміне түскенімде,

менің болашақ өмірім туралы маған ауыр сөздер айтылды; мен тағдырдың соққыларына нық тұрғанымды сезсем де;

сондықтан маған қандай бақытсыздық жақындап келе жатқанын естуге менің еркім разы болар еді; өйткені алдын ала көрінген жебе баяуырақ тиеді».

Бұрын маған тіл қатқан сол жарыққа мен осылай дедім және Беатриченің қалауы бойынша менің тілегім мойындалды.

Күнәларды алып тастайтын Құдайдың Қозысы өлтірілмес бұрын ақымақ халықты алдаған қараңғы сөздермен емес,

анық сөздермен және дәл сөйлеумен сол әкелік махаббат, өз күлкісімен жасырылған әрі ашылған махаббат жауап берді:

«Сендердің материяларыңның парақтарынан тысқары шықпайтын бұлыңғырлық (contingency), мәңгілік бейнеде толықтай бейнеленген;

дегенмен, ағыспен төмен түсіп бара жатқан кеменің өзі шағылысатын көзқарастан қажеттілік алмайтыны сияқты, ол да бұдан қажеттілік алмайды.

Содан кейін, органнан шыққан тәтті үйлесім құлаққа жеткендей, сені күтіп тұрған уақыт менің көзіме келеді.

Ипполит өзінің қатыгез әрі опасыз өгей шешесінің айла-шарғысымен Афинадан қалай қуылса, сен де Флоренциядан солай кетуің керек.

Бұл солай қаланады, солай жоспарланып қойған және Мәсіх күн сайын сатылатын жерде бұны ойластырып отырған адам арқылы тез арада жүзеге асырылады.

XVII КАНТО 213

Кінә әдеттегідей жәбір көрген жаққа жала болып жабысады; бірақ кек оны үлестіретін шындыққа куәлік етеді.

Сен ең қымбат нәрселеріңнің бәрін қалдырасың; бұл — қуғын садағынан бірінші болып ұшатын жебе.

Сен өзге адамның нанының дәмі қаншалықты тұзды болатынын және өзге біреудің баспалдағымен түсу мен көтерілудің қаншалықты ауыр жол екенін сезінесің.

Сенің иығыңа ең ауыр салмақ салатын нәрсе — сен осы алқапқа бірге құлайтын қатыгез әрі ақымақ серіктестік болады,

өйткені олар саған қарсы толықтай алғыссыз, толықтай ессіз және кәпір болады; бірақ көп ұзамай сенің емес, солардың самайлары одан қызарады.

Олардың хауандығын олардың өз барысы (process) дәлелдейді, сондықтан өзің үшін жеке партия құрғаның сенің абыройың үшін жақсы болады.

Сенің алғашқы панаң мен алғашқы тұрағың баспалдағында қасиетті құсты алып жүретін ұлы Ломбардтықтың жомарттығы болады,

өйткені ол саған сондай мейіріммен қарайды, сондықтан іс пен өтініш арасында, басқаларда соңғы болатын нәрсе, сендердің араларыңда бірінші болады.

Сонымен бірге сен осы күшті жұлдыз астында туылғанда сондай таңбаланған адамды көресің, оның істері атақты болады.

Оның жас шамасына байланысты адамдар оны әлі байқаған жоқ, өйткені бұл дөңгелектер оның айналасында тек тоғыз жыл ғана айналды.

Бірақ Гаскондық асқақ Генрихті алдағанға дейін, оның ізгілігінің ұшқындары күміске де, бейнетке де немқұрайлы қарауынан көрінеді.

Оның жомарт істері әлі мәлім болады, сондықтан оның жауларының өзі бұл туралы үндемей қала алмайды.

Оған және оның игіліктеріне сен, ол арқылы көптеген адамдар өз жағдайын өзгертіп, байлар мен кедейлер орындарын ауыстырады;

және сен ол туралы өз ойыңа жазып аласың, бірақ оны айтпайсың» — және ол маған тіпті оны көретіндердің өзі сенбейтін нәрселерді айтты.

Сосын ол қосты: «Ұлым, бұл саған айтылған сөздердің түсіндірмесі; міне, бірнеше айналымнан кейін жасырылған тұзақтар.

Дегенмен, мен сенің көршілеріңе қызғанғаныңды қаламаймын, өйткені сенің өмірің олардың опасыздықтары үшін жазалануынан әлдеқайда ұзақ болады».

Қасиетті жан мен ұсынған желіге өрмекті тоқып бітіріп, үнсіз қалғанда,

мен күмәнданып, тура көретін, тура айтқысы келетін және сүйетін адамнан кеңес алғысы келген адамдай бастадым:

«Әкем, уақыттың маған соққы беру үшін қалай ұмтылып келе жатқанын көріп тұрмын, бұл соққы оған бой алдырған адам үшін өте ауыр;

сондықтан менің парасаттылықпен қаруланғаным дұрыс, егер мен үшін ең қымбат жер тартып алынса, мен өз жырларым арқылы басқаларын жоғалтпауым керек.

Шексіз ащы әлем арқылы және Ханымымның көздері мені жоғары көтерген әдемі шыңы бар тау арқылы,

содан кейін аспан бойымен жарықтан жарыққа дейін мен бір нәрсені білдім, егер мен оны қайталап айтсам, ол көптеген адамдар үшін ащы дәм береді;

«...олардың опасыздықтарына опасыздық — сенімге қиянат жасау, берген серттен таю тиісті жазаның түсуі».

Киелі жан үнсіздікпен мен дайындап ұсынған негізге өзінің мағыналық тоқуын бітіргенін аңғартқанда, мен күмәнданып, тура жолды көретін, қалайтын әрі сүйетін жаннан ақыл сұрағысы келген адамша сөйлей бастадым:

«Уа, әке, уақыттың маған қарай екпінмен келе жатқанын, маған соққы беруге ұмтылғанын анық көріп тұрмын; ол ең ауыр соққыны өзін тағдыр тәлкегіне көбірек тастаған жанға береді; сондықтан алдын ала қаруланғаным абзал, егер менің ең қымбат мекенім тартып алынса, жырларымның кесірінен қалған нәрседен де айырылып қалмайын. Төмендегі шексіз ащы дүниеде және Ханымның (Беатриче) көздері мені жоғары көтерген асқақ таудың бойында, сондай-ақ көктің бір нұрынан екіншісіне өткенде мен көп нәрсені білдім; егер оны қайта айтып берсем, көптеген жандар үшін ол тым ащы болып көрінуі мүмкін; ал егер мен шындыққа жасқаншақ дос болсам, осы уақытты «ежелгі» деп атайтындардың арасында өз өмірімді жоғалтып алудан қорқамын».

Мен тапқан асыл қазынам күлімсіреп тұрған нұр, алдымен күн сәулесі түскен алтын айнадай жарқырап кетті; содан соң былай деп жауап берді:

«Өзінің немесе өзгенің ұятынан қарайған сана сана — адамның қоршаған ортаны түйсіну және тану қабілеті сенің бұл сөзіңнен ауырлық сезінетіні шындық. Дегенмен, барлық өтірікті ысырып тастап, көрген аяныңды аян — тылсым күш арқылы келетін көрініс немесе білім толығымен паш ет, және олардың қай жері қышыса (қотыры болса), сол жерін қасысын; өйткені сенің дауысың алғашқыда жағымсыз естілгенімен, кейін қорытылғанда өмірлік нәр болып қалады. Сенің бұл айғайың ең биік шыңдарды көбірек соғатын жел іспетті болады; бұл сенің абыройың үшін аз дәлел емес. Сондықтан бұл айналымдарда, тауда және қасіретті аңғарда саған тек аты мәлім жандардың рухтары көрсетілді; өйткені тыңдаушының көңілі түп-тамыры белгісіз әрі жасырын мысалдарға немесе көмескі дәлелдерге сенім артпайды».

1-3. Фаэтон. Әкесінің оған Күн күймесін айдауға рұқсат беруінің қайғылы салдары әлі күнге дейін әкелер үшін ескерту болып табылады. Оның «өзіне қарсы айтылған сөздері» оның шын мәнінде Аполлонның ұлы емес екендігі туралы еді.

Федра Ипполитті өзі жасаған күнәсі үшін айыптады. Флоренция да солай істеді.

49-51. Гарднер, «Мерейтой» және т.б.

65, 66. Дантенің «Ластра оқиғасына» дейін «Ақтар» партиясымен байланысын үзгенін меңзейді.

70-72. Бартоломео делла Скала, Верона лорды, Кан Гранденің ағасы. Оның елтаңбасында баспалдақтағы бүркіт бейнеленген.

82-84. Климент V Генрих VII-нің Италияға жорығын қолдады, бірақ оған адал болмады.

XVIII КАНТО

Данте Каччагвиданың аянын ойлап отырғанда, Беатриченің жұбатушы сөздері мен сұлулығы оны есін жиғызады. Ол Дантені тағы да бабасының рухына бағыттайды (1-21); бабасы оған крест бойымен қозғалып жүрген бірнеше жауынгер әулиелердің есімдерін атайды, содан кейін олардың гимніне өзі де қосылады (22-51). Данте қайтадан Беатричеге бұрылып, оның бұрынғыдан да сұлуланғанынан олардың жоғарырақ көкке көтерілгенін түсінеді. Содан кейін ол жұлдызға қарағанда, қызыл Марстың орнын аппақ жарқыраған Юпитер басқанын көреді (52-69). Мұндағы рухтар бірінен соң бірі әріптер құрап, Даналық кітабының алғашқы сөздерін жазады: «Diligite justitiam qui judicatis terram» — «Жер билеушілері, әділдікті сүйіңдер» (70-93).

Сол бақытты айна (Каччагвида) тек өз сөзіне мәз болып тұрды, ал мен тәтті мен ащыны араластырып, өз ойымды қорытып жаттым; мені Құдайға бастап бара жатқан Ханым былай деді: «Ойыңды өзгерт; мен барлық ауыртпалықты жеңілдететін жанның қасында екенімді ойла».

Мен жұбанышымның сүйіспеншілікке толы дауысына бұрылдым, сол кездегі оның қасиетті көздерінен көрген махаббатымды мұнда сипаттауға тырыспаймын; бұл менің сөзіме сенбегендіктен емес, есте сақтау қабілетімнің есте сақтау қабілеті — өткен оқиғаларды жадта сақтау қасиеті басқа біреу бағыттамаса, өз-өзінен мұндай биіктікке көтеріле алмауынан. Осы сәт туралы айта алатыным — оған қарап тұрғанымда, менің барлық басқа тілектерімнен арылғаным. Беатричеге тікелей түскен мәңгілік қуаныш оның көркем жүзінен шағылысып, мені қанағаттандырып тұрды.

Ол мені күлімсіреген нұрымен баурап алып: «Бұрыл да, тыңда, өйткені Жұмақ тек менің көзімде ғана емес», — деді.

Біз кейде адамның жүзінен оның сезімдерін оқи алатынымыз сияқты, егер ол сезім бүкіл жанды баурап алса, мен бұрылған қасиетті нұрдың жалынынан оның менімен әрі қарай сөйлескісі келетін еркін таныдым.

Ол былай деп бастады: «Төбесінен нәр алып, мәңгі жеміс беретін және ешқашан жапырағын төкпейтін бұл ағаштың бесінші деңгейінде бесінші деңгей — Данте сипаттаған көктің сатылы құрылымының бөлігі сондай бақытты рухтар бар, олар көкке келмес бұрын жер бетінде үлкен атаққа ие болған, кез келген Муза муза — өнер мен ғылымға жебеуші құдай олармен байи түсер еді. Сондықтан крестің тармақтарына қара; мен кімнің атын атасам, сол бұлттағы найзағайдай жылдам қозғалыс жасайды».

Мен Ешуаның есімі аталғанда крест бойымен нұрдың өткенін көрдім; есімді естімей тұрып-ақ іс-әрекетті көрдім. Және ұлы Маккавейдің есімі аталғанда басқа бір нұрдың шыр айналып қозғалғанын көрдім, қуаныш оны иіргіштей үйіріп әкетті. Солайша Ұлы Карл мен Орландо үшін менің өткір жанарым тағы екеуін бақылады, бейне бір сұңқарының артынан ерген көздей. Содан кейін менің көз алдымнан крест бойымен Вильгельм, Риноардо, герцог Готфрид және Роберт Гвискар өтті. Осыдан кейін, басқа нұрлардың арасында қозғалып, араласып жүріп, менімен сөйлескен рух өзінің көк әншілері арасындағы шеберлігін көрсетті.

Мен өз міндетімді білу үшін — сөзбен бе әлде ыммен бе — оң жағыма Беатричеге бұрылдым және оның көздерінің соншалықты мөлдір, соншалықты қуанышты екенін көрдім, оның бейнесі бұрынғы барлық бейнесінен асып түсті. Жақсылық жасаудан көбірек ләззат алған сайын, адам күннен-күнге өз ізгілігінің ізгілік — адам бойындағы жақсы қасиеттер артып жатқанын сезетіні сияқты, мен де көкпен бірге айнала отырып, бұл кереметтің бұрынғыдан да көркейе түскенін көріп, менің шеңберімнің кеңейгенін сездім.

Сұлу әйелдің жүзіндегі ұят қызылы тез тарап кеткендей, мен бұрылғанда алтыншы жұлдыздың (Юпитер) ақ нұры мені қарсы алды. Мен Юпитердің сол алауынан махаббаттың ұшқындарын көрдім, олар менің көз алдымда біздің тіліміздің белгілерін сызып жатты. Жағадан ұшқан құстар өз жайылымдарына қуанып, бірде дөңгеленіп, бірде ұзыннан-ұзақ тізбектеліп ұшатыны сияқты, қасиетті жаратылыстар да нұр ішінде ұшып жүріп ән салды және өз мүсіндерімен бірде D, бірде I, бірде L әріптерін құрады.

Уа, Пегасей құдайы, сен кемеңгерлерге кемеңгер — аса дарынды, дана адам даңқ сыйлап, олардың ғұмырын ұзартасың, олар сенің көмегіңмен қалалар мен патшалықтарды мәңгілік етеді; мен бұл әріптерді қалай қабылдасам, солай сипаттай алуым үшін мені өз нұрыңмен жарықтандыр; сенің құдіретің осы қысқа өлең жолдарынан көрінсін.

Олар бес рет жеті (35) дауысты және дауыссыз дыбыстарды көрсетті; мен оларды маған айтылғандай етіп жазып алдым. Diligite justitiam — бұл бейнеленген суреттің алғашқы етістігі мен зат есімі болды; qui judicatis terram — соңғылары болды. Содан кейін бесінші сөздің M әрпінде олар реттеліп тұрып қалды, сонда Юпитер алтынмен апталған күмістей болып көрінді. Содан кейін М-нің төбесіне басқа нұрлардың түскенін және сол жерде тынышталғанын көрдім.

Жанған ағашты соққанда сансыз ұшқындардың ұшатыны сияқты, содан соң менің көз алдымда мыңнан астам нұр көтерілгендей болды; әрқайсысы өз орнында тынышталғанда, мен сол оттан бүркіттің бүркіт — билік пен әділдіктің символы басы мен мойны бейнеленгенін көрдім. Мұны бейнелеген жанның жол көрсетушісі жоқ, Ол Өзі жол көрсетеді.

Әділ патшалар, Юпитер бүркітін құрайтын жандар, бір адам секілді сөйлейді; бұл барлық әділ билеушілердің жұмысы бір екенін, олардың барлығының дауысы — әділдіктің бір дауысы екенін білдіреді (1-11). Әділдік көгінде Дантенің санасында ұзақ уақыт бойы оны қинаған мәселенің мәселе — шешілуі тиіс күрделі жағдай шешімін табуға деген үлкен үміт туады: ізгілікті пұтқа табынушылардың көктен шеттетілуі Құдайдың әділдігіне қайшы сияқты көрінеді. Құдайлық бүркіт алдымен жеңісті қуанышпен жауап береді, содан кейін Құдайдың даналығы бүкіл жаратылыстың түсінігінен жоғары екенін айтады.

Менің алдымда қанаттарын жайған
Көркем бейне тұрды, ол рухтардың
Тәтті ләззатпен бірігуінен жаралған.
Әрбірі рубиндей рубин — қызыл түсті бағалы тас жарқырап тұрды...

Құдай ізгі пұтқа табынушыға (христиан дінін қабылдамаған, бірақ ізгі өмір сүрген жан) беретін нұрдың толық өлшемін күтпегендіктен, бұдан шығатын қорытынды: қарапайым сана мұны көре алмайды, бірақ Құдай бәрін тереңірек көреді. Сондықтан біздің көру қабілетіміз Құдайдың әділдігінің тереңдігінде жоғалуы керек, өйткені оған тек Құдайдың көзі ғана жете алады. Бірақ біздің әділдік туралы түсінігіміз Құдайдан бастау алады және бұл ой Дантенің ізгі пұтқа табынушыларды шеттетуге қатысты наразылығын басуы тиіс. Ол кім еді төрелік ететін? Егер біздің қолымызда жол көрсететін Киелі Жазбаның беделі болмаса және Құдайдың еркі жақсылық пен әділдіктің кемел стандарты (бір қалыпқа келтірілген өлшемі) екенін, оған басқа ешбір өлшеммен есеп бере алмайтынымызды білмесек, адам санасы мүдіретін мәселелер жеткілікті болар еді (22-90). Мойынсұнушылықтың нышаны болып табылатын кішкентай дегелек жем бергеннен кейін ұяның үстінде шыр айналған ата-анасына қалай қараса, Данте де қыранға солай қарайды; ол Құдайдың үкімдері сияқты біздің түсінігімізден жоғары тұратын ән шырқайды (91-99). Содан кейін, Мәсіхке (Христосқа) сену — көкке шығудың жалғыз жолы екенін ешбір ескертусіз қайталай отырып, қиямет күнінде көптеген пұтқа табынушылардың оның атын атап жүрген көптеген адамдарға қарағанда Мәсіхке әлдеқайда жақын болатынын мәлімдейді; бұдан кейін қазіргі заманғы христиан монархтарын егжей-тегжейлі айыптау жалғасады (100-148).

Әділдер

Жайылған қанаттарымен алдымда тәтті игіліктен рахат тауып, қуанышқа бөленген сол тоғысқан рухтар жасаған көркем бейне пайда болды.
Әрқайсысы күн сәулесі қатты қыздырған лағыл тастай көрінді, ол нұр менің көзіме шағылысып тұрды.
Мен қазір бейнелеуім керек дүниені ешбір дауыс жеткізген емес, сиямен жазылмаған және оны ешбір қиял ешқашан қамтыған емес;
өйткені мен тұмсықтың сөйлегенін көрдім және естідім; ол өз дауысымен «Мен» және «Менікі» десе де, оның концепциясында (негізгі тұжырымында) «Біз» бен «Біздікі» деген ұғым жатты.
Және ол былай бастады: «Әділ әрі тақуа болғаным үшін мен осындай даңққа бөлендім, бұл даңқ ешбір өршіл мақсаттан жеңілмейді;
мен жер бетінде сондай бір естелік қалдырдым, тіпті ондағы зұлым адамдар да оны мақтайды, бірақ сол өмір жолын үлгі етпейді».
Көптеген шоқтардан бір жылу сезілгендей, сол көптеген махаббаттардан сол бейненің бір ғана дауысы шықты.

Данте:

«Уа, мәңгілік шаттықтың мәңгі сөнбес гүлдері, сендер маған барлық хош иістеріңді бір ғана иіс ретінде сездірдіңдер; мені ұзақ уақыт бойы аштықта ұстаған ұлы оразаны тыныстарыңмен шешіңдер, өйткені мен жер бетінде оған ешқандай қорек таппадым. Егер Құдайдың әділдігі көктің басқа патшалығын өзіне айна етсе, сендердің патшалықтарың оны ешбір пердесіз қабылдайтынын жақсы білемін. Сендер менің тыңдауға қаншалықты құштар екенімді білесіңдер; мен үшін бұл сұрақ қанша уақыттан бері шешілмей келгенін де білесіңдер».

Қалпағынан шыққан сұңқар басын шайқап, қанат қағып, өз еркін көрсетіп, өзін сәнге бөлегеніндей, мен Құдайдың рақымына деген мақтаулардан өрілген сол белгінің де сондай әндермен шырқалғанын көрдім, оны тек жоғарыдағы шаттыққа бөленгендер ғана біледі.

Жаратылыс

Содан кейін ол бастады: «Әлемнің шетіне циркульді айналдырған және оның ішіндегі жасырын мен айқынды белгілеген Тұлға, Өз құдіретін бүкіл әлемге сондайлықты таңбалай алмады, Оның сөзі шексіз артықшылықта қалмауы мүмкін емес еді. Бұған бүкіл жаратылыстың шыңы болған алғашқы паң мақұлықтың (Люцифер) нұрды күтпей, піспей жатып құлауы дәлел; бұдан әрбір кішігірім табиғаттың шегі жоқ игілікті сыйдыра алмайтыны және ол игіліктің тек Өзін Өзімен өлшейтіні айқын болады. Сондықтан барлық нәрсеге толы сол Сананың бір сәулесі болуы тиіс біздің көру қабілетіміз, өз табиғаты бойынша өзіне көрінгеннен әлдеқайда алыс тұрған бастауды ажырататындай үлкен күшке ие бола алмайды. Сондықтан мәңгілік әділдікте сендердің әлемдерің қабылдайтын көру қабілеті мұхитқа қадалған көз сияқты жұтылып кетеді; өйткені ол жағадан түбін көре алса да, ашық теңізде оны көре алмайды, соған қарамастан ол сол жерде, бірақ оның тереңдігі оны жасырып тұрады. Ешқашан бұзылмайтын сол тыныштықтан келмесе, ешқандай нұр жоқ, әйтпесе бұл — қараңғылық, не тәннің көлеңкесі, не оның уыты. Саған көптен бері маза бермей жүрген, тірі әділдікті жасырған сол лабиринт енді саған ашылды;

Сен былай деген едің: «Үнді өзенінің жағасында бір адам туса, ол жерде Мәсіх туралы айтатын, оқитын не жазатын ешкім болмаса; және оның барлық еркі мен істері адам санасы көргенше жақсы болса, өмірінде не сөзінде күнә болмаса. Ол шоқынбай және имансыз өлсе; оны айыптайтын бұл әділдік қайда? Ол сенбегені үшін оның кінәсі неде?» Енді сен кімсің, мың миль жерден отырып, қарыс сүйемдік қысқа көзқарасыңмен төрелік ететін тақтаға отырғың келетін?

Шынында да, менімен бірге бұл мәселені терең қазбалайтын адам үшін, егер сендердің үстеріңнен Киелі Жазба болмаса, күмәндануға таңғаларлық негіз болар еді. Уа, жер бетінің мақұлықтары, пақыр саналар! Өз алдына игі алғашқы Ерік, ең жоғары игілік болып табылатын Өзінен ешқашан ажыраған емес. Онымен үйлесетін нәрсенің бәрі әділ; ешбір жаратылған игілік оны өзіне тартпайды, керісінше, ол сәуле шашу арқылы оны тудырады».

Дегелек балапандарын қоректендіріп болғаннан кейін ұясының үстінде шыр айналып, балапаны оған қалай қараса;
соншалықты көп кеңестерден қуат алып, қанат қаққан берекелі бейне де (және мен де қасымды көтердім) солай істеді.
Шыр айналып жүріп, ол ән салды: «Сен менің ноталарымды түсінбейтініңдей, сендер, фәнилер үшін мәңгілік үкім де сондай».
Киелі Рухтың сол жалындаған оттары басылғанда, римдіктерге бүкіл әлемнің құрметін сыйлаған сол белгіде ол қайта бастады:
«Бұл патшалыққа Мәсіхке сенбеген ешкім ешқашан көтерілген емес, ол ағашқа (айқышқа) шегеленгенге дейін де, одан кейін де.
Бірақ қарашы, көптеген адамдар 'Мәсіх, Мәсіх' деп айғайлайды, бірақ қиямет күнінде олар Мәсіхті танымайтындарға қарағанда оған әлдеқайда алыс болады;
екі алқа алқа — бұл мәнмәтінде топ немесе жиын екіге бөлінгенде, бірі мәңгілікке бай, екіншісі жұрдай болғанда, эфиоптар мұндай христиандарды айыптайтын болады.
Парсылар сендердің патшаларыңа олардың барлық жаман істері жазылған сол ашық томды көргенде не айтуы мүмкін?

Онда Альберттің істерінің арасында Прага патшалығын шөлге айналдыратын ісі көрінеді. Онда ақшаны қолдан жасау арқылы Сенаға қасірет әкелетін адамның (Әдемі Филипп) жабайы қабанның соққысынан өлетіні көрінеді. Онда шотландық пен ағылшынды есінен тандырып, өз шекараларында тыныш отыра алмайтындай қылған менмендік көрінеді. Испания мен Богемия билеушісінің азғындығы мен еркешора өмірі көрінеді, ол ешқашан қасиетті білмеген және оған ұмтылмаған. Иерусалимнің ақсағы үшін оның жақсылығы 'I' (бір) таңбасымен белгіленсе, керісінше жағдай 'M' (мың) таңбасымен белгіленеді. Анхис өз ұзақ өмірін аяқтаған От аралын (Сицилия) қорғап жүрген адамның ашкөздігі мен пақырлығы көрінеді; және оның қаншалықты түкке тұрғысыз екенін түсіндіру үшін, оның жазбасы қысқартылған әріптермен сақталады, олар аз орында көп нәрсені белгілейді. Және оның ағасы мен інісінің екі тәжді де қорлаған жексұрын істері бәріне айқын болады. Португалия мен Норвегия билеушілері де сонда белгілі болады, сондай-ақ Венецияның монетасын бұрмалаған Рашия билеушісі де. Уа, бақытты Венгрия, егер ол өзін бұдан былай қорлауға жол бермесе! Және бақытты Наварра, егер ол өзін қоршап тұрған таумен қаруланса! Никосия мен Фамагуста өздерінің хайуандары (билеушісі) үшін қазірдің өзінде жылап, айғайлап жатқаны — осының кепілі деп білу керек, өйткені ол басқалардан ажырамайды».

ЕСКЕРТПЕЛЕР

**15-33.* Дәл осы мәселе (70-жолдарды қараңыз) De Monarchia (Монархия туралы) еңбегінің ii. 8: 13-45 бөлімінде адам санасы көмексіз шеше алмайтын, бірақ иманның көмегімен шешіміне жете алатын мәселе ретінде қарастырылады. De Monarchia*-да бұл үзіндідегі өтініштен сезілетін жан азабының белгілері жоқ.
**48.** Люцифер де, Адам мен Хауа да мәңгілікке тыйым салынған білімді қалағандықтан емес, оны белгіленген уақыттан бұрын қалағандықтан күнә жасады. «Сондықтан ол (шайтан) өзінде жоқ және сол уақытта қаламауы тиіс нәрсені қалады; дәл Хауаның Құдай оны қалағанға дейін құдайларға ұқсас болғысы келгені сияқты», — Ансельм.
**52. Біздің.* xx. 134-138 және xxi. 91-93-жолдармен салыстырыңыз. Тағы бір нұсқа — сендердің* (vostra), бұл өтініштің тікелей мақсатына жақынырақ сияқты. 58-63-жолдарды қараңыз. Бірақ «біздің» сөзі «бүкіл жаратылыстың шыңынан» жердегі адамның санасына көшуді қамтамасыз етеді және көктегі рухтарды жердегілермен Құдайға тәуелділікте керемет түрде байланыстырады.
**65, 84.** Қараңғылық — надандық көлеңкесі, күнә уыты.
**88, 89.* Мәнмәтін және De Monarchia*, ii. 1, әсіресе 50-61-жолдармен салыстыру бұл үзіндіні жеткілікті түрде түсіндіреді. Құдайдың еркіне сәйкестік — әділдіктің түпкілікті сыны.
**111.** Парсылар, 109-жолдағы эфиоптар сияқты, барлық христиан еместердің өкілі.
**115-148.* Қазіргі заманғы монархтарды осылайша жаппай айыптау тарих тұрғысынан барлық жағынан бірдей ақталмаған. Бұл үзіндіні Purg.* (Тамұқ), vii. 91-136-дағы ұқсас тұстармен салыстырыңыз. Қосымша кестелер аталған монархтарды анықтауға көмектеседі.
**115-117.* Аударма Альберттің 1304 жылғы Богемияға басып кіруін сипаттайды, бірақ итальян тіліндегі нұсқаны «қаламды (яғни Жазушы періштенің қаламын) іске қосты» деп те аударуға болады. Альберт туралы Purg.* vi. 97-117-мен салыстырыңыз.
**119-120. Әдемі Филипп.* Purg. vii. 109-111; xx. 85-96 және Комедия мен Epistles-дегі Климентпен қарым-қатынасына қатысты көптеген сілтемелерді қараңыз. Ол 1302 жылы фламандиялық жорықтарының шығындарын өтеу үшін ақшаның құнын үштен біріне дейін түсірді. Бұл — Дантенің, Еуропаның ең ірі сауда қаласының азаматының, ақшаны бұрмалауға деген жиіркенішін білдіретін бірнеше үзіндінің бірі. Ашкөздіктің нышаны ретінде Флорин ix. 130-да «лағынет атқан гүл» болса, барлық сауда қатынастарының негізі ретінде ол сондай құрметке лайық еді, оны бұрмалаған адам адамзат арасындағы қарым-қатынастың түпкі негізі болып табылатын адамның тұлғасын бұрмалаған адаммен бірдей дәрежеде болуы тиіс еді. Inf.* xxix қараңыз (Villani, vi. 53-те айтылған оқиғамен салыстырыңыз).
**117-129.** ix. 1-6, ескертпені қараңыз. Мың жаман қасиетке бір жақсы қасиет.
**130-132.* Анхис Сицилиядағы Дрепанумда (От аралы, өйткені Этна тауы бар) қайтыс болды. Фридрих туралы Purg. iii. 116 және De Vulgari Eloquentia, i. 12: 35-41-мен салыстырыңыз. Боккаччо заманында Данте бастапқыда Purgatorio*-ны оған арнағысы келді деген аңыз болған, бірақ қазіргі ғалымдар бұған күмәнмен қарайды. Егер Данте шынында да сондай мақсатта болса, оның Фридрих туралы пікірінің өзгеруіне соңғысының өзінің ежелгі жауы, итальяндық гвельфтердің басшысы Неапольдік Робертке қарсы империялық істі қолдаудағы енжарлығы себеп болуы мүмкін.
**134, 135.** Түкке тұрғысыз адамның жазбасына бөлінген орын шектеулі болғандықтан, оның барлық жаман қасиеттері мен істерін сыйғызу үшін қысқартылған әріптерді қолдану керек.
**137.** Балеар аралдарынан келген Хайме және Арагондық Хайме.
**140, 141.** Рашиялық Орозиус венециялық монеталардың көшірмесін жасаған. 100-беттегі картаны қараңыз.
**141.** 1300 жылы Андрей Венгрия королі болды. Оның орнына Дантенің досы Карло Мартеллоның ұлы Кароберто (1310-1342) келді, оны ағасы Роберт Неапольдік мұрагерліктен шеттеткен болатын (ix. 1, ескертпені қараңыз). Венгрия мұрагерлік даулар мен жойқын соғыстардан зардап шеккен болатын. Егер ол енді олардың соңын көрсе, бақытты болар еді!
**143-148.** Наварра — Әдемі Филипптің әйелі Джоаннаның жеке патшалығы еді. Егер ол өзі мен ұлы көршісінің арасында Пиреней тосқауылын сақтап қалса, бақытты болар еді! Лузиньянның француз династиясы кезіндегі Кипрдің тағдыры оған Францияның қол астына түскен жағдайда не күтіп тұрғаны туралы ескерту болуы мүмкін.

Күннің жалғыз нұры ғайып болғанда, аспан бірден көптеген жұлдыздармен қайта жанады, сол сияқты қыранның жалғыз дауысы тоқтағанда, оны құрайтын көптеген рухтар бұрынғыдан да жарық болып, көптеген ноталардан тұратын періштелік үнге бөленді, бұдан кейін сарқыраманың шуылындай дыбыс шығып, қыранның мойнында қайтадан бір дауысқа бірікті (1-30). Қыран оның қарашығы мен қасын құрайтын алты нұрдың бәрінен де ұлы екенін мәлімдейді және оларды тізіп шығады; Ripheus Trojan-ды ерекше атайды, бұл оның (және Траянның, пұтқа табынушы императордың) көкте екендігі туралы таңғаларлық мәлімдеменің қате түсінілуіне жол бермеу үшін жасалған (31-72). Содан кейін қыран тағы да шаттыққа толы әнге басады, ол тоқтаған кезде, Данте рухтардың оның ішкі ойларын біз жер бетінде шыны арқылы түсті көргендей оқи алатынын білсе де, бәрібір сұрақ қояды.

Бүкіл әлемді нұрландыратын тұлға (күн) біздің жарты шардан төмен түсіп, күннің жарығы жан-жақтан таусылғанда, тек соның нұрымен ғана жанып тұрған аспан, бір ғана жарықтың ішінен шыққан көптеген шамдармен бірден қайта көрінеді. Аспанның бұл әрекеті менің есіме әлемнің және оның көсемдерінің нышаны берекелі тұмсықта үнсіз қалған сәтін түсірді; өйткені сол тірі нұрлардың бәрі әлдеқайда жарқырап, менің жадымнан көшіп, ұмытылып бара жатқан әндерді бастады.

Мазмұны

Бүркіт бұл екі пұтқа табынушының (73-84) қатысуына таңданысын білдірген Дантенің сөзін тоқтата алмайды; содан кейін бүркіт олардың екеуі де шынайы сеніммен өлгенін мәлімдейді: Рифей (Троя соғысының қаһарманы, ең әділ жан ретінде сипатталады) келешектегі Мәсіхке сенсе, Траян (Рим императоры) келген Мәсіхке сенген. Бұл жағдай құдайлық аянның басқа да ізгі пұтқа табынушыларға берілуі мүмкін екенін түсіндіреді (85-119). Адамдар Құдайдың шешімдерін өте аз түсінеді! Тіпті құтқарылған жандар да Құдайға қарап отырып, кімнің құтқарылатынын әлі толық білмейді; олар өз білімдерінің осылай шектелуіне қуанады, өйткені бұл Құдай еркімен саналы түрде жанасу нүктесі болып табылады (130-158). Осылайша, Траян мен Рифейдің жандары бүркіттің сөзіне жауап ретінде жарқырағанда, Данте екі жақты жұбаныш алады: біріншіден, ол пұтқа табынушы деп саналғандардың қаншасы іс жүзінде құтқарылғанын білмейтіні туралы ойдан, екіншіден, Жұмақтағы жандардың өз білімінің шектеулілігіне де, жетістіктеріне де бірдей қуанатынын көруден (159-148).

Бүкіл әлемді нұрландырушы біздің жарты шардан төмен түскенде, күннің көзі жан-жақтан таусылып,
бұрын тек одан ғана тұтанып тұрған аспан, енді жалғыз нұрдан шағылысқан көптеген жарықтар арқылы қайтадан көріне бастайды.
Аспанның бұл әрекеті есіме түскенде, әлемнің және оның көсемдерінің белгісі оның қасиетті тұмсығында үнсіз қалды;
өйткені сол тірі жарықтардың барлығы, әлдеқайда жарқырап, менің жадымнан өшіп, ұмытылып қалатын әндерін бастады.
О, күлімдеген тәтті махаббат, тек қасиетті толғаныстар (Рефлексия – өз іс-әрекеті мен ойларын талдау барысы) дем берген сол флейта тесіктерінде сен қандай жалынды болып көріндің!

Алтыншы аспанға асыл тастардай көрік берген сол қымбат әрі жарқыраған тастар періштелердің қоңырау үндерін тоқтатқанда, маған жартастан жартасқа құлап, өз қайнар көзінің молдығын көрсететін мөлдір өзеннің сарыны естілгендей болды. Дыбыстың лютня аспабының мойнында немесе флейтаның тесігіне кірген желдің әсерінен қалай қалыптасатыны сияқты, күтудің кідірісі жойылып, бүркіттің сол сарыны оның мойны бойымен қуыс арқылы көтерілді; ол жерде дауысқа айналып, оның тұмсығынан менің жүрегім күткен сөздер болып шықты, мен оларды жазып алдым.

«Менің бойымдағы күннің көзіне шыдай алатын және көретін бөлігіме,» — деп бастады ол маған, — «енді мұқият қарау керек, өйткені менің бейнемді құрайтын оттардың ішінде, басымдағы көзді жарқыратып тұрғандар — барлық дәрежелердің ішіндегі ең жоғарысы. Дәл ортасында қарашық ретінде жарқырап тұрған — Киелі Рухтың жыршысы, ол кемені бір қаладан екіншісіне тасымалдаған: енді ол өз жырының қадірін біледі, өйткені бұл оның өз еркінің жемісі болды және соған сай сый-сияпат алды. Қас доғасын құрайтын бесеудің ішінде, тұмсыққа ең жақын тұрғаны — жесір әйелді ұлы үшін жұбатқан: енді ол Мәсіхтің соңынан ермеудің қаншалықты қымбатқа түсетінін осы тәтті өмір мен оған қарама-қарсы өмір тәжірибесі арқылы біледі.

Мен айтып отырған шеңбердің жоғарғы доғасында одан кейін тұрған адам, шынайы өкініші арқылы өлімді кешіктірді; енді ол жер бетіндегі бүгінгі дұға ертеңгі күнге берілгенде де, мәңгілік үкімнің өзгермейтінін біледі. Одан кейін тұрған келесі адам, заңдармен және менімен бірге, жаман нәтиже берген игі ниетпен, бақташыға жол беру үшін өзін грек етті: енді ол өзінің игі ісінен туындаған кесапат әлемді жойып жіберсе де, оның өзіне ешқандай зияны тимейтінін біледі. Ал төменге қарай еңістеген доғадан сен көріп тұрған адам — Гульельмо болды, оны Карл мен Федерико тірі тұрғанда жылайтын сол жер жоқтайды: енді ол аспанның әділ патшаға қалай ғашық болатынын және оның жарқырауы арқылы мұны қалай көрсететінін біледі. Адасқан әлемде кім сенер еді, троялық Рифей осы қасиетті нұрлар шеңберінің бесіншісі болады деп? Енді ол құдайлық рақымның әлем көре алмайтын көптеген тұстарынан хабардар, тіпті оның көру қабілеті түпсіз тереңге жете алмаса да.»

Алдымен сайрап, сосын өзін қанағаттандырған соңғы тәттілікке разы болып, аспанда қалықтап, үнсіз қалған бозторғай сияқты, мәңгілік ләззаттың таңбасы маған солай көрінді, оған деген құштарлық арқылы әрбір нәрсе өз болмысына айналады. Менің күмәнім шынының түсін көрсеткеніндей айқын болса да, ол үнсіз күтуге шыдамады; бірақ менің аузымнан: «Бұл не нәрсе?» деген сөз өз салмағының күшімен шығып кетті, сонда мен жарқылдардың үлкен қуанышын көрдім.

Содан кейін, оның көзі одан сайын жанып, қасиетті белгі маған таңданыспен күттірмеу үшін жауап берді:
«Мен мұны айтқаным үшін сенің сенетініңді көріп тұрмын, бірақ қалай екенін көрмейсің; сондықтан сенгеніңмен, олар жасырын қалып отыр.
Сен затты атынан танитын, бірақ біреу ашып бермейінше, оның quidity (Заттың мәні – нәрсенің не екенін білдіретін негізгі қасиеті) мәнін көре алмайтын адам сияқтысың.
Көк аспан патшалығы құдайлық ерікті жеңетін жалынды махаббат пен тірі үміттен қысым көреді;
бірақ бұл адамның адамды бағындыруы сияқты емес, ол жеңілуді қалайтындықтан жеңеді және жеңілген күйде өзінің мейірімділігімен жеңіске жетеді.
Қас доғасының бірінші және бесінші өмірі сені таң қалдырады, өйткені сен олармен боялған періштелер мекенін көріп тұрсың.
Олар өз денелерінен сен ойлағандай пұтқа табынушы болып шыққан жоқ, олар — бірі азап шегуі тиіс, ал екіншісі азап шегіп қойған аяқтарға деген берік сенімдегі мәсіхшілер.
Өйткені бірі тозақтан — ешкім ешқашан игі ерікке оралмайтын жерден — өз сүйегіне қайта оралды және бұл тірі үміттің сыйы болды;
Құдайға оны тірілту үшін жасалған дұғаларға күш берген тірі үміт, оның еркі қозғалысқа түсуі үшін жасалды.
Біз айтып отырған даңқты жан тәнге қысқа уақытқа оралып, өзіне көмектесе алатын Жанға сенді:
және сене отырып, шынайы махаббаттың сондай жалынына бөленгені соншалық, екінші өлімде ол осы шаттыққа келуге лайық болды.

Екіншісі, ешбір жаратылыс оның алғашқы толқынына дейін көз жеткізе алмайтын терең бастаудан тамған сол рақым арқылы,
бүкіл махаббатын төменде әділдікке арнады; сондықтан рақымнан рақымға бөленіп, Құдай оның көзін біздің болашақ құтқарылуымызға ашты:
содан соң ол оған сеніп, бұдан былай пұтқа табынушылықтың сасық иісіне төзбеді және адасқан халықты сол үшін айыптады.
Сен оң жақ дөңгелектен көрген сол үш ханым, ол үшін шоқындыру рәсімінен мың жылдан астам уақыт бұрын өтті.
О, предьестинация (Тәңірдің жазуы – тағдырдың алдын ала белгіленуі), сенің тамырың алғашқы себепті толық көрмейтін көзқарастардан қаншалықты алыс!
Ал сендер, өлімшілер, төрелік айтудан сақ болыңдар; өйткені Құдайды көретін біздер де әлі барлық таңдаулыларды білмейміз;
және мұндай білімсіздік біз үшін тәтті, өйткені біздің игілігіміз Құдайдың қалағанын біз де қалайтын осы игілікте шыңдалады.»

Осылайша, менің шектеулі көру қабілетімді айқындау үшін сол құдайлық бейне тарапынан маған тәтті шипа берілді. Жақсы әншіге жақсы арфашы ішектің дірілімен ілесіп, әннің жағымдылығын арттыратыны сияқты, ол сөйлеп тұрғанда, менің есімде қалғаны — екі қасиетті нұрдың, көздің жыпылықтауындай үйлесіммен, сөзге сай өз жалындарын дірілдеткенін көрдім.

**Ескертулер:**
- **6-жол:** Барлық жұлдыздардың жарығы Күннен шағылысады деген жалпы сенім болған.
- **13-15-жолдар:** Даулы үзінді. Аудармада бұл: «Музыканттың демімен флейта қалай ойналса, бұл рухтар да өздерінің қасиетті ойларымен солай ойналды» деген мағынаны білдіреді.
- **41-жол:** Дантенің рухтану туралы тұжырымдамасын қамтиды. Құдайлық Рухтың адами құралының өз рөлі бар.
- **55-60-жолдар:** «Константин сыйы» деп аталатын құжат. Данте бұл оқиғаны тарихтағы ең апатты жағдайлардың бірі деп санады, өйткені император дүниежүзілік биліктен бас тарта алмайды, ал Папа оны қабылдай алмайды.
- **61-66-жолдар:** Ізгі Вильгельм (1166–1189) — «Екі Сицилияны» билеген Танкред әулетінің соңғы патшасы.
- **68-жол:** Рифей. Вергилий оны «Троялықтардың ішіндегі ең әділ және құқықты сақтаушы адам» деп атайды.
- **92-жол:** Quidity — заттың «не екендігі». «Сен заттың атын білесің, бірақ оның не екенін білмейсің».
- **127-жол:** Сенім, Үміт және Қайырымдылық.

Жырдың қысқаша мазмұны

Беатриче мен Данте Сатурнға, Арыстан шоқжұлдызына көтерілді. Ол жерде Беатриче күлімдемейді (оның сұлулығы Дантенің өлімші сезімдерін күлге айналдырмауы үшін), бірақ оған ашылатын нәрсеге қарауды бұйырады (1-18). Оның бұйрықтарына бағынудан туған қуаныш тіпті оның жүзінен көз алуды да өтейді. Данте Сатурннан жоғары созылған алтын Жақып сатысын көреді; сол кезде аспан босап қалғандай көптеген нұрлар сатының белгілі бір сатысына жарқырап түседі (19-41). Данте өзіне ең жақын тоқтаған нұрға алдымен іштей, сосын Беатриченің рұқсатымен ашық сөйлеп, неге ол басқалардан бұрын жақындағанын және неге аспан гармониясы енді естілмейтінін сұрайды (43-60). Рух Дантенің сезімдері бұл жоғары сферада құдайлық музыканы көтеруге әлі дайын емес екенін және оның жақындауы басқаларға қарағанда үлкен махаббаттан емес, құдайлық махаббат оған осы міндетті жүктегендіктен екенін айтады (61-71).

Данте бұл жауапқа қанағаттанса да, сұрағын әрі қарай жалғастырып, Құдай неге бұл міндетті басқаға емес, дәл осы рухқа жүктегенін сұрайды (73-78). Сонда рух Құдаймен тікелей байланысқа түсіп, шыр айналып, жарқырайды, бірақ ол да, ең жоғарғы Серафим де бұл сұрақтың жауабын көре алмайтынын, өйткені ол Құдай болмысының тым тереңінде жатқанын айтады. Дантеге әлемді бұлыңғыр қабілеттерімен аспанда да шешілмейтін мәселені шешуге тырыспау керектігін ескертуді тапсырады (79-101). Бұл жауаптан сескенген Данте енді оның кім екенін сұрайды және оның өзін «Күнәһар Петр» деп атаған Петр Дамиани екенін біледі (103-113). Өлер алдында Кардинал қалпағын алуына байланысты ол шіркеу қайраткерлерінің салтанаты мен обырлығын айыптайды, сонда айналасына жалынды топтар жиналып, Дантені есеңгіретіп тастаған қатты айқай шығарады, ол оның не айтқанын түсінбей қалады (114-141).

Сатурн аспаны: Толғаныс және Құдайлық сыр

Көздерім Ханымымның жүзіне қайта тікелді, Ой-санам да сол жаққа ауды, Өзге ниеттің бәрінен арылып;

Ол күлімсіремеді, бірақ: «Егер мен күлімсіресем,» — Деп бастады ол, — «сен де Семела (Семела — грек мифологиясындағы Зевстің сүйіктісі, құдайдың айбынды бейнесіне шыдамай, күлге айналған) секілді болар едің;

Себебі менің сұлулығым, мәңгілік сарайдың Баспалдақтарымен жоғарылаған сайын, Сен көргендей, лаулай түседі,

Егер ол бәсеңдетілмесе, сондайлық жарқырар еді, Сенің пендеуи қауқарың оның нұрынан Найзағай ұрған жапырақтай қирап қалар еді.

Біз жетінші шұғылаға көтерілдік, ол Лаулаған Арыстанның бауырының астында, Өз қуатымен астасып, төменге нұр шашады.

Ойыңды көздеріңнің соңынан бағытта, Оларды мына айнада саған көрінетін Бейнеге айна саған айналдыр.»

Менің жанарымның игілікті жүзге қарап, Басқа бір іске (толғанысқа) ауысқандағы Күйін кім білсе,

Ол менің аспандық жолбасшыма бағынудың Қаншалықты қуаныш болғанын, Бір жақты екінші жақпен теңестіре отырып түсінер еді.

Әлемді айнала қозғалатын, астында барлық Зұлымдық өлген даңқты көсемінің есімімен Аталатын сол кристалл ішінде,

Нұр шағылысқан алтын түстес, Жоғарыға қарай өте биік орнатылған Көзім жете алмайтын бір сатыны көрдім.

Мен сондай-ақ сол баспалдақтармен Көптеген шұғылалардың төмен түскенін көрдім, Аспандағы барлық жарық сонда төгілгендей болды.

Тура табиғат заңымен, күн басталғанда Ұзақтар (Ұзақ — қарға тұқымдас құс) тобымен Тоңған қауырсындарын жылыту үшін қозғалатынындай;

Сосын біреулері қайтпастан ұшып кетеді, Басқалары бастаған жеріне қайта оралады, Ал өзгелері айнала ұшып, аялдайды;

Сол жарқылдаған топ бір белгілі баспалдаққа Тиген кезде, маған сондай бір барыс болғандай көрінді.

Бізге ең жақын тұрғаны сондай жарқырап кетті, Мен іштей: «Сенің маған білдіріп жатқан Махаббатыңды анық көріп тұрмын,» — дедім.

Бірақ мен сөйлеу мен үндемеудің қалай және қашан Болатынын күтетін жан кідіріп тұр, сондықтан мен Өз қалауыма қарсы келіп, сұрамағаным абзал.

Сонда менің үндемеуімді бәрін көрушінің (Құдайдың) Жүзінен көрген ол маған: «Ыстық ықыласыңды босат,» — деді.

Мен бастадым: «Менің лайықтылығым сенің Жауабыңа тұрарлық емес, бірақ маған Сұрақ қоюға рұқсат берген жан үшін,

О, өз қуанышыңа жасырынып тұрған игілікті жан, Мені саған соншалық жақын еткен Себепті маған мәлім етші;

Және айтшы, неге бұл дөңгелекте жұмақтың Тәтті әуені үнсіз қалды, ол төменгі Басқа қабаттарда соншалықты беріле естілуші еді?»

«Сенің есту қабілетің де, көруің де пендеуи,» — Деп жауап берді ол маған; «сондықтан мұнда Беатриченің жымимаған себебімен ән айтылмайды.

Мен қасиетті сатының баспалдақтарымен Сені сөзбен және өзімді орап тұрған нұрмен Қуанту үшін ғана төмен түстім;

Мені жылдамдартқан үлкен махаббат емес еді, Өйткені жоғарыда бұдан да көп махаббат лаулап тұр, Оны саған жарқылдар көрсетіп тұр;

Бірақ әлемді басқаратын кеңестің дайын Қызметшілері ететін терең сүйіспеншілік, Сен көріп тұрғандай, мұнда міндеттерді бөледі.»

«Иә, көріп тұрмын, о қасиетті шырақ,» — дедім мен, — «бұл сарайда ерікті махаббат мәңгілік көрегендікке Еру үшін қалай жеткілікті екенін;

Бірақ маған түсіну қиын болып көрінген нәрсе: Неліктен сенің серіктеріңнің ішінен тек сен ғана Осы қызметке алдын ала тағайындалдың?»

Соңғы сөзді айтып бітпей жатып, нұр өз Ортасын центр етіп, жылдам диірмен тасындай Айнала бастады.

Сонда оның ішіндегі махаббат жауап берді: «Құдайлық нұр маған бағытталған, Менің ішкі болмысыма еніп жатыр;

Оның күші менің көру қабілетіммен ұштасып, Мені өз-өзімнен биіктетеді, сондайлық, мен Сол нұр шығатын жоғарғы мәнді көремін.

Мен лаулап тұрған қуаныш содан келеді; Өйткені менің көруім қаншалықты анық болса, Жалынның жарықтығы да соған сай келеді.

Бірақ көктегі ең жарық жан, көзін Құдайға Ең қатты тіккен Серафим (Серафим — Құдайға ең жақын періштелердің жоғарғы тобы) де сеің сұрағыңа жауап бере алмас еді;

Себебі сен сұраған нәрсе мәңгілік жарлықтың Терең тұңғиығында жатыр, ол кез келген Жаратылған болмыстың назарынан тыс қалған.

Пенделер әлеміне оралғанда, бұл туралы Айтып бар, олар бұдан былай мұндай Ұлы мақсатқа жетуге (білуге) ұмтылмасын.

Мұнда жарқырап тұрған ақыл-ой, жерде түтіндей бұлыңғыр; Сондықтан ойланшы, аспан оны өзіне қабылдаса да Мүмкін болмаған нәрсеге, төменде қалай күші жетсін?»

Оның сөздері маған шектеу қойғаны сондай, мен Сұрақты тастап, тек оның кім екенін Кішіпейілділікпен сұрауға көштім.

«Италияның екі жағалауының арасында жартастар көтеріледі, Сенің отаныңнан (Флоренция) алыс емес, Күн күркірі олардан әлдеқайда төмен естіледі,

Және олар Катрия (Катрия — Апеннин тауындағы шың) деп аталатын шоқы түзеді, оның астында Тек құлшылық етуге арналған оңаша мекен бар.»

Ол маған үшінші сөзін осылай бастады, Сөзін жалғап, былай деді: «Онда мен Құдай қызметіне сондайлық берілдім,

Тек зәйтүн майы қосылған тағаммен Ыстық пен суықтан оңай өтіп, Толғаныс ойларына қанағаттандым.

Ол ғибадатхана бұрын бұл аспандарға мол Жеміс беретін еді, ал қазір ол бос қалды, Жақында оның сыры ашылуы тиіс.

Сол жерде мен Пьер Дамиано болдым; (Пьер Дамиано — ХІ ғасырдағы шіркеу қайраткері, кардинал, аскетизмді жақтаушы) Ал «Күнәһар Петр» деген атпен Адриат жағалауындағы Құдай Ананың үйінде болдым.

Мені жаман ыдыстан одан да нашарына ауысатын Кардинал қалпағына шақырғанда, Пендеуи өмірім аз қалған еді.

Кифа (Петр пайғамбар) келді және Киелі Рухтың Ұлы ыдысы (Пауыл) келді, олар арық әрі жалаң аяқ еді, Кез келген үйден ас ішетін.

Ал қазіргі шопандар екі жағынан Сүйеуді қажет етеді, біреуі оларды жетектесе, Біреуі арттарынан көтеруі тиіс, олар сондай ауыр.

Олар өз шапандарын аттарының үстіне жауып қояды, Сөйтіп бір терінің астында екі хайуан жүреді; О, төзімділік, осының бәріне қалай шыдайсың!»

Осы дауысты естігенде, мен баспалдақтан Баспалдаққа төмен түсіп, айналған көптеген Жалындарды көрдім, әр айналым сайын олар сұлулана түсті.

Олар осы жалынның айналасына жиналып, тоқтап, Сондай ащы айқай салды, оған бұл дүниеде Ешнәрсе тең келмес; мен оны түсінбедім, Себебі күн күркіріндей дауыс мені есеңгіретіп тастады.

XXII ЖЫР: Дантенің қорқынышы және Бенедикт

Беатриче Дантені жұбатып, тыныштандырады және оған естіген айқайындағы Құдайлық кек туралы айтады (1-18). Ол оған Сатурн шырақтарына тағы бір рет қарауды бұйырады; солардың ішіндегі ең жарығы оған жақындап, айналасындағы рухтардың сүйіспеншілігіне сенуге шақырады және оның сұрағына ол айтпай-ақ жауап береді (19-36).

Тұңғиық таңданыспен жолбасшыма бұрылдым, Әрқашан өзі ең көп сенетін адамға Жүгіретін кішкентай бала секілді;

Ал ол, түсі қашып, демігіп тұрған ұлына Дауысымен дем беріп, оны бірден жұбататын Ана секілді, маған былай деді:

«Сен аспанда екеніңді білмейсің бе? Және аспанның толықтай қасиетті екенін, Мұнда жасалатынның бәрі ізгі ниеттен туатынын білмейсің бе?

Егер бұл айқай сені соншалықты толқытса, Онда ән мен менің күлкім сені Қалай өзгертер еді, енді соны ойла;

Олардың мінәжаттарын түсінгеніңде, Өзің өлмей тұрып көретін Кек саған мәлім болар еді.

Жоғарыдағы қылыш асығыс та, Кешігіп те шаппайды, ол тек оны Тілеп немесе қорқып күткендерге ғана солай көрінеді.

Бірақ енді басқаларға бұрыл, Егер менің айтқанымдай назарыңды бағыттасаң, Көптеген даңқты рухтарды көресің.»

Ол қалағандай көздерімді тіктедім, Және бірге өзара нұрларымен Сұлулана түскен жүздеген кішкене шарларды көрдім.

Мен өз бойындағы қалауын тежеген, Артық сұраудан қорқып, Сұрақ қоюға батылы бармаған адамдай тұрдым.

Және сол маржандардың ішіндегі ең үлкені Әрі ең жарқырағаны алға шықты...

Бенедиктпен сұхбат және монастырьлардың азғындауы

Өзінің қалауын қанағаттандыру үшін сол маржандардың ең үлкені әрі ең жарқырағаны алға шықты.
Содан кейін оның ішінен мынадай дауыс естідім: «Егер сен де, мен секілді, арамызда лаулаған махаббатты (Құдайға деген шексіз сүйіспеншілік) көре алсаң, онда сенің ойларың өздігінен айтылар еді;
бірақ сен асқақ мақсатыңа жету жолында күтумен бөгелмеуің үшін, мен сенің мұқият толғанып тұрған сол ойыңа ғана жауап берейін.
Баурайында Казино орналасқан сол таудың шыңын бір кездері адасқан әрі теріс ниетті адамдар мекендеген болатын.
Мен сол жерге бізді соншалықты биіктететін шындықты жерге әкелген Оның есімін алғаш болып алып барған жанмын;
және маған сондай зор шапағат (Құдайдың мейірімі мен қолдауы) нұры төгілді, соның арқасында мен айналадағы елді мекендерді дүниені азғырған арамза табынушылықтан құтқардым.

[*] Бұл басқа оттардың бәрі — қасиетті гүлдер мен жемістерді өсіретін сол жылумен лаулаған толғаныс иелері.
[*] Мұнда Макарий бар, мұнда Ромуальд бар, мұнда менің бауырларым бар, олар монастырь (тақуалар мекені) ішінде қалып, жүректерін берік ұстады».

Мен оған былай дедім: «Сенің менімен сөйлескендегі көрсеткен ілтипатың және сендердің барлық жарқыраған жүздеріңнен байқайтын ізгі нышаның менің сенімімді арттырды, күннің нұры ашылған раушан гүлін өз әлеуетінше жайнатқанындай; сондықтан сенен өтінемін, ей, әке, маған сенің бүркеусіз, шынайы бейнеңді көрудей зор бақытқа ие бола алатынымды айтшы».

Сонда ол: «Бауырым, сенің асқақ тілегің ең соңғы сферада орындалады, онда қалғандарының да, менің де тілегім толық орындалмақ.
Ол жерде әрбір тілек кемел, кемелденген әрі бүтін; тек сонда ғана әрбір бөлік өзінің мәңгілік орнында болады,
өйткені ол кеңістікте емес және оның полюстері жоқ; біздің сатымыз соған дейін жетеді, сондықтан ол сенің көзіңнен таса болып тұр.
Жақып патриарх (інжілдік әулет басы) оның жоғарғы жағының сонау биікке созылып жатқанын, оның періштелерге толғанын көрген болатын.
Бірақ қазір оған шығу үшін ешкім жерден аяғын көтермейді, ал менің ережелерім пергаменттердің босқа шығындалуы ретінде төменде қалды.
Бір кездері дұға үйі болған қабырғалар қазір үңгірге айналды, ал кукольдар (кечилдердің киімі) арам ұнға толған қаптарға айналды.

Бірақ ең ауыр өсімқорлық та Құдайдың қалауына, монахтардың жүрегін есінен тандыратын сол «жемістей» қарсы емес.
Шіркеудің қорғауындағы барлық нәрсе Құдай атынан жәрдем сұрайтын халыққа тиесілі; ол туыстарға немесе басқа да жиіркенішті нәрселерге арналмаған.
Пенделердің тәні сондай алдамшы, жер бетіндегі жақсы бастаманың өзі еменнің өсіп шыққанынан оның жаңғақ бергеніне дейінгі уақытқа шыдас бермейді.
Петр өзінің қауымын алтынсыз және күміссіз бастады, мен өзімдікін дұғамен және оразамен, ал Франциск өзінің конвентін (монастырьлық бірлестік) қарапайымдылықпен бастады.
Егер сен әрқайсысының бастауын қарап, сосын оның қай жерде адасқанына қайта үңілсең, ақтың қараға айналғанын көресің.
Дегенмен, Иорданның кері бұрылуы немесе теңіздің Құдай қалауымен қашуы — мұндағы көмекпен салыстырғанда әлдеқайда ғажайып көріністер».

Ол маған осылай деді де, өз тобына қайта қосылды; топ тығыз жиналып, сосын құйын секілді бәрі жоғарыға көтерілді. Тәтті ханым мені бір ғана ишарамен сол сатымен жоғарыға итерді, оның құдіреті менің адамдық табиғатымнан басым түсті; және мұнда, біз табиғат заңымен жоғары шығып, төмен түсетін жерде, менің қанатымның қозғалысына тең келерліктей жылдам ештеңе болған емес.

Уа, оқырман, менің өз күнәларым үшін жиі жылап, кеудемді соғатын сол қасиетті салтанатқа қайта оралу үмітіммен ант етейін, сен саусағыңды отқа салып, қайта суырып үлгергенше, мен Тауырдан кейінгі белгіні көрдім және оның ішінде болдым.

Уа, даңқты жұлдыздар, уа, зор қуатқа толы жарық, мен өзімнің барлық зияткерлік қабілетімді сендерден танимын; сендермен бірге әрбір пенденің өмірінің әкесі туып, сендермен бірге жасырынған еді, мен Тоскана ауасын алғаш сезінген кезде; содан кейін маған сендерді айналдыратын биік шеңберге кіру шапағаты бұйырғанда, сендердің аймақтарың маған үлес болып тиді. Енді менің жаным өзін тартып тұрған ауыр өткелде күш-қуат алу үшін сендерге мүлтіксіз сеніммен ұмтылады.

«Сен ең жоғарғы амандыққа соншалықты жақынсың, — деп бастады Беатриче, — сондықтан сенің жанарың анық әрі өткір болуы тиіс. Сондықтан, әрі қарай кірмес бұрын, төменге қара да, мен сенің аяғыңның астына қаншама әлемді тастағанымды көр; сонда сенің жүрегің барынша қуанып, осы сфералық эфир арқылы шаттықпен келе жатқан салтанатты топқа қарсы шыға алады».

Мен жанарыммен барлық жеті сфераны қайта аралап өттім және бұл жер шарын көргенімде оның аянышты түріне күлімсіредім;
және бұл жерді ең төмен деп санайтын кеңесті мен ең дұрыс деп мақұлдаймын; ал ойы басқа жаққа бұрылған адамды нағыз парасатты деуге болады.
Мен Латонаның қызын (Айды) бір кездері мені оны сирек әрі тығыз деп ойлауға мәжбүр еткен сол көлеңкесіз жарқырап тұрғанын көрдім.
Сенің ұлыңның, Иперионның (Күннің) жүзіне мен сонда шыдас бердім және оның айналасында Майя мен Дионаның (Меркурий мен Венераның) қалай қозғалатынын көрдім.
Содан кейін маған Юпитердің әкесі (Сатурн) мен ұлы (Марс) арасындағы қалыпты әсері көрінді; және олардың орналасуындағы өзгерістер маған анық болды.
Және барлық жетеуі маған қаншалықты үлкен және жылдам екендігін, әрі бір-бірінен қаншалықты қашықтықта орналасқандығын көрсетті.
Бізді соншалықты қатыгез ететін айуола (қырман немесе жер беті), мен мәңгілік Егіздермен бірге айналып бара жатқанымда, маған тау жоталарынан өзен сағаларына дейін толық көрінді; содан кейін мен жанарымды сұлу көздерге қайта бұрдым.

Мәсіхтің салтанаты

Бізден нәрселерді жасыратын түнде, өзінің сүйікті балапандарының ұясында отырған, олардың аңсаған жүздерін көру үшін және оларды қоректендіретін азықты табу үшін (бұл ауыр еңбек оған жағымды), уақыттан бұрын ашық бұтаққа шығып, жалынды сезіммен таңның атуын күтіп, күнге қарап тұрған құс секілді; менің ханым да тік тұрып, ынтамен күннің ең аз жылдамдық көрсететін аймағына қарай бұрылды; мен оның осылай аңсап, күтіп тұрғанын көріп, басқа нәрсені қалап, бірақ үмітпен жұбанатын адамның күйіне түстім.

Бірақ менің күткенім мен аспанның көбірек жарқырай бастағанын көруімнің арасында аз ғана уақыт өтті.
Беатриче деді: «Міне, Мәсіх салтанатының әскерлері және осы сфералардың айналуынан жиналған барлық жеміс».
Оның жүзі толықтай лаулап тұрғандай көрінді, ал көздері шаттыққа сондай толы еді, сондықтан мен оны сипаттамай өтуіме тура келеді.
Тыныш толған айлы түндерде Тривия (Ай құдайы) аспанның әр түкпірін бояйтын мәңгілік нимфалардың арасында күлімсірегеніндей,
мен мыңдаған шырақтардың үстінде бәрін тұтандырып тұрған бір Күнді көрдім, біздің күніміз жоғарыдағы көріністерді жарықтандырғанындай;
және сол тірі жарықтың ішінен жарқыраған субстанция (негізгі болмыс) менің жанарыма сондай анық көрінді, сондықтан мен оған шыдас бере алмадым.

О, Беатриче, тәтті де қымбат жолбасшым! Ол маған деді: «Сені баурап алған — бұл ешнәрсе қарсы тұра алмайтын құдірет. Мұнда аспан мен жердің арасындағы жолдарды ашқан, көптен бері аңсаған даналық пен күш бар».

Бұлттың ішіндегі оттың сыймай кеңейіп, өз табиғатына қарсы жерге құлағанындай, менің де санаым осы салтанатты тойдың арасында ұлғайып, өз шегінен шығып кетті және оның неге айналғанын өзі де есіне түсіре алмайды.

«Көзіңді аш та, менің кім екеніме қара; сен менің күлкіме шыдас бере алатындай күшке ие болдың».

Мен ұмытылған аяннан есін жиған және оны ойына қайта түсіруге тырысқан адамдай болдым, сол сәтте бұл ұсынысты естігенімде, ол өткенді баяндайтын кітаптан ешқашан өшпейтіндей құрметке лайық еді. Егер қазір Полинимния мен оның апайлары өздерінің ең тәтті сүтімен барынша қоректендірген барлық тілдер дыбыс берсе де...

XXIII ТАРАУ

Маған көмекке келсе де, шындықтың мыңнан біріне де жете алмас еді, Қасиетті күлкіні жырлауда, Және қасиетті бейненің қаншалықты нұрлы болғанын айтуда. Сондықтан Жұмақты сипаттай отырып, Қасиетті поэма секіру жасауға мәжбүр, Жолы бөгелген жолаушы сияқты. Бірақ кімде-кім бұл салмақты тақырыпты Және оны көтерген өлімші иықты ойласа, Оның астында дірілдегені үшін оны айыптамас еді. Менің өршіл килім (кеме табаны) кесіп өтіп бара жатқан бұл жол Кішкентай қайыққа арналмаған, Өзін аяйтын есушіге де лайық емес.

«Неге менің жүзім сені баурап алды, Сен неге Мәсіхтің сәулесі астында құлпырған Әсем баққа бұрылмайсың? Мұнда Құдай Сөзі тәнге айналған Раушан гүлі бар; Мұнда хош иісі ізгі жолға бастаған Лала гүлдері бар».

Беатриче осылай деді; оның кеңестеріне әрдайым дайын тұратын мен, тағы да әлсіз қабақтарымның шайқасына (көру қабілетімнің сынағына) берілдім. Бұлт арасынан таза күйінде шыққан күн сәулесінің астында, өздері көлеңкеде тұрып, гүлге толы шалғынды көрген көздерім сияқты; мен де жоғарыдан лаулаған сәулелермен шағылысқан нұрлы топтарды көрдім, бірақ ол нұрдың қайнар көзін көре алмадым.

О, оларды осылай бейнелеген мейірімді құдірет! Көруге қауқары жетпеген менің көздеріме орын беру үшін Сен Өзіңді жоғары көтердің.

Мен таңертең де, кеш те жалбарынатын әсем гүлдің есімі, ең ұлы алауға назар аудару үшін бүкіл ойымды жинақтады. Жоғарыда жеңіске жеткендей, төменде де жеңіске жеткен тірі жұлдыздың қасиеті мен ұлылығы екі көзіме де бейнеленгенде, аспан ішінен шеңбер пішінді, тәж секілді құралған алау төмен түсіп, оны (Мәриямды) қоршап, айнала бастады.

Төменде естілетін кез келген ең тәтті әуен Және жанды өзіне баурайтын дыбыс, Бұлттың жарылып, күн күркірегеніндей болып көрінер еді, Сол лираның үнімен салыстырғанда, Ол үнмен ең жарық аспан сапфир түсіне енген Әсем сапфирге тәж кигізілді.

«Мен — періштелік махаббатпын, біздің аңсарымыздың мекені болған жатырдан шығатын биік қуанышты айналып жүремін; және мен, аспан Ханымы, сен ұлыңның соңынан еріп, ең жоғарғы сфераға еніп, оны одан әрі құдайландырғанша айнала беремін».

Осылайша айналған әуен өзін таңбалады және қалған барлық жарықтар Мәриямның есімін жаңғыртты. Әлемнің барлық қабаттарының патшалық шапаны (Primum Mobile — Әлемнің ең шеткі, ең жылдам айналатын қабаты), Құдайдың тынысы мен жолдарында ең қатты жанып, ең көп жанданатын қабат, бізден өте алыс болғаны сонша, мен тұрған жерден оның ішкі жиегі әлі көрінбеді.

Сондықтан менің көздерімнің өз ұрпағының соңынан көтерілген тәжді алауды бақылауға қауқары жетпеді. Сүт ішіп болғаннан кейін, ішкі сезімі сыртқы қимылына ұласқан, анасына қарай қолын созған сәби сияқты, бұл нұрлардың әрқайсысы өз алауымен жоғары созылды, осылайша олардың Мәриямға деген терең махаббаты маған айқын болды. Содан кейін олар менің көз алдымда қалып, «Аспан Ханымы» әнін сондай тәтті шырқағаны сонша, ол ләззат менен ешқашан кеткен емес.

О, төменде жақсы егіншілер болып дән сепкен сол ең бай сандықтарда қаншама молшылық жиналған! Мұнда олар Бабыл қуғынында алтынды менсінбей, жылап жүріп жинаған қазынасымен өмір сүреді және қуанады.

Мұнда Құдай мен Мәриямның Ұлының астында, көне және жаңа мәжіліспен бірге, осындай ұлы даңқтың кілттерін ұстаушы (Петір) өз жеңісімен салтанат құруда.

XXIV ТАРАУ

Беатриче жұлдызды аспандағы әулиелерге үндеу тастап, Дантеге олар шақырылған аспан дастарханынан сусын беруді сұрайды. Әулиелер оның үндеуіне қуана жауап береді. Петір Беатриченің дұғасына жауап ретінде ең жарық топтың ішінен шығады. Ол Дантені Сенім мәселесі бойынша сынайды. Данте өз мойындауын Еврейлерге арналған хаттағы анықтамаға негіздейді.

«О, қасиетті Қозының ұлы кешкі асына сайланған бауырластық, Ол сендерді сондайлықты қоректендіреді, сендердің қалауларың әрдайым толық болады; егер Құдайдың шапағатымен бұл адам өлім оған уақыт белгілемес бұрын сендердің дастархандарыңнан түскеннен дәм татса, оның шексіз аңсарына назар аударып, оған сәл де болса су бүркіңдер: сендер оның ойы бекітілген қайнар көзден әрдайым ішесіңдер».

Беатриче осылай деді: және сол шаттыққа толы жандар қозғалмайтын полюстерде кометалар сияқты қатты жалындап, сфераларға айналды. Сағат тетігіндегі дөңгелектердің үйлесіммен айналғаны сияқты, біріншісі байқаған адамға қозғалмай тұрғандай, ал соңғысы ұшып бара жатқандай көрінеді.

Мен ең сұлу деп тапқан біреуінен сондай бақытты алаудың шыққанын көрдім, ол жерде одан артық жарықты қалдырмады; ол Беатричені үш рет айналып, сондай илаһи ән айтты, менің қиялым оны маған қайталап бере алмайды; сондықтан қаламым секіріп өтеді және мен оны жазбаймын: өйткені мұндай тереңдіктер үшін біздің қиялымыз ғана емес, тіліміз де тым қанық бояу (тым дөрекі).

«О, менің қасиетті қарындасым, бізге сондай беріле жалбарынған, сенің жалынды махаббатың мені осы әсем сферадан босатады».

Мен жазғандай сөйлеген бұл тыныс, тоқтаған бойда сол бақытты алау тарапынан менің Ханымыма бұрылды.

Беатриче: «О, біздің Иеміз осы ғажайып қуаныштың өзімен бірге алып түскен кілттерін қалдырған сол ұлы адамның мәңгілік нұры, мына адамды өзің қалағандай, сен бір кездері теңіз бетімен жүрген сол сенімге қатысты жеңіл де, ауыр да тұстар бойынша сынап көр».

Магистр сұрақты шешу үшін емес, оны мақұлдау үшін ортаға салғанша бакалавр (мұнда: емтихан тапсырушы үміткер) қалай қаруланса, мен де ол сөйлеп жатқанда, мұндай сынаққа және мұндай мамандыққа дайын болу үшін барлық уәждермен қаруландым.

«Айтшы, ізгі Мәсіхші, өзіңді көрсет; сенім деген не?»

Осы сөз шыққан сол нұрға қарай маңдайымды көтердім; сосын Беатричеге бұрылдым, ол маған ішкі қайнар көзімнен суды сыртқа шығаруым (сөйлеуім) үшін ынталы белгі берді.

«Маған мойындауға мүмкіндік берген шапағат, — деп бастадым мен, — жоғарғы басшының алдында менің ойларымның айқын болуына ие болсын».

Және жалғастырдым: «Сенің қымбатты бауырыңның (Пауылдың) шынайы қаламы бізге жазғандай, ол сенімен бірге Римді ізгі жолға салды; сенім — үміт еткен нәрселердің негізі (субстанция) және көрінбейтін нәрселердің дәлелі (аргумент); мен оның мәнін осылай түсінемін».

Содан кейін естідім: «Сен дұрыс пайымдайсың, егер оны неліктен субстанциялардың, содан кейін аргументтердің қатарына қойғанын жақсы түсінсең».

Мен былай дедім: «Маған мұнда көрінуге мүмкіндік берген терең нәрселер төмендегілердің көзінен сондайлықты жасырын, олардың бар екендігі тек сенімде ғана, оның үстіне асқақ үміт құрылады; сондықтан ол субстанцияның мағынасын қамтиды; және осы сенімнен бізге одан әрі көрмей-ақ пайымдау (силлогизм — екі немесе одан да көп пайымдаулардан қисынды түрде жаңа қорытынды шығару әдісі) жасау қажет; сондықтан ол аргументтің мағынасын иеленеді».

Содан кейін естідім: «Егер төменде ілім арқылы алынғанның бәрі осылай түсінілсе, онда софистің (жалған, бірақ сырттай дұрыс көрінетін дәлелдерді қолданушы) тапқырлығына орын қалмас еді».

Сол жалындаған махаббаттан осындай тыныс шықты; сосын ол былай деп қосты: «Бұл монетаның қоспасы мен салмағы жақсы тексерілді; бірақ айтшы, ол сеңің әмияныңда (жүрегіңде) бар ма?»

Мен: «Иә, ол менде сондай жарқыраған және дөңгелек, оның таңбасына қатысты ешқандай күмәнім жоқ».

Содан кейін ол жерде жарқырап тұрған терең нұрдан шықты: «Барлық ізгілік негізделген бұл қымбат асыл тас саған қайдан келді?»

Мен: «Киелі Рухтың ескі және жаңа пергаменттерге (Інжіл мен Тәуратқа) таралған мол жаңбыры — мен үшін оны сондай өткір қорытындыға әкелген силлогизм, онымен салыстырғанда кез келген басқа дәлел маған дөрекі болып көрінеді».

Содан кейін естідім: «Сені осындай қорытындыға әкелетін сол ескі және жаңа тұжырымдарды неліктен илаһи сөз деп есептейсің?»

Мен: «Маған шындықты ашатын дәлел — одан кейін болған істерде (ғажайыптарда), олар үшін табиғат ешқашан темір қыздырған емес және төсті соққан емес».

Маған жауап келді: «Айтшы, бұл істердің болғанына кім кепілдік береді? Өзін дәлелдегісі келетін сол жазудың өзі ме? Басқа ешкім емес, ол саған ант ете ме?»

«Егер әлем Мәсіхшілікке ғажайыптарсыз өтсе, — дедім мен, — бұл ғажайыптың өзі сондай, басқалары оның жүзден біріне де татымайды; өйткені сен шайқас алаңына кедей әрі аш күйде, бір кездері жүзім бұтасы болған, ал қазір тікенекке айналған ізгі өсімдікті егу үшін шықтың».

Бұл аяқталғанда, жоғары қасиетті сарай сфералар бойымен «Құдай, Саған мадақ» әнін жоғарыда шырқалатын әуенмен жаңғыртты.

XXIV КАНТО (Жалғасы)

Шаттыққа толы әуенмен көк жүзінде Тәңірді дәріптеген мақтаулар жаңғырды.

Сынақты аяқтап, мені бұтақтан бұтаққа жетелеп, ең шеткі жапырақтарға жақындатқан сол Барон (мұнда: жоғары лауазымды тұлға, яғни Елші Петр) қайта сөйледі: «Сенің санаңмен махаббат тілінде тілдесетін Шпағат (Құдайдың рақымы) осы уақытқа дейін аузыңды қалай ашу керек болса, солай ашты. Мен сенің айтқандарыңды мақұлдаймын, бірақ енді сенің нақты неге сенетініңді және бұл сенімнің саған қайдан келгенін білгім келеді».

«Уа, қасиетті әке, сенің сенімің сондай күшті болды, сен қабірге жас аяқтардан (Елші Жоханнан) бұрын жетіп, көргеніңе сендің. Сен менің сенімімнің нысанын (формасын) және оның себебін сұрап тұрсың. Менің жауабым: Мен жалғыз әрі мәңгілік, бүкіл аспан әлемін өзі қозғалмастан, махаббат пен құштарлықпен қозғалтып тұрған бір Құдайға сенемін».

Мұндай сенім үшін менде тек физикалық және метафизикалық дәлелдер ғана емес, сонымен бірге Мұса, Пайғамбарлар, Забур жырлары, Інжіл және киелі Рухтың нұрына бөленген сендердің жазбаларың арқылы осы жерден жауған ақиқат та бар.

Мен мәңгілік үш Тұлғаға сенемін және оларды «бар» (көпше) және «болып табылады» (жекеше) ұғымдарымен бірдей үйлесетін біртұтас Мән (болмыстың негізі) ретінде, яғни Бір әрі Үш деп білемін. Санамдағы бұл терең Құдайлық күй Інжіл ілімі арқылы талай рет мөрленіп бекітілген. Бұл — менің бастауым, бұл — кейіннен тірі жалынға айналып, аспандағы жұлдыздай ішімде жарқыраған ұшқын.

Қожайын өзіне ұнаған хабарды естігенде қызметшісін құшақтап қуанғандай, мен сөзімді аяқтағанда, сол елшілік нұр (Петр) менің айтқандарыма риза болып, ән сала жүріп мені үш рет айналып шықты.

ТҮСІНІКТЕМЕЛЕР ЖӘНЕ ТЕРМИНДЕР

Кэрол — ескі ағылшын және итальян тілдерінде бишілер тобын білдіреді.
Квиддиті (Quiddity) — заттың негізгі мәні, оның «не екендігі».
Мән (Substance) — схоластикалық философияда өздігінен өмір сүретін нәрсе. Данте мұны «негізінде жатқан нәрсе» мағынасында қолданады.
Ниет (Intention) — бұл жерде техникалық мағынада «мағына» немесе «түсінік» дегенге жақын.

XXV КАНТО: КІРІСПЕ

Сенім Дантеге елшілік бата алу мәртебесін сыйлады. Егер бұл қасиетті поэма бір күні Флоренциялықтардың қаталдығын жеңсе, ол өзі шоқынған жерде ақындық тәжін киюді армандайды.

Елші Петрге енді Елші Жақып келіп қосылды. Иса ерекше сырларын ашқан үш шәкірттің ішінде Петр — Сенімді, Жақып — Үмітті, ал Жохан — Махаббатты бейнелейді. Сондықтан Беатриче Жақыптан Дантенің Үмітін сынауды өтінеді.

XXV КАНТО (МӘТІН)

Аспан мен жер дем берген, мені талай жылдар бойы арытқан (қажытқан) осы қасиетті поэма бір кездері мені өзім қозы болып ұйықтаған, қасқырлармен алысқан сол көркем отардан (Флоренциядан) қуған қаталдықты жеңсе ғой. Сонда мен басқа дауыспен, басқа кейіппен ақын болып оралар едім және өзім шоқынған қасиетті бастаудың басында ақындық тәжді киер едім. Өйткені жандарды Құдайға танытатын Сенімге мен сол жерде кірдім; содан кейін Петр де сол Сенім үшін менің маңдайымды айналып шықты.

Сол кезде бізге қарай Мәсіх өзінен кейін қалдырған орынбасарларының ішіндегі алғашқысы (Петр) шыққан сол сферадан бір нұр жылжыды. Менің ханымым қуанышқа толы дауыспен: «Қара, қара! Төменде адамдар Галисияға (Сантьяго-де-Компостела) барып зиярат ететін сол Баронды (Елші Жақыпты) көр!» — деді.

Беатриче күлімсіреп: «Уа, біздің сарайымыздың (аспанның) жомарттығын жазған ұлы тұлға, осы биікте Үміттің үнін шығар. Сен білесің, Иса үш шәкіртіне ерекше нұрын төккен сайын, сен Үміттің бейнесі болдың», — деді. Жақып: «Басыңды көтер де, нық бол. Өйткені өлім әлемінен осында келген кез келген нәрсе біздің нұрымызда пісіп-жетілуі тиіс», — деп жауап берді.

ҮМІТ ТУРАЛЫ СҰРАҚ-ЖАУАП

Екінші жалын (Жақып) маған: «Біздің Императорымыз (Құдай) сенің өліміңе дейін оның ең құпия залында оның Графтарымен (Елшілерімен) жүздесуіңе рұқсат берді. Осы сарайдың ақиқатын көрген соң, сен өзіңдегі және өзгелердегі қайырымды жандарды баурап алатын сол Үмітті нығайтуың керек. Оның не екенін, сенің санаңда қалай гүлдегенін және саған қайдан келгенін айт», — деді.

Беатриче менің орныма жауап берді: «Күрескер шіркеудің (жер бетіндегі шіркеу) ешбір перзенті бұл адамнан артық үмітке ие емес. Сондықтан да оған әскери борышы (өмір жолы) аяқталмай тұрып, Мысырдан (жерден) Иерусалимге (көкке) келуге рұқсат берілді».

Мен былай деп жауап бердім: « Үміт — бұл Құдайдың шпағаты мен бұрынғы еңбектің нәтижесі болып табылатын, болашақ даңқтың нық күтілуі. Бұл нұр маған көптеген жұлдыздардан келеді; бірақ оны жүрегіме алғаш рет Ұлы Көшбасшының ең ұлы жыршысы (Дәуіт пайғамбар) құйды. Ол өзінің Тәңірлік жырында: «Сенің есіміңді білетіндер Саған үміт артсын» дейді. Ал менің сеніміме ие болып, Оның есімін кім білмейді?»

Мен сөйлеп тұрғанда, сол жалынның ішінде найзағайдай жарқылдаған нұр байқалды. Содан кейін Жақып: «Мені өлімге дейін, тіпті майдан даласынан шыққанға дейін жетелеген сол ізгілікке (Үмітке) деген махаббатым әлі де жалындап тұр. Сондықтан мен саған тағы бір сұрақ қоямын: Үміт саған не уәде етеді?» — деді.

Мен: «Ескі және Жаңа Өсиеттер маған соны көрсетеді. Ишая пайғамбар Құдайдың досы болған жандардың әрқайсысы өз жерінде «қос киіммен» киінетінін айтады, ал ол жер — осы тәтті өмір (мәңгілік өмір). Сондай-ақ сенің бауырың (Елші Жохан) ақ шапандылар туралы айтқанда, бұл ақиқатты бізге ашып береді», — дедім.

Осы сөздерден соң жоғарыдан «Sperent in te» (Саған үміт артсын) деген үн естілді. Содан соң үшінші бір нұр (Елші Жохан) пайда болды. Ол сондай жарық еді, егер Шаян шоқжұлдызында сондай жұлдыз болса, қыс айында бір ай бойы күн батпастай болар еді.

Беатриче: «Бұл — біздің Пеликанымыздың (Мәсіхтің) кеудесіне басын қойған жан және ол крест үстінде ұлы міндетке (Мәриям ананы қамқорлауға) таңдалған еді», — деді.

Мен Жоханның денесін көруге тырысып, көзімді алмай қарадым. Бірақ ол: «Неге сен мұнда жоқ нәрсені көруге тырысып, өзіңді зағип етесің? Менің денем — жердегі топырақ, ол біздің санымыз мәңгілік шешіммен теңелгенше сонда қалады. Тек екі нұр ғана (Иса мен Мәриям) бұл киелі мекенге өз денелерімен көтерілді», — деді.

Осы дауыстан соң үшеуінің әуені тынышталды. Мен Беатричеге бұрылғанымда, оның жанында, бақытты әлемде болсам да, оны көре алмайтынымды (уақытша зағип болғанымды) сезіп, қатты толқыдым.

ЖАЗБАЛАР

Інжілдерде айтылатын Жақып — Зебедейдің ұлы және дәстүр бойынша Испанияда Інжілді уағыздаған Жақыппен сәйкестендіріледі, оның ең әйгілі храмы Галициядағы Компостеллада орналасқан. [!LINK url="https://kk.wikipedia.org/wiki/Vita_Nuova"]Vita Nuova, xli. 46-50[/LINK] салыстырыңыз. Алайда Гал. ii. 9-да шіркеудің діңгегі (мекеменің негізгі тірегі) ретінде Петр мен Жоханмен бірге аталған Жақып — [!LINK url="https://kk.wikipedia.org/wiki/Acts_XV"]Елшілердің істері xv. 13[/LINK] және басқа жерлерде айтылған «Раббымыздың бауыры Жақып» (Гал. i. 19). Жақыптың хаты әдетте Зебедейдің ұлына емес, дәл осы кісіге жатқызылады. Бірақ Данте бұл айырмашылықты ұмытып кеткен немесе елемеген.

Менің Ханымым осылай деді; бірақ одан кейін де, бұрынғыдай, ол көзін қадалған мақсатынан тайдырмады.

Күн тұтылғанда оған қарап көзі қарыққан және қарағанынан көрмей қалатын адамдай;

мен де осы соңғы жалынға сөз келгенше солай қарадым: «Мұнда орны жоқ нәрсені көру үшін неге өзіңді зағип қыласың?

Жердегі жер — менің денем және ол біздің санымыз мәңгілік мақсатқа жеткенше басқалармен бірге сонда болады.

Осы екі робамен (діни лауазымды тұлғалардың киімі) киелі мекенде тек көкке көтерілген Мәсіх пен оның анасы ғана; және сен мұны өз әлеміңе қайта жеткіз».

Осы дауыстан кейін жалынды шеңбер тынышталды, сонымен бірге үш мәрте демнің дыбысынан жасалған тәтті үйлесім де тоқтады,

шаршаудан немесе қауіптен сақтану үшін суға соғылған ескектердің ысқырық дыбысы шыққанда бірден тоқтағаны сияқты.

Әттең! Беатричені көру үшін бұрылғанымда, оған жақын болсам да және бақыт әлемінде болсам да, оны көре алмағаныма көңілім қаншалықты толқыды!

ЖАЗБАЛАР

19, 30. Жақып і. 5.

яғни, Петр, Жақып және Жоханға басқа шәкірттерге қарағанда тереңірек білім мен жақындыққа рұқсат берілді. Conv. ii. i : 42-51 салыстырыңыз. Нақты айтылған оқиғалар — Құдайдың өзгеруі (Трансфигурация), Иаирдың қызын тірілту және Гетсиман бағындағы азап.

55-57. Мысырдан шығудың көпжақты мәні болды. Басқа нәрселермен қатар, бұл жанның тән құрсауынан азат болуының нышаны болды; Уәде етілген жерге және Құдай қаласына кіру көктегі өмірдің нышаны болғаны сияқты: Purg. ii. 46, Epist. ad Can. Grand. 133-161 (§ 7), әсіресе 152-155 және Conv. ii. 1 : 14-65-тегі қарапайым мәлімдемені салыстырыңыз.

58-60. xvii. 10-12, xxiv. 40-42 қараңыз.

67-69. Католик шіркеуі түсінетін Үміт (адамның болашақ жақсылыққа сенімі) теологиялық ізгілігі — бұл жалпы үміт емес, көктегі бақытқа деген нақты үміт екенін ескеру керек. Дантенің анықтамасы Петр Ломбардтан тікелей көшірілген: «Үміт — бұл Құдайдың шапағаты мен алдыңғы еңбектерден туындайтын болашақ бақытты нақты күту».

Забур ix. 10. Вульгатада ix. 11, онда «sperent» — «олар үміттенсін» деп оқылады.

76, 77. Жақып i. 12. «Оның тамшысымен» = «оның (Дәуіттің) ілімімен үйлесімде».

Азап шегу және өлім.

88-96. Ишая (lxi. 7, 10), құтқарылғандардың жиналуын сипаттай отырып, олардың «екі еселенген нәрселерге», атап айтқанда, робаларға ие болатынын айтады, мұны сіздің бауырлас елшіңіз Жохан дәл сол көріністі сипаттағанда (Аян, vii. 9) анық көрсетеді. Демек, Киелі Жазба бізге нышан ретінде екі робаға ие болатынымызды айтады, ал бұл нышан өз кезегінде біздің жан бақытымен қатар тән бақытына да ие болатынымызды растайды. Менің үмітімнің мәні — жанның үзілмейтін мәңгілігі және тәннің мәңгілікке қайта тірілуі. (xiv. 61-66 жазбасын салыстырыңыз). Тәннің қайта тірілуіне сену үшін Киелі Жазбадағы бұл тіректердің ойдан шығарылған және жанама сипаты, 1 Кор. xv. Дантеге өте анық мәлімдеме бере алатынын ескерсек, таңқаларлық. Фома Аквинский, күткеніміздей, бұл тарауды жиі қолданады.

100-102. Жарық күн сияқты жарқыраған еді, сондықтан егер ол Шаян шоқжұлдызында қыс ортасында (желтоқсан мен қаңтардың бір бөлігі), Күн қарама-қарсы Тауешкі белгісінде болғанда, екеуінің бірі әрқашан көкжиектен жоғары болып, түн болмас еді.

Өзін жасанды көрсету үшін емес, жай ғана қалыңдықтың құрметіне арналған мерекеге шын көңілмен берілу.

112-114. Балапандарын өз қанымен қоректендіреді деп есептелетін Пеликан — Мәсіхтің жиі кездесетін нышаны. Сонымен қатар, Жохан xiii. 23: xix. 25-27 қараңыз.

118-126. Жохан xxi. 22, 23 салыстырыңыз.

127-129. Мәсіх пен Мәриям (xxiii. 85-87: 106-126 салыстырыңыз) ғана көкке екі робамен (яғни, рухпен де, тәнмен де) көтерілген. Орта ғасырлардағы түсінік бойынша, жерден тәнмен бірге алынған Енох пен Ілияс көкте емес, Жердегі Жұмақта болған. Мүмкін бұл үзінді Дантенің де осы дәстүрді қабылдағанының жанама дәлелі болар.

Елші Жохан Дантені Беатриче оның көру қабілетін Анания Пауылға қайтарғандай қайтаратынына сендіреді; және оны осы аралықта Сүйіспеншілік туралы сөйлесуге шақырады; алдымен оның жанының құштарлығы бағытталған ең жоғарғы нысан не екенін сұрайды (1-12). Беатриченің көмегін тағатсыздана күткен Данте, оның жүрегіне Беатриче әкелген сол жалынның әлі де жанып жатқанын және Құдай оның барлық сүйіспеншілігінің бастауы мен соңы екенін мәлімдейді (13-18). Елшінің сүйіспеншілігінің негіздемесін кеңірек айту туралы өтінішіне Данте былай деп жауап береді: игілік игілік ретінде сүйіспеншілікке лайық болғандықтан, Құдайды тану оны сүюге міндеттейді және Аристотель мен Киелі Жазбалар бұл шындықты оның қабілетіне қалай жеткізгенін айтады (19-45). Құдайды сүюдің басқа себептері туралы сұралғанда, Данте өзінен Құдайдың өзі игілік ретіндегі жоғарғы сүйіспеншілігіне қосымша ретінде, Құдайдың бізге жасаған игілігі үшін алғыс ретіндегі мәлімдеме күтілетінін түсінеді және әлемнің жаратылуын, өзінің жаратылуын, құтқарылуын және көкке деген үмітті атайды. Ол барлық жаратылыстар оның сүйіспеншілігіне ие болатынын, өйткені олар Жаратушыдағы ең жоғарғы игіліктен үлес алатынын қосады (46-66). Мадақ жыры шырқалады және Дантенің көру қабілеті қалпына келеді; сол сәтте ол Беатриченің артып түскен сұлулығына, содан кейін төртінші жалынның бар екеніне таң қалады, онда ол Адам атаның жанын таниды (67-84). Басында есеңгіреп, содан кейін бұрын-соңды болмаған тәжірибесі бар және әлемді көптен бері толғандырып келген сұрақтарға жауабы бар адаммен бетпе-бет келгеніне толқыған Данте, бірінші әкенің өзін қоршаған жарықтың тербелісінен сезіледі. Адам ата оның айтылмаған сұрақтарына, яғни хронология, Едем тілі, күнәсіздік кезеңінің ұзақтығы және әлемге қымбатқа түскен күнәнің табиғаты туралы жауап береді (85-142).

Cielo Stellato Mentr' io dubbiava per lo viso spento, della fulgida fiamma che lo spense uscì un spiro che mi fece attento, dicendo : " In tanto che tu ti risense della vista che hai in me consunta, ben è che ragionando la compense. Comincia dunque, e di' ove s' appunta V anima tua, e fa ragion che sia la vista in te smarrita e non defunta ; perchè la donna, che per questa dia region ti conduce, ha nello sguardo la virtù eh' ebbe ia man d' Anania."

Мен сөнген көздерім үшін күмәнданып тұрғанда, оны сөндірген жарқыраған жалыннан бір тыныс шығып, мені назар аударуға мәжбүр етті,

былай деді: «Сен менің нұрымнан таусылған көру қабілетіңді қайта алғанша, оны әңгімемен өтегенің абзал.

Ендеше баста және ойыңның неге бағытталғанын айт; және ішіңдегі көру қабілетің тек адасқан, бірақ өлмегеніне сенімді бол;

өйткені сені осы құдайлық аймақ арқылы бастап келе жатқан ханымның назарында Ананияның қолында болған күш бар».

Cielo Stellato Io dissi : " Ai suo piacere e tosto e tardo vegna rimedio agli occhi, che fur porte, quand' ella entrò col foco ond' io sempr' ardo. Lo ben, че fa contenta questa corte, Alfa ed Omega è di quanta scrittura mi legge Amore, o lievemente o forte."

Мен айттым: «Оның еркімен, ерте ме, кеш пе, мен мәңгі жанатын отпен кірген кездегі қақпа болған көздеріме ем келсін.

Осы орданы қанағаттандыратын игілік — Махаббат маған жеңіл немесе ауыр екпінмен оқитын барлық жазбалардың Альфасы мен Омегасы — Құдай».

Quella medesma voce, che paura tolta m' avea del subito abbarbaglio di ragionare ancor mi mise in cura ; e disse : " Certo a più angusto vaglio ti conviene schiarar ; dicer convienti che drizzò 1' arco tuo a tal berzaglio."

Кенеттен көзім қарыққандағы қорқынышымды сейілткен сол дауыс менің назарымды тағы да әңгімеге аударды,

және былай деді: «Иә, сені тығыз елеуіштен өткізу керек; сенің садағыңды мұндай нысанаға кім бағыттағанын маған айтуың керек».

Ed io : " Per filosofici argomenti, e per autorità che quinci сеnde, cotale amor convien che in me s' imprenti ; che il bene, in quanto ben, come s' intende, così accende amore, e tanto maggio, quanto piò di bontate in sé comprende.

Мен: «Философиялық дәлелдермен және осы жерден түскен беделді сөздермен мұндай махаббат менің бойыма орнығуы тиіс;

өйткені игілік, игілік ретінде түсінілген сайын, махаббатты тұтандырады және ол өз бойына кемелдікті неғұрлым көп сыйғызса, соғұрлым махаббат арта түседі.

Dunque all' essenza, ov' è tanto avvantaggio, che ciascun ben che fuor di lei si trova altro non è eh' un lume di suo raggio, più che in altra convien che si mova la mente, amando, di ciascun che cerne lo vero, in che si fonda questa prova.

Сондықтан, өзінен тыс табылған кез келген игілік оның өз сәулесінің жарығынан басқа ештеңе емес екендігі туралы ерекше мәртебеге ие Мәнге,

осы дәлел негізделген шындықты танитын кез келген жанның ойы бәрінен де артық махаббатпен ұмтылуы керек.

Tal vero allo intelletto mio sterne colui che mi dimostra il primo amore di tutte le sustanzie sempiterne. Sternel la voce del verace autore, che dice a Moisè, di sé parlando : Io tifare vedere ogni valore. Sternilmi tu ancora, cominciando V alto preconio, che grida l'arcano di qui laggiù sopra ogni altro bando."

Және осы шындықты барлық мәңгілік болмыстардың бастапқы махаббатын маған ашқан жан менің парасатыма жеткізді.

Бұл шындықты Мұсаға өзі туралы айтқан шынайы автордың дауысы жеткізді: /Мен саған бүкіл құндылықты көрсетемін/.

Сондай-ақ сен де осы жердің құпияларын жер бетіндегі кез келген басқа жарияланымдардан жоғары паш ететін асқақ үндеуіңді бастағанда, оны маған түсінікті еттің».

Cielo Stellato Ed io udi' : " Per intelletto umano, g pgj. autoritadì a lui concorde, de' tuoi amori a Dìo guarda il soprano. Ma di' ancor, se tu senti altre corde tirarti verso lui, sì che tu suone con quanti denti questo amor ti morde."

Мен естідім: «Адам парасаты мен онымен үйлесетін беделді сөздердің ықпалымен, махаббатыңның ең биігін Құдайға сақта.

Бірақ сені оған қарай тартатын басқа да ішектерді (себептерді) сезінесің бе, соны айт, бұл махаббат сені қаншалықты тістерімен (күшпен) ұстап тұрғанын жеткіз».

Non fu latente la santa intenzione dell' aquila di Cristo, anzi m' accorsi dove volea menar mia professione. Però ricominciai : " Tutti quei morsi, che posson far lo cor volger a Dio, alla mia caritate son concorsi ;

Мәсіх бүркітінің қасиетті ниеті жасырын емес еді, керісінше, оның менің мойындауымды қайда бағыттағысы келгенін түсіндім.

Сондықтан мен қайта бастадым: «Жүректі Құдайға бұруға күші бар барлық сол тістер (себептер) менің махаббатыма бірге әсер етеді;

che 1' essere del mondo, e I' esser mio, la morte eh' ei sostenne perch' io viva, e quel che spera ogni fedel, com' io, con la predetta conoscenza viva, tratto m' hanno del mar dell' amor torto, e del diritto m' han posto alla riva.

өйткені әлемнің болмысы мен менің өз болмысым, менің өмір сүруім үшін оның тартқан азабы,

және мен сияқты әрбір сенушінің үміті, жоғарыда аталған тірі таныммен бірге, мені теріс махаббат теңізінен суырып алып, тура махаббаттың жағасына шығарды.

Le fronde, onde s' infronda tutto 1' orto dell' ortolano eterno, am'io cotanto, quanto da lui a lor di bene è porto."

Мәңгілік Бағбанның бүкіл бағы жапырақ жайған жапырақтарды, мен оларға Одан берілген игіліктің мөлшеріне қарай жақсы көремін».

Sì com' io tacqui, un dolcissimo canto risonò per lo cielo, e la mia donna dicea con gli altri : " Santo, Santo, Santo ! "

Мен үндемей қалғанда, көк аспанда ең тәтті жыр жаңғырды және менің Ханымым басқалармен бірге: «Қасиетті, Қасиетті, Қасиетті!» — деп әндетті.

E come a lume acuto si dissonna per lo spirto visivo che ricorre allo splendor che va di gonna in gonna, e lo svegliato ciò что vede abborre, sì nescia è la sua subita vigilia, fin che 1' estimativa noi soccorre ;

Және өткір жарықтан адам ұйқысынан оянғанда, көру рухы қабат-қабат пердеден өтетін шұғылаға қарсы жүгіреді,

оянған жан көргеніне абдырап қалады, оның кенеттен оянуы пайымдау көмекке келгенше ештеңені ажырата алмайды;

così degli occhi miei ogni quisquilia fugò Beatrice col raggio de' suoi, che rifulgean da più di mille milia ; onde, me' che dinanzi, vidi poi, e quasi stupefatto domandai d'un quarto lume, eh' io vidi con noi.

Беатриче де мыңдаған мильге шұғыла шашқан өз жанарының сәулесімен менің көзімдегі әрбір түйіршікті айдап жіберді;

содан кейін мен бұрынғыдан да жақсырақ көрдім және таңырқаған күйде бізбен бірге көрген төртінші жарық туралы сұрадым.

E la mia donna : << Dentro da que' rai vagheggia il suo fattor 1' anima prima, che la prima virtù creasse mai."

Және менің Ханымым: «Осы сәулелердің ішінде ең алғашқы Құдірет жаратқан ең бірінші жан — Адам ата өз Жаратушысымен сүйіспеншілікпен тілдесіп тұр», — деді.

Come la fronda, че flette la cima nel transito del vento, e poi si leva per la propria virtù che la sublima, fee' io in tanto in quanto ella diceva, stupendo ; e poi mi rifece sicuro un disio di parlare, ond' io ardeva ;

Жел соққанда басын иіп, содан кейін оны көтеретін өз күшімен қайта тіктелетін бұтақ сияқты,

ол сөйлеп тұрғанда мен де таңырқап қалдым; содан кейін мені жанып тұрған сөйлеуге деген құштарлық қайта нығайтты;

e cominciai : " O pomo, че maturo solo prodotto fosti, o padre antico, a cui ciascuna sposa è figlia e nuro ; devoto, quanto posso, a te supplico perché mi parli : tu vedi mia voglia, e, per udirti tosto, non la dico."

және мен бастадым: «Уа, кемелденіп жаралған жалғыз жеміс, уа, әрбір қалыңдықтың әрі қызы, әрі келіні болып келетін көне әке;

саған бар ықыласыммен өтінемін, маған тіл қат; сен менің қалауымды көріп тұрсың және сені тезірек тыңдау үшін оны айтып жатпаймын».

Tal volta un animai coperto broglia sì che 1' affetto convien che si paia per lo seguir che face a lui 1' invoglia ; e similmente 1' anima primaia mi facea trasparer per la coperta quant' ella a compiacermi venia gaia.

Кейде жамылғы астындағы жануар қозғалғанда, оны қоршаған нәрсе оның қимылын қайталайтындықтан, оның ниеті анық көрінеді;

сол сияқты бірінші жан да маған жақсылық жасауға қаншалықты қуана ұмтылғанын өз жамылғысы (нұры) арқылы көрсетті.

Indi spirò : ** Senz' essermi profferta da te, la voglia tua discerno meglio che tu qualunque cosa t' è più certa ; perchè io la veggio nel verace speglio che fa di sé pareglio all' altre cose, e nulla face lui di sé pareglio.

Содан соң ол тіл қатты: «Сен маған айтпасаң да, мен сенің қалауыңды өзіңе ең анық нәрседен де жақсырақ көріп тұрмын,

өйткені мен оны барлық нәрсені өзіне шағылыстыратын, бірақ өзін ештеңе шағылыстыра алмайтын Шынайы Айнадан (Құдайдан) көріп тұрмын.

Tu vuoi saper quant' é che Dio mi pose nell' eccelso giardino, ove costei a così lunga scala ti dispose, e quanto fu diletto agli occhi miei, 1^ propria cagion del gran disdegno, e 1' idioma eh' usai e eh' io fei.

Сен Құдайдың мені мына ханым сені осындай ұзақ баспалдаққа дайындаған биік баққа орналастырғанына қанша уақыт болғанын білгің келеді,

және ол менің көзіме қаншалықты ұзақ қуаныш сыйлағанын, және ұлы қаһардың шынайы себебін, және мен қолданған әрі өзім жасаған тілді білгің келеді.

Or, figliuol mio, non il gustar del legno fu per sé la eagion di tanto esilio, ma solamente il trapassar del segno.

Енді біл, балам, ағаштың жемісін татудың өзі соншалықты қуғынға себеп болған жоқ, тек шектен шығу (тыйымды бұзу) ғана себеп болды.

Quindi, onde mosse tua donna Virgilio, quattromila trecento e due volumi di sol desiderai questo concilio; e vidi lui tornare a tutti i lumi della sua strada novecento trenta fiate, mentre eh' io in terra fu* mi.

Сенің ханымың Вергилийді жіберген жерден бастап, төрт мың үш жүз екі күн айналымы бойы мен осы жиынды аңсадым;

мен жер бетінде болғанда, оның (Күннің) өз жолындағы барлық шамдар арқылы тоғыз жүз отыз рет өткенін көрдім.

La lingua eh' io parlai fu tutta spenta innanzi assai eh' all' opra inconsumabile fosse la gente di Нembrot аттента ; che nullo effetto mai razionabile, per lo piacere uman, че rinno velia, seguendo il cielo, sempre fu durabile.

Мен сөйлеген тіл Нимродтың халқы ешқашан аяқталмайтын жұмысқа (Бабыл мұнарасы) кіріспес бұрын-ақ толықтай жойылған болатын;

өйткені адамның қалауы аспанға ілесіп өзгеріп отыратындықтан, парасаттың ешбір өнімі мәңгілік сақталмайды.

Opera naturale è eh' uom favella ; ma, così o così, natura lascia poi fare a voi secondo che v' abbella.

Адамның сөйлеуі — табиғаттың ісі; бірақ былай ма, әлде солай ма, оны табиғат сіздің өз қалауыңызға қалдырады.

Pria eh' io scendessi all' infernale ambascia, J s' appellava in terra il sommo bene, onde vien la letizia che mi fascia ; £i si chiamò da poi, e ciò conviene, che 1' uso de' mortali è come fronda in ramo, че sen va ed altra viene.

Мен тозақ азабына түспес бұрын, мені қоршаған қуаныштың бастауы — ең жоғарғы игіліктің жердегі есімі [!TERM]J[!TERM] еді;

кейінірек ол [!TERM]El[!TERM] деп аталды; бұл орынды, өйткені пенделердің салты бұтақтағы жапырақ сияқты, бірі кетеді, екіншісі келеді.

Nel monte, che si leva più dall' onda, fu' io, con vita pura, e disonesta, dalla prim' ora a quella che seconda, come il sol muta quadra, 1' ora sesta."

Толқыннан бәрінен де биік көтерілген тауда (Жұмақ тауында) мен таза және күнәлі өміріммен бірінші сағаттан бастап, күн төрттен бір бөлігін ауыстырған алтыншы сағаттан кейінгі сағатқа дейін болдым».

ЖАЗБАЛАР

Елшілердің істері ix. 10-18.

18-30. xxviii. 106-111, сондай-ақ xìv. 40 және басқа үзінділермен салыстырыңыз және 37-39 жазбасын қараңыз.

34-36. «Құдайдың ең жоғарғы игілік екенін түсінген кез келген адам (бұл шындық оның ең жоғарғы махаббат нысаны екендігінің дәлелі болып табылады) Оны бәрінен артық сүймеуі мүмкін емес».

37-39. Бұл анық Аристотель, ол Құдайды аспан денелері құмартатын ең жоғарғы нысан деп үйретеді (Уоллес, 39 және 46, жоғарыда айтылғандай). Бұл идеяны аспаннан Періштелерге немесе Құдайларға дейін кеңейту Аристотель рухынан алшақ емес және Дантенің бұл туралы тұжырымдамасына толықтай сәйкес келеді. (Conv. ii. 5 : және сонымен қатар Farad. ii. 139-144 жазбасын салыстырыңыз).

28-30 жолдардағы қағида Аристотельдің бүкіл философиясының негізінде жатыр; бірақ Данте Аристотельдің Метафизикасындағы (болмыстың алғашқы негіздері туралы ілім) басқа заттарды қозғалысқа келтіретін, бірақ өзі қозғалмайтын нәрсе — «аңсаудың нысаны» немесе «зияткерлік қабылдаудың нысаны» екендігі туралы үзіндіні ерекше есте ұстаған болуы мүмкін; сонымен қатар «осы екеуінің қағидалары бірдей» деп қосады. Альбертус (Томас онымен негізінен келіседі) бұларды appetibile bonum және intelligibile bonum, яғни «біздің қалауымызға жақсы болып көрінетін» және «біздің зияткерлігімізге* жақсы болып көрінетін» деп түсіндіреді. Ол әрі қарай біріншісі алдамшы болуы мүмкін және оған қарсы тұруға болады, бірақ соңғысы «ешбір кедергісіз және делдалсыз біздің аңсауымызды оятады; өйткені тәбетті қозғау үшін оның алдымен сезім арқылы жақсы екенін хабарлаудың қажеті жоқ; сондай-ақ қабылдаушы зияткерлік тарапынан оған ешқандай бөгет жоқ, өйткені сүйікті нәрсе өздігінен жақсы және... ол өзі төгілген жанның бөлінбейтін аңсауына ие болады» деп түсіндіреді.

Мысырдан шығу xxxiii. 19. Вульгатада (Латынша Киелі кітап аудармасы) «ego ostendam omne bonum tibi» деп оқылады.

43-45. Мүмкін, бұл Аян i. 8-ге сілтеме. Басқалары мұны 1 Жохан iv. 16 деп түсінеді; бірақ бұл үш жолды Аян кітабының айқын сипаттамасынан басқаша қабылдау мүмкін еместей көрінеді.

Мәсіхтің қыраны. Аян iv. 7-мен салыстырыңыз. Сондай-ақ Purg. xxix. 88-105 қараңыз.

Көздің түрлі қабықтары.

106-108. Бұл үзіндінің құрылымы да, түсіндірмесі де көптеген таластар тудырды. Мұнда берілген аударма бұл бәрі Құдайда керемет бейнеленгенін, сондықтан Құдайға қараған адам бәрін керемет көретінін білдіреді деп қабылдайды. Бірақ ешбір жеке зат және ешбір жеке шындық (тіпті олардың жиынтығы да, xix. 40-45 салыстырыңыз) Құдайдың толық және кемел бейнесі емес. Сондықтан, Құдайдан бөлек кез келген нәрсені немесе бәрін көретін адам оны толықтығында көре алмайды. Демек, Құдайға қараған адам ең жасырын және күрделі нәрсені, тіпті ең айқын ақиқатты дербес күйінде ұққаннан да кемелірек көреді. xxxiii. 100-105; сондай-ақ ii. 43-45: vi. 19-21 салыстырыңыз.

110, 111. Жердегі жұмақ немесе Эдем бағы, мұнда Беатриче Дантені кездестірді.

115-117. Жемісті жеуді тура мағынасында түсіну керек пе, әлде бұл әлдеқайда ауыр қылмыстың бүркемесі ме деген болжамдар жиі айтылатын. Бұл жолдар мұндай болжамдарды ысырып тастауға және Құдайдың тікелей бұйрығын бұзудың ешқайсысын елеусіз деп санауға болмайтынын түсіндіруге арналған. Ансельммен салыстырыңыз: «Егер сен Құдайдың алдында болсаң және біреу саған: Мына жаққа қара, ал Құдай керісінше айтса, мен сенің ол жаққа қарағаныңды мүлдем қаламас едім, сен Құдайдың еркіне қарсы сол жаққа қарауға мәжбүр ететіндей барлық жаратылған нәрселердің ішінен өз жүрегіңнен не таба алар едің?». Ансельмнің сұхбаттасушысы бүкіл жаратылысты құтқару үшін де, тіпті көптеген жаратылыстар болса да, оларды құтқару үшін де мұны істемейтінін мәлімдейді.

Лимбо (Тозақтың бірінші шеңбері). Inf. ii. және iv. 43-63, әсіресе 55-пен салыстырыңыз.

124-126. De Vulgari Eloquentia, i. 6: 38-61-мен салыстырыңыз.

128, 129. Яғни, адамның рақаты, таңдауы немесе қалауы аспан денелерінің өзгеруіне қарай өзгеріп отырады.

Yah деп дыбысталады. Зәбүр lxviii. 4-пен салыстырыңыз. (Вульгатадағы Зәбүр lxvii. 5, онда Dominus nomen illi деп оқылады. Бірақ Иероним мұнда және басқа жерлерде еврейше нұсқасын атап өтіп, Jah есімін христиандық дәстүр ағымына енгізген болатын). Бұл формада құдай есімімен біріккен көптеген жалқы есімдер мен басқа да сөздер бар, мысалы, Аллилуйя.

El — «Құдіретті» дегенді білдіреді, еврей лексикографтарының айтуынша, бұл Құдайдың «ең көне және жалпы есімі». Ол Киелі кітаптың түрлі кітаптарында жиі кездеседі. Бірақ неғұрлым көп таралған атау — Elohim, ол этимологиялық жағынан El-мен байланысты болмауы мүмкін.

139-142. Демек, Жұмақтағы өмір тек алты сағат немесе одан сәл ғана көп уақытқа созылды.

ЖҰМАҚ (PARADISO)

Ақынның құлағы мен көзі біраз уақыт Жұмақтың салтанатына сусындайды (1-9), содан кейін терең тыныштықта алдымен Петрдің нұры Рим Папасы Бонифаций VIII-нің іс-әрекеттерін айыптағанда ызадан қызарады (10-27); кейін бүкіл аспан дәл сондай реңкке боялып, Беатриченің беті масқара оқиғаны естігендей қызарады, ал Петр өз айыптауын жалғастырып, оған Гаскондық Климент пен Кахорлық Жоханды да қосады; содан соң жағдайдың түзелетініне уәде беріп, Дантеге бұл жаңалықты жерге жеткізуді бұйырады (18-66). Жеңімпаз рухтар жалын ұшқындарындай жоғары аспанға көтеріледі, ал Беатриче Дантеге жерге қарауды бұйырады (67-78). Данте Егіздер шоқжұлдызында, ал Күн Тоқтыда, олардың арасында Торпақ орналасқан, сондықтан күн сәулесі түскен жердің жартысы Көріпкел бақылап тұрған жартыға сәйкес келмейді. Ол жерді біз толған айдан кейінгі айды көргендей көреді. Жарық түскен бөлігі Гибралтардың батысынан Левант жағалауына дейін созылып жатыр; ал қараңғыланған бөлігі одан әрі шығысқа қарай созылады (79-87). Беатричеге деген жаңа құштарлықпен бұрылған Данте оның бұрынғыдан да сұлуланғанын көреді және онымен бірге Алғашқы Қозғалтқышқа (Primum Mobile) көтеріледі (88-99). Беатриче оған уақыт пен кеңістіктің өз бастауын және өлшемін осы сферадан алатынын және одан тысқары жатқан ешбір нәрсеге қатысы жоқ екенін түсіндіреді. Ол (қалай екенін тек Құдай ғана біледі) кеңістікпен емес, Құдайдың нұры мен махаббатымен қоршалған (100-120). Содан кейін Беатриче терең сағынышпен ойын қайтадан иман мен пәктік тек сәбилердің жүрегі мен өмірінде ғана пана табатын, ал адамзат туылғаннан бастап қараятын ессіз дүниеге бұрады (121-138). Мұның бәрі ішкі азғындықтан емес, басқаратын ешкімнің жоқтығынан. Бірақ Юлиан күнтізбесі күн жылынан асатын күннің жүзден бір бөлігі жиналып, қаңтарды қыс айы болудан қалдырмас бұрын, бұл бағыт өзгереді (139-148).

Бүкіл Жұмақ: «Әкеге, Ұлға, Киелі Рухқа даңқ!» — деп әнге басты, мені сол тәтті ән елітіп әкетті.

Көргенім ғаламның күлкісіндей көрінді; сондықтан менің мастанғаным есту арқылы да, көру арқылы да енді. О, қуаныш! О, айтып жеткізгісіз шаттық! О, махаббат пен тыныштықтан тұратын тұтас өмір! О, ешқандай аңсауы жоқ қауіпсіз байлық!

Көз алдымда төрт алау жанып тұрды, маған бірінші жақындағаны жарқырай түсті;

және ол бейнесінде Юпитер мен Марс құс болып, қауырсындарын алмастырғандай күйге енді.

Ондағы қызмет пен міндетті бөлетін провиденция (Құдайдың алдын ала белгілеген қамқорлығы) әр тараптағы берекелі хорға тыныштық орнатқан еді,

мен мынаны естігенде: «Егер менің реңім өзгерсе, таң қалма; өйткені мен сөйлеген кезде, сен бұлардың бәрінің де түсі өзгергенін көресің. Жер бетінде менің орнымды, менің орнымды, Құдай Ұлының алдында бос тұрған менің орнымды иемденіп алған адам, менің зиратымды қан мен ластықтың орнына айналдырды, содан мұнда жоғарыдан құлаған азғын төменде тынышталды».

Кешкісін немесе таңертеңгісін қарсы тұрған күннен бұлт қандай түске боялса, мен бүкіл аспанның сондай түске бөленгенін көрдім;

және өзіне сенімді, бірақ біреудің қателігін естігенде ғана ұялатын ибалы әйел сияқты, Беатриче де бейнесін өзгертті; және меніңше, Жоғарғы Құдірет азап шеккенде аспанда сондай тұтылу болған еді.

Содан кейін оның сөзі өз дауысынан мүлдем өзгерген дауыспен жалғасты, оның бейнесі де бұдан артық өзгере алмас еді:

«Мәсіхтің қалыңдығы (Шіркеу) менің қаныммен, Лин мен Клеттің қанымен алтын жинау үшін өсірілген жоқ; бірақ осы бақытты өмірге қол жеткізу үшін Сикст, Пий, Калист және Урбан көптеген көз жасынан кейін өз қандарын төкті. Біздің мұрагерлеріміздің оң жағында Христиан халқының бір бөлігі, ал сол жағында басқа бөлігі отыруы біздің мақсатымыз емес еді; не маған берілген кілттер шоқынғандарға қарсы соғысатын тудың белгісіне айналуы тиіс емес еді; не мен сатылған және жалған артықшылықтардың мөріндегі бейне болмауым керек еді, оған мен жиі ұялып, ашудан жарқыраймын. Бақташы кейпіндегі аш қасқырлар мұнда жоғарыдан барлық жайылымдарда көрінеді. О, Құдайдың қорғауы, сен неге әлі де үнсізсің? Кахорлықтар мен Гаскондықтар біздің қанымызды ішуге дайындалып жатыр. О, жақсы бастама, сен қандай жиіркенішті соңға құлауың керек еді! Бірақ Сципионмен бірге Рим үшін әлемнің даңқын қорғаған жоғары провиденция менің ойымша, жақында көмекке келеді. Ал сен, балам, өзіңнің пенделік салмағыңмен тағы да төменге ораласың, аузыңды аш және мен жасырмаған нәрсені сен де жасырма».

Аспан Ешкісінің мүйізі күнге тигенде, біздің атмосферамызда қатып қалған булар ұлпа болып жауғандай;

мен эфирдің солай сәнденіп, бізбен бірге болған жеңімпаз ұшқындардың ұлпа болып жоғары қарай жауғанын көрдім. Менің жанарым олардың бейнесіне ілесті және ортаның (кеңістіктің) шектен тыс көптігі оның әрі қарай өту мүмкіндігінен айырғанша ілесе берді.

Сол кезде менің жоғарыға қарап шаршағанымды көрген Ханым маған: «Төменге қара және қалай айналғаныңды көр», — деді.

Мен бұрын төмен қараған уақыттан бастап, бірінші климаттың ортасынан соңына дейін жасайтын бүкіл доға бойынша қозғалғанымды көрдім;

солай мен Кадистің арғы жағындағы Ұлыстың (Одиссейдің) ақымақ жолын және бергі жағында Еуропа өзіне тәтті жүк болған жағалауды көрдім. Және бұл «қырманның» (жердің) орны маған бұдан да көбірек ашылар еді, бірақ күн менің аяғымның астында бір шоқжұлдыздан астам алда келе жатқан еді.

Менің ғашық көңілім, менің Ханымыммен әрқашан махаббатпен тілдесетін, көзімді оған қайтаруға бұрынғыдан да бетер құмартты;

және табиғат немесе өнер көзді арбап, көңілді баурап алу үшін жасаған кез келген нәрсе, мейлі ол адам тәнінде болсын, мейлі суретте болсын, бәрі жиналса да, мен оның күлімдеген жүзіне бұрылғанда маған жарқыраған құдайлық рақаттың қасында түкке тұрғысыз болып көрінер еді. Және сол көзқарас маған сыйлаған күш мені Леданың әдемі ұясынан суырып алып, ең жылдам аспанға лақтырды. Оның ең жарқын және биік бөліктері сондай біркелкі болғаны сонша, мен Беатриченің мен үшін қай жерді таңдағанын айта алмаймын.

Бірақ менің қалауымды көрген ол, күлімсіреп — сондай қуанышты болғаны сонша, оның жүзінен Құдай қуанып тұрғандай көрінді — сөзін бастады:

«Ортаны тыныштандырып, қалғанының бәрін айнала қозғалтатын ғаламның табиғаты осы жерден өз бастау нүктесі ретінде басталады. Және бұл аспанның Құдайдың ақыл-ойынан басқа орны жоқ, онда оны айналдыратын махаббат пен ол төгетін күш тұтанады. Нұр мен махаббат оны бір шеңберге алады, ол басқаларды қалай қамтыса, бұл қоршауды да оны қоршағанның өзі ғана түсінеді. Оның қозғалысы басқа ештеңемен белгіленбейді; бірақ ол арқылы қалғанының бәрі өлшенеді, он санының жартысы мен бестен бірі сияқты. Және Уақыттың осы ыдыста қалай тамыр жаятынын және қалғандарында оның жапырақтары қалай болатынын енді сен түсіне аласың.

О, ашкөздік, пенделерді өз толқындарыңның астына сондай батырасың, ешкімнің де көзін сенің толқындарыңнан шығаруға қауқары жетпейді!

Адамдардағы ерік-жігердің әлі күші бар екені рас; бірақ үздіксіз нөсер нағыз қара өрік жемістерін шіріген түйнектерге айналдырады. Иман мен пәктік тек кішкентай балаларда ғана кездеседі; содан кейін олардың әрқайсысы беттерін сақал жаппай тұрып-ақ қашып кетеді. Көптеген былдырлаған бала ораза ұстайды, бірақ кейін, тілі шыққанда, кез келген айда кез келген тамақты жеп қояды; және көптеген былдырлаған бала анасын жақсы көреді және тыңдайды, бірақ кейін, сөзі толыққанда, оның жерленгенін көргісі келеді. Солай таңды әкеліп, кешті қалдыратынның сұлу қызының ақ терісі алғашқы көзқараста-ақ қараяды.

Ал сен бұған таң қалмас үшін, жер бетінде басқаратын ешкім жоқтығын ойла, сондықтан адамзат отбасы жолдан адасады.

Бірақ жер бетінде еленбеген сол жүзден бір бөліктің кесірінен қаңтар қыс болудан қалмас бұрын, бұл жоғарғы шеңберлер сондай ақырады, көптен күткен тағдырлы кезең кемелерді бұрып, флот түзу жолмен жүретін болады; және гүлден кейін нағыз жеміс келеді».

13-15. Ақ түстен қызылға өзгерді.

22-24. Билікті басып алу туралы айыптау және Папа тағының бос екендігі туралы мәлімдеме, сөзсіз, Бонифацийдің өзінен алдынғы Целестин V-ні (Inf. iii. 58-60 салыстырыңыз) отставкаға кетуге мәжбүрлеу үшін жасаған шараларына қатысты. Виллани, viii. 5 қараңыз. Бірақ Данте Бонифацийді әрқашан папа емес деп санамайды. Purg. xx. 85-90 салыстырыңыз.

40-45. Алғашқы үш ғасырдағы Папалардың таңдамалы тізімі.

46-48. Папаның Империя жақтастарына деген қастандығына нұсқайды.

49-51. Мүмкін, Бонифацийдің Колонна отбасымен күресіне нақты сілтеме. Inf. xxvii. 85-90 салыстырыңыз. Виллани, viii. 23.

Климент V (1305-1314) гаскондық, ал Жохан XXII (1316-1334) Кахор тумасы болған.

vi. 53-ке ескертпе және Conv. iv. 5 : 164-171 қараңыз.

Күн желтоқсан мен қаңтардың бір бөлігінде Тауешкі шоқжұлдызында болады.

74, 75. xxx. 121-123: xxxi. 78-бен салыстырыңыз.

79-81. xxii. 124-154-пен салыстырыңыз. «Climata» — аспан мен жерге бірдей қолдануға болатын ендік бөліністері. Ортағасырлық географтар арасында қолданыста кейбір айырмашылықтар бар, бірақ Данте өзі орналасқан Егіздер шоқжұлдызын бірінші климаттың жоғарғы шекарасында жатыр деп есептегені ықтимал. Сондықтан бұл үзінді жай ғана: «Мен бірінші климатпен бірге тұтас квадрант арқылы айналдым» дегенді білдіреді.

83, 84. Финикия жағалауында күн бататын уақыт еді, ол жерде Юпитер бұқа кейпінде Еуропаны иығына мінгізіп алған болатын. Осыдан біз Canto xxii соңында көрсетілген позицияға кері есептеуіміз керек. Данте бойынша бұны есте сақтау қажет.

Данте географиясы (жер бетінің сипатын зерттейтін ғылым) бойынша Иерусалим қоныстанған әлемнің орталығы болған; Ганг өзенінің сағасы Иерусалимнен 90° қашықтықтағы қиыр шығыс, ал Гибралтар Иерусалимнен 90° қашықтықтағы қиыр батыс болып саналды; Рим болса Иерусалим мен Гибралтардың қақ ортасында орналасқан.
396, 397-беттердегі карталар түсіндірмені толықтырады.

Егіздер — Кастор мен Поллукс, Леданың балалары; Юпитер оған аққу бейнесінде ғашық болған.

106-108. «Табиғи қасиеті бойынша...» және т.б. i v. 131-ескертпемен салыстырыңыз.

136-138. Күрделі әрі даулы үзінді. 138-жол тек «Күнді» білдіруі мүмкін; ол «әрбір пенде тіршілігінің әкесі» (xxii. 116) болғандықтан және адам «адамнан және күннен туған» (De Monarchia, i. 9 : 6, 7 салыстырыңыз) болғандықтан, біз оның «сұлу қызын» Адамзат деп түсінгеніміз дұрыс болар.

142, 143. Юлий күнтізбесі (біз оны 175* жылы түзеттік) жылды 11 минут 14 секундқа (шамамен күннің жүзден бір бөлігі) тым ұзақ етеді. Сондықтан Данте заманында қаңтар айы күнтізбе бойынша нақты жылдан әр маусымда сәл кешігіп басталатын; осылайша, ғасырлар өте келе ол соншалықты кеш басталатындықтан, күнтізбелік Жаңа жылға жеткенше қыс нақты аяқталып қоятын еді. Қысқа мерзімді орасан зор кезеңмен алмастыру біздегі «бұдан мың миль жерде емес» деген тіркеске ұқсас.

ЖҰМАҚ

Беатриченің сөзінен кейін Данте оның көздеріне қарап отырып, кенеттен оның жанарынан бұрын көрмеген әрі ойламаған бір нәрсенің бейнесін байқайды (1-12). Оның не екенін көру үшін бұрылғанда, оны айнала айналған тоғыз концентрлі шеңбері бар өте жарық нүктені көреді (13-21); олар нүктеге жақындығына қарай жылдам әрі жарық болып келеді (22-39). Беатриче Аристотельдің Құдай туралы сөзін келтіріп, Көк пен бүкіл Табиғат осы нүктеге тәуелді екенін мәлімдейді және Дантеге ең ішкі шеңбердің қозғалысын жеделдететін жалынды махаббатқа назар аударуды тапсырады (40-45). Осы кезде Данте тоғыз шеңбердің тоғыз айналмалы аспанмен байланысты Интеллектілерді (рухани сана иелері) немесе періштелер иерархиясын білдіретінін бірден түсінеді, бірақ ең сыртқы, ең жылдам, ең кең әрі ең илаһи аспанның неліктен ең ішкі және ең кішкентай періштелер шеңберіне сәйкес келетінін түсінбейді (46-57). Беатриче аспанның илаһи заты біртекті болғандықтан, материалдық тұрғыдан ең үлкен аспан ең жоғарғы қасиетке ие екенін түсіндіреді; бірақ маңыздысы көлемі емес, қасиеті. Сол сияқты, жылдамдық пен жарықтық — періштелер шеңберлерінің қасиетінің өлшемі, сондықтан олардың ішіндегі ең жылдам әрі ең жарық болып табылатын ең ішкі шеңбер ең көп сүйетін және ең көп білетін зияткерлерді білдіреді; екі түрлі кеңістіктік көрініс арасындағы рухани сәйкестік толық. Осылайша, кеңістік тұжырымдамаларының салыстырмалылығы ұсынылады. Құдайды бүкіл әлемді қамтушы ретінде де, кеңістіксіз орталық ретінде де елестетуге болады (58-78). Енді көзі ашылған Данте шеңберлерден шығып, олардың айналымына ілескен сансыз ұшқындарды көреді және олардың барлығының «Осанна» деп шырқаған әнін естиді; Беатриче әрі қарай періштелердің жедел қуанышы олардың көру қабілетіне, ал көру қабілеті — шапағат пен ерік-жігер арқылы ие болған еңбектеріне пропорционал екенін түсіндіреді; ал махаббат білімнің негізі емес, оның бұлжытмас салдары болып табылатын рефлексия (толғаныс пен нәтиже) іспеттес (79-129). Ол періштелердің үш иерархиясы мен тоғыз тобын Дионисий (өзінің терең толғанысымен рухтанған және көкке көтерілген Пауылдың үйретуімен) баяндағандай түсіндіріп береді. Дионисийдің жүйесінен алшақтаған Григорий бұл аспанды көргенде өзінің қателігіне жымиды (130-139).

Жарлы пенделердің қазіргі өміріне қарама-қайшы, Менің санама жұмақ орнатқан жан арқылы Шындық ашылған кезде; Адамның артында жағылған шырақтың жалыны Айнадан қалай көрінсе, ол оны өз көзімен көрмей Немесе ол туралы ойламай тұрып, Және ол әйнектің оған шындықты айтып тұрғанын Көру үшін артына бұрылады, және оның ән сөздерінің Өлшеміне сай келгеніндей, оған сәйкес келетінін көреді; Менің жадым да солай есіме түсіреді, Махаббат мені тұзаққа түсіру үшін құрған Сол сұлу көздерге қарағанымда болған жайтты;

Мен бұрылғанда және менің көздерім сол кітапта көрінетін нәрсеге шағылысқанда, егер оның айналымына көз дұрыс тігілсе, мен сондай өткір жарық шашқан бір нүкте көрдім, оның күшті өткірлігінен ол жанып тұрған көзқарасты жабу керек болды;
Және бұл жерден ең кішкентай болып көрінетін қандай жұлдыз болса да, ол жұлдыз бен жұлдыз көршілес болғандай, оның қасында ай сияқты көрінер еді.
Мүмкін, жарықты қоршаған гало (жарық көзінің айналасындағы нұрлы шеңбер), оны көтеріп тұрған бу ең қою болған кездегідей жақын болып көрінер, сол аралықта нүктенің айналасында отты шеңбер сондай жылдамдықпен айналды, ол әлемді ең жылдам қоршаған қозғалыстан да озып кетер еді;
Және бұл екіншісімен, ол үшіншісімен, үшіншісі төртіншісімен, төртіншісі бесіншімен, сосын бесінші алтыншымен қоршалған еді.
Одан кейін жетіншісі келді, оның созылымы сондай кең еді, егер Юнонаның хабаршысы толық болса да, оны сыйғызу үшін тым тар болар еді.
Осылайша сегізінші және тоғызынші; және әрқайсысы бірліктен алшақтығына қарай баяу қозғалды;
Және таза ұшқын ең аз қашықтықта орналасқан шеңбердің жалыны ең анық болды; меніңше, ол оның шындығына ең терең батады.
Менің Ханымым, менің терең толғаныста екенімді көріп: «Осы нүктеге көк пен бүкіл табиғат тәуелді. Оған ең жақын шеңберге қара және оның қозғалысы өзіне енген жалынды махаббаттың арқасында сондай жылдам екенін біл», — деді.

Мен оған: «Егер әлем мен бұл дөңгелектерден көрген тәртіппен орналасса, онда алдыма қойылған нәрсеге қанағаттанар едім. Бірақ сезім әлемінде біз орталықтан алшақтаған сайын айналымдардың илаһи екенін көре аламыз. Сондықтан, егер менің тілегім шекарасы тек махаббат пен жарықтан тұратын осы ғажайып әрі періштелік ғибадатханада өз мақсатын табуы керек болса, мен көшірме мен түпнұсқаның неліктен бір тәртіппен жүрмейтінін әрі қарай естуім керек; өйткені мен оған босқа қараймын».
«Егер сенің саусақтарың мұндай түйінге қабілетсіз болса, бұл таңқаларлық емес; ол ешқашан тексерілмегендіктен сондай қатты болып кеткен».
Сосын менің Ханымым былай деді: «Егер қанағаттанғың келсе, менің айтқандарымды ал және өз зейініңді оған бағытта. Тән шеңберлері олардың барлық бөліктеріне таралған ізгіліктің (рухани күш пен қасиет) аз немесе көптігіне қарай кең немесе тар болады. Үлкен кемелдік үлкен игілік жасауды мақсат етеді; егер бөліктері бірдей кемел болса, үлкен игілік үлкен денеге сыяды. Сондықтан әлемнің қалған бөлігін өзімен бірге алып жүретін шеңбер, ең көп сүйетін және ең көп білетін шеңберге сәйкес келеді. Сондықтан, егер сен өз өлшеміңді шеңбер болып көрінетін заттардың сыртқы бейнесіне емес, олардың ізгілігіне қарай жүргізсең, онда әрбір аспанның өз зияткеріне қарай үлкеннің үлкенге, кішінің кішіге ғажайып сәйкестігін көресің».

Солтүстік желі Борей өзінің жұмсақ жағынан соққанда, ауаның жарты шары жарқырап, ашылатыны сияқты, ол бұрын көлегейлеген пердені тазалап, ерітеді, осылайша көк аспан өзінің әрбір аймағының сұлулығымен күлімдейді; Ханымым маған өзінің жарқын жауабын бергенде, мен де солай болдым; және көктегі жұлдыздай шындық көрінді. Оның сөзі тоқтағанда, қайнап жатқан темірден ұшқындар қалай шашыраса, шеңберлер де солай жарқырады. Әрбір ұшқын олардың жалынына ілесті; және олардың саны шахмат тақтасының еселенуінен де асып, мыңдағанға жетті. Мен хордан хорға оларды ұстап тұрған және мәңгі ұстап тұратын сол қозғалмайтын нүктеге «Осанна» шырқалғанын естідім; ол менің санаымдағы сұрақтарды көріп былай деді: «Алғашқы шеңберлер саған Серафимдер мен Херувимдерді көрсетті. Олар өз бастауларына сондай жылдам ілеседі, өйткені олар нүктеге мүмкіндігінше ұқсағысы келеді; және олардың көру қабілеті қаншалықты асқақ болса, соншалықты ұқсай алады. Олардың айналасында жүрген басқа махаббаттар — илаһи бейненің Тақтары (Thrones) деп аталады, өйткені олар алғашқы үштікті аяқтады. Және сен білуің керек, барлығының қуанышы олардың көру қабілетінің әрбір зият тоқтайтын шындыққа қаншалықты терең батқанына қарай болады. Осыдан бақытты болу махаббат әрекетіне емес (ол кейін келеді), көру әрекетіне негізделетінін көруге болады; және көру өлшемі — шапағат пен ізгі ерік тудыратын еңбек; осылайша деңгейден деңгейге ілгерілеу жүреді».

Түнгі Тоқты (Aries) шоқжұлдызы тоздырмайтын осы мәңгілік көктемде гүлдейтін екінші үштік, үш деңгейлі қуаныштан тұратын үш әуенмен «Осаннаны» мәңгілік шырқайды.
Бұл иерархияда үш құдайлық бар: алдымен Үстемдіктер (Dominations), сосын Күштер (Virtues); үшінші топ — Биліктер (Powers).
Содан кейін соңғыдан алдыңғы екі сатыда Князьдіктер (Principalities) мен Архангелдер айналады; соңғысы толығымен Періштелердің ойындарынан тұрады.
Бұл топтардың барлығы жоғары қарай қарайды және төменге қарай сондай жеңімпаз күшке ие, сондықтан барлығы Құдайға қарай тартылады және барлығы тартады.

Және Дионисий осы топтарды толғануға сондай құштарлықпен кіріскені соншалық, ол оларды мен сияқты атап, ажыратты. Бірақ Григорий кейін одан алшақтады, сондықтан ол осы аспанда көзін ашқан бойда өзіне күлімсіреді. Және егер жер бетіндегі пенде мұндай жасырын шындықты айтқан болса, мен сенің таң қалғаныңды қаламаймын; өйткені оны осы жерде көрген жан (Пауыл) оған осы шеңберлер туралы басқа да көптеген шындықтармен бірге ашып берді.

ЕСКЕРТПЕЛЕР

13-15. көздер, «Көк Құдайдың даңқын жариялайды», Забур 19. 1.

«Және бұл Болмыстың [Илаһи Болмыс] көлемі жоқ, бірақ бөліктерсіз және бөлінбейтіні көрсетілген». — Аристотель.

22-24. x. 67-69 салыстырыңыз.

Ирис = кемпірқосақ. xii. 10-12 салыстырыңыз.
Соның, яғни таза ұшқынның.

41, 42. «Енді осындай принципке көк пен жер тәуелді». — Аристотель.

«кеңістікте қамтылмаған». xxix. 38, 39 салыстырыңыз.
Серафимдер, олар «Бастапқы Себепті кез келген басқа періштелік табиғаттан көбірек көреді» (Conv. ii. 6: 79-81) және сондықтан көбірек сүюі керек.

73-75. «Егер сен кең көлемді емес, қарқынды мөлшерді ескерсең. Өйткені кең көлем — тәнге тән және көрінетін, ал қарқынды мөлшер — рухани және көрінбейтін». — Бенвенуто.

80, 81. Солтүстік-Шығыс — аспанды тазартатын жел; Солтүстік-Батыс — аспанды бұлттандыратын желге қарама-қайшы.

Егер шахмат тақтасының бірінші шаршысына бір бидай дәні, екіншісіне екі, үшіншісіне төрт және т.б. есептелсе, логарифмдік кесте арқылы есептеу өте оңай болатынын көруге болады, жалпы саны шамамен 18,5 миллион миллион миллион болады.
Олар неге алғашқы үштікті аяқтағандықтан Тақтар (Thrones) деп аталады? Шамасы, Серафимдер өз қанаттарымен, ал Херувимдер өз көздерімен Құдайға ұмтылуды және оның болмысын түсінуді білдіреді; ал алғашқы иерархия мен Құдай арасындағы қарым-қатынастың толық көрінісі, егер Құдайдың періштелер арқылы және олардың ішінде көрінетін жоғарғы билігін білдіру үшін Тақтар қосылмаса, атауларда берілмес еді.

Аквиналық: «Білім белгілі нәрселердің оны білетін адамда болуына қарай, ал махаббат ғашықтың сүйіктісімен бірігуіне қарай болады. Енді жоғары нәрселер өздерінде төменгілерге қарағанда асыл қалыпта болады; бірақ төменгілер өздеріне қарағанда жоғарыдағыларда асыл қалыпта болады. Сондықтан бізден төмен нәрсені білу оған деген махаббаттан асып түседі; ал бізден жоғары нәрсені, әсіресе Құдайды сүю, оны білуден асып түседі». Бірақ Данте білім махаббаттың шарты деп санайды.

Күзгі күн мен түннің теңелуінен бастап қыс бойы көктемгі күн мен түннің теңелуіне дейін Тоқты (Aries) белгісі түнде аспанда көрінеді. Сондықтан бұл жол «күз де, қыс та жоқ жерде» дегенді білдіреді.
«Қыстан шығару» (Unwintereth). Бұл сөзді қолдану батылдыққа жақын. Трубадур поэзиясында құстар өздерінің көктемгі әндерінде қысты тастап, «қыстан шығады» делінеді, сондықтан «Осаннаны қыстан шығару» — «көктің мәңгілік көктемінде Осаннаны шырқау» мағынасында қолданылады.
Григорий (Папа, 590-604) Дионисийден тек Күштер мен Князьдіктердің орнын ауыстыруымен ғана ерекшеленетін орналасуға ие.
Әулие Пауыл. Елшілердің істері xvii. 34 және 2 Қор. xii. 2-4 салыстырыңыз.

ЖҰМАҚ

Беатриче бір сәтке сол нүктеге қарайды...

Беатриче барлық «қайда» мен «қашан» бір нүктеге тоғысқан нұр нүктесіне бір сәт көз тастап, сол жерден Дантенің жауап алғысы келген сұрақтарын оқиды (1-12). Құдай өзіне қандай де бір игілік алу үшін емес, өзінің шағылысқан нұры саналы болмыстың қуанышына ие болуы үшін, өзінің уақытсыз мәңгілігінде өзін сүйе алатын жаратылыстардағы махаббат ретінде паш етті (13-18). Құдай жаратылысқа дейін немен айналысты деп сұраудың мәні жоқ, өйткені уақыт (оқиғалардың жүйелілігін өлшейтін өлшем) тек жаратылыс аясында ғана маңызды; алғашқы жаратылыстың өзі кезекпен немесе уақытша болған жоқ; өйткені таза форма немесе іс-әрекет (болмыстың толық жүзеге асқан күйі — періштелер), таза материя немесе әлеует (заттың бастапқы негізі — алғашқы материя) және ажырамас біріккен іс-әрекет пен әлеует (материалдық аспан) бір мезгілде болмысқа айналды (19-36). Жером (Киелі жазбалар мен парасат дәлелдегендей) періштелер өздері басқаратын аспаннан әлдеқайда бұрын жаратылған деп ойлап, қателесті (37-45).

Періштелердің табиғаты мен құлауы

Данте енді періштелердің қайда (Құдайдың мәңгілігінде), қашан (уақытпен және аспанмен бір мезгілде) және қалай (бәрі сүйіспеншілікпен) жаратылғанын біледі.
Бірақ кейбіреулерінің қаншалықты тез (жиырмаға дейін санап үлгергенше) және неліктен (Люцифердің өршіл мақсаты мен менмендігінен) құлағанын әлі білуі керек.
Сондай-ақ, өркөкірек емес періштелер өздерінің жылдам әрі кең танымдық қабілеттерінің қайнар көзін қалай танығанын және рақымға қалай бөленгенін (оны қабылдаудың өзі бір еңбек болды) және қалай бекітілгенін білуі тиіс (46-66).

Егер қате ілімдердің (адал және арам ниетті) таралуы қосымша түсіндіруді қажет етпегенде, бұл нұсқаулар жеткілікті болар еді: періштелер Құдайды тікелей тамашалау арқылы үнемі қуанышқа бөленеді, барлық нәрсені әрдайым көреді, сондықтан зейіннің өзгеруін қажет етпейді және есте сақтау қабілетіне мұқтаж емес, өйткені олардың ойы ешқашан ешнәрсені тікелей ұстаудан айырылмайды (67-84). Беатриче сенушілерді алдайтын бос әрі жеңілтек ілімдерді (85-117) және әсіресе рұқсат етілмеген кешірімдерді (118-126) айыптайды.

Соңында періштелер тақырыбына қайта оралып, олардың саны адам тілі мен түсінігінен асып түсетінін, бірақ әрқайсысының өзіндік танымдық сапасы мен соған сәйкес махаббаты бар екенін түсіндіреді. Құдайдың махаббаты осындай сансыз айналарда шағылысып бөлшектенсе де, әрқашан біртұтас болып қала беретіні — үлкен керемет (117-145).

Латонаның қос перізенті (Күн мен Ай), 1 Тоқты мен Таразы шоқжұлдыздарымен бүркеліп, Көкжиекті бір мезгілде белдеу еткенде, Зенит таразыны теңгерген сәттен бастап, 4 Бірі мен екіншісі сол белдеуден шығып, Жарты шарларын ауыстырып, тепе-теңдіктен кеткенше, Дәл солай, жүзінде күлкі ойнап, 7 Беатриче үнсіз тұрды, мені баурап алған Сол нүктеге қадала қарап. Содан соң ол бастады: «Мен сұрамаймын, айтамын, 10 Сенің естігің келгенін, өйткені мен оны Барлық «қайда» мен «қашан» тоғысқан жерден көрдім».

Жаратылыстың бастауы

Өзіне қандай да бір игілікке ие болу үшін емес, 13 (Бұл мүмкін емес), бірақ оның сәулесі, Нұр шаша отырып: «Мен бармын» (Subsisto) деп жар салу үшін. Өзінің уақыттан тыс мәңгілігінде, 16 Барлық басқа түсініктерден тыс, өз қалауы бойынша, Мәңгілік махаббат өзін жаңа махаббаттарда ашты. Оған дейін ол мүлгіп жатқан жоқ еді; өйткені 19 Бұл сулардың үстіндегі Құдайдың ағыны Бұрын да, кейін де басталған жоқ.

Нұр шашу (Splendour) — бұл мәнмәтінде Құдайдың өз даңқын паш етуі емес, оның жаратылыстарына саналы болмыс пен тіршілік сезімін беруі.

Форма мен материя, біріккен және таза күйде, 22 Еш мінсіз болмысқа енді, Үш ішекті садақтан шыққан үш жебедей; Шыныда, янтарьда немесе хрустальда 25 Сәуле сондай жарқырайды, оның келуі мен Толық таралуының арасында ешбір үзіліс болмайды; Дәл солай, оның Иесінің үш қырлы әсері 28 Өз болмысына бірден толықтай енді, Басталуында ешқандай айырмашылықсыз.

Аристотельдік физикада нұрдың мөлдір орта арқылы таралуы уақытты қажет етпейді деп есептелген. Сондықтан періштелердің, алғашқы материяның және физикалық аспанның жаратылуы лезде болды.

Періштелердің деңгейлері

Тәртіп пен құрылым субстанциялармен бірге 31
Жаратылды; және олар әлемнің шыңы болды,
Онда таза іс-әрекет (Pure act) пайда болды.
Таза әлеует ең төменгі орынды иеленді; 34
Ортада әлеует пен іс-әрекетті біріктіріп,
Ешқашан шешілмейтіндей етіп мықтап байлады.

Жером сізге періштелердің әлемнің басқа бөліктері жаратылғанға дейін ұзақ уақыт бұрын жаратылғаны туралы жазған (37-39); бірақ мен айтқан шындық Киелі Рух жазушыларының көптеген беттерінде жазылған (40-42).

Періштелердің құлауы мен тұрақтылығы

Енді сен бұл Махаббаттардың (періштелердің) қайда және қашан 46 Таңдалғанын және қалай екенін білесің; осылайша Сенің құштарлығыңдағы үш жалын сөнді. Жиырмаға дейін санап үлгермей-ақ, 49 Періштелердің бір бөлігі сіздің Элементтеріңіздің негізін (жерді) дүр сілкіндірді. Қалғандары қалып, сен көріп тұрған 52 Осы өнерді бастады, олар сондай үлкен қуанышпен Шеңбер бойымен айналуды ешқашан тоқтатпайды. Құлаудың басы — сен әлемнің барлық ауырлығы 55 Қысқан күйде көрген адамның (Люцифердің) Лағынет атқан өркөкірек менмендігі болды.

Сен мұнда көріп тұрғандар, өздерін 58 Сол бір Ұлы Игіліктен бастау алғанын мойындаған кішіпейілдер, Бұл оларды тез түсінуге қабілетті етті; Сондықтан олардың көрегендігі нұрландырушы 61 Рақыммен және олардың өз еңбегімен биіктетілді, Осылайша олардың еркі толық әрі берік.

Рақымды қабылдау — бұл еңбек, өйткені ол үшін жанның ішкі сезімі ашық болуы керек (64-66).

Жердегі жалған ілімдерді айыптау

Жер бетіндегі мектептеріңізде періште табиғаты түсінеді, есіне сақтайды және қалайды деп оқытылады (70-72). Мен шындықты таза күйінде айтайын, өйткені төменде ол жалған сөздермен былғанған (73-75).

Бұл субстанциялар Құдайдың жүзінен қуаныш тапқаннан бері, 76 Ешқашан өз назарларын Одан бұрған емес, Одан ештеңе жасырын қалмайды; Сондықтан олардың көруіне жаңа нысан 79 Кедергі жасамайды және оларға ештеңені Есте сақтау арқылы қайта жаңғыртудың қажеті жоқ.

Сол себепті төмендегілер ұйықтамай-ақ түс көреді; біреулері шындыққа сенеді, біреулері сенбейді; бірақ соңғыларында кінә мен ұят көбірек (82-84).

Мақтаншақтық пен бос уағыздар

Сендер төменде философия жасағанда бір жолмен жүрмейсіңдер; 85 Сендерді көрініске деген махаббат пен содан туған ойлар Соншалықты алысқа алып кетеді. Тіпті бұл жерде де Киелі Жазба 88 Бір шетке ысырылып немесе бұрмаланғандағыдай Үлкен ашу тудырмайды. Оны әлемге себу үшін қанша қан төгілгенін 91 Және оған кішіпейілділікпен жақындаған жанның Құдайға қаншалықты ұнайтынын ешкім ойламайды.

Әркім мақтану үшін өз ақылын азаптайды және 94 Өз ойдан шығарғандарын айтады; уағызшылар Соны айтып, Ізгі хабарды (Евангелие) үнсіз қалдырады. Бірі Мәсіх азап шеккенде Ай кейін шегініп, 97 Күннің нұры төменге тарамауы үшін Ортаға тұрып алды дейді; Ал басқалары нұр өздігінен жасырылды дейді; 100 Сондықтан бұл тұтылу еврейлерге де, Испандар мен үндістерге де бірдей көрінді.

Флоренцияда Лаполар мен Биндолар (сол кездегі ең көп таралған есімдер) соншалықты көп емес, қаншалықты жыл сайын мінберлерден осындай ертегілер айтылады (103-105). Содан байғұс қойлар (халық) ештеңе білмей, жайылымнан желмен қоректеніп қайтады; олардың өз зиянын көрмеуі оларды ақтамайды (106-108).

Мәсіх өзінің алғашқы қауымына: «Барыңдар да, 109 Әлемге бос сөздерді уағыздаңдар» деп айтқан жоқ; Оларға шынайы негіз берді. Олардың еріндерінде тек сол ғана естілді; 112 Иманды ояту үшін олар Ізгі хабардан Қалқан да, найза да жасады. Енді уағызға қалжың мен сайқымазақпен шығады, 115 Және халық қатты күлсе болғаны, уағызшының Кеудесі керіліп, оған басқа ештеңе керек емес.

Бірақ уағызшының бас киімінің ұшында сондай бір құс (шайтан) жасырынып отыр, егер халық оны көрсе, өздері сеніп жүрген «кешірімдердің» қандай екенін түсінер еді (118-120).

Періштелердің сансыздығы

Енді көзіңді шынайы жолға бұр, 127 Уақытпен бірге біздің жолымыз да қысқарсын. Бұл табиғат (періштелер) саны бойынша сондай кең, 130 Оған жететін адам тілі де, Адам түсінігі де жоқ. Егер сен Даниял пайғамбар ашқан сырға қарасаң, 133 Оның «мыңдаған» деген сөзінің артында Нақты санның жоғалып кететінін көресің.

Алғашқы нұр олардың бәріне сәуле шашады және әрқайсысы оны өзінің қабілетіне қарай қабылдайды (136-138). Өйткені ішкі сезім (Affection) танымдық әрекеттен кейін жүреді, махаббаттың тәттілігі оларда әртүрлі дәрежеде жалындайды немесе жылынады (139-141).

Мәңгілік құндылықтың биіктігі мен кеңдігіне қара, ол өзін осыншама көп айналарға бөлшектеді, бірақ өзі бұрынғыдай біртұтас болып қала береді (142-145).

XXX КАНТОНЫҢ МАЗМҰНЫ

Қайта тірілуден [!TERM] (resurrection — адам жанының тәнімен қайта қауышуы) кейінгі киімдеріндегі таңдаулы жандар мен періштелерді көру (34-45). Ақынды зағип ететін жарық сәулесі қоршайды, содан кейін оның көру қабілеті жеңілмейтін күйге енеді (46-60). Ол көктің құбылыстарын көреді: алдымен Уақыт ағыны ретіндегі символдық бейнеде, содан кейін Мәңгілік шеңберінің айналасындағы шынайы кейпінде (61-99). Құдайдың нұры Primum Mobile-ге (Алғашқы қозғаушы күш — бүкіл ғаламды қозғалысқа келтіретін ең сыртқы аспан қабаты) түсіп, бақытты жандардың қатарларына шағылысады, бұл оларға Құдайдың өзіне тікелей қарауға күш береді (100-117).

Данте бұл аймақта қасиетті жандарды тамашалайды (118-126), ал Беатриче оған император Генрих үшін сақталған аз ғана бос орындардың біріне назар аудартады. Генрих Италияны реттеуге тырысады, бірақ оған итальяндықтардың соқыр ашкөздігі мен Климент Папаның екіжүзділігі кедергі болады (127-148).

Бізден алты мың мильдей қашықтықта тал түс жанып тұрғанда, бұл әлем өз көлеңкесін тегіс төсекке жайғандай еңкейтеді. Көк аспанның ортасы бізге тереңдеп, кейбір жұлдыздар осы табанға дейін жарқырау қабілетін жоғалта бастайды. Күннің ең жарық қызметшісі ілгерілеген сайын, аспан ең көркем көрінісіне дейін бір-бірлеп жабылады.

Мені баурап алған нүктенің айналасында мәңгілік ойнайтын салтанат та дәл солай менің көзімнен біртіндеп өшті; ештеңені көре алмағандықтан және махаббаттың жетелеуімен мен көзімді Беатричеге бұруға мәжбүр болдым.

"Егер осы уақытқа дейін ол туралы айтылғандардың бәрі бір мақтауға жинақталса, ол қазіргі жағдайға тым аз болар еді. Мен көрген сұлулық біздің өлшемімізден асып түседі; оны тек Жаратушы ғана толықтай ләззат ала алады деп сенемін."

Бұл жерде мен кез келген күлкілі немесе қайғылы ақын өз тақырыбының ауырлығынан жеңілгеннен де бетер жеңілгенімді мойындаймын. Себебі, ең қатты дірілдеген көздегі Күн сияқты, тәтті күлкіні еске алу менің жадымды өз-өзінен айырады.

Бірінші күннен бастап осы өмірде оның жүзін көргеннен бері менің жырым оның ізінен ажырамаған еді; бірақ енді ақындық жолда оның сұлулығының соңынан еруді тоқтатуым керек, өйткені әрбір суретші өз шегіне жетеді.

Беатриче сергек көшбасшының дауысымен және қимылымен қайта бастады: "Біз ең үлкен денеден таза нұр болатын көкке шықтық; махаббатқа толы зияткерлік [!TERM] (intellectual — ақыл-ой мен парасатқа негізделген) нұр, қуанышқа толы шынайы игілікке деген махаббат, кез келген тәттіліктен жоғары тұрған қуаныш. Мұнда сен Жұмақтың екі әскерін де көресің, біреуін соңғы сотта көретін кейпінде тамашалайсың".

Кенеттен жарқылдаған найзағай көру қабілетін бөлшектеп, көзді ең күшті нысандарды да қабылдау қабілетінен айырғандай, мені де тірі нұр қоршап алды. Мен таңғажайып көктеммен көмкерілген жағалаулар арасындағы өзен тәрізді жарқыраған нұрды көрдім.

Бұл өзеннен тірі ұшқындар шығып, алтынға қондырылған жақұттар сияқты гүлдерге жан-жақтан қонды. Содан кейін олар хош иістерден мас болғандай таңғажайып иірімге қайта сүңгіп, біреуі кіргенде екіншісі шығып жатты.

"Сен көріп тұрған нәрселер туралы көбірек білуге деген асқақ тілегің мені қуантады. Бірақ бұл шөлді қандыру үшін алдымен осы судан ішуің керек", — деді маған көздерімнің күні. Содан кейін ол былай деп қосты: "Бұл өзен мен шығып-кіріп жатқан топаз [!TERM] (topaz-gems — бағалы тастар) тастары және гүлдердің күлкісі — олардың шындығының көлеңкелі кіріспесі ғана. Бұл заттардың өзі қатал болғандықтан емес, сенің көру қабілетің әлі соншалықты жоғары көтерілмегендіктен".

Сәби өз әдетінен кеш оянғанда сүтке қалай ұмтылса, мен де көзімді жақсырақ айнаға айналдыру үшін өзенге солай еңкейдім. Менің қабағымның жиегі одан ішкен бойда, оның ұзындығы дөңгелек пішінге өзгергендей болды. Маска киген адамдар өздері жасырынған бейнесін шешкенде басқаша болып көрінетіні сияқты, гүлдер мен ұшқындар да менің алдымда үлкенірек қуанышқа бөленіп, мен көктің екі сарайын да анық көрдім.

ҚҰДАЙДЫҢ ШҰҒЫЛАСЫ

Уа, Құдайдың шұғыласы! Сенің арқаңда мен ақиқат патшалығының асқақ салтанатын көрдім, енді маған оны қалай көргенімді айтуға күш бер. Жоғарыда бір нұр бар, ол Жаратушыны тек Оны көруден ғана тыныштық табатын жаратылғандарға көрінетін етеді; ол шеңбер бойымен созылып жатқаны сонша, оның айналасы Күн үшін тым кең белдік болар еді.

Оның бүкіл көрінісі Алғашқы қозғаушы күштің төбесінен шағылысқан сәулелерден тұрады, ол содан өзінің өмірі мен қуатын алады. Тау бөктері гүлдер мен шөптерге бай болғанда, өз сұлулығына қарағысы келгендей су бетінен шағылысса, мен де сол нұрдың айналасында мыңнан астам қатардың шағылысқанын көрдім.

МӘҢГІЛІК РАУШАН

Егер ең төменгі сатының өзі осыншама нұрды бойына жинаса, онда бұл раушанның шеткі жапырақтарының кеңдігі қандай болмақ? Менің көзім кеңдік пен биіктікте адасқан жоқ, керісінше сол қуаныштың ауқымы мен сипатын толық қабылдады. Ол жерде жақын немесе алыс болу ештеңені өзгертпейді, өйткені Құдай тікелей басқаратын жерде табиғат заңының ешқандай маңызы жоқ.

Мәңгілік раушанның сары ортасында Беатриче мені жетелеп әкелді де: "Ақ киімділердің жиыны қаншалықты үлкен екенін қара! Біздің қаламыздың қаншалықты кең екенін көр! Біздің тақтарымыздың толы болғаны сонша, мұнда енді аз ғана адам күтілуде", — деді.

"Сен көзіңді тіккен сол ұлы тақта, Италияны ол дайын болмай тұрып түзеуге келетін асқақ Генрихтің жаны отырады. Сіздерді сиқырлаған соқыр ашкөздік сіздерді аштан өліп жатқан, бірақ емізушісін қуып жіберетін кішкентай балаға ұқсатты. Сол кездегі қасиетті соттың басшысы онымен бір жолмен жүрмейтін адам болады. Бірақ Құдай оны қасиетті қызметте ұзақ қалдырмайды; ол Симон сиқыршы бар жерге лақтырылады".

XXXI КАНТОНЫҢ МАЗМҰНЫ

Құтқарылғандар құдайлық раушанның жапырақтары ретінде көрінеді; періштелер олар мен Құдай арасында ұшып жүріп, тыныштық пен жалын сыйлайды. Періштелердің көптігі Құдайдың өткір нұрына немесе құтқарылғандардың өткір көру қабілетіне кедергі болмайды (1-24). Патшалық, оның қуанышы енді оны жоғалту қорқынышын немесе оны сақтап қалу күшін қажет етпейді, өз назары мен махаббатын Үштік Құдайға бағыттайды.

Данте осы аймаққа келгенде, өзінің көргендерін айтып беруді ойлаған қажы сияқты үнсіз тамашалайды. Біраз уақыттан кейін ол Беатричеден сұрамақшы болып бұрылғанда, оның кетіп қалғанын көреді (43-60). Бернард — толғаныс [!TERM] (reflection — терең ойға бату) немесе тікелей көрудің үлгісі — Беатриченің өтініші бойынша Дантені өз мақсатына жеткізу үшін келеді. Ол алдымен Дантенің назарын Беатриченің өзіне, содан кейін Мәриям ананың шұғыласына бағыттайды (61-142).

Мәсіх өз қанымен қалыңдық еткен қасиетті әскер маған ақ раушан бейнесінде көрінді. Ал ұшып жүріп оның даңқын жырлайтын басқалары, аралардың үйірі сияқты бірде гүлдерге қонып, бірде еңбектері тәттілікке айналатын жерге оралып жатты. Олардың жүздері тірі жалыннан, қанаттары алтыннан, ал қалған бөліктері қардан да аппақ еді.

Олар гүлге түскенде, қатардан қатарға өздері алған тыныштық пен жалынды таратты. Осыншама ұшып жүрген топтың гүл мен жоғарыдағы нұр арасына түсуі көру қабілетіне де, шұғылаға да кедергі болған жоқ.

Өйткені құдайлық нұр бүкіл ғаламға оның лайықтылығына қарай енетіні соншалық, оған ешнәрсенің қарсы тұруға күші жетпейді. Бұл қауіпсіз әрі қуанышты патшалық, көне және жаңа халыққа толы, олардың барлық назары мен сүйіспеншілігі бір нысанаға бағытталған.

Үштік нұр және таңырқау

О, бір жұлдызда жарқыраған үш қабатты нұр, олардың жанарын сондайлық риза етесің, біздің дауылымызға төмен қарап назар сал!
Егер Римді күн сайын ұлымен бірге өзі аңсаған жаққа қарай дөңгелеген Гелика (грек мифологиясындағы Үлкен Аю шоқжұлдызына айналған нимфа) айналып өтетін аймақтан келген варварлар Римді және оның зәулім туындыларын көргенде — Латеран (Римдегі тарихи сарай мен шіркеу кешені) пенделік нәрселерден асып түскен заманда — таң-тамаша қалса;
онда адамдықтан құдайлыққа, уақытшадан мәңгілікке өткен және Флоренциядан әділ де парасатты халыққа келген мен қандай таңырқауға бөленуім керек еді! Расында да, осы таңырқау мен қуаныштың әсерінен менің еркім ештеңе естімеуге және үндемеуге ауды.

Өзі атаған ғибадатханада айналасына қарап отырып, жаңа күш жинаған және оның қалай орналасқанын қайта айтып беруден үміттенген қажы сияқты, мен де тірі нұрды кесіп өтіп, жанарымды дәрежелер бойымен бірде жоғары, бірде төмен, енді бірде айналдыра жүгірттім.

Салтанатты шіркеу

Мен сүйіспеншілікке толы, өзге нұрмен және өз күлкілерімен безендірілген жүздерді және барлық қадір-қасиетпен көріктенген қимылдарды көрдім.

Жұмақтың жалпы құрылымын менің жанарым толықтай қамтыған еді, бірақ әлі ешбір бөлігіне тоқталмаған болатынмын; сөйтіп, ойымда жүрген мәселелер туралы Ханымнан сұрау үшін қайта оянған құлшыныспен оған бұрылдым. Бірақ мен бір нәрсені ниет еткен едім, маған басқа нәрсе жауап берді; мен Беатричені көремін деп ойладым, бірақ даңққа бөленген халық сияқты киінген бір ақсақалды көрдім. Оның жанары мен жүзі мейірімді әкеге тән жылылықпен, игілікті қуанышпен толы еді.

— Ол қайда? — деп сұрадым мен кенеттен. Ол жауап берді: — Сенің тілегіңді мақсатына жеткізу үшін Беатриче мені өз орнымнан қозғалтты; егер сен ең жоғарғы сатыдан үшінші шеңберге қарасаң, оны өз лайықтылығына сай берілген тақта отырғанын қайта көресің.

Жауап қатпастан мен жанарымды көтердім де, оның өзінен мәңгілік сәулелерді шағылыстырып, өзіне тәж жасап отырғанын көрдім. Ең биік аспанда күн күркірейтін аймақтан бірде-бір пенденің көзі, тіпті теңіздің ең терең түбіне батса да, менің жанарым Беатричеден қашық болғандай алыс емес еді; бірақ бұл маған кедергі болмады, өйткені оның бейнесі маған ешбір бөгде ортасыз-ақ жетіп тұрды.

«О, менің үмітімнің күші болған Ханым, мені құтқару үшін Тозақта (күнәһарлар мекені) өз ізіңді қалдыруға төзген Ханым; мен көрген барлық нәрселердің шапағаты мен құдіретін сенің күшің мен игілігің арқылы танимын. Сен мені құлдықтан бостандыққа, өзіңнің қолыңнан келген барлық жолдармен және әдістермен алып шықтың. Өзің сауықтырған менің жаным денеден бөлінгенде саған ұнамды болуы үшін, өз жомарттығыңды менде сақтай гөр».

Әулие Бернардтың нұсқауы

Мен осылай мінәжат еттім; ал ол, өте алыста көрінгенімен, жымиып маған қарады, сосын мәңгілік қайнар көзге қайта бұрылды. Сонда қасиетті ақсақал былай деді: «Сенің сапарың кемеліне жетуі үшін — бұл үшін маған мінәжат пен қасиетті сүйіспеншілік жүктелген еді — жанарыңмен осы бақшаны шарлап шық; оған қарау сенің жанарыңды құдайлық сәуле арқылы жоғары көтерілуге жақсырақ дайындайды. Ал мен ерекше сүйіспеншілікпен жанып тұрған Көк аспан Патшайымы бізге барлық шапағатын төгеді, өйткені мен — оның адал Бернардымын (XII ғасырдағы христиан мистигі, Клерволық Бернард)».

Мүмкін Хорватиядан біздің Вероникамызды (Мәсіхтің бейнесі қалған киелі орамал) көруге келген және оның көне даңқына тоймастан, ол көрсетілгенше іштей: «Менің Ием Иса Мәсіх, шынайы Құдай, Сенің бейнең осындай болған ба еді?» — деп ойлайтын адам сияқты, мен де осы дүниеде толғаныс арқылы сол тыныштықтың дәмін татқан жанның тірі сүйіспеншілігіне қарап тұрдым.

«Шапағат ұлы! Бұл қуанышты болмыс, — деп бастады ол, — сен жанарыңды тек осы төменгі негізде ұстау арқылы саған белгілі болмайды; керісінше, шеңберлерге, тіпті ең алыстағыларына дейін қара, сонда бұл патшалық бағынышты әрі адал болған Патшайымның тақта отырғанын көресің».

Көк аспан Патшайымы

Мен жанарымды көтердім; таңертең көжиектің шығыс бөліктері күн бататын жақты басып озғаны сияқты, мен де жазықтан тауға көтерілгендей болып, шеткі аймақтың бүкіл қалған жотаны нұрымен басып озғанын көрдім. Фаэтон (Күн құдайы Гелиостың күймесін басқара алмай, жерді өртеп ала жаздаған ұлы) нашар басқарған күйме тілшесін күтетін жер қалай қатты жалын атса және екі жағынан нұр азайса; дәл солай сол бейбіт Орифламма (Франция корольдерінің алтын жалын бейнеленген киелі туы) ортасында жанданып, екі жағынан да өз жалынын бірдей мөлшерде бәсеңдетті.

Сол орталық нүктеде, қанаттарын жайған мыңнан астам мерекелеп жатқан Періштелерді көрдім, олардың әрқайсысы жарқырауы мен өнерімен ерекшеленеді. Мен сонда олардың ойындары мен әндеріне жымиып тұрған бір сұлулықты көрдім, ол барлық басқа әулиелердің жанарындағы қуаныш еді. Егер менің сөзім қиялым сияқты бай болса да, оның ғажайыптығының ең кішкентай бөлігін де сипаттауға батпас едім.

Бернард менің жанарымның өзінің жалындаған нұр көзіне қадалғанын көргенде, өз жанарын оған сондай сүйіспеншілікпен бұрды, бұл менің жанарымды қайта қарауға одан сайын құштар етті.

Мәриямнан бастап аспан иерархиясы

Мәриямнан бастап, Бернард Дантеге аспанның ұлы ерекшеліктерін көрсетеді. Раушан гүлін екіге бөлген сызықтар Мәсіхтің келуін күткендер мен Ол келгеннен кейін Оған бет бұрғандарды ажыратады. Мәсіхке құрсаққа түспей тұрып сенген Мәриям еврейлер қатарында, ал Оны әлі ана құрсағында жатып қарсы алған Жохан Шоқындырушы христиандар қатарында тұр. Сенімнің бұл екі жағы тең мөлшердегі әулиелерді қамтиды.

Әулие Бернардтың сөзі

Өзінің Сүйіктісіне назарын аударып, сол толғанысқа батқан әулие ұстаздық қызметін өз еркімен қабылдап, мына қасиетті сөздерді бастады:
«Мәриям жауып, май жаққан жараны, оның аяғында отырған сондай сұлу жан (Хауа ана) ашып, тілген болатын. Үшінші қатарда оның астында Рахила мен Беатриченің отырғанын көресің.
Сарра, Ребекка, Юдиф және өз күнәсі үшін қайғырып: «Маған рақым ете гөр!» — деп жырлаған жыршының үшінші ұрпағы болған жанды (Рут) сен сатыдан сатыға түскен сайын көре аласың; мен де раушан гүлінің жапырақтарымен төмен түсіп, олардың есімдерін атап келемін».

Жетінші дәрежеден төмен қарай, дәл солай еврей әйелдері гүлдің барлық бұрымдарын бөліп тұрады; өйткені Мәсіхке деген сенімнің қалай қарағанына сәйкес, бұлар — қасиетті баспалдақтар бөлінетін қалқа қабырға іспеттес.

Гүлдің барлық жапырақтары пісіп-жетілген бұл жағында, Мәсіхтің келуіне сенгендер отыр.
Орындар бос қалған екінші жағында, назарын келген Мәсіхке бұрғандар жарты шеңбер бойымен орналасқан.

Бір жағында Көк аспан Ханымының даңқты тағы мен оның астындағы басқа тақтар үлкен бөлініс жасаса, оған қарама-қарсы жақта шөл дала мен азапты өлімге, содан кейін екі жыл бойы Тозаққа (бұл жерде Мәсіхтің қайта тірілуіне дейінгі ізгі жандар күткен Лимб мекені) төзген ұлы Жоханның тағы орналасқан.
Оның астында мұндай бөлініс Францискке, Бенедиктке және Августинге және шеңберден шеңберге дейінгі басқаларға берілген.

Енді терең құдайлық алдын ала көрушілікке таң қал; өйткені сенімнің екі жағы да бұл бақты тең мөлшерде толтырады.

Балалардың орны мен тағдыры

Біліп қой, екі бөліністі ортасынан бөлетін дәрежеден төмен қарай, олар өздерінің лайықтылығы үшін емес, басқаның лайықтылығымен, белгілі бір шарттармен отыр; өйткені бұлардың барлығы шынайы таңдау жасамай тұрып босатылған рухтар. Егер сен оларға жақсылап қарап, тыңдасаң, олардың жүздерінен және балаң дауыстарынан мұны байқай аласың.

Қазір сен екіұдай күйдесің және содан үнсізсің; бірақ мен сенің нәзік ойларың сені байлап тұрған қатты түйінді шешіп беремін.

Бұл патшалықтың кеңдігінде кездейсоқ нәрсе орын ала алмайды, қайғы, шөл немесе аштық сияқты; өйткені сен көргеннің бәрі мәңгілік заңмен бекітілген, сондықтан сақина мен саусақ арасындағы сәйкестік дәлме-дәл.

Сондықтан шынайы өмірге асыққан бұл халық мұнда себепсіз емес, өзара реттілікте азды-көпті артықшылыққа ие. Бұл патшалық сондай үлкен сүйіспеншілік пен ләззатқа бөленген Патша, барлық сананы өз қуанышты жүзінде жарата отырып, өз қалауы бойынша оларға шапағатты әртүрлі береді; және мұнда нәтиже жеткілікті болсын.

Бұл туралы Қасиетті Жазбада анасының құрсағында жатып ашулары оянған егіздер туралы анық жазылған. Сондықтан, осындай шапағаттың сипатына сәйкес, асқақ нұр олардың лайықтылығына қарай тәж кигізуі тиіс.

Құтқарылу шарттары

Ежелгі замандарда құтқарылу үшін кінәсіздікпен бірге тек ата-ананың сенімі жеткілікті болды.
Алғашқы дәуірлер аяқталғанда, ер балалар сүндеттелу арқылы өздерінің кінәсіз қанаттарына күш жинауы қажет болды.
Бірақ шапағат уақыты келгенде, Мәсіхтің кемел суға шомылдыру рәсімінсіз мұндай кінәсіздік оларды төменде ұстап қалды.

Кінәсіздік (Кінәсіздік — бұл мәнмәтінде күнәдан пәк, бірақ шоқынбаған жандардың күйі) төменгі жақта тежеліп қалды.

ЖҰМАҚ: XXXII КАНТО

«Енді Мәсіхке ең қатты ұқсайтын жүзге қара; өйткені оның нұры ғана сені Мәсіхті көруге дайындай алады».

Мәриям : Мен ол жүзге қуаныштың жаңбырша жауғанын көрдім (бұл қуанышты сол асқақ аймақта ұшу үшін жаратылған қасиетті саналар алып келді), бұл менің бұрын көргендерімнің бәрінен де асып түсіп, мені таңғалдырды және Құдайдың бейнесін бұрын-соңды болмағандай ашып көрсетті.
Жәбірейіл : Оған алғаш түскен сол Махаббат: «Уа, Мәриям, нұрға бөленгенсің» деп әндетіп, оның алдында қанаттарын жайды.

Құдайлық әнге бүкіл берекелі сарай (көктің барлық тұрғындары) жан-жақтан жауап берді, соның әсерінен әрбір жүз бұрынғыдан да нұрлана түсті.

— «Уа, қасиетті Әке, мен үшін өзіңнің мәңгілік тағдырыңмен отырған тәтті мекеніңді тастап, осы төменгі жақта болуды қабыл алған, біздің Патшайымымыздың көзіне соншалықты сүйіспеншілікпен, оттай жанып қарап тұрған ол қай періште?»

Мен Мәриямнан сұлулық алған (күннен таңғы жұлдыз нұр алғандай) жанның тағылымына қайта жүгіндім.

Ол маған былай деді: «Періштеде немесе жан иесінде болуы мүмкін бүкіл жігер мен нәзіктік соның бойында; біз солай болуын қалаймыз, өйткені Құдай Ұлы біздің пендешілік ауыртпалығымызды өз мойнына алғысы келгенде, Мәриямға пальма бұтағын алып келген — осы».

«Бірақ енді мен сөйлеген сайын көзіңмен соңымнан ер, осы ең әділ әрі тақуа алып құрылымның (Алып құрылым — бұл жерде Көктегі патшалық) ұлы ақсүйектеріне назар аудар».

Адам мен Петір : Патшайымға ең жақын отырған, біздің раушан гүліміздің қос тамыры іспетті екі жан — ең бақыттылар. Оның сол жағында отырған — соның өршіл талғамының кесірінен адамзат ащы дәм татып отырған Әке (Адам). Оң жағында — Мәсіх осы көркем гүлдің (Шіркеудің) кілттерін тапсырған Қасиетті Шіркеудің ежелгі Әкесі (Петір) отыр.
Жохан : Өлмес бұрын, найзамен және шегелермен иелік етілген сол сұлу қалыңдықтың (Шіркеудің) барлық ауыр кезеңдерін көрген жан оның қасында отыр.
Мұса : Оның ар жағында опасыз, тұрақсыз әрі қыңыр халықты маннамен асыраған көсем (Мұса) жайғасқан.
Анна : Петірге қарама-қарсы Анна отыр, ол өз қызына қарап отырғанына соншалықты риза, тіпті «Осанна» деп әндеткенде де көзін тайдырмайды.
Люция : Ең ұлы үй иесіне қарама-қарсы Люция отыр, сен құрдымға қарай бас иіп бара жатқаныңда ол сенің ханымыңды (Беатричені) қозғаған еді.

Бірақ сені еліктірген уақыт зымырап барады, сондықтан біз қолындағы матасына қарай көйлек пішетін ұқыпты тігінші сияқты осы жерден тоқтаймыз.

Біз көзімізді Бастапқы Махаббатқа бұрамыз, сонда сен оған қарап отырып, оның шұғыласына мүмкіндігінше терең бойлай аласың. Бірақ — өз қанатыңды қағып алға жылжып барамын деп ойлап, байқаусызда кейін шегінбеуің үшін — саған көмектесуге құдіреті жететін жаннан шапағат тілеу қажет.

XXXIII КАНТО: ТҮСІНДІРМЕ

Тәңірлік иеліктің түпкі мақсаты, инкарнация (тәнге ену) мен құтқарылу құпиялары, жердегі үміт пен көктегі нәтиженің қарама-қайшылығы — мұның бәрі Бернардтың Мәриямға жасаған дұғасында (1-39) көрініс табады.

Мәриям дұғаға Құдайдың нұрына қарау арқылы жауап береді; ал Данте, Бернардтың рұқсатын күтпестен, терең нұрға тікелей қарайды (40-54). Жады бұл тәжірибені толық сақтай алмайды, бірақ одан туған тәтті сезім жүрегінде қалады.

Тұжырым : Ақын ғаламның бүкіл мәнін, барлық тіршілік иелерін және олардың қасиеттерін енді шашыраңқы бөлшектер ретінде емес, бір бүтін махаббат жалыны ретінде көргеніне сенеді.

БЕРНАРДТЫҢ ДҰҒАСЫ

«Бикеш ана, өз ұлыңның қызы, Кез келген жаратылыстан асқақ та кішіпейіл, Мәңгілік кеңестің айнымас шегі, Сен адамзат табиғатын сондай асылдандырдың, Тіпті оның Жаратушысы Өзі жаратқан нәрсеге (адамға) айналудан бас тартпады».

Сенің құрсағыңда махаббат қайта жанды, соның жылуымен мәңгілік тыныштықта осы гүл (көктің раушаны) бүршік жарды. Сен біз үшін махаббаттың тал түстегі алауысың, ал төмендегі өлімші пенделер үшін — үміттің тірі бастауысың.

Ханым, сен сондай ұлысың және сенің құның сондай жоғары, егер кімде-кім сенің көмегіңсіз шапағатқа ие болғысы келсе, оның тілегі қанатсыз ұшуға талпынғанмен тең.

Енді, ғаламның ең терең тұңғиығынан осы жерге дейін рухани өмірлерді бір-бірлеп көрген мына жан (Данте), соңғы бақытқа көзін жоғарырақ тігу үшін сенен рухани күш сұрайды. Мен өз көру қабілетім үшін ешқашан оның жаны үшін өртенгендей жалынған емеспін; оған пендешіліктің әрбір бұлтын өз дұғаңмен тарқатуыңды сұраймын, сонда оған ең жоғарғы қуаныш ашылады.

Сондай-ақ, уа, Патшайым, осындай ұлы көріністен кейін оның сезімдерін таза сақтауыңды өтінемін. Сенің қорғауың адамдық құмарлықтарды жеңсін; қарашы, Беатриче мен қаншама әулиелер менің дұғама қосылып, саған қолдарын жайып тұр.

СОҢҒЫ КӨРІНІС

Құдай сүйген әрі қадірлеген сол көздер (Мәриямның көздері) мінәжат етушіге қарап, тақуа дұғалардың оған қаншалықты ұнайтынын көрсетті. Содан соң олар мәңгілік нұрға бұрылды.

Бернард маған жоғары қарауымды ишарат етіп, жымиды; бірақ мен өздігімнен-ақ ол қалаған күйде болдым. Өйткені менің жанарым тазара келе, өздігінен ақиқат болып табылатын сол терең нұрдың сәулесіне көбірек бойлай берді.

Содан кейінгі көргендерім біздің тілімізден жоғары болды, мұндай көрініс алдында сөз де, жады да дәрменсіз. Бұл түс көріп оянған адамның сезімі сияқты; түстің өзі ұмытылса да, одан қалған әсер жүректе сақталады.

Күн астында еріген қар сияқты немесе желге ұшқан жапырақтардағы Сивилланың даналығы сияқты, менің көрінісім де солай жоғалды.

Уа, адам ойынан биік асқақ Нұр, Сол кездегі бейнеңнің бір ұшқынын санама қайта бер, Тілімді сондай құдіретті ет, Келер ұрпаққа сенің салтанатыңның бір сәулесін қалдырайын.

Ғаламның құрылымы : Оның тереңдігінде мен махаббатпен бір томға біріктірілген, бүкіл ғаламға шашыраған парақтарды көрдім: субстанция мен кездейсоқтықтар және олардың байланыстары, бәрі бір қарапайым жалынға айналғандай.

ҮШТІК ЖӘНЕ ИНКАРНАЦИЯ

Сол асқақ нұрдың терең әрі мөлдір болмысында маған үш түсті, бірақ бір мазмұнды (көлемді) үш шеңбер көрінді. Бірі екіншісінен кемпірқосақ сияқты шағылысқан, ал үшіншісі қос шеңберден бірдей тарайтын от іспетті.

О, менің сөзім қандай қысқа, менің тұжырымым көргендерімнің қасында қандай әлсіз!

Парадокс : Ол шеңбердің ішінде, оның өз түсімен біздің бейнеміз (адам бейнесі) салынғандай көрінді; сондықтан менің жанарым толығымен соған бағытталды. Шеңберді шаршыға айналдырғысы келіп, қажетті қағиданы таба алмай қиналған геометр сияқты, мен де бұл бейненің шеңбермен қалай үйлесетінін түсінуге тырыстым.

Бірақ менің өз қанатым бұған жетпес еді, тек кенеттен жарқ еткен сәуле менің тілегімді орындады. Мұнда асқақ қиялдың күші таусылды; бірақ менің еркім мен қалауымды, бірқалыпты айналған дөңгелектей, Күнді және басқа жұлдыздарды қозғалтатын Махаббат басқарып тұрды.

Онда бәрі тұтас жинақталған, ал одан тыс жерде ондағы кемел нәрсенің бәрі кеміс болып көрінеді. Енді менің сөзім, тіпті есімде қалған нәрселерді айтуға келгенде, ана сүтін еміп жүрген сәбидің былдырынан да сорлырақ болады. Мен қарап тұрған тірі нұрдың ішінде бір ғана бейне болғандықтан емес, ол әрқашан бұрынғы қалпында қала береді; бірақ бойымда күш жинаған көру қабілетінің арқасында, мен өзгерген сайын сол бір ғана көрініс менің жанарыма әсер етті.

Терең де жарқыраған болмыстың (болмыс — бар болудың мәні) ішіндегі нұрдың түбінен,
Маған үш түсті, бірақ көлемі бірдей үш шеңбер көрінді;
Бірінен бірі Иридадан (Ирида — ежелгі грек мифологиясындағы кемпірқосақ құдайы) Ирида шағылысқандай,
Екіншісі болып көрінді, ал үшіншісі қос шеңберден,
Бірдей таралған жалын секілді көрінді.
О, менің ойымдағымен салыстырғанда сөзім қандай жұтаң,
Әрі қандай әлсіз! Ал көргенімнің қасында ол,
«Кішкентай» деп айтуға да тұрмайды.
О, мәңгілік Нұр, тек Өзіңде ғана болатын, тек Өзіңді түсінетін,
Әрі Өзіңді түсіне отырып, Өзіңді тани отырып,
Сүйіспеншілік пен жымиысқа бет бұратын!
Сенің ішіңде шағылысқан нұр ретінде туындаған,
Сол айналма шеңберді менің жанарым біраз барлап еді,
Оның ішінде, өз түсімен, біздің бейнеміз салынғандай көрінді,
Сол сәтте менің барлық зейінім соған ауды.

Шеңберді өлшеу үшін бар күшін салатын, бірақ қанша ойланса да,
Өзіне жетпей тұрған негізгі қағиданы таба алмайтын геометр (геометр — жер өлшеуші ғылымның маманы) іспетті;
Осы жаңа көріністі көргенде мен де сондай күйде болдым:
Бейненің шеңбермен қалай үйлесетінін және оның онда қалай орналасқанын көргім келді;
Бірақ бұған менің өз қанаттарым жетпес еді,
Тек менің санама бір жарқыл ұрып, соның нәтижесінде оның қалауы орындалды.
Мұнда асқақ қиялдың дәрмені таусылды; бірақ менің құштарлығым мен еркім,
Дәл бірқалыпты қозғалатын дөңгелек секілді,
Күнді және басқа жұлдыздарды қозғалтатын Махаббатпен басқарылып жатты.

Түсіндірмелер

6. Құдайдың Ұлы адам болған кезде, ол Бикештің құрсағында, яғни адам табиғаты арқылы жаратылды.
49-51. Бұл Жұмақта адам өзі қарап тұрмаған нәрсені де көре алатынын көрсететін бірнеше бірізді белгілердің бірі. Бұл — Дантенің Жұмақтағы барлық кеңістіктік және уақыттық терминдердің тек символикалық екенін білдіретін нәзік тәсілдерінің бірі.
65, 66. Кумалық Сивилла (Сивилла — көріпкел әйел) өз болжамдарын жапырақтарға жазатын, оларды кейін жел жан-жаққа шашып жіберетін.
91. Бұл түйін немесе кешен — ғаламды білдіреді.
96. Көрініс жоғалғанда, ол көрген шынайы нәрсенің ұмытылуына бір сәт жеткілікті болды, бұл ұмытылу Аргонавтардың (Аргонавтар — аңыз бойынша «Арго» кемесімен жорыққа шыққан батырлар) саяхатынан бері өткен жиырма бес ғасырдан да тереңірек болды. Қадалған жанардың, тереңдеген көріністің, жұтылған еріктің, соңғы ақиқат жарқылының естелігі — оған келген тәттіліктен тыныштық тапқан ерік пен сезімнің нық иелігі — онымен бірге келген бейнелер мен нышандардың бұлыңғыр әсері — осының бәрі қалады: бірақ унионның (унион — Құдаймен бірігу сәті) өзі мүлдем естен шығып кетеді.
133-135. «Шеңбердің квадратурасы» деп аталатын мәселені Данте өзіне тән дәлдікпен сипаттайды. Шеңбердің радиусы мен шеңбер ұзындығының өлшемдес еместігіне байланысты, шеңбер ұзындығын радиус арқылы дәл көрсету мүмкін емес — бұл Құдайды адам өлшемімен сипаттаудың мүмкін еместігімен бірдей.

«Комедияның» космографиясы (ғаламның құрылымы) әдетте ойлағаннан әлдеқайда қарапайым әрі түсінікті. Оның негізгі қағидасы — біз көріп тұрған нәрсені, біз сенетін нәрсемен емес, сипаттау болып табылады. Ежелгі және ортағасырлық астрономдар әрбір планетаның (аспанның күнделікті қозғалысына қатысудан бөлек) екі қозғалысы бар деп есептеді: бірі — орталығы Жер болатын үлкен сферадағы немесе циклдегі қозғалыс, екіншісі — үлкен сфераның экваторындағы нүкте төңірегінде айналатын кіші сферадағы немесе эпициклдегі (эпицикл — планетаның негізгі орбита бойымен қозғалатын қосымша шеңбері) қозғалыс.

Егер оқырман біздің заманымыздағы күн жүйесінің кез келген сызбасын алып, Күн мен Жердің орындарын ауыстырса (Жерді және оның серігі Айды орталыққа қойып, Күнді Жердің орнына қойса), ол Дантенің Жерден жоғары көтеріле отырып жететін ретін алады:

Ай
Меркурий
Шолпан (Венера)
Күн
Марс
Юпитер
Сатурн
Егіздер шоқжұлдызы
Жұлдыздардан тыс көрінбейтін күмбез (Алғашқы қозғалтқыш — бүкіл аспан денелерін қозғалысқа келтіретін ең сыртқы қабат)
Нұр мен Махаббаттың Негізгі Аспаны (Эмпирей — болмыстың ең жоғарғы, нұрлы қабаты)

Деңгей	Аспан қабаты	Сипаты
10	Эмпирей	Кеңістік пен уақыттан тыс, Құдай мен періштелер тұрағы
9	Алғашқы қозғалтқыш	Періштелер көрінетін жер
8	Жұлдызды аспан	Жандар жиналатын жер
7	Сатурн	Ұстамдылық
6	Юпитер	Әділдік
5	Марс	Ержүректік
4	Күн	Парасаттылық
3	Шолпан	Жердегі махаббат
2	Меркурий	Өршіл мақсат
1	Ай	Тұрақсыздық

Бірақ бұл тоғыз аспанның ешқайсысы рухтардың нағыз тұрағы емес. Олар тек Данте мен рухтардың әртүрлі топтары кездесетін символикалық орындар. Құдай және барлық бақытты рухтар (адамдар болсын, періштелер болсын) барлық кеңістік «осында» және барлық уақыт «қазір» болатын Эмпирей аспанында тұрады.

РЕДАКЦИЯЛЫҚ ЕСКЕРТПЕ

«Жұмақтың» (Paradiso) бұл аудармасы тек баспагерге мәтіннің арзан басылымын ағылшынша нұсқасымен бірге шығаруға мүмкіндік беру мақсатында қолға алынды. Аудармашы ең алдымен автордың нақты мағынасын түсінуге, содан кейін оны: (1) дәл, (2) түсінікті, (3) лайықты деңгейде және (4) ағылшын идиомасы (идиома — мағынасы тұтасқан сөз тіркесі) рұқсат еткенше түпнұсқаның сөздік қоры мен синтаксисіне жақын жеткізуге тырысты.

Дантенің, әсіресе «Жұмақтың» аудармашысына, Дантенің өз наразылығына қарамастан (қараңыз: Conv. i. 7: 89-91), «олардың сұлулығымен бірге мағынасын да жеткізе алмайтын жерде поэмаларының мәнін түсіндіруге» тырысқаны үшін өзін кінәлі сезінбеу қиын. Аудармашының үміті — бұл аударманы оқығандардың бәрі мезгіл-мезгіл Дантенің өз сөздеріне назар аударып, оларды түсініп, жақсы көріп кеткенше осыны жалғастыруы; және бұл жұмыс Дантенің сөздерін алмастырушы емес, тек оларды түсінуге көмекші құрал ретінде қабылдануы.