Қорғанбек Аманжол
Ақиреттік
аманат

тып салып, ауыл-аймағына той жасап береді. Атын Жамал деп
қойған сол нәресте көп тұрмай шетінеп кетеді. Зағипа анамыз
одан соң алты құрсақ көтерген, содан қазір ұрпақ өрбітіп, жер
басып жүргеніміз Сақыш деген қарындасым екеуміз».

Сапекеңнің айтуынша, ұрпақ өмірін үзбей жалғастыруға
ша­рапатын тигізген естен кетпес бір оқиға мынадай. 1932 жыл­
дың көктемі. Ел ішіне ашаршылық кірген. Себебі, мұның ал­дын­
дағы жылдарда тігерге тұяқ қалдырмай, малды тартып алған.

Нәу­беттің ұсқыны жаман, сүйретілген аш-арық, шұбаған бос­
қын­дар. Әркім өз жанын бағып әуре. Ақылбай да аштан өл­
меу­дің әрекетін жасайды. Бұғыбайдың 15 шақырымдай жо­ға­
ры­сында, Тарбағатай етегіндегі Қарабұта деген жерге 1910

жылдары көшіп келген переселен орыстар егін салады. Ал­
да­ғы күннің сұлба-сұрын ақыл безбенімен болжаған Ақыл­
бай отағасы өткен күздікүні сондағы тамыр орыстарға барып,
егін жинауға, масақ баулауға көмектескен. Әрине, еңбегінің

кесімді ақысын алады. Сонымен бірге бидайдың ұсағын, ар­
па­ның соғылмаған масағын ара-тұра бір жерге білдіртпей
кө­міп тастап отырады екен. Енді, міне, аштық алқымнан ал­
ғанда, жазғытұрым сонысы ойына түсіп, біреудің ат-арбасын

сұрап алып, өзінің дән тыққ ан көмбесіне барады. Сол арада
әйе­лімен екеулеп бір апта желге ұшырып, өлдім-талдым де­
генде жинаған екі қап шамасында дәнді арбаға тиеп үйге қай­
тады. Сөйтіп, Қарабұтадан Бұғыбайға қарай ыңыршағы шық­

қан арық атпен ілбіп бес шақырым шыққ анда бұларға қара
жолда шұбыра жаяулап келе жатқан 20 шақты босқын адам­
дар қарсы ұшырасады. Тобырдың ұсқынынан шошып кеткен
жас әйел: «Ойбай, аналар өлтіреді, айда атты!» деп шыр-шыр

етеді. Әйткенмен, сабыр шақырып, көз тоқтатса, топтың ал­
дында басына сәлде ораған бір ақсақал келе жатыр екен. Ат­
ты қанша айдаса да, онымен құтыла алмайтын болған соң әрі
сәлде ораған кісіні құдай деген мұсылман ғой деп медет тұ­

тып тоқтайды. Сәлделімен екеуі сәлемдеседі. Қытай асып ба­
ра жатқан Шұбартау керейлері екен, сәлделі ақсақал жөн­де­
рін айтып: «Біз ашпыз. Бізге бір-бір уыс дән бер. Құдай жет­
кізсе, Қытай жеріне жақындап қалдық. Бізді шекарада күтіп

отыр» – дейді. Солай деуі мұң екен, жақ сүйектері арсиып,
көз­дері шүңірейе қарауытқан аш адамдар қаптарды айналды­
ра тесіп, қолға түскен дәнді апыл-құпыл асай бастайды. Сол
кез­де өңмеңдегендердің бір-екеуін Ақылбай қамшымен тар­

Жам­былдың гидромелиорация-құрылыс институтын бі­ті­ріп,
құ­рылыс инженері деген мамандық алып, зейнеткерлік­ке шық­­
қанға дейін ұзақ жылдар бойы Мақаншы ауданының ұжым­
шар-кеңшарларында абыройлы еңбек етті. Салмаған құ­ры­

лысы жоқ. Мәскеудің бас көрмесіне қатысып, талай меда­лін
де алған әйгілі прораб Сапархан Тіленовтің атағы сол кез­де
бүкіл Семей өңіріне жайылған еді. Мақаншыда Қабанбай ата­
сына арналған саябақты да салған. Қазір Алатаудың бауырын­

да, Талғарда тұрады. Әлі тың. Тың болмайтын несі бар. Өз
әкесі бұл кісінің жасында әлі бір перзентке зар боп жүрсе, бұл
кі­сіңіз жиырма немеренің аймаңдай атасы. Жоғарыдағы ғиб­
ратты әңгімені бізге айтып берген де осы кісі. Лайым аталар

аманаты орындала беруге жазсын, қазақтың қара шалдары­нан
тамыр тартқан өмір арқауы үзілмесін.
2010 ж

Білмей келіппіз, халқымыздың сан ғасырлық азаттық күре­
сінің тарихына алтын әріптермен таңбалануға тиісті толағай
тұлғалардың бірі Марал ишан Құрманұлы екен. Әуелде – біл­
мегенбіз, кейін – білсек те, лайығымен ескеріп, елемегенбіз.

Мұндайдағы зарымыздың обалын жетпіс жыл бойы еңсені ба­
сып тұқыртқан заманның мойнына арта беру де жараспас. Өз
құлағымыздың түріктігі мен көңіліміздің сергектігі қайда? Де­
сек те, оқулықтарға кірмеген, тарихымызға енбеген қасиетті

бабаның ел алдындағы ерен еңбегін кейінгі ұрпақ қайдан біл­
сін? Тіпті, екі ғасырдан асқан уақыт пердесі көлегейлеп, ол
жайын­дағы аңыздың өзі ұмытылуға айналып өшіңкіреп ба­
ра жат­қан. Бағымызға қарай, жадымыздың қоламтасы сөнуге

шақ қалғанда Тәуелсіздік келіп жетті. Осындайда көп тарих­
ты Оқжетпестің тасындай текшелеп орынды-орнына қойып
бе­ретін қазағымның шежірешілдігіне мың рақмет. Сол шежі­
ре әңгімелерге жүгінсек, жазба деректерге ден қойсақ, әлі

де болса жалпақ елге жайылмаған, тарихшы ғалымдарымыз
тереңірек танып, зерделей қоймаған, сондықтан да қоғамдық
пікір мойындап үлгермеген ақиқат сол: жалпы қазақтың ұлт-
азаттық қозғалыстарының бастауында тұрған, алғашқы ту кө­те­

рушілерінің бірі болған көрнекті қайраткері, басына бодандық
ноқтасы кигізіле бастаған жұртының бостандығы жолында
арыс­тандай арпалысқан, елім деп еңіреген ерлердің өзгеше

тұрпатты бір сойы осы Марал баба Құрманұлы демеске лажы­
мыз жоқ.
Ойлап байқасам, өз басым Марал бабаның есімін емес,
тек ол жайындағы емеурін ишараны ғана алғаш рет Кеңес за­

манында, 1981 жылдың желтоқсанында ән атасы Біржан сал­
дың келіні, кіші ұлы Қалкеннің әйелі Рақия әжеміздің аузы­
нан, сол кісімен Көкшетау қаласындағы үйінде Ілия Жақанов
ағамыз екеуміз әңгімелесіп отырып естіген екенмін. Сонда Бір­

жанның ұлы атасы – Ақсары Керей ішіндегі алпыс үйлі Бер­
тіс әулетінің Қызылжар жағынан Көкшетау төңірегіне қоныс
аударуының жай-жапсарын Рақия әжеміз бізге былайша баян­
дапты: «Бертіс атамыздың өзі де бес-алты ағайынды болып­

ты... Аға-інілерінің біреуі би, енді бірі дін жолын ұстаған со­
пы, бір-екеуі елге тиышсыз, қамшыгер, сотқар, бүлікші екен.
Бертіс бауырларының ел арасына іріткі салған теріс қылығына
ренжіп, сол себептен Көкшетауға көшіп келген екен»... Ол кез­

де мән бермеппін, енді байыптасам, әжеміз атын атамай, «ен­
ді бірі дін жолын ұстаған сопы» дегені нақ осы әңгіме етіп
отырған Марал ишан екен ғой. «Сотқар, бүлікші» дегені де
Маралдың айналасына, соның іс-әрекетіне тікелей қатысты.

Тек ол кім үшін сотқар, кім үшін бүлікші? Мәселе сонда.
Керейдің Нұрымбет атасынан тарайтын Марал ишан ата­
қо­ныстан ығыстырып, тіршілік тынысын тарылтқан ақ пат­ша­
ның отаршылдығына қарсы шығып, елді ғазауат күресіне кө­

тереді. Қазақстанның солтүстік өңірлерін, Батыс Сібірді ден­дей
қамтыған, башқұрт пен татарды да қоса қыздырып, қол­тық­та­
рына су бүріккен бұл ұлт-азаттық күресі талай жылдарға со­
зылады. Ақыры, көтерілісті аяусыз жаныштап басқан жазалау­

шы жасақтар Марал ишанға аталас ауылдарды да шауып, күн
көрсетпейді. Ендеше, Нұрымбет Керейдің ең жақын аталасы
Нұралы табына жататын Бертістердің қазіргі Солтүстік Қа­зақ­
стан облысы Жамбыл ауданының жеріндегі атақоныстан ауа

кө­шуі, Рақия әжеміз айтқандай, тіпті де ағайын арасындағы
дүр­да­раздықтан емес екен. Оның себебі – отаршылдардың оз­
быр­лығы. Тек бұл арада бір таң қалатынымыз, Марал ишан
есі­міне патшалы Ресей тұсында салынған тыйымның бертін­

гі Кеңес кезіне дейін мұрты бұзылмай, тоңы жібімей келген­
дігі. Ақ патшаға қарсы шыққ андарды қызыл Ресейдің де жақ­
сы көріп оңдыртқаны шамалы. Олай болмаған жағдайда Бер­
тіс әулетінің 1826 жылы ата жұрты Қайранкөлден ірге кө­те­руі­

ишанның есімін де Рақия әжеміз білсе керек еді, Біржан сал
жөнінде әңгіме сұраған Ілекең екеумізге анықтап айтса керек
еді. Қайткенде де Ресей отаршылдығына қарсы шығу орысқа
қарсы шығу деп ұғылған кезде ол жайында үндемей қойғанның

өзі дұрыс деп шешті ме екен, әлде, әжеміз.
Дегенмен де алмас кездік қап түбінде қашаңғы жатсын?
Сан­даған жылдар бойы саналарында аңызбен аяланып, дұға дә­
мет­кен асыл аруақты өз қолы өз аузына жеткен бүгінгі көкірегі

ояу зерделі ұрпағы ұмыта алмады. Заманында үш жүздің ба­
ла­сының пірі атанған, әйгілі дін ғұламасы, туған халқының
азат­тық күресінің Абылай ханнан кейінгі кезеңдегі алғашқы
дер­лік ұраншысы Марал Құрманұлының 225 жылдығы 2005

жыл­дың қарашасында Қызылорда облысының Қармақшы ау­
да­нында кеңінен аталып өтілген. Баба рухын еске алуға ар­
нал­ған іс-шаралар аясында ғылыми-практикалық конферен­
ция өткізіліпті. Осылайша аруақ тербеп ас берілуі, Жосалы­

дан жиырма шақырымдай жердегі жалпақ төбенің басында
жер­ленген зиратының «Марал баба қорымы» деп аталып ке­
туі, бейі­тіне күмбезді кесене орнатылып, атына аталып мешіт
са­лы­нуы Марал ишанның есімі әсіресе Сыр елінде әйгілі бо­

лып, ерекше қастерленгенін көрсетсе керек. Өйткені, оның өмі­
рі­нің соң­ғы ауқымды кезеңі осында өтті, ол ақ патшаның отар­
ла­ғыш құ­рығы әлі жете қоймаған осы өңірде орнығып, әу­лие­
лік ке­ремет қасиеттері осында көбірек танылды, ұрпағы осы

Қар­мақ­шы жерінде өрбіп өркен жайды.
Марал ишан Құрманұлы Солтүстік Қазақстанның Қос­та­
най-Қызылжар өңіріндегі Троицк қаласына жақын Қайранкөл
маңында 1780 жылы дүниеге келген. Ұлттық энциклопедия­

да қайтыс болған уақыты 1841 жыл деп көрсетіледі. Ал кей­
бір деректерде 1852 жылы әлі тірі екендігі айтылады да, 1853
жылдың жазында дүние салған деп шамаланады. Жағасында
туған перзенттің тіршіліктегі қасиеттеріне орай жаңағы Қай­

ранкөлді халық кейін Әулиекөл деп атап кетеді. Осыған орай­
лас тағы бір ғажабы, өзі қайтыс болғаннан кейін 50-60 жыл
өткенде, яғни 1899 жылы «Петербургские ведомости» газеті­
не Ресей империясы Сыртқы істер министрлігінің архивінен

алынып Марал Құрманұлы туралы мағлұмат-мақала жария­ла­
нады. Мұны Омбы қаласында қазақ және орыс тілдерінде шы­
ғып тұрған «Дала уалаятының газеті» және «Киргизская степ­
ная газета» көшіріп басады. Мақаланың қазақшасы «Сә­уе­гей

гиз Марал Курманов» деп аталады. Әлбетте, ғұмырбаянына
империяның Сыртқы істер министрлігінің қызығушылық та­
нытуы, көз жұмғанына жарты ғасырдан асса да аруағы жұрт­
ты мазалап, жарияға шығуы оның мүлдем де тегін адам бол­ма­

ғанын аңғартады. Қайткенде де патша өкіметін өзі­мен са­нас­
тырған, олар үшін қауіптің бұрқылдаған көзі, бір «қы­зыл­көз
пәле» болғаны анық.
Шыққ ан тегіне келсек, әкесі Құрман Кенжебайұлы Абылай

ханның емші тәуібі болған көрінеді. Әрине, ханның емшісі бо­
лу ордада үлкен дәрежеге жету деген сөз. Сол заманның тілін­
де арқалы, қасиетті, қадірлі адам. Сонымен бірге Маралдың
шеше жағынан Кенесары, Наурызбайлармен бөле болып келе­

тін туыстығы жөнінде де болжамдар айтылады. Әлі де тексе­ріп
анықтай түсуді қажет етсе де, таңданарлық жәйт емес. Керісін­
ше, мұны Марал ишанның Кенесары хан бастаған ұлт-азаттық
қозғалысына діни жағынан дем берген қолдаушы болғандығы

туралы әңгімелер толықтырып қуаттайды.
Марал әкесінен тоғыз жасында жетім қалады. «Дала уа­
лая­тының газеті» айтуынша, «Әкесі тәуіп екен. Ол өл­ген
соң ағайын­дары Маралды бір сартқа сатып, сарт оны Бұ­хар­

ға апа­рады. Марал Бұхарда көп оқыпты». Қалай барса да, Ма­
ралдың жас кезінде Бұхара маңындағы Жам тауының үң­гі­ріне
орналасқан мешіт-медреседе атақты әулие Жалаңаяқ ишан­
ның қарауында шамамен 13-14 жасынан бастап шәкірт-қалпе

бо­лып он жыл бойы үзіліссіз оқығаны, сөйтіп шариғатты те­
рең меңгеріп, діни дәрежеге жеткені анық. Мұның сыртын­
да ұс­тазынан емшілік, тәуіптік құпияларын да үйренеді. Осы­
ған қа­рағанда, Марал ишанды өз уақытының мұсылманша бі­

лімді, замана ағысын бағдарлауға қабілетті, көзі ашық адам­
дар қа­та­рына қосуға әбден боларлықтай.
Ендігі бірер сөз Маралдың «ишан» деген атақ-дәрежесіне
байланысты. Барша айғақ-деректерге, халық арасындағы әң­

гіме­лерге қарағанда оның ірі дін ғұламасы, исламның көрнекті
қайраткері болғандығы талас тудырмайды. Ишан дегеніміз
осын­дай үлкен дін ілімінің оқымыстысына берілетін жоғары
дә­режелі атақ. Марал бабамыз, міне, осындай сирек атаққ а қа­

та­рынан озып лайықты болған, кейінгі ұрпақ жадында һәм та­
рихта «Марал ишан» намымен сақталып қалған. Сонымен қа­
тар сопылық, көріпкелдік, сәуегейлік, тәуіптік, басқа да адам
та­би­ғатынан өзгеше керемет қасиеттері арқасында халық оның

тан тыс құбылыстардың, сирек те болса, жат еместігі қа­зір
ғылымда да дәлелденген жайлар. Соған қарамастан патша­
лы Ресей өкіметінің ресми газеті «Петербургские ведомости»
оны «нанғыш көпті еліктірген алдаушы, өтірік әулие, қазақтар

айт­қанына илікпеді, көнбеді» деп кекей жазды.
Ал, ақиқатына келсек, қазақ халқы Марал ишанды қай кез­
де де ардақ тұтып, сыйлаған, соңынан ерген, айтқан уағызын
үнемі ұйып тыңдаған. Соның бір көрінісі – Марал ишанның

Батыс Сібір мұсылмандарының – яғни қазақ, татар, башқұртқа
ортақ дін орталығының басшы имамы, бас мүфтиі болып сай­
лануы. Бұл, біздің шамалауымызша, 1810 жылдың ары-берісі
болуы керек. Себебі, ол Бұхара маңындағы дін оқуын 1803-

1804 жылдардың жобасында бітіреді. Діни қызметте тәжірибе
жинап, халыққ а танылып, абырой-бедел алуына төрт-бес жыл
кетті делік. Осы сөзімізді тірілтетін тағы бір айғақты жа­зу­
шы Нәбиден Әбутәлиевтің «Есеней кім болған?» деген ма­қа­

ласынан табамыз. Онда Есенейдің 1815 жылы Үргеніш мед­
ресесін бітіріп келіп, әке ақылымен сол кездегі атақты Ма­
рал ишан Құрманұлына сәлем бере барып, мүрид болып қал­
ғандығы айтылады. Марал ишан сол кезде құрамына қазақ,

татар, башқұрттар кіретін Батыс Сібір мұсылмандарының өз
беттерінше сайлап қойған бас имамы екен. Сол уақытта Ма­
рал ишанның жер-су, қоныс үшін Ресей отаршыларына қарсы
ғазауаты әлі тоқталмаған көрінеді.

Осы тұстарда патшаның әскер жасақтарымен бірнеше қақ­
тығыс, шайқастар болады. Ұрыстарда найза, қылыш, са­дақ, се­
лебе қолданылады. 1816 жылдың қазан айында қазіргі Қор­ған
облысының терістігіндегі Тобыл өзенінің бойында билер мен бек­

тердің, дінбасылар мен батырлардың құрылтайы өтеді. Бас сар­
дар Баһрам Шақшақұлы, Сүйін, Маңдай, Есеней сынды батырлар
Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы шыққ ан Марал ишанның
қасынан табылады. Дін үшін, елдің бостандығы үшін ұйымдасқан

азаттық қозғалысына сол кездегі көзі ашық игі жақсылар да бей­
жай қарай алмайды. Уәли ханнан басқа төре тұқымдары, бүкіл
байлар мен билер осы күрес жолын қолдайды. Сөйтіп, терістік
Арқадағы Атығай-Қарауыл, Керей-Уақ елдері түгелдей Марал

ишанның ықпалында болады. Ресейдің жергілікті өкімет орында­
ры, Батыс Сібір генерал-губернаторлығы, бер жақта Уәли хан да
елді, жерді, дінді қорғаған Марал ишан билікті алып кетеді деп
қауіп қылады. Кө­терілісті қолдаушы Маңдай батырды Уәли хан

Түп тамырына үңілсек, Марал ишан бастаған ұлт-азаттық
қозғалысының бірталай тарихи заңдылықтарын, толғағы жет­
кен қажеттілігін аңғарғандаймыз. Абылай хан дүниеден өт­
кен­нен кейінгі 30-40 жылдың өресінде қазақ елі басиесіз, бұ­

лыңғыр да бұлғақ жағдайда қалып, Ресей отаршылдарының
құдайы берді, қазақ сақарасына бодандық ноқтасы аса бір ос­
падарлықпен кигізіле бастады. Қазақ даласын жыландай шыр­
мап орап, тынысын тарылта, алқымнан сығымдай қысқан «қа­

сірет белдеуі» нақ сол бодандық ноқтасының өзі болатын. Әт­
тең, бұл кезде Абылайдай айбары, Қабанбайдай қорғаны жоқ
еді алаштың. Кешегі кеудесі биік қазақ именшіктеп, хан­дық­
тарға, одан округтерге бөлшектелген елдің береке-бірлігі ке­

тіңкіреп қалып еді. Осыны пайдаланып еркінсіген отаршылар
қанды шеңгелін барған сайын батыра түсті. Орта жүзде хан­
дық биліктің жойылуы қазақты жат елге кіріптар етудің ту­
ра жолы еді. Одан әрі ислам дінінің өрісі тарылып, байырғы

қазақ қоныстары әскер күшімен басып алына бастады, оның
үстіне халыққ а салынған алым-салықтың албаты көптігі де
наразылықты күшейтті.
Осындай ел тұйыққ а тірелгенде бір тұяқ серпер ғаламат

қар­сылық әрекетті бастайтын, елім деп еңіреген ерді күтті
күй­зелген сақара. Осы кезде шымбайына батқан, қорлығы өт­
кен, шын бет-жүзін енді ашқан отаршылдыққ а халық қар­сы­
лы­ғының ызасы мен рухы Марал ишан болып күрес туын

жел­біретті. Халық арасында атаққ а шыққ ан аты ғазауат бол­
ғанымен, ол шын мәнінде шынайы ұлт-азаттық қозғалыс еді.
Дін халықты тұтастырушы, біріктіруші идеологиялық жар­
шы бола тұрса да, қозғалыс басшысы патша өкіметіне бұқара

жұрт­тың мұң-мүддесімен мейлінше астасқан аса зайырлы та­
лаптар қойды. Күштің тең еместігін түсінген Марал ишан қа­
зақтардың Ресейден бөлінуі жөнінде орыс өкіметімен бейбіт
ке­ліссөз жүргізуге әрекет жасады. 1821 жылы Орынбор әс­ке­ри

генерал-губернаторы П.Г. Эссенге және Сібір әскери бө­лі­мі­нің
бастығы генерал П.М. Капцевичке хат жолдады. Ха­тында ол
әуелі бұған дейін әруақыт екі елдің шекарасында бей­бітшілік
пен тыныштық болғандығын айта келіп, одан әрі қа­зақ­тарды

зорлап шоқындыруға, құнарлы жерлерді тартып алуға на­ра­
зылығын білдірді, орыстардың қазақ жеріне рұқ­сат­сыз кіру­
ге қандай хақысы бар?.. деп сұрақ қойды. Өзін патша ағзам им­
ператорға жолықтыруды қатты өтініп сұ­рады. Ал, өз халқын

нін түсірмейтін дербес тіршілікке, егін салумен айналысуға
ша­қырды. «Сендерді егін байлыққ а жеткізеді» деді. Осының
өзі сол заман үшін өте прогресшіл ой-мақсаттар еді.
Керей болысының старшыны Байсал Аткелтіров пен Мұса

батыр Омбыға жеткізген Марал ишанның хатын патша өкіметі
елеусіз қалдыра алмайды. «Тәңірмен тілдесетін сәуегей әулие
Марал Құрмановтың Петербургке келіп, императорға жолығу
жөніндегі тілегі» дереу Азия департаментіне хабарланды. Ви­

це-канцлер граф Нессельроде Сібір генерал-губернаторы Спе­
ранскийдің осыған байланысты өз пікірін айтуын сұрайды.
Сол кезде Петербургте жүрген, көп ұзамай бас министр болған
атақ­ты Сперанский 1822 жылдың 24 қаңтарында жолдаған ха­

тында: «Өзін сәуегей санап жүрген қырғыз Маралдың мұнда
келуіне мұрсат бергеніміз пайдалы болар еді және тіпті кор­
пус командиріне оны ыңғайлы сылтаумен шақырып алып,
осында жөнелтуге тырысуы жөнінде нұсқау беру қажет деп бі­

лемін» – деп тәптіштей жазды. 12 қаңтарда патша ағзам Марал
Құрмановты Петербургке шақыруға құзырлы рұқсатын берді.
Бірақ бұл рұқсатты Марал пайдаланбады, ол күтпеген жерден
қайда кеткені белгісіз, ізі-қайым жоғалды деп жазады «Дала

уалаятының газеті».
Патша ағзамның осынау сыпайы шақыруын, кез-келгенге
көрсетіле бермес құрметін Марал ишанның неге қабыл ал­ма­
ғанын ішіміз сезеді. Он жыл бойы отаршыл Ресейдің оң бүйі­

рінен қадалған шаншудай тынышын кетірген ұлт-азаттық кү­
рес басшысын, Сперанский айтқандай, «ыңғайлы сылтау­мен»
қолға түсіргеннен кейінгі жердегі болар сұмдықтарды бол­
жап білу сәуегей бабамызға соншалықты қиындық келтірме­

ген шығар деп пайымдаймыз. Ал, ақ патшаның жансыздары­
на Марал ишанның Қоқан және Хиуа хандықтарының жау­лау­
шы­ларына қарсы күресті бастап Сыр өңіріне ат басын бұр­
ғаны тек 1824 жылы мағлұм болыпты. Бұл да ақиқат дерек.

аңғартқандай.
«Бір нәрсе күмәнсіз, – деп қорытады «Дала уалаятының
газеті», – ол өз халқына шын жүректен, бар болмысымен жақ­
сылық тіледі». Тағы бір күмәнсіз шындық сол, Марал ишан­

ның ғазауаты атамекен жерді қорғауға, елдікті сақтауға қа­
зақ халқының қауқар-қабілеті бар екендігін танытты, ел ер­
ле­рінің бойына сенім бітірді, өзінен кейінгі Есенкелді-Сар­

жан, Исатай-Махамбет, Кенесары-Наурызбайлардың азаттық
күрестеріне алғашқы ізашар шамшырақтай жол нұсқап, үлгі
көрсетіп тұрды.
2008 ж.

ШӘКӘРІМнің НЕМЕРЕСІ
Қай халық болсын өзінің заңғар тұлғаларынан тараған ұр­
паққ а, олардың тағдыр-талайына бейжай қарай алмауы әлдебір
заңдылық болса керек. Ұлыларымыздан ұрпақ қалса екен,

асылдан көз, алтыннан сынық арамызда болса екен деген рия­
сыз арманды тілек те әркез көкейде тұрады. Әйткенмен, қилы
заманалар құйындарының, кесапат қысастарының ең алдымен
сол заңғарлардың үрім-бұтағын көктей солдырудағы кенеусіз­

дігі – ұлт тарихындағы ол да бір ащы ақиқатымыз. Осы шерлі
шеңберден сонау зұлматты жылдарда диірмен тасының асты­
на түскен жалпы Құнанбай әулетінің ішінде, ағасы Абайдың
ұрпақ-жұрағатымен бірге, Шақпақ шермендесі Шәкәрімнің өзі

де, бейкүнә балалары да шет шығып кете алмады.
Заманның сұрымен бетпе-бет дидарласқан ұлы ақын ту­
ралап келе жатқан ажалын да әулиедей анық көреді. «...Ғаріп
басымыз, қаласың қай сайда?» деп алпыстан аса бере жасаған

болжам сағаты таяғанын да сезеді. «Өмірге жоқ қой құмарым
да, Жетпіс үш жасқа шығарымда, Айналды-ау өмір арбадай»,
«Қош: арманым жоқ, жұртым, Жасарсың. Мен сапар шегем
енді!!!» деп елден кешу сұрайды, жұртына қош-қошын ай­

тады. Өйткені, «... таяу тұр ажал алдында». Бірақ Шәкәрімді
ажал қорқытпайды. Ол – ақ қағаздың бетінде жер қайыстырған
«ажалсыз әскері – өлеңі мен сөздері» мәңгіліктің мұрасы бо­
лып қалған «шын уайымсыз патша». Елу жыл жабық жатқан

сол мұрасы қайтадан жарқырап шыққ ан күндей ашылып, әде­
биетіміз бен мәдениетіміздің аса шоң патшаларының бірі Шә­
кәрім өз тағына қайтадан отырды.
Өмірден өтердегі ұлы жүректің уайымы тек балалары бола­

тын. 1931. Ақын тіршілігінің ақырғы жылы. Қуғын-қудалаудың
асқынған шағы. Абайдың баласы Тұрағұл, Ақылбайдың Әу­
бәкірі Шымкентке жер аударылған. Шәкәрімнің екінші әйе­лі
Айғаншадан туған үлкен ұлы Ғафур Семей түрмесінде қор­лық­

қа шыдамай, өзін-өзі бауыздап өлтіреді. Қажының «Қа­пыр­дан
қалған көп жетім» деп зарланатыны да осы қайғылы қазаға
байланысты. Сол Қапырдың баласы Баязит түрмеден бо­сап,
елге келсе, туыс-туғаннан ешкім жоқ, қаңырап жатқан жұр­

тын көріп, барар жер, басар тауы қалмағасын, сол арада ол да
өзіне-өзі қол салып, жан қияды. Шәкәрімнің Қабыш деген ұлы
талма аурулы болғандықтан, сағалайтын еш жаққ а кете ал­
май, Абай атасының қабірінің басына барып, қасиетті моланы

айқара құшақтап жатқан қалпында аштан өледі. Бала-шағасы
да аштан қырылады.
Қажының тағы бір ұлы Ахат бұл кезде бидай салығын
төлемедің деген өтірік жаламен сотталып кеткен болатын. 1931

жылдың 2 қазанында әкесі атылып, аруланбаған аруақ отыз
жыл булыға жапа шегіп, дұға дәметіп жату үшін құр құдыққ а
тасталған кезде ол Семей түрмесінде отырған-ды. Шәкәрім
сүйегінің құр құдық қапасынан шығарылып жер қойнына тап­

сырылуы да, мұрасының сақталып, жарияға шығып халқына
жетуі де тоқсан тоғыз тозақтан құдай сақтап аман қалған осы
Ахат харекетімен байланысты екенін зерделі қауым білсе ке­
рек-ті.

Өзі қазаға ұшырар алдында, қыркүйек айында Шәкәрім
кенже ұлы Зиятты Идаят деген ауыл адамына қосып, шекара­
дан өтетіндермен бірге Қытай асырып жіберіп үлгереді. Қош­
тасқандағы ақырғы лепесі: « Менің өлігімді сен көрме, се­нің

өлігіңді мен көрмейін» деген сөздер болады. Ахаттан үш жас
кіші Зияттың сонда 28-дегі кезі екен. Біз осы Зияттың ұлы,
Алматының тап іргесіндегі Бесағаш ауылында тұратын асыл­
дың көзі, алтынның сынығындай Мереке ақсақалмен қуа­на

ұлы­ның анасы Айғанша әжем жылап-еңіреп, жол бойы толған
өлік­терден шошына, жүрегі ұшып, жадап-жүдеп Семейге же­
теді де, сонда жан тәсілім еткен болулы. Түрмеде жатқан Ахат
аға­мызды да көре алмай кетіпті, жарықтық, – деп Мереке аға

Шәкәрім ұрпақтарының тағдыр-талайы жайлы әңгімесін одан
әрі өрбітті. – Ал енді менің әкем Зият Қытайға асқаннан кейін
сондағы Алтай аймағының Сарсүмбе қаласына келеді. Сол
қалада орысша, арабша, парсы мен шағатайша төрт түрлі тіл

білетін Сейітқазы Нұртаев деген оқымысты кісі бар екен. Ол
өзі Көкшетау-Айыртау жағының қазағы, Қытайға бір молда
ертіп 1902 жылы алып келген көрінеді. Сонда жолшыбай Абай
мен Шәкәрімді жолықтырып, әңгімелесіп, дәм-тұзын татқан.

на ұстаздық еткен. Халық Сейітқазы мұғалім деп атап кеткен.
Қазір Сарсүмбе Алтай деп аталады ғой, осы қалада Сейітқазы
атындағы көше бар.
Мұны бажайлап айтып отырған себебім, Сейітқазы менің

туған нағашы атам болады. Ол Шәкәрімнің баласы Зияттың
шекарадан өтіп келгенін естіп, шақыртып алып, өзінің үлкен
қызы Мүнираны оған қалыңсыз қосады. Ол заманда, ол жақта
қалың малсыз үйлену қиын. Бұл, енді, нағашы атамыздың

Абай мен Шәкәрімнің аруақтарына деген ерекше ілтифат-құр­
меті болса керек.
Әкем Зият әуелгі кезде сол Сарсүмбеде баспахана бастығы
болып тұрады. Елден келгендерден әке өлімін естігенде та­

лып қалыпты дейді. Атасы оған Үрімжіден театр режиссерінің
оқуын оқытады. Бір-ер жылдан соң әкем отбасымен Үрімжіге
біржола орнығып, сондағы театрда қызмет атқарады. Сөйтіп,
Қытай бетінің қазақтарына ертеден мәшһүр болған әкесі Шә­

кәрімнің «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек» поэмаларын пье­
са қылып сахналап, халыққ а көрсетеді. Ал әйелі, менің шешем
Мүнира мұғалім болады. Ол ұйғыр, орыс тілдерін жақсы біл­
ген. Сарсүмбеде кезінде атаман Дутовпен барып қалған орыс­тар

көп болған ғой.
Менен бұрын бір ұл туып шетінеп кетіпті. 1938 жылы
мені қырқымнан шығарған күні түнде Үрімжіде әкемді ұстап
алып кетеді. Әкем Зият сол кеткеннен жоқ. Еш хабары болма­

Баторға доқтырға көріне барғанында дүние салды. Шешем Мү­
нира барып, жерлеп келді. Сарсүмбеде нағашылардың панасын­
да, екі класты анамның өз қолынан оқыдым. 1946 жылы, тоғыз
жасымда сөйткен анам да сүзек ауруынан қайтыс болды. Мен

жетім қалып, нағашыларымның қамқорлығына көштім. Олар
да жағдайсыз емес, нағашы аға, нағашы әпкелерім бар. Бетіме
ешкім келмейді. Бірақ 1949 жылы нағашы әжем о дүниелік бол­
ды да, өзімнің аталас туысым, қажы бабамыздың Тәкежанынан

туған, «Абай жолы» романында кеңінен әйгіленетін Әзімбай
бар емес пе, сол Әзімбайдың Бердеші «Шәкәрімнің немере­
сі, Зияттың баласын өз қолыма алып тәрбиелеймін» деп мені
сұрады. Нағашыларым бере қоймағасын, ол кісі сотқа жүгінді.

1955 жылға дейін болдым. 17-ден 18-ге қараған бозбаламын.
Сол жылдың 10 мамыры күні қытай мен кеңес жағының ке­
лісіміне орай Зайсан тұсынан көп халық Қазақстанға өттік.
Құнанбай тұқымынан 10 шақты үй бармыз. Содан Зайсанның

қасында «Молотов» деген колхозға орналасып, жұмысқа кір­
генбіз. Жоғарыда айтқан Әзімбай атамыздың төрт әйелінен 12
ұлы болған. Сол 12-нің бірі Мәжиттің ұлы Хамит, әйелі Фа­
тима екеуі, Алматы маңындағы Ұзынағашта мектеп директо­

ры болып жүрген жерінен Зайсандағы Бердеш ағаға сәлем
бе­руге келді. Зияттан қалған бір тұяқ елге келді деп естіген
Ахат аға сол кісіге мені ала кел деп тапсырып айтып жіберіпті.
Содан Ахат ағаның қолына келдім. Алматының ішіндегі Тас­

тақта тұрады екен. Үй сатып алыпты. Өзі мектепте қазақ тілі
мен әдебиетінен сабақ беретін көрінеді. Адасып кетіп, ене­сіне
қайта қосылған құлындай, шұрқырасып табыстық. Мен Таш­
кент көшесінің бойындағы механикалық-құю зауытына жұ­

ры босаған болуы керек. Әкесінің қазасын түрмеге түскен біреу­
ден сол түрмеде жатып естіген. Бір айтары, Ахат ағаның да, ме­
нің әкемнің де қажының қазасына арнаған өлеңдері бар. Содан
1935 жылы Алматыға келіп, Тастақта тұрып, мектепте сабақ бе­

реді. Отыз жетінің науқанында Ахат ағаны біреу сыртынан «Зи­
ят» деп көрсетіпті. «Зиятты іздесеңдер ол Қытайда, ал мен Ахат­
пын, және Ахат екенімді жасырып та жүрген жоқпын» дейді бұл
кісі. Содан, тергеп-тексере келе «халық жауы» деп 10 жыл ке­сіп

Колымаға айдап жібереді. Ахат аға техникум бітірген, оқыған
кісі, заңды біледі, Калинин ақсақалға арызданып жүріп, ақыры
біржарым жылдасын ақталып қайтып келеді. Әуелі Алматының
түбіндегі Калинин колхозына жіберіп, одан соғыс жылдарында

Қызылту-4 ауылында Ленинградтан көшіріп әкелінген балалар
үйінде орысша сабақ береді. Сондағы еңбегі бағаланып, 1945
жылы Еңбек Қызыл Ту орденін алады. Кейін, қырық жылдан ас­
там ұстаздық еткені үшін нақ осы орденмен екінші мәрте мара­

патталып еді ағамыз.
Шәкәрім атамыздың мұрасын сақтап қалуда ең үлкен ең­
бекті жасаған кісі де осы Ахат аға. Ол кісі болмағанда қажы

атамның қазіргідей кітаптары шықпай да қалар ма еді деп ой­
лаймын. Әйтеуір, небір қысталаңдарда құдай сақтап, періште­
лер қаққ анына мың рахмет.

саласындағы құрметті ақсақалдарымыздың бірі, Абай­дың Се­
мейдегі мемлекеттік қорық-мұражайының директоры Төкен
Иб­рагимов ағаны білесіз ғой.

Шәкәрім мұрасының жиналып, сақталып, ғылыми айналымға
енгізілуіне өлшеусіз үлес қосқан, шәкәрімтануды бастап беріп,
негізін салған үш адамның: ғалым Қайым Мұхаметхановтың,
Шәкәрімнің ұлы Ахат Құдайбердиевтің және жазушы Мұхтар

қосарым жоқ. Қайым аға марқұмның еңбегі өз алдына, Мұх­
тар ініме атамның «Жолсыз жаза» деген атпен кітабын құ­
растырып шығарып, керемет кіріспе мақаласын жазған 1989
жылы «Жұлдыз» журналын басқарып тұрғанында әдейі барып

танысып, әңгімелесіп, алғыс-рахметімді айтқан болатынмын.
Сіреу мұз сөгілмей тұрған 1978 жылы-ақ осы Мұхтар Ленин­
градта шыққ ан «Поэты Казахстана» деген кітапта Шәкәрім
атамның өлеңдерін алғаш орысша да жариялатып, сол кездегі

күллі Одақ оқырманына паш еткенін де қалай ұмытармын.
Енді өз жайыма оралсам, 1961 жылы Краснояр өлкесінде
әскерде жүргенімде бір күні Ахат ағамнан хат алдым: «Құр
құ­дықтан атаңның сүйегін қазып алып, Абай атаңның қасына

апарып қойдым. Жерлегенде жаңа мәйіт келгендей болып,
жұрт көп жиналды» дей келіп, бірқанша сөздер жазыпты және
хат­тың ішіне қажының қазасына арнаған өлеңін қоса салып жі­
бе­ріпті. Сонда бірден жаттап алғам, айтып берейін:

Тау мен Шақпақ арасы,
Керегетас саласы.
Жер күңіреніп, жылады
Сарыарқаның даласы.

Бұлар неге жылады?
Нені уайым қылады?
Сарыарқаның сарбазы
Дәл сол күні құлады.

Ағарып таң атқанда,
Күн шығып келе жатқанда,
Мінген аттан құлады
Мылтықпенен атқанда.

Оқ кеп тиді жаралап,
Ішін өтті аралап.
Жүзге бөлді жүрегін
Тілім-тілім паралап.

Өкпе зорға жыбырлап,
Қозғалды ерін қыбырлап.
Нұрлы көзін төңкеріп,
Бірдеңе айтты сыбырлап.

Өтсіз өмір сүр деді,
Өлім туыс жүр деді.
Кейінгіге келетін
Менің өмірім сыр деді.

Осы сөзін жерге айтты,
Қасындағы белге айтты.
Табиғаттың жаршысы,
Соғып тұрған желге айтты.

Мұны бекер демеңдер,
Сендер уайым жемеңдер.
Сөйтіп өткен жалғаннан
Терең ойлы кемеңгер.

Осы хат-хабарды алғанда елжіреп, көзіме жас үйірілді.
Өлең­ді қайта-қайта оқи беріппін. Қуанышым ішіме сыймай,
Семейден жүрген кейбір сенімді балаларға айтып, бірақ өз­де­
рің ғана біліңдер, тістеріңнен шығармаңдар деп қойдым.

Әскерден оралғасын 1965 жылы Клара Мұқанқызы Мәд­
жанова деген қызға үйлендім. Ахат ағам тойымызды жасап, ен­
ші берді. Қазірде ержеткен Нұрлан, Гаухар, Меруерт, Сәуле де­
ген ұл-қыздарымыз, Раушан, Мәдина, Абылайхан есімді үш не­

Жалғыз суреті бар еді, үлкейтіп, Семейдің өлкетану мұражайы
іліп қойды. Соңғы кезде өлеңдерін бір кісілер жинап, Қытайда
баспаға дайындап жатыр деп естідім. Ахат ағамның өлең мұ­
расы көп қой.

Енді, өз басыма өнер қона қойған жоқ. Аздап домбыра
тартам. Басыма жастап та жаттым, әуелі. Қонбай қойды. Ел­ге
келгеннен кейін Ахат ағамнан қажының біраз әндерін үй­рен­
дім. «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек», «Сұраған жанға сәлем

айт», тағы басқалары. «Ләйлі-Мәжнүн», «Қалқаман-Мамыр»,
«Еңлік-Кебек», «Дубровский» поэмаларын, бірсыпыра өлең­
дерін жатқа білемін. Атам әлі ақталмай тұрғанда да той-то­ма­
лақ, бас қосқан жиындарда айтып жүретінмін.

Биыл 14 мамырда Семейдегі Шәкәрім атам туралы кон­фе­
ренцияға құрметті қонақ болып ұлым Нұрлан, келінім Қар­лы­
ғаш үшеуіміз барып қайттық. Мен үрім-бұтақ шежіресін та­
ратып әңгіме айттым. 20 шілдеде өзім тұратын Бесағаш ауы­

лында атама ас беріп, аруаққ а дұға бағыштап, құран-қатым
түсірттім.

ғыш ұлы болған. Сол кісінің Талғатбек деген ұлының бала­
сы Берік осы Алматының қасында Панфилов ауылында тұ­
рады. Алпыстан асты. Қанат, Гаухар атты ұл-қызы бар. Ахат
ағамның жалғыз ұлы Физули атом саласының инженері бо­лып

істеп, Ресейде 41 жасында дүниеден өткен. Оның ұлы Дәу­лет
Құ­дай­бердиев қазір Алматыда тұрады. Үйлі-баранды. Қажы­
ның кенже қызы Гүлнәрдан тараған жиен ұрпақтары Фатих
пен Фа­тиха да өрбіген әулетімен Алматы іргесіндегі Покровка

15 адам болып барғалы жатырмыз. Абай атам әулетінен бес
кі­сі. Иә, өшкен жанды, өлген тірілді деген осы ғой, қарағым.
Атамыздың рухының осыншама асқақтағаны үшін осы той
үстінде Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлына бүкіл Шәкәрім ұр­

пақтарының атынан басымды иіп, мың да бір рахмет-ал­ғы­сы­
мызды айтамын. Мың жасасын. Қажының аруағы барша қа­зақ­
ты қолдай берсін.

...Иә, Шәкәрім ұрпақтары қажы атасының тойына қуанып
аттанып барады. Мереке ағаның бұл риясыз тілегіне біз де:
«Әу­мин, айтқаныңыз келсін» деп басымызды изей бердік.
2008 ж.

«Я приговорен к славе».
Б. Момышұлы
Ғажайып жазмыштың құдіретті үкімімен мәңгілік даңқ тұ­
ғырына қондырылған Алаш елінің жиырмасыншы ғасырдағы

бас батыры, біртуар ардағы Бауыржан Момышұлының қа­ра
шаңы­рағына сәлем бере барудың сәті түсіп еді. «Қара шаңы­
рақ» деген қазақтың киелі ұғымын Баукеңнің өзі де керемет
қадір тұтып, «Ұшқан ұя» деп қастерлеп, перзенттік парыз ма­

хаббатымен аялаған ғой. Әр қазақ үшін қасиетті осы қара
шаңы­рақта батыр Бауыржанның, дана Бауыржанның, қамқор
ата һәм қатал әке Бауыржанның рухы қалықтап жүргендей, бөл­
менің ішін өзінің айбын-айбарына толтырып жібергендей се­

зім­ге бөлендім. Бір ғажап, таза, асқақ рухпен тыныстадым. Бау­
кең университетінің толық курсынан өткен, бүгін таңдағы Мо­
мыш­ұл­дары әулетінің отағасы мен отанасы, Баукеңнің бел ба­
ласы Бақытжан аға мен Алланың рахымы түсіп сүйікті келіні

бо­лу бақытын иемденген Зейнеп апайдың сырлы әңгімесіне су­
сын­дадым.
Сұрапыл соғыс кезінде және одан кейінгі ондаған жыл­
дарда бар қазақтың намыс қайрағындай мақтанышы бо­

лып, дүниені «Бауыржан Момышұлы!» деген бір күркіреген
зор үнмен кернеп, батыр-шуақ күйіне балқытқан, елі мәңгі
сүйсініп айта жүрер Ерліктің ерен жырын жасындай ойнатып,
да­уылдай сапырған Бауыржан батырдың жұлдызы туған елі­

нің көгінде мәңгі жарқырап тұра бермек. «Мой Бауырджан»
деп Алаштың тағы бір ардақты азаматы Олжас Сүлейменов
айт­қандай, көкбайрақты қазақ жұртында әркімнің кеудесін
күм­бірлеткен өз Бауыржаны бар. Себебі, көзі тірісінде, орда

бұ­зар отыздан асар-аспасында-ақ ерлігі мен өрлігі, ерендігі
мен өрендігі аңызға айналып үлгерген Баукең – жалпыұлттық
дә­режедегі қаһарман. Ол тұтас халықтың бөліп-жармайтын ор­
тақ әрі әрбір қазақтың жүрегіндегі кіршік түсірмейтін аяулы

лық тұғырына көтерілген тұлға. Уақыттың мәңгілік, бақилық
кеңістігінде оған пендешілік шаңы жұқпайды. Қала берді, Ба­
уыржан бүкіләлемдік, күлліғаламдық күрделі де сирек құбы­
лыстардың санатына қосылады.

Құдайға мың қайтара шүкір-тәубә деп айтайық, осындай
асылдан қалған тұяқ, батырдан тараған ұрпақ барына. Бұл да
болса халқымыздың бір көз қуанышы, көңілдегі жұбанышы
болар. Тәңірдің қазаққ а ырымдап тартқан бұл да бір сыйы

шығар. Тек осы сыйдың қадіріне жете білсек болғаны. Бау­кең­
нің өз сөзімен айтқанда, нөмір екінші Момышұлы, Бақытжан
аға қазақтың қабырғалы қаламгері, ойы – дана, жаны та­
за жақұт жан. Бүгінге дейін әке рухына арнап үш кітап жаз­

ды. Мейірі қана сүйген немересі Ержанды да Баукең еркеле­
те нөмір үшінші Момышұлы деп атайтын. Қазір ол бір инс­
титуттың дыңдай оқытушысы. Баукеңнің шөберелері, нөмір төр­
тінші және бесінші Момышұлдары – Нұрсұлтан мен Мадияр

өз әулеттерін, атақты батыр аталарын мақтан тұтып, Зейнеп
әже­сінің әдемі тәрбиесімен өсіп келеді.
Өзі шексіз қарапайым болса да, Бақытжан ағадан әке
тағлымын мол байқар едіңіз. Сырттай емес, ішкі мәде­ние­ті­

нен, ой-өресінен, дүниені қабылдап тануынан, жан қат­пар­ла­
рының тереңіндегі көзге шалына бермес сұсынан. Ал, Бау­кең­
нің келіні Зейнеп Ахметова, қазақтың келіні қандай болуы
керектігінің үлгісіне айналған Зейнеп апай кезінде бетіне жан

қаратпаған айбынды атасы туралы «Шуақты күндер» атты та­
маша кітап жазып, айды аспанға бір шығарғанын ел біледі.
Әлемге әйгілі әзиз әке рухын ардақтай білген, арыстан атаның
аруағын асыра түскен, перзенттік парызға адалдықты сақтай

білген бір әулет болса, осы Момышұлдарындай болсын. Хал­
қымыз үшін тәу етер әулие орнындай қастерлі қара шаңы­рақ­
тың шырақшыларындай, асылдың тұяғы, тектінің жұр­нағы,
алтынның сынығындай Бақытжан аға мен Зейнеп апай­дың біз

тыңдаған әңгімесі көкірегі зерек көпшілік қауым­ды да бейжай
қалдырмас.
Б. Момышұлы: Әкеммен бір әңгімелесіп отырғанда айтып
еді: «Я приговорен к славе, а ты обречен быть сыном» деп.

Осы сөздің мәнісін кейін түсіндім. Қазір алпыстың жетеуіне
аяқ бастым. Өзім де әкемін, атамын. Бірақ мен ең алдымен Ба­
уыржан Момышұлының баласымын. 90-ға, 100-ге келсем де,
бәрібір Бауыржанның баласы болып қала беремін. Жұрт осы

шаңырағы деп келеді. Міне, осы маған үлкен бақыт. «Үй-ор­
ман Бауыржан Момышұлыныкі, мен пәтерақысын төлеуші ға­
намын» дейтінім әзіл де болса, шындыққ а жақын болатыны да
сондықтан.

59-шы, әлде, 60-шы жыл ма екен, әкем Совминнің таудағы
демалыс үйінде Үндістанның кемеңгер жазушысы Рабиндра­
нат Тагордың мерейтойына арнап баяндама жазып жатты. Үй­
де баяндамаға қажетті бір қағаздары қалып қойған екен, мен

соларды апарып бердім. Барсам, бөлменің іші көк түтін, бар­
лық жер толған кітап. «20 минуттық баяндамаға бола осын­
шама кітап жинағаныңыз не?» деп мен күлдім. «Дурак! – де­
ді әкем сонда маған. – Осы баяндаманы көп қиналмай жа­

за салуыма да болар еді. Бірақ өйтсем мені Тагордың аруағы
кешірер ме еді? Мен Тагордың терең ойын, даналық әлемін,
жалпы тынысын кеңірек біле түссем деймін. Болмаса, Тагор­
мен жаңа танысып отырған жоқпын. Оның философиясы көп

реттерде біздің қазақтың даналығымен үйлеседі». Әкемнің бұл
айтқандары дәл сол арада зердеме жетті ме, жетпеді ме, біл­
меймін, әйтеуір, келесі сәтте ол менің қалайда сытылып кетуге
асығып отырғанымды байқап қалды. «Сен менен қашқақтама,

да менен құтыла алмайсың, мен алдыңнан шыға беремін». Бұл
сөздің де мәнісін кейін, өте кеш түсіндім. Ақтөбеге барсақ
та, Қарағандыға, Павлодарға, Шымкентке барсақ та – қайда
барсақ та әкеміз алдымыздан шығады. Мәскеуге барсақ та сол.

Не портреті, не кітабы, не сыйлас жолдастары, әкеміздің ру­
хы, шапағаты – әйтеуір аруағы жебеп алдымыздан шығады да
тұрады. Бір ғажап нәрсе.
Көзі тірісінде, 70 жылдығының қарсаңында тәуекелге бел

байлап, әкем туралы бес-алты мақала жаздым да, оларды «Ог­
ни Алатау», «Лениншіл жас», «Жетісу», «Вечерняя Алма-Ата»
сияқты газеттерде жариялаттым. Неге десеңіз, өзі туралы жан
сырымды, пікірімді көзі тірісінде білсін деп ойладым. Ішін­

де өкініш кетпесін, мені бала кездегі анау-мынауды кешірмеді
деп ойламасын дедім. Көзі жұмылған соң 100 кітап жазсам да

несі? Не скромно. Самореклама» деп ұнатпады. Әкем болса,
«Мүмкін, жазғаны дұрыс та болар, өзінің бір ойы бар шығар»
депті де қойыпты.
Бір жолы: «Бір кіндіктен жалғызбын. Осы жалғыздықтың

«Балам, халықпен бірге болсаң, жалғыздық көрмейсің. Ха­лық­
тың жолымен жүрсең адаспайсың» деген еді. Осы айтқаны да
әулиедей келді де тұрды.
Әкем қайтыс болған соң ішімнен күйзеле жабырқап, са­ғы­

нып, қатты қиналып, қолға қалам ұстай алмай бірсыпыра уа­
қыт жүрдім. Сосын өзіме-өзім келіп «Восхождение к отцу» де­
ген кітап жазып шықтым. Жақсылықты қалай ұмытайын, ту­
ра әкемнің туған күні, 1986 жылдың 24 желтоқсанында ақиық

азамат, марқұм Сейдахмет Бердіқұлов «Жалын» баспасынан
«Сүйінші данасын алып кет» деп телефон соғып еді. Әрине,
ол кі­тапты «восхождение» деп есептемеймін. Бәлкім, әке тану­
да­ғы бірінші баспалдақ болар.

Мұның алдында, кітап өндірісте жатқанда әкемнің майдан­
дас досы Дмитрий Федорович Снегин телефон соққ ан. «Бақыт­
жан, мен саған өкпелімін!». «Дядя Митя, неге ренжідіңіз, не
боп қалды?». «Өкпелегенім, бұл қолжазбаны мен баспадан

емес, сенің өз қолыңнан алуым керек еді, – сосын сәл үндемей
қал­ды да, – Ал, қуанғаным... Балам, әке туралы осылай жазу
керек» деді. Сонда мен жылап жібердім. Мен үшін өте бір үл­
кен баға осы болды. Әкеге арнаған екінші кітабым «Во имя от­

ца», үшіншісі «Сыновья великого волка» деп аталды.
Халық пен қоғамға әкеміз туралы кішкентай болса да
жаңа ой қосу мақсатымен жазып едім бұл кітаптарды. Өзімше
тап­қан соқпағым: философиялық арна, рухани жағынан кел­

дім, көзбен көргендерімді жүрек сүзгісінен өткіздім. Бірақ әлі
қо­ры­тындыға жеткен жоқпын. Өйткені, оның сүрген өмірі мен
қал­дыр­ған мұрасы – сарқылмас тақырып. Әке туралы, жал­
пы, жақын адам туралы жазу өте қиын. Әрі әкем ту сыртым­

нан, иығымның үстінен бақылап, бағып тұрғандай, бағыттап,
жү­рек­тің құбыланамасын түртетіндей. Құдды қатал редак­
тор сияқ­ты, әй, мына жерің дұрыс емес, мына жерде кішкене
тө­мен­деп кеттің, мынаны түзе, өтірік айтпа, өзіңнің ойыңды

жазу­ға правоң бар, бірақ өтірік айтуға сенің ешқандай хақың
жоқ деп талап ететіндей. Міне, бұл жастайдан санаға сіңген
әке тағлымы болар.
Тағлым демекші, бала кезімде әрбір каникул сайын әкем

плацкарт вагонға салып Жуалыға жіберетін, барғым келмей
жы­лағаныма қарамайтын. Барғасын бәрін ұмытып, балалар­
мен ойнап кетемін. Қошқар, тана, қозы, лақ. Ауылдың тыныс-
тіршілігі. Қазір соны кәрі жеңгелерім қоймай айтып: «Қо­зы­лар­

Кейін сол үшін әкеме алғыс айтқаным бар. Әкем сонда: «Сені
Қара теңізге де, Қырымға да жіберуге шамам жететін. Бірақ
та тамырың үзілмесін, туған ата-бабаңның кіндік қаны тамған
топырағына аунасын, Жуалының желіне кеудесін тосып, жан

сарайың ашылсын, ана тіліңнің қадір-қасиеті құлағыңа сіңсін
деп, туған-туысқаныңнан алыстап кетпесін, қаланың тасбауыр
мінезі бойыңа сіңбесін деп мен сені ауылға жіберетінмін» де­
ген еді. Әкем мақсатына жетті. Қазіргі қазақы қалпым, қазақша

психологиям, ұлттық рухым үшін де әкеме қарыздармын.
З. Ахметова: Онысы рас. Кейін Ержанымызды қазақша
оқыт­тық. Совет өкіметінің кезі ғой, талай жолдастарымыз:
«Ой­бай, бұларың не? Кейін оқуға түсе алмай қалады ғой, дұ­

рыс қызмет істемейді» деп жік-жаппар болды. Сонда Бә­кең­нің
айт­қаны ғой: Қызмет істемесе істемесін, қазақ болсын деп.
Бұл да Атаның бір аманаты сияқты.
Ал енді, Ата көзінің тірісінде-ақ аңыз болып, бүкіл әлемге

атағы жайылған, алты алаштың ардағына айналған ұлы тұлға.
Сондықтан, әрдайым халық назары қалт еткізбей бағатын
бұл шаңырақты ұстаудың өзі өте қиын. Қиын дегенде, жауап­
кершілік. Қай заманда да атақты адамдардың қайғысы мен

бақыты қатар жүреді емес пе. Ата – алды қатты кісі болатын.
Ол түсінікті. Атаның мінезі жібектей есіліп тұратын еді десек,
ел өзі де күлетін шығар. Қандай қыз болмасын тағдыр жазуы­
мен басқа босағаны аттап, бір үйге келін болатынын біледі.

Сөйткен қыздың біреуі едім мен де. Бірақ енді дәл Ата сын­
ды арыстанның апанына түсіп кетем деп ойлаған жоқпын ғой.
Ата-анамның рухына бас ием. Осы арыстан Атаның бүкіл ой­
лы-қырлы, қалыпқа сыймайтын мінезіне төзе білгендігім сол

өз ата-анамнан алған қазақы тәрбиенің нәтижесі деп ойлаймын.
Туған енем бір жыл бұрын қайтыс болыпты. Мен Бәкеңнің
туған анасының әпкесінің, былайша айтқанда, нағашы апасы­
ның қолына келін болып түстім. Сондай бір асыл адам еді.

Енем­нің де, анамның да орнын сол кісі жоқтатпады. Қайын­
би­кесі ғой Атаның. Бақытжанды да кішкентай кезінде баққ ан
сол кісі.
Ол кезде Атаның бөлек отбасы бар, бөлек тұрады екен.

Кейін атамызбен отасқан апай қайтыс болғанда өзінің өтіні­
ші­­мен біз Атаның қолына көшіп келетін болдық. Бақытжан:
«Кішкене кезімде болмаса, кейін әкеммен бірге тұрып көрген
жоқпын. Енді, жасым отызға келгенде басым онымен бір жер­

айттым: «Айналып кетейін, бармасаң бармай-ақ қой, мына Ер­
жанды алам да, атам үйіне өзім барамын. Осы кезге дейінгі
әкеңмен араларыңдағы қарым-қатынаста шаруам жоқ. Бірақ
ендігі жерде сын маған қалады, ұяты маған келеді. Мен атам­

ды күтуім керек». Енді, біз кетеміз деп тұрған соң Бәкең қайда
барады?
Бұл 1972 жыл. Сонымен, әкеміздің, атамыздың қолына кө­
шіп келдік. Алғашқы жыл, бір жағынан, өте ауыр, қиын жыл,

екінші жағынан, әке мен баланың, немеренің бір шаңырақтың
астында, бір дастарқанның басында бастары біріккен жыл бол­
ды. Соншалықты бір бақытты жылдар, өкініші, тез өте шыққ ан
қанатты жылдар болды.

Атаға келін болу Жаратқан иемнің, тағдырымның маған
тартқан ғажайып сыйы әрі зілбатпан жауапкершілік еді. Сон­
да бар-жоғы 25 жаста болатынмын. Әрине, Тәңірім ерекше
жа­ратқан алып тұлға, табиғаты айрықша жанның бабын та­

бу маған оңайға түскен жоқ. Бірақ сол қиындығына қарамай
Ата­ның алдында мен өте үлкен университеттен өттім. Әрбір
сө­зінің, әрбір қимылының астарын ұғуға тырыстым. Атаның
мінез қырларын ұғуға, түсінуге, өзімше ой қорытуға тыры­

сып отырдым. Кішкене кезімнен күнделік жазуға әуестенген
адам, соның өзін күнделікке ақырын түртпектеп түсіре жүріп,
ол кейін Ата жайындағы «Шуақты күндер» кітабына айнал­
ды. Амандық болса, осы кітап, бір кезде қалып қойған бөлігі

қосылып, шыққ алы жатыр.
Кейін Атаның айқайына да зар боп қалдық қой. Атаның ай­
қайын да сағынатын халге жеттік. Кейде енді Атаға іштей рен­
жіген жерім де, ішімдегі запыранды күнделікке төгіп тастаған

жерлерім де жоқ емес. Оны жасырып қайтейін. Бірақ соның
өзінен де Атаның талай ұлылығын, кемеңгерлігін білдік. Мы­
салы, Ата кенет үстелді тарс еткізіп ұрып: «Көзіме тура қара!
Көзіме тура қарап сөйле! Мен кісінің көзіне тура қарамасам,

ойын оқи алмаймын, көзін жасыратын адаммен сөйлескім кел­
мейді!» – деп айқайлайтын. Құдай сақтай көр, Атаның көзіне
тура қарау деген, енді, лаулаған өртке түсіп кетумен бірдей ғой.
Бірақ сол Ата: ойыңды ашық айт, алдыңда қазулы көр тұрса да

ақиқатын сөйле, жалтақтап бас име! – дейтін. Мінеки, өстіп
жүріп айтатұғын жерде айтып тастау, әлгі, айтпаса сөздің атасы
өледі дегенді ұстану маған сол Атадан жұқты. Бәкеңнің кейде
әзілдеп күлетіні бар: «Қазақ келінге «Енесінің топырағынан»

Ата шежіре еді. Әлі күнге дейін Атаның айтқандары, үй­
реткендері Темірқазықтай алға сүйреп келеді. Қарапайым ға­
на нәрседен әңгіме басталып, сөз өрбіп кетеді де, ары қарай
тереңдей береді, дами береді. Телефонда сөйлесу мәдениетін

біл­мейтін бейтаныс біреудің қоңырауынан кейін Ата әуелі қат­
ты ашуланып, содан кейін маған қазақ халқындағы сәлемдесу
дәстүрі, сәлемнің сан алуан түрі жайында қанша күн бойы әң­
гімелеп беріп еді. Сол әңгіме «Шуақты күндерде» «Сөз анасы

аяқ астынан сұрау қойып, сенің ойыңды білетіні болу­шы еді.
Арасында бір нәрселерге көңілі толмай қалады. Қуа­нып қа­ла­
ды, ренжіп қалады дегендей... «Бар жоғал!» деп қуып шық­қан
кездері де болды. Бір керемет ұлылығы, Ата өзі кінәлі болғанда

бала-екеш баладан да кешірім сұрауға еш арланбайтын.
Айтылуы тиіс бір жағдай бар. Келін болып келген ал­
ғаш­қы кезде әкесі мен баласының арақатынасына ешбір тү­
сін­бейтінмін. Таң қалатынмын. Бұл қалай? Әке мен бала. Бі­

рін бірі көрмесе айлап, жылдап жүре береді. Анда-санда кө­ре
қалған кезде бірде олай, бірде былай. Шекісіп қалады, қай­та­
дан ілезде татуласады. Өзім куә болған, маған қатты әсер еткен
бір оқиға мынадай. Бұрынырақта Бақытжан бірінші операци­

ядан өтіп, ауруханадан шығар уақытта Ата аяғына салмақ тү­
сірмей сүйеніп шықсын деп таяқ әкеліп беріпті. Содан бірне­
ше жылдан кейін жасалған операция өте ауыр болды. Бұл жо­
лы Ата балдақ әкелді. Сонда Бақытжан айтты: «Біріншіде таяқ

әкелдің. Екінші ретте балдақ әкелдің. Енді үшінші ретінде та­
быт әкелетін шығарсың» деді. Ата қап-қара боп түтігіп, теріс
айналып шығып кетті. Шығып бара жатқанда иығы селкіл­
деді. Жыламайтын адам болса да көзінен жас шыққ анын біл­

дім. Атаның отбасы бөлек болатын. Содан кейін сен әкеңе не­
ге сондай қатты сөз айттың деп Бәкеңе ренжідім.
Бақытжан көбінесе нағашыларының қолында өскен. На­
ға­шылары сонау Қаз дауысты Қазыбектен бермен тарайтын

Қарқаралы, Егіндібұлақтың қаракесектері. Ата сыртта жүр­
ді. Атаның өміріне серік болған біраз апалар болды. Бұл –
ол кісінің тағдыры. Бақытжанның осы әке алақанын, мейі­рін
көп көрмегені білініп тұрды. Қазір құдайға тәубә қылып, іш­

тей мақтаныш та етемін. Алла-ай, сол алты-жеті жылда үш Мо­
мышұлының басын біріктіріп, қиындыққ а қарамай тү­сініс­тік
табуына менің де кішкене септігім тиді-ау деп тебіренемін.
Анам марқұм айтушы еді: он еркек толтыра алмаған үйді бір

әйел толтырады деп. Сол сөз рас екен. Енді қазір қарап тұр­
сақ, мына Бәкең әкесі туралы үш кітап жазды. Өзгелер айт­
паған, өзгелер байқамаған қырынан келді. Соның біреуі Мәс­
кеуде жылдың таңдаулы кітабы деп танылды. Құдайдың құ­

ді­реті, бұл Бақытжан текті атаның баласы екенін білгізді. Он
жылға кетті, күнде таң азаннан тұрып, әкесіне, ата-баба аруақ­
тарына бағыштап құран оқиды. Күнделік жазады, соны күнде
«Бисмиллә ир-раһман ир-рахим» деп бастайды. Осының өзі де

Ата рухының әмірі сияқты.
Жоғарыда айтқанға орайлас тағы бір оқиға. Біз бірге тұр­
ған алғашқы жылы аяғындағы соғыста алған жара ашылып,
Ата жүре алмай, төсекте жатып қалды. «Титімдей жараға бо­

ла үкі­меттің тегін тамағын ішетін жайым жоқ» деп ауруханаға
жа­туға көнбеді. Дәрігерлер амалсыз ем-домын күнара үйге
ке­ліп жасайтын болды. Үнемі шалқасынан жатып шаршай­
ды, кітап оқи беруге көз жарамайды, бірдеңе жазайын десе,

тағы жаза алмайды. Одан бұрын Бақытжан ағаң жамбас сүйе­
гіне бес рет операция жасатқан ғой. Бәкең гипсте жатқан кез­
де жиһаз фабрикасында істейтін інім бір қызық үстел жасап
бер­ген. Алдыңғы сирақтары қысқа, артқылары ұзындау, тө­

сек­тің үстінен кигізіп кеп қалғанда, тура парта сияқты, жат­
қан адамның кеудесіне келе кетеді. «Сондайды қайтадан Ата­
ға неге жасатпасқа?» деп ойладым да, осы ойымды дереу іні­
ме айттым. Інім Атаның дәл туған күні, 1972 жылғы 24 жел­

тоқ­санда үстелді әйбәттәп жасап, жалтыратып алып келді.
Ата ал­ғашында оның не екенін түсінбеді. Менің інім Камал,
Ата жақсы көріп «Камал паша» деп атайтын. «Ау, Камал па­
ша, мы­науың не?» дейді. «Ата, қазір көресіз» деп інім үстелді

тө­сегіне кигізе қойды. Сосын мен басындағы жастығын сәл
биік­тетіп едім, ой, тура балаша қуанды. Керемет! Тұратын
кез­де алға қарай сырғыта салады. Арыстандай ақыратын Мо­
мышұлы балаша қуанды дегенге біреу сеніп, біреу сенбес. Еш­

теңеге шағынбайтын, қабырғасы қайысып, жамбасы тесілсе
де қи­налғанын білдірмей жатқан қайсар адам осы бір болма­
шы нәрсеге риясыз қуанғанын көрсеңіз. Ал енді тынбай жаз­
сын келіп, ал енді қағаздарын ақтарсын! Ой, енді, сөйтіп бір

ра­хат­танғаны-ай! Атаның осылай қуанып мәз болып жатқан
үс­тіне Бәкең келіп: «Пах, пах! Журналистер мынаны көрсе,
Мо­мышұлы орнынан тұра алмай жатып та жұмыс істейді деп,
тағы бір ерлігіңе куә болып мақала жазар еді. Мен ғой бір жыл

ды-ау деп тым құрса халімді сұраған біреуі болмады ғой» деп
күлді. Ата осыған аяқ астынан қатты ашуланып, баласын «По­
шел вон, дурак!» деп қуып шықты. «Пожалуйста» деп шығып
бара жатыр еді: «Тоқта, балбес!» деп айғай салып қайырып ал­

ды да: «Сен қашаннан бері өзіңе садақа тілейтін бұралқы ит­
ке айналғансың?! Елге еткен қай бір еңбегіңді бағаламады деп
міндет қылып тұрсың сен!» деп ақырды.
Ата осы ауыр сөздерді айтып тастады. Осы кезде Бақыт­

жан­ның көзіне жас толып кетті. Қатты қиналды. Сәлден соң
айтты: «Папа, кешір! Ойланбай сөйлеп, жаныңды жаралап, сы­
за түсірсем, кешір! – деді, – мен бөтен емеспін, өзің айт­қан­
дай, сенің черновигіңмін ғой. Жығылып-сүрінсем де, жер­дің

қаттылығын сезіп, өмір сүруді өзіңнен үйреніп келе жа­тыр­
мын ғой. Кешір, папа, егер артық айтсам».
Ақыр соңында әке мен бала көңілдегі кірді жуып, татула­
сып кеткен. Өйткені, Атаның жүрегі қатты да, жұмсақ та емес,

ұлы жүрек болатын.
Б. Момышұлы: Үкімет батыр атағын бермесе де, халық әке­
мізді батырым, қаһарманым деп ардақ тұтқаны белгілі. Кеңес
Одағының Батыры атағына үш рет, генералдыққ а төрт рет ұсы­

нылған екен. Бірақ соның бәрінде шовинистік саясаттың ке­
сірінен өтпей қалған. Димекең де екі рет қатты кіріскенде Қор­
ғаныс министрі Гречко «Через мой труп» депті дейді. Ал екін­
ші жолы тікелей Брежневке өтініш жасағанда: «Димаш, тарих­

ты қайта қарамай-ақ қояйық» деген жауап алыпты.
Қ. Аманжол: Бақытжан аға, рұқсат болса осы арада ерте­
ректе өз аузыңыздан естіген бір жайтты еске салғым келеді.
Дін­мұхамед Қонаевтың Баукең орнына құран оқыта келген­

де айтқан мына бір әңгімесі сіздің жаңағы пікіріңізді қуаттай
түскендей.
Димекең кезекті Бюро өткізіп, серіктерімен шығып келе
жатса, дәлізде Баукең жолығады. Сонда Бюро мүшелерін тоқ­

татып, Баукең: «Димаш, – дейді Орта Азия әскери округінің
қол­басшысы генерал-полковник Лященконы нұсқап, – вот с
ним я вместе учился в военной академии. Тогда он был троеч­
ником, я был отличником. Сейчас я полковник, а он – генерал-

пол­ковник. Честь имею!». Осылай депті де Баукең бұрылып
жү­ре беріпті.
Баукең академияда сабақ беріп жүрген кезінде кейін мар­шал,
Қорғаныс министрі болған А.А. Гречко «Бауыржан Мо­мышұлы

сы­нап соқтыға беріпті. Бір рет тиісіпті. Екі рет. Үш рет. Сонда
Баукең Гречконы орыстың тұздықты сөзімен әде­мілеп сыбап са­
лады. «Қанеки, осы сөздерімде акцент бар ма?» деп сұрады дейді
сосын Баукең. Болашақ министр қып-қызыл боп кетіпті. Осыған

қарағанда Баукеңе Батыр атағын беру туралы ұсыныстардың Мәс­
кеуден неге өтпегендігіне таңдануға да болмайды-ау.
Б. Момышұлы: Міне, осы тас қамалды бұзған адам – Ел­
басымыз Нұрсұлтан Назарбаев. Ол кісі біздің әулет үшін, әке­

міздің әруағы алдында үлкен екі ерлік жасады. Әуелі Нұрекең
жарты ғасыр бойы сонау Кремльдің қоршауында жатқан әке­міз­
дің жұлдызын жұлып алды деуге болады. Сонда 1990 жылдың
желтоқсанында әкемізге Кеңес Одағының Батыры атағы бе­рі­

луімен құттықтаған жеделхатында Нұрсұлтан Әбішұлы сондай
бір жақсы тілек, жылы лебізін айтып, «Баукең жұлдыз алған күн

мәтелдей түйіндеген екен. Расында да содан көп ұза­май еліміз
тәуелсіздік алып, халқымыздың жұлдызы жанды ғой. Сол Жұлдыз
Азаттығымыздың жолбасшысындай болды. Не деген ғажап! Әке­
міз «Әділеттілік жеңеді, бірақ кешігіп жү­реді» деп өзінің және

туған халқының тағдырларын қатар мең­зеп айтқандай.
Келесі жылға қалдырмай, 31 желтоқсанда Жоғарғы Кеңес­
те Әкемнің Алтын Жұлдызын маған тапсырғанда: «Нұреке, ті­
лек халықтыкі еді, еңбек сіздікі болды» деп Нұрсұлтан Әбіш­

ұлына риясыз алғысымды білдірген болатынмын.
Нұрекеңнің екінші ерлігі – Ресейдің қақ төрінде, сонау
Мәс­кеу түбіндегі Волоколамск қаласында, генерал Панфилов­
пен қатар әкеміздің ескерткіш-бюстін орнатуы. Жеңістің 60

жыл­дығымен орайласқан ашылу салтанатына Зейнеп тәтең
екеуі­міз қатыстық. Ескерткішті Елбасы өзі ашты, ғажап сөз
сөй­леді. Сол жолғы тебіреністі қуаныш үстінде Нұрекеңнің қа­
сы­ма келіп қолымды алып: «Бақытжан, мені де, сені де, ел­

ді де Баукеңнің аруағы қолдай жүрсін» дегені де естен кетпес
өне­ге емес пе. Иншалла, Алла жар болсын Нұрекеңе!
Сонда Волоколамскіден Мәскеуге қайтып келе жатқан жол­
да орманға бұрылып, бір қалташаға толтырып топырақ сал­ғы­

зып алдым. Бұл, енді, мамыр айы. Алматыға келген соң, әке­міз­
дің қайтыс болған күні 10 маусым, сол күні күллі отбасы­мыз­
бен Кеңсайға барып, әуелі өзім құран оқып, тәтең ақ байлап,
«Әке, бір кездегі ортақ Отан болған, өзің кеудеңді тосып жау­

дан қорғаған жерден топырақ әкелдім. Ол да қазақтың талай
боздағының қаны төгілген, шейіт болған, майдандас достарың,

жауынгерлерің жатқан жер. Ол жер де бізге бөтен емес. Риза
бол» деп жаңағы топырақты қабіріне қостым.
З. Ахметова: Атаның өзінің бір сөзі бар: «Сексен мен жүз­
дігімді ұрпақ атар, – Тарихтың түкпірінен сөз келгенде» дей­

ді. Құдайдың құдіреті, 90-ды айтпаған ол кісі. 80 мен 100-ді
айтқан. 80-нінде мемлекеттік дәрежеде үлкен той болды. Ата­
ның Жұлдызы келді. Бүкіл халық тойлады. 90 жылдығы облыс­
та, ол да жақсы өтті. 95 жылдығында біз өзіміз Жамбыл об­

лысы әкімінің қолдауымен үлкен ас бердік. Ал енді, міне, Ата­
ның 100 жылдығы келе жатыр. 100 жыл – бір ғасыр ол. Үл­кен
бір белес. Ендеше, бұл бір толайым қорытынды болуы керек.
Осы арада Атаның архивіне, мұрасына қатысты бірер сөз.

Бізбен біраз жыл бірге тұрып, содан қайтадан үйленіп, бөлек
кетер кезінде Ата бүкіл архивінің кілтін маған беріп еді. «Ба­
лам, құдайға аманат, саған аманат» деп еді. Бес-алты жылда
архивін бір рет те сұратқан жоқ, сол маған сенім артқан күйі

Ата өмірден өтті. Ата қайтыс болғаннан кейін көзімнің жасын
көл етіп жылап отырып, шелпек салып, құран оқытып, Ата­
ның архивін: «бисмиллә» деп ашып сонда көріп едім бірінші
рет. Қазір кейбір баспалардың, заңды мұрагері Бақытжан Мо­

мышұлы бар бола тұра, рұқсат алып алдынан өтпестен Ата­ның
кі­таптарын шығара салуына, кейбір газеттердің бір жайлар­
ды анық-танығына жетпей жүрдім-бардым жаза салуына қа­
рағанда, біз бір Атаның архивіне, мұрасына қатысы жоқ, шет­

те жүрген қаймана қазақ сияқты болып бара жатқандаймыз.
Әри­не, шындығында олай емес.
Атаның аманат-архивін, барлық мұрасын, хатқа түскен тү­
гел қазына-дүниесін бір жерге жинақтап, көп томдық етіп шы­

ғару көптен бергі арман еді. Бақытжан екеуміздің тілек-қалауы­
мыз бойынша осы игі іске мұрындық болған танымал үлкен ға­
лым, Атаның жанашыры әрі жақын інісі Мекең аға (Мұхамед
Хайдар Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетінің

ка­федра меңгерушісі, филология ғылымдарының докторы, про­
фес­­сор, сондағы Бауыржантану орталығының жетекшісі Ме­
кем­тас Мырзахметовты айтады – Қ.А.). Рахмет, Мекең аға ар­
қылы айтылған өтініш-ұсынысты Жамбыл облысының бұ­рын­

ғы әкімі Серік Үмбетов азаматтықпен қолдап, қаржы бөл­гізіп,
қазіргі әкім Бөрібай Жексембин ары қарай дамыта жал­ғас­ты­
рып, қазірде Тараздағы ғылыми орталықта Атаның 30 том­
дығын әзірлеу жөніндегі жұмыс бірыңғайланып қалды. Мұн­

вінен өзім рет-ретімен жүйелеп дайындап беріп отырдым.
Жа­қында Республика Парламентінде Атаның 100 жылдығын
ЮНЕСКО шеңберіндегі халықаралық деңгейде өткізу және
мы­на 30 томдық мұрасын мемлекеттік тапсырыс есебінен шы­

ғару жөнінде депутаттық сауал жолданғанын естіп қуанып қал­
дық. Енді Ата мұрасын бір жерге жинақтау жөніндегі ар­ма­ны­
мыз­дың орындаларына сеніміміз мол.
Ата сияқты ел ардақтысын құрметтеу орайындағы көңілге

кірбің түсіретін ұсақ-түйек түйткілдердің бәрін тізбелей бер­
мей-ақ қояйық. Бәрі орнына келер. Әйткенмен, 100 жылдық
мерейтой ұлы тұлғаға сай лайығымен өткені дұрыс. Жоспарлы
шаралардың ішінде, Алматыда бола ма, туған жері Жуалыда

бола ма, республикалық мәртебедегі мұражай бой көтерсе, өзі
өмірден өткен 26 жылдан бері көзімнің қарашығындай сақтап
отырған Атаға қатысты дүниелердің бәрін табыс етіп, әр­қай­
сысының тарихын жеке-жеке жазып, бәрін әдемілеп орын­ды-

орнына қойып берер едім. Алматыда Атаның ескерткіші ор­
натылса, Атаның атында офицерлерге арналған орден белгі­
ленсе, жаңағы Атаның 30 томдығының ішінен ойып, келген
қонақтарға тартатын сыйкәделік даналар шығарылса, хал­қы­

мыз үшін, жас ұрпақ үшін Ата тойының ғибрат-тағылымдары
молырақ болса деген осындай-осындай тілектеріміз бар.
Иә, Баукеңнің өмірі – қаһармандық үлгісі, ұлттық намыстың
қайрағы. Баукең мұрасы – ұлт рухының ұлы оқулығы. Баукең

университетінен өткен әрбір адам халқына, ұлтына неғұрлым
жақындай түседі, еліне деген перзенттік махаббаты арта түседі.
Сөнген жұлдыздардың жарығы миллиондаған жылдарға же­
теді екен. Туған халқы үшін, кейінгі толқын-толқын ұрпақтар

үшін қазақтың бас батыры Бауыржан өнегесі таусылмақ емес,
қасиет шашар жарығы өшпек емес. Ендеше, Баукеңнің алдағы
жүз жылдық асуы да Алаш айбынын, мәртебесін асыра түсері
сөзсіз. Сонымен, Жер планетасына 2010 жыл – Бауыржан Мо­

мышұлының жұлдызды жылы таяп келеді. Қапы қалмайық,
ағайын. Баукең биігінен табыла білейік.
2008 ж.

Уақыт өткен сайын Бауыржан Момышұлының өшпес өне­
гесі оның бүкіл дерлік өмірбаянынан, артына қалдырған ұшан­-
теңіз жазба мұрасынан, соғыстағы ерлігі мен әскери ілім­ді

дамытуға қосқан үлесінен анығырақ бедерленіп бай­қа­ла түс­
кен­дей. Халқының мақтанышына, батырлықтың балама­сына
ай­налған Баукең болмысы неше сан қасиеттерді жинақ­тап қо­
рытып әкеліп мүсіндеп құя салған балқымадай болып та кө­рі­

нетіні рас осындайда. Бір ғажабы, өз бойына тәңірім сон­ша­­
лықты жомарттықпен жарылқай сыйлаған сан алуан қазы­наны
қормалдап жиып алған Баукеңнің қарымы мен құлашы еш­қа­
шан бір саланың ауқымына сыйған емес. Ол бұрын да, бүгін

де, болашақта да жалпыұлттық сеңгір биіктен табылатын, та­
рихи санаттағы ересен ірі қайраткер тұлға. Шынында да, бір ба­
сында ерлік те, жүрек жұтқандық та, сардардың сарапшыл да­
рыны мен жазушының маздаған жалыны, ойшыл ұстаздың та­

лапшыл тағлымы қалай тоғысқан десеңізші. Таза әскери адам
ретінде де Бауыржанның батырлығы мен даналығы бірдей бір­
туар тұлға, тіптен, бұл орайда қазақтың маңдайына бас­қан бір­
ден-бір шамшырақ екендігін өз заманында-ақ небір заңғарлар

мойындаған. Соның айғағындай, Бауыржантану ат­ты ғылым
саласының біртіндеп туып, арнасын барған сайын кеңейте
бастағанына да біраз жылдардың жүзі болды дей ал­сақ керек.
Иә, Бауыржантану. Артық-кемі жоқ, Абайтану, Әуезов­та­ну

сияқты. Момышұлының қаһармандық хас тұлғасына әр­та­рап­
ты әмбебап қызығушылық, асыл перзентіне деген ха­лық сүйіс­
пен­­шілігі от-жалынға оранған сонау 1941 жыл­дың қараша-
жел­тоқсан айларында лап етіп басталып, содан бері әсте то­

лас­таған емес, қызуы басылған емес. Өзі де май­дангер Қа­сым
ақын айтпақшы, ел аспанына айбарлы «Бауыр­жан Момышұлы
деген бір үн» шырқап көтерілген шапағат­ты шақ еді ол.
«Сүйейін­ші балқып тұрған бетіңнен!» деп жас пері Қуандық

ақын­ның інілік махаббатын лапылдата шарықтайтыны да сол
кез­дер. Бауыржанды тануға, білуге, ер келбетін тым құрса бір
рет көруге деген құштарлық та сол кезде батырдың атақ-даң­
қы­мен жалғаса туған-ды. «Волокалам тас жолымен» әскери

жа­зушы Александр Бек бастап берген Бауыржантану одан бе­
ріде ондаған томдармен, зерттеулермен, әңгіме-хикаяттармен,
жүз­деген өлең-жырлармен, қисапсыз көп мақалалармен то­лы­
ғып та, молығып та келеді. Жинақтаса, бәлкім, кішігірім бір кі­

тапхана болар. Әлбетте, көзі тірісінде-ақ «Я приговорен к сла­
ве» деп Баукеңдей марғасқа ғана айта алар. Оған даңқ-атақ та,
мақ­тау-мадақ та таңсық емес-тін, қажет емес-тін. Ендеше, заң­
ғарға құр таңданғанмен, жай тамсанғанмен іс өнбес, әңгіме

теріне, жеке-жеке қырларына нақтылай тереңдеп бойлаған дұ­
рыс шығар. Қазіргі қазақ Бауыржантануында осының жақсы
үлгілері жоқ деп те айта алмаймыз. Әрине, Нұршайықов, Сне­
гин, Бақытжан Момышұлы, Зейнеп Ахметова, Мамытбек Қал­

ды­байдың тебіреністі де шуақты баяндарындай, сондай жақ­сы­
лар көбейе түссе, құба-құп.
Бүгінде Бауыржантанудың көш-керуенін бастаушылардың
бірі емес, бірегейі отставкадағы полковник, әскери ғылым­дар­

дың кандидаты, профессор Ким Серікбаев екендігінен құлағы
түрік жамағат хабардар. Жалпы, Баукеңнің ер тұрпатының өне­
гесі Ким ағаның бүкіл өміріне өзек болып тартылғандай екен.
Ол кісінің «Бауыржан Момышулы в моей жизни», «Батырдың

шапағаты» атты қос кітабы, өз ғұмырбаянының ғибраттары
со­ны аңғартқандай. Ойшыл сардардың әскери-теориялық мұ­
расының қажымас қайсар насихатшысы да болып келеді. Ба­
тыр есімін есте қалдыру ретінде де жарғақ құлағы жастыққ а

тиген күні жоқ. Өзі мүдірлік еткен Алматыдағы әскери мек­
тепке айтысып-тартысып жүріп Кеңес Одағының Батыры Ба­
уыржан Момышұлының атын алып берудегі еңбегі және бір
төбе. Бала қыранын алапаттарды сапырған дүлей соғыстың әле­

міне қанат қақтырған ұясындай Алматыға Баукең ескерт­кішін
орнатқызу орайындағы тынымсыз харекет-күресіне де жиыр­
ма жылдың жүзі болып қалды-ау. Қазірде қауым-жұрттың кө­
кейіне Баукең рухының шырақшысындай болып ұялаған Ким

Серікбайұлымен сыр тарта сұхбаттасуға біз де біраздан бері
құлықты болып жүр едік.

мет­ке қалай келгеніңізді, әскери ғылым саласына неліктен бет
бұрғаныңызды таратыңқырап айтсаңыз?

басталған жылы бірінші сыныпқа бардым. Соғыс бізді ерте
есейтіп, сана-сезімімізді ерте толыстырды. Бала болсақ та, сол
кез­дің жағдайының бәрін үлкендердің қас-қабағынан бағып,
бі­ліп, түсініп отыратынбыз. Азамат етікпен су кешкен заман­

да осынау жойқын соғысқа тым құрса бір кісісі, жақын-жуығы
қа­тыспаған қазақ отбасы болмаған-ақ шығар. Еркек кіндік­
тіні айтпағанда, Ақтөбе облысы, Хромтау ауданындағы біздің
Көп­тоғай ауылының бір өзінен 8 қыз кетті соғысқа. Соның

үшеуі қаза тапты. Сол қыршыннан қиылғандардың бірі менің
1923 жылы туған, баяғы Паша Ангелинаның бастамасымен
тракторға отырып, одан екі айлық танкішілер курсынан өтіп

көзіне жас алғанын көрдім. Сөйткен әкем менің 12 жасым­
да, шешем 14 жасымда ауырып қайтыс болып, жетім қалдым.
Соғыс кезіндегі көп жетімдермен бірге мені өсіріп жеткізген
өкімет.

Біз мектеп бітірген 1952 жылдарда Бауыржан аты тіпті
дәуірлеп тұрды. Көптеген кітаптарда шықты. Қазақтың ішін­
де бірден-бір жалғыз батыр дегенге дейін келтірілді. Ерлігін
іздеп жүріп оқыдық, еліктедік, сондай болсақ деп арман еттік.

Батырлығын, шыншылдығын, өрлігін, тура сөйлейтінін үлгі
қылдық өзімізге. Осылайша әсіресе Бауыржан Момышұлы,
одан соң Талғат Бигелдинов, Мәлік Ғабдуллиндердің әсер-се­
бе­­бімен әскер қатарына кіріп едім. Тура 20 жыл Қазақстанда

бол­мадым. 1953 жылы әскерге кеткеннен 1973 жылы бір-ақ
ора­лып келдім. Шетте жүргенде ел ыстық қой. Сонда қайда
жүр­сем де Баукеңді ойлаумен болдым.

Әскери қызметіңізде осынау өзіңіз үлгі тұтқан ұлы тұлғаның
тигізген әсер-ықпалы нелерден көрінді?

котка, Украинада полктың штаб бастығына дейін өстім. Ук­
раи­наның Славута деген қаласында көбірек қызмет еттім.
Осын­дағы ең үлкен мәдениет ордасы – Офицерлер үйі. Ал­
дында әскери қызмет озаттарының аллеясы бар. Екі жағында

сегіз-сегізден үздік офицерлердің портреттері тұрады. Он жыл
бойы, лейтенанттан майорға дейінгі аралықта осы аллеядан
менің портретім түскен жоқ. Кейде мен ұзағырақ іссапарларға
кеткен кезде әйелім әкесін сағынған екі қызымды сол аллеяға

алып келіп, портретімнің алдында тұратын көрінеді. Осы күні
балалар: «Папа, помнишь?» деп еске алып күледі. Мұны неге
айтып отырмын? Сол уақыттарда ішіме аялап түйген бір құпия
сырым мынадай. 3 мыңға жуық офицердің арасында жалғыз

қазақпын. Осы жағдайда құлағымда, сана-сезімімде әркез:
«Адамда ұлттық намыс болу керек, ұлттық мақтаныш болу
ке­рек» деген Баукең сөздері тұратын. Міне, сол сөздер маған
әсер етіп, жігерімді қайрайтын. Баукең талабының үдесінен та­

бы­луға бар ынтамды салып, жылма-жыл үздік атанып, Аллея­
да тұру мақсатыма айналды.
Жасым 32-ден асқанда әскери академияға оқуға түстім.
Бұл арада да Баукеңнің аруағы қолдады. Соғыс уақытындағы

Момышұлының ерлігін, айла-тәсілін айтып бес алып, жолым
ашылды. Күндізгі бөлімге 32-ге дейін ғана қабылдайды екен.

Бұдан жасымыз сәл ғана асқан бірнеше жігіт өтініш жазып
едік, содан орыстарды ғана күндізгі бөлімге ауыстырып, 300
адам ішіндегі жалғыз қазақ мені өгейсітіп, сыртқы бөлімде
қалдырып қойды. «Әй, қазақ, енді мықты бол!» деп ойладым.

Содан төрт жыл бойы көз алдымда Бауыржан тұрды. Сырт­
тай бітірген 220 тыңдаушының ішінен үздік оқыған 14 адамды
аспирантураға қалдырды. Соның ішіндегі жалғыз қазақ тағы
да мен едім.

Негізінде іштей ойлап жүретінмін: менің келешегім әс­
ке­ри командир, одан кейін Бас штабқа түсемін деп. Сол кез­
де Бау­кеңнің академияда сабақ бергенін естідім де, Бауыр­
жан ағамның да ізін қууым керек қой деп ойладым. Сөйтіп,

әс­кери қызметім Москваға ауысқан. Уақытша екі бөлмелі пә­
терде тұрып жатқам, төрт бөлмелісін аламын деп жүргем. Ас­
пи­рантураны бітіргенде подполковникпін. Үшінші жылы
оқып жүр­генімде маған оқу тобын бекітіп, Монғолия мен Ку­

ба офи­церлеріне тактикадан сабақ бердім. Тақырыбым Батыс
жа­ғын­дағы шабуыл туралы еді, кандидаттық диссертациямды
елдің алдымен жазып, тапсырып қойғам. Академияда қаламын
деп жүрген адаммын. Бірақ тағдыр және Қорғаныс минист­

рі Гречконың бітірушілердің 60 пайызын әскери училище­
лерге жіберу туралы бұйрығы басқаша шешті. Сонымен бір­
ге бұғып жатқан қазақи діліме, қалыпқа сыймас бауыржандық
мінезге салып дәу генералдармен пікір таластырып айтысып

қалуым да Фрунзе атындағы академияда сабақ беріп жүр­ген
менің Мәскеуден шеттетіліп, Алматыға, 70-ші бекеттегі Ко­
нев атындағы әскери училищеге тактика кафедрасының мең­ге­
рушісі болып келуімді тездетіңкіреп жіберген сыңайлы. Ал­ма­

мыз қайда екен, қалай екен? Генерал болды ма екен? Омы­
рауына Жұлдыз тағылды ма екен?.. деген сұрауларға кеудем
шүпілдеп толған. Бұл сұрақтардың жауабы солғындау шықты.
Кейбір әңгімелердің шет жағасын естідім. Неге олай? Оны­

сы несі? Мүмкін емес нәрсе ғой деймін. Ақыры, аңсап, іздеп
жүрген Баукеңді көрдім. Мәңгі есімнен кетпейтін бұл күн –
1975 жылдың 20 қаңтары. Бұл кезде округ газетіне Баукең,
оның отаншылдығы туралы мақалаларым да шыға бастаған.

сол кісі маған: «Ертең бұқаралық-қорғаныс айлығының ашы­
луына арналған үлкен салтанатты жиынға бір взводты бастап
апар» деп бұйырды да, сосын қуақы жымиып, «Онда сенің
Бауыржаның да болады» деген сөздерді қосты.

Жарты сағатта Бауыржан Момышұлы барша болмысы­
мен жар­қырап көрінді. Ол жиынға кешігіп келді. Әуелде біз
оң қо­лына асатаяқ ұстаған жартылай әскери жасыл формадағы
адам­ның залға қалай кіргенін байқамаппыз. Ақырын басып

келіп бірінші қатардағы бос орынға отыра берген оны жи­
налысты жүргізуші Дмитрий Снегин ыммен төралқаға ша­
қырды. Кірген кісіге біз енді ғана назар аудардық. Сыбыр-
күбірмен қозғалақтаған зал бірте-бірте гуілдеп кетті. Кенет,

осыны байқаған, Снегиннің қасына жайғасқан адам орнынан
асықпай тұрып, саусақтары тарбиған оң қолын алға ұмсына,
өктем дауыспен: «Тоқта, генерал! Жақсы оқып тұрсыз. Сіздің
баяндамаңыз маған ұнайды, бірақ зал сізді нашар тыңдап тұр»

деді. Генерал абдырап қалды. Көзілдірігін шешкенде оның бет-
әлпетінен абыржу аңғарылды. Сірә, оны бұрын ешкім бұлай
тоқтатпаған болар. Есі шығып кеткен ол қырындай бұрылып,
ары қарай не болатынын тосқан сыңайлы.

кісі дауысын көтере, сабырлы қалпынан жазбай. – Сыбыр-кү­
бірдің көбейгеніне қарағанда көпшілігің мені білмейтіндерің
көрініп тұр. Мына шал өзі кешігіп келіп, онымен қоймай төр­
алқадан орын алды деп те ойлап отырған боларсыңдар. Мені

шақырған!
Баукең отырды. Зал тарс жарылып, ұзақ қол шапалақтады.
Осы кезде генерал мінберден түсіп, Баукеңді қасына келіп құ­
шақ­тады. Біз бәріміз орнымыздан тұрдық. Қолшапалақ дү­ріл­

деген ұлан шу, ұлы сарынға ұласты. Бір нәрсе анық еді: жи­
налған жұрт келген адамға үлкен сүйіспеншілікпен ізет-құр­ме­
тін көрсетіп жатты. Зал орысша-қазақша «Ба-уыр-жан!», «Бау-
ке!» деп тоқтаусыз ұрандады. Менің көзіме жас үйірілді. Өзім

өмір бойы табынып, тағдырыма таңбасын салған піріме алғаш
осылай жолығып едім.
Генерал мінберге қайтып барды, бірақ зал қол шапалақ­
тауын жалғастыра берді. Мұны байқаған Баукең орнынан

қайта тұрып, оң қолының тарбиған саусақтарын алға қа­рай
қай­тадан созды. Зал сол мезетте тым-тырыс боп тына қал­
ды. Баукең толқулы болса да, нық дауыспен: «Рахмет, спаси­
бо! Енді отыруларыңызды сұраймын, ал сізден, генерал, баян­

дамаңызды жалғастыруыңызды өтінемін» деді. Дегенмен, мен
жаңағы қатты тебіреністен кейін баяндаманың қалған бөлігін
тыңдауға ынта-зейінімді үйіре алмадым. Басқалардың да ба­
сым көпшілігі менің күйімді кешті ғой деймін.

бұйыр­маған Баукеңнің бұл да бір жұлдызды сәті боп көрінеді
ма­­ған. Халықтың, қатардағы қалың әскердің мойындауының
бір көрінісіндей. Оған қысқа үзілістен кейін сөз берілгенде
зал тағы да дүр сілкініп орнынан тұрып, қаһарманды қол ша­

па­лақтап қошаметтеді. Баукең тынышталуды өтініп, белгі бер­
генде ғана зал тыншып, біз орындарымызға отырдық. Әр сөзін
шегелеп, айқындап айтқан шешенге құлақ түрдік.

ке жақындап қалсам да, жаяу жүргенді ұнатамын. Тауда дем
алып жатқан маған бүгін мәшине жіберген екен, бірақ мен оған
отырмадым. Сіздермен кездесу үшін жеті шақырымдай жүріп
өттім. Дәл есептемедім бе, азырақ кешіктім. Дегенмен, сіз­

дермен кездесу үшін кеткен уақытыма бола ешбір өкінбеймін.
Керісінше, өзімді қайтадан сергек сезініп тұрмын. Жасарып
кеткендеймін.
Зал тағы да оның сөзін нөсердей екпіндеп шатырлаған

қолшапалақпен бөліп жіберді. Өз сөзін осылай бастаған Баукең
өмір негізі – қозғалыс деген қағиданы таратып айта отырып,
ұлағатты әңгіме тиегін ағытты. Ұрыстар мен шайқастарда
жеңіс­ке жеткізетін басты шарттардың бірі қозғалыс, икемділік

пен ептілік, ұрымтал қимыл екендігін соншалықты ұғынықты
әрі қарапайым түсіндіріп бергені таңқаларлық еді. Баукең со­
ғыс­тың алғашқы кезіндегі ауыр жеңілістерге жол берген бір
себеп жайбасарлық, командованиенің әскердің қимыл ши­рақ­

тығына, шапшаңдыққ а көңіл бөлмеуі екендігін де үлкен қын­
жылыспен айтты. Біздің арамызда да қозғалысқа мән бермей­
тін қолбаңбайлардың көбірек отырғанын байқап қалыпты. «Мұ­
ның да емі – қозғалыс. Қарт солдатқа сеніңіздер» деді Баукең.

Содан соң ол дауысын қатайтып, жүзіне сұс ұялап, әрбір ег­
де қазақ жолда кездескен қандай да қабір қасынан бетін сипа­
май, білген дұғасын оқымай өтпейді дей келе, соғыста құрбан
болған боздақтарды, олардың зираттарын қастерлеу жайы­

мын: жаңағыдай, бір-бірінен алшақ екі түсініктің басын бірік­
тіріп ғаламат тартымдылықпен айтып беру және аудиторияны
ғажайып әсерге бөлеп, бейне бір сиқырмен арбағандай сілті­
дей тындырып ұстау ұлы жүректі жауынгер қолбасының, аса

геніңізде-ақ куәгері болған, Баукеңе деген халықтың, қатар­
дағы жауынгерлердің ізет-құрметінің, шексіз дерлік сүйіс­пен­
шілігінің сыр-себебі неде деп ойлайсыз?

сүйіспеншілігі қарызға берілмейді. Халық сүйіспеншілігіне
халыққ а бергені бар, берері бар ерлер ғана бөленеді. Бау­кең
адамзат тарихындағы сондай ерлердің сойынан. Ол сүйіс­пен­
шілікке Баукең қанын, жанын халық жолына садақа етіп бө­лен­

ген. Айталық, 316-шы атқыштар дивизиясының жас комбатын
өзінен 10-15 жас үлкен солдаттар ерекше мейірмен құрметтеп
Бауке деп атады. Солдаттар өз комбатын ержүректігі мен ұс­
там-сабыры, қандай болмасын тығырықтан алып шығар тап­

қырлығы үшін жақсы көрді. Ұрыста жеңіске жеткізгені үшін,
батальонын саны көп самсаған жауға жайпатқызбай, әр жолы
ондаған, жүздеген өмірлерді аман сақтап отырғаны үшін жақсы
көрді. Мысалы, 316-шы дивизияның командирі командармға

былай деп баяндайды: «1073-ші атқыштар полкінің бірінші ба­
тальонының командирі аға лейтенант Бауыржан Момышұлы
дивизияның негізгі күштерінің ұрыстан сытылып шығуы
үшін қорғанысты шебер ұйымдастырып, олардың одан әрі

ұрым­тал шепке орнығуын қамтамасыз етті. Дұшпанның ба­
сым күштерінің көптеген шабуылдарын тойтарып, өз бетімен
әрекет жасаған батальон қоршауды бұзып-жарып шықты. Бата­
льон командирі шегінген кездерде тұтқиыл қарсы шабуыл­дар

ұйымдастырып, сол арқылы дұшпанның алға жылжуын бө­
геді. Батальоннның жеке құрамы қаһармандық пен тас-түйін
топтасқандық танытып, батыл әрі өжет қимылдады. Шы­ғын
шамалы ғана, батальон – ұрысқа қабілетті». Міне, бұл Бау­

кеңді халықтың қалтқысыз сүйіспеншілігіне бөлеген ерлік­те­
рінің мыңнан бір мысалы ғана. Оның өз заманына сай анық
батырлығы да осында. Өз өмірін сақтап қалған командирін жа­
уынгер қалай пір тұтпасын.

қосқан үлес-жаңалықтар қандай? Іліми мұра ретіндегі олардың
өміршеңдігі неде?

ғана әскери айла-тәсілін айтып берейін. Оның батальоны әр­
кез сылбыр-самарқау шегінбеді, немесе жаудан әсте үрейі
ұшып қаш­қан емес. Керісінше, жолдардың өн бойында шиыр­
шық ат­қан серіппелі бұрмалармен шегіне отырып, дұш­пан

ко­лон­наларына тұтқиылдан соққ ы жасады, оның техникасы
мен адам күшін шығынға ұшыратты, сөйтіп, диви­зияның не­
гізгі күш­терінің қорғаныс шебіне шыққ анша жау­ды әбден ти­
тық­татып сілесін қатыратын. Әсіресе, елді ме­кенде ты­нығуға

жайғас­қан дұшпанды түнде оқыстан соғу тиім­ді болды. Оқты
төпелей жаудырып алып, елді мекеннің тұс-тұсынан шағын топ­
тармен жасалған шабуыл дұшпанның үрейін ұшырып, асып-
сасып тым-тырақай қашқандарын қап­тал­дағы һәм қарсыдағы

пулеметшілер баудай түсіретін. Өт­кен ғасыр­дың жетпісінші
жылдарында әскери аспирантурада оқып жүр­ген кезімде-ақ
біздің Баукеңнің командирлік дарынын ай­ғақтайтын бірқатар
жауынгерлік құжаттар мен ұрыс қи­мыл­дарының карталарына

кездейсоқтан тап болып, шұқшия зерт­тегенім бар еді. Баталь­
он әрекетінің бұл түрін мен Бауыржан серіппесі деп атадым.
Б. Момышұлының басқа ұрыс түрлерін жүргізу тактика­
сына қосқан үлесі де айтарлықтай. Оның өресі жоғары әскери

маман, сарапшыл сардар, терең толғамды, кең құлашты қол­ба­
сылық дарыны полкті, одан соң дивизияны басқарған соғыстың
кейінгі жылдарында ашыла түсті. Нақ осы қасиеттері акаде­
мияда оқып және жұмыс істеп жүрген кездерінде оның жал­

пы жұртшылыққ а кеңінен танылып, құрметке бөленуіне мүм­
кіндік берді. Б. Момышұлы жаңа үлгідегі командир ретінде
ша­буылдың жайбасарлық баяу қимылға негізделген бұрынғы
тәсілін батыл түрде ысырып тастады. Ол шабуылдың мұндай

тәсілі әскери техника мен қару-жарақтың жетілген түрлерінің
оқ жаудырудағы және маневрлік мүмкіндіктері барынша то­
лық пайдаланылуын қамтамасыз етпейді, ұрыстағы шабуыл
қар­қынын үдетуге бөгет жасайды деп дұрыс пайымдады. Ұрыс

қимылдарын жүргізудің қарқынды тәсілдеріне бейімдел­ген
әс­керді өмірге әкелудің белсенді жақтаушысы болған Б. Мо­
мышұлы тереңдеп ену ұрысы ілімін қолдап қана қоймай, оны
да­мытуға да пайдасын тигізіп, жәрдемдесті. Куба, Израиль, та­

ғы бас­қа елдерде Баукеңнің ұрыс тәсілдері басшылыққ а алын­
са, бұл оның әскери ілімінің өміршеңдігін көрсетпей ме.

ник Голушко өзінің «Тыл солдаттары» деген кітабында бы­
лай деп жазады: «Таңдаулы оқытушылардың игі әсері жай­
лы айтқанда, ең алдымен, біздің көзімізде жартылай аңызға
айналған бір адамды еске алмай тұра алмаймын. Әңгіме жал­

пы тактика курсын оқыған полковник Бауыржан Момышұлы
туралы. Біз әруақыт оның лекцияларын асыға күтіп отыратын­
быз. Ол көбінесе конспектілерге емес, схемаларға жүгініп, кез
келген материалды ұғынықты әрі қызғылықты баяндайтын. Әр­

бір қағидасына жауынгерлік тәжірибеден тағлымды мысал­
дар келтіретін. Тактиканың күрделі мәселелерін зерделеу үс­
тінде бізді дербес ойлауға үйретуші еді». Міне, осыған менің
алып-қосарым жоқ. Тек сонда Баукеңнің болған оқиғаларды

ауызша жосылта айтып, мысалдың неше атасын келтіріп, қыз­
ғылықты мазмұндаған ғажайып лекцияларын ауыздарын аң­
қитып қызыға тыңдап отыратындардың көпшілігі генералдар
болған ғой.

көтеруге ұлы орыстық шамшылдық қайдан жол берсін? Тіптен,
Курляндиядағы Калининград майданында, бұрынғы ком­диві
ауырды ма, жаралы болды ма, әйтеуір төрт ай 9-гвардиялық
ди­ви­зияға командир болғанда, сол лауазымын бекітпеген. Әйт­

песе, жұмыс картасының Москва таңбаланған бөлігін жа­уын­
герлердің көз алдында жыртып тастап: «Біз Москваға дейін
ғана шайқасуға тиіспіз, оның ар жағында бізге орын жоқ» деп
айтқан, отаншылдықтың ерен үлгісін дәл осылайша көрсеткен

кім бар еді?! Менің айтатыным: егер батырлығы, командирлік
дарыны сол уақытта әскери элита тарапынан әділ бағаланса,
мі­нез ерекшеліктері дұрыс түсінілсе, ол шын сөй­леп тұрғанда
шындығын қостайтын адамдар болса, бәлкім, Бау­кең сол соғыс

жылдарында-ақ Батыр жұлдызын омырауын­да жарқыратып, иы­
ғында дәу генералдардың погонын оқа­ла­тып, қазақ халқы Одақ
көлемінде ресми мойындалған ірі әскербасыға ие болар еді.
Десе де, қазақтың бас батырын ішқұса еткен мұндай шеттету­

лер Баукеңнің туған халқы ал­дындағы әскери ойшыл, қаһарман
қолбасы ретіндегі зор ба­ғасы мен қадір-қасиетін бір мысқал да
төмендете алмағаны белгілі.

мемлекеттік құпияға жатқызған. Баукең мұрасының тікелей
мұрагері Қазақ елі, қала берді, баласы Бақытжан Момышұлы
емес пе? Осы жайдың түйінін қалай шешуге болар екен?

ғы Қорғаныс министрлігінің үлкен архиві бар. Мо­мыш­ұлының
әскери мұрасына, 316-шы атқыштар дивизиясының материалда­
рына мен алғаш рет 1972 жылы сонда жолыққ ам. Бауыржан ағам
мұнда жүр екен ғой деп қуанғам. Одақ ыды­рағаннан кейін ол

архивтің Баукеңнің жазғандарын ғана емес, Қазақстанға қатысты
басқа да материалдарды тегін бермейтіні рас. Қазақстаннан қан­
шама құрамалар, дивизия, полктар аттанды майданға. Бау­кең­
мен бірге соларды да қайтадан қопара зерттеу мәселесі ұмы­ты­

лыңқырап бара жатыр. Осыны біздің Қорғаныс министрлігіміз
көтеріп, арнайы келісім-шартпен ізденушілерді жіберуі, қаржы
бөлуі керек. Қанша жылдан бері құлаққ ағыс қылып қақсап ай­
тып жүрсек те, әскери ғылымға көңіл бөлмеудің зардабын ен­

ді тартып отырмыз. Осы салада қазір бірде-бір ғылым докторы
жоғының өзі жетіскендіктің белгісі емес.
Ал енді Баукеңнің қолда бар мұрасын зерттеп насихат­
тау жайына келсек, шүкір, диссертациялар жазылуда. Оларға

пі­­кір айтып, қолдан келген көмегімді жасап тұрамын. Он шақ­
ты жыл бұрын Гүлнәр Айтқазина деген қарындасымыз пат­
риоттық тағлымы бойынша кандидаттық диссертация қор­ға­ды.
Қазір Қайролла Мұқамбетқалиев деген полковник азаматымыз

Баукеңнің әскери өнерінен докторлық диссертация жазып жа­
тыр. Бірақ Момышұлының сан-салалы қыруар мұ­ра­сын зерттеу
орайындағы жұмыс әлі ұшан-теңіз екенін айтқан абзал.

болған бір жағдайын ғана айтайын. Баукең атындағы әскери
мектепке директор болған кезімде тындырған бір ісім оқу бағ­
дарламасына «Бауыржан оқылымдарын» ендіріп кетуім деп
білемін. Оның мәнісі: Баукеңнің жазғандарын, Баукең туралы

жазылғандарды түгел оқу керек, кино, спектакльдерді көру ке­
рек. Жыл аяғында осының қорытындысы шығарылады. Сон­
да әрбір оқушы ұлан «Мен Бауыржаншымын!» деп мақтаныш
етерлік деңгейге жетсе, мақсаттың орындалғаны. Осы «Бауыр­

жан оқылымдарын» тек әскери оқу бөлімдерінде ғана емес,
барлық білім жүйесінде кеңінен таратса, еліміздегі әскери-пат­
риоттық, отаншылдық тәрбиесінің өрге басары күмәнсіз.

гілік. Оған көзі тірісінде-ақ орнаған ең зор ескерткіш те сол
шығар. Баукеңнің еңселі ескерткіштері Жуалыда, Таразда,
Астанада бой көтерді. Ендігі жол Алматынікі. Бұл жол ауыр­
лау болғанын айтуымыз керек. Үкімет қаулысы 18 жыл бұ­

рын қабылданса да, Баукең ескерткіші Алматыда әлі жоқ. Де­
ген­мен, қала әкімдігі Панфилов саябағында ескерткішті ор­
натуға соңғы уақытта шұғыл кіріскен сыңайлы. Біз қазақ Мо­
мыш­ұлының ескерткіші өзі құрмет тұтқан орыс генералымен

Достық даңғылының басында қатар тұрып, бір жағынан, Рес­
пуб­ликадағы ең үлкен екі этностың достығын бейнелесе деп
едік. Амал нешік, қаражат кемдігінен көңілдегі көрікті ойдың
сәні кетіңкірейін деп тұрған сияқты.

1990 жылдың қарашасында Баукеңнің 80 жылдығына орай
үлкен конференция болып, соны өзім басқарып едім. Со­дан бері
жаңағы ескерткіштің жайымен бірге Момышұлы атын­да орден
белгілеу мәселесі де күн тәртібіне қойылып келеді. Қазақстан

әскерінің рухын асқақтату үшін мұндай ор­ден­нің қажеттігі кү­
мән тудырмайды. Ауған соғысының ардагері Бақытбек Смағұл
өз қаражатына Баукең атындағы медаль мен ерекше белгі жа­
сатып, соның нөмір біріншісін Елбасына табыс етті, он шақты

соғыс ардагерін марапаттады. Бұл да болса сүйініш.
Амандық болса, келешекте Баукең атында орден де болар.
Туған елі біртуар батырын ресми түрде Халық қаһарманы деп
білетін күн де алыс емес шығар.

лағына шалынсын.
2009 ж.

«Елестеп өтті алдымнан
Жаралы жылдар бейнесі»
Қасым Аманжолов.
Ол тағдыр – қазақтың текті қыранының тағдыры. Қыран

бүркіт қашан да мәрт келеді. Қыран мекені қияда. Қыран
аңсары – күн астындағы шексіз, шетсіз кеңістік. Қыран сам­
ғауы зеңгір көктің төрінде. Қыранның шырқау биікті көк­се­

мейтін күні жоқ. Мұзбалақ қыран тұғыры – мәңгілік мұзарт­
тар. Қазақтың текті қыраны, жеті қат көкте жаумен қисапсыз
жағаласқанда жүрегі әсте шайлығып көрмеген, ел бағына ту­
ған қаһарман ұланы Талғат Бигелдинов даңқының, соны сүйін­

шілеп қуанған халық мерейінің биігі екі дүркін Кеңес Одағы
Батыры жұлдыздарының сөнбес жарығымен сараланады.
Қарт қыран бүгінде сексеннің жетеуінде. Әлі де сол мұ­зарт­
тағы тұғырында. Мәшинесін өзі айдайды. Көптен бергі сүйік­

ті хоббиі – бал арасын бабымен ұстап, омартасын Алатау аң­ғар­
ларында мұқияттап сайлайды. Жетпістен асқанда күр­кіреп жау­
ға шапқан баяғы Бөгенбай бабасындай, «Бетін ау­лақ қылсын,
бірақ күн туа қалса ұшаққ а отырып қайтадан сам­ғауға әзірмін!»

деп ширығуынан-ақ қайтпаған батыр сұсы бі­лінгендей. Соған
қа­рамастан батыр көңілі баладай риясыз. Күр­кірей аңқылдап кү­
лімсіреген батыр ағаның бала мінезінен қилы-қияпат жыл­дар­
ға мойынсұнбаған жан тазалығын та­ны­ғандай жадырай тү­се­

міз. Осынау қыран қазақпен аз-кем де болса әңгімелескен адам
оның сөзінен, мінезінен ертегі ба­тыр­ларының ерекшелігін бай­
қамай тұра алмас еді. Өзіміз байқадық.
Осы, Кеңес Одағының Батыры атағын бір емес, екі рет

ал­ған қазақ аз ба, көп пе? Мүлдем қисынға келмейтін сұрақ.
Екеудің бірі де емес, Бірдің өзі, нағыз дүрдің өзі Бигелди­
нов Талғат. Мұны айтып елдің есіне салғанда Американы қай­
тадан ашқалы отырған жоқпыз. Тек сонау қаһарлы соғыс жыл­

дарында Сталиннің жарлығы бойынша 80 жауынгерлік ұшу­
ды табысты орындаған ұшқышқа Батыр атағы берілетін бо­
лып белгіленген екен. Ал, біздің Талғат ағамыз болса, 305
мәр­те жауынгерлік тапсырмамен ұшып шығып, жауға сонша­

ма рет ойран салып шайқасқан, соншама рет өліммен бет­
тесіп, арпалысып айқасқан. Қарапайым арифметикаға салсақ
та, төрт немесе, кем дегенде, үш мәрте Кеңес Одағының Ба­
тыры болғандай екен! Әрине, екі Жұлдыз да тақиямызға тар

келмес. Күпірлік болмасын, бірақ көңілде күмән барын қай­
тіп жасырайық. Қазаққ а одан артықты қимаған, осы да же­
тер деген кердең пиғыл да болмай қалмаған-ау деп шамалай­
мыз. Ал мына екі мәрте Батыр атағын бермеске де Талғаттай

өреннің бірінен бірі асқан, толастамай үдемелеген ерен ер­
лігі ерікке қоймаған. Шабытты шағындағы болат топшы­
лы қы­зылшыл қыран қайтпас қайсарлығымен Жұлдызды жұ­
лып ал­ған, іліп түскен. Қиян-кескі сол күндердің өзінде не­

Би­гелдиновтің жаужүрек жалыны мен ұшқыш ретіндегі ше­
берлік шалымы аңызға айналғанын көзкөрген куәлар хатқа тү­
сірген, құжаттарда таңбаланып қалған. Шабуылдағы қазақ сұң­
қарының айла-тәсілі, қабілет-қарымы, ұшақты қапысыз мең­

геруі, ұрыстағы ұрымталдығы, өжеттігі өзгелерден оқ бойы
озық болып дараланғанын да сарғайған құжаттар, ескір­мес
естеліктер жырдай қып жеткізген. Осылайша жердегі жаяу
әскердің жортуыл-жорықтарында ғана емес, қазақ аты ас­пан­

дағы айқастарда да бірден-бір Бигелдиновтің арқасында айдай
әлемге әйгілене танылып, туған халқына мерей-мақтаныштың
кенен олжасын асқан бір дарқандықпен молынан салғанына
алғыс-рахметіміз де әрқашан айтыла беруі керек-ақ.

Сол бір отты күндерден бері де алпыстан астам жыл өтіп,
соғыс жаңғырығы алыстап барады. Бір майданда, бір елдің
қосыны болып тізе қоса соғысқан Ресейден де ірге ажыра­
тып, дербес байрақ көтергенімізге де жиырма жылға таяп ке­

леді. Ендеше, осынау, дүниені тітіреткен сұрапыл соғыстың
сол кездегі бас қаһармандарының бірі, қазіргі қарт қыраны,
ардагер жауынгері Талғат Бигелдинов хақында жаңа пайым­
ды жүрекжарды сөзді еліміздің бас газетінің бетінде айтқан

жөн сияқты. Алға озған уақыт, өркендеп өрлеген заман Батыр
орайындағы көзқарас-бағаны бір қағып-сілкіп, шаң-тозаңнан
тазартып, өмір жолын көз алдымызға елестете, оған деген ілти­
фат-құрметіміздің деңгейін сыни тұрғыдан тағы бір бағамдап

өтуге ишара ететіндей.
Жә, олай болса, аспан шайқастары ақиығының тәңірім жа­
рылқап тарту еткен талайлы тағдыры қалай, қай жерде, қашан
басталып еді?

Бұрынғы Ақмола-Қараөткел төңірегіндегі атақоныс, қа­зір­
гі Астана әуежайының орнындағы ескі Майбалық ауылында,
Бигелді қарттың әулетінде қазақтың болашақ даңқты ұшқышы
Талғат Бигелдинов дүниеге келеді. Сол бір аумалы-төкпелі за­

манда Майбалықтан басталған хикая Қордайдан асып, қырғыз
жеріне қарай бет алады. Ғали деген татар байының көп ма­
лын айдаған Бигелді балалары Жүсіпбек пен Жақыпбек Піш­
пек қаласының маңына жетеді. Ғали байдың өзі жоқ, қашып

кеткен. Малшылардың бастығы ағайынды жігіттер сол ара­
да қызыл әскербасы Михаил Фрунзенің корпусына тап келіп,
өзіне жолығады. «Ғали байдың малын айдап келдік, өзі жоқ,
малды не істерге білмей тұрмыз» дейді. «Сендер кімсіңдер?»

тайға қашып кетті, малды бізге тапсырыңдар» дейді. «Олай
болса, мейлі, алыңыздар, – дейді Жүсіпбек, – тек, әй, русский
нәшәндік, бізді мал берді деп пиши бумага, пиши бумага!».
Фрунзе сөзге келместен дереу: «Я, главнокомандующий Тур­

кестанским военным округом М.В.Фрунзе, принимаю скота
Гали бая от чабанов Бегельдиновых Жусупбека и Жакупбе­
ка и других, в составе: 20 тыс. овец, 500 крупного скота» де­
ген мағынадағы қолхат жазып, мөрін басып береді. Малшы­

ларды да қанатының астына алып қолдарына бір-бір мылтық
ұстатады, етік, шинель, буденовкамен жарылқап әскерше киін­
діріп қойып, малды одан әрі қаратады. Сойыс-мұқтажға мал
сұраса беріп тұрыңдар деп тапсырады. Ал мұның нағыз әусе­

лесі басқада. Тағдыр жазуының ғажабына қараңызшы, қызыл
сардар Фрунзенің нақ осы қолхаты он сегіз жыл өткенде
жасөспірім Талғаттың ұшқыштар мектебіне оқуға қабыл­да­
нуына бірден-бір шарапат-септігін тигізген ақжолтай құжат

болды.
Батырдың балалық шағы қалай өтті дегенде, соншалықты
бір тауқымет, қиыншылық көрді деуге келмес. Ел қатарлы күн
кешті. Бәлкім, басқа құралпастарынан бақуаттырақ та болған

шығар. Атасы Жүсіпбек «Кожа-Синдикат» мекемесінде жұ­
мысшы боп, кейін мал базарында істеді, әкесі Жақыпбек арба­
кеш болды. Екі отбасы Пішпектің шет жағында, бөлектенбей,
бір қорада тұрды. Асып кетпегенмен, ашқұрсақ емес. Бере­

ке-бірлікте, тату-тәтті. Мейір де жеткілікті. Төрт-бес бала. Ең
кішкентайы Талғат. Райхан, Рахима, Кәрім деген бауырлары­
мен ойнайды. Сол кезде Пішпекте орыс, ұйғыр, татар мектеп­
тері болып, қырғызша және қазақша мектептер болмаған екен.

Сөйтіп, Талғат татар мектебіне барып тіл сындырады. Осы
жағдай қазақшасына ара-тұра қырғыз және татар мәнерін ара­
ластыра сөйлейтін Талғат ағамыздың лексиконынан әлі күнге
байқалады. Әрі сонысы, батырдың тағы бір ерекшелігіндей,

құлаққ а әуезді де жағымды естіледі.
Бигелді атасының 101 жасап қайтқан қарындасы – Қадиша
әжесі кішкентай Талғатты керемет жақсы көрді, бар мейірімін
төге тәрбиеледі. Әкелері 1931-1932 жылдардағы ашаршылық

қысыңқыраған уақыттарда еттірілік танытып, колхоздан жалға
жер алып, тау жақтағы ай далада пияз, жүгері екті. Үй іші ал­
ты ай жаз бойы тайлы-тұяғымен түгелдей егістік басында бо­
лады. Сонда әжесімен бірге қалып үйді қарайтын, бие мен

зектікке баулынды. Қара жұмысқа қаршадайдан қатып-пісіп
шынықты.
Осындай шыныққ ан шымыр жасөспірімнің Фрунзе аэро­
клубында үздіктер қатарында болуы таңданарлық та жайт

емес-тұғын. Тек аэроклубтың ұшу даярлығы жөніндегі бас­ты­
ғы Цурановтың: «Тамаша ұшады. Нағыз жас қыран! Барлау
авиациясы мектебіне жіберсе, тіптен жақсы» деп қолдап мақ­
тағанына қарамастан, ұшқыштар мектебіне іріктеу үшін кел­

ген комиссияны басқарушы капитан шалбары жамау, көзге қо­
раштау бұған қарап: «Ей, ты, байский сын, тебя не возмём!»
дейді. «Какой я байский сын!» деп жылап жіберердей тұра жү­
гірген бойы құстай ұшып үйіне келеді. «Әке, сен бай болған

екенсің ғой! Мені алмай жатыр анда!». «Айналайын, балам-ау,
ана күзгінің артында қағаз бар, соны апарып көрсетші» дейді
әкесі Жақыпбек. Сол арада Талғат Фрунзе берген қолхатты та­
уып алып, аэроклубқа қайтадан жүгіреді. Екі лейтенантымен

бірге әлгі капитан отыр екен, алқынысы басылмай: «Никакой
я байский сын! Вот! Скот сдавал Советской власти. На-те!»
деп дауысы қаттырақ шығып, қолхатты алдарына атып ұрады.
Аналардың көздері адырайып кетті дейді. Қолхатты бірінен

соң бірі алып оқып, бір-біріне қарап, ұзақтау үнсіздіктен кейін
капитан айтады:

Қыран самғауының алғашқы ақ жолы атақты Фрунзе бер­
ген бір жапырақ қағаздың арқасында осылай ашылып еді. Ол
кездерде қазақ баласына тым сирек бұйырған бақыт болатын
бұл. Әуелі Саратовтың арнайы барлаушылық ұшқыштар авиа­

мектебіне оқуға жіберілді. Оны бітірген соң Чкаловтағы 3-ші
бомбалаушы және 1-ші жойғыш авиациялық ұшқыштар мек­
тептерінде аспан қыраны мамандығының қыры мен сырын
тәп­тіштеп меңгерді. Одан соң ИЛ-2 шабылдаушы ұшағында

ұшу­ға үйренуден өтті. Осының бәріне ұзын-ырғасы екі жа­
рым жыл шамасында уақыт кетті. Тек содан кейін ғана, 1942
жыл­ғы желтоқсан айында Талғат Бигелдинов кейіннен 144-
ші гвардиялық деп аталған алғы шептегі 800-ші шабылдаушы

авиаполкке келіп қосылып, соның құрамында соғыстың соңғы
күндеріне дейінгі бүкіл от-жалынды бастан өткере кешіп өтті.
Осы арада Талғаттай қыранның пырағы – ИЛ-2 ұшағына
сипаттама берудің кезі келген сияқты. Жалпы авиация шабуыл­

даушы, қырып-жойғыш, бомбалаушы, барлаушылық деп бір­
не­ше түрге бөлінеді ғой. Соның ішінде шабуылдаушы авиа­

цияның негізгі міндеті жер бетіндегі жаудың адам күші мен
техникасын құрту болып табылады. Осы міндетті атқарушы
ИЛ-2 ұшағы екі зеңбірек, екі пулеметпен жабдықталған. Жет­
кілікті мөлшерде «Катюша» атымен реактивті снарядтары мен

бомбалары бар. Зеңбірек гашеткаларын басып оқ атқан кезде
сырт-сырт еткен фотоқондырғылар қоса жұмыс істейді. Сөй­
тіп ол кездегі ИЛ-2 дегендеріңіз алапат күш-қару саналып, олар­
ды көргенде жаудың үрейі ұшатын.

Атап көрсететін бір жағдай сол, болашақ батырдың ұшу-
техникалық даярлығының ғаламат тиянақтылығы мен тың­ғы­
лықтылығы. Бигелдиновке берілген сипаттама-мінездемелер­
ден оның қырандық қасиетінің қалыптасқан нышандары бай­

қал­ғандай. «ИЛ-2 ұшағын меңгеруі тамаша. Ұшуды жақсы
кө­реді, ұшқан кезде шаршамайды. Еңбексүйгіш. Үйренудегі
ұғым­талдығы ғажап. Әуеде сабырлы, сеніммен ұшады» деген
бағаларға лайықтылығын ол соғысқа кірген алғашқы күн­дер­

де-ақ дәлелдейді.
Бір ғажабы, Бигелдинов үшін соғыста үйрену кезеңі, бір­
тіндеп бейімделу мерзімі болған жоқ. Алғашқы шайқастан-ақ
сөздің шын мәнінде жауға жасындай тиді. 292-ші шабылдау­

шы авиадивизияның бұрынғы командирі, авиация генерал-пол­
ковнигі, Кеңес Одағының Батыры Н. Каманиннің куәлігіне жү­
гінсек, тұңғыш жауынгерлік тапсырманы орындау кезінде-ақ
оның салған беттен нысанаға сәтті шүйілгендігі сонша, бом­

балар бензин қоймасына қолмен қойғандай дәлдікпен түсіп, ал
екінші мәрте шүйілгенде қару-жарақ қоймасының күлін көкке
ұшырып өртеп жібереді. Кәнігі ұшқыштардың өздерінде де
мұндай тас-түйін шалымдылық сирек кездеседі екен. Ал, Би­

гелдинов болса бірден-ақ кемел шеберлікке жеткен. Сорғалап
құйылғанда түлкінің ғана емес, арлан қасқырдың да белін үзіп
жіберетін қазақ қыранының алғырлық қасиеті осындай бол­
са керек-ті.

Майдандағы қазақ қыраны тынымсыз ұшты. Ол шабуыл
соққ ыларының қапысыз шеберіне, мүлтіксіз мергеніне, өткір
жанары қиядағыны шалатын аспан барлаушысына айнал­
ды. Көк тәңірісі қыран бүркіт десек, сол қанқасап соғыстың

ас­пан­да­ғы ай­қас­тарының құдіретті қыран бүркіті осы Талғат
еді. Келе-келе оны ұрыстарға топтың сардар серкесі етіп сала­
тын бол­ды. Нақ 1943 жылы майдангер ақын Қасым: «Білмей­
мін, қай­­да жо­ғалттым, Сескену, қорқу дегенді!» деп тура дәл

ната шаңқылдаған жас қыран інісі Талғатқа арнап айтқандай
екен. Жаңағы жарқын тұлға Каманин: «Қазақ халқының осы­
нау даңқты ұлы күрес пен жеңістердің тамаша жолынан өтті.
Мен үшін оның марапатқа, офицерлік атаққ а ұсынылған қағаз­

дарына қол қою да бір ғанибет болатын еді» дейді. Бұдан біздің
қайсар батырдың от кешкен ортасындағы сыйлы-сүйкімділігі
де аңғарылғандай.
Үш жүз бес рет жауынгерлік тапсырмамен ұшып ұрыс са­

лып, майдандасты деп айтуға ғана оңай. Басты гәп жан алып,
жан берісе жағаласқан сол жанталастарда жеңіп шығу болса,
Талғат соғыста 305 рет жеңіске жетті, жауынан мерейін 305
рет үстем етті. Ерліктің мақсаты әрдайым жеңіске жетіп оты­

ру болса, сол қасиетті мақсат биігіне Бигелдинов мәрттікпен
көтеріле білді. Ол жер жастандырған жау саны, талқандаған
техника мен жабдық-жарақ, дұшпанды ойрандатқан шығын
молая берді. Бір өзі алғашқы он ұшу жорығында-ақ дұшпанның

Демьян тобындағы 10 автомәшинесін, 2 зеңбірек, 4 дзотын,
100 шақты гитлершіл мен бір жойғыш-қырғиын құртып жі­
берген. Сол ерлігі үшін ең алғаш рет Екінші дәрежелі Отан
соғысы орденін алды.

Харьковтағы жау аэродромын шабуылдау кезінде жағ­дай­
дың аса күрделі қиындығына қарамастан, Талғат Бигелди­
нов зе­нит­калардан жауған қалың оқтың арасынан аман өте
біліп, жеке өзі фашистік екі истребительді жойып, бірнеше

бомбалағышын зақымдап қатардан шығарды. Осы Харь­ков­
тың түбінде өз ұшағы құлатып түсірілгенде тіршілік тай­та­
ласындағы қыңбас қайсарлығы тағы танылды. Жау тылында
адаса жүріп, азапқа төзген жаралы сайыпқыран өзін әлдеқашан

өлдіге санаған үйіріне қайта қосылып, сауыққ ан соң шайқас
көгінде, сайыс төрінде қайтадан қиқулап самғады, жау көзіне
әзірейілдей көрініп, ажал төндірді. «Мені атып түсірген ер
кім, соны көрсетіңдерші?» дейтін неміс майталманының сол

кездерде Талғаттың өнеріне табынды демесек те, таң қалғаны
шындық. Бигелдинов бара-бара ұрыстарға штурмовиктердің
үлкен топтарын бастап шығатын болды. Қиян-кескі қатал ұрыс­
тардың от-жалынында шыныға түсті, шайқастағы шеберлі­

гін шарболаттай шыңдай түсті, шабуыл соққ ысының нағыз
сой­қан көкдауыл перісіне айналды. «Ұшатын танк» атанды­
рып, ИЛ-2 ұшағына да дем салып, даңқын шығарушылар осы
Тал­ғаттар. Ал неміс солдаттары ИЛ-2-ге «Қара тажал» деп ат

Соғыста ерлік көрсеткіші жауға келтірілген шығынмен
есеп­теледі. Тек Днепрдің оң жағалауынан плацдарм алу жолын­
дағы ұрыстарда ғана Т. Бигелдинов 10 танкті, 32 автомәшинені,
18 ат-арбаны, 8 зеңбіректі жоқ қылып, 180 неміс солдатын

жер жастандырды, әскери қоймаларда жойқын өрт шығарды.
1943 жылдың желтоқсанында Талғаттың звеносы Шевчен­
ко қаласы маңында 16 истребитель қорғаған, әскер, техника
мен қару-жарақ әкеле жатқан үш эшелонды талқандап, жау

ұшақтарының үшеуін құлатты. Жол істен шығарылып, пойыз­
дар қозғалысы тоқтап, соның нәтижесінде дұшпанның белгі­
леген қарсы шабуылын болдырмай тастады.
Айта берсе, мұндай мысалдар көптен де көп. Жермен-жек­

сен етілген танк колонналары, автомәшинелер керуені, қару-
жарақ пен бензин қоймаларында қисап жоқ. Бұл ғажап ерлік­
тердің барлығы Талғат аға штурмовигі фотоаппаратының су­
рет­терінде паш етілген, Ұлы Отан соғысының жәдігерлі ше­

жі­ресіндегі өлмес, өшпес жырдай қатталып сақталған. Күллі
адамзаттың жан-жүрегіне алапат жара түсірген сол қанды қыр­
ғын, қияпат соғыста неше неміс өлтіріліп, қанша паровоз бен
қару-жарақ қоймасы қиратылып, неше «мессершмит» атып тү­

сірілгенінің дәл есебіне бәрібір жете алмаспыз. Оны тізбелей
бергенмен ерлік киесін солдаттың ғашық жары жолдаған кес­
телі орамалдың шетіне сусардай түйе де алмаспыз. Бізге де
Бигелдиновтің қанша жауды өлтіргені қызық емес, сол арқылы

қанша отандас бауырларының өмірін сақтағаны қымбатырақ.
Қыран ерлігінің ұрпақ жатқа айтар өмір жырына айналуы да
сондықтан болар.
Сол жырдан бір мысал келтірсек, 144-ші гвардия авиа­пол­

кының ардагері Я. Шапочка Талғат ағамыз жөнінде былай те­
біренеді: «Біздің әуе армиясында Бигелдинов ең сайыпқыран
ұшқыш-штурмовиктердің бірі деп саналды. Ол полкымыз үшін
ғана емес, сонымен бірге дивизия, корпус және бүкіл әуе ар­

миясы үшін және тіпті, жаяу әскер бөлімдері үшін де барлау
жүргізді. Мен нақ осы Талғат Бигелдинов басқарған барлау
эс­кадрильясының ұшақтарын ұшуға дайындағанымды мақ­та­
ныш етемін».

Иә, алып-қосары жоқ риясыз сезім, батырға деген ізгі іл­
тифат осылай ақтарылған. Айлар өте берді. Сұңқар Тал­ғат Ка­
линин, Воронеж, Далалық, 2-ші және 1-ші Украин май­дан­да­
рын­дағы шайқастарға қатынасты. Ерлік қимылдары ұлғая

Со­ғыс жылдарында ІІ дәрежелі Отан соғысы, екі мәрте І дә­
ре­желі Отан соғысы, екі рет Қызыл Ту, Александр Невский,
ІІІ дәрежелі Даңқ, «Қызыл Жұлдыз», «Жеңіс» ордендерімен,
Поляк Әскерінің «Алтын Кресімен» марапатталып үлгерді.

Абайша толғасақ, сүйінерге жарар ұлды елі де сүйді. 1944
жылдың 26-қазанында КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының
Жарлығымен Талғат Бигелдиновке Кеңес Одағының Баты­
ры атағы берілді, ал 1945 жылдың 27-маусымындағы Жарлық

оның төсіне екінші Батыр Жұлдызын жарқырата тақты. Бү­
кіл соғыстың өн бойында жау жайлаған жерлердің аспанын­
да жалпы жиыны 500 сағаттан астам ұшқанда бір де бір рет
бағытынан жаңылып көрмеген бағдаршыл болжампаз да біз­

дің Бигелдинов болып шықты. Бірінші Украин майданында
420 жауынгерлік ұшуды шығынсыз атқарған оның эскадрилья­
сы полкта бірінші орынды ұстап тұрды. Оның жауынгерлік
іс-қимылының асқан тиімділігі мен пәрменділігін 158-ші ис­

требительдер авиаполкының командирі Кеңес Одағының Ба­
тыры гвардия майоры Н. Лощак, 152-ші гвардиялық истреби­
тельдер авиаполкының командирі екі дүркін Кеңес Одағының
Батыры гвардия майоры С. Луганский растап айғақтады, фото­

бақылаулар куәландырды. Оған Батыр атағы берілуін даңқты
қолбасшылар армия генералы Р. Малиновский мен маршал
И. Ко­нев және басқа әскер сардарлары қызу қуаттап қолдады.
Алғашқы Батыр атағына ұсынылған құжатта Талғат аға­

мыздың ұрыстағы қаһармандығы неғұрлым дәлірек сипат­тал­
ған деп ойлаймыз. Онда былай деп көрсетілген: «Бірінші гвар­
диялық шабуылдаушы авиакорпустың 800-ші полкының құ­
рамында Калинин, Воронеж, Далалық және 2-ші Украин май­

дан­дарындағы ұрыстарға қатыса отырып, 155 жауынгерлік
ұшу жасады. Өзі басқаратын эскадрильясымен 1670 жауын­
герлік ұшуды орындап, бірде-бір рет бағдардан жаңылмады,
өз әскерлеріне жаңсақтан соққ ы жасау оқиғасын болдырма­

ды. «Круг» ұрыс тәртібімен жауға соққ ы жасау жөніндегі так­
тикалық тәсілді тамаша меңгеріп, неғұрлым тиімді әрі шы­
ғынсыз шабуылды қамтамасыз ету үшін өз ұшқыштарын осы
тәсілге күнделікті үйретіп отырды.

Сәтті орындалған 155 жауынгерлік ұшуда көрсеткен ер­
лігі мен жаужүректігі, жаудың бес ұшағын атып түсіргені үшін,
Александрия, Знаменск, Кировоград қалаларын азат ету жо­
лындағы шайқастарда қаһармандық танытқаны үшін, біздің

қатысқаны үшін, дұшпанның адам күші мен техникасына ой­
сыратқан үлкен шығын келтіргені үшін – Кеңес Одағының Ба­
тыры атағына лайық».
Соғыс жылдарының сарғайған парақтары осындай ерлік

сырларын шертеді. Екінші Жұлдызға ұсынылған сипаттама­
да да жеке өзінің қаншама ұрыс техникасы мен жау әскерін
жойғандығы жөнінде бұлтартпас деректер келтірілген. Бұл жо­
лы да Львов-Сандомир операциялары кезінде жеке өзі және

топ бойынша 420 сәтті жауынгерлік ұшуларда көрсеткен ер­
лігі мен өжеттігі және Висла, Шпрее, Нейс өзендерінен өтуді
қам­тамасыз еткендігі, осынау сайыпқырандықтың батыр ата­
ғына әбден лайықтылығы атап көрсетілген.

Талғат Бигелдинов аспан шайқастарының саясат-сырла­
рын, ұңғыл-шұңғылын жете меңгерген саңлақ болды. Польшаға
кірген уақыт. Бір батальон Висла өзенінің ар жағына өтіп, Сан­
домир қаласы тұсынан шағын плацдарм алып бекініпті. Не­

містер қайткен күнде де осы плацдармды құртуды ойлайды.
Талғаттың бір әдеті, барлауға түнгі уақытта шығатын. Бір жо­
лы таң атып қалған кезде алыстан бұрқылдаған шаңды көреді.
Анықтап қараса, 40 шамалы танк соқтыртып келе жатыр. Біздің

плацдармдағы батальонға 50 шақырымдай қалған. Жетсе бол­
ды, таптап тып-типыл қылып өтпек. Талғат дереу жерге хабар­
лайды: Резеда! Резеда! Мен – Бигелдинов! Осындай да осын­
дай. Жақын маңдағы кез келген аэродромға қонып, ұшақтар

то­бын алып шабуылдауға рұқсат етіңіз... Сол арада Талғат аэ­
родромға қонып, жанармай құйғызып алады да, әзір тұрған
24 ұшақты бастап барып әлгі мұздай құрсанған танктардың
тас-талқанын шығарады. Сонда танктар плацдармға 10 ша­

қырымдай жақындап келіп қалыпты. Енді 10 минут кешік­
кенде батальонды құртады екен... Маршал Коневтің айрықша
алғысын алып, ықыласына бөленгені осы жолы еді.
Дәл Жеңіс күні, 9 мамырда соғыстың соңғы нүктесін

қою құрметі де қазақ қыранының пешенесіне жазылыпты.
Сол күні ертемен Талғат комдив Дольченкодан: «Бүкіл эска­
дри­льяң­мен Праганың күнгей шетінен жер бауырлап ұшып
өт!» деген шұғыл жауынгерлік тапсырма алады. Сөйтсе, қа­ла­

ның оңтүстік жағына орнығып алған бір эсэс дивизиясы «сөз­
сіз тізе бүгуді» мойындамай, қарсыласып жатқан көрінеді.
Үс­терінен қара бұлттай төніп Талғат эскадрильясының бо­
лат беренді сұңқарлары шүйіле қаптап ұшқанда жау жүйкесі

жата қалып, қолдарын көтеріп беріле бастады. Оқ жұмсамаған
психологиялық әуе шабуылы діттеген мақсатына осылайша
жетті. Сонда құлақтағы радиоқондырмадан: «Молодец Бе­гель­
динов! Задание выполнен! Возвращайся домой!» деген ко­ман­

дирінің саңқылдаған шат дауысын естіген Талғат сұң­қар­ла­рын
соңынан ертіп, соғыстың соңғы нүктесін қойып, Дрезден тү­
біндегі тұрақтарына жеңіс жалауын желбіретіп оралып еді-ау.
Соғыс біткеннен кейін Талғат Жақыпбекұлы Әскери-Әуе

академиясында оқып, Кеңес Армиясындағы бөлімдер мен құ­
рамалар командирі, штаб бастығы мәртебесін еншілеткен дип­
лом алып шықты. Әскер қызметінде реактивті ұшақтарды иге­
румен шұғылданды. Бір жолғы сынақ ұшуы кезінде апатқа

ұшы­рады, алты ай бойы ажалмен арпалысты. Асыл тек бұл рет­
те де арымады. Екінші топтағы соғыс мүгедегі болса да бей­
біт өмірден өз орнын табуға құлшынды. Фрунзеден лайықты
жұмыс бере қоймағасын, онсыз да туған ел, туған жерге бүйрегі

бүлкілдей бұрып аңсап жүрген Талғат ағамыз ордалы отбасы­
мен қотарыла көшіп Алматыға келген. Бейбіт өмірдің де ой-
шұқыры соғыстағыдан көп болмаса аз емес қой. Ақыры, Кеңес
Одағының Азаматтық авиация бас басқармасына жағдайын

ай­тып хат жазуға мәжбүр болған. Сөйтіп, Қазақстанның Аза­
маттық авиация басқармасы бастығының орынбасары болуға
Талғат Жақыпбекұлының келісімін сұраған сәлемхат та көп
ұзатпай келіп қалды. Иә, әрине, келіседі! Бұл 1956 жыл бола­

тын. Сөз басында айтқанымыздай, Бигелдиновтің маңдайына
бұйырған ерекше тағдырдың екінші бір арналы тарауы, аса
маңызды саласы осы тұста, туған елінің төрінде бастау алды.
Ол нендей тарау десеңіз, азаматтық авиацияның Қа­зақ­стан­

дағы жай-күйі мүлдем нашар еді. Тіптен, Республика басшы­
лары Москваға бару үшін сағатына 200 шақырымдық ЛИ-12
ұшағымен әуелі Ташкентке жетеді. Ондағы әуежайда сағаттап
сарыла күтіп, билет алып, содан кейін ғана ИЛ-18 ұшағымен

Москваға ұшады. Қайтарда тағы солай. Себебі, Алматыда ИЛ-
18 ұшып-қонатын асфальтты, бетонды берік алаң жоқ. Бұл
жағ­дайға намыстанбаса Бигелдинов Бигелдинов болар ма! Ба­
тырлығына баспай тұра алмады. Басшыларға тынымсыз талап

қойды. «Мынау сұмдық қой!» деді Жұмабек Тәшеновке. Рес­
публиканың басқа басшыларына да мән-жайды баяндап, тиіс­
ті ұсыныспен шықты. Сөйтіп көп ұзамай батырдың қам­шы­
лауымен, белсенді бастамасымен Үкімет республикада аза­мат­

әзірледі. Құдіреттің бұйрығымен осы тағдыршешті жоспарды
жүзеге асырушы да еліміздің бас ұшқышы, бас қыраны Талғат
Бигелдинов болғандығына қайран қалудың өзі де қисынға
кел­мес. Оның басшылығымен һәм тікелей қатысуымен ауыр

ұшақтарға арналған Алматы аэродромының, ондағы ұшатын
және қонатын жолтабанның құрылысы қолға алынды. Жұмыс
жо­ғары сапада, жедел қарқынмен жүргізілді. Жолтабан са­
лу жөніндегі үкімет тапсырмасын мерзімінен бұрын табысты

орындағаны үшін 1958 жылдың 18 қазанында Талғат Жа­қып­
бекұлы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен
марапатталды. Батыр ағамызға Тәшенов сынды атпал тұл­ға­
ның қолынан алған осы бір Грамота тым ыстық, Батыр Жұл­ды­

зынан кем санамайды. Осылайша Алматыдан Москваға тіке­
лей әуе жолын тартудың да бастауында Бигелдиновтің тұрғаны
тегін емес, жазмышты нышан демеске лажымыз қайсы.
Осыдан соң-ақ аэродромдар мен ұшып-қонатын жолта­бан­

дар салу бүкіл Қазақстан бойынша кең қанат жайды. Талғат
Жа­қыпбекұлы бұл іске асқан жігер-құлшыныспен, жанкеш­ті­
лікпен кіріскені сонша, осы орайда өзіне республика тас жол­
дар бас басқармасы бастығының орынбасары Леонид Гонча­

ров сынды пікірлестер, қолдас әріптестер іздеп тапты, облыс­
тар мен қалалардың басшыларын осызамандық әуежайлар
мен ұшақтарды қондырып-ұшыратын алаңдар салуға үгіттеді.
Өзі жаңа мамандығын жете меңгеру үшін Москваның инже­

нерлік-құрылыс институтына сырттай түсіп бітіріп алды. Ұш­
қыштығына қоса енді құрылысшы да болды. Аэродром­дар
құрылысының жобалық-сметалық құжаттамаларын жа­сау­дағы,
басқадай шаруаларын реттестірудегі Бигелдинов – Гон­чаров

тандемі азаматтық авиациямызды дамытуда таңдай қа­ғар­лық
толымды нәтижелерге қол жеткізді дей аламыз.
Алматыдан соң Балқаштың әуежайын қолға алған. Одан соң
Бигелдиновтің басшылығымен Ақмолада, Павлодар­да жә­не Гу­

рьев пен Оралдан басқа барлық облыс орталықтарында сол уа­
қыттардың талабына әбден сәйкесетін ұшу-қону алаң­дары бар
аэродромдар салынды. Қазақстан үшін бұл жағ­дай­дың әрі эко­
номикалық та, әрі әлеуметтік әрі моральдық-пси­хологиялық та

маңызы зорлығын айтып жатудың өзі ар­тық. Сондықтан да Талғат
Жақыпбекұлын 1963 жылдың 9 ақ­па­нында марапаттаған өз Құрмет
Грамотасында Қазақ КСР Жо­ғарғы Кеңесінің Төралқасы «рес­
публикада азаматтық аваицияны өркендетуге белсенді қатысқаны

Осы арада Талғат Бигелдиновке тәңір тарапынан ерек­ше
бақыт бұйырғанын тағы бір қайталап айтпай кете алмаймыз.
Ақмола төңірегін зерттеп тексеріп қарай келгенде әуежай құ­
рылысын салуға барлық параметрлері бойынша Талғат аға­ның

туған ауылы Майбалықтың маңайы сәйкес боп шық­ты. Сон­
дай тамаша! Құдай әдейі аэродром салуға арнап жа­рат­қандай!
Құрылысын да қыран перзентінің өзі жүргізді. Мос­квадан ал­
ғаш ИЛ-18 ұшағы келіп қонғанда Майбалық ауы­лының кем­

пір-шалдарын, келіншектері мен балаларын ұшақ­қа отырғызып
Ақмола аспанында серуендеткен сондағы сері күндер-ай десей­
ші! Еліміздің бас қаласы Астананың әуе­жайы халқымыздың бас
ұшқышы, батыр қыранының ауылына осылай орнаған. Мұны

қалай тәңірдің бұйрығы, тағ­дыр­дың сыйы демессің.
Бұдан соң құрылысқа құсы түскен Бигелдинов тағы да
Үкімет тапсырмасымен Лисаков кен-байыту комбинатының
құрылысына кірісті, одан соң Жамбыл суперфосфат комбина­

тын, Алматыдағы Республика сарайын, республикалық кітап­
хана ғимаратын салды. Осы жылдарда өзінің құрылысшылар
ұжы­мымен барлық облыстарда автодромды автомектептер
тұр­­ғыз­ды. Осынау адамның осындай таусылмас қажыр-қай­

ратына кім де болсын тәнті болғандай. Сөйтіп, 1972 жылы
шар­­уа­­­шы­лық ор­гандардағы белсенді жұмысы үшін берілген
Қа­­зақ­стан Жо­ғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы да көп күт­тір­
меді. Осы­лайша Талғат Бигелдинов ағамыздың республикаға

сіңірген ерен еңбегі, еңбектегі ерлігі майдандағы қыран қа­һар­
мандығымен парапар болды деп айта алсақ керек. Өнеге, ғиб­
рат осындай-ақ болар.
Бүгінде Талғат Жақыпбекұлы тәуелсіз елінің өркендеріне

қуанулы. Халық құрметіне бөленген. Елбасы да ілтипатынан
әсте қалдырмайды. Егемен елінің де марапаттарынан кенде
емес. «Отан», І дәрежелі Даңқ ордендерімен мерейленуі соның
айғағы. Ақтөбе Жоғары азаматтық авиация ұшқыштар инсти­

туты мен Қарағанды республикалық авиациялық училищесіне
екі мәрте Кеңес Одағының Батыры Талғат Бигелдиновтің есімі
берілген. Бірнеше қалалардың құрметті азаматы. Ел өмірін қа­
дағалап, үн қосып отырады. Кейбір өкпе-назы болса ішінде

шығар, сыртқа шығармайды.
Ерекше тағдыр еншілеген қазақтың осындай текті қыраны
болғанға мың шүкір. Қарт қыранға қарап бой түзейтін ұлан-
ұрпақтарымыз мол болғай...

Әңгімені өз кейіпкерімізге деген Елбасы ілтифатынан бас­
тап таратайықшы. Академик Серік Қирабаевтың куәлігіне жү­
гінсек, Тың игерудің 40 жылдығы атап өтілетін 1994 жылдың
ерте көктемінде Нұрсұлтан Әбішұлының мынадай сәлемі же­

белгілі қайраткері Сағындық Кенжебаев еді. Сол кісі салтанатқа
қатыссын» депті Президент. Әлбетте, мұндай ғанибетті сәлем
зор алғысты сезіммен қабыл алынғанына сөз бар ма.
Сөйтсек, Президенттің Сағындық ағасына жасаған құрметі

жалғыз бұл емес екен. 1988 жылы Министрлер Кеңесінің төр­
ағасы мәртебесімен комсомол ардагерін арнайы қабылдап, сон­
да елуінші жылдары Теміртаудағы металлургия өндірісіне ком­
сомолдық жолдамамен барғанын еске ала отырып: «Сол кезде

комсомолды сіз басқаратын едіңіз» деп ізет білдіргені де әлі
ұмытылмаған, көңілді тербеп қоятын сүйініш.
Осы орайда бір куәлікті алға тартсақ, қазіргі журналист
қауымының көбінің қадірменді ұстазы Әбілфайыз Ыдыры­

сов 1963 жылдың жазында өзінің Никита Хрущев патшаның
күйеу баласы, «Комсомольская правданың» бас редакторы, әй­
гілі Аджубейдің қабылдауында болғанында естіген бір сөзін
реті келгенде жырдай қылып айтудан жалыққ ан емес. «Мен де

Қазақстанның казак-орысымын, сондықтан сізге жерлеспін»
дей келе, Аджубей Әбекеңе екі сұрақ қойыпты. Оның біріншісі:
«Жерлес, Идрисов жолдас, сіздің ең сүйікті жазушыңыз кім?».
Екіншісі: «Бұрынғы хатшыларың Кенжебаев жолдас қандай

адам еді?». Әбекең бірінші сұраққ а мүдірмей де кідірмей: «Ең
сүйікті жазушым Мұхтар Әуезов!» деп бірден жауап береді
де, екінші сұраққ а қапелімде не дерін білмей күмілжіңкіреп
қалады. Сонда Аджубей: «Ай, қазақтарым-ай, жерлестерім-

жыл өткенде Елбасы есіне алған қадір-қасиеттің сыры неде?
Заманында азуын айға білеген Аджубейлерге мойындаттырған
мық­тылықтың құпиясы қандай? Халқымыздың заңғар тұл­ға­
лары: Жұмабай Шаяхметовтен бастап Дінмұхамед Қонаев­қа

дейінгі аралықтағы П.К. Пономаренко, Л.И. Брежнев, Д. Яков­
лев, Н.И. Беляевтердің бәрімен қызметтес болып, айрықша қа­
білет-дарынымен өзін сыйлата білген адам осал болуы мүм­кін

де емес-ау. М. Горбачев, Э. Шеварднадзе, А. Шелепин, В. Се­
мичастный сынды дүйім дүниеге танымал саясаткерлермен ке­
зінде қатар жүріп, қатар тұрған, айтқанын тыңдаттырған, ай­
бынымен санастырған азаматтың парасат-өресі төмен болушы

ма еді. Ұлтымыздың ұлық жазушысы Әуезов ризашылықпен
маңдайынан сүйген, дана Димекең: «Сәке, сен қазақ жастары­
нан бірінші рет БЛКЖО Орталық Комитетінің Бюро мүшесі
болып, басқаларға жол аштың» деп табысына риясыз қуанған

жігіт аймаңдай бекзат болмай қайтеді. Осы аймаңдай азамат
1951 жылдың қарашасынан 1960 жылдың ақпанына дейін –
аттай 10 жыл бойы Қазақстан комсомолының басшылығында
болып келіп, ақырында, арандағанда да – ақиқат үшін аран­

дап, күйгенде де – халқы үшін, қазағы үшін күйіп еді. Және
онысы үшін ешбір өкінген де жоқ еді. Қалай болғанда да ел
тарихының сол бір талайлы да талмау кезеңіндегі Кенжебаев
феномені қызығарлық та, тағлым аларлық та жағдай.

үздік болу жазылған сықылды. 18 жасыңызда Қарқа­ра­лының
Абай атындағы педагогикалық училищесін үздік бі­тіріп­сіз.
Одан 1942 жылдың жазында соғысқа аттанып, оқ пен оттың ара­
сынан аман келген соң небары екі жылда екі бірдей жоғары оқу

орнын – Мәскеудегі Жоғары комсомол мектебі мен Ло­моносов
атындағы мемлекеттік университетін тағы да үз­дік тә­мамдапсыз.
Әйтеуір, бойыңыздағы қасиет-қабілеттің осы ерек­шелігі сізді
комсомолдың биік тұғырлы қызметтеріне бастағандай

нықтырған өмір мектебі. Бір жағынан, тағдыр. Кенигсберг­ті алуға
бі­рінші шабуыл кезінде командирім Ярцев Михаил екеу­міз сна­
ряд тиіп лапылдаған танктың ішінде жанып та ке­те жаз­дағанбыз.
Күйік, контузия. Қырық бестің ақпаны. Бір кү­ні полк команди­

рі Захарченко шақырып алып: «Сендер жас­сыңдар, жастарды
сақтауымыз керек. Соғыс бітуге таяп қалды. Сондықтан, сен
Горький қаласындағы әскери-саяси учи­лищеге оқуға барасың»
деп жарлық берді. Мен оған: «Оқуға бармаймын. Кенигсбергтің

шабуылына қатысуым керек» деген жауап қайтардым. Сол кез­
де командирім орыстың тұздықты боқтауымен сыпырта бір сы­
бап салды да: «Бар кет! Екі сағатта жиналып жүріп кететін бол!»
деп бұйырды. Тағдыр деп отырғаным сол.

Жаңағы, оқыту деңгейі өте жоғары, Горькийдегі учили­ще­
ні бір жылда бітіріп, одан ілгеріде Чарджоудағы жаяу әскер
училищесінде оқығаным бар, 1946-ның ақпанында Қар­қа­ра­

сенков, Белоруссиялық болашақ академик Владимир Цакунов­
тармен бірге Мәскеудің қазіргі «Балалар әлемінің» орнындағы
сыра барында дипломды жуған кезде мен шығынды екі есе тө­
леп, достық рәуішті «жазаны» солай өтегенім бар.

Сонда емтихансыз Мәскеу университетінің аспи­ран­­ту­
расына қалдырып тұрғанына қарамастан, БЛКЖО Орталық
Комитетінің бірінші хатшысы, СОКП Орталық Комитетінің
ұйымдастыру бюросының мүшесі Н.А. Михайлов пен екінші

хатшы, кейіннен КГБ төрағасы болған А.Н. Шелепиннің тала­
бымен мені сырттай Қарағанды обкомының бірінші хатшы­
сы етіп сайлады. Сонымен қатар қалпартком жанындағы мар­
ксизм-ленинизм университетіне бекітіліп, таңертең КГБ мен

ішкі істер қызметкерлеріне, кешке көмір өндірісінің маманда­
рына философиядан лекция оқып тұрдым.

сабақ беріп жүрген сол кездерде небары 26 жаста екенсіз-ау,
Сағындық аға.

«Менің ұстазым» деп ілтипат білдіріп, сол шақты еске алатын.
Сөйтіп жүргенде, 1951 жылдың қазанында Алматыға, респуб­
лика комсомолының Орталық Комитетіне шақырылдым. Хат­
шылар Хиуаз Доспанова, Николай Дыхновтар мені Қазақстан

Компартиясы Орталық Комитетінің бі­рінші хатшысы Жұмабай
Шаяхметов қабылдайтынын айтты.
Әрине, оң-солымды енді ғана тани бастаған мендей боз­
бала үшін бұл үлкен құрмет һәм толқулы оқиға еді. Бір таң­

қа­ларлығы, көмекшісі Филиппов арқылы жалғасқан мені ол
кісі түнгі сағат 12 жарымда қабылдады. Айтылған уақытта
Жұ­мекеңнің кабинетінде болдым. Кірген бойда төрдегі күң­
гірт жарықты үстел шамына көзім түсті. Басқа ештеңені бай­

қамай, алакөлеңкеде аңырып тұрып қалып едім, жарық жақ­
тан: «Келіңіз» деген жұмсақ дауыс естілді. Азырақ батылда­
нып, жарыққ а таянғанымда жарқыраған басты көріп, апыл-
құ­пыл қазақшалап сәлем бердім. Әлгі бастан «Отырыңыз»

де­ген ле­біз естілді. Көне орындыққ а отырғаннан кейін ғана
Жұ­ме­кеңнің түрін жақыннан көрдім. Ағаның жылы шырай­
лы, қоңырқайлау мейірімді жүзі салған жерден өзіне баурап
тар­та беріп еді. Ғибрат та, ақыл-кеңес те айтылды. Отбасы жағ­

дайымды алға тартып, Қарағандыда қала берем деген қар­сы­
лығымды қатаң раймен тыйып тастаған атақты Шаяхметов
бұл ұсыныстың Мәскеуден, БЛКЖО
Орталық Коми­те­ті­нен

шығып жатқанын айтты. Сөйтіп, Қазақстан комсомолы Ор­та­
лық Комитетінің хатшысы қызметіне кірістім.

басқарған бірінші адам, Сталин сынды әлемдік диктатормен
нешеме жыл әріптес санатында болған Шаяхметов хақында
әділ сөз тәуелсіздік алған жылдардан бері ғана айтыла баста­
ды. Тіпті, кейінгі буын жастар бұл есімнен хабарсыз десе де

періш жеке басының трагедиясына ұласқан қайраткерге мінез­
деме, баға беруден ауыр ештеңе болмас. Дегенмен, өзіме Ала­
тау аясына аталық жолдама берген ұлы адамның кісілік кел­
беті, өмірде өрнектеген ісі мен ізі көкіректен өле-өлгенше өше

де қоймас. Ең алдымен, ол кісінің нағыз қазақы қалыптағы ха­
лықшыл қарапайымдылығы, қамқоршылдығы, шапшаң бай­қа­
ғыш­тығы, сөзінің созылмай қысқа қайтарылуы, ашулы сөзінен
де ізгілік сезілетіні, әділетпен бірге туған бауырластығы ес­

те қалыпты. Ол кісі орнатқан бір ғажап тәртіп: біздей жастар
Жұмекең бастаған партия-кеңес басшы қызметкерлерімен бір­
ге әрбір демалыс сайын таңғы сағат 10-нан түскі 2-ге дейін
Алма-Арасан жағындағы тау бөктерінде серуен жасап, шаңғы

тебетінбіз. Ақылман абыз ақсақалдай көрінетін, неше жылдан
бері республиканы билеп тұрған Жұмекең сонда небары 39-40
жаста ғана екен-ау. Серуен аяқталғасын бәрімізді бір жерге жи­
нап, көмекшісіне: «Ал, мына шаңғышыларға алма таратыңдар»

деуші еді. Көмекшісі Жұмекеңнің «Победа» мәшинесінің жүк
салғышын ашып, иісі мұрын жаратын ірі қызыл алмаларды бір-
бірлеп үлестіре бастайды. Бұл да ешқашан бұзылып көрмеген
тәртіп. Бусанған серуеншілер сондағы Жұмекең сыйлайтын

алмадан артық ештеңе жеген емеспіз деуші еді. Көлікке оты­
рарда ол кісі: «Кешке театрда кездесейік, ал кеттік» дейді. Өзі

ком­сомол жастардың қай деңгейдегі де жиындарынан қалмай
қатысып, ауырып жүрген кездерінде де аяғына пима, жылы
киім киіп келіп, қысқа сөз сөйлеуді ұнататын және қажет деп
та­батын. Орталық Комитеттің Бюро мәжілісіне комсомол бас­

пасөзінің де басшылары қатысуын міндетті деп санайтын. Бю­
ро жүргізгенде қандай пікір бар деп сұрап отыратын. Жұмекең
басқарған сондай мәжілістерге сол кездегі жастар газеттерінің
өкілдері Жұбан Молдағалиев, Кемел Тоқаев, Серік Қирабаев,

зан­дай қайнаса да, қаймығу сезімі басымырақ түскен шығар.
Ал, Жұмекеңе келсек, ол жалалауға қиятын адам емес-тін; кө­
рінеу-көзге қиянат құрбаны болды. Еңбек жолында көрген бей­
неті, соғыс жылдарында өзін аямай, күн-түн демей жұ­мысқа

жегілуі, қара басына бір тиындық пайда ойламай, Құр­манғазы
көшесінің бойындағы баяғы губернатор Колпаков­ский тұрған
қазынаның үйінен Шымкентке қызметке ауыс­қанда екі ғана
тақтай шабаданмен көшкені кейінгі ұрпақ біле жүрер жайлар.

Сонда екінші хатшы Брежнев Шымкентке бар­ған әр сапарын­
да Жұмекеңді мұқатып, кемсітуді өзінің ең бас­ты парыз-мін­
деті санағандығы да әлі де болса елдің есінде.
Ауыр сырқатқа шалдыққ ан Жұмекең сондай қорлықтарды

көтеруге мәжбүр етілді. Дәрігерлерге жақын болу үшін Мәс­
кеуге көшті. Әлбетте, сықаған дүние-мүкәммалы жоқ, қос ша­
баданмен көшу жеңіл ол кісіге. Трубников шолақ көшесіндегі
Қазақстан елшілігінің ауласында, бір бөлмелі жер үйде тұ­

руы­­на тура келді. Қазақстан сияқты үлкен республиканың бұ­
рын­ғы басшысына Мәскеуден жөні түзу баспананы да қи­май
қаңғыртып тастау осы емес пе. Міне, осы жер үйдегі Жұ­ме­
кеңе комсомол қызметіндегі Н. Дыхнов, А.Шалов, Ажар Ибра­

ева және басқаларымыз Мәскеуге барған сайын сәлем беру­
ден жаңылмадық. Қазір ойлап отырсам, сондағы үлкен бір
кем­шілігіміз: Жұмекеңе ақша көмегін жасау қаперімізде бол­
ма­ғанына осы күнге дейін өкінемін. Өйтсек, ұрсады деп қай­

мы­ғамыз ғой, сірә. Сол тұстарда Жұмекеңнің жағдайын же­
те біліп, жан-жақты қамқорлығын аямаған аяулы атақты аға­
ла­рымыз Жұмабек Тәшенов, Мәжікен Бутин, Шырақбек Қа­
был­баев, сондай-ақ Григорий Мельник, т.б. біз білмейтін ізгі

жандарға мың рахмет, жақсылықтары құдайдан қайтсын. Қа­
зақ халқының игілігі үшін, ұрпақтың келешегі үшін бар пейілі­
мен ат салысып, аянбай еңбек сіңірген ардақтымыз Жұмабай
Шаяхметов есімінің кейінгі 40-50 жылда ескерілмей қалуы елі­

міздің элитасына сын демекпін. Құдай қаласа, алда 100 жыл­
дығы келе жатыр, бұл кемшіліктің де орны толар.

мен Брежнев жайында да есте қалғандарды ел құлағына жет­
кізсек, ол да бір тағлым ғой, аға.

екі басшы тізе қосып жұмыс істеді. Бір-бірінің аузына түкіріп
қой­ғандай, сөздері ылғи бір жерден шығатын. Әсіресе әуелгі
кезде қырып жіберердей қатаңдық танытты. Әйткенмен, По­

но­маренконың білімі мен тәжірибесі, кісілігі де молырақ, те­
реңірек сықылды. Кетер шағында халқымыз жөніндегі пі­кі­
рі түбірінен өзгерді. Бұған үлкен қайраткер азаматтарымыз
Жақыпбек Жанғозин мен Әди Шәріповтер турасындағы әді­

лет­тілікті қалпына келтіруі де айғақ болғандай. Белоруссия­
да партизан болған Әдекеңмен кейін де достық қатынасын үз­
беген сыңайлы. Бірақ қандай дана тұлға болмасын өз дәуірінің
әлеуметтік-саяси траекториясынан асып кете алмайды ғой.

Сон­дайда адам-пәндәнің жағымсыз мінездері де білінбей тұр­
майды. Пономаренко мен Брежнев бізді, комсомол хатшыла­
рын апта сайын, кешке қарай өз кабинетіне жинап еркін әңгіме
құратын. Мұнда қойылмайтын мәселе, айтылмайтын әңгіме

болмаушы еді. Бір жолы Пономаренко Сталинді ұзақ мақтады.
Ал Хрущев пен Маленковты Берияның аузына қарап, Берия
беттеріне түкірсе, түк болмағандай орамалмен сүртіп, үндемей
отыра береді деп мысқылдады. Осы сөздерді естіген Брежнев

тағат таппай, орнынан тұрып кетіп, бір қолында стақан, екінші
қолында боржом бөтелкесі, Пономаренко отырған орындықты
шыр айнала: «Пантелеймон Кондратьевич, су ішіңізші, су ішіңіз­
ші, мінекей» деп қалбақтап қалды.

Советтік жүйедегі сайқал саясатта серіктес сұр қасқырлар
бірін-бірі жұлып жеуден тайынған емес. Қанша мықты бол­
ғанымен, осы торға Пономаренко да түсіп, торғайдай тыпыр­
лады. Хрущевты мазақтағанынан ба, әлде, басқа себептен бе,

содан көп ұзамай, Польшаға елші етіп жіберілді. Шығарып
салуға әуежайға Дыхнов екеумізден басқа ешкім келмеді.
Трапқа қадам басарда: «Сендерге рахмет. Мен алғашқы кез­
де қазақ халқы жөнінде қателестім. Қазақтар қарапайым, ақ­

пейіл, бала мінезді халық екен. Мұнда ұзақ қызмет істеймін
деп ойлап едім. Өкінішке қарай, шешім осылай болды» деп
көзі жасаурай, қолымызды қайта-қайта қыса берді. Кейін зей­
нетке шыққ анында, Мәскеудегі үйінде Әди Шәріповті қонақ

қылып отырып, осы айтқандарын қайталапты. Бұл бір ұяты
бар, арлы орыс адамы еді.

етіп, лыпылдай шапшаң басып, мінбеге шықты да, бисмилләсін
былай бастады: «Мен әдемі киінгенді жақсы көремін. Жақсы
тігілген кәстөм еркекке өте қажет. Ал сендердің көпшілігің киім
кие білмейсіңдер. Себебі, Алматыдағы жалғыз тігін шеберха­

мақтаулы Майерлерің пенжактың жеңін де жөндеп қондыра
алмайды. Сондықтан, мен Прибалтикадан 3-4 тігін шеберін
шақырттырдым. Қалатком төрағасы соларға жағдай жасап,
жақ­сы пәтер беруі керек» деп шаруашылық мәселелеріне со­

сын көшті. Таңқаларлық нәрсе, сөзін: «Жасасын Никита Сер­
геевич Хрущев!» – деп аяқтады. Әр жерден бес-алты ғана
қолшапалақтау естіліп, зал негізінен үнсіз отырып қалды. Өз
кеңсемізге келген соң, комсомолдың біріншісі Дыхнов Леонид

Ильичті жалпақ орысшамен жалпита қонжитып сыбап салды.
Мен үндеместен, таң қала өз кабинетіме кеттім.
Бір күні кешке Брежнев шақырды. Сондағы маған айтқаны:
«Мен Н.С. Хрущев пен Н.А. Булганинді Үндістаннан қайту са­

сөзімді жазсаңыз екен, – деді де, қандай мәселелерге тоқталу
керектігі жөнінде кеңес берді. – Сіз екі-үш апта қызметке бар­
май, осы Орталық Комитет үйінде керекті құжаттармен жұмыс
істейсіз. Не керекпен көмекшім Голиков пен сектор меңгерушісі

Төлекеев қамтамасыз етеді». Тың өлкесіне қызметке жібере­
тін шығар деген болжаусымағым орындалмағанына қуанған
ме­нің «құп» деуден басқа шарам да жоқ-тын.
1957 жылғы жазғытұрымғы уақыт. Брежневтің СОКП

Ор­талық Комитетінің хатшылығына сайланғанына көп бола
қоймаған. Мен Кремльдің Үлкен Сарайындағы БЛКЖО XІІІ
съезінде бір мәжіліс бойы төрағалық етіп, әрі Орталық Ко­ми­
теттің Бюро мүшелігіне сайланып, кешінде Лужники ста­дио­

нындағы футбол матчына, үкіметтік ложаға ерекше рұқсатнама
алғам. Қоғамдық ғылымдар академиясында оқитын, қазіргі
ірі ғалым Шәку Әміровті ертіп, футболға барсақ, үкімет ло­
жасында бір қолы жоқ, баяғы Голиковпен ұшырасып қалдық.

Ол да бізді танып, жалғыз қолымен қапсыра құшақтап жа­
тыр. «Ой, қырандарым, келіңдер, кофе, коньяк ішейік» дейді.
Айтқандарын даяшылар қолма-қол алып келді. Әңгіме үстінде
өзі маған былай деді: «Сағындық, комсомолдың осы съезі ал­

дында секретариатта кадр мәселесі туралы әңгіме болғанда
Леонид Ильич сенің кандидатураңды БЛКЖО Орталық Ко­ми­
тетінің хатшылығына ұсынды. Бірақ ол кісінің ұсынысын Мұ­
хит­динов (Орталық Комитет хатшысы, Президиум мүшесі):

қазір Қазақстанда тың көтеру өте маңызды, мықты комсомол
кадрлары республиканың өзіне керек, сондықтан қозғамаған
жөн деп өткіздірмей тастады». Менің білетінім, осыдан үш ай

өткенде сол орынға Өзбекстан комсомолының бірінші хатшы­
сы Каюм Мұртазаев сайланып еді.

сөйлескенде БЛКЖО Орталық Комитетінің құдіретті бірінші
хатшысы Н.А. Михайловқа М. Әуезовтің «Абай жолы» романы
туралы бүкпесіз шындықты айтып, оң пікір қалыптастырғаным
үшін артынан бұл жайды А.Фадеевтен естіген ұлы Мұхаңның

ризашылық ілтипатына бөленіп едім. Ал, 1959 жылдың кү­
зін­де БЛКЖО Орталық Комитетінің пленумында Қазақстан
тыңын игерудегі шындықты ашық айтқаным үшін арандап
қал­дым. Сонда өзім көзбен көріп, жанымды жегідей жеп жүр­

ген жайлар: қазақ жеріне тың игеру желеуімен жүздеген мың
соғылған сұм, бұзақы топтар тоғытылып, қазақ халқының
салт-дәстүрі, мәдениеті мен тілі ескерілмей, прагматикалық,
бір сәттік мақсат жолына құрбандыққ а шалынып, ел мен жерге

өлшеусіз зиян келтіріп жатқанын ашына баяндап едім. Айтқан
ақиқатыма қолдау табармын деп ойлағанмын. Олай болмады.
Никита Хрущевтің «Біздің Сергей дүние жүзі жастарының кө­
се­мі» деп желпілдеткен сүйіктісі, сол кездегі Бірінші хатшы

С. Павлов бастап сыбайласа қалған сөйлеушілер менің шын­ды­
ғымды сұмдық көріп, ұлтшылдығымды әшкерелеп дүрсе қоя
берді. Қатысып отырған СОКП Орталық Комитеті бөлім мең­
герушілерінің қолақпандай орынбасарлары сөзге кірісіп, сая­

си тұрғыдан айыптауға дейін барып, қысқасы, маған ке­ші­рім
жоғын аңғартты.
Ертеңіне менің бүлдіргі-бүлікшіл сөзімді арнайы қараған
жеке мәжіліс болды. Лық толы залдың ортасынан өзім Ста­

лин­нің аруағы үшін Бюро мүшелігіне алу керек деп қазақтың
қайран ақкөңіл аңқылдақтығымен қамқорласып жүрген, қазір
бүгіле басылып, басын салбырата төмен қарап қалған Гру­
зия комсомолының бірінші хатшысы Э. Шеварднадзеге, жан-

жағына жалтақтай қарағыштап, біресе бет алды жымиып да­
мыл таппаған, жылтыраған жас жігіт, Ставрополь өлкелік ком­
сомол комитетінің бірінші хатшысы М.Горбачевке көзім түсті.
Павловтың мені сұстана сөккен сөздерінен кейін сол Шевард­

надзе бірінші шығып, шалағай орысшасымен қолын маған қа­
рай қайта-қайта шошаңдатуы, өзбек әріптесім Мұртазаевтың
әтештене әкірең-әкірең етуі жанға батты. Адам мінезінің құ­
бы­лып ауытқуында шек жоқ екендігіне сонда көзім жеткен­

дей болды. Десе де, өз пікірімде ақырына дейін тұра алдым,
іс­теген ісіме өкініш білдірмедім, тыңдағы істің анық ақиқаты
со­лай, комсомолдық шақырумен апарған содыр-сотқарларың
қа­зақ халқының тарихы мен мәдениетіне түкіріп жатыр, бұл

бас­қа бір саясаттың көрінісі дегенді қайталап айттым. Сол ара­
да Қазақстан КП Орталық Комитетінің бірінші басшысы Қо­
наев жолдасқа хат жазуға, онда мені қызметтен босатуды сұ­
рау­ға бірауыздан қаулы қабылданды.

Алматыға оралған соң Димекеңде болған бірнеше ашық
әңгімеде ол кісі болған жайға түсіністікпен қарады. Қыз­мет­
тен алуға да асыға қоймады. Дегенмен, Мәскеу дігірлеп ма­
залай берген соң, 1960 жылдың ақпандағы пленумында көп

мү­шелердің мені кетіруге келіспей, қарсылық білдіргеніне қа­
ра­мастан, өзім сұрана отырып, қызметтен босадым. Пленум
көп жылдық жемісті басшылық еңбегім үшін есімімді Қа­зақ­
стан комсомолының Құрмет кітабына ерекше енгізу тура­

лы қаулы қабылдады. Тез арада тағы да Димекең шақырды.
Жұ­бат­қандай жылы жүзбен, аяғандай жанашыр сезіммен:
«Сә­ке, барлық жағдай өзіңе белгілі ғой, саған түсіндіріп ай­
ту қажет емес, нахақ күйіп кеттің. Сенің енді мына жаңа құ­

ры­лып жатқан Тың өлкесін басқаратын жаңа партиялық ор­
ган – Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің терістік
об­лыстар жөніндегі бюросы төрағасының орынбасары болып
ба­ра тұрғаныңды мақұл көріп отырмыз» деді. «Құп» деп ке­лі­

сімімді бердім.
Иә, «күйіп кеттің» деп Димекең айтса айтқандай, Са­ғын­
дық Кенжебаевтың халқы үшін, қазағының намысын жыр­
тып отқа түспеген жері жоқ еді. Сондағы ақпанның ақырған

ая­зын­да Ақмолаға аттанған оның үш ай бойы Тың өлкесінің
әмір­шісі шовинист Тихон Соколовпен шайқасуына тура келді.
Дөкір Соколовтың Қазақстан басшылары мен қазақ халқының
атына айтқан нешетүрлі балағат сөздеріне шыдамай, үнемі жүз

шайысып, тойтарыс берумен болды. Бірақ арсыз Соколов өш­
пен­ділігін үдете берді, Қазақстан басшылығын мойындамай,
Солтүстік облыстарды Ресей құрамына беру жөніндегі арам
пи­ғылдың қоламтасын көсеп, бар мәселені Мәскеу арқылы ше­

шу­ге, тек Мәскеуге ғана бағынуға ұмтылды, тыңдағы об­лыс­
тардың басшылығына қазақ кадрларын жолатпай, тек ор­та­лық­
тан шақырып отырды. «Қазақтар ет жеуден басқаны білмей­
ді, көп ұйықтайды, бұлардың тың игеруге икемі шамалы» де­

алдына жан салмады. Осыған наразылық білдірген орынбаса­
ры Кенжебаевқа Мәскеудегі Павловтың қолдауымен тағы да
ұлтшылдық айыбын таға бастады, қудалауын қоймай, ақыры
Ақтөбе облыстық партия комитетінің хатшылығына жіберт­

кізіп тынды.
Ер қазақ Сағындық Жүнісұлы 1962 жылы ғылым жолы­
на, ұстаздық жолына түсуге шешім қабылдады да, басқа қы­
зы­ғарлық ұсыныстарға қарамастан, Мәскеудегі Қоғамдық ғы­

лымдар академиясына тартып отырған. Содан бері де қырық
бес жыл уақыт өтіпті. Қайсарлығы сол емес пе, бұл салада
да үлкен биіктерді бағындырды. Тап бүгін тәуелсіз еліндегі
жас қауымның философия ғылымының докторы, Абылай хан

атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері
университетінің кафедра меңгерушісі, профессор Сағындық
Кенжебаев ағадан алар тағлымы мен ғибраты аз деп те ешкім
айта алмас.

(Түркия сапарынан түйген ойлар)
Аңсарым ауып, құмартып жүрген ілкі барыс болған соң
ба, әлде көзге көрінгеннің бәрін ыстықтай қауып, тұнықтай
сіміргеннен бе екен, әлде осы бір туыс елге деген ынтызарлы

бейіліміз әуелден солай қанға тартып бұрылып тұратынынан
ба, әйтеуір жеті күндік Түркия сапарының қызық-тамашала­
ры өзіміз үшін Синдбадтың жеті сапарынан кем болмағаны
да рас еді. Күн өткен сайын ұзап қалып бара жатса да, әсері

тарқамай, ұйқтасақ – түсімізге кіреді, оянсақ – ойымызда
жүреді. Әлбетте, түрік елінің қоғамдық-саяси, әлеуметтік-мә­
дени һәм діни тыныс-тіршілігімен жақынырақ таныстыру мақ­
сатында Қазақстан баспасөзі мен теледидарының бір топ өкіл­

дері үшін осынау ғанибет сапарды ұйымдастырып берген ха­
лықаралық «Диалог Ауразия» қорына да мың да бір рах­мет.
Жеті күн бойы өзімізге әрі жолбасшы жолдас, сапарда сыр­
лас әрі тәржіман-тілмәш болған, Алматыда шығатын «ДА

Қазақстан» журналы мен «Заман-Қазақстан» газетінің бас­
шы­­лары Али Челикбаш және Ахмет Аляз сынды ел мен ел­
дің арасындағы дәнекерші бауырларымызға да ілтифат-ыр­за­
шы­лығымыздың мол екендігін айтпай және тұра алмаспыз.

Жал­ғыз мен емес. Сапарлас болып, түрік тағлымының мар­
жандарын бірге сүзіскен жазушы-журналист атпал азаматта­
ры­мыз, «Қазақ әдебиеті», «Әдебиет айдыны», «Ана тілі»,
«Түр­кістан» сияқты салиқалы басылымдарымыздың бас редак­

тор­лары Жұмабай Шаштайұлы, Талаптан Ахметжан, Мақ­сат
Тәж-Мұрат, Шәмшиддин Паттеев және «Казахстанская прав­
дадан» – әріптесіміз Дулат Молдыбаев, «Жас қазақ» газеті
бас ре­дакторының бірінші орынбасары Сәкен Сыбанбай, «Ай­

«Қазақстан» телеарнасынан – Жаңыл Асылбекова, бар­лы­ғы­
мыз бірдей осы пікірге ұйып, ағымыздан жарылып едік.

«Арғы атам Ер Түрік, Біз – Қазақ Еліміз». Алаш Орданың
гимні осылай басталмаушы ма еді. Иә, түп негіздегі сол Тү­
рік атаның бір баласы – қазіргі қазақ та, тағы бір баласы Ана­
долыдағы түрік. Шытырман тарих, шиырлы тағдыр. Әйт­песе,

алтын ана Алтайдың ақ сүтін бірге емген бір бауырымыз со­
лар-тұғын. Қазаққ а қара шаңырақты қалдырып, Шыңғыс хан
заманынан да арыда жиһангерлікпен жер шалып, Қара теңіз­
дің ар жағы, Ақ теңіздің бер жағына орда қондырып кетіп

қалған осы түрік бауырларымыздың бабалары болатын. Одан
кейінгі тарих белгілі. Салжұқтар Кіші Азиядағы сайын өлкені
сыбағалады. Османлы түріктері Еуропаны тітірете, әлемде ең
ұзақ жасаған айбынды империяны құрды.

Бірақ біздің айтпағымыз ол емес. Біздің тілге икемдісі –
туыстығымыздың жайы, түбі бірге түркілігіміздің ортақ сыр-
сипаттары. Бүгінде түрік кәрдаштар Қазақстанды – ата­жұр­ты­
мыз, Анадолыны – анажұртымыз дейді. Міне, сонау ХІ ға­сыр­

да осы атажұрттан тартқан ұлы көш қара шаңырақтан ажы­
ра­ға­нымен, туыстық пен бауырластық тамырын үзбегендігі
аң­ғарылады. Оғыз ұрпақтары, қаңлы бұтақтары, салжұқ ханда­
ры Византиямен қантөгіс қырқыстарда құқықтанып орныққ ан

жаңа мекендеріне ата жұрттың атауларын ала келеді. Сол
атау­лар қазірге дейін сақталған. Түркияның оңтүстігіндегі
қос бұрымдай екі өзен Жейхұн және Сейхұн деп аталаты­
нын білуші едік. Бұған қоса ежіктеп анықтағанымыз, Ал­

тай, Алатау мен Қаратау, тіпті, Бурабай да осында. Ақсу мен
Көк­су өзендері де шырғасын бұзбай көшіп кеп қона салып­
ты. Олардың да егіздің сыңарындай адастары осында жатыр.
Мың жылдан бері Қазақстанның жарты жағрафиясын жаңа

Отан­дарында өрнектеп сақтаған түріктердің қазақпен бауыр­
ластығына, түбі бірге туыстығына осыдан соң қалай шәк кел­
ті­рерсіз! Туған жердің орман-тауын, өзен-көлін тік көтере кө­
ші­ріп әкелген бауырмалдық сезімге, қимастық көңілге, атаме­

кенді аңсай берер мәңгілік махаббатқа қалайша таңдай қа­ғып
таңданбассыз!
«Су үзілсе де, сүйек үзілмес» дегендей, қос қиянда жат­
қан туыс халықтар ғасырлар бедерінде бір-бірінен хабарын

үзбейді. ХҮІ ғасырдың басында жасаған Доспамбет жырау
«Азау, Азау дегенің Әл-Ғұсман-паша жұрты екен, Дін іс­ләм­нің
кірті екен» деп бір кетеді, «Айнала бұлақ басы тең, Азау­лының
Стамбұлдан несі кем» деп тағы бір сатыға қиялап өр­летеді.

са қаласын басып алып, 6 ғасырдан аса өмір сүрген Осман
империясының негізін салған Осман бейден басқа кім дейсіз.
Ал, дін исламның құрлықаралық қақпасына айналған Ыс­там­
бұл­да Доспамбеттің болғандығы туралы болжам бұрыннан ай­

ты­лып жүр.
Қазақтың ұлы ханы Абылайдан қалмақ қоңтажысы Қалдан
Серен әлемдегі ең күшті әмірші кім деп сұрапты дейді. Сонда
Абылай: «Дүниедегі ең құдіретті әмірші-түріктің қондыгері,

одан соң орыстың ақ патшасы» деген екен. Түрік туыстың құ­
діретін Абылай хан да білген әрі бел санаған. Бұдан ары, та­
рихтан белгілі бір жай, ХІХ-ХХ ғасырлар шегінде патшалы Ре­
сей тарапынан қазақтарды шоқындыру саясаты бел алғанда

Көкшетаудағы Науан қазірет көмек сұрап Түркияға хат жаза­
ды. Бодан халықтың Түркия сынды айбарлы елді арқа тұтуы,
дін қарындастық пен түбі бір туыстықты қалқан етуі өз жемісін
береді. Ресей тарапынан қазақты зорлап шоқындыру саясаты

сап тыйылады.
Шәкәрімнің де өз шежіресінде Стамболдағы Османлы
тү­рік һәм сұлтандары жайынан мол мағлұмат-деректер кел­
тіруі тегін емес. Ал, ұлы ақынымыз Мағжан Түркия 1920 жыл­

дары анталаған жау қыспағында қалып, ауыр азап шеккенде
«Алыстағы бауырыма» атты зар-запыранды жырын төгеді.
Қасірет теңізін жалдаған Босфордағы бауыры үшін қай­ғы­ла­
нып қан жұтады. Қандас, тамырлас бауыр дегенде ет жүрегі

езіліп, жан қиюға әзір Мағжанның әзиз жүрегіне, ұлы қол­дас­
тығына, шыбын жанын шырқыратқан ғаламат түрік­шіл­ді­гіне
таң қаласыз.
Бауырым! Сен о жақта, мен бұ жақта,

Қайғыдан қан жұтамыз. Біздің атқа
Лайық па құл боп тұру? Жүр, кетелік
Алтайға, ата мирас алтын таққа.
Мағжан әулие екен. Жолбарыс жүректі түрік ұлы құл бол­

мады. Көктен Тәңір қолдады. Түрік әулеті ата жұртта да, Ана­
долыда да ата мирас алтын тағын тапты, алыстағы бауыр­
лар құшақ айқастыра, көзайым боп көрісіп, табысып, еркін қа­
уышатын бостан, азат күндерге жетті. Сөйтіп, қазірде баяғы

Доспамбет заманындағыша, желдей есіп, Ыстамбұлға ай, ап­
та аралатып барып келе беретін болдық. Түрік жұртын қияпат
күрес жолымен осы еркіндікке бастаған Ататүрік атты арыс­

Ататүрік айтып кеткен сол бауырмалшылдық салтты бү­
гін­гі түрік саясаткерлері де сәтімен жалғастыруда. Түркі дү­
ние­сі бірлігі идеясын бүгінгі Түркия мемлекетінің саяса­ты да
ту етіп көтерген. Бауыр халықтар байланысының жаңа да жар­

қын тарихының басы – Қазақстан тәуелсіздік алған сағат. Бай­
қайсыз ба, күн емес, сағат. Дербес көкбайрақ көтергені хақында
жаһанға жар салып жария етілген соң 20 минуттан кейін Қазақ
елінің тәуелсіздігін әлемде бірінші болып Түркия таныды.

Алаш үшін ақ түйенің қарны жарылған ең асқақ, ақжарылқап
қуанышымызды жүрегі жарыла бірінші сүйіншілеген ер пре­
зидент Тұрғыт Өзал еді. Марқұмның биік дүрбелі қабірінің ба­
сында тұрып кемел елдің атақты Ататүріктен кейінгі кемеңгер

көсемі саналатын Өзал есімінің қазақ үшін де ерекше қымбат,
қастерлі, аяулылығын тағы бір мәрте сезінгендей болдық. Қа­
зақ-түрік қатынастарының бүгінгі биік өресі, Түркістандағы
екі елге ортақ Яссауи университеті, ондаған қазақ-түрік ли­

цейлері сол кісі бастаған игі істердің мәуелеген жемісі екені
де анық.
Ал, осынау ерен тұлға туған Түркиясының шын мәніндегі
ғайып ерен, қырық шілтені десек, сол лазым. Себебі, өткен ға­

сырдың 80-ші жылдарына дейін Түркия томаға-тұйық, жабық
ел болып келді. Сіреу мұзды бұзып-жарып, сеңді жүргізген,
өркениетке есікті ашқан, шын мәніндегі осызамандық түрік ре­
нессансын бастап, білім-ғылымды ел дамуындағы алдыңғы

орынға шығарған да осы Тұрғыт Өзал реформалары болғанын
көзіқарақты жұрттың көбі біледі де. «Көресіңдер әлі, мен сен­
дерге түтінсіз фабрикалар жасап беремін» деген еді отандас­
тарына Тұрғыт Өзал. Және, сабаз ер сол сертіне жетіп те кетті.

Ол түтінсіз фабрикалар туризм болатын. Шебер жолға қойыл­
ған туризмнен қазір ұлт қазынасына жылма-жыл 22 миллиард
доллар құйылып тұрады. Салыстыру үшін айтсақ, мұқым елдің
жылдық бюджеті – 170 миллиард. Бюджет те өсе берер-ау, ал

ондағы туризмнен түсер пайданың үлесі одан сайын көл-көсір
болмағы тағы да айдан анық.
Әр қадам сайын ұлы елде жүргенімізді және сол елдің
өзімізге бөтен емес, бауыр, жат емес, жақын екенін жаны­мыз­

бен сезініп, ұғынып отырдық десем, артық айтпаспын. Түбірі
«аңғар», «кең жер» деген сөзден шыққ ан Анкара ға­жайып­
тарының бірі – Алтын бақта сейілдегенде де, мектеп оқу­шы­
ларының сондағы таң-тамашалы білім-тәрбие орта­лы­ғымен

мама сиыры бұзаулап, соны жақсы ырымға балап мәре-сәре қуа­
нышпен қарсылаған тыңғылықты фермер Ахмет Ай­деңіздің
не­шеме жүз гектар бау-бақшалы, шиелі, ғылыми жүйелі егіс­
тігі мен алуан сипатты шаруашылығын көріп келіп, мұ­на­ралы

қонақжай шаңырағының айтөс биігінде қожайынның пікір­
лестерімен сыр шертіскен бейілді қонақасыда да; күніге бір
жарым миллион бөлке шығаратын, түрікше Екмек дейді, алып
Нан зауытында болғанымызда да; Анкараны айналмалы мұ­

нара-мейрамхананың ұшар биігінен тамашалағанымызда және
басқа көп-көп жерлер мен кездесулерде де сол жылышуақ
сәулелі сезіммен, күйбең тірлікке жоғарыдан қарар көтеріңкі
көңіл күймен жүрдік.

Бауырластық салты қазақ жазушылары мен журналис­
терін ел президенті Абдуллаһ Гүл қабылдап әңгіме-дүкен
құрған кезде аса жоғары дәрежедегі әдемі жалғастығын тап­
ты. Президенттің кішіпейілділігі мен кеңдігіне сол арада бә­рі­

міз тәнті болдық. Әңгіме де жаймашуақ: Хош келдіңіздер! Қа­
зақ­стан бізге үлкен дос, кәрдаш, бауыр. Барлық түркілердің
ата жұрты. Алла жазса, бауырым Нұрсұлтан Назарбаевтан
ша­қырту алып, Астананың тойына барғалы отырмын деп бас­

тал­ған ақжолтай лебіз, мейір-ықылас, дос рәуіш ағытыла бер­
ді. Абдуллаһ Гүлше айтқанда, Қазақстан, тәуелсіздік ал­ған­
нан кейін, Нұрсұлтан Назарбаевтың лидерлігімен әлем на­
зарына іліккен. Ол – Азия көгіне жарқырап көтеріліп келе

жат­қан шолпан жұлдыз. Дінаралық диалогқа жол ашып, ел
тұ­рақтылығының жан-жақты қамтамасыз етілуі – үлкен кө­ре­
гендік. Экономикалық жағынан әлемге танымал қазақ­стан­дық
фирмалар көріне бастағаны қуантады. Бақы, Тбилиси арқылы

Қазақстан мұнайын Жайханға жеткізетін жоба да екі жақтың
мүдделестігін жақындастыра түскен. Оқу-мәдени тұрғыдағы
ілкімді істермен қатар Қазақстанда түріктің үлкен фирмала­
ры көптеген инвестициялық жобаларға қатысуда. Әмбе бұған

жол ашқан Елбасыға тағы да рахмет. Түркияда қазақ фирма­
лары да жұмыс жасауы керек. Қазір банк, туризм саласын­
да оның алғашқы қарлығаштары да бар. Сондай-ақ Абдуллаһ
Гүл өткен жылы президенттікке сайланғанда да алғашқы бо­

лып құттықтаған Нұрсұлтан Назарбаев екен. Бұл ілтифат үшін
алғысын-рахметін түрік президенті арнайы сапар кезінде ай­
тыпты.
Түркия алдағы уақытта Еуроодаққ а кірмекші. Мұны мем­

дық көші-қонның бүгінгі жемісі, 4 миллион түрік Еуропада
тұрады. Сонда азаматтық алған. Араларынан біраз депутат­
тар да шыққ ан. Көптеген фирмалары, компаниялары бар. Осы
реттен алғанда да Еуроодаққ а мүше болу Түркия үшін пай­

далы. Қазірде меморандумға қол қойылып, соның талап, шарт­
тарын орындау орайындағы жұмыстар атқарылып жат­қан кө­
рінеді. Егер Еуроодаққ а қабылданса, Түркия ондағы ал­ғаш­қы
мұсылман елі болмақ.

Осы арада Абдуллаһ Гүл мырза Түркияның Еуроодаққ а
кіруі оның түркі елдерімен байланысын ешбір үзбейтінін тағы
бір шегелеп айтты. Түрік президентінің, жалпы, түркі елдерінің
бір­лігі, Орта Азия мемлекеттерінің ынтымақтастығы, саяси жә­

не экономикалық одақтастық мәселелерінде туыс елдер ара­
сында ешқандай кедергілерді тудырмау да болдырмау қа­жет­
тігі жөніндегі салиқалы ойлары біздің де көкейімізге қона
кет­кендей. Түркі халықтарының арасындағы тілдік бірлікті

ны­ғайту орайындағы пікірінің де көкейкестілігімен келіспей
тұра алмадық.
Түркі бірлігін ту еткен ойлар бұдан кейінгі кездесулердің
де алтын арқау, құнарлы өзегі болды дер едік. Осы орайда әр

кездесуден бір-бір тағылым алғандаймыз. Әсіресе, қазақ пен
түрік, Қазақстан мен Түркия туралы билік басындағы қай­рат­
керлер де, қарапайым адамдар да бірінің аузына бірі тү­кі­ріп
қойғандай: «Бір миллет, екі дәулет» – «Бір халық, екі мем­

лекет» деп жүздеріне жарқын нұр ұялата, риясыз айтула­
ры қандай десеңізші. Бұл ақжолтай бейілді сөзден ғана емес,
нақты істен де аңғарғандаймыз. Мысалы, «Түріксой» ұйымы
түркі мемлекеттері арасындағы мәдени ынтымақтастықты қол­

дап, кітап, журналдар шығарып, аударма арқылы әдебиет туын­
дыларының алмасуы басталды. Түркі әлемі муниципалитет­
тері одағының атқарып отырған қызметтері өз алдына бір са­
ла. Түркияның Түркі әлемімен қарым-қатынасы дербес зерт­

теу тақырыбына айналыпты. «Бауырлас елдер күндері»
бағ­дар­ламасы аясындағы іс-шаралар Қырғызстан, Гүржістан,
Та­тар­стан, Әзербайжан, Балқан елдерімен қатар Қазақстанда
да өт­кізіліпті. Ал, мемлекеттік министрге бағынатын «Тика»

ұйы­мы Қожа Ахмет Яссауи кесенесін жаңғыртуға 17 милли­
он дол­лар жұмсап, көмек қолын ұсыныпты. Мемлекеттік ми­
нистр Мұстафа Сағит Языжоғлы егер өтініш-тілек түсіп жат­
са, Қазақстандағы қыпшақ мәдениеті ескерткіштерінің бі­рін

тіпті, осы орайда Мақсат Тәж-Мұрат айтқан ұсынысты «Ти­
каға» тапсырып қою үшін дереу қағазға түртіп алғанына бір
мезет марқайып қалдық. «Тика» түркі дүниесі елдеріне қыз­
мет ететін ұйым екен. Жылына 100 миллион доллардың жұ­

мысын атқарады. Осы «Тиканың» арқасында Түркия көмек
алатын емес, қайта туыстарға көмек беретін елге айналып­
ты. Түркия тарапы жыл сайын «Түрік дүниесі» құрылтайын
өткізуге мұрындық болуда. Өткен жылы осындай құрылтай

Бақыда өткен. Сондай-ақ мемлекеттік министр Қазақстанның
спорт және туризм министрі Т.Досмағанбетовпен Ыстамбұлда
кездесіп, өзара хаттамаға қол қойғандарын тілге тиек етті.
«Мә­дениеттер түсіністігі» деген ұйым бар. Шын мәнінде мә­де­

ниеттер түсіністігін өркениеттер арасындағы түсіністік деп бі­
лу керек. Осы мәселеге Қазақстанның атсалысуы бұл ұйымды
күшейте түседі деп ойлаймын. Ал, түркі халықтарының кө­
семдері ресми шақыруды күтпей, бейресми барыс-келіске,

ет­жақын етене аралас-құраластыққ а жол ашқандары мақұл.
Қа­зақстан Президентінің нақ сондай көпшілдік ойда екенін
біз білеміз. Басқа түркі елдерінің басшылары да солай бол­
са, түбі қайырлы болады. Сіздер мұнда өз үйлеріңіздегідей

болыңыздар, Қазақстанда жүргенде біз де өзімізді солай сезі­
неміз» деп бір қайырған Мұстафа бейді күлімсірей түсіп құп­
тағаннан басқа әддіміз қалмап еді.
Түркияның діни істер бас басқармасының төрағасы профес­

сор Али Бардақоғлымен кездесуіміз де үлкен әсер қалдырып,
беймаза ойларға жетелей берген. Бұл кісі де есендіктен соң
Қа­зақстандағы әріптесі Әбсаттар қажының есімін атап, алты
ай бұрын сыйлас достың мерейтойында болып қайтқанын, екі

ел арасындағы діни қарым-қатынастардың жақсы дамып келе
жатқанын айтты. Қазақстанда дін жүйесінің дұрыс қалыптасып
келе жатқанына көздері кәміл жетеді. Ал, Түркияның өзінде
80 мың мешіт бар.Елдегі халықтың 99 пайызы мұсылман дінін

ұстанады. Мешіттерді қорлардың, қоғамдық бірлестіктердің
көмегімен халық өзі жасақтайды. Зайырлы ел болғандықтан,
мұнда дін мемлекет ісіне, мемлекет дінге араласпайды. Бірақ
дін басқармасы тағайындайтын имамдар мен мүфтилердің

жалақысын үкімет береді. Әйткенмен, үкіметке бағынбайды.
Елде 23 діни жоғары оқу орны, университеттерде 24 теоло­
гия факультеті бар. Мұнымен қатар университеттер мен басқа
да оқу орындарында дін жөнінде сабақ жүргізіледі. Барлық

тәлім-тәрбие» пәні өтіледі. Осының бәрі исламға қатысты ай­
тылып жатқан нәрсе. Негізінен ислам насихатталады. Дін бас­
қармасы мұсылман дін істеріне ғана басшылық жасап, хрис­
тиан, иудей дінбасыларымен кездесіп пікір алысып қана тұ­

рады. Түркияда, ең бастысы, дін бостандығы мен миссионер­
лік шатастырылмайтын көрінеді. Миссионерлік басқа елдің
мүддесін көздеу, саясат һәм мемлекеттік қауіпсіздікке нұқсан
келтіру деп есептеледі. Демек, ондай, мақсаты арыда жатқан

арам пиғылды миссионерлік заңнан тыс. Десе де миссионер­
лікке қарсы күрескенде өз дінін күшейтуге, халықтың осы тұр­
ғыдағы діни сауатын ашуға көбірек көңіл бөлінеді. Өйткені,
ешкім мен миссионермін деп айтып келмейді. Бір жақсысы,

Түркияда діни наным-сенім мықты, мұсылмандық тұтқасы
берік болғандықтан, миссионерлер өз уағызын жүргізе ал­
майды, оларға халықтың өзі-ақ бірден қарсы шығады. Дін қа­
рындасымыздың бұл жағдайын қазақ еліне қажет-ақ тағлым

екен деп ойладық.
Сөздің бір ыңғайында: «Керемет көркейгені сондай, соңғы
барғанда Астананы тани алмай қалдым. Мәдениет министрі
Мұх­тар Құл-Мұхаммед жақсы досым» деген білім министрі

Ху­сейн Челик қуақы, әзілге жүйрік кісі екен. Қазақстанды тә­
уір бі­ле­тінін де аңғартып: «Сіздерде білім-ғылым министрі жиі
ауы­сады. Сондай дәстүр ме өзі? Танысып та үлгере ал­май қа­
ламыз. Бізде де жиі ауысады. Статистикалық орташа көрсеткіш

адамды өлтіргіңіз келсе, білім министрі етіп қойыңыз дей­
мін. Ал, өзіме келсек, міне, алтыншы жыл, әлі тірі­мін. Демек,
жұмыс жүріп жатыр» деп бәрімізді бір күлдіріп алды.
Түркияда 60 мың мектеп, 147 университет бар екен. Соның

51-і Хусейн бейдің тұсында ашылыпты. Салада 1 миллион
адам жұмыс істейді, соның 650 мыңы мектеп мұғалімдері. 20
мил­лион бала оқиды. Білім саласына ел бюджетінің 10 пайы­
зы, 20 миллиард доллар бөлініп тұрады. Шетелдерде 70 мың

студент оқиды. Жаңа кірген мұғалімнің айлығы 1000 доллар.
Ем­делуі тегін. 25 жылдан соң зейнетке шығуға құқылы. «Мұ­ға­
лімдерге арналған, арзан 840 қонақүйім бар» – дейді министр.
Біз назар аударған бір-ер жағдай мынадай. Көркем әде­

биет оқуға теледидар мен компьютер кедергі жасайды. Сон­
дықтан, Түркияда орта мектеп оқушыларын түрік және әлем
әдебиетінің 100 үлкен романын оқуға міндеттейді. 9-10 сынып­
та сол міндеттілікке тағы 100 кітап қосылады. Сөйтіп, түрік

мектебінің түлегі ең үздік екі жүз шығарманы біліп шығады.
Тіпті, кітапқұмарларға ынталандыру сыйлықтары да белгіле­
нетін көрінеді.
Пікірлесу барысында министр: «Бізде ортақ түркі әде­

бие­ті туралы еңбек жазылып шыққ ан. Оны мектептерде оқи­
ды. Қазақстанда сондай еңбек бар ма?» деп қарсы сауал қой­ға­
нында өз министріміз Мұхтар Құл-Мұхаммедтің досына не жа­
уап берерімізді білмей, мүдіріп те қалғанымыз рас еді. Ху­сейн

бейдің соны сезгендей бастырмалатып: «Түріктер қа­зақ­тың
Абайын, қазақтар түріктің жаңа әдебиетінің негізін қа­лаушы
Намыт Кемалды білмесе, не болмақ? Білу керек» деген орын­
ды уәжін де бірауыздан құптадық. Ортақ рухани құн­ды­лық­

тарға деген мұндай құрмет түбі бір туыстан ғана шығар-ау...
Түркияда ұлты мен ұлысын ұлықтайтын ұлағатты ұрпақ
өсіруге, бала тәрбиесіне үлкен мән берілетініне «Саман йолы»,
яғни «Құс жолы» мектептер жүйесіне кіретін Ахмет Ұлысой

дарынды балалар лицейінде де көзіміз жете түскендей. Са­
ты-саты білім алу мен кемелдену үшін керек жағдайдың бәрі
жасалған. Теория мен рухани жағы, дене тәрбиесі ұш­тас­
тырыла қатар жүреді. Түріктің қазіргі ғұлама ойшылы Фетхул­

лах Гүлен айтқандай, бұл мектепте де бар білім мен тәрбие
«Ба­тыстан керектісін алайық, бірақ өз мәдениетімізді алға шы­
ғарайық» деген қағидаға сай үйлестірілген. Мектеп дирек­торы
Илхан Брли айтқан бір қызық ой ұштығы мынадай: «Қазіргі

заманда шекара жауып отыра алмайсың. Сондықтан, өскелең
ұрпақ басқа ел, басқа халық, басқа мәдениеттермен диалог
өнерін меңгеруі керек. Сол кезде өз елінің салт-дәстүрі мен
ұлттық құндылықтары оның табан тірейтін тиянағы бола­

ды. Мұның мәнісі, циркуль сияқты, түрік ұрпағының, тү­рік­
тік тұрпатты рухтың бір аяғы өзінің елінде нық басып тұруы,
ал екіншісі әлемнің түкпір-түкпірінде жүруі тиіс деген сөз.
Мықты ғалым, техника мен технология сатып та алынады. Бі­

рақ бұл амал адамға жүрмейді. Жүрегі елім, жұртым деп со­
ға­тын болашақтың азаматын өзіміз тәрбиелеуіміз керек». Тү­
ріктің қарапайым ғана лицей директорының ұлттық идеяны
осыншалық ұғынықты да айқын айтып аңыратып тұрғанына

кәдімгідей қызығады екенсің. Іштей біздің қазаққ а да нағыз
керек нәрсе осы-ау деп бір ширығып қойдық.
Қазақстанға деген іштарту мен ықылас биліктегі «Ақ»
пар­тиясының жетекшілерінің бірі, Мәжіліс депутаты, елде­гі

қал­ды. Ол кісі 2002 жылы өзіне Түркістанда жұма намазын
оқу­ды Алла нәсіп еткенін бақыт санайды екен. Біздің біраз
қай­раткерлерді тәуір білетін болып шықты. «Қазақстанмен
қарым-қатынасымыз басқа елдерге ұқсамайды. Сіздердің орын­

дарыңыз бөлек. Өйткені, атажұртымыздан келдіңіздер. Бауыр­
ды көргендей қуанамыз. Екі Парламент арасында достық бай­
ланыс біраз жылдардан бері өрістеп келеді. Қыркүйекте сапар
жоспарланып отыр, соған орай арнайы жұмыс тобы құрылғалы

жатыр. Әлбетте, түркі тілдес елдер саммитінде негізгі жетек­
шілік рөл Түркия мен Қазақстанға тиесілі» деп Бүленд бей де
түрік-қазақ бауырластығы жайында тайпалта әңгімелегенде
ме­рейленіп отырдық.

Бір әредікте әлемнің 120 еліне хабар тарататын Түркия мем­
лекеттік ұлттық радио және теледидар мекемесіне бас сұғудың
сәті түсті. Осы ТРТ компаниясын өздері «Түркияның әлемге,
әлемнің Түркияға ашылған терезесі» деп айтса, айтқандай екен.

Бұған біздің ризашылықпен қосар бір жайтымыз сол, мұнда 10
жылдан бері қазақша бағдарлама жүргізілуде. Оны жүргізуші
журналистер өзіміздің маңғыстаулық Торғын Сұлтанқызы ха­
ным және Зейнеш Исмайл деген азамат. Әйтеуір, әлемдік ала­

манда қазақ үнін де қалдырмаған түрік бауырларға қалай ри­
за болмассың.
Анкара астана болса, Конья кие дарыған, имандылық қа­
ласы. Олай дейтін себебіміз, біріншіден, оның 9400 жылдық

тарихы бар. Мұнда хеттер, финикиялықтар, лидиялықтар, ви­
зантиялықтар, селжұқтар мен османлылар мәдениетінің іздері
сақталған. Екіншіден, бұл қала бүкіл әлемге ірі дін ғұламасы,
ислам мәдениетінің ірі өкілі Мәулана есімімен танымал. Біз­

дің Қожа Ахмет Яссауи сынды, Мәулананы да халық пір тұ­тып
қастерлеген, әулие дәрежесіне көтерген. Мәулана дүние жүзіне
шығыстың жарық жұлдыздары қатарындағы ұлы философ ақын
Жәлелетдин Руми атымен мәшһүр. Румидің 800 жылдығы жа­

қында аталып өткен. Коньяға 150 шақырым жер­дегі Ақшаһар
қаласының тумасы атақты Қожанасыр осы Мәу­лананың заман­
дасы. Қожанасыр атамыздың да 800 жыл­ды­ғы тойланыпты.
Мәулана 14 тілге аударылыпты. Оның құдайға құл­шы­лық­

ты, Аллаға деген шексіз махаббатты бейнелейтін сопылық си­
паттағы «Дәруіштер биі» әр сенбі сайын қойылым ретінде көр­
сетіледі. Мәулана есімі қаладағы діни туризмді дамытуға да
үлкен шарапатын тигізуде. Мәулана мәдени орталығы халық

сындай боп көрінді бізге. Себебі, осы орталықта жылына 15
мың адам әртүрлі кәсіби мамандықтарға үйретіліп шығарылады
екен. Осындағы кезекті курсты бітірушілер мерекесінде Ко­
нья мэрі Тахир Ақжүрекпен де кездесіп сәлемдесудің сәті түс­

ті. Мәулана орталығына Әзірет Сұлтан дүрбесі макетінің қойы­
луы Яссауи бабамызға деген құрметті көрсетсе керек. Мәулана
мен Яссауи ислам шамшырақтары болса, олардың ғұмыр кеш­
кен қалалары Конья мен Түркістан неге бауырлас қалалар бол­

масқа?.. деген сұрақ та осы арада туындап еді. Түрік бауыр­
лармен, Мәулана мәдени орталығының бас мүдірі (дирек­
торы) Еркан Услумен пікірлесіп көрсек, әбден болады екен.
Тек мәселеге қозғау салу керек. БҰҰ-ның «Әлемнің тарихи

қа­лалары» конференциясы өткізіліп тұрады. Өткен жылы Ко­
ньяда өтіпті. Осы конференцияға бірде бір түркі елі мүше емес
екен. Басқа түркіні былай қойғанда, 2500 жылдық тарихы бар
өзіміздің қасиетті Түркістанымызды мәртебеден шет қал­дыр­

ғанымыз обал-ақ.
Конья қазақ даласынан қоныс аударған селжұқ хандарының
ас­танасы болған. Қазір мұнда 86 мың студент оқитын ең үл­кен
Селжұқ университеті бар. Мәулана зерттеу орталығы жұмыс

істейді. 1220 жылы салынған Алаятдин Кейқуат мешіті сы­нын
бұзбастан, сұсты иман нұрына шомылдырып аялайтындай.
Кешке Мәулананың сүйегі жатқан кесене-мұражай мен
мед­ресеге бардық. Қасиет-киеге жанасқандай, кеудеміз шү­піл­

деп нұрға толды. Мәулананың киген киімдері, қалпағы. Хиж­ра­
ның VІІ ғасырындағы Құран. Мұхаммед Пайғамбар ғалайисса­
лам­ның шапаны, сақалы сақталған қобдиша. Киеміздің, ие­міз­
дің жанында үнсіз толғанып тұрып қалып едік.

Содан соң сапар беті Ыстамбұлға түзелген-ді. Раббының
дидарын көрген Хазіреті Мұстафа пайғамбарымыз өз хадис­
терінде: «Константинопольді алған патша қандай бақытты
еді! Константинопольді алуға қатылған әскер қандай бақытты

еді!» деп өсиет айтқан екен. Пайғамбардың сол өсиетін дін
мұ­сылманға жол ашқан айбынды Фатих Сұлтан Мехмет 1453
жы­лы орындап, шапағатты қаланы алды. Ыстамбұлдың сол ға­
сырларда Исламбол деген өзгеше мағыналы атауы да болған.

Біз осы Ыстамбұлда Түркі дүниесі паркіндегі Қазақстан Рес­
пуб­ликасының Мәдениет үйінде, соған көршілес қазақ және
тү­рік тілдерінің дәрісханасында болғанымызда, сол арадан
«Қа­зақстан – Орта Азияның жарқыраған жұлдызы» деген көр­

Әб­діуақап Қара бар, Зәйтүнбұрұн ауданының қазағы Омар­жі­­
гіт Құ­марұлының шаңырағынан дәм татқанда да кеудемізді өз­
геше те­біреніс сезімі кернеді. Осылардың да бастауында жаңа­
ғы пай­ғамбар өсиеті тұрғандай боп көрінді. Ойыма өрнек сал­

ған тағы бір түрік тағлымы осы болатын.
2008 ж.

Қазақтар мен француздардын ұқсастықтары туралы әре­
дікте әңгімелер айтылып жататыны рас. Қазақтан болған құ­
да­ларын француздар тай-құлын сойып құрметтейтінін естіп
жүрміз. Байланыс тамыры да тереңірек тартылса керек. Осы

ретте әйгілі Александр Дюманың біздің Кенесары хан жайын­
да роман жазуының өзі де бір айта жүретін ғибрат қой. Мұс­
тафа Шоқай бабамыздың жалындаған күрескерлік жылда­
ры өткен жер де Париж. Сонау Кеңес заманынан бері ондаған

жылдар бойы ұлы әншіміз Әміренің 1925 жылы Парижде­
гі этнографиялық концертте 11 мәрте ән шырқағанын мақтан
етіп келдік. 80-ші жылдары Франция қаласы Нансиде болған
мәртебелі өнер фестивалінда Әуезов атындағы Әкемтеатрдың

мәңгілік махаббат дастанындай «Қозы Көрпеш – Баян Сұлуды»
табысты қойғанын да білуші едік. Екі ұлт арасындағы алтын
арқаудай дәнекер ұқсастық – француздардың да, қазақтардың
да ақын жанды, сері халықтар екендігі деп ойлаймыз. Ақынын

дәріптеген, ақындық өнерді әспеттеген ел қазақ пен француз­
дай болсын. «Ақындар провинцияда туады, Парижде өледі»
дейтін дүниежүзіне мәлім мәтел қазақ топырағында «Ақындар
ауылда туады, Алматыда тұрады» деп түрленгенінің өзі құ­ла­

ғымызға төлтумадай тамаша тартымдылықпен сіңді емес пе.
Мінеки, осы ұқсастықтардың тағы бір айғағындай болып,
қазақтың ақындық өнері, алдаспан өнері – айтыс дәл бүгін Па­
рижге жетіп, атақты Елисей алқабы, Ош даңғылындағы «Salon

Hauche» концерттік залына ат басын тіреді. Хош салонының ата­
уы тап бір қазақтың «хош» деген сөзінен шыққ андай жүрекке
жылы тиіп, топжарған айтыскер ақындарымыз бен әнші-күйші
өнерпаздарымызды қуанышпен құшақ жая қарсы алды. Осыдан

алпыс жылдың арысында Қасым ақын «Еуропаның аспанын­
да тұрдық біз, Кеудемізді қасиетті кек кернеп!» деген болса,
күні кешелер Парижге арнайы чартерлік рейспен ұшып келген
шақтан бері біздің бәріміздің жүрегімізді қазақтың киелі әні

мен жыры кернеуде. Сонымен бірге халқымыздың асқақ өнері
үшін, соны Еуропаның қақ төріне жеткізген елдігіміз үшін,
осы игі мұратқа мұрындық болушы атпал азаматтарымыздың
ерлігі үшін мақтаныш сезіміне бөленудеміз.

Көктемнің шуақ нұрға бөленген алғашқы күні – 1 наурыз­
да Париждің қақ ортасындағы «Хош» салонында қошуақ
көңіл­мен өтіп жатқан осынау қазақ өнері мерекесінің басты
ұйымдастырушысы, игілікті жобаның авторы – ақындар ай­ты­

сының екі тізгін, бір шылбырын қолына бекем ұстаған қа­шан­
нан бергі ұйтқы жанашыры, Қазақ радиосының бас директо­
ры, белгілі ақын Жүрсін Ерман. Айтыс «Отаныңды ойлай жүр!»
де­ген мағыналы ортақ атаумен көмкеріліп, оны тамашалауға

күллі Еуропадағы қандастарымыз, Германияда, Түркияда, Ан­
глияда, Белгияда, Голландияда, Швецияда тұратын қазақтар
елге деген сағыныш сезімдерін лүпілдете күн бұрыннан жи­
налып қойған-ды.

Халықаралық дәрежедегі мұндай айтыс 2004 жылы Мәс­
кеуде өткізілген болатын. Өзбекстан мен Қырғызстанда бо­
са-болмасын рет-ретімен өтіп жатыр. Ал енді мына алыстағы,
Атлантикаға жалғасқан Париждің жөні бөлек, жауапкерші­лі­гі

де күшті. Мұнда өтетін ақындар айтысы шеттегі қазақ диас­
порасына ата жұрттың ыстық сәлемін, ықылас мейірін жет­кі­
зеді, туған елдің мейірімді жылы құшағын сезіндіреді. Қа­зақ­
станның соңғы жылдардағы бүкіл әлем таныған зор жеңіс­тері

мен жетістіктерін паш етеді. Сонымен қатар осы өнер жиы­
ны 2010 жылы ЕҚЫҰ төрағалығына сайланған елі­міз­дің Еу­
ропадағы абырой-беделін де көтере түсуге қызмет етері кәміл.
Париждегі жыр додасына елдегі 60-70 белсенді айтыскердің

ішінен ең танымалдары таңдаудан өтіп келді. Бұлар – Балғынбек
Имашев (Талдықорған), Бекарыс Шойбеков (Түркістан), Ринат
Зайытов (Семей), Нұрмат Мансұров (Қызылорда), Аян Сейі­
тов (Ақтөбе), Жандарбек Бұлғақов (Алматы облысы), Айнұр

Тұрсынбаева (Астана), Сара Тоқтамысова (Шығыс Қазақстан
облысы) сынды семсер жырдың сыннан өткен саңлақтары. Төрт
жұп болып айтысады.
Елдің рухына шөлдеп-сусап отырған бауырларға дәстүрлі

ән-күйімізді де молырақ сыйлау жағы ескерілген екен. Бұл са­
ладағы таңдаулы өкілдеріміз, Мемлекеттік сыйлықтың лау­
реаты, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі, Мәжіліс депута­
ты Бекболат Тілеуханов бастаған әншілеріміз Ардақ Исатае­

термеші Елмұра Жаңабергенова, Американы таңырқатқан жас
дарын-феномен Мөлдір Бақытжанқызы және басқалары бүгін
қазақ әнін Париж аспанында атақты Эйфель мұнарасынан асы­
ра әуелетпек.

Екі жұп күй тартыс болады. Шертпе күй мен төкпе күй
кезектесе жосылып-төгілмек. Күйсайыста Айгүл Батырқайырова
мен Рүстем Күлшебаев, Мейіржан Ермегияев пен Сәбира Би­
батырова сынды дәулескер балбармақтар өнер көрсетуде. Қан­

дастарымыз сондай-ақ Қазбек Әдікеев пен Талғат Мұқышев
ызыл­тып-сызылтқан қобыз бен сыбызғының да әсем әуен, тәт­
ті күйін тыңдамақ.
Осы арада Жүрсін мұрындық болған игі істің басы-қасынан

Өмірзақ Сәрсенов, Амангелді Ермегияев, Дәулет Тұрлыханов,
Ерлан Атамқұлов сияқты елім деген белгілі меценат азаматтар
табылып, демеушілік жасағанын сүйінішпен айтамыз. Ел абы­
ройын асырар халықаралық жиын-шарадан «Мәдени мұра»

бағдарламасының ту ұстар серкелері, Алматы қаласы мен Қы­
зылорда облысының әкімдері Иманғали Тасмағамбетов пен Мұх­
тар Құл-Мұхамед те шет қалмай, қомақты қолдау көмек көр­
сетті. Еуропада жүргізілген ұйымдастыру жұмыстары кезін­

де Сыртқы істер министрі Марат Тәжин және Дүниежүзі қазақ­
тары қауымдастығы төрағасының бірінші орынбасары Тал­ғат
Мамашев тарапынан да пәрменді қамқорлық сезіліп тұр­ды.
* * *

Бағзы замандарда Күннен туған ғұн бабаларымыз аттарын
суарған Сена. Таңғажайып тарихқа толы, әлемге әйгілі Париж.
Алаштың ардақтысы Мұстафа Шоқайдың ізі қалған Париж.
Күш атасы Қажымұқанның бағы жанған Париж. Әміренің әні

жаң­ғырықтырған Париж. Сұлулық пен сымбаттың дүрбісіндей,
үйлесім мен үндестіктің үлгісіндей Париж. Әсемдік пен әде­
міліктің әуезіндей, талғам мен талаптың дәл өзіндей Париж.
Құдай-ау, тіпті орыстың бір ақыны «Парижді көру керек те

өлу керек» дейтін Париж. Өстіп түбін түсіріп айтпаса несі­
не ақын! Өткен ғасырдың алпысыншы жылдарының орта тұ­
сында осы арман шыңындай әлемдік қалада Евтушенко, Воз­
несенский, Рождественский сынды өңшең саңлақ орыс совет

ақындарының қатарында біздің Олжекең – Олжас Сүлейменов
те мәртебелі поэзия кешінде өлең оқығанын құлағымыз ша­
лып, іштей сүйініш етіп жүретінбіз. Енді, міне, бұдан бұрын
құс­қанатты сәлеммен сүйіншілеп хабарлағанымыздай, Па­риж­

дің қақ төрінде Әміре мен Олжекеңдер салған сол бір қас­тер­лі
жәдігердей сүрлеу- соқпақты кеңейте жалғастырудың һәм жа­
сын жырды алдаспанша жарқылдатудың құрметті ба­қыты қа­
зақтың қазіргі айтыскер ақындарының пешенесіне бұйыр­ған

екен. Тәуелсіз қазақ елінің өнерлі ұл-қыздары өз­де­ріне жүк­
телген осынау жауапты міндет үдесінен табыла білді.
Бірден айтайық, наурыздың бірінші жұлдызында Париж­
дегі «Salon Hayche» концерт залында өткен ақындар айты­

сы өскен елдің өркенді өнерін, кемел өресін қалтқысыз таны­
тып, ұлттық мәдениетімізге үлкен олжа салды деуіміз керек.
Топтан суырылып озған ең үздік айтыс ақындармен қатар ән­
шілер, термешілер, күйшілер, қобызшылар Еуропа елдерін­

дегі қандастарымызды атамекен, туған жердегі қара орман қа­
зағының дәстүрлі өнерімен қауыштырып, қуанышқа бөледі.
Тарихта тұңғыш рет осындай үлкен деңгейде, кең ауқыммен
өткен бұл думан халқымыздың фольклорлық музыка концер­

ті ретінде де осында жиналған талғампаз әрі бекзат қауымның
көңілінен шығып, ұлттық рухты ұлықтаған шынайы өнер ме­
рекесіне айналды.
Бекзат қауым дегеннен шығады, үлкен дәрежеде жан-жақ­

ты ойластырған бұл айтыс елдік мерей-мәртебемізді де асы­
ра түскені анық. Осы орайда Франциядағы Қазақстан ел­ші­
лі­гінің ортақ іске мүдделі жанашырлық таныта атқарған жұ­
мыс­тарының нәтижесі ойдағыдай болды. Көрік-сымбаты ке­

ліс­кен «Хош» салонындағы айтысты тамашалауға Франция
үкіметінің өкілдері, көптеген елдердің дипломатиялық өкіл­
діктерінің жетекшілері, ірі компаниялардың басшылары, қа­
зақ елінің тілектес достары келді. Осылардың ішіндегі бір

ерек­ше адам – әйгілі Романовтар әулетінің жұрағаты, ресейлік
отан­дас­тардың халықаралық кеңесі президиумының төрағасы
граф Петр Петрович Шереметев. Бұл кісі Қазақстанның үлкен
досы, біздің елшілікпен тығыз байланыс жасап тұрады екен,

қол­дан келген көмегін де аямайтын көрінеді. Осындай құр­
метті қонақтар арасында бәйбішесімен келген бір қарт фран­
цузбен жолығып қалдық. Ол тарих профессоры, француз-қа­
зақ мәдени байланыстар қоғамының мүшесі екен. Аз-кем орыс­

шасымен: «Первый раз вижу айтыс, очень рад» деген сөз­дерді
риясыз көңілмен айтып жеткізді.
Айтыс әне-міне басталар сәтте бізді әрі таңырқатып, әрі
қуандырған бір жағдай, орта толтырып Әбдіжәміл Нұрпейісов

рас­тырылмаған жағдай. Сөйтсек, жазушы ағамыз әлдебір шы­
ғармашылық шаруамен Мюнхенге келген екен, содан Париж­
де болатын айтысты естігесін байыз таппай бері қарай тартып
кетіпті. Осылайша Әбекең бәрімізге бір әдемі «сюрприз» жаса­

ды. «Алматыда айтысқа арнап шақырып келтіре алмайтын ұлы
жазушы Нұрпейісов, мінеки, Париждегі айтысқа өз аяғымен
келіп қалды, тегінде Әбекеңді келтіру үшін айтысты Париж­
де өткізіп тұру керек екен» деп Жүрсін де қуанышын жасыра

алмады. Жазба әдебиетіміздің мэтрі айтыскер ұл-қыздарының
жыр мәйегіне көңілі толғандай түр танытты. Айтысты рахат­
тана тыңдап, толқып отырды. Онымен де қоймай, сол кеште
Мәскеуге ұшатын сапарын кейінге қалдырып, Алматыға ай­

тыс ақындарымен жұп жазбай бірге оралды.
«Елдестірмек – елшіден» дегендей, Париждегі осынау өнер
са­парының табысты өтуіне басынан аяғына дейін қамқоршы
болып жан салған Қазақстанның Франциядағы елшісі Аман­

жол Жанқұлиев мырза айтыс-концерт басталар алдында шағын
кіріспе сөз сөйледі. Қазақ диаспорасының жай-күйін айта келе,
мұнда 2005 жылдың маусымында кіші Құрылтай өткізілгеніне,
Ел­басының соңғы Жолдауында шеттегі қандастарды тари­

хи Отанға көшіру квотасының көбейтілгеніне, осы орайда Дү­
ниежүзі қазақтарының қауымдастығы атқарып отырған жұ­
мыс­тарға тоқталып, көпшілікті бүгінгі сәті түскен, туған елдің
ыстық сәлеміндей мереке думанмен бір құттықтап өтті де, тіз­

гінді айтыстың иесі Жүрсін Ерманға берді.
Осы арада ескеретін жәйт, бұл айтыстың Қазақстан ұлт­
тық телеарнасының 50 жылдығына арналғандығын бұрын
да айт­қанбыз. Ұлттық телеарна айтыстың қайта жандануына

кезінде көп септігін тигізді, айтыстың жанашыр насихатшы­
сына айналды. Жүрсін Ерманның бастауымен айтыстың те­
ле­дидарға шыққ анына да алдағы қарашада ширек ғасыр – 25
жыл толады екен. Осы жайларды ескергенде «Хош» залы то­

лы қауымға «Қазақстан» РТРК АҚ басқармасының төрағасы
Дәурен Әбдіхамитовтың бір-екі ауыз құттықтау сөз арнауы да
өте орынды болды деп білеміз.
Ұлт мәдениетінің белгілі жанашыры, қазақжанды меценат

кәсіпкер Амангелді Ермегияев шеттегі қандастарға: «Сіздер
осы жақта жүргенде өздеріңіздің тарихи Отандарыңыздың ел­
шісісіздер. Сондықтан, әрқашан туған халықтарыңыздың ділін,
тілін, мәдениетін насихаттай жүріңіздер. Әрі бастарыңыз ауы­

Сағыныш сазын әкелдім
Туған жердегі құстардың.
Өлеңге орап әкелдім
Жусанын Қазақстанның! –

деп сырлы мақаммен сыңғырлата толғаған Айнұр жырлары
қандастар жүректерін толқытқаны сезіліп-ақ тұрды. Орайлы
жерінде әдемі әзілмен шымшылап, Балғынбекке де есесін жі­
берер түрі көрінбейді:

Наполеон дер ем мен сені,
Қай елді бірақ жаулайсың?
Д’Артаньян дер ем мен сені,
Семсерді белге салмайсың.

Депардье дер ем мен сені,
Киноға бірақ бармайсың,
Француздардың елінде
Қазақтың даңқын көтерген

Қажымұқаннан аумайсың!–
десе, зал ду күлді. Сөйтсек Балғынбектің сырт пошымы шы­
нында да Қажекеңе ұқсайды екен. Ал, Балғынбектің бір тауып
кеткен жері:

Еуропа рыцаріндей
Айнұрға да
Мен қазір айтып берем серенада,–
деп «Ақ бантик», «Арыс жағасында» сияқты белгілі әндердің

әуенімен жосылта жөнеліп, езу тарттырды. Арасына астарлы
ойларын да сыналап қосып қояды.
Қайдасың ағайын?
Отанға келем деумен,

Қазақ жүр елеңдеумен.
Бекарыс Шойбеков (Түркістан) пен Ринат Зайытов (Се­
мей) арасындағы айтыс көркем де келісті шумақтарға, отты
жырларға толы болды. Бұл екі жігітіміз тартысты неғұрлым

туған импровизация, орынды уәж, жырдың еркін де толассыз
құйылған ағысы жұртты баурап алғандай. Бекарыс:
Жерім жоқ жұрттан өнер тасалайтын,
Ақын ба жырдан мүсін қашамайтын.

Армысың, Еуропаның адамдары,
Жоспарламай ештеңе жасамайтын.
Азаннан кешке дейін еңбек етіп,
Оңайлықпен қолдары босамайтын.

Байтақ Қазақстаннан сәлем саған,
Бүкіл Францияңды бес орайтын!–
деп шабыт шалқытса, Ринат:
Бісміллә, жырдың оты жансын анық,

Көрейік қызыл тілден бал шығарып.
Ассалаумағаләйкүм, қандастарым,
Әуелде өздеріңнен хал сұралық.
Ата жұрттан кеп тұрған өнер көші,

Жақсы хабар әкелген жаршың анық.
Жалынды сағыныштың жырларынан,
Жандарыңыз бір ләззәт қалсын алып.
Ер қазақ ежелден-ақ ақын, батыр,

Күйші һәм жыршы халық, әнші халық,
Сол қазақтың кім екенін көрсетпекке,
Шабыттың Шалқұйрығын қамшыладық.
Париждің тастан салған көшесімен,

Ақындар шауып өтсін шаң шығарып!–
деп аруақ шақыра, күллі сыр-сыпатымызды бірер шумаққ а
сый­ғыза толғап бір өтті.
Бұдан кейінгі жұп Жандарбек Бұлғақов (Алматы облысы)

пен Аян Сейітов (Ақтөбе) те ата жұрттың төл өнерін асыға
күткендерге әдемі де өрнекті айтыс сыйлады. Жандарбек:
Францияның елінде,
Париждің мына төрінде

Даусымыз қалсын жаңғырып,–
деп арманды жыр алаулатса, Аян:

Француздың қызын алып қашуға емес,
Қандастарды сағынып келдім бүгін,–
деп ширығып алып, одан әрі:
Қандастар шақырып та жатса егер,

Айтысқа тағы-дағы оралак ек.
Ай, бірақ келер жылы келеміз ғой,
Еуропа Одағына төраға боп! –
деп орынды мақтаныш сезіміне бой алдырды.

Ақындардың ақырғы жұбы Сара Тоқтамысова (Шығыс
Қа­зақстан облысы) мен Нұрмат Мансұров (Қызылорда) әуелгі
қыз бен жігіт айтысын одан әрі өткірлеп, тереңдеткендей әсер
қалдырды. Әдемі қалжың, өр мінез, сөздің сайыпқыран қақ­

тығысы жыр буымен буындарға түсіп жатқандай. Әсіресе,
Са­раның шабыт буған шақтары сондай керемет. Бұл кезде ол
бет қаратпайтын алау отпен тең. «Француздар алып қалса қай­
тесің?» деген Нұрматқа:

Қазақтың туы тұрғанда желбіреген,
Өзгенің көзін қайтем мөлдіреген?!–
деп келістіре жауап қайырып, жұртты бір риза ғып тастады.
Оған айылын жияр Нұрмат па?! Басқа жақтан төпелеп ша­

буылдай жөнеледі. Жыр сарынын құбылта, Парижге толғау
арнайды. Қандастарымызға қарата:
Сіздерді көріп тұрып қуанамын,
Белі шыққан бесікті ұмытпаған,–

деп сүйінішін бір айтса:
Тарыдай шашыраған қазақтарым,
Бәрі де бір қалтаға құйылса екен,–
деген асыл арманын екі айтады.

Жүрсін концерттік бағдарламасын қашанғы табиғи қал­
пы­мен, сараң сөзбен серпіле, желпіне , емін-еркін жүргізіп
отыр­ды. Айтыстардың арасын дәстүрлі ән, күй, термелер ажар­
ландырды. Термешілер Айгүл Елшібаева мен Елмұра Жаңа­бер­

геновалар биік дауыс, серпінді жігермен қазақи өнер ру­хын
шалқытса, күйтартысқа шыққ ан екі жұп Рүстем Күл­ше­баев
пен Айгүл Батырқайырова, Мейіржан Ермегияев пен Сә­бира
Бибатыровалар өздерінің орындау шеберліктеріне тамсанды­

румен қатар, тыңдарман қауымды қазақтың ұлттық саз әле­
міне сая­хат жасатып, шертпе күй мен төкпе күйдің небір си­
қыр ға­жайыптарын танытып өтті, ұлы күйші бабалар шығар­
ма­ларының күй керуенін әлемдік Париж жәрмеңкесіне алып

шық­қандай болды. Қазыбек Әбікеевтің қобызға қосып айт­қан
«Ағажай,Алтай», «Шилі өзен қамысы-ай» әндеріне зал­дағы
қандастар көздеріне жас тола, елжірей қосылып отырды. Қо­
быздың қасиеті ме, әлде, айтушы ұнады ма, әйтеуір Қазы­бекті

қоймай қолқалап шақыртып, тағы бір ән салғызды. «Бис­ке»
шырқалған халық әні «Гүлдариға» да түбі Алтайдан шық­қан
қандастарымызды қатты әсерлендіріп, одан сайын елжіретті.
Сәуле Жанпейісова, Рамазан Стамғазиев. Ардақ Исатае­

ва сынды белгілі дәстүрлі әншілеріміз әнқұмар қауымды одан
әрі шаттандырды. «Хош» салонындағы қазақ ән-жырының ба­
зарлы мерекесін Бекболат Тілеухан түйіндеді. Соңғы жылда­
ры саясатқа көбірек бет бұрғанымен де, Бекболат баяғы ба­

бында екен. Дүлдүл әнші «Сарыарқа» әнінен бастап, түркінің
түп тамыры жатқан Алтайдан тартып, Жетісу, Қаратаулатып,
Батыстағы «Тәңірі берген Молдабайға» дейін зор дауысқа қам­
шы баса, құлпырта попурилетіп өткенде қандастардың айы­

зы бір қанғандай болды. Көпшіліктің сұрауымен Бекболаттың
тағы бір ән айтпасқа лажы қалмағандай. Әрине, ол ән – сөзін
Нұрсұлтан Әбішұлы жазған, әуенін өзі шығарған атақты «Елім
менің» еді. Ән аяқталғанда зал толы қауым тебіреніп кетті.

Еуропа қазақтары үйлестіру кеңесінің төрағасы Мәмет Зен­
гин, Әбдірахман Шетин мен Яшар Дініш ақсақалдар, алаштың
бір абызы Халифа Алтайдың ұлы Әбдісәмет Алтай, Байрам Ке­
сар, Абат Бесату, Бесқажы Көксал, Қабден Қалыпшы, Хабиб

Ерол сияқты қандастарымыз айтыс үшін алғыстарын мың қай­
тара жаудырып, бұл күнге жеткізген құдайға шүкір десіп, өздерін
ұмытпаған атажұртқа, елге рахмет-сәлемдерін айтып-ақ жатыр.
Айтысты тамашалаған барша қауымға осы «Хош» салонының

тағы бір кең залында елдің ас та төк дәмі тартылды.
Сонымен, «Отаныңды ойлай жүр» деген атпен Парижде
тұңғыш рет өткізілген қазақ ақындарының думанды айтысы
діттеген мақсатына жетті деп айта аламыз. Парижден алған

сей алқабын, Эйфель мұнарасын, Монмартрды, Жеңіс Арка­
сын аралап та көрдік. Париждің қызығына батып жүргенде
өзіміздің Әмірбектің Көпенін жоғалтып та ала жаздадық. Сөйт­
сек, жігіттердің бірі: «Көпен келе жатыр» дейді. Қарасақ, шы­

нында да келе жатыр. «Сендер қызық көріп жүргенде, мен мұ­
сыл­мандардың бас мешіті мен Мұстафа Шоқай бабам тұрған
жерге барып келдім» дейді.
Қазақтың ақындар айтысының осылайша әлемдік айдынға

шыққ анына Мырзатай Жолдасбеков ағамыз ерекше қуанулы.
Ұлтым деген, жұртым деген азаматтар аман болса, Жүрсіннің
жүйріктері, қазағымның айтысы әлі Еуропаның талай елінде
маңдайы жарқырап топ жарар, жұлдызы жанар, лайым.

(Ұлан-Батырда өткен Моңғолия қазақтарының
құрыл­тайынан түйген ойлар)
Профессор Ислам Қабышұлы сөзінің бір ретінде: “Моң­ғо­
лия қазақтарының құрылтайын Моңғол мемлекетінің астанасы

Улаанбаатар қаласында өткізуге зор мүмкіндік жасағаны үшін
Қазақстан Республикасының Президенті, Дүниежүзі қазақтары
қауымдастығының Төрағасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарба­
ев мырзаға шын жүректен алғыс айтамыз. Қазақстанның еге­

мендігін жариялаған алғашқы жылдардан бастап әлемнің әр
түкпіріне шашыраған ағайындарға аса зор қамқорлық жасап,
оларды тарихи Отанына оралту жолындағы ұлы бағдарламаны
жүзеге асырғаны үшін Нұрекеңе біз, әлем қазақтары, өзімізді

әрқашан қарыздар санаймыз. Осының айқын айғағындай, әлем
қазақтарының көсемі, Қазақстанның Елбасысы осынау тарихи
қысқа мерзім ішінде Моңғолия мемлекетіне үш дүркін келіп,
бауырластарының көптеген көкейкесті мәселелерін шешіп, ға­

сырға татырлық ұлы іс тындырды” деген аталы, абыздық ұла­
ғат лепесін айтқанына жиналған қауым дүр сілкініп, қошемет
білдірісті. Риясыз көңілден айтылып, шын жүректен шыққ ан
осынау шынайы сөздер осы Құрылтайға жиылған қауымның

ғана емес, жалпы моңғолдық қазақ диаспорасының ғана емес,
дүние жүзіне тарыдай шашылған барлық әлем қазақтарының
жуырда туған күнін бүкіл республикамыз Астана күнімен

қоса зор қуанышпен тойлап жатқан Қазақстан Президенті Нұр­
сұлтан Назарбаевқа деген ақ тілекке толы алғыскер ықы­ласын
қалтқысыз білдіріп тұрғандай болды.
Түркілік тегіміз тамыр тартқан Моңғолия жерінде ондаған

ғасырлардан кейін осынау Қазақ құрылтайының өтуі жақсы
нышанды аңғартып, тебіреністі ойларға жетелейді. Бұл жай­
дан түптамырымыздың қазыналы да қасиетті қормалдарына,
Күлтегіндей алдаспан асыл бабаға, Тоныкөктей данаға ора­

луымыз тағы бір көрініс тапқандай. Енді мына ғажапқа қарай
қалыңыз. Алматыдан күміс қанат ұшақпен самғай ұшып шық­
қан біз Бейжіндетіп келіп, моңғол астанасының бас кө­ше­ле­
рінің біріне кірген кезде, үлкен етіп жазылып алдымыз­дан

желбіреген: “Моңғолия қазақтарының құрылтайына қа­ты­су­
шыларға сәлем!” деген құттықтау лебізін көріп, бір мерей­
леніп қалғанбыз. Одан әрі Ұлан-Батырдан әудем жерде біз түс­
кен, құрылтай өтер қонақ үй де баяғы керейдің Уан ханы орда

тіккен ата қонысына орналасқан боп шықты. Иә, айтары жоқ,
салқын сабатты, сарқыраған Толы өзенінің жағалау төңірегі,
теңкиген биік төбелері қарағайлы орманға сіңе аспанмен аста­
сып кеткен Зайсан тауының тап етегі. Бұл бабамыздың атақты

Шыңғыс ханның қамқоршы өкіл әкесі болғандығы тарих­
тан белгілі. Ал Абай хакім жазып қалдырған тағы бір мәлім
жағ­дай, сол Шыңғысты хан көтерген 12 бидің бірі қазақтың
түгел сөзінің түп атасы Майқы би болғандығы. Одан соң

моң­ғолдың қазіргі зиялы азаматтары айтып жүрген бір ата­
лы сөз бар. “Қытайға кеткен Төленің үрім-бұтақ ұрпағы Моң­
ғолиядағы ата жұртына қайтып оралды. Дешті Қыпшаққ а
аттанған Жошы ханның жұраты қазақ ішіне тастай батып,

судай сіңді. Қазақ мұңғұлға жат болса сөйтер ме еді?!” дей­
ді олар. Иә, қазақ-моңғолдың да түбі бірге туыстығын, та­
мыры бір ұйықтан нәрленгенін айғақтайтын әфсаналы мы­
сал жалғыз бұл емес. Олай болса, қазір Моңғол мемлекетінің

құрамында үлкен бір ұлысты құрап отырған қазақ қауымы да
өздерін барқадар, бақуатты сезінбеуіне ешқандай негіз де жоқ
сияқты боп көрінеді.
Тарих қайталанады. Тарихтың керуен көшінде сабақтастық

деген ұғым бар. Бағзы замандарда түркі жұртының басын бі­
рік­тіру жолында Білге қағандай бабаларымыз күш-қайрат жұм­
саса, қазіргі ғасырымызда тарихты тірілткен ерен тұлға Нұр­
сұлтан Назарбаев екендігі бұл күндерде айғақты қажет ет­пес

ген көшінің ұлан асулардан өтіп, ұлы мақсаттарға бет тү­зеуі
әлем­ге танылған тәуелсіз Қазақстанның Елбасысының есі­мі­
мен етене байланысты. Ежелгі түріктің бүгінгі мұрагер ұр­па­
ғы – дүние жүзі қазақтарының басын қосуға, береке-бірлігіне

ұйтқы болған тұңғыш Президентіміз де Алаштың қара қазан,
сары баласы үшін “түнде алаңсыз ұйықтамағаны, күндіз
байыз­дап отырмағаны” күмәнсіз. Біздің Нұрсұлтан ағамыз да
хал­қы үшін баяғының баһадүрлерінше “қызыл қанын төкпеді,

қара терін ағызбады, күш-қуатын сарқып бермеді” деп кім ай­
тар?! Моңғолиядағы 150 мыңдық қазақ диаспорасының құ­рыл­
тайы өтіп жатқан күндерде осынау көршілес елдің сайын са­қа­
ра­сындағы көне Күлтегін ескерткішінің жанында тұрған әрбір

қазақтың осындай шұғылалы ойларға шомары анық екен. Біз
соны білдік, осы жайды жан-жүрегімізбен сезіндік. Сонымен
бірге бұл құрылтайдың Елбасының туған күні қарсаңында өтуі
де жақсылық нышаны ретінде 27 маусымдағы алқалы жиында

сан мәрте қайталанып та айтылды.
Әлбетте, атажұрттан алыстағы ағайынға, қандас бауыр­
лар­ға деген ізгілікті ілтипат, шынайы құрмет, жанашыр қам­
қорлық Моңғолия қазақтарының Екінші құрылтайына қаты­су­

шыларға жолдаған Елбасы құттықтауынан да айқын танылып
тұрғандай. Онда былай делінген:
“Сіздерді кең-байтақ Моңғолия елінің астанасы Ұлан-Ба­
тыр қаласында өтетін ІІ құрылтайдың ашылуымен шын жү­

ректен құттықтаймын! Атажұрттарыңыз – Қазақстанның хал­
қы атынан ыстық ықыласты сәлемімді жолдаймын!
Моңғолия қазақтарының мұндай бас қосуы алғаш рет
1997 жылы Баян-Өлгий қаласында табысты өтіп еді. Бүгінгі

жиын сол кезде бастау алған игі істерді одан әрі жалғастыруға
жаңа серпін береді деп сенемін.
Моңғол халқы өз елінде тұратын қазақтарға әрдайым шы­
найы жанашырлық танытып, ерекше қамқорлық жасап ке­

леді. Моңғолия қазақтарының ана тілінде білім алып, ұлттық
мәдениеті мен салт-дәстүрлерін ұстанып, дамытуына барлық
жағдайлардың жасалып отыруы – осының айқын дәлелі. Біз
мұндай шынайы бауырластық қамқорлықты ұмытпаймыз. Ол

үшін моңғол халқына әрқашан ризамыз.
Қазіргі кезде Қазақстан мен Моңғолия мемлекеттері ара­
сындағы түрлі байланыстар барынша дамып, жоғары деңгейге
көтеріліп келеді. Моңғолия қазақтарының бүгінгі құрылтайы