Home

Парасат майданы

Name: Парасат майданы
Author: Төлен Әбдікұлы

Төлен Әбдікұлы

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

Жазу өлшемі 20 px

Жол аралығы 1.85

Әріп аралығы 0.30 px

Абзац аралығы 0.95 em

Парасат майданы

Авторы: Төлен Әбдікұлы

Ò†ëåí …ÁÄIÊμËÛ ÏÀÐÀÑÀÒ ÌÀÉÄÀÍÛ Òà¡äàìàëû Àëìàòû «Ðàðèòåò»

…áäiê´ëû Ò. Ïàðàñàò ìàéäàíû: Òà¡äàìàëû. — Àëìàòû: Ðàðèòåò, 2012. — 616 á. ISBN 978-601-250-162-9 Æàçóøûíû¡ øû£àðìàëàðûíäà íåãiçiíåí òiðøiëiê à£ûñûíû¡ òåðå¡iíå, ¼´ïèÿñûíà ¥¡iëó, †ìið øûíäû£ûí ôèëîñîôèÿëû¼ ò´ð£ûäàí ïàéûìäàó áàñûì. Àäàì òà£äûðû ¼î£àì áåéíåñiíi¡ àéíàñû iñïåòòi. Êåéiïêåðäi¡ ê¥éçåëiñi òåê ïñèõîëîãèÿëû¼ ¼´áûëûñ ðåòiíäå £àíà åìåñ, çàìàíà áîëìûñûíû¡ áåò áåéíåñií àíû¼òàéòûí ðóõàíè †ëøåì ðåòiíäå ¼àðàñòûðûëàäû. Àâòîð «Ïàðàñàò ìàéäàíû» ïîâåñi ¥øií ½àçà¼ñòàí Ðåñïóáëèêàñûíû¡ Ìåìëåêåòòiê ñûéëû£ûíû¡ ëàóðåàòû, ÏÅÍ-êëóá ñûéëû£ûíû¡ ëàóðåàòû æ„íå Ôðàíö Êàôêà àòûíäà£û Åóðîïàëû¼ àëòûí ìåäàëüäû¡ èåãåði àòàíäû. ÓÄÊ 821.512.122 ÁÁÊ 84½àç7–44 ÓÄÊ 821.512.122 ÁÁÊ 84½àç7–44 …14 ½àçà¼ñòàí Ðåñïóáëèêàñûíû¡ Ì„äåíèåò æ„íå à¼ïàðàò ìèíèñòðëiãi À¼ïàðàò æ„íå ì´ðà£àò êîìèòåòi «…äåáèåòòi¡ „ëåóìåòòiê ìà¡ûçäû ò¥ðëåðií áàñûï øû£àðó» áà£äàðëàìàñû áîéûíøà øû£àðûëäû …14 ISBN 978-601-250-162-9 © …áäiê´ëû Ò., 2012 © «Ðàðèòåò» áàñïà êîìïàíèÿñû, 2012 © Áåçåíäiðãåí Ñåðiêáàé Á., 2012

Õèêàÿòòàð Õèêàÿòòàð Õèêàÿòòàð Õèêàÿòòàð Õèêàÿòòàð

– 5 – ÏÀÐÀÑÀÒ ÌÀÉÄÀÍÛ ½àéäà æàòûð ì„ñåëå – ÿ †ìið, ÿ †ëiì, Äåñå äå, Ëàéû¼ ïà ê†íäiãó ò„ëêåãiíå òà£äûðäû¡, ½àðñû ò´ðûï íåìåñå, ´øàí-òå¡iç í„óáàòòû¡, Ê†çií æîé£àí ä´ðûñ ïà Æàí àëûñûï, æàí áåðiñêåí ´ðûñòà?! Ñîäàí êåéií áà¼èëû¼¼à ê†ç æ´ìó, ò¥íåê ¼ûëûï æàðû¼òû, áàð ä¥íèåäåí áåçiíiï, Æàí ìåí ò„íäi ê¥éçåëäiðãåí ñàí ìû¡ àóûðòïàëû¼òû Æàë£àñòûð£àí, áàéëàñòûð£àí øûíæûðëàðäû îñûëàé ¦çãåíi¡äi æ¥ðåãi¡ìåí ñåçiíiï. Óèëüÿì Øåêñïèð. (Ãàìëåòòi¡ ìîíîëîãû. Àóäàðìà àâòîðäiêi.) Ñåí æà¼ñûëû¼òû æàìàíäû¼òàí æàñàóû¡ êåðåê, †éòêåíi îíû æàñàéòûí áàñ¼à åøòå¡å æî¼. Ðîáåðò Ïåíí Óîðåíí Ìåí á´ë ê¥íäåëiêòi òàíûñ ä„ðiãåðäåí àë£àíìûí. Å¡ £àæàáû – ê¥íäåëiê èåñií ìåí áiëåòií áîëûï øû¼òûì. Ä¥íèå ¼àíøà êå¡ áîëñà äà, àäàì æîëûíû¡ ¼èûëûñûíäà äà øåê æî¼.

– 6 – Æàñ êåçäå †ìið ¼àéíà£àí áàçàð ñåêiëäi. Äîñ òà ê†ï, æîëäàñ òà ê†ï. Äîñòû¡ äîñû ñà£àí äà äîñ áîëûï æ¥ðåòií êåç. Ñîíäàé áið ñàïûðûëûñ¼àí ò´ñòà àç-êåì ê¥í àðàëàñ¼´ðàëàñòàó áîë£àíûìûç áàð. Ò¥ði äå åñiìäå: ´çûí áîéëû, àðû¼, à¼ñàðû æiãiò. Æ¥éêåñi æ´¼àëàó ìà – „çië ñ†çãå ¼ûçàðûï êåòåòií. Î£àí á†òåí åëäi¡ àäàìûíà ¼àðà£àíäàé, ê†¡iëií àóëàé ñ†éëåï, àÿ¡¼ûðàï æ¥ðåòiíáiç. Ê†áiíå æèûí-òîéëàðäà, ¼îíà¼àñûëàðäà êåçäåñåìiç. Ñ†éëåãåí ñ†çiíåí, æ¥ðiñ-ò´ðûñûíàí çèÿëû îòáàñûíàí øû¼¼àíû, êiòàáè ò„ðáèåíi ê†áiðåê ê†ðãåíi áàé¼àëàäû. Ìiíåçi æ´ìñà¼. Îíûñû †çãåëåðãå æà£ûìäû ê†ðiíãåíìåí, †çiíå „ëäåáið øàðàñûçäû¼ „êåëåòií ñåêiëäi. Àðíàéû ñ†çãå òàðòïàñà¡, ¼àñû¡äà á„ëåíáàé ñà£àò ¥íñiç îòûðà áåðóãå áàð. Ñîíäû¼òàí îíûìåí àñà áið åìåí-æàð¼ûí ñûðëàñà êåòêåí ê¥í áîë£àí æî¼. Áið êåìåäåãi æîëàóøûëàðäàé £àíà òàíûñòû¼ ¼àëäû. Êåéií ê†ðìåé êåòòiì... Åíäi, ìiíå, áiðíåøå ä„ïòåðäåí ò´ðàòûí æàçáàëàðûí î¼ûï øû¼¼àíäà, îíû¡ ìåí áiëåòií à¼ñàðû æiãiòêå ò¥ê ¼àòûñû æî¼ ñåêiëäi ê†ðiíäi. Ê¥íäåëiê áîéûíøà †ìiðáàÿíäû ¼àëïûíà êåëòiðiï, ¼´ðàñòûðó ì¥ìêií åìåñ. Ê†áiíå †çiíi¡ iøêi ñåçiìäåði ìåí îéïiêiðëåðií æàç£àí. Òåê ñî¡£û ä„ïòåðäå £àíà îíû¡ òà£äûðûíû¡ ´ëû æîáàñû áàé¼àë£àíäàé áîëàäû. Ì´íäà£û î¼è£àëàðäû¡ ðåò-ðåòiìåí æàí-æà¼òû áàÿíäàëûï, æàçûñ¼àí õàòòàð£à äåéií ê¥íäåëiêêå ì´¼èÿò ê†øiðiëóiíå ¼àðà£àíäà, àâòîð á´ë æàçáàëàðäû ò¥áiíäå †çãå äå áiðåóëåðäi¡ î¼óû ì¥ìêií åêåíií æî¼¼à øû£àðìà£àí ñåêiëäi. Î¼ûðìàí íàçàðûíà ê¥íäåëiêòi¡ îñû ñî¡£û á†ëiãií ´ñûíûï îòûðìûí. Åêi ´äàé ñåçiì ¼´øà- £ûíäà – ¥ìiò ïåí ê¥äiêòi¡, øûíäû¼ ïåí æàë£àííû¡ àðàñûíäà ñåðãåëäå¡ áîë£àí æàíäàð£à, á„ëêiì, ïàéäàñû òèåð. Ê¥íäåëiê èåñiíi¡ àòû-æ†íií æàðèÿ ¼ûëó „áåñòiê áîëàð äåï îéëàäûì. Ê†ï áåéòàíûñ çàìàíäàñòû¡ áiði äåï ¼àáûëäà¡ûç. 13 íàóðûç Ìåíi¡ †ìiðiìäå ¥ëêåí áið †çãåðiñ áîë£àí ñåêiëäi. Íå †çãåðiñ åêåíií †çiì äå àíû¼ áiëìåéìií. Á„ëêiì, Îë áàÿ£û-

– 7 – äà áîëûï, Îíû †çiì òåê ¼àçið £àíà áàé¼àï îòûð£àí øû£àðìûí. Á„ði äå ì¥ìêií... Áiëåòiíiì – æ¥éêåì áiðøàìà òîç- £àí. Ñîë ñåáåïòi á´ðûí£ûäàé åìåñ, îéëà£àí îéëàðûìäû òåç ´ìûòàìûí. Ì„ñåëåí, ê¥íäåëiãiìäå 3 íàóðûç ê¥íãi æàçáàëàðûì áàð äà, 4, 5, 6 íàóðûç ì¥ëäå æî¼, îäàí êåéií 7 íàóðûçäàí áàñòàï æàçáàëàðûì „ði ¼àðàé æàë£àñàäû. Àë æàçûëìà£àí ê¥íäåðäå íå iñòåäiì, ¼àéäà áîëäûì – åñiìäå æî¼. Àäàìíû¡ æàäûíàí †øiï ¼àëàòûí ñ„òòåðäi¡ áîëàòûíûí á´ðûíäà äà åñòiãåíìií. Áiðà¼ îë íåãå áàéëàíûñòû – îë æà£û ìà£àí áåéì„ëiì. Ðàñ, £´ìûð ´çà£àí ñàéûí æàäû¡íàí øû£àòûí çàòòàðäû¡ ñàíû äà ê†áåéåäi. Êåçiíäå †ìiði¡íåí îðûí àë£àí î¼è£àëàð ´ìûòûëûï, ¼àéñûáið ì„íñiç ê†ðiíãåí ñ„òòåð åñi¡äå ¼àëóû „áäåí ì¥ìêií. Áiðãå î¼û£àí, áiðãå æ¥ðãåí àäàìäàðäû¡ àòû-æ†íií åñi¡å ò¥ñiðå àëìàéñû¡, øûðàìûòñà¡ äà, æû£à òàíûìàéñû¡. Åñêi äîñòû¼òàí, êåçäåñêåí ê¥íäåðäåí iç äå ¼àëìàéäû. ‡ìiði¡ „ëäåáið ¼´ðäûì£à ¼´éûï æàò¼àí †çåí ñåêiëäi. Àäàì æàäûíû¡ †ç çà¡û áàð. Îíû¡ ñåáåáií ä„ðiãåðäåí ñ´ðàñà¡, øàðøà£àííàí äåéäi. Ðàñ øû£àð. Æàðû¼ ä¥íèåãå êåëãåí àäàìíû¡ ê†ðìåéòiíi áàð ìà? Îíû îéëàñà¡, îéäàí îé á†ëiíiï, ñàí òàðàì æîëäû¡ ¼àéñûñûíà ò¥ñåðií áiëìåé, äàë áîë£àí æîëàóøû£à ´¼ñàéñû¡. Ä¥íèå ñûðû áåéì„ëiì. Íå ¼´äàéäû, íå àäàìäû êií„ëàðû¡ áåëãiñiç. Áið ¼àðàñà¡, ¼´äàéäiêi ä´ðûñ ñåêiëäi – àäàì ¼ûëûï æàðàòòû, †ñiï-†í, ðà¼ûìäû áîë, içãiëiêêå ñåí äåäi. Îäàí àðòû¼ íå êåðåê? …éòñå äå, ¼´äàéäû¡ „ìiðiìåí iñ ¼ûëûï, æàìàíàòûí æàë£ûç †çi ê†òåðåòií àäàì áàé£´ñòû òà£û àÿéñû¡. Æà¼ñû£à äà, æàìàí£à äà ä„ëåë ê†ï. Áiðåóäi¡ ê†çií áiðäå¡åãå æåòêiçó ì¥ìêií åìåñ. Ñîíäû¼òàí „ðêiì †çiíå ¥é iøiíåí ê¥ðêå æàñàï, ñîë ê¥ðêåíi¡ çà¡ûìåí £àíà †ìið ñ¥ðiï, †ç òiëåãií †çi ¼àíà£àòòàíäûð£àííàí áàñ¼à£à ëàæ æî¼. Ê¥ðêåäå †ìið ñ¥ðãåí àäàìíû¡ å¡ñåñi ¼àéäàí ê†òåðiëñií. ‡çiìíåí †çiì „ëäåáið àòûí àòàï, ò¥ñií ò¥ñòåóãå êåëìåéòií ¼îðëû¼ ïåí çîðëû¼òû¡ ¼ûñïà£ûíäà æ¥ðãåíäåéìií. Ò†¡iðåêòå áîëûï æàò¼àí î¼è£àëàðäû¡ „ñåði æî¼ – ê¥ííi¡ í´ðûí, òàáè£àò ê†ðêií, ê†êòåìíi¡ æ´ïàð ñàìàëûí á´ðûí£ûäàé ñåçáåéòií ñåêiëäiìií. Á„ëêiì, †çiìíi¡ iøêi „ëåìiìå ê†ï ¥¡iëãåííåí áîëàð. «Ñ´ì †ìið àáà¼òû £îé ñàíàëû£à...»

– 8 – 15 íàóðûç «¦ø ê¥ííåí êåéií àäàì òîçà¼¼à äà ¥éðåíåäi» äåéäi. ½èûíäû¼¼à, òàó¼ûìåòêå ò†çó, ¼àëûïòàñó, á„ëêiì, òiðøiëiê ¥øií ¼àæåò òå øû£àð, áiðà¼ àäàìíû¡ ê¥í„ ìåí ¼ûëìûñ¼à, àðñûçäû¼ ïåí „äiëåòñiçäiêêå åòi ¥éðåíói – å¡ çèÿíäû, å¡ ¼àòåðëi äà£äû. Áàñïàñ†ç áåòòåðiíäå æàðèÿëàíûï æ¥ðãåí íåøå ò¥ðëi õàáàðëàðäàí „ëäåáið æàí ò¥ðøiãåðëiê ðóõàíè ê¥éðåóäi¡ íûøàíäàðû ñåçiëåäi. Àë ñîëàðäû¡ á„ðiíå àäàìäàðäû¡ åòòåði ¥éðåíiï, òiòiðêåíáåói, øiìiðiêïåói, åøòå¡å áîëìà- £àíäàé, æàéáàðà¼àò æ¥ðói îäàí áåòåð ç„ðåìäi àëàäû. Ìà£àí îëàð àäàì †ëiãií ñåëò åòïåé ¼îëûìåí ò¥ðòiï, ¼ûçû¼òàï æ¥ðãåí æàðûìåñ æàñ†ñïiðiìäåð ñåêiëäi åëåñòåéäi. Ãàçåò î¼óäàí ¼àëäûì. Áåòií àøñà¡ áîëäû, íå áið ñ´ìäû¼ î¼è£àëàð òàñ¼ûíû ñåíi æà¡¼à ¼´ðëû ê†ðìåé àëà æ†íåëåäi: ‡çiíi¡ àíàñûí çîðëà£àí íåìåñå †ëòiðãåí... ‡çiíi¡ áàëè£à£à òîëìà£àí ¼ûçûí çîðëà£àí íå †ëòiðãåí... Ñ„áèií †ëòiðiï, ¼î¼ûñ¼à òàñòà£àí êåëiíøåê... ‡ç ´ëûíà ò´ðìûñ¼à øû¼¼àí ìèëëèîíåð „éåë... Àäàì åòií æåãåí ìàíüÿêòàð... Åðêåêêå ¥éëåíãåí åðêåêòåð... ‡ëiêïåí æûíûñòû¼ ¼àðûì-¼àòûíàñ æàñà£àíäàð... òà£û ñîë ñèÿ¼òû ñîðà¼ûëû¼òàð òóðàëû øàðòàðàïòàí æåòêåí õàáàðëàð. Ìåí á´çûë£àí áiðäå¡å æåï ¼îé£àí àäàìäàé ëî¼ñóäàìûí. Æèiðêåíiøòåí ¼àí-òàìûðëàðûì òàñ áîï ¼àòûï, iøåê¼àðûíûì ñiðåñå, ûø¼ûíà ëî¼ñèìûí. Áûë£àíûøòàí ¼´òûëàð àìàë æî¼. Ä„ðåòõàíàíû¡ ò¥áiíå ¼´ëà£àí àäàìäàéìûí. Á„ði áûë£àí£àí... Æàíûìäà£ûëàð æàéáàðà¼àò. Îñûíàó æàí ò†çãiñiç áûë- £àíûøòû ñàáûðìåí «ò¥ñiíãiëåði» êåëåòií ñåêiëäi. Çà¡äàñòûð£ûëàðû êåëåòií ñåêiëäi... Ê†íå åðòåãi – à¡ûçäàðäà àäàìäàð£à ¼àòåð ò†íäiðiï, ìåçãië-ìåçãië ¼´ðáàíäû¼ òiëåï ò´ðàòûí àéäà¾àð áîëàäû. Àäàìäàð áàñ¼à ëàæû áîëìà£àí ñî¡, iøòåðiíåí áið ñ´ëó ¼ûçäû æåìãå áåðiï, ¼àë£àíû àìàíäû¼¼à ðèçà áîëàð åäi.

– 9 – Îñûíäàé áið ëàæû æî¼ ìåéiðiìñiç ê¥ø á¥êië „ëåìäi ò´¼ûðòûï, å¡ñåñií ê†òåðòïåé, ê†çií àøòûðìàé, ê¥íäi ê†ëåãåéëåï, „ëñií-„ëñií ñî£ûñ àøòûðûï, ¼àí£à á†êòiðiï, äàóûë ò´ð£ûçûï, æåð ñiëêiíäiðiï, àóðó òàðàòûï, „ëãi àéäà¾àð ñåêiëäi †çiíå êåðåê ¼´ðáàíäû£ûí àëûï îòûð£àí£à ´¼ñàéäû. Îë àç áîë£àíäàé „ëãi àéäà¾àð åíäi ñåíåí á¥êië àäàìè ¼àñèåòòåði¡äi ¼´ðáàíäû¼¼à ñ´ðàéäû. Áàëüçàê àéò¼àíäàé: «Æåð áåòiíäå áà¼ûòñûçäû¼òàí áàñ¼à òîëû¼ æ¥çåãå àñàòûí åøòå¡å æî¼». Ãàçåò-æóðíàë áåòòåðiíäå àäàì ç„ðåñií ´øûðàòûí õàáàðëàðäû¡ á´äàí áàñ¼à äà ò¥ðëåði áàð: ÿäðîëû¼, ýêîëîãèÿëû¼ êàòàêëèçìäåð, ìåòåîðèò æà¡áûðû ñåêiëäi êîñìîñòû¼ àïàòòàð, „ëåìäiê òîïàí ñó ò.á. Æ„íå á´ëàðäû¡ á„ði „øåéií æàéäà¼ áîëæàì ò¥ðiíäå åìåñ, áîëó ì¥ìêiíäiãi £ûëûìèòåîðèÿëû¼ ò´ð£ûäàí äåëåëäåíãåí ¼èñûíäû ò´æûðûìäàð. …ðèíå, îíû¡ ¼àøàí, ¼àëàé áîëàðûí ä„ë á¥ãií åøêiì àíû¼òàï áåðå àëìàñ, áiðà¼ ¼àé £àñûðäà áîëñà äà, „éòåóið, áîëóû ì¥ìêií äåãåí ¼àòåðëi îéäû¡ ¼´ðû£ûíà áið iëiêñå¡, îäàí áîñàíóû¡ î¡àé øàðóà åìåñ. Ìèëëèîíäà£àí, ìèëëèàðäòà£àí æûëäàðìåí †ëøåíåòií êîñìîñòû¼ ä„óiðäi¡ áið ò´ñûíäà æàð¼ûðà£àí ê¥ííi¡ äå „éòåóið áið ñ†íåòiíií, àäàìçàò £´ìûðûíû¡ äà ì„¡ãi åìåñ åêåíií à¼ûëìåí ò¥ñiíóãå áîëàòûí ñåêiëäi. Áiðà¼ á¥ãiíãi á¥êië æ¥éêå-òàìûðû¡ìåí ñåçiï ò´ð£àí àíû¼ òiðøiëiê, ðóõàíè „ëåì: àäàì áàëàñûíû¡ æàðû¼ ä¥íèåãå êåëãåííåí áåðãi áàñòàí êåøêåí òàðèõû, ¼ûçû£û ìåí ¼àñiðåòi, ¥ìiòi ìåí †êiíiøi, ñàí ìû¡ æûëäàð áîéûíà ñàíàíû ñàð£àéòûï êåëãåí ïàðàñàò áèiãi – ðà¼ûìøûëäû¼, æàíàøûðëû¼, àÿóøûëû¼, æà¼ñû ê†ðóøiëiê, içãiëiê æîëûíäà£û æàíïèäàøûëäû¼ òà£û áàñ¼à òiðøiëiêòi¡ ì„íiíå àéíàë£àí „óëèå ¼àñèåòòåð – îñûíû¡ á„ði ì„¡ãiëiê ò¥íåêêå ñi¡iï æî¼ áîëàäû äåãåíãå ê†¡ië øiðêií ê†íãiñi êåëìåéäi. …ðèíå, îíû îéëàï áàñ ¼àòûð£àíìåí, åøòå¡å †çãåðìåéäi. Àäàìçàòòû¡ àæàëûíû¡ ¼àéäàí áîëàðûí áið ¼´äàéäû¡ †çi áiëåð. Á„ëêiì, áàÿ£û Í´õ ïàé£àìáàðäû¡ òàðèõû ¼àéòà îðàëàð. Á„ëêiì, åøòå¡å äå îðàëìàñ, á„ði äå ì„¡ãi ò¥íåêêå êåòiï, òiðøiëiê „ó áàñûíàí – ìèêðîáòàð ìåí áàêòåðèÿëàðäàí ¼àéòà áàñòàëûï, êåëåñi àäàì áàëàñûíû¡ ä¥íèåãå êåëóiíå òà£û äà ìèëëèàðäòà£àí æûëäàð ¼àæåò áîëàð. Îíû åøêiì äå àíû¼ áîëæàï áåðå àëìàéäû.

– 10 – …éòñå äå, îñû àïàòòàðäû¡ áîëó-áîëìàñûíà ìåíi¡ êåëiñiìiìäi ñ´ðàñà, àäàìçàòòû¡ iøòåé iðiï-øiðiï, àäàìãåðøiëiêòåí àç£ûíäàï, òiðøiëiê „ëåìiíå ¼àæåòi æî¼ íåìåñå ¼àòåðëi ¼´áûëûñ ðåòiíäå ðóõàíè àïàòòàí ìåðò áîë£àíûíàí ã†ði, „éòåóið òiðøiëiêòåí áið êåòó ¼àæåò áîëñà – †çåêòi æàí£à áið †ëiì – îñûíäàé æîé¼ûí òàáè£àò àïàòûíàí êåòiï, å¡ áîëìàñà, †çiíi¡ àðû ìåí ´ÿòûí, †çiíå äåãåí áîëìàøû áið ¼´ðìåò ñåçiìií æ¥ðåãiíäå ñà¼òàé êåòêåíi æ†í ñåêiëäi. 25 íàóðûç Ò„ííi¡ àóðóû àñòàí äåéäi. Àë êåðìåê îéäàí æàíû¡ àóûðàäû. Ìiíåêè ñîíû¡ í„òèæåñi – æàí-æà£û òàñ äóàëìåí ¼îðøàë£àí àóðóõàíàäà æàò¼àíûìà æåòiíøi ê¥í. Òàëàé àóðó£à ïàíà áîë£àí áið àäàìäû¼ øà£ûí ïàëàòà „ðêiìíåí ¼àë£àí åñêi êèiìäåé æ¥äåó, ê†¡iëñiç. Ê†øåãå ¼àðà£àí òåðåçåíi ¼àðñû áåòòåãi áèiê ¥é ê†ëåãåéëåï ò´ð. Òåê î¡ æà¼òà åêi ¥éäi¡ àðàñûíàí òàó øû¡ûíû¡ êiï-êiøêåíòàé á†ëiãi ¼ûëòèûï ê†ðiíåäi. Ìåíi ñûðò¼û „ëåììåí áàéëàíûñòûðûï ò´ð£àí ñîäàí áàñ¼à åøòå¡å æî¼. Ì´íäà êåëãåëi àÿ¼ àñòûíàí æî¼ áîëûï êåòåòií ê¥íäåðäi îéëàï, †çiìäi-†çiì ¥ðåéëåíäiðìåñ ¥øií, àíäàñàíäà, àéðû¼øà î¼è£àëàð ò´ñûíäà £àíà áîëìàñà, ¼îë£à ¼àëàì àëìàñ¼à áåêiíãåí åäiì. À¼ûðû ê¥íäåëiêêå ¼àéòà îðàëäûì. ‡éòêåíi ìåíi òà¡ ¼àëäûð£àí áið ò¥ñiíiêñiç î¼è£à áîëäû. Òà¡åðòå¡ãi àñòû¡ àëäûíäà ä„ði iøóãå áàñ æà¼òà£û ñòà¼àí£à ¼îëûìäû ñîçà áåðãåì, êåíåò (á´£àí äåéií áàé¼àìàïïûí) øêàô ¥ñòiíäå á¥êòåóëi æàò¼àí õàò¼à ê†çiì ò¥ñòi. Á´ë ñ„òòi ìåí åø¼àøàíäà ´ìûòà àëìàéìûí. Ñàð£ûøòàó ¼à£àçäû ò†ðò á¥êòåï, ñûðòûíà àéáà¼-ñàéáà¼ ¼îëûí ¼îéûïòû. Æàçûëóûíäà ìà£àí òàíûñ áiðäå¡å áàð. Áiðà¼ íå åêåíií †çiì äå áiëìåéìií. Æàðûë£ûø çàò ´ñòà£àí àäàìäàé „ëäåíåãå ñà¼òàíûï ¼à£àçäû àøûï, iøiíäåãi æàçóäû î¼ûäûì: «Áåéòàíûñ ¼´ðáûì! – äåï áàñòàïòû. – Ìåí ñiçäi¡ ê¥íäåëiãi¡içäi î¼ûï, ¥ëêåí îé£à ¼àëäûì. Ñ´ðàóñûç î¼û£àíûìà, „ðèíå, êåøiðiì ñ´ðàéìûí. Òiðøiëiêòi¡ ìà£ûíàñûí içäåó

– 11 – äåãåí áið ¼èûí iñêå áåë áó£àí åêåíñiç. Ì´íû¡ †çi, øûíäàï êåëãåíäå, ðóõ äåï àòàëàòûí ´ëû „ëåìãå ñàïàð øåãó £îé. Á´ë iñ, òåãiíäå, ñîíøàëû¼òû ¼àóiïñiç äå áîëà ¼îéìàñ. Ñîíäû¼òàí ñàïàðû¡ûç î¡ áîë£àé äåï òiëåéìií. Ìåíi¡ îéûìøà, àäàì †ìiði – æà¼ñûëû¼ ïåí æàìàíäû¼òû¡ ì„¡ãiëiê ¼à¼òû£ûñû äåãåí ¼àëûïòàñ¼àí ò´æûðûì „ëi äå îéëàíóäû ¼àæåò åòåäi. Ñåáåái æà¡à£û Æàìàíäû¼ ïåí Æà¼ñûëû¼òû æåêå-æåêå á´£àëû¼òàï, åêi æà¼¼à á†ëiï ¼îÿ àëìàéñû¡. Ê†øåäåí êåç êåëãåí áið àäàìäû ´ñòàï àëûï, îíû¡ æà¼ñû-æàìàíûí àéûðó ì¥ìêií åìåñ. ‡éòêåíi îë áiðåóãå æà¼ñû áîëñà, áiðåóãå – æàìàí; æàóëàðûíà – æåêñ´ðûí, æàðûíà – àÿóëû, äîñòàðûíà – ñ¥éêiìäi ò.ñ.ñ. Àäàìíû¡ æà¼ñû ê†ðó, æåê ê†ðó ñåçiìäåði äå „ëãi åêi ´£ûì£à òiêåëåé ¼àòûñòû åìåñ. ß£íè àäàì ¥íåìi æà¼ñûíû æà¼ñû ê†ðiï, æàìàíäû æåê ê†ðå áåðìåéäi. Æà¼ñû ìåí æàìàííû¡ äîñòû£û íåìåñå æà¼ñûíû¡ åêiíøi æà¼ñûíû æåê ê†ðói †ìiðäå àç áà? Ñîíäû¼òàí †ìið – içãiëiê ïåí ç´ëûìäû¼òû¡, æà¼ñûëû¼ ïåí æàìàíäû¼òû¡ ¼à¼òû£ûñû £àíà åìåñ, içãiëiê ïåí içãiëiêòi¡ äå, æàìàíäû¼ ïåí æàìàíäû¼òû¡ äà ¼à¼òû£ûñû. Æà¼ñû ìåí æà¼ñû äà áið-áiðiìåí àéòûñàäû, áiðiíáiði ¼´ðòà àëàäû. Åíäåøå Æà¼ñû-Æàìàí äåãåí ´£ûìäàð – øàðòòû ´£ûìäàð. Îíû òåê æà£äàé£à ¼àðàï ¼àíà æîáàëàó£à áîëàäû. Áiðà¼ á´ë äà ì„ñåëåíi¡ áið-à¼ æà£û. Å¡ ¼ûçû£û – Æà¼ñûëû¼ ïåí Æàìàíäû¼ ¼àíøà êåðå£àð áîë£àíìåí, áiðiìåí-áiði †çåêòåñ, ñàáà¼òàñ, áið-áiðiíñiç ê¥íäåði æî¼ åãiç ¼´áûëûñ. Ì„ñåëåí, ¼ûòàé ôèëîñîôèÿñûíäà ¼àéûðûìäû ê¥ø – «ßí» †çiíå ¼àðàìà-¼àðñû ¼àéûðûìñûç ê¥ø – «Èíü»-ìåí àëìàñó çà¡û áîéûíøà †çàðà òû£ûç áàéëàíûñòà áîëàäû. Àíû£ûðà¼ àéòñà¼, «Èíü» áåëãiëi áið óà¼ûòòà áiðòå-áiðòå «ßí»-£à àéíàëñà, åíäi áið ìåçãiëäå «ßí» †çiíi¡ øûð¼àó øåãiíå æåòiï, «Èíü» ê¥øiíå àéíàëàäû. Æåð áåòiíäåãi òiðøiëiê ûìûðàøûë îñû åêi ê¥øòi¡ òåïå-òå¡äiãiíi¡ ò´ðà¼òûëû£ûíà áàéëàíûñòû. Á´ë ôèëîñîôèÿíû †ìiðëiê ôàêòiëåðãå „êåëñåê, áûëàé áîëûï øû£àð åäi. Àéòàëû¼, †çåí ñóû – òiðøiëiê ê†çi. Áà¼øà †ñiðiï, æàéûëûì æàñàï, åãiñòiêòi ñóàðó ¥øií, àäàìäàð òî£àí æàñàï, á†ãåò ò´ð£ûçûï, ñó æèíàéäû. Èãiëiêêå æ´ìñàëàòûí á´ë ñó – ûðûñ íåìåñå ¼àéûðûìäû ê¥ø – «ßí». Áiðà¼ îñû ñó ê†êòåìäå †çåí ¼àòòû òàñû£àíäà ¥éëåðäi à£ûçûï, ìàëäàðäû ìàìûòà ¼ûëûï, òî£àíäàð ìåí á†ãåòòåðäi

– 12 – á´çûï, ÿ£íè †çiíi¡ øûð¼àó øû¡ûíàí àñûï êåòiï, àïàò¼à – ¼àéûðûìñûç ê¥ø – «Èíü»-ãå àóûñàäû. Îäàí êåéií áiðòå-áiðòå ñàáàñûíà ò¥ñiï, ¼àéòàäàí àäàì èãiëiãiíå ¼ûçìåò åòåòií ¼àéûðûìäû ê¥øêå àéíàëàäû. Áiðà¼ îíû¡ äà †ìiði ´çà¼ åìåñ. Êåëåñi ê†êòåìäå ¼àéûðûìäû «ßí» òà£û äà ¼àéûðûìñûç «Èíü»-ãå àóûñàäû. Îñûëàé êåòå áåðåäi. Íåãiçi – ñó. Áið-à¼ í„ðñå. Á´äàí òóàòûí ¼îðûòûíäû – áiçäi¡ Æà¼ñû, Æàìàí äåï æ¥ðãåíiìiç „ðò¥ðëi æà£äàéäà „ðò¥ðëi ñèïàò¼à èå áîëà àëàòûí áið-à¼ ¼´áûëûñ. Åíäåøå içãiëiê ïåí ¼èÿíàòòû îñûíøà àëàëàï, áið-áiðiíåí á†ëóäi¡ ¼àæåòi áîëàð ìà åêåí. Îñûíû áið îéëàíûï ê†ði¡içøi! Áåéòàíûñ ¼´ðáûì, áàé¼àéìûí, á´ë „ëi „¡ãiìåíi¡ áàñû £àíà. Åêåóiìiçäi¡ îðòà£à ñàëàð îéëàðûìûç àç áîëìàéòûí ñåêiëäi. ½àðñû áîëìàñà¡ûç, æà¼ûíûðà¼ òàíûñàéû¼. Ñûðëàñàéû¼. Õàò æàçñà¡ûç, ä„ëiçäåãi ¥ñòåëäi¡ àñòû¡£û ¼àáàòûíà ¼àëäûðû¡ûç. Áåéòàíûñ ¼´ðáû¡ûç». À¡-òà¡ áîëûï, íåãå åêåíií áiëìåéìií, ¼´ïèÿ õàòòû áàñûíàí áàñòàï ¼àéòà î¼ûï øû¼òûì. Êåíåò æ¥ðåãiì ñó åòå ¼àëäû. Á´ë ¼àëàé êåëãåí õàò? Ïàëàòàäà æàë£ûçáûí. Êiì êiðói ì¥ìêií? Íåãå ìåí æî¼òà êåëåäi? Íåãå ìåíi¡ ê¥íäåëiãiìäi ñ´ðàóñûç î¼èäû? ½àæåò áîëñà, õàòñûç-à¼ íåãå òàíûñïàéäû? …ëäåáið ¥ðåé äåäåêòåòiï, àÿ£ûìäû æåðãå òèãiçáåéäi. Áiðàçäàí êåéií †çiìäi-†çiì ñàáûð£à øà¼ûðäûì. Æàðàéäû, îñûëàé áîë£àí øû£àð. Á´ë çàìàíäà iñòåãåí iñi ìåí ìiíåçiíå åøêiì ò¥ñiíiï áîëìàéòûí æàíäàð àç áà? Îíû¡ ¥ñòiíå æ¥éêåñi àóûðàòûíäàðäû¡ iøiíäå êiì æî¼ äåéñi¡? Ìåí †çiìäi-†çiì îñûëàé æ´áàòûï, á´ë î¼è£à£à åíäi ì„í áåðìåóãå òûðûñòûì. Ñà£àò 11-äå àóòîòðåíèíã ñåàíñûíà áàðäûì. Ñåàíñòû ìåí ê†ðìåãåí áið à¼¼´áà æàñ ¼ûç æ¥ðãiçäi. Ñ†éëåãåíäå æ´¼à åðiíäåði ñ„ë-ï„ë ò¥ðiëiï, ìàðæàíäàé àïïà¼ òiñòåðií ê†ðñåòå, ê¥ëiìñiðåï ò´ðàäû åêåí. Æàíàðû æàíàðû¡à ò¥éiñêåíäå æ¥çi¡äi í´ðûìåí øàðïûï, „ëäåáið æûëû à£ûí£à áîéû¡ áàë¼ûï, æàíû¡ìåí øîìûë- £àíäàé áîëàñû¡. Ñîíû ñåçiï ò´ð£àíäàé: – Ñiç áàëáûðàï, ðàõàò ñåçiìiíå á†ëåíóäåñiç, – äåéäi „ëãi åðiíäåð ñàíà¡äû áàóðà£àí æ´ìñà¼ ¥íìåí. – Ñiç ìàó-

– 13 – æûðàï, ´é¼û ¼´øà£ûíà áàòûï áàðà æàòûðñûç, áàòûï áàðà æàòûðñûç... Àëûñòàí òàëûï ìóçûêà ¥íi åñòiëåäi. Ê¥éñàíäû¼òàí ò†ãiëãåí òà¡£àæàéûï áið „óåí! Æåð áåòiíäåãi òiðøiëiê ñàçûíà ´¼ñàìàéäû. Ñ„áèäi „ëäèëåãåíäåé áið ûð£à¼ïåí ´ëû êå¡iñòiêêå – î ä¥íèåëiê øåêñiçäiêêå áîéëàï áàðàäû. Æ¥- ðåêòåí øû¼¼àí ñà£ûíûø ñåçiìi ïåíäåëiê á´£àóäàí áîñàíûï, àçàòòû¼ „ëåìi – ì„¡ãiëiêêå ê†òåðiëiï, àäàìè ìà¼ñàò-òiëåê æåòïåéòií áà¼è áèiêòå ¼àë¼ûï ò´ð£àí ñåêiëäi. Øåêñiçäiê... …ëäå¼àëàé ê¥ííi¡ í´ðû æàð¼ûðàï, ê†êòi¡ èiñi ì´ðûíäû æàðûï, àéäûí ê†ëäi¡ æà£àñûíäà ñàìàëäàï îòûð£àíäàé áið „ñåð áèëåéäi... Æàñûë æàéëàó... Ê†ç ´øûíäà áiðåó ¼îë á´ë£àï øà¼ûðàòûí ñåêiëäi. Êåíåò: – Åíäi îÿíû¡ûç! – äåãåí ¥íäi àíû¼ åñòiäiì. – Ñiçäi¡ ê†¡ië ê¥éi¡iç ñåðãåê, äåíå¡iç æå¡ië, áîéû¡ûç£à ê¥ø, æàíû¡ûç£à æiãåð ¼îñûëäû. Îÿíû¡ûç! Ìàóæûðàï ê†çiìäi àø¼àíäà, ñ„áèãå ¼àðà£àíäàé æûìèûï ò´ð£àí ä„ðiãåð ¼ûçäû ê†ðäiì. – ‡òå æà¼ñû! – äåäi îë áiçãå, „ëäå †çiíå – êiìãå ðèçà áîë£àíû áåëãiñiç. Ìåí àë£àø¼ûäà „ëäåáið ¼´ïèÿñû àøûëûï ¼àë£àí àäàìäàé áîëìàøû àáäûðàï, æàí-æà£ûìà ¼àðàäûì äà, †çiì ñåêiëäi áåéæàé áîëûï îÿíûï æàò¼àí †çãåëåðäi ê†ðiï, ê†¡iëiì îðíûíà ò¥ñòi. 26 íàóðûç Òåãiíäå, ìåíi áið ¼ûðñû¼ àéíàëäûðûï æ¥ð. Ò¥íäå †òå æàéñûç ò¥ñ ê†ðäiì. ½àðà¡£û ä„ëiçáåí êåëå æàòûð åêåíìií äåéìií. Æîëäà æàò¼àí – çàò ÿ òiðåó åêåíi áåëãiñiç, „ëäåáið êåäåðãiëåðäi àéíàëûï †òiï, ¼´ëàï ¼àëìàó ¥øií, „ëñií-„ëñií ñèïàëàï, ¼îëûìäû ¼àáûð£à£à òiðåéìií. Øàìàñû áiðäå¡åãå àñû£ûï êåëåìií. Áið êåçäå „ëäå¼àíäàé †òêið çàò – ¼àáûð£à£à ¼àäàóëû ò´ð£àí ¼àíæàð áîëóû ì¥ìêií, ìîéíûìäû îðûï †òòi. Åø æåðiì àóûðìà£àí ñî¡, iëãåði æ¥ðå áåðãåì, êåíåò áàñûìíû¡ á´ë£à¼òàï

– 14 – êåòêåíií ñåçiï, ¼îëûììåí ´ñòàé àëäûì. Áàñûì áîï-áîñ – áið òåðiãå £àíà iëiãiï ò´ð. Áið ¼îëûììåí ¼àáûð£àíû ñèïàëàï, áið ¼îëûììåí áàñûìäû ´ñòàï, iëãåði æûëæèìûí. Æ¥ðóãå û¡£àéñûç, ñ„ë ñ¥ðiíñåì, áàñûìäû ò¥ñiðiï àëàòûí ñåêiëäiìií. ½àðà¡£û ä„ëiçäi¡ òàóñûëàòûí ò¥ði æî¼. Îñûíàó æàíäû ¼èíà£àí àçàïòû æ¥ðiñ åíäi åø¼àøàíäà áiòïåéòiíäåé ê†ðiíäi... Áið óà¼ûòòà ¼îíà¼ ¥é ñåêiëäi £èìàðàòòû¡ iøiíå êiðäiì. Ôîéåäåãi îðûíäû¼¼à îòûðûï, áàñûìäû iëiãiï ò´ð£àí æåðiíåí áiðæîëà æ´ëûï àëûï, êåëåñi îðûíäû¼¼à ¼îéäûì. ‡òiï áàðà æàò¼àíäàð ìà£àí á´ðûëûï ¼àðàéòûí ñåêiëäi. Û¡£àéñûçäàíûï áàñûìäû ãàçåòïåí æàáà ñàëàìûí. «Ìûíàó ´ÿò áîëäû-àó, – äåéìií iøiìíåí. – Ì´íû ¼àéòiï æàñûðàìûí?» ½àéäà áàðàðûì äà áåëãiñiç. Ãàçåòòi¡ øåòií åïòåï ê†òåðåìií äå, áàñûìíû¡ ñîë ê¥éi æàò¼àíûí ê†ðiï, ¼àéòàäàí æàáà ñàëàìûí. …ëãiäåí ¼àëàé ¼´òûëàðûìäû áiëìåé îòûð£àí àäàì ñåêiëäiìií... ‡ñòiï æàòûï îÿíûï êåòòiì. ‡çiìå-†çiì êåëå àëìàé, æ¥ðåãiì òàðñûëäàï áiðàç æàòòûì. Ìåíi òà¡¼àëäûð£àí í„ðñå – áàñûìäû †çiìíåí á†ëåê ¼îéûï, ¼àéòûï îéëàï, ¼àéòûï ê†ðiï îòûð£àíûì. ½èñûíû êåëìåñå äå, àíû¼ í„ðñåäåé „ñåð åòåäi. μçà¼ óà¼ûò ´éû¼òàé àëìàäûì. Òåðåçåäåí ¼´ëà£àí „ëæóàç æàðû¼ á†ëìå iøiíäåãi ¼àðà¡£ûëû¼ïåí àñòàñûï, iðiãåí áiðäå¡åäåé, íå æàðû¼ åìåñ, íå ò¥íåê åìåñ, ê†çïåðäå ¼àðàê†ëå¡êåãå àéíàë£àí. …ëäå¼àéäàí áîëìàøû æåë êåëiï ò´ð. Ê†ðãåí ò¥ñiì ¼óñà¡ êåòïåéòií øûáûí ñåêiëäi. Ê†çiìäi æ´ìñàì áîëäû, êåñiëãåí æåðiíåí ¼ûçûë åòi ê†ðiíiï, îðûíäû¼ ¥ñòiíäå øàë¼àëàï æàò¼àí †ç áàñûìäû ¼àéòà-¼àéòà ê†ðåìií. 27 íàóðûç Ä¥íèåäåãi å¡ æàìàí í„ðñå – àäàìíû¡ †çiíåí-†çi ¼îð¼óû. Îíäàéäà iøêi „ëåìi¡ ¼àòåði ê†ï ¼àëû¡ îðìàí£à ´¼ñàéäû. Áið àäàññà¡, ¼àéòûï øû£óû¡ íå£àéáië. Àäàñ¼àí ñàéûí ¼îð¼ûíûøû¡ ´ë£àéûï, ¼îð¼ûíûøû¡ ´ë£àé£àí ñàéûí, †çi¡äi-†çi¡ á†òåí àäàìäàé ñåçiíåñi¡.

– 15 – À¼ûðû †ç iíiíåí †çi øîøû£àí òûø¼àíäàé ìåí äå †çiìíi¡ æàí ñàðàéûìíàí ñûðò¼û „ëåìãå ¼àøûï øû£àìûí. Àíû¼ òiðøiëiê ¼àíøà ¼àòûãåç áîëñà äà, ¼àðàñûíû ê†ï, àëäàíûøû áàð: ¼àïòà£àí àäàì, ê¥ííi¡ í´ðû, òî¼òàóñûç ¼èìûë, òîëàññûç ¥í. Ñûðò¼û îðòàìåí †çi¡äi áàéëàíûñòûðûï ò´ð£àí áið òàìûðäû †ç áîéû¡íàí ñåçãåí êåçäå „ó áàñòà£û òàáè£è ò¥éñiê-òàíûì ¼àéòà îðàëûï, îíûìåí áiðãå ¥ìiòøië òiëåê, ìà¼ñàò òà ¼àéòà ´ÿëàéäû. Ìåíäåãi ¼àçiðãi áiðiíøi ìà¼ñàò – †çiìå õàò æàç£àí ¼´ïèÿ êiñiíi òàóûï àëûï, æàñûðûíáà¼ îéûíûí òî¼òàòòûðó. Æàó òûëûíäà æ¥ðãåí áàðëàóøûäàé àÿ£ûìäû à¡äàï áàñûï, àóëàäà£û àäàìäàðäû¡ „ð¼àéñûñûíû¡ æ¥çiíå çåð ñàëà ¼àðàéìûí. Áåòiìå áið ¼àðàñà-à¼ áîëäû, æàçáàé òàíèòûí ñåêiëäiìií. Áåéòàíûñ ¼´ðáûìäû içäåï æ¥ðiï, áið áàé¼à£àíûì – áiç øûí ì„íiíäå †ìiðãå òûì àò¥ñòi ¼àðàéäû åêåíáiç. Àò¥ñòi ¼àðàéòûíûìûç ñîíøà, òiïòi ¼àñûìûçäà æ¥ðãåí àäàìäàðäû¡ êiì åêåíií áiëå áåðìåéìiç. Ìåí ì„í áåðìåé æ¥ðãåí êåçäå àóëàäà æ¥ðãåí àäàìäàðäû¡ áið-áiðiíåí àéûðìàøûëû£û øàìàëû áîëûï ê†ðiíåòií. Ñ†éòñåì, îëàð áið-áiðiíå ì¥ëäå ´¼ñàìàéòûí æàíäàð åêåí. Ñûðòûíàí ¼àðà£àíäà ñ†çãå ñàðà¡, ñàáûðëû ê†ðiíåòií ñèðåê øàøòû à¼ñàðû êiñi íà£ûç ìûëæû¡íû¡ †çi áîëûï øû¼òû – †çií òàíûñòûðó ¥øií àëûñòàí àòà-áàáàëàðûí òàðàòûï, „ð¼àéñûñûíû¡ åðëiãií áàÿíäàï, áið àòàñûíû¡ ïàòøà£à áàð£àíûí, áið àòàñûíû¡ £´ëàìà £àëûì áîë£àíûí àéòûï, æå¡iìíåí ´ñòàï æiáåðìåé, „áäåí çû¼ûìäû øû£àðäû. ½àñ¼à áàñûí ñàìàé øàøûìåí æàï¼àí òîëû¼øà æiãiò: «…é, áàóûðûì, ¼àçà¼òà ìåíi áiëìåéòií æàí æî¼, †çi¡ ¼àéäà æ¥ðãåí àäàìñû¡?» – äåï †çiìå ä¥ðñå ¼îÿ áåðäi. Åíäi áiðåói òiïòi íàó¼àñ åêåí: «Ìåí Àéñà ïàé£àìáàðìûí, ê†êòåí ò¥ñòiì, ìåíåí ¼îð¼ûï á„ði æàáûëûï, îñûíäà òû£ûï ¼îéäû. Îíû ´éûìäàñòûðûï æ¥ðãåí – Áiðiêêåí μëòòàð μéûìû», – äåï à¼ûë£à ñûéìàéòûí áiðäå¡åíi àéòàäû. Ê¥í ê†çi æûëûíà áàñòàäû. Áiðà¼ ê†ëå¡êåíi¡ ûç£àðû „ëi áàñûëìà£àí. Ûë£àëäû ê†êòåì ëåái íàó¼àñ àäàìíû¡ äåìiíäåé ñåçiëiï, „ëäå¼àéäàí ñûçäû¼òà£àí øàíøó æåë àíäà-ñàíäà ´éò¼ûï †òêåíäå, ò„íi¡ ò¥ãiëi æàíû¡ äà ò¥ðøiêêåíäåé áîëàäû.

– 16 – Ò¥ñêå òà¼à£àíäà àóëàäà ò†áåëåñ áîëäû. Å¡ãåçåðäåé ñà¼àëäû áiðåó øàøû æàëáûðà£àí æàñ æiãiòòi ñàáàï, æ´ðò „ðå¡ äåãåíäå àéûðûï àëäû. Ò†áåëåñòi¡ ñåáåáií „ðêiì „ðò¥ðëi àéòàäû. Ìåäáèêåíi¡ àéòóûíøà, „ëäåáið ñåáåïïåí àóëà£à øû¼¼àí áàñ ä„ðiãåð æàñ æiãiòïåí àìàíäàñ¼àí åêåí, ñî£àí ûçà áîë£àí ñà¼àëäû ä„ó «ìåíiìåí ñ„ëåìäåñïåé, ñåíiìåí íåãå ñ„ëåìäåñåäi» äåï áàñ ñàëûï ñàáà£àí ñåêiëäi. ½àðàï îòûðñà¡, àóðóõàíàíû¡ àóëàñûíäà£û òiðøiëiê ïåí ñûðò¼û òiðøiëiêòi¡ àðàñûíäà ¥ëêåí àéûðìà æî¼òû¡ ¼àñû. Ò¥ñòåí êåéií ìåíi ä„ðiãåð ¼àáûëäàäû. Îðûíäû¼¼à øàíøûëûï òiê îòûðàòûí øà£ûí £àíà ê†çiëäiðiêòi æiãiò. Áið æåði àóûðûï îòûð£àíäàé àäàì£à „ëäåáið ¼èíàëûñòû æ¥çáåí ¼àðàéäû. Ñ†éëåãåí ñ†çiíåí ò„æiðèáåëi, áiëiìäi ìàìàí åêåíi áàé¼àëûï ò´ð. Ìåíi¡ ¼àí ¼ûñûìûìäû †ëøåï, æ¥ðåãiìäi, †êïåìäi òû¡äà£àííàí êåéií, ê†¡ië ê¥éiìäi, æàëïû æà£äàéûìäû, †òêåí †ìiðiìäi ñ´ðàï „¡ãiìåãå òàðòóìåí áîëäû. Æàáûð¼à£àí ê†¡iëií ê†òåðó ¥øií ñ†éëåñåòií àäàì içäåï îòûð£àí ñåêiëäi. À¼ûðû àóà ðàéû, †òêåí ò¥íäå òî¼òàï ¼àë£àí ûñòû¼ ñó, òà£û ñîë ñèÿ¼òû ´ñà¼-ò¥éåêòi ñ†ç ¼ûëûï, àðòûíàí ìåäèöèíà òóðàëû „¡ãiìåãå ê†øòi. Ïñèõèêà ïàòîëîãèÿñû òóðàëû ´çà¼ ëåêöèÿ î¼ûäû. …ñiðåñå, ò´ë£àíû¡ åêiãå æàðûëóû... ß£íè áið àäàì áîéûíäà åêiíøi ò´ë£àíû¡ ïàéäà áîëóû. Ì„ñåëåí, áiðåó – æà¼ñû îòà£àñû, ´¼ûïòû ¼ûçìåòêåð, àë ò¥íãi ñà£àò 12-äåí „ði ¼àóiïòi ¼ûëìûñêåð: „éåë çîðëàï, êiñi †ëòiðói ì¥ìêií. Æà¼ûíäà áið ´ø¼ûø æàñ ¼ûçäàðäû çîðëàï, ¼àéñûáiðií ìåðò ¼ûë£àíû ¥øií ´ñòàë£àí. Æ„íå ì´íäàé ¼ûëìûñïåí áiðíåøå æûëäàð áîéû ø´£ûëäàí£àí åêåí. Æ´ðò¼à ñûéëû, çèÿëû ¼ûçìåòêåðäi¡ ¼ûëìûñ¼à òîëû òà£û áið æàñûðûí †ìið êåøiï æ¥ðãåíií åøêiì äå áiëìåãåí. Ì´íäàé ìûñàëäàð àç åìåñ. ß£íè àäàì iøiíäå ìiíåçi á†ëåê, ä¥íèåãå ê†ç¼àðàñû á†ëåê åêiíøi ò´ë£àíû¡ ïàéäà áîëóû – á´ë àäàì ïñèõèêàñûíäà£û ïàòîëîãèÿ. Àë ìåí îéëàéìûí: ìûíà çàìàíäà, ¼àëûïòû æà£äàé ìåí øåêòåí òûñ ¼´áûëûñòû¡ ìèäàé àðàëàñûï êåòêåí ò´ñûíäà, äåðò ïåí äåíñàóëû¼òû¡ îðòàñûíà øåêàðà ¼îþ ì¥ìêií åìåñ. Àéòàëû¼, áið òiñi¡ àóçû¡à ñûéìàé êåòñå – ïàòîëîãèÿ, àë êåøå £àíà ê¥éiï-æàí£àí £àøû¼òàð ìåí ¼àíäû ê†éëåê äîñòàð àÿ¼ àñòûíàí áið-áiðiíå îïàñûçäû¼ æàñàï

– 17 – æàòñà – ïàòîëîãèÿ åìåñ, á´ë – òiðøiëiêêå ò„í ¼àëûïòû æà£äàé. Æ„íå îñûíäàé ´£ûì£à äà, ¼à£èäà£à äà åòiìiç ¥éðåíãåí. …éòïåñå, àäàìãåðøiëiê ì´ðàòû¡äû ñàòóäàí àðòû¼ ¼àíäàé ïàòîëîãèÿ áîëóû ì¥ìêií? Á¥ãiíãi „ëåóìåòòiê ìiíåç-¼´ëû¼: †çiíåí áàñ¼àíû¡ á„ðií èòòi¡ åòiíåí æåê ê†ðåòií †ëåðìåí †çiìøiëäiê, æåêñ´ðûí ìà¼òàíøà¼òû¼, æàíû àøûìàñ ¼àòûãåçäiê, ìåéiðiìñiçäiê, iøòàðëû¼ – ïàòîëîãèÿ åìåñ ïå? Áîéäà£û ìiíi øàøûíàí ê†ï áîëñà äà, †çiìåí ê¥ðåñiï æ¥ðãåí áið àäàìäû ê†ðìåéñi¡. Ê†øåäåí æ¥ç àäàìäû ´ñòàï àëûï, ñûðëàññà¡, æ¥çi äå „ëäåêiìíåí ¼èÿíàò ê†ðóøiëåð áîëûï øû£àäû. Ñîíäà ¼èÿíàò æàñàóøûëàð ¼àé æà¼òà æ¥ð? 31 íàóðûç Á¥ãií òà£û õàò àëäûì. ‡ç ñîðûìà †çiì æåòiï òûíàòûí øû£àðìûí. Ä„ëiçäåãi ¥ñòåëäi¡ ¼óûñûíà ¼àðàìàó£à àíò áåðñåì äå, „ëäåáið ñî¼ûð ñåçiì æåòåãiíåí øû£à àëìàäûì. Ê¥íi áîéû †çiìäi-†çiì òåæåï æ¥ðãåíìií. Áåñií êåçiíäå ¥ñòåë£å êåëiï, àñòû¡£û ¼óûñûíà ¼îëûìäû ñîç£àíäà, ñàóñà£ûìà iëiêêåí õàòòû ê†ðiï, ¼ûëøà ìîéíûíàí ò´çà¼¼à iëiêêåí à¡äàé ñiëåéäiì äå ¼àëäûì. Ìåíi áið íàðò„óåêåë ñåçiìíi¡ èåêòåãåíi ðàñ åäi. Åãåð îñû æîëû õàò æî¼ áîëûï øû¼ñà, iøòåé àðáàñ¼àí æåêïå-æåêòå ñ„ë-ï„ë òûíûñòàï, ê¥ø æè- £àíäàé áîëàð åäiì. Ìåíi¡ ê†çãå ê†ðiíáåéòií ¼àðñûëàñûì àëäûìäû îðàï êåòòi. «Áåéòàíûñ ¼´ðáûì, – äåéäi áàÿ£ûøà, – ñiçäåí æàóàï àëìà£àí ñî¡, åêiíøi ðåò õàò æàçûï îòûðìûí. Ñiçäi¡ ê¥íäåëiãi¡içäi î¼û£àíûìà òà£û äà êåøiðiì ñ´ðàéìûí. Ìåíi¡ ´¼¼àíûì – ñiç içãiëiêêå ñåíåñiç äå, ç´ëûìäû¼¼à ñåíáåéäi åêåíñiç. Ìåíi¡øå, åêåóiíå äå ñåíó êåðåê. Ä¥íèåíi ´ñòàï ò´ð£àí îñû åêi ê¥ø ¼îé. ‡ìið àòòû àðáàíû¡ åêi æåòåãi áîëñà, áiðåói – ç´ëûìäû¼. Áiðà¼ îë, ñiç îéëà£àíäàé, àäàì£à òåê æàìàíäû¼ „êåëåòií çèÿíäû í„ðñå åìåñ. Àéòàëû¼, ìîéûíäàë£àí ¼à£èäà áîéûíøà, ç´ëûìäû¼òû¡ áið †êiëi – àæàë. Áiðà¼ àæàë áîëìàñà, æåð áåòiíäå ¼àíäàé òiðøiëiê áîëàð åäi? Àóðó †ëìåñå, ê„ði †ëìåñå, ¼àðà¼øûëàð, àäàìçàò¼à ¼àñiðåò

– 18 – „êåëãåí òèðàíäàð †ëìåñå, íå áîëàð åäi? Òîçà¼ ¼àíà áîëàð åäi. ‡ëiìíi¡ àð¼àñûíäà £àíà †ìið ì„¡ãiëiê òî¼òàóñûç ¥ðäiñêå àéíàëûï îòûð. Åêiíøiäåí, áîéûìûçäà êiñi †ëòiðå àëàòûí ¼àòûãåçäiê áîëìàñà, ¼àíiøåðëåðäåí †çiìiçäi ¼àéòiï ¼îð£àð åäiê? Íåìåñå, æûëàííû¡ †çiíåí äå, óûíàí äà ç„ðåìiç ´øàäû, àë îäàí àäàì †ìiðií ñà¼òàï ¼àëàòûí ¼àíøà ä„ði æàñàëàäû? Åíäåøå, åøáið ê¥øêå «æà¼ñû», «æàìàí» äåï àëäûí àëà àéäàð òà£ó£à áîëìàéäû. Òåê áiç îë ê¥øòåðìåí òî£ûñ¼àí êåçäåðäå áiçãå îëàðäû¡ ïàéäàñû òèå ìå, „ëäå çèÿíû òèå ìå – æà¼ñû ÿ æàìàí äåï æ¥ðãåíiìiç îñû æà£û. Åíäi †òiðiê ïåí æàë£àí òóðàëû. ‡òiðiêòi æåê ê†ðåìiç. Àë ñîë ‡òiðiê àäàìäàðìåí àéòûñàòûí áîëñà: «Àó, à£àéûí! – äåð åäi. – Á„ði¡íi¡ ê¥í ê†ðiï îòûð£àíäàðû¡ ìåíi¡ àð¼àì åìåñ ïå? Û¡£àé øûíäû¼òû àéòàìûí äåñå¡äåð, áàÿ£ûäà òîç-òîç áîëûï ¼´ðûï êåòåòií åäi¡äåð. Ìåíi¡ àð¼àìäà ¼àíøà ðåò æàí ñà¼òàäû¡äàð, „ëi äå ¼àíøà æàí ñà¼òàï æ¥ðñi¡äåð. ‡òiðiê àéòïàé áið ê¥í †ìið ñ¥ðå àëìàñ åäi¡äåð.» ‡òiðiê îñûëàé äåñå, åø¼àéñûìûç äà àóçûìûçäû àøà àëìàñ åäiê. ‡éòêåíi ‡òiðiêòi¡ àéòûï îòûð£àíû – øûíäû¼. Ñåí ê¥íäåëiãi¡äå òàçàëû¼ òóðàëû ê†ï æàçàñû¡. Ìåí îñûíäà£û áið àäàìíàí åñòiãåí „¡ãiìåìäi àéòàéûí. Çèÿëû ¼àóûìíàí øû¼¼àí áið „éåë åðêåãiíi¡ ê†çiíå ø†ï ñàë£àí. ½àéòiï, ¼àëàé äåï áàñ ¼àòûðìàé-à¼ ¼îÿéû¼. Ê¥íäå ê†ðiï, åñòiï æ¥ðãåí í„ðñåëåð. Áiðà¼ å¡ †êiíiøòiñi – „ëãi „éåë æûíûñ àóðóûíà ´øûðàï ¼àë£àí. Á„ëêiì, à¼ûë£à ñàëñà, ñàáûð£à æ¥ãiíñå, åìäåëiï, æàçûëûï òà øû£ó£à áîëàð åäi. Àëàéäà ¼àòòû ê¥éçåëãåí áåéøàðà åíäi †çií ê¥éåóiíå ëàéû¼ñûçáûí äåï îéëàï, ¼àé£û£à øûäàìàé, àñûëûï †ëãåí. Åði áàëàñûìåí àðòûíäà ¼àëäû. Ê¥éåói ¼àòòû ¼àé£ûðûïòû. Î£àí å¡ ¼àòòû áàò¼àíû – †çií êåðåìåò òàçà ê†ðiï, ñî£àí ëàéû¼ áîëà àëìà£àíû ¥øií, †çií-†çi †ëòiðãåí „éåëiíi¡ ñ´ìäû¼ †êiíiøòi ¼àòåëiãi. Ê¥éåói „éåëií åø¼àøàí †ëiìãå ¼èìàéòûí, êåøiðóãå „çið åäi. ‡éòêåíi îíäàé òàçàëû¼ îíû¡ †çiíäå äå áîë£àí åìåñ. ¤àæàéûï òàçà áîëìàé-à¼, ïåíäåëiê êåìøiëiêïåí-à¼ áà¼ûòòû áîëûï ò´ðà áåðóãå áîëàòûí åäi. Åíäi îë áà¼ûòòû ¼àéòàðó ì¥ìêií åìåñ. Íå äåãåí ¼àòå ´£ûì?! Ä¥íèåíi á¥ëäiðåòií îñûíäàé ¼àòå ´£ûìäàð. ½èÿëäà £àíà áàð, àë †ìiðäå îðûíäàëìàéòûí òàçàëû¼ïåí †ç ñàíàìûçäû †çiìiç óëà£àíäà, íå áiòiðåìiç? Íå äåãåí à¼ûìà¼òû¼?! Ê¥éåóiíi¡ ¼àé£ûñûíäà øåê æî¼. Î¼è£àíû¡ áàñ-àÿ£û îñû.

– 19 – Àäàìçàò áà¼ûòòû áîëó ¥øií, å¡ àëäûìåí, †çiíi¡ êiì åêåíií àíû¼ áiëói êåðåê. ß£íè †çiíi¡ „óëèå åìåñ, ê¥í„êàð ïåíäå åêåíií ìîéûíäàóû êåðåê. Îíû ìîéûíäàìàéûíøà, åøêiì ì„¡ãi ðóõàíè àçàïòàí àðûëà àëìàéäû. Îñûíû îéëà£àíäà, ìà£àí áà¼ûò ¼´ñû ¼îë ñîçûì-à¼ æåðäå ò´ð£àíäàé ê†ðiíåäi. Ñîë áà¼ûò ¼´ñûíû¡ ñiçãå äå ¼îíóûí òiëåéìií. Ìåí ñiçäåí ê¥äåðiìäi ¥çáåéìií. …ëi äå õàò ê¥òåìií. Áåéòàíûñ ¼´ðáû¡ûç». ½îëûì äiðiëäåï, õàòòû¡ ñî¡£û æîëäàðûí „ðå¡ î¼ûäûì. «Ñàáûð, ñàáûð!» – äåéìií †çiìäi-†çiì áàñó£à òûðûñûï. Áiðà¼ ¥ðåé ¼ûñ¼àí ñåçiìäåð, îéëàð áåò-áåòiìåí òûì-òûðà¼àé ¼àø¼àí à¡äàð ñåêiëäi, ìåíi¡ ûð¼ûìà áà£ûíáàéäû. À¼ûðû «à¡äàðäû¡» áåòií ¼àéûðûï, iøêi ä¥íèåìäi áið æ¥éåãå ò¥ñiðãåíäåé áîëäûì. Áiðà¼ ¼îð¼ûíûø á´ëòû òàðàéòûí åìåñ. Àïûð-àó, á´ë íå í„ðñå? Ìåíi ìàçà¼ ¼ûëûï æ¥ðãåí áiðåó ìå? …ëäå áàñ¼à ñûðû áàð ìà? Ñàáûðûìäû øà¼ûðûï, ñàáàìà ò¥ñêåííåí êåéií, õàòòû¡ ìàçì´íûíà îé æiáåðäiì. Ìåíi¡ áîéûìäà£û àë£àø¼û ñî¼ûð ¥ðåé åíäi iøêi àçàï¼à, ðóõàíè ìàçàñûçäû¼¼à àéíàëäû. Ñåáåái õàòòà£û êåñåïàò îé-ïiêiðëåðäå øûíäû¼òû¡ áåëãiëåði æî¼ åìåñ åäi. ½àóiïòiëiãiíi¡ †çi äå îñûíäà. Ä¥íèåäåãi å¡ æàìàí í„ðñå – áiðû¡£àé æàë£àíäû¼ åìåñ, øûíäû¼ àðàëàñ¼àí æàðòûëàé æàë£àíäû¼. Å¡ ¼àòåðëi àäàì – áiðû¡£àé æåêñ´ðûí åìåñ, áîéûíäà àçäàï òà áîëñà æà¼ñû ¼àñèåòòåði áàð æåêñ´ðûí. Îíäàé «æà¼ñû» æåêñ´ðûíäàðìåí ê¥ðåñó îí åñå ¼èûí. Àëàéäà ìåí îíû¡ íåãiçãi áà£ûòûíû¡ ä´ðûñ åìåñ åêåíií æà¼ñû áiëåìií. Åãåð áàðàð æåð, àéòàëû¼, øû£ûñòà áîëñà, áàòûñ¼à ¼àðàé æ¥ðãåí àäàì ¼àíøà òàï¼ûðëû¼, ¼àæûðëûëû¼, àéëàêåðëiê ê†ðñåòêåíiìåí, îë æåðäi åø¼àøàí äà òàáà àëìàéäû. Àë òàáó ¥øií àë£àí áà£ûòòàí áàñ òàðòó êåðåê. Áið àäàìíû¡ „ði æàìàí, „ði æà¼ñû áîëóû ä¥íèåäå içãiëiê ïåí ¼èÿíàò äåï àòàëàòûí êåðå£àð åêi ê¥øòi¡ áàð åêåíií æî¼¼à øû£àðà àëìàéäû. Åãåð áið àòòû¡ ò¥ñi „ði à¼, „ði ¼àðà áîëñà, îíû àëà äåï àòàéäû. Áiðà¼ îë à¼ ïåí ¼àðà äåï àòàëàòûí åêi ò¥ñòi¡ áàð åêåíií æî¼¼à øû£àðà àëà ìà? Æî¼. Òåê åêi ò¥ñ áið àòòû¡ áîéûíà ñûéûñûï ò´ð. Åíäåøå içãiëiê ïåí ¼èÿíàòòû áið

– 20 – áîéûíà ñûéäûð£àí ¼àíøà ¼´áûëûñ áîëñà äà, îë åêåói áið ´£ûì£à àéíàëà àëìàéäû. Õàòòû¡ iøiíäå àäàìäû îéëàíäûðàòûí áàñ¼à äà ¼ûçû¼ îéëàð áàð. Áiðà¼ ¼ûçû¼ îé ¼ûçû¼òàó£à £àíà æà¼ñû. Øûí ì„íiíäå, à¼è¼àòòàí àóûëû àëûñ æàòûð. ‡ìiðäi¡ æ¥ðåêæàðäû ì„íi ìåí ìà£ûíàñû òóðàëû ¼ûð¼ûñ¼àí ê¥ðåñòå ¼ûçû¼ ïåí ê†ðêåìäiêêå îðûí æî¼. Áiçãå êåðåãi – òåê à¼è¼àò, ¼àòàë äà ñ´ð¼àé, àíû¼ à¼è¼àò. À¼è¼àòòû¡ áið æàóû – ñ´ëóëû¼. À¼ûëñûç ñ´ëó àäàì, îïàñûç ñ´ëó „éåë, àëäàìøû ñ´ëó ñ†ç... Æàë£àíäû¼ ê†áiíå ñ´ëóëû¼òû æàìûëûï, æå¡iñêå æåòåäi. ½àíøàìà „äåìi àéòûë- £àí, ¼èûííàí ¼èûñòûðûë£àí æàë£àí îéëàð æå¡iëòåê æîëáàñøûäàé àäàìäàðäû àäàñòûðûï æ¥ð. Ð.S. Ãîòôðèä Áåíí: «Ãåãåëü, Äàðâèí, Íèöøå – ìiíåêè, ìèëëèîíäà£àí àäàìäàðäû¡ †ëiìiíå ñåáåï áîë£àí êiì äåñå¡äåð, îñûëàð. Ñ†ç ¼ûëìûñû êiñi †ëòiðãåííåí äå àóûð, àéòûë£àí îéäû¡ çàðäàáûí åðëåð ìåí òîáûðëàð ê†òåðåäi». 1 ê†êåê Ê†¡iëäåãi ê¥äiê ê¥í ñàéûí ê¥øåéiï êåëåäi. Ê¥øåéãåí ñàéûí, „ëäåáið ëàæñûçäû¼, ä„ðìåíñiçäiê áèëåéäi. Ìåíi¡ «áåéòàíûñ ¼´ðáûì» †òå çûìèÿí àäàì. Ìåíi ñûðòòàí ¼àëò æiáåðìåé áà¼ûëàï æ¥ð. Òiïòi ìåí õàò î¼ûï æàò¼àíäà äà, áið òåñiêòåí ñû£àëàï ¼àðàï ò´ð£àíäàé ê†ðåìií. ‡éòêåíi æàç£àíäàðûíà ¼àðàñàì, ìåíi¡ æàçáàëàðûìäû áûëàé ¼îé£àíäà, îéëà£àí îéëàðûìà äåéií î£àí òàíûñ ñåêiëäi. Ìåí îíû †ç áåòiììåí içäåï òàáàìûí äåãåí îéäàí áiðòåáiðòå ¼àéòà áàñòàäûì. ‡çi¡íåí ¼ó àäàìíàí ¼óëû¼ àñûðàì äåó – „øåéií äàëáàñà. ½àçið äå îë îñû ò†¡iðåêòå æ¥ð. Á†ëìåãå êåëiï-êåòiï æ¥ðåòií ìåäáèêåìåí äå, ïàëàòàíû æóûï-ñ¥ðòåòií „éåëäåðìåí äå, òiïòi ä„ðiãåðäi¡ †çiìåí äå òû£ûç áàéëàíûñòà áîëóû £àæàï åìåñ. Îíû¡ áiëìåéòiíi æåð àñòûíäà. Ìåí åíäi îë òóðàëû ê¥íi-ò¥íi îéëàéòûí áîëäûì. ‡òêåí ò¥íäå îíû ò¥ñiìäå ê†ðäiì. ¦ñòiíäå ìåíi¡ ¥ñòiìäåãiäåé ñ´ð

– 21 – õàëàòû áàð, àÿ¼ êèiìi äå òóðà ìåíiêiíäåé, òåðiñ ¼àðàï ò¥- ðûï: – Ìiíåêè, à¼ûðû êåçäåñòiê ¼îé, – äåéäi ìà£àí. – È„, êåçäåñòiê, – äåéìií ìåí êåêåñií ¥íìåí. Ò¥ðií ê†ðå àëìàéìûí. Áiðà¼ îíû á´ðûííàí áiëåòií àäàì áîëûï ê†ðiíãiì êåëåäi. Ñîíäû¼òàí àéíàëûï àëäûíà áàð- £àííàí ã†ði, îíû¡ ìà£àí á´ðûëûï ¼àðà£àíûí ¼àëàï, ñàáûð ñà¼òàï ¥íñiç ò´ðìûí. Íå£´ðëûì ê†áiðåê ¥íäåìåñåì, îë øûäàìàé á´ðûëûï ¼àðàéòûí ñåêiëäi. Áiðà¼ îíû¡ á´ðûëûï ¼àðàéòûí ò¥ði æî¼, ¼àòûï ¼àë£àí òàñ ì¥ñiíäåé ¼ûáûð åòïåéäi. À¼ûðû øûäàé àëìàé: – Åíäiãi æàñûðûíáà¼òû¡ ðåòi êåëìåñ, – äåï èû£ûíàí òàðòïà¼ áîëûï, ¼îëûìäû ñîçñàì, ¼îëûì ¼èìûëäàìàéäû. Áiðåó òàñ ¼ûëûï áàéëàï ¼îé£àíäàé. Áàð ê¥øiììåí ¼îëûìäû ¼îç£àìà¼ áîëàìûí. ½àíøà òàëïûíñàì äà, ä„ðìåíiì æåòïåéäi. ½àòòû çîðëàíûï, û¡ûðàí£àí ê¥éiìäå îÿíûï êåòòiì. Áàñòûðûëû£ûï æàòûð åêåíìií. Æàí òåðiì øû¼òû. Ê†çiìäi æ´ìûï, ê†ðãåí ò¥ñiìäi ¼àéòà åëåñòåòiï, «áåéòàíûñ ¼´ðáûìíû¡» áið áåëãiñií à¡£àðûï ¼àë£ûì êåëåòií ñåêiëäi. Áiðà¼ åø áåëãiñií ´ñòàé àëìàéìûí. Òiïòi ´ñòà£àíäà äà íå ïàéäà? Ò¥ñiìäå ê†ðäiì åêåì äåï, áiðåóãå ¼àëàé æàðìàñàñû¡? 2 ê†êåê …ëäåáið à¡íû¡ içiíå ò¥ñåì äåï àäàñûï, ¼´ëà ò¥çäåí áiðà¼ øû¼¼àí àäàìäàéìûí. Íå iñòåó êåðåê åêåíiíå ìèûì æåòïåé, ò¥íäåð áîéû êiðïiê iëìåé øû£àìûí. Òà¡åðòå¡ ò´ð£àíäà áàñûì ìå¡-çå¡ áîëûï, „ëiì ¼´ðûï, áîéûìíàí áåéìàðàë ê†íãiøòiê, æå¡iëiñêå äåãåí ¼´øòàðëû¼ áàñ ê†òåðãåíäåé áîëàäû. Æî¼, ìåí æ¥éêå ê¥ðåñiíå øûäàìàéäû åêåíìií. À¼ûðû î£àí õàò æàçó£à ì„æá¥ð áîëäûì. «Áåéòàíûñ ¼´ðáûì, – äåï áàñòàäûì ìåí äå õàòûìäû. – Áiðäåí æàóàï ¼àéòàðìà£àíûìà êåøiðiì ñ´ðàéìûí. ‡éòêåíi ñiç ¼îç£à£àí êåéáið ì„ñåëåëåðäi¡ ìà£àí àíû¼òû£û ñîíøà, î£àí áîëà ¼ûçûë êå¡iðäåê áîëûï òàëàñóäû¡ ¼àæåòi æî¼ äåï îé-

– 22 – ëàäûì. Áiðà¼, áàé¼àéìûí, îëàé åìåñ ñåêiëäi. Ñiç øûí ì„íiíäå áàñ¼à áà£ûò, áàñ¼à ò¥ñiíiêòåãi àäàì áîëûï øû¼òû¡ûç. …ðèíå, æåð áåòiíäåãi áàðëû¼ àäàì áið-à¼ áà£ûòòà îéëàñà åêåí äåó øûíäû¼¼à ñûéìàéòûí äà øû£àð. Áiðà¼ ñîëàé åêåí äåï, ñåíiìi¡å, ñåçiìi¡å æàñàë£àí ¼èÿíàò¼à ¼îë ¼óñûðûï ¼àðàï îòûðó ì¥ìêií åìåñ. ‡ìið – ê¥ðåñ. Àäàìäàð àëäûìåí ¼àðà ê¥øïåí ê¥ðåñåòií áîëäû. Îäàí êåéií íåøå ò¥ðëi ¼àðó-æàðà¼ îéëàï òàóûï, ñî- £ûñ àøûï, õàëû¼òàðäû æàïïàé ¼ûð£ûí£à ´øûðàòòû. Åíäi ¼àòåði îäàí êåì åìåñ à¼ûë-ïàðàñàò ìàéäàíû øû¼òû. Åãåð á´ë ìàéäàíäà içãiëiê æå¡iñêå æåòïåñå, àäàìçàòòû¡ ðóõàíè ê¥éðåó ä„óiði áàñòàëàäû. Îäàí ¼´ò¼àðàòûí ê¥ø æî¼. Ñiç ñîë åêåóàðà øà£ûí ìàéäàíäû („çiðãå) áàñòàäû¡ûç. Àìàëñûç ¼àáûëäàäûì... Åíäi ì„ñåëåíi¡ †çiíå ê†øåéiê. Ñiç ìà£àí içãiëiêêå ¼àëàé ñåíñå¡iç, ç´ëûìäû¼¼à äà ñîëàé ñåíi¡iç äåïñiç. ½´ðáûì-àó, îëàðäû¡ †ìiðäå áàð åêåíií ìîéûíäàó ñåíiì åìåñ ¼îé. Ñåíiì äåãåí ñîë åêåóiíi¡ áiðåóiíi¡ àäàì ¥øií ¼ûìáàò åêåíií, àðòû¼ åêåíií ìîéûíäàó. Äîñòîåâñêèé: «Ñåíiì æî¼ æåðäå – içãiëiê òå æî¼», – äåéäi. Ñîíäà á´ë ¼àíäàé ñåíiì? Içãiëiêòi¡ áîëìûñòà áàð åêåíiíå £àíà ñåíó ìå? Æî¼, á´ë – içãiëiêòi¡ æå¡iñiíå äåãåí ñåíiì. Içãiëiêêå ñåíiì àðòïà£àí àäàì åø¼àøàí äà æà¼ñûëû¼ æàñàé àëìàéäû. Ñiç òà£û äà åøòå¡åãå «æà¼ñû», «æàìàí» äåï àéäàð òà- £ó£à áîëìàéäû äåïñiç. Àäàì áàëàñûíû¡ õàéóàíäàð „ëåìiíåí æî£àðû ò´ðóû „ëãi «æà¼ñû» ìåí «æàìàíäû» àéûðà àëàòûí ïàðàñàòûíû¡ àð¼àñûíäà £àíà åìåñ ïå. Åãåð áiç îñû åêi ´£ûì£à ëàéû¼òû àéäàð òà£à àëìàñà¼, àäàìãåðøiëiê äåï àòàëàòûí ´ëû øàðè£àò òà òóìà£àí áîëàð åäi. Àäàìãåðøiëiê – àäàìè ¼àðûì-¼àòûíàñòû¡ ¼à£èäàñû. Îíñûç àäàì †ìið ñ¥ðå àëìàéäû. (Ðàñ, àäàìãåðøiëiê ïåí àðäû¡ çà- ¡ûí æèi-æèi á´çàòûíäàð æåòêiëiêòi-à¼ øû£àð, áiðà¼ î£àí ¼àðàï, àäàìçàòòû¡ á¥êië áîëìûñûí æî¼¼à øû£àðó ì¥ìêií åìåñ.) Ñiçäi¡ †ëiì æàéëû ôèëîñîôèÿ¡ûçäû ¥ëêåí æà¡àëû¼ äåï àéòà àëìàñ åäiì. Áiðiíøiäåí, †ëiìíi¡ á„ði áiðäåé åìåñ. Åãåð àäàì ò„¡iði ñûéëà£àí òiðøiëiãií †ç ¼àäàðûíøà †òêåðiï, êåéiíãi ´ðïà¼¼à îðûí áåðó ð„ñiìiíäå êåëãåí áîðûøòû †ëiì áîëñà, àäàìçàò îíäàé «¼èÿíàò¼à» ø¥êiðøiëiê åòóäi áàÿ£ûäà ¥éðåíãåí. Áiðà¼ „äiëåòñiç †ëiì äåãåí áàð £îé. Áiðåóäi¡ æåòêiçáåé æåëêåñií ¼è£àí, áiðåóäi æàë£ûçûíàí àéûð£àí, æàóûç£à æå¡iñ „ïåðãåí, ¼àíiøåð ¼àðà¼øûíû¡, ¼àðàíèåò

– 23 – ê¥íøiëäi¡ ¼îëûìåí æàñàë£àí, òèðàíäàðäû¡ ¥êiìiìåí æàçû¼ñûç æàíäàðäû æàïïàé ¼ûð£ûí£à ´øûðàò¼àí †ëiìãå ìåí ñiç ñåêiëäi áiðû¡£àé ôèëîñîôèÿëû¼ ò´ð£ûäàí ¼àðàé àëìàéìûí. Á´ëàð æåð áåòiíäåãi òiðøiëiêòi ì„¡ãiëiêêå àéíàëäûðó ¥øií åìåñ, æåð áåòiíäåãi içãiëiêêå ¼àðñû áà£ûòòàë£àí †ëiì. Ñîíäû¼òàí, ì¥ìêiíäiãiíøå, ì´íäàé †ëiìäi áîëäûðìàó ¥øií ê¥ðåñó êåðåê. ‡òiðiê òóðàëû äà ¼´ëà¼¼à òîñûí åñòiëåòií ïiêiðëåð àéòûïñûç. Ðàñ, †òiðiêïåí ê¥í ê†ðãåí çàìàí ê†ï áîëäû. ½àçið äå ñîíûìåí ê¥í ê†ðiï æ¥ðãåíäåð àç åìåñ øû£àð. Áiðà¼ îë †òiðiêòi¡ †ç áàñûíû¡ æà¼ñûëû£ûíàí åìåñ, †òiðiêêå íåãiçäåëãåí ¼î£àìíû¡ êií„ñiíåí £îé. Åãåð îíû¡ îðíûíäà øûíäû¼¼à íåãiçäåëãåí „äië ¼î£àì áîëñà, †òiðiê ñîë ñ„òòå-à¼ „øêåðå áîëûï, ñiç àéò¼àíäàé, áiçãå êåêiðåéiï, æî£àðûäàí ¼àðàï ñ†éëåé àëìàñ åäi. Õàòû¡ûçäû¡ ñî¡ûíäà ê¥éåóií †çiíå àäàë äåï ¼àòåëåñiï, àñûëûï †ëãåí „éåëäi¡ òàðèõûí ìûñàë£à êåëòiðiïñiç. Ì´íû¡ á„ði, àéíàëûï êåëãåíäå, „øåéií ¼èò´ð¼û ïiêið òàëàñûíû¡ àéëà-ò„ñiëi £àíà. Çåðäåíi¡ îéûíû. Ä„ë îñûíäàé „éåëi ê†çiíå ø†ï ñàë£àííàí, êåðiñiíøå, ê¥éåói àñûëûï †ëãåí òàëàé ìûñàëäû êåëòiðóãå áîëàð åäi. Ñîíäû¼òàí î£àí ¼àðàï, ä¥íèåíi ¼´ðòûï æ¥ðãåí ä¥íèåäå æî¼ òàçàëû¼ äåï ¼îðûòûíäû æàñàóû¡ûç åø¼àíäàé ¼èñûí£à êåëìåéòií í„ðñå. Æàëïû, içãiëiê ïåí ç´ëûìäû¼òû¡ òàáè£àòòà£û àðàñàëìà£û áiðäåé, òåê ñîë òåïå-òå¡äiêòi ñà¼òàé áiëó ¼àæåò äåãåí ïiêið, ìåíi¡øå, æà¡ñà¼ ïiêið. Içãiëiêòi¡ ê†ëåìi ç´ëûìäû¼ïåí åø¼àøàí äà òå¡ áîë£àí åìåñ. Ñåáåái içãiëiêòi¡ æîëû æi¡iøêå. «½èÿíàò æàñàóäû¡ ìû¡ ò¥ði áàð, àë ¼èÿíàò æàñàìàóäû¡ ò¥ði áiðåó-à¼, îë – òåê ¼èÿíàò æàñàìàó» äåãåí áiðåóäi¡ ñ†çi áàð. Ñîíäû¼òàí ¼îëû¡íàí êåëñå, æàñàéòûíû¡- äû içãiëiêêå æàñà. Àë ç´ëûìäû¼ ñåíi¡ „ëïåøòåói¡äi ¼àæåò òå ¼ûëìàéäû. Ì´íû¡ á„ðií ìåí àéòûñ¼à àðàëàñûï ¼àë£àí ñî¡, àìàëñûçäàí àéòûï îòûðìûí, „éòïåñå, ñiçäi¡ ê†çi¡içäi øûíäû¼¼à æåòiçåì äåãåí îé ìåíäå æî¼. Ñiçäi¡ ä¥íèåòàíûìû¡ûçäà ìåíi¡ æàíûìäû, ñåçiìäåðiìäi ¼îðëàéòûí í„ðñåëåð ê†ï. Ñiçáåí àðàëàñïà¼ ò¥ãiëi, îé á†ëiñóäi¡ †çi ìà£àí òûì àóûð òèiï îòûð. Ñîíäû¼òàí †çi¡içáåí ïiêiðëåñ, áà£ûòòàñ àäàì òàï¼àíû¡ûç æ†í áîëàð åäi. Áåéòàíûñ».

– 24 – 3 ê†êåê Áåéòàíûñ ¼´ðáûì †çiìå ä„ë îñûëàé á„ëå áîëûï æàáûñàð äåï îéëàìà£àí åäiì. Òóðà áið £àøû£ûì ñåêiëäi – ê¥íäiçò¥íi îéûìíàí êåòïåéäi. Îíû¡ †çiìäi ò†¡iðåêòåï æ¥ðãåíií ¼àòàð ò´ð£àí àäàìíû¡ äåìií ñåçãåíäåé, æ¥ðåê ë¥ïiëií åñòiãåíäåé áið ò¥éñiêïåí à¡£àðàòûí ò„ðiçäiìií. Àóëàäà æ¥ðãåíäåðäi¡ ¼àéñûáiði ê¥äiêòi ê†ðiíiï, òà£û äà ñîëàðäû à¡äóìåí á¥êië óà¼ûòûì çàÿ êåòòi. Ê¥í ñàéûí ´é¼ûì ¼àíáàé, òà¡åðòå¡ ¼àëæûðàï „ðå¡ îÿíàìûí. Ò¥íäå „ëäåáið äûáûñòàí îÿíûï êåòòiì. Òû¡ òû¡äàï áiðàç æàò¼àí ñî¡, ¼àðà¡£û ä„ëiçãå øû¼òûì. Ê†øå æà¼òàí áiðåóëåðäi¡ æ¥ðãåí äûáûñûí åñòiï, òåðåçåäåí ¼àðàäûì. Åøêiì ê†ðiíáåéäi. Áið £àæàáû, ìåí òåðåçå àëäûíàí êåòêåíäå àÿ¼ äûáûñû ¼àéòà åñòiëåäi. Àíäà-ñàíäà ìàøèíà ã¥ðiëiíåí àÿ¼ òû¼ûëûí æî£àëòûï àëûï, áiðàçäàí êåéií ¼àéòà åñòiï, êåéäå ñîë äûáûñòû åñòiï ò´ð£àíûìäû, „ëäå åñòiìåé ò´ð£àíûìäû †çiì àéûðà àëìàé, áåéì„ëiì ê¥éäå æ¥ðåãiì àò¼à¼òàï ´çà¼ ò´ðàìûí. Ñûðò¼à øû£ûï ¼àðàìà¼ áîëûï åäiì – á†ëiìøåíi¡ åñiãi æàáû¼ åêåí. ½àéòûï êåëiï, ò†ñåãiìå æàòòûì. Áiðà¼ òà¡ àò¼àíøà ê†ç iëìåäiì. Ê†çiì iëiíå áåðãåíäå, æà¼ûíäàï êåëå æàò¼àí àÿ¼ äûáûñûí åñòiï, îÿíûï êåòåìií. 7 ê†êåê Òà¡åðòå¡ „ëäåíåãå åëåãiçiï, ¥ëêåí áið øàðóàäàí êåø ¼àë£àíäàé, íåìåñå ïîéûçäàí ÿ ´øà¼òàí ¼àëûï ¼îé£àí æîëàóøûäàé àáûðæû£àí ê¥éäå îÿíäûì. Áàñûìäû ê†òåðãåíäå, áiðiíøi ê†ðãåíiì – òóìáî÷êà ¥ñòiíäå æàò¼àí õàò áîëäû. Æ¥ðåãiì çûð¼ åòå ¼àëäû. ¦ðåé îòû òàìûð-òàìûðûìäû ¼óàëàï, ëåçäå æàí ä¥íèåìäi øàðïûäû. Àïûë-£´ïûë á¥êòåóëi æàò¼àí ¼à£àçäû àøòûì – ñîíû¡ †çi. Õàòòû î¼è áàñòà£àíäà ¥ðåéäi¡ ñûðòûíäà «íå æàçäû åêåí» äåãåí „ëäåáið ¼ûçû£óøûëû¼ ñåçiìiíåí äå ¼´ðàëà¼àí åìåñ åêåíiìäi áàé¼àï ò´ðìûí.

– 25 – «Áåéòàíûñ ¼´ðáûì! Æàóàï æàç£àíû¡ûç£à ðà¼ìåò. Á„ði äå ìåí ê¥òêåíäåé áîëäû. Ñiç ¼àëûïòàñ¼àí ò´ðà¼òû ê†ç¼àðàñòû¡ àäàìû åêåíñiç. Áîëìûñ ´øû-¼èûðû æî¼ áàçàð ñåêiëäi. …ðêiì ñîë áàçàðäàí †çiíå êåðåãií £àíà àëàäû. ½àëûïòàñ¼àí ê†ç¼àðàñ áîéûíøà, êåðåê åìåñ çàòòû¡ êåðåãi æî¼. Áiðà¼ ñiç êåðåê åìåñ çàòòû äà áið àëûï ê†ði¡içøi. Áàðëû¼ ¼ûçû¼ ñîäàí áàñòàëàäû. Á´ë – ¼àëûïòàñ¼àí äà£äûíû á´çó, æà¡àëû¼¼à ¼´øòàðëû¼. Òiðøiëiê æà¡àøûë òàíûìíû¡ àð¼àñûíäà £àíà äàìèòûíûíà äàóû¡ûç æî¼ øû£àð. Àð£û-áåðãi òàðèõ¼à ê†ç æiáåðãåí êiñi àäàìçàòòû áà¼ûòòû áîëäû äåï àéòà àëìàñ. Æåð áåòiíäåãi ¼ûð£ûí ñî£ûñòàð, àøòû¼, àïàò, iíäåò, àäàì áàëàñûíû¡ áîéûíàí àðûëìà£àí ¼èÿíàò, ¼àéûðøûëû¼, îë àç áîëñà, á¥ãiíãi òàáè£àò äåðòi: á´çûë£àí àóà, óëàí£àí ñó ìåí òîïûðà¼ – ñîíû¡ ä„ëåëi. Ì´íû¡ á„ðií áûëàé ¼îé£àíäà, æåêå àäàìíû¡ òà£äûðûí – òiïòi ìûíà åêåóiìiçäi¡ òà£äûðûìûçäû àëàéû¼øû. Áà¼ûòòûìûç áà? ‡ç áàñûì áà¼ûòòûìûí äåï àéòà àëìàéìûí. ‡ìiðäåãi îñûíøà ¼èÿíàò ïåí „äiëåòñiçäiêòi ê†ðå ò´ðûï æ„íå îäàí ¼´òûëà àëìàñû¡äû áiëå ò´ðûï, ¼àéòûï áà¼ûòòû áîëàñû¡? Ñàí £àñûð áîéûíà içãiëiê ïåí àäàëäû¼¼à ¥ìiòi¡äi àðòñà¡ äà, ñîë ¥ìiò †ìið øûíäû£ûìåí áåòïå-áåò êåëãåíäå, áàëàíû¡ îéûíøû£ûíäàé áûò-øûò áîëàòûíûí òàðèõ ¼àíøà ðåò ä„ëåëäåñå äå, åøòå¡å ´¼ïàéòûí íà¼´ðûñòàé àë£àí áåòiìiçäåí ¼àéòïàéìûç. Ñî¼ûð ´ñòà- £àíûíàí æàçáàéäû äåéäi. Á„ëêiì, á´ë – ðóõàíè ñî¼ûðëû¼ áîëàð. Á„ðiíå ñåíóìåí êåëåìiç. Îò¼à äà ñåíäiê, ñó£à äà ñåíäiê, òàáûíáà£àí çàòûìûç ¼àëìàäû. ½´äàé£à äà, ïàé£àìáàð£à äà ñåíäiê. Ê†ñåìãå äå, øåøåíãå äå ñåíäiê. Áiðà¼ àäàìçàòòû¡ ¼àñiðåòi ñîäàí æå¡iëäåäi ìå? Àäàìçàò ¼àíøà £àñûð †ìið ñ¥ðñå, ñîíøà £àñûð àëäàíûï êåëåäi. «Içãiëiêòi¡ æå¡iñiíå ñåíi¡äåð», – äåéäi à¼ûí-æàçóøûëàð. Îë æå¡iñ ¼àøàí áîëàäû? Içãiëiê ¼àé £àñûðäà æå¡iñêå æåòïåê? Àíû¼ ä„ëåë áàð ìà? Æî¼. Òåê ñîëàé áîëñà åêåí äåãåí òiëåê ¼àíà. Ñîíäà îñûíøà áà¼ûòñûçäû¼òû¡ ñåáåái íå äåãåí çà¡äû ñ´ðà¼ òóàäû. Íåãiçãi ñåáåái – à¼ûë-îé êå¡iñòiãiíäå àäàìçàòòû¡ îñû óà¼ûò¼à äåéií àäàñûï êåëãåíi; îíû¡ ðóõàíè „ëåìiíäåãi æà¼ñûëû¼ ïåí æàìàíäû¼ íåìåñå içãiëiê ïåí ¼èÿíàò äåï àòàëàòûí ´ëû £èáàäàòõàíàëàðäû¡ ¼àòå ñàëûíóû.

– 26 – Îëàé áîëñà, àð-´ÿò, àäàìãåðøiëiê, „äiëåò òóðàëû ò¥ñiíiêòåðiìiçäi ¼àéòà æàñàóûìûç êåðåê. «Æàìàí äåï æ¥ðãåíiìiçäi æà¼ñû äåóãå áàòûëûìûç æåòêåí ê¥íi áiçäi¡ †ìiðiìiçäå ´ëû êåçå¡äåð áàñòàëàäû», – äåéäi Ô.Íèöøå. Åñêi ´£ûì, åñêi ¼à£èäà, åñêi äà£äû áiçäi¡ à¼ûë-îéûìûçäû áóûï, øûíäû¼ ïåí à¼è¼àòòû¡ æ¥çií ä´ðûñ ê†ðñåòïåéäi. ½àíøàìà òàðèõè ò´ë£àëàð êåçiíäå „éê„ïið àòàíûï, îò¼à †ðòåëiï, äàð£à àñûëûï, åëäåí àëàñòàëäû – êåéií ïàé£àìáàðëàð ¼àòàðûíà ¼îñûëäû. …äåáèåò ïåí †íåð ñàëàñûíäà ¼àíøàìà ê†ðêåì òóûíäûëàð å¡ †ðêåíèåòòi åëäåðäi¡ †çiíäå ¼î£àìäû¼ ìîðàëü£à ¥éëåñïåéòií «´ÿòñûç» øû£àðìàëàð äåï òàíûëûï, îëàð- £à òûéûì ñàëûíûï, æà¡à çàìàí, æà¡à ´ðïà¼ êåëãåíäå å¡ îçû¼ òóûíäûëàð ¼àòàðûíàí îðûí àëäû. Îñûíû¡ á„ði åñêi ´£ûìíû¡ ñàëäàðû. Îäàí áîñàí£àí ñ„òòå-à¼ ñàíàìûç£à í´ð áiòiï, àëäûìûçäàí àíû¼ òà, àé¼ûí áàñ¼à †ìið áàñòàëàäû. Åíäåøå áiçäi¡ ñàíàìûç£à áîñòàíäû¼ êåðåê. À¼ûë-îéäû¡ àçàòòû£û êåðåê. Îíû òî¼òàòàð åø¼àíäàé êåäåðãi áîëó£à òèiñòi åìåñ. Òåê ðóõàíè øåêñiç áîñòàíäû¼ ¼àíà àäàìçàòòû áà¼ûòòû åòå àëàäû. Ñ„ëåììåí, Áåéòàíûñ ¼´ðáû¡ûç». Æà¼ñûëû¼ òà, æàìàíäû¼ òà àëäûìåí ä¥íèåãå èäåÿ ê¥éiíäå êåëåäi. Ñîñûí iñêå àñàäû, ñåíiìãå àéíàëàäû. Àë ìûíà õàòòà£û èäåÿëàðäû ðóõàíè „ëåìãå òàñòàë£àí àòîì áîìáàñû äåï ¼àíà ¼àðàó£à áîëàäû. Îíû¡ çàðäàáûí áîëæàó ì¥ìêií åìåñ... Á´äàí „ði îéëàó£à øàìàì æåòïåäi. Æ¥éêå òàìûðûìíû¡ òàðòûë£àí ñûìäàé ñiðåñiï, ¥çiëóäi¡ àç-à¼ àëäûíäà ò´ð£àíûí ñåçiï, ñîíû áîñàòó ¥øií àé¼àéëàï ä„ëiçãå øû¼òûì: – Á´ë íå äåãåí ñ´ð¼èÿëû¼?! Íå ¼ûë£àí àäàì †çi? Íåãå ìåíi¡ á†ëìåìå ñ´ðàóñûç êiðåäi? Æ¥ãiðiï ìåäáèêå êåëäi. Æ´ìûñ¼à æà¼ûíäà ò´ð£àí „éåë åäi. – Ñiç íå áiòiðiï æ¥ðñiç? – äåï áàæûëäàéìûí î£àí †çiìäi †çiì òî¼òàòà àëìàé. – Á†òåí àäàìäû íåãå êiðãiçåñiç ìåíi¡ á†ëìåìå? Ìåäáèêå ìåíi „ðå¡ äåãåíäå ñàáûð£à øà¼ûðûï, íå áîë- £àíûí ñ´ðàäû. Ìåí î£àí æ†ïïåëäåìåäå åøòå¡å ò¥ñiíäiðiï

– 27 – áåðå àëìàäûì. Òåê õàòòû ê†ðñåòiï: «Ìiíåêè, ìiíåêè, á´äàí àðòû¼ ¼àíäàé ä„ëåë êåðåê?» – äåãåíäi ¼àéòàëàé áåðåìií. À¼ûðû ìåäáèêå íå áîë£àíûíà ò¥ñiíäi. – Ìåí áàðäà ñiçäi¡ á†ëìå¡içãå åøêiì äå êiðãåí æî¼, – äåäi ìà£àí òà¡ûð¼àé ¼àðàï. – ½àëàéøà êiðãåí æî¼? Ìiíå, ìiíå, – äåéìií òà£û äà õàòòû ê†ðñåòiï. – Æà¼ñû, – äåäi îë „ëäåí ñî¡ áið ¼´ïèÿíû¡ áàð åêåíií ñåçãåíäåé áîëûï. – Ñiç ¼àçið æàòûï äåìàëû¡ûç, ñàáûð£à êåëi¡iç. Ñîñûí ê†ðåìiç. Ìåäáèêå ìåíi á†ëìåãå êiðãiçiï, òûíûøòàíäûðàòûí ä„ði áåðäi äå: – Á¥ãií äàëà£à øû¼ïàé-à¼ ¼îéû¡ûç. Åãåð êåøêå ¼àðàé ìàçà¡ûç áîëìàñà, êåçåêøi ä„ðiãåðäåí æàòàð£à óêîë ñ´ðà- ¡ûç, – äåï à¼ûë ¼îñòû. – Ñiç £àôó åòi¡iç, – äåäiì ìåí áåéáiò ¥íìåí ìåäáèêåíi¡ ¼îëûíàí ´ñòàï. – Ûçà áîë£àí ñî¡, äàóñûì øû£ûï êåòòi. Ìåí ñàíäûðà¼òàï îòûð£àí æî¼ïûí. Ñåíåñiç áå? Ìåí áið òû£ûðû¼¼à òiðåëãåíäåé æà£äàéäà æ¥ðìií. Îñûíäà êåëãåëi áið àäàìíàí õàò àëàìûí. Ñî¡£ûñû – ìûíàó. Áiðà¼ êiì åêåíií áiëìåéìií. Ìàçà¼ ¼ûë£àíäàé êåéäå á†ëìåìå òàñòàï êåòåäi. – ½îëûìäà£û õàòòû òà£û ê†ðñåòòiì. – À¡äû- £àíûìà áiðàç áîëäû. Æ¥éêåìå òèiï æ¥ðãåí í„ðñå – îñû. Ìåäáèêå øûí îéëàíûï: – Õàòòû ¼àøàí ê†ðäi¡iç? – äåäi. – Îñû æà¡à £àíà. – Æà¡à £àíà? – äåï ¼àéòàëàäû îë øîøû£àíäàé áið ¥íìåí. – Æàðàéäû, – äåäi ñîñûí øû£ó£à áåò àëûï. – Ìåí æà¼ûíäà êåëãåí àäàììûí, ê†áií „ëi òàíè ¼îéìàéìûí... Áiðà¼ áàé¼àï æ¥ðåéií. Àë ñiç äåìàëûï æàòà ò´ðû¡ûç, – äåï åñiêòi ñûðòûíàí æàïòû. Ìåí áàéûç òàóûï æàòà àëìàäûì. Ñà£àò 11-äå àóòîòðåíèíãêå áàðäûì. Áiðà¼ iøiìäåãi æàéñûç îéëàðäû¡ ìàçàìäû àë£àíû ñîíøà, ä„ðiãåð ¼ûçäû¡ „äåìi åðíi ìåí ìàðæàíäàé òiñòåði, æ´ìñà¼ ¥íi, æàí ðà¼àòûíà øà¼ûð£àí ñè¼ûðëû ñ†çäåði, ¼èÿë òåðáåãåí ìóçûêà – á„ði äå „ñåð åòïåäi. À¼ûðû êåøêå õàò æàçó£à îòûðäûì. «½´ðìåòòi áåéòàíûñ! Ñiç áåí áiçäi¡ òû£ûëìà¼ îéíàï, àéòûñ¼àíûìûç£à áiðàç áîëäû. Îëàé áîëàòûí ñåáåái – åêåóiìiç

– 28 – äå áiðäi àéòûï, áiðãå êåòåìiç. …ð¼àéñûìûç †çiìiçäiêií ä„ëåëäåó ¥øií, á¥êië æè£àí-òåðãåíiìiçäi îðòà£à ñàëûï, †çiìiçãå òèiìäi ä„ëåëäåð ìåí ¼èñûíäàð£à £àíà æ¥ãiíåìiç. Åãåð àéòàð îéûìûç áåí æ¥ãiíåð øûíäû£ûìûçäû íà¼òû àë£ûøàðòòàð£à íåãiçäåìåñåê, ñiç åêåóiìiç †ìið áîéû àéòûñûï †òóiìiç ì¥ìêií. Ñîíûìåí, ñiçäi¡ àéòóû¡ûçøà, àäàìçàòòû¡ îñû êåçãå äåéiíãi æ¥ðiï †òêåí ðóõàíè æîëû – æàë£àí, †éòêåíi àäàì áàëàñûíû¡ „ó áàñòà£û áåòêå àë£àí òåìið¼àçû£û – àäàìãåðøiëiê ì´ðàòû ä´ðûñ åìåñ. Içãiëiê, ¼èÿíàò, ìàõàááàò, àäàëäû¼, àðàìäû¼ äåãåí ´£ûìäàð ¼àòå ¼àëûïòàñ¼àí. Ñîíäû¼òàí å¡ àëäûìåí ì´ðàòòû¡ †çiíåí áàñ òàðòó êåðåê. Á„ëêiì, «áàñ òàðòó» äåãåí ñ†ç æî¼ òà øû£àð, áiðà¼ ò¥ïòåï êåëãåíäå àéòàð îéäû¡ òî¼ åòåði – îñû. Àë, ìåíi¡øå, àäàìäàð îñû êåçãå äåéií ¼àëûïòàñ¼àí àäàìãåðøiëiê ¼à£èäàòòàðûí îðûíäà£àííàí åìåñ, êåðiñiíøå, îðûíäàìà£àííàí ðóõàíè òî¼ûðàó£à ´øûðàï îòûð. Ðóõàíè £èáàäàòõàíàëàðäû ¼àòå ñàë£àííàí åìåñ, êåðiñiíøå, ¼àñèåòòi îðûíäàðäû ¼àäiðëåìåãåííåí, ¼´íäàìà£àííàí, ëàñòà£àííàí áà¼ûòñûç áîëûï îòûð. Ðàñ, ä¥íèåãå êåëãåí æàí èåñiíi¡ á„ði äå áîñòàíäû¼¼à ´ìòûëàäû. Áîñòàíäû¼, ñiçäi¡ îéû¡ûçøà, ¼îëáàéëàóäàí áîñàíó. Øûíûíäà äà, áîñòàíäû¼ «áîñàíó»(¼´òûëó) äåãåí ñ†çäåí ïàéäà áîë£àí. Áiðà¼ ¼îëäû òåê æàìàíäû¼ ¼àíà áàéëàé ìà åêåí? Ïàðûç, îáàë,ñàóàï, àð-´ÿò äåãåí ´£ûìäàð áàð åìåñ ïå? Ñîíäà àð-´ÿòòû¡ ¼îëáàéëàóûíàí áîñàí£àí êåçäi äå áîñòàíäû¼ äåéìiç áå? Îëàé ¼àðàñà¼, á¥êië òåæåóñiç iñòi¡ á„ði – èìàíñûçäû¼, ¼ûëìûñ, àëäàó-àðáàó, æåç†êøåëiê – ¼ûñ¼àñû, îé£à íå êåëñå, ñîíû¡ á„ðií iñòåó (àë îé£à íå êåëìåéäi) – áîñòàíäû¼ áîëûï øû¼ïàé ìà? Îéëàðûíà íå êåëñå, ñîíû iñòåãåí Ðèì öåçàðëàðû – Íåðîí, Êàëèãóëà æ„íå áàñ¼àëàð øûí ì„íiíäå, íà£ûç áîñòàí æàíäàð áîëàð åäi. ‡éòêåíi îëàð áåëãiëi áið ¼àëûïòàñ¼àí ¼à£èäà£à áà£ûí£àí æî¼, á„ðií á´çäû; †ç øåøåëåðiìåí àøûíà áîëäû, ìiíiï æ¥ðãåí àòòàðûí ñåíàò¼à ì¥øå ¼ûëäû ò.ñ.ñ. Áiðà¼ èòòi¡ èåñi áîëñà, á†ðiíi¡ ò„¡iðiñi áàð. Îëàð£à òàðèõòû¡ áà£àñû äà, ¥êiìi äå áåðiëäi. Á„ëêiì, àäàìçàòòû îñûíàó æûí-îéíà¼òàí ñà¼òàï ¼àë- £àí äií áîëàð. Ñîíû¡ àð¼àñûíäà åñiðãåí iáiëiñ àóûçäû¼òàëìàñà äà, æàç£ûðûëàòûí áîëäû. Àäàì ñàíàñûíà áið ¼´äàéäû¡ êåëói åíäi îíû¡ åø¼àøàí äà õàéóàí áîëà àëìàéòûíûí, ñîë

– 29 – ñåáåïòi õàéóàíè áîñòàíäû¼ïåí †ìið ñ¥ðóãå õà¼ûñû æî¼ åêåíií áiëäiðäi. Ñîíû¡ àð¼àñûíäà †ç ¼ûçäàðûíà †çäåði ¥éëåíiï æ¥ðãåí «áîñòàí» æàíäàð îéëàðûíà êåëãåíäi iñòåé àëìàé, øàðè- £àòïåí øåêòåëiï ¼àëäû. Áiðà¼ ñiç îéëà£àíäàé, áîñòàíäû¼òû †çãå †ìiðäåí á†ëiï àëûï, î£àí ï´ò¼à òàáûí£àíäàé òàáûíàòûí áîëñà¼, „ëãi æûíîéíà¼¼à ¼àéòûï êåëóiìiç „áäåí ì¥ìêií. Àäàì àäàì áîë£àííàí áàñòàï, îíû¡ æàí ä¥íèåñiíi¡ ò¥êïiðiíäåãi çûíäàí£à ñàëûí£àí: ¼àòåðëi í„ïñi, õàéóàíè ò¥éñiêòåð, ´ÿòñûçäû¼ ïåí ûíñàïñûçäû¼, ¼àòûãåçäiê ïåí ¼àðàóëû¼, ðà¼ûìñûçäû¼ ïåí òî¡ìîéûíäû¼ ñåíi¡ áið ñ„òòiê øàðàñûçäû£û¡äû ïàéäàëàíûï, áiçäi áîñàò, ñûðò¼à øû£àìûç äåï çiðêiëäåéäi. Àë ñåí îíû áîñòàíäû¼ äåï îéëàéñû¡. Îíû áîñàòó ò¥ðìåäåãi ¼àóiïòi ¼ûëìûñêåðäi áîñàò¼àíìåí áiðäåé åêåíií ò¥ñiíãi¡ êåëìåéäi. Ê†øåäå êåòiï áàðà æàò¼àí „äåìi êåëiíøåêòi ê†ðñå¡, ïåíäåëiê æå¡iëòåê ñåçiìãå áåðiëiï, î£àí ¼ûçû£àñû¡. Áiðà¼ ñ„ë ñàáûð£à æ¥ãií. Îë êåëiíøåê †çi¡ ñåêiëäi áiðåóäi¡ æàðû, ¼àðûíäàñû... Ñåíi¡ ñ„áèi¡ ñåêiëäi áið ñ„áèäi¡ àíàñû. Ìiíå, îñû æåðäå ñåí ¥ëêåí ¼àòûãåçäiê ïåí òàáàíäûëû¼ ê†ðñåòiï, †çi¡å «Òî¼òà!» äåé áiëóãå òèiñòiñi¡. ‡éòêåíi áîñòàíäû¼ áiðåóãå çàëàëû¡ òèìåéòií æåðãå äåéií £àíà áîñòàíäû¼, îäàí „ði – ¼èÿíàò. Åãåð òî¼òàé àëìàñà¡, õàéóàíè ñåçiìíi¡ ¼´ëûíà àéíàëàñû¡. «Ñåíi¡ ïàòøàëàðäàí àéûðìàøûëû£û¡ íå?» – äåãåí ñ´ðà¼¼à äàíûøïàí Ñîêðàò: «Îëàð †ç áîéëàðûíäà£û ¼´ìàðëû¼òû¡ ¼´ëäàðû, àë ìåí ñîë ñåçiìäåðäi¡ ïàòøàñûìûí», – äåï æàóàï áåðãåí. Ñîêðàò ñîë ¼´ë-ïàòøàëàðäàí æ¥ç åñå áîñòàí. ‡ìiðäi¡ ì„íi ìåí ìà£ûíàñû ¼àðàïàéûì à¼è¼àòòàí ò´ðàäû. Áiçäi¡ ñîðûìûç – ñîë îï-î¡àé à¼è¼àòòû ò¥ñiíóãå æ„íå îíû îðûíäàó£à ¼´ë¼ûìûçäû¡ æî¼òû£û. Áiç †ç åðêiìiçáåí å¡ ¼èûí, å¡ á´ðàëà¡ æîëäû òà¡äàï àëûï, †çiìiç ¼îëäàí æàñà- £àí ¼èûíäû¼ïåí æàí àÿìàé ê¥ðåñiï, åøêiìãå êåðåãi æî¼ åðëiêòåð æàñàéìûç. Ì„ñåëåí, òåìåêiíi¡ àäàì à£çàñûíà òèãiçåð çèÿíûí æ´ðòòû¡ á„ði áiëåäi. Îñû áið æ´ðòòû¡ á„ði áiëåòií à¼è¼àò¼à ìîéûíñûíûï, îäàí †çi¡äi ñà¼òàó ¥øií ¥ëêåí ¼àéðàòêåðëiêòi¡, æàíïèäà åðëiêòi¡, òiïòi åøòå¡åíi¡ äå êåðåãi æî¼ ñåêiëäi, òåê òåìåêiíi òàðòïàñà¡ áîë£àíû. Áiðà¼ æåð áåòiíäå ¼àíøà ìèëëèîí àäàì îñû£àí øàìàëàðû æåòïåé, ¼àñiðåòêå äóøàð áîëûï æ¥ð. Ìû¡äà£àí àäàì òåìåêiäåí

– 30 – †êïå ðàãiíå ò.á. àóðóëàð£à ´øûðàéäû. Îëàðäû åìäåó ¥øií ¼ûìáàò ä„ðiëåð æàñàëûï, ìåìëåêåò ¼àçûíàëàðûíàí ¼ûðóàð ¼àðæûëàð á†ëiíåäi. Àëàéäà ¼îëäàí æàñàë£àí îñû äåðòïåí ê¥ðåñòå àäàìçàò áiðû¡£àé æå¡iëiñêå ´øûðàóìåí êåëåäi. Ñòàòèñòèêà£à æ¥ãiíñåê, æåð áåòiíäåãi æåð ñiëêiíó, †ðò, òàñ¼ûí òà£û áàñ¼à òàáè£àò, æîë àïàòòàðûíàí, iíäåòòåí, ¼ûëìûñòû „ðåêåòòåðäåí – á¥êië ê†ëäåíå¡ àæàëäàí ìåðò áîë- £àíäàðäû¡ 41,4%-û òåìåêi ¼´ðáàíäàðû. ß£íè æåð øàðûíäà- £û á¥êië ¼àñiðåòòi¡ òå¡ æàðòûñûíà æóû£û òåìåêi çàðäàáûíàí áîëûï îòûð. Áið ¼àðà£àíäà îï-î¡àé ê†ðiíãåí çàòòû¡ ìèëëèîí åñå ¼èûíäàï, îñûíäàé „ëåìäiê ïðîáëåìà£à àéíàëóû êiï-êiøêåíòàé áåéê¥í„ æ„íäiêòi¡ àÿ¼ àñòûíàí àæäà¾à£à àéíàë£àíû ñåêiëäi, øûíûíäà äà, ñ´ìäû¼ åìåñ ïå? («Àäàìäàð å¡ ê†ï àçàïòû ¼àðàïàéûì à¼è¼àòòû åëåìåãåííåí øåãåäi», – äåéäi ñiçäi¡ ñ¥éiêòi ôèëîñîôû¡ûç Ô. Íèöøå). Àë ñiç îñû á„ëåäåí ¼´òûëóäû¡ æîëû – òåìåêiíi¡ áîéûíàí áið æà¼ñû ¼àñèåò òàóûï, òåìåêi øåãóäi çà¡äàñòûðó äåï îéëàéñûç. Á´ë †ç áîéû¡äà£û êåñåëäi äà£äû£à ¼îë ê†òåðiï áåðiëó, åøòå¡åãå ¼àðñû ò´ðà àëìàéòûí, ê¥ðåñå àëìàéòûí, òàáàíñûç, „ëñiç æàí£à – ¼´ë£à àéíàëó äåãåí ñ†ç. Áîñòàíäû¼ àäàìíû¡ †çiíi¡ iøiíäå, ñàíàñûíäà. Òóìûñûíäà ¼îð¼à¼, æà£ûìïàç æàí£à ¼àíøà ¼´¼û¼òû¼ áîñòàíäû¼ áåðãåíìåí, îë áîñòàí áîëà àëìàéäû. Øåêòåí òûñ †çiìøië, øåí¼´ìàð, í„ïñi¼´ìàð, àø¼àðà¼ àäàìäàð åø¼àøàí äà áîñòàí áîëà àëìàéäû. ‡éòêåíi îëàð †çäåðiíi¡ „ëãi íèåòòåði ìåí ïè- £ûëäàðûíû¡ ¼´ëà¼êåñòi ¼´ëäàðû. «Áîñòàíäû¼ äåãåí íå? – Àð-´ÿòòû¡ òàçàëû£û», – äåãåí áiçäi¡ ä„óiðiìiçäåí æåòi £àñûðäàé á´ðûí æåð áåòiíäåãi æåòi äàíàíû¡ áiði – Ïåðèàíäð Êîðèíôñêèé. ¤àæàï åìåñ ïå! ß£íè øûí áîñòàíäû¼¼à ðóõàíè êåìåëäåíó àð¼ûëû £àíà æåòóãå áîëàäû. Ìiíåêè, ì´íäàé áîñòàíäû¼òû¡ àëäûíäà áàñ êèiìi¡äi àëûï, áàñû¡ æåðãå æåòêåíøå èiëó êåðåê. «Içãiëiê ¼àé £àñûðäà æå¡iñêå æåòåäi? Àíû¼ ä„ëåë áàð ìà?» – äåïñiç. Içãiëiêòi¡ æå¡iñií æåð áåòiíåí ç´ëûìäû¼òû¡ ò¥ïòàìûðûìåí æîéûëûï êåòói äåï ò¥ñiíñåê, òûì ¼àðàáàéûðëû¼ áîëàð åäi, „ðèíå. Içãiëiêòi¡ æå¡iñi – içãiëiê òóðàëû èäåÿíû¡ àäàìçàò ñàíàñûíà áåðiê îðíàóû. Äåãåíìåí, á´ë – ì„ñåëåíi¡ áið-à¼ æà£û. Æå¡iñ ïåí æå¡iëiñòi¡ àðà¼àòûíàñûí ñiç áåí áiç „ëi àíû¼òà£àí æî¼ïûç.

– 31 – ½àçiðãi ´£ûìäà æå¡iñ áiçãå ðèíãòå ¼àðñûëàñûí ´ðûï æû¼¼àí áîêñåðäi¡ íåìåñå àðçàí¼îë êèíîôèëüìäåðäå †ç æàóûí àòûï ¼´ëàò¼àí áîåâèêòi¡ åíøiñiíäåé £àíà åëåñòåéäi. ß£íè ¼àçà òàï¼àííû¡ á„ði – æå¡iëãåíäåð. Àëàéäà àäàì ò†çãiñiç ¼àòàëäû¼ïåí æàó ¼îëûíàí ¼àçà òàï¼àí Èñà ïàé£àìáàðäû¡ æå¡iëiñi à¼ûðû àäàìçàò ¥øií íà£ûç ´ëû æå¡iñ áîëûï øû¼¼àí æî¼ ïà?! ‡ìiðäå îñûíäàé æå¡iñêå áåðãiñiç æå¡iëiñòåð áàð. Íåìåñå ´ÿäà£û áàëàïàíûí ¼îð£àï, æûëàííû¡ àóçûíà †çi ¼´ëàï †ëãåí òîð£àéäû¡ åðëiãiíåí àðòû¼ ¼àíäàé åðëiê áîëóû ì¥ìêií?! Á´ë äà æå¡iñêå áåðãiñiç æå¡iëiñ åìåñ ïå? Òà¡ ¼àëñà¼, îñû£àí íåãå òà¡ ¼àëìàéìûç? Æàëïû åðëiê äåãåííi¡ †çi íå í„ðñå? «Êåñåëäi êiñiíi¡ åð êåëåò´£ûíû íåñi?» – äåéäi Àáàé. ½àðàï îòûðñà¡ûç, áiçäi¡ ê†áiíå åð äåéòiíiìiç êåñåëäi iñêå æ¥ðåê æ´ò¼àíäàð. ½àííàí ¼îðû¼ïàó, êiñi †ëòiðóäåí, òîíàóäàí, ¼àíàóäàí ¼îðû¼ïàó. ½ûñ¼àñû, ¼àðà¼øûëàð ìåí æåíäåòòåð åð äåãåí àò¼à å¡ ëàéû¼ æàíäàð áîëûï øû£àäû. Àë ðóõàíè åðëiêòi ¼àéòåìiç? Ì„ñåëåí, †ç ìiíi¡ ìåí ¼àòåëiãi¡äi ìîéûíäàóäàí ¼îðû¼ïàó, †çãåãå ¼àòàëäû¼ åìåñ (îäàí î¡àé íå áàð), †çi¡å ¼àòàëäû¼ ê†ðñåòå áiëó, †çi¡äi æàçàëàé áiëó, ¼ûñ¼àñû, å¡ àëäûìåí †çi¡äi-†çi¡ æå¡å áiëó – ì´íû¡ á„ði åðëiêêå æàòïàé ìà? ‡çiíåí „ëäå¼àéäà ê¥øòi æàóäû¡ àóçûíà †ç åðêiìåí ò¥ñóãå æ¥ðåãií äàóàëàòà áiëãåí æà¡à£û òîð£àéäû¡ åðëiãií àðûñòàííû¡ ¼àéòàëàé àëìàóû „áäåí ì¥ìêií. Á„ëêiì, îñû ò´ð£ûäàí êåéáið ´£ûìäàðäû ¼àéòà ¼àðàó£à òóðà êåëåòií øû£àð. Ñiçäi¡ á¥êië èäåÿ¡ûç «içãiëiê ì´ðàòòàðû æåð áåòiíäåãi àäàìäàðäû¡ êåìåëäåíáåãåí †ìiðiíå ñ„éêåñ êåëìåéäi» äåãåí ò´æûðûì£à íåãiçäåëãåí. Ðàñ, àíû¼ †ìiðäå êåìåëiíå êåëãåí ì¥ëòiêñiç åøòå¡å æî¼. Áàð áîëñà, îë „ði ¼àðàé äàìûìàñ òà åäi. Æåð áåòiíäåãi òiðøiëiêòi¡ ì„¡ãiëiãiíi¡ †çi ì„¡ãi äàìó£à íåãiçäåëãåí. Ñîíäû¼òàí êåìåëiíå æåòêåí ì¥ëòiêñiç åøòå¡å áîëó£à òèiñòi åìåñ. Áiðà¼ ñóðåòøi ÿ ì¥ñiíøi †ç òóûíäûñûí æàñà£àíäà ìiíäåòòi ò¥ðäå æà¡à£û †ìiðäå æî¼ êåìåëäiêêå ´ìòûëàäû. Î£àí åø¼àøàí äà æåòå àëìàñûí †çi äå áiëåäi. Àëàéäà ñîíû¡ àð¼àñûíäà òàëàé òàìàøà †íåð òóûíäûëàðûíû¡ ä¥íèåãå êåëåòiíi áåëãiëi. Åìäåëìåéòií àóðóëàðäû åìäåó àð¼ûëû, àëûíáàéòûí ¼àìàëäàð£à æàñàë£àí øàáóûëäàð àð¼ûëû, ñîë æîëäà£û æå¡iñêå áåðãiñiç æå¡iëiñòåð àð¼ûëû àäàìäàð £àæàéûï ðóõàíè

– 32 – áèiêòåðãå ê†òåðiëåäi, àäàìè ì¥ìêiíäiêòi¡ ê†êæèåãií êå¡åéòåäi. Åíäåøå ì´ðàòòû¡ ¼àðàáàéûð òiðøiëiêêå ñ„éêåñ êåëìåói îíû¡ êåìøiëiãi åìåñ, êåðiñiíøå, àðòû¼øûëû£û áîëìà¼. ‡ìiðäi æà¼ñàðòó£à áîëàòûí içãi ñåçiìäåð ìåí içãi øàðòòàðäû ¼´äàé á„ðiìiçäi¡ áîéûìûç£à áåðãåí. Åíäi ñîë øàðòòàð ìåí îé£à àë£àí íèåòòåðäi¡ iñêå àñïà£àíûí †çiìiçäi¡ òàáàíñûçäû£ûìûç áåí æiãåðñiçäiãiìiçäåí ê†ðóäi¡ îðíûíà, àð-´ÿòòû¡ ¼´äiðåòiìåí æàñàë£àí ¼àñèåòòi ´£ûìäàðäû ò„ðê åòiï, á¥êië àäàìçàòòû¡ ïàðàñàòûí æî¼¼à øû£àð£ûìûç êåëåäi. Àäàìè †ìiðäi¡ çà¡ûí àäàì æàñàéäû. Îë çà¡íû¡ iñêå àñóû †çiìiçäi¡ ¼´ë¼ûìûç£à áàéëàíûñòû. Ðàñ, òàáè£àòòû¡ iðãå òàñûíäà áiçäi¡ ¼àñèåòòi ñåçiìäåðiìiçäi ¼îðëàéòûí ¼àòàë çà¡äàð ê†ï. Áiðà¼ òàáè£àòòû¡ îë çà¡äàðûìåí †ìið ñ¥ðåòiíäåé, îíû †çiìiçãå òiðøiëiê øàðòû åòiï àëàòûíäàé áiç õàéóàí åìåñïiç £îé. Àéòàëû¼, ò„¡iði ¥øií, ìàõàááàò ¥øií, ´ëû ìà¼ñàò-ì´ðàò ¥øií †çií-†çi ¼´ðáàíäû¼¼à øàëó íåìåñå †ìiðäi¡ ðà¼àò-¼ûçû- £ûíàí †ç åðêiìåí áàñ òàðòó, ¼àñiðåòïåí òàçàðó òà£û ñîë ñèÿ¼òû „óëèå ¼àñèåòòåð òàáè£àò çà¡ûíäà (ä„ëiðåê àéòñà¼, õàéóàíàò çà¡ûíäà) áàð ìà? Æî¼. …óëèåëiêêå àäàìíàí áàñ¼à æàí èåñi ò¥ñiíáåéäi. Îëàé áîëñà, õàéóàíäàð „ëåìiíi¡ çà¡äàðûí òàáè£àò çà¡û äåï æåëåó åòiï, †ç ê¥í„ìiçäi à¼òàó ¥øií ñàíàìûçäû ñàðñà¡£à ñàëûï, íå áið ¼èñûíäû ¼èûííàí ¼èûñòûðûï, ¼´äàé áåðãåí ¼àáiëåòiìiçäi áîñ¼à ñàðû¼¼àíøà, êiñiëiê ïàðàñàò¼à ëàéû¼òû øàðòòàðìåí †ìið ñ¥ðãåíiìiç ä´ðûñ åìåñ ïå? Àë î£àí øàìàìûç æåòïåñå – ìåéëi æåòïåñií, áiðà¼ àë- £àí áåòiìiçäåí íåãå ¼àéòàìûç? Àë£àí áåòòåí ¼àéòòû¼ åêåí, îíäà áîéûìûçäà£û ïàðàñàò ñåçiìäåði æåëãå ´øûï, îíû¡ îðíûíà õàéóàíè ñåçiìäåð áàñ ê†òåðåäi. ‡çiìiçäi¡ õàéóàí åêåíiìiçäi ñåçãåí ñ„òòå-à¼ á¥êië àäàìè ìiíäåòòåðäi æå¡iëäåòiï, ê¥í„ ìåí ¼ûëìûñòàðûìûçäû à¼òàï, †çiìiçäi åìåñ, àð ìåí ´ÿòòû¡ ¼à£èäàëàðûí «æ†íäåóãå» êiðiñåìiç. Á´ðûñòû¡ á„ðií ä´ðûñ ¼ûëûï çà¡äàñòûðó „ðåêåòií áàñòàéìûç. ß£íè êiñi †ëòiðñåê òå, «á´ë òàáè£àòòà áàð í„ðñå, ñîëàé áîë£àí, áîëûï êåëåäi, áîëà áåðìåê». Îñûäàí êåéií áîñòàíäû¼. Íå iñòåéìií äåñå¡ äå, †ç åðêi¡. Ê¥í„£à áàò, àðû¡äû ñàò, æàðû¡äû ñàò, àëäà-àðáà – †éòêåíi àäàì ìà¼ñàòòû ò¥ðäå ê¥í„êàð áîëûï æàðàòûë£àí. Òàáè- £àò çà¡û îñûíäàé. ½àíäàé ðàõàò! Áîñòàíäû¼¼à øû¼¼àí áàñ-

– 33 – êåñåðäåé îéû¡à íå êåëñå, ñîíû iñòåéñi¡. (Ñiçäi¡ «¼îë ñîçûì æåðäå ò´ð£àí áà¼ûò ¼´ñû¡ûç» îñû áîëàð). Æî¼, áåéòàíûñ çàìàíäàñ! ‡ìið äåãåí ´ëû Îéûííû¡ åðåæåñi áàÿ£ûäà æàñàë£àí. …äåòòå åðåæåíi ò†ìåíãi ä„ðåæåäåãi îéûíøûëàðäû¡ æèi á´çàòûíûí æ„íå îëàð ¥øií åðåæå ¼àøàí äà àóûð æ¥ê åêåíií åñi¡içãå ñàë£ûì êåëåäi. ½îø áîëû¡ûç! Áåéòàíûñ. Àéòïà¼øû! Êåçiíäå „éê„ïið àòàíûï, îò¼à †ðòåëãåí, äàð- £à àñûë£àí, åëäåí àëàñòàë£àí ïàé£àìáàðëàð, òûéûì ñàëûí- £àí „éãiëi øû£àðìàëàð ¼èÿíàòòû ¼àðàïàéûì õàëû¼òàí åìåñ, áèëiê æ¥éåñiíåí ê†ðäi. Àë õàëû¼ †çiíi¡ åñòå ñà¼òàó ¼àáiëåòi àð¼ûëû îëàðäû òàðèõ àæàëûíàí àìàí àëûï ¼àëäû». Ìåí õàòòû ä„ëiçäåãi êåëiñiëãåí æåðãå àïàðûï òû¼òûì äà, á†ëìåãå êåëiï, †çiì æàç£àí õàòòû¡ „ñåðiìåí îéëàíûï ´çà¼ æàòòûì. Ìåíi¡ ìàçàìäû àë£àí å¡ àë£àø¼û õàòòà êåëòiðiëãåí ¼ûòàé ôèëîñîôèÿñûíäà£û «ßí» ìåí «Èíü»-íi¡ àðà¼àòûíàñû. Áið çàòòû¡ ìåçãië-ìåçãië êåðå£àð åêi ê¥øêå àéíàëûï ò´ðàòûíûí ìîéûíäàéûí. Áiðà¼ îñû êåðå£àð åêi ê¥ø ¼àëàéøà †çäåðiíi¡ ì„í-ìà£ûíàëàðûíàí àéûðûëó£à òèiñòi? Íåãå à¼ ïåí ¼àðà, àäàë ìåí àðàì, içãiëiê ïåí ¼èÿíàò iøòåé áûëû£ûï, áið-áiðiìåí ìèäàé àðàëàñóû êåðåê? Òîëûï æàò¼àí øûð£àëà¡ îéëàðìåí ê†ç áàéëàìàé, àíû¼ à¼ûëìåí, ñåçiììåí ïàéûìäàñà¼, òàìà¼ ïiñiðiï æàò¼àí ¼àçàí ò¥áiíäåãi îò ïåí àäàìäàðäû¡ æè£àí-òåðãåíií ê¥ëãå àéíàëäûðûï æàò¼àí ñ´ðàïûë †ðòòi ò¥ái áið äåï áið ¼´áûëûñ¼à àéíàëäûðó£à áîëà ìà? Æî¼. Åêåói áið òàáà¼¼à ñûéìàéòûí ¼´áûëûñ. Àëàéäà åêåóiíi¡ áið òàáà¼òà æàò¼àíû êiìãå êåðåê áîëóû ì¥ìêií? Îñûíû¡ á„ði, ìåíi¡øå, àäàë£à äà, àðàì£à äà, içãiëiêêå äå, ¼èÿíàò¼à äà æàòàòûí ðóõàíè ¼îñìåêåíäiëåðäi¡ ê†áåþiíåí. Ðóõàíè ãåðìîôðîäèòòåðäi¡ ê†áåþiíåí. Êåìáà£àëäàð ¼àøàí äà †ìiðãå †øïåíäiëiêïåí ¼àðàéëû. Ìåí áåéòàíûñ ¼´ðáûìíû¡ áîéûíàí òåððîðèñòiê áið ¼àñèåò áàé¼àéìûí. Îë àäàì áàëàñûíû¡ £àñûðëàð áîéû à¼ûë-ïàðàñàòû ìåí æiãåðií æ´ìñàï ò´ð£ûç£àí ðóõàíè £èìàðàòûí òàñ-òàë¼àí åòiï æàð£ûñû êåëåäi äå ò´ðàäû. Åãåð îë ïè£ûë îðûíäàëñà, àäàìçàòòû¡ ñàí ìû¡ æûëäû¼ å¡áåãiíi¡

– 34 – çàÿ êåòêåíi. Á´äàí êåéií ¼àëàñà¡ äà, ¼àëàìàñà¡ äà – õàéóàíàòòàð „ëåìiíå ¼àéòûï áàðó£à òóðà êåëåäi. Ðóõàíè òåððîðèçìãå ¼àðñû ê¥ðåñ êåðåê. 8 ê†êåê Æàë£ûçäû¼ æàéûíäà ê†ï îéëàíäûì. ½èûíäû¼¼à äà, ¼èÿíàò¼à äà, çîðëû¼-çîìáûëû¼¼à äà, æàëà ìåí á„ëåãå äå ò†çóãå áîëàòûí ñåêiëäi. Ò†çóãå ¼èûí æàë£ûç í„ðñå – æàë- £ûçäû¼. Àäàì †ìiði ¼´íñûçäàí£àí êåäåé åëäåðäåí ã†ði ò†ðò ¼´áûëàñû ò¥ãåë ä„óëåòòi åëäåðäå àäàìäàðäû¡ †çiíå-†çi ¼îë ñàëó „ðåêåòòåði ê†ï äåéäi. Ñåáåïòåði „ðò¥ðëi: àéû¼ïàñ äåðò, àëäàí£àí ìàõàááàò, àäàñ¼àí àðìàí, ò¥çåëìåñ ò´ðìûñ ò.ñ.ñ. Á´ëàðäû¡ á„ðií äå áið £àíà æàë£ûçäû¼ äåãåí ´£ûì£à ñûéäûðó£à áîëàäû. Äàóàñûç äåðòêå øàëäû¼¼àíäàðäû¡ á„ði †çäåðií-†çäåði †ëòiðå áåðìåéòiíäåði áåëãiëi. Ò†¡iðåãi¡äå ¼àñiðåòi¡äi á†ëiñåòií, òiðøiëiêòåãi „ð ñ„òi¡å ¼óàíàòûí ¼àëû¡ ¼àóûì ¼àóìàëàï ò´ð£àíäà åø¼àøàí äà †çi¡å-†çi¡ ¼îë æ´ìñàé àëìàñ åäi¡. Òà£äûðäû¡ òîëûï æàò¼àí áàñ¼à äà ñî¼¼ûëàðû, á†ëiñåòií æàí áîëñà, ñåíi åñå¡ãiðåòå àëìàéäû. Àäàìíû¡ æ´ëûí-æ¥éêåñiíi¡ ¼àé£û-¼àñiðåòêå ò†òåï áåðå àëìàóû æàí àçàáûí á†ëiñåòií æà¼ûí æàííû¡ æî¼òû£ûíàí. Îíäàé êåçäå æàë£ûç „ìiðøi¡ – Æàë£ûçäû¼. ¤àøû£û¡äàé æàáûñ¼àí, ò¥íäå ò¥ñi¡äå, ê¥íäiç iñi¡äå ñåðiê áîë£àí, æàòûðëàñ ñû¡àðû¡ Æàë£ûçäû¼ – åíäi ñåíi¡ òà£- äûðû¡. Åòåãiíåí ´ñòà äà, î ä¥íèåíi¡ ûç£àðëû äà ò´ìàíäû êå¡iñòiãiíå ñ¥¡ãè áåð. ¤àëûìäàðäû¡ àéòóûíøà, £àëàì êå¡iñòiãiíäåãi îé æåòïåñ àëûñ ãàëàêòèêàëàðäà «¼àðà òåñiêòåð» («÷åðíûå äûðû») áîëàäû åêåí. Îñûíàó êîñìîñòû¼ ¼´ðäûì£à æ´òûëìàéòûí åøòå¡å æî¼, á¥êië ìàññà àòàóëû, òiïòi î£àí òàï áîë£àí ñ„óëå äå îäàí ¼àéòûï øû£à àëìàéäû. Æàë£ûçäû¼ òà îñûíäàé êîñìîñòû¼ ¼àðà òåñiê ñåêiëäi. Áîéû¡äà£û ñ„óëå¡äi, ê¥ø-¼óàòû¡äû, æiãåði¡äi, ¥ìiòi¡äi, ñåíiìi¡äi ¼àéòûï øû¼ïàñòàé åòiï ñîðûï àëàäû. Æàë£ûçäû¼¼à êåòêåí ¼àéðàòû¡íû¡ æ¥çäåí áiðiíå ¼ûðóàð åðëiê æàñàó£à áîëàð åäi. Æàë£ûçäû¼òàí ¼´ð ñ¥ëäåði ¼àëûï ¼àæû-

– 35 – £àí ¼àíøà àäàì åðëiê æàñàìà¼ ò¥ãiëi ¼àðà¼àí áàñûí „ðå¡ àëûï æ¥ð. Æàë£ûçäû¼òû¡ †çiìå òûì æà¼ûí êåëiï ¼àë£àíûí äåíåììåí, ñûçäà£àí æ¥ðåãiììåí ñåçiï ò´ðìûí. Àëàñ´ðûï ñåðiê içäåéìií. Ä„ëiçáåí †òiï æàò¼àí „ðêiìäåðãå, á†ëìå òàçàëàóøû ìåí ìåäáèêåëåðãå äå æàáûñûï æà£äàéëàðûí ñ´ðàï, îëàðäû¡ †çiììåí „¡ãiìåëåñêåíií òiëåéìií. Îëàð ìà£àí òà¡ûð¼àé ¼àðàï, „ëäå ìàçà¼, „ëäå ñàíäûðà¼ äåï ´£ûï, æàóàï áåðìåé †òå áåðåäi. Àóòîòðåíèíãêå áàðäûì. Ä„ðiãåð ¼ûçäû¡ ¥íåìi áiðäå¡å àéò¼ûñû êåëiï ò´ð£àíäàé ñ„ë-ï„ë ò¥ðiëiï ò´ðàòûí ñ„áè åðiíäåðií ê†ðãåíäå, ê†¡iëiì àçäàï òà áîëñà æàéëàí£àíäàé áîëäû. Áiðà¼ iøêi áåéìàçà ñåçiì „ëi òîëàñòàìà£àí åäi. Ñåàíñòû¡ †í áîéûíäà †òiðiê ´éû¼òà£àí áîëûï, òiïòi æ´ðò òàðàï êåòêåííåí êåéií äå ¼èìûëäàìàé æàòà áåðäiì. À¼ûðû ê†çiìäi àøûï ¼àë£àí êåçäå òóðà ¼àðñû àëäûìäà àéðû¼øà áið æûëû øûðàéìåí †çiìäi ¥íñiç áàðëàï ò´ð£àí ä„ðiãåð ¼ûçäû ê†ðäiì. Îíû¡ æàíàðûíàí òàðà£àí æûëû à£ûí£à æàíûì äà, ò„íiì äå áàë¼è ò¥ñêåí ñåêiëäi. Àïûðìàé, àäàìíàí æ´ìáà¼ íå áàð åêåí æåð áåòiíäå! Æàëò åòêåí æàë£ûç æàíàð æàíû¡à îñûíøà ¼óàò áåðåäi äåï êiì îéëà£àí? Àëàéäà îíû¡: – Ñiç ´éû¼òàìàäû¡ûç £îé, – äåãåí ñ†çi „çië ¥íìåí àéòûëñà äà, ìåíi ñ„ë-ï„ë àáäûðàòûï òàñòà£àíäàé áîëäû. Ìåí †çiìíi¡ «ò„òòi» ´é¼ûììåí æ´ðòòû àëà¡ñûç ñåíäiðäiì äåï îéëà£àì... Áiðà¼ ¼ûçäû¡ æ´ìñà¼ æ¥çi á„ðií æóûï-øàé£àíäàé áîëäû. «Àäàì£à ê†ï åøòå¡åíi¡ êåðåãi æî¼, è„, òiïòi åøòå¡åíi¡ äå, òåê ä„ë îñûëàé æûëû øûðàéìåí áið ¼àðàñà æåòiï æàòûð» äåï îéëàäûì iøiìíåí. – Ñiç †çi¡içäi ¼èíà£àí ìàçàñûç îéëàðäû ìà£àí áåðå àëàñûç áà? – äåäi êåíåò îë ìåíi¡ ¼îëûìíàí ´ñòàï. Àáäûðàó ñåçiìi ìà£àí ¼àéòà îðàëäû. «½àéòiï? ½àëàé?» Àëà¼àíûì òåðëåãåíäåé áîëäû. ½îëûìäû áîñàòûï àëäûì. Îë ìà£àí «ì´íû¡ûç íå, ê†¡iëãå êåëåòií åøòå¡å äåãåí æî¼ åäiì £îé» äåãåíäåé, ðåíiøñiç íàçäàíà ¼àðàäû. Ò´¡£èû¼ æàíàðû ò´òàñ áið „ëåì ñåêiëäi. Îíäà£û ìåéiðiì, èíàáàò, „äåìiëiê æàíû¡äû áàóðàï, æàóðà£àí æ¥ðåãi¡äi áåéìà£ë´ì ðà¼àò¼à á†ëåéäi. …ëãi æàíàð ìåíi ¥íñiç æ´áàò¼àíäàé áîëàäû:

– 36 – «Ê†¡iëi¡içãå àóûð òèåòiíäåé îñïàäàð ¼ûëû¼ æàñàñàì, £àôó †òiíåìií! Æàíû¡ûç ñîíøà í„çiê ïå åäi?! Ñiçäi¡ iøêi îé àçàáû¡ûç£à äàóà áîëñàì äåï åäiì. Æàí£à æàííàí áàñ¼à øèïà æî¼. ½àðà¡ûç ìåíi¡ æàíàðûìà. Æàíàð åø¼àøàíäà †òiðiê àéòïàéäû». «Ñiçäi¡ æà¼òàí æàí£à æàéëû áið æûëû à£ûííû¡ åñiï ò´ð£àíûí áiðiíøi ê†ðãåíäå ñåçiï åäiì, – äåéìií ìåí äå ¥íñiç. – Áiðà¼ îíû¡ êiìãå áà£ûòòàë£àíûí àéûðà àëìà£àíìûí. Ìàçàñûç îéëàð ìåíäå òûì ê†ï ¼îé. Îíû¡ á„ðií áåðñåì, Ñiçãå îáàë æàñàéìûí áà äåï ¼îð¼àìûí». «Ñiçäi îé àçàáûíàí ¼´ò¼àðà àëñàì, îë – ìà£àí äà áà¼ûò». Ìåí ñåëê åòå ¼àëäûì. ‡éòêåíi „ëãi ñ†ç iøêi „¡ãiìåãå ´¼ñà¡¼ûðàìàéäû. ½´ëà£ûìà àíû¼ åñòiëãåíäåé. – Íå? – äåäiì äàóñûìäû øû£àðûï, åñòiãåí-åñòiìåãåíiìäi àíû¼òàó ¥øií. – Ñiçäi îé àçàáûíàí ¼´ò¼àðà àëñàì, îë – ìà£àí äà áà¼ûò, – äåäi îë àéò¼àí ñ†çií ¼àéòàëàï. Iøêi äèàëîã ñûðò¼û äèàëîã¼à àóûñòû. Ìà£àí æàíàðìåí ñ†éëåñêåí „ëäå¼àéäà øûíàéû äà ò¥ñiíiêòi ê†ðiíiï åäi. Ñ†ç – ê†ï æà£äàéäà áóàëäûð, åêi´øòû... Ìåí ¥íäåãåì æî¼. ‡éòêåíi „¡ãiìåíi ¥íñiç æàë£àñòûð£ûì êåëäi. «Ñiçãå àçàïòû îéëàðûìäû áåðãåíiì – á¥êië òà£äûðûìäû áåðãåíiì», – äåéìií iøòåé £àíà. …ðèíå, †ìiðäå áið-à¼ ðåò àéòûëàòûí ì´íäàé øåøóøi îéëàðäû åñòiðòiï àéòó ìåí ¥øií ¼èûí áîëàð åäi. «½àáûë àëäûì á„ðií äå», – äåéäi îíû¡ æàíàðû „ëäåáið íàðò„óåêåëãå áåë áàéëà£àíäàé ò¥ðìåí. Ìåíi¡ æ¥ðåãiì ë¥ïiëäåï ¼îÿ áåðäi. – Ðàñ ïà? – äåäiì ¼àëàé ñ†éëåï ¼îÿ áåðãåíiìäi †çiì áàé¼àìàé. – Ðàñ, – äåäi îë ñàáûðëû ¥íìåí. Òî£àíäû á´ç£àí äàðèÿ ñóûíäàé „ëäåáið ¼óàòòû ñåçiì òàñ¼ûíû ìåíi¡ æàí ä¥íèåìå ëàï áåðäi. ½´ëàçû£àí ê†¡iëiìíi¡ ø†ë äàëàñû ëåçäå ¼´ëïûð£àí ê†ê-æàñûë †ëêåãå àéíàëäû. Àäàì æàíûíà ¼óàò áåðåòií ¼´äiðåòòi ê¥ø á´ë †ìiðäå áàð åêåí. Òåê êåçiãóãå ¼´äàé æàçñà... Ìåí àëà¼àíûìíû¡ ¼´ï-¼´ð£à¼ åêåíií ñåçiï, îíû¡ ¼îëûíàí ´ñòàäûì. Îë †çãåíi¡ ï„ðìåíiíå ìîéûíñûí£àí àäàìäàé ì´¡àé£àí øàðàñûç ê¥éäå æàíàðûí ò†ìåí ò¥ñiðäi.

– 37 – ½îëûí áîñàòïà¼ áîëûï, áîëìàøû ¼èìûë æàñàï åäi, ìåí æiáåðìåäiì. ‡éòêåíi ìåíi¡ áîéûìäû áèëåãåí ¼óàò ïåí ñåíiì òûì çîð åäi. Ìåí †ç áîéûìíàí „ëäåáið æå¡iñ ñàëòàíàòûí ñåçãåíäåé áîëäûì. Ì´íûì, „ðèíå, ïåíäåëiê. ‡éòêåíi îñûíû¡ àëäûíäà £àíà æàë£ûçäû¼ ¼à¾àðûíàí ¼àëòûðà£àí áåéøàðà æàí£à á´ë ¼óàòòû îíû¡ †çi áåðäi. Åíäi ñîë ¼óàòòû àð¼àëàíûï á´ë †çiíi¡ æàðûë¼àóøûñûíà †çi ê¥ø ê†ðñåòiï ò´ð£àí ñåêiëäi. Ìåí îíû ¼îëûíàí òàðòûï †çiìå æà¼ûíäàòòûì. Æàí£à æàéëû ¼î¡ûðæàé æ´ïàð èiñòi ñåçäiì. Îíû¡ äûì¼ûë òàðò¼àí ¼îëûíàí áîëìàøû äiðië áàé¼àëàäû. Î, òîáà, îíû¡ áîéûíäà£û äiðië ê¥øåéãåí ñàéûí, ìåíäåãi „ëäåáið àñòàìøûë, òåíòåê ñåçiì ¼àí èiñií ñåçãåí àêóëàäàé îé¼àñòàï, àéáàòòàíà ò¥ñêåíäåé áîëàäû. Ìåí †çiìå-†çiì ò¥ñiíáåé, áåéòàíûñ áiðåóäi ê†ðãåíäåé à¡ûðûï ¼àëäûì. À¼ûðû „ëãi áåéòàíûñ áiðåóäi òàíû£àíäàé áîëäûì. Îë – ìåíi¡ áið ñ„òòiê ïåíäåëiãiìäi ïàéäàëàíûï, ê†¡ië ò¥áiíäåãi çûíäàííàí áàñ ê†òåðãåí õàéóàíè ñåçiìäåð åêåí. – Æî¼! – äåäiì ûø¼ûíà ñûáûðëàï. – Æî¼! Åø¼àøàí äà! – Ìåí õàéóàíè ñåçiìäåðäi çûíäàí iøiíå ¼àéòà ¼óûï, „ðå¡ äåãåíäå àóçûí áåêiòiï, ó¾ äåï äåìiìäi àëûï, áàñûìäû ê†òåðäiì. Îë „ëäåíåäåí ¼ûñûë£àí ñ„áèäåé áåòiíi¡ ´øû ¼ûçàðûï, ìà£àí ¥ðêå ¼àðàï, àáäûðàï ò´ð åêåí. – Ñiçãå åìåñ. Ñiçãå àéòûï îòûð£àì æî¼. ‡çiìå, †çiìå, – äåéìií †çiìäi ¼îëûììåí ê†ðñåòiï. Îë ñ„ë-ï„ë æûìè£àíäàé áîëäû. Àäàì æ¥çiíäåãi àë¼ûçûë àðàé òàçàëû¼ ïåí í„çiêòiêòi¡ áåëãiñi iñïåòòi. ½ûçàðà áiëåòií æàíû æ´¼à æàíäàðäû¡ †í áîéûíàí òå¡äåñi æî¼ ñ´ëóëû¼òû¡, èìàíãåðøiëiê ïåí øûíøûëäû¼òû¡ ëåái åñåäi. Îë ¼àòàðäà£û îðûíäû¼¼à îòûðûï, áiðäå¡å àéòó£à î¼òàëà áåðãåí åäi, ìåí à¼ûðûí £àíà ¼îëûììåí îíû¡ àóçûí æàáà ¼îéäûì. Îíû¡ æ´ï-æ´ìñà¼ åðiíäåði àëà¼àíûìäû ¼ûòû¼òà£àíäàé áîëäû. – Êåðåãi æî¼, – äåäiì ñûáûðëàï. – Ìûíàíäàé £àæàéûï ¥íñiç „¡ãiìåäåí êåéií, ¼àë£àííû¡ á„ði àðòû¼. Åøòå- ¡å àéòïà¡ûç. Îë ñû¡£ûðëàï ê¥ëiï æiáåðäi äå, ¥íñiç „¡ãiìåíi¡ ñî¡£û í¥êòåñií ¼îé£ûñû êåëãåíäåé, ìà£àí ê¥í ø´£ûëàñûíäàé

– 38 – øóà¼òû æàíàðûìåí ìåéiðiìií ò†ãå ¼àðàï, ò†¡iðåãiìäi àïïà¼ í´ð£à á†ëåäi. Ìåí òà£û äà åðòåãi „ëåìiíå ñ¥¡ãiäiì äå êåòòiì. Íà£ûç åðòåãi – àíû¼ †ìið. 9 ê†êåê Ìåí ´çà¼ óà¼ûò ê¥¡ãiðò òå ¼àïûðû¼ £èìàðàòòû¡ iøiíäå áîëûï, åíäi ñûðò¼à øû£ûï, òàáè£àòòû, ¼î£àìäû, àäàìäàðäû ê†ðiï, †çiíåí-†çi ì„ç áîëûï æ¥ðãåí áiðåóäåé ê¥é êåøiï æ¥ðìií. ‡çiìäi ìàçà¼ ¼ûëûï æ¥ðãåí çûìèÿí ¼´ðáûìäû àóðóõàíàäà£û àóðóëàðäû¡ àðàñûíàí òàáàì äåãåí îéäàí áiðòåáiðòå ¼àéòà áàñòà£àí ñåêiëäi åäiì. …ëäåáið øàøû ê†çiíå ò¥ñêåí àðû¼ æiãiòòi¡ ìåíi ê†ðãåíäå ñàñ¼àëà¼òàï á†ëìåñiíå êiðiï êåòå áåðåòiíi áîëìàñà, ¼àë£àíäàðûíû¡ æ¥ðiñ-ò´ðûñûíàí ê¥äiêòi åøòå¡å áiëiíå ¼îéìà£àí. Àðû¼ æiãiò, òåê ìåí åìåñ, áåòiíå òóðà ¼àðà£àí àäàìäû ê†ðñå áîëäû, á†ëìåñiíå òû£ûëàòûí, ¥ðåé äåðòiíå øàëäû¼¼àí áiðåó åêåí. Áiðà¼ îéûì òà£û †çãåðäi. Áîéûìà ¼óàò æèíàë£àí êåçäå Áåéòàíûñ ¼´ðáûìåí òåêåòiðåñ iøiìäå ¼àéòà áàñòàëàäû. Îíû ¼îë£à ò¥ñiðóäi¡ æà¡à àéëà-ò„ñiëäåðií îéëàñòûðà áàñòàéìûí. Êiì áiëåäi, á„ëêiì, êåçäåñiï ¼àëàð äåãåí îéìåí ñûðò¼à øû¼¼àíìûí. Àóëàäà£û àäàìäàð †çãåðiïòi. Ò†áåëåñêiø ä„ó æiãiò òå, òàÿ¼ æåãåí æàëáûð øàø òà, àóçû ñ†çäåí áîñàìàéòûí à¼ñàðû êiñi äå æî¼. ‡çií «Àéñà ïàé£àìáàðìûí» äåï òàíûñòûðàòûí ¼àðàòîðû æiãiò àóëà ò¥êïiðiíäåãi å¡ øåòêi îðûíäû¼òà †çiìåí-†çi ñ†éëåñiï îòûð. Æà¡à êåëãåíäåðäi¡ ê†áiñi êiñiêèiêòåíiï åøêiìãå æîëàìàéäû. Ñîíäû¼òàí ìåíi¡ æ´ðòòû ñ†çãå òàðòïà¼ áîë£àí „ðåêåòiìíåí åøòå¡å øû¼ïàäû. …ðêiìíi¡ æ¥çiíå ê¥äiêïåí ñ´¼òàíà ¼àðà£àí îñû æ¥ðiñiìíi¡ åðñi åêåíií †çiì äå ò¥ñiíå áàñòà£àí ñåêiëäiìií. À¼ûðû ê¥äåðiìäi ¥çiï, „áäåí ¼àëæûðàï øàðøà£àí ê¥éiìäå ò¥ííi¡ áið óà£ûíäà ò†ñåãiìå ¼èñàéäûì.

– 39 – 13 ê†êåê Ê†¡iëiì áåéæàé. Áiðíåøå ê¥ííåí áåði áàñûì àóûðûï, ê¥íäåëiê æàçó£à ¼´ë¼ûì áîëìàäû. Áåéòàíûñ ¼´ðáûìíû¡ ¼àðàñû áàò¼àí ñåêiëäi. Õàáàð æî¼. Áiðà¼ îíû¡ êåñàïàò îéëàðû ìåíi¡ ê†êiðåãiìäå ñàéðàï ò´ð. Îíû¡ †çiíi¡ áàð-æî£û åíäi ìà£àí á„ðiáið ñåêiëäi, ìåí „ëãi êåñàïàò îéëàðìåí iøòåé àðïàëûñóäàìûí. Òàáè£àò àÿñûíäà ê†ãàëäû æåðëåðäi áiðòå-áiðòå ¼´ì áàñûï, ø†ëåéòêå àéíàëäûðûï æàò¼àíû ñåêiëäi, ì´ðàò òàçàëû£û ìåí èìàíãåðøiëiê äåï àòàëàòûí ðóõàíè ê†ãàëäû ñàé¼àë „ëåìíi¡ áiðòå-áiðòå òàðûëòûï êåëå æàò¼àíûí à¡- £àðìàó, „ðèíå, ì¥ìêií åìåñ. Ê†ðêåì „äåáèåò, ìóçûêà, òåàòð, êèíî íå£´ðëûì ä†ðåêi ñåçiìäåðãå òîëû áîë£àí ñàéûí, íå£´ðëûì øåêòåí òûñ ´ÿòñûç áîë£àí ñàéûí, ñî£´ðëûì †òiìäi. Áåòõîâåíäi òû¡äàìàéòûíäàð å¡ ò†ìåíãi ñàíà£à àðíàë£àí ò´ðïàéû ìóçûêà- £à ¼´ìûðñ¼àøà ¼àïòàéäû. Øûíàéû äà ìà£ûíàëû ê†ðêåì ôèëüì æàñà£àí ðåæèññåð áà£àñûí àëà àëìàé, áà£û æàíáàé, ¼àéûðøûëû¼òà æ¥ðói ì¥ìêií, àë òàçà ïîðíîãðàôèÿäàí äîáàëäàï ôèëüì æàñà£àí øàëà£àé áiðåó à¼øàíû¡ àñòûíäà ¼àëûï æàòàäû. ß£íè àðñûçäû¼ „ëåìiíå ñ´ðàíûñ ìîë. ‡ðêåíèåòòi åëäåðäå àòû øóëû àêòðèñà èÿ „íøi òûð æàëà¡àø ê¥éiíäå æóðíàë£à æàðèÿëàíûï, æóðíàëèñòåðãå †ç áîéûíäà ê¥íiíå íåøå ðåò îðãàçì áîëàòûíû òóðàëû ñ´õáàò áåðiï, å¡ æî£àð£û çà¡ æ¥éåñi ïàðëàìåíòòåð „éåëäi¡ „éåëãå, åðêåêòi¡ åðêåêêå ¥éëåíóiíå ð´¼ñàò áåðåòií çà¡ øû£àðûï æàòñà æ„íå áiç îíû á¥ãiíãi äåìîêðàòèÿíû¡ æå¡iñi äåï ¼àáûëäàï æàòñà¼ – îíû içãiëiêòi¡ æå¡iëiñi äåìåãåíäå íå äåéìiç? Áiðà¼ á´ë ¼´ëäûðàó ä„óiðiíi¡ áîëìûñ çà¡äàðûìåí ¥íäåñêåí ä„éåêòi àíû¼òàìàñû æî¼. Êåç êåëãåí ðóõàíè ¼´áûëûñ †ìið ñ¥ðóãå õà¼ûëû áîëó ¥øií, ìàòåìàòèêàëû¼ òå¡äiêêå áà£ûíàòûí òàáè£àò æàðàòûëûñû ñåêiëäi, áåëãiëi áið æ¥éåëi ¼èñûí£à áà£ûíó£à òèiñòi. Àë æàïïàé ðóõàíè ê¥éðåóäå óíèâåðñàëäû ¼èñûí æî¼. Ò´éû¼¼à òiðåëó £àíà áàð. Àðà¼òàí æå¡iëãåí ìàñê¥íåì íåìåñå åñiðòêiãå óëàí-

– 40 – £àí íàøà¼îð †çiíi¡ ò¥çåëóäåí êåòêåíií ñåçãåí êåçäå †çiíå- †çi ¼îë æ´ìñàéòûíû ñåêiëäi, àäàìçàò òà á´äàí †çií-†çi ìåðò ¼ûëó àð¼ûëû £àíà ¼´òûëà àëàäû. Ïàðàñàò ìàéäàíûíäà içãiëiê æå¡iëiñêå ´øûðàñà, îíû¡ à¼ûðû íåìåí òûíàòûíû æ†íiíäå áàñ¼àøà áîëæàì àéòó ì¥ìêií åìåñ. È„, è„, £ûëûì ìåí òåõíèêàíû¡ å¡ æî£àð£û æåòiñòiêòåðiìåí ¼àðóëàí£àí á¥ãiíãi àäàìäû „ëäåáið ñûðò¼û àëàïàò ê¥ø ¼´ðòûï æiáåðå àëìàéäû. ßäðîëû¼ ¼àòåð íåìåñå êîñìîñ àïàòû „øåéií à¡ûç £àíà. Àäàì ¼´ðûñà øåãiíå æåòêåí ðóõàíè àç£ûíäû¼òàí £àíà ¼´ðèäû. Àë ñîíäà ðóõàíè ê¥éðåóäi¡ áàñòû ñåáåái íå? Ìåíi¡øå, „óåëäå æàí èåñiíi¡ òiðøiëiãiíå ò´ò¼à áîëûï áàñòàë£àí, îäàí øåãiíå øû£à øàðû¼òàï, åíäi ïàðàñàòòû †ìið ò´ñûíäà àÿ¼¼à ò´ñàó áîëûï îòûð£àí ‡çiìøiëäiê àóðóû. Îíû¡ ´ðàíû – «Ìåí». Áiðà¼ àíû¼ †ìiðäå îñû «Ìåíäi» ¼´òûðòïàé, àóûçäû¼òàï îòûðàòûí ê¥ø àäàì áîéûíäà áàð ìà? Òiïòi îíû áûëàé ¼îé£àíäà, àäàì †ç «Ìåíií» àóûçäû¼òàó ¼àæåò äåï åñåïòåé ìå? Áèîëîãòàð ´çà¼ óà¼ûò ¼àáûëàíäàðäû¡ †ç ê¥øiêòåðiíi¡ àóçûíàí òàìà¼òû òàðòûï àëûï æåéòií „äåòòåðií õàéóàíè òà£ûëû¼ äåï áà£àëàï êåëãåí. Áiðà¼ êåéií ì¥ëäå áàñ¼à í„ðñå àíû¼òàë£àí. ½àáûëàíäàðäû¡ áàëàëàðû ¼îìà£àé áîë£àíäû¼òàí, ñûðòòàí áiðåó òî¼òàòïàñà, òîé£àíäàðûí áiëìåé, ê¥ïòi áîëûï †ëiï ¼àëàäû åêåí. ½àáûëàííû¡ †çi áîëñà, ãåíåòèêàëû¼ æàä àð¼ûëû ì´íû æà¼ñû áiëåäi. Ñîë ñåáåïòi àðòû£ûí æåãiçáåéäi. ‡ìiðäi¡ áàðëû¼ ñàëàñûíäà – iøåòií òàìà¼òàí áàñòàï, áàñ¼à ¼îí£àí áà¼-ä„óëåòòå äå, á„ñåêå-òàðòûñòà äà, í„ïñiäå äå ¼îìà£àéëû¼ ïåí ûíñàïñûçäû¼¼à áîé àëäûðûï, ¼àáûëàííû¡ ê¥øiãiíäåé ¼àòåðäå ò´ðìûç. ½àáûëàííû¡ ê¥øiãií ¼´ò¼àðàòûí ê¥øòi òàáè£àò ê¥íi á´ðûí îéëàñòûð£àí. Àë àäàìäû ¼´ò¼àðàòûí †çiíåí áàñ¼à ê¥ø æî¼. Òiðøiëiêêå ¼àæåòòi ñî¼ûð ñåçiìäåð ¼àíøàëû¼òû ¼´äiðåòòi áîë£àíûìåí, æî£àðû ñàïàëû ïàðàñàò „ëåìiíäå áèëåóøi ê¥ø áîëà àëìàéäû, å¡ áàñòûñû, áîëó£à òèiñòi åìåñ. Áiðà¼ àäàì áàëàñû „ëi äå †ç «Ìåíií» †çi ¼ûçû¼òàï, ñîë ñî¼ûð ñåçiì ïàòøàëû£ûíàí øû£à àëìàé æ¥ðãåí ñèÿ¼òû. Åãåð á¥êië «Ìåíäåð» ¼îñûëûï ïàðàñàòòû «Áiçãå» àéíàëñà, àäàìãåðøiëiê ¼à£èäàëàðûí iñêå àñûðó, „ðèíå, „ëå¼àéäà æå¡iëäåð åäi.

– 41 – Àäàìíû¡ ðóõàíè ò¥ëåï, æà¡àðóûíà, æà¡à áèiêêå ê†òåðiëóiíå êåäåðãi áîëûï îòûð£àí ¼àòûãåçäiê, ê¥íøiëäiê, ¼ûç£àíøà¼òû¼, ìåíìåíäiê, àñòàìøûëäû¼, ñàðà¡äû¼, à¼øà¼´ìàðëû¼, àðà¼¼´ìàðëû¼, „éåë¼´ìàðëû¼, àòà¼¼´- ìàðëû¼ ñåêiëäi êåñàïàò ¼àñèåòòåðäi¡ ¼àé-¼àéñûñûíû¡ äà ò¥ï-òàìûðûíäà «†çiì, †çiì £àíà» äåï åìiíãåí «Ìåííi¡» æàò¼àíû åøêiìãå äå ¼´ïèÿ åìåñ. Òàðèõòà iðãåëi ìåìëåêåòòåðäi¡ ¼´ëàóûíà íåãiçiíåí áàñ¼àðóøûëàð àðàñûíäà£û àëàóûçäû¼ ñåáåï áîë£àí. Àë àëàóûçäû¼òû áàñ-áàñûíà áè áîë£àí, áiðiãóãå æàíäàðû ¼àñ «Ìåíäåðäi¡» †çiìøiëäiãi òóäûðàäû. Îò áàñûíàí áà¼ òàéûï, åðëi-çàéûïòûëàð àæûðàñûï æàòñà, î£àí äà áiðåóiíi¡ ÿ åêåóiíi¡ áîéûíäà£û †çiíåí áàñ¼àíû îéëàìàéòûí †çiìøiëäiê êií„ëi. À£àéûíäû åêi àäàì íåìåñå ¼àíäû ê†éëåê äîñòàð àðàçäàñûï æàòñà, îë äà †¡ìå¡äåãåí †çiìøiëäiêòi¡ êåñiði åêåíi äàóñûç. «Ìåííi¡» †ëåðìåíäiãi ò´ð£àí æåðäå æàðàñûìäû ìàõàááàò òà, ðèÿñûç äîñòû¼ òà, áåðåêå-áiðëiê òå áîëóû ì¥ìêií åìåñ. «Ìåí» ¼àøàí äà òîéûìñûç – á„ðiíåí àðòû¼, á„ðiíåí áèiê, á„ðiíåí û¼ïàëäû áîë£ûñû êåëåäi äå ò´ðàäû. Îíû¡ áàñ ñ´¼ïàéòûí, á¥ëäiðìåéòií æåði æî¼. Ðàñ, àðñûçäàó «Ìåííi¡» àð¼àñûíäà †çiíi¡ £àíà åìåñ, †çãåíi¡ äå íåñiáåñiíå èå áîëûï æ¥ðãåí îëæàáàéëàð æåòåðëiê. Àëàéäà «Ìåí» æ¥éåñi ¼àóûì òàëàáûí îðûíäàó- £à æàðàìñûç. «‡ìið äåãåíi¡ ¼àøàí äà – êåìåíi¡ àïàòû», – äåéäi Õ. Îðòåãå-è-Ãàññåò. 1912 æûëû 14 ñ„óiðäi¡ ò¥íiíäå μëûáðèòàíèÿäà æàñàë- £àí «Òèòàíèê» êåìåñiíi¡ Íüþ-Éîðê¼à áåò àë£àí ñàïàðäà Àòëàíò ì´õèòûíäà àïàò¼à ´øûðà£àíû ì„ëiì. ‡ç çàìàíûíäà£û å¡ àëûï, å¡ ê†ðíåêòi á´ë êåìåäå íåãiçiíåí çèÿëû ¼àóûì †êiëäåði, àñà ä„óëåòòi àäàìäàð îðíàëàñ¼àí åäi. Àéñáåðãêå ñî£ûëûï, ¼èðà£àí êåìå ì´õèò¼à áàòûï áàðàäû. Àæàë ¼´ðñàóûíäà ¼àëûï, ¥ðåéëåði ´ø¼àí åêi ìû¡íàí àñòàì àäàì åññiç æàíòàëàñ ¥ñòiíäå. …ðêiìíi¡ ñàíàñûíäà – æàë£ûç «Ìåí». «½àéòûï àìàí ¼àëàìûí? ½àëàé ¼´òûëàìûí?» Áàñ¼àøà îéëàó£à óà¼ûò òà, ì¥ìêiíäiê òå æî¼. Á´ë òàáè£è ¼´áûëûñ. Áiðà¼ ïàðàñàòòû àäàì ¼àøàí äà ðóõàíè „ëåìíi¡ áèiê ¼à£èäàëàðûìåí †ìið ñ¥ðãiñi êåëåäi. Îë ¼à£èäà áîéûíøà ñåí å¡ àëäûìåí †çi¡äi åìåñ †çãåëåðäi îéëàóû¡

– 42 – êåðåê (á´ë †ç áîéû¡äà£û «Ìåíãå» ¼àðñû ñî£ûñ àøó äåãåí ñ†ç). Êåìå êàïèòàíû ò†òåíøå æà£äàé íåãiçiíäå ¼´ò¼àðóøû ¼àéû¼òàð£à å¡ àëäûìåí áàëàëàð ìåí „éåëäåðäi îòûð£ûçà áàñòàäû. ½´ò¼àðóøû ¼àéû¼òàðäû¡ ñàíû †òå àç åäi. ½àéû¼¼à îòûðó£à ´ìòûë£àí åññiç òîïòû¡ òàñ¼ûíûíà, ¼èñàïñûç à¼øà áåðiï, ¼àéû¼¼à îòûð£ûç äåï æàëáàðûí£àí ìèëëèîíåðëåðäi¡ àðûçûíà ò†òåï áåðó, á„ëêiì, î¡àé äà áîëìà£àí øû£àð. Áiðà¼ øàðòòû¡ á„ði îðûíäàëäû. ½´ò¼àðó£à ì¥ìêií àäàìíû¡ á„ðií ¼´ò¼àðûï, áà¼ûòñûç 1500 àäàììåí áiðãå ýêèïàæ áàòûï áàðà æàò¼àí êåìåäå ¼àëäû. Ê†çi ê†ðãåíäåðäi¡ àéòóûíà ¼àðà£àíäà, òå¡iç ñóû êåìåäåãi ìóçûêàíòòàðäû¡ òiçåëåðiíåí àñ¼àí êåçäå äå îðêåñòð òî¼òàóñûç îéíàï ò´ð£àí. Îðêåñòð îñûëàéøà ðóõ ì„¡ãiëiãiíi¡ ãèìíií îéíà£àí ê¥éiíäå àæàë ¼´øà£ûíà åíãåí. Êåìåíi¡ êàïèòàíû ìåí îíû¡ ýêèïàæû †ç ìiíäåòòåðií îðûíäàï áîë- £àííàí êåéií, êåìåäåãi ¼àë£àí æîëàóøûìåí áiðãå ¼àçà áîëàäû. Îñûëàéøà «Ìåí» åìåñ, «Áiç» äåï àòàëàòûí æ¥éåíi¡ àð¼àñûíäà êåìå áàñøûëû£û àæàë àëäûíäà àäàìãåðøiëiêòi¡ áèiê ¼à£èäàëàðûí (ìåéëi, òîëû¼ ê¥éiíäå áîëìàñà äà) iñêå àñûðó àð¼ûëû àäàì áàëàñûíû¡ ïàðàñàò ì¥ìêiíøiëiãiíi¡ ìîë åêåíií ê†ðñåòòi. Åãåð ñîë ñ„òòå àäàìäàðäû¡ á„ði òåê ¼àðà áàñòàðûí £àíà îéëàï, «Ìåííi¡» æåòåãiíäå êåòñå, êåìåäåãiëåðäi¡ á„ði î ä¥íèåãå õàéóàí ê¥éiíäå àòòàí£àí áîëàð åäi. 19 ê†êåê Àéäû¡ ê¥íi àìàíûíäà †çiì òàï áîë£àí ìûíàó áåéìà£ë´ì æà£äàé£à ìåí äå ¥éðåíå áàñòà£àí ñåêiëäiìií. Ä„ëiçäåãi ¥ñòåëäi¡ àñòûíàí êåçåêòi õàòòû àë£àíäà á´ðûí£ûëàé ¼îðû¼¼àí äà, ¥ðiêêåí äå æî¼ïûí. Åæåëãi òàíûñûìíàí êåëãåí „øåéií áið ñ„ëåì õàòòàé æàéáàðà¼àò àøûï, î¼è áàñòàäûì: «½´ðìåòòi ½´ðáûì! Áiðàç óà¼ûò õàò æàçó£à æà£äàéûì áîëìàäû. Àóûðûï ¼àëäûì. (Îñû ñ„òòå åðiêñiç ìûðñ åòòiì: «Ìåíiìåí êiíäiãi¡ áið åìåñ ïå, ìåí àóûð£àíäà ¼îñûëà

– 43 – áiðãå àóûðàòûí», – äåãåí êåêåñií îé êåëäi). Ñî¡£û õàòû¡äû ðèçàøûëû¼ïåí î¼ûï øû¼òûì. …ðèíå, á„ðiíå êåëiñó ì¥ìêií åìåñ. Áiðà¼ ¼èñûíäû ä„ëåëäåð áàðøûëû¼. Àë êåëiñïåéòií æåðiì – ñåí ¥íåìi içãiëiê ì´ðàòûí àáñîëþòòiê ä„ðåæåãå ê†òåðåñi¡. Áiðiíøiäåí, àáñîëþòòiê †ëøåì ò„¡iðiäåí áàñ¼à£à ëàéû¼ áîëóû ì¥ìêií åìåñ. Åêiíøiäåí, êåç êåëãåí çà¡ øûíäû¼¼à ñ„éêåñ êåëìåñå, îðûíäàëìàéäû. Ñåíi¡ içãiëiê òóðàëû èäåÿ¡ åø¼àøàí äà îðûíäàëìàéòûí, ñîë ñåáåïòi ¼î£àìäà ¥íåìi ¼àéøûëû¼òàð òóäûðàòûí †ëi çà¡ ñåêiëäi. Îñûäàí áàðûï àäàìäàð àðàñûíäà ¼îë æåòïåãåí àðìàí, iñêå àñïà£àí ìà¼ñàò, ìà£ûíàñûç òåêåòiðåñ, †ìiðãå íàðàçûëû¼, óàéûì¼àé£û ò¥ðiíäå ñàí ò¥ðëi áåðåêåñiçäiêòåð òóàäû. Àë †ìiðäå ê†ïòåãåí ¼àéøûëû¼òàðäû øåøóãå ì¥ìêiíäiê áåðåòií í„ðñå – ì„ìiëå, êîìïðîìèññ. Îë ¥øií å¡ àëäûìåí ä¥íèåòàíûìäû¼ êîìïðîìèññ êåðåê. Içãiëiê ïåí ç´ëûìäû¼ äåï àòàëàòûí ôèëîñîôèÿëû¼ êàòåãîðèÿëàð ê†íå çàìàí£û àäàìäàðäû¡ ¼àðàáàéûð „ñåði ìåí îé-†ðiñiíåí òóûíäà£àí àòàóëàð áîë£àíäû¼òàí, á¥ãiíãi ä¥íèåòàíûìíû¡ òàëàáûíà æàóàï áåðå àëìàéäû. Òiðøiëiêòi¡ äàìóûí ¼àìòàìàñûç åòåòií åêi ê¥øòi Î¡ æ„íå Òåðiñ ê¥øòåð äåï àòàó êåðåê. (Ì„ñåëåí, ýëåêòð çàðÿäòàðûí + æ„íå – äåï àòà£àí ñåêiëäi.) Ñîíäà „ëåìäi åêi ëàãåðüãå á†ëiï àëûï, £àñûðëàð áîéû åãåñêåí ìà£ûíàñûç ê¥ðåñ òå ñàÿáûðëàíàð åäi. Ç´ëûìäû¼òû¡ iøêi ìàçì´íûí áiçäåí ã†ði åðòåðåê ò¥ñiíãåí àäàìäàð äà áàð. Ôðàíöóç à¼ûíû Ø. Áîäëåð †çiíi¡ «Ç´ëûìäû¼ ã¥ëäåði» àòòû êiòàáûíäà ç´ëûìäû¼òû ìàõàááàòòû æûðëà£àíäàé æûð£à ¼îñàäû. ½àçið ìåí îñû êiòàïòû ¼´íû£à î¼óäàìûí. Æàïîíäû¼ ´ëû æàçóøû Àêóòàãàâà Ðþíåñêî: «Àäàì †ìiði Áîäëåðäi¡ áið æîëûíà äà òàòûìàéäû», – äåïòi. Åãåð áiç ðóõàíè „ëåìäå îñûíäàé áið áàòûë ¼àäàìäàð æàñàñà¼, æàëïû ãóìàíèçì äåãåí ò¥ñiíiêêå ê†ïòåãåí êå¡øiëiêòi †çãåðiñòåð åíåð åäi. Åñi¡äå áàð ìà, Ïèêàññîíû¡ Ìèíîòàâð ñåðèÿñûíàí «Àðåíà» äåï àòàëàòûí ñóðåòi. Àðåíàäà àóûð æàðàëàí£àí Ìèíîòàâð ´ëû£àí ¼àñ¼ûðäàé ò´ìñû£ûí ê†êêå ê†òåðiï, æàíò„ñiëiì ¼èíàëóäà. Áàñû – á´¼à, ¼àë£àí äåíåñi – àäàì îñû áið ò¥ðiíåí æàí øîøûðëû¼ ìà¼´ëû¼¼à ¼îðøàóäû¡ àð æà£ûíàí „ëäåêiì – øàìàñû, ç´ëûìäû¼ äåãåí ´£ûìíàí „ëi ¥ðåéi ´øûï ¥ëãiðìåãåí æàñ áîëó êåðåê – ¼îëûí ñîçûï, ìà¡äàéûíàí ñèïàï, àÿóøûëû¼ áiëäiðóäå. Æàíèåñiíå æàíàøûðëû¼ äåãåí îñû. Òiðøiëiêòi¡ à¼ûð£û ñ„òiíäå ûø¼ûí£àí Ìèíàòàâðäû¡ àçàïòû ñ„òiíå êó„

– 44 – áîëûï îòûðûï, ìiç áà¼ïàé, êiðïiãií äå ¼à¼ïàé, ñàï-ñàë¼ûí áîëûï îòûð£àí á¥êië ¼àòûãåç òîáûðìåí ñàëûñòûð£àíäà „ëãi àäàì †çiíi¡ òàáè£è ìåéiðiìiìåí èìàíãåðøiëiêêå áið òàáàí æà¼ûí ò´ð£àíûí àéûðó ¼èûí åìåñ. Îñûäàí êåëiï, ÿ£íè åêi ëàãåðüãå á†ëìåóäi¡ àð¼àñûíäà, æàëïû æàí èåñiíå æàíàøó äåãåí èäåÿ òóàäû. Ñåí æåê ê†ðåòií ãîìîñåêñóàëèñòåð äå îñûíäàé æàí èåëåði. Îëàð£à áàéëàíûñòû çà¡£à †çãåðiñ åíãiçiï îòûð£àí – ïàðëàìåíòòåð åìåñ, †ìiðäi¡ †çi. (Cåíi¡ ê¥íäåëiãi¡å ê†ç æ¥ãiðòêåíiìäi îñû ò´ñòà ñåçiï îòûð£àí øû£àðñû¡. Ê†ïòåí áåði òû£ûï, ê†ðñåòïåé æ¥ðóøi åäi¡. Îñû æîëû àøû¼ æàòûð åêåí, î¼è ñàë£àíûì ðàñ. ¤àôó åò. Iøiíäå ìåíi¡ äå æàç£àí õàòòàðûì æ¥ðãåíäiêòåí, åêåóiìiçäi¡ îðòà¼ ê¥íäåëiãiìiç äåñå äå áîë£àíäàé åìåñ ïå?!) Æàëïû àäàì áàëàñûíàí æèiðêåíáåãåíi¡ æ†í. Ä„ðiãåðãå àóðóäàí æèiðêåíóãå áîëìàéòûíû ñåêiëäi, †çií içãiëiê æà£ûíäàìûí äåéòiíäåð äå ðóõàíè æèiðêåíøåêòiê ê†ðñåòóãå òèiñòi åìåñ. Àäàìçàò †ìiðiíå û¼ïàë æàñà£àí äàíûøïàíäàðäû¡ iøiíäå äå ãîìîñåêñóàëèñòåð áîë£àíûí ´ìûòïàéû¼. Åõ, øiðêií-àé, ñiçáåí êåçäåñåòií æà£äàé áîëñà £îé!.. Õàò ê¥òåìií. Áåéòàíûñ ¼´ðáû¡ûç». Îñû áàé£´ñòû¡ ìà£àí íåìåíåãå ¼´øòàð áîëûï ¼àë£àíûí áið ¼´äàéäû¡ †çi áiëñií. Ìåí ïàëàòàìà êåëiï, àç-êåì îòûðûï, îéëàðûìäû æèíà¼òàï àë£àííàí êåéií, êiäiðìåé õàò æàçó£à êiðiñòiì: «½´ðìåòòi Áåéòàíûñ ¼´ðáûì! Êiðøiêñiç òàçàëû¼òû òàëàï åòåòií ´£ûìäàð áàð. Ì„ñåëåí: ìàõàááàò, àð-´æäàí, ì´ðàò, „äiëäiê, àäàëäû¼ ò.ñ. Ñ„ë-ï„ë àðàìäû¼ àðàëàñ¼àí àäàëäû¼, ñ„ë-ï„ë „äiëåòñiçäiê àðàëàñ¼àí „äiëäiê, ñ„ë-ï„ë àëàÿ¼òàó ìàõàááàò áîëìàéäû. Îëàð ÿ áàð, ÿ æî¼. Ì´íû àáñîëþò äåñå¡ äå, äåìåñå¡ äå, íåãiçãi ìà£ûíàñû îñû. Àë içãiëiê ì´ðàòûíû¡ òàáè£àòû òóðàëû †òêåí õàòòà †ç ä„ëåëäåðiìäi òîëû¼ êåëòiðãåí áîëàòûíìûí. Îíû ¼àéòàëàï æàòïàéìûí. Àéòàðûì: içãiëiê ì´ðàòû ê¥í ñàéûí †çiíi¡ îðûíäàëóûí òàëàï åòiï îòûðàòûí çà¡ åìåñ, îë çà¡ ñåêiëäi æà£äàé£à ¼àðàé †çãåðiï, êåçå¡ ñàéûí òîëû¼òûðûëûï îòûðìàéäû. Ì´ðàò – áàðàòûí æåðäi åìåñ, æ¥ðåòií áà£ûòòû ê†ðñåòóøi òåìið¼àçû¼ iñïåòòi ðóõàíè æ´ëäûç. Ñîíäû¼òàí àäàìíû¡

– 45 – †çiíi¡ êåìøiëiãiíåí òóûíäàéòûí æåðäåãi áåðåêåñiçäiêòi ê†êòåãi æ´ëäûçäàí ê†ðóäi¡ ðåòi æî¼. Æåðäåãi †ìiðäi æà¼ñàðòó ¥øií ì´ðàòòû åìåñ, àäàìäû æ†íäåó êåðåê, àäàìäû. Åêiíøiäåí, içãiëiê ïåí ç´ëûìäû¼ àòàóûí †çãåðòó òåê ê¥- í„êàðëàð ìåí ¼ûëìûñêåðëåðãå £àíà òèiìäi áîëóû ì¥ìêií. ‡éòêåíi á´ë îëàðäû ìà¡äàéëàðûíà áàñûë£àí ¼àðà òà¡áàäàí áið-à¼ ñ„òòå ¼´ò¼àðàð åäi. «Ìåéëi, à¼òàé áåði¡äåð, ìåéëi, æàçàëàìàé-à¼ ¼îéû¡äàð, áiðà¼ ç´ëûìäû¼òû ç´ëûìäû¼ äåï †çiíi¡ àòûìåí àòà¡äàðøû», – äåéäi Ôåäîð Äîñòîåâñêèé. Îñû êiñiíi¡ àéò¼àíû ä´ðûñ ñåêiëäi. Àë àäàì áàëàñûí àëàëàìàé æà¼ñû ê†ðó, øûí ì„íiíäå, æà¼ñû èäåÿ. Àëàéäà †çi¡ àéò¼àí Ìèíîòàâð ç´ëûìäû¼òû¡ ñèìâîëû áîëà àëà ìà? ‡ëiì àóçûíäà£û Ìèíîòàâðäû áàñûíàí ñèïàó ç´ëûìäû¼òû áàñûíàí ñèïàó ìà, „ëäå ç´ëûìäû¼òû¡ òûðíà£ûíà iëiãiï, îñûíäàé òà£äûð£à òàï áîë£àí æàí èåñiíå àÿóøûëû¼ ïà? Ò„ðiçi „ëãi ñóðåòòi¡ íåãiçãi ì„íi îñû ñî¡£ûñûíäà áîëàð. Æàí èåñiíå àÿóøûëû¼ îñû ìà£ûíàñûíäà ê†¡iëãå ¼îíà àëàäû. Àë ñåíi¡ ïàéûìäàóû¡à êåëñåê, ñåí ¥øií å¡ íåãiçãiñi – ç´ëûìäû¼ ïåí içãiëiêòi¡ øåêàðàñûíû¡ æîéûëûï, ìèíîòàâðäû¡ åìåñ, ç´ëûìäû¼òû¡ ìà¡äàéûíàí ñèïàñà åêåí äåãåí òiëåêòå æàòûð. Æi¡iøêå àóðóìåí àóûð£àí àäàìäû áàñûíàí ñèïàó – æi¡iøêå àóðóäû¡ áàñûíàí ñèïàó åìåñ. Æi¡iøêå àóðóäû¡ ò´ò¼ûíû áîë£àí æàí èåñií àÿó. «Ê¥í„êàðìåí åìåñ, ê¥í„íi¡ †çiìåí ê¥ðåñó êåðåê», – äåãåí „óëèå Ì. Ãàíäè. Ê¥í„äàí æèiðêåíáåéòiíäåð ê¥í„ìåí åø¼àøàí äà ê¥ðåñïåéäi. Àäàìíû¡ àð-´ÿòûíà áàéëàíûñòû ´£ûìäàðäû¡ ìîéûíäàëìàé, òiïòi ì¥ëäå êåðiñiíøå ñèïàò àëóû ìåíi ´çà¼ îéëàíäûðäû. À¼ûðû áið òî¼òàì£à êåëãåíäåé áîëäûì... Ì„ñåëåí, ´ðëû¼ æàñàó áàðëû¼ åëäi¡ ´£ûìûíäà ìàñ¼àðà áîëûï åñåïòåëåäi. Áiðà¼ ´ðëû¼òàí ä„ì òàòûï ä„íiêêåí àäàì- £à îë åø¼àíäàé äà ìàñ¼àðà åìåñ. Åðiíi¡ ê†çiíå ø†ï ñàëûï ¥éðåíãåí „éåëãå çèíà¼îðëû¼ ´ÿò åìåñ, ¼îë£à ò¥ñói £àíà ´ÿò. Ê¥í„êàðëû¼ £èìàðàòûíà áið êiðãåí ñî¡, ñà£àí òûéûì ñàëàòûí åø¼àíäàé åðåæå æî¼. ß£íè áåëãiëi áið òàáàëäûðû¼òàí àòòà£àííàí êåéií, ñà£àí „ëäåáið õàéóàíè áîñòàíäû¼ êåëåäi, æèiðêåíóäåí àðûëàñû¡. Á„ði äå áîé ¥éðåíóäåí áàñòàëàäû: òåìåêi äå, ìàñê¥íåìäiê òå, íàøà¼îðëû¼ òà. …ëäåáið ¼ûëìûñ¼à (¼àðà ê¥ø ïå, ðóõàíè ìà – á„ðiáið) áàòûë ¼àäàì æà-

– 46 – ñàñà¡ áîëäû, „ði ¼àðàé †çiíåí-†çi ìàé£à ò¥ñêåí ïûøà¼òàé æûëæûï êåòå áåðåäi åêåí. ‡éòêåíi àð òàáàëäûðû£ûíàí àòòà£àííàí êåéií-à¼, æàìàíäû¼¼à áîé ¥éðåíåäi. Òàáàëäûðû¼òû¡ àð æà£ûíäà ò´ð£àí àäàì£à åøòå¡å äå ´ÿò åìåñ. Åøòå¡åäåí äå ¼ûñûëìàéäû. ‡éòêåíi áàñ¼à òåððèòîðèÿäà ò´ð. Îë òåê îñûíû íåãå åðòåðåê æàñàìàäûì äåï †êiíói ì¥ìêií. Àëàéäà áið çàòòû åñòåí øû£àðìà£àí æ†í. Òàáàëäûðû¼òàí àòòàó – àòòàìà£àííàí æ¥ç åñå æå¡ië. Àòòàó ¥øií ¥ëêåí ê¥ø æ´ìñàóäû¡ ¼àæåòi æî¼. Iøêi æå¡iëòåê (õàéóàíè) ñåçiìäåði¡å åðiê áåðñå¡ áîëäû. Àë àòòàìàó ¥øií ¥ëêåí ¼àéðàò êåðåê. Ìàñê¥íåìíi¡ àðà¼òû, íàøà¼îðäû¡ åñiðòêiíi ¼îþ ¥øií æ´ìñàéòûí æiãåðiíäåé æiãåð êåðåê. Îíäàé æiãåði¡ áîëìàñà, «òàáàëäûðû¼òàí àòòàé ñàë£àíäà ò´ð£àí åøòå¡å æî¼» äåï †çi¡äi-†çi¡ àëäàï, æ´áàò¼àííàí áàñ¼à£à øàìà¡ êåëìåéäi. Îëàé áîëñà, àäàìãåðøiëiê äåãåí, ¼àëà£àí êåçäå êiðå ñàëàòûí åñiãi àøû¼ ò´ð£àí èåñiç ¥é åìåñ, ¥ëêåí ðóõàíè æiãåðäi, ò†çiìäi ¼àæåò åòåòií, øàðòû ¼àòàë, êiðói ¼èûí ñ„óëåòòi £èáàäàòõàíà. Àë ¼èûíäû¼¼à ò†çäiðåòií, æiãåði¡äi ¼´ì ¼ûëóäàí ñà¼òàéòûí æàë£ûç í„ðñå – †ìiðãå ðóõàíè ì„í-ìà£ûíàíû içãiëiê ¼àíà áåðå àëàòûíûí àðû¡ìåí, æàíû¡ìåí ñåçiíói¡ £àíà. Æèiðêåíáåó êåðåê äåïñi¡, ¼´ðáûì. Æèiðêåíiø ñåçiìi¡äi æ´ðò¼à ñåçäiðó, ñåçäiðìåó – ýòèêà ì„ñåëåñi, áiðà¼ îíû¡ ä„ðiãåðäi¡ äå, ä„ðiãåð åìåñòi¡ äå áîéûíäà áàð åêåíi äàóñûç. Àð ìåí ´ÿòòû¡ òàçàëû£û áàðäà, ä¥íèåäåãi ëàñ í„ðñåëåðäåí æèiðêåíáåó ì¥ìêií åìåñ. Ñîë ñåçiìíåí ñåíi¡ äå àéûðûëûï ¼àëìàóû¡äû òiëåéìií. Áåéòàíûñ ¼´ðáû¡ûç». Ìåí õàòûìäû æàçûï áîë£àí ñî¡, †çiìíi¡ ä´ðûñ æàóàï ¼àéòàð£àí-¼àéòàðìà£àíûìäû òåêñåðó ¥øií, áåéòàíûñ ¼´ðáûìíû¡ õàòûí ¼àéòà áið ê†ç æ¥ãiðòiï î¼ûï øû¼òûì. Áàé¼à£àíûì – õàòòû¡ íåãiçãi ò¥éiíií, øûíûíäà äà, à¡£àðìà£àí ñåêiëäiìií. Îíû¡ îéûíøà, ãîìîñåêñóàëèçì †ìið ñ¥ðóãå ¼à¼ûëû ¼î£àìäû¼ ¼´áûëûñ, ñîíäû¼òàí îäàí æèðåíóãå áîëìàéäû. «Åõ, ñiçáåí...» Îñû êåçäå £àéûïòàí ïàéäà áîë£àí áið ê¥äiêòi îé ìà£àí òîê ñî¼¼àíäàé „ñåð åòòi. Àñòàïûðàëëà! Ìûíàóû¡íû¡ †çi, ìåí áiëñåì, ãîìîñåêñóà-

– 47 – ëèñò! Íåãå ìå¡çåï îòûð£àíû áåëãiëi. Á´£àí äåéiíãi ¼èñû¼¼û¡ûð îé-ïiêiðëåðiíi¡ á„ði äå îñûíû¡ à¼òàóû åìåé íåìåíå? Àðàì ìåí àäàëäû áið ûäûñ¼à ¼´éûï, ñàïûð£àí ¼îéûðòïà£ûí íåãå ìà£àí †òêiçå àëìàé æ¥ð äåñåì... Á´ðûí£û õàòòàðäà£û ê†¡iëãå ñåêåì àëäûðàòûí ¼èò´ð¼û ñ†çäåðäi¡ á„ði àíòàëàï ê†ç àëäûìà êåëãåíäåé. Îéëà£àí ñàéûí, †òêåíäi ïàéûìäà£àí ñàéûí, àø¼àí «æà¡àëû£ûìíû¡» à¼è¼àò åêåíi àíû¼òàëà ò¥ñåäi. Îñûíøà ê¥øæiãåðäi, à¼ûë-îéäû ñàðï åòiï, æ¥ðåêòi æàðàëàï, æàí àëûñûï, æàí áåðiñêåí àðàäà£û àéòûñòû¡ àÿ£û îñû£àí êåëiï òiðåëåð äåãåí îé ¥ø ´éû¼òàñàì ò¥ñiìå êiðìåñ åäi. Á´ë òiïòi ìåí ê¥òïåãåí î¼è£à áîëäû. Áåéòàíûñ ¼´ðáûìíû¡ ìûíà ïè£ûëû ìåíi¡ æàíûìäû ¼îðëàäû. …ëäåáið æèiðêåíiø ñåçiìiíåí æ¥ðåãiì àéíûï, ëî¼ñû£ûì êåëåòií ñåêiëäi... Áàð£àí ñàéûí íàéñàïòàíûï, îçáûðëàíûï êåëå æàò¼àí áåéòàíûñ ¼´ðáûì à¼ûðû ìåíi¡ íàìûñûìäû îÿò¼àí ñåêiëäi. «Êåçäåñóäi ¼àëàï ò´ðñà, íåãå êåçäåñïåñêå, – äåéìií †çiìäi- †çiì ¥ãiòòåï. – Ìåí ¼îð¼àòûí åøòå¡å æî¼. Ìà¼ñàòû ê¥ì„íäi, ïè£ûëû æàò æàíäàð æ¥ðåêñiíñií, æ¥ðåêñiíñå». Ìåí Áåéòàíûñ¼à æàç£àí õàòûìíû¡ ñî¡ûíà ìûíàíäàé ñ†çäåðäi ¼îñòûì: «Åðòå¡ êåøêi ñà£àò 8.30-äà ïîäâàëäû¡ øàðóàøûëû¼ á†ëiìøåñi æà£ûíàí ê¥òåìií». Õàòòû êåëiñiìäi æåðãå àïàðûï òû¼òûì. Åðòå¡ãi êåçäåñåð ñ„òòi àñû£à ê¥òåòií ñåêiëäiìií. «Ê†ðóiì êåðåê», – äåéìií „ëäåíåãå òà£àòñûçäàíûï. Ê†ðìåãåí æàóäàí ¼àóiïòi æàó æî¼. 20 ê†êåê Ä„ðiãåð ìà£àí „ëäå¼àíäàé ûñòû¼ óêîë òà£àéûíäàäû. Ìåäáèêå ìàçàñûçäàó æàí áîëàòûí, óêîë ñàë£àíøà ìà£àí ¼àéòà-¼àéòà: – ½îðû¼ïà¡ûç, ¼àçið äåíå¡içäå ûñòû¼ òîë¼ûí ïàéäà áîëàäû. Òåê ¼îðû¼ïà¡ûç, ìiíå, ìiíå, ¼àçið, ¼àçið, – äåï, ìåíi¡ ¥ðåéiìäi ´øûðûï, à¼ûðû – ¼ûñûìûì ê†òåðiëiï êåòòi ìå – òûíûñûì òàðûëûï, æàíûìäû ¼îÿð£à æåð òàïïàäûì.

– 48 – – ‡ëiï áàðàìûí, – äåãåíäi „ðå¡ àéòòûì. Ìåäáèêå ç„ðåñi ´øûï, æ¥ãiðiï áàðûï, áið „éåëäi øà¼ûðûï êåëäi. Åêåóëåï æ¥ðiï ìà£àí òà£û åêi óêîë ñàëûï, òà¼òàé îðûíäû¼¼à øàë¼àìíàí æàò¼ûçûï ¼îéäû. Æàðòû ñà£àò øàìàñûíäà ¼àëïûìà êåëãåíäåé áîëäûì. Òiïòi áiðøàìà ê†¡iëiì ê†òåðiëiï, åñiìíåí ¼àëàé òàí£àíûìäû †ñiði¡êiðåï àéòûï, †çiìäi-†çiì ìàçà¼ ¼ûëûï, ìåäáèêåëåðäi ê¥ëäiðå áàñòàäûì. Áiðà¼ îëàð ìåíi¡ áiðæîëà àéû¼¼àíûìà òîëû¼ ñåíå ¼îéìà£àí ò„ðiçäi. Ìåíi ïàëàòà£à àïàðûï æàò¼ûçûï, á¥ãiíøå ò†ñåêòåí ò´ðìàóûìäû †òiíäi. Ò¥ñêå ¼àðàé ä„ðiãåð êåëäi. Î¼òàó æ´òûï àë£àíäàé êåêiðåéiï ò´ðûï, ìåíi¡ òàìûðûìäû ´ñòàäû, ñîäàí êåéií ñ„ë îéëàíûï, «æàðàéäû, ê†ðå ñàëàéûíøû» äåãåíäåé, äûì¼ûë àëà¼àíûí ìà¡äàéûìà ñàëûï, ¼ûçóûìäû áàé¼à£àíäàé áîëäû äà, «á„ðií äå áiëåì, îñûëàé áîëó£à òèiñòi æ„íå îñûëàé áîëà áåðåäi» äåãåí àäàìøà åøòå¡å ñ´ðàìàñòàí, àéòïàñòàí øû£ûï êåòòi. Ò¥ñêi àñòàí êåéií ê†çiì iëiíiï êåòêåí åêåí, ò¥ñ ê†ðiïïií. Iøiíäå õàëû¼ û£û-æû£û ¥ëêåí áið £èìàðàòòû¡ iøiíäå ò´ðìûí. Æ´ðòòû¡ á„ði „ëäå¼àíäàé áið êåçåêòå ò´ð£àí ñåêiëäi. Ìåí äå ò´ð£ûì êåëiï êåçåêòi¡ ñî¡ûí içäåéìií. Ñî¡û æåòêiçåð åìåñ. Ñûðò¼à øû¼ñàì, êåçåêòå ò´ð£àíäàðäû¡ òiçáåãi ¼àëàíû¡ ñûðòûíàí „ði àñûï êåòiïòi. ½àëàéäà ñî¡ûí ê†ðãiì êåëiï, ¥éäi¡ ò†áåñiíå øû£àìûí. Øû£àìûí äà, àéðàí-àñûð áîëûï ò´ðûï ¼àëàì. Êåçåêòå ò´ð£àí ¼àðà¼´ðûì õàëû¼òû¡ ëåãiíäå òiïòi øåê æî¼, ê†çäi¡ í´ðû æåòïåéòií ê†êæèåêòåí „ði àñûï, „ëäåáið ò´ìàíäû êå¡iñòiêêå ñi¡iï êåòêåí. Ç„ðåì ´øûï æåðãå ò¥ñåìií. «Ìûíà êåçåêêå ¼àëàé ò´ðó£à áîëàäû?» – äåéìií „ëäåêiìíåí. «Îé, á´ë êåçåêòi¡ ñî¡ûíà åøêiì æåòêåí åìåñ. Ê†áiñi êåçåêòåðií áàëàñûíû¡ áàëàñûíà ¼àëäûðûï êåòåäi», – äåéäi „ëãi „ëäåêiì. Íå iñòåðiìäi áiëìåé, £èìàðàòòû¡ iøiíå ¼àéòà êiðåìií. Êåíåò: «…é, áàóûðûì!» – äåãåí áið æ´ìñà¼ ¥íäi åñòèìií. Æàëò ¼àðàñàì, ê†çi ê¥ëiìäåãåí å¡êiøòåó åãäå êiñi. «Ñåí ì´íû òàñòà, á´äàí åøòå¡å †íáåéäi. Áåði æ¥ð», – äåéäi. Ò¥ði òàíûñ ñåêiëäi, áiðà¼ òàíè àëìàéìûí. Ò´ð£àí æ´ðòòû¡ àðà-àðàñûìåí †òiï, ¼àáûëäàó á†ëìåñiíi¡ iøiíå êiðäiê. Øàìàñû, iøêå êiðãåííåí êåéií, êåçåê „ðò¥ðëi êàáèíåòòåðãå á†ëiíåòií ñåêiëäi. «Ìåíi¡ êåçåãiì îñû æåðäå. Îñûíäà îòûðûï ê¥ò», – äåï „ëãi êiñi øû£ûï êåòåäi. Ê¥òïåãåí

– 49 – áà¼ûòòàí ¼óàíûøûì ¼îéíûìà ñûÿð åìåñ. Îñû êåçäå: «Àë æà¼ñû, êiðäiì, ñîíäà íå àéòóûì êåðåê», – äåãåí îé êåëåäi áàñûìà. Øûíûíäà äà, íå àéòàðûì áåëãiñiç, òiïòi êåçåêêå íå ¥øií ò´ð£àíûìäû †çiì áiëìåéòií ñåêiëäiìií. «½àï, ´ÿò áîëàòûí áîëäû-àó», – äåéìií iøòåé û¡£àéñûçäàíûï. Îñû àðàäà íå áîë£àíû åñiìäå æî¼. …ëäåí óà¼ûòòà ¼àðàñàì, êiðåòií åñiêòå æàçóëû ò´ð£àí †çiìíi¡ àòû-æ†íiìäi ê†ðåìií. Ò¥êêå ò¥ñiíáåé: «Ìûíàó ìåíìií £îé, øûðà£ûì-àó», – äåéìií õàòøû ¼ûç£à æàçóäû ê†ðñåòiï. «Ñiç áîëñà¡ûç ¼àéòåéií, êiði¡iç îíäà †çi¡içãå», – äåéäi ¼ûç áåçá¥éðåêòåíiï. Ìåí æ¥ðåêñiíå îðíûìíàí ò´ðàìûí. Êiì áîëóû ì¥ìêií àð æà£ûíäà? Àðòûìäà ò´ð£àí ê†ï õàëû¼òû¡ iøiíåí: «Íå äå áîëñà, ò„óåêåë, êið», – äåãåí ñûáûðäû åñòèìií. Iëå-øàëà: «½îé, áiðäå¡åíi á¥ëäiðiï àëàðñû¡, áàé¼à, îéáàé, áàé¼à», – äåãåí ñûáûð òà£û åñòiëåäi. Ò„óåêåë äåï åñiêòi àøûï, iøêå êiðiï êåëãåíäå... àñòàïûðàëëà, åêi ê†çií ìåíåí àëìàé, †çiìå ¼àðàé à¼ûðûí æà¼ûíäàï êåëå æàò¼àí †çiìäi ê†ðåìií. Áiðò¥ðëi ò¥ði ñóû¼. Äåíåì òiòiðêåíiï, øåãiíå áåðåìií. Îë îíàí ñàéûí æà¼ûíäàé ò¥ñåäi. Áåòiìå äåìi òèåäi... ½îëûìà ¼îëû òèiï åäi, †ëiêòi¡ ¼îëûíäàé ì´ï-ì´çäàé åêåí. Àé£àéëà£àí †ç äàóñûìíàí øîøûï îÿíäûì. Áiðiíøi ê†ðãåíiì – ¼àðñû àëäûìäà ò´ð£àí ìåäáèêå. Ìåíi îÿòïà¼ áîëûï, ¼îëûìíàí ´ñòàïòû. ½îëûí ì´çäàé ñó£à æó£àí áà – ñ´ï-ñóû¼. – Êåøiði¡iç, – äåéäi ¼ûñûëûï, – ñiçäi øîøûòûï àëàðìûí äåï îéëàìàïïûí. Øàéäû á†ëìå¡içãå „êåëiï åäiì. Ñóûï ¼àëìàé ò´ð£àíäà iøiï àëû¡ûç. – Ðà¼ìåò, – äåéìií ìåäáèêåíi¡ ì´çäàé ¼îëûí æiáåðìåé. Ìûíàíäàé æàéñûç ò¥ñòåí êåéií îÿíûï, ¼àéòûï îðàëàòûí àíû¼ †ìiðäi¡ áàðëû£û, îíäà ñåíi ìåäáèêåíiíi¡ øàé „êåëiï ê¥òiï îòûðàòûíû ¼àíäàé æà¼ñû äåï îéëàéòûí ñåêiëäiìií. Êåøêå ¼àðàé àóà ðàéû á´çûëûï, àçäàï æà¡áûð æàóäû. Îäàí êåéií æåë ò´ðûï, àóëàíû¡ iøií àñòàí-êåñòå¡ ¼ûëäû. Êåøêi êåçäåñóäi îéëà£àí ìåíi¡ äå æàí ñàðàéûì ´é¼ûò´é¼û. Óà¼ûò æà¼ûíäà£àí ñàéûí òà£àòûì ¼àøûï, ìàçàñûçäàíà ò¥ñåìií. Êåøêi àñòû àóûç òèiï ¼àíà ¼àéòàðäûì. ½àíøà çîðëàíñàì äà, áàòïàäû. Á†ëìåíi¡ iøií „ðëi-áåðëi êåçiï, ä„ëiçãå

– 50 – øû¼òûì. Îäàí ñûðò¼à ¼àéòà øû£ûï, øà¡û á´ð¼ûðà£àí àóëà iøiíäå æàë£ûç †çiì ´çà¼ æ¥ðäiì. ‡çiìäi-†çiì àðáàï: «Ê¥øi¡äi æè! Æiãåðëåí! Áàñû¡äû ê†òåð!» – äåï àðàñûíäà ñûáûðëàï ¼îÿìûí. Îñûëàé ¼àíøà æ¥ðãåíiì åñiìäå æî¼. …ëäå ¥ðåéãå áîéûì ¥éðåíäi, „ëäå †ç iøiìíåí áið ¼óàò òàïòûì, „éòåóið, áåéì„ëiì áà£ûò¼à àëûï ¼àø¼àí ê†ëiêòi¡ áàñûí òàðòûï òî¼òàòûï, åñiìäi æè£àíäàé áîëäûì. ‡çiìíi¡ êåçäåñóãå äàéûí åêåíiìäi ñåçäiì. Ñà£àò ñåãiç æàðûìäà ïîäâàë£à ò¥ñòiì. Ìûíà ¼ûðñû¼òû ¼àðàøû. Êèiì-êåøåê, ò†ñåê-îðûí, øàðóàøûëû¼ æàáäû¼òàðû ñà¼òàëàòûí á†ëìåëåð æà£û æàéøûëû¼òà æàð¼ûðàï ò´ðàòûí. Øàìàñû, øàìäàðû æàíûï êåòêåí – ä„ëiç ¼àï-¼àðà¡£û. Ìûíà æà£äàé ìåíi òiïòi àáûðæûòûï òàñòàäû. Îòûðàòûí îðûíäû£û äà áàð ñåêiëäi åäi, îíû¡ ¼àé æåðäå åêåíií áið ¼´äàé áiëñií. Ì´íû áiëãåíäå, á´ë æåðãå êåëóãå ó„äå áàéëàñïàéòûí åäiì. …äåéi iñòåï æ¥ðãåí †çi åìåñ ïå åêåí äåï iøòåé áåéòàíûñ ¼´ðáûìíàí ¼àóiïòåíiï ¼îÿìûí. Êåíåò „ëäåáið òû¼ûðäû åñòiãåíäåé áîëäûì. Æ¥ðåãiì ñó åòå ¼àëäû. Ñîíû¡ †çi! ½àáûð£à£à àð¼àìäû òiðåï, òû¡ òû¡- äàäûì. Äûáûñ øû¼¼àí æà¼¼à à¼ûðûí æûëæûï êåëåìií. Ä„ëiçäi¡ êåé ò´ñòàðû àëàê†ëå¡êå, áiðäå¡åëåðäi à¡£àðó£à áîëàäû. Øàìàñû, ñûðòòàí æàðû¼ êåëåòií øà£ûí òåðåçåëåð áîëó êåðåê. Êåíåò òû¼ûð ì¥ëäå áàñ¼à æà¼òàí øû¼¼àíäàé áîëäû. Áåéòàíûñ ¼´ðáûì ìåíi „áäåí ìàçà¼ ¼ûëûï æ¥ðãåí ñåêiëäi. Òû¼ûðäû¡ „ð æåðäåí åñòiëói òûéûëìàäû. À¼ûðû øûäàé àëìàé, †ç äàóñûìíàí †çiì ¼îð¼ûï ò´ðñàì äà, áàðûíøà ñàáûðëû áîëó£à òûðûñûï: – Ìåí á„ðií äå áiëiï ò´ðìûí. Ñåí îñûíäàñû¡, – äåäiì äàóñûìäû ê†òåðiï. Ä„ëiç iøiíäå äàóñûì ê¥¡ãiðëåï, îíàí æàìàí ¼îð¼ûíûøòû åñòiëäi. – Êåçäåñåòií ê¥í áîëñà äåï òiëåï åäi¡, ìiíå... – Îäàí „ði «êåëäiì» äåãåí ñ†çäi àéòûï åäiì – äåìiì áiòiï, ¥íiì øû¼ïàé ¼àëäû. Áàð ¼óàòûìäû æèûï: – Êåëäiì! – äåäiì. Äàóñûì òûì ¼àòòû øû£àð äåï îéëà£àí æî¼ åäiì, †ç àé£àéûìíàí †çiì øîøûï êåòòiì. Åøêiì ¥í ¼àò¼àí æî¼. ½àáûð£àíû ñèïàëàï, à¼ûðûí æûëæûï êåëåìií. Òû¼ûð åñòiëìåé êåòòi. Òàñ ¼àðà¡£û á´ðûøòàí ñ„ë-ï„ë ¼àðà ê†áå¡-

– 51 – äåó ò´ñ¼à øû¼òûì. Êåíåò ä„ë ¼àñûìíàí „ëäåêiìíi¡ áåéíåñi ê†ëáå¡ åòå ¼àëäû. Ò´ëà áîéûì ò¥ðøiãiï, àé£àéëàï æiáåðäiì. Îäàí êåéií ¼àëàé ¼´ëàøòàï ´ð£àíûìäû †çiì äå ñåçáåé ¼àëäûì. Ñåçãåíiì – ¼îëûìíû¡ „ëäåáið ¼àòòû çàò¼à òèiï, iëå-øàëà ñàëäûð-ã¥ëäið åòiï ñûí£àí „éíåêòi¡ æåðãå øàøûë£àíû. ½àðà¡£û ä„ëiçäi¡ iøiíäå æ¥ðåìíåí îòûðûï, åñiìäi æèíàäûì. μð£àíûì ¼àáûð£àäà£û àéíà£à ò¥ñêåí †ç áåéíåì áîëûï øû¼òû. «Î, ò„¡iðiì, îñûíøà àçàï¼à ñàë£àíäàé, íå æàçäûì?» – äåäiì ¼èíàëà ê¥áiðëåï. Ê†çiìå æàñ êåëäi... ½îëûìíû¡ æàðà¼àòû æàí£à áàòûï, îðíûìíàí ò´ðäûì. ½èðà£àí àéíàíû¡ ñûíû¼òàðû àÿ¼ àñòûíäà øà¼ûð-ø´¼ûð åòåäi. Ìå¡-çå¡ ê¥éäå ¼àáûð£à£à ¼àéòà-¼àéòà ñî£ûëûï, êåëãåí içiììåí æî£àðû ê†òåðiëäiì. Ïàëàòàìà êiðãåí êåçäå, ìåíi ê¥òiï ò´ð£àíäàé, iëå-øàëà ìåäáèêå äå êiðäi. Ìåíi ê†ðiï: – Îéáàé, íå áîëäû?! – äåäi øîøûíûï. – Åñiê àëäûíäà ñ¥ðiíiï ¼´ëàï ¼àëäûì, – äåäiì iøiìíåí áàñ¼à áiðåó ñ†éëåï æàò¼àíäàé á†òåí ¥íìåí. – Ò¥ði¡iç áîï-áîç £îé. ½àçið ä„ðiãåð øà¼ûðàéûí. – Æî¼, – äåäiì „ðå¡ äåãåíäå ¥í ¼àòûï. ‡éòêåíi îñû êåçäå „áäåí ¼àëæûðàï øàðøà£àíûì ñîíøà, áîéûìäà- £û „ë-¼óàò å¡ ñî¡£û áið òàëøû¼¼à iëiãiï ò´ð£àíäàé ê†ðiíäi. – Øà¼ûðìàé-à¼ ¼îé... – Òåðå¡ äåìàëûï, êåëåñi ñ†çäi àéòó£à ê¥ø æèíàäûì. – ½îëûìäû áàéëàï áåði¡iç... Ìåäáèêå æ¥ãiðiï øû£ûï êåòêåí. À¼ûðû êåçåêøi ä„ðiãåðäi åðòiï ¼àéòûï êåëäi. Ä„ðiãåð ¼àí ¼ûñûìûìäû †ëøåï, æ¥ðåãiìäi òû¡äàï, „ëäåáiðäå¡åëåðäi ìåíåí ñ´ðàéòûí ñåêiëäi, ìåäáèêå æàíòàëàñûï ä„êåìåí ¼îëûìäû îðàï áàéëàï æàòûð, áiðà¼ ìåí îëàðäû¡ åø¼àéñûñûíà äà ì„í áåðãåí æî¼ïûí, †éòêåíi ì´íû¡ á„ði ìåíi¡ æàí ä¥íèåìäå áîëûï æàò¼àí î¼è£àëàð£à ò¥ê ¼àòûñû æî¼ ìà£ûíàñûç áiðäå¡åëåð åäi. Ä„ðiãåðäi¡ ìà£àí óêîë òà£àéûíäà£àíû, áåðãåí à¼ûë-êå¡åñòåði, ìåäáèêåíi¡ ¼´éðû£ûìíàí øàïàëà¼ïåí ´ð£àíäàé ñàðò åòêiçiï èíå øàíûø¼àíû – îñûíû¡ á„ði ìà£àí áàñ¼à áiðåóäi¡ áàñûíäà áîëûï æàò¼àí î¼è£àäàé ê†ðiíäi Øàðøà£àíûì ñîíøàëû¼, ä„ðiãåð ìåí ìåäáèêå êåòiñiìåí, †çiìíi¡ ¼àëàé ´éû¼òàï êåòêåíiìäi ñåçáåé ¼àëäûì.

– 52 – Îÿíñàì – ñà£àò ò¥íãi 11-äåí êåòiï áàðàäû åêåí. ½àòòû ´éû¼òà£àíûì ñîíøà, ¼àéäàí êåëiï, ¼àéäà ò´ð£àíûìäû åñiìå „ðå¡ ò¥ñiðäiì. Ìàíà£û áîë£àí î¼è£àëàð, ê¥éçåëiñòåð ñ„ë-ï„ë àëûñòàï, ñàáûðìåí à¼ûë£à ñàëûï îéëàíó£à ì¥ìêiíäiê áåðãåíäåé. «Íå ñåáåïòi êåçäåñóãå êåëìåäi åêåí?» äåãåí îé áiðiíøi êåëäi. …ëäå... Îñû êåçäå: «‡çi ñî¡£û õàòòû àëäû ìà åêåí?» äåãåí áið ê¥äiê ñóìà¡ åòòi. Îðíûìíàí àòûï ò´ðûï, ä„ëiçãå øû¼òûì. Ä„ëiçäå åøêiì æî¼. ¦ñòåëãå êåëiï, àñòûíà ¼îë æ¥ãiðòiï åäiì, ¼îëûìà ¼à£àç iëiêòi. Æ¥ðåãiì òàðñûëäàï, ¼à£àçäû æ´ëûï àë£àíäà, †çiìíi¡ õàòûì åêåíií ê†ðäiì. …ëäå¼àëàé òà£û äà „ëñiðåï, õàòûìäû îðíûíà ¼àéòà ¼îéäûì äà, ñûë¼ åòiï îðûíäû¼¼à îòûðà êåòòiì. Áàñûì ´éûï: «Àëìàïòû £îé», – äåéìií ê¥áiðëåï †çiììåí- †çiì ñ†éëåñiï. È„, á„ði äå ò¥ñiíiêòi áîëäû. Æåë äèiðìåíìåí ñî£ûñ¼àí „óìåñåðäåé †çiìäi-†çiì ¼àðàäàé àçàï¼à ñàë£àí ñîðëû áàñûì!.. 21 ê†êåê Á¥ãií êåøåãi î¼è£àëàðäû ¼àéòàäàí åñêå ò¥ñiðiï, åêøåï, çåðäåëåãåí êåçäå †ç iñiìíi¡ ¼àéñûáið êåëå¡ñiç æà¼òàðûí áàé¼à£àíäàé áîëäûì. Áiðiíøiäåí, êåçäåñïåê áîë- £àí àäàìû¡íàí «æàðàéäû» äåãåí áið àóûç ñ†çäi åñòiìåé æàòûï, êåëåð-êåëìåñií áiëìåé ò´ðûï, ò´ðà æ¥ãiðó ¼èñûí- £à æàòà ìà? Øàìàñû, †çiìíi¡ ñîë êåçäåñóãå àñû¼¼àíûì ñîíøà, îíû¡ êåëiñiìiíå ê†¡ië àóäàðó£à óà¼ûòûì áîëìà- £àí ñåêiëäi. Åêiíøiäåí, áåéòàíûñ ¼´ðáûíû¡ ¼àé æà¼òàí åêåíi áåëãiñiç – ñûðòòàí áà, „ëäå, îñû àóðóõàíàäàí áà – åãåð ñûðòòàí áîëñà, îíû ò¥íãå ¼àðàé ïîäâàë£à êåçäåñóãå øà¼ûðóäû¡ æ†íi ä´ðûñ áîëà ¼îÿ ìà? Òåãiíäå, ìåíi¡ ê¥íäåëiãiìäi ñ´ðàóñûç î¼ûï, æàç£àí õàòûí ïàëàòàìà „êåï òàñòàï, ìåíi ìàçà¼ ¼ûëàòûí, êiðìåéòií åñiãi æî¼, ê†çãå ê†ðiíáåéòií, ¼îë£à ò¥ñïåéòií, àñòû¡£û ä„ëiçäåãi îðûíäû¼òàð ¼îéûë£àí î¡àøà ¼óûñòû ìåíåí àðòû¼ áiëóãå òèiñòi åðåêøå ¼ó áåéòàíûñòû ¼àéäà, ¼àëàé øà¼ûðñà¡ äà àðòû¼òû£û æî¼ äåï îéëà£àí áîëóûì êåðåê.

– 53 – ¦øiíøiäåí, îñû êåçäåñó æàëïû íå ¥øií ¼àæåò áîëäû? Ä¥íèåòàíûìäû¼ æåêïå-æåêêå òiêåëåé ¼àòûñû áàð ìà? Êiì áiëåäi... Æåêïå-æåêòi¡ ïñèõîëîãèÿëû¼ æà£û òà£û áàð. Á´£àí äåéií îéûí åðåæåñií îë æàñàï, ìåí ñî£àí ìîéûíñûíóìåí êåëäiì. Õàò æàçûñó, õàòòû ä„ëiçäåãi ¥ñòåëäi¡ àñòûíà ¼àëäûðó, ìåíi¡ ðóõàíè „ëåìiìå ò„ðòiï îðíàòïà¼ áîë- £àí „ðåêåòòåð, †çi òóðàëû ê¥íi-ò¥íi îéëàòûï, ò¥ñiìå êiðiï, ìàçà áåðìåó, æàíûìäû æàðà¼àòòàï, ¼îðëàíó£à ì„æá¥ð åòó – îñûíû¡ á„ði ñîíû¡ áàñòàìàñû. Åíäåøå ìåíi¡ äå áàñ ê†òåðiï, †ç øàðòòàðûìäû ´ñûíûï, îíû¡ ñîë øàðòòàðäû îðûíäàóûíà àìàë òàáóûì êåðåê ¼îé... Ñà£àò 12 øàìàñûíäà ä„ðiãåð ¼àáûëäàäû. Åøòå¡å àéòûï òà, ñ´ðàï òà æàðûòïàéòûí î£àí ìåí äå åøòå¡å àéò¼àí æî¼ïûí. Åêåóiìiç ¥íñiç îòûðìûç. …ëäåí óà¼ûòòà: – Ê†¡ië ê¥éi¡iç ¼àëàé? – äåäi, æîë-æ†íåêåé «ñàëàìàòñûç áà» äåãåíäåé áið ¥íìåí. Òóðàñû, «ñàëàìàòñûç áà» – àäàì£à ¼îéûëàòûí àíû¼ ñ´ðà¼: «àìàíñûç áà, äåíi¡iç ñàó ìà» äåãåí ´£ûìäû áiëäiðåäi. Áiðà¼ îñû ñ†çäi¡ „øåéií ð„ñiìãå àéíàëûï êåòêåíi ñîíøàëû¼, î£àí åøêiì «è„, ñàëàìàòïûí» äåï æàóàï áåðiï æàòïàéäû, êåðiñiíøå, åêiíøi æà¼ òà «ñàëàìàòñûç áà» äåï êåði ñ´ðà¼ ¼îéûï, î£àí æàóàï òà ê¥òïåñòåí, †òiï êåòå áåðåäi. ½ûñ¼àñû, ä„ðiãåðäi¡ „ëãi ñ´ðà£û îñû£àí ´¼ñàñ áiðäå¡å áîë£àííàí êåéií, ìåí äå æàóàï áåðãåí æî¼ïûí. Áiðàç îòûð£àííàí êåéií îë ìà£àí: – Áàðûï äåì àëû¡ûç, – äåäi. Ìåí øû£ûï êåòòiì. Ïàëàòà£à êåëiï, áåéòàíûñ ¼´ðáûìíû¡ õàòòàðûí àñû¼ïàé ¼àéòà áið î¼ûï øû¼òûì. Îéëàï îòûðñàì, îíû¡ àë£àø¼û õàòûí àë£àííàí áåðãi àðàäà ò´òàñ áið £´ìûð †òêåí ñåêiëäi. ‡ç áîéûìíàí „ëäåáið †çãåðiñòåðäi áàé¼àéìûí. …ðèíå, ìåí †ç ì´ðàòûìíàí åø¼àøàí äà áàñ òàðò¼àí åìåñïií. Òåê içãiëiêêå ¼àðñû ê¥øòi¡ òàìûðû ìåí øàìàëà£àííàí „ëäå¼àéäà òåðå¡ áîëàð äåï îéëàìà£àí åêåíìií. Ðóõàíè „ëåìäå åêi áà£ûò áàð: áiði – ïåíäåëiê ì¥ääå, åêiíøiñi – áèiê ïàðàñàò ïåí içãiëiê ¼´äiðåòi. Ïåíäåëiê ì¥ääå, íåãiçiíåí, òîáûð£à æà¼ûí, àë áèiê ïàðàñàò – ñèðåê ò´ë£àëàðäû¡ åíøiñi. Áiç ¼àçið ïåíäåëiêòi ¼î£àìäû¼ ä„ðåæåäå àøû¼ íàñèõàòòàó£à êiðiñòiê, òîáûðäàí æå¡iëãåíãå ´¼ñàéìûç.

– 54 – Ïåíäåëiê ì¥ääåíi¡ iøêi ìàçì´íû íåãiçiíåí †ìiðäi¡ ë„ççàòûíà, ðà¼àò-¼ûçû£ûíà íåãiçäåëãåí. Ë„ççàò – øàðàï ñåêiëäi. Æî£àðû ñàïàëû æ´ïàð èiñòi, ä„ìäi øàðàïòû ê†ïøiëiê áà£àëàéäû; îíû iøêåíäå ê†¡iëi¡ ê†òåðiëiï, æàíû¡à „ëäåáið øóà¼òû í´ð ¼´éûë£àíäàé áîëàäû. Áið-à¼ ðåò áåðiëåòií ¼ûñ¼à £´ìûðäà á´äàí àðòû¼ íå êåðåê äåï îéëàó£à áîëàòûí ñåêiëäi. Áiðà¼ ä„ìäi øàðàïòû¡ ¼àòåði äå àç åìåñ. Øàðàï¼à ¼´íû£ûï, à¼ûð àÿ£ûíäà àç£ûíäû¼¼à ´øûðàó – †ìiðäå å¡ ê†ï êåçäåñåòií î¼è£àëàðäû¡ áiði. Ò„òòi †ìiðãå òûì åëiãó, †çi¡äi øåêòåìåó, ¥íåìi ìåéiði¡ ¼àí£àíøà iøóãå òûðûñó, ò¥ïòi¡ ò¥áiíäå ðóõàíè ìàñê¥íåìäiêêå, àäàìãåðøiëiê àç£ûíäû¼¼à „êåëåði ñ†çñiç. Æîëäà£ûíû¡ á„ðií æàéïàï, †ëãåí-òiðiëãåíiíå ¼àðàìàé, áàéëû¼¼à ´ìòûëó, †ëiêòåðäi¡ ¥ñòiìåí æ¥ðiï, áèëiêêå ´ìòûëó, àð-´ÿòòû áåëãå áàéëàï, çèíà¼îðëû¼¼à ´ìòûëó, «æ´ìûðò¼à ïiñiðiï àëó ¥øií ê†ðøiíi¡ ¥éií †ðòåó» òà£û ñîë ñèÿ¼òû àñ¼ûí- £àí ïåíäåëiê †çiìøiëäiêòåð àç£ûíäû¼òàí áàñ¼à ò¥ê òå åìåñ. Îñû ¼àòåðäi æ´ðòòû¡ ê†ái ñåçãiëåði êåëìåéäi. Î£àí ¼àðñû ê¥ðåñïåê ò¥ãiëi, ê¥ðåñó òóðàëû íèåò æî¼. ½àòåðëi æàóäû¡ àòû àòàëûï, ò¥ñi ò¥ñòåëìåãåí. Àäàìè ûíñàïòû àÿ¼¼à òàïòàï, òàìà¼ ïåí ´é¼ûäà äà, í„ïñi ìåí ¼ûç£àíûøòà äà, †ãiç ¼àðà ê¥øi áàð †çiìøiëäiêòå äå àò áàñûí òåæåï ê†ðìåãåí ¼àíà£àòñûç åñiðiê †ìið. È„, åñiðiê †ìið! Áàñ¼àøà àéòó ì¥ìêií åìåñ. Ìåíi¡ áåéòàíûñ ¼´ðáûì ìåí ê¥òêåí ìåæåëåðäi¡ á„ðiíåí äå àñûï ò¥ñòi. Içãiëiêêå ñåíáåóøiëiê, îë ¥øií ê¥ðåñïåóøiëiê, íåì¼´ðàéëûëû¼ – á´ë æà¼ñûëû¼¼à ¼àðñû ê¥øòi¡ æå¡iëäåó ò¥ði; îíûìåí æàí ¼ûñûë£àíäà òië òàáûñó£à äà áîëàäû. Ç´ëûìäû¼¼à ¼îëäàó ê†ðñåòó, îíûìåí ñûáàéëàñ áîëó – á´ë æàóëàñòû¼òû¡ „ëãiäåí ã†ði àóûðëàó ò¥ði; îíûìåí òië òàáûñó æî¼òû¡ ¼àñû. Àë áåéòàíûñòû¡ ´ñòàï îòûð£àí áà£ûòû – ç´ëûìäû¼òû ¼îëäàï ¼àíà ¼îéìàé, îíû ä„ðiïòåó, ì´ðàò¼à àéíàëäûðó. Á´äàí ¥ëêåí ¼àòåð áîëóû ì¥ìêií åìåñ. Ç´ëûìäû¼òû, †ëiìäi, ¼àðà ò¥íåêòi ìàäà¼òàï æûð£à ¼îñ¼àí Áîäëåðäi î¼ûï æàòûðìûí äåï òàìñàíàäû. «Àäàì †ìiði Áîäëåðäi¡ áið æîëûíà äà ò´ðìàéäû» äåãåí ñ†çãå, ¼àé äàíûøïàí àéòñà äà, êåëiñó ì¥ìêií åìåñ. Àëàéäà †ç áàñûì Áîäëåð òóðàëû „ðò¥ðëi ïiêiðëåðäi êåçäåñòiðñåì äå, †ëå¡äåðií î¼ûìà£àí ñåêiëäiìií.

– 55 – Áåñií êåçiíäå ñûðò¼à øû£ûï áàðà æàòûï êiòàïõàíà£à ñî¼òûì. Êiòàï ñ†ðåëåði ò´ð£àí ´çûíøà á†ëìåíi¡ òåðåçåëåði ê¥í æà¼¼à ¼àðà£àí, iøi ¼àïûðû¼. Áîÿó ìåí ëàêòû¡ èiñi ì´ðûí£à êåëåäi. Á„ëêiì, ê†ðøi á†ëìåëåðäi¡ áiðiíäå æ†íäåó æ´ìûñòàðû æ¥ðiï æàòûð. Êiòàïõàíàøû àäàì£à ¼àðàìàé ñ†éëåéòií, „ëãiíäå £àíà áiðåóìåí ´ðñûñûï ¼àë£àíäàé òûðñèûï, êiñiêèiêòåíiï îòûð£àí ê„ðiñ „éåë åêåí. Æ´ðòòû¡ ¼îé£àí ñ´ðà¼òàðûíà ¼ûñ¼à £àíà, „ëäåáið íàðàçûëàó ¥íìåí æàóàï áåðåäi. Ìåí ¥ñòåë ¥ñòiíäåãi ãàçåòòåðäi î¼ûìàé, ñóðåòòåðiíå £àíà ¼àðàï àóäàðûñòûðûï îòûðìûí. Íå æàçàòûíû áåëãiëi: ìåìëåêåòòi¡ ã¥ëäåíói, „ð ñàëàäà ¼îë æåòêåí òàáûñòàð, áîëìàøû ïðîáëåìàëàð, øåòåëäiê õàáàðëàð ò.ñ.ñ. Àäàì æàíûí ò¥ðøiêòiðåòií ´ÿòñûç î¼è£àëàðäû¡ à¼ïàðàòûíàí £àíà ¼îð¼àìûí. ‡éòêåíi îäàí êåéií ´çà¼ óà¼ûò æèiðêåíiø ñåçiìiíåí àðûëà àëìàé æ¥ðåñi¡. …ëäåí ñî¡: – Ñiçäåðäå Áîäëåðäi¡ †ëå¡äåð æèíà£û áàð ìà? – äåäiì áàñûìäû ê†òåðiï. Êiòàïõàíàøû †çiíi¡ iøêi ìåõàíèçìií iñêå ¼îñ¼àí ðîáîòøà áið ñ„ò ¥íñiç ò´ðäû äà: – Áàð, áiðà¼ ¼îëäà, – äåäi ìà£àí ¼àðàìàé, †ç æ´ìûñûìåí ø´£ûëäàíûï îòûðûï. Ñîäàí êåéií „ëäåáið êàðòî÷êàëàðäû àóäàðûñòûðäû äà: – Òàïñûðàòûí óà¼ûòû †òiï êåòiïòi, – äåäi †çiìåí-†çi ñ†éëåñêåí àäàìäàé. – Êiòàï 10 ïàëàòàäà. Ìåí ñåëê åòå ¼àëäûì: – Íåøiíøi? – äåäiì êåêåøòåíiï. – Îíûíøû, – äåäi îë ìà£àí òà¡ûð¼àé ¼àðàï. …ëäåáið ¥ðåéäåí äåìiì òàðûëûï, ò´íøû¼¼àíäàé áîëäûì. – ½àëàéøà? – äåäiì áið çàìàíäà åøòå¡åãå ò¥ñiíå àëìàé. – 10 ïàëàòà – ìåíi¡ ïàëàòàì £îé. Ìåí îíäàé êiòàïòû àë£àí äà, ê†ðãåí äå åìåñïií. – Ìiíå, – äåäi êiòàïõàíàøû êàðòî÷êàíû ê†ðñåòiï †êïåëåãåíäåé áið ¥íìåí. – Ê†ði¡iç, ñåíáåñå¡iç. Ìåí îðíûìíàí ò¥ðûï, êiòàïõàíàøûíû¡ ¼àñûíà áàðûï, êàðòî÷êà£à ¥¡iëåòií ñåêiëäiìií. Áiðà¼ ò¥ê ê†ðìåéìií. «Ì¥ìêií åìåñ! Ì¥ìêií åìåñ!» – äåé áåðåìií áåéáåðåêåò ê¥áiðëåï. ¦ëêåí áið ¼àòåðäi ñåçiï ò´ðìûí. Áiðà¼ îíû¡ íå åêåíií àéûðó£à øàìàì æåòïåéäi.

– 56 – – Ñiçãå íå áîëäû? – äåãåí ¥ðåéëi äàóûñòû åñòiäiì. – Áið æåði¡iç àóûðûï ò´ð ìà? ½àçið... ä„ðiãåð øà¼ûðòàéû¼. Îòûðû¡ûç... îòûðû¡ûç, ¼îç£àëìà¡ûç... «Íåãå ¼îç£àëìàóûì êåðåê? – äåéìií iøòåé òà¡ ¼àëûï. – ½îç£àëñà, íå áîëàäû?» Ò†¡iðåãiìå àäàìäàð æèíàë£àíûí ñåçåìií. …ëäåí óà¼ûòòà ìåäáèêå êåëäi. «Áàñû¡ûç àéíàëà ìà? Æ¥ðåãi¡iç øàíøà ìà?» äåãåí ñåêiëäi ñ´ðà¼òàðäû åñòèìií. Á„ðiíå «æî¼» äåï æàóàï áåðóäåìií. Àë øûíäû£ûíäà ¼àíäàé ê¥éäå ò´ð£àíûìäû †çiì áiëìåéìií. Ìåäáèêå ìåíi æåòåëåï ïàëàòàìà àëûï êåëiï, ò†ñåãiìå æàò¼ûçäû. Îäàí êåéií êåçåêøi ä„ðiãåð êåëäi. Ìåíåí íå áîë£àíûí ñ´ðàäû. ½àéòà-¼àéòà êåêåøòåíiï, ò´òû£ûï, àóà æåòïåé äåìiãiï, áîë£àí î¼è£àíû øàòàñòûðóìåí áîëäûì. – Ìåí îë êiòàïòû àë£àí åìåñïií, – äåéìií åíòiãiï. Ñåíáåé ¼îÿ ìà äåï ¼îð¼ûï, – Òiïòi ê†ðãåí êiòàáûì åìåñ, – äåéìií êiòàïòû àëìà£àíûìäû ä„ëåëäåñåì, á„ði îðíûíà êåëåòiíäåé. Ä„ðiãåð ìåíi¡ æà£äàéûìäû ò¥ñiíãåí ñåêiëäi. Ìåäáèêåãå „ëäåáið òàïñûðìàëàð áåðiï êåòiï ¼àëäû. Ä„ði iøiï, ñ„ë-ï„ë òûíû£ûï, åñiìäi æè£àíäàé áîëñàì äà, áið äiðië áîéûìíàí êåòïåé ¼îéäû. Òåê êåøêi àñòàí êåéií óêîë àëûï, iëå åñ-ò¥ñòåí àéûðûë£àíäàé, ò¥ê ñåçáåéòií òåðå¡ ´é¼û£à êåòòiì. 22 ê†êåê Ò¥ñ êåçiíäå áið-à¼ îÿíäûì. Ìåíi „äåéi îÿòïà£àí ñåêiëäi. Òàìà¼òû ïàëàòàìà „êåï òàñòàïòû. ½àòòû ´é¼ûäàí åñiìäi æèÿ àëìàé, ìå¡-çå¡ áîëûï æ¥ðiï, æóûíûï, êèiíiï, òàìà¼òàí àóûç òèäiì. Êåøåãi î¼è£àëàð åñiìå ò¥ñòi. Àäàì ñàíàñû ´¼ïàéòûí áið áåéì„ëiì ¼´ïèÿ æà£äàéäû¡ óûñûíäà îòûð£àíäàéìûí. ‡çiìäi-†çiì ¼àíøà ñàáûð£à øà¼ûðñàì äà, ê†¡iëiì òûíøûìàäû. Ìåäáèêå ìåíi ä„ðiãåðãå àëûï áàðäû. Ä„ðiãåð áàñ¼à øàðóàñûíû¡ á„ði áiòiï, òåê ìåíiìåí êåçäåñóäi £àíà ê¥òiï îòûð£àíäàé, ¥ñòåëiíäå áîñòàí-áîñ îòûð åêåí. Ìåí êåëiï

– 57 – æàé£àñ¼àííàí êåéií, ñàóñà¼òàðûìåí ¥ñòåëäi òû¼ûëäàòûï, òà£û áiðàç îòûðäû. À¼ûðû: – Ìåí ñiçáåí àøû¼ ñ†éëåñêåëi îòûðìûí, åãåð ñiç îñû „¡ãiìåãå äàéûí áîëñà¡ûç, – äåäi æà¼ûí àäàìíû¡ ¼àçàñûí åñòiðòêåëi îòûð£àíäàé ò¥íåðå ñ†éëåï. – Äàéûí áîëó ¥øií ìåí íå iñòåóiì êåðåê? – äåäiì àéò¼àíûíà òîëû¼ ò¥ñiíáåé. Îë ìåíåí ì´íäàé ñ´ðà¼ ê¥òïåãåí àäàìäàé ò†ìåí ¼àðàï îéëàíûï, îòûðûï ¼àëäû. …ëäåí ñî¡: – Îíäà „¡ãiìåíi ñiç áàñòà¡ûç, – äåäi ìà£àí ê†çiëäiðiãiíi¡ ¥ñòiíåí ñ¥çiëå ¼àðàï. – Ìà£àí ¼îÿòûí ¼àíäàé ñ´ðà£û¡ûç áàð? – Áàð, – äåäiì †ç ñ†çiìíåí †çiì ¥ðåéëåíãåíäåé, åíòiãå ñ†éëåï. – Àóðóõàíà£à ò¥ñêåëi áåði „ëäåêiìíåí õàò àëûï æ¥ðìií... – äåìiì áiòiï, ñ†çiìäi „ðå¡ àÿ¼òàäûì. – Àñû¼ïà¡ûç, – äåäi îë ìà£àí „ëäå¼àëàé ò´¡£ûø ðåò ê¥ëiìñiðåé ¼àðàï. – Òåìåêi øåêêi¡iç êåëìåé ìå? – Àëäûíäà£û ñèãàðåò ¼îðàáûí ìà£àí ¼àðàé æûëæûòòû. Ìåí áàñûìäû øàé¼àäûì. – Æî¼, ðà¼ìåò. Òåìåêi øåêïåéìií. Àéòàéûí äåãåíiì, õàò èåñií ¼àíøà à¡äûñàì äà, òàáà àëìàé ¼îéäûì. Êåéäå, áàñûí£àíû ñîíøà, õàòûí á†ëìåìå „êåëiï òàñòàéäû. Áiðà¼ å¡ áàñòûñû á´ë åìåñ, å¡ áàñòûñû – îë á¥êië äåíåñií æàðûë£ûø çàòòàðìåí îðàï àë£àí òåððîðèñò ñåêiëäi å¡ ¼àòåðëi èäåÿëàðìåí ¼àðóëàí£àí êåñàïàò àäàì. Îíäàé èäåÿëàð iíäåò ñåêiëäi òåç òàðàéäû. ‡éòêåíi àäàìè æàóàïêåðøiëiêòåí ã†ði õàéóàíè åðêiíäiêêå ê†áiðåê íåãiçäåëãåí †ìið øàðòû ¼àëû¡ òîáûðäû¡ ñ´ðàíûñûíà ñ„éêåñ êåëiï ò´ð. Ìèëëèîíäàðäû¡ †ìiðií æàëìàéòûí iíäåò òå àëäûìåí áið àäàìíû¡ àóðóûíàí áàñòàëàäû. …çiðãå áið àäàìíû¡ áàñûíäà æ¥ðãåí ìûíà èäåÿ åðòå¡ àäàìçàòòû¡ ¼àñiðåòiíå àéíàëìàñûíà åøêiì êåïië áîëà àëìàéäû. Ìåí á´ë àäàìììåí ¼àëàéäà êåçäåñóiì êåðåê åäi. Î£àí ¼àðñû ¼îÿòûí ìåíi¡ äå ä„ëåëäåðiì æåòêiëiêòi. Áiðà¼ †çi êåçäåñóäåí æàëòàðûï æ¥ð. Å¡ ñ´ìäû£û, áið õàòûíäà ç´ëûìäû¼ æûðøûñû àòàí£àí ôðàíöóç à¼ûíû Áîäëåðäi¡ †ëå¡äåð æèíà£ûí î¼ûï æàòûðìûí äåï æàç£àí áîëàòûí... Êåøå êiòàïõàíà£à áàðñàì, êiòàï 10 ïàëàòàäà äåéäi. 10 ïàëàòà – ìåíi¡ ïàëàòàì... Îë êiòàïòû ìåí àë£àí åìåñïií... Øûíûìäû àéòñàì, à¼ûë-åñòåí àéûðûëóäû¡ àçà¼ àëäûíäà æ¥ðìií... – Òà£û äà æ¥ðåãiì ê†òåðiëiï, äåìiì

– 58 – áiòiï, ñ†éëåé àëìàé ¼àëäûì. – …éòñå äå, – äåäiì „ëäåí ñî¡ äåìiìäi áàñûï, – áàñ¼à áiðåóäi¡ ê†ìåãiíñiç áið àäàìíû¡ îñûíøà îéûíà êåëãåíií iñòåói ì¥ìêií åìåñ ñåêiëäi. – Ñîäàí êåéií áàñûìäû ê†òåðiï, ä„ðiãåðäi¡ æ¥çiíå òóðà ¼àðàäûì. – Àéòû¡ûçøû, îë êiñiíi¡ ñiçáåí áàéëàíûñû áàð ìà? Àðàìûçäà àóûð ¥íñiçäiê îðíàäû. Ä„ðiãåð íå àéòàðûí áiëìåãåíäåé, ñàóñà£ûìåí ¥ñòåëäi áàÿó òû¼ûëäàòûï, ò†ìåí ¼àðàï, îéëàíûï îòûðäû äà, êåíåò: – Áàð, – äåäi. Îðíûìíàí ¼àëàé àòûï ò´ð£àíûìäû †çiì áiëìåéìií. Òiëiì áàéëàí£àíäàé ñ†éëåé àëìàéìûí. Áiðíåøå ñ†ç áiðáiðiìåí ¼àáàòòàñûï, ê†ìåéiìäå êåïòåëiï ¼àë£àí ñåêiëäi. Ä„ðiãåð òà£û äà ìà£àí æûëû æ¥çáåí ê¥ëiìñiðåé ¼àðàï, ¼îëûìåí îòûð äåãåíäåé èøàðà æàñàäû. Ìåí åêi ê†çiìäi ä„ðiãåðäåí àëìàé, à¼ûðûí îòûðà áàñòàäûì. – Ìåí ñiçäi¡ áàñû¡ûçäàí †òêåí æà£äàéäû¡ á„ðií áiëåìií, – äåäi îë àéðû¼øà ñàáûðëû ¥íìåí. – Îë æà£- äàéäû ä´ðûñ ò¥ñiíó ¥øií ñiç ìåíi ì´¼èÿò òû¡äà¡ûç. Ìåí „¡ãiìåíi „ðiäåí áàñòàéûí. Àäàì ïñèõèêàñû ìåäèöèíà „ëåìiíäåãi å¡ áið ê¥ðäåëi, ñûðû òåðå¡, æ´ìáà£û ê†ï àéðû¼øà ñàëà. Ñîë ñåáåïòi á´ë ñàëàäà £ûëûìíàí ã†ði ìèñòèêà áàñûìûðà¼ äåóãå áîëàäû. Ì„ñåëåí, àäàì ò´ë£àñûíû¡ åêiãå á†ëiíói äåãåí ¼´áûëûñ áàð. Ìåí †òêåíäå äå áið ðåò ñiçãå øåò æà£àñûí àéò¼àí áîëàòûíìûí. Á´ë „ëi äå òîëû¼ £ûëûìè àíû¼òàìàñûí òàáà ¼îéìà£àí í„ðñå. Áið àäàìíû¡ áîéûíäà êåçåêòåñiï áið-áiðiíå ´¼ñàìàéòûí åêi ò´ë£à ïàéäà áîëàäû. – Ä„ðiãåð, ò¥ñiíiï îòûðñû¡ áà äåãåíäåé, ìà£àí ¼àðàï ¼îÿäû. – Àë êåéäå åêi ò´ë£à êåçåêòåñiï àóûñûï îòûðàäû. Á´ë – åø¼àíäàé åðòåãi åìåñ, ïñèõèêà „ëåìiíäå êåçäåñiï æ¥ðãåí ¼´áûëûñ. Ìåí ñiçãå „ëäå¼àøàí òàðèõ¼à åíãåí áåëãiëi äåðåêòåðäi £àíà àéòàéûí. 1887 æûëäû¡ ¼à¡òàð àéûíû¡ àÿ¼ êåçiíäå „ëäåáið îðòà æàñòà£û åð àäàì Àìåðèêàíû¡ Íîððèñòàóí äåï àòàëàòûí øà£ûí ¼àëàñûíà êåëåäi. ‡çií Áðàóí äåï òàíûñòûð£àí á´ë àäàì êåëå ñàëûï, êå¡ñå òàóàðëàðûí ñàòó iñiìåí ø´£ûëäàíàäû. ‡ç òàìà£ûí †çi iñòåï, ñàòûï àë£àí ä¥êåíiíi¡ ò¥ïêi á†ëìåñiíäå ò´ðûï æàòàäû. Øiðêåóäåí ¼àëìàéäû. Òàóàð „êåëó ¥øií áiðíåøå ðåò Ôèëàäåëüôèÿ£à áàðûï êåëãåí. À¼ê†¡ië, æàéäàðû îñû àäàììåí ¼àëà õàë¼û òåç òàáûñûï êåòåäi. Àëàéäà íàóðûç àéûíû¡ 14-i ê¥íi îë ê¥òïåãåí ìiíåç

– 59 – ê†ðñåòåäi. Ê†øåäåãi ê†ðiíãåí àäàì£à æàëûíûï, ¼àé ¼àëàäà ò´ð£àíûí ñ´ðàï, †çiíi¡ ìèñòåð Áðàóí åìåñ, ìèñòåð Áåðí åêåíií, åø¼àíäàé ñàòóøû åìåñ, Ãðèí ¼àëàñûíû¡ äií óà£ûçäàóøûñû åêåíií àéòûï, åëäi àéðàí-àñûð ¼ûëàäû. À¼ûðû Ãðèí ¼àëàñûíàí „éåëi êåëiï, 17 ¼à¡òàðäà àÿ¼ àñòûíàí æî£àëûï êåòêåí ê¥éåóií òàíûï, àëûï êåòåäi. Á´ë î¼è£àíû¡ òà£û äà æàë£àñû áàð. Áiðà¼ ì„ñåëå îíäà åìåñ, ì„ñåëå àäàì áîéûíäà îñûíäàé áåéì„ëiì ¼´ïèÿ æà£äàéëàðäû¡ áîëàòûíäû£ûíäà. – Ä„ðiãåð ñèãàðåò àëûï ò´òàòûï, êðåñëî£à øàë¼àéûï îòûðäû äà, †çiíi¡ êåç êåëãåí àäàì£à àéòà áåðìåéòií ìà¡ûçäû ïiêiðií îðòà£à ñàë£àíäàé, „ð ñ†çií îéëàíà ñ†éëåï, „¡ãiìåñií æàë£àäû. – Æàëïû îñû ì„ñåëåíi¡ „ëåóìåòòiê àñòàðû òûì òåðå¡äå áîëóû ì¥ìêií. ‡éòêåíi ì´íäàé ¼´áûëûñ ìåäèöèíàäà íåãiçiíåí ïàòîëîãèÿ ñàëàñûíà æàò¼àíûìåí, ñàó àäàìíû¡ æàí ä¥íèåñiíäå äå îñû£àí ´¼ñàñ æà£äàéëàð àç åìåñ. ‡çiíi¡ òàáè£àòûíà, ìiíåç-¼´ë¼ûíà æàò „ðåêåò æàñàï, ¼àòåëåñêåí àäàì «ìåíi øàéòàí ò¥ðòòi» íåìåñå «øàéòàí àç£ûðäû», «¼àðà áàñòû» äåï †êiíåð åäi, àë á´ë, øûí ì„íiíäå, àäàì áîéûíäà£û åêiíøi ¼îñàðëàñ ò´ë£àíû¡ áèëiêòi ñåíåí óà¼ûòøà òàðòûï àëóû. Àë, àøû£ûí àéòñà¼, áiç á„ðiìiç äå åêiãå á†ëiíãåí ò´ë£àëàðìûç. Iøiìiçäåí «æî¼» äåï îòûðûï, ñûðò¼à «è„» äåï êåëiñå ñàëàòûí áîëñà¼, æåê ê†ðiï îòûðûï, æà¼ñû ê†ðåì äåóãå ¥éðåíñåê, †çi¡ ñåíáåé îòûð£àí æàë£àí iñòi ñûðò¼à øûíäû¼ ðåòiíäå ¼îëïàøòàï, ¼îëäàï îòûðàòûí áîëñà¼, îñûíû¡ á„ði á„ðiìiçäi¡ ¼îñ ò´ë£à£à àéíàë£àíûìûçäû¡ áåëãiñi åìåé íå? Íåìåñå êiøiïåéië, içåòòi àäàìíû¡ íå áàéû£àíäà, íå ¥ëêåí áèëiêêå ¼îë æåòêiçãåíäå †ðê†êiðåê, ä†ðåêi ì¥ëäå áàñ¼à àäàì£à àéíàëóû æ„íå ñîë àäàìíû¡ †çiíåí æî£àðû áàñòû¼òû¡ àëäûíäà ¼àéòàäàí êiøiïåéië, içåòòi àäàì£à àéíàëóû äà „ëãi àéòûë£àí ¼´áûëûñòû¡ áið ò¥ði. Ì´íû åêi æ¥çäiëiê äåéñiç áå, „ëäå ò´ë£àíû¡ åêiãå á†ëiíói äåéñiç áå – îäàí åøòå¡å †çãåðìåéäi. – Ä„ðiãåðäi¡ æ¥çiíåí „ëäåêiìãå äåãåí æåê ê†ðiíiø ñåçiìi áàé¼àë£àíäàé áîëäû. Êiðæèiï îòûðûï, òåìåêiñiíi¡ ê¥ëií ò¥ñiðäi äå, êiììåí ñ†éëåñiï îòûð£àíû åñiíå ò¥ñêåíäåé, ìà£àí ¼àðàï, „¡ãiìåñií æàë£àäû. – Ëåâ Òîëñòîéäû¡ «Òîéäàí êåéií» äåï àòàëàòûí „éãiëi „¡ãiìåñi åñi¡içäå øû£àð. Òîé ¥ñòiíäå áèøiëiãiìåí, áåêçàòòû¼ ¼àëïûìåí, çèÿëû ì„äåíèåòiìåí ê†çãå ò¥ñêåí åãäå ïîëêîâíèê ä„ë ñîë ê¥íi òà¡ àëäûíäà

– 60 – ¼àòûãåç, íàéñàï æåíäåò ê¥éiíäå òà£û äà ê†çãå ò¥ñåäi. Áið àäàì iøiíäåãi åêi àäàì äåãåíi¡ îñû åìåñ ïå? Ìåí øûäàé àëìàé ä„ðiãåðäi¡ ñ†çií á†ëäiì: – Æà¼ñû, àéò¼àíû¡ûçäû¡ á„ðiìåí êåëiñåéií. Áiðà¼ îñûíû¡ á„ðiíi¡ ìåí ¼îé£àí ñ´ðà¼¼à ¼àòûñû ¼àíøà? – ½àòûñû òiêåëåé, – äåäi îë á´ðûí£ûøà áîéûí òiê ´ñòàï, ìà£àí ¼àäàëà ¼àðàï. – Ìåí àäàì áîéûíäà£û ¼îñò´ë£àëûëû¼òû áåêåð àéòûï îòûð£àí æî¼ïûí. Ñiçáåí áið àé£à æóû¼ õàò æàçûñ¼àí áåéòàíûñ àäàì åø¼àéäàí êåëãåí æî¼, îë †çi¡içäi¡ iøi¡içäå. – Íå äåï ò´ðñûç? – äåéìií ä„ðiãåðäi¡ ñ†çiíå òîëû¼ ò¥ñiíáåé. – Ñiç „ð ¥ø ê¥í ñàéûí, êåéäå ò†ðò ê¥í ñàëûï, òà¡åðòå¡ áàñ¼à áið àäàì áîëûï... ÿ£íè áåéòàíûñ ¼´ðáû áîëûï îÿíàñûç. ½´ðáû¡ûç ìûíà ñiçãå ¼àðà£àíäà àøû¼, æàéäàðû, áåéiìäåëãiøòåó åêåí. Á´ë æà£äàéäû îë ñiçäåí á´ðûí áiëäi. Ñiçáåí õàò æàçûñûï, òàíûñó æ†íiíäå øåøiì ¼àáûëäà£àí †çi. Áiç ñiçäi øîøûòûï àëàìûç áà äåï ¼îðû¼òû¼. Ñîë ñåáåïòi àéòà àëìàäû¼. Åíäi øåãiíåòií æåð ¼àëìàäû. Ñîíäû¼òàí ñàáûð ñà¼òàï, †çi¡içäi ´ñòàé áiëãåíi¡iç æ†í. Àëàéäà... Æàí ä¥íèåìäi ¼àëòûðàò¼àí ¥ðåé òàñ¼ûíû òà£û äà áàñòàëäû. ¦ëêåí àïàòòû¡ æà¼ûíäàï ¼àë£àíûí ñåçiï, †çiìäi ¼àíøà æiãåðëåíäiðìåê áîëñàì äà, «îñûíàó êåñàïàò èäåÿëàð ìåíi¡ †çiìíi¡ iøiìäå åêåí £îé» äåãåí îé êåëãåíäå, îäàí „ðiãå øûäàó£à ìåíi¡ ñîðëû æ¥éêåì øûäàìàäû. Åñiìíåí òàí£àíûìäû åñiìäi æè£àí êåçäå áið-à¼ áiëäiì. ½îë¼àìäû ê¥éäiðãåí àùû èiñòåí áàñûìäû øàé¼àï, ¼àø¼àí áîëàìûí. …ëäåêiì ì¥ñ„òið ñïèðòií òàíàóûìà òû¼ïàëàéäû. – Òåðåçåíi àøû¡äàð, – äåï àé£àéëàéäû ä„ðiãåð áiðåóëåðãå. ‡çi àíäà-ñàíäà øàïàëà¼ïåí áåòiìíåí ´ðûï ¼îÿäû. À¼ûðû åñiìäi æèäûì. Ìåíi ìåäáèêå ïàëàòàìà „êåï ñàëäû. Á´äàí êåéiíãi î¼è£àëàðäû¡ á„ði ìà£àí áóàëäûð ò¥ñ ñåêiëäi. Ê†ï ´çàìàé ä„ðiãåð êåëiï, îíû¡ ìûíà æà£äàéäû åñòiðòó †çiíå äå ¼èûí áîë£àíû, áiðà¼ ¼àòåðëi ñ„òòi¡ åíäi àðòòà åêåíi, †çiíi¡ ãèïíîç òåðàïèÿñûí îéëàñòûðûï æ¥ðãåíi òóðàëû àéò¼àíäàðûí ìåí áàñ¼à áiðåóãå àéòûë£àí „¡ãiìåäåé òû¡äàï îòûðäûì. Òåê ìåíiìåí àéòûñûï æ¥ðãåí áåéòàíûñ-

– 61 – òû¡ ìiíäåòòi ò¥ðäå òà¡åðòå¡ãi ´é¼ûäàí îÿí£àí êåçäå £àíà ïàéäà áîëàòûí åðåêøåëiãií àéò¼àí êåçäå ¥ðåé äàóûëû ¼àéòà ê†òåðiëiï, òûíûñûìäû òàðûëò¼àíäàé áîëäû. – Îë åíäi ¼àøàí ïàéäà áîëàäû? – äåäiì ñî¡£û ñ†çãå äåìiì „ðå¡ æåòiï. – Á¥ãií ò†ðòiíøi ê¥í áå? – äåäi ä„ðiãåð ò†áåãå ¼àðàï îéëàíûï. Ñîäàí êåéií „ëäå¼àéäàí ðàñòà£àí õàáàð àë£àíäàé: – Îíäà åðòå¡ òà¡åðòå¡... – äåäi îíñûç äà áåëãiëi £îé äåãåíäåé ñî¡£û ñ†çií àéòïàñòàí ìà£àí ¼àðàï. Ìåí øîøûí£àíäàé „ði òà¡ûð¼à£àíäàé «À-à» äåãåí áið äûáûñ øû£àðóûì êåðåê åäi, áiðà¼ ¼àòòû åíòiêêåííåí äåìiì òàóñûëûï, ¥íiì øû¼ïàäû. Òà¡åðòå¡ ì¥ëäå áàñ¼à àäàì áîëûï ¼àëàé îÿíàòûíûìäû à¼ûë£à ñûéäûðà àëàòûí åìåñïií. Êåøêi òàìà¼òû¡ áåòiíå ¼àðàó£à çàó¼ûì áîëìàäû. Ò¥ííi¡ áið óà£ûíäà ïàëàòàìà àóòîòðåíèíã æ¥ðãiçóøi ä„ðiãåð ¼ûç êåëäi. Êåçåêøi åêåí. Áàñ¼à óà¼ûòòà êåëñå, øûí ¼óàí£àí áîëàð åäiì. Áiðà¼ îíäàé ¼óàíûø¼à ìåíäå ¼àó¼àð ¼àëìàäû. Áið áàé¼à£àíûì, îë á´ðûí£û ìåí ê†ðãåí í„çiê, ñåçiìòàë, ¼ûëû¼òû ¼ûç£à ´¼ñàìàéäû, áàñ¼à áið àäàì ñåêiëäi. ‡ìiðäi¡ ûñòû¼-ñóû£ûí òåãiñ ê†ðãåí åãäå „éåëäåé ìà£àí ì¥ñiðêåé ¼àðàéäû. – Áiç á„ðiìiç äå á´ë æà£äàéäàí õàáàðäàð áîëàòûíáûç... Ñiçäi¡ æ¥éêå¡içäi òîëû¼ çåðòòåó ¥øií ä„ðiãåð åñåáiíäå ê¥íäåëiãi¡içäi äå î¼ó£à òóðà êåëäi... – äåéäi „ëäåáið êií„ëi ¥íìåí. – Á„ði áîë£àíäà êiìäåð? – äåéìií, «á„ðiìiç» äåãåí ñ†çãå òîëû¼ ò¥ñiíáåé. – Îñûíäà£û á„ðiìiç, áàñ ä„ðiãåðäåí áàñòàï. Ìåäáèêåëåð äå áiëåäi... – Ìåíi¡ æ¥çiìíåí „ëäåáið æàéñûçäàó ðå¡ áàé¼à£àíäàé. – Åíäi ì´íäàé æà£äàéäû á„ði áiëìåói ì¥ìêií åìåñ ¼îé, – äåäi à¼òàëà ñ†éëåï. Ìåí †çiìíi¡ ò„æiðèáå æàñàë£àí ê†æåê ñåêiëäi îñûíäà- £û ê†ðiíãåííi¡ åðìåãiíå àéíàë£àíûìäû ñåçäiì. – Ñiçäi¡ áîéû¡ûçäà£û ¼àñiðåò, „ðèíå, àóûð æà£äàé, – äåäi îë ¼àìû¼¼àíäàé ¥íìåí. – Áiðà¼... ìåí †ç áàñûì ñiçäi¡ ê¥íäåëiãi¡içáåí òàíûñ¼àí êåçiìäi †ìiðiìäåãi å¡ ¥ëêåí î¼è£àíû¡ áiði äåï áiëåìií. Øûíàéû òàçàëû¼ á´ë †ìiðäå îíñûç äà ¼´ëà£àëû ò´ð£àíäàé ê†ðiíåäi. Á„ëêiì, îíû ¼´ëàòïàé ò´ð£àí ñiç ñåêiëäi ñàíàóëû àäàìäàð øû£àð, åãåð ì¥ëäå

– 62 – æàë£ûç ¼àëìà£àí áîëñà¡ûç... Ìåí ñiçãå äå, „óëèå ¼àñèåòòåðäi¡ áàð åêåíiíå äå ñåíåìií. Òiïòi „óëèåëiê àíîìàëèÿà¼ áîëñûí, áiðà¼ æåð áåòiíäå ìèëëèîíäàðäû¡ iøiíåí åêi áàñ, áið äåíåëi êåìáà£àëäàð äà òóûï æàòàäû £îé. Å¡ áîëìàñà, ñîë òàáè£àò çà¡ûíà ¼àéøû êåìáà£àëäàð £´ðëû ä¥íèåãå êåëóãå õà¼ûñû æî¼ ïà? Ìåí îíû¡ àéò¼àí ñ†çäåðiíå àñà ¥ëêåí ì„í áåðå ¼îé£àí æî¼ïûí. ‡éòêåíi îéûìà îíûìåí ¥íñiç ñûðëàñ¼àí ñ„òòåð îðàëà áåðäi. – Ìà£àí ¼àçiðãi ñiç åìåñ, ìåíi àçàïòû îéëàðäàí ¼´ò¼àðìà¼ áîë£àí, ìåíiìåí ¥íñiç ñûðëàñ¼àí Ñiç ´íàéñûç, – äåäiì „¡ãiìåíi áàñ¼à àðíà£à á´ðûï. – Ñiç ¼àçið òûì à¼ûëäû, òûì ïûñû¼, òûì áiëiìäiñiç. Ìåí ñiçäåðãå çåðòòåó îáúåêòiñi £àíàìûí. Á„ði¡iç äå ìåíi ¼îðëàï îòûðñûçäàð... Ìåíiìåí ñûðëàñ¼àí Ñiç æî¼... Ñîíäû¼òàí... – Îë êiñi ìåíi¡ æàí ñàðàéûìäà, – äåäi îë ê†êiðåê ò´ñûí ¼îëûìåí í´ñ¼àï. Ìåí îíûìåí †òêåíäåãiäåé ¥íñiç ñ†éëåñêiì êåëiï, «Îíû ¼àøàí ê†ðóãå áîëàäû?» äåãåíäi æàíàðûììåí áiëäiðãåí áîëäûì. Îë ìåíi¡ «ñ´ðà£ûìà» ò¥ñiíáåäi. «Ìåí îíû ñà£ûíàòûí áîëàìûí», – äåäiì òà£û äà ¥íñiç. Îë «åñòiìåäi». Ìåí òîðû£ûï, æåðãå ¼àðàï, ¥íñiç ¼àëäûì. – Áiç á„ðiìiç äå áàñ¼à àäàì£à àéíàëäû¼, – äåäi îë áið êåçäå äàóñû ¼àðëû£ûï. – Ñ„áèëiê ïåðiøòå ê¥éií ñà¼òàï ¼àë£àí åøêiì æî¼. Øàéòàí£à æàíûí ñàò¼àí Ôàóñò ñåêiëäi †ìiðäi¡ ïåíäåøië ¼à£èäàñûíà àðûí ñàò¼àí ìèëëèîíäà£àí æàíäàðäû¡ áiðiìiç. Ðàñ, „ðåãiäiê áið êåçäåãi êiðøiêñiç ñ„áè ê†¡ië øûðûëäàï, áîé ê†ðñåòåäi. Îíû òiïòi ñà£ûíàòûí êåçäåðiìiç áàð. Áiðà¼ î£àí á´ë ä¥íèåäå îðûí æî¼ åêåíií ¼ûíæûëà îòûðûï ìîéûíäàó£à òóðà êåëåäi. – Àïûð-àó... – Ñîëàé... „óëèåì... – Îíû¡ ¼àëòûðà£àí ¥íiíåí ñåëê åòiï, áàñûìäû ê†òåðãåíäå, ê†çiíäåãi æàñòû ê†ðäiì. – Àïûð-àó... – Ò†¡iðåãiì á´ëäûðàï ê†ðiíáåé êåòòi. Îë îðíûíàí ê†òåðiëiï, „ði-ñ„ði ò´ðäû äà, ñ†çiíi¡ ñî- ¡ûí êåéií àéòïà¼ áîë£àíäàé, ¥í-ò¥íñiç øû£ûï êåòòi. Îë êåòiñiìåí àóûð ìèíóòòàð áàñòàëäû. Á†ëìå iøiíäå ñåíäåëiï æ¥ðìií. Åñiêòi¡ ¼àñûíäà£û àéíàäàí †çiìäi ê†ðäiì.

– 63 – Ê†ïòåí ò¥ðiìäi ê†ðìåãåí åêåíìií, ê†çiì àëäû ê¥ëòiëäåï, ¼àáà£ûìíû¡ àðàñûíà òiê ñûçû¼ „æiì ò¥ñiïòi. Êåíåò „ëäå¼àëàé äåíåì äið åòå ¼àëäû. ‡ç ê†çiìå ¼àäàëûï ¼àðà£àí ñàéûí, àð æà£ûíàí áàñ¼à áiðåóäi ê†ðåòií ñåêiëäiìií. Æ¥ðåãiì àò¼à¼òàï, àéíàíû àóäàðà ñàëäûì. Øàìäû ñ†íäiðóãå ¼îðû¼òûì. Ñ†íäiðñåì áîëäû, á†ëìå iøiíäå æ¥ðãåí òà£û áiðåó «åíäi ìåíi¡ êåçåãiì êåëäi, îðûíäû áîñàò» äåéòií ñåêiëäi. Ä„ðiãåðäi¡: «...òà¡åðòå¡ áàñ¼à àäàì áîëûï îÿíàñûç», – äåãåí äàóñû ¼´ëà£ûìà åñòiëãåíäåé áîëäû. Ìåíi¡ àðûì ìåí æàíûìäû ¼îðëà£àí ç´ëûìäû¼ åðòå¡ ìåíi¡ áîéûìíàí îÿíáà¼øû... «Æî¼! – äåäiì ûø¼ûíûï. – Æî¼! Æî¼! Åø¼àøàí äà... Åø¼àøàí äà...» Ñ„ë òûíûñòàï, åíòiãiìäi áàñòûì. Àð¼à ûñàòûí æ†êå, îðàìàë, ñàáûíûìäû àëûï, ä„ëiç ò¥ïêiðiíäåãi âàííà£à áàðäûì. Ò¥íãå ¼àðàé âàííà áîñ ò´ðàäû. Äåíåìäi æ†êåìåí ûñ¼ûëàï, æóûíûï, ò„íiìäi òàçàðòòûì. Æóûíûï áîë£àí ñî¡, âàííàíû øàéûï, ûñòû£ûí áàñûìäàó ¼ûëûï, ñó à£ûçäûì. Ïàëàòà£à êåëiï, ñà¼àë àëàòûí àëìàñòû¡ áiðåóií æàëà- ¡àøòàï, ¼àñûìà ¼îéäûì. Ê†¡iëiìäå †êiíiø òå, ðåíiø òå æî¼. Òåê îé£à àë£àí ìà¼ñàòòû òåçiðåê îðûíäàñàì äåãåí æàë£ûç òiëåê. ½àçið âàííà£à ò¥ñiï, áiëåê ò´ñòà£û ê¥ðå òàìûðäû àëìàñ æ¥çáåí à¼ûðûí £àíà ¼èûï æiáåðåìií. Àð æà£û ¼èûí øàðóà åìåñ. Ñó ûñòû£ûðà¼ áîëñà, ¼èûë£àí òàìûðäû¡ àóûð£àíû àñà ¼àòòû ñåçiëìåéäi. Áiðòå-áiðòå ìàóæûðàï, áiðòå-áiðòå „ëñiðåï, æàðû¼ ä¥íèåäåí àëûñòàé áåðåñi¡. Òåê ¼àíäû ê†ðiï, æ¥ðåãiì ê†òåðiëìåñ ¥øií, ê†çiìäi æ´ìûï àëóûì êåðåê. Ñîäàí êåéií áî¼ ä¥íèåíi áî¼¼à áûë- £àé ò¥ñïåê áîë£àí êåñàïàò áåéòàíûñ, ñåí äå ¼àéòûï îÿíáàéòûí ì„¡ãi ´é¼û£à êåòåñi¡... Àìàë æî¼, ñåíi¡ àðàì †ëiìi¡å îðòà¼ áîëäûì. Òà£äûðäàí åøêiì ¼àøûï ¼´òûëìàéäû... «Îéûì áàð ìåíi¡, Îéûì áàð ìåíi¡ åðåêøå, Æà¼ñûëû¼ æàóûï, Ä¥íèåíi ìûíàó ñåë åòñå, Æàóûçäû¼òàðäû¡, æàìàíäû¼òàðäû¡ áàðëû£ûí

– 64 – Ê†ðãå àëûï êåòåì êåðåêñå. Àäàìíû¡ á¥êië àéûáûí Àð¼àëàï àëûï, Àçàáûí †çiì ê†ðåð åì. Æàìàíäû¼ áàñ¼àí äåíåìåí Æàíäûðûï æàò¼àí, Òî¡äûðûï æàò¼àí òàì´¼¼à Æàìàíäû£ûììåí ò†íåð åì. Á¥êië ä¥íèå æàìàíäû¼òàðûí Àðòû¡äàð ìà£àí, ê†òåðåì! ½àðûçûì áîëñûí †òåãåí, Æàóûçäû¼ áiòêåí ìåíiìåí £àíà áiðãå †ëñå, Á¥ãií-à¼ †ëiï êåòåð åì. Àðìàíñûç áàðûï, Ê†ðiìíi¡ àóçûí æàï¼àñûí, Ä¥íèåäåãi òiðiëåð Æàìàíäû¼ içäåï áà¼ïàñûí! Æàóûçäû¼ æàò¼àí, Àðàìäû¼ æàò¼àí ê†ðiìíi¡ ½à¼ïàñûí êåëiï ¼à¼ïàñûí!» * Ê¥íäåëiê îñûëàé à¼ûí Ì.Ìà¼àòàåâòû¡ å¡ àóûð †ëå¡äåðiíi¡ áiðiìåí àÿ¼òàëàäû. ... Òàçàëû¼òû ò„¡iði ò´ò¼àí ¼îð£àíñûç æàííû¡ îäàí àð£û òà£äûðû ìà£àí áåéì„ëiì. ¤àéûïòàí-£àéûï òiði æ¥ðãåí áîëñà, áà£û æàíñûí, içãiëiêêå äåãåí ñåíiìiíåí àéûðûëà ê†ðìåñií. Àäàì áàëàñûíû¡ æåòiì ñ„óëåäåé ñû£ûðàé- £àí ¥ìiòií æà¼ñûëû¼ïåí æàë£àï „óðå áîë£àí „óëèå æàí ¼àéäà æ¥ðñå äå àìàí æ¥ðñií. Àë åãåð îë á´ë ä¥íèåäå æî¼ áîëñà, îíäà... àìàë ¼àíøà, èìàíû ñàëàìàò áîë£àé. …óìèí! Àñòàíà, 2002 æûë

– 65 – Òμ¤ÛÐ ÌÅÍ ¤μÌÛÐ «‡çåêòi æàí£à – áið †ëiì åìåñ, ìû¡ †ëiì». NN 198... æûëû ê¥çäå àóäàí îðòàëû£ûíàí øàë£àéäà æàò¼àí «Æå¡iñ» ïîñåëêåñiíi¡ øåòiíå êåøòåòiï øà£ûí àâòîáóñ òî¼òàäû. Àâòîáóñòàí, ¥ñòiíäå ñ´ð ïëàù, áàñûíäà ñ´ð ¼àëïà¼, ¼îëûíà òàÿ¼ ´ñòà£àí ¼àðàñ´ð åãäå êiñi ò¥ñòi. …æiì àé£ûçäà£àí ê†¡iëñiçäåó æ¥çiíåí ê„ðiëiêòåí á´ðûí ñûð¼àòòû¡ àçàáûí ê†áiðåê òàðòûï æ¥ðãåíi áàé¼àëàäû. Ñ†ìêåñií æåðãå ¼îéûï, àóûð äåìàëûï, ¼àëòàñûíàí îðàìàëûí àëûï, òåðií ñ¥ðòòi. Ñîäàí êåéií áåéáåðåêåòòåó ñàëûí£àí øà£ûí ïîñåëêåãå, „ëäåíåíi åñiíå ò¥ñiðå àëìà£àíäàé, à¡òàðûëà ¼àðàï, áiðàç ò´ðäû. ¦éëåð ¼ûð áàñûíäà ¼àç-¼àòàð áîëûï ê†øå ò¥çåãåíìåí, †çåíãå òiðåëåòií îéïà¡äà ñóàò¼à òîïûðëà£àí ìàë ñåêiëäi ñàïûðûëûñûï, ¼è¼û-æè¼û áîëûï êåòêåí. Îðòà ò´ñòà ¼îñ ¼àáàò åêi-¥ø ¥é ê†ðiíåäi, øàìàñû, ñîâõîçäû¡ êå¡ñåñi, òà£û áàñ¼à ¼î£àìäû¼-ì„äåíè £èìàðàòòàð áîëàð. Îäàí „ði æàé¼àë£àí à£àøòàðäû¡ ò†áåñi, îíû¡ àðàñûíàí åñêåðòêiø ñåêiëäi áiðäå¡å ¼àðàóûòàäû. Àâòîáóñòàí ò¥ñêåí †çãå æîëàóøûëàð ò¥éiíøåêòåðií ê†òåðiï, áàëàëàðûí æåòåëåï, àñû£ûñ-¥ñiãiñ æàí-æà¼¼à òàðàï æàòûð. Áiðøàìàäà àâòîáóñ òà êåði ¼àéòòû. Åãäå êiñi, îñû æåðãå ¼àòå êåëãåí æî¼ïûí áà äåãåíäåé, ò†¡iðåãiíå æàòûð¼àé ¼àðàï „ëi ò´ð. …ëäåí óà¼ûòòà ñ†ìêåñií àëûï,

– 66 – òàÿ£ûíà ñ¥éåíå ûð£àëà áàñûï, øåòòåãi ¥éãå ¼àðàé æ¥ðäi. Æà¼ûíäàé áåðå, „ëäåíå åñiíå ò¥ñêåíäåé, îéëàíûï òî¼òàé ¼àëäû. «Ìûíàó áàÿ£û ìåêòåïòi¡ îðûíû £îé», – äåäi ê¥áiðëåï. È„, ïîñåëêåíi¡ øåòiíäå áîëàòûí. Îíû¡ àð æà£ûíäà – èíòåðíàò. Ìûíàó øàòûðëû áèiê ¥é á´ðûí£û ìåêòåïòi¡ îðíûíà ñàëûí£àí æà¡à ìåêòåï áîëó£à òèiñòi. Ñîë æà¼òà£û øåòêi ¥é ñîë êåçäåãi ìåêòåï äèðåêòîðû Ñ„ëiìãåðåéäiêi áîëàòûí. ‡ç îéûíà †çi ñåíi¡êiðåìåé, æîëàóøû Ñ„ëiìãåðåéäiêi áîëó£à òèiñòi øåòêi ¥éãå êåëäi. Æà¼ûíäà£àíäà ê†ðäi – ¥é ì¥ëäå á†ëåê ¥é. Ê†ç àëäûíäà£û ê†ðiíiñ ¼àéòàäàí æàòòàíûï, àëûñòàï ñàëà áåðäi. «Îäàí áåði íå çàìàí, – äåäi iøòåé †çi îéûíàí †çi ¼îðû¼¼àíäàé áîëûï. – Æåð áåòiíåí ò´òàñ ìåìëåêåòòåð ¼´ðûï êåòiï æàò¼àíäà, ¼ûðû¼ æûë á´ðûí£û æåðêåïåíi içäåãåíiìå æ†í áîëñûí...» Æîëàóøû ¼àìûñ øàðáà¼ïåí ¼îðøàë£àí àóëà£à êiðãåíäå, îòûí æàðûï æàò¼àí æàñ æiãiò æ´ìûñûí òî¼òàòó£à ñåáåï òàáûë£àíûíà ¼óàí£àíäàé, áàëòàñûí òàñòàé ñàëà: – Àññàëàóìà£àë„éê¥ì! – äåï æ¥ãiðiï êåëiï àìàíäàñòû. Æiãiòòi¡ åëãåçåêòiãiíå iøi æûëû£àí æîëàóøû: – …ëèêiñàëàì, àéíàëàéûí, – äåäi åíòiãå ñ†éëåï. – Êiìíi¡ áàëàñûñû¡, øûðà£ûì? – Ê„ðiìíi¡. «Á´ë ¼àé Ê„ðiì áîëäû åêåí, – äåï îéëàäû. – Îíäàé àäàì áàð ìà åäi?.. Á„ëêiì, ñûðòòàí êåëãåí áiðåó áîëàð...» – Å, á„ðåêåëäi. Ìåí àëûñòàí – ñîíàó Ðåñåéäåí êåëå æàò¼àí, íåãiçiì îñû æåðëiê æîëàóøû åäiì. Æ¥ðåãiì ¼ûñûëûï, àâòîáóñ òî¼òàéòûí æåðäåí îñû àðà£à „ðå¡ êåëäiì. – Îéáàé, ¥éãå êiði¡iç, – äåäi æiãiò îäàí áåòåð åëïiëäåï. ¦éäi¡ iøi æ´ïûíûëàó ñåêiëäi. ½ûçûë ê¥ðòåøå êèãåí àðû¼òàó æàñ êåëiíøåê ò†ðãå ê†ðïå ò†ñåäi. Ê†ï ´çàìàé äàñòàð¼àí æàéûëûï, øàé êåëäi. Øàé ¥ñòiíäå æîëàóøû ¥é èåñiíi¡ àòà-òåãií ñ´ðàäû. Æiãiòòi¡ †ç àòû ½àéñàð åêåí, „êåñi 50-æûëäàðäû¡ àÿ£ûíäà Àëìàòûäàí èíñòèòóò áiòiðãåí ñî¡, îñûíäà ¼ûçìåòêå êåëiï, ñîäàí áiðæîëà ò´ðûï ¼àë£àí, áûëòûð ¼àéòûñ áîëûïòû. Øåøåñi àóäàí îðòàëû£ûíäà ¥ëêåí ´ëûíû¡ ¼îëûíäà åêåí. Àð£û òåêòåði À¼ìîëàíû¡ ¼ûïøà¼òàðû ê†ðiíåäi. Áiðà¼ ¼àé ¼ûïøà¼ åêåíií æiãiò òàðàòûï áåðå àëìàäû.

– 67 – Æîëàóøû: «Å, á„ðåêåëäi», – äåãåííåí áàñ¼à åøòå¡å äåãåí æî¼. Áið ò´ñòà ìåíi¡ äå áiðäå¡å ñ´ðàóûì êåðåê øû£àð äåãåí îéìåí ½àéñàð äà: – À£àé, êåøiði¡iç, †çi¡iç êiì áîëàñûç? – äåäi, ä´ðûñ àéòòûì áà äåãåíäåé êåëiíøåãiíå áið ¼àðàï. Æîëàóøû ñ„ë-ï„ë ¥íñiç îòûðûï: – Ìåíi¡ àòûì Áîðèñ áîëàäû, – äåäi, ò†¡iðåãií òà¡- äàíäûðà ò¥ñêiñi êåëãåíäåé íû£àðëàé ñ†éëåï. – Áîðèñ Íèêîëàåâè÷ Èâàíîâ. – Ñîäàí êåéií æ´ìñà¼òàó ¥íìåí: – Îðûñòû¡ àðàñûíäà æ¥ðäiê, ïàñïîðò¼à ñîëàé äåï æàçûëûï êåòòi, – äåï æóûï-øàé£àíäàé áîëäû. Æiãiò ïåí êåëiíøåê òà¡ ¼àëûï, áið-áiðiíå ¼àðàäû. – Ïîñåëêåíi¡ àòû äà, ò¥ð ñèïàòû äà †çãåðiï êåòiïòi. Á´ðûí£û àòû À¼øî¼û áîëàòûí. ½àçið ì¥ëäå á†òåí æåð ñåêiëäi. Áiðà¼ òàíûñ áåëãiëåð äå ¼àë£àí£à ´¼ñàéäû. Ìûíà øåòêi øàòûðëû ¥é ìåêòåï åìåñ ïå? – È„, ìåêòåï, – äåäi ½àéñàð. – Ñîë îðûíäà ñî£ûñ¼à äåéií äå ìåêòåï áîëàòûí. Ñåíäåð îòûð£àí îñû æåðäå åêi îòáàñûíà àðíàë£àí øà£ûí ¼îðæûí ¥é áîëäû, ñîíû¡ áið æà£ûíäà ìåêòåï äèðåêòîðû Ñ„ëiìãåðåé äåãåí êiñi ò´ðóøû åäi. …ëãiíäå ñîë ¥é åìåñ ïå äåï á´ðûë£àí åäiì. Æà¼ûíäà£àíäà ê†ðäiì, îë ¥éëåðäåí iç äå ¼àëìà£àí ñåêiëäi. – À£àé, Ñ„ëiìãåðåé àòà ¼àçið äå áàð, îñûíäà ò´ðàäû, – äåäi ½àéñàð î¼ûñ Ñ„ëiìãåðåéäi¡ îñûíäà åêåíiíå †çi òà¡ ¼àë£àíäàé áið ¥íìåí. – À-à? – äåäi æîëàóøû „ëäå øîøûíà, „ëäå òà¡äàíà. Ñîäàí êåéií: – Îñûíäàñû ¼àëàé? – äåäi îñû ¥éäå ìå äåãåíäåé æàí-æà£ûíà ¼àðàï. – Æî¼, îñû ïîñåëêåäå äåãåíiì £îé. ½àøû¼ åìåñ, ò†ðòáåñ ¥éäåí êåéií. ‡çiíi¡ æîñïàðûíäà æî¼ áið î¼è£à£à êåç áîë£àíäàé, æîëàóøû áiðàóû¼ ¥íñiç îéëàíûï ¼àëäû. – Áèûë ñåêñåí ò†ðòòå. – ½àéñàð Ñ„ëiìãåðåé òóðàëû „¡ãiìåñií æàë£àäû. – Êåìïiði ¼àéòûñ áîë£àí. Æåñið ¼ûçûíû¡ ¼îëûíäà ò´ðàäû. Øàë „ëi òû¡, òîé-òîìàëà¼òàí, æèíàëûñòàðäàí ¼àëìàéäû. Øàé iøiëiï áîëäû. Êåëiíøåê «åíäi íå iñòåóiì êåðåê» äåãåí ñ´ðàóëû æ¥çáåí ê¥éåóiíå ¼àðàäû. Ê¥éåói îéëàíáàñòàí:

– 68 – – Òàìà¼ ñàë, – äåäi. – Æî¼, òàìà¼¼à „óðå áîëìà¡äàð. Ìåí Ñ„ëiìãåðåéãå áàðàéûí. ½àéñàð ìåíi àïàðûï ñàëñûí. Àëäà ðàçû áîëñûí, øûðà£ûì. Ñûðò¼à øû¼¼àííàí êåéií ½àéñàð æîëàóøûíû¡ ñ†ìêåñií àëûï, †çií ¼îëûíàí æåòåëåï àëäû. – À£à, áàé¼à¡ûç! Áiçäi¡ ¥éäi¡ ò´ñûíäà ñâåò æî¼. Æîëû äà íàøàð. Áûëàé ¼àðàé òóðà æ¥ðåéiê. ¦é-¥éäi¡ àðàñûìåí æ¥ðiï, á´ëàð àóëàñû à£àø øàðáà¼ïåí ¼îðøàë£àí, ò†áåñiíäå øàòûðû áàð, ñûðòû àïïà¼ òàïò´éíà¼òàé ¥éäi¡ ¼àñûíà êåëäi. – Êiðå áåði¡iç, – äåäi ½àéñàð øà£ûí ¼à¼ïàíû øàë¼àéòà àøûï. – Èò æî¼. Àóëàíû¡ iøi äå òàï-òàçà. ¦é èåëåðiíi¡ òàçàëû¼ ïåí ò„ðòiïêå ì„í áåðåòiíäåði áàé¼àëàäû. Á´ëàð ¼àðàê†ëå¡êå ä„ëiçáåí æ¥ðiï, î¡ æà¼òà£û êèiçáåí òûñòàë£àí åñiêòi àøûï, iøêå êiðå áåðãåíäå, àëäàðûíàí ñûðò¼à øû£ûï êåëå æàò¼àí „éåëìåí ñî¼òû£ûñûï ¼àëà æàçäàäû. …éåë à¡òàðûëûï øåãiíiï, àëäûìåí æîë áåðäi: – Æî£àðû øû£û¡ûçäàð. – ½àëàøà êèãåí êèiìiíåí, øàø ¼îéûñûíàí ¼ûçìåòêåð „éåë åêåíi ê†ðiíiï ò´ð. – Àòàé æî¼ ïà? – äåäi ½àéñàð „ëäå¼àëàé áàñûí øàé¼àï. – Îë êiñi „ëãi ¼àçiðäå áið æà¼¼à øû£ûï êåòiï åäi, êåëiï ¼àëàð. Ò†ðãå øû£û¡ûçäàð. Ñûðòòàí êåëãåíäåð àòàéäû¡ êåëåòiíiíå äå, „éåëäi¡ øûí û¼ûëàñïåí øà¼ûðûï ò´ð£àíûíà äà ñåíi¡êiðåìåãåíäåé, îøàðûëûï ò´ðûï ¼àëäû. – Ìûíà à£àé àëûñòàí êåëå æàò¼àí æîëàóøû, òåãi, îñû æåðëiê. Àòàéäû áiëåäi åêåí, ê†ðåéií äåï åäiì äåãåí ñî¡, àëûï êåëiï åäiì... – ½àéñàð «åíäi ¼àéòòiì» äåãåíäåé æàëòà¼òàï „éåëãå ¼àðàäû. – Åíäi îñû àðàäà ò´ðàñûçäàð ìà, æî£àðû øû¼ïàéñûçäàð ìà? – äåäi „éåë ½àéñàðäû¡ áàñû àðòû¼ ñ†çiíå ¼ûíæûë£àíäàé áið ¥íìåí. ½îíà¼òàð ò†ðãi á†ëìåãå †òòi. ½àëàíû¡ ï„òåðiíäåé ¼àáûð£à£à òiðåëãåí ñòåíêà, îðòàäà ¥ñòåë, î¡ æà¼òà äèâàí ìåí åêi êðåñëî ò´ð. Øàë£àéäà æàò¼àí ïîñåëêå æ´ïûíû áîë£àíìåí, ìûíàó ¥éäi¡ ì„äåíè òiðøiëiãi ¼àòàðäàí áèiê åêåíi áàé¼àëàäû.

– 69 – «Áàÿ£ûäà äà ì´íòàçäàé êèiíiï, øàøûí òàðàï, òiï-òiê æ¥ðóøi åäi £îé» äåï åñiíå àëäû æîëàóøû áið êåçäåãi ´ñòàçûí. Á´ëàð ¼àáûð£à£à iëiíãåí ôîòîñóðåòòåðãå, ñ†ðåäåãi êiòàïòàð£à ¼àðàï, òûì-òûðûñ ´çà¼ îòûðäû. …éåë á´ëàðäû¡ êåëãåíií ´ìûòûï êåòêåí ñåêiëäi, †ç øàðóàñûìåí ñûðòòà æ¥ð. …ëäåí óà¼ûòòà ñûðò¼û åñiê ñàðò àøûëûï: – Êiìäåð äåéñi¡?.. Ñ´ðàìàéñû¡ áà?.. Íåìåíå? Î, ¼´äàóàíäà! – äåï äàáûðëàé ñ†éëåï êiðãåí àäàìíû¡ ¥íi åñòiëäi. ¦é èåñiíi¡ êåëãåíií ñåçiï, åêåói îðûíäàðûíàí ò´ð£àíäà, åñiêòåí øàøû àïïà¼ ¼óäàé, ¼àáà£û ìåí êiðïiãiíå äåéií àïïà¼, ò†¡iðåãiíå øà¼ûðàÿ ¼àðà£àí êiøêåíòàé øàë ê†ðiíäi. Æàðûñà ñ„ëåì áåðãåí åêåóiíå åðiíiíi¡ ´øûí æûáûðëàòà, æà¼ûíäàï êåëiï àìàíäàñòû äà, «òàíûìàäû¼ ¼îé» äåãåíäi áiëäiðå, áåéòàíûñ æîëàóøûíû¡ ¼îëûí æiáåðìåé, îéëàíûï ¼àëäû. – Ìåí Ñiáið æà¼òàí êåëåìií, Ñ„êå, – äåäi æîëàóøû ê¥ëiìñiðåï. – Åëäåí åðòå êåòêåíìií. Îñû æà¼¼à æîë ò¥ñêåí ñî¡, ñiçãå ñ„ëåì áåðåéií äåï êåëiï åäiì. – Å, á„ðåêåëäi, øûðà£ûì, – äåï, ì„í-æàé£à ò¥ñiíiï, øàë ïëàùûí øåøå áàñòàäû. Øàë êðåñëî£à æàé£àñ¼àíäà, ½àéñàð îðíûíàí ò´ðäû: – Àòà, ìåí êåòòiì. Ìûíà à£àé ñiçäi¡ ¥éäi ñ´ðà£àí ñî¡, „êåï òàñòàéûí äåï êåëãåíiì £îé. – Æàðàéäû, øûðà£ûì. ½àéñàð êåòêåííåí êåéií, åêåói „¡ãiìåíi íåäåí áàñòàðûí áiëìåãåíäåé ¥íñiç îòûðûï ¼àëäû. Æîëàóøû åíòiãå äåìàëûï, îðàìàëûí àëûï òåðií ñ¥ðòiï, ê†çiíi¡ ¼èû£ûìåí àíäà-ñàíäà ¥é èåñiíå ¼àðàï ¼îÿäû. Áið êåçäåãi êèiêòi¡ àñû£ûíäàé ûï-û¼øàì, ñûïà äà ñûðáàç æiãiò êiï-êiøêåíòàé ø¥éêåäåé øàë áîëûïòû. Ê†çi æûïûëû¼òàï, øåêå òàìûðû àäûðàéûï, áàÿ£û áåéìàçà øà¼àðëàó ìiíåçäåí áåëãi áåðiï ò´ð£àíäàé. Õèìèÿ ï„íiíåí ñàáà¼ áåðåòií, †òå ´¼ûïòû, áiëiìäi ì´£àëiì åäi. Êåíåò, „ëäå æîë àçàáûíàí, „ëäå àóðóäàí, æîëàóøû àÿ¼ àñòûíàí ¼ûñûëûï, æàíòàëàñà ¼àëòàñûíàí ä„ði àëûï, àóçûíà ñàëäû äà, îíàí ñàéûí áîðøà-áîðøà áîëûï òåðëåï, æà£àñûí à£ûòòû. Æàíò„ñiëiì ê¥éäå åíòiêêåí æîëàóøûíû ê†ðiï, ¥é èåëåði ¥ðïèiñiï ¼àëäû. Æîëàóøû „ëäåí óà¼ûò-

– 70 – òà åñií æè£àíäàé áîëûï, †çiíå ¥ðåéëåíå ¼àðà£àí ¥é èåñiíå ¥í ¼àòòû. – Äåíñàóëû¼òàí àéûðûë£àíûìûç£à ê†ï áîë£àí. Æîëäà †ëiï ¼àëàì áà äåï ¼îð¼ûï åì... „éòåóið, àìàí æåòêåí ñåêiëäiìií. Î£àí äà ò„óá„! – ½èñàéûï æàòñà¡ûçøû... Àòû¡ûç êiì áîëàäû? – Àòûìäû „çiðãå Áîðèñ äåï ¼àáûëäà¡ûç. Øàìàì æåòêåíäå ò¥ñiíäiðiï àéòàðìûí... Æîëàóøû äèâàí£à ¼èñàéäû äà, †çiíi¡ á†òåí ¥éäi „áiãåðãå ñàë£àíûíà û¡£àéñûçäàí£àíäàé: «Àïûð-àé, àïûð-àé», – äåé áåðäi áàñûí øàé¼àï. Àë£àø¼û ê†ðãåí „éåë ì´íû¡ ¼àñûíà êåëiï: – Ä„ðiãåð øà¼ûðòñà¼ ¼àéòåäi? – äåäi. – Æî¼, „áiãåð áîëìà¡ûç. Ñ¥ò ïiñiðiì óà¼ûò øàìàñûíäà ¼îíà¼ òà †çiíå-†çi êåëãåíäåé áîëäû. Ä„ðiñi äå ê†ï åêåí, áiðiíåí ñî¡ áiðií iøiï, áiðàóû¼ ¥íñiç æàòòû. ¦é èåëåði, ìàçàñûí àëìàéû¼ äåãåíäåé, ì´íû á†ëìåäå æàë£ûç ¼àëäûðûï, øû£ûï êåòòi. Æîëàóøû, æ¥ðåãiíi¡ ¼ûñ¼àíû ñ„ë-ï„ë áàñûë£àíäàé áîëûï, ä¥íèå ¼àéòà êå¡iï, òiðøiëiêòi¡ ðà¼àòûí ñåçãåíäåé áið ê¥éäå ìàóæûðàï æàò¼àí. Ê†çi iëiíiï êåòêåí åêåí, ò¥ñ ê†ðäi. Ò¥ñiíäå àéäàëàäà ò†ðò-áåñ àäàì æîë áîéûíäà àâòîáóñ ê¥òiï ò´ð. ½´äàéàó, æàïàí ò¥çäå íå£ûë£àí àâòîáóñ? Ê†êæèåêòå ¼àë¼û- £àí ñà£ûì. Ò†¡iðåêòå òiðøiëiê áåëãiñi áiëiíáåéäi. Æåëêiëäåãåí áîç ñåëåó ìåí øèëåð, àëûñòàí à£àð£àí øà£ûë ¼´ìäàð ê†çãå ò¥ñåäi. ½àíøà ê¥òêåíäåði áåëãiñiç. Á„ëêiì, áið ê¥í, „ëäå áiðíåøå ê¥í. Êåíåò, ò†çiì òàóñûëûï, ¥ìiò ¥çiëiï ò´ð£àí êåçäå, ¼àéäàí ïàéäà áîë£àíû áåëãiñiç, àëäàðûíà øà£ûí àâòîáóñ êåëiï òî¼òàï æàòûð åêåí. Ê†¡iëiíäå „ëäåáið ¼óàíûø ñåçiìi æûëò åòêåíäåé áîëäû. Àâòîáóñ¼à îòûðàéûí äåï ´ìòûëà áåðãåíäå, îÿíûï êåòòi. Å¡ £àæàáû, îñû ò¥ñòi îë åðòåäå, á„ëêiì, æàñ êåçiíäå, áið ðåò ê†ðãåí åäi. Ä„ë ñîë ê¥éi. ½ó äàëà. Ñàð£àéûï ê¥òó. Ì´íû¡ á¥êië †ìiði †çi äå àíû¼òàï áiëìåéòií áiðäå¡åíi ê¥òóìåí †òêåíäåé åäi. Áiðà¼ îíäà àâòîáóñ êåëìåéòií. Åíäi ìiíå ¼àíøà æûëäàí êåéií ñîë ò¥ñòi åêiíøi ðåò ê†ðãåíäå, çàðû£à ê¥òêåí àâòîáóñ¼à êåçiãiï îòûð.

– 71 – Æîëàóøû ò¥ñií ¼àëàé æîðûðûí áiëìåé, „éòåóið ê†êiðåãiíäå æûëò åòêåí áið ¼óàíûø ñåçiìií ê†¡iëiíå ìåäåò ¼ûëûï, ø¥êiðøiëiê åòòi. Á†ëìåãå Ñ„ëiìãåðåé êiðiï, ¼îíà¼òû¡ æà£äàéûí ñ´ðàäû. – Ø¥êið, – äåäi á´ë ê†òåði¡êi äàóûñïåí †çiíi¡ ñàóû- £ûï ¼àë£àíûí áiëäiðå. Ê†ï ´çàìàé øàé êåëäi. ½îíà¼òû¡ àìàí-ñàó áàñûí ê†òåðãåíiíå á„ði äå ¼óàíûøòû åäi. …éåë äå ê¥ëiìñiðåï: – Àïûðìàé, ¥éiìiçãå êåëå ñàëûï àóûð£àíû¡ûç£à ¼àòòû ¼ûñûëäû¼ ¼îé. Åðòå¡ ä„ðiãåð áàëàíû øà¼ûðòàðìûí. ‡çiìiçäi¡ áàëà £îé. ½àðàï ê†ðñií, – äåäi åíäi ¼îð¼àòûí åøòå¡å æî¼ äåãåíäåé æàéìà-øóà¼ ¥íìåí. Øàé ¥ñòiíäå äå „¡ãiìå æ¥ðiï êåòå ¼îé£àí æî¼. ¦é èåëåðiíi¡ «Àóäàí£à ¼àøàí êåëäi¡iç», «Àâòîáóñ æ¥ðiï ò´ð£àí øû£àð», «½àðàñèûðäû¡ æàìàí á†ãåòiíåí àìàí †òòi¡äåð ìå» äåãåí ñåêiëäi ´ñà¼-ò¥éåê ñ´ðà¼òàðûíà æîëàóøû ¼ûñ¼à £àíà æàóàï áåðåäi. …¡ãiìå àéò¼û¡ êåëìåñå, îäàí „ðìåí äåãåíäåé Ñ„ëiìãåðåé äå øà¼ûðàÿ øàë¼àéûï, ñåë¼îñòàó îòûð. Áið çàìàíäà åò êåëäi. ¦ëáiðåï ïiñêåí áà£ëàííû¡ åòi èiñi á´ð¼ûðàï ò„áåòòi ¼îç£àï-à¼ ò´ð. Á´ë ¥éäi¡ ä„ìi òàìà¼òû òàë£àï iøåòií ¼àðò àäàì£à àðíàëûï æàñàëàòûíû áàé¼àëàäû. Áiðà¼ ¼îíà¼ àóûç òèãåíi áîëìàñà, åøòå¡å æåï æàðûòïàäû. – Åò ä„ìäi åêåí... Æàðû¼òû¼, á´ë æà¼òû¡ åòi îñûíäàé £îé, – äåï †çiíi¡ æåé àëìàé îòûð£àíû òàìà¼òû¡ ñàïàñûíà ¼àòûñû æî¼ åêåíií áiëäiðãåíäåé áîëäû. Åòòåí êåéií „éåë ¥ñòåë ¥ñòií æèíàñòûðûï, †çäåði øåøiëiï ñ†éëåññiíøi äåãåíäåé, åñiêòi æàóûï øû£ûï êåòòi. Ñ„ëiìãåðåé êðåñëî£à îòûðûï, ¼îíà¼¼à äèâàíäû ê†ðñåòòi: – Îòûðû¡ûç, „éòïåñå, ¼èñàéûï æàòñà¡ûçøû. – Æî¼, îòûðàéûí, – äåäi æîëàóøû. Åêåói äå åíäi „¡ãiìåãå û¡£àéëàí£àíäàé ò¥ð áiëäiðäi. – Àë, – äåäi Ñ„ëiìãåðåé ¼îíà£ûíà ¼àðàï. Îíûñû åíäi æ†íi¡äi àéòàòûí êåç êåëãåí øû£àð äåãåíäi áiëäiðãåíäåé áîëäû. Æîëàóøû ò†ìåí ¼àðàï, íåäåí áàñòàðûí áiëìåãåíäåé, áiðøàìà îòûðäû äà:

– 72 – – «Àäàìíû¡ áàñû – Àëëàíû¡ äîáû» äåéäi åêåí, Ñ„êå, – äåäi „ëäå¼àëàé äàóñû ¼àðëû£ûï. – Ìåí äå áið ñîíäàé äîïøà äîìàëàï, òà£äûðäû¡ ò„ëêåãiíå ò¥ñêåí æàíìûí. ‡ìiðiì ê¥í ìåí ò¥í ñåêiëäi. ½ûñûëìàé, ¼èíàëìàé åñêå àëàòûí ñ„òòåðiì äå áàð, àéòó£à àóçûì áàðìàéòûí ò´ñòàðûì äà àç åìåñ. Áiðà¼ ñîíû¡ á„ði ¼àëàé áîëäû: „ëäå †çiìíi¡ æiáåðãåí ¼àòåëiãiìíåí áå, „ëäå ìà¡äàéûìà æàçûë£àí £´ìûð îñû áîëäû ìà, îë æà£û áið ¼´äàé£à àÿí. Êií„ìíi¡ íå åêåíií †çiì äå áiëìåéìií, „éòåóið, †ìið áîéû åðêiìíåí òûñ, ñàíàìíàí òûñ áið çîðëû¼òû¡ û¼ïàëûíäà æ¥ðãåíäåéìií... Æîëàóøû „¡ãiìåñií „ðiäåí – áàëàëû¼ øà£ûíàí áàñòàäû. Ñ„ëiìãåðåé „ëäåíåíi åñiíå ò¥ñiðå àëìàé ò´ð£àíäàé, ¼îíà£ûíà ñ´ðàóëû æ¥çáåí ¼àðàï, åìiíiï ¼àë£àí. Áið ò´ñòà åñiê áîëìàøû àøûëûï, „éåëäi¡ æ¥çi ê†ðiíäi äå, á´ëàðäû¡ ´çà¼ „¡ãiìåãå êåòêåíäåé ò¥ðëåðií ê†ðãåí ñî¡, åñiêòi ¼àéòà æàïòû. * Áîðèñòi¡ øûí àòû – Áàòûð áîëàòûí. …êåñi – Ø„éêåí åëãå òàíûìàë £àëûì, „ði ëàóàçûìäû ¼ûçìåòêåð åäi. ‡ç áàñû ´ëû¼ áîë£àíìåí, àòà-òåãi æàëøûäàí øû¼¼àí êåäåé „óëåò áîë£àí ñî¡, áîñà£àäà æ¥ðiï ê¥í êåøiï, æàëòà¼òû¼òû¡ çàðäàáûí ê†ï ê†ðäi ìå, „éòåóið †çiíåí êåéiíãi ´ðïà- £ûíû¡ áàòûð áîë£àíûí ¼àëàï, àòûí îñûëàé äåï ¼îé£àí. Øåøåñi Ñà¼ûï ìiíåçäiëåó, æàé ñ†éëåãåíiíií †çi ´ðñûñ¼àí ñåêiëäi. Æ¥ðãåí æåðií ó-øó ¼ûëûï, ê¥éåóiíå äå ¼àðñû ñ†éëåï, áàëàëàð£à äà æåêiï ¼àëûï îòûð£àíû. Áiðà¼ åíåñi òåïêåí ¼´ëûííû¡ åòi àóûðìàñ äåãåí, áàëàëàðû îíû åëå¡ äå ¼ûëìàéäû. Áàòûðäàí áàñ¼à ò†ðò æàñàð ñàðû ¼ûç Ðàóøàí – îñû ¥éäi¡ åðêåñi. Ò´ëûìøà£û æåëáiðåï, àäàì îéûíà êåëìåéòií áiðäå¡åëåðäi òàóûï àéòûï, ¥éäi¡ iøií áàçàð ¼ûëûï îòûð£àíû. Îíû åøêiì áåòiíåí ¼à¼ïàéäû, íå àéòñà äà, íå iñòåñå äå, á„ði †çiíå æàðàñûï ò´ðàäû. Á´ë ¥éäi¡ áið „äåòi – ¼àçàíû îòòàí ò¥ñïåéòií. Åêi ê¥ííi¡ áiðiíäå ¼îíà¼ ¼àáûëäàï, øåøåñi òàìà¼ iñòåï ¥ëãåðå àëìàé, „áiãåð áîëûï æàò¼àíû. …êåñi ìåí øåøåñiíi¡ òiðëiãiíå ¼àðàñà¡, àäàì ä¥íèåãå ¼îíà¼ ê¥òó ¥øií £àíà êåëåòií ñåêiëäi. «¦é ê†ðñåòå àëìàäû¼», «ñûáà£à áåðå àë-

– 73 – ìàäû¼» äåï àéäàëàäà£û áiðåóëåðãå ¼àðàäàé ¼àðûçäàð áîëûï æ¥ðåð åäi. …êåñi æî¼øûëû¼òû ê†ï ê†ðãåí £îé, ¼îíà¼ øà¼ûðó òî¼øûëû¼òû¡ áåëãiñiíäåé áîëûï, ñîíû¡ ¼ûçû£ûí ê†ðå áåðãiñi êåëå ìå åêåí, îë æà£ûí áið ¼´äàé áiëñií. Áiðà¼, øûíûíäà äà, ¼îíà¼òàð êåëãåí êåçäå îòáàñû øàòòû¼¼à êåíåëiï, „çië-ê¥ëêi, „¡ãiìå-ä¥êåííåí ¥éäi¡ iøi êå¡åéiï, æàðû¼ áîëûï êåòêåíäåé ê†ðiíåäi. Äàñòàð¼àí ¥ñòi òîë£àí – òà£àì ìåí æåìiñ-æèäåê. Iøiìäiêòi ñ†éëåï îòûðûï iøó äà£äû£à àéíàë£àí. Àéòûëàòûí „¡ãiìåíi¡ ò¥ði ê†ï. …çië, ¼àëæû¡ òàóñûëìàéòûí áið æûð ñåêiëäi. …ñiðåñå, „êåñiíi¡ ¼´ðäàñû Åðêií äåãåí êiñiìåí åêåóiíi¡ „çiëäåði îòûð£àí æ´ðòòû¡ ê¥ëêiäåí åçóëåðií æèäûðìàéäû. Åðêiííi¡ àéò¼àíûí òû¡äàñà¡, ì´íû¡ „êåñiíåí †òêåí „ïåíäi æî¼, àë „êåñiíi¡ „¡ãiìåñií òû¡äàñà¡, Åðêiííåí †òêåí ½îæàíàñûð á´ðûí-ñî¡äû áîëìà£àíäàé. Àðà-àðàñûíäà ê†ðãåí-áiëãåí, åñòiãåí î¼è£àëàð àéòûëûï æàòàäû. Êåéäå „ëåóìåòòiê æà£äàéëàð£à ðèçà åìåñòiê òå áàé¼àëûï ¼àëàäû. Æà£ûìïàçäàð ìåí †òiðiêøiëåðäi¡, ïàéäàê¥íåìäåðäi¡ çàìàíû äåï îòûðàòûíäàðû áàð. «½´ëäû¼ ñàíà», «ðóøûëäû¼» ñåêiëäi áàëàëàð£à ò¥ñiíiêñiçäåó áið ñ†çäåð äå àóûç£à æèi àëûíàäû. Àëàéäà ñàÿñàò òóðàëû „¡ãiìåãå á„ði äå æîëàìàó£à òûðûñàòûí. …ëäå¼àëàé àðòû¼ àóûñ áiðäå¡åëåð àéòûëûï ¼àëñà, áiðåó æàñûðûíûï òû¡äàï ò´ð£àíäàé, ¥ðåéëåíiï, àáûðæûï, «¼àéòåñi¡äåð, ¼îéû¡äàð» äåï áiðiíå-áiði à¼ûë àéòûï æàòàð åäi. Êåéäå áiðû¡£àé ëàóàçûìäû êiñiëåð êåëåäi. Îëàðäû¡ „¡ãiìåëåði òiïòi á†ëåê. Îëàð ê†áiíå áið-áiðiíå äåãåí àéðû¼øà û¼ûëàñòàðûí áiëäiðiï, íåãå áiðií-áiði æà¼ñû ê†ðåòiíií, íåãå îñûíøà ñûéëàéòûíûí – áiðåó æî¼ îëàé åìåñ äåï ò´ð£àíäàé – †ëåðäåãi ñ†çäåðií àéòûï ä„ëåëäåï æàòàäû. ‡çäåðiíi¡ àòòàðû äà áåëãiñiç – †¡êåé Á„êå, Ñ„êå, Ò†êå, òà£û ñîë ñèÿ¼òûëàð. …ñiðåñå, Ñ„êå „ëäå Ç„êå äåãåí áið êiñi, ø¥ëåí ¥ëåñòiðãåíäåé, ìà¼òàó ñ†çäåðäi¡ íå áið ä¥ðèÿñûí òàðàòûï, æ´ðòòû¡ á„ðiíi¡ àÿ¼-¼îëäàðûí æåðãå òèãiçáåéäi. Åãåð ëàóàçûìû æî£àðû áiðåó áîëñà, îäàí ´ëû, îäàí äàíûøïàí åøêiì æî¼òàé åòiï ìà¼òàð åäi. Îíû¡ ñ†çiíå åëäi¡ åòi ¥éðåíãåí, ìûíàóû¡ àðòû¼ áîëäû-àó äåï æàò¼àí åøêiì æî¼. Òåê îë æî¼òà êåéáið ¼´ðäàñòàðû: «Ñ„êå¡ àäàì-

– 74 – äû ìà¼òà£àíäà †ëòiðiï æiáåðå æàçäàéäû £îé» äåï ¼àëæû¡- äàéòûí. ½ûðê¥éåêòå „êåñiíi¡ òó£àí ê¥íi òîéëàíäû. ½îíà¼òàð ê†ï áîëäû. …êåñiíi¡ ¥ñòiíå æàáûë£àí øàïàíäà åñåï æî¼. Áàëàëàð äà ñûéëû¼òàí ¼´ð ¼àëìàäû. Îþëàï æàñàë£àí äîìáûðàíû ¼îíà¼òàðäû¡ áiði Áàòûð£à ´ñûíäû. Áàòûð „êåñiíåí åïòåï äîìáûðà ¥éðåíiï æ¥ðãåí, ì„ç áîë£àíû ñîíøà, ñûéëà£àí àäàì£à íå äåðií áiëìåé, ûðæàëà¼òàï ê¥ëå áåðäi. Ðàóøàí£à †çiíi¡ áîéûíà æóû¼ ¼óûðøà¼ ´ñûí£àí êåçäå, îë ¼óàí£àííàí ¥éäi áàñûíà ê†òåðå øû¡£ûðûï, ¥é iøiíäå ê¥ëìåãåí àäàì ¼àëìàäû. ½óûðøà¼ ñûéëà£àí ¤àëûì à£à áàëàæàí åäi, Ðàóøàíäû àëäûíà àëûï, åðòåãi ñåêiëäi áiðäå¡å àéòûï, åêåóàðà ì„ç áîëûï îòûð£àí. …ëäå¼àëàé «øàéòàí» äåãåí ñ†ç àéòûë£àí áîëó êåðåê, Ðàóøàí ò¥ñiíáåé: – Øàéòàí äåãåí íå? – äåäi. – Øàéòàí áà? Øàéòàí äåãåí... – äåï ¤àëûì à£à ¼àïåëiìäå íå àéòàðûí áiëìåãåíäåé, à¡òàðûëûï ò´ðûï ¼àëäû. Ñîäàí êåéií: – Øàéòàí äåãåí ê†çãå ê†ðiíáåéäi, ê†ðiíñå, êåéäå áàñ¼à áiðäå¡åãå... – äåï àñà ò¥ñiíiêòi åòå àëìàé ê¥ìiëæiï ¼àë£àí. Ðàóøàí îñû ò´ñòà „ëäåíåäåí ¼àóiïòåíãåíäåé – ñîíû¡ àëäûíäà ìàñà øà£ûï, ¼îëûí iñiðiï æiáåðãåí åäi, ¤àëûì à£àñûíà ¼àäàëà ¼àðàï: – Øà¼ïàé ìà? – äåäi æ´ëûï àë£àíäàé. Î£àí ¥é iøiíäåãiëåð òà£û äà äó ê¥ëäi. Ò¥í îðòàñûíà æóû¼ ¼îíà¼òàð òàðàäû. Áàòûð ¼ûçû¼òû äóìàí£à òîëû òîéäû¡ „ñåðiíåí áiðàç£à äåéií ´éû¼òàé àëìàé, à¼ûðû òàëûï áàðûï ê†çi iëiíãåí. …ëäåáið æà£ûìñûç ¥íäåðäåí îÿíûï êåòòi. Îë ¥íäåðäi¡ íå åêåíií àéûðà àëìàé, áiðàç æàòòû. Êåíåò øåøåñiíi¡ æûëà£àí äàóñûí åñòiãåíäåé áîëäû. Ç„ðåñi ´øûï, îðíûíàí ¼àëàé àòûï ò´ð£àíûí áiëìåé ¼àëäû. Áiðiíøi ê†ðãåíi – ¥ñòiíäå àøû¼ ¼î¡ûð êèòåëi áàð, òåðiñ ¼àðàï ò´ð£àí ´çûí ìîéûí ¼àðà òîðû êiñi, îíû¡ àð æà£ûíäà àáäûðàï, ê„ñò†ìiíi¡ ò¥éìåñií ñàëà àëìàé „ëåê áîëûï æàò¼àí „êåñi. Åñiê æà¼òà „ñêåðøå êèiíãåí äåìáåëøå áiðåó ò´ð. Øåøåñi øàøû äóäûðàï, „êåñi „ëäåáiðäå¡åãå ê†íáåé æàò¼àíäàé, æàëáàðûíà ¼àðàï, áóëû£à æûëàï, àðàñûíäà ò¥ñiíiêñiç áiðäå¡åëåðäi àéòûï, ¼àéòàäàí áóëû£à æûëàé-

– 75 – äû. ½àñûíäà ò´ð£àí áåéòàíûñ êiñiëåðäå ¥í æî¼. Ìûíàó î¼è£à£à ¼àòûñû æî¼ àäàìäàð ñåêiëäi. Åøòå¡åãå ò¥ñiíáåñå äå, øåøåñiíi¡ æûëà£àíûí ê†ðiï, Áàòûðäû¡ æ¥ðåãi àò¼à¼òàï àóçûíà òû£ûëäû. Áið ¼àðà£àíäà îñû ò´ð£àí ê†ðiíiñòå êiñi øîøûðëû¼ åøòå¡å æî¼ ñåêiëäi åäi, êåëiï ò´ð£àí àäàìäàðäû¡ ò¥ðiíåí äå ¼îð¼ûíûøòû åøòå¡å áàé¼àëìàéòûí, áiðà¼ áið ñ´ìäû¼òû¡ áàñòàë£àíûí áàëà æ¥ðåãi „êåñiíi¡ àáäûðà£àí æ¥çiíåí, øåøåñiíi¡ ò´íøû£à æûëà£àí ¥íiíåí àíû¼ áiëäi. Ò¥ïêi á†ëìåäåí ´éïà-ò´éïà áîëûï êiðiï êåëãåí Áàòûðäû ê†ðiï, Ø„éêåí ¼àíøà ñàáûðëû áîëàéûí äåñå äå, ñàáûðëû áîëà àëìàäû. ½àñûíà êåëiï áàëàñûí ¼´øà¼òàï, †êñiï æiáåðäi äå, †ç ¥íiíåí †çi øîøû£àíäàé, êiëò òî¼òàï, åíòiãå äåì àëûï, åøòå¡å àéòà àëìàé, ¥íñiç ¼àëòûðàíà ê¥ðñiíäi. Ñîäàí êåéií àðòûíà á´ðûëûï: – Æûëàìà, – äåäi „éåëiíå êåêåøòåíå, – Ðàóøàíäû îÿòàñû¡. Áàëàëàðäû¡ ç„ðåñií ´øûðìàéû¼. …êåñi ê†ï ´çàìàé ¼àéòûï êåëåòií àäàìøà åøòå¡å àéòïàñòàí, øû£ó£à áåò àëäû. Åñiê àëäûíäà ò´ð£àí „ñêåðè àäàì, àñà áið ëàóàçûìäû àäàì£à ¼ûçìåò ê†ðñåòêåíäåé, á´£àí åñiê àøûï ê¥òiï ò´ðäû. Å¡ ñî¡ûíàí øû¼¼àí ´çûí ìîéûí áåéòàíûñ êiñi åøêiìãå á´ðûëûï ¼àðàìàé, ì´íäàé î¼è£à£à ê†çiì ¥éðåíãåí, ìà£àí ñåíäåðäi¡ óàéûìäàðû¡, ê†ç æàñòàðû¡ ò¥êêå äå ¼àæåò åìåñ äåãåíäåé áið ñàçàð£àí áåéòàðàï ê¥éäå íåìåñå ìåí åøòå¡å äå ê†ðãåí æî¼ïûí, ñåíäåðäi äå ê†ðiï ò´ð£àí æî¼ïûí, åøòå¡å äå áiëìåéìií, åøòå¡å äå àéòïàéìûí äåï òå æîðó£à áîë£àíäàé áið ò¥ðìåí ¥í-ò¥íñiç øû£ûï êåòòi. Îëàð êåòêåííåí êåéií øåøåñi ì´íû ¼´øà¼òàï, †êñiï ´çà¼ æûëàäû. Íåãå æûëàï ò´ð£àíûí áiëìåñå äå, øåøåñiíå ¼îñûëûï Áàòûð äà æûëàäû. Áiðà¼ øåøåñiíi¡ äå, †çiíi¡ äå íåãå æûëà£àíûí îë ê†ï ´çàìàé-à¼ áiëäi. …êåñi õàëû¼ æàóû äåãåí àòïåí ò´ò¼ûíäàëûïòû. Áàñ¼à ò¥ñêåí í„óáåòòi¡ îðàñàí ¥ëêåíäiãi ñîíøà îíû àíû¼òàï, ì„íiíå òåðå¡ ò¥ñiíiï, ò´æûðûì æàñàó£à, „ðèíå, áàëàíû¡ øàìàñû æåòêåí æî¼. Òåê àÿ¼ àñòûíàí îñûíäàé æàìàíäû¼ òàï áîëàòûí áîëñà, íåãå àÿ¼ àñòûíàí òà£û áið æà¼ñûëû¼ òàï áîëìàñ¼à äåãåíäåé „ëäåáið ò¥ñiíiêñiç ä„ìåãå åìåêñiï æ¥ðãåí.

– 76 – Æàìàíäû¼ ì´íûìåí òî¼òàìàäû. Åêi ê¥ííåí êåéií á´ëàðäû ò†ðò á†ëìåëi ¥éäåí øû£àðûï, „ëäåáið áàðà¼ ñåêiëäi åñêi ¥éãå ê†øiðäi. Á´ðûí£û ¥éãå á´ëàðìåí àðàëàñ-¼´ðàëàñ áîëûï æ¥ðãåí „êåñiíi¡ ¼ûçìåòòåñ äîñòàðûíû¡ áiði êiðäi. Øåøåñi áàð á„ëåíi ñîëàðäàí ê†ðiï, ¼àð- £àï-ñiëåï, áàëà£àòòàï æ¥ðäi. Àëàéäà á„ëå ì´íûìåí äå òî¼òàìàäû. Áið àïòàäàí êåéií øåøåñi ´ñòàëäû. Øåøåñi êåòiï áàðà æàòûï, æûëàó£à äà øàìàñû êåëìåäi. Äåìi òàóñûëà áóëû£ûï, á„ëåíøåãå, ò¥- ãåíøåãå õàáàðëàñ äåï, àðàëàñûï æ¥ðãåí áið-åêi äîñòàðûíû¡ àòûí ñûáûðëàé àéòûï, ñîäàí êåéií çàðëàíà ñ†éëåï: «Áið Àëëà£à òàïñûðäûì, áið Àëëà£à...» – äåé áåðäi äåìiêïå àäàìäàé ¼àòòû åíòiãiï. Øûí ¼àñiðåòòi Áàòûð åíäi ò¥ñiíäi. ¦ðåé äàóûëû àÿ¼¼îëûí æåðãå òèãiçáåé, áåéì„ëiì áið æà¼¼à ´øûðûï àëà æ†íåëãåíäåé áîëäû. ½àðñûëàñàð£à ä„ðìåí æî¼. ½îëûíàí êåëãåíi ¼îð¼ó £àíà. Ò†ðò æàñàð ¼àðûíäàñûìåí åêåói ñ„áè ñàíàñû ò¥ñiíiï áîëìàéòûí ¼àòûãåç óà¼ûòïåí, ê¥íìåí, ò¥íìåí, ìåéiðiìñiç áèëiêïåí, áåéì„ëiì òiðëiêïåí áåòïå-áåò ¼àëäû. ½àðûíäàñû øåøåñií içäåï øûðûëäà£àíäà, Áàòûð íå iñòåðií áiëìåé, ¼îñûëà æûëà£àí. Êåíåò åíäi íå iñòåó êåðåê äåãåí ñ´ðà¼ àëäûíàí øû¼¼àíäà, ¼´ëàìà æàðäû¡ øåòiíäå ò´ð£àíäàé, ¼´é¼à òàìûðû øûìûðëàï, åñií æèûï àëäû. Íå iñòåó êåðåê – ìûíà ¼àðûíäàñûí †ëòiðiï àëìàé, †çi äå †ëiï ¼àëìàó ¥øií áiðäå¡å iñòåó êåðåê. Ä¥êåíãå áàðó êåðåê, òàìà¼ iñòåó êåðåê. Øåøåñi òàñòàï êåòêåí à¼øàíû ¥íåìäåï æ´ìñàó êåðåê. Àð æà£û áåëãiñiç. Îäàí „ði îéëàó£à Áàòûðäû¡ à¼ûëû æåòïåéäi. ½àðûíäàñû, áàëà íåìå, æûëàï-æûëàï ´éû¼òàï ¼àëäû, Áàòûð òà¡ àò¼àíøà ê†ç iëãåí æî¼. Êåëåñi ê¥íi òà¡åðòå¡ áàðàê¼à áið „éåë êåëäi. ‡çií ê†ðãåí ñåêiëäi, áiðà¼ æû£à òàíè àëìàäû. – Ìåí – „êå¡íi¡ äîñû – ¤àëûì äåãåí êiñiíi¡ ê†ðøiñiìií £îé, – äåéäi. – Ñåíäåðäi¡ æà£äàéëàðû¡äû áiëiï êåë äåï æiáåðäi. Îëàð êåëå àëìàäû. Ê¥íiìiç íå áîëàäû äåï †çäåði äå „ðå¡ îòûð. …éåë Áàòûðäû iðãåäåãi áàçàð£à åðòiï àïàðûï ñ¥ò, àéðàí, ìàé, åò àëó£à ê†ìåêòåñòi. Ñ¥òòi òà¡åðòå¡ åðòå êåëiï àëìàñà, áiòiï ¼àëàòûíûí àéòòû. Òàìà¼òû ¼àëàé iñòåó êåðåê åêåíií ò¥ñiíäiðäi.

– 77 – – Øûðà£ûì, á´£àí äåéií åðêå áîë£àí øû£àðñû¡, áàëà áîë£àí øû£àðñû¡, åíäi àìàë æî¼ åñåþãå òóðà êåëåäi. Òàìà¼ iñòåï ¥éðåí, êiøêåíòàé ¼àðûíäàñû¡äû îéëà. Îíû¡ ñåíåí áàñ¼à åøêiìi æî¼. Àë æà¼ñû, ¼´äàé æàð áîëñûí, ¼àðà¼òàðûì. ‡çiì êåëiï ò´ðàðìûí, – äåäi êåòåðiíäå. Åêi ê¥ííåí êåéií òà¡åðòå¡ áàçàðäàí ñ¥ò àëó£à êåçåêòå ò´ð£àíäà „ëäåáið åãäå „éåë Áàòûðäû¡ èû£ûíàí ò¥ðòiï, àíàíäàé æåðäå ò´ð£àí ìàøèíàíû ê†ðñåòiï: – Øûðà£ûì, ñåíi àíà ìàøèíàíû¡ iøiíäå áið êiñi øà¼ûðûï ò´ð, – äåäi. Áàòûð åøòå¡åãå ò¥ñiíáåé, ìàøèíàíû¡ ¼àñûíà áàð£àíäà, ñ´ð ìàêåíòîø êèãåí æàëòûð áàñ êiñi ì´íû iøêå êiðãiçiï àëäû. Áàòûð òàíûäû, ¥éãå ¼îíà¼¼à òàëàé êåëãåí, æî£àð- £û ¼ûçìåòòåðäi¡ áiðiíäå iñòåéòií Ðàõà äåãåí êiñi. Îíû¡ øûí åñiìií äå, ¼ûçìåòiíi¡ àòûí äà á´ë áiëãåí åìåñ. …éòåóið æ´ðòòû¡ á„ði ¼îëïàøòàï, ¼îøåìåò ê†ðñåòiï æàòàòûí. Ðàõà á´£àí ê†çiíi¡ ¼èû£ûìåí ¼àðàï ò´ðûï: – Àéíàëàéûí, ñåíäåðäi¡ æà£äàéëàðû¡äû áiëiï îòûðìûí. ½îë ´øûí áåðóãå øàìà êåëìåé æàòûð. Ø„éêåííi¡ áàñûíà êåëãåí æà£äàé á„ðiìiçãå äå êåëói ì¥ìêií. Ìûíà ìàøèíà iøiíäå òû£ûëûï ñ†éëåñóãå ì„æá¥ð áîëûï îòûð- £àí ñåáåáiì ñîë. Ìûíàíû ê¥íê†ðiñòåði¡å æàðàòû¡äàð, – äåï áið óûñ à¼øàíû Áàòûðäû¡ ¼îëûíà ´ñòàòà ñàëäû. – Ìåêòåïêå áàðûï æ¥ðñi¡ áå? – äåäi ñîñûí á´£àí á´ðûëà ¼àðàï. – Æî¼, – äåäi Áàòûð. – Êiøêåíòàé ¼àðûíäàñûì æàë- £ûç ¼àëà àëìàéäû, ¼îð¼àäû. – Àïûð-àé, – äåãåííåí áàñ¼à Ðàõà åøòå¡å àéòà àëìàäû. Ò†ðò-áåñ ê¥ííåí êåéií ¥éãå òà£û áið „éåë êåëäi. Àòààíàñû æî¼ æàñ áàëàëàðäû áàëàëàð ¥éiíå æiáåðó êåðåê åêåí. Á´ëàðäû¡ àòû-æ†íäåðií, òó£àí æûëäàðûí æàçûï àëûï êåòòi. Àðàäà áiðíåøå ê¥í †òêåíäå îñû „éåë Áàòûðäû „ëäåáið ìåêåìåíi¡ äèðåêòîðûíà „êåëäi. Äèðåêòîð øàøû ¼î¼ûðàé£àí áåòi øàìàäàí òûñ àïïà¼, æàëïà¼ áåò „éåë åêåí, á´íû¡ áàñ-àÿ£ûíà ê†ç æ¥ãiðòå ¼àðàï ò´ðäû äà: – Íåøiíøi êëàñòà î¼èñû¡? – äåäi. – Àëòûíøûäà. – Æà¼ûí òóûñòàðû¡ áàð ìà? Áàòûð æà¼ûí òóûñòàðäû¡ êiìäåð åêåíiíå ò¥ñiíáåé äèðåêòîðäû¡ áåòiíå ¼àðàäû.

– 78 – – …êå¡ìåí, íå øåøå¡ìåí áiðãå òóûñ¼àí áiðåóëåð áàð ìà? – äåäi äèðåêòîð «áàð-æî£û ìà£àí á„ðiáið» äåãåíäåé áàñ¼à áið ¼à£àçäàðûí à¼òàðûï æàòûï. – Æî¼. Äèðåêòîð „ëäåáið ¼à£àçûí òàóûï àëûï, ñî£àí ¼àðàï ò´ðûï: – Êiøêåíòàé ¼àðûíäàñû¡äû áàëàëàð ¥éiíå æiáåðåìiç, – äåäi. – Áà£óñûç ¼àë£àí áàëàëàðäû¡ á„ðií ñîíäà æiáåðiï æàòûðìûç. – ½àéäà? – Ñåìåéãå, – äèðåêòîð ¼à£àçäàí áàñûí ê†òåðiï, ñ†çiíi¡ ¼àëàé „ñåð åòêåíií áiëãiñi êåëãåíäåé Áàòûð£à ¼àðàäû. – Ìåíi øå? – äåäi Áàòûð ç„ðåñi ´øà. – Ñåíi áàñ¼à áið èíòåðíàò¼à, íå áàëàëàð ¥éiíå îðíàëàñòûðàìûç. Áàòûð áiðäå¡å àéòàéûí äåï åäi, äåìi òàóñûëûï, ñ†éëåé àëìàäû. Ò¥ði ê¥ðå¡iòiï, íå àéòûï ò´ð£àíûíà †çi ò¥ñiíáåé: – Îë æàë£ûç ¼àëàé áàðàäû? Ìåíñiç ¼àëàé... – äåäi ò´òû£à. – Åøòå¡å åòïåéäi, áàðëû¼ áàëàëàðäû ñîëàé æiáåðiï æàòûðìûç. Êiï-êiøêåíòàé Ðàóøàííû¡, ¼à£ó ê†ðìåé, åðêåëåï †ñêåí ñ„áè ¼àðûíäàñûíû¡ æàë£ûç êåòåòiíií åíäi àíû¼ ò¥ñiíãåí Áàòûð àëà¼òàï, íå iñòåðií áiëìåé, æàí-æà£ûíà ¼àðàé áåðäi äå, êåíåò áàð äàóñûìåí †êiðiï æûëàï ¼îÿ áåðäi. Åêi ¼îëûìåí ¼àïñûðà ´ñòàï, àëäûíäà£û ¥ñòåëãå áàñûí ´ð£àíûí †çi áiëãåí æî¼. ½àñûíäà îòûð£àí „éåë ì´íû ´ñòàé àëäû. Áàòûð †çií òî¼òàòó£à øàìàñû êåëìåé, òî¼òàóñûç æ†òåëãåíäåé áið äûáûñïåí äåìi áiòå ¥çäiãiï, áiðàóû¼ äûáûñû øû¼ïàé ¥íñiç ¼àë£àíäà, äèðåêòîð äà, „éåë äå á´£àí øîøûíà ¼àðà£àí. …ëäåí óà¼ûòòà áàðûï iøåãií òàðòà, ¼àéòàäàí å¡iðåé æ†íåëäi. – Åêåóií áiðãå æiáåðóãå áîëìàñ ïà åêåí? – äåäi „éåë äèðåêòîð£à æûëàï îòûð£àí áàëàíû ê†çiìåí ê†ðñåòiï. Äèðåêòîð ¼îëûí æàéûï: – Îðûí æî¼, – äåäi îðûííû¡ æî¼ åêåíiíå †çi äå òà¡ ¼àë£àíäàé áið ¥íìåí. – Îñû áið îðûííû¡ †çií „ðå¡ òàóûï îòûðìûí. Á´ë ñ†çäåðäi Áàòûð åñòiãåí æî¼. Àðìàíñûç æûëàï, áîéû ñ„ë æå¡iëäåï, †çiíå †çi êåëãåí ñåêiëäi.

– 79 – – Îíû æàë£ûç æiáåðóãå áîëìàéäû, – äåäi îë. – ‡çi †òå ¼îð¼à¼. Æ¥ðåãi ´øûï êåòåäi £îé... – Ñ†çií àÿ¼òàé àëìàé òà£û äà êåìñå¡äåï êåòòi. – Îíäà áûëàé ¼ûëàéû¼, – äåäi äèðåêòîð ñ„ë æiáiãåíäåé áîëûï. – ½àðûíäàñû¡äû áàñ¼à áàëàëàðìåí ¼îñûï æiáåðå áåðåìiç. Ñîñûí àðòûíàí îðûí òàóûï †çi¡äi æiáåðåìiç. ½àçið îðûí áîëìàé æàòûð. Æàðàé ìà? Áàòûð ¥íäåãåí æî¼. Äèðåêòîð îíû êåëiñêåííi¡ áåëãiñi äåï ´£ûï: – Áàðà áåði¡äåð, – äåäi „éåëãå ¼àðàï. ½àðûíäàñûíàí àéûðûëó Áàòûð£à †òå àóûð áîëäû. Øûðûëäàï æûëà£àí Ðàóøàííû¡ æ¥çiíäå íåãå á´ëàé áîëûï æàò¼àíûíà ò¥ñiíáåãåí ñ„áèäi¡ ¼èíàëûñû ìåí ¼îð¼ûíûøû æàòûð åäi. Áið êåçäå ä„óðåíi æ¥ðiï, àáûðîéû àðò¼àí, äàñòàð¼àíû äîñ-æàðàí£à, æà¼ñû ìåí æàéñà¡£à ê¥íäå æàéûëûï, äóìàíäû äà ¼ûçû¼òû ê¥íäåði ê†ï áîë£àí îòáàñûíû¡ øà¡ûðà£û †ñòiï îðòàñûíà ò¥ñòi. Á´äàí êåéiíãi †ìið Áàòûð£à „ñåði æî¼, æûëóû æî¼ áið ìà£ûíàñûç óà¼ûò ñåêiëäi áîëûï ê†ðiíäi. Îñûíäàé ê¥íäåðäi¡ áiðiíäå „êåñiíi¡ äîñû ¤àëûìíû¡ ¥éiíå áàðûï, òàìà¼ iøiï, ¼àéòûï êåëå æàò¼àíäà ¼àëà øåòiíäåãi ïàðê ñåêiëäi áið æåðäå áîëûï æàò¼àí ¥ëêåí æèûííû¡ ¥ñòiíåí øû¼òû. Áàòûð æà¼ûíäàï êåëãåíäå ê†ðäi – iøiíäå †çi áiëåòií òàíûñ àäàìäàð àç åìåñ ñåêiëäi. Áèiê ìiíáåðäi¡ ¥ñòiíå øû£ûï „ëäåêiìäåð àé£àéëàï ñ†éëåï æàòûð. Êåíåò †çiíi¡ ¥éiíå êåëiï æ¥ðåòií †òå ñûéëû ¥ëêåí êiñi åêi ¼îëòû£ûíàí äåìåãåí åêi æàñ æiãiòòi¡ ê†ìåãiìåí ìiíáåðãå ê†òåðiëiï: – Åëiìiçäå ñàò¼ûíäàð ê†áåéiï êåòòi. Îðòàìûçäû ñîëàðäàí òàçàðòóûìûç êåðåê. Ïàðòèÿìûç áåí ¥êiìåòiìiçäi¡ ä´ðûñ ñàÿñàòûí ìåí ¼îëäàéìûí, – äåäi äå, ìiíäåòiìíåí ¼´òûëäûì áà, ¼´òûëìàäûì áà äåãåíäåé, åêi æiãiòòi¡ æå¡iíåí †çi ´ñòàï, àïûë-£´ïûë òåç-òåç áàñûï ò¥ñiï êåòòi. Øåòòåó ò´ð£àí åêi êiñi ñûáûðëàñûï, ñ†éëåñiï ò´ð. – ‡òêåí æîë£ûñû áàñ¼à áiðåó åäi £îé, – äåéäi ì´ðòòûñû æèûíäû áàñ¼àðûï æ¥ðãåí òîëû¼ ñàðû êiñiíi ê†ðñåòiï. – ‡òêåí æîë£û ¼àéûñ ¼àðà ´ñòàëûï êåòiïòi £îé, – äåäi ¼àñûíäà£û à¼¼´áà æàñòàó æiãiò.

– 80 – – ½îéøû, – äåéäi ì´ðòòû òà¡ ¼àëûï. – ÍÊÂÄ-íi¡ äà àäàìäàðû ´ñòàëàäû åêåí-àó. – Íåãå ´ñòàëìàéäû? Îëàð àäàì åìåñ ïå? – Æàñòàó æiãiò îñûíû àéòûï, †ç ñ†çi †çiíå î£àø ê†ðiíãåíäåé ìûðñ åòiï ê¥ëiï æiáåðäi. Ñîäàí êåéií ´ðëàíà æàí-æà£ûíà ¼àðàï, Áàòûðäû ê†ðäi äå, áàëàñûíûï, î£àí ì„í áåðìåé, òà£û ê¥ëäi. Àäàìäàð êåçåê-êåçåê ìiíáåðãå ê†òåðiëóäå. Ñ†çäåði íåãiçiíåí áið-áiðiíå ´¼ñàñ, òåê áiðåóëåði ¼àòòû àé£àéëàï, áiðåóëåði îðòàøà äàóûñïåí ñ†éëåéäi. Áiðåói †ëå¡ î¼ûäû. Î£àí áiðåóëåð ¼îë ñî£ûï æàòòû. Áîëûï æàò¼àí î¼è£àíû¡ àñòàðûíà åøêiì ì„í áåðiï ò´ðìà£àí ñåêiëäi. …ðêiì †çiíi¡ àìàíäû£ûíà ¼óàí£àíäàé, æàéäàðû êåéiïòå áið-áiðiìåí àëà¡ñûç „¡ãiìåëåñiï ò´ð. Áàòûð †çií «àçàï ìåí óàéûìíû¡ øåãiíå æåòòiì, á´äàí „ði ìåíi áà¼ûòñûç åòó ì¥ìêií åìåñ øû£àð» äåãåí ñåêiëäi áið îéäû¡ æåòåãiíäå æ¥ðãåí áîëàòûí. Áiðà¼ áà¼ûòñûçäû¼òà øåê æî¼ åêåí. Ñåìåéãå áàðà æàò¼àí æîëäà ñàë¼ûí òèiï, íàó¼àñòàíûï, êiøêåíòàé ¼àðûíäàñû Ðàóøàí ¼àéòûñ áîëûïòû äåãåí õàáàðäû åñòiãåíäå, Áàòûð åñiíåí òàíäû. Àçäàï åñiðiêòåíiï, îðûíñûç ñ†éëåï, îðûíñûç ê¥ëå áàñòà£àíûí åñòiï, ¤àëûì ì´íû àóðóõàíà£à æàò¼ûçäû. Áàòûð áið àéäàí êåéií åñií æèíàï, ¼àëïûíà êåëäi. Áiðà¼ á†òåí áàëà ñåêiëäi. Ñ†éëåãåí ñ†çiíäå, ìiíåçiíäå, ê†ç¼àðàñûíäà áið æàòòû¼ áàð. ½ûñ îðòàñûíäà Áàòûðäû Ñåìåéäåãi èíòåðíàò¼à æiáåðäi. Õàëû¼ æàóëàðûíû¡ áàëàëàðûí Àëìàòûäà ¼àëäûðó£à áîëìàéäû åêåí. Áàòûð †çií Ñåìåé ò¥ãiëi øåòåë àñûðûï æiáåðñå äå, ðåíæèií äåï îòûð£àí æî¼-òû. ‡éòêåíi åíäi î£àí á„ðiáið åäi. Àóûð£àíäû ñåçáåó ¥øií àðíàéû óêîë àë£àí àäàìäàé æàí ê¥éçåëiñií àëûñòàí £àíà ñåçiíiï, „ëäåáið äî£àë ò¥éñiêïåí æ¥ðãåí îñû ê¥éií †çi ä´ðûñ áîëäû äåï îéëàäû; àë£àø¼û ¼àé£ûíû¡ æåòåãiíäå êåòñå, òiði ¼àëó-¼àëìàóû íå£àéáië ñåêiëäi ê†ðiíäi. …éòñå äå õàëû¼ æàóûíû¡ áàëàëàðûíà äåãåí ê†ç¼àðàñòû ñåçáåó ì¥ìêií åìåñ åäi. Á´ëàð åñiêòåði ä´ðûñ æàáûëìàéòûí, òåðåçåëåðiíåí æåë ñàóëà£àí, ñûç ¼àáûð£àëû åñêi á†ëìåëåðäå æàòòû. Òiïòi ò†ñåê-îðûíäàðûíà äåéií òîçû£û æåòêåí åñêi-¼´ñ¼û áiðäå¡å åäi. Òàìà¼òû äà á†ëåê ¥ñòåëäå îòûðûï iøåäi. …ëäåáið ìåðåêå êåçäåðiíäå íåìåñå æî£àðû-

– 81 – äàí †êiëäåð êåëãåíäå, á´ëàðäû ñàï¼à ò´ð£ûçáàéäû. Åäåí æóó, îòûí-ñó òàñó ñåêiëäi ¼àðà æ´ìûñòàðäû¡ á„ði îñûëàðäû¡ ìîéíûíäà. Å¡ áàñòûñû, ñîë ¥øií á´ëàðäû ì¥ñiðêåï, îñûëàð£à îáàë áîëàð-àó äåï æàò¼àí åøêiì æî¼, ¼àéòà ñîíû¡ á„ði „ëi äå àçäàó áîëûï ò´ð£àíäàé ê†ðiíåòií ñåêiëäi. Ìåêòåïòå íåøå ò¥ðëi áàëàëàð î¼èäû. Øåêòåí øû¼¼àí á´çà¼ûëàð ê†ï. Îëàðäàí ì´£àëiìäåðäi¡ †çäåði ¼àéìû£àòûí. …ñiðåñå, 9-êëàñòà î¼èòûí ´çûí áîéëû, àðû¼, áiðà¼ ¼îëäàðû ê¥ðåêòåé Åñåíòàé, àòû î¼óøû äåìåñå¡, ñî¼òàëäàé æiãiò. ¦çiëiñ ñàéûí „æåòõàíàíû¡ iøiíäå á´ð¼ûðàòûï òåìåêi òàðòûï ò´ð£àíû. ½ûëìûñ æàñàéòûí òîïïåí áàéëàíûñû áàð åêåí äåãåí äå ñûáûñ áàð. Áiðà¼ áàëàëàð£à ç„áið æàñàéòûí îë åìåñ, áiðåóãå òèiñïåñå, æ¥ðå àëìàéòûí åñåðñî¼òàó ´ñà¼-ò¥éåê ñîò¼àðëàð. Îëàð áiðåóäi ¼îðëà£àííàí, çîðëà£àííàí, æûëàò¼àííàí àéðû¼øà ë„ççàò àëàòûí ñåêiëäi. Êiì ê†áiðåê ¼àòûãåç áîëñà, ñîíû¡ áåäåëi ¥ñòåì. Îñûíû¡ á„ði çèÿëû ¼àóûì îòáàñûíäà ò„ðòiï ïåí ò„ðáèåíi¡ ¼îð£àóûíäà †ñêåí Áàòûð£à †òå àóûð òèäi. ‡çiíi¡ ò¥ñiíiãi á†ëåê, £´ðïû á†ëåê áàñ¼à áið „ëåìäå æ¥ðãåíií ñåçäi. Á´ë îðòàíû¡ åðåæåñií ¼àáûëäàï, îíû¡ †ç àäàìûíà àéíàëó ¼àíäàé àóûð áîëñà, îë îðòàäà á†òåí àäàì áîëûï æ¥ðó äå ñîíäàé àóûð åäi. Áið ðåò æî£àð£û êëàññòà î¼èòûí Ø„êåí äåãåí æàëïà¼ ñàðû áàëà ä„ëiçäå òåêòåí-òåêêå ì´íû æåëêåñiíåí ò¥éiï æiáåðäi. Åø¼àíäàé ñåáåï æî¼, ´ð£ûñû êåëäi, ´ðäû, áiòòi. Î£àí „ëi êåëìåéòiíií áiëãåí Áàòûð äà åøòå¡å äåé àëìàäû, ¥í-ò¥íñiç ¼àëà áåðäi. Áiðà¼ ò¥íi áîéû ¼îðëàíûï æûëàï, ´éû¼òàé àëìàäû. Æûí´ð£àí àäàìäàé †çiíåí †çi áà£æà¡- äàï æ¥ðåòií áið òåíòåê àñõàíàäà ì´íû¡ ¼îëûíäà£û íàíûí æ´ëûï àëûï, àóçûíà á´ðàëàé òû£ûï, á´£àí á´ðûëûï òà ¼àðàìàñòàí, êåòå áàðäû. ½àðñû ò´ðó£à ì´íû¡ æ¥ðåãi äàóàëàìàéòûíûíà ñåíiìi çîð. …éòñå äå ò†çiì äå øåêñiç åìåñ. Ìû¡ ê¥í ñûíáà£àí ø†ëìåê áið ê¥íi ñûíàäû. 1-ìàé ìåðåêåñiíäå ìåêòåïòi¡ ´çûí ä„ëiçiíäå êîíöåðò áîëäû. Áàòûðìåí æàòà¼õàíàäà áiðãå æàòàòûí Ñ„áèò á´£àí øåòêåðiëåó ò´ñòàí îðûí àëûï ¼îé£àí åêåí, ñàõíàäà íå áîëûï æàò¼àíûí ê†ðåòiíäåé ì¥ìêiíäiêòi¡ áîë£àíûíà

– 82 – ¼óàíûï, á´ëàð ê†¡iëäi îòûð£àí. Êåíåò Áàòûð †çiíi¡ ñîë æà£ûíäà îòûð£àí ¼ûçäû¡ Ø„ðáàò åêåíií ê†ðiï, ¼àðàäàé ¼ûñûëûï, òåðëåï, áåðåêåñi êåòòi. Ø„ðáàò 6 «À» êëàñûíäà î¼èòûí å¡ „äåìi, „ði „íøi ¼ûçäàðäû¡ áiði. Áiðà¼ ñàë¼ûí òèiï, òàìà£û ¼àðëû£ûï, †ëå¡ àéòà àëìàéòûí áîëûïòû. Æàéäàðû àøû¼ ¼ûç åêåí, Áàòûðìåí ê†ïòåí òàíûñ àäàìäàé åðêií „¡ãiìåëåñiï îòûðäû. Êîíöåðòòi¡ îðòà ò´ñûíäà ñûðòòàí åðåñåê åêi áàëà êiðãåí. Áiðåói æàëïà¼ ñàðû Ø„êåí åäi. Àë¼à-ñàë¼à áîëûï, iñiíiï, øàë¼à¼òàï ò´ð£àí ò´ðûñûíàí ìà¼òàíøà¼ åêåíi ê†ðiíiï ò´ð. Áîñ îðûí içäåï, áiðàç ò´ð£àííàí êåéií, æà¼ûí ò´ð£àí Áàòûðäû ê†ðiï: – …é, áàëà, ò´ð! ¦ëêåíãå îðûí áåðó êåðåê, – äåäi ì´íû èû£ûíàí í´¼ûï. Áàòûð åñòiìåãåí áîëûï îòûðà áåðäi. – …é, ìåí êiìãå àéòûï ò´ðìûí? – äåï Ø„êåí ì´íû æå¡iíåí æ´ë¼ûï ¼àëäû. Iñòi¡ íàñûð£à øàóûï áàðà æàò¼àíûí ñåçiï, Ñ„áèò îðíûíàí ò´ðäû. – Æî¼ ìåí ìûíàíû¡ îðíûíà îòûðàìûí, – äåäi Ø„êåí åíäi Áàòûð£à „áäåí ø¥éëiãiï. Áàòûð î£àí ¥íñiç ¼àðàï ò´ðäû äà: – Ìåí †ç îðíûìäà îòûðìûí, – äåäi áåéáiò ¥íìåí. – Ñëóøàé, ìåí ñà£àí íå äåäiì? …ëäå åñòè àëìàé ¼àëäû¡ áà? À? – Ø„êåí å¡êåéiï, æàóàï ê¥òêåí àäàìäàé ¼´ëà£ûí òîñòû. – Åñòiäiì, áiðà¼ îðûíäà£ûì êåëìåéäi, – Áàòûð äà àÿ¼ àñòûíàí ¼ûðñû£à ¼àëäû. Ñ„áèò Áàòûðäû á¥éiðiíåí ò¥ðòòi: – ½îé, ¼´ðûñûí, êåòåéiê. – Êåòïåéìií, – äåäi Áàòûð. Áið åñåïòåí, êåòñåì áå äåï òå îéëàï åäi, áiðà¼ ìûíà áàñá´çàð æàé äà ñ´ðàìàé, „êiðå¡äåï, êåëiñiìãå áàðàòûí æîëäû áiòåï òàñòàï îòûð. Ø„êåí æàíûíäà£û æûëòûð ¼àðà áàëà£à ¼àðàï: – Ìûíàó íå äåéäi? – äåäi Áàòûðäû áàñûìåí í´ñ¼àï ê†ðñåòiï. – Á´ë áàëàíû ò¥ëåí ò¥ðòiï ò´ð. – Ò´ðàñû¡ áà, ò´ðìàéñû¡ áà? Ñî¡£û ðåò àéòàìûí, – Ø„êåí á´ë æîë£û ñ†çiì áið á†ëåê äåãåíäåé ¼àáà£û ò¥éiëiï ñàçàðà ¼àëäû.

– 83 – Áàòûð æàóàï áåðãåí æî¼. Êåíåò Ø„êåí ¼àòòû äîëäàíûï, Áàòûðäû æåëêåäåí ´ñòà- £àí ê¥éi äûðûëäàòà ñ¥éðåï, øåòêå øû£àðäû äà, æåëêåäåí áið ´ðûï, ´øûðûï æiáåðäi. Îòûð£àíäàð á´ëàð£à îøàðûëà ¼àðàäû. «Àó, á´ë íå?», «½îéñà¡äàðøû» äåãåí äàóûñòàð åñòiëiï æàòòû. Ìåíi äå †ñòiï øû£àðà ìà äåï ¼îðû¼¼àíäàé, Ñ„áèò òå àòûï øû¼òû. Îñû êåçäå ¼ûï-¼ûçûë áîï ò¥òiêêåí Áàòûð, æû£ûëûï æàòûï æåðäåí ê¥ø àë£àíäàé, àòûï ò´ðûï, îðûí£à îòûðà áåðãåí Ø„êåííi¡ æà£àñûíà æàðìàñòû. ‡çiíåí ê¥øòi, „ði àòû øû¼¼àí òåíòåê áàëàäàí ò¥ê ¼îðû¼ïàé ò´ð£àíûíà îíû¡ †çi äå òà¡£àëûï åäi. ½àòòû àøóäû¡ àäàì£à åðåêøå ¼óàò áåðåòiíií îë á´ðûí áiëìåéòií. ‡çiíå áið æà¼òàí ê†ìåê êåëãåíäåé àð¼àëàíûï, åíäi íå iñòåéìií äåñå äå, õà¼ûñû áàðäàé æ„íå åøòå¡åãå æàóàï áåðìåéòiíäåé †çií åðêií ñåçiíäi. Ø„êåí †çiíåí êiøi áàëàíû¡ ìûíàíäàé øàáóûëûí ê¥òïåãåí áîëó êåðåê: – ‡é, †é, – äåé áåðäi ¼îð£àëà¼òàï. – Àòà¡à í„ëåò †ëãi¡ êåï æ¥ð ìå? – äåäi äå, îðíûíàí ò´ðûï, Áàòûð äà èòåðìåëåé, ì´íû¡ øàðóàñûí áiðæîëà áiòiðåéií äåãåíäåé, á¥éiðäåãi åñiêòåí ñûðò¼à àëûï øû¼òû. – Ìåí ñà£àí ê†ðñåòåéií, èòòi¡ áàëàñû... ½´ëàøòàé ´ð£àí ñî¼¼ûäàí Áàòûð òà£û äà ´øûï ò¥ñòi. Ø„êåí äîëäàí£àí ê¥éi îíû óìàæäàï, ñî¼¼ûíû¡ àñòûíà àëäû äà, ò´ðà áåðiï iøòåí åêi ðåò òåïòi. Îë îñûìåí øàðóà áiòêåí øû£àð äåï, á´ðûëûï iøêå åíå áåðãåíäå, àðòûíàí ¼àéòà æàðìàñ¼àí Áàòûðäû ê†ðiï, áið ñ„ò ñàñûï ¼àë£àíäàé áîëäû. Áàòûð ñîíû ïàéäàëàíûï, áåòiíåí áiðíåøå ðåò ´ðûï ¥ëãåðäi. Ò´ùû åòiíå àùû òàÿ¼ òèãåí äîëû òåíòåê: – ‡é, „êå¡íi¡... – äåï àëàñ-ê¥ëåñ ¼àéòà ´ìòûëäû. Áàòûðäû ê†òåðiï „êåëiï, áàëøû¼òû¡ ¥ñòiíå àëûï ´ðäû äà, òàìà£ûíàí ¼ûë£ûíäûðà: – ½îÿñû¡ áà? – äåäi áàðûëäàï. – Æî¼, ¼îÿñû¡ áà?.. – ‡ëòiðåì, – äåäi Áàòûð ¼ûðûëäàï. Àøóäàí ê¥ø àë- £àí Áàòûð äåíåñiíi¡ àóûð£àíûí äà ñåçãåí æî¼. Òûðáà¡äàï æàòûï, ðåòiíi¡ ¼àëàé êåëiï ¼àë£àíûí †çi äå áàé¼à£àí æî¼, ¥ñòiíäåãi áàëàíû àÿ£ûìåí áàñòàí áið òåïòi.

– 84 – – ‡é, „êå¡íi¡... – Ø„êåí îäàí æàìàí äîëäàíûï, àñòûíäà£û áàëàíû òà£û äà ¼´ëàøòàï ´ðà áàñòàäû. Áàòûð ¼àéòàòûí åìåñ. Áið ê†çi iñiï, æàáûëûï ¼àë£àí. Àóçûíäà æûëûìøû ¼àííû¡ ä„ìi. Ø„êåí ´ðà-´ðà øàðøà£àí àäàìäàé îðíûíàí ò´ðûï, åêi- ¥ø ¼àäàì øåãiíiï, †ëi-òiðiñií áiëãiñi êåëãåíäåé, åêi á¥éiðií òàÿíûï, Áàòûð£à ¼àðàï ¼àë£àí. Áàòûð îðíûíàí ò´ðäû äà, æåðäåí ¼îëûíà iëiêêåí æ´äûðû¼òàé áið òàñòû àëûï, æiáåðiï ¼àëäû. Ø„êåí, ¼´äàé ñà¼òà£àíäà, á´£ûï ¥ëãiðäi, òàñ ìåêòåï òåðåçåñiíi¡ ê¥ë-òàë¼àíûí øû£àðäû. Îñû êåçäå Ø„êåí øûí ¼îðû¼òû. Ìûíàíû †ëòiðiï òàñòàìàñà¡, ¼îÿòûí ò¥ði áàé¼àëìàéäû. – …é, ìûíàóû¡ æûíäû £îé! ‡ëòiðåñi¡ áå àäàìäû? – Ø„êåí òà£û áiðäå¡åìåí ´ðûï æ¥ðå ìå äåï æ¥ãiðiï êåëiï, Áàòûðäû¡ åêi ¼îëûíàí ¼àïñûðûï ´ñòàé àëäû. – ½îéñà¡- øû, áîëäû £îé åíäi. – Äàóñû æàëûí£àíäàé øû¼òû. – Êåíåò øû¡£ûðûï, ¼îëûí åðáå¡äåòiï øåãiíiï êåòòi. – Ìûíàó î¡áà£àí ¼îëûìäû òiñòåï àëäû, – äåäi, æàí-æà£ûíà ¼îëûí ê†ðñåòiï. Ø„êåí ìûíà áàëàíû¡ áiði †ëiï, áiði ¼àëàòûí åðåæåñiç ò†áåëåñêå ê†øêåíií ñåçiï, æ´ìñàðà áàñòàäû. – Áîëäû, áîëäû åíäi, äàâàé, òàòóëàñàéû¼. Æàðàé ìà? Áàòûð îíû¡ ñ†çií åñòiãåí æî¼. «‡ëòiðåì» äåéäi ¼ûðûëäàï, æàë£ûç ê†çiìåí åæiðåéå ¼àðàï. Êåíåò †çiíå òà£û áiðäå¡å àéò¼ûñû êåëiï, æà¼ûíäàé áåðãåí Ø„êåííi¡ ò´ìñû£ûíàí áàñûìåí áið ïåðãåíäå, àíàíû¡ «À-à-à» äåãåí äàóñû áið-à¼ øû¼òû. Ì´ðíûíàí ¼àí êåòòi. Áàòûð òà£û äà îíû¡ æà£àñûíà æàðìàñòû. Ø„êåí åíäi øûí æàëûíà áàñòàäû: – Àéíàëàéûí, ¼îÿ £îé åíäi, áîëäû £îé. Ìiíå ìåíi¡ äå ì´ðíûìíàí ¼àí êåòòi. Ìåí ¼îéäûì. – Ñîñûí æàíûíäà£û æûëòûð ¼àðà£à ¼àðàï: – μñòàøû ìûíàíû, ¼´äàé ¥øií, – äåäi. Æûëòûð ¼àðà àðà£à ò¥ñiï, áàñó àéòà áàñòàäû. – ½îé åíäi. Ò†áåëåñòi¡ äå áiòåòií êåçi áîëäû £îé. Àòû¡ êiì †çi¡íi¡? – Áàòûð, – äåäi Ñ„áèò. – ‡çi¡ äå áàòûð åêåíñi¡. ½îÿ £îé. ½àçið ì´£àëiìäåð áiëiï ¼àëñà, åêåói¡äi äå î¡äûðìàéäû. Ñîë åêi îðòàäà Ø„êåí æî¼ áîï êåòòi. «½àøûï êåòòi», – äåäi Ñ„áèò ñûáûðëàï.

– 85 – Ò†áåëåñåòií àäàì áîëìà£àííàí êåéií, Áàòûð äà áàñûëäû. Êåëåñi ê¥íi òåðåçåíi ñûíäûð£àí àäàìäû içäåï, ì´£àëiìäåð òåðãåó æ¥ðãiçäi. Áiðà¼ åøêiì ìîéûíäà£àí æî¼. «Ò¥íäå áið ìàñ àäàìäàð æ¥ðãåí, ñîëàð áîëàð» äåï áàëàëàðäû¡ áiði òåðãåóäi òåðiñ æîë£à ò¥ñiðiï æiáåðäi. Ñîë ê¥ííåí áàñòàï, Áàòûðäû¡ æà¡à †ìiði áàñòàë£àíäàé áîëäû. Àøó äåãåí áið ñåðiê òàïòû. Àøó£à åðiê áåðãåí êåçäå ì¥ëäå àðóà¼ ¼îí£àí àäàìäàé àð¼àëàíûï, åøòå¡åäåí ¼îðû¼ïàéòûí, àðòû íå áîëàð åêåí äåï îéëàìàéòûí †ëåðìåí áið ê¥éãå åíåòií. Òåíòåê áàëàëàð á´äàí ¼àéìû£àòûíäû øû£àðäû. Îñûíäàé „ð ê¥í ¥øií àðïàëûñ¼àí †ëåðìåí ê¥ðåñïåí, †ãåé ñåçiììåí, áîëæàóñûç áåéì„ëiì òiðøiëiêïåí æ¥ðiï Áàòûð àëòûíøû êëàñòû ¼àëàé áiòiðãåíií äå à¡äàìàé ¼àë- £àí ñåêiëäi. Æåòiíøi êëàñòà àëûñ-æ´ëûñïåí øû¡äàëûï, áîéû †ñiï, áiðæîëà åðåñåê áàëàëàðäû¡ ¼àòàðûíà ¼îñûëäû. Òîï-òîï áîëûï øàé¼àñàòûí ò†áåëåñòåðãå ¼àòûñûï æ¥ðäi. À¼øà ñàëûï êàðòà îéíàéòûíäàðäû¡ äà àðàñûíà iëiêòi. Òåìåêi òàðòàòûíäû øû£àðäû. Á´ëàðäû ìåêòåïòåí øû£àðó òóðàëû áiðíåøå ðåò ì„ñåëåñi ¼àðàëäû. Áiðà¼ „ëäåáið ñåáåïòåðìåí ñîçá´éäà£à ñàëûíûï, êåéiíãå ¼àëäûðóìåí êåëåäi. ½ûñ¼àñû, Áàòûð ¼àëàíû¡ ê„äiìãi á´çà¼û áàëàñûíà àéíàëäû. Àëàéäà îñû òiðëiêòi¡ àÿ£û æà¼ñûëû¼¼à àïàðìà£àí ñåêiëäi. ½àëàíû¡ áàóêåñïå ´ðûëàðûìåí áîë£àí ¼ûð£ûí ò†áåëåñòå á´ëàðäû¡ àòàìàíû Åñåíòàéäû †ëòiðiï êåòòi. Ò†áåëåñêå ¼àòûñ¼àíäàðäû òåðãåóãå øà¼ûðûï, ìåêòåïòåí øû£àðó£à øåøiì ¼àáûëäàäû. Îäàí êåéií „ëäåêiìäåð àðàëàñûï, á´ëàðäû òà£û ¼àëäûðäû. Àðàäà ê†ï †òïåé, ãàçåòêå ìà¼àëà øû£ûï, á´ëàðäû¡ iñií ¼àéòà ¼àðàäû. Áiðà¼ îíû¡ àÿ£û íåìåí àÿ¼òàë£àíûí åøêiì äå áiëãåí æî¼. Áiòïåéòií äàó, ãó-ãó „¡ãiìå, †ìið îñûëàé †òiï æàòòû. Áàòûð ìåêòåïòåí øû£àìûí äåï á„ëåíäåé ¼àé£ûðà ¼îé- £àí æî¼. Áiðiíøiäåí, †çiíi¡ á´£àí äåéií áàñòàí êåøêåí ¼àñiðåòiìåí ñàëûñòûð£àíäà á´ë „øåéií ò¥êêå ò´ðìàéòûí í„ðñå ñåêiëäi. Åêiíøiäåí, êåçäåñêåí ¼èûíäû¼òàðäû áåëäåí áàñó, òåíòåêòiêïåí æå¡ó †çiíå ´íàéòûí. Áiðäå ò¥ñiíå „êåñi êiðäi. ‡çiíi¡ áàÿ£û êiøêåíòàé êåçi åêåí. Òà¼òàé ê†ïið ñåêiëäi ´çûííàí-´çà¼ áiðäå¡åíi¡

– 86 – ¥ñòiìåí êiáiðòiêòåï æ¥ðå àëìàé êåëåäi. Òà¼òàéäû¡ àðñè- £àí àðà-àðàñûíàí ¼àï-¼àðà áîëûï òåðå¡ ¼´ç ê†ðiíåäi. Ò¥ñiï êåòåì áå äåï ¼îðû¼¼àííàí á´ë æàí-æà£ûíà àëà¼òàé ¼àðàï, †çiíåí „óäåì æåðäå ò†ìåí ¼àðà£àí ê¥éi òà¼òàé-òà¼òàéäû¡ àðàñûìåí àòòàé áàñûï êåòiï áàðà æàò¼àí „êåñií ê†ðåäi. «Ê†êå!» äåéäi á´ë æàí äàóñû øû£à àé¼àéëàï. Áiðà¼ ê†êåñi á´£àí á´ðûëûï òà ¼àðàìàéäû. μçàï áàðàäû. Áàòûð †çií æàíûíäàé æà¼ñû ê†ðåòií ê†êåñiíi¡ íåãå á´£àí ¼àðàìàé êåòiï áàðà æàò¼àíûíà ò¥ñiíáåé, ò´ðûï ¼àë£àí... Êåìñå¡- äåï æûëàï æàò¼àí ê¥éiíäå îÿíûï êåòòi. Ê†ðãåí ò¥ñiíi¡ áàéûáûíà æåòå àëìàé, †¡ ìåí ò¥ñòi¡ îðòàñûíäà ìå¡-çå¡ áîëûï ´çà¼ æàòòû. Îë †çiíi¡ åêi àäàì£à àéíàë£àíûí ñåçäi. Î¡àøàäà – ¼àíæ¥ðåêòi ¼àé£ûëû, æ´ðò ê†çiíå ì´¼àìàéòûí òåíòåê. Áàòûðäû¡ æàë£ûç £àíà ¼îð£àíûøû áîëäû, îë – îíû¡ ñàáà¼¼à äåãåí çåðåêòiãi. Ï„ëåíäåé ´¼ûïòûëû£û ìåí ûæäà£àòòû£û áîëìàñà äà, ´£ûìòàëäû£ûí ì´£àëiìäåð áiëåòií. …äåáèåòòåí ñàáà¼ áåðåòií, „ði êëàññ æåòåêøiñi À£ûáàé á´£àí àíäà-ñàíäà æûëû ¼àáà¼ ê†ðñåòiï ¼îÿäû. Ì´íû¡ „êåñi Ø„éêåííi¡ †çiíå ó÷èëèùåäå ñàáà¼ áåðãåíií äå „¡ãiìå ¼ûë£àí. Áið ê¥íi À£ûáàé Ñ„áèò åêåóií ñàáà¼òàí êåéií êëàñ¼à àëûï ¼àëäû. À£ûáàé ¼àáà£û êiðæèiï, ¥íåìi øàðøàï æ¥ðåòií, ê†çi ¼èòàðëàó, á´éðà øàøòû ñàðû æiãiò. …ëäåêiìãå ðåíæiãåíäåé, åêi ê†çi åêi æà¼¼à ¼àðàï, îéëàíûï îòûðäû äà: – ½àëàé æà£äàéëàðû¡? – äåäi àëäûíäà îòûð£àí åêi áàëà£à æà¡à ê†ðãåíäåé à¡òàðûëà ¼àðàï. – Æàìàí åìåñ, – äåäi Áàòûð äà „ëäåíåãå ò¥ñiíáåãåíäåé ñ´ðàóëû æ¥çáåí. – Ìûíàíäàé ì„ñåëå áîëûï ò´ð. – À£ûáàé áàëàëàð£à òóðà ¼àðàï, æ†íäåëiï îòûðäû. – Ñåíäåð åñòåði¡ êiðiï ¼àë- £àí áàëàëàðñû¡äàð. Íå îéëàï æ¥ðñi¡äåð? Îñûëàé õàëû¼ æàóûíû¡ áàëàñû äåãåí àòïåí åëäi¡ ¼îðû áîëûï æ¥ðå áåðåñi¡äåð ìå, „ëäå åë ¼àòàðûíà ¼îñûë£ûëàðû¡ êåëå ìå? Ñåíäåð åðòå¡ ìåêòåï áiòiðãåííåí êåéií äå, æî£àð£û î¼ó îðíûíà ò¥ñå àëìàéñû¡äàð. Ñîíäà †ìið áîéû ¼àéûðøû áîëûï †òåñi¡äåð ìå? ½àçið à¼ûëû áàð áàëàëàð ôàìèëèÿëàðûí †çãåðòiï æàòûð. ½àëàé áîë£àíäà äà „êåíi¡ òà£äûðû ñåíäåðäi¡ áà¼òàðû¡äû áàéëàìàóû êåðåê. Òiïòi ñîëàðäû¡

– 87 – †çäåði äå ñåíäåðãå îñû à¼ûëäû àéò¼àí áîëàð åäi. ‡éòêåíi îëàð£à äà êåðåãi å¡ àëäûìåí ñåíäåðäi¡ áîëàøà¼òàðû¡. Îñûíû åêåói¡ îéëàíû¡äàð. Ìà£àí ¼àæåòi øàìàëû. ‡çäåði¡ ¥øií. Êåëiñiìäåði¡äi áåðñå¡äåð, ¼àë£àí øàðóàñûíà †çiìiç ê†ìåêòåñåìiç. À£ûáàé êåòåðiíäå á´ëàð£à æàìàíäû¼ îéëàï îòûðìà£àíûí, áiðåóiíi¡ „êåñi †çiíå ñàáà¼ áåðãåíií, àë áiðåóiíi¡ †çiíå òóûñ åêåíií äàóñûí ò†ìåíäåòiï, ñûáûðëà£àíäàé áîëûï àéòòû. Ñ„áèòòi¡ ì´£àëiìãå òóûñòû£û áàð åêåíií Áàòûð ñîíäà áiëäi. Ìåêòåï äèðåêòîðû „ëäåáið èäåÿëàðìåí ê†çãå ò¥ñïåñå, æ¥ðå àëìàéòûí áåëãiëi áåëñåíäiëåðäi¡ áiði åäi, †çi áàñ¼àðàòûí ìåêòåïòi¡ ¥êiìåò ïåí ïàðòèÿ ñàÿñàòûí ¼àëàé ¼îëäàï æàò¼àíûí áiëäiðó ¥øií äóûëäàòûï æèíàëûñ †òêiçäi. Ãàçåòòåí æóðíàëèñòåð êåëäi. Õàëû¼ æàóû áîëûï àòûë£àí, ò¥ðìåäå æàò¼àí „êåëåðiíåí áàñ òàðòûï, æà¡à †ìiðãå áåò á´ð£àí, êîììóíèñòiê èäåÿ£à àäàë áåðiëãåí áàëàëàðäû †çãåëåðãå ¥ëãi åòó ð„ñiìi æàñàëäû. Ì´£àëiìäåðäi¡ ¼ûñòàóûìåí àòû-æ†íäåðií †çãåðòóãå êåëiñiì áåðãåí áiðíåøå áàëà æàòòàï àë£àí ñ†çäåðií ì¥äiðìåé àéòûï øû¼òû. Á´ëàðäû¡ åíäi ïèîíåðëåð ñëåòiíå äåëåãàò áîëûï ñàéëàíó£à, ïèîíåð ëàãåðiíå æîëäàìà àëó- £à, êîìñîìîë£à †òóãå õà¼ûëàðû áîëàäû åêåí. Òåê Ñ„áèò ¼àíà ñ†çií àéòûï áîëà áåðiï, å¡iðåï æûëàï, æèûííû¡ ñàëòàíàòûíà áiðøàìà ê†ëå¡êå ò¥ñiðãåíäåé áîëäû. À£ûáàé æèûí ¥ñòiíäå Áàòûðäû¡ ¼àñûíà åêi ðåò êåëäi. «Ñåí „ëi äå îéëàíñà¡ ¼àéòåäi, – äåäi îë ñûáûðëàé ñ†éëåï. – ‡ç áîëàøà£û¡äû †çi¡ áàéëàï îòûðñû¡ £îé... Å¡ áîëìàñà, ìåêòåïòå ¼àëàð åäi¡. Åíäi áàñ¼à àìàë áîëìàé ò´ð £îé...» Áàòûð ò†ìåí ¼àðà£àí ê¥éi ¥íñiç áàñûí øàé¼àäû. Àóçûí àøñà, æà¡à£û Ñ„áèò ñåêiëäi å¡iðåï ¼îÿ áåðåòiíií ñåçiï ò´ð. Á´äàí êåéií Áàòûðäû¡ æà£äàéû òiïòi àóûðëàï êåòòi. Äèðåêòîðäû¡ àëäûíäà û¡£àéñûç æà£äàéäà ¼àëäûðäû¡ äåï À£ûáàé ðåíæiäi. ‡ç êåçåãiíäå äèðåêòîð äà áiðåóäi¡ àëäûíäà û¡£àéñûç æà£äàéäà ¼àë£àí ñåêiëäi. (Êiì áiëåäi, æà¡à£û «áiðåóäi¡» †çi òà£û áiðåóäi¡ àëäûíäà ¼èíàë£àí áîëàð.) Å¡ áàñòûñû, ãàçåòêå øû¼¼àí ìà¼àëàäà ôàìèëèÿñûí †çãåðòêiñi êåëìåãåí áið-à¼ áàëà áîëäû äåï, Áàòûðäû¡ àòûæ†íi æàçûëûï êåòiïòi. Êiì åêåíi áåëãiñiç, æî£àðûäà£û áàñ-

– 88 – òû¼òàðäû¡ áiði: «Õàëû¼ æàóëàðûíû¡ û¼ïàëûíàí øû¼¼ûñû êåëìåéòií, ò„ðáèåãå ê†íáåéòií ì´íäàé áàëàíû ïèîíåð ¼àòàðûíàí äà, ìåêòåïòåí äå øû£àðó êåðåê», – äåïòiìiñ. Áàòûð ´ñòàëàéûí äåï æ¥ðãåí àäàì ¼´ñàï åøêiììåí àðàëàñà àëìàé, æàë£ûç ¼àëäû. Á´£àí †çãå áàëàëàð æîëàìàó£à òûðûñàäû. Ì´£àëiìäåð òåðiñ ¼àðàéäû; á„ëåñiíå iëiãiï êåòåìiç áå äåï ¼îð¼àòûí ñåêiëäi. Ñ†éòiï æ¥ðãåíäå ì´íû içäåï æàòà¼õàíà£à Àëìàòûäàí ¤àëûì à£àñû êåëäi. Iññàïàðìåí æ¥ð åêåí. Áàòûðäû îñûíäà ò´ðàòûí áið òàíûñûíû¡ ¥éiíå àïàðäû. Òàìà¼ iøiï, ê†ðæåðäi „¡ãiìå ¼ûï îòûð£àííàí êåéií, ¥é èåëåði „ëäåáið æà¼¼à êåòòi äå, ¤àëûì ìåí Áàòûð î¡àøà ¼àëäû. ¤àëûì áiðäå¡åíi àéòà àëìà£àíäàé, á¥ãåæåêòåï áiðàç îòûðäû äà, êåíåò †çiíåí-†çi å¡iðåï æûëàï ¼îÿ áåðãåíäå, Áàòûðäû¡ ç„ðåñi ´øûï ñåëê åòå ¼àëäû. ¤àëûì „ëäåí óà¼ûòòà ¼àëòàñûíàí îðìàëûí àëûï, ê†ç æàñûí ñ¥ðòiï, íåãå æûëà£àíûí åñiíå ò¥ñiðãiñi êåëãåíäåé, îéëàíûï áiðàç îòûðäû äà: – Øûðà£ûì, Ø„éêåí, ê†êå¡ åíäi áiçãå æî¼, – äåäi äàóñû ¼àðëû£ûï. – Àòó æàçàñûíà êåñêåí ¥êiì îðûíäàëäû äåãåí õàáàð àëäû¼. – ¤àëûì †ç õàáàðûíàí †çi øîøû- £àíäàé ¼àëòûðàíûï, îðàìàëûìåí áåòií æàóûï ¥íñiç ¼àëäû. Ñîäàí êåéií Áàòûðäû áàóûðûíà òàðòûï, ¼´øà¼òàï, ¼àéòàäàí å¡iðåï àëà æ†íåëäi. Áàòûð æ¥ðåãi ñóûëäàï, æûëàé àëìàé, ¼ûñòû£ûï, ¼û¡- ñûëà£àí ê¥øiêòåé áið äûáûñ øû£àðûï, áàñûí øàé¼àé áåðäi. Î£àí „êåñiíi¡ †ëiìi ñ„ë á´ëû¡£ûðëàó ò¥ðäå „ñåð åòñå äå, å¡ àëäûìåí ¼àòòû áàò¼àíû àëäûíäà ò´ð£àí åðåñåê àäàìíû¡ ç„ðåñií ´øûðûï, îñûíøà ¼àòòû å¡iðåï æûëà£àíû åäi. ¤àëûì æûëà£àíûí ¼îé£àí êåçäå áàðûï, Áàòûðäû¡ æûëàó£à øàìàñû êåëäi. Á¥êië ê†ðãåí ¼îðëû¼ ïåí àçàï, óàéûì-¼àé£û, iøòåãi ¼´ñà ê†çäi¡ æàñûìåí ¼îñà ò†ãiëiï æàò¼àíäàé à£ûë-òåãië ´çà¼ æûëàäû. ¤àëûì äà á´£àí ¼îé äåï àéòïàäû. Áiðàç øåðií øû£àðñûí äåãåí áîëàð. Áàòûð „ði-ñ„ði áåéì„ëiì ê¥éäå æûëàóûí äî£àðäû. Áîë- £àí iñòi òîëû¼ ïàéûìäàó£à øàìàñû æåòïåé, îéëàðû äàëà- £à ëà£ûï, êåéäå îñûëàé áîëàðûí „ëäå¼àøàí áiëãåíäåé, òiïòi îë êiñi „ëi òiði ìå åäi äåãåíäåé áið ò¥ñiíiêñiç ñåçiì ê†ëáå¡ åòiï ¼àëàäû.

– 89 – ¤àëûì á´£àí áiðäå¡åëåðäi àéòûï æ´áàòûï æàòûð, ì´íû¡ „êåñiíåí áàñ¼à äà ê†ï àäàì àòûë£àí ñåêiëäi æ„íå ì´íûìåí òî¼òàéòûí ò¥ði æî¼, åëäi¡ áàñûíà ò¥ñêåí áið ´ëû í„óáåò åêåí, á´ëàðäû¡ ¥éiíå ¼îíà¼¼à êåëiï æ¥ðåòií áàÿ£û Á„êå, Ñ„êå, Ç„êåëåðäi¡ á„ði àòûëûïòû. Ðàõà ´ñòàëàòûíûí áiëiï, †ç ¥éiíäå àñûëûï †ëiïòi ò.ñ.ñ. Áàòûð ìûíà õàáàð£à ñåíáåãåíäåé, „ëäå ò¥ñiíáåãåíäåé ¤àëûì£à æàñ¼à øûëàí£àí ¥ðåéëi ê†çiìåí à¡òàðûëà ¼àðàï ¼àë£àí. Á¥êië åëäi æóñàòûï æàò¼àí ¼àíäû ¼ûð£ûí åíäi åøêiìäi äå òiði ¼àëäûðìàéòûíäàé, àëäûíäà îòûð£àí „êåñiíi¡ äîñûíà äà, òiïòi †çiíå äå åðòåëi-êåø áið æåòåòiíäåé ê†ðiíiï, ê†çi £àëûì£à ¼àðàï ò´ð£àíìåí, îéû àëûñòà – áàñ¼à æà¼òà åäi. Àëàéäà àòûë£àí æàë£ûç ìåíi¡ „êåì åìåñ åêåí £îé äåãåí îéäàí, iøòåãi ¥ðåé äàóûëû àçäàï òà áîëñà, ñàÿáûðñû- £àíäàé áîëäû. ¤àëûì á´ë ê¥íi Áàòûðäû èíòåðíàò¼à æiáåðìåé, òàíûñûíû¡ ¥éiíå ¼îíäûðäû. …¡ãiìåëåñiï, æà£äàéûíà ¼àíû¼òû. Êåëåñi ê¥íi äèðåêòîð£à êiðiï, Áàòûðäû¡ î¼ó æûëûí àÿ¼òàóûíà ì´ðñàò áåðóãå ð´¼ñàòûí àëûï, ñîäàí êåéií áið àìàëûí æàñàìà¼¼à êåëiñiïòi. …êåñiíi¡ †ëiìi òóðàëû õàáàðäû Áàòûð „ëäåáið åñiðiê ê¥éäå òîëû¼ ´£ûíà àëìà£àí. Åðòå¡iíå íå iñòåï, íå ¼îéûï æ¥ðãåíií †çi áiëìåé, áàð ä¥íèåäåí áàç êåøêåíäåé áîëûï, òîìà£à-ò´éû¼ æ¥ðäi äå ¼îéäû. Îñû áið æàí ä¥íèåñií ò´ìøàëà£àí ò¥íåê îéäàí êåéií àø¼àí æà¡àëû£û – ä¥íèåíi¡ æàë- £àíäû£û åäi. Á´ë áàéëàì àäàìçàò ¥øií æà¡àëû¼ áîëìà£àíìåí, Áàòûðäû¡ †çiíå æà¡àëû¼ áîë£àíû øûíäû¼. Á„ði äå áåêåð ñåêiëäi. Î¼ó, áiëiì àëó, åë ¼àòàðûíà ¼îñûëó ò.ñ.ñ. æàë£àí àðìàí, æàë£àí ìà¼ñàòòàð£à £´ìûðû¡äû ñàðï åòó íåãå êåðåê? Áàÿ£ûäà ¥éiíå ¼îíà¼¼à êåëiï æ¥ðåòií ¥ëêåíäåðäi¡ á„ði àòà¼òû àäàìäàð áîëàòûí – áiði £àëûì, áiði æàçóøû, áiði áàñòû¼. Á„ði äå áið †ëiììåí êåòå áàðäû. …éòåóið áið àòûëàòûí àäàì£à ïðîôåññîð áîëûï àòûëäû¡ íå, ñàóàòñûç øàðóà áîëûï àòûëäû¡ íå? Á„ðiáið åìåñ ïå? Ìåêòåïòåí øû£ûï ¼àëàäû åêåì äåï ¼àé£ûðó íå äåãåí à¼ûìà¼øûëû¼? Ìåêòåïòi¡ êåðåãi íå? Àë †ëäi¡. ½àðûíäàñû¡ äà, „êå¡ äå †ëäi. Ñîëàðäàí àðòû¼ñû¡ áà? Áàòûð îñû ¼ûð£ûííàí àíàñûíû¡ äà àìàí ¼àëàòûíûíà ñåíãåí æî¼. ‡çií äå óà¼ûòøà †ìið ñ¥ðiï æ¥ðãåíäåé ñåçiíäi.

– 90 – Ìûíàó îéëàð å¡ñåñií ¼àíøà åçãåíìåí, áið åñåïòåí àìàëûí òàóûñ¼àí iøêi òû£ûðû¼òàí øû£àð æîë òàóûï áåðãåí ñåêiëäi. Åíäi á´ë †ìiðäåí ò¥êòi¡ äå êåðåãi æî¼ äåãåí êåñiìäi ò´æûðûì †çiíå ¼èñûíäû ê†ðiíiï, îñû êåçãå äåéií òåêêå ê†òåðiï êåëãåí áið àóûð æ¥êòåí ¼´òûë£àíäàé „ñåð áåðäi. Î¼ó æûëûíû¡ àÿ£ûíäà åëäåí – ¥ñòiíäå øèáàð¼ûò ¼î¡ûð áåøïåíò, áàñûíäà á†ðiê, àÿ£ûíà ì„ñi ìåí ãàëîø êèãåí – †òêåí £àñûðäû¡ àäàìûíäàé áîëûï, ñû£ûðàé£àí êiï-êiøêåíòàé ¼àðà øàë êåëäi. Ê†êåñiíi¡ íåìåðå à£àñû ½àñåí åêåí. Îë àëäûìåí äèðåêòîð£à êiðiï, ñîäàí êåéií Áàòûð£à êåëäi. «Áàòûð äåãåí áàëà ¼àéäà? Áàòûð áàð ìà îñûíäà?» – äåï êëàñòû¡ iøiíå äà¡£ûðëàé êiðiï, Áàòûðäû ê†ðãåíäå äàóñû á´çûëûï, ¼´øà£ûí æàÿ êåìñå¡äåï, äàóûñòàï æûëàé æ†íåëäi: – Á„éòåðåãiì ¼´ëàäû £îé, æàðû£ûì-àé! …óëåòiìíåí ñåíåí áàñ¼à åøêiì ¼àëìàäû-àó, æàðû£ûì-àé! Æàë£ûçûìàé! Æàë£ûçäû¼òû ñåðiê ¼ûë£àí áiçäåé ñîðëû áàð ìà åêåí?.. Îñû êåçäå êëàñ¼à êiðãåí ì´£àëiì øàë£à áàñó àéòòû: – À¼ñà¼àë, æûëàìà¡ûç, êëàñòû¡ iøiíäå ñàáà¼ æ¥ðåäi. Áàëà¡ûçäû àëûï, ñûðò¼à øû£ûï ê†ðiñi¡içäåð. Áàðû¡ûç, áàðû¡ûç... Ñûðò¼à øû¼¼àí ñî¡, øàë «æàë£ûçûìäàï» òà£û æûëàäû. Îíû¡ «æàë£ûçûìûíà» Áàòûð êåéií ò¥ñiíäi. Á´ëàð áið „óëåòòåí ¼àë£àí åêi-à¼ øà¡ûðà¼ åêåí. ½àñåííåí ´ë áàëà æî¼, Ø„éêåííåí ¼àë£àí æàë£ûç ´ë Áàòûð áið „óëåòòi¡ ñî¡£û ò´ÿ£û áîëûï ¼àëûïòû. Ê†ðiñiï áîë£àí ñî¡, øàë øàðóàñûí àéòòû. Õàáàðëàñ¼àí ¤àëûì åêåí. «Áàòûðäû¡ æà£äàéû ¼èûí, õàëû¼ æàóûíû¡ áàëàñû äåï îë æà¼òà ê¥í ê†ðñåòïåé æàòûð, åëãå àëûï êåòó êåðåê» äåïòi. ½ûñ¼àñû, åðòå¡íåí ¼àëìàé àòòàíó ¼àæåò. Ñîë ê¥íi À£ûáàéäû¡ ê†ìåãiìåí 7-êëàñòû áiòiðäi äåãåí ¼à£àç àëûï, êåëåñi ê¥íi ò¥ñêi ïîéûçáåí á´ëàð åëãå æ¥ðiï êåòêåí. Àëäûìåí îáëûñ îðòàëû£ûíà êåëiï, îäàí ¼àëàøûëàð£à iëåñiï, àóäàí îðòàëû£ûíà ò¥íåï, åêi àïòà æîë æ¥ðiï À¼øî¼û£à „ðå¡ æåòòi. Áàòûð †çiíi¡ îñû æåðäå òó£àíûí, 3 æàñûíäà åëäåí ê†øêåíäåðií àòà-àíàñûíàí åñòiãåíìåí, åñiíäå åøòå¡å ¼àëìà£àí ñåêiëäi áîëàòûí. …éòñå äå, àòà-àíàñûíû¡ „¡ãiìåñiíåí áå, „ëäå †çiíi¡ ¼èÿëû ìà, áîëìàñà, ñ„áè ñàíàñûíäà áiðäå¡å

– 91 – ¼àëäû ìà, „éòåóið, æà£àñûíà ¼î£à ìåí òàë †ñêåí, àéäûíû æàð¼ûðà£àí ìûíà †çåíäi, „óïiëäåêòi àéíà ê†ëäi, àíàó èòàð¼à ¼ûð¼àëàðäû, æóñàíäû æàçû¼ äàëàíû á´ðûí ê†ðãåí ñåêiëäi. Æàíûíà æûëó áåðiï, óàéûìûí äà æå¡iëäåòiï ò´ð£àíäàé. ½àñåíäi «àòà» äåéòií áîëäû. ‡éòêåíi øàëäû¡ †çi «ìåí Ø„éêåííi¡ „êåñiìåí ò´ñòàñïûí, æîëûì ¥ëêåí, ñà£àí àòà áîëàìûí» äåï æ†í àéòòû. Àòàñû †òå êåäåé êiñi. Áîéäà¼ ñèûð áà£ûï, æàç áîéû åí äàëàäà æàë£ûç ¥é îòûðàäû. Áèûë Æàë£ûçò¥áåê äåãåí æåðäi æàéëàï îòûð åêåí. ½àëû¡ òàë †ñêåí †çåííi¡ æà£àñû Áàòûð£à íó îðìàí áîëûï ê†ðiíäi. ½àñåí øàë ñèûðäû áiðäå ¼ûð£à, áiðäå †çåí æà£àñûíà æàéûï, êåøòåòiï ìàëìåí áiðãå, êåéäå †çi åðòå êåëåäi. …óäåì æåðäå êåëå æàòûï êåìïiðiíå, «ø†ëäåäiê, ¼ûìûçû¡äû äàéûíäàé áåð» äåï àé¼àé ñàëàäû. Êåìïiði: – Ñîíøà æåðäåí àé£àéëà£àíû íåñi? – äåï êåéiï æ¥ðiï, ñóñûí äàéûíäàéäû. Àòàñû äà, „æåñi äå ê†ï ñ†éëåìåéòií æàíäàð, êåøêi øàéäà åêåóiíi¡ ñûðò åòêiçiï ¼àíò òiñòåãåí, ûñòû¼ øàéäû ñîðàïòàï iøêåí äûáûñòàðû £àíà åñòiëåð åäi. Áàòûð áîëñà æà¡à îðòà£à „ëi áîéû ¥éðåíiï êåòå àëìà£àííàí ¥íñiç. Áiðäå ò¥í iøiíäå „ëäåíåäåí îÿíûï êåòêåí. Ìà¡äàéûíàí ñèïàï, åìiðåíiï æà¼ñû ê†ðiï æàò¼àí àòàñû åêåí. Á´ë îÿíáà£àí áîëûï æàòà áåðäi. …ëäå¼àëàé ê†çiíå æàñ òû£ûëûï, æûëà£ûñû êåëäi. Ê¥íäiç ¼îëû áîñ Áàòûð ¥éäi¡ iðãåñiíäåãi †çåíäi áîéëàï, æà£àäà£û òî£àé áîëûï êåòêåí ¼àëû¡ òàëäû¡ iøií àðàëàï, æà¡à †ëêåãå êåëãåí æè¾àíãåçäåé „ð í„ðñåãå áið òà¡£àëûï, êåøêå äåéií æ¥ðåäi. Áið ê¥íi òà¡åðòå¡ àòàñûíà: – Ñèûð£à ìåí áàðûï êåëåéií äå, ¥éäå îòûðà áåðìåéñiç áå, – äåãåí. Øàë ê¥ëiìäåï: «Àòàñûíû¡ ¼îë£àíàòû äåãåí îñû £îé», – äåï †òêåí æîë£û ò¥íäåãiñiíäåé åìiðåíiï, ì„ç áîëûï ¼àëäû. Àò¼à ìiíóãå òåç ¥éðåíiï àëäû. Åëñiç ìåêåíäå †çåí áîéûí æà£àëàï ¼èÿëäàï æ¥ðó †çiíå ´íàéòûí ñåêiëäi. Áið ê¥íi ¼ûð£à ¼àðàé †ðiñòåãåí ñèûðëàðäû åðêiíå æiáåðiï, †çåí áîéûìåí ò¥ñòiêêå ¼àðàé àÿ¡æîð£àìåí òàðòûï êåòòi. Àòà-

– 92 – ñû: «Êåøêå ¼àéòàðäà áîëìàñà, ñèûðëàðäû †ç áåòiìåí ¼îÿ áåð, íå iñòåéòiíií †çäåði áiëåäi», – äåãåí áîëàòûí. Ê¥í øû¼¼àíäà, æàð¼ûðàï, ê¥í á´ëò¼à êiðñå, àéäûíû ¼àðà¼îø¼ûëäàíûï, ò¥íåðå ¼àëàòûí, åêi æà£ûíà äà ¼àëû¡ òàë †ñêåí à£ûññûç †çåííi¡ æà£àëàóûíà åøêiì àÿ¼ áàñûï ê†ðìåãåí ñåêiëäi. Ò†¡iðåêòi¡ á„ði áàÿ£û, „ó áàñòà æàðàë- £àí ¼àëïûíäà ò´ð£àíäàé. Òåê àëäûíäà æàò¼àí æàë£ûç àÿ¼ ê†ìåñêi æîë £àíà á´ë ìà¡äà áið êåçäå òiðøiëiêòi¡ áîë£àíûí áàé¼àòàäû. Îñûëàé „ðíåãå áið àëà¡äàï êåëå æàò¼àí Áàòûð êåíåò àëäûíàí ¥éëåði ¼àç-¼àòàð òiçiëãåí ïîñåëêåíi ê†ðiï, àóçûí àøûï ò´ðûï ¼àëäû. Áiðàçäàí êåéií ïîñåëêåíi¡ ò†¡iðåãiíäå íå ìàë, íå àäàì æî£ûí áàé¼àäû. À¼ûðû æà¼ûíäàï êåëãåíäå, ïîñåëêåíi¡ ¥éëåðiíi¡ ò†áåñi ò¥ñêåí èåñiç æ´ðò åêåíií ê†ðäi. Áàòûð ìîëàëàðäû àðàëà£àíäàé áið ¼îð¼ûíûøòû ñåçiììåí æ¥ðñå äå, áið ¥éäåí áîëìàñà, áið ¥éäåí ¼ûçû¼ áiðäå¡å òàáûëàòûíäàé, ïîñåëêåíi òåãiñ àðàëàï øû¼òû. Åøáið ñàó ¥é æî¼. ½àáûð£àëàðû £àíà á¥òií, ò†áåñi îðòàñûíà ò¥ñêåí, åñiê-òåðåçåñi æî¼, ¼à¡ûðàï æàò¼àí áiðäå¡å. Êåøêå ¥éãå êåëãåíäå ê†ðãåíií àòàñûíà àéòûï åäi, îë êiñi «¼àéòåñi¡ îíû, áàðìà îë æà¼¼à, êåðåãi æî¼» äåãåííåí áàñ¼à åøòå¡å àéòïàäû. Òåê êåëåñi ê¥íi „æåñi ´ðøû¼ èiðiï îòûðûï: «Îë – á´ðûí àðòåëü ¼´ðûë£àíäà ñàëûí£àí ïîñåëêå £îé. 31–32-æûë£û àøòû¼òà àäàìäàðû ¼ûðûëûï, àìàí ¼àë£àíäàðû áîñûï, àóäàí îðòàëû£ûíà æàÿó ø´áàï, æîëäà †ëäi. Ñîäàí áåði ¼à¡ûðàï ò´ð. Àòà¡ àéòòû-àéòïàäû, áàðìàé-à¼ ¼îé. ½àéûðñûç ìåêåí £îé», – äåãåí. Cîäàí êåéií àéòñàì áà, àéòïàñàì áà åêåí äåãåíäåé ñ„ë îéëàíûï: «¦éëåðäi¡ iøiíäå ê†ìiëãåí àäàìäàðäû¡ ñ¥éåãi æàòûð», – äåäi. Áàòûð àëûñ¼à ´çàï, ò†¡iðåêòi çåðòòåóäi àçàéòà áàñòàäû. ‡éòêåíi ìûíà †ëêåíi¡ áið æåðií ò¥ðòiï ¼àëñà¡, àð æà£ûíàí àäàì ¼ûðûë£àí æà¡à áið òàðèõ øû£à êåëåòií ñåêiëäi ê†ðiíåäi äå ò´ðàäû. Ê¥çäå î¼ó áàñòàëàðäà àòàñû Áàòûðäû êîëõîç îðòàëû£û – À¼øî¼ûäà£û ìåêòåïêå àëûï êåëäi. Ìåêòåï äèðåêòîðû ½àáûø Àõìåòîâ Áàòûðäû èíòåðíàò¼à àëó£à û¼ûëàñ áiëäiðå ¼îéìàäû. Áiðà¼ ½àñåí øàë „¡ãiìåíi ì¥ëäå áàñ¼à àðíà£à ò¥ñiðiï „êåòòi:

– 93 – – …é, øûðà£ûì, ñåí îëàé äåóãå òèiñòi åìåññi¡. Áiðiíøiäåí, †çi¡ îñû åëãå ê¥éåóñi¡. Åêiíøiäåí, øåøå¡ À¼ñàðû – ¼àóåí, àë áiç – ä„óåíáiç. ½àóåí ìåí Ä„óåíäi àäàì àéûðìàñà, ¼´äàé àéûðûï ê†ðãåí æî¼. Î íå äåãåíi¡ ñåíi¡? Áàòûð – ìåíi¡ áàëàì. Àéäàëàäà ¼ûñû-æàçû ¼à¡- £ûï, ñèûð ñî¡ûíäà æ¥ðãåí ¼ó êåäåé ìûíà ìåíi¡ áàëàìäû èíòåðíàò¼à àëìà£àíäà, êiìäi àëàñû¡?.. ½àáûø ðàé áåðå ¼îéìàäû: – ½àñåêå, ò¥ñiíñå¡içøi, áàëà ê†ï, îðûí æåòïåé æàòûð. Îñûíäà£û áið òóûñ¼àíäàðû¡ûçäû¡ ¥éiíå îðíàëàñòûðìàéñûç áà? – Ñåí îíäàé „¡ãiìåíi ¼îé, àéíàëàéûí, – äåäi ½àñåí ¼´ïèÿ àéòàòûí àäàìäàé ½àáûø¼à æà¼ûíäàé ò¥ñiï. – Êåøåãi Òàñìåøiíäå ñåíi¡ „êå¡ Àõìåòòi àæàë àóçûíàí àëûï ¼àë£àí ìûíà ìåí áîëàòûíìûí. Îíû¡ ¥ñòiíå ñåíi¡ „êå¡ ìåíiìåí á†ëå. ½àøñà¡ äà ¼´òûëà àëìàéñû¡. Á¥êië „óëåòiìiçáåí àé-øàé äåñïåãåí ñûéëàñòû¼òû åíäi ñåí á´çàéûí äåï îòûðñû¡ áà? Ìûíàóû¡ ìàñ¼àðà £îé!.. Åíäi àéòûññàì, îäàí äà æà¼ûí òóûñ áîï øû£ûï, ´ÿò¼à ¼àëàðìûí äåãåíäåé ½àáûø ê¥ëiìñiðåï: – Æàðàéäû, à¼ñà¼àë, àëàéûí. Ñiç ¥øií òåê... Áiçãå äå æàí êåðåê, á´ë áàëàíû¡ òàðèõûíàí õàáàðûìûç áàð. Ñîñûí àéòûï îòûð£àíûì £îé, – äåï ñ†çiíi¡ àÿ£ûí ì„ìiëåìåí àÿ¼òàäû. Èíòåðíàòòà Áàòûð ½àðà£´ë äåãåí åðåñåê áàëàìåí áiðãå æàòòû. Åêåói òåç äîñòàñûï, áiðãå æ¥ðåòií áîëäû. ½àðà£´ë á´äàí åêi-¥ø æàñ ¥ëêåí. Äåíåñi ñîìäàíûï, æiãiò áîëûï ¼àë£àí. ½ûëæà¼áàñ, æàé ñ†çiíi¡ ¼àéñû, îéûí ñ†çiíi¡ ¼àéñû åêåíií àéûðó ¼èûí. Àéòàòûí „¡ãiìåñi òåê ¼ûçäàð òóðàëû. Ò¥ñiíäå äå ¼ûçäàðäàí áàñ¼à åøòå¡å ê†ðìåéòií ñåêiëäi. Ñ†çiíå ¼àðà£àíäà, æiãiòòiêòi¡ ä„ìií „ëäå¼àøàí òàòûï ¥ëãiðãåí. Î¼ó áàñòàë£àííàí êåéiíãi ½àðà£´ëäû¡ ê†çiíå ò¥ñêåí ¼ûç 7-êëàñòà î¼èòûí Ñ´ëóøàø áîëäû. Àóûë£à áàñ¼à êîëõîçäàí àóûñûï êåëãåí àãðîíîì Ñàáûðõàí äåãåí êiñiíi¡ ¼àðûíäàñû. Ñ´ëóøàø „äåìi ¼ûç – à¼ñàðû, ¼àòàðûíàí áèiê, „ði øûíàðäàé òiï-òiê áîëûï æ¥ðåäi. ‡çi „íøi åêåí, ñàáà¼òû äà æà¼ñû î¼èòûí ê†ðiíåäi. Æ¥ðiñ-ò´ðûñû, êèiì êèiñi àóûëäû¡ àäàìûíà ´¼ñàìàéäû, á„ði åðåêøå. Îíû ´íàòïàó òiïòi

– 94 – ì¥ìêií åìåñ ñåêiëäi. Áiðà¼ ½àðà£´ë åëäåí á´ðûí åí ñàëûï ¼îé£àíäàé, èåìäåíiï æ¥ðãåííåí êåéií, îíûìåí ¼àáàòòàñûï, ûíòûçàðëû¼ òàíûòó àäàìãåðøiëiêêå æàòïàéòûí ¼ûëû¼ áîëûï ê†ðiíäi Áàòûð£à. Ìåêòåïêå îí æûëäû¼ äåãåí àò áåðiëãåíi áèûë £àíà. Ñî£àí áàéëàíûñòû àóäàííàí æà¡à ì´£àëiìäåð êåëiïòi. Îëàðäû¡ iøiíäå åêåói – ó÷èëèùå áiòiðiï êåëãåí æàñòàð. Î¼àï àòòû áåòi á´æûðëàó, ´çûí áîéëû æiãiò „í-ê¥é ¥éiðìåñií àøûï, îðòà áîéëû, æàëïà¼ æàóûðûíäû, äåíåëi Ò¥ãåëáàé áàëàëàðäû ñïîðò¼à òàðòûï, á´ë ò†¡iðåêòå á´ðûí áîëìà£àí †íåðäi áàñòàäû. …í-ê¥é ¥éiðìåñiíi¡ äàéûíäû£û êåçiíäå áàëàëàð çàë£à ñûéìàé êåòåäi. Ê†áiíi¡ ê†ðãiñi êåëåòiíi Ñ´ëóøàøòû¡ „í àéò¼àíû. Ñ´ëóøàøòû æàé îòûð£àíäà ê†ðãåí àäàì òiïòi ñ´ëó äåï àéòïàñ åäi. Áiðà¼ ñ†éëåãåíäå, ê¥ëãåíäå, „éòåóið ¼èìûëäàé áàñòà£àíäà-à¼ ò¥ði £àæàï †çãåðiï êåòåäi. Àäàì£à òà¡ûð¼à£àíäàé áið ò¥ðìåí ¼àðà£àí êåçäåãi æàð¼ åòêåí æàíàðû ò†¡iðåêòi æàðû¼ ¼ûï æiáåðãåíäåé „ñåð åòåð åäi. …éòñå äå, ìiíåçi òiêòåó, ñ„ë í„ðñåãå àøóëàíûï ¼àëàòûíû áàð. Äàéûíäû¼ êåçiíäå Î¼àï îðûíäû£ûí ñû¼ûðëàòà á´ðûëûï, „í àéòàòûí áàëà£à „ëäåíåëåðäi ò¥ñiíäiðiï, ìàíäîëèíií áåçiëäåòå, «è-è-è» äåï áàñûí èçåï áåëãi áåðåäi. Îíûñû áàñòàäû¼ äåãåíi. Àë Ñ´ëóøàø¼à êåëãåíäå, áåëãiëi „íøiìåí æ´ìûñ iñòåï ò´ð£àíäàé, içåòïåí ñ†éëåï, îíû¡ „íäi áàñòàð êåçií ê¥òiï, æà¡ûëûñûï êåòåì áå äåãåíäåé, îäàí ê†çií àëìàé, àéðû¼øà ûæäà£àòòûëû¼ïåí ñ¥éåìåëäåéäi. Ñ´ëóøàø „í àéò¼àíäà áàñûí ñ„ë á´ðûï, ê†çäåðií ¼àäà£àí ê†ïøiëiêêå íàçàð ñàëìàé, æàë£ûç †çi î¡àøàäà ò´ð£àíäàé áîëûï àéòóøû åäi. Äàóûñòû ¼àòòû ê†òåðåòií ò´ñòà æ´ïæ´ìûð àïïà¼ ìîéíûíäà£û ê¥ðå òàìûðû áiëåóëåíiï ê†ðiíiï ò´ðàäû. Ñîë êåçäå Áàòûð äàóñû æåòïåé ¼àëàð ìà åêåí äåï ¼îð¼ûï, iøòåé ¼ûïûëû¼òàï îòûðàòûí. …éòñå äå ´ë áàëàëàð ê†áiíå äåíåøûíû¼òûðó ï„íiíåí ñàáà¼ áåðåòií Ò¥ãåëáàéäû¡ ò†¡iðåãiíäå. Ò¥ãåëáàéäû¡ æàïæàëïà¼ æàóûðûíû, áóûëòû¼-áóûëòû¼ á´ëøû¼ åòòåði, æåï-æå¡ië, ûï-û¡£àéëû æ¥ðiñ-ò´ðûñû ê†çäi¡ æàóûí àë- £àíäàé. Áiðà¼ ìiíåçi àðñû-ã¥ðñiëåó, ñ†çiíåí ã†ði ¼îëû á´ðûíûðà¼ ¼èìûëäàéòûí ñåêiëäi. Ìà¼òàíøà¼òû£û äà æî¼ åìåñ. Ê¥øi áîéûíà ñûéìàé ò´ð£àíäàé, ¼îç£àëà¼òàï áið îðûíäà ò´ðà àëìàéäû.

– 95 – ½îíà¼òà áîë£àí òîé-òîìàëà¼òû¡ áiðiíäå †çiìåí áiðãå áàð£àí Ä„óëåò äåãåí ì´£àëiìãå ¼îë æ´ìñàï, ïåäñîâåòêå ò¥ñiï, ñ†ãiñ àëûï, áiðàç „éê„ïiðëåó áîëûï æ¥ðãåí. Êåéií Ò¥ãåëáàéäû¡ àòûí øû£àð£àí î¼è£à áîëäû. Êîëõîçäû¡ áèûë£û øàáûíäû£û äà, åãiíi äå áiòiê øû- £ûï, îíû æèíàï àëó£à àóäàííû¡ í´ñ¼àóûìåí áàñ¼à æà¼òàí æ´ìûñêåðëåð, ìåõàíèçàòîðëàð êåëãåí. Îëàðäû¡ iøiíäå †çãå ´ëòòû¡ †êiëäåði ê†ï åêåí æ„íå †çäåði ñîòòàë£àí á„ëåëåð áîëûï øû¼òû. Ñîëàð ò†áåëåñ øû£àðûï, åêi àäàìäû ñî¼¼û£à æû£ûï, „áäåí áàñûíûï, áåò ¼àðàòïàé ò´ð£àíäà, îñû Ò¥ãåëáàé „ëãiëåðäi¡ á„ðií øåòiíåí ê†êàëà ¼îéäàé ¼ûï ñàáàï, ìàñ¼àðà ¼ûë£àí. Êåéií ê†ðøi àóäàííû¡ iðãåëåñ êîëõîçûìåí øàáûíäû¼¼à òàëàñûï, àÿ£û ¥ëêåí ¼à¼òû£ûñ¼à àéíàëûï, ñîíäà äà îñû Ò¥ãåëáàéäû¡ àð¼àñûíäà æå¡iï øû¼òû. Ò¥ãåëáàé áàÿ£ûíû¡ æàëäàìàëû áàòûðëàðû ñåêiëäi. Àéòñà áîëäû, òàñ-òàë¼àíûí øû- £àðàäû. Ñûðòòû¡ òåëi-òåíòåêòåði á´ë àóûë£à áàñ ñ´£à àëìàéòûí áîëäû. Ïåäñîâåòòi¡ øåøiìi äàëàäà ¼àëäû. Æ´ðò åíäi «îñû Ò¥ãåëáàé áîëìàñà ¼àéòåð åäiê» äåï îòûðàòûíäû øû£àðäû. Ìåêòåïòåãi ê†çãå ò¥ñåòií ¥øiíøi àäàì – ãåîãðàôèÿ ï„íiíi¡ ì´£àëiìi Åð£àçû. Øåãið ê†çäi, æàð¼àáà¼, ¼àðàñ´ð, ¼àòûãåç êiñi. Æàñ øàìàñû á„ðiíåí ¥ëêåí. Á´ðûí ðàéêîìäà iñòåãåí, îäàí á´ðûí îñû åëäå „éåëi, à£àñû – ¥øåói ò´¡£ûø ïàðòèÿ ´ÿñûí àø¼àí àë£àø¼û êîììóíèñòåðäi¡ áiði. Äèðåêòîðäàí áàñòàï, ì´£àëiìäåðäi¡ á„ði †çiíåí èìåíiï, àóëà¼ æ¥ðóãå òûðûñàäû. Æ´ðòòû¡ àéòóûíà ¼àðà£àíäà 3738 æûëäàðû Åðåêå¡íåí á¥êië àóäàí ¼àëòûðàï ¼îðû¼¼àí åêåí. ½àçið êiøêåíå áà£û òàéûï, ò†ìåíäåï, ì´£àëiìäiê ¼ûçìåòêå ò¥ñiï ¼àë£àí ò„ðiçäi. Ñîíû¡ †çiíäå åøêiì áåòiíå òóðà ¼àðàé àëìàéäû. Áàëàëàð£à ´ðûñ¼àí êåçäå å¡ ê†ï àéòàòûí ñ†çi: «Õàëû¼ æàóûíû¡ ¼´éûðøû£û». Áiðà¼ îíû àóûð àëûï æàò¼àí åøêiì æî¼; „øåéií ñ†çiíi¡ ì„òåëi áîëó£à êåðåê. Î¼ó áàñòàëûñûìåí Áàòûðäû¡ æà¼ñû î¼èòûíû áàé¼àë£àííàí êåéií êåéáið ì´£àëiìäåðäi¡ á´£àí iø òàðòàòûíäàðû ñåçiëiï æ¥ðäi. ‡ç åëi áîë£àí ñî¡ àðàëàðûíäà åò æà¼ûí òóûñòàðû äà áîëàð. Îíû¡ ¥ñòiíå „êåñi åëãå áåëãiëi àäàì, î£àí äà á¥éðåãi á´ðàòûíäàð áàð øû£àð. …éòåóið á´ðûí£ûäàé ¼àòòû ¼ûñûìøûëû¼ ê†ðìåé æ¥ðãåí ñåêiëäi.

– 96 – Áiðiíøi òî¼ñàí àÿ¼òàëàðäà, ñîíû¡ àëäûíäà £àíà êîìñîìîë êîìèòåòiíi¡ õàòøûñû áîëûï ñàéëàí£àí Î¼àï ì´íû ä„ëiçäå ´ñòàï àëûï, åðåêøå ¼´ïèÿ àéòûï ò´ð£àíäàé, æàíæà£ûíà æàëòà¼òàé ¼àðàï: «Ñåíi êîìñîìîë£à àëàìûç, – äåäi ¼´ëà£ûíà ñûáûðëàï, – æà¼ñûëàï äàéûíäàë». Äåìàëûñ àëûñûìåí Áàòûð ¼ûñòàó£à ê†øiï êåëãåí àòàñûíû¡ ¥éiíå êåëäi. Êåëåñi ê¥íi øàé ¥ñòiíäå †çiíi¡ êîìñîìîë£à †òêåëi æàò¼àíûí àéòòû. Àòàñû „ëäå¼àëàé øîøûíûï: – Îíûñû íåìåíå òà£û äà? – äåäi ê¥ì„íäi æ¥çáåí á´£àí àëàðà ¼àðàï. – Îñûíäàé á„ëåëåðäåí Ø„éêåííi¡ äå òàï¼àí ïàéäàñû øàìàëû åäi. Áàé¼àñà¡ ¼àéòåäi? Áàòûð ¥íäåãåí æî¼, †éòêåíi ì´íû¡ àÿ£û íåìåí àÿ¼òàëàðûí †çi äå áiëìåéòií. Àòàñûíû¡ ¥éiíäå åêi ê¥í ò¥íåï, èíòåðíàò¼à ¼àéòûï êåëäi. Åðåñåê áàëàëàðäû èíòåðíàò¼à îòûí äàéûíäàó£à æ´ìñà£àí. Á´ë †¡iðäi¡ ¼ûñû ¼àòòû, îòûíû àç. Æàç áîéû òåçåê æèíàï, ¼è îéûï, ¼îë æåòêåíäåð òàë ¼èûï „êåëiï, „ð ¼ûñ êåëãåí ñàéûí, àìàëû ¼´ðûï, áûëòûð íå iñòåãåíií ´ìûòûï ¼àë£àíäàé, äà£äàðûï îòûðàð åäi. Ò†ðò áàëà – òàíàóû òà¡¼èûï, „¡ãiìåäåí àóçû æàáûëìàéòûí Áàéáîë, êåðiñiíøå, ê†çi áà¼ûðàéûï, „ðêiìíi¡ àóçûíà áið ¼àðàï, ¥íäåìåé îòûðàòûí á„êåíå áîéëû Ò„éïåí, ñîñûí ½àðà£´ë ìåí Áàòûð – òàë ¼èþ£à †ãiç àðáàìåí À¼øî¼ûäàí ê¥í øû¼ïàé øû£ûï, Àðáàëû ò¥áåãiíå ò¥ñ øàìàñûíäà æåòêåí. ‡çåí æà£àñûíàí áàñòàë£àí ¼àëû¡ òî£àé ò¥áåêòi ò¥ãåë òîëòûðûï, øèëåóiòòi áîç ¼ûð£à áàðûï òiðåëåäi åêåí. Á´ëàð êåëå òî£àéäû¡ å¡ ¼àëû¡ æåðiíåí òàë ¼èþ£à êiðiñòi. ½îëäàðûíäà áið-áið áàëòà, æiãiò áîï ¼àë£àí åðåñåê áàëàëàð ê¥í áàò¼àíøà ¼´ð£à¼ òàëäàðäû ¥éiï òàñòàäû. Àðáà£à òèåãåíøå ûìûðò ò¥ñòi. …áäåí øàðøàï, ¼àðûíäàðû àøûï, áåðåêåëåði êåòiï îòûð£àíäà, ½àðà£´ë ê¥òïåãåí æåðäåí ´ñûíûñ àéòòû. – Ìûíà æåðäå, – äåäi îë èåãiìåí ê†ðñåòiï, – „ði êåòñå, ¥ø øà¼ûðûì, Øàéòàíê†¡ äåãåí æåðäå ò¥éåøi Ñà¼àí îòûð. Ìà£àí íà£àøû áîëàäû. Ñîíäà ò¥ñiï, òàìà¼ iøiï, ¼îíûï, òà¡åðòå¡ åðòå øû£ûï êåòåéiê. ½àðà£´ë àéò¼àí ñ†çiíåí àéíûï ¼àëà ìà äåï ¼îðû¼¼àíäàé: – Îéáàé, êåòòiê, – äåäi ¼àë£àíäàðû áið àóûçäàí.

– 97 – …áäåí òîéûí£àí ò´ñàóëû †ãiçäåðäi „êåëiï, æåãiï, †çäåði àðáàíû¡ ¥ñòiíå îòûðûï, †çåêòi¡ áîéûìåí øî¼àëà¼òàï, òåãiñ æîë£à ò¥ñêåííåí êåéií, ¼àðàï îòûðà àëìàéòûí Áàéáîë: – Øàéòàíê†¡ äåìåêøi, – äåï àéñûç ¼àðà¡£û ò¥íäå òà£û áið „¡ãiìåíi¡ øåòií øû£àðäû. – Øàéòàíê†¡ äåìåêøi, ¼àé æûëû ìåíi¡ íà£àøû àòàì îñûíäà ¼îé áà£ûï îòûð£àíäà, íåøå ò¥ðëi á„ëåíi ê†ðãåíií àéò¼àí. Øàéòàíê†¡äå øàéòàí áîëàäû äåãåíãå á´ðûí ñåíáåéòiíìií. Áiðà¼ ò¥íäå ìàøèíàíû¡ æàðû£û ñåêiëäi æàðû¼òû òàëàé ê†ðãåì. Ñ†éòñå, ñîíû àòàì äà ê†ðiïòi. Áið ê¥íi ò¥íäå äåéäi àòàì, æàðû¼ òiïòi æà¼ûíäàï ¥éäi¡ ¼àñûíà ¼àðàé êåëå æàòûð, ñîíû¡ àëäûíäà „ëäåíåäåí ñåêåì àëûï, ¼îëûìà ìûëòû£ûìäû àë£àíìûí. …ëãi òiïòi åêïiíäåï, ê†çiìäi øà£ûëûñòûðà æàð¼ûðàï òóðà ¼àñûìà êåëãåíi. Ñîäàí íå äå áîëñà äåï, ìûëòû£ûìäû æàðû¼¼à ¼àðàòûï áàñûï ¼àëäûì äåéäi. Ìûëòû¼ ã¥ðñ åòå ¼àë£àíäà, „ëãi æàðû¼ æî¼ áîëûï êåòiïòi. – Áàéáîë †ç „¡ãiìåñiíå †çi òà¡£àë£àíäàé, «îé, Àëëà-àé!» äåï áàñûí øàé¼àäû. – Æàíáàé áàð £îé, – äåäi ¥íñiç îòûð£àí ½àðà£´ë äà „¡ãiìåãå àðàëàñûï. – Òà¡àòàð Æàíáàé ìà? – È„. Ñîëàð äà áið æûëû îñûíäà ¼ûñòà£àí. Ñîäàí åñòiãåíìií, ò¥íãå ¼àðàé òiïòi ìàçà áåðìåéäi åêåí. Àóûç ¥éäi¡ àñòàí-êåñòå¡ií øû£àðàòûí ê†ðiíåäi. Êåéäå øàøû æàëáûðà£àí ¼ûç áàëà ò¥ðiíäå ê†ðiíåäi åêåí. Æåòi ò¥íäå ìûíàíäàé „¡ãiìåäåí ¥ðåéëåíiï, ¼àë£àíäàðû ¥íñiç îòûð. Òàìà¼ iøåìiç äåï ¼óàí£àí ê†¡iëäåði ñó ñåïêåíäåé áàñûë£àí ò„ðiçäi. Áiðà¼ òåðåçåñiíåí æàðû¼ æûëòûðà£àí ¼îðà-¼îïñûëû àëàñà ñàìàí ¥éäi¡ àëäûíà †ãiçäåðií äî£àðûï, ´çûí ñåíåêòi áîéëàï, êiðåð åñiêòi „ðå¡ òàóûï, æàï-æàðû¼, æûï-æûëû iøêå êiðãåíäå ê†¡iëäåði ¼àéòàäàí æàäûðàï ñàëà áåðäi. Ì´ðòû òiêiðåéãåí æûëòûð ¼àðà Ñà¼àí îñûëàð êåëñå åêåí äåï ê¥òiï îòûð£àíäàé, îðíûíàí àòûï ò´ðûï, „ð¼àéñûñûìåí ¼´øà¼òàñûï àìàíäàñûï, ½àðà£´ëäû ¼àéòà-¼àéòà àð¼àñûíàí ¼à£ûï, ì„ç áîï ¼àëäû. Áàëàëàð ¥é èåñiíi¡ û¼ûëàñûí áàé¼àï, åíäi æà£äàéûìûç æàìàí áàëìàéäû äåãåíäåé, áið-áiðiíå ¼àðàï, ê†çäåðií ¼ûñûï ¼îÿäû.

– 98 – Àéäàëàäà æàë£ûç ¥é îòûð£àí æàíäàð, øûíûíäà äà, àóûë àäàìäàðûí ñà£ûíàòûí áîëó êåðåê, á´ëàð êåëiñiìåí Ñà¼àííû¡ åòæåíäi à¼ñàðû „éåëi àëäûíà àëûï îòûð£àí æàñ áàëàñûí ê¥éåóiíå ´ñòàòà ñàëûï, ¼îáûðàï êåòêåí øàøûí æèíàï, æàóëû£ûí æ¥ðå áàéëàï, ñàëìà£ûí àóûðñûí£àíäàé ûð£àëà áàñûï, òàìà¼ iñòåóãå àóûç ¥éãå øû¼òû. ¦ø æàñàð øàìàñûíäà£û øàøû ê†çiíå ò¥ñêåí ñàðû ¼ûç êåëãåí ¼îíà¼òàð£à æàëòà¼-æàëòà¼ ¼àðàï, ïåø ò¥áiíäå îòûð. Ê†ï ´çàìàé øàé äà êåëäi. Ñà¼àí „æóàñûç îòûðà àëìàéòûí ñåêiëäi. Àóçûí ¼îìïàéòûï ½àðà£´ëäû¡ íàí øàéíà£àíûí ñàëûï, ä¥êåíøi ñî¼ûð ½àïàðäû¡ ñûíàëûï ãàçåòêå øû¼¼àíûí àéò¼àíäà, áið ê†çií ¼ûñûï, åêiíøi ê†çií àæûðàéòûï, ä¥êåíøiíi¡ ò¥ðií êåëòiðiï, æ´ðòòû ê¥ëäiðiï îòûðäû. Æ„íå áiðåóäi ìàçà¼ ¼ûë£àí êåçäå, „ëãi àäàìíàí àéíûìàé ¼àëàòûí ò„ðiçäi. Áið ò´ñòà ½àðà£´ë: – Íà£àøû-àó, áèûë ¥øiíøi æûë åêåí, àéäàëàäà îòûð- £àíäàðû¡à. Ì¥ëäå òà£û áîï êåòåòií áîëäû¡äàð £îé. Àóûë æà¼¼à íåãå æà¼ûíäàìàéñû¡? – äåäi „¡ãiìåíi áàñ¼à æà¼¼à á´ðûï. Ñà¼àí æàóàïòàí òîñûë£àíäàé áiðàç ¥íñiç îòûðäû äà: – Àéòûï îòûð£àíû¡ ðàñ, æàë£ûç ¥éëiêòåí æàëû£ûï áîëäû¼, – äåäi, ìåíåí äå ã†ði îñû£àí áàòòû äåãåíäåé, „éåëiíå ¼àðàï ¼îéûï. – Áiðà¼ ìûíà ò¥éå äåãåí æàíóàðäû¡, ìîìûí ñèÿ¼òû ê†ðiíãåíìåí, ¼àóiï-¼àòåði àç åìåñ. Áàÿ£ûäà åëäå áið æûë ¼ûñòà£àíäà åñåïøi Ì„ðäåíäi áóðà †ëòiðiï êåòiï, ñîäàí àóëà¼¼à êåòåéií äåï, îñûëàé ¼àðàé ê†øiï êåòòiì £îé. Á´ë áóðà äåãåíi¡ æàðà£àí êåçäå ¼´òûðûíûï, àóçûíàí à¼ ê†áiãi á´ð¼ûðàï, †ëãåí-òiðiëãåíiíå ¼àðàìàéäû. Ê†çiíå ê†ðiíãåí í„ðñåãå øàóûï, èå áîëà àëìàéñû¡. ‡òêåí ê†êòåìäå îñûíäà êåëãåí …øiðäi ¼óûï, àñòûíäà£û àòûíû¡ „ëäiëiãiìåí „ðå¡ ¼´òûëûï êåòòi. Êåéäå ê†çi ¼àðàóûòûï ìåíi¡ †çiìå äå íàçàðû àóûï ¼îÿòûí êåçäåði áàð. Àëëà ñà¼òàñûí! …éòåóið àé¼àéëàï, „ðå¡ äåãåíäå åñií æèäûðàñû¡. Àë£àø¼û ¥ðåé áàëàëàð£à òà£û îðàëäû. Ñà¼àí äà áàëàëàðäû¡ ¼îð¼ûï îòûð£àíûí ñåçiï: – Æî¼, ¼àçið åøêiìãå òèå ¼îéìàéäû. Ê†êòåìãå ¼àðàé ¼àéèòûí êåçäå £îé èòòåðäi¡ æûíäàíàòûíû, – äåï æóûïøàé£àíäàé áîëäû.

– 99 – Áið ¼àòåðäåí ¼´òûë£àíäàé áîëûï, áàëàëàð äà æàäûðàï ¼àëäû. Áàéáîë æîë áîé£û „¡ãiìåíi åñêå ò¥ñiðäi, àòàñûíû¡ æàð¼ûðà£àí øàìäû ìûëòû¼ïåí àò¼àíûí òà£û äà ¼àéòàëàï àéòûï øû¼òû. – Àòà¡ ê†ðãåíií àéò¼àí øû£àð, îë ðàñ, – äåäi Ñà¼àí, ìûíàó äà òàëàé ðåò ê†ðãåí äåãåíäåé, òà£û äà „éåëiíå ¼àðàï ¼îéûï. – Áiç †çiìiç „áäåí ¥éðåíiï àëäû¼. ‡çäåði áiðäå ñàðû ìûñû¼, áiðäå åøêi áîëûï êåëiï, àðàëàï, ´éû¼òàï æàò¼àí áàëàëàðûìûçäû èiñêåï, æ¥ðå áåðåäi. Íå iñòåéñi¡, „éòåóið çèÿíû æî¼ ñåêiëäi. – Ìûñû¼ äåéñiç áå? – äåäi Ò„éïåí ¥ðåéëåíãåíäåé áið ¥íìåí. – È„, ê„äiìãi ñàðû ìûñû¼ áîëûï êåëåäi. Àëäû£à åò êåëäi. Ñà¼àí òàáà¼òû¡ àñòûíà ¼îþ ¥øií iðãåäåí áið òîï ãàçåòòi àëûï, áiðåóií æàçûï ê†ðiï åäi, áiðiíøi áåòòå ò´ð£àí Ñòàëèííi¡ ñóðåòií ê†ðiï øîøûï ¼àë£àíäàé: «Îéáàé, ìûíà êiñi øû£à êåëäi £îé», – äåï, åêiíøi ãàçåòòi æàçûï åäi, îíäà äà „ëãi ñóðåò áàð åêåí, ¥øiíøi ãàçåòòå äå – ê†ñåìíi¡ ñóðåòi, à¼ûðû øûäàé àëìàé: «…é, æàðàéäû, á´ë êiñi ê†ñåì áîëñà äà, ä„ìíåí ¥ëêåí åìåñ øû£àð», – äåï ñî¡£û ãàçåòòi òàáà¼òû¡ àñòûíà ò†ñåé ñàëäû. Åò æåëiíiï, áàëàëàð ¼îëäàðûí ñ¥ðòiï, ò†ðãå ¼àðàé øåãiíiï îòûðà áåðãåíäå, æàðòûëàé àøû¼ ò´ð£àí åñiêòåí êiðiï êåëå æàò¼àí ñàðû ìûñû¼òû á„ði ê†ðäi. Ìûñû¼ áàñûí ñ„ë ò†ìåí ñàëûï, àÿ£ûí àñû¼ïàé áàñûï, á´ëàð£à òóðà êåëå æàòûð åäi. Ò„éïåííi¡ ò¥ði á´çûëûï, ¼îëûí åðáå¡äåòiï: – Îéáàé, à£à, – äåäi äàóñû æàðû¼øà¼òàíûï. – Ìûíàó „ëãi ìå? – äåóãå øàìàñû êåëäi. Ñà¼àííû¡ „éåëi ê¥ëiï æiáåðäi. Ñà¼àííû¡ †çi: – Æî¼, æî¼, Ò„éïåí, ¼îðû¼ïà, á´ë îë åìåñ, †çiìiçäi¡ ìûñû¼ ¼îé, – äåï áàñó àéòûï æàòûð. – Êåò, „é, – äåäi ñîñûí ìûñû¼¼à êiæiíiï, – Á´ äà áið, ¥éãå êiðìåéòií êåçäå êiðiï... Ñîðïà iøiï, àñ ¼àéûðûï, äàñòàð¼àíäû æè£àííàí êåéií, Ñà¼àí äàëà£à øû£ûï êåëiï: – Äàëà á´ëòòû åêåí, åðòå¡ æåëêåìäåó áîëàð, – äåäi äå, áàëàëàð£à ¼àðàï, – æ¥ði¡äåð ìåí ñåíäåðäi ò†ñåê ñàë£àíøà äàëà£à øû£àðûï êåëåéií, – äåï †çi ¼àéòà øû£ûï êåòòi.

– 100 – Áàëàëàð òàñòàé ¼àðà¡£û ñåíåêêå øû£ûï, áið-áiðiíåí ´ñòàï, «åñiê ¼àéäà» äåï ñ´ðàï êåëå æàò¼àí. Êåíåò òà£û äà Ò„éïåííi¡ øàð åòå ¼àë£àí äàóñû øû¼òû. «Íå áîëäû?» äåãåí ñ´ðà¼¼à, «Ì¥éiç...», – äåóãå £àíà øàìàñû êåëäi. Îíû¡ „çië-øûíû ¼àéñû åêåíií áiëìåé ò´ð£àíäà: «Îéáàé, ñà¼àëû ìà, íå á„ëå?» – äåãåí Áàéáîëäû¡ æàí äàóñû øû¼òû. Àïûð-òîïûð, «åñiê ¼àéäà, åñiê ¼àéäà?» äåãåí äàóûñ øû£àäû. Ìàíà£û åøêi ò¥ðiíäå êåëåòií ï„ëåêåòòi¡ îñû åêåíiíå áið ñ„òêå åøêiìíi¡ ê¥ì„íi ¼àëìàäû. Êåíåò øè¼ åòiï ê¥ëãåí äàóûñòû Áàòûð àíû¼ åñòiäi. Æ„íå Ñà¼àííû¡ ¥íi åêåíií ñåçiï, ìûíàíû¡ îéûí åêåíií åíäi áiëäi. Ê†ï ´çàìàé ñûðò¼û åñiê òå àøûëäû. Áàëàëàð ñûðò¼à øû£ûï, îéûí åêåíií ò¥ñiíiï, „ëãi ¼îðû¼¼àíäàðûíà †çäåði û¡£àéñûçäàí£àíäàé áîëûï, áiðií-áiði ìàçà¼ ¼ûëûï, æàò¼àíøà îéûí-ê¥ëêiëåði áàñûëìàäû. Áàòûð êåéií áiëäi, Ñà¼àí „éãiëi ñàé¼ûìàçà¼, äàëàíû¡ „ðòiñi åêåí. Áiðåóäi êåëåêå ¼ûëó, æî¼ í„ðñåíi îéûí£à àéíàëäûðûï, æ´ðòòû æûíäû ¼ûëó †çiíi¡ åæåëãi ê„ñiái ê†ðiíåäi. – ½àéòà áàñûë£àíû £îé, – äåéäi ½àðà£´ë òà¡åðòå¡ãiëiê ¼àéòûï êåëå æàò¼àíäà æîë áîéûíäà. – Á´ðûí ¼´äàé ñà¼òàñûí, æûí ñåêiëäi áîëàòûí. Àäàìäû ê¥ëäiðìåñå, îòûðà àëìàéäû. Ì´íûìåí ¼àòàð îòûðûï øàé iøå àëìàéòûíñû¡. Áiðåóäi àéíûòïàé ñàëûï, íå àäàì îéûíà êåëìåéòií áiðäå¡åëåðäi àéòûï ¼àëñà, øàéû¡à øàøàëûï, áàñû¡ìåí ¼àé£û áîï êåòåñi¡. ½àéòà ìûíà æà¼¼à æàë£ûç †çi êåòiï ¼àë£àíû æà¼ñû áîë£àí. Îéûíû ¼àéñû, øûíû ¼àéñû åêåíií àäàì áiëìåéäi. Åøêiì áîëìàé ¼àë£àíäà, æàë£ûç †çi áàé£´ñ „éåëiíi¡ iøåê-ñiëåñií ¼àòûðûï, åñií øû£àðàäû £îé. – Ñîäàí êåéií ò¥íäåãi î¼è£à åñiíå ò¥ñiï: – Áiçäi ¼îð¼ûòó ¥øií åðiíáåé-æàëû¼ïàé, åøêiíi äàéûíäàï ¼îé£àíûí ê†ðìåéñi¡ áå? – äåï ¼àð¼ûëäàé ê¥ëäi. Î£àí áàñ¼àëàðû ¼îñûëà ê¥ëäi. Îñû î¼è£àäàí êåéií, ê†ï ´çàìàé Ñà¼àí ´ñòàëûï êåòòi äåãåí õàáàð êåëäi. Àéûáû – Ñòàëèííi¡ ñóðåòií ìàçà¼ ¼ûëûï, òàáà¼òû¡ àñòûíà ñàë£àí, ñòàòüÿñû – ñîâåòêå ¼àðñû ¥ãiò æ¥ðãiçãåíi ¥øií (àíòèñîâåòñêàÿ àãèòàöèÿ). Å¡ £àæàáû, „ëãi õàáàðäû êiìíi¡ æåòêiçãåíi àíû¼òàëìàé ¼àëäû. Áàòûð á´ðûí ÍÊÂÄ áàëàëàðäû¡ àðàñûíàí äà †çäåðiíå òû¡øû òà£àéûíäàéäû äåãåíäi åñòiãåí áîëàòûí. Áiðà¼ Ñà-

– 101 – ¼àííû¡ ¥éiíäå áîë£àí ò†ðò áàëà. Áiðåói – †çi. ‡çiíi¡ îðãàíìåí ¼àòûñû æî£û †çiíå àÿí. Ñîíäà ¼àë£àí ¥øåóiíi¡ ¼àéñûñû áîëóû ì¥ìêií? ¦øåói äå áiç åìåñïiç äåï àíò-ñó iøåäi. Òiði æàí£à ñåíó ì¥ìêií åìåñ. ½àðàøàäà ¼ûñ ò¥ñòi. Ìåêòåï – ¼ûð æà¼òà£û å¡ øåòêi ¥é, †çåíìåí àðàñû áiðàç æåð. Áàëàëàð †ãiç àðáàìåí êåçåêòåñiï, èíòåðíàò¼à †çåííåí ñó æ„íå ì´ç òàñèäû. Êåøêiëiê †çåííåí ñó òàñèòûíäàð ê†ï, „ñiðåñå, ¼ûç áàëàëàð. Áàòûð îéû¼ áàñûíäà Ñ´ëóøàøïåí òàëàé êåçäåñòi. Àÿçäàí ¼ûçàðà á†ðòiï, ê¥ëiì ¼à£ûï æ¥ðãåíi. Áið ê¥íi ½àðà£´ë á´£àí †òiíiø æàñàäû: – Ñ´ëóøàø¼à ñ†ç àéòó£à ðåòií òàáà àëìàé æ¥ðìií. Õàò æàçûï ¼îéûï åäiì, áiðà¼ †çiì áåðóãå æ¥ðåãiì äàóàëàìàéäû. Åãåð ñåíi¡ õàòû¡ áîëñà, îéëàíáàé áåðåð åäiì. ‡çiìå û¡£àéñûç. Ñåí îñûíû ñó „êåëóãå áàð£àíäà ðåòií òàóûï áåðñå¡ ¼àéòåäi? Áàòûð æî¼ äåï àéòà àëìàäû. ‡çi äå iøòåé Ñ´ëóøàøòû ´íàò¼àíìåí, ä„ë á´ë àðàäà ¼àðñû áîëó àäàìãåðøiëiêêå æàòïàéòûí ¼ûëû¼ áîëûï ê†ðiíäi. – Æàðàéäû, – äåäi õàòòû àëûï æàòûï. Êåëåñi ê¥íi êåøêiëiê Áàòûð †ãiç àðáàìåí ñó „êåëóãå áàðäû. Áåòi ¼àò¼àí îéû¼òû àðøûï, êå¡åéòêåííåí êåéií, á„êòåðäi ñó£à òîëòûðûï, øàíà£à ì´ç îéûï ñàëûï, øàðóàñûí áiòiðãåí ñî¡, Ñ´ëóøàøòû ê¥òiï, ê¥éáå¡äåï æ¥ðiï àëäû. Áiðåó «êiìäi ê¥òiï æ¥ðñi¡» äåï àéòà ìà äåï, ¼ûïûëû¼òàï ¼îÿäû. À¼ûðû êåëäi-àó. Ñ´ëóøàø á´£àí ì„í áåðìåé, á„êêå ñóäû òîëòûð£àííàí êåéií, øàíàñûí ñ¥éðåòiï ì´íû¡ æàíûíàí †òå áåðäi. Áàòûð îñû êåçäå îíû¡ àòûí àòàäû ìà, àòàìàäû ìà, åñiíäå æî¼, „éòåóið Ñ´ëóøàøòû¡ á´£àí æàëò ¼àðà£àíûí ê†ðäi äå, «àëìàñà ¼àéòåìií» äåãåí îéäàí æ¥ðåãi ë¥ïiëäåï, õàòòû ´ñûíà áåðäi. Áiðà¼ ¼îð¼ûíûøû áåêåð áîëûï øû¼òû, Ñ´ëóøàø æ¥çi ê¥ëiìäåï, òiïòi îñû£àí ðèçà áîë£àíäàé, æûï åòêiçiï õàòòû àëûï àëäû. Áàòûð îíû¡ ì´íûñûíà ê†¡iëi òîëû¡¼ûðàìàé, á´ë äà ê†ï ¼ûçäû¡ áiði áîë£àíû ìà äåãåí ñåêiëäi áið îéäû¡ æåòåãiíäå ¼î¡ûëòà¼ñûï ¼àëà áåðäi. Åãåð àëìàéìûí äåñå, ½àðà£´ëäû ´íàòïàéòûíûíû¡ áåëãiñiíäåé áîëûï, ê†¡iëií „ëäåáið ¥ìiòêå òîëòûðàòûíäàé ê†ðiíãåí æ„íå †çiíi¡ õàòòû àëìàñà åêåí äåï iøòåé ä„ìå ¼ûë£àíûí äà ñåçiï ò´ð.

– 102 – ½àðà£´ë ì´íû åñiêòi¡ àëäûíäà ê¥òiï æ¥ð åêåí: – Àëäû ìà? – äåäi á´£àí ¥ðåéëåíå ¼àðàï. «Àëìàñà, ¼àéòòiì?» äåãåí îé îíû¡ äà ìàçàñûí àë£àíû ê†ðiíiï ò´ð. Áàòûð «àëäû» äåãåíäi áiëäiðiï, áàñûí èçåäi. Îíûñû ½àðà£´ë£à ì¥ëäå êåëiñiìií áåðäi äåãåííåí êåì „ñåð åòêåí æî¼. Áàòûðäû ¼´øà¼òàï ì„ç áîëäû. Áàòûð åíäi îë ¼ûç£à ¥ìiò àðòó ì¥ìêiíäiãiíåí àéûðûë- £àíäàé „ñåðäå ¼àëäû. Áiðíåøå ê¥í áîéû „ëäåáið ê¥äåð ¥çãåí ñåçiììåí ìåêòåïòå Ñ´ëóøàøïåí êåçäåñiï ¼àëìàó£à òûðûñûï, ¼àø¼à¼òàï æ¥ðäi. Áiðà¼ áið àóûëäà ò´ðàòûí, áið ìåêòåïòå î¼èòûí àäàì ¼àéäàí êåçäåñïåé æ¥ðå àëñûí, ¼àñ ¼ûë£àíäàé, òà£û äà ñîë îéû¼òû¡ áàñûíäà êåçäåñóãå òóðà êåëäi. Áåòïå-áåò êåëiï ¼àë£àííàí êåéií, Áàòûð ´ìñûíûï, àìàíäàñà áåðiï åäi, Ñ´ëóøàø àøóëû ò¥ðìåí á´£àí æàëò ¼àðàï: – Æ´ðòòû¡ õàòûí òàñû£àíøà, †çi¡ æàçáàéñû¡ áà? – äåäi äå, á´ðûëûï æ¥ðå áåðäi. Áàòûð †çiíi¡ ¥ëêåí ¼àòå æiáåðãåíií ñåçiï, ¼àòòû †êiíäi. Áiðà¼ „ëãi ñ†çäi¡ àñòàðûíäà õàòòû ì´íû¡ †çiíåí ê¥òêåíi æàòûð ìà, „ëäå „øåéií êåêåòêåíäåãiñi ìå, îë àðàñûí àéûðà àëìàäû. Òåê àøóëàí£àíûíà ¼àðà£àíäà, ½àðà£´ëäû ´íàòïàéòûí áîë£àíû £îé äåãåí îé å¡ñåñií ñ„ë-ï„ë æå¡iëäåòêåíäåé áîëäû. Ê†ï ´çàìàé, Áàòûð Î¼àï áàñ¼àðàòûí ê†ðêåì†íåð ¥éiðìåñiíå ¼àòûñòû. Äîìáûðà£à „óåñòiãi á´ðûííàí áîë- £àíäû¼òàí, á´ë „ðåêåòií †çiíi¡ †íåðãå äåãåí ¼´øòàðëû- £ûíàí äåï †çií ñåíäiðãiñi êåëãåíìåí, ê†¡iëiíi¡ ò¥êïiðiíåí åêiíøi áið àäàì ì´íû¡, øûí ì„íiíäå, Ñ´ëóøàø¼à áið òàáàí æà¼ûíäà£ûñû êåëãåííåí òó£àí æîñïàð åêåíií áåòiíå áàñûï ò´ð£àíäàé æ„íå ñîíû †çi äå æî¼¼à øû£àðà àëìàé ò´ð£àíäàé ñåçiíåòií. Î¼àï ò„ï-ò„óið äîìáûðàøû åêåí, òàëàï ¼ûë£àí áåñ áàëà£à áið àéäû¡ iøiíäå «Êå¡åñ», «½àðàáàñ» ê¥éëåðií ¥éðåòòi. Áàòûðäû¡ äîìáûðàøûëû£û ¼àë£àíäàðûíàí ê†ø iëãåði áîëûï øû¼òû. «Ñåí äîìáûðàíû ñ†éëåòå áiëåäi åêåíñi¡, á´ë ¥ëêåí ¼àáiëåò. Ä´ðûñòàï ø´£ûëäàíñà¡, ò„ïò„óið äîìáûðàøû áîëûï êåòói¡ ì¥ìêií», – äåéäi Î¼àï ðèçà áîëûï. Æåòiíøi êëàñòà î¼èòûí Ñà£è àòòû åêiíøi áàëà

– 103 – äà ê†øòåí ¼àëìàéòûíäàé ä„ðåæåäå. Àë ¼àë£àíäàðûíiêi – „øåéií ¥éðåíñåê äåãåí íèåò ¼àíà. Æà¡à æûë êåøi æà¼ûíäà£àí êåçäå êîíöåðòêå äàéûíäû¼ áàñòàëäû. Áàòûð åíäi Ñ´ëóøàøïåí û¡£àé ñîë äàéûíäû¼òà êåçäåñåòií áîëäû. Áiðà¼ îíû¡ á´£àí ðàé áåðåòií ò¥ði æî¼. ‡çi ¥íåìi „ëäåíåãå àøóëû æ¥ðåòií ñåêiëäi. Áiðäå ¥éiðìåíi¡ æåòåêøiñi äàéûíäû¼¼à êåøiêêåí ñî¡, ¼ûçäàð åðiãiï áið-áiðiíi¡ ñ†ìêåëåðií òû£ûï, îéíàï îòûð£àí. Áiðåói Ñ´ëóøàøòû¡ ò¥ñiï ¼àë£àí ¼îë£àáûí æûï åòêiçiï ê†òåðiï àëûï, ¼àòàð ò´ð£àí ¼ûçäû¡ àðò æà£ûíàí ¼îëûíà ´ñòàòà ñàëäû, îë åêiíøi ¼ûç£à, †ñòiï êåçåê-êåçåê ¼àøûðòûï æ¥ðiï, à¼ûðûíäà ¼îë£àï Áàòûðäû¡ ¼îëûíà òèäi. Áàòûð Ñ´ëóøàøòû¡ ò¥áiòòåí òî¼ûë£àí æ´ï-æ´ìñà¼ ¼îë£àáûí ´ñòàé ò´ð£ûñû êåëiï ¥íäåìåé ò´ðà áåðãåí, êåíåò Ñ´ëóøàø ò†áåëåñåòií àäàìäàé ì´íû¡ æàíûíà æåòiï êåëiï: – …êåë ¼îë£àïòû! – äåäi ¼ûï-¼ûçûë áîëûï ò¥òiãiï. – Ñåíiìåí îéíà£ûì êåëiï ò´ð£àí æî¼. Îéûíû¡ †çi¡å. …êåë ¼îë£àïòû! Áàòûð àÿ¼ àñòûíàí íå iñòåðií áiëìåé àáäûðàï, ¼îë£àïòû ´ñòàòà ñàëäû. Çiðêiëäåï ò´ð£àí ¼ûçäû¡ ò¥ðiíå òóðà ¼àðàé àëìàé, æ¥çií ò†ìåí ñàëûï ¥íäåìåé ò´ð. Áàñ¼à áàëàëàð äà û¡£àéñûçäàíûï, áið-áiðiíå ¼àðàñòû. Iøòåé æà¼ñû ê†ðiï æ¥ðãåí àäàìûíàí ê†¡iëi ¼àë£àíäàé áîëûï, Áàòûð æàòà¼õàíà£à êåëãåí ñî¡, áîë£àí î¼è£àíû ½àðà£´ë£à àéòòû. Àëäûíäà àéòïàé-à¼ ¼îéñàì äåï áið îéëà£àí, áiðà¼ iøòåãi ¼àïàíû áiðåóìåí á†ëiñó ¼àæåò áîëäû. ½àðà£´ëäû¡ ê†ðãåí ç„áiði ì´íûêiíåí êåì áîëìà£àí ñåêiëäi: – Îéáàé, îë ¼ûçäàí ìåí ê¥äåðiìäi áàÿ£ûäà ¥çãåì, – äåäi îë «á„ëåñiíåí àóëà¼» äåãåíäåé ¼îëûí ñiëòåï. – Íåãå õàò æàçàñû¡ äåï èòiìäi øû£àð£àí æî¼ ïà. Îë åðòå¡ åøêiìãå „éåë áîï òà æàðûòïàñ. Àíà ìiíåçáåí êiìãå ñûÿäû? ½àðà£´ë ñûðòûíàí ¼àíøà æàìàíäà£àíìåí, ê¥ëiìñiðåãåí æ¥çiíåí, çiëñiç æàéäàðû äàóñûíàí, ðåòi êåëiï Ñ´ëóøàø æûëû øûðàé òàíûòûï æàòñà, †çiíi¡ á´ðûí£û ûíòûçàðëû£ûí îäàí „ði æàë£àñòûðó£à êåò „ði åìåñ åêåíi áàé¼àëûï ò´ð. Øûíûíäà äà, Ñ´ëóøàøòû¡ ¼àé ¼ûëû£ûí áîëñà äà, êåøiðìåó ì¥ìêií åìåñ åäi. Êåëåñi äàéûíäû¼òà-à¼ Áàòûðäû¡ ðåíiøiíåí ò¥ê ¼àëìà£àí ñåêiëäi áîëäû.

– 104 – Àëäû¡£û æîñïàð áîéûíøà êîíöåðòòå Áàòûð æàë£ûç †çi äîìáûðà òàðòàòûí áîëûï êåëiñiëãåí. Áiðà¼ àðòûíàí Î¼àï áàñ¼à áið í†ìið îéëàï òàïòû. Åíäi ¥ø àäàì åêi äîìáûðàìåí ñàõíà£à øû£ûï, á´ðûí áîëìà£àí áið î¼è£à æàñàìà¼. Ñîë æà¼òà îòûð£àí Î¼àï áiðiíøi äîìáûðàíû¡ ïåðíåñií áàñûï îòûðàäû, îíû îðòàäà£û Áàòûð î¡ ¼îëûìåí ¼à£ûï, àë ñîë ¼îëûìåí åêiíøi äîìáûðàíû¡ ïåðíåñií áàñàäû, ì´íû ¼à£óøû – î¡ æà¼ øåòòåãi Ñà£è. ¦øåói îñûëàé îòûðûï, äàéûíäû¼ ¥ñòiíäå «½àðàáàñ» ê¥éií òàðòûï øû¼¼àíäà, áiðiíøi áîëûï ¼îë ñî¼¼àí Ñ´ëóøàø áîëäû. Ê†çiíi¡ àñòûìåí ê¥ëiìäåï Áàòûð£à ¼àðà£àí êåçäå, æàíàðûíàí òàðà£àí ñ„óëå ì´íû¡ ê†¡iëiíäåãi †êïå-ðåíiø, óàéûì-¼àé- £ûíû¡ á„ðií æóûï-øàéûï êåòêåíäåé áîëäû. Ñ´ëóøàø ì´íûìåí òî¼òàï ¼àë£àí æî¼, †ç í†ìiði êåëãåíäå «Ñ„óëåì-àé» „íií àéòûï ò´ðûï, ¼àéûðìàñûíäà£û: «Ñ„óëåì, ñ„óëåì, ñ„óëåìñi¡, Áàñûìäà£û ä„óðåíñi¡, Æà¼ñû áîëñà¡, ñ„óëåìñi¡, Æàìàí áîëñà¡, „óðåìñi¡», – äåãåí ò´ñòà Áàòûðäàí ê†çií àëìàé ò´ðûï àë£àíäà, îíû á„ði áàé¼àï, ¼ûçäàð äà Áàòûð£à ¼àðàï, á´ë ¼àëàé ¼ûçàðûï êåòêåíií †çi äå áàé¼àìàé ¼àë£àí. Ñ´ëóøàøòû¡ æàíàðûíàí ò´òàí£àí áið îò Áàòûðäû¡ æàí ä¥íèåñií øàðïûï, ìàçäàï àëà æ†íåëäi. Êîëõîç êëóáûíäà †òêåí æà¡à æûë êåøiíäå á´ë àóûëäà á´ðûí-ñî¡äû áîëìà£àí òàìàøà êîíöåðò ¼îéûëäû. Á´ë, øûí ì„íiíäå, Î¼àïòû¡ å¡áåãi åäi. Äèðåêòîðäàí áàñòàï á¥êië ì´£àëiìäåð Î¼àïòû äà, êîíöåðòêå ¼àòûíàñ¼àí áàëàëàðäû äà ¼´òòû¼òàï, øàë£àé àóûë£à ì„äåíèåòòi¡ æà¡à áið ëåái êåëãåíäåé ì„ç áîëûï æàòòû. Áiðà¼ ¥ø ê¥ííåí êåéií áàëàëàð ´íæûð£àñû ò¥ñiï, ê†¡iëñiç æ¥ðãåí Î¼àïòû ê†ðäi. Êåøå áîë£àí ì´£àëiìäåðäi¡ æèíàëûñûíàí êåéií, êîíöåðòêå áåðiëãåí áà£à áàñ¼àøà áîëûï øû£ûïòû. Á´ðûí ðàéêîìäà iñòåãåí Åð£àçû êîíöåðòòåí ñàÿñè ¼àòå òàóûïòû. Á¥ãiíãi ñîâåòòiê „íäåð – ïàðòèÿ, êîìñîìîë òóðàëû „íäåð íåãå æî¼? ½àéäà£û æî¼ «Ñ„óëåì-àé» ñåêiëäi õàëû¼ „íäåði êiìãå ¼àæåò? «½àðà-

– 105 – áàñ» äåãåí ¼àðàëû ê¥éäi ¼àéäàí òàóûï àë£àí? Êiìãå æî¼òàó àéòûï îòûð îíûìåí? Èäåîëîãè÷åñêàÿ äèâåðñèÿ! Á´ë ¥øií å¡ àëäûìåí áiðiíøi áàñøû æàóàï áåðó êåðåê äåï, äèðåêòîð£à ø¥éiëñå êåðåê. Ì´£àëiìäåð àðàñûíäà£û á´ë êèêiëæi¡ ì´íûìåí òî¼òàìàäû. Äàó-äàìàé óøû£ûï, àóäàí£à àðûç ò¥ñiïòi. Àðûçäà ì´£àëiìäåðäi¡ ñàÿñè ñàóàòû àç, ìåêòåïòåãi ìîðàëüäû¼ êëèìàò íàøàð, êåéáið ì´£àëiìäåð ìåí ìåêòåï î¼óøûëàðûíû¡ àðà¼àòûíàñû ïåäàãîãèêàëû¼ íîðìà£à æàòïàéäû äåãåí àéûïòàð òà£ûë£àí ê†ðiíåäi. À¼ûðû àóäàííàí, iøòåðiíäå áið ä„ðiãåð áàð, àðíàéû êîìèññèÿ êåëäi. Îëàð ì´£àëiìäåðäåí æàóàï àëûï, áiðàç òåðãåï, à¼ûðû æåòiíøi, ñåãiçiíøi êëàñòû¡ ¼ûçäàðûí ä„ðiãåðëiê òåêñåðóäåí †òêiçåòií áîëûïòû. Ñ†éòiï êiìíi¡ ¼ûç, êiìíi¡ ¼ûç åìåñ åêåíií àíû¼òàìà¼. Ñîäàí êåéií íåãiçãi êií„ëiíi içäåìåê. Îñûäàí êåéií ìåêòåïòå ¼´ëà¼ åñòiï, ê†ç ê†ðìåãåí î¼è£à áîëäû. Åêi êëàñòû¡ ¼ûçäàðûíû¡ á„ðií ì´£àëiìäåð á†ëìåñiíå æèíàï, áið-áiðëåï ä„ðiãåð ìåí áiðíåøå „éåë ì´£àëiì îòûð£àí äèðåêòîðäû¡ êàáèíåòiíå åíãiçiï, å¡iðåï æûëàï, ¼àðñûëàñ¼àíäàðûíà ¼àðàìàñòàí, çîðëàï äèâàí£à æàò¼ûçûï, æûíûñ ì¥øåëåðií òåêñåðãåí. ½àòòû ¼àðñûëàñ¼àíäàðûíà ¼îë æ´ìñàó£à òóðà êåëãåí. Åêi ñà£àòòàí àñòàì óà¼ûò¼à ñîçûë£àí ïðîöåäóðàäàí êåéií, 4 ¼ûçäû¡ ¼ûç åìåñ åêåíi àíû¼òàëäû. Àêò æàñàëûï, êîìèññèÿ ì¥øåëåði ¼îë ¼îéäû. Àëäûíäà òåêñåðiñòi¡ í„òèæåñií ¼´ïèÿ ñà¼òàó£à êåëiñiì áîë£àí, áiðà¼ õàáàð êåëåñi ê¥íi-à¼ òàðàï êåòòi. Ò†ðòåóäi¡ iøiíäå Ñ´ëóøàø òà áàð åäi. Å¡ àóûð ñî¼¼û Áàòûð£à îñû áîëäû. Åñiíåí àéûðûë£àíäàé à¡ûðûï, î¼è£àíû¡ ì„íiíå ò¥ñiíóãå øàìàñû æåòïåé áiðàç ò´ðäû. Îäàí êåéií ì¥ëäå ¼à¡£ûï êåòêiñi êåëãåí àäàìøà æàë£ûç †çi †çåí æà£àñûìåí åëñiçãå ¼àðàé ´çà¼ æ¥ðäi. Áið ò´ñòà †çiíi¡ ê¥éçåëiñií òåæåï, ñ„ë-ï„ë ñàáûð£à æ¥ãiíäi. Áiðàçäàí ñî¡ òiïòi ñóûíûï, †çií Ñ´ëóøàø¼à ¼àòûñû æî¼ àäàìäàé ñåçiíäi. Ñîäàí êåéií, áåéòàðàï àäàìøà æà£äàéäû à¼ûë£à ñàëûï òàëäà£ûñû êåëäi. ½ûç áàëàíû¡ ï„êòiãi „ð¼àøàíäà áiðiíøi îðûíäà. Áiðà¼... Áiðiíøiäåí, êiìíi¡ ¼àíäàé æà£äàéäà ì´íäàé àáûðîéñûçäû¼¼à òàï áîë£àíûí áiëìåé ò´ðûï, î£àí áà£à áå-

– 106 – ðóãå áîëìàéäû. Åãåð îíû¡ åðêiíåí òûñ æà£äàéäà áîëñà, îë îíû¡ àäàìãåðøiëiê ¼´íûí ò¥ñiðóãå òèiñòi åìåñ. Åêiíøiäåí, ìûíàíäàé ìàñ¼àðàëàó áîëìàñà, îíû åøêiì áiëìåñ åäi, ¼ûçäàð åë ¼àòàðëû †ç áà¼ûòòàðûí òàáóû ì¥ìêií åäi. Îëàðäû ¼îëäàí áà¼ûòñûç ¼ûëûï îòûð. ¦øiíøiäåí, „ðêiìíi¡ †çiíå £àíà ¼àòûñòû ¼´ïèÿ £´ìûðû áîëóû ì¥ìêií, îíû íåãå áàñ¼à áiðåó òåêñåðóãå òèiñòi. Îñûëàé áîë£àí iñòi ñàðàëàé êåëiï, Áàòûð áiðæîëà áà¼ûòñûç ¼ûçäàðäû¡ æà- £ûíà øû¼òû. ‡çiíi¡ Ñ´ëóøàøòàí áåçå àëìàéòûíûí ñåçäi. Îíû¡ áîéûíäà£û £àæàéûï ¼àñèåòòåð ìåí ¼ûëû¼òàðäû, æàíàðûíäà£û ò´òàñ áið „ëåìäi æî¼ ¼ûï æiáåðóãå „ëãi áið ¼àðà äà¼òû¡ øàìàñû æåòïåéòií ñåêiëäi. ‡çiíi¡ îñûíäàé áið òî¼òàì£à òiðåëãåíi „ëäåáið iñòi¡ ò¥éiíií øåøiï áåðãåíäåé áîëûï, Áàòûð ò¥í îðòàñûíà æà¼ûíäà£àíäà æàòà¼õàíà£à îðàëäû. Ðåòií òàóûï Ñ´ëóøàøïåí êåçäåñóiì êåðåê, î£àí îñûíäàé êåçäå äåìåó áîëûï, ¼àé£ûñûí áiðäåé á†ëiñóiì êåðåê äåï øåøòi. Æ„íå îñû øåøiìi †çiíå ´íàéòûí ñåêiëäi. ‡éòêåíi á´ë øåøiì †çiíi¡ ïåíäåëiê †çiìøiëäiãiíåí, òîáûðëû¼ ñàíàñûíàí „ëäå¼àéäà áèiê ò´ð£àíäàé ê†ðiíäi. Áiðà¼ îíûìåí êåçäåñóäi òà£äûð ì´íû¡ ìà¡äàéûíà æàçáà£àí åêåí, òà¡åðòå¡ á´ëàð àñõàíàäà îòûð£àíäà Ñ´ëóøàø àñûëûï †ëiïòi äåãåí ¼àé£ûëû õàáàð æåòòi. Áàòûð, å¡ ñî¡£û øûðà¼ ñ†íiï, ñà¡ûëàóñûç ò¥íåê îðíà£àíäàé, ¥ìiòñiç, äàóàñûç äà£äàðûñòû¡ øûðìàóûíäà ¼àëäû. Àäàì áàëàñûí áà¼ûòòû ¼ûëìàó ¥øií ê†ç æàçáàé ¼àäà- £àëàï îòûðàòûí áið ¼àòûãåç ê¥ø áàð ñåêiëäi. Îíûìåí òiðåñó äå, ê¥ðåñó äå ì¥ìêií åìåñ. Àëàéäà å¡ ñî¡£û òèûíûíà äåéií òîíàë£àí àäàìíû¡ áið £àíà àðòû¼øûëû£û áàð, îë – òîíàóøûíû¡ á´äàí „ði î£àí åøòå¡å iñòåé àëìàéòûíû, †éòêåíi îíû¡ åíäi òîíàéòûí äà åøòå¡åñi æî¼. Áàòûð †ç áîéûíàí îñûíäàé áiðäå¡åíi ñåçåòií ñåêiëäi. Åíäi ìà£àí íå iñòåéñi¡ äåï, ê†çãå ê†ðiíáåéòií áiðåóãå êiæiíãiñi êåëåäi. Áiðà¼ îíûñû ¼àðñûëû¼ áiëäiðãåí ¼àéðàòòàí ã†ði, øàðàñûçäû¼òàí òó- £àí „øåéií àøûíó åäi. Òà£û äà àóäàííàí àäàìäàð êåëäi. ½àçà£à áàéëàíûñòû òåêñåðó æ¥ðãiçäi. Ñ´ëóøàøòû¡ †ëiìiíå †çiíåí áàñ¼à åøêiì êií„ëi áîëìàé øû¼òû. Á´éðà øàøòû, ê†çiëäiðiêòi ëåêòîð êëóáòà «Îòáàñû æ„íå æûíûñòû¼ ò„ðáèå» àòòû áàÿíäàìà

– 107 – æàñàäû. Ìåìëåêåòòi¡ íåãiçi îòáàñû åêåíi, î¼ó îðûíäàðûíäà ò„ðáèå æ´ìûñûí áàðûíøà ê¥øåéòó ¼àæåòòiãi, æûíûñòû¼ ¼àðûì-¼àòûíàñòû òûì åðòå áàñòàó£à áîëìàéòûíû, ìàõàááàò áið „éåëãå, íå áið åðêåêêå £àíà áà£ûòòàëóû êåðåêòiãi òóðàëû, òîëûï æàò¼àí öèòàòàëàðäàí ò´ðàòûí áàÿíäàìàñûí: «Æûíûñòû¼ òà¡äàó òàïòû¼ ò´ð£ûäàí, ðåâîëþöèÿëû¼ ïðîëåòàðëû¼ ¼àæåòòiëiê ò´ð£ûñûíàí æàñàëóû êåðåê. Æûíûñòû¼ ¼àðûì-¼àòûíàñ òåê òàïòû¼ ì¥ääåãå £àíà áà- £ûíóû êåðåê», – äåï àÿ¼òàäû äà: «Ìåí ì´íû îéäàí øû£àðûï îòûð£àí æî¼ïûí, «Ðåâîëþöèÿøûë ïðîëåòàðèàòòû¡ îí åêi æûíûñòû¼ ïàðûçû» àòòû å¡áåêòåí àëäûì», – äåï „ëäåáið æ´¼à êiòàïøàíû æî£àðû ê†òåðiï æ´ðò¼à ê†ðñåòòi. Åíäi î£àí åøêiìíi¡ äå ¼àðñû øû£à àëìàéòûíû áåëãiëi åäi. Á¥êië À¼øî¼ûíû ä¥ðëiêòiðãåí î¼è£à à¼ûðû ìåêòåï äèðåêòîðû ½àáûøòû¡ ïàðòèÿäàí øû£àðûëûï, æ´ìûñòàí ¼óûëóûìåí, «ñåãiçiíøi êëàñòà î¼èòûí Ê¥ëïàøòû àçäûð- £àí» äåãåí àéûïïåí Ò¥ãåëáàéäû¡ àëòû æûë£à ñîòòàëóûìåí àÿ¼òàëäû. Ê¥ëïàø êåø î¼û£àí åðåñåê ¼ûç áîëàòûí, Ò¥ãåëáàé î£àí î¼ó àÿ¼òàëûñûìåí ¥éëåíóãå ñ†ç ñàëûï æ¥ðãåí. Õèìèÿ ï„íiíi¡ ì´£àëiìi Ñ„ëiìãåðåé äèðåêòîð áîëûï ñàéëàíäû. ‡çåííi¡ áið ñ„òòå á´ð¼ûðàï òàñûï, àðòûíàí †çiíi¡ ¥éðåíøiêòi ¼àëïûíà ê†øåòiíi ñåêiëäi ìåêòåïòåãi òiðøiëiê òå ê¥íäåëiêòi ûð£à£ûíà ò¥ñêåí ñû¡àéëû. Ûñòû£û äà, ñóû£û äà, ê¥éiãi äå, ¼óàíûøû äà æî¼ ìèìûðò †ìið æàë£àñûï æàòûð. Áàòûð òå¡iç áåòiíäå äàóûë£à ¼àðñû ¼îëûíàí êåëãåíøå ê¥ðåñiï, åíäi åñêåãi ñûíûï, îíû åñåòií ê¥ø-¼óàòûíàí äà àéûðûëûï, æåë ¼àéäà àéäàï àïàðñà äà, á„ðiáið äåãåí åíæàðëû¼ïåí ¼àéû¼òû¡ ¥ñòiíäå åøòå¡å îéëàìàó£à òûðûñûï æàò¼àí àäàì ñåêiëäi åäi. …ëäå¼àëàé ïîøòà£à áàð£àí, ¤àëûì à£àñûíàí õàò êåëiï ò´ð åêåí. «Àéíàëàéûí Áàòûð, – äåïòi, – äåíi-¼àðû¡ ñàó æ¥ðiï æàòûðñû¡ áà? Æà¼ûíäà àïà¡à áàðûï ¼àéòòûì. Ñîë À¼ìîëà ¼àëàñûíàí îòûç øà¼ûðûì æåðäåãi „éåëäåð ëàãåðiíäå æ¥ðiï æàòûð. Áûëòûð áàðûï ¼àéò¼àíûìäà æà£- äàéû àóûð åäi. Ø„éêåí ìåí Ðàóøàííû¡ ¼àçàñû ¼àòòû áàòòû £îé. Æ¥ðåê àóðóûìåí àóðóõàíà£à æàòûï øû¼¼àí.

– 108 – ½àçið, ¼´äàé£à ø¥êið, æàìàí åìåñ ñåêiëäi. …éòåóið á´ðûí- £ûäàí ò„óið. ‡çi¡äi ê†ï îéëàéäû. Ê¥éåói «õàëû¼ æàóû» äåãåí æàëàìåí àòûë£àí, †çi ê¥éåóiíåí áàñ òàðòïà£àíû ¥øií ñîòòàë£àí (àïà¡íû¡ äà ñòàòüÿñû ñîë) æàíûíäà£û áið „éåëäi¡ áàëàñûí îí ñåãiçãå êåëiï, ê„ìåëåòêå òîë£àí ê¥íi ´ñòàï „êåòiïòi. Ñåí áèûë îí æåòiãå êåëåñi¡. Åðòå¡ îí ñåãiçãå òîë£àíäà, ñà£àí äà æàëà æàóûï, ¼èÿíàò ¼ûëà ìà äåï ç„ðåñi ´øàäû. ½àéòåéiê, áið ¼´äàé£à òàïñûð£àííàí áàñ¼à àìàë æî¼. Òåê ñà¼ æ¥ð. À£à¡ ¤àëûì». Óà¼ûò ê†¡iëñiç ê¥íäåðäi¡ òiçáåãiíå àéíàëäû. Ê†êòåì ìåí ¼ûñ òàëàñûï, áiðií-áiði àëà àëìàé æàò¼àí ñåêiëäi. Ê¥í áîëìàøû æûëûíûï ê†êòåìíi¡ ëåái ñåçiëå áàñòàñà, àðòûíàí iëå-øàëà ¼àð æàóûï ¼àéòà ¼ûñ ò¥ñêåíäåé áîëàäû. Ëåíèííi¡ òó£àí ê¥íi ¼àðñà¡ûíäà Áàòûð ¥ø áàëàíû¡ áiði áîëûï êîìñîìîë£à ¼àáûëäàíäû. Ê†ï ´çàìàé á´ëàðäû àò-àðáàìåí àóäàí îðòàëû£ûíà àïàðûï, áèëåòòåðií òàïñûðäû. Êîìñîìîë ´éûìûíû¡ õàòøûñû ðåòiíäå á´ëàðäû àóäàí- £à àïàð£àí Î¼àï Áàòûðäû «îçàò î¼óøû, êîëõîçäû ¼´ðó£à àë£àø ¼àòûñ¼àíäàðäû¡ áiði – ñèûðøû ½àñåííi¡ áàëàñû» äåï òàíûñòûðäû. Àðàäà åêi àé †òêåííåí êåéií, ñî£ûñ áàñòàëäû. À¼øî¼ûäà ¥ëêåí ìèòèíã áîëûï, àóäàííàí êåëãåí †êië ôàøèñòiê Ãåðìàíèÿíû¡ 22 ìàóñûìäà åëiìiçãå îïàñûçäû¼ïåí øàáóûë æàñà£àíûí õàáàðëàäû. Åëiìiçäi¡ áàðëû¼ ê¥ø-¼óàòû Îòàí ¼îð£àó£à æ´ìñàëàòûíûí, Ñîâåò àðìèÿñûíà ¼îëäàí êåëãåí ê†ìåêòi àÿìàó „ð àäàìíû¡ ¼àñèåòòi áîðûøû åêåíií àéòòû. Áàñ¼ûíøûëàð£à ¼àðñû áà£ûòòàë£àí ¥ãiò-íàñèõàò, æèíàëûñ, æ´ðòòû¡ æ¥çiíäåãi ¥ðåé – îñûíû¡ á„ði Áàòûðäû¡ óàéûìûí áið ñ„òêå ´ìûòòûð£àíäàé áîëäû. Ê¥çäå „ñêåðãå àäàì àëûíà áàñòàäû. Îëàðäû øû£àðûï ñàëó àë¼àëû æèûíìåí ðåñìè ò¥ðäå †òêåííåí êåéií, ¼îøòàñó, æûëàó-ñû¼òàó àñà áið ¼àé£ûëû ê†ðiíiñêå àéíàëìàäû. Ïàòðèîòòû¼ ðóõòà àéòûë£àí æiãåðëi ñ†çäåð ê†áiðåê áîëäû. Ê†ïïåí ê†ðãåí ´ëû òîé åêåíi ê†ðiíiï ò´ð. Ò¥ðëåðiíåí ¼îáàëæóäû¡ íûøàíû áàé¼àëñà äà, †ëiìãå êåòiï áàðà æàòûð åêåíìií äåï åøêiì îéëàï ò´ðìà£àí ñåêiëäi. Áiðëi-æàðûìäû äåíñàóëû£ûíà áàéëàíûñòû ¼àéòûï êåëãåíäåð äå áîëäû.

– 109 – ‡ìið áàñ¼à áið àðíà£à ò¥ñòi. Ñî£ûñòàí áàñ¼à ñ†ç äå, ¼àì-¼àðàêåò òå æî¼. Áàñ¼à ò¥ñêåí ´ëû í„óáåò, îðòà¼ òiëåê, îðòà¼ óàéûì àäàìäàðäû áið-áiðiíå æà¼ûíäàòûï, òàáûñòûðà ò¥ñêåí ò„ðiçäi. ½ûðê¥éåêòi¡ áàñûíäà àóäàííàí êåëãåí ó„êiëäi¡ àéòóûìåí æàñû 18-ãå òîë£àí êîìñîìîëäàð, øà¼ûðóäû ê¥òïåé, †ç åðiêòåðiìåí ñî£ûñ¼à áàðó£à àðûç áåðäi. Á´ëàðäû¡ iøiíäå æàñû òîëìà£àí, áiðà¼ ñûðû¼òàé áîëûï †ñiï ¼àë£àí Áàòûð äà áàð åäi. Áàòûð á´ë øåøiìãå †ç åðêiìåí êåëäi. ¤àëûì à£àñûíû¡ õàòûíäà£û „ëäåáið «õàëû¼ æàóûíû¡» áàëàñûí ê„ìåëåòêå òîë£àí ê¥íi ò´ò¼ûíäàïòû äåãåí õàáàð åñiíåí êåòïåé ¼îé£àí. Êåëåñi æûëû 18-ãå òîëàäû åêåí. Åíäåøå òåêêå ò´ò¼ûíäàëûï, æàçû¼ñûç àòûëûï íåìåñå ò¥ðìåäå øiðiãåíøå, ñî£ûñòà †ëãåí àðòû¼ åìåñ ïå äåéòií ñåêiëäi iøiíåí áiðåó. Áàòûðäû¡ æàñû òîëìà£àíûí áiëãåíäå àóäàííàí êåëãåí ó„êië îéëàíûï ¼àë£àí. Áiðà¼ Áàòûðäû¡: – Áið æàñòà ò´ð£àí íå áàð? 18-ãå òîë£àíäàðìåí ìåíi ê¥ðåñòiðiï ê†ði¡iç, åø¼àéñûñûíàí äà æå¡iëìåéìií. Ñî- £ûñ¼à æàñòàí á´ðûí ¼àéðàò êåðåê ¼îé, – äåãåí ñ†çií åñòiï, ì„ç áîï ê¥ëãåí åäi. Ñîäàí êåéií ò¥ñií †çãåðòiï: – Ä´ðûñ àéòàñû¡, øûðà£ûì, †òå ä´ðûñ àéòàñû¡. Îòàí ¥øií îò¼à ò¥ñ, ê¥éìåéñi¡ äåãåí. Ñåíäåð ñåêiëäi æàñòàð îñûíäàé òiëåê áiëäiðiï æàòñà, á¥êië åëäi¡ ðóõû ê†òåðiëåäi. Ì´íäàé òiëåêòåðäi ãàçåòêå áåðó êåðåê. Á´ë ¥ëêåí áàñòàìà. Ðà¼ìåò, àéíàëàéûí, – äåäi. Áiðà¼ Áàòûðäû „ñêåðãå àëó î¡àé øàðóà áîëìàé øû¼òû. À¼ûðû æàñûí †ñiðiï, ¼´æàòòàðûí ¼àéòà òîëòûðûï áàðûï, çà¡äàñòûð£àí åäi. Ê†ï ´çàìàé á´ëàðäû àòòàíäûðó ð„ñiìi áîëäû. Êîëõîç áàñ¼àðìàñû êå¡ñåñiíi¡ àëäûíäà ìèòèíã †òêiçiëäi. Àóûë ñîâåò ò†ðà£àñû æàëûíäû ñ†ç ñ†éëåäi. Øàëäàð ê†çiíå æàñ àëäû. …ëäåáið êåìïið äàóûñ ¼ûëûï, î£àí êîëõîç áàñòû£û Êåíæ„ëi: «Æàìàí ûðûì áàñòàìà», – äåï ´ðñûï òàñòàäû. ½àñåí øàë Áàòûðäû ¼´øà¼òàï: – Ê„ìñ†ì†ëiì, ê„ìñ†ì†ëiì, – äåé áåðäi êåìñå¡äåï. Îíûñû «êîìñîìîë£à †òåì äåï à¼ûðû îñûëàé áîëäû¡ áà» äåãåí ñåêiëäi åñòiëäi. Áiðåóëåð øàëäû êåëåêå ¼ûëûï ê¥ëiï æàòûð.

– 110 – ‡ç îòàíûí æàóäàí ¼îð£àó êåç êåëãåí àäàìíû¡ àçàìàòòû¼ ìiíäåòi åêåíi ¥ëêåí çåðäåíi ¼àæåò åòïåéòií ò¥ñiíiêòi í„ðñå äåï îéëàéòûí Áàòûð. Áiðà¼ ¼àëû¡ òîï áîëûï àóäàííàí àòòàíûï, ¼àëà£à êåëiï, îäàí „ñêåð æàñà¼òàëûï æàò¼àí æåðäå àðíàéû äàéûíäû¼òàí †òiï æ¥ðãåí êåçäåðäå, æàóûíãåðëiê ðóõòû ê†òåðåòií àñ¼à¼ ñ†çäåð ê¥í ñàéûí ¼´ëà£ûíà ¼´éûëûï æàòñà äà, àç£àíòàé £´ìûðûíäà ê†ðãåí îñûíøà ¼àñiðåòòåí êåéií, ìûíà åëäi îòàíûì äåï àéòó£à àóçûì áàðà ìà äåãåí áið êåñàïàò îé ñàíàñûíàí ê†ëáå¡äåï êåòïåé ¼îéäû. Á´ë îéìåí †çi äå êåëiñêiñi êåëìåéòií ñåêiëäi, áiðà¼ ñî£àí ¼èñûíäû ä„ëåëìåí òîéòàðûñ áåðóãå øàìàñûíû¡ æåòïåé ò´ð£àíûí äà ñåçåäi. Ïîëêòi¡ ïîëèòðóãi, „ëäåáið êîìáèíàòòà êîìñîìîë êîìèòåòiíi¡ õàòøûñû áîëûï iñòåãåí ñ†çóàð îðûñ æiãiòi, ì´íû¡ îñû îéûí áiëiï ò´ð£àíäàé, ñîëäàòòàðìåí „¡ãiìå ò´ñûíäà ê†áiíå Áàòûð£à ¼àðàï ñ†éëåéäi. Îòàí ¼îð£àóäû¡ àáûðîéëû ïàðûç åêåíií ä„ëåëäåï, ´ëû àäàìäàðäû¡ ñ†çäåðiíåí òîëûï æàò¼àí öèòàòàëàð êåëòiðåäi. Ñ†çi ´£ûíû¼òû, „ði ¼èñûíäû. Á´ëàð „ëäå¼àëàé ¼´ðàìà áàòàëüîí£à òàï áîë£àí ñåêiëäi. Ê†áiñi „ð æà¼òàí êåëãåí „ñêåðè ò„ðòiïòåí õàáàðëàðû øàìàëû, ¼àðàïàéûì, ìîæàíòîïàé øàðóà àäàìäàðû. Àë£àø¼ûäà ìàéäàí øåáiíåí àóëà¼òàó æåðäå äàéûíäû¼ æ¥ðãiçóìåí áîëäû. Ê¥íiíå á„ëåíáàé øà¼ûðûì æåðãå ìàðøèðîâêà, ìûëòû¼ àòó, ¼îð£àíûñ øåáií æàñàï, òðàíøåÿëàð ¼àçó, ¼àëà áåðäi, îòûí äàéûíäàï, òàìà¼ iñòåó, òà£û ñîë ñèÿ¼òû áiòïåéòií øàðóàëàð. Ñî£ûñ ¼èÿìåòiíå „ëi åíå ¼îéìà£àí Áàòûð£à, ¼àíøà ¼èíàë£àíìåí, á´ðûí£û †ìiðiíåí ¼àçiðãi æà£äàéû æå¡iëiðåê ñåêiëäi. Á´ðûí£û †ìiði æ¥éêåñiíå ê†áiðåê òèåòií ò„ðiçäi åäi. ‡éòêåíi †çiíi¡ åøêiìãå äå êåðåãi æî¼ åêåíií ñåçåòií. Á´ë †ìiðãå àðòû¼ àäàìäàé áîï æ¥ðåòií. Àë ì´íäà †çiíi¡ êåðåêòiãií æ„íå †çiíå òiðåëiï ò´ð£àí çàòòû¡ †òå ìà¡ûçäû í„ðñå åêåíií à¡£àðàäû. Àë£àø¼û ´ðûñ¼à øû£àð àëäûíäà áàòàëüîí êîìàíäèðiíi¡: – Ñîëäàòòàð! Îòàí òà£äûðû ñiçäåðäi¡ ¼îëäàðû¡ûçäà. Ìåí ñiçäåðãå ñåíåìií, áàóûðëàðûì! – äåãåí ñ†çií åñòiï, „ðêiì †çäåðií åëäi¡ òå¡ ä„ðåæåëi àçàìàòû åêåíií

– 111 – ñåçiíãåíäåé iøòåé áið òåáiðåíiñòå áîëûï, „ði †ç ìîéûíäàðûíà æ¥êòåëãåí æàóàïêåðøiëiêòi¡ ñîíøàëû¼òû çîð åêåíií äå ò¥ñiíãåí åäi. Àë£àø¼û ´ðûñ æàóäû¡ øàáóûëûí ê¥òó £àíà áîëäû. Àë æàó á´ëàðäû àðòèëëåðèÿìåí àëûñòàí àò¼ûëà£àíû áîëìàñà, òiêå øàáóûë£à øû¼¼àí æî¼. Øû£ûí ê†ï åìåñ äåï æàòòû. ‡éòêåíi íåìiñòåð á´ëàðäû¡ „äåéi æàñàë£àí æàë- £àí áåêiíiñòåðií àò¼ûëàóìåí áîë£àí. Áiðà¼ êåëåñi ê¥íãi øàáóûë ¼àòòû òèäi. Íåìiñòåð á´ëàðäû¡ îðíûí ä„ë àíû¼òà£àí áîëóû êåðåê, ñíàðÿäòàð ê†áiíå áåêiíiñêå òóðà ò¥ñiï æàòòû. Æà¼ûí ò´ñòàí „ëäåêiìíi¡ ê†ìåê ñ´ðàï æàí äàóñû øû¼¼àíûí åñòiï, Áàòûð å¡áåêòåï æàíûíà êåëãåí – Áåéñåíáàé äåãåí åðåñåê æàóûíãåð åêåí. Àñïàíäà æàðûëàòûí ñíàðÿäòû¡ æàðû¼øà£û ìîéíûíà òèiïòi. Åêi ¼îëûìåí àë¼ûìûí ¼ûñà, àóçûíàí ø´áûð£àí ¼àí£à øàøàëûï: «Áàòûð, Áàòûð...» – äåé áåðåäi ¼ûðûëäàï. ‡çiíåí êåòiï áàðà æàò¼àí †ìiðäi àëäûíäà ò´ð£àí àäàìíû¡ àòûìåí òî¼òàò¼ûñû êåëãåíäåé, Áàòûðäû¡ àòûí ¼àéòàëàóìåí áîëäû. À¼ûðû ñàíèòàðäû¡ êåëóiíå æåòïåé, òûïûðëàï æàòûï æàí òàïñûðäû. Àæàëäû¡ ¼àíäàé áîëàòûíûí ñåçiï, Áàòûðäû¡ àë£àø ðåò ¥ðåéi ´ø¼àíû îñû åäi. Áiðà¼ ¥ðåéäi¡ ñûðòûíäà †çiíi¡ àìàíäû£ûíà, „ëãi î¼òû¡ †çiíå òèìåãåíiíå iøòåé ¼óàíáàéòûí ñîëäàò æî¼. Ñîë ¼óàíûø †ëiì ¼îð¼ûíûøûíà òåðå¡ áîéëàòïàé, ê¥ø¼óàòû¡äû, æiãåði¡äi ñà¼òàï ¼àëàòûí ñåêiëäi. Áàòûðäû¡ †çií-†çi áèëåï, ¥ðåéãå áåðiëìåé, ´ñòàìäûëû¼ òàíûòóûíà ¥ëãi áîëûï æ¥ðãåí áið àäàì – âçâîä êîìàíäèði ½àéðàò. …ëäå ìiíåçi ´íàäû ìà, „ëäå åëiìiç, æåðiìiç áið äåãåí ´£ûìíàí áà – „éòåóið, ì´íû ¼àñûíàí òàñòàìàéäû. ‡çi ñïîðòøû áîë£àí, „áæië, ¼àðóëû, ìà¼òà- £àíäû æåê ê†ðìåéäi, ¼àóiï-¼àòåðãå æà¼ûí æ¥ðåäi. Êåëåñi ê¥íi ½àéðàò Áàòûðäû åðòiï áàðëàó£à øû¼òû. ½àéðàòòû¡ †ëåðìåíäiãií ê†ðiï, á´ë äà îäàí ¼àë£ûñû êåëìåé, iøòåé îíûìåí á„ñåêåãå ò¥ñêåíäåé áîëàäû. Á´ëàð íåìiñòåð îðíàëàñ¼àí äåðåâíÿ£à ò¥íäåëåòiï êåëäi. ¦ñòåðiíå øàðóà êèiìií êèiï, æåðãiëiêòi ò´ð£ûíäàðäàí õàáàð àëûï, íåìiñòåð îðíàëàñ¼àí ¥éëåðãå æà¼ûíäàé ò¥ñêåí. ½àéðàò Áàòûðäû ¥é ñûðòûíäà£û ¼îðàíû¡ òàñàñûíà ¼àëäûðûï, †çi á´¼ïàëàï „ði êåòòi. ½îðà£à ¥íñiç æàáûñûï

– 112 – ò´ð£àí Áàòûð êåíåò ä„ë ¼àñûíäà òåðiñ ¼àðàï, øèíåëüñiç æå¡ië êèiììåí ò´ð£àí íåìiñòi ê†ðiï, íå iñòåðií áiëìåé ñiëåéiï ò´ðûï ¼àëäû. Áiðà¼ åíäi ñ„ë êåøiêñå, †çiíi¡ ¼´ðèòûíûí ñåçiï, ò´ðà ´ìòûë£àíû åñiíäå. Åíäi áiðäå àÿ£ûíû¡ àñòûíäà ¼´ëàï æàò¼àí íåìiñòi ê†ðäi. ½îëûíäà£û àâòîìàòòû¡ ä¥ìiìåí ´ð£àí ñåêiëäi. Íå iñòåï ò´ð£àíûí †çi äå áiëìåé, íåìiñòi¡ ¥ñòiíäåãi êèòåëií ñûïûðûï, áåëiíäåãi ïèñòîëåòií àëäû äà, àâòîìàòòû¡ ä¥ìiìåí òà£û äà áàñòàí áið ´ðäû. Îñû êåçäå ½àéðàò òà îðàë£àí. – Îéáàé, íå áîï ¼àëäû? – äåäi îë øîøûíà ñûáûðëàï. – Ìûíà áið íåìiñòi †ëòiðiï, êèiìií àëäûì. – Îíû íå iñòåéñi¡? – Ì´íñûç êiì ñåíåäi ìåíi¡ íåìiñòi †ëòiðãåíiìå? ½àéðàò ê¥ëiï æiáåðäi. – Æ¥ð, êåòòiê, – äåäi àë£à ò¥ñiï. Á´ëàð ¼àéòûï îðàë£àíäà øòàá¼à ãåíåðàë êåëiï, êàðòàíû æàéûï òàñòàï, „ëäåíåíi òàë¼ûëàï æàòûð åêåí. Áàòûðäû¡ åðëiãií åñòiï, á„ði ì„ç áîëäû. …êåëãåí êèòåëi íåìiñ „ñêåðiíi¡ êîìàíäèðëåðiíi¡ áiðiíiêi ñåêiëäi. – Æàðàéñû¡, æiãiòiì! – äåäi ãåíåðàë ì´íû àð¼àñûíàí ¼à£ûï. – Ê†çñiç åðëiê òå êåðåê, áiðà¼ àáàé áîëóäû ´ìûòïà. Òiði ñîëäàò ¼àíà îòàíäû ¼îð£àé àëàäû. Êåëåñi ê¥íi á´ëàð ò´ò¼èûëäàí øàáóûë æàñàï, äåðåâíÿíû àëäû. ½àéðàò ïåí Áàòûð áiðiíåí-áiði ¼àë£ûñû êåëìåãåíäåé øàáóûëäû¡ àëäû¡£û æà£ûíäà æ¥ðäi. Ñî£ûñòà æå¡iñòi¡ æåëiãi äåãåí áîëàäû åêåí. Áàòûë ¼èìûëäàï, æàóäû¡ ç„ðåñií àëà àëñà¡ £àíà, àìàí ¼àëó£à ì¥ìêiíäiê ìîëäàó ê†ðiíåäi. Áiðà¼ ¼óàíûø ´çà¼¼à áàðìàäû. Íåìiñòåð áàñ¼à æà¼òàí øåïòi á´çûï, á´ëàð ¼îðøàóäà ¼àëäû. ½îðøàóäàí øû£ó êåçiíäå øû£ûí ê†ï áîëäû. Áàòàëüîííû¡ æàðòûñû £àíà ¼àëäû äåï æàòòû. Áîðà£àí î¼òû¡ àñòûíäà áàñòàðûí ê†òåðå àëìàé æàò¼àí æàóûíãåðëåðäi øàáóûë£à áàñòàìà¼ áîë- £àí ðîòà êîìàíäèði ìåí áàòàëüîí êîìèññàðû î¼¼à ´øòû. Áàòûð „ëäåíåãå íåìiñòåðãå æåðáàóûðëàï æà¼ûíäàé ò¥ñêåí ½àéðàòòû¡ ñî¡ûíà iëåñòi. ½àéðàò áið ò´ñòà òî¼òàï, àðòûíàí æåòêåí Áàòûð£à: «½îðøàóäû á´çà àëìàñà¼, á„ðiáið †ëåìiç, øàáóûëäû áiðãå áàñòàéû¼», – äåäi åíòiãiï. ½àéðàò àéòñà, áiðäå¡å áiëåòiíäåé áîëûï ê†ðiíãåíäiêòåí, Áàòûð áàñûí èçåäi.

– 113 – Íåìiñòåðìåí àðà òûì æà¼ûíäàï, äåãáið ¼àøà áàñòàäû. Æàó£àí î¼ òà ñàÿáûðñûï, æàó æà£û „ëäåíåíi ê¥òêåíäåé òûíûøòàëà ¼àë£àí. Îäàí „ði Áàòûðäû¡ æ¥éêåñi øûäàìàäû, îðíûíàí àòûï ò´ðûï: «Óðà!» – äåï áàð äàóñûìåí áàð¼ûðàé àë£à ´ìòûëäû. Iëå-øàëà ½àéðàò òà àòûï ò´ðäû. Îíû¡ äà óðàëà£àí äàóñû æàóûíãåðëåðãå äåì áåðãåíäåé áîëäû. Æ¥çäåãåí ñîëäàòòàðäû¡ àð¼ûðà£àí äàóñû íåìiñòåðäi ñàñòûð£àí ñåêiëäi. ½àø¼àí æàóäû ê†ðiï, Áàòûð ìåí ½àéðàò åëiðiï, á¥êië áàòàëüîííû¡ àëäûíäà êåëåäi. Æóñà£àí †ëiê, ¼àðó-æàðà¼, òåõíèêà, çå¡áiðåêòåð... – îëæà øàø åòåêòåí. Æå¡iñ ¼óàíûøûíàí àðòû¼ åøòå¡å æî¼ ñåêiëäi. Æàéøûëû¼òà øûðàé áåðìåéòií ñ´ñòû, ¼àòàë áàòàëüîí êîìàíäèði äå ûðæàëà¼òàï ê¥ëå áåðåäi. Á´ë ´ðûñ Áàòûðäû¡ äà¡¼ûí øû£àð£àí ´ðûñ áîëäû. Ãåíåðàë †çi òóðàëû ìà¼àëà æàçáà¼ áîë£àí îðòàëû¼ áàñûëûìäàðäû¡ áiðiíi¡ òiëøiñií: «Ìåíi åìåñ, ñîëäàòòàðäû æàçû¡äàð. Ñîíäà àðìèÿíû¡ ðóõû ê†òåðiëåäi. Åðæ¥ðåê ñîëäàòòàð áiçäå áàðøûëû¼», – äåï îñû áàòàëüîííû¡ êîìàíäèðiíå æiáåðiïòi. Áàòàëüîí êîìàíäèði îéëàíáàñòàí Áàòûðäû àéò¼àí ê†ðiíåäi. Îðòà áîéëû, á´éðà øàøòû, ¼àðàòîðû æóðíàëèñò ì´íûìåí æàðòû ê¥í îòûðûï, ñ´õáàò æ¥ðãiçäi. Áiðíåøå ðåò ôîòî£à ò¥ñiðäi. Áàòûð á¥êië ¼àóiï-¼àòåðäi¡ iøiíäå †çiìåí áiðãå áîë£àí, „ði †çiíå áàñøû áîëûï æ¥ðãåí ½àéðàòòû¡ æàáûð¼àóëàó æ¥ðãåíií ê†ðiï, iøòåé ¼àòòû ¼ûíæûëäû. Òiëøi æiãiòêå ½àéðàòòû¡ †çiíåí êåì åðëiê ê†ðñåòïåãåíií àéòûï ê†ðiï åäi, îë: «Á´ë – ãåíåðàëäû¡ òàïñûðìàñû, ìà£àí ¼àòàðäà£û ñîëäàò êåðåê», – äåï ò´ðûï àëäû. …ñiðåñå, Áàòûðäû¡ àòû îðûñ òiëiíå àóäàðûë£àíäà äà «áàòûð» äåãåí ìà£ûíàíû áåðåòiíií åñòiãåíäå òiëøi ìà¼àëàñûíà òàïòûðìàéòûí äåòàëü òàáûë- £àíäàé òiïòi ì„ç áîëäû. Ê†ï ´çàìàé îðòàëû¼ ãàçåòêå «Ìàéäàííàí ðåïîðòàæ» äåãåí àòïåí Áàòûðäû¡ àâòîìàò ´ñòàï ò¥ñêåí ñóðåòi áàð ê†ëåìäi ìà¼àëà æàðèÿëàíäû. Ì´íû íàãðàäà£à ´ñûíàäû åêåí äåãåí ñûáûñ òàðàï æ¥ðäi. Áàòûðäû¡ ñî£ûñ¼à êåëãåíäå àòà£ûìäû øû£àðñàì äåãåí îéûíû¡ áîëìà£àíû †çiíå àÿí. Áiðà¼ áà¼ îðíàéûí äåñå, àÿ¼ àñòûíàí åêåí. Áàòûð£à ¼àòàðäà£û ñîëäàòòàð ò¥ãiëi, êîìàíäèðëåðäi¡ †çäåði ¼´ðìåòïåí ¼àðàéòûí ñåêiëäi.

– 114 – Àëàéäà á´ë ¼óàíûø òà ´çà¼¼à ñîçûëìàäû. Æàé †ìiðäi¡ †çiíäå æà¼ñûëû¼ ïåí æàìàíäû¼ äàìûëñûç àëìàñûï æàòñà, ñî£ûñòà òiïòi áiðäå¡åãå ê†ç òî¼òàòûï ¥ëãåðó ì¥ìêií åìåñ. Íåìiñòåð æîé¼ûí øàáóûë£à øû¼òû. Áàòàëüîí áið æàðûì ñ†òêå æà¡áûðøà æàó£àí î¼ ïåí ñíàðÿäòàðäàí ¼ûðûëûï, òîç-òîç áîëäû. ½àë£àí á†ëiãi ¼àðà¡£û ò¥íäå îðìàí iøií ïàíàëàï, †çäåðiíäåé ¼à¡£ûï æ¥ðãåí áàñ¼à áàòàëüîííû¡ àäàìäàðûíà ¼îñûëäû. Á´ëàð òà£û äà ¼îðøàóäà ¼àëûïòû. ½îðøàóäû á´çûï øû¼ïà¼ áîë£àí „ðåêåòòåði ñ„òñiç áîëäû. À¼ûðû ¼èðà£àí „ñêåðäi¡ ¼àëäû¼òàðû íåìiñòåðãå ò´ò¼ûí£à ò¥ñòi. Ò´ò¼ûíäàðäû îðìàí îðòàñûíäà£û àëà¡¼àé£à ñàëûí£àí – „ëäå àóðóõàíà, „ëäå ñàíàòîðèé – æàðòûëàé ¼èðà£àí £èìàðàòòû¡ àëäûíà „êåëäi. ½àðóëàðûí, àð¼àëà£àí çàò¼àïøû¼, æîðû¼ ñ†ìêåñi, ïðîòèâîãàç, ¼´òû£à äåéií ñûïûðûï àëûï, ¥ëêåí ñàðàéäû¡ iøiíå ¼àìàäû. Êåëåñi ê¥íi ò´ò¼ûíäàðäû¡ ñàíû òiïòi ê†áåéäi. Êåøêå äåéií ¼àðà¼´ðûì í†ïið òîï¼à àéíàëäû. Ó äà øó. …ðêiì †çäåðiíi¡ ìàéäàíäàñ òàíûñòàðûí içäåóäå. Àÿ¼ àñòûíàí òàï áîë£àí îñûíàó áåéì„ëiì, ¼îð¼ûíûøòû æà£äàéäà áið-áiðiíå ¼àðàñûí áîëàòûí ñåðiêòi¡ ¼àæåò åêåíií á„ði äå iøòåé ñåçåòií ñåêiëäi. ½àé£û æ´òûï, ñà£û ñûí£àí Áàòûð †çiíi¡ äîñû, âçâîä êîìàíäèði ½àéðàò ïåí ïîëêòi¡ ä„ðiãåði Íèêîëàé Ìèõàéëîâòû æ„íå áàñ¼à äà áàòàëüîíäàñ òàíûñòàðäû ê†ðãåíäå, áîéûíà „æåïò„óið ¼óàò ¼îñûëûï, å¡ñåñií òiêòåï àëäû. Ñîäàí êåéií òiði æàíäû òiðøiëiêòåí ò¥¡iëäiðãåí àçàïòû ñàïàð áàñòàëäû. Ò´ò¼ûíäàðäû áiðíåøå ¼àòàð£à ò´ð£ûçûï, êîëîííàìåí áàòûñ¼à ¼àðàé àéäàäû. μáàï-ø´áà£àí òîïòû¡ ´çûíäû£û ñîíøà, àëäû äà, àðòû äà ê†çãå ê†ðiíáåéäi. Àë£àø¼û ê¥íi æàðàëûëàðäû çåìáiëãå ñàëûï, îíû ò´ò¼ûíäàð ê†òåðiï, àäàìè ¼àóûì£à ò„í èìàíãåðøiëiê ð„ñiìi æàñàë£àí áîëàòûí. Áiðà¼ åêi ê¥ííåí êåéií ò´ò¼ûíäàð çåìáië òàñûìà¼ ò¥ãiëi ¼àðà áàñòàðûí àëûï æ¥ðóãå çàð áîëäû. …ñiðåñå, ìàéäàí£à êåëå æàò¼àí íåìiñ „ñêåðiíå æîë áåðó ¥øií òàñ æîëäàí øû£ûï, îïïà ¼àðìàí 15–20 øà¼ûðûìäàé æîë æ¥ðãåí êåçäå å¡ ¼àéðàòòû äåãåí ò´ò¼ûíäàðäû¡ †çäåði ìàíäûðàï, ò„ëòiðåêòåï ¼àë£àí. Êîëîííà£à åðå àëìà£àí æàðàëûëàð ìåí ¼àøïà¼ áîëûï „ðåêåò æàñà£àíäàðäû¡ á„ði àòûëäû.

– 115 – ¦øiíøi ê¥íi ¼àðñû àëäûäàí ¼àðëû áîðàí ñî£ûï, êîíâîéøûëàðäû¡ †çäåði òèòû¼òàï, à¼ûðû æîë áîéûíäà£û äåðåâíÿíû¡ ¼àñûíäà£û îéïà¡£à êåëiï òî¼òàäû. …ð àäàì£à áið êåëiãå æóû¼ ïiñêåí êàðòîï áåðiëäi. …áäåí àøû¼¼àí ò´ò¼ûíäàð êàðòîïòû àïûë-£´ïûë ¼àóæàï, æàðòûñûí ¼àëòàëàðûíà ñàëûï, ¼àðìåí ø†ëäåðií áàñòû. Ñîäàí êåéií ´é¼û ¼ûñûï, ûë£àëäû ¼àðäû¡ ¥ñòiíå ¼èñàÿ êåòòi. Ò¥í îðòàñû àóà ¼àðäû¡ îðíûíà æà¡áûð ñiðêiðåï, îéïà¡ øàëøû¼¼à àéíàëûï, îäàí „ði ñóäû¡ ¥ñòiíäå æàòó ì¥ìêií áîëìà£àí ñî¡, ò´ò¼ûíäàð ê†ðåð òà¡äû ò¥ðåãåï ò´ðûï àòûðäû. Òà¡ àòà òà£û äà æîë àçàáû áàñòàëäû. Áàòûðäû¡ ìåêòåïòå æ¥ðãåíäå òàðèõ êiòàáûíàí Ðåñåéãå øàáóûë æàñà£àí Íàïîëåîí „ñêåðiíi¡ àçûï-òîçûï êåði ¼àéòûï êåëå æàò¼àíû ñàëûí£àí ñóðåòòi ê†ðãåíi áàð åäi. ½àéûðøûäàé àëáà-æ´ëáà áîëûï, ¼àðëû áîðàíäà „ðå¡ iëáiï êåëå æàò¼àí ñîëäàòòàð£à á„ëåíäåé ì„í áåðå ¼îéìà£àí ñåêiëäi åäi. Á†òåí åëãå øàáóûë æàñàéòûí íå¡ áàð åäi äåãåí ñåêiëäi ê†ìåñêiëåó îéìåí øåêòåëåòií. ½àçið †çi äå, áåéáiò åëãå æàçû¼ñûç øàáóûë æàñàìàé-à¼, ñîíäàé ê¥éäå êåëå æàò¼àíûí ñåçiï ò´ð. Áåñiíøi ê¥íi „áäåí àçûï-òîç£àí, ¼àëæûðà£àí êîëîííà „ëäåáið ¼àëà øåòiíäåãi, åêi ¼àáàò òiêåíåê ñûììåí ¼îðøàëûï, ê¥çåò ì´íàðàñûíà áiðíåøå ïóëåìåò ïåí ïðîæåêòîð îðíàò¼àí ëàãåðüãå êåëiï îðíàëàñòû. Ò´¡£ûø ðåò ûñòû¼ òàìà¼ iøòi. Áiðà¼ òàìà¼ ñi¡áåäi. Ò´ò¼ûíäàðäû¡ iøiíåí òà£û äà ò´ò¼ûíäàó „ðåêåòi áàñòàëäû. Åêiíøi ðåò ò´ò¼ûíäàëóøûëàð åâðåéëåð åäi. Íåìiñòåðãå ¼ûçìåò åòóãå êåëiñiì áåðãåí ¼àéñûáið ò´ò¼ûíäàð †çäåðiíi¡ ñàò¼ûíäû¼ ìiíäåòòåðií åâðåéëåðäi ´ñòàï áåðóäåí áàñòà£àí ñåêiëäi. «Ñåí æ†éiòñi¡! Á´ëòàðà àëìàéñû¡. Ñåí æ†éiòñi¡!» – äåãåí àé¼àéëàð á¥êië ëàãåðüäi àñòàí-êåñòåí ¼ûëäû. Îäàí êåéií òåðãåó áàñòàëäû. Åðêåêòåðäi¡ æûíûñ ì¥øåëåðiíå äåéií òåêñåðäi. Åâðåé äåï òàíûë£àíäàðäû òîïòîáûìåí àéäàï „êåòiï æàòòû. Ä„ðiãåð Íèêîëàé Ìèõàéëîâòû¡ äà áàñûíà ¼àòåð ò†íiï, „éòåóið „óïiðiììåí àìàí ¼àëäû. Íèêîëàé îðûñ áîëàòûí. Êå¡ ìà¡äàéëû, ê†êøië ê†çäi, àæàðëû æiãiòòi¡ ä†¡åñòåó êåëãåí ¼ûð ì´ðûíû, çèÿëû ò´ðïàòû, íåìiñøå áiëåòiíi – í„ñië àíû¼òà£ûøòàð òàðàïûíàí ê¥äiê òóäûðäû. Áiðà¼

– 116 – Ìèõàéëîâ †òå ñàáûðëû àäàì. ‡çiíi¡ åâðåé åìåñ åêåíií á´ëòàðòïàé ä„ëåëäåï áåðäi. Áåñ ê¥ííåí êåéií ò´ò¼ûíäàðäû òàóàð ïîéûçûíà îòûð- £ûçûï, òà£û äà áàñ¼à ëàãåðüãå ê†øiðäi. Á´ë ëàãåðü †òå æàéñûç áîëäû. Àäàìäàð ì´çäàé åäåíäå ´éû¼òàéòûí. Òà- ¡åðòå¡ áiðíåøå àäàì îðûíäàðûíàí ò´ðìàé ¼àëàäû. ½àñû¡- äà æàò¼àí àäàìíû¡ ¼àé êåçäå †ëiï ¼àë£àíûí áiëìåéñi¡. Åêi àäàìíû¡ áiði òóáåðêóëåç íåìåñå äèçåíòåðèÿ, „ëäå ñóû¼òàí †êïåñi ¼àáûí£àí. Òà¡åðòå¡ ¼à¼ïàíû¡ àëäûíà ¥éiëiï æàò¼àí †ëiêòåðäi îð£à àïàðûï ò†ãiï, áåòií æàáó ¥øií ò´ò¼ûíäàðäû¡ iøiíåí àäàìäàð á†ëiíåäi. Áàòûð àë£àø¼ûäà ò´ò¼ûíäàðäû¡ †ëiêòåðäi ê†ìóãå íåãå êåçåêêå ò´ðàòûíûíà ò¥ñiíáåãåí. Ñ†éòñå, îëàð †ëiêòåðäi¡ êèiìäåðií øåøiï àëûï, æåðãiëiêòi æåðäi¡ àäàìäàðûíà íàí£à, êàðòîï¼à, òiïòi ðåòi êåëñå, àðà¼¼à àéûðáàñòàéäû åêåí. Êií„ëàó ¼èûí, òiði àäàì òiðëiãií æàñàó êåðåê. Ëàãåðüäå ñ¥çåê àóðóû áàñòàëäû. Á´ðûí£û †ëiêòåð „øåéií îéûíøû¼ áîëûï ¼àëäû. Åíäi ¼à¼ïàíû¡ àëäûíäà †ëiêòåð òàó áîï ¥éiëiï æàòàòûí áîëäû. Áiëiêòi ä„ðiãåðëåð æåòiñïåé, Íèêîëàé Ìèõàéëîâòû ëàçàðåòêå àóûñòûðäû. Áàòûðäû¡ äåíåñiíåí „ëäåáið á†ðòïåëåð ïàéäà áîë£àí ê¥íi Íèêîëàé áàñøûëàðûíà ¼îë¼à ñàëûï, îíû ëàçàðåòêå àóûñòûð£àí. Ëàçàðåòêå æ´ðòòû¡ á„ðií àëà áåðìåéäi. Àóðóëàðäû êàìôàðàìåí åêêåííåí áàñ¼à åì äå æî¼. Áàòûð áiðíåøå ê¥í åñ-ò¥ññiç ñàíäûðà¼òàï æàòûï, „éòåóið ¥øiíøi àïòàäà áåòi áåði ¼àðàäû. Áiðà¼ á„ëå áàñ¼à æà¼òàí êåëäi. Áàòûðäû áàëàäàé ì„ïåëåï, ê¥òiï æ¥ðãåí ½àéðàòòû¡ †çi àóûðûï, Íèêîëàéäû¡ æàí ñàëûï åìäåãåíiíå ¼àðàìàñòàí, áàñ-àÿ£û åêi àïòàäà ¼àéòûñ áîëäû. Áàòûð£à å¡ àóûð ¼àé£û îñû áîëäû. Æàíàøûð æà¼ûí àäàì£à äåãåí û¼ûëàñ¼à †ìið áîéû ø†ëäåï êåëãåí æåòiì ê†¡iëãå ½àéðàò áið ¥ëêåí òiðåê ñåêiëäi ê†ðiíóøi åäi. ‡ëåðiíäå àäàì òàíûìàäû. À¼ûð£û ñ†çií äå àéòïàäû. …øåéií îñûëàé áîëàðûí †çi äå ê¥òiï æ¥ðãåíäåé ¥í-ò¥íñiç êåòå áàðäû. Å¡iðåï æûëà£àí Áàòûð- £à Íèêîëàé, «ñåíi¡ ê†ç æàñû¡ „ëi òàóñûëìàï ïà åäi» äåãåíäåé, òà¡ûð¼àé ¼àðà£àí. Øûíûíäà äà, àæàëìåí ¼îÿí¼îëòû¼ æ¥ðãåí ìûíàíäàé òàì´¼òà ò´ò¼ûíäàð æûëàóäû¡ †çií ´ìûòûï êåòêåí ñåêiëäi åäi. Á´äàí êåéií äå Áàòûð áiðíåøå ëàãåðü àóûñòûðäû. Ñî¡- £ûñûíäà æà£äàéëàðû ñ„ë-ï„ë äå áîëñà æ†íäåëãåíäåé áîë-

– 117 – äû. …ëäåáið ê„ñiïêåðëåð ëàãåðüäåí æ´ìûñøûëàð òà¡äàï, î£àí iëiêêåíäåð àç-ìàç òàáûñ òàáàòûí äà ä„ðåæåãå æåòòi. Áàòûð ¼´ðûëûñ¼à àëûíäû. Á´ë – ñîâåò „ñêåði Áåðëèíãå æà¼ûíäàï ¼àëûïòû äåãåí ¼àóåñåòòi¡ òàðàé áàñòà£àí êåçi åäi. 1945 æûëäû¡ ê†êòåìiíäå ëàãåðüäåãi ò´ò¼ûíäàðäû À½Ø „ñêåði êåëiï áîñàòòû. ½óàíûøòà øåê æî¼. ‡éòêåíi ìûíà òîçà¼òàí †çäåðiíi¡ àìàí øû£àòûíûíà åøêiì ñåíå ¼îéìà£àí. Òiïòi íåìiñòåð æå¡iëãåí ê¥ííi¡ †çiíäå äå îë áà¼ûòòû áiç ê†ðìåñïiç äåï îéëàï åäi. ½îðëû¼ ïåí çîðëû¼ òà ì„¡ãiëiê åìåñ åêåí, ê†ðãåí ò¥ñòåé æî¼ áîëäû. Îñûíøàëû¼ ¼èÿíàòòàí êåéií àÿ¼ àñòûíàí êåëãåí àéðû¼øà iëòèïàò ïåí ¼´ðìåòêå ¥éðåíå àëìàé, æ´ðòòû¡ á„ði åñå¡ãiðåï, àáäûðàï ¼àë£àí. Áàð áà¼ûòòû áàñòàðûíà ¥éiï-ò†ãiï áåðå ñàë£àíäàé áîëäû. Òàìà£û¡ iøñå¡ – àëäû¡äà, iøïåñå¡ – àðòû¡äà. Æàëïû£à îðòà¼ áið ïàêåòòi¡ iøiíäå á„ði áàð – ñàïàñû æî£àðû åò æ„íå áàëû¼ êîíñåðâiëåði, ñàðû ìàé, ñûð, øîêîëàä, âàðåíüå, òiïòi ñà£ûç£à äåéií. Á„ðií æåï òàóûñó ì¥ìêií åìåñ. Ëàãåðüäi¡ ¼àñûíäà£û åêi ¼àáàò ¥éäåí æà¡àäàí æàáäû¼òàë£àí àóðóõàíà àøûëäû. Åñêi ëàçàðåò iøiíäåãi åñêi-¼´ñ¼ûñûìåí äàëàäà ¼àëäû. Áàñûì àóûðäû äåñå¡, íå ñàóñà£û¡- äû áiðäå¡å æûðûï êåòñå, àóðóõàíà£à ñ¥éðåé æ†íåëåäi. Æiãiòòåðäi¡ áiðàçû àìåðèêàíäû¼ ñîëäàòòàðìåí äîñòàñà áàñòàäû. Áiðãå ¼ûäûðûï, ¼ûç-¼ûð¼ûí£à áiðãå áàðûï æ¥ðãåíäåði äå áàð. …ëåìäå íå áîëûï æàò¼àíûí „ðò¥ðëi ãàçåòòåðäåí, àóûçåêi †ñåê-àÿ¡äàðäàí æ´ðòòû¡ á„ði áiëiï îòûðàòûí áîëäû. Áåðëèíäå øû£àòûí îðûñ òiëäi ãàçåòòåðäi¡ áiðiíäå æàðèÿëàí£àí «Ò´ò¼ûíäàð£à ¥íäåó» àòòû ìà¼àëàíû òàë¼ûëàó ê¥í ñàéûí£û „äåòêå àéíàëäû. Îíäà: «½àäiðëi îòàíäàñòàð, åëãå ¼àéòïà¡ûçäàð. ‡êiíåñiçäåð! ½àòòû †êiíåñiçäåð!» – äåãåí ñ†çäåð áîëàòûí. ½àéòñà, íå áîëàäû, íåñi †êiíiøòi? Àë ¼àéòïà£àí æà£äàéäà íå áîëìà¼? ‡ìið áîéû ¼à¡£ûï æ¥ðìåê ïå? Ì´íäàé ñ´ðà¼ á„ðiíi¡ äå ê¥íäiç-ò¥íi ê†êåéëåðiíåí êåòïåé, ìàçàëàðûí àëûï-à¼ æ¥ð. Á´ë êåçäå ñîâåòòiê ò´ò¼ûíäàðäû, „ñiðåñå, £ûëûìè àòà- £û, ìàìàíäû£û áàð àäàìäàðäû, ê†áiíå ä„ðiãåðëåðäi Àìåðèêà àçàìàòòû£ûí àëó£à ¥ãiòòåó íàó¼àíû æ¥ðiï æàò¼àí.

– 118 – Îë ¥øií Àìåðèêà ½´ðàìà Øòàòòàðûíû¡ àðìèÿñûíà êiðiï, ä¥íèåæ¥çiëiê ñî£ûñ òîëû¼ àÿ¼òàë£àíøà ¼ûçìåò åòó êåðåê åêåí. «Àìåðèêà àçàìàòòû£ûí àëó£à ¼´ëøûíóøûëàð ê†ï. Áiðà¼ áiç íåìiñ ëàãåðiíäå ê†ï àçàï øåêêåí ñîâåò àäàìäàðûíà, ÿ£íè îäà¼òàñòàð£à, àéðû¼øà æå¡iëäiê æàñàï îòûðìûç», – äåï ò¥ñiíäiðäi àìåðèêàëû¼ îôèöåð ò´ò¼ûíäàðìåí áîë£àí àðíàéû êåçäåñóäå. «Ìàìàíäû£û æî¼ àäàìäàð íå iñòåéìiç?» – äåãåí ñ´ðà¼¼à: – Àìåðèêàäà åøêiì äàëàäà ¼àëìàéäû. Áiçäi¡ åë å¡áåêêå æàðàìñûç êåìáà£àëäàðäû äà †ëòiðìåéäi. Æ¥ê òàñûï, à£àø êåñiï, ê¥çåòøi áîëûï iñòåï-à¼, áûëàé ò´ðó£à áîëàäû («áûëàé ò´ðó£à áîëàäû» äåãåí ò´ñòà ¼îëûí êåñå-ê†ëäåíå¡ òàìà£ûíà ¼îéûï, òî¼øûëû¼òû¡ áåëãiñií áiëäiðãåíäåé áîëäû). Ñîíäû¼òàí ä´ðûñòàï, àñû¼ïàé îéëàíû¡ûçäàð, – äåï æàóàï áåðäi. ½àíøà îéëàí£àíìåí, áið øåøiìãå êåëó î¡àé øàðóà áîëìàäû. …ëäåáið ¥ðåé ¼àðà á´ëòòàé ò†áåäåí ò†íiï ò´ðñà äà, åëäi, æåðäi ñà£ûí£àí ïåíäå ê†¡ië àëàá´ðòûï, åøòå¡åãå ¼àðàéëà£ûñû êåëìåéäi. …éòñå äå Àìåðèêà àçàìàòòû£ûí àëó£à êåëiñiì áåðãåíäåð äå áîëäû. Îëàð íåãiçiíåí ýìèãðàíòòàð, àòà-òåêòåði ñîâåò ¥êiìåòiíå æà¼ïàéòûí „óëåòòi¡ ´ðïà¼òàðû. Ò´ò¼ûíäàð æàò æåðäåãi àç ê¥ííi¡ ¼ûçû£ûí ê†ðiï ¼àëàéû¼ äåãåíäåé, ¼àëà£à, ê†ðøi äåðåâíÿëàð£à áàðûï, îðìàí-òî£àéäû êåçiï, ¼ûäûðûï êåòåòií áîëäû. Àéòóëàðûíà ¼àðà£àíäà íåìiñòi¡ „éåëäåði ìåí ¼ûçäàðû øåòæåðëiêòåðäi¡ †çiíå êåò „ði åìåñ ñåêiëäi. Ä„ðiãåð Íèêîëàé áàñòà£àí ¥ø æiãiò – Áàòûð, øòðàôíèê Ñàøà, ýìèãðàíò Ñåìåíîâ – ¼àëà øåòiíäåãi îðìàí£à øû¼òû. Åóðîïà îðìàíäàðû †òå ñ„íäi, á„ði äå ¼îëäàí îòûð£ûç- £àíäàé áiðêåëêi êåëåäi åêåí. …ð à£àøû, „ð †ñiìäiãi åñåïòå ò´ð£àíäàé áið „ñåð ¼àëäûðàäû. ½àëû¡ ¼àðà£àéäû¡ iøiíåí æàï-æàñûë àëà¡¼àé£à øû¼¼àíäà äà ¼àçîò ò„ðiçäi òûðáû¼ ø†ïòåðãå äåéií ñåëêåóñiç, øàøòàðàç£à áàñòûð£àí øàø ñåêiëäi áiðêåëêi æûï-æèíà¼û áîëûï ê†ðiíåäi. Àëäàí øà£ûí äåðåâíÿ ê†ðiíäi. Äåðåâíÿíû¡ iðãåñiíåí †òåòií æîë æèåãiíäå áàëà-øà£à, „éåëäåð „ðò¥ðëi æåìiñæèäåê, ìàé, ñ¥ò òà£û áàñ¼à àçû¼-ò¥ëiêïåí ñàóäà æàñàï

– 119 – îòûð. Ò†ðò æiãiò æà¼ûíäàï øåò æà¼òà£û æàñ ¼ûçäû¡ ¼àñûíà êåëäi. Íèêîëàé íåìiñøå æà¼ñû áiëåäi. – Áiçãå ñàòàòûí íå¡iç áàð? – äåäi îë ¼ûçäû¡ àëäûíäà- £û ¥þëi êàðòîï, ìàëäû¡ iø ìàéû, ê†íåëåó êèiì-êåøåê ñåêiëäi çàòòàðäû ê†ðiï ò´ðñà äà. ½ûç ¥íñiç àëäûíäà£û çàòòàð£à ¼àðàäû, îíûñû áàðûì îñû äåãåíäi áiëäiðãåíäåé áîëäû. Íèêîëàé ¼ûçäû¡ àòûí ñ´ðàäû. – Àííà, – äåäi ¼ûç àñà áið èáàëû ¥íìåí. Æiáåêòåé æ´ìñà¼ øàøû îìûðàóûíà ò¥ñêåí, àøû¼ ¼î¡ûð ¼îé ê†çäåði øûíûäàé æûëòûðà£àí, åðiíi ¼àéìûæû¼òàé ¥ëáiðåãåí à¼ñàðû ¼ûç ë¥ï åòêåí æåëãå åëå¡ åòiï ò´ð£àíäàé ¼à£iëåç, ñåçiìòàë. – Ñëàâÿíêà åìåññiç áå? – Íèêîëàé ¼ûçäû¡ áåò-æ¥çiíå áàðëàé ¼àðàäû. ½ûç „ëäåáið êií„ñií ìîéûíäà£àíäàé ¥íìåí: – Ìåíi¡ „êåì – íåìiñ, øåøåì – ïîëüêà, – äåäi. – À-à-à... – Íèêîëàé îíäà ò¥ñiíiêòi äåãåíäåé áàñûí èçåäi. – Ïîëÿêøà áiëåñiç áå? – Áiëåì, – äåäi ¼ûç á´ðûí£ûäàí ã†ði ¼àáà£û àøûë£àíäàé áîëûï. Íèêîëàé äà æàäûðàï ñàëà áåðäi: – Ìåíi¡ äå àíàì Ïîëüøàäàí. Øåøå æà£ûíàí ïîëÿê ¼àíû áàð. Òóûñ áîëäû¼ ¼îé. ½ûç ê†çi ê¥ëiìäåï, „ëäåíåãå ¼ûçàðûï êåòòi. Íèêîëàé îéíà¼û ¥íìåí: – Ìåíi¡ áàñûì áîñ åìåñ. Ìûíà áiçäi¡ æiãiòòåðãå ê†ç ¼ûðû¡äû ñàëìàéñû¡ áà? – äåï ñ„ë îéëàíûï ò´ðûï, Áàòûðäû ¼îëûìåí ê†ðñåòòi. – Å¡ òàìàøà æiãiò ìiíåêè... ½ûç Áàòûð£à ´ðëàíà ¼àðàï, òà£û äà ¼ûçàðûï êåòòi. ‡ëiì ìåí †ìiðäi¡ øåêàðàñûíäà ´çà¼ æ¥ðiï ¼àíäàðû ¼àðàéûï, òàçàëû¼ ïåí ñ´ëóëû¼ äåãåí ´£ûìíàí „ëäå¼àøàí ê¥äåð ¥çãåí æiãiòòåðãå ìûíà áið ¼ûçäû¡ áîéûíäà£û í„çiêòiê ¼àòòû „ñåð åòiï, à¡ûðûï ¼àë£àí. Íèêîëàé ¼àëòàñûíàí øîêîëàä àëûï, ¼ûç£à ´ñûíäû. ½ûç áàñûí øàé¼àäû. – Êåøiði¡iç, àëà àëìàéìûí. Ìåíi¡ ñiçãå áåðåòií åøòå- ¡åì æî¼. – Åøòå¡åíi¡ äå êåðåãi æî¼. – ¤àôó åòi¡iç, àëà àëìàéìûí. Ðåíæiìå¡iç.

– 120 – Íèêîëàé åíäi íå iñòåäiì äåãåíäåé à¡ûðûï ò´ðäû äà, ê¥ëiï æiáåðäi. – Ìåí ñåí áîëñàì, îñû ¼ûç ¥øií æàíûìäû ¼´ðáàí ¼ûëàð åäiì, – äåäi Áàòûð£à ¼àðàï. Ò†ðò æiãiò äåðåâíÿíû¡ ñûðòûíäà£û ê†ëãå êåëiï, ñó£à ò¥ñiï, ê¥íãå ¼ûçäûðûíûï, æàí ìåí ò„ííi¡ ðà¼àòûí ñåçãåíäåé áîëûï, êåøêå äåéií äåìàëäû. Ì´íäàéäà „¡ãiìåíi ê†ï àéòàòûí – Íèêîëàé. Ê†áiíå æàò¼à †ëå¡ î¼èäû. Æ´ðò îíû áàñ¼à à¼ûíäàðäû¡ †ëå¡i øû£àð äåï æ¥ðãåí. À¼ûðû †çiíi¡ †ëå¡äåði áîëûï øû¼òû. Ýìèãðàíò Ñåìåíîâ, „ëäå Ôðàíöèÿäàí, „ëäå Áåëüãèÿäàí êåëãåí áið „ñêåðè àäàìíàí åñòiãåí „¡ãiìåñií àéòòû. Îë æà¼òà ò´ò¼ûííàí áîñà£àí îòàíäàñòàð£à åðåêøå ¼´ðìåò ê†ðñåòiëiï æàò¼àí ñåêiëäi. Âîêçàë áàñûíäà õàëû¼ïåí áiðãå ìåìëåêåò áàñøûëàðû, ¼àëàíû¡ ìýði, áåëãiëi ¼àéðàòêåðëåð áàñ áîëûï æèíàëûï, ã¥ëìåí, îðêåñòðìåí ¼àðñû àëûï æàò¼àí ê†ðiíåäi. Áàòûðäû¡ ê†¡ië ò¥êïiðiíåí «øiðêií-àé, áiçãå äå ñîíäàé ê¥í òóàð ìà åêåí» äåãåíäåé áið æåòiì ä„ìå áîëàðáîëìàñ á¥ëê åòå ¼àë£àíäàé áîëäû. Ñåìåíîâ åêiíøi „¡ãiìåíi¡ ´øòû£ûí øû£àðäû. Àíãëèÿäà îðàë£àí ò´ò¼ûíäàðäû ¼´øà¼ æàÿ ¼àðñû àë£àííû¡ ñûðòûíäà, îòàíûíû¡, îòáàñûíû¡ èãiëiãiíå †çií àìàí ñà¼òàï ¼àëà àë£àíû ¥øií àðíàéû îðäåíìåí íàãðàäòàéäû åêåí. Íèêîëàéäû¡: – …òòåãåí-àé, à£ûëøûí áîëûï òóìà£àíûìäû-àé! – äåãåí ñ†çiíå ¼àë£àíäàðû äó ê¥ëäi. Áiðà¼ ê†¡iëäåðiíäå ñî£àí ´¼ñàñ áið ñåçiìíi¡ ò´ð£àíû äà ðàñ åäi. Ò†ðò æiãiò êåëãåí içäåðiìåí êåði ¼àéòòû. Ìàíà£û æîë æèåãiíäå îòûð£àíäàðäàí „ði 50 ¼àäàìäàé ´çà£àí êåçäå: – Ñåí àíà ¼ûçäû¡ ¼àñûíà áàðûï, êiøêåíå „¡ãiìåëåñøi, – äåäi Íèêîëàé Áàòûðäû æå¡iíåí ´ñòàï òî¼òàòûï. – Ñà£àí åêi-¥ø ðåò ¼àðà£àíûí áàé¼àï ¼àëäûì. Øiðêií-àé! – äåäi ñîñûí „ëäåíåãå àìàëû ¼´ðû£àíäàé. Áàòûð äà „ëäå¼àëàé æåëiãiï, ¼àéòà îðàëûï ¼ûçäû¡ ¼àñûíà êåëäi. – Áàòûð, – äåäi ¼ûç£à ¼îëûí ´ñûíûï ê¥ëiìñiðåï. – Àííà, – äåäi ¼ûç äà îéíà¼ûëàó ¥íìåí ñ„áèäi¡ ¼îëûíäàé æ´ï-æ´ìñà¼ ¼îëûí ´ñòàòà ñàëûï.

– 121 – – Ìåí £àôó †òiíåì, – äåäi Áàòûð áàëäûð-áàòïà¼òàó íåìiñ òiëiíäå. – Íåìiñøå íàøàð áiëåìií... – Ìà£àí îðûñøà àéòà áåðói¡içãå áîëàäû, – äåäi Àííà åìií-åðêií îðûñ òiëiíäå. – Òàìàøà! – Áàòûð øûí ¼óàíäû. – Áiçäåð ñîâåò ò´ò¼ûíäàðûìûç £îé. Ñî£ûñòû, ëàãåðüäi, àøòû¼òû – á„ðií äå áàñòàí êåøòiê. (Àííà àÿóøûëû¼ áiëäiðãåíäåé á´£àí òà¡ûð¼àé ¼àðàï, áàñûí øàé¼àäû.) Ñiçäåðäåé àðóëàðäû¡ æ¥çiíå ¼àðàï, „øåéií „çiëìåí „¡ãiìå àéòóäû ´ìûò¼àëû ¼àøàí... Ä¥íèåäå áåéáiò †ìiðäåí ¼ûìáàò åøòå¡å æî¼ åêåí. Ìåéëi, ñîë áåéáiò †ìiðäå áà¼ûòòû áîëìàé-à¼ ¼îé, áiðà¼ á„ðiáið î£àí åøòå¡å æåòïåéäi. Àííà „¡ãiìåãå åëiãiï æà¼ûíäàé ò¥ñêåíäåé áîëäû. Áàòûð, †çií îñûíøà áåðiëiï òû¡äàéòûí àäàìíû¡ òàáûë£àíûíà „ði òà¡ûð¼àé, „ði ñ¥éñiíå, åìií-åðêií øåøiëå ñ†éëåäi. Àííàíû ê†ïòåí áiëåòií ñåêiëäi. Ñ†éëåãåí ñàéûí iøi áîñàï, ê†êiðåãiíäåãi øåð áiðòå-áiðòå òàð¼àé áàñòà£àíäàé áîëäû. ½àáûð£àñûíà ¼àòòû áàò¼àí ½àéðàòòû¡ †ëiìi òóðàëû àéò¼àíäà äàóñû äiðiëäåï, ê†çiíå æàñòû¡ ¼àëàé êåëiï ¼àë- £àíûí †çi äå áàé¼àìàé ¼àë£àí. Êåíåò Àííàíû¡ äà æûëàï îòûð£àíûí ê†ðiï, òà¡-òàìàøà áîëäû. «Àïûðìàó, ìûíàó íå äåãåí í„çiê ¼ûç! Ìûíàíäàé ¼àòàë †ìiðäå îñûíøà ¼îð£àíñûç í„çiêòiê ¼àëàé ñà¼òàëûï æ¥ð?» Áàòûð£à †çiíi¡ äå æ¥ðåãi áiðòå-áiðòå æ´ìñàðà áàñòà£àíäàé ê†ðiíäi. Àííà äà †çi òóðàëû „¡ãiìå àéòòû. Øûí „êåñi ïîëÿê åêåí. Øåøåñi áàëàëàðûíû¡ êiøêåíòàé êåçiíäå-à¼ îäàí àæûðàñûï êåòiï, êåéií íåìiñêå øû£ûïòû. Áiðà¼ †ãåé „êåëåði æà¼ñû àäàì áîëûïòû. Áàëàëàðäû ðåíæiòïåé ò„ðáèåëåïòi. ‡çiíåí ò†ðò æàñòàé ¥ëêåí à£àñû „êåñiíåí êåéií ñî£ûñ¼à àëûíûï, åêåói äå ¼àçà áîë£àí. Îòáàñûíäà ìàìàñû åêåói £àíà. Àç£àíòàé æåðëåði, ìàëäàðû áàð ê†ðiíåäi. Áàòûð êåòåðiíäå îéëàíûï ò´ðûï, åêi´øòûëàó ê¥éäå ¼àëòàñûíàí øîêîëàä àëûï, Àííà£à ´ñûíäû. Àííà äà îéëàíû¡¼ûðàï, ¼îëûí ñîçûï øîêîëàäòû àëäû äà: – Ðà¼ìåò! – äåäi à¼ûðûí £àíà. Áàòûðäû¡ æ¥ðåãi ë¥ïiëäåï ¼îÿ áåðäi. – Êåçäåñêåíøå, – äåï ¼îëûí ´ñûíäû. Àííà áàëàíû¡ ¼îëûíäàé æ´ï-æ´ìñà¼ àëà¼àíûí òà£û äà ´ñòàòà ñàëäû. «Íå äåãåí í„çiê ¼îë!»

– 122 – Áàòûð áûëàé øû£à áîë£àí î¼è£àíû †çiíøå ñàðàïòà£àí áîëäû. ½àé æà¼¼à àÿ¼ áàñàðûí áiëìåé, äà£äàðûñòà ò´ð£àí ò´ðëàóñûç ñ„òòå ìûíà êåçäåñó „ëäåáið ò„òòi ¥ìiòòi îÿòûï, ì¥ëäå áåéòàíûñ æà¡à †ìiðãå ¼îë á´ë£àï øà¼ûðûï, æåëiêòiðiï ò´ð£àíäàé ê†ðiíåäi. Áiðà¼ ê†¡iëiíäå ¼îð¼ûíûø áàð. À½Ø àðìèÿñûíà æàçûëûï, àìåðèêàí àçàìàòòû£ûíà ¼îë æåòêiçóäi¡ àÿ£û íåìåí òûíàðû ¼àíäàé áåéì„ëiì áîëñà, ìûíàó äà ñîíäàé áåéì„ëiì åëåñ. Ñîíäû¼òàí ¼àíøà ¼àòåðëi áîëñà äà, åëãå ¼àéòó òóðàëû îé áiðòå-áiðòå ñàíàñûíäà áåêè ò¥ñêåí ñåêiëäi. Îñû ò´ñòà †ìiðiíå òà£û äà ê¥ì„íäiëåó áà£ûò áåðãåí æà¡à áið î¼è£à áîëäû. Àÿ¼ àñòûíàí òàòàð æiãiòi ¤´ìàð †çiíå åìõàíàäà ¼ûçìåò ê†ðñåòêåí ìåäáèêåãå ¥éëåíåòií áîëûï øåøiì ¼àáûëäàäû. ß£íè Ãåðìàíèÿäà ¼àëìà¼. ¤´ìàð Áàòûð£à iø òàðòûï, à¼ûë-êå¡åñ áåðiï æ¥ðåòií. ‡çi çèÿëû îòáàñûíàí øû¼¼àí, £àëûì æiãiò. …êåñi «õàëû¼ æàóû» äåãåí àòïåí àòûëûï êåòêåí. «Åãåð åëãå ¼àéòñà¼, áiçäi îòàíûí ñàò¼àí îïàñûç äåãåí ñòàòüÿ ê¥òiï ò´ð. Îíû¡ àÿ£û ¼àíäàé æàçàìåí òûíàðûí áið ¼´äàé áiëñií. …éòåóið õàëû¼ æàóûíû¡ áàëàñûíà êåøiðiì áîëìàéòûíû áåëãiëi. Îíû¡ ñûðòûíäà îíäà£û åòæà¼ûí òóûñòàðûìûç£à äà êåñiðiìiç òèåði ñ†çñiç. …çiðãå áiç îë æà¼òà õàáàð-îøàðñûç æî£àë£àíäàð ìåí åðëiêïåí ¼àçà òàï¼àíäàðäû¡ ¼àòàðûíäàìûç. Ñîíäû¼òàí àìåðèêà àçàìàòòû£ûí àëó ¥øií À½Ø àðìèÿñûíà æàçûëàéû¼. «½àé æåð æàéëû áîëñà, ñîë æåð îòàíû¡» äåãåí åêåí áið äàíûøïàí, àìàí áîëñà¼, çàìàí ò¥çåëñå, áiç áîëìàñà¼ ´ðïà£ûìûç áið òàáàð åëäi», – äåï Áàòûð£à ¼îë¼à ñàëûï æ¥ðãåí. À¼ûðû †çi îñûíäàé øåøiì ¼àáûëäàïòû. ½ûçäû¡ „êåñi ñî£ûñòû¡ àë£àø¼û æûëûíäà æàðàëàíûï ¼àéòûï êåëãåí ì¥ãåäåê åêåí. Áiðà¼ ê¥í ê†ðiñi áàð ê†ðiíåäi. ¤´ìàð êåòåðiíäå Áàòûðäû „äåéi içäåï êåëäi. – Ìåí îéëàï-îéëàï, îñûíäàé øåøiìãå êåëäiì, – äåäi îë åíäi á´ë îéäàí ¼àéòïàéòûíûí áiëäiðãåíäåé íû¼ äàóûñïåí. – Õàëû¼ æàóûíû¡ áàëàñû äåãåí àòïåí ñîòòàë- £ûì êåëìåé, ëàãåðüäå †ëãåí ñàõà æiãiòiíi¡ ¼´æàòûí ¼îëûìà ò¥ñiðãåì. Ñàõà äåãåí àòû £àíà áîëìàñà, îðûñ áîï êåòêåí. Åãåð ¼àéòñàì, ñîë ¼´æàòïåí ¼àéòàðìûí äåãåíìií. Àòûæ†íi Áîðèñ Íèêîëàåâè÷ Èâàíîâ. μðû-¼àðûëàðäû¡ àðàñûíäà æ¥ðãåí êåçáå æiãiò åêåí. ‡çiíi¡ ñûáàéëàñòàðûìåí Áåëîðóññèÿ£à êåëãåíäå ñî£ûñ áàñòàëûï êåòiï, ¼îðøàóäà

– 123 – ¼àëûï, ò´ò¼ûí£à ò¥ñêåí. Ò´ðà¼òû ìåêåíi æî¼, æàë£ûçáàñòû. Á¥êië †ìiðií æàçûï àë£àì... – ¤´ìàð îñû ò´ñòà „ëäåíåãå åêi îéëû áîë£àíäàé êiäiðiï, ¥íäåìåé ¼àëäû. Ñîäàí êåéií Áàòûð£à òóðà ¼àðàï: – Ìåí îñû ¼´æàòòû ñà£àí áåðãiì êåëiï ò´ð, – äåäi. – ½´äàé ¼îëäàñà, ê„äå¡å æàðàð, àë æàðàìàé ¼àëñà, áîë£àí iñêå áîëàòòàé áîëàñû¡. Áàòûð ¼´æàòòû àëûï ò´ðûï òà£û òîë¼ûäû. Ê†ç àëäûíà Àííàíû¡ ¥ëáiðãåí ñ¥éêiìäi æ¥çi åëåñòåéäi. ¤´ìàð ¼´ñàï ìåí äå ¼àëñàì áà åêåí äåãåí îéäû¡ ê†êåéiíäå ñû£ûðàéûï ò´ð£àíûí ñåçiï ò´ð. Ò´ò¼ûíäàðäû¡ iøiíäå ñàÿñàòòàí õàáàðû ìîë, ê†çäåði àøû¼, áàéëàíûñòàðû ê†ï åðåêøå áið òîï áîëäû. Îëàð – íåãiçiíåí ýìèãðàíòòàð. μçà¼ òîë£àíûñòàí êåéií Áàòûð ñîëàðäû¡ ê†ìåãiìåí òîç-òîçû øû¼¼àí åñêi ¼´æàòûíû¡ †øóãå ¼àë£àí ñóðåòií àóûñòûðûï, áið êåçäå ¼ûëìûñòû òîïòû¡ áåëñåíäi ì¥øåñi áîë£àí ñàõà æiãiòiíi¡ àòûíà ê†øòi. Áiðà¼ †çi îñûäàí áiðäå¡å øû£àäû äåï ê¥òå ¼îéìàéòûí ñåêiëäi. …éòåóið òiði ïåíäå æàí ñà¼òàó ¥øií áiðäå¡å iñòåó êåðåê äåï îéëàäû. Ò´ò¼ûíäàðäû Ñîâåò àðìèÿñû áàñûï àë£àí çîíà£à æåòêiçó „ðåêåòi áàñòàëäû. Ñòàëèí ñóðåòi iëiíãåí áîðòòû ìàøèíàëàð ¼àç-¼àòàð òiçiëiï ò´ð. «Íàðò„óåêåë, òó£àí åë! Àëäûìûçäà íå ê¥òiï ò´ðñà äà, ñà£àí áåò àëäû¼. ½´äàé î¡ ñàïàðûí áåðãåé!» …ðêiìíi¡ ê†¡iëiíäå îñû îé. Áiðà¼ òó£àí åëìåí ñà£ûíûø ¼´øà£ûíäà êåëiï ¼àóûøóäû åøêiìíi¡ ìà¡äàéûíà æàçáà£àí åêåí. Ò´ò¼ûíäàðäû ñîâåò øåêàðàñûíà æåòêiçáåé, îðòà æîëäà Ïðàãà ¼àëàñûíäà ¼àðñû àëûï, áiðäåí òåðãåó iñi áàñòàëäû. Ê¥òêåí ¥ìiò, ä„ìå – á„ði „äiðå ¼àëäû. Ò´ò¼ûíäàðäû 20 – 15 æûë£à, å¡ êåì äåãåíäå, 10 æûë£à ñîòòàäû. ¦ø àäàì£à àòó æàçàñûí áåðiïòi äåãåí ñûáûñ òàðàäû. Áàòûð Áîðèñ Èâàíîâ äåãåí àòïåí 10 æûë£à êåñiëäi. Ñîòû 15-à¼ ìèíóò¼à ñîçûëäû. Íåøå æûë£à ñîòòàéòûíäàðûí ê¥íi á´ðûí êåëiñiï ¼îé£àí ñåêiëäi. Ñîòòû¡ äà, ïðîêóðîðäû¡ äà á´ëàðäû¡ òà£äûðûíà òåðå¡iðåê ¥¡iëóãå ¼´ëû¼òàðû äà, óà¼ûòòàðû äà æî¼ ñû¡àéëû. Æèíàëûñòû¡ òåçiðåê áiòêåíií òiëåï, ¥éëåðiíå ¼àéòó£à àñû£ûï îòûð£àí àäàìäàð£à ´¼ñàéäû. Êåéií †çãå ò´ò¼ûíäàð Áàòûð£à «10-à¼ æûë àë£àí áà£û¡ áàð åêåí» äåï, áàñòàðûí øàé¼àï, òà¡ûð¼àï, ì´íû æîëû áîë£ûø „ëäåêiìäåé ê†ðiï æ¥ðäi.

– 124 – Ñ†éòiï áàÿ£û ò´ò¼ûíäàð ñîë ê¥éiíäå ò´ò¼ûí áîëûï ¼àëà áåðäi. Òåê ìåêåíäåði £àíà †çãåðäi: á´ðûí íåìiñ æåðiíäå áîëñà, åíäi – †ç åëiíäå. Ñî£ûñòà ò†ãiëãåí ¼àí, êîíöëàãåðüëåðäå øåêêåí àçàï, ê†ðãåí ¼îðëû¼, àøòû¼ ïåí àóðó – îñûíû¡ á„ði ¼´íñûçäàí£àí à¼øàäàé ì„íií æî£àëòûï, åíäi á„ðií äå ¼àéòàäàí áàñûíàí áàñòàó êåðåê ñåêiëäi. Î£àí àäàì áàëàñûíû¡ †ëøåóëi £´ìûðû ìåí ê¥ø-æiãåði æåòå ìå, æåòïåé ìå – îë æà£û òåê áið ¼´äàé£à £àíà àÿí. Áiðà¼ î£àí ì„í áåðiï æàò¼àí åøêiì æî¼. Áið êåçäå á´ëàðäû òîïûðëàòûï áàòûñ¼à àéäàñà, åíäi òåðåçåëåðiíå òåìið òîð ñàëûí£àí, åñiãiíå ê¥çåò ¼îéûë- £àí, ´çûííàí-´çà¼ ø´áàòûë£àí òàóàð ïîéûçûìåí øû- £ûñ¼à ¼àðàé æ†íåëòòi. ½àéäà àïàðàòûíû äà áåëãiñiç. …éòåóið áiòïåéòií áið ´çà¼ æîë. Íîâîñèáèðñê, Êðàñíîÿðñê àðòòà ¼àëäû. Áið ò´ñòà Áàéêàë äåï øóëàï æàòòû, îäàí êåéií Õàáàðîâñêiãå êåëäiê äåäi. ÑÑÑÐ-äi¡ òåððèòîðèÿñû ì´íøàëû¼òû ¥ëêåí åêåíií æ´ðò åíäi ñåçãåíäåé áîëûï êåëåäi. Òåê ä„ðiãåð Íèêîëàé £àíà †çiìåí-†çi ¥íñiç îé£à øîìûï, òåðåçåãå ¼àðàï, òàïæûëìàé ò´ð£àíû. Êåéäå „ëäåíåãå ¼óàí£àíäàé ê†çi ê¥ëiìäåï, ä†¡ãåëåíiï ¼àëûï áàðà æàò¼àí îðìàí-òî£àé£à ¥¡iëå ò¥ñåäi. Áiðäå: – Ìåíi¡ áàëàëû¼ øà£ûì îñû æåðëåðäå †òòi, – äåäi ¼àñûíäà ò´ð£àí Áàòûð£à æàëò á´ðûëûï. – Ñîäàí áîëàð òàáè£àòòû †ëåðäåé æà¼ñû ê†ðåìií. Îðìàí iøiíäå æàë£ûç æ¥ðãåíäi ´íàòàìûí. Æàíû¡äû òàçàðòàäû, óàéûì-¼àé£û¡äû æå¡iëäåòåäi. Ò„¡iðiìåí òiëäåñêåíäåé áîëàñû¡. Íèêîëàé „ð ê†ðiíiñêå, áîë£àí î¼è£à£à ôèëîñîôèÿëû¼ ì„í áåðå ñ†éëåéòií îéëû æiãiò. …ëäåáið ¼èñûíñûç, êåëå¡ñiç ¼ûëû¼òàðäû ê†ðñå, ¥í-ò¥íñiç áàñûí øàé¼àï ñàë¼ûí æûìèÿð åäi. Æ„íå ñîë æûìèûñûíäà ôèëîñîôèÿëû¼ êåêåñií æàò¼àíäàé ê†ðiíåòií Áàòûð£à. Á´ðûííàí òàíèòûí åñêi òàíûñòàí ¼àë£àíû îñû. Áàòûðäû¡ ñàõà æiãiòiíå àéíàë£àí ¼´ïèÿñûí äà áiëåòií, àë£àø à¼ûëäàñ¼àíäà ò¥ñiíiï ¼îëäà- £àí äà îñû åäi. Ñîñòàâ àëäûìåí Âëàäèâîñòîê¼à òî¼òàäû, îäàí êåéií ò´ò¼ûíäàðäû ¼àëàäàí àðû 70 øà¼ûðûì æåðäåãi ïîðòïåí ¼àòàðëàñ ò´ð£àí ëàãåðüãå „êåëäi.

– 125 – Ñûðòû áàëøû¼ïåí ñûëàí£àí à£àø áàðà¼òàðäàí ò´ðàòûí ëàãåðüäi¡ iøiíå ò´ò¼ûíäàðäû¡ àëäû òîïûðëàï êiðå áàñòà£àíäà, Íèêîëàé Áàòûðäû ò¥ðòiï ¼àëäû: – Ê†ðäi¡ áå àíàíû? – äåéäi ëàãåðüäi¡ ¼à¼ïàñûí ê†ðñåòiï. ½à¼ïàäà: «Áîñòàíäû¼¼à áàðàð æîë – å¡áåê» äåãåí æàçó ò´ð åêåí. – Åñi¡å åøòå¡å ò¥ñïåé ìå? – äåéäi ñûáûðëàï. Ò¥ñêåíäå ¼àíäàé! Á„ði åñiíäå. Íåìiñ ëàãåðiíi¡ ¼à¼ïàñûíäà äà îñûíäàé æàçó ò´ð£àí. μìûòïàñà, îíäà: «Å¡áåê àäàìäû áîñòàí ¼ûëàäû» äåï æàçûë£àí áîëàòûí. Åø¼àíäàé àéûðìàøûëû¼ æî¼ äåóãå áîëàäû. Æàíäàðûíàí †òiï áàðà æàò¼àí êîíâîéøûäàí ñà¼òàíûï Áàòûð ¥íäåìåäi. Ëàãåðüäåãi ò´ò¼ûíäàðäû¡ ¼´ðàìû ñàí àëóàí. Iøiíäå ñî- £ûñòà ¼îë£à ò¥ñêåí ñîëäàòòàð, Ãåðìàíèÿ£à ¼àðà æ´ìûñ¼à àéäàë£àí ¼àðàïàéûì ò´ð£ûíäàð, ýìèãðàíòòàð, êåçiíäå „éãiëi áîë£àí £àëûì, æàçóøû, †íåð ¼àéðàòêåðëåði, ñàÿñàòêåðëåð, øåò åëäiê àçàìàòòàð, àçàìàò ñî£ûñûíû¡ àðäàãåðëåði, îëàðäû¡ áàëàëàðû, ´ðû-¼àðû, êiñi †ëòiðãåí, òîíà£àí áàñêåñåðëåð, òiïòi íåìiñ ò´ò¼ûíäàðûíà äåéií áàð. Áið åðåêøåëiãi ñîâåò ëàãåðüëåðiíäå íåãiçãi ¼îæàéûíäàð – ¼ûëìûñòû òîïòàð ñåêiëäi. Ëàãåðü áàñøûëàðûíû¡ †çäåði îëàðäû¡ iñ-„ðåêåòòåðií åëåìåóãå òûðûñàäû. Æ´ðòòû¡ ¥éiíåí êåëãåí æûëû êèiì-êåøåãií, àçû¼-ò¥ëiãií òàðòûï àëó, à£àø êåñó íåìåñå à£àø òèåó êåçäåðiíäå àïàòòû æà£- äàé áîëäû äåãåí ñûëòàóìåí àäàì †ëòiðó îëàð ¥øií ò¥êêå ò´ðìàéòûí øàðóà. ½ûëìûñòû òîïòàð áiðíåøåó, „ði áiðáiðiìåí áà¼àñ. …ð¼àéñûñû ëàãåðüäå †ç û¼ïàëäàðûí æ¥ðãiçóãå òûðûñàäû. ½àéñûáið òîï òûì ê¥øåéiï êåòêåí æà£äàéäà ¼àë£àí òîïòàð áiðiãiï, ¼àðñû ê¥ðåñêå øû£àäû. ½ûëìûñ „ëåìiíäå áàñøû ëèäåðãå ¼´ëäû¼ ´ðó ¼àòòû äàìû£àí. Îíû¡ á´éðû£ûíàí àðòû¼ çà¡ æî¼. ½îæàéûííû¡ òàïñûðìàñû ä´ðûñ áîëñà äà, á´ðûñ áîëñà äà, îðûíäàëó£à òèiñòi. Ëàãåðüäå ê†ïòåí êåëå æàò¼àí áàéûð£û ò´ð£ûíäàðäû¡ àéòóûíøà ì´íäà£û áàñøûëû¼òû¡ †çi îëàðìåí òû£ûç áàéëàíûñòà ê†ðiíåäi. …ëäåáið çà¡ñûç ñàóäà-ñàòòû¼, îðòà¼ ïàéäàëàðû áàð£à ´¼ñàéäû. Ëàãåðüäåãi òiðøiëiêòi àäàìè îðòà äåï àéòó ¼èûí. ‡éòêåíi ñåíiìåí àäàì äåï åøêiì åñåïòåñïåéäi. Ìàë äåéòiíäåé ìàë äà åìåññi¡. Æ„íå ìàë åìåñ åêåíi¡äi †çi¡ äå æà¼ñû áiëåñi¡. Áiðà¼ ìàëäû¡ æà£äàéûíäà †ìið ñ¥ðiï æàò¼àíû¡ à¼è¼àò.

– 126 – Åãåð ñîë ìàëäû¼ æà£äàé£à, ä„ëiðåê àéò¼àíäà, ¼´ëäû¼ æà£äàé£à ò†çiìäiëiê áiëäiðiï, ¥í-ò¥íñiç æ¥ðå áåðñå¡, îíû¡- ìåí áàñøûëû¼¼à äà, àëäû¡äà£û òàìà£û¡äû òàðòûï „êåòêåí áàíäèòêå äå ´íàéòûíû¡ àíû¼. Òåê áiðàçäàí êåéií †çi¡å ´íàóäàí ¼àëàñû¡. Áàðøàíû¡ æåìi – åçäåð ìåí ìîìûíäàð. Ñîë êåçäå iøi¡äåãi àäàìè ñàíà îÿíûï, „ëäåáið êåëiñïåóøiëiêêå, íàðàçûëû¼¼à, á¥ëiêøiëiêêå èòåðìåëåéäi. Á„ëêiì, íàðàçûëû¼ ñåçiìi æ´ðòòû¡ á„ðiíäå áàð øû£àð, áiðà¼ îíû ñûðò¼à øû£àðó£à ä„òòåði øûäàìàéäû. Áið-à¼ ðåò áåðiëåòií †ìið ¼ûìáàò. Íèêîëàé áið àïòàäàí êåéií ä„ðiãåð áîëûï àóðóõàíà£à îðíàëàñòû. «Ìåíi¡ áà£ûì – ìàìàíäû£ûì. Áàðëû¼ ¼àòåðäåí îñû ä„ðiãåðëiêòi¡ àð¼àñûíäà àìàí ¼àëûï æ¥ðìií. Ä¥íèåíi¡ ¼àé ò¥êïiðiíå áàðñà¡ äà, ä„ðiãåðãå ¼ûçìåò òàáûëàäû», – äåï æ¥ðåòií. Áàðàêòà æàë£ûç ¼àë£àíäàé áîë£àí Áàòûð íàðäà ¼àòàð æàòàòûí ê†çiëäiðiêòi, òà¼ûð áàñ Êîçëîâ äåãåí ¥ëêåí êiñiìåí „¡ãiìåëåñiï æ¥ðäi. Êîçëîâ æ´ðòòû¡ àéòóûíà ¼àðà£àíäà, „éãiëi £àëûì ê†ðiíåäi. Áiðà¼ àçäàï æ¥éêå àóðóûíà øàëäû¼¼àí, „ði æàäû çà¼ûìäàí£àí. Áàòûðäû¡ àòûí ´ìûòûï ¼àëûï, ¼àéòà-¼àéòà ñ´ðàéäû, ¼àéòà-¼àéòà †çií òàíûñòûðàäû. À¼ûðû Áàòûðäû¡ àòû-æ†íií åñiíäå ñà¼òà£àí êåçäå †çi òóðàëû „¡ãiìå àéòà áàñòàéäû. Ñîäàí êåéií á´£àí æà¼ûíäàé ò¥ñiï, ñûáûðëàé ñ†éëåï: – Áîðèñ, îñû ñåí íåøå æûë£à êåñiëäi¡? – äåéäi. – Îí æûë£à. Êîçëîâ îí æûëäû¡ ´çà¼òû£ûí åñåïòåãåíäåé æî£àðû ¼àðàï ¥íñiç ò´ðàäû äà: – Îí æûë äåãåí íåìåíå æàñ àäàì£à, – äåéäi áiðäå¡åíi ìåíñiíáåãåíäåé ì´ðíûí òûæûðàéòûï. – Àìàíäû¼ áîëñà, åðòå¡-à¼ †òå øû£àäû. Ñ†ç æî¼ áîñòàíäû¼¼à øû£àñû¡. Àë ìåíi¡ ñ¥éåãiì îñûíäà ¼àëàäû. Ìà£àí ê†ï òå ¼àë£àí æî¼. Ìà¡äàé£à æàçûë£àí òà£äûð îñû áîëñà, ¼´ð ê¥éðåé áåðãåííåí îë æå¡iëäåìåéäi. Ñîíäû¼òàí òà£äûðû¡äû ¼àáûë àëûï, îíûìåí ì„ìiëiãå êåëó êåðåê. Àë ìåíi¡ ìàçàìäû àëûï æ¥ðãåí ì„ñåëå á´ë åìåñ, áàñ¼à... – Êîçëîâ áàñ¼à ì„ñåëåíi àéòàð àëäûíäà æà¼ñûëàï îéëàíûï àë£ûñû êåëãåíäåé òà£û äà ¥íñiç ¼àëàäû. – È„, áàñ¼à, – äåéäi ñîñûí ñ†çií æàë£àï. – Ëåíèíãðàäòà ìåíi¡ ¼ûçûì ò´ðàäû. Àòû – Îëÿ, Îëüãà Àëåêñàíäðîâíà. Ñåí áîñà£àííàí êåéií ñî£àí

– 127 – áàðûï, ìåíi¡ àìàíàò-ñ„ëåìiìäi æåòêiç. Àéò, „êå¡íi¡ æàçû£û æî¼ äåï àéò. Æàðàé ìà? Áàòûð †çiíi¡ ½àçà¼ñòàííàí åêåíií, îë æà¼òàí Ëåíèíãðàä¼à àðíàéû áàðà àëìàé ¼àëóû ì¥ìêií åêåíií, ñîíäû¼òàí ó„äå áåðóãå áàòûëû æåòïåé ò´ð£àíûí àéòàäû. Êîçëîâ: «À-à, ñîëàé ìà», – äåï ò¥ñiíãåí ñû¡àé áiëäiðåäi äå, êiøêåíåäåí êåéií „ëãi †òiíiøií ¼àéòàëàï àéòà áàñòàéäû. À¼ûðû Áàòûð: «Æàðàéäû, ìiíäåòòi ò¥ðäå àéòàìûí», – äåï „ðå¡ ¼´òûëàäû. Ìiíåçi òûì áèÿçû, èíòåëëèãåíò, ì¥ëäå ¼îð£àíñûç Êîçëîâòû¡ ê†ðìåãåí ¼îðëû£û æî¼ ñåêiëäi. Á´çà¼ûëàð àëäûíäà£û òàìà£ûí òàðòûï àëûï, †çií ìàçà¼ ¼ûëûï ê¥í ê†ðñåòïåéäi. Áàòûð æàñû êåëãåí ¥ëêåí àäàì£à „ëãiëåðäi¡ ê†ðñåòêåí ¼èÿíàòûíà øûäàé àëìàé, àðà ò¥ñåì äåï, †çiíå á„ëå òiëåï àë£àíäàé áîëäû. Åíäi îëàð ¼àéòà-¼àéòà òèiñiï, Áàòûðäû¡ ¼ûð ñî¡ûíà ò¥ñiï àëäû. Îëàð ëàãåðüäåí 10 øà¼ûðûì æåðäå âàãîí£à à£àø òèåó êåçiíäå ò†áåëåñ ´éûìäàñòûðäû. Ñîë ê¥íi ñ¥éåêòåí †òêåíäåé ¥ñêiðiê àÿç áîëäû. Áàòûð ¼´ëà¼øûíûíû¡ áàóûí áàéëàìàé, ñûðòûíàí øàëìàìåí îðàï òàñòà£àí áîëàòûí. Êåíåò ò„ïåëòåê êåëãåí áàëàëàó æàñ æiãiò Áàòûðäû¡ áàñ êèiìií æ´ëûï àëûï, ò´ðà ¼àøòû. Áàòûð ¼óûï æåòiï, æåëêåäåí ò¥éiï æiáåðãåí êåçäå àíàó åòïåòiíåí æû£ûëûï, ¼îëûíäà- £û ¼´ëà¼øûí àíàíäàé æåðãå ´øûï êåòòi. Áàòûð áàñ êèiìií áàñà êèiï, áàóûí áàéëàï, îðíûíà îðàëà áåðãåí áîëàòûí, àðòûíàí «Áiçäi¡ àäàìäû ñàáàï æàòûð» äåãåí àé£àé øû¼òû. ‡çiíi¡ îðíûíà êåëiï ¥ëãiðãåí Áàòûðäû¡ ¼àñûíà æàëà¡äà£àí ¥ø æiãiò æåòiï êåëäi. Á†ðåíåíi Áàòûðìåí áiðãå ê†òåðiñiï æ¥ðãåí ãðóçèí æiãiòi: – Æiãiòòåð, æiãiòòåð, – äåäi á„òóà ñ´ðà£àíäàé åêi ¼îëûí æî£àðû ê†òåðiï, – êåëiñiìãå øà¼ûðàìûí. Íå áîëñà äà, áåéáiò æîëìåí øåøåéiê. Æàðàé ìà, æiãiòòåð? – Æî¼, ñåí àðàëàñïà, – äåäi î£àí ò¥ëêi ¼´ëà¼øûí êèãåí ¼ûçûë áåò æiãiò. ‡òêåí æîëû Êîçëîâòû¡ òàìà£ûí òàðòûï àëàòûí á´çà¼û åêåíií Áàòûð òàíûï ò´ð. – Áiç ñà£àí òèiñiï ò´ð£àí æî¼ïûç. Áiçäi¡ †ç åñåáiìiç áàð. Ò´ðìà æîëûìûçäà. ½ûçûë áåò æiãiò æåï ¼îÿòûí àäàìäàé †êiðå¡äåï æà¼ûí êåëiï, ñàáàéòûí àäàì òàáûë£àíûíà ¼óàí£àíäàé ê†çi àðñûç ê¥ëiìäåï, Áàòûðäû¡ æ¥çiíå áàðëàé ¼àðàäû.

– 128 – Áàòûð á´ëàðäû¡ áiòiìãå êåëìåéòiíií áiðäåí à¡£àðäû. Ñî£ûñòû ê†ðãåí, íåìiñ ëàãåðüëåðiíi¡ òîçà£ûíàí †òêåí, àæàëìåí òàëàé ðåò áåòïå-áåò êåëãåí ¼àðóëû æiãiò ñûí ñà- £àòòà áàòûë øåøiì ¼àáûëäàó ¼àæåò åêåíií áiëåòií. Òà£û áið ñ†ç àéòó£à î¼òàëà áåðãåí á´çà¼ûíû àóçûí àøó£à ¥ëãåðòïåñòåí, øû¼øûòòàí ñàðò åòêiçiï áið-à¼ ´ðäû. Àíàó êåñêåí òåðåêòåé ¼´ëàï ò¥ñòi äå, †ëiï ¼àë£àí àäàìäàé ¼èìûëñûç ¼àëäû. ½àë£àí åêåói Áàòûðäàí ä„ë ì´íû ê¥òïåãåí áîëó êåðåê, áið-áiðiíå ¼àðàï áið ñ„ò àáäûðà£àíäàé áîëäû äà, ¼àëòàëàðûíàí ïûøà¼òàðûí ñóûðûï àëäû. Áàòûð æåðäåí êåñïåëòåêòåó áið òàÿ¼òû ê†òåðiï, àíàëàðäû¡ øàáóûëûí ê¥òïåñòåí ò´ðà ´ìòûëäû. Åêi á´çà¼û á†ëiíå ¼àøûï, ¼àéòà îðàëûï, åíäi Áàòûð£à åêi æà¼òàí æà¼ûíäàé ò¥ñòi. Áàòûð ¼àøà æ¥ðiï, òàÿ¼ïåí æàñ¼àï æîëàòàð åìåñ. Áið ðåò ñî¼¼ûñû ì´ðòòû áiðåóiíi¡ ä„ë áàñûíàí òèäi. Îëàð äà æåðäåí òàÿ¼ àëäû. Íå áið áî¼òû¼ ñ†çäåðäi áiðiíåí ñî¡ áiðií òî£ûòûï, åêåói åêi æà¼òàï ¼ûñà áàñòàäû. Áàòûð øûð ê†áåëåê àéíàëûï ¼îð£àíûï æ¥ð. ‡çií ´ñòàìà¼ áîëûï ò´ðà ´ìòûë£àí ì´ðòòûíû¡ ¼îëûíàí ´ðûï, ïûøà£ûí ò¥ñiðäi. Îñû êåçäå òó ñûðòûíàí åíòiêêåí äûáûñ ïåí ¼àð£à øà¼ûðëà£àí àÿ¼ äûáûñûíû¡ òûì æà¼ûííàí åñòiëãåíií ñåçiï, ¼îëûìåí ¼îð£àíà æàëò á´ðûë£àíäà, ¼àðûíà ¼àäàë£àí ïûøà¼òàí ñîë ¼îëû æàí êåòêåíäåé ´éûï, øàò¼àÿ¼òàé áåðiï øàë¼àñûíàí ¼´ëàäû. Ê†çiíi¡ ¼èû£ûìåí áàé¼à£àíû – ì´ðòòû àéíàëøû¼òàï æåðãå ¥¡iëiï áiðäå¡åíi içäåï æ¥ðãåí ñåêiëäi. Áàòûð æàí ä„ðìåí ñàó ¼îëûìåí æåð òiðåï ò´ðìà¼ áîë£àí êåçäå ¼îëûíà „ëäåáiðäå¡å iëiêêåíäåé áîëäû; ïûøà¼ åêåí. Ì´ðòòûíû¡ içäåï æ¥ðãåí ïûøà£ûíû¡ ¥ñòiíå ¼´ëàïòû. Áàòûð ïûøà¼òû êåçåíiï îðíûíàí ò´ð£àí êåçäå æà£äàé àÿ¼ àñòûíàí †çãåðäi. Åêi á´çà¼û ò†áåëåñòi¡ îñûìåí àÿ¼òàë£àíûí áiëäiðiï, Áàòûðäàí ê†çäåðií àéûðìàé, øåãiíøåêòåï, „ëi åñå¡ãiðåï îòûð£àí ¼ûçûë áåò æiãiòòi îðíûíàí ò´ð£ûçûï êåði ¼àéòòû. Êåòiï áàðà æàòûï ¼îëäàðûí àë¼ûìäàðûíà òiðåï, Áàòûð£à ñåñ ê†ðñåòòi. Îíûñû «ñåí åíäi †ëiêñi¡» äåãåíäi áiëäiðóøi åäi. Êèiìiíi¡ ñûðòûíà øû¼¼àí ¼àíäû ê†ðiï, ãðóçèí æiãiòi Áàòûð£à ¼àì¼îðëû¼ ê†ðñåòiï, òåç ò¥éìåñií à£ûòûï, ñîë ¼îëûí æå¡iíåí øû£àðûï, ¼àðûíû¡ æî£àð£û ò´ñûíàí îðàìàëìåí áóûï áàéëàï òàñòàäû. «Åøêiìãå äå àðûç àéòïà, îäàí åøòå¡å øû¼ïàéäû» äåï à¼ûë àéòòû.

– 129 – Ëàãåðüãå êåëãåí ñî¡, Áàòûð ä„ðiãåð Íèêîëàé£à áàðäû. Á†ðåíå ¼´ëàï, ¼àðûíà ¥ëêåí øåãåñi êiðiï êåòêåí. Íèêîëàé áàñòû£ûíàí ð´¼ñàò àëûï, Áàòûðäû àóðóõàíà£à æàò¼ûçäû. Áiðà¼ ëàãåðü áàñòû£û ò†áåëåñòi¡ áîë£àíûí áiëiï ¼îéûïòû. Ê¥çåòøiëåð ê†ðãåí åêåí. Òåê, íåãå åêåíi áåëãiñiç, á´çà¼ûëàðäû åìåñ, Áàòûðäû £àíà æàçà£à òàðòòû. Àóðóõàíàäàí øû£ûñûìåí, àëäûìåí øòðàôçîíà áîëûï åñåïòåëåòií àðàëû¼ ëàãàðüãå àïàðûï ¼àìàäû. Îäàí êåéií ñî¡£û ýòàïïåí Êîëûìà£à àéäàìà¼. Øòðàôçîíàäà£û æà£äàé †òå àóûð åäi. Òàìà£û ê¥íiíå åêi ìåçãië æ„íå æàðòû ñûáà£à: ¼àò¼àí íàí ìåí åñêiðiï êåòêåí ñåëåäêà. Áàðà¼òû¡ iøi †òå ñàë¼ûí, å¡ ò†ìåíãi íàðäà ´éû¼òàó ì¥ìêií åìåñ. Ò´ò¼ûíäàðäû¡ ê†ái àóðó. Ò¥íiìåí ê¥ðêiëäåï øû£àäû. Íàäçèðàòåëüäåði øåêòåí òûñ ¼àòàë. Áàòûð Êîëûìà£à àéäàëàð ê¥íäi òà£àòñûç ê¥òòi. Ýòàïòû¡ àòòàíóûíà áið àïòà ¼àë£àíäà àðàëû¼ ëàãåðüãå àÿ¼ àñòûíàí ä„ðiãåð Íèêîëàé êåëäi. Áàòûð îíû¡ êåëiñií „ëäåáið ä„ðiãåðëiê ê†ìåêêå áàéëàíûñòû øû£àð äåï îéëà- £àí. Îëàé áîëìàäû, îíû äà øòðàôçîíà£à æiáåðiïòi. – Íå ¥øií? – äåãåí ñ´ðà¼¼à: – …éåë ì„ñåëåñiíå áàéëàíûñòû, – äåéäi Íèêîëàé †çiíi¡ ôèëîñîôèÿëû¼ êåêåñií æûìèûñûìåí. Íèêîëàé àæàðëû æiãiò áîë£àíäû¼òàí, „éåëäåð àðàñûíäà áåäåëi áàð. Áiðà¼ áið £àæàáû, ¼ûçäàðäû †çi åìåñ, ¼ûçäàð ì´íû àéíàëäûðàäû. Æàï-æàñ ìåäáèêå ¼ûç ¥éiðiëiï ñî¡ûíàí ¼àëìàé æ¥ðãåí. Ñîíû¡ ¼ûðñû£û òèãåí ñåêiëäi. – Áà¼ûòñûçäû¼ ñàïàðûí áiðãå áàñòàï åäiê, à¼ûðûíà äåéií áiðãå áîëàéû¼, – äåéäi òà£û äà ñîë æûìèûñïåí Áàòûð£à ¼àðàï. Æ¥ðãåëi ò´ð£àí êåìåëåðäi¡ áiðiíäå ¥ëêåí æàðûëûñ áîëûï, ê†ï àäàì †ëiï, †çãå êåìåëåð äå iñòåí øû£ûï, ñî- £àí áàéëàíûñòû ñàïàð æàðòû àéäàí àñòàì óà¼ûò¼à êåøiêêåí áîëàòûí. À¼ûðû ê¥çäi¡ àë£àø¼û àéûíäà àëäûàðòû øà¼ûðûì£à ñîçûëàòûí ¼àëû¡ í†ïið ò´ò¼ûíäàðäû òå¡iç æà£àñûìàí àéëà¼¼à æàÿó àéäàï „êåëiï, êåìåãå îòûð- £ûçäû. Êåìåíi¡ iøi ò¥ðìåìåí áiðäåé. Òðþìäå ¼àìàëûï îòûð- £àíû¡. Ïàëóáà£à ä„ðåòêå êîíâîéìåí øû£àñû¡. Îíäà äà

– 130 – ê†ðåòiíi¡ – á´ëû¡£ûð àñïàí, áàñûëìàéòûí ñûëáûð áîç æà¡áûð, ¼îð£àñûí ò¥ñòi øåêñiç, øåòñiç òå¡iç àéäûíû, àíäàñàíäà ñó áåòiíäå øîðøû£àí äåëüôèíäåð. Á´ðûí êåìåìåí æ¥ðìåãåíäåðäi¡ áàñòàðû àéíàëûï, òàìà¼ iøå àëìàé, ¼´ñûï, àçàï øåêêåíäåði äå àç áîëìàäû. Òåê Íèêîëàé £àíà ê†¡iëäi åäi. ½àéòàäàí ä„ðiãåðëiê ¼ûçìåòêå òà£àéûíäàëóûíà áàéëàíûñòû êåìå iøiíäå åðêií æ¥ðóãå ð´¼ñàò àë£àí áîëàòûí. Ñûðò¼à øû£ûï êåëãåí ñàéûí êåìåíi¡ ¼àé æåðäå êåëå æàò¼àíûí, åíäi ¼àé æåðãå êåëåòiíií, òå¡içäi¡ ê¥íäiçãi, êåøêi ê†ðiíiñòåðií àéòûï, „ëäåíåãå òà¡ ¼àëûï áàñûí øàé¼àï îòûð£àíû. Áið-áiðiíåí àéíûìàéòûí ñ¥ðå¡ñiç ê¥íäåð æûëæûï †òiï æàòòû. Àóðóëàðäû¡ iøiíäå †ëiì æèiëåäi. Ì¥ðäåëåðäi ¼àï¼à ñàëûï òå¡içãå òàñòàéäû. Á´ë äà †ëiêòåðäi òå¡içãå æåðëåó ð„ñiìi áîëûï åñåïòåëåäi. Ê¥í ñóûòà áàñòàäû. Òå¡iç áåòiíåí ¼àë¼û£àí ì´çäàð ê†ðiíåòií áîëäû. ½àíøà æ¥çãåíäåðií áið ¼´äàé áiëñií, á´ëû¡£ûð àÿçäû ê¥íäåðäi¡ áiðiíäå ò´ò¼ûíäàðäû „ëäåáið †çåííi¡ ñà£àñûíäà æà£à£à ò¥ñiðäi. …ði ¼àðàé æ¥çóãå áîëìàéäû åêåí. ‡çåííi¡ áåòií ì´ç áàñ¼àí. Æàðûëûñ¼à áàéëàíûñòû êåìå ´çà¼ êåøiãiï, ñîíû¡ ¼ûðñû£û òèiïòi. Åíäi ¼à¼à£àí ¼ûñòà òóíäðà ìåí òàéãà àð¼ûëû æàÿó æ¥ðó êåðåê. Ýòàïòû áiðíåøå òîï¼à á†ëiï, ¼àòàð-¼àòàð ñàï¼à ò´ð£ûçûï, á†ëåê-á†ëåê àòòàíäûðäû. Øàìàñû, 50 ãðàäóñòû¼ ¼à¼à£àí àÿçäà æîë æ¥ðó ¥øií áàñ¼àðó£à û¡£àéëû øà£ûíäàó òîï òèiìäiðåê áîëóû êåðåê. Ìû¡íàí àñòàì àäàìäû òàìà¼òàíäûðó, îëàð£à ¼îíàë¼àëû¼ îðûí òàáó î¡àé åìåñ åêåíi áåëãiëi. Òóíäðàíû¡ ìå¡iðåó òàáè£àòûíäà æiáiìåéòií áið ìåéiðiìñiçäiê, àäàì£à äåãåí †øïåíäiëiê áàð ñåêiëäi. Ê¥í àï-àøû¼ áîë£àíìåí, ø´£ûëàñûíäà æûëó æî¼, êåðiñiíøå, æàð¼ûðàï, ñ´ï-cóû¼ ûç£àð øàøûï ò´ð£àíäàé ñåçiëåäi. Áàòûð òà£û äà †òêåí †ìiðií åñiíå àëäû. Îñûäàí 5 æûë á´ðûí íåìiñ êîíâîéëàðûíû¡ ¼îðøàóûíäà 200 øà¼ûðûì æåðãå æàÿó àéäàëñà, åíäi ñî£àí ´¼ñàñ àçàïòû ñàïàð òà£û äà áàñòàëäû. Òåê ìûëòû¼òàðûí àñûíûï, åêi æà¼òàï àéäàï êåëå æàò¼àíäàð – †çiíi¡ ñ¥éiêòi îòàíûíû¡ ê¥çåòøiëåði. ½àòàëäû£û íåìiñòåðäåí êåì åìåñ. ½àøïà¼ áîëñà¡, á´ëàð äà àòûï òàñòàéäû. Áiðà¼ ¼àøàòûí æåð æî¼. Àéäàëàäà ¥ñiï †ëãi¡ êåëìåñå, îñû òîïòàí ¼àëìàóû¡ êåðåê.

– 131 – Æîë áîéûíäà áåòií ¼àðìåí, ø†ïøåêïåí àñû£ûñ á¥ðêåé ñàë£àí †ëiêòåð äå ê†ðiíå áàñòàäû. Òîï ò¥íäåëåòiï ¼îíàë¼û æåðãå æåòòi. Àëàóëàòûï îò æà£ûëäû. Òàìà¼ñûç ûñòû¼ øàé iøiëäi. Øåòêåðiðåê îòûð£àí Áàòûðäû¡ ¼àñûíà êåëiï æàé£àñ¼àí „ëäåêiì: – Ñ„ëåì, – äåäi á´£àí á´ðûííàí òàíèòûí àäàìäàé. Á´ðûëûï ¼àðà£àíäà òàíûäû, †òêåíäå ò†áåëåñ êåçiíäå æàðàñûí òà¡ûï, ê†ìåê ê†ðñåòêåí ãðóçèí æiãiòi åêåí. Áiðàç ´ñà¼-ò¥éåê „¡ãiìåäåí êåéií, îë Áàòûð£à á´ðûëûï æà¼ûíäàé ò¥ñiï: – Ñà£àí àéòàòûí áið ìà¡ûçäû øàðóà áàð, – äåäi ñûáûðëàé ñ†éëåï. «Îë íå øàðóà» äåãåíäi áiëäiðiï, Áàòûð îíû¡ æ¥çiíå ¼àðàäû. – Ñòàíñàäà ñåíiìåí ò†áåëåñêåí ¥ø ñiëiìòiê áiçãå ¼àðñû òîïòû¡ àäàìäàðû áîëàòûí, – äåäi îë îòòû¡ ¼îëàìòàñûí ¼îëûíäà£û øûáû¼ïåí ò¥ðòêiëåï îòûðûï. – Íà£ûç ¼îð¼àó ¼àñ¼ûðëàð. Îëàð ñåíi †ëòiðãiëåði êåëiï æ¥ðäi. Ñîëàðäàí àìàí ñà¼òàó ¥øií êîìåíäàòóðà£à àéòûï, ñåíi øòðàôçîíà- £à æiáåðòêiçãåí – áiçäi¡ øåô. Î£àí àéò¼àí – ìåí. Áàòûë æiãiòòåðäi ´íàòàìûí. Àë ¼îð¼àóëàð áàòûë æiãiòòåðäåí ¼îð¼àäû. Ñîäàí êåéií ¼àïûñûí òàóûï ê†çií ¼´ðò¼ûëàðû êåëåäi. Áiðà¼ ¼àóiï-¼àòåðäåí ¼´òûë£àí æî¼ñû¡, îëàðäû¡ „ð æåðäå àäàìäàðû ê†ï. Ñåíi áið ðåò áiç ñà¼òàï ¼àëäû¼, á´äàí êåéií äå áiçäåí áàñ¼à åøêiì ñåíi ¼îð£àé àëìàéäû. Áiçãå ¼îñûëóû¡ êåðåê. Æà¼ñûëàï îéëàí. Êåëiññå¡, êåéií øåôïåí òàíûñòûðàìûí. – Ãðóçèí á´äàí êåéií ì¥ëäå ê†òåði¡êi áàñ¼à äàóûñïåí á¥ãiíãi ñàïàð, àóà ðàéû, òóíäðàíû¡ òàáè£àòû ò†¡iðåãiíäå áàñ¼à òà¼ûðûï¼à ê†øòi. Ìûíàó „¡ãiìå Áàòûðäû ¼àéðàí ¼àëäûðäû. Áàñûíà †ëiì ¼àóïi ò†íãåíií, ì´íû¡ †ìiðií ñà¼òàó ¥øií †çiíå áåëãiñiç áiðåóëåðäi¡ „ðåêåò æàñà£àíûí áiëãåí åìåñ. Øòðàôçîíà£à îòûð£ûçó, áàñ¼à ëàãåðüãå àéäàó – ëàãåðü áàñøûëàðûíû¡ „äiëåòñiç øåøiìi äåï ¼àíà îéëà£àí. ‡íå áîéûí ¥ðåé áèëåé áàñòàäû. Ãðóçèí æiãiòi åêåói áið-áiðiíå àð¼àëàðûí òiðåï, îò áàñûíäà ¼àë£ûï-ø´ë£ûï òà¡äû àòûðäû. Æ´ðòòû¡ á„ði äå áið-áiðiíå àð¼àëàðûí òiðåï ´éû¼òàóäà. Òà¡ àòà êîëîííà æîë£à øû¼òû. Á¥êië iøåê-¼àðûíäû ¼àëòûðàòûï, ñ¥éåêòåí †òêåí ñóû¼ åøòå¡åíi îéëàòïàéäû.

– 132 – Òiïòi øàðøàó äà, àøòû¼ òà æàéûíà ¼àëäû. Áið ñ„òêå áîëñà äà, æûëûíàòûí æåð òàáûëñà äåãåííåí áàñ¼à àðìàí æî¼. Áåòòåði ¥ñiãåí, ñà¼àë-ì´ðòòàðûíà ì´ç ¼àò¼àí ò´ò¼ûíäàðäû¡ ò¥ðëåði òûì àÿíûøòû åäi. Áiðà¼ ¼îëäàðû ìåí àÿ¼òàðûí ¥ñiòiï, ìåæåëi ìåêåíãå æåòå àëìàñûí áiëñå äå, øûáûí æàíäû ¼èÿ àëìàé, ëåêòi¡ ñî¡ûíäà òàÿ¼¼à ñ¥éåíiï ¼èñàëà¡äàï „ðå¡ êåëå æàò¼àíäàðìåí ñàëûñòûð£àíäà ¼àë- £àíäàðûíû¡ æà£äàéû ø¥êiðøiëiê äåóãå áîë£àíäàé. Êîëîííà ò†ðòiíøi ÿ áåñiíøi ê¥íi „ëäåáið èåñiç ìàë ¼îðà£à ò¥íåäi. …áäåí áiòóãå ¼àë£àí ò´ò¼ûíäàð£à ìàë ¼îðà ¼îíà¼¥éäåí êåì ê†ðiíáåãåí øû£àð. Ò´¡£ûø ðåò ê†çäåði iëiíiï, ñ„ë-ï„ë áîëñà äà, åñòåðií æè£àíäàé áîëäû. À¼ûðû àðûï-àøûï, æîë áîéû áåòòåði ø†ï-øàëàììåí á¥ðêåé ñàëûí£àí †ëiêòåðií ¼àëäûðûï, àäàì êåéïiíåí àéûðûë£àí ò´ò¼ûíäàð òèiñòi æåðãå äå êåëiï æåòòi. Ëàãåðüäi¡ èòòåðií àáàëàòûï, iëáiï áàñûï ¼à¼ïàäàí åíiï æàò¼àí ò´ò¼ûíäàðäû¡ æ¥çiíåí åøáið ¼óàíûø áåëãiñi áiëiíáåéäi. ‡éòêåíi îëàðäû¡ ¼óàíó£à äà, ðåíæóãå äå øàìàëàðû æî¼ åäi. Ëàãåðü ò´ð£àí æåðäå êåí áàéûòó ôàáðèêàñû áàð åêåí. Ò´ò¼ûíäàð ¼ûñ áîéû øàõòàäà æ´ìûñ iñòåï, æàç øû£à áàéûòûë£àí êåíäi êåìåãå òèåéäi. Åíäi áiðåóëåði, ê†áiíå øòðàôíèêòåð, îðìàííàí à£àø êåñåäi. Á´ë å¡ àóûð æ´ìûñ áîëûï åñåïòåëåäi. ‡éòêåíi ò¥êiðiê æåðãå ì´ç áîëûï ò¥ñåòií 50 ãðàäóñòàí àñòàì àÿçäà äàëàäà æ´ìûñ iñòåó íà£ûç òîçà¼òû¡ †çi áîëàòûí. Àë øòðàôíèê áîëó ¼èûí øàðóà åìåñ, ñàÿñàò¼à ¼àòûñòû àðòû¼ àéò¼àí áið àóûç ñ†çi¡ á´ë àðàäà ëàãåðü áàñøûëû£ûíû¡ ¼´ëà£ûíà áiðäåí æåòåäi. Æàç îðòàñûíäà †çåí æà£àñûíà òî¼òà£àí áàðæàäàí ê†ìið ò¥ñiðó äå ¼àóûðò æ´ìûñ. ‡éòêåíi êåìå æ¥ðåòií æàç£û ìàóñûì †òå ¼ûñ¼à. Ñîë ¼ûñ¼à ìåðçiìäå ¼ûñòû¼ ê†ìiðäi ¼àëàé äà ò¥ñiðiï ¥ëãiðó êåðåê. Îñûíäàé áið ê†ìið ò¥ñiðó êåçiíäå Áàòûðäû¡ áàñûíà ¼àðà á´ëò ¼àéòà ¥éiðiëäi. Ò†ìåíäå ê†ìið ñàëûï ò´ð£àí ì´íû¡ ¥ñòiíå ïàëóáàäàí òåìið á†øêå ¼´ëàï, ¼îëû ñûíûï Áàòûð àóðóõàíà£à ò¥ñòi. Ì´íû¡ ¼îëûíà ãèïñ ñàëûï, îðàï áàéëàï æàò¼àí Íèêîëàé «ïàëóáàäàí òåìið á†øêå ¼´ëàäû» äåãåí ñ†çäi åñòiãåíäå ¼àëò òî¼òàï: – Á†øêå ¼àëàéøà ¼´ëàäû? – äåäi Áàòûðäàí ê†çií àéûðìàé.

– 133 – – Áàé¼àóñûçäà áîëàð. Íèêîëàé ¥í-ò¥íñiç Áàòûðäû¡ ¼îëûí îðàï áàéëàäû äà, „ëäåíåãå áàñûí øàé¼àï, îéëàíûï îòûðûï ¼àëäû. – ‡òêåí àéäà, àóðóõàíà£à àóûñïàé ò´ð£àíäà ä„ë îñûíäàé î¼è£à ìåíäå äå áîëäû, – äåäi ñîäàí êåéií. – Îíäà á†øêå ìåíi¡ áàñûìà ¼´ëà£àí. Åêi áàíäþãà ìåíi †ëòiðìåê áîëûïòû. Áið ¼´äàé áiëñií, îëàð£à íå æàç£àíûìäû. Îíû ñîëàðìåí áàéëàíûñû áàð áið æiãiò àéòòû. Ìåí ¼´ðûäûì äåï îéëà£àì. Áiðà¼ ìåíi¡ áà£ûìà ¼àðàé †òêåíäå áàðæàäà- £û òåõíèêàëû¼ ñïèðòòi iøiï †ëãåíäåðäi¡ iøiíäå „ëãiëåð äå áàð åäi. ½´ò¼àð£àí ¼´äàéäû¡ †çi äåï îéëàäûì. Åãåð ìûíàó äà ñîíäàé æà£äàé áîëñà, îíäà †òå ñà¼ áîëó êåðåê. Áàòûð áîë£àí î¼è£àíû Ãðóçèíãå (ãðóçèí æiãiòií ò†¡iðåãi îñûëàé àòàéòûí) àéòòû. Ãðóçèí êåëåñi ê¥íi iñòi¡ øûíûíäà äà íàñûð£à øàï¼àíûí, Áàòûð£à †çäåðiíi¡ òîáûíà êiðãåííåí áàñ¼à àìàë ¼àëìà£àíûí æåòêiçäi. – Àë æà¼ñû, êiðåéií, – äåäi Áàòûð î£àí ðèçàøûëû£ûíû¡ æî¼òû£ûí ¥íiìåí ñåçäiðiï. – Ñîíäà ñåíäåð ìåíi ¼àéòiï ¼îð£àéñû¡äàð? – Òîáûìûçäû¡ ì¥øåëåðií ¼îð£àóäû áiç ¼àñèåòòi áîðûøûìûç äåï åñåïòåéìiç, – äåäi Ãðóçèí àíò áåðiï ò´ð£àíäàé äàóñûí ê†òåðå. – Á´ë – áiçäi¡ çà¡ûìûç. Ñåí áiçãå ì¥øå áîëñà¡, áiçäi¡ òàëàáûìûçäû ìîéûíäàñà¡, îíäà áiç ¼àðñû æà¼ïåí êåëiññ†çãå øû£àìûç. Ñåíi¡ áiçãå ì¥øå åêåíi¡äi, åíäi ñà£àí òèþãå áîëìàéòûíûí àéòàìûç. …éòïåñå, ¼àí£à – ¼àí. Îíû îëàð äà æà¼ñû áiëåäi. Áiçäå „ð æà¡à ì¥øåãå áàéûð£û ì¥øåëåðäi¡ áiði êåïiëäiê áåðåäi. Ñà£àí êåïiëäiêòi ìåí áåðäiì. Åíäi ñåí ¥øií ìåí æàóàï áåðåòií áîëàìûí. Áàòûð á„ðiíå äå ò¥ñiíäi. ‡ìiðiíi¡ ¼àòåðäå ò´ð£àíûí, îäàí ¼´òûëóäû¡ á´äàí áàñ¼à æîëû ¼àëìà£àíûí ñåçiï îòûð, áiðà¼ åíäi åø¼àøàí äà ò¥çåóãå áîëìàéòûí áið ¼àòåëiê æàñà£àëû ò´ð£àíäàé æ¥ðåãi øûìûðëàï ñûçäàé áåðåäi. Ãðóçèí á´çà¼ûëàðäû¡ ìiíåç-¼´ëû¼òàðûí æà¼ñû áiëãåíäiêòåí, ñîë ò¥íi „ëäåíåäåí ê¥äiêòåíiï, îðíûí àéûðáàñòàï, Áàòûðäû¡ ¼àñûíäà£û íàð£à êåëiï ´éû¼òàäû. Êåëåñi ê¥íi Áàòûð î£àí êåëiñiìií áåðäi. Ñîäàí áàñòàï îë †çiíi¡ çà¡û, æàð£ûñû, ñî£àí íåãiçäåëãåí áàñøûëû£û áàð ´éûìäàñ¼àí ¼ûëìûñòû òîïòû¡ çà¡äû ì¥øåñiíå àéíàëäû. Àë£àø¼ûäà ¥éðåíå àëìàé, áàñ¼à áið æàò åëãå ê†øêåíäåé

– 134 – „ñåðäå æ¥ðãåí. Á¥êië òiðøiëiãií ñàðàëàé êåëiï, à¼ûðû: «Ìåí †ñêåí ¼î£àìíû¡ ¼ûëìûñòû òîïòàí àéûðìàøûëû£û ¼àéñû? ¦êiìåòòi¡ æàñà£àí ¼ûëìûñû ìûíàëàðäiêiíåí àç áîëûï ïà? Åíäåøå ¼ûëìûñòû òîïòàðäû¡ ¼àéñûñûíäà áîë- £àíû¡äà ò´ð£àí íå áàð?» – äåï, †çiíi¡ ¼àáûëäà£àí øåøiìií çà¡äàñòûð£àíäàé áîëäû. Åíäi Áàòûðäà åêi áàñòû¼ áàð: áiðiíøiñi – ëàãåðü áàñøûëàðû, åêiíøiñi – ¼ûëìûñòû òîïòû¡ àòàìàíû. ½ûëìûñòû òîïòû æî£àðû ä„ðåæåäå ´éûìäàñ¼àí, ò„ðòiái ê¥øòi ´éûì äåï àéòó äà ¼èûí. Iøòåðiíäå áið-áiðiìåí àòàð£à î¼òàðû æî¼, ä¥ðäàðàç á´çà¼ûëàð, ¼àíiøåð áàñêåñåðëåð, ´ðû¼àðû, êàðòà¼´ìàðëàð, àëàÿ¼òàð ê†ï. Á„ði òåê ½îæàéûí£à áà£ûíàäû. ‡éòêåíi îäàí á„ði ¼îð¼àäû. Îë á„ðiíåí áàòûë, á„ðiíåí àéëàêåð, á„ðiíåí à¼ûëäû äåï ìîéûíäàë£àí. Ê†ïøiëiê ñîíû¡ æà£ûíäà áîë£àíäû¼òàí, îë †çiíå áà£ûí- £ûñû êåëìåãåíäåðäi¡ êåç êåëãåíií æàçàëàé àëàòûí. ½ûëìûñòû òîïòû¡ ëàãåðü áàñøûëû£ûíà äà û¼ïàëû æî¼ åìåñ. …êiìøiëiêòåãi ´ñà¼-ò¥éåê ¼ûçìåòòå iñòåéòiíäåð – ñàíèòàðëû¼ á†ëiìíi¡ áàñòû£û, íàðÿä÷èêòåð ìåí áðèãàäèðëåðäi¡, ê¥íäiçãi ê¥çåòøiëåðäi¡ áiðàçû, òiïòi àñïàç£à äåéií îñûëàðäû¡ àäàìäàðû. …ð æåðäåí ò¥ñåòií ¼àðàæàò áàð; åñiðòêi ñàòàòûí, æàñûðûí à£àø ñàòó iñiíå ¼àòûñàòûí, ëàãåðüäåí áîñàï, ò†¡iðåêòå £àíà æ´ìûñ iñòåóãå ð´¼ñàò àë£àí àäàìäàðûí ïàéäàëàíûï çà¡ñûç òåði ñàòó iñiìåí ø´£ûëäàíàòûí, „ðò¥ðëi òàïñûðûñòàðäû îðûíäàéòûí. Îñûíäàé òiðëiêïåí æûëäàð æûëæûï †òiï æàòòû. Áàòûð ¼ûëìûñòû¼ îðòàäà «ßêóò» äåãåí àò¼à èå áîëäû. …øåéií ¼àòàðäà£û åìåñ, áåëãiëi áåëäi ì¥øåëåðiíi¡ áiði. Áàëàëàð ¥éiíäå æ¥ðãåíäå êàðòà îéûíûíà áåðiëiï, àòû øû£ûï æ¥ðåòií. Ì´íäà äà ê†ï ´çàìàé áåëãiëi êàðòàøûëàðäû¡ ¼àòàðûíà iëiêòi. Á´çà¼ûëàðäû¡ ê†ái àíäà-ñàíäà áið ñî¼¼àíäà †ëãåí-òiðiëãåíiíå ¼àðàìàéòûí ì´íû¡ ´ñòàìàëû àøóûíàí ¼àéìû£àòûí áîëäû. Áàòûð †ç áîéûíäà „ëäåáið †çãåðiñòi¡ áîë£àíûí ñåçåòií. ½àòûãåçäiê, áàòûëäû¼, àéëàêåðëiê, å¡ ¼èûí ñ„òòåðäå ¥ðåéäi æå¡å àëàòûí ´ñòàìäûëû¼ – îñûíû¡ á„ði ¼ûëìûñ „ëåìiíåí òàï¼àí îëæàñû. Áàñòàí êåøêåí ¼àíäû î¼è£àëàð ò´ñûíäà àìàí ¼àëóûíà ñåáåïøi áîë£àí ¼´ò¼àðóøûñû äà – îñû ¼àñèåòòåð åêåíií áiëåòií.

– 135 – Å¡ ¼èûíû – ¼àíøà ìåéiðiìñiç áîëñà äà, †çi¡äiêi áîë- £àí ñî¡, ¼èÿ àëìàéòûí †òêåí †ìiði¡ìåí áàéëàíûñòûðûï ò´ð£àí áið åñiêòi ¼àéòûï àøûëìàñòàé åòiï ¼àòòû æàï¼àíû¡. Áàòûð ì´íäàé îéëàð£à áåðiëìåóãå òûðûñàòûí. ‡éòêåíi ¼ûëìûñòû òîïòû¡ iøiíäå æ¥ðãåííåí êåéií, ñåí ¼àëàé äà ñîë îðòàíû¡ çà¡ûìåí †ìið ñ¥ðóãå òèiñòiñi¡. Åêiíøiäåí, †çi¡äi †ëiìíåí ¼´ò¼àð£àí îðòà£à ñåí äå áåëãiëi áið ä„ðåæåäå ¼àðûçäàðñû¡. Àë åñiêòi¡ àð æà£ûíäà ¼àë£àí †ìið ¥øií á´ë áàÿ£ûäà ñî£ûñòà õàáàð-îøàðñûç æî£àë£àí íåìåñå Ì„ñêåó ò¥áiíäåãi àé¼àñòà åðëiêïåí ¼àçà òàï¼àí àéáûíäû æàóûíãåð. ¦øiíøiäåí, ì´íû¡ iç-ò¥çñiç æî¼ áîë£àíûíàí àäàìçàò îðíû òîëìàñòàé åøòå¡å æî£àëòïà£àí øû£àð. Áàÿ£ûäà, ñî- £ûñòà íåìåñå íåìiñ ëàãåðiíäå †ëiï ¼àë£àíäàðäû¡ ¼àòàðûíäà êåòñå, ñîëàðäàí åøòå¡åñi àðòû¼ åìåñ åäi. Ðàñ, øåøåñiíå äåãåí ñà£ûíûøòû¡ æ¥ðåãiíåí „ëi †øïåãåíií ñåçåäi. Áiðà¼ îë äà æà¡à£û àøûëìàéòûí åñiêòi¡ àð æà£ûíäà ¼àëäû. ‡êiíãåíìåí åøòå¡å †çãåðìåéäi. Áàòûðäû¡ †ìiðiíäå á´äàí êåéií äå òàëàé àóûð-àóûð î¼è£àëàð áîëäû. Ñåãiç æûë †òêåíäå àìíèñòèÿ£à iëiêêåí. Áîñà£àííàí êåéií áà¼ûëàó ìåðçiìiíäå áîëûï, ê†ðøi ïîñåëêåãå îðíàëàñûï, øàõòàäà æ´ìûñ iñòåï æ¥ðiï, ¼ûëìûñòû¼ ñòàòüÿìåí 10 æûë£à, îäàí êåéií 6 æûë£à ñîòòàëäû. Áiðà¼ ì´íû¡ á„ði åíäi á´ë ¥øií ¥éðåíøiêòi æà£äàé áîëûï åñåïòåëåòií. «ßêóò» åñiìi ¼ûëìûñ „ëåìiíäå, êðèìèíàëèñòèêà ñàëàñûíäà, ¼´¼û¼ ¼îð£àó îðãàíäàðûíäà òàíûìàë åñiìäåðäi¡ áiðiíå àéíàëäû. Ì¥ëäå áàñ¼à æà¼òà áîë- £àí ¼ûëìûñòû „ðåêåòòåðäi òåðãåó êåçiíäå òåðãåóøiëåð áîë- £àí î¼è£à£à ì´íû¡ ¼àòûñû áàð-æî£ûí ìiíäåòòi ò¥ðäå òåêñåðåòií. Á´ëàðäû¡ ¼àòûñû æî£û àé¼ûíäàë£àííàí êåéií áàðûï, áàñ¼à âåðñèÿìåí æ´ìûñ iñòåé áàñòàéòûí. Áàòûð †ìiðiíäå åêi ðåò ¥éëåíäi. Áiðiíøi „éåëi, á´ë åêiíøi ðåò 10 æûë£à ñîòòàë£àíäà, áàñ¼à áiðåóãå øû£ûï êåòòi. Åêiíøiñi áàëàäàí ¼àéòûñ áîëäû. Îäàí êåéií çà¡äû ò¥ðäå ¥éëåíãåí æî¼. Áàòûð íàó¼àñòàíûï áiðíåøå ðåò àóðóõàíà£à ò¥ñòi. Òàìà¼ æà¼ïàéòûí „äåò òàïòû. Àë£àø¼ûäà àñ¼àçàíûì áîëàð äåï îéëà£àí. Òåêñåðiëå êåëå áàóûðû àóûðàòûíû àíû¼òàëäû. Åìäåëiï øû¼¼àííàí êåéií áiðàç óà¼ûò æà¼ñû áîëûï æ¥ðiï, àðòûíàí ¼àéòàäàí æàòûï ¼àëàäû. Àðà¼òû äà, ìàé-

– 136 – ëû òàìà¼òû äà ¼îé£àí ñåêiëäi, áiðà¼ äåðòiíå äàóà òàáûëìàäû. Ä„ðiíi¡ äå íåøå ò¥ðií òàïòû, ø†ïïåí äå åìäåëäi, „óëèå-åìøiãå, ñàõàëàð àðàñûíäà£û øàìàí£à äà ê†ðiíäi, åì ¼îíáàäû. Àóðóìåí æîëäàñ áîë£àí àäàì †çiìåí-†çi áîëûï, †çãå †ìiðäåí àëûñòàé áåðåòií ñåêiëäi. Áið £àíà ø¥êiðøiëiê åòåòiíi – íåêåãå ò´ðìà£àí çà¡ñûç „éåëiíi¡ †çiíå äåãåí åëãåçåêòiãi. …éåëi Ñâåòëàíà – ¥ëïiëäåãåí ñàðû øàøòû, åïòåï áàÿ£û íåìiñ ¼ûçû Àííàíû åñêå ò¥ñiðåòií, †çiíåí 30 æàñ êiøi – æàë£ûçáàñòû „éåëäåí íåêåñiç òó£àí ¼ûç åäi. Áàòûð£à ¼àçàí-îøà£ûíà èå áîëûï, òàìà¼ iñòåï áåðåòií ¼ûçìåòøi, àë êåäåé ¼ûç£à †çií àñûðàéòûí ¼îæàéûí êåðåê åäi. Ì´íû¡ àóäàí îðòàëû£ûíäà£û †çi ñàë£àí ¥ø á†ëìåëi ¥éi î£àí õàí ñàðàéûíäàé áîëûï ê†ðiíåòií. ½àëàé áîë£àíäà äà, Ñâåòëàíà æàìàí àäàì áîëìàäû; Áàòûðäû áàëàäàé ê¥òòi. Àóðó ´çà¼¼à ñîçûëäû. Îñûíøà ê¥òiíóìåí áåñiíøi æûë£à àÿ¼ áàñ¼àíäà Áàòûðäû¡ æà£äàéû ê¥ðò ò†ìåíäåï êåòòi. Åìäåãåí ä„ðiãåð æiãiò – †çiìåí ëàãåðüäå áiðãå áîëûï, îñûíäà äà áiðãå ¼àëûï ¼îé£àí óêðàèíäû¼ ôåëüäøåðäi¡ áàëàñû åäi. Åøòå¡åíi àøûï àéòïàé: «½îëûìíàí êåëãåííi¡ á„ðií iñòåäiì, ¼´ð ä„ði áåðå áåðãåííåí åøòå¡å áîëìàéäû. ¦éãå øû£ûï áiðàç äåìàëû¡ûç», – äåé áåðåäi. Ñâåòëàíà ê¥éåóiíi¡ àíû¼ æà£äàéûí áiëãiñi êåëiï, àóðó£à æàñàë£àí åì ìåí äèàãíîç æàçûë£àí ¼à£àçäû áàñ¼à ä„ðiãåðãå àïàðûï ê†ðñåòóãå êåòêåí. ¦éãå æûëàï êåëäi. ½à£àçäû ê†ðãåí ä„ðiãåð, ûñ¼ûðûï æiáåðiï: «Áiòêåí øàðóà. …ði êåòñå, åêi àé, „éòïåñå, áið-à¼ àé», – äåïòi. Àë£àø¼ûäà àáäûðà£àíû ñîíøà, Áàòûð †çiíi¡ æà£äàéûíà çåð ñàëûï, à¼ûë òî¼òàòó£à øàìàñû æåòïåäi. Á„ði äå ê¥òïåãåí øàðóàäàé, àÿ¼ àñòûíàí êåçiêêåí êåñàïàòòàé á¥êië îé-ñàíàñûí òû£ûðû¼¼à òiðåäi. Áiðíåøå ò¥í ´é¼ûäàí ¼àëäû. …éåëi ¼àñûíà êåëiï áiðäå¡å ñ´ðàñà, î£àí íå àéòûï ò´ð£àíûíà †çi ò¥ñiíáåéäi. ‡çi – áið æà¼òà, îéû – áið æà¼òà. Áið ê¥íi ò¥ñiíå øåøåñi êiðäi. Á´£àí òóðà ¼àðàìàé, ò´íæûðàï ò´ð. Ò¥ði áiðò¥ðëi áóàëäûð. Îñû àíàì áà, àíàì åìåñ ïå äåï ê¥äiêòåíåòií äå ñåêiëäi. Æî¼ àíàñû. Áiðà¼ íåãå á´£àí òóðà ¼àðàìàéäû? Íåãå ñîíøà æàáûð¼àó? Êåíåò ò¥ñiíi¡ iøiíäå ò¥ñií æîðûï: «Àïûð-àé, ìåíi¡ ê¥éçåëãåíiì ñà£àí äà æåòêåíi ìå?» äåï æûëà£àí ê¥éi îÿíûï êåòòi.

– 137 – – Íå áîëäû? Íå áîëäû? – äåé áåðäi „éåëi ¥ðåéëåíiï. – Ò¥ñiìå àíàì êiðäi, – äåäi Áàòûð áàëàøà †êñiï. …éåëi á¥£àí ¼îñûëà æûëàäû. Áàòûð æàñûí òûéûï, ñàáûð£à êåëãåííåí êåéií, „ëäåáið øà¡-òîçà¡íàí àðûë£àíäàé, áàÿ£û áàëà êåçäåãi ï„ê ñåçiìäåðiíå ¼àéòûï îðàë£àíäàé áið ê¥éãå ò¥ñòi. Áîéû æå¡iëäåãåíäåé, æ¥éêåñií òî¡äûð£àí áið ì´ç åðiãåíäåé ñåçiíäi. Îë åíäi ò¥ñòi æèi ê†ðå áàñòàäû. Áiðäå †çåí æà£àñûíäà àòàñûíû¡ ñèûðûí áà£ûï æ¥ðãåí áàÿ£û áàëà êåçi ò¥ñiíå êiðäi. Êåéiíãi †ìið òiïòi æàäûíäà æî¼. Ì´¡ñûç, ¼àé£ûñûç – òàáè£àòòû ¼ûçû¼òàï †çiìåí-†çi æ¥ð. Áàòûð †çiíi¡ ñàíàóëû ê¥íäåði ¼àë£àíûí ñåçãåíäåé áîëäû. Æ¥ðåãií ñûçäàò¼àí ñàðòàï ñà£ûíûø áàð£àí ñàéûí ê¥øåéiï, ê¥øåéãåí ñàéûí ê†êiðåãiíi¡ ¼àðà¡£û ò¥êïiðiíå ñ„óëå òàðàï, ´ìûòûë£àí †ìið åëåñòåði àé¼ûíäàëûï, ¼àéòà òiðiëiï, æàíûíà æà¼ûíäàé ò¥ñêåíäåé „ñåð áåðåäi. À¼ûðû ñàíàñûíà áið £àæàï îé êåëäi. Îë – åëãå æåòó, áàðëû¼ ê¥í„ ìåí ¼ûëìûñûí ìîéûíäàï, à£ûíàí æàðûëó, ñ†éòiï å¡ ñî¡£û ìàó¼ûí áàñûï, òó£àí æåðäi¡ òîïûðà£ûí æàñòàíûï, ì„¡ãi ´é¼û£à êåòó. Îñûëàé iñòåñå, †ëiìíi¡ ¼îð¼ûíûøû äà æå¡iëäåï, „ëäåáið ìà£ûíà£à èå áîëàòûíäàé ê†ðiíäi. Á´ë îéûíû¡ †çiíå ´íà£àíû ñîíøà, îñûíû áàÿ£ûäàí áåði íåãå îéëàìà£àì äåï †êiíäi. Îéûíà òà£û äà îé ¼îñûëäû. …éåëi Ñâåòëàíàíû ì´íûìåí áà¼ûòòû áîëäû äåï àéòó ¼èûí. Æàñ àéûðìàøûëû£û †òå ¥ëêåí. Æàìàí àäàì åìåñ åêåíiíå ê†çi æåòòi. Åíäåøå æà¼ñû àäàì áà¼ûòûíà æåòñií. Òå¡ií òàïñûí. ¦éäi ñî£àí ¼àëäûðàäû. Õàò æàçûï, á„ðií ò¥ñiíäiðiï êåòåäi. Áàòûð îñû øåøiìãå ò¥áåãåéëi òî¼òàï, iñêå êiðiñòi. Ñâåòëàíàíû òà¡ ¼àëäûðûï, îíûìåí àñû£ûñ íåêåãå ò´ðäû. Ñîäàí êåéií Ì„ñêåóãå áàðûï ¼àðàëûï êåëìåê áîëûï, ïîéûç- £à áèëåò àëäû. ½àéòûï êåëåòií àäàìäàé „éåëiíå ´ñà¼-ò¥éåê øàðóàëàð òàïñûðäû. …éåëiíi¡ «‡òå „ëñiçñi¡ £îé, ìåí áiðãå áàðàéûí» äåãåí ñ†çií òû¡äàìàäû. «Îë æà¼òà äà òàíûñòàð áàð» äåãåíäi ñûëòàó åòòi. Ì„ñêåóãå êåëãåí ñî¡, „éåëiíå: «Ìåíi içäåï „óðå áîëìà. ‡ìiði¡ àëäà. Òå¡i¡äi òàï. ¦éäi ñà£àí ¼àëäûðäûì, èå áîë. Ñà£àí ðèçàìûí» äåãåí ìàçì´íäà õàò æàçäû. Ñîäàí êåéií ¼ó æàíûí ñ¥éðåòiï, òó£àí åëãå áåò ò¥çåäi.

– 138 – ½àçà¼ æåðiíi¡ áið ¼èûð øåòiíäåãi øà£ûí ïîñåëêåäå æåòi ò¥íäå øàìû ñ†íáåãåí æàë£ûç ¥éäi¡ iøiíäå Ñ„ëiìãåðåé à¼ñà¼àë£à „¡ãiìå àéòûï îòûð£àí æîëàóøûíû¡ †ìið òàðèõû îñû åäi. * Æîëàóøû „¡ãiìåñií äî£àðûï, ñ„ë äåìàë£ûñû êåëãåíäåé ¥íñiç áiðàç îòûðäû. Ä„ðiëåðií iøòi. Òåðií ñ¥ðòòi. – Îñûíäàé áið ¼èûí òà£äûðäû áàñòàí êåøòiì, Ñ„êå, – äåäi ñîäàí êåéií †ìið æîëûí ¼îðûòûíäûëàï. – ‡òêåí †ìiði¡äå äîñòû¼¼à, òàòóëû¼¼à, ìåéiðiìãå òîëû æà¼ñû ê¥íäåð ê†ï áîëñà, îë äà áið áàéëû¼ ¼îé. Åñêå àë£àí ñàéûí æàíû¡à æûëó áåðiï, ñàíà¡äû í´ð£à òîëòûðûï ò´ðàäû. Áiðà¼ ìåíäå îíäàé ê¥íäåð, ñîðûìà ¼àðàé, ê†ï áîëìàäû. Ìåíi¡ ê¥íäåðiì æàóëàñòû¼¼à, ê¥í„ ìåí ¼ûëìûñ¼à òîëû. Ðàñ ìåí æàë£ûç åìåñïií. Ì´íäàé áà¼ûòñûçäû¼¼à ´øûðà- £àí æàíäàð ò´òàñ áið ´ðïà¼òû ¼´ðàéäû. Áiðà¼ îäàí ìåíi¡ ¼àé£ûì æå¡iëäåìåéäi. Å¡ ¥ëêåí †êiíiøiì – ê†çi òiðiñiíäå àíàììåí õàáàðëàñà àëìà£àíûì. ‡çiìäi, †ëìåñåì äå, †ëäiãå ñàíàäûì. ‡éòêåíi æàðû¼ ä¥íèåãå æàðèÿ áîëó£à æà£äàé ê†òåðìåäi. ½ûëìûñ „ëåìiíå êåòòiì. Îë äà î ä¥íèåãå êåòêåíìåí áiðäåé åäi. Åíäi ñàíàóëû £àíà ê¥íäåðiì ¼àëäû. Á´ðûí ê†ï äiíñiçäi¡ áiði åäiì, ¼àçið ¼´äàé£à ñåíåòií áîëäûì. Áàñ¼àíû¡ á„ði †òêiíøi åêåíií, àäàì£à äà, ¼î£àì£à äà Àëëà£à æ¥ãiíó àð¼ûëû £àíà „äië áà£à áåðóãå áîëàòûíûí åíäi ò¥ñiíäiì. Òó£àí åë êåøåð-êåøïåñ, àëäûíàí †òó ïàðûç. Ìà£àí, øûíûìäû àéòñàì, òîïûðà£û á´éûðñà æåòiï æàòûð. Åíäi æàñûðàòûí åøòå¡åì æî¼. ¦¡ãiðäåí æàðû¼¼à øû¼¼àí æàð£àíàòòàé áîëûï îòûð£àí ò¥ðiì îñû... – Æîëàóøû àç£àíòàé ¼óàòûí òà£û äà ñàð¼ûï àë£àíäàé, àë¼ûíà, òåðå¡ äåì àëäû. Åíòiãií áiðàç£à äåéií áàñà àëìàé, øûíòà¼òàï äèâàí£à ¼èñàéäû. – Ìåí äå †çãåëåð ñåêiëäi ñ„áè áîëûï æàðû¼ ä¥íèåãå êåëäiì, – äåäi ñîñûí äàóñû ¼àðëû£ûï. – Æà¼ñûëû¼¼à ñåíäiì. Ñîë ñåíiììåí, ñîë ê†¡iëìåí †ìið ñ¥ðñåì äåäiì. Àëàéäà ìà£àí ì¥ìêiíäiê áåðìåäi. Îòòàí – îò¼à, áî¼òàí áî¼¼à ñàëäû. Î£àí ¼àðñûëàñàð£à ìåíäå ä„ðìåí áîë£àí æî¼. ½îëûìíàí êåëãåíi – †ç òà£äûðûìäû æåê ê†ðäiì. Ìåíi¡ †çiììåí áiðãå àëûï êåòåòií æàë£ûç áàéëû£ûì – îñû æåê

– 139 – ê†ðó ñåçiìiì £àíà. Îë – ìåíi¡ ç´ëûìäû¼òû iøòåé ¼îëäàìàéòûíûìíû¡ æàë£ûç áåëãiñi. ‡çiìäi ¼îð£àéûí äåï îòûð- £àì æî¼. Ìåí †ç ¥êiìiìäi áàÿ£ûäà àë£àí àäàììûí. Áiðà¼ ¼ó£ûí-ñ¥ðãiííi¡ áàð àçàáûí áàñòàí êåøiï, îäàí êåéií †òiðiê ïåí ¼èÿíàò¼à ¼´ðûë£àí ìûíà ¼àòûãåç ¼î£àì£à ¼àéòûï êåëiï, áàÿ£ûøà æàë£àí àòà¼, æàë£àí äà¡¼ïåí †ìið ñ¥ðiï æ¥ðãåí çèÿëû ¼´ëäàðäû¡ ìåíåí íåñi àðòû¼ äåï òå îéëàéìûí êåé-êåéäå. Åíäåøå ìåí äå ñîëàð ñåêiëäi îñû åëäi¡ áið á†ëøåãiìií, Ñ„êå. Ñ„ëiìãåðåé „¡ãiìåíi¡ †í áîéûíäà ñàí ¼´áûëûï, ê†çi øàòûíàï, àë¼ûíûï, ¼îëäàðû æûáûðëàï „ðå¡ îòûðäû. – ½àíøà ¼àòåëiãiì áîëñà äà, ìåí äå áið ¼´äàéäû¡ ¼´ëûìûí £îé, à£ûìíàí æàðûëûï, æàðû¼ ä¥íèåäå áàð åêåíiìäi áiëäiðiï, êåøiðiì ñ´ðàï, àäàì ¼´ñàï †ëãiì êåëåäi, – äåï àÿ¼òàäû ñ†çií æîëàóøû. – Ñåí îñû Ø„éêåííi¡ ´ëû Áàòûðñû¡ áà? – äåäi Ñ„ëiìãåðåé ñåíáåãåíäåé æîëàóøû£à òåñiëå ¼àðàï. – È„, Ñ„êå, †êiíiøêå îðàé, Èâàíîâ äåãåí ôàìèëèÿìåí ¼îðëû¼ ïåí çîðëû¼¼à, ê¥í„ ìåí ¼ûëìûñ¼à òîëû †ìiðäi áàñòàí êåøêåí Ø„éêåí´ëû Áàòûð ìåí áîëàìûí. Êåíåò: – Æî¼! – äåï øà¡¼ åòå ¼àëäû Ñ„ëiìãåðåé åñií æà¡à æèíà£àí àäàìäàé. – Ø„éêåííi¡ ´ëû Áàòûð Ì„ñêåó ò¥áiíäå åðëiêïåí ¼àçà òàï¼àí. Áiç îñûíû £àíà áiëåìiç. – Îë õàáàð åíäi áåêåð áîëûï îòûð. Òiði êó„ – ìiíåêè àëäû¡ûçäà. Øûíäû¼òàí ¼àøûï ¼´òûëó ì¥ìêií åìåñ. – Æî-æî¼! – äåéäi øàë òà£û äà áàñûí øàé¼àï, – Á´ë ì¥ìêií åìåñ, ì¥ìêií åìåñ. – Íåãå ì¥ìêií åìåñ, Ñ„êå? – äåäi Áàòûð øàëäû¡ ¼è¼àðëû£ûíà ¼àïàëàí£àíäàé áið ¥íìåí. – Åðëiêïåí ¼àçà òàáó ìåí ¥øií äå òèiìäi áîëàòûí åäi. Áiðà¼ ¼´äàé æàçáàñà, íå iñòåéñi¡? – Àë áiçäi¡ æàçû£ûìûç íå? – äåäi Ñ„ëiìãåðåé áàñ æî¼, àÿ£û æî¼, áàñ¼à áið „¡ãiìåíi¡ øåòií øû£àðûï. Áàòûð îíû¡ ñ†çiíå ò¥ñiíãåí æî¼, øàëäû¡ àáäûðà£àí ò¥ðiíå ¼àðàï, ñ„ë òà¡ûð¼à£àíäàé áîëäû. – Ñ„êå, ñiçäåðäå æàçû¼ æî¼. Æàçû¼ ìåíäå. Áiðà¼ ¼àíøà æàçû¼òû áîëñàì äà, æàë£àí àòïåí åìåñ, †çiìíi¡ ¼´äàé áåðãåí àòû-æ†íiììåí †ëóãå õà¼ûì áàð øû£àð, – äåäi, ìà- £àí îñûíû äà ¼èìàéñû¡äàð ìà äåãåíäåé, ê¥éiíiøòi ¥íìåí.

– 140 – – …é, øûðà£ûì, – äåäi îñû êåçäå Ñ„ëiìãåðåé øàìûð¼àíûï, – ñåí †çi¡ íå àéòûï ò´ð£àíû¡äû áiëåñi¡ áå? Ñåíi¡ àòû¡ îñû åëäi¡ òàðèõûíà àëòûí „ðiïïåí áàÿ£ûäà æàçûëûï ¼îé£àí. Ïîñåëêåíi¡ ¼à¼ îðòàñûíäà ñà£àí ¼îéûë£àí åñêåðòêiø ò´ð. Ìåêòåï ñåíi¡ àòû¡äà. Åðòå¡ ìåðåêå ê¥íi áàëàëàð ñåíi¡ åñêåðòêiøi¡íi¡ ò¥áiíå ã¥ë ¼îéûï, åëiìiçäi¡ ñà£àí ´¼ñà£àí àçàìàòû áîëàìûç äåï àíò áåðåäi. ½ûðû¼ æûë áîéû îñûëàé †ìið ñ¥ðiï êåëåìiç. ½àíøà ´ðïà¼ ñåíi¡ àòû¡äû ìà¼òàíûø ò´òûï åð æåòòi. Æàë£àí àòà¼¼à òàáûí- £àí æî¼ïûç, ñåíi¡ æàñà£àí åðëiãi¡ òàðèõè øûíäû¼. Ñåíi ê†êêå ê†òåðiï, îðòàëû¼ ãàçåòòåðãå ìà¼àëà øû¼¼àíäà ñî- £ûñòà ¼àçà áîë£àí áîçäà¼òàðûìûç òiðiëiï êåëãåíäåé ¼óàí- £àíáûç. Æàñòàð£à ¥ëãi áîëàð ìà åêåí äåï, åë áîëûï æàáûëûï, åñêåðòêiøi¡äi îðíàòòû¼. Æûëäàð áîéû àðûçäàíûï, àòû¡äû ìåêòåïêå áåðãiçäiê. Åíäi ñîíû¡ á„ðií òàñ-òàë¼àí åòïåêñi¡ áå? Ìàñ¼àðà áîëäû¼ ¼îé! Ñåíi¡ àòà£û¡äû ¼îðåê åòiï îòûð£àí ìûíà æ´ðòòû †ëòiðåòií áîëäû¡ £îé. Åëäi àÿìàéñû¡ áà? Áàòûð àéòûë£àí ñ†çãå òîëû¼ ò¥ñiíáåãåíäåé, íåìåñå „ëäåáið àóûð ñî¼¼ûäàí åñå¡ãiðåãåíäåé, à¡ûðûï ò´ðûï ¼àëäû. – Ñîëàé ìà åäi? – äåóãå £àíà øàìàñû êåëäi. Òà£äûðäû¡ òåïåðiøií ê†ï ê†ðãåíäiêòåí, îë †çií ê†ï í„ðñåãå äàéûíìûí äåï åñåïòåéòií. Áiðà¼ ä„ë ìûíà æà£äàé ¥ø ´éû¼òàñà ò¥ñiíå êiðìåãåí ñåêiëäi. – Ñîëàé, – äåäi Ñ„ëiìãåðåé ñàáûð£à ê†øêåíäåé ¼î¡ûð ¥íìåí. – Øåøå¡ ñî£ûñòàí êåéií áîñàï, àëïûñûíøû æûëäàðû Ø„éêåí à¼òàë£àíäà åëãå êåëiï êåòêåí. Ñåíi¡ åñêåðòêiøi¡äi ê†ðiï, ðèçà áîëûï åäi æàðû¼òû¼. Àðòûíàí ê†ï ´çàìàé ¼àéòûñ áîëäû. Èìàíûí áåðñií... ½àçà¼òû¡ ´ëàí-£àéûð æåðiíi¡ áið ò¥êïiðiíäå æàò¼àí åëåóñiç ìåêåí áîëñà¼ òà, áiçäåí äå åë ìà¼òàíûø åòåòií áið àçàìàò òóñà äåï Àëëàäàí òiëåê åòêåí òiði æàíäàðìûç £îé. Ñîë àðìàíûìûçäû¡ áàñû äà, ñî¡û äà ñåí áîëäû¡, øûðà£ûì. Åíäi ìiíå... – äåé áåðiï øàë äàóñû ¼´ìû£ûï êiëò òî¼òàäû. Æàíäû ¼èíà£àí ¥íñiçäiê ´çà¼¼à ñîçûëäû. Ñû¼ûð åòiï æàðòûëàé àøûë£àí åñiêòåí „éåëäi¡ ´é¼ûëû-îÿó æ¥çi ê†ðiíäi äå, ìûíàëàð „ëi îòûð ìà äåãåíäåé, òà¡ûð¼àï åñiêòi ¼àéòà æàïòû.

– 141 – Áàòûð †çiíi¡ òû£ûðû¼¼à òiðåëãåíií ñåçiï, ìûíà áið î ä¥íèåäåé ¥íñiçäiêòi á´çó ¥øií áiðäå¡å àéò¼ûñû êåëiï, áàñûí ê†òåðå áåðäi äå, øàëäû¡ ê†çiíåí ñîð£àëàï à¼¼àí æàñòû ê†ðiï, òî¼ ñî¼¼àíäàé ñåëê åòå ¼àëäû. …ëäåáið æ¥- ðåê òàìûðû ¥çiëiï êåòêåíäåé áîëäû. Æàíòàëàñûï ¼àëòàñûíàí ä„ði àëûï iøòi. Ò¥éìåëåðií à£ûòûï, ¼àéòà-¼àéòà òåðå¡ äåì àëûï, òåðií ñ¥ðòòi. Ñîäàí êåéií ¼´ëàï êåòåòiíäåé, ¼àëòà¼òàï îðíûíàí ò´ðäû. – Ìåí ñûðò¼à øû£ûï êåëåéií, – äåäi åíòiãií áàñà àëìàé, åñiêêå ¼àðàé áåòòåï. Ñ„ëiìãåðåé ì´íû¡ ¥éäå áàð-æî£ûí ´ìûòûï êåòêåíäåé, àíäà-ñàíäà îðàìàëûìåí ê†çií ñ¥ðòiï, †çiìåí-†çi áîëûï îòûð. Áàòûð ñûðò¼à øû¼¼àí ñî¡, ïîñåëêåíi¡ îðòàëû£ûíà ¼àðàé æ¥ðäi. Îðòàëû¼ ñàìàëàäàé æàï-æàðû¼, ìàíà àâòîáóñòàí ò¥ñêåíäå áàé¼à£àí øà£ûí ïàðê ïåí åñêåðòêiøòi ê†ðiï êåëåäi. Ïàðê äåï îòûð£àíû ä†¡ãåëåòiï îòûð£ûç£àí áåñ-àëòû £àíà à£àø åêåí. Îðòàñûíäà – áèiêòiãi åêi æàðûì ìåòðäåé ò´£ûðäû¡ ¥ñòiíäå ¼îëûíà àâòîìàò ´ñòà£àí æàóûíãåðäi¡ òàñ ì¥ñiíi. Êàñêàñûç æàëà¡áàñ, øàøû äóäûðàï, (àðïàëûñ êåçií áåéíåëåãåíi áîëó êåðåê), øèíåëiíi¡ åòåãi æåëáiðåï, æî£àðûäàí ò†ìåí ¼àðàï, „ëäåêiìãå àéáàò øåãåäi. Áàòûð ì¥ñiííi¡ æàñ êåçiíäåãi †çiíåí àéíûìàé ¼àë£àíûíà ¼àòòû òà¡ûð¼àï, áiðäå¡åäåí ñà¼òàí£àíäàé, àÿ£ûí åïïåí áàñûï æà¼ûíäàé ò¥ñòi. Áiði æàíäû, áiði æàíñûç åêi áåéíå æû£à òàíè àëìàé ò´ð£àíäàé áið-áiðiíå ¥¡iëå ¼àðàï ¼àë£àí. Áàòûð îñû ò´ñòà †çiíå áåéì„ëiì åêiíøi †ìiðiíi¡ áàð åêåíií àìàëñûç ìîéûíäà£àíäàé áîëäû. Åêi †ìiðäi¡ ¼àéñûñûíû¡ æàë£àí åêåíiíå çåðäåñi æåòïåäi. Á„ëêiì, åêåói äå – øûíäû¼. Áàòûð åñêåðòêiøòi àéíàëûï øû¼òû. Åñêåðòêiøòi¡ ¼àäiði †çiíiêiíåí æî£àðû åêåíií, æ´ðòòû¡ òiði àäàìíàí ã†ði åñêåðòêiøòi àðòû£ûðà¼ ñûéëàéòûíûí à¡£àð£àí ñàéûí, iøòåé ñî£àí ¼àðñû á„ñåêå ïè£ûëû áàñ ê†òåðñå äå, îíû¡ àð æà£ûíäà „ëäåáið ìà¼òàíûø ñåçiìiíi¡ äå æî¼ åìåñ åêåíi áàé¼àëàäû. Áàòûð åñêåðòêiøòi¡ òóðà àëäûíà ¼àéòà êåëäi. Ì¥ñií ¼àðà£àí ñàéûí á´ðûí£ûäàí äà àéáàòòûðà¼ ê†ðiíäi. Á´£àí: «Òàéûï ò´ð á´ë àðàäàí!» – äåãåíäåé àâòîìàòûí êåçåíiï, ò†íå ò¥ñåòií ñåêiëäi.

– 142 – Áàòûð „ëäå¼àëàé òiòiðêåíiï, áàñ ñàó£àëà£àíäàé øåãiíå áåðäi äå, „ëäåíåãå ñ¥ðiíiï, î¼ òèãåí àäàìøà øàë¼àñûíàí ¼´ëàäû. Åñå¡ãiðåï, ò´ðà àëìàé, áiðàç æàòòû. Åñi êiðåñiëiøû£àñûëû ê¥éäå: – Æàçû£ûì íå? – äåäi äàóñû äiðiëäåï. Áàñûí ê†òåðiï, æàóàï ê¥òêåíäåé åñêåðòêiøêå ¼àðàäû. Åñêåðòêiø «æàçû£û¡íû¡ íå åêåíií †çi¡ áiëåñi¡» äåãåíäåé àâòîìàòûí êåçåíiï, ¥íñiç ò´ð. – Åíäi ìà£àí íå äåéñi¡? – äåäi òiði àäàììåí ñ†éëåñêåíäåé ¼îëûí æàéûï. – Íå iñòåé àëóøû åäiì ìåí?.. Åñêåðòêiøòi¡ æiáèòií ò¥ði æî¼, øà£ûì-àðûç ¼àáûëäàìàéòûí ¼àòàë ñóäüÿäàé ñàçàð£àí ¼àëïû. «Òàéûï ò´ð!» äåãåí ¼à¾àðëû ñ´ñû áàñûëàð åìåñ. Á´ë „ëäå¼àëàé ûçàëàíûï: «‡çi¡ òàéûï ò´ð» äåãiñi êåëiï åäi, òàìà£û ¼´ð£àï, ¥íi øû¼ïàäû. – ß, Àëëà, – äåäi áið êåçäå äàóñû æàðû¼øà¼òàíûï, – á´ë ä¥íèåäå ìà£àí îðûí ¼àëìà£àí ñåêiëäi. Åíäi †çi¡ øåø ìûíà ò¥éiíäi. Æ´ðò ê†çiíå ò¥ñiðå ê†ðìå. ‡çi¡å àë ìåíi, æàðàò¼àí èåì... – Áàòûð æûëàìñûðàï æ´ëäûçäàðû „ð æåðäåí „ðå¡ ê†ðiíãåí á´ëû¡£ûð ¼àðà ê†ê àñïàí£à ¼àðàäû. – Àëëàíû¡ á´éðû£ûíñûç †ëiì äå æî¼, †êiíiøêå îðàé, – äåãåí äàóûñ åñòiëäi. Áàòûð£à åñêåðòêiø ñ†éëåãåíäåé ê†ðiíãåí – Ñ„ëiìãåðåé åêåí. ½îëòû£ûíàí äåìåï, îðíûíàí ò´ð£ûçäû. …ëäå¼àëàé „éåë äå ïàéäà áîëäû. Åêåóëåï ì´íû ñ¥éåìåëäåï, ¥éãå „êåëiï, äèâàí£à æàò¼ûçäû. Ê†ï ´çàìàé áið æàñ æiãiò êåëäi. Ä„ðiãåð ñåêiëäi. Ä„ði áåðiï æàòûð ìà, óêîë ñàëûï æàòûð ìà, îíû íåãå iñòåï æàòûð – î£àí Áàòûð ò¥ñiíãåí æî¼. ‡çi áàñ¼à æà¼òà àëûñòà ò´ð£àíäàé, ìûíàó àðàäà îòûð£àí áàñ¼à áiðåó ñåêiëäi ê†ðiíåäi... ½´äàé òiëåãií áåðiï, æîëàóøû òà¡ àëäûíäà ¼àéòûñ áîëäû. Æàðû¼ ä¥íèåäåãi æàë£ûç £´ìûðûíû¡ îñûëàéøà àÿ¼òàë£àíûíà †êiíãåí-†êiíáåãåíi áåëãiñiç áið ê¥éäå ¥íñiç £àíà ¥çiëiï êåòå áàðäû. …éåë àáäûðàï: – Àïûð-àé, ìàñ¼àðà áîëäû¼-àó! Àïûð-àé... – äåé áåðäi. – Æî¼, á„ði ä´ðûñ, – äåäi Ñ„ëiìãåðåé. – Òàòàð ä„ìi òàóñûë£àí øû£àð áàé£´ñòû¡. Òiðøiëiêòå ïåíäåëiêïåí

– 143 – æiáåðãåí ¼àòåëiãi áîëñà, ¼´äàé êåøñií. Èìàíû æîëäàñ áîë£àé! ¤àðiï æàí... Áà¼´ë áîë! Á´äàí êåéií òà¡ àòòû. Ê¥í í´ðû ê¥íäåãiäåé ïîñåëêåíi àëòûí ø´£ûëà£à á†ëåäi. Æûë ñàéûí£û „äåòiìåí ìåðåêå ê¥íãi ¼àðáàëàñ åðòå áàñòàëäû. Ìåêòåï æà¼òàí ãîðííû¡, áàðàáàííû¡ ¥íäåði åñòiëåäi. μé¼ûäàí ò´ð£àí òiðøiëiê ïåððîííàí ¼îç£àë£àí àóûð ñîñòàâòàé áàÿó æûëæûï áàðà æàòòû. …ëäåáið æîëàóøû Ñ„ëiìãåðåéäi¡ ¥éiíå ¼´äàéû ¼îíà¼ áîï êåëãåíäå æ¥ðåêòåí ¼àéòûñ áîëûïòû äåãåí ñûáûñ ò†¡iðåêêå ñûçäû¼òàé òàðà£àíìåí, àëûï-¼àøïà äàáûðà£à ´ëàñ¼àí æî¼. Ä¥íèåãå êiì êåëiï, êiì êåòïåé æàòûð?.. Á´ë †¡iðäå á„ði á´ðûí£ûøà, á„ði á„ç ¼àëïûíäà. Òiïòi åøòå¡å äå áîëìà£àí ñåêiëäi. Àñòàíà, 2010 æûë

– 144 – …ÊÅ «…êå¡ õàë ¥ñòiíäå, òåç æåò» äåãåí òåëåãðàììàíû àëà ñàëûñûìåí, ñîë ê¥íi ´øà¼¼à îòûðäûì. Æîë áîéû ê†¡iëiìå íåøå ò¥ðëi îéëàð êåëäi. Ê†áiíå „êåìíi¡ ìåíi ê†ðìåé, ¼àéòûñ áîëûï êåòêåí ñ„òií ê†ç àëäûìà åëåñòåòåìií. Æ¥ðåãiì ¼îáàëæûï, †íå áîéûìäû ¥ðåé áèëåéäi. ‡ç ¼èÿëûìíàí òó£àí ¼àé£ûëû ê†ðiíiñ òàï áið áîë£àí î¼è£àäàé ê†êiðåãiìäi ê¥éiíiøêå òîëòûðûï, ê†çiìå æàñ „êåëåäi. …ëäå¼àëàé †çiìäi „êåì àëäûíäà êií„ëi æàíäàé ñåçiíåìií. Åíäi ò¥çåóãå áîëìàéòûí áið ¼àòåëiê æàñà- £àí ò„ðiçäiìií. Åíäi á„ði äå êåø ñåêiëäi... Ê†¡iëiìäå åêià¼ ñåçiì – ¥ðåé ìåí †êiíiø. Àóäàí îðòàëû£ûíà êåëiñiìåí ìàé òàñûï æ¥ðãåí ìàøèíàëàðäû¡ áiðiíå iëåñiï, ¥éãå ò¥íäå æåòòiì. Á´ðûí êîëõîçäû¡ êå¡ñåñi áîë£àí ´çûíøà êiðïiø ¥éäi¡ åñiãií ¼àìûñ àëáàðìåí ¼îðøàï ¼îéûïòû. …ëäå¼àéäàí ê¥éiñ ¼àéûð£àí ìàëäàðäû¡ ïûñûëäà£àí äûáûñòàðû åñòiëäi. ½àé æåðäå åêåíi áåëãiñiç, ä„ë àÿ¼ àñòû ìà¡ûíàí áà¼ïà ¥éðåêòi¡ ¼ûð¼ûëäà£àí ¥íi øû£àäû. Æîëäà£û á´òàë£àí îòûí ìåí æà¡£ûðû¼¼à, øûëàïøûí£à ñ¥ðiíå, ñèïàëàï æ¥ðiï åñiêêå êåëäiì. Ìåí ¼à£à áàñòà£àíäà-à¼ åñiê „íäåòå ñû¼ûðëàï, †çi àøûëûï êåòòi. Ä„ëiçäå †ëiìñiðåé æàí£àí àñïàëû øàìíû¡ áîëìàøû æàðû£ûíàí á¥éiðäåãi êiðåð åñiêòi¡ æîáàñû ê†ðiíåäi. ¦éãå êiðäiì. Îäàí „ði àóûç ¥éäi¡ åñiãi. Òà£û áið åñiê. Îðòà ¥éäi¡ åñiãi. (Áiçäi¡ ¥éäå íå ê†ï, åñiê ê†ï. Á´ðûí£û êå¡ñåíi¡ åñiêòåði). Ò¥ïêi á†ëìåãå êiðãåíäå áàðûï ä„ë

– 145 – ò†ðäå – ò†ñåê ¥ñòiíäå êiï-êiøêåíòàé áîëûï æàò¼àí „êåìäi ê†ðäiì. Àäàìíû¡ æ¥äåãåí êåçäå ì´íøàëû¼òû êiøiðåéiï êåòåòiíií á´ðûí áiëìåóøi åäiì. Ê†çi ø¥¡iðåéiï, æà¼ åòòåði øîäûðàéûï, àäàì òàíûìàñòàé áîëûï êåòiïòi. Æàíûíäà åêi àäàì îòûð. Áiðåói – Ó„ëè ìîëäà, åêiíøiñi – æèåí à£àì Ñàìàò. Ïåø ò¥áiíäå ì¥ëãiï àïàì îòûð. Ìåí êiðãåí áåòòå êèiìiìäi øåøïåñòåí ñ„ëåì-ñàó¼àòñûç áiðäåí „êåìå ´ìòûëäûì. ½´äàé-àó, ¼àëàé æ¥äåãåí! – Ñàéëàóìûñû¡, – äåäi „êåì åñòiëåð-åñòiëìåñ. Ê†çiìå ûñòû¼ æàñ òiðåëäi. Iøiìå íåáið †êiíiø, àðìàí, ê¥éiíiø òîëûï, „êåìíi¡ ¼àò¼ûë ñà¼àëäû, ¼ó ñ¥éåê æà- £ûíà ìà¡äàéûìäû òiðåäiì äå †êñiï æiáåðäiì. Ñîë êåçäå áàðûï ò†ðäåãi ìîëäà: – ½îé, ¼àðà£ûì, æûëàìà. Àìàí-ñàó êåëäi¡, „êå¡äi ê†ðäi¡. Åíäiãi ä„ì-ò´çäû áið Àëëàíû¡ †çi áiëåäi, – äåï æ´áàòó àéòòû. – Æûëàìà, àéíàëàéûí, – äåäi æèåí à£àì. – …êå¡íi¡, ìiíåêè, àðìàíû îðûíäàëäû. Ñåíi ê†ðñåì, ðèçàìûí äåãåí... Ê†ðäi £îé... – Æûëàìà, – äåäi „êåì çîð£à ñ†éëåï. Ñ†éòòi äå †çi êåìñå¡äåï ¼îÿ áåðäi. Ìà¡àéäà£ûëàð åíäi „êåìå áàñó àéòûï æàòòû. «Îñû áið æàìàí áîëìàñà, ñîíøàìà æåðäåí êiì içäåï êåëåð åäi», «Àðòû¡äà, ¼´äàé£à ø¥êið, ò´ÿ¼ áàð», «Áàëà¡ êåëñå, ¼óàíûøòàí æàçûëûï êåòåòií áið „äåòi¡ áàð åäi £îé». …êåì áàñûëûï, ìåíi ûìäàï †çiíå ¼àðàé øà¼ûðäû äà, ìà¡äàéûìíàí èiñêåäi. Ñîäàí êåéií áàðûï ¥é iøiìåí àìàíäû¼ áàñòàëäû. Ìîëäàíû¡, à£àìíû¡ ¼îëûí àëäûì. Àïàì áåòiìíåí ñ¥éäi. – …ëãiíäå £àíà ìàøèíà ä¥ðiëäåãåíäå „¡ãiìå ¼ûï îòûð åäiê. Ò„ðiçi, ñîíûìåí êåëäi¡ £îé? – äåäi ìîëäà àÿò î¼û£àíäàé áið ñàçáåí. – È„, – äåäiì „ëi äå †êñiãiìäi áàñà àëìàé. À£àì ¼àëàäàí ¼àøàí øû¼¼àíûìäû, àóäàííàí ìàøèíàíû¡ ¼àëàé òàáûë£àíûí, îäàí êåéií ¼àëàäà£û †çi òàíèòûí áiðëi-æàðûìäû àäàìäàðäû¡ àìàíäû£ûí ñ´ðàäû. Òåëåãðàììàíû †çi ñàë£àíûí, åêi ñ†çäi¡ áàñûí ¼îñà àëìàéòûí ïîøòàøû Òàéøû¼òàí íå ¼àéûð, æàìàí îðûñøàñûìåí †çi æàçûï øû¼¼àíûí, î£àí 1 ñîì 30 òèûí ò†ëåãåíií „¡ãiìå ¼ûëäû.

– 146 – – Áà£àíà „êåñi Ñàéëàóäû „¡ãiìå ¼ûë£àíûìûçäà åñiêòi¡ ñûðòûíäà ò´ð £îé äåãåí æî¼ ïà, – äåäi àïàì ñ†çãå àðàëàñûï. – À, è„, – äåäi à£àì äà åñiíå ò¥ñiðiï. – Ñàéëàó åñiêòi¡ ñûðòûíäà ò´ð äåäi £îé áiçãå... – Áiëiï ò´ð £îé, – äåäi ìîëäà †çi áiëiï ò´ð£àíäàé ìà- ¡ûçäàíà ñ†éëåï. – ½´äàé ñîíäà î£àí ê†ðñåòiï ò´ð. ½´äàéäû¡ „ìiði ê¥øòi åìåñ ïå!.. Ìåí „êåìíi¡ æàëïû æà£äàéûí, ä„ðiãåðäi¡ íå àéò¼àíûí ñ´ðàäûì. – Ä„ðiãåð íå äåñií, – äåï ê¥ìiëæiäi à£àì äà, – ä„ðiñií áåðiï æàòûð. …ð í„ðñåíi¡ ñ„òi áîëàäû äà †çi. – Ä„ðiãåð ¼àðàìàé ò´ð £îé, – äåï †êïå àéòòû àïàì. – Ñîë áàëàíû¡ †çi àóðóäû àëàëàï ¼àðàéòûí ñåêiëäi. Áûëòûð †çiíi¡ íà£àøûñû Æàðìà£àìáåòòi ¼àëàé åìäåäi. Àóäàí£à äà, îáëûñ¼à äà àïàðäû. – Îëàé äåìå, á„éáiøå, – äåäi ìîëäà. – ½´äàé áiëåäi äå¡iç... ½´äàéäû¡ æàçóû ¼àëàé áîëñà, àóäàí£à, îáëûñ¼à àïàð£àííàí åøòå¡å †çãåðìåéäi. Íåìåíå, ìûíà ñåíi¡ áàëà¡ àïàðà àëìàé ìà? Åðòå¡-à¼ Àëìàòûäàí áið-à¼ øû- £àðñûí... Áiðà¼ ä„ì áiëåäi. Ûðûçäû¼-íåñiáå †ëøåóëi £îé †çi. – Ìiíåêè, ò†ðò ê¥í áîëäû, – äåäi à£àì ìà£àí ¼àðàï. – Îñûëàé ê¥çåòiï îòûðàìûç. Êåøå ½àóìåí øàë ìåí Åðåêå¡ êåëiï åäi. Åðåêå¡ ¥ëêåéãåí àäàì £îé, ¼àæûï ¼àëäû. Á¥ãií ìiíå, ìîëäåêå¡ êåëiï, æà¼ñû áîëäû. Ìîëäåêå¡ †çiíi¡ êåëói ¥ëêåí ì„ñåëåëåðäi øåøåòiíäåé òàìà£ûí êåíåï, æ†òêiðiíiï ¼îéäû. Ò¥í îðòàñû àóà øàé iøiëäi. Øàéäàí êåéií: – Ñåí æàòûï äåìàë, – äåäi à£àì. – Æîëäàí êåëäi¡, æîë ¼àæûòàäû £îé àäàìäû. …êåì òûíûø ´éû¼òàï æàòûð åêåí. Àóçû àøû¼. Áið¼àëûïòû ñûðûëäà£àí äûáûñ øû£àäû. Îðòà á†ëìåäåãi êåðåóåòêå êåëiï æàòòûì. Ìîëäà ìåí à£àìíû¡ ê¥¡ãiðëåãåí äàóûñòàðû åñòiëiï ò´ð. μçà¼ æàòòûì, áiðà¼ ´éû¼òàé àëìàäûì. ½àéòà áàñûìà íåøå ò¥ðëi îéëàð êåëiï, ´é¼ûì øàéäàé àøûëäû. Àïûð-àó, „êåì †ëiï ¼àëñà, íå iñòåéìií?! …êåìäi áið ðèçà ¼ûëàòûíäàé æà¼ñûëû¼ æàñàï ê†ðäiì áå? Îñûëàé ò¥ê ê†ðìåé, æàë£ûç áàëàñûíà †êïåëåãåí ê¥éiíäå ä¥íèåäåí àòòàíûï êåòå áåðìåê ïå?!

– 147 – Ìåí „êåìíi¡ áàñûíàí êåøêåí ´çûí òàðèõ¼à îéøà ê†ç æiáåðäiì. ‡ç †ìiði òóðàëû ìà£àí ê†ï àéòóøû åäi. ½èûíøûëû¼òû, áåéíåòòi ê†ï ê†ðãåí àäàì £îé... * – ½îÿí æûëû àç£àíòàé ìàëûìûç ¼ûðûëûï ¼àëäû äà, òóûñòàðäû ñà£àëàï, æåð àÿ£û ¼´ð£àñûìåí Æûëàíäû£à ê†øiï êåòòiê, – äåï áàñòàð åäi ê†ï „¡ãiìåñiíi¡ áiðií. – Æûëàíäû áîéû îë êåçäå ¼îëäû¡ ñàëàñûíäàé òiçiëãåí åë. Ìàëäûáàéäû¡ åêi áàëàñû – Åñò†ðå, Áåñò†ðå øòàò áîëûï, áîëûñòû¼¼à òàëàñûï, àðàëàðûíäà àäàì †ëiï, êiñi ¼´íû äàóëàíûï, òàëàñûï, ûðó-òûðó áîëûï æàòûð åêåí. …éòåóið, à£àéûííû¡ àòû à£àéûí, áið-áið ëà¼òàí, „ëi æåòêåíi ñàóëû¼ ¼îé á†ëiï áåðiï, îíû¡ ñûðòûíäà åðóëiê „êåëiï, áiðäåí åë ¼àòàðûíà ¼îñûëûï êåòòiê. ‡çiìiç áåñ à£àéûíäû áîëäû¼. Øåøåìiçäi¡ ¼àéòûñ áîë£àí êåçi. ½ûçäàðäû¡ á„ði ò´ðìûñ ¼´ðûï êåòêåí. …ïñàòòàð, ½àïñàòòàð, Í´ðæàí – ¥øåói äå á†ëåê ¥é. Ä¥éñåí äå ¥éëåíãåí, áiðà¼ „êåéäi¡ øà¡ûðà£ûíäà. Ìåíi¡ ñàëò áàñ, ñàáàó ¼àìøû êåçiì. Áiçáåí áiðãå Àéòûáàéëàð äà ê†øiï êåëãåí. ¦ëêåí áàëàñû Àéäàðõàí åêåóiìiç Åñò†ðåíi¡ æûë¼ûñûí áà£àòûí áîëäû¼. Äîñûì áàëàñûíäà Åñò†ðåäåí áàé åøêiì áîë£àí æî¼ ¼îé. ‡çi äå, ¼´äàé ñà¼òàñûí, ò„êàïïàð åäi. ½ûñòà ìîéûëäàé ¼àï-¼àðà, àòà¼òû á„éãå ¼àðà¼àñ¼àñûí, àë æåð ¼àðàéûñûìåí æ´ìûðò¼àäàé àïïà¼ æîð£àñûí ìiíåòií. Áiðåñå îðûñøà, áiðåñå ¼àçà¼øà – íåøå ò¥ðëi ¼´áûëûï êèiíåäi. Æàí áàëàñûíà òà¼ûìû òîëìàéäû. Ê†øiï êåëãåííi¡ êåëåñi æûëûíäà Àéòåêå¡ êåëií ò¥ñiðãåíäå Åñò†ðå Äóàí æà¼òà áîëäû äà, àðòûíàí ¼îéûí ñîéûï, òàìà£ûí „çiðëåï ¼îéûï øà¼ûð£àíäà, èò-àé, êåëìåäi £îé. Ä„ìíåí ¥ëêåí åìåñ øû£àð äåï, åêi ðåò àäàì æiáåðãåíäå «áàðà àëìàéìûí» äåãåííåí áàñ¼àíû àéòïàïòû. Áið æûëäû¡ iøiíäå øàðóàøûëû£ûìûç ò¥çåëiï ¼àëäû. ½àïñàòòàð ¼ûñòàóäû èåñiç ¼àëäûðìàéìûí äåï îé£à ê†øiï êåòòi. Ñîë æûëû øàáûíäû¼ òà ìîë áîëûï, Åñò†ðå, Áåñò†ðåëåðäi¡ äàóëàðû á„òóà£à êåëiï, àé£àé-ñ¥ðãií áàñûë- £àí áîëàòûí. Áiðà¼ îé æà¼òàí àäàì êåëãåí ñàéûí «ïàòøà ¼´ëàïòû, ¥êiìåò æà¡àðûïòû, à¼, ¼ûçûë äåãåí øû£ûïòû» äåãåí íåøå ò¥ðëi õàáàðëàðäû åñòiï æàòàìûç. Êåëåñi æàç-

– 148 – äû¡ îðòàñûíäà àòòû êàçàê äåãåí á„ëå øû¼òû. Á„ëåí æåðäå á¥êië áið àóûëäû àòûï êåòiïòi, øàóûï êåòiïòi, „éåëäåðäi ìàñ¼àðàëàïòû äåãåíäi åñòiãåíäå ò´ëà áîéû¡ ò¥ðøiãåäi. «Å, å, çàìàííû¡ áåòi æàìàí áîï áàðàäû. Åëãå ò¥ñêåí àóûðòïàëû¼ ¼îé. Áûëòûð ê¥çäå ê¥ííi¡ ò´òûë£àíûíàí ¼îð¼ûï åäiì», – äåï îòûðàòûí „êåì æàðû¼òû¼. Áið ê¥íi áiçäåðãå ¼àðàé àòòû êàçàêòàð êåëå æàòûð äåãåí õàáàð àëäû¼. Ç„ðå ¼àëìàäû. ½ûç-¼ûð¼ûíäàðäû¡ á„ðií Øîø¼àê†ëäi¡ ¼àëû¡ ¼îïàñûíà àïàðûï, òû£ûï òàñòàäû¼. Í´ðæàí †æåò åäi. Àóûëäà£û áàð àçàìàòòû æèíàï àëûï, àòòû êàçàêòàðäàí áiçãå ¼àéûð æî¼, åëäi¡ ¼àíûí à£ûçûï êåëå æàò¼àí æàóûçäàðäû¡ ðåòií òàóûï, ê†çií ¼´ðòó êåðåê äåãåíäi àéòòû. Ìàë äåñå æàíû ¼àëà ìà, æûë¼ûíû¡ æàóû åêåí äåãåíäi åñòiãåí ñî¡, Åñò†ðå äå áiçãå ¼îñûëäû. Ñîíûìåí á¥êië àóûë áîëûï àòòû êàçàêòàðäû †ëòiðóãå ¼îðûäû¼. Êåðåãåëåðäi¡ áàñòàðûí ò¥éiñòiðiï áiðíåøå ¼îñ òiãiëäi. Æåðîøà¼ ¼àçûëûï, àëäûí àëà ñîéûëàòûí ¼îéëàð äà äàéûíäàëûï ¼îéûëäû. Ò¥ñ êåçiíäå ¼ûðäàí áið òîï ñàëò àòòû ê†ðiíäi. Æà¼ûíäà£àíäà ê†ðäiê – èû¼òàðûíäà øîøàé£àí ìûëòû¼òàðû áàð, „ñêåðøå êèiíãåí îðûñòàð. «Àë êåëäi àòòû êàçàêòàð» äåï æàòòû. Iðãåãå êåëãåíäå áið-à¼ áiëäiê – „êåéäi àéäàï êåëå æàòûð åêåí. Ìàëäà æ¥ðãåí áîëàòûí. Òàÿ¼ æåãåí ñåêiëäi. Øåêåñiíäå ¼àí áàð. Èòòåðäi¡ ò¥ñi ñóû¼ åêåí. Àòûï æiáåðìåãåíiíå ø¥êið äåñåéøi. Í´ðæàí åò ¼ûçóûìåí îäûðà¡äà£ûñû êåëiï åäi, „êåé †çi áàñûï òàñòàäû. …êåìäi ´çàï êåòêåí ¥ø-ò†ðò æûë¼ûñûí àóûë£à àéäàï êåëå æàò¼àí æåðiíåí ´ñòàïòû. Á´ë àéò¼àí ñ†çäåðiíå ò¥ñiíáåãåí. Ûìäàðûíà ¼àðà£àíäà æûë¼û òàóûï áåð äåéòií ñåêiëäi. …êåì: – Áiç êåäåé àäàìáûç. Ìîë æûë¼û áîëìàéäû. Àç£àíòàé ¥ø ¥éëi æàí£à áiòêåí áàð ò´ÿ£ûìûç îñû, – äåïòi ¼àçà¼øàëàï. Àòòû êàçàêòàð æûë¼ûëàðû¡äû òû£ûï îòûðñû¡äàð äåï ñåíáåãåí áîëóëàðû êåðåê, „êåìäi åêi-¥ø ðåò ìûëòû¼òû¡ ä¥ìiìåí ò¥éiï æiáåðiïòi. À¼ûðû æûë¼û òàóûï áåðìåñå¡, àòàìûç äåï àóûë£à àëûï êåëãåí. Ä¥éñåííi¡ àçäà£àí îðûñøàñû áàð. …êåì êiøêåíòàé êåçiíäå Àéñà£à åðòiï æiáåðiï, áið æûë ¼àëàäà î¼û£àí. Îðûñòàð àò ¥ñòiíäå ñîñòèûï-ñîñòèûï ò´ðà ¼àë£àíäà Ä¥éñåí

– 149 – æàíäàðûíà áàðûï, îðûñøà ñ†éëåñòi. Àíàëàð ê„äiìãiäåé ¼óàíûï ¼àëäû. Ä¥éñåí åëäi¡ „äåéi ê¥òiíiï îòûð£àíûí, ¼îíà£àñûíû¡ áîëàòûíûí, òiëåêòåðiíi¡ á´ëæûìàé îðûíäàëàòûíûí àéò¼àí áîëó êåðåê, „ñêåðëåð ¼àó¼ûëäàñûï ì„ç áîëûï, àòòàðûíàí ò¥ñå áàñòàäû. Áiðà¼ †çäåði ñà¼ åêåí. Áiðåói ìûëòû£ûí ´ñòàï, àòòàðûíû¡ æàíûíäà ¼àëäû. Iøiíäå æóàí ¼àðûí áiðåó áàð. Áàñòû£û £îé äåéìií, «½îñòû¡ iøiíå êiðìåéìiç. Òåç æûë¼û „êåï áåði¡äåð» äåï ò´ðûï àëäû. Íå êåðåê, à¼ûðû êiðäi-àó. ½ûìûç áåðäiê. ‡çäåðiìåí áiðãå àëûï æ¥ðãåí àðà¼òàðû áàð åêåí. Àçäàï àðà¼ iøòi. Ñûðòòà- £û ê¥çåòøiñi äå ¥éãå êiðãåí. Îäàí åò êåëäi. Ìåí òàáà¼ òàñûï æ¥ðìií. – ½àçið «ñîðïà „êåë» äåãåí êåçäå áàñòàéìûç, Ä¥éñåíãå àéò, ¼îñòàí øû¼ñûí, – äåï ñûáûð åòå ¼àëäû Í´ðæàí. Òàáà¼òû àëäàðûíà ¼îéûï æàòûï: – Ñà£àí øû¼ñûí äåï æàòûð, – äåäiì Ä¥éñåíãå à¼ûðûí £àíà. Æóàí ¼àðûí ñåêåì àëûï ¼àëäû. Ä¥éñåíãå ¼àðàï, áiðäå¡å äåï ø¥ëäiðëåï æàòûð. Ä¥éñåííi¡ íå àéò¼àíûí áiëìåäiì, ¼îñòàí øû£ûï êåòòiì. Àïûðìàé, Ä¥éñåíäi ´ñòàï ¼àëàð ìà åêåí äåï ç„ðåìíi¡ ´ø¼àíûí ê†ðñå¡. Øû¼òû-àó áið ìåçãiëäå ¼îñòàí. Ñîë êåçäå «ñîðïà „êåë» äåãåí àé£àé øû¼òû. Ñîë-à¼ åêåí, êåðåãåëåðãå áàéëàí£àí àð¼àíäû òàðòûï-òàðòûï ¼àë£àíäà ¼îñòû¡ á„ði áið ñ„òòå æàëï åòiï, åòêå åíäi ¼îëäàðûí ñîçà áåðãåí àòòû êàçàêòàðäû áàñòû äà ¼àëäû. «ß, àðóà¼!» – äåï ´ìòûëûï êåï áåðäiê. Í´ðæàí äà ¼àðóëû åäi-àó. ½îëû iëiêêåí æåðäåí „ëãiëåðäi ¼îñòû¡ àñòûíàí ñóûðûï àëàäû. Ñîéûëìåí ò†áåäåí áið ´ðûï ¼´ëàòûï æàòûðìûç. Îéïûðìàé, å¡ãåçåðäåé áið ñàðû îðûñ áîé áåðåäi äåãåíi¡ íå! Àë£àø¼û æû£ûï ñàë£àíûìûçäà Ä¥éñåí áåëiíåí íàãàíûí ñóûðûï àë£àí. Ñîéûëìåí ´ð£àíäà ¼´ëàìàé, ¥ñòiíäåãi êèiìií ñûïûðûï òàñòàï, ñîð£à ¼àðàé ¼àøñûí. Æàí áåðó äåãåí î¡àé ìà? Ñîð£à òû£ûï, æàí-æà£ûíàí ¼àìà- £àí êåçäå „ëãi èòòi¡ áàëàñû òàòàð ìà íåìåíå, «Àëëà, Àëëà» äåéäi ¼àçà¼øàëàï. «Ìûíàó ì´ñûëìàí áîëûï æ¥ðìåñií» äåï ¼îáàëæèû¼. Í´ðæàí îæàð £îé: «Îé, „êå¡íi¡ àóçûí. Á´£àí ¼à¡£ûï æ¥ðãåí ¼àíäàé ì´ñûëìàíäû¼», – äåï òó ñûðòûíàí ñîéûëìåí ´ðûï ¼´ëàòòû. Ñîäàí ò¥íiìåí ñîðäû¡ ñûðòûíàí ¥ëêåí ø´¡¼ûð ¼àçûï, á„ðií áið-à¼ ê†ìäiê. Êåëåñi ê¥íi „ëãiëåðäi¡ ä¥íèåëåðií á†ëiñåéiê. ½îðæûí-

– 150 – äàðûíû¡ iøi òîë£àí áiëåçiê ïå, ñûð£à ìà, „éòåóið òîë- £àí á´éûì. Ä¥éñåí áiðåóiíi¡ åð-ò´ðìàíûí àëûï, „ëãiíi¡ ê†ïøiãiíi¡ iøiíåí ¼àðàé£àí ä¥íèå øû¼òû. Áiðåóiíi¡ ìûëòû£ûí ìåí àëäûì. Áið ê¥íi «iøòåí „ñêåð øû£ûïòû, àòòû êàçàêòàðäû¡ †ëiêòåðií içäåï øû¼¼àí ê†ðiíåäi, iñòiê òåìiðìåí æåðäi òåñiï òåêñåðåäi åêåí» äåãåí ëà¼àï æåòïåñií áå. Ìûíà ¼àçà¼øûëû¼òû ¼àðàñàéøû. «Ê†ìãåí æåðäåí òàóûï àëñà, øåòiìiçäåí ¼ûðûëàìûç, †ðòåó êåðåê» äåãåí ´é£àðûì æàñàäû øàëäàð. À¼ûðû èòòåé áîëûï ê†ðäi ¼àéòàäàí àøûï, „ëãiëåðäi¡ ñàñûï êåòêåí äåíåëåðií ñîðäû¡ iðãåñiíäå ê†êïåêïåí †ðòåìåéiê ïå. Àäàì äåãåí ïûøûðëàï ä¥íèåäåí ´çà¼ æàíàäû åêåí. Òà¡ àò¼àíøà †ðòåäiê. Ìûíà ½àðàòåìiðäi¡ Åñòåãi, Ò¥í¼àòàð Åñòåê äåóøi åäiê ¼îé áàé£´ñòû, ñîäàí øîøûï, àóðó áîëäû £îé. Åíäi æ´ðò á†ëiï àë£àí ä¥íèåëåðiíåí áåçå áàñòàäû. Ìûëòû¼òàðûìûçäû, ñà¼èíà-ñûð£àëàðûìûçäû ñó£à ëà¼òûðäû¼. Æàííàí ò„òòi íå áàð? Áiðà¼ àéò¼àí „ñêåð êåëìåäi. Æ¥ðåãiìiç àçäàï îðíûíà ò¥ñiï áîë£àí ñî¡, „êåì ìåíi øà¼ûðûï: – Îé£à áàðûï êåë, ½àïñàòòàðäû¡ ¥é iøiíi¡ àìàíäû- £ûí áië. Ä¥íèå àñòû-¥ñòiíå øû£ûï æàò¼àíäà ¼àéñûìûçäû¡ ¼àé ñàéäà æàò¼àíûìûçäû áiëìåé ¼àëàðìûç, – äåäi. – Àð æà¼òàí íå õàáàð áàð åêåí? Àéñàíûêiíå ñî¼¼àéñû¡. Òîðû àòòû åðòòåï àëûï, àóûëäàí øû£ûï êåòòiì. Ò¥ñ êåçiíäå Îøà¼òûäà îòûð£àí †çiìiçäi¡ íàçàðûìáåò Æàë£àñáàéëàðäàí áið øàé iøiï àëûï, á´ëà¡ ¼´éðû¼ïåí ê¥í áàòà îé£à ¼´ëàäûì. ½àïñàòòàðëàð ½àðàñóäû¡ æèåãiíäå åêåí. Êåøêå ¼îé ñîéûï, Àéñàëàðäû øà¼ûðäû. Àéñàíû¡ æàíûíäà áið æàñ æiãiò áàð. Êiì åêåíií òàíûìàäûì. Î¼û£àí á„ëå áîëó êåðåê: «Ïàòøà àíàó, ïàòøà ìûíàó. Æà¡à †êiìåò êåäåéäiêi áîëàòûí øû£àð. Áiðà¼ àðòû ¼àëàé áîëàòûíûí àéòó ¼èûí. Àë áàéëàðäû¡ åñòåði áîëñà, ìàëäàðûí àçàéò¼àíû æ†í £îé», – äåï çóûëäàï îòûð. Æ´ðòòû¡ ìàëûíäà£û øàðóàìûç ¼àíøà. Ò†ðò ¥éëi æàí ¼àðàï îòûð£àí ò†ðò-áåñ ò´ÿ¼òû àçàéò¼àíäà ¼àéòiï ê¥í ê†ðåìiç. Àòòû êàçàêòàðäû¡ á´ë àðà£à äà ñîé¼àíû àç áîëìàñà êåðåê. – Îëàð ïàòøàíû¡ „ñêåðëåði £îé, ¼ûçûëäàðäàí æå¡iëãåí ñî¡ ½ûòàé£à àóûï áàðàäû. Îëàð òiði æàíäû àÿìàéäû, – äåï ò¥ñiíäiðäi „ëãi æiãiò.

– 151 – Îéäà åêi-¥ø ê¥í áîëûï, ½àïñàòòàðäû¡ „êåéãå æiáåðãåí øàé-¼àíòûí àëûï, òà£û äà òîðû àòòû¡ á´ëà¡ ¼´éðû£ûìåí êåøòåòiï àóûë£à æåòòiì. ¦éäi¡ ìà¡û òîïûðëà£àí àäàì. Æåðîøà¼ áàñûíà „éåëäåð ¼àïòàï êåòiïòi. Æ¥ðåãiì çó åòå ¼àëäû. Òà¼àé áåðãåíäå „éåëäåðäi¡ æûëà£àí äàóñûí åñòiï, áið ñ´ìäû¼ áîë£àí åêåí äåäiì iøiìíåí. ¦éäåí à¡ûðàï „êåì øû¼òû. – Í´ðæàííàí àéûðûëäû¼ ¼îé... – äåãåí ñ†çií à¡£àðäûì. Ñîäàí íå áîë£àíûí áiëìåéìií. Òàëûï ¼àëûïïûí. (…¡ãiìåñiíi¡ àð£ûñûí ´ìûòûï ¼àë£àíäàé „êåì îñû ò´ñòà ¥íñiç ¼àëàäû). Å-å, á´ë áàñòàí íå êåøïåäiê. Êåéií åñòiäiì, àóûë£à òà£û äà àòòû êàçàêòàð êåëiïòi. Àòà¡à í„ëåò Åñò†- ðåëåð áîëóû êåðåê æûë¼ûìäû ñûïûðûï êåòå ìå äåï æà- £ûìïàçäàí£àí, àòòû êàçàêòàðäû †ëòiðäi äåï Í´ðæàíäû ñûðòûíàí ê†ðñåòiïòi. ¦ø ñîëäàò êåëiï, áèå ñàóäûðûï ò´ð£àí æåðiíäå Í´ðæàíäû àòûï êåòiïòi. * Ìåí „êåìíi¡ „¡ãiìåñiíi¡ ñî¡ûíäà ¥í-ò¥íñiç ò´íæûðàï, ¼îëûíû¡ àäûðàé£àí òàìûðëàðûí ñûð£ûòûï, ì´ðòû æûáûðëàï, ò´£æèûï îòûðàòûí êåçií ê†ç àëäûìà åëåñòåòiï îòûðìûí. – …é, Í´ðæàí-àé, – äåð åäi íàçàëàíûï, – ìà¡äàé£à ñûéìàé êåòòi¡äåð £îé, ìà¡äàé£à!.. Òàëûï áàðûï, ´éû¼òàï êåòñåì êåðåê, òà¡åðòå¡ãi øàéäû àëäû£à àëûï æàò¼àí êåçäå ò´ðäûì. Áåòi-¼îëûìäû æóûï, ¼ûðûíûï, „êåìíi¡ ¼àñûíà êåëiï îòûðäûì. …êåì áåòiìå ´çà¼ ¼àðàäû. – Íåìåíå, áiðäåìå àéò¼ûñû êåëiï îòûð ìà? – äåäi àïàì ìà£àí ¼àðàï. …êåì áàñûí øàé¼àäû. – Ñóñûí áåðøi, – äåäi ñîäàí êåéií. Æàñòû¼òû áið øûíòà¼òàï îòûðûï, øàëàï iøòi. ½àéòàäàí ¼èñàéûï æàòûï: – …é, – äåäi êåéiãåíäåé áið ¥íìåí àïàìà ¼àðàï, – áàëà£à òàìà¼ ¼îéäû¡äàð ìà? – ½îÿìûç £îé, – äåäi àïàì øàé ¼´éûï æàòûï. – Øàé iøiï áîëàéû¼.

– 152 – – Ñåíi¡ äå áið àéíàëøû¼ æåãåíäåé øûð àéíàëûï, iñi¡íi¡ †íáåéòiíi-àé, – äåï êåéiäi òàï áið ñàó ê¥íiíäåãiäåé. …êåìíi¡ êåéiãåíiíå æ´ðòòû¡ á„ði ¼óàíûï ¼àëäû. «Òiðøiëiê áîëñà, øiðêií, êåéiãåííi¡ †çi ¼àíäàé ðà¼àò» äåãåí îé êåëäi ê†¡iëiìå. – Àéòòûì £îé, á´ë øàë áàëàñû êåëñå, æàçûëûï êåòåäi, – äåñòi áiðåóëåð. Øàé ¥ñòiíäå „êåìíi¡ ê†¡iëií ñ´ðàóøûëàð êåëå áàñòàäû. Æà¼ûí òóûñòàðûìûçäû¡ áiði Ñàíæàð á´ë àóðóäàí øàëäû¡ †ëìåéòiíií, òåê Òûð¼àéäû¡ Àáûëûíà ê†ðñåòiï àëó êåðåãií („êåñi „óëèå àäàì áîë£àí £îé), àë ä„ðiãåðëåðäi¡ †çiíåí àðòû¼ åøòå¡åíi áiëìåéòiíií àéòûï êåòòi. Ñåðiêáàé øàë êåëiï, †ç ¼´ëà£û ì¥êiñ áîë£àí ñî¡ „êåììåí àé£àéëàï ñ†éëåñòi. – Åé, Ñåéñåí, – äåäi ¼àìøûñûìåí æåðäi ê†ðñåòiï, – áàëà¡íû¡ êåëãåíi ¼àéûðëû áîëñûí. Ê†çàéûì áîëûï æàòûð åêåíñi¡. Ò´ðûï êåòñå¡, û¼òèÿð ¼´äàéäà, àë †ëå ¼àëñà¡, òà£û àðìàíû¡ æî¼. …êåì áîëìàøû æûìè£àí áîëäû. – Áàÿ£û Àòàìáåêòi¡ Ñàðû áèi ê†çiíi¡ òiðiñiíäå †çiíå ¼àáið ¼àçäûðûï, ê¥ìáåç ò´ð£ûçûï åäi, ñîë ê¥ìáåçäå ¼àçið êiìäåð æàòûð? – Åêi ¼àòûí æàòûð, – äåäi „êåì à¼ûðûí £àíà. – Åêi ¼àòûí æàòûð, – äåï ¼àéòàëàäû Ñåðiêáàé áàð äàóñûìåí. – Òiðiñiíäå ¼´äàé áîë£àííû¡ áiði ñîíäàé-à¼ áîëàð. ½àçið ñ¥éåãiíi¡ ¼àéäà ¼àë£àíûí åøêiì áiëìåéäi. – Ñåðiêáàé †çiíå ¼àðñû äàó àéòà ìà äåï ê¥òêåíäåé, êiëåãåé ê†çäåðií áàæûðàéòûï, ¥íäåìåé ¼àëäû. Åøêiì ñ†ç àéòïà- £àííàí êåéií: – Ñåí åêåóiìiçäi¡ ê†ðãåí ¼èûíøûëû£ûìûçäû åøêiìãå áåðìåñií, – äåäi ñ†çií æàë£àï. – Îñû ê¥íäi ø¥êið ¼ûëó êåðåê... Ø¥êið äå... «Ñåêå¡ ä´ðûñ àéòàäû», «Ñåêå¡äiêi „äië ñ†ç», «Á´ë øàë ñ†çãå á„ëå £îé», – äåï, îòûð£àíäàð øàëäû ¼îëïàøòàé áàñòàäû. Ñåðiêáàé ìà¼òà£àíäû æåê ê†ðìåéòií, êiëåãåé ¼îé ê†çäåðiìåí ìà¡ûíäà£ûëàð£à æûìû¡äàé ¼àðàï, ¼àòàð îòûð- £àí ìîëäàíû¡ øà¼øàñûí ñ´ðàäû. Øàé ¥ñòiíäå „¡ãiìå áiëåòií øàëäàðäû¡ àçàéûï áàðà æàò¼àíäû£û òóðàëû ñ†ç áîëäû.

– 153 – – Ò†ëåóáàé øåæiðå £îé, – äåäi „ëäåêiì. – Ò†ëåóáàéäû¡ àéòàòûíû †òiðiê, – äåäi æèåí à£àì ´íàòïàé. – Îíûêi òåê †çií ìà¼òàó. – Ñîñûí£û áið „¡ãiìåíi ò„ï-ò„óið àéòàòûí îñû øàë, – äåï „ëäåêiì Ñåðiêáàéäû èåãiìåí ê†ðñåòòi. – Áiðà¼ ¼´ëà£û ñà¡ûðàó, àé£àéëàï-´é£àéëàï, åñi¡äi øû£àðàäû. …êåì æàñòû£ûí áèiêòåòiï, û¡£àéëàíûï îòûðäû. – …é, ½àáè, – äåäi û¡ûðñè ñ†éëåï, ò†ðäå îòûð£àí ïàðòîðã¼à. – Ñåí íåãå îñû óà¼ûò¼à øåéií êåëiï, ê†¡iëiìäi áiëìåé æàòûðñû¡? …é, øiðêií-àé! …êå¡ ø†êêåí ò¥éåãå ìiíå àëìàéòûí æàìàí åäi... – Ìåíi ê†ðñå „äåòi, – äåäi ½àáè êå¡êiëäåé ê¥ëiï, – „ëäå¼àøàí †ëiï ¼àë£àí „êåìíi¡ åòåãiíåí áið òàðòûï ¼àëàäû. – Íà£àøûëû-æèåíäi áîë£àí ñî¡ ñîëàé áîëàäû, – äåï ò¥ñiíäiðäi ìîëäà. – Áàÿ£ûäà „êåñi Æûëàíäûäàí îé£à æàÿó ¼´ëàéìûí äåï, – äåäi „êåì „ð ñ†çií á†ëiï-á†ëiï, – îðòà æîëäà àøòàí †ëãåëi æàò¼àí æåðiíåí ¥éãå „êåëiï, àìàí àëûï ¼àë£àí åäiì. Êåéií îäàí ñåí ñåêiëäi èò òóàòûíûí áiëãåíäå ñîë æåðäåí ¼îç£àìàéòûí åäiì £îé... Æ´ðò äó ê¥ëäi. – …íå, „íå, – äåäi ½àáè áàñûí øàé¼àé ê¥ëiï, – †çi †ëåéií äåï æàòûï, òiëiìåí áiðåóäi øà£ûï æàòàäû. – Íà£àøûëû-æèåíäåðäi¡ ¼àëæû¡û, ¼´äàé ñà¼òàñûí, áàÿ£ûäà æàìàí áîëóøû åäi £îé, – äåäi ìîëäà ¼àáà£ûí ò¥éiï. – Ìàð¼´ì ìûíàó †çiìiçäi¡ àëáàí ½´ñàéûí ìåí ¼àç Ñåð„ëiëåðäi¡ iñiíåí àäàì øîøèòûí. Áið æûëû åêåói àò ¼îñàìûç äåï êåðåéëåðäi¡ àñûíà áàðûï, áið æ´ìàäàí êåéií ½´ñàéûí æàë£ûç †çi ¼àéòûï êåëäi. Îäàí Ñåð„ëiíi¡ ¥éiíå êiðiï: «Æîëäà †çåííåí †òiï åäiê, Ñåð„ëi àòûìåí áiðãå ñó£à êåòòi», – äåï åñòiðòòi. Ñîäàí ó-øó. Ñåð„ëiíi¡ ¥éi æûëàïñû¼òàï, ìàë ñîéûëûï, ¼´ðàí î¼ûëûï, à¼ûðû íå êåðåê, æåòiñií áåðãåëi æàò¼àíäà Ñåð„ëiíi¡ †çi êåëñií. Ñ†éòiï áið ìàñ¼àðà áîë£àí. – Íà£àøûëû-æèåí äåãåíãå ñîò æî¼ ¼îé, – äåäi øàëäàðäû¡ áiði. – Íåãå ñîò áîëìàñûí, – äåäi æèåí à£àì ê¥ëiï. – ½îéøûáàé †çiíi¡ æèåíií áî¼òàéìûí äåï àóäàí£à îí áåñ ê¥í îòûðûï êåëäi £îé.

– 154 – Ìîëäà òiêñiíiï ¼àëäû. Åò êåëäi. Àðòûíàí òà£û äà ¼àçàí ¼àéíàäû. Îñûëàé åë àäàìäàðû „êåìíi¡ ê†¡iëií ñ´ðàï, †ëiìíi¡ åðòå ìå, êåø ïå, „éòåóið áið êåëåòiíií, áiðà¼ ê„ðiëiêòåí àäàìíû¡ †ëìåéòiíií, äåíñàóëû¼ ê†òåðñå, æàë£ûç ´ëäû¡ èãiëiãií ê†ðiï, îòûðà ò´ð£àííû¡ äà á†òåíäiãi áîëìàéòûíûí àéòûï, àë øàëäàð æà£û „çiëäåñiï, ê†¡ië ê†òåðiï, êiðiï-øû£ûï æàòòû. Êåøêå „êåìíi¡ ¼´ðäàñû ‡òåãåí øàë êåëäi. μøûï¼îíûï æ¥ðåòií åëãåçåê, à¼ê†¡ië êiñi åäi. – Ñåéñåí, áîé ¼àëàé? – äåäi „êåìíi¡ ¼îëûí àëûï æàòûï. – Ò„óið áîï êåëåñi¡ áå? …êåì æàóàï áåðìåé, áåòiíå òóðà ¼àðàï áiðàç æàòòû äà: – Íå£ûï îìàëûï æàòûðñû¡? – äåäi ¼îëûí æiáåðìåé. – …ëäå ìåíi¡ ñ¥éåãiìå áið-à¼ êåëåéií äåï ïå å¡? ‡òåãåí øîøûï êåòòi. – Îéáàé, Ñåéñåí-àó, î íå äåãåíi¡? ½´äàé ñà¼òàñûí, ñ¥éåãi íåñi? Ìàë æî£àëòûï... Ñîíû içäåï... ‡òåãåí ò†ðãå øû£ûï, ¥é iøiíäåãiëåðìåí ñ„ëåìäåñå áàñòàäû. – Åñiì, àìàí áà? ½àïåø, àìàí áà? ‡ìiðçà¼, äåí ñàó ìà? Ìûðçàòàé, áàëàëàð àìàí £îé? Ò´ðñûí£àëè, àìàí áà, ¼àë¼àì? ¦éäå íåøå àäàì îòûðñà, á„ðiìåí æåêå-æåêå àìàíäàñûï øû£àòûí ¼àøàííàí „äåòi. – Ìàë æî£àëäû, – äåäi òà£û äà „êåìå ¼àðàï. – Æàë£ûç áèåíi …áäèëåðãå ¼îñûï åì, æî¼. ½ûð£ûá†ãåòêå øåéií áàðûï, òàáà àëìàé ¼àéòòûì. ½àéäà êåòêåíií æàìàíäàò¼ûðëàðäû¡?.. Áàéìà£àìáåòòi¡ ê†¡iíäå æ¥ð äåãåñií ñî£àí áàðûï åì. Îíäà äà æî¼. – Æû¡£ûëáàé ò¥áåãiíäå áið òîï æûë¼û æ¥ð åäi £îé, – äåäi „ëäåêiì. – Îë Ø„éìåííi¡ æûë¼ûñû, îëàð ò¥ãåë. Àë ìåíi¡ æàë- £ûç áèåì ´øòû-ê¥éëi æî£àëàäû äà êåòåäi. …êåì ìûðñ åòòi: – …êå¡ Äîñïàìáåò à¼øàìåí ñàìàóûð ¼àéíàò¼àí áàé åäi. Ê„ìïåñêåñiíäå †çiì áîëûï åäiì. Æûë¼ûñûí ñàíà£àíäà áåñ ìû¡£à æåòòi. Òûì áîëìàñà íåñiáåñií æàçáà£àí åêåí ìà¡äàéû¡à. – …êåíi¡ áàéëû£ûíàí íå ïàéäà. Áiòñå †çiíå áiòòi, †çiìåí êåòòi... Àë †ç áàñûìà áið áèåäåí àðòû¼ æûë¼û áiòiï ê†ðãåí

– 155 – æî¼. – ‡òåãåí øàë «áið» äåãåí ñàíäû áàñ¼àëàð áiëå áåðìåéòiíäåé àíû¼òàï ñàóñà£ûìåí ê†ðñåòòi. – Îíû¡ †çi ½àïñàòòàðäû¡ áèåñiíåí òàðà£àí ò´¼ûì. …çiëäåñiï, ê†¡iëäi îòûð£àí „êåì ½àïñàòòàðäû àéò¼àíäà ò´íæûðàé ¼àëäû. – Ìàð¼´ì ½àïñàòòàð æàííû¡ æàéñà¡û åäi £îé, – äåäi ‡òåãåí ñ†çií æàë£àï. – Æàðìà£àìáåòòi¡ áåñ ´ëûíû¡ å¡ æàìàíû ìûíà Ñåéñåí £îé... ½àë£àíäàðû ¼àñ¼ûð åäi øåòòåðiíåí. …áñàòòàðäû äà, Í´ðæàí, Ä¥éñåíäåðäi äå ê†ðäiê. Àë ½àïñàòòàð åêåóiìiç ìûíà á†ãåò ñàëûí£àíäà æàðòû àé ê¥íi-ò¥íi ê¥çåòiï, áàñûíäà æàòòû¼. Áàéëàðäû¡ áiðàçû á†ãåòòi á´çàìûç äåï à¡äûäû äà îòûðäû. À¼ûðû òà¡ àëäûíäà áåñ àäàì áîëûï êåëiï, ¥ñòiìiçäåí áàñ ñàëñûí... ìåíäå íå ¼àó¼àð áàð. ½àïñàòòàð àðïàëûñûï æ¥ð. À¼ûðû áiðåóiíi¡ ñîéûëû áàñûíà ¼àòà òèãåí áîëó êåðåê, ñîäàí òiëãå êåëìåé êåòòi £îé. – ½àïñàòòàð †ëãåíøå íåãå ñåí †ëìåäi¡? – äåäi „êåì ó¾iëåï. – Ñåí êiìãå êåðåêïií äåï ¼àëäû¡?.. – Åíäi òà£äûðäû¡ æàçóû ñîëàé áîëñà íå iñòåéñi¡, – äåäi ‡òåãåí ê¥ìiëæiï, †çiíi¡ †ëìåé ¼àë£àíûíà øûí êií„ëi àäàìäàé ¼ûïûëû¼òàï. Ñîäàí êåéií ¥é iøiíäå àìàíäàñïàé ¼àë£àí áið àäàìäû ê†ðiï ¼àëûï: – ½àðïû¼, àìàí áà? – äåäi åñiê æà¼¼à ìîéíûí ñîçûï. ½àïñàòòàðäû¡ àòûí àéò¼àííàí êåéií „êåìíi¡ ê†¡iëi ê†òåðiëìåé ¼àëäû. Æ¥ðåãiíäåãi åñêi æàðàíû¡ îðíû áiðæîëà øû¼¼àëû ò´ð£àí „äiðå ¼àë£ûð èò æàíûí å¡ ñî¡£û ðåò ¼èíàï ¼àëûï æàò¼àí£à ´¼ñàéäû. * – Iøiìiçäåãi ê†êiðåãi çåðäåëi, ñàóàòòûìûç Ä¥éñåí ¥êiìåò iñiíå àðàëàñûï, àóûëíàé áîë£àí ñî¡ …ïñàòòàðäàí áàñ¼àìûç îé£à ê†øiï êåëäiê, – äåï áàñòàéòûí „êåì á´ë „¡ãiìåñií. «Êåøåãi ñi¡iði øû¼¼àí Æàðìà£àìáåòòi¡ áàëàñû àóûëíàé áîëûï, åë áàñ¼àð£àí ñî¡ íå æîðû¼», – äåï ê¥íäåãåíäåð áîëäû. Ä¥éñåí ¼àëà£à áàðûï, íå î¼ó åêåíií êiì áiëãåí, „éòåóið î¼ûï êåëäi. Áàéëàð ¼àíøà ìåíñiíáåñå äå Ä¥éñåííi¡ ìiíåçiíåí, †òêið òiëiíåí ¼àòòû ñåñêåíåòií. Áið ê¥íi Ä¥éñåí à£àéûíäû ¥øåóiìiçäi æèíàï àëûï, ñàóàòûìûçäû àøòû. ‡êiìåòòi¡ ´ñòàï îòûð£àí ñàÿñàòûíàí

– 156 – õàáàðäàð áîëûï, iøiìiç „æåïò„óið æûëûï ¼àëäû. ‡êiìåòòi òàï áið ñîíû¡ †çi îðíàò¼àíäàé ¼àéòà-¼àéòà êåï ñ´ðà¼òû æàóäûðòàìûç. Áiçäiêi ò¥í iøiíäå ê†ç ê†ðìåãåí ñî¡, æîë ¼àéäà äåï ñ´ðàé áåðãåí ñåêiëäi £îé. – …ëiïòi¡ àðòûí áà£à ò´ðó£à áîëìàäû ìà, øûðà£ûì, – äåäi áið ìåçãiëäå „êåì. Æî¼òû áàð£à òå¡åéäi åêåí äåãåíi¡ ¼´ëà¼¼à ¼îíûï ò´ð-àó. Áiðà¼ àóìàëû-ò†êïåëi çàìàíäà æàí ñà¼òà£àííû¡ äà çèÿíû æî¼. Îìûðàóëàï àë£à øû£à áåðãåííi¡ †çi æàëïû æà¼ñû åìåñ ¼îé... Ä´øïàí ê†ï... – Àéòûï îòûð£àí ñ†çi¡íi¡ æàíû áàð åêåíi ðàñ, „êå, – äåäi Ä¥éñåí. – Áiðà¼ ñàÿñàò¼à ¥êiìåòòiêi äåï ¼àíà ¼àðàéòûí áîëñà¼, îíû¡ iñêå àñóû î¡àé åìåñ. Æ´ðò ¼îëäàìàñà, ¼àéòiï iñêå àñàäû. Æ´ðò ¼îëäàó êåðåê. Á„ðiìiç „ëiïòi¡ àðòûí áà¼ñà¼, «æî¼» «áàð£à» åø¼àøàí äà òå¡ãåðiëìåéäi. Àë åíäi ¼îëäà ì†ð áàðäà, ê¥ø áàðäà, îéäà æ¥ðãåí áið iñòåðäi æàñàï òàñòà£ûì êåëåäi. «…êå¡íi¡ àñûíäà øàïïà£àíäà àòà¡- íû¡ áàñûíäà øàáàñû¡ áà?» äåéäi £îé ¼àçà¼... – Îë íå? – äåñòiê åøòå¡åãå ò¥ñiíáåé. – Áið £àíà ìàë£à ñåíåòií ê¥í åðòå¡ ¼àëàäû, – äåäi Ä¥éñåí „êåìå ¼àðàï îòûðûï. – Æåðäi¡ ûðûçäû£û ñóìåí £àíà. ½àïòàë †çåíi ê†êòåìäå £àíà òàñèäû äà, Àùû¼àïòàë£à ¼´éûï, òàðòûëûï ¼àëàäû. Æàéûëûì ñó áîëìà£àí ñî¡, øàáûíäû¼ òà æî¼. ‡ìið áîéû êåíåçåñi áið ¼àíáàé êåëå æàò¼àí æî¼ ïà. Åãiíøiëiê êåðåê. Îñû òóðàëû ¥êiìåòòi¡ àäàìäàðûìåí à¼ûëäàñòûì. Ñ†çiìå ¼´ëà¼ ñàë£àíäàð áîëäû. Áiðà¼ àðíàóëû î¼û£àí ìàìàí æî¼, ñîíäû¼òàí æåðãiëiêòi à¼ñà¼àëäàðìåí êå¡åñiï, ê†çäi „áäåí æåòêiçiï àëó êåðåê äåéäi. Ìåíi¡ îéûìøà, ½àïòàëäû ½´ëïåéiñ ê†¡i ò´ñûíäà£û ñà£àäà á†ãåóãå áîëàäû. Á†ãåòòi¡ àð æà£ûí Æàð¼àáà¼¼à äåéií ñîçûï, áåðãi áåòií Ñàðû†çåêêå äåéií „êåëó êåðåê. Ñîíäà á¥êië ½àìûñòûê†ëäåí Ñàðû†çåêêå äåéiíãi àë¼àïòû ñó àëàäû. ½àïòàëäàí øû£ûð ñàëó£à, íå ø†ë åãií ñàëó£à áîëàäû. Ä¥éñåííi¡ ìûíà ñ†çi áiçäi åñiìiçäåí òàíäûðäû. Ì´íû¡ á„ðií ¼àéäàí áiëiï æ¥ð? Á†ãåò äåãåí íå á„ëå? Áàñ¼àíû¡ á„ðiíå æåòiï áîëûï, åíäi ñîë ¼àëûï ïà?! Îíû êiì ñàëàäû? …ðêiìíi¡ †ç øàðóàñû áàð, á†ãåòòåãi øàòà£û ¼àíøà? Àéòûï îòûð£àí êåçäå ñ†çiíi¡ æàíû áàð ñåêiëäi, áiðà¼ ìèûìûç£à òîëû¼ êiði¡êiðåìåé ò´ð. – Á†ãåò äåãåí î¡àé iñ åìåñ, øûðà£ûì. Îíû ñîíäà êiìãå ñàëäûðàñû¡?

– 157 – – Åëãå. Ê†íáåñå, çîðëàéìûç. ¦êiìåòòi¡ ê¥øi æåòåäi. ¦êiìåòòi àéò¼àí êåçäå á„ðiìiç äå æûì áîëàìûç. Åðòå¡iíå ò¥ñ êåçiíäå Ä¥éñåí àò¼à îòûðäû. Æàíûíà ìåíi åðòiï àëäû. Åêiíøi àóûë£à êåëäiê. ½àìáàð áàé ê†ëå¡êåäå ¼ûìûç iøiï îòûð åêåí. Æàíûíäà ò†ðò-áåñ àäàì áàð åêåí. …éåëi øàðàäà£û ¼ûìûçäû ñûðëû à£àø îæàóìåí ñàïûðûï îòûð. Áiç äå êåëiï ê†ðïåãå îòûðäû¼. ½àìáàð Ä¥éñåííåí ¼àëàäà£û æà¡àëû¼òû ñ´ðàäû, „ëäåáið òàòàðäû¡ ¥éiíå ñî¼¼àí-ñî¼ïà£àíûí áiëäi, ñîñûí òàÿó ê¥íäå †çiíi¡ äå ñîë æà¼¼à æ¥ðãåëi ò´ð£àíûí àéòòû. Ñîäàí êåéií ê¥ëiï, æåðîøà¼ áàñûíäà£û ñîéûëûï æàò¼àí ìàëäû¡ ì„íiñií ò¥ñiíäiðäi. – Ìûíà îòûð£àí – Ê¥íòóàð áàòûðäû¡ ´ðïà£û Æàïà¼. Åðåãiñ äåñå, æàíûí áåðåäi. ‡çäåði ìåíi¡ „êåìå æèåí áîëàäû. Àçäà£àí ¼àëæû¡ûìûç áàð. …ëãiíäå †çi òûíûø îòûðìàé, ¼àæàï ìåíi... Ñî£àí á„ñòåñiï îòûðìûç. Àíàó ñîéûëûï æàò¼àí ¼àðà ¼îéäû¡ ¼´éðû£ûí ò´òàñ, øèêiäåé æåìåê. Æàïà£û ¼´ëà£û ¼àë¼è£àí, ¼àëà¼òàé, ì´ðòòû ¼àðà åêåí. Åñåðëåó ìå äåéìií, «Áàáàìíû¡ àðóà£û, ¼îëäà», – äåï ê†çií àëà¼òàòûï ¼îÿäû. Ñîë åêi àðàäà àóûë àäàìäàðûíû¡ áiðàçû áàé ¥éiíi¡ ìà¡àéûíà æèíàëûï ¼àëäû. ½îé ñîéûëûï áîëäû. ½´éðû£ûí øèêiäåé øàðà£à ñàëûï „êåëäi. ½´äàé-àó, ñåìiç iñåêòi¡ ¼´éðû£û £îé. ¦éìå øàðà... Æàïà¼ åêi áiëåãií ò¥ðiï àëûï, àëäûìåí òàñïà òiëãåíäåé æ´¼àëàï òóðàäû. Ò´ç ñåïòi. Ñîäàí êåéií ò´ç ñi¡ñií äåï ¥éäi¡ iðãåñiíå ¼îéûï ¼îéäû. ‡çi ñàðíàéòûí áà¼ñûäàé ê†çií áà£æà¡äàòûï: «Áàáàì ¼àéäà, áàáàì», – äåéäi „ëñií-„ëñií. …ëäåí óà¼ûòòà ¼´òûðûíûï: «…êåë „ëãiíi¡ á„ðií, „êåëi¡äåð òåçiðåê!» – äåäi àé£àéëàï. Øàðàíû àëäûíà „êåëäi. Æàïà¼ åêi ¼îëûí êåçåê-êåçåê ñàëûï æiáåðiï, àñàï æàòûð. Øàéíàìàé æ´òàäû åêåí. Øàðàíû îðòàëàï êåëiï, ò´ðûï ¼àëäû. Òà£û äà áàáàñûí øà¼ûðûï, áà£æà¡äàï áiðàç ò´ðäû äà, ¼àéòàäàí àñàó£à êiðiñòi. ½´äàé ñà¼òàñûí, ¼àðàóäû¡ †çiíå êiñi æèiðêåíåäi. À¼ûðû øèêi ¼´éðû¼òû¡ á„ðií áiòiðiï, øàðàíû¡ ò¥áiíäå ¼àí£à ¼àë¼ûï æ¥ðãåí ìàéëàðäû ñ¥çiï àëûï àñàäû äà, ñàóñà¼òàðûíà æ´¼¼àí ìàéëàðäû èò æàëà£àíäàé åòiï òåãiñ æàëàï ¼îéäû. Áiðåóëåð áàòûðäû¡ ´ðïà£û äåï ¼îøòàï æàòûð. Æàïà¼ áiðíåøå òîñòà£àí ¼ûìûçäû ¼àòàðûíàí òàñòàï àëäû äà:

– 158 – – Åíäi ìà£àí ò†ñåê ñàëû¡äàð. Æàñòû¼ êåðòïå áèiê áîëñûí, – äåäi. Á´äàí á´ðûí áið òî¼òûíû¡ åòií æåï êåòåòií áiðåó ê†ðãåí åäiì, áiðà¼ øèêi ¼´éðû¼òû æåãåíäi ê†ðóiì áiðiíøi ðåò. Ñîë ê¥íi ½àìáàðäiêiíå ¼îíäû¼. Åðòå¡iíå Ä¥éñåí àóûë àäàìäàðûí æèûï àëûï, æèíàëûñ †òêiçäi. Á†ãåò òóðàëû àéòòû. ¦êiìåòòi¡ †çi ¼îëäàï îòûð äåãåíäi ¼îñòû. Áiðà¼ åøêiì ¼îñòàï øû¼ïàäû. ½àìáàð ê¥ëiï: «Á†ãåòêå Æàðìà£àìáåòòi¡ àòûí ¼àëäûðàéûí äåï ïå åäi¡», – äåï ìàçà¼ ¼ûëäû. Îäàí ¥øiíøi àóûë£à æèíàëûñ †òêiçäiê. Îäàí äà í„òèæå áîëìàäû. À¼ûðû Ä¥éñåí ¼àëà£à ¼àéòà áàðûï, ìèëèöèÿíû åðòiï „êåëäi. Ñ†éòiï áiçäi¡ åëäå á´ðûí-ñî¡äû áîëûï ê†ðìåãåí á†ãåò ñàëó æ´ìûñû áàñòàëäû. …ð¼àéñûñû †ç ìàëûíû¡ ñî¡ûíäà ê¥í êåøêåí ¼àçà¼òû¡ „ðiðåêòå æàó£à ¼àðñû ñî£ûñòà áàñòàðû áiðiêñå áiðiêêåí øû£àð, áiðà¼ æ´ìûñòà áiðiãiï ê†ðäi äåéñi¡ áå? Áiç ñåêiëäi ¼àðà õàëû¼¼à æåð ¼àçäû¡ íå, ø†ï øàïòû¡ íå – á„ðiáið. Îíû¡ ¥ñòiíå æ´ìûñòû æà¼ñû iñòåãåíäåðãå á„éãå áåðiëåòií áîëäû. ¦ø ìåòð êåçäåìå, áið øåëåê ñ†ê. Áàé£àáûëäàð æàë£ûç ñèûðûí æåãiï, ò¥íãå ¼àëûï æ´ìûñ iñòåéòií, àë áàéëàð æà£ûíàí ¼è¼à¡äà£àíäàð áîëäû, áiðà¼ Ä¥éñåí àóûçäàðûí àøûðìàäû. Ñ†çãå øåøåí åäi-àó. Àò ¥ñòiíäå ò´ðûï, åñiãiíi¡ àëäûíäà ½àìáàð£à çiðêiëäåãåíií åñòiäiì: – …é, ½àìáàð, áàÿ£ûäà ãóáåðíàòîð êåëãåíäå òàáàíûí æàëàï, Ñàðû†çåêòåí À¼æàí£à äåéií êiëåì æàéäûðûï, „êå¡íi¡ àñûí áåðãåííåí æàìàí øàáûëûï åäi¡. Æà¡à ¥êiìåòòi¡ ¼´äiðåòi ñà£àí æåòïåéòiíäåé øiðåíiï îòûðñû¡. ‡ç ê¥íi¡äi îéëà£àíäà äà †ëåð æåði¡äi áiëìåãåíi¡-àó. Îñû ê¥íãå äåéií æàñà£àí ¼ûëìûñ †ç áàñû¡äû æ´òó£à æåòåäi. Øûí åðåãåñêåíäå á¥ãií ò¥ííåí ¼àëäûðìàé àéäàòàòûíûìäû áàñû¡äà£û á†ðêi¡äåé ê†ð. Ñåíi¡ àíäà£û ñàñû¼ àðàìäû£û¡ åìåñ, íàäàíäû£û¡ áàòàäû ìà£àí, íàäàíäû£û¡! – äåäi £îé. ½àìáàð ¥éiíi¡ ê†ëå¡êåñiíäå æåð ø´¼û£àí ê¥éäå áàñûí ê†òåðóãå øàìàñû êåëìåäi. À¼ûðû áàéëàð ¼îñûëäû. Ê¥í øû£à æ´ìûñ áàñûíäà áîëàìûç. Áiðåóëåð àò, áiðåóëåð †ãiç, òiïòi åøòå¡åñi æî¼òàð ñèûðëàðûí æåãiï êåëiï æ¥ðäi. À£ûï æàò¼àí ñóäû å¡ àëäûìåí òîïûðà¼ òîëòûð£àí ¼àïøû¼ òàñòàï, á†ãåäiê. Àë£àøûíäà ¼àéòà-¼àéòà à£ûçûï

– 159 – êåòiï, èòiìiçäi øû£àðäû. …éòåóið òàáàíûí áåêiòêåííåí êåéií ¥ñòiíå à£àø „êåï ñàëûï, ñóäû¡ äå¡ãåéiíå æåòêiçäiê. Á„ðií áàñ¼àðûï æ¥ðãåí Ä¥éñåííi¡ †çi. «…íå æåðãå à£àø ò†ñå¡äåð, ìûíà æåðãå ¼àïøû¼ ñàëû¡äàð, ¼´ì ò†ãi¡äåð», – äåï ¼à¼ñàï ò´ðàäû. Æ´ìà ñàéûí á„éãå ¥ëåñòiðåäi. Ìûíà Áàé£àáûë ä¥íèåäå †ëåðìåí åäi £îé. Áiç áið ¼àïøû¼ àïàð- £àíäà, îë åêi ¼àïøû¼ àïàðàäû. Æ„íå îíûêi, ¼´äàé ñà¼òàñûí, ¥ëêåí ¼àíàð. Øiðêií-àé, ¼àæûìàéäû-àó. Áiðà¼ àíàíäàé æ´ìûñ ¼îÿ ìà. Áið ê¥íi ¼àïøû¼òû¡ åêi øåòiíåí ´ñòàï, òiçåðëåãåí ê¥éi ò´ðà àëìàé æàòûð åêåí. Äåìåï æiáåðiï åäiì, ò´ðà áåðiï ¼àéòà ¼´ëàäû. …áäåí çîðû£ûï ¼àë£àí. – Øûðà£ûì-àó, †ëåñi¡ áå? Øàìàëàñà¡ áîëìàé ìà, – äåéìií. – Ñåéñåí-àé, åøòå¡å áiëìåéñi¡ £îé, ¥éäå æåéòií åøòå- ¡å æî¼. Îñûíû¡ àç£àíòàé ñ†ãiíå ¼àðàï îòûðìûç, – äåéäi „ëãi øiðêií. …éòåóið áið æà¼ñûñû, ò¥ñ êåçiíäå ñóñûí êåëåäi. Ä¥éñåí àëäàñà äà, ¼îð¼ûòñà äà áàéëàðäàí ¼ûìûç àëäûðòàäû. Áiðà¼ †çiíi¡ äå øà¼øàäàé áàñû øàðàäàé áîëäû. ½àìáàðëàð: «Ä¥éñåí á„éãåíi †çiíi¡ Áåêòåìið „óëåòiíå òàðàòûï æàòûð», – äåï á„ëå æàïòû. À, ¼´äàé-òà£àëà! Ä¥éñåíìåí áið êiíäiêòåí òàðà£àí ìûíà ìåí ñîíû¡ á„éãåñiíå áið iëiêïåé ¼îéäûì £îé. Æ´ìûñòû †çãåëåðäåí êåì iñòåãåíiì æî¼. Òåê Ä¥éñåí: «Ñ†ç áîëàäû, àíà ½àìáàðëàðäû¡ òàðàòûï îòûð- £àí †ñåãií åñòiï îòûðñû¡ £îé. ‡ëãåëi îòûð£àí æî¼ñû¡, á„éãåñiç-à¼ ê¥í ê†ðåðñi¡», – äåï æîëàòïàéäû. Á†ãåòòi¡ íåãiçãi òàáàíûí áiòiðäiê. Ä„ë ñà£àäàí á†ëiíåòií †çåê áàð åäi, ñîíû áåêiòiï æàò¼àíáûç. Îñû ½àìáàðäû¡ êiøi iíiñi Àéäîñ ìåíi¡ ¼àñûìäà áîëàòûí. – Îñûëàð£à ñåíáåéìií. Áà¼ûëàï æ¥ðìåñå¡ áîëìàéäû. Àéäîñòàí ê†çi¡äi æàçáà, – äåãåí áiðäå ìà£àí Ä¥éñåí. Àë£àø¼û êåçäå áà¼ûëàï æ¥ðãåíiì ðàñ. Áiðà¼ ¼àøàí£û áà¼ûëàé áåðåéií. Øàðøà£àí êåçäå †çãå ò¥ãië, †ç áàñû¡äû àëûï æ¥ðó î¡àé åìåñ. Ê¥í áåñií øàìàñû åäi. ½àçûï æàò¼àí ø´¡¼ûðûìûçäû¡ ò¥áiíåí ûçà øû£ûï, áàòïà¼¼à àéíàë£àííàí êåéií æà¡àäàí æåð ¼àçûï æàò¼àíáûç. Àéäîñ åêåóiìiçäi¡ îðòàìûçäà æàë£ûç ¼îë àðáà áàð. Êåçåêòåñiï òàñèìûç. Áið ðåò ¼îë àðáàìåí Àéäîñ êåòêåí. …ëäåíåãå êåøiãiï, á†ãåòòi¡ ¼àáàòûíàí øû¼ïàé ¼îéäû. Á´ë íå £ûï æàòûð äåï îéëàé-

– 160 – ìûí. Îéûìäà åøòå¡å æî¼. Ê¥ðåãiìäi òàñòàï, á†ãåòêå ê†òåðiëäiì. Ñ†éòñåì Àéäîñ á†ãåòòi¡ ñó æà¼ åðíåóiíäå òiçåðëåï áiðäå¡åíi ê†ìiï æàò¼àí ñåêiëäi. Êåíåò Ä¥éñåííi¡ «áà¼ûëàï æ¥ðìåñå¡ áîëìàéäû» äåãåíi åñiìå ñàðò åòå ¼àëäû. Æ¥ãiðiï êåëäiì. Àéäîñ ¼ûáûæû¼òàï: «Ì„, àðáàíû àëàñû¡ áà?» – äåï æîëûìäû á†ãåé áåðiï åäi, èòåðiï æiáåðäiì äå, „ëãi æåðãå ¥¡iëäiì. Êiøêåíå ø´¡¼ûðäà áiðäå¡å æûëòûðàéòûí ñåêiëäi. ¦¡iëå ò¥ñòiì. Æûëòûðà- £àí í„ðñå – ñûíàï åêåí. Ê†ìóãå ¥ëãiðå àëìàé ¼àëûïòû. Ñûíàïòû íåãå ø´¡¼ûð£à ñàë£àíûíà ò¥ñiíáåé, àé£àéëàï Ä¥éñåíäi øà¼ûðäûì. Ñûíàïòû ê†ðãåí êåçäå Ä¥éñåííi¡ ò¥òiêêåíií ê†ðñå¡: – …êå¡íi¡ àóçû... – äåï êåëiï, Àéäîñòû ¼à¼ ìà¡äàéäàí ¼àìøûìåí òàðòòû £îé. Ñ†éòñå, ñûíàï äåãåíi¡ òîïûðà¼òû ñûíàëàï æiê ñàëûï, á†ãåòòi á´çàòûí íà£ûç á„ëåíi¡ †çi åêåí. Á†ãåòòi À¼æàí£à æåòêiçãåíäå æåðãå áîç¼ûðàó ò¥ñòi. Æ´ðò ¼ûñ ¼àìûìåí, îòûí, ø†ï êåðåê äåãåíäåé ûäûðàé áàñòàäû. Áiçäi¡ ½àïñàòòàðäû¡ †ëåðìåíäiãi æàíäà æî¼ åäi. Á†ãåòòi¡ àð£û ¼àïòàëûíà àäàì ¼àëìà£àíäà æàë£ûç †çi æàð¼àáà¼¼à äåéií á†ãåï øû¼òû £îé. «Ìûíàäà ïåðiíi¡ ê¥øi áàð øû£àð», – äåéòií íàçàðûìáåòòi¡ øàëäàðû. Á¥êië æàç áîéû á†ãåòòi ñàëûï áiòiðäiê. ½ûñ êåëäi. Àç£àíòàé ìàëäû „éòåóið „óïiðiìäåï ¼ûñòàí àëûï øû¼òû¼. Ê†êòåìäå †çåí á´çûëà áàñòà£àí êåçäå Ä¥éñåí á†ãåòêå ê¥çåò ¼îé£ûçäû. Àë£àø¼ûäà åêi-¥ø àäàì áîëûï ò¥íãi ê¥çåòêå ¼àëûï æ¥ðäiê òå, àðòûíàí ½àïñàòòàð á†ãåòêå ¥é iøiìåí ê†øiï áàðûï, êèiç ¥é òiãiï îòûðäû. Æàíûíäà£û ñåðiãi – îñû ‡òåãåí. Ìåí Êåíøiìáàé ò¥áåãiíåí øû£ûð ñàëàòûí áîëûï, ê¥í øû¼ïàé áàðûï, „óiò ¼àçûï æàò¼àì. Áiðåó àòïåí æàëïà¼òàï øàóûï êåëåäi. Á´ë êiì äåñåì, ‡òåãåí åêåí. Êåëå àòòàí ¼àð£ûï ò¥ñiï, ìåíi ¼´øà¼òàé àëäû. – Òà¡ àëäûíäà áið òîï àäàì êåëiï, ½àïñàòòàðäû ñî¼¼û£à æû£ûï êåòòi, – äåäi èåãi êåìñå¡äåï. Æ¥ðåãiì ñó åòå ¼àëäû. Òîðû àò¼à ìiíå øàïòûì. Êåëñåì, æå¡ãåì ½àïñàòòàðäû¡ áàñûí ¼´øà¼òàï à¡ûðàï îòûð. Àòòàí ¼àëàé ¼´ëà- £àíûìäû áiëìåéìií. ‡ëìåãåí øû£àð äåï ñîéûë òèãåí æåðëåðií ¼îëûììåí ñèïàï ê†ðäiì. Áiðà¼ ¼´ëà¼òàí êåòêåí ¼àíäû ê†ðãåíäå ê¥äåðiì ¥çiëå áàñòàäû. Àìàë ¼àíøà, øû£àð£à æàíûì á†ëåê. Êåðåãåãå ñàëûï, ‡òåãåí åêåóiìiç àóûë£à àëûï êåëäiê.

– 161 – – μðïà£ûìíû¡ àæàëû òåê êiñiäåí áîëàòûí áîëäû ìà, – äåï †êiðiï „êåì øû¼òû. Áiðà¼ æûëà£àííàí àäàì òiðiëå ìå? Æûëàäû¼, æûëàäû¼ òà, àïàðûï ê†ìäiê. ½´äàéäû¡ á´éðû£ûíà íå øàðà. Ûðûçäû¼, íåñiáå òàóñûë£àí ê¥íi á„ðiìiç äå ê†ç æ´ìàìûç. ½´äàé †çi áåðãåí æàíûí †çi àëàäû, íå iñòåéñi¡ î£àí. Áiðà¼ ìåíi¡ æàíûìà áàòàòûíû – ½àïñàòòàðäû¡ àðòûíäà ò´ÿ¼ ¼àëìàäû. ‡çi ´çà¼ óà¼ûò ïåðçåíò ê†ðìåé æ¥ðiï, êåéiííåí åêi ´ë ê†ðiï åäi, †çi †ëãåííåí êåéií åêåói äå ¼ûçûëøàäàí ¼àéòòû. Æå¡ãåìiçäi ´ñòàï ò´ðà àëìàäû¼. À£àëàðû ìû¼òû åäi. Æûëûí áåðãåííåí êåéií àëûï êåòòi... * Òà¡åðòå¡íåí ò¥ñêå äåéií ½îæàõìåòòi¡ êåìïiðiíåí áàñ¼à ê†¡ië ñ´ðàï êåëãåí åøêiì áîëìàäû. Îíû¡ †çi „êåìå æàìàí ê†çiìåí ñ´¼òàíà ¼àðàï: – Àïûðìàé, Ñåéñåí-àé, ò¥ði¡ òûì ñàð£àéûï êåòêåí åêåí, ¼´äàé †çi æå¡iëií áåðñií. Ìûíàó æà¼ñû åìåñ, ìûíàó. Áûëòûð £îé ¼àéòûñ áîë£àí ¼àéíûìûçäû¡ ò¥ði †ëåð àëäûíäà ä„ë îñûëàé ñàð£àéûï êåòòi £îé, – äåï ç„ðåìiçäi ´øûðäû. – Å, Àëëà, – äåäi òà£û êåáiñií êèiï æàòûï. – Àò àðûñà òóëà¼, åð àðûñà àðóà¼ äåãåí... Òóðà áûëòûð£û ¼àéíûìûçäû¡ àóðóû £îé, ò¥ði àéòûï ò´ð £îé... Êåìïið øû£ûï êåòêåí êåçäå: – Îòòà£àí íåìå, – äåäi „êåì æà¼òûðìàé, – ¼àéíûìíû¡ àóðóû, ¼àéíûìíû¡ àóðóû äåï æî£àëò¼àí ìàëûí òàï¼àíäàé „¡ãiðëåãåíi... Øàé iøiï áîë£àííàí êåéií, æàçàòûí ¼à£àçäàðûì áàð åäi äåï æèåí à£àì äà êå¡ñåñiíå êåòòi. Àïàì ¥é øàðóàñûìåí æ¥ð. Ìåí „êåìíi¡ ¼àñûíäà îòûðìûí. Àíäà-ñàíäà ò¥êiðãiøií ñ´ðà£àíäà áîëìàñà, ê†çií àøïàéäû. μéû¼òà- £àí àäàìäàé áið ¼àëûïòû äåì àëûï, ´çà¼ æàòòû. Ê†¡iëiìå „ðò¥ðëi îéëàð êåëäi. Áiçäi¡ †ç îòáàñûìûç£à £àíà ¼ûìáàò ïåíäåëiê ´ñà¼-ò¥éåê øàðóàëàðûìûç áîëàòûí. …êåì ¼àëàäà£û, áiçäi¡ æà¡à ï„òåðiìiçäi ê†ðìåãåí åäi. Ñîíû „äåéi êåëiï ê†ðiï, iøiíå ¼´ò òiëåï, ¼àéûðëû áîëñûí àéòûï, îòáàñû á„ëå-æàëàäàí àóëà¼ áîëó ¥øií, „êåñiíåí ¼àë£àí áið ò´ìàðäû áîñà£à£à „êåëiï ¼à¼ïà¼ îéû áîëàòûí. Ìû¼òû

– 162 – ä„ðiãåðëåð áîëñà, ê†ðiíãåííi¡ á†òåíäiãi áîëìàñ äåéòií. Áàçàðäàí øèðàòïà íàñûáàé àëäûðûï, ò¥ñòå êåëiííi¡ ¼îëûíàí øàé iøiï, åêi íåìåðåñií àéìàëàï, ¼àëàíû¡ ñà¡£ûðëà- £àí ¥ø á†ëìåëi ¥éiíäå áið øàë¼àéûï æàòñàì äåãåí æîñïàðëàðû áîëóøû åäi. «Áàëàìíû¡ „êåëãåíi», «áàëàì áåðiï æiáåðiïòi», «áàëà£à àëäûðòòûì» äåãåí ñ†çäåð îë êiñiíi¡ àóçûíàí åðåêøå áið ìà¼òàíûø ñåçiììåí øû£àòûí. ‡ìiðiíäå áið øàë¼ûï ¼óàíûï ê†ðìåãåí „êåìäi ê†êiðåãiíäåãi á¥êië øåð-øåìåíiíåí ¼´ëàí-òàçà àéû¼òûðûï æiáåðåòiíäåé áið ¼óàíòñàì äåãåí àðìàí ìåíi¡ ê†¡iëiìíåí êåòïåéòií. «Àëäà£û æàçäà», «àëäà£û ê¥çäå», «àëäà£û æûëìåí» ìiíåêè åíäi †ìiðäi¡ ñàíàóëû ñ„òiíi¡ ¥ñòiíäå îòûðìûç. ‡ìiði¡äå íå àòà-àíà£à, íå äîñ-æàðàí£à ê†¡iëäåãi æà¼ñûëû£û¡äû æàñàé àëìàé, á¥êië óà¼ûòû¡äû †òêiçiï àëó ¼àíäàé †êiíiøòi. ‡ìiðäi¡ ìà£ûíàñûí ¥íåìi àëûñòàí içäåéìiç. …ëäåáið ´ëû î¼è£àíû, ´ëû „ðåêåòòi àëûñòàí áàñòà£ûìûç êåëåäi. Ä„ë æàíûìûçäà£û íåãiçãi ìà¼ñàò¼à óà¼ûòûìûç æî¼. Î£àí àëäà£û æàç, àëäà£û ê¥ç íåìåñå àëäà£û æûë áàð. Ê†çiìå æàñ êåëäi. Îðàìàëìåí ê†ç æàñûìäû ¼´ð£àòûï, áàñûìäû ê†òåðñåì, „êåì ø¥¡iðåéãåí, æ¥äåó æàíàðûìåí ìà£àí òåñiëå ¼àðàï æàòûð åêåí. Áàñûí øàé¼àäû. Ò¥ñiíáåé, òà¼àï êåëiï ¼îëûíàí ´ñòàäûì. …êåì ¼îëûìäû „ëñiç ¼ûñòû äà, òà£û áàñûí øàé¼àäû. «Æûëàìà» äåãåíi áîëàð äåï æîáàëàäûì. Îñû êåçäå «àññàëàóìà£àëåéê¥ì» äåãåí áiðíåøå äàóûñ ¼àòàðûíàí øû¼òû äà, ê†¡ië ñ´ðàï êåëãåí àäàìäàð ¥éãå êiðiï êåëãåíäå ê†¡iëiì æàäûðàï ñàëà áåðäi. ½îíà¼òàð ê†ðøi ñîâõîçäàí êåëãåí àäàìäàð åêåí. «Áîé ¼àëàé?» äåãåí ñ´ðà¼òû¡ á„ðiíå „êåì áàñûí èçåï æàóàï áåðäi. – Àóðó äåãåí áàòïàíäàï êiðiï, ìûñ¼àëäàï øû£àäû äåãåí £îé, – äåäi ñà¼àð£à ñàë£àíäàé àïïà¼, ¼î¡¼à¼ ì´ðûíäû, iði øàë. – Áiç òåê ¼àçà¼øûëû¼ïåí £àíà æ¥ðå áåðåìiç, òåãiíäå, ¥êiìåòòi¡ äî£äûðûíà ê†ðiíãåííi¡ ò¥ê çèÿíû æî¼. ½èëûìíû¡ á´ë ê¥íäå áiëìåéòiíi áàð ìà?.. Áiçäi¡ „ëãi òðàêòîðèñò ´ëûìûç àëäû¡£û æûëû ñî¼ûðiøåê áîëûï, àóäàí- £à àïàðûï, îïåðàöèÿ æàñàï, àìàí ¼àëäû £îé. Åãåð á´ðûí- £û êåç áîëñà, ò¥éíåê áîëûï †ëåð åäi äå ¼àëàð åäi. ½´äàé áåòií àóëà¼ ¼ûëñûí, – äåäi †ç ñ†çiíåí †çi øîøûï. – Áàÿ-

– 163 – £û çàìàíäà îñû áàëàëàð ¼ûçûëøàäàí ¼ûðûëûï ¼àëìàéòûí áà åäi. ½àçið ñîëàðäû¡ á„ðií ¼´ðòòû. – ½àçà¼ áàé£´ñòû †ñiðìåãåí áàëàíû¡ †ëiìi £îé, – äåäi øåòòå øûëûì òàðòûï îòûð£àí ê†çiëäiðiêòi êiñi. – Æàðìà£àìáåòòi¡ „óëåòiíåí ´ðïà¼òû „óëåò áîë£àí æî¼ îñû †ìiðäå. Áåñ ´ë, ¥ø ¼ûç †ðáiäi. Áåñ ´ëûíû¡ áåñåói äå ¼àñ¼ûð. Øåòiíåí àò¼à ìiíiï, åëãå à¼ûë àéòàòûí àçàìàò áîëûï øû¼òû. À¼ûðû ñîäàí ¼àë£àí ìûíàó æàò¼àí æàë£ûç Ñåéñåí £îé, – äåéäi ¼î¡¼à¼ ì´ðûí øàë. (…êåì ¥íñiç ¼´ïòàï, áàñûí èçåäi) – Ìàë áið æ´òòû¼ äåãåíäåé, àäàì äà áið æ´òòû¼ ¼àíà òiðøiëiê ¼îé. …ëãi ¼àëàäà ò´ðàòûí †çiìiçäi¡ áàëàëàð åëãå áið áàëà, åêi áàëàñûìåí ¼ûäûðûï êåëåäi. «Øûðà£ûì, ¥é áîëûï îòàó òiêêåëi á„ëåíáàé æûë áîëäû, „ëi åêi áàëàäàí àñà àëìàé êåëå æàòûðñû¡äàð ìà?» – äåéìií £îé. «Áàëàíû ê†áåéòiï ¼àéòåìiç, îñûíû¡ †çií àìàí †ñiðiï øû£àðñà¼, æàìàí áîëìàñ», – äåéäi „ëãiëåð. …éåëäåði áàëàáàñòû áîëûï êåòåìiç, äåíñàóëû- £ûìûç ¼´ðèäû, †ìiðäi¡ ¼ûçû£ûí ê†ðå àëìàéìûç äåï øàë¼à¼òàéòûí ê†ðiíåäi. Àñòàïûðàëëà! Òiïòi æàíû¡ ò¥ðøiãåäi... Ñîíäà£û ê†ðãiñi êåëåòií ¼ûçû£û ¼àé ¼ûçû¼ åêåí?.. Ê†çiëäiðiêòi êiñi øàëäû¡ ñ†çií †çiíøå ò¥ñiíiï, ¼àð¼ûëäàï ê¥ëiï æiáåðäi. – Áið ¥éëi æàííû¡ ò¥íäiãi àøûëìàé ¼àë£àí êåçäåð äå áîë£àí, – äåäi øî¼øà ñà¼àëäû, æûëòûð ¼àðà øàë. …êåì ¼àáà£ûí ò¥éiï, ê†çií æ´ìäû. Áið æåði àóûðûï ò´ð ìà äåï áåòiíå ¥¡iëiï åäiì, «îòûðà áåð» äåãåí áåëãi áåðäi ¼îëûìåí. Ìåíi¡ åñiìå æàìà£àéûí áiðåóäi¡ áàëà ê†òåðìåãåí „éåëi «áîñàíûïòû» äåãåí õàáàð åñòiãåíäå, „êåìíi¡ æûëà£àíû ò¥ñòi. «Øiðêií-àé, ´ðïà¼ ¼àëìàé ¼îÿð ìà äåï ¼îð¼ûï æ¥ðóøi åäiì, òîáà, ¼´äàéäû¡ æàñàéìûí äåñå, æà¼ñûëû£û àç áà», – äåï æàóëû¼òàé ø´áàòûë£àí áåò îðàìàëûìåí ê†çií ñ¥ðòêåí. Ìåí êåçiíäå ñî£àí ì¥ëäå ò¥ñiíå àëìàé ¼îéûï åäiì. Àéäàëàäà£û áiðåóäi¡ „éåëi áîñàíûïòû äåãåíãå †ç áàñûì ¼àíøà çîðëàíñàì äà æûëàé àëìàéìûí. Àðûñòàé à£àëàðûíû¡ á„ðiíåí àéûðûëûï, æàë£ûç ¼àë£àí áåéøàðà „êåì æàí áàñûíû¡ ìûíàó òiðøiëiêòå ¼àíøà ¼ûìáàò åêåíií ìåíåí ã†ði æà¼ñûðà¼ áiëãåí áîëóû êåðåê.

– 164 – * – …ïñàòòàð, ½àïñàòòàð, Í´ðæàí, Ä¥éñåíäåðäåí àéûðûëûï, ñî¼à áàñûì ¼àë£àíäà äà æàíû ¼´ð£ûð á†ëåê áîë- £àí ñî¡ åðáèiï, òiðøiëiê åòiï æ¥ðå áåðäiê ¼îé, – äåð åäi „êåì „¡ãiìåñiíå êiðiñïåé ò´ðûï. – Á†ãåò ñàëûï áîë£àííàí êåéií, áið æûëäàí ñî¡ ê„ìïåñêå áàñòàëäû. Ê„ìïåñêå êîìèññèÿñûíû¡ ì¥øåñi åòiï ìåíi äå æàçûï ¼îéûïòû. ½àìáàðäû¡ àóûëûíà ñ„ñêåäå ñàó åòå ¼àëäû¼. Àíò´ð£àí îë äà ñåçiï ¼àë£àí åêåí, æ¥êòåðií áóûï-ò¥éiï, ê†øóãå ¼àìäàí£àí ñåêiëäi, áiðà¼ ¥ëãåðå àëìàïòû. Ìèëèöèÿíû¡ ê¥øi ¼îÿ ìà, ìûëòû¼òàðûí êåçåï, áiðií òûïûð åòêiçáåäi. ½àìáàðäû¡ „éåëi äàóûñ ¼ûëûï, òàëûï ¼àëäû. ½àìáàðäû¡ †çi åñiðiêòåíiï, ê†ðiíãåíãå æ¥ãiðå áåðãåí ñî¡, ¥éäi¡ ñûðòûíäà£û áåëäåóãå áàéëàï òàñòàäû¼. Ìàëäàðûí á†ëåê-á†ëåê ñàíàäû¼. Òåê æûë¼ûñûíû¡ †çií êåøêå äåéií ñàíàï „ðå¡ áiòiðäiê ¼îé. ½´äàé ñà¼òàñûí, íå äåãåí ê†ï. Îé, íåáið ñàéã¥ëiêòåðäi ê†ðäiì-àó. Áàéëû¼ äåãåííi¡ †çi àäàì£à áiòå áåðåäi åêåí £îé. Òiïòi ¼àçà¼û æûë¼û£à ´¼ñàìàéòûí áið ò´¼ûìäàð æ¥ð iøiíäå. «½àìáàð ò¥ðiêïåí á„éãå àòûí àëäûðûïòû» äåãåí ñ†çäi åñòiï æ¥ðóøi åäiê. Ñîë ñ†çäi¡ æàíû áàð áîëûï øû¼òû. Êåëåñi ê¥íi ò¥éå ñàíàë£àíäà áið à¼ ò¥éå ¼îðà£à êiðìåé, àëàñ´ðäû-àé êåëiï. Àéíàëà ¼àìàäû¼. Áið ìåçãiëäå „ëãi ò¥éå øûì àëáàðäàí ¼´ñòàé ´øûï áið-à¼ ¼àð£ûäû äà, òàïà-òàë ò¥ñòå ê†ç àëäûìûçäà £àéûï áîëäû. (Ìåí „êåìíi¡ „¡ãiìåñiíå ä„ë îñû æåðãå êåëãåíäå ñåíáåé ¼îÿìûí. Áiðà¼ æàéøûëû¼òà „¡ãiìåíi „ñiðåëåó äåãåíäi áiëìåéòií „êåì îñû ò´ñòà «†ç ê†çiììåí ê†ðäiì» äåï, ì¥ëäå áîé áåðìåéäi). Êîìèññèÿíû¡ áàñòû£ûíà ò¥éåíi¡ æî¼ áîëûï êåòêåíií àéòòû¼. Îë: «½àéòñå¡äåð äå òàáàñû¡äàð», – äåï ¼îæà¡äàï åäi, á„ðiáið åøòå¡å øû¼ïàäû. À¼ ò¥éåíi àéíàëà øàðëàï, òàáà àëìàäû¼. Êåéií ½àìáàðäû¡ †çiíåí ñ´ðà£àíäà: «À¼ ò¥éå ìàëûìíû¡ èåñi åäi», – äåäi áiçãå. ½´äàé äà àñòàìøûëû¼òû ê†òåðìåéäi £îé, æ´ðò¼à øèêi åò æåãiçiï, ¼ûçû¼òàï îòûðàòûí ñîë ½àìáàð áàëàñûí æåòåêòåï æ¥ðiï, à¼ûðû àøòàí †ëäi £îé. Àòà£û æåð æàð£àí Åñò†ðåíi äå ê†ðäiê. Áiðäå àçû¼-ò¥ëiê æà£û òàïøûëàó áîë- £àí ñî¡, †çiìiçäi¡ ¼ûðìàííàí ò¥ñêåí àçû¼òàí åêi øåëåêòåé àñòû¼òû á†êòåðiï àëûï, Æûëàíäûäà ¼àë£àí

– 165 – …ïñàòòàðäiêiíå êåëãåì. Îë æà¼, îéäàí ã†ði òàðøûëû¼òû ê†ði¡êiðåï îòûð åêåí, áiðà¼ „éòåóið æåðãå ¼àðàï ¼àëìàïòû. Ê†ðøiñi – áàÿ£û Àéòûáàé. Îë æà¼¼à äà ê„ìïåñêå æ¥ðiï †òiïòi. Ê¥çäi¡ æàóûí-øàøûíû áið áàñûëìàé ¼îé£àí. Îíû¡ ¥ñòiíå †ëiàðàíû¡ øà£û åäi. ½àðà ñóû¼ †¡ìåíi¡íåí †òåäi. Êåøêiëiê …áåêå¡íi¡ áàëàëàðû òàðû íàí æåï, ì„ðå-ñ„ðå áîëûï, æå¡ãåìiçäi¡ äå ò†áåñi ê†êêå æåòêåíäåé ¼óàíûï, áið ê†òåðiëiï ¼àëäû. Ò¥íiìåí „¡ãiìåëåñiï, îéäû¡ æà¡àëû£ûí àéòòûì. Åðòå¡iíå ñ„ñêåäå ò´ðûï, äàëà£à øû¼òûì. Àòûìäû ê†ðåéií äåï àëáàðäû àéíàëà áåðãåíiìäå, Àéòûáàéäû¡ ¥éiíi¡ åñiãiíi¡ àëäûíäà ò´ð£àí àëáà-æ´ëáà ¼àéûðøûíû ê†ðäiì. ½îëûíäà òàÿ£û áàð, êåìñå¡äåï, áiðäå¡å ñ´ðàéòûí ñåêiëäi. Áåði ¼àðà£àíäà òàíûäûì, Åñò†ðå åêåí. ‡ç ê†çiìå †çiì ñåíáåé, ¼àäàëûï êåï ¼àðàéìûí. Åñò†ðåíi¡ †çi. Àëëà òà£àëàíû¡ ¼´äiðåòiíäå øåê áàð ìà, áàÿ£ûäà Àéòûáàé æàë£ûç ¼îéûí ñîéûï, ä„ìií äàéûíäàï ¼îéûï, øà¼ûð£àíäà àóûç òèiï êåòóãå åðiíãåí Åñò†ðå åíäi Àéòûáàéäû¡ òàáàëäûðû£ûíàí àòòàé àëìàé, ì¥ñ„ïið áîëûï ò´ð. Àéòûáàé äà ¼àòòû-àó: «Áiç àøòàí ¼ûðûëûï æàò¼àíäà èòêå òàñòàéòûí àñû¡äû ¼èìàóøû å¡, åíäi ¼àé áåòi¡ìåí êåëiï îòûðñû¡, àóëà¼», – äåï ìà¡ûíà æîëàòïàäû. Îéäà£û åëãå ¼àéòûï êåëñåì, „æåïò„óið æà¡àëû¼ áîëûïòû. Ä¥éñåí îðíûíàí ò¥ñiï, Æàíàéäàðäû¡ Êåíæåáåãi àóûëíàé áîëûïòû. Áàÿ£û ¼ûëûøûíàí ¼àí òàì£àí ´ðûíû¡ ò´¼ûìû åäi. Ê„ìïåñêåãå iëiêïåéìií äåï áàð ìàëûíû¡ ê†çií ¼´ðòûï, êåäåé áîëûï øû£à êåëiïòi. Äóàíäà íà£àøûñû ìà, æèåíi ìå – áið òóûñû áàñòû¼ åêåí äåãåí ñûáûñòû åñòèòiíáiç. Åøêiìãå ¼àéûðû æî¼, ¼àíû ¼àðà èò åäi-àó. Òàëàé àäàìíû¡ îáàëûíà ¼àëäû £îé. Á´ðûí åë ñûéëà£àí, àòà¼òû Òiëåïàëäû äåãåí ìîëäà áîëäû. Ñîíû ìèëèöèÿìåí àéäàòûï „êåëiï, †ç ¼îëûìåí ñà¼àëûí ê¥çåãåíií ê†ðäiì. Øàø àë äåñå, áàñ àëàòûí. Øîòàé äåéòií êiñiíi¡ î¼ûòàìûç äåï ìèëèöèÿìåí êåëiï, ¼ûçûí òàðòûï àëûï, †çiíi¡ iíiñiíå àëûï áåðiï, îíûìåí ¼îéìàé «ìàëûí òû£ûï îòûð» äåãåí †òiðiê „êòi æàçûï êó„- ëàíäûðûï, ê„ìïåñêåãå iëiêòiðäi £îé. Áàé£´ñ êåäåéäåí iëiêêåí îðòàøà £àíà åäi. ½´äàé ñà¼òàñûí, Êåíæåáåê êåëå æàòûð äåñå, iøiï îòûð- £àí àñû¡ ê†ìåéäåí †òïåé ¼àëàòûí.

– 166 – Îë êåçäå ìåí ½àïòàëäàí øû£ûð ñàëàìûí. Îñû ê¥íãi À¼ñóàòòû¡ ò´ñû. Ä¥éñåííi¡ äàíûøïàíäû£ûí ñîë êåçäå áið-à¼ áiëäiê ¼îé. Ìûíà ¼ûð æà¼òà£ûëàð áîñûï êåòêåíäå îéäà£û ¼àëû¡ åëäi àìàí àëûï ¼àë£àí ñîë á†ãåò áîëäû. Ê†êòåìäå †çåííåí àñûï, á¥êië àðòåëüäi àëûï, ½îíäûáàé- £à äåéií æåòêåí ñóäû †ìiði ê†ðãåí åìåñïiç. Æàç îðòàñûíäà øàë£ûí äåãåíi¡ àòòû¡ ¼àïòàëûíàí àñàäû. Á¥êië †¡ið ê†êïå¡áåê áîëûï, æàé¼àëûï ñàëà áåðäi. Ûðûçäû¼ äåãåííi¡ †çi ñóìåí êåëåäi £îé äåéìií. ½àìûñòûê†ë ìåí ½àðàñóäà ¼´ñ ïåí áàëû¼ ¼àïòàï êåòòi. Ê†ç ¼àðàé£àí øà¼òàðäà åêi ê†ë ìåí †çåííi¡ áàëû£û òàïòûðìàéòûí ¼îðåê áîëäû. Òåãiíäå, àäàì æè£àí ¼îð áiòñå äå, æàðû¼òû¼ òàáè£àòòû¡ ¼îðû áiòïåñií äå. Ñ†éòiï øû£ûð ñàëàòûí áîëûï, ¥éäi †çåí æà£àñûíà ê†øiðiï „êåëäiì. Àëäûíäà îðòàëû¼òàí ä¥êåí àøûëûïòû äåãåí õàáàð åñòiãåíáiç. Áið æà£ûíàí ä¥êåííåí áið ¼´ðàë-ñàéìàíäàð àëàéû¼ äåï, Òûð¼àé åêåóiìiç òà¡åðòå¡ãiëiê øàé iøiï áîëûñûìåí àò¼à îòûðûï, îðòàëû¼¼à øû¼¼àíáûç. Á´ðûí- £ûäàé iøïåí æ¥ðó ¼àéäà, À¼áèäàéû¼òû àéíàëûï, ¼ûðìåí êåòåìiç. Ñ„ñêå àóà îðòàëû¼¼à æåòòiê. Á´ðûí£û áàéëàð ñàëäûð£àí ïîñåëêå £îé, êå¡ñåñi – Äîñáîë áàéäû¡ ¥éi. Òûð¼àé åêåóiìiç àëäûìåí †çiìiçäi¡ ¼´äà Àìàíæîëäiêiíå ò¥ñòiê. Áàëàñû ñåëüñîâåòòi¡ õàòøûñû áîëûï iñòåéòií. Áiðåóëåðäi øà¼ûðûï ¼îé£àí áà, †çäåði ëà¼ ñîéûï, „áiãåð áîëûï æàòûð åêåí. – Æà¼ñû êåëäi¡, Êåíæåáåêòåðäi ¼îíà¼¼à øà¼ûðûï îòûð åäiê. Ñà£èæàíäû iëiêòiðiï æ¥ðãåí ñîë £îé. Áiðãå áîëûï, ä„ì iøåðñi¡äåð, – äåï á„éåê áîëäû. Òûð¼àé: – Àïûðìàé, Êåíæåáåêòåðìåí äå ä„ìäåñ áîëàòûí ê¥í áàð åêåí-àó, – äåï æûìû¡-æûìû¡ åòåäi... Àòûìûçäû Àìàíæîëäû¡ ¥éiíå áàéëàï, æàÿó êå¡ñåãå êåëäiê. Àóûëíàé à¼ûðûï, áåò ¼àðàòïàéäû. Åêi ñ†çiíi¡ áiði «áàéäû¡ ¼´éûðøû£û», «àéäàòàì», «æàïòûðàì». – Åãiñòiê ò´¼ûì£à êåëäiì, – äåï åäiì: – ‡òêåí æûë£û åãiñòåí ´ðà ¼àçûï, àñòû¼ æàñûðûïñû¡ £îé. Áiëåìií ñåíäåðäi¡ îéëàðû¡äû. Áèûë äà ñ†éòåòií áîëñà¡, æà¼ñûëû¼ ê¥òïå¡äåð, – äåï †çiìå ä¥ðñå ¼îÿ áåðäi. – μðà ¼àçñàì, òiíòiï òàóûï àëû¡äàð. Àë æ´ðòòû¡ òàðàò¼àí †ñåãiíå æàóàï áåðå àëìàéìûí, – äåäiì.

– 167 – Åãiñòiê ò´¼ûìäû åêi-¥ø ê¥ííåí êåéií àëàòûí áîëûï, Òûð¼àé åêåóiìiç ä¥êåíãå êåëäiê. Ïiðêàíøiãi – Ûáûðàéäû¡ Òåìiði åêåí. Øiðåíiï ¼àëûïòû. ½àðûíäàøûí ¼´ëà- £ûíà ¼ûñòûðûï àëûï, ñ„ëåìi¡äi äå æ†íäi ¼àáûëäàìàéäû. Áiðà¼ ä¥êåííi¡ iøiíäåãi çàòòàðäû ê†ðiï, iøiìiç æûëûï ñàëà áåðäi. Òiñòåóiêòåí-à¼ †ëiï æ¥ðãåì, åêåóií àëàéûí äåï åäiì, „ëãi èòòi¡ áàëàñû, áàñ¼àëàð£à äà êåðåê äåï, áiðåóií £àíà áåðãåíi. Ñûì òåìið, åãåó, øåãå äåãåíäåð äå áàð. Òûð¼àé åêåóiìiç àç£àíòàé à¼øàìûç æåòêåíøå àëäû¼. Íåñèåãå åøòå¡å áåðìåäi. Ò¥ñêå ¼àðàé Àìàíæîëäiêiíå ¼àéòûï êåëñåê, òàìà¼òàðû ïiñiï ¼àë£àí åêåí. Ò†ðäå àóûëíàé Êåíæåáåê ïåí áåëãiëi àò¼àìiíåð ïûñû¼ Ñìàéûë îòûð. Àóäàíäà£û áàñøû ó„êiëäåð æàéûíäà áîëó êåðåê, á„ëåíøå á´ëàé, ò¥ãåíøå ñîëàé äåï áiçãå ò¥ñiíiêñiç áið „¡ãiìåëåðäi ñî£ûï îòûð. Àìàíæîëäû¡ õàòøû áàëàñû „êåñiíå òàðò¼àí ïûñû¼ åäi, ¼àéäàí òàï¼àíûí ¼àéäàì, øàé ¥ñòiíäå àðà¼ ¼´éäû. – ‡çäåðiíi¡ çàìàíûíà ñàé iøiìäiãi £îé, ê†¡iëäåði øàïñà, iøñií, – äåï Àìàíæîëäû¡ †çi øåãiíiï îòûðäû. Àðà¼¼à àóûç òèãåí ñî¡-à¼ åêi æà¼ñûìûçäû¡ åêåói äå †çãåðiï ñàëà áåðäi. Àðà¼òû¡ àäàìäû ¼àëàé ¼´òûðòàòûíûí áiðiíøi ðåò ê†ðóiì åäi. Æûí èåêòåãåíäåé ê†çäåði êiëìèiï, áið-áiðiíå ê†ïiðiï, ìà¼òàíà áàñòàäû. Êåíåò Êåíæåáåê ì„ëiê áîë£àí ñèûðäàé àëà ê†çäåíiï áiçãå ¼àðàï ò´ðäû äà: – ½´é ìûíàó åêåóiíå, – äåäi. Øîøûï êåòòiê. Òûð¼àé áîëñà, íàìàç î¼èòûí àäàì. Ìåí íàìàç î¼ûìàñàì äà, àðà¼ äåãåí á„ëå¡äi á´ë £´ìûðûìäà iøiï ê†ðãåí åìåñïií. – ½îé, îéáàé, – äåäi Òûð¼àé áåçiëäåï, – áiçäi ¼àéòåñi¡äåð. Iøå áåði¡äåð... – Æî¼, ¼´é, – äåéäi Êåíæåáåê. – Iøiï ê†ðãåí çàòûìûç åìåñ, ´øûíûï ¼àëàðìûç, áiçãå ¼àðàìà¡äàð, – äåäiì ìåí äå. Áiçäi¡ ¼àðñûëû£ûìûç£à ê†íåäi äåãåí íå. – Iøïåé ê†ðñií îñûäàí. ½àë£àí iñiì îñûëàðìåí áîëñûí, – äåï íû£ûçäàíàäû Êåíæåáåê. – Êåíæåêå¡ „íåóê¥íi Òiëåïàëäû ìîëäàíû¡ †çiíå äå iøêiçãåí, – äåï øàïòàéäû Ñìàéûë. Øîøè áàñòàäû¼. Êåíæåáåêïåí ä„ìäåñ áîëàì äåï ¼óàí- £àí Òûð¼àéäû¡ ìà¡äàéûíàí øûï-øûï òåð øû¼òû. Êåí-

– 168 – æåáåê îðòà êåñåäåé ¼ûëûï åêåóiìiçãå ¼´éäûðûï, †ç ¼îëûìåí àëäûìûç£à ¼îéäû. Àóûëíàéäû¡ àéò¼àíûí îðûíäàòàòûí ¼´äiðåòií ¼ûçû¼òà£àíäàé ¼àë£àíäàðû ì„ç áîëûï ¼àëûïòû. – Îéáàé, Êåíæåáåê iøêiçåì äåñå, ñ†ç òàáàäû. Êiñiíi¡ åñií òàíäûðûï æiáåðåäi £îé. …é, Êåíæåáåê-àé, – äåï Àìàíæîë ñûë¼-ñûë¼ ê¥ëåäi. – Íå ìûíàíû iøåñi¡äåð, íå äií æîëûí ¼ó£àí ¼îæàìîëäàíû¡ ¼´éûðøû£ûìûç äåï ìîéûíäàéñû¡äàð – åêiíi¡ áiði, – äåï Êåíæåáåê øåãið ê†çi òiêåíåêòåé ¼àäàëûï, ò´ðûï àëäû. ‡çi áiçäi¡ Ä¥éñåííi¡ ñî¡ûíà ò¥ñiï æ¥ð åêåí äåãåíäi åñòiãåíìií àëäûíäà. Ê†¡iëiì ñåêåì àëûï ¼àëäû. «Åðåãiñ áàñû – áî¼ æåìå». Àòàíû¡ ¼´íûí åëåìåé, ¼èÿíäà£û ¼ûñûð åðåãåñêå ìàë-æàíûí ñàëàòûí ¼àçà¼ åìåñ ïå. ½àçið iøïåñåì, îñû èòòi¡ áàëàñû êåê ¼ûëûï, Ä¥éñåíäi ñ¥ðiíäiðiï æ¥ðìåñ ïå åêåí äåãåí æàìàí îé êåëäi. À¼ûðû á´ëòàðàòûí æåð áîëìàäû. Òûð¼àé åêåóiìiç êåñåíi àëäû¼ òà, ê†çiìiçäi æ´ìûï, ¼´äàé£à ñûéûíûï, òàðòûï æiáåðäiê. ‡çåãiìiçäi òiëiï-à¼ ò¥ñêåí åêåí äåï åäiì. Øàøàëûï ¼àëà æàçäàäûì. Ò´íøû£ûï, „ðå¡ äåãåíäå åñiìäi æèäûì. ½´äàé ñà¼òàñûí, îñûíøàìà àçàï¼à áàòûï, æ´ðò íåìåíåñiíå iøåäi åêåí äåï îéëàéìûí. Áiðà¼ áiðòå-áiðòå àðà¼òû¡ „ñåðií ñåçå áàñòàäûì. Ê†¡iëiì ê†òåðiëãåíäåé áîëûï, àíàëàð£à ¼îñûëûï ñ†éëåãiì êåëåòií ñèÿ¼òû. Òûðåêå¡ ¼ûï-¼ûçûë áîï, ¼àéòà¼àéòà íàí øàéíàé áåðåäi. Àìàíæîë îñûíû¡ á„ðií †çiíå áið ¥ëêåí æåòiñòiê ê†ðiï îòûð£àíäàé, æàñòû¼¼à øàë¼àéûï æûìû¡-æûìû¡ åòiï, áið ¼îëûíäà£û ò¥êiðãiøiíå øûðò-øûðò ò¥êiðåäi. Åòòi¡ ¥ñòiíäå Êåíæåáåê áiçãå òà£û iøêiçäi. Ñîäàí êåéiíà¼ íå áîë£àíûìäû òîëû¼ áiëìåéìií. Áið ò´ñòà àò¼à ìiíå àëìàé æàò¼àíûì åñiìäå. Åñiìäi æèñàì, àéäàëàäà ø†ïòi¡ ¥ñòiíäå æàòûðìûí. Æàíûìäà Òûðåêå¡. ½îð-¼îð åòåäi. Åêi àò àé¼àñûï áàéëàóëû ò´ð. Òûð¼àé ìà, ìåí áå áàéëà£àí, åøêiì áiëìåéäi... Ò„ðiçi, ò¥çãå îòûðó£à ò¥ñêåí áîëóûìûç êåðåê. Ñîë ¼àëïûìûçäà À¼áèäàéû¼òû¡ ñûðòûíäà£û øàë- £ûí£à ¼´ëàé êåòiïïiç. Òûðåêå¡äi „ðå¡ îÿòûï àëäûì. À¼ûðû àò¼à îòûðûï, ò¥í iøiíäå àóûë£à æåòòiê. Åðòå¡iíå åêåóiìiç äå àóûðäû¼. Òûðåêå¡ äiíäàðëàó àäàì åäi, ñîë æîë£û á„ëå æà¼ïà£àí áîëó êåðåê, à¼ûðû àóðó áîëäû. …êåñi ¥ëêåí

– 169 – ìîëäà áîë£àí, „óëèå àäàì £îé. Ò¥ñiíå êiðiï, àðà¼ iøêåíiíå íàçàëàí£àí ñåêiëäi. Ñîäàí Òûðåêå¡ æûë ñàéûí „êåñiíi¡ áàñûíà áàðûï, ¼´ðàí î¼ûï, ò¥íåï ¼àéòûï æ¥ðåòií. Ñîë æàçäà Ä¥éñåííi¡ áàñ¼àðóûìåí àðòåëü ¼´ðäû¼. Àóäàííàí †êië êåëiï, «½ûçûë àðòåëü» äåï àò ¼îéûï êåòòi. Áiçäi¡ åíäiãi îéûìûç …ïñàòòàðäû Æûëàíäûäàí àëäûðûï, †çiìiçáåí áiðãå àðòåëüãå åíãiçó åäi. Áiçäi¡ àðòåëüãå êiðiï àë£àíûìûç æà¼ñû áîëäû. Êåíæåáåê ñåêiëäiëåð ñåíi¡ îðòàøà¡à ¼àðàé ìà. Òàëàé áåéøàðàëàð íà¼à¼òàí iëiãiï êåòòi £îé. ‡ìiðiíäå æàëøû ´ñòàï ê†ðìåãåí, êåäåéëiêòi¡ çàðäàáûí †ìið áîéû ê†ðiï êåëiï, åíäi-åíäi àóçû à¼¼à òèiï, åêi ìàëûíû¡ áàñû ê†áåéiï, æåëiãå æûë¼û áiòiï êåëå æàò¼àí îðòàøà ñîðëûëàð êåòêåíäå æàíû¡ ¼àëàé àøûìàñûí. Áiçäiêi òåê Ä¥éñåííi¡ àð¼àñûíäà £àíà àäàñïàé øû¼¼àíäû¼ ¼îé. Æàç áîéû Æûëàíäû£à áàðûï ¼àéòó£à ê†ëiêòi¡ ðåòi êåëìåäi. …êåì: – …ïñàòòàðäû¡ ¥é iøi íå ê¥éäå åêåí, ¼ûð æà¼òû¡ æà£- äàéû æà¼ñû åìåñ äåï æàòûð £îé, áàðûï áiëóãå õàëäåði¡íi¡ êåëìåãåíi-àó, – äåï çàðëàé áåðåäi. Ñ†éòiï æ¥ðãåíäå ê¥ç êåëäi. Àðòåëüäå ê¥ø ¼ûëàòûí àäàì ñîíøàëû¼ ê†ï åìåñ. Ø†ïòåí øû£à àëìàäû¼. À¼ûðû ¼ûñ ò¥ñòi. ½ûñòà ¼àéäà øû£àñû¡. ½àìàëûï îòûðäû¼ òà ¼àëäû¼. Êåëåñi ê†êòåìäå ñóäû¡ ¼àéòóûí ê¥òòiê. Ñîäàí íå êåðåê, æàçäû¡ îðòàñûíäà †çiìiçäi¡ àðòåëüãå ¼îñ¼àí òîðû àò¼à ìiíiï, Æûëàíäû£à òàðòòûì. Æàç åðòå ò¥ñêåí åäi. ½ûðäû¡ ø†ái äå ¼óðàï êåòiïòi. Æûëàíäû£à äåéiíãi 90 øà¼ûðûì£à æóû¼ àðàëû¼òà Äàó¼àðäàí áàñ¼à æåðäå åë æî¼. Îíäà äà ½îæàé äåãåí êiñi àòàìåêåíi áîë£àí ñî¡ øû£à àëìàé îòûðàòûí. Ø†ëäi æåð. ½´äû¼ïåí £àíà ê¥í ê†ðåäi. Òà¡åðòå¡ åðòå øû¼¼àí àäàì òîðû àòòû çîðû¼òûðà æàçäàï ò¥íäå „ðå¡ æåòòiì. Êåëñåì, …ïñàòòàðäû¡ ¥éi æàáû¼. Òåðåçåñií ¼à£àìûí, åñiãií ¼à£àìûí, àøïàéäû. Åñiêòi ñûíäûðûï àøûï, ¥éãå êiðäiì. Òàñòàé ¼àðà¡£û. Òiðøiëiê èiñi ñåçiëìåéäi. Ç„ðåì ç„ð ò¥áiíå êåòòi. …áäåí çàïû áîë£àí æ¥ðåê òà£û äà áið æàìàíøûëû¼òû ñåçäi. Æàí´øûðà æ¥ãiðiï Àéòûáàéäû¡ ¥éiíå êåëäiì. Àéòûáàé äà, „éåëi äå ò†ñåê òàðòûï æàòûð. Æ†í ñ´ðàäûì. Àéòûáàéäû¡ àéò¼àíû: – Îñûäàí áið àé á´ðûí …ïñàòòàð ¥é iøií åðòiï àëûï, æàÿó îé£à êåòêåí. Ì´íäà£û æà£äàé ñåíäåðäåãiìåí áiðäåé

– 170 – åìåñ. Æàòûñûìûç ìûíàó. Àóûëíàéû¡ áåëãiëi Îìàð £îé, Ìàëäûáàéäû¡ ò´¼ûìû. Îé æà¼¼à ìåí äå êåòiï ¼àë£ûì êåëiï åäi. Á„éáiøå àóðó áîëäû äà, æåòå àëìàéìûç £îé äåï ¼îðû¼òûì. …ïñàòòàðäû¡ æåòïåãåíi-àó, øiðêií-àé. Îëàð øû¼¼àííû¡ êåëåñi ê¥íi-à¼ „óå àéíàëûï æåðãå ò¥ñêåíäåé ûñòû¼ áîëäû £îé. ‡ëìåãåíãå †ëi áàëû¼ êåçäåñiï, áið æ†íi áîëìàñà, „é, ¼àéäàì... Áið àéäàí áåði íå£ûï ò¥ê õàáàð æî¼... – Íå äåéäi?! – äåï †êiðiï ¼îÿ áåðiïïií. – ½îé, æàìàíøûëû¼ øà¼ûðìà. ‡ëiãií ê†çi¡ìåí ê†ðãåí æî¼ñû¡. Áið æåðäå îòûð£àí äà áîëàð... Æûëàìà, – äåï æ´áàòòû Àéòûáàé. …ïñàòòàðäû¡ ¥éiíå „êåëãåí àç£àíòàé òàðûíû¡ æàðòûñûí Àéòûáàéäiêiíå áåðiï, òà¡åðòå¡ …ïñàòòàðëàðäû içäåóãå øû¼òûì. Ê†¡iëiìäå åø¼àíäàé ¥ìiò æî¼. Øû¼¼àíûíà áið àé áîëñà, ¼àíäàé ¥ìiò áîëñûí. ½àðà æîëäû¡ àéíàëàñûíà ê†ç æiáåðiï, àÿ¡äàï êåëå æàòûðìûí. Æîë ìà¡ûíäà ê†çãå iëiãåð ¼àðà æî¼. ½ó ìåäèåí äàëà. Àíäà-ñàíäà ´øàð ò†áåíi¡ áàñûíà àé¼àéëàòûï ñàë£àí çèðàòòàð, øîøà¼ òàìäàð, îáàëàð... Ñîðäàí †òiï, Äàó¼àðà£à äåéií êåëäiì. Äàó¼àðàäà åë æî¼ åêåí. ½îæàé ¼àéäà åêåíi áåëãiñiç, ê†øiï êåòiïòi. ½´äû£ûíäà èò †ëiï æàòûð. Åíäi æîëäû òàñòàï, îáàëàðäû¡ ò†¡iðåãií øàðëàäûì. À¼ûðû içäåãåí ñîðûìà æåòiï òûíäûì. ¦ëêåí æîëäàí Ò†ëåê ñàéûíà á´ðûëàòûí òà£û áið æîë áàð åäi. Ñîë æîëäû¡ áîéûíäà æàò¼àí áàëàíû¡ êèiìií ê†ðäiì. Ê†ï ´çàìàé òà£û áið äîðáà... îäàí „ði …ïñåìáåòòi¡ áåøïåíòií êåçäåñòiðäiì. Ç„ðå êåòòi. Àéäàëàäà à¡ûðàó£à †ç äàóñûìíàí †çiì ¼îðû¼òûì. Ê¥í å¡êåéãåí øà¼òà æîëäû¡ øåòiíäå øàøûë£àí àäàìíû¡ ñ¥éåãií ê†ðäiì. Áàëàíû¡ ñ¥éåãi åêåí. Ò†ðò-áåñ øà¼ûðûìäàé æ¥ðãåííåí êåéií …ïñàòòàðëàðäû¡ †ëiêòåðiíi¡ ¥ñòiíåí øû¼òûì. …éåëiíi¡ ñ¥éåãi ¼àòàðûíäà æàòûð. Åêiíøi áàëàëàðû †çäåðiíåí á´ðûí †ëãåí áîëóû êåðåê, æîëäû¡ åêiíøi áåòiíäå. Åòòåði à£ûï êåòiïòi. Êèiìäåði ñ¥éåêòåðiíå æàáûñûï ¼àë£àí. Æûëàó£à øàìàì êåëìåé ¼àëäû. «Àëëàëàé» áåðäiì. …ïñàòòàðäû¡ †ëiãi ê†ç àëäûìà êåëñå, îñû ê¥íi äå êåéäå åêi ¼îëûìäû ò†áåìå ¼îéûï, áåçiï êåòêiì êåëåäi. Íå iñòåðiìäi áiëìåé, ì„¡ãiðiï áiðàç îòûðäûì äà, ¼´äàé£à ñûéûíûï, «¼´ëõóàëëà» ¼àéûðäûì. Àäàìíû¡ îíäàéäà

– 171 – áóûíû êåòiï ¼àëàäû åêåí. ¦ø ´ìòûëûï, îðíûìíàí „ðå¡ ò´ðäûì. Æîëäû¡ àð£û áåòiíäåãi áàëàíû¡ ñ¥éåãií «áiñiìiëë„» äåï ê†òåðiï àëûï, ¼àòàð£à ¼îéäûì. Ñîñûí àòûìà ìiíiï, êåéií ¼àéòòûì. Ò¥í îðòàñûíäà Àéòûáàéäiêiíå æåòòiì. Àéòåêå¡ áàñûí ê†òåðãåí åêåí. Ìåíi¡ „¡ãiìåìäi åñòiï áîë£àí ñî¡, ê†¡ië àéòûï, æ´áàò¼àí áîëäû. – Ê¥í áîëñà à¡ûçà¼, áàëàìåí øû¼¼àí àäàì ø†ëãå øûäàé ìà. Áåêåð ¼ûëäû, êåòïåé ò´ðà ò´ðóû êåðåê åäi, – äåéäi áàÿ£û. Àòûìäû ñóàðäûì. ‡çiì äå ¼àòàëàï ¼àë£àí åêåì. À¼ ñó ¼àéíàòûï iøiï, åñiìäi æèäûì. Òà¡ àòà …ïñàòòàðäû¡ ¼îðàñûíàí êåòïåíií àëûï, êåøåãi içiìå ¼àéòà ò¥ñòiì. Æîëàé êåçäåñêåí áiðiíøi áàëàíû¡ ñ¥éåãií äîðáà£à ñàëûï, ¥øåóäi¡ ¼àòàðûíà ¼îéäûì. Ñîñûí ò¥ñêå äåéií ñîë æåðäåí ò†ðò àäàì ñûÿòûíäàé ´çûíøà ¼àáið ¼àçûï, à£àì ìåí æå¡ãåìäi åêi áàëàñûìåí ê†ìäiì. Áàñûíà ¼´ðàí î¼ûäûì äà, áåëiìäi øàðò áóûíûï, àò¼à îòûðäûì. Àóûë£à êåëãåíäå, ¥éäi¡ iøiíäåãiëåð ìåíi¡ ò¥ðiìäi ê†ðiï, øîøûï êåòòi. Á„ðií àéòòûì. …êåìäå åñ æî¼. ½´ð ëî¼ñûï, ¼´ñà áåðåäi. Ä¥éñåí ê†ï æûëàäû. À¼ûðû „éòåóið ñ¥éåãi äàëàäà øàøûëûï ¼àëìàé, òîïûðà¼ïåí ê†ìiï, ò†ìïåøiê øîøàéò¼àí£à ø¥êiðøiëiê åòiï, ñàáàìûç£à ò¥ñòiê. – Äàëàäà ¼àëñà, òiïòi òàáà àëìàé ¼àëñà¡äàð, ¼àéòåð åäi¡äåð. Î£àí ¼àðà£àíäà, ¼´äàé£à ø¥êið, ñ¥éåãií òàïòû¡äàð, åíäi †òêåí-êåòêåíäå áàñûíà ñî£ûï, ¼´ðàí î¼ûï ò´ðàòûí áåëãiíi¡ áîë£àíû äà ¼´äàéäû¡ àÿíûøû øû- £àð, – äåï æ´áàòòû áiðåóëåð. (Îñû ò´ñòà „êåì ìûíàó áið …ïñàòòàð †ëãåíäå øû£àð£àí ê¥éiì åäi äåï, ìîéíûí æåçáåí ¼àïòà£àí åñêi äîìáûðàñûí àëäûðûï, ¼àçà¼òû¡ åñêi ¼àðà †ëå¡iíi¡ içiìåí øû£àðûë£àí çàðëû ê¥é òàðòàð åäi). Æàçäû¡ àÿ£ûíäà ¼ûðìàí ñàëäû¼. Ê†ê òàðûäàí êåëñî¼ æàñàï, îé áið ðà¼àò¼à áàòòû¼. Àóäàííàí ó„êië êåëiï, àðòåëiìiçäi ìà¼òàï, †çãåëåðãå ¥ëãi åòòi. Îíû¡ àðòûíàí áàÿ- £û Ä¥éñåííi¡ á†ãåò ñàëàðäà ê†ìåêòåñêåí èíæåíåð îðûñû êåëäi. Ä¥éñåíìåí êåøêå äåéií ø¥ëäiðëåñiï, à¼ûðû êåëåñi ê¥íi àóäàí£à àëûï êåòòi. Ñîäàí Ä¥éñåí àóäàíäà áàñøûëû¼ ¼ûçìåòêå ò´ðûï, ¥é iøií ê†øiðiï „êåòóãå áið-à¼ êåëäi. Ä¥éñåí àóäàíäà áàñòû¼ áîë£àí ñî¡, òiïòi ðà¼àò áîë-

– 172 – äû. Àóäàíû¡ ìûíàó ò´ð£àí àëïûñ-à¼ øà¼ûðûì. ½èò åòñå, æåòiï áàðûï, Ä¥éñåíãå øà£ûìûìûçäû àéòàìûç. Îë îðûíäàòòûðìàé ¼îéìàéäû. Îäàí êîëõîç áîë£àííàí êåéií äå òåê àóûç£à iëiãóìåí áîëäû¼. Áið æûëû Ñàéäû¡ òàáàíûíà ê†êòåìäå åãií ñàëûï, ñîíäà£û åãiííi¡ áiòiãi-àé. Àòòû àäàì ê†ìiëiï êåòåòií. Êåéií ìàëäû ¼àéòà á†ëãåíäå, áiçãå áið æàëû ò´ÿ£ûí æàï¼àí ¼àðà áèå òèäi. Îñû ê¥íãi æûë¼ûìûçäû¡ á„ði ñîíû¡ ò´¼ûìû £îé. Æàðû¼òû¼ ¼´ò áîëûï êiðäi. Ñ†éòiï æ¥ðãåíäå òà£û áið á„ëåãå òàï áîëäû¼. Æàçäû¡ àÿ¼ ò´ñûíäà ê†ëäi¡ ìà¡û øà¡ áîëûï êåòêåí ñî¡, àðòåëü æèåãiíå ¼àðàé ê†øiï áàð£àíáûç. Ìåí ¼ûðìàííû¡ ò¥íãi ê¥çåòiíå øû¼¼àëû îòûð£àì. Åñiê àëäûíäà- £û èò ¥ðäi äå, àò ò´ÿ£ûíû¡ äûáûñû åñòiëäi. …ëäåêiì ¥é ñûðòûíäà ò¥ñiï æàòûð, ¥éãå êiðãåíäå áið-à¼ áiëäiê, Ä¥éñåí åêåí. …êåì ì„ç áîëûï ¼óàíûï ¼àëäû. Áiðà¼ ¼óàíûø ´çà¼¼à áàð£àí æî¼. Ä¥éñåí îðíûíàí ò¥ñiï ¼àëûïòû. Àéòóûíà ¼àðà£àíäà, †çi àðûç áåðiï ò¥ñêåí ñåêiëäi. Åíäi æà¼ûíäà ¥é iøií ê†øiðiï „êåëìåê åêåí. – Øûðà£ûì-àó, ñîíäà àäàì îñûëàé ñóûò æ¥ðóãå áîëà ìà åêåí, – äåï øîøûíäû „êåì. Ä¥éñåí ìåíi î¡àøà øû£àðûï àëäû. – Åðòå¡ åêi àò äàéûíäà, áåñiíøi àóûë æà¼òà£û íà£àøûëàðûìûç£à áàðûï ¼àéòàéû¼, – äåäi ìà£àí. – Æàðàéäû, – äåéìií åøòå¡åãå ò¥ñiíáåñåì äå. Åðòå¡iíäå åêåóiìiç ñ„ñêå øàìàñûíäà àóûëäàí øû£ûï êåòòiê. Ä¥éñåí æîë áîéû ìà£àí òiñ æàðûï åøòå¡å àéòïàäû. Òåê †ç æà£äàéûìûçäû, æàëïû åëäi¡ øàðóàøûëû£ûí ñ´ðàóìåí áîëäû. Ò¥ñòå Ò†ëåïáåðãåí ¥éiíå ò¥ñòiê. Íà£àøûìíû¡ òiði êåçi. Ä¥éñåí êåëäi äåãåí ñî¡, ò†¡iðåêòi¡ áiðàçû æèíàëäû. Á´ë ìà¡àé äà „æåïò„óið àó¼àòòàíûï ¼àëûïòû, áið-áið ëà¼ ñîéûï, àóûë àäàìäàðû øà¼ûðà áàñòàäû. Êåøêå æàòàðäà íà£àøûìäiêiíå êåëäiê. Ä¥éñåí øàëìåí ¼àëæû¡äàñûï îéíàé áåðóøi åäi. – Áà¼à æåãåí Îæàéëàðäàí äà êîëõîç æàñàï øû£àð£àí ¥êiìåòòi¡ ¼´äiðåòiíå äàóà áàð ìà! – äåäi. – Å-å, ñåíi¡ åë áàñ¼àð£àíû¡íû¡ àð¼àñûíäà òàëàé ä„ìíåí àóûç òèäiê ¼îé, – äåäi íà£àøûì.

– 173 – Ä¥éñåí ¼àð¼ûëäàï ê¥ëiï æiáåðäi. – …é, øàëûì-àé, áàÿ£û òiëi¡ ¼àðàï ò´ð åêåí £îé. Ðàñ, ðàñ, òàëàé ä„ìíåí àóûç òèäiê... Áà¼à äåãåí ò¥ê åìåñ ¼îé, – äåäi. Æàòàð àëäûíäà ¼ûìûç iøiï áîëûï, Ä¥éñåí äîìáûðà òû¡¼ûëäàòûï îòûð£àí. Íà£àøûì áàñûí ê†òåðiï: – …êå¡ Æàðìà£àìáåò ¼îé áà¼òûðûï ¼îþ£à òàïòûðìàéòûí ìîìûí æàí åäi. Áåñ áàëàíû¡ àð¼àñûíäà åë ñûéëàéòûí áîëäû. …êåäåí àñûï, åëãå à£à áîëäû¡. Î¼û£àíû¡ áàð, òî¼û£àíû¡ áàð. Æà¼ñû-æàìàíäû, î¡ ìåí ñîëäû áiçäåí ã†ði æà¼ñû àéûðàñû¡. Çàìàí áîëñà æà¡àðäû. Ä¥íèåäå íå æà¼ñû, íå æàìàí?.. ½àéòêåí îçàäû, ¼àéòêåí ¼àëàäû... Áiçäi¡ ìûíà æàëïà¼ áàñòàð£à †íåãå áîëñûí, àéòà îòûð, – äåäi Ä¥éñåíãå ¼àðàï. Ä¥éñåí ¥í-ò¥íñiç áiðàç îòûðäû äà: – Ä¥íèåäå àðòòû ¼ûñûï òûíûø æ¥ðãåííåí æà¼ñû åøòå¡å æî¼ åêåí, – äåäi äîìáûðàíû æ¥êêå ñ¥éåï æàòûï. – Å-å, áið áiç òûíûø æ¥ðìåïïiç áå, – äåéäi íà£àøûì ñà¼àëûí ñèïàëàï. Ä¥éñåí „ëäåíåãå ðåíæóëi ñèÿ¼òû. – Áið ¥éëi æàííàí áið ´ðïà¼ ¼àëà ìà, ¼àëìàé ìà äåãåí äå ê¥í áîë£àí, íà£àøû, – äåäi. – Çàìàííû¡ æà¼ñàð£àíû îñû åìåñ ïå. ½îé ñîéûï, ¼îíà¼ ê¥òiï îòûðñû¡. Êåøåãi ½óàíäû¼ áàéäû¡ æûíäûëàðû ¥éi¡å êåëiï, îòûð£àí îðíû¡äà ñàáàï êåòñå, íå áåðåð ñîòû¡ æî¼, íå êåê ¼àéòàðàð ê¥øi¡ æî¼ – iøi¡íåí òûíûï ¼àëìàñ ïà å¡. ½àçið, ¼´äàé£à ø¥êið, ¼îð£àéòûí ¥êiìåò áàð. …ëãi ¼à¼ñàï æàò¼àí ïðàâà, òå¡äiê äåãåíi¡ îñû £îé. Àíàó åðæåòêåí íåìåðå¡äi ¼àëà£à æiáåðiï, î¼ûò. Ò†ðåëiêòi à¡ñàñà¡, î¼ûìàé ò†ðåëiê æî¼, ´¼òû¡ áà, íà£àøû. Íà£àøûì ê¥ëiï, áàñûí èçåäi. – μ¼ïàé, ñåíi¡ „êå¡ äåéñi¡ áå æ´ðòòû¡ á„ði. Ñåíi¡ †çi¡äi äå ñ¥éðåï æ¥ðãåí áiç øû£àðìûç. Áîëìàñà Æàðìà- £àìáåòòå æî¼ „óëèåëiê ñà£àí ¼àéäàí êåëåäi, – äåäi øà¼øàñûí àëûï æàòûï. Ä¥éñåí ì„ç áîëûï, ê¥ëiï æàòûð. Òà¡åðòå¡ æ¥ðåðäå Ä¥éñåí íà£àøûììåí ¼´øà¼òàñûï ¼îøòàñòû. – Ê†ðiñå àëìàñà¼, ¼îø áîë£àéñû¡, øàëûì, – äåäi.

– 174 – Íà£àøûìäiêiíåí øû£ûñûìåí àóûë£à òiêå òàðòïàé, Òàáûëäû£à ñî¼òû¼. Òàáûëäûäà Ä¥éñåííi¡ ¼àéíà£àñûíû¡ ¥éiíäå øàé iøiï îòûð£àíäà Ìûðçàòàé äåãåí æàñ æiãiò: – Ä¥éñåí à£à, ìåí ñiçäi¡ àóûëäàí „ëãiíäå êåëäiì. Ñiçäi àóäàííàí ìàøèíàìåí içäåï êåëiïòi. Íåãå içäåï êåëãåíií åøêiì àøûï àéòà àëìàäû. Áiðà¼ ñûáûñ ñ†çäåðií ´íàòïàäûì... Æà¼ñûëû¼ åìåñ ñèÿ¼òû, Ä¥éñåí à£à, – äåäi. Ä¥éñåí áîï-áîç áîëûï êåòòi. Iøiï îòûð£àí øàéûí ò†¡êåðå ñàëäû. – Íå áîï ¼àëäû? – äåäiì åøòå¡åãå ò¥ñiíáåé. – Æ¥ðåéiê, – äåäi Ä¥éñåí. Àò¼à îòûðäû¼. – Ñåéñåí, – äåäi ìà£àí áûëàé øû¼¼àí ñî¡. – Æà£äàé ¼àçið æà¼ñû åìåñ. Õàëû¼ æàóû äåãåí áið á„ëåíi øû£àðûï, àçàìàòòàðäû¡ áiðàçûí ´ñòàï „êåòiï æàòûð. Àð£û ò¥áií ¼´äàé áiëñií, áið àðàíäàòó áàð ñåêiëäi. …äåéi ê†çãå ò¥ñïåéií äåï åëãå êåëãåì. μñòàï êåòñå, áið ¼´äàéäû¡ æàç£àíû øû- £àð. ¦éãå áàðàéû¼, „êåììåí ¼îøòàñûï ¼àëàéûí. Áiðà¼ ò†òå æîëìåí æ¥ðìåéiê, æ¥ðãiíøi àç æ¥ðåòií ¼ûðìåí êåòåéiê. Ñà¼òû¼ êåðåê. – Îéáàé-àó, êîììóíèñò åìåññi¡ áå, ¥êiìåòòi îðíàòûñ¼àííàí áàñ¼à íå æàçû£û¡ áàð, – äåéìií £îé ìåí ñîðëû. Ç„ðåäåí ç„ðå æî¼. ½ûð£û æîë£à ò¥ñiï, á†ãåòòåí †òå áåðãåí êåçäå àëäûìûçäàí ñóìà¡ åòiï ¼àðà ìàøèíà øû£à êåëäi. – Áîëìàäû, æåòêiçáåäi, – äåäi Ä¥éñåí äàóñû äiðiëäåï. Ìàøèíà ¼àòàðûìûç£à òî¼òàé ¼àëäû äà, iøiíåí áið îðûñ, áið ¼àçà¼ øû¼òû. Ò¥ðëåði àäàì ¼àíûí iøêåíäåé ñ´ï-ñ´ð. – Æàðìà£àìáåòîâ, ñiç ò´ò¼ûíäàëäû¡ûç, – äåäi ¼àçà¼ æiãiò. Áàñûì àéíàëûï, ê†çiì ¼àðàóûòòû. Àíàëàðäû¡ íå ñ†éëåï æàò¼àíûí, Ä¥éñåííi¡ íå àéòûï æàò¼àíûí åñòiï ò´ð£àí ìåí æî¼. Ä¥éñåí àòûíàí ò¥ñiï, øûëáûðûí ìà£àí ´ñòàò¼àíäà áàðûï åñiìäi æèäûì. – Îéáàé, Ä¥éñåí-àó, íå ê¥éãå ò¥ñòiê, – äåéìií æûëàìñûðàï. Ä¥éñåí äå ìû¼òû åäi-àó. – Êåë, ¼îøòàñàéû¼, – äåäi ê¥ëiìñiðåï. – «Àò æà¼ñûñûí êåðìåäåí, åð æà¼ñûñûí ò¥ðìåäåí ê†ð» äåãåí £îé. Ä„ì æàçñà, ¼àéòûï êåëåìiç. …êåìå ñ„ëåì àéò...

– 175 – ½´øà¼òàñûï ¼îøòàñòû¼. Ñîäàí êåéií Ä¥éñåí ìàøèíà£à îòûðäû. Ìiíåêè, àëëîà¼áàð, ñîäàí êåéií ¼àéòiï áiç Ä¥éñåíäi ê†ðìåäiê. Ìåí Ä¥éñåí ìiíãåí òîðû àòòû æåòåêòåï, ¥éãå ¼àéòòûì. …êå áàé£´ñ ñîäàí àóðó áîëäû. Óàéûì øiðêií ¼îéìàéäû £îé. Êåëåñi ê†êòåìíi¡ àÿ¼ êåçiíäå ¼ûñòàóäà ¼àéòòû. ‡ëåð àëäûíäà ñ†éëåé àëìàäû. Òåê ¼îëûìäû ¼ûñûï, æàë£ûç ñàóñà£ûí øîøàéòòû. Æàë£ûç ¼àëäû¡ äåãåíi áîëó êåðåê. ‡çiíi¡ †ñèåòi áîéûíøà åñêi ¼îðûì£à àïàðûï ê†ìäiê. Ä¥éñåííi¡ ¥éiíäåãi Ã¥ëñiì æå¡ãåìiç êåéií ê¥éåóãå øû£ûï êåòòi. Æàë£ûç áàëàíû †çiìåí „êåòòi. Êåéií áàëàíû åêiíøi ê¥éåóiíi¡ àòûíà æàçäûðòòû äåï åñòiäiê. ½àçið ¼àéäà æ¥ðãåíií áiëìåéìií. Òië-àóçû¡ òàñ¼à òèãið, ê†ãåðìåãið æ´ðò ìà¡äàéûíà àðûñòàé áåñ ´ë áåðãåí Æàðìà£àìáåòòi¡ ûðûñû íå äåãåí êå¡ åäi äåï æ¥ðóøi åäi. Áiçäi¡ ò´¼ûì£à òië-ê†ç òèäi. Ìiíåêè, ñîë ò´¼ûìûíà ¼´ò äàðû£àí Æàðìà£àìáåòòåí æàë£ûç ¼àëäûì. Ìåíåí æàë£ûç ´ë, æàë£ûç øà¡ûðà¼, ìiíå, ñåíñi¡. Ñåíi¡ áàñû¡ àóûðûï, áàëòûðû¡ ñûçäà£àí ñàéûí ìåí ¼àëòûðàìà£àíäà, êiì ¼àëòûðàéäû, – äåï àÿ¼òàéòûí „êåì „¡ãiìåñií. * Òà¡åðòå¡ãi øàéäû iøiï áîë£àííàí êåéií, ä„ðiãåð Åðòàéäû içäåï, àóðóõàíà£à êåëäiì. Øà£ûí áîëñà äà òàïò´éíà¼òàé òàçà ¥é åêåí. Åðòàéäû ä„ëiçäå êåçäåñòiðäiì. – Ñiçáåí î¡àøà ñ†éëåññåì äåï åäiì, – äåäiì àìàíäû¼òàí êåéií. Åðòàé ìåíi êàáèíåòiíå åðòiï „êåëäi. – Ìåí „êåìíi¡ æà£äàéûíà áàéëàíûñòû êåëiï åäiì, – äåäiì ä„ðiãåðãå. – Äèàãíîç ¼àíäàé? Åìäåóãå áîëà ìà, æî¼, áîëìàé ìà, ìà£àí àøûï àéòû¡ûçøû. – Ñiçãå àøû¼ àéòó£à áîëà ìà, – äåäi Åðòàé ä„ðiãåðëåðãå ò„í æàíû àøûìàñ ñàë¼ûí¼àíäûëû¼ïåí áåòiìå òóðà ¼àðàï. – Àéòà áåði¡iç. – Äèàãíîçû, „ðèíå, ìåíi¡ àíû¼òàóûìøà – áàóûð ðàãi. Åìäåóãå áîëàäû äåï àéòó ¼èûí. Òiïòi ðàê áîëìàé, öåððîç áîë£àííû¡ †çiíäå äå – å¡ ñî¡£û ñòàäèÿñû. Îíû¡ ¥ñòiíå ê„ðiëiê ¼îñûë£àí ñî¡, ¼àëàé áîëàòûíûí †çi¡iç áiëåñiç £îé...

– 176 – – Ñîíäà òiïòi åìäåóãå êåëìåé ìå? – äåéìií ä„ðiãåðäi¡ åìåóðiíiíå ò¥ñiíiï ò´ðñàì äà. «Åìäåóãå êåëìåéäi» äåãåí ñ†çäi åñòiï, å¡ ñî¡£û àðìàí-¥ìiòòåí áiðæîëà àéûðûëó †çiìå áið ìiíäåò ñåêiëäi. Ä„ðiãåð îéëàíûï ¼àëäû. Îíû¡ „ëãi ñ†çäi àéòó£à àóçû áàðìàé, áiðà¼ àéò¼ûñû êåëiï ò´ð£àíûí äà ò¥ñiíiï ò´ðìûí, î£àí ¼îñà åø òàáè£àò çà¡ûíà áà£ûíáàéòûí áið åðåêøå ¼´áûëûñ áîëûï, àóðó àÿ¼ àñòûíàí î¡àëûï æ¥ðå áåðñå äåï òiëåéìií. Îíäàé êåðåìåò êåçäåéñî¼ ¼´áûëûñòàð áîëûï æàòàäû £îé. Íåãå ìåíi¡ †ìiðiìäå áið ðåò áîëìàñ¼à. ½àëàéøà ä„ðiãåð ¼àòåëåñïåéäi? ½àëàéøà òûì áîëìàñà áið ¼´áûëûñ çà¡íû¡ ¼à£èäàëàðûí á´çûï øû¼ïàéäû? – ‡ç áàñûì åìäåóãå êåëåäi äåï àéòà àëìàéìûí, – äåäi ä„ðiãåð. «‡ç áàñûì» äåãåí ñ†ç òà£û äà ìåíi¡ ¥ìiòiìäi ¼îçäûðà ò¥ñåäi. «‡ç áàñûì» äåï ò´ð £îé. ß£íè òåê †çiíi¡ £àíà æåêå ïiêiðií àéòûï îòûð. ‡çi £àíà ñîëàé îéëàéäû. Áàñ¼à ä„ðiãåð áàñ¼àøà àéòóû ì¥ìêií. Íà¼à êåëìåéòií áîëñà, êåñiï àéòïàñ ïà åäi. – Àë åìäåëói ì¥ìêií áå? – äåéìií ìåí ñ´ðà¼òû †çãåðòiï. – Àéòà àëìàéìûí, – äåéäi ä„ðiãåð áàñûí øàé¼àï. «Àéòà àëìàéìûí». Áiðà¼ á´ë ì¥ìêií åìåñ äåãåí ´£ûìäû áiëäiðìåéäi. Òåê àéòà àëìàé îòûð. Òîëû¼ ñåíiì áiëäiðå àëìàéäû. Á„ði äå ì¥ìêií £îé. Áiðà¼ ä„ðiãåðäi¡: – Æàëïû îëàé-á´ëàé áîëûï êåòñå, ¼àðàï îòûðìàé äàéûíäàëà áåðãåííi¡ äå àðòû¼òû£û æî¼ ¼îé, – äåãåí ñ†çi ìåíi¡ ¥ìiò-¼èÿëûìäû áiðæîëà òàñ-òàë¼àí ¼ûëäû. «Äàéûíäàëà áåðó... Æèåí à£àìà àéòó êåðåê áîëäû. À¼è¼àò¼à ¼ûëàð íå øàðà!.. ½àøàí àéòàìûí... Á¥ãií ðåòi êåëìåñ, åðòå¡ ¥éiíå áàðûï àéòàìûí». ¦éãå êåëñåì, „êåì ´éû¼òàï æàòûð åêåí. Æ¥çiíå ¼àðàï îòûðûï, åðòå¡ îñû êiñiäåí àéûðûëàòûíûìäû ´£ûìûìà ñûéäûðà àëìàé-à¼ ¼îéäûì. Ò¥ñ àóà àç£àíòàé øàëäàð êåëiï, áiðàç îòûð£àííàí êåéií: «Á¥ãií ò„óið åêåíñi¡, æàíàðû¡ æà¼ñû áîï ¼àëûïòû, áàëà¡íû¡ ¼óàíûøûìåí „ëi æàçûëûï êåòåðñi¡», – äåï æà¼ñûëû¼òû æà¼ûíäàòûï áåðiï, ¥éäi-¥éëåðiíå ¼àéòûï æàòòû.

– 177 – Êåøêå „êåì æèåí à£àì ìåí æàíû àøèäû äåï æ¥ðãåí æàìà£àéûí Ñìà£´ëäû øà¼ûðòòû. Îëàð êåëãåííåí êåéií, æàñòû£ûí òiêòåòiï, ê†òåðiëiï îòûðäû. – Ñåíäåðäi¡ íå îéëàðû¡ áàð, – äåäi æèåí à£àìà ¼àðàï. – ½´äàé †çi áåðãåí æàíûí †çi àëàäû. Ìåí ðèçàøûëû£ûìäû áåðiï îòûð£àí àäàììûí. Åíäi ìà£àí òåê †ëiìíi¡ àáûðîéû ¼ûìáàò. Äîñ áàð, ä´øïàí áàð. Áàðëû¼ ñûí ñåíäåðãå ò¥ñåäi. Å-å-å, †ëiìãå ¼àéäà áàðàñû¡ äåñå, «áàðäû¡ ìàëûí øàøàìûí, æî¼òû¡ àðòûí àøàìûí» äåãåí £îé. Ñîíäû¼òàí áàñ¼àíû ¼îÿ ò´ðûï, íå iñòåï, íå ¼îþ êåðåãií à¼ûëäàñ¼àííû¡ àðòû¼òû£û áîëìàñ. – Îë ä´ðûñ ¼îé, – äåäi Ñìà£´ë iëãåði æûëæûï. – Åêi æûë¼û áàð, – äåäi „êåì áàÿó ¥íìåí ñ†çií æàë- £àé. – Áiðåói – ¼´ëûíäû áèå, åêiíøiñi – áàéòàë. Ñîñûí †çiì „äåéi ñà¼òàï æ¥ðãåí 5-6 ´ñà¼ áàð. Áàéòàë ìåí ´ñà¼òàðäû ñîé£àíäàðû¡ ä´ðûñ áîëàð. À£àéûííû¡ ê†¡iëií ê†ðå æàòàðñû¡äàð. – È„, îíû ê†ðå æàòàìûç £îé, òiïòi êåéiíãå äå àðòû¼òû- £û æî¼, – äåäi æèåí à£àì ê¥ìiëæiï. – Ñ¥éåêêå ñàëàòûí êèiìäåðäi á†ëåê ñàëäûðûï ¼îé- £àíìûí. Áûëòûð Õàñåííåí êåëãåí ñàïòàìà åòiê áàð, îíû äà ñàëû¡äàð. ‡òêåí àéäà ä¥êåííåí àëäûðûï ¼îé£àí åêi ïàëüòî, áið ïëàù áàð... – Æåòïåñå, òà£û äà ä¥êåííåí àëàìûç £îé, – äåäi æèåí à£àì. – Áið àéòàðûì – Àéòûáàé †ëãåíiíäåé æ´ðòòàí æûëó ñ´ðàóøû áîëìà¡äàð. Ñàíäû¼òà 600 ñîì à¼øà áàð. Æåòïåé áàðà æàòñà, ñèûðäû ñàëàðñû¡äàð. – Æûëóû ¼´ðûñûí, – äåäi Ñìà£´ë àïàìà ¼àðàï. – Áiðà¼ åíäi †çiìiç ¼àðàï ¼àëìàéìûç £îé. – ½àìáàðäà£û ´ñà¼òàðäû ¼àéòåñi¡? – äåäi àïàì. …êåì åñiíå æà¡à ò¥ñêåíäåé îéëàíûï ¼àëäû. – ½àìáàðäà åêi ¼îé áàð åêåí £îé, – äåäi ñîäàí êåéií. – Îíû äà àëäûðàðñû¡äàð. – Äåãåíìåí, êåéií æ¥ãiðiï æ¥ðåìiç áå, åðòå¡ ä¥ãåííåí áiðñûïûðà êèiì „êåëiï ¼îé£àí òåðiñ áîëìàñ, – äåäi Ñìà£´ë òà£û äà àïàìà ¼àðàï. – Ä´ðûñ, ä´ðûñ, – äåäi àïàì áàñûí èçåï. – Ì´íäà£û ìîëäà¡ àç, áåñiíøi àóûëäà£û Îñïàí ìîëäàíû àëäûðû¡äàð, – äåäi „êåì.

– 178 – – Ä´ðûñ àéòàäû, – äåï ¼îøòàäû Ñìà£´ë. – Îñïàíäû àëäûðòó êåðåê. – Áàéòàëäû êåéiíãå ¼àëäûð£àí ä´ðûñ áîëìàñ ïà åêåí, – äåï æèåí à£àì òà£û áið ´ñûíûñòû¡ øåòií øû£àðäû. – Åðòå¡ æåòiñi, æûëû äåéìiç, ¼àçà¼òû¡ æîðàë£ûñû òàóñûëà ìà... – Æûëûìäû †çäåði¡ à¼ûëäàñàñû¡äàð, – äåäi „êåì òàï áið áàñ¼à áiðåóäi¡ æûëûí †òêiçãåëi îòûð£àíäàé åø óàéûìñûç, ñàëìà¼òû ¥íìåí. – Áèåíi¡ æàáà£ûñû äà êåëåñi æûë£à äåéií ¼´íàí øû£àäû. Ñî£àí àíà òàéûíøàíû ¼îñûï ê†ði¡äåð... – Ñåêå¡ ä´ðûñ àéòûï îòûð, – äåäi Ñìà£´ë øà¼øàñûíû¡ òû£ûíûí àëûï æàòûï. – Áið ¼´íàí, áið òàéûíøà îñû ò†¡iðåêêå òîëû¼ æåòåäi. …êåì åñiíå òà£û áiðäå¡å ò¥ñêåíäåé æàñòû£ûíû¡ àñòûíà ¼îë æ¥ãiðòiï, ì¥éiçäåí ê¥ìiñòåï æàñà£àí øà¼øàñûí àëûï, îéëàíûï îòûðäû äà: – Ì„, – äåäi æèåí à£àìà ¼àðàï. – Øà¼øàíû ñåí àëøû... Æèåí à£àì øà¼øàíû àëûï æàòûï, øûäàé àëìàé æûëàï æiáåðäi. Ìåíi¡ äå àë¼ûìûìà áið ò¥éiíøåê òiðåëiï ¼àëäû. ½àëòàìíàí îðàìàëûìäû àëûï, ê†çiìíåí ñîð£àëà- £àí æàñòû ñ¥ðòå áåðäiì. …êåì ¼îëûìåí ûìäàï, ìåíi ¼àñûíà øà¼ûðäû. Æàíûíà áàðûï îòûðäûì. – ½àë¼àì, – äåäi äàóñû äiðiëäåï. – Æûëàìà, ¼àë¼àì... Æûëàìà. Æàðìà£àìáåòòåí ¥ø ¼ûç, áåñ ´ë òóûï åê, ñîäàí æàë£ûç ìåí ¼àëäûì... Åë îðòàñûíäà, ´ðïà£ûíû¡ àëäûíäà èìàíûí æîëäàñ ¼ûëûï, ä¥íèåäåí ðèçàøûëû¼ïåí àòòàíóäû åø¼àéñûñûíû¡ ìà¡äàéûíà ¼´äàé æàçáàäû. Á„ði äå ê†ëäåíå¡ àæàëäàí êåòòi... Ñîëàðìåí áiðãå êåòñåì, ¼àéñûñûíàí æàíûì àðòû¼ åäi. Ø¥êið, çàìàí òûíûø, åë àìàí... Àðòûìäà ¼àðàñûí ¼àëñà, ¼´äàéäàí ìåíi øàéòàí ¼ûë äåï òiëåìåñåì, áàñ¼à íå àðìàí áàð... Ìåí áàñûìäû ê†òåðiï, „êåìíi¡ àóðóäàí ¼àíøà àçàï øåêñå äå ñàáûðûí æî£àëòïà£àí, áàéñàëäû æ¥çiíå ¼àðàäûì. Ò†íiï êåëãåí †ëiìãå îñûíøàëû¼ ¼àëòûðàìàé, ¼îðû¼ïàé, ñàíàëû á„òóàìåí ¼àëàé ¼àðàó£à áîëàòûíäû£ûíà òà¡ ¼àëäûì. – Ñ¥éåãiìäi †çiìiçäi¡ åñêi ¼îðûì£à ¼îéû¡äàð äåãåí ñ†çiì áàð åäi... – äåäi „êåì àóûð ê¥ðñiíiï. – Î£àí åíäi „óðå áîëûï ¼àéòåñi¡äåð... Øàë£àé æåð... Åëäi¡ æèíàëóûíà ¼èûí áîëàð. Îñûíäà-à¼ ¼îÿ áåði¡äåð...

– 179 – * …êåì ìåíi æàë£ûçûì äåï àòà£àíìåí, òóìûñûìäà æàë- £ûç åìåñïií. …êåìíi¡ åêi ¼ûçû æàñ êåçiíäå ñ¥çåêòåí ¼àéòûïòû. Îëàðäàí êåéií òó£àí Áè£àéøà ìåí åñ áiëãåí êåçäå áàëàäàí ¼àéòòû. Ò¥ði åñiìäå òîëû¼ ¼àëìàïòû. À¼ñàðû, øà£ûí êiñi åäi. Àíäà-ñàíäà êåëñå, øåøåì áàé£´ñ ¼óàí£àííàí åñi øû£ûï: – Îéáàé-àó, æ¥ãiðñåéøi, Áè£àéøà àïà¡ êåëå æàò¼àí æî¼ ïà, íå£ûï îòûðñû¡, – äåï ìåíi¡ äå åñiìäi øû£àðûï æiáåðåäi. Êåéií îëàð áàñ¼à æà¼¼à ê†øiï êåòòi äå, ñîë æà¼òàí ¼àéòûñ áîëäû äåãåí õàáàð êåëäi. Àïàì àíäà-ñàíäà ñûð¼àòòàíûï ¼àë£àíäà ê†¡iëií ñ´ðàï êåëãåíäåðãå: «Áè- £àéøà ¼àéò¼àííàí áåði ò†áåì øàíøàäû, î¡ æà¼ ê†çiì á´ëäûðàï, ê†ðìåéòií áîëäû» íåìåñå «Áè£àéøà æ¥ðåêòi àëûï êåòòi £îé, æ¥ðåê ê†òåðiëåòií áîëäû», – äåï ¼ûçûíû¡ †ëiìiíå áàéëàíûñòû ïàéäà áîë£àí àóðóëàðûí ò¥ãåíäåï, ñàíàï îòûðàòûí áîëäû. …êåì óàéûìûí ñûðò¼à øû- £àðìàéòûí. Ò†ðäå øûíòà¼òàï æàòûï, …ïñàòòàð †ëãåíäå øû£àð£àí æàë£ûç ê¥éií äû¡ûëäàòûï, ¼àë£àí åêi ´ëäû¡ àìàíäû£ûí òiëåð åäi. Åêi ´ëäû¡ áiði – Åðìåê. Òðàêòîðäû¡ î¼óûí áiòiðiï êåëãåí æûëû ñî£ûñ áàñòàëäû äà, ê¥çäå „ñêåðãå àëûíäû. Áiçäi¡ ¥é ôåðìàäà áîëàòûí. …êåì áà¼òàøû. Åðìåêòi¡ „ð õàòû áiçäi¡ ¥éäå ò´ìàðäàé ñà¼òàëàäû. ½ûñ áîéû àïàì ìåí „êåì êåçåê-êåçåê ò¥ñ ê†ðiï, áið-áiðiíå æîðûòûï, ñàäà¼à òàñòàï, æåòi íàí ¼´äàéû áåðiï, „áiãåðãå ò¥ñiï æ¥ðäi. Åêi ê¥ííi¡ áiðiíäå àïàì ¼´ìàëà¼ àøûï: «½àë¼àìíû¡ ìà¡äàéû àøû¼, æ´ëäûçû æàð¼ûðàï ò´ð, ¼´éûñ¼àíû áåðiê, ìûíà áið ¼´ìàëà¼ êiøêåíå ê†ðåòií ¼èûíøûëû£û £îé, ñî£ûñ äåãåí î¡àé ìà, ¼´äàé á´éûðñà, „ëi-à¼ „êåñi ìåí àïàñûí ¼óàíòûï, æåòiï êåëåð», – äåï ñ„óåãåéëiê ¼´ðûï îòûðàð åäi. Áið ê¥íi ¥éãå ¼´ìàëà¼øû Ìîëäàáàé êåëäi. Øàé iøiëiï áîë£àííàí êåéií àïàì æåðäåãi êiëåìíi¡ îþëàðûí ¼îëûìåí ñèïàï îòûðûï: – Áàëàìûç „ñêåðäå £îé, Ìîëäåêå! Ê†¡iëiìiç ê¥ïòi. ½îëäàí êåëåð ¼àéðàí æî¼, áið ¼´äàé£à £àíà ñûéûíûï îòûð£àí æàéûìûç áàð. Õàò êåëìåãåëi áið àéäàé áîëûï ¼àëäû. ½´ìàëà¼ àøûï áåð. Àëëà òiëåói¡äi áåðñií, – äåäi.

– 180 – Ìîëäàáàé íåãå åêåíi áåëãiñiç, òàáàí àñòûíäà ò´íæûðàé ¼àëûï, ¼îéíûíàí ¼´ìàëà¼ ñàë£àí êið-êið ¼àëòàñûí àëûï, àóçûí øåøå áàñòàäû. Ìîëäàáàé ê†çi àäûðàé£àí, ¼àðàñ´ð, áåòií òûðæû¡äàòûï, áàëàëàðäû ê¥ëäiðiï îòûðàòûí ¼óøà øàë åäi. Îíû¡ ò´íæûðàé ¼àë£àíûí ê†ðiï, ìåí äå øîøûï êåòòiì. Ìîëäàáàé ¼´ðìàíû¡ ñ¥éåãiíåí æàñàë£àí ¼´ìàëà- £ûí ì´¼èÿò ñàíàï øû¼òû äà, àëäûìåí ¥øêå á†ëiï, ñîñûí ¥ø ñàóñà£ûìåí ø†êiìäåï æûëæûòûï, æàÿ áàñòàäû. Ñîäàí êåéií îéëàíûï, áiðàç îòûðäû. …ëäåí óà¼ûòòà áàðûï òiñi àóûð£àí àäàìäàé: «Ì-ì-ì», – äåï äàóûñòàï æiáåðäi äå, á´ðûí£ûøà ê†çií àëà¼ åòêiçiï æûìèûï, åêi àëà¼àíûí ñàðò åòêiçäi. – Òîé £îé, òîé áîë£àëû ò´ð £îé, á„éáiøå, – äåäi „ëäåáið ¼´ìàëà¼òû ¼îëûìåí ê†ðñåòiï. – ¦íäåìå, á„éáiøå, ´ëû¡- íû¡ òåê ìà¡äàéû æàð¼ûðàï ò´ð. ½àáà£ûíäà àçäàï êiðái¡ áàð ñåêiëäi. Áiðà¼ à¼ûðû ¼àéûð. À¼ûðû ¼àéûð áîë£àí ñî¡ áîëäû åìåñ ïå, á„éáiøå, à? – Àéò¼àíû¡ êåëñií, áîë£àíäà ¼àíäàé. – Àïàì æàóëû- £ûíû¡ øåòií æàñàóðà£àí ê†çiíå àïàðäû. Ìîëäàáàé åêiëåíiï: – Ìåíi¡ ¼´ìàëà£ûì ¼àòå ñ†éëåï ê†ðãåí åìåñ. Åãåð îñû àéò¼àíûì êåëìåñå, òó áåòi¡å, Ìîëäàáàé äå, – äåï ¼´ìàëà£ûí øàïøà¡ æèíàï àëûï, îðíûíàí àòûï ò´ðäû. Àïàì àñûëû¼ áîëà ìà äåï øîøûï êåòiï: – Òåê, îéáàé, – äåäi äå, ¼àëòàñûíäà£û øàòàñ¼àí æiïòåð ìåí ¼èû¼øà ìàòàëàðäû¡ àðàñûíàí ¥ø ñîìäû¼òû „ðå¡ àæûðàòûï, Ìîëäàáàé£à áåðäi. …êåì ¥éãå æàòàðäà áið-à¼ êåëåäi. Ê¥íi áîéû ¼îðàíû¡ iøií òàçàëàó ìåí ê†òåðåì ñèûðëàðäû ò´ð£ûçóäàí ¼îëû áîñàìàéäû. …áäåí òèòû¼òàï êåëãåíäiêòåí, êåøêi øàéäû æèûï áîë£àí ñî¡, ò†ñåêêå æàòó£à øàìàñû êåëìåé, äîìáûðàñûí àëûï, †çiíi¡ …ïñàòòàð †ëãåíäå øû£àð£àí æàë£ûç ê¥éií òàðòûï îòûðûï, ´éû¼òàï ¼àëàòûí. Ê†êòåì øû£à ñó òàñûìàé ò´ðûï, ¼ûð£à, êèiç ¥éãå øû¼òû¼. Àðòûíàí ñó ¼àéò¼àí êåçäå á¥êië àóûë áîëûï, ê†ë æà£àñûíà ¼àéòà ê†øiï êåëäiê. Æèûðìà øà¼òû ¥é áîëûï ä„ë îñûëàé ê†ë æà£àñûíà ¼àç-¼àòàð ¼îíó øà£ûí àóûëäû¡ æûë ñàéûí àéíûìàéòûí äà£äûñû. Ê¥í øû£à àóûëäû¡ áèåñi áàéëàíàäû, îäàí êåéií áðèãàäèð øàë æàóäàé æà£àëàñûï æ¥ðiï æ´ìûñøûëàðäû

– 181 – îÿòàäû, ñîäàí êåéií ¼´ðò ñû£ûï îòûðûï äàóûñ ¼ûëàòûí À¼ñàðû êåìïiðäi¡ àé¼àéûíàí ìåí îÿíàìûí. À¼ñàðû êåìïiðäi¡ Æîðàáåê äåãåí æàë£ûç ´ëû Åðìåê ê†êåìäåðìåí áiðãå ñî£ûñ¼à êåòêåí. À¼ñàðû á´ðûííàí †ìiðäi¡ òàó¼ûìåòií ê†ï ê†ðãåí, ñîäàí àøûíûï, àé¼àéëàï ñ†éëåóäi, êåéäå †çi áàé¼àìàé „ëäåêiìäi áàëà£àòòàï òàñòàï, àðòûíàí «æà¡à íå äåï ¼îéäûì» äåï ¼àñûíäà£û àäàìíàí †ç ñ†çií †çi ñ´ðàï îòûðóäû äà£äû ¼ûëûï êåòêåí, àë æå¡ië àóûç æ´ðòòû¡ ñ†çiìåí àéò¼àíäà, øàëà àóûñ¼àí êåìïið. Æîðàáåêòi¡ àòûí àòàìàé ñ†ç ñ†éëåìåéäi. Áiðåóìåí êåçäåññå: «Æîðàáåê, ¥é iøi¡ àìàí áà», «Æîðàáåê, á´ ¼àé áàëà», – äåï, êåòåðiíäå: «Àë, Æîðàáåê, ñàó áîë», «Îéáàé, Æîðàáåê, ìåí êåòåéií», – äåï, òiïòi ¥éãå ìàë ñ¥éêåíñå äå: «Àëäà, Æîðàáåê, ¥éäi ¼èðàòòû-àó, ìûíà æàìàíäàò¼ûð», – äåï ¼´ðû¼ àëûï, ìàëäû ¼óàð åäi. Êåéäå æàé „¡ãiìå àéòûï, àÿ£ûí äàóûñ¼à àéíàëäûðûï æiáåðåäi. ‡çiíi¡ ñ†çiíå ¼àðà- £àíäà Æîðàáåê îí åêi ¼´ðñà¼òàí ¼àë£àí æàë£ûç ´ë. Ò´ðìûñòû¡ ê†ðiï àçàðûí, ‡ëãåíäå ê†ðãåí áàçàðûì. ½àðà£ûì àìàí-ñàó äåãåí Õàáàðûí ¼àøàí àëàðìûí, – äåï ñ†ðåãå ¼´ðò æàéûï îòûðûï, áîçàëà òà¡íàí çàðëàéòûí. ‡çiíi¡ ¥éiíå êiðiï-øû£ûï ñ„ëåì áåðóøiëåð ê†ï áîëàäû. ‡éòêåíi À¼ñàðû êåìïiðäi¡ àøûò¼àí ¼ûìûçûíäàé ¼ûìûç á´ë ò†¡iðåêòå êåçäåñïåéäi. «Æàðû¼òû¼òû¡ áið áàë òàòûï ò´ð£àí ä„ìi áàð, íå ¼îñûï àøûòàäû åêåí» äåð åäi ¥éiíåí øû¼¼àí àäàìäàð. Íåìåñå ò¥í ñàë¼ûí áîëûï, àóûë ¼ûìûçû òåãiñ àøûìàé ¼àë£àí êåçäåðäå «À¼ñàðûíû¡ ¼ûìûçû ¼àëàé åêåí, À¼ñàðûíû¡?» äåï áið-áiðiíåí ñ´ðàï, åãåð îíû¡ äà ¼ûìûçû àøûìàïòû äåãåí õàáàð æåòñå, «„, îíäà ¼àë£àí ¥éäi¡ ¼ûìûçûí àéòïàé-à¼ ¼îé» äåï îðûíäàðûíàí ò´ðûï æ¥ðå áåðåð åäi. Ê†êòåìíi¡ àÿ¼ êåçiíäå ò´¡£ûø ¼àðà ¼à£àç À¼ñàðû êåìïiðãå êåëäi. Á¥êië åë áîëûï áàðûï åñòiðòêåíäå, êåìïið òàëûï ¼àëûï, †ëiìíåí ¼àëäû. Ñîäàí áåði êåìïið æàòûï ¼àëñà-à¼ æ´ðòòû¡ á„ði: «Å-å, æ¥ðåãi £îé áàé£´ñòû¡, ´ñòàï ¼àëàòûíû áàð £îé», – äåï àéòïàé-à¼ áiëiï îòûðàòûí áîëäû.

– 182 – ¦éäi¡ ä„ë ¼àñûíäà Ì´¼àø øàëäiêi áàð. …éåëi øàéïàó êiñi. Ê†çiíå ò¥ññå¡ áîëäû, áiðäå¡åãå æ´ìñàé áàñòàéäû. Áàðìàé ¼àëñà¡: «Æåð ìîëà áîë£ûð, òàáàíû¡íàí ñàï¼ûð, îòûð£àí îðíû¡íàí ò´ðìà£ûð, æåòïåé æåëêå¡ ¥çiëãið», – äåï ¼àð£àï æàò¼àíûí åñòèñi¡. Áið ðåò àïàì: – …é, ½àëàìïûð, æà£û¡à æûëàí æ´ìûðò¼àëàñûí ñåíi¡. Æ´äûðû¼òàé ´ëûìäû îñûíøà ¼àð£àï, íå æàçû£û áàð. ½àðà áàñû¡à êåëñií, ¼àðà áàñû¡à êåëãið, – äåãåí áîëàòûí. Ì´¼àøòû¡ „éåëi òiïòi æûíäàíûï êåòòi. – Ò¥íäiãi¡ àøûëìàé ¼àë£ûð, ê¥ëi¡ øàøûëìàé ¼àë- £ûð! Àë, ¼ûëàòûíû¡äû ¼ûëûï àë! Æàë£ûçû¡äû æàñòàí- £ûð, øà¡ûðà£û¡ áîñ ¼àë£ûð! ½ûðû¼ êåñåêòi¡ àñòûíäà ¼àë£ûð, ¼ûðû¼ êåñåêòi¡! – äåï øàïòû£ûï êåëiï, åñiê àëäûíäà ò´ð£àí øåëåãiìiçäi òåïòi. – Øà¡ûðà£û¡äû îðòà¡à ò¥ñiðåéií áå, øà¡ûðà£û¡ îðòà¡à ò¥ñêiðëåð, – äåï ¥éäi¡ áåëáàóûí åêi-¥ø ðåò æ´ë¼ûï ¼àëäû. Àïàì ¼àçàíäà ¼àéíàï æàò¼àí ¼´ðòòû¡ ê†áiãií àëûï îòûðà áåðäi. Òåê àíäà-ñàíäà: – ½àðà áàñû¡à êåëñií, ¼àðà áàñû¡à, – äåï ¼àëàäû. Ì´¼àøòû¡ „éåëi ¼îëûíà ò¥ñêåí ì¥ëiê ïåí ê†çiíå ê†ðiíãåí ìàëäû¡ á„ðií ¼àð£àï-ñiëåóìåí êåøêå „ðå¡ áàñûëäû. Øiðêií, îñû „éåë àÿ¼ àñòûíàí àóûðûï, íå æàé ò¥ñiï †ëå ¼àëñà, íå †çií áiðæîëà ñî£ûñ¼à àëûï êåòñå äåï òiëåéìií iøiìíåí. Îñû àóûëäà ñîäàí êåéiíãi æåê ê†ðåòiíiì – Æ´ìà- £´ëäû¡ ¥ëêåí áàëàñû – Ñàéëàó. Á´çû¼òû£û æàíäà æî¼. Ìåíiìåí àòòàñ áîë£àí ñî¡ áà, „éòåóið ìåíi ê†ðñå áîëäû, iñòåï æàò¼àí iñií ¼îÿ ñàëûï, áàñûìíàí áið øåðòiï êåòåäi. Àñû¼ îéíàï æàòñàì, àñû£ûìäû òàðòûï àëàäû. Îë æ¥ðãåí æåðãå æîëàìàó£à òûðûñàìûí. Æàç îðòàñû áîëàòûí. Êåøêiëiê „êåì æ´ìûñòàí êåëiï, øàé£à îòûðà áàñòà£àí êåçäå àóûëñîâåò ïåí Åðáàòûð øàë, òà£û áiðíåøå àäàì ¥éãå êiðäi. Øàéäû áàñòàï iøêåíøå-à¼ ¥éãå àäàì òîëûï êåòòi. Ìåí àïàìíû¡ ¼àñûíäà îòûð£àì. Àïàì øàé ¼´éûï îòûðûï: – Ñà¼òàé ã†ð, Àëëà, æ¥ðåãiì íå£ûï ¼îç£àëûï îòûð, – äåï ê¥áiðëåéäi. ½îëäàðû ¼àëòûðàï, øàéäû „ðå¡ ¼´éäû. …êåì ñ´ï-ñ´ð. Àíäà-ñàíäà ¼àáà£ûíû¡ àñòûíàí àóûëñîâåò ò†ðà£àñûíà ¼àðàï ¼îÿäû. ¦éãå ¼îíà¼ êåëãåíäi æàíûì æà¼ñû ê†ðóøi åäi. Àïàì ìåí „êåìíi¡ ìûíà ò¥ðëåðiíå

– 183 – ò¥ñiíáåäiì. ½îíà¼òàð áèûë£û ø†ï íàó¼àíûí, Á„éiëäà ñàë£àí øû£ûðäû¡ æà£äàéûí, êåøå æèíàëûñ àøûï êåòêåí áàñ¼àðìàíû¡ ñ†çií „¡ãiìå ¼ûëûï, ´çà¼ îòûðäû. Øàé iøiëiï áîëó£à òà¼àäû. Àïàìíû¡ ¼îëäàðû ¼àëòûðà£àíûí ¼îéûï, „êåìíi¡ æ¥çiíäåãi ¥ðåé äå êåòå áàñòàäû. ½îíà¼òàð „íøåéií æèíàë£àí ñåêiëäi. – Áàñ¼àðìàíiêi áið ñ†ç £îé, àéòàäû äà êåòåäi, – äåï „êåì ñ†çãå àðàëàñòû. Àóûëñîâåò ò†ðà£àñû ½´äèÿð æ¥êòåãi ñ¥éåóëi äîìáûðàíû àëûï, à¼ûðûí äû¡ûëäàòà áàñòàäû. ½´äèÿð îñû ò†¡iðåêêå áåëãiëi †ëå¡øi. ‡ëå¡ òû¡äàìà£àëû íå çàìàí! Ê†¡iëäåíå áàñòà£àí „êåì: – …ó äåï æiáåðìåéñi¡ áå, ½´äèÿð, – äåäi êåñåñií ò†¡êåðiï æàòûï. ½´äèÿð ò†ìåí ¼àðàï, ñ„ë-ï„ë îòûðäû äà, òàìà£ûí ¼ûðíàï àëûï: Ä¥ðêií äå, ä¥ðêií, ä¥ðêií äå, Çàìàí äà †òåð áið ê¥íäå. ¦ëêåíäåð ñ†éëå äåãåíäå, ½ûçûë áið òiëiì, iðêiëìå, – äåï òåðìåëåòå æ†íåëäi. Îòûð£àíäàðäû¡ á„ði à¡ûðàéûï ½´äèÿð£à ¼àðàäû. Áiðiíøi òiëåê òiëå¡iç, Áið Àëëà£à æàçáàñ¼à. Åêiíøi òiëåê òiëå¡iç, …ç„çië ïûñû¼ çàëûìíû¡ Òiëiíå åðiï, àçáàñ¼à... Àïàì áið á„ëåäåí àìàí ¼àë£àíäàé æ¥ðåãií ´ñòàï, òåðå¡ áið ê¥ðñiíäi. «Æåëäi¡ ûçû¡ûíàí äà, òûø¼àííû¡ ñûáäûðûíàí äà ç„ðå æî¼, ¼´äàéûì-àé», – äåäi ê¥áiðëåï. Îíûíøû òiëåê òiëå¡iç, Îí àé ñåíi ê†òåðãåí, Îìûðò¼àñû ¥çiëãåí, Àÿçäû ê¥íäå àéíàë£àí, Á´ëòòû ê¥íi òîë£àí£àí, Òàð ¼´ðñà£ûí êå¡iòêåí, Òàñ åìøåãií æiáiòêåí Àíà¡ áið à¡ûðàï ¼àëìàñ¼à...

– 184 – …í òû¡äàó£à êåëãåíäåð åñiê àëäûíà ñûéìàé êåòòi. ½´äèÿð òåðìåñií àÿ¼òàï, äîìáûðàíû òû¡¼ûëäàòûï, àçêåì îòûðäû. Ñîäàí êåéií: «½àíæû£àëû Á†ãåíáàé áàòûð †ëãåíäå Àáûëàé£à êåëiï, áûëàé äåï åñòiðòêåí åêåí», – äåï òà£û äà òåðìåëåé æ†íåëäi. Àïàì ñûðòû ¼à¡ûëòûðìåí øàðû£àí ¼ûçûë àëà êåñåíi êåñå¼àï¼à ñàëà áåðiï, ò´ðûï ¼àëäû. …êåì áàñûí ê†òåðiï, ½´äèÿð£à òåñiëå ¼àðàäû. ½´äèÿð á´ðûí£û ìà¼àìûìåí òåðìåëåòiï êåëiï, „ð øóìà- £ûíû¡ àÿ£ûí: «μìûòòû¡ áà ñîíû, Àáûëàé!» äåï ¼àéûðàäû. ½´äèÿð „íäi †òå „äåìi àéòóøû åäi. Áiðà¼ áið „äåòi †ëå¡äi åñiê æà¼òà£û áiðåóãå, „ñiðåñå áàëàëàð£à òåñiëå ¼àðàï îòûðûï àéòàòûí. ¦íåìi ¼ûçàðûï æ¥ðåòií, àëàëàó ¼îé ê†çäåði ñî¼ûð àäàìíû¡ ¼àðàñûíäàé áåäiðåéiï, òàéìàé ò´ðûï àëàäû. Êåéäå ìà£àí ¼àðà£àí êåçäå ¼ûñûëûï, êiðåðãå æåð òàïïàéìûí. Îñû æîëû äà òàï áið Á†ãåíáàéäû¡ †ëiìií ìà£àí åñòiðòiï æàò¼àíäàé åêi ê†çií ìåíåí àëìàé ò´ðûï àëäû. ...½àéûðûëìàñ ¼àçà êåëãåíäå, Áàòûðû¡ †ëäi – Á†ãåíáàé! Áàòûðäû ¼îëäàí †òêiçäiì, Ñ„ëåìií, ìiíå, æåòêiçäiì. Æàðà£à æà¼ñû ¼àñ ¼àðàð, Îéáàéëàï æàìàí áàñ ñàëàð, Ê†ðiñïåé àéòòû äåìå¡iç, Îñû åäi áiçäi¡ êåëãåí æàé. Á†ãåíáàé ñûíäû áàòûðû¡, Áåðåêå áåðñií àðòûíà-àé, Ñàáûð áåðñií õàë¼ûíà-àé, Æàñà£àí èå æàð áîëûï, Áåéiøòå í´ðû øàë¼û£àé! ½´äèÿð òåðìåñií áiòiðiï, òà£û àéòàòûí àäàìäàé æ†òêiðiíiï àëäû. Ñîñûí õàëû¼òû¡ ¼àðà †ëå¡iíi¡ æàÿóëà- £àí ìà¼àìûíà ñàëûï, òà£û äà åêi ê†çií ìåíåí àëìàé: Êiìäåð ò¥ñïåñ òà£äûðäû¡ ¼àðìà£ûíà, ½´ð£ûð òiëiì áàéëàíûï ¼àëìàäû äà. Àéòàéûí ìåí, À¼æå¡ãå, Ñåéñåí à£à, ½îë æåòïåéòií ê¥í áîïòû àðäà£û¡à.

– 185 – Øåéiò áîëûï êåòòi äåï êåëäi õàáàð, Åíäi Åðìåê æî¼ îðàëûï åëäi òàáàð. Ñàáûð òiëåï ¼´äàéäàí, ø¥êiðëiê ¼ûë, μðïà£û¡ áàð àðòû¡äà áåëãi ¼àëàð, – äåï äîìáûðàíû æ¥êêå ñ¥éåäi. – Îéáàé, íå äåéäi? – äåäi àïàì òîëû¼ ò¥ñiíáåé. – À? – äåäi „êåì åñòiìåé ¼àë£àíäàé. – Ñàáûð ¼ûë, Ñåéñåí, – äåäi Åðáàòûð øàë. – ½àé£û£à áåðiê åäi¡ £îé, ñàáûð ¼ûë. Àðòû¡äà ò´ÿ¼ áàð... «½´ëûíûìäàï» çàðëà£àí àïàìíû¡ àùû àé¼àéû øû¼¼àíäà áàðûï æàìàíàò õàáàðäû¡ ìà£ûíàñûíà òîëû¼ ò¥ñiíäiì. Æ¥ðåãiì ñóûëäàï êåòòi. ¦é iøi ûçû-øó. …éåëäåð êåëiï, ¼´øà¼òàñûï ê†ðiñiï æàòûð. …êåì áàñû ñàëáûðàï, åêi ¼îëûìåí æåð òiðåï îòûð. Áið ¼àðàñàì, Ì´¼àøòû¡ „éåëi àïàìäû ¼´øà¼òàï ê†ðiñiï æàòûð åêåí. Åêi ê†çi á´ëàóäàé. – À¼ áîòà¡íàí àéûðûëûï, ñîðëàäû¡ áà, àïàæàí. Æ¥ðåêòi ¼àé£û òîëòûð£àí ê¥íiìiçäi èòêå áåðìåñií, – äåï çàðëàéäû. Áiðò¥ðëi iøiì æûëûï, „ði Ì´¼àøòû¡ „éåëií àÿï, àïàìäû, „êåìäi æ„íå áàñ¼àëàðäû àÿï, åãiëiï æûëàï ¼îÿ áåðäiì. Ì´¼àøòû¡ „éåëi àïàìäû ¼îÿ áåðiï, ìåíi ¼´øà¼òàé àëäû. – Ñ¥éåíiøi¡íåí àéûðûëûï, æàë£ûç ¼àëäû¡ áà, ¼àðà- £ûì. ½îëäàí êåëåð ¼àéðàí æî¼, ¼àéûðûí áåðñií, ¼àðà- £ûì, – äåï ê†çiíi¡ æàñûìåí êåëiï, ñîë¼ûëäàï, áåòiìíåí ñ¥éãåíäå †çiì æåê ê†ðåòií ½àëàìïûðäû¡ áàóûðìàë, êåðåìåò æà¼ñû àäàì åêåíií ê†ðiï, ñàé-ñ¥éåãiì ñûð¼ûðàï, å¡iðåé áåðäiì. Iøi-áàóûðûì ¼àëòûðàï êåòòi. «Øiðêií-àé, – äåï †êiíäiì iøiìíåí. – Îñûíäàé àäàì£à †ëiì òiëåäiì-àó. ½àíäàé êåøiðiëìåñ ¼àòåëiê. Îñûíäàé àäàì£à...» Ê†ç æàñûìà ò´íøû£ûï, †êñiãiìäi áàñà àëìàéìûí. …êåì åñi àóûñ¼àí àäàìäàé ¼îëûìåí æåð òiðåï, „ëi îòûð. Êåíåò îñûäàí æàðòû æûë á´ðûí ñî£ûñ¼à êåòêåí æàë£ûç áàëàñûíàí ¼àðà ¼à£àç êåëãåí Æ„íiáåê øàë êåìñå¡äåãåí ê¥éi, †ç òiçåñií †çi ´ðûï ¼àëûï: – Îéáàé-àó, îéáàé, – äåäi àé¼àé ñàï. – Æàë£ûç ´ëäàí àéûðûëûï, ¼ó áàñ áîëûï, ìåí ¼àéòiï îòûðìûí... Àðòû¡- äà àíà áið æàìàí áàð åìåñ ïå?! Íåãå îñûíøà ì´¼àéñû¡?.. Ò´ÿ¼ áàð £îé, ò´ÿ¼...

– 186 – – Æ¥ðåãi ê†òåðiëiï êåòòi £îé, áàé£´ñòû¡, ¼àéòñií, – äåéäi „ëäåêiì. Ñîë ê¥ííåí áàñòàï, á¥êië àóûë áiçäi¡ ¥éãå åðåêøå áið àÿóøûëû¼ïåí ¼àðàéòûí áîëäû. ½àëàìïûð á´ðûí£ûäàé ¼àð£àìàéòûí áîëäû, òiïòi ¼àñ æàóûì Ñàéëàó äà á´ðûí£ûäàé áàñûìíàí ìàé òî¼ïà¼ àëìàéäû. Àñû¼ îéíàï æàò¼àíäà ¼àñòàðûíà áàðñàì: – Êåë, îéíàé £îé, ì„, ìåíi¡ àñû£ûìäû àë, ñà¼àìäû äà àëà £îé, – äåï á„éåê áîëûï ¼àëàäû. Ì´íû¡ á„ðiíi¡ Åðìåêòi¡ †ëiìiíå ¼àíøàëû¼òû ¼àòûñû áàðûí òîëû¼ àæûðàòà àëìàäûì, áiðà¼ àÿ¼ àñòûíàí †ñiï êåòêåí áåäåëiì íåãå áàéëàíûñòû áîëñà äà †çiìå ´íàéòûí ñåêiëäi. Àë Åðìåêòi¡ ¼àçàñûí ½´äèÿðäû¡ †ëå¡ìåí åñòiðòói îñû ò†¡iðåêêå à¡ûç áîëûï òàðàäû. Áiðà¼ „êåì Åðìåêòåí ê¥äåðií ¥çáåäi. …ñiðåñå, ñî£ûñòàí êåéií ¼àðà ¼à£àç êåëãåíäåðäi¡ iøiíåí òiðiëåði òàáûë£àí £îé: «Åðìåêòàéäû ê†çiìäi æ´ìñàì áîëäû, ¼îë ñîçûì æåðäå ò´ð£àíäàé, òiïòi ñ†éëåñóãå áîëàòûíäàé ñåçåìií äå îòûðàìûí, ò¥ñiìíåí áið êåòïåéäi, æàðû£ûì áið æåðäå àìàíñàó æ¥ðãåí áîëàð», – äåï åìåêñè áåðåäi. Áiçäi¡ àóûëäà ¼àðà ¼à£àç øû¼¼àííàí àìàí-ñàó êåëãåíi – Æîðàáåê. Æîðàáåêòi¡ êåëói àóûë£à ¼óàíûø „êåëãåíiìåí åêiíøi áið †êiíiøòi æà£û áîëäû. Øåøåñi À¼ñàðû àëäûíäà ò†ñåê òàðòûï æàòûï ¼àë£àí áîëàòûí. Áiðà¼ ¥éðåíøiêòi àóðóû £îé, ¥ø-ò†ðò ê¥í æàòûï, ñ¥éðåòiëiï ¼àéòàäàí ò´ðûï êåòå áåðåòií. Ò¥ñ êåçi åäi. Îðòàëû¼òàí ¼àñ¼ûð ¼ó£àíäàé øàï¼ûëàï æûíäû Ì„íòàé êåëäi. – À¼ñàðû êåìïið ¼àéäà, À¼ñàðû, – äåéäi àóûëäû¡ îðòàñûíäà ò´ðûï. – Îéáàé, øûðà£ûì-àó, åñi¡íåí àéûðûëûï ¼àë£àíñû¡ áà, ¼àéäà áîëóøû åäi, ¥éiíäå, – äåäi „éåëäåðäi¡ áiði. – Íå£ûï æàòûð îë! – äåï àé£àéëàï Ì„íòàé àòûíàí ¼àð£ûï ò¥ñòi. – Ìûíà áàé£´ñ æûíäàí£àí øû£àð, – äåäi Ì´¼àøòû¡ „éåëi. – Íå£ûï æàòûðû íåñi, àóûðûï æàòûð. Ò¥ñêi øàéûí iøiï áîë£àí „êåì ¥éäåí øû£ûï, ¼àñûìûç£à êåëäi. – Øûðà£ûì Ì„íòàé, äåìi¡äi àëûï, åñi¡äi æèøû, – äåäi. – Ñîñûí àñû¼ïàé ò¥ñiíäiðåðñi¡...

– 187 – – Æî¼, ò¥ñiíäiðåòií åøòå¡åñi æî¼, – äåï †çåóðåäi Ì„íòàé. – ½àçið ìåí îë êåìïiðäi ò†ðò àÿ£ûíàí òiê ò´ð£ûçàì. Ñîíû àéòûï Ì„íòàé À¼ñàðûíû¡ ¥éiíå ò´ðà æ¥ãiðäi. Ø´áàï áiç äå êåëäiê. À¼ñàðû î¡ æà¼¼à ñàë£àí ò†ñåêòå ¼ûçûë ê†ðïå æàìûëûï, òåðiñ ¼àðàï æàòûð åêåí. – …é, êåìïið, – äåäi Ì„íòàé æàíûíà áàðûï. À¼ñàðû á´ðûëûï, áåði ¼àðàäû. Áåò-àóûçû àóðóäàí, „ëäå ´é¼ûäàí iñiï êåòiïòi. – Ñû£ûðàéòïàé, ê†çi¡äi àø, – äåäi Ì„íòàé åêiëåíiï. – Îðíû¡íàí òiê ò´ð äà, ñ¥éiíøi¡äi áåð, Æîðàáåê êåëäi. Êåìïið ñåëê åòå ¼àëäû. – Òåê, îéáàé, – äåäi ¼îëûí ñiëòåï. Ì„íòàéäû¡ åêi ê†çi åæiðåéiï êåòòi. – Òåãi¡ íå? Äåíi¡ ñàó ìà? Ñåíáåñå¡, ìiíåêè. Ê†ëiê òàáûëìàé ¼àë£àí ñî¡, ñóðåòií àëûï, ñ¥éiíøiãå òàðòûï êåòòiì. Ì„íòàé ¼îéíûíàí „ñêåðè ôîðìàìåí ò¥ñêåí Æîðàáåêòi¡ ñóðåòií æàð¼ åòêiçiï ñóûðûï àëûï, ä„ë áåòiíå òà¼àò¼àíäà, á„ðiìiç äå åíäi ¼àéòåð åêåí äåï ¼àðàï ¼àëäû¼. Êåìïið ¼óàíóäû¡ îðíûíà æàìàí ¥ðåéëåíiï, êåóäåñií ´ñòàäû. Òàëû¼ñûï, áàñû àð æà£ûíà ñûë¼ åòå ¼àëäû. – Îéáàé, †ëäi, – äåï àé¼àéëàï æiáåðäi áið „éåë. Ì„íòàé à¡ûðàéûï ò´ðûï ¼àëäû. – Ñåíäåðãå íå æî¼, øû£û¡äàð, – äåï ¥ëêåíäåðäi¡ áiði áiçäi ¥éäåí àéäàï øû¼òû. Êåìïiðäi¡ æ¥ðåãiíi¡ ´ñòàìàñû ´ñòàï ¼àëûïòû. Åñií æèìà£àííàí êåéií àóûë àäàìäàðû ¼îð¼ûï, ¼îñ àòïåí îðòàëû¼¼à Æîðàáåêêå àäàì æiáåðäi. Áiðà¼ ¥ëãåðå àëìàäû. Êåìïið Æîðàáåêòi ê†ðå àëìàé, ¼àéòûï êåòòi. Êåìïiðäi æåðëåï áîë£àí ñî¡, êåëåñi ê¥íi „êåì Æîðàáåêòi ¥éãå øà¼ûðûï, ê†¡iëií æ´áàòûï, áàñó àéòòû: – Øûðà£ûì, ñî£ûñ äåãåí òàæàë ¼àíøà áîçäà¼òû¡ áàñûí æ´òòû. Áiðà¼ ¼ûðû¼ æûë ¼ûð£ûí áîëñà äà, àæàëäû †ëåäi äåãåí ðàñ. Àëëà æàð áîëûï, àìàí êåëäi¡. Åøêiì øåøåñií ¼àíæû£àñûíà áàéëàï æ¥ðãåí æî¼ ¼îé. Ðàñ, †çi¡äi áið ê†ðñåì äåãåí àðìàíû ¥ëêåí åäi. ½´äàé æàçáàñà, ¼àéòåñi¡. Ø¥êiðøiëiê êåðåê ¼àøàíäà. Ñåíi¡ øåøå¡ ¼óàíûøòàí †ëäi. ‡ëiìíi¡ æà¼ñûñû æî¼. Áiðà¼ ¼´ñàäàí †ëãåííåí ñà¼òàñûí...

– 188 – Ä„ìíåí êåéií „êåì Æîðàáåêòåí: – Ñî£ûñòà æ¥ðãåíäå Åðìåêòi ê†ðäi¡ áå? – äåï ñ´ðàäû. – Åêåóiìiçäi¡ îòïðàâêàìûç åêi á†ëåê áîëäû £îé,– äåäi Æîðàáåê. – Içäåñòiðìåäi¡ áå åíäi? – äåäi „êåì. – À£à-àó, içäåñòiðó ¼àéäà?– äåäi Æîðàáåê áàñûí øàé¼àï.– Îíäàé çàìàí æî¼. Áiðåóäi¡ ¼àéäà åêåíií içäåìåê ò¥ãië, †çi¡íi¡ ¼àéäà åêåíi¡äi áiëìåéñi¡... …êåì ¥íäåìåé ¼àëäû. Æîðàáåêòi¡ içäåñòiðå àëìà£àíûíà ðåíæiãåí ñèÿ¼òû. Îäàí êåéií ñî£ûñòàí ¼àéò¼àí ½àëûáàéäû¡: – Ïåðåäîâîé£à øû£àðäû¡ àëäûíäà ê†ðiï ¼àëäûì. «Àìàíñû¡ áà, àìàíìûííàí» áàñ¼à£à ¥ëãåðå àëìàäû¼,– äåãåí ñ†çi „êåì ìåí àïàìà «êåëå æàòûð» äåãåí õàáàðäàí êåì áîë£àí æî¼. Áiðà¼ Åðìåê êåëìåäi. …êåì ìåí àïàì ¼àíøà ñàð£àéûï ê¥òñå äå, ò¥íäåð áîéû áið-áiðiìåí ê¥áiðëåñiï, ¼´äàé£à æàëáàðûíûï, †çäåðií ¼´ðáàíäû¼¼à àòàñà äà, Åðìåê êåëìåäi. Àéëàð †òòi. Æûëäàð †òòi. Åðìåê êåëìåäi. Åíäi îíû¡ êåëìåéòiíií ìåí äå áiëäiì. Ìåí àëòûíøû î¼èòûí æûëû „êåì áiðû¡£àé áîéäà¼ ñèûð áà£àòûí áîëäû äà, áiçäi¡ ¥é ½îéáà¼ ¼ûñòàóûíà ê†øiï êåòòi. Àëäûíäà „êåì: «Îñû áàëàíû àëûï êåòñåê ¼àéòåäi, áið æûë îðíûíäà ¼àëñà åøòå¡å åòïåñ, ¼àñûìûçäà áîëñûí» äåãåí áîëàòûí. Áiðà¼ àïàì ê†íáåäi. Ìåíi ½àáèäû¡ ¥éiíå ¼àëäûðûï êåòòi. Êiñi ¥éiíäå ò´ð£àí £´ðëû, ¥éäi ñà£ûíûï áiòòiì. …ði ½àáèäû¡ ¥éi ìà£àí æàéñûç òèäi. ½àáèäû¡ †çi ïîøòàäà iñòåéòií. Êiñiãå ¼àðñû êåëóäi áiëìåéòií, ìîìûí êiñi. ¦éiíäå 80-ãå êåëãåí „êåñi ìåí øåøåñi áàð. Åêåói áið-áiðiíå èò ïåí ìûñû¼òàé. Òiïòi êåìïiði àÿ¼ êèiìií „ïåðñå äå, øàë: – Òóëà¼ ¼´ñàòûï ëà¼òûðìàé, æàé òàñòàó£à áîëìàé ìà îñû ñà£àí. …, ¼´äàé ¼´ò¼àð£ûð,– äåï êåéèäi. Êåìïiði áiðäå¡å àéòàéûí äåï æàòñà, åñòiìåé æàòûï àëäûí àëà: – Îñû ñåí ñ†éëåìåøi, ñåí. Ñåí àóçû¡äû àøñà¡, æûíûì ´ñòàéäû,– äåï áåòií ¼àéûðûï òàñòàéäû. Êåìïiði àíäà-ñàíäà: «‡çiíå †ëiì äå êåëìåéäi, ó áåðiï ¼àòûðà ñàëàð ìà åäi» äåï øàïòû£àäû. Áið £àæàáû, øàë îíäàé êåçäåðäå ò¥ê àøóëàíáàéäû. ½àáèäi¡ „éåëi – ìiíåçi íàøàð, ´ðûñ¼à¼ àäàì. ‡çi ä¥íèåäå áàëàæàí. Åêi æàñàð

– 189 – ´ëûí åêiëåíiï, àéíàëûï, ´ñòàìàñû áàð àäàìäàé áà£æà¡- äàï æà¼ñû ê†ðãåí êåçäå òàëûï ¼àëà æàçäàéäû. Ñàðà¡äû- £û æàíäà æî¼. Ìåíi¡ ¥íåìi ¼àðíûì àøûï æ¥ðåäi. ½àðíûì àø¼àí ñàéûí ¥é åñiìå ò¥ñåäi. Áiðà¼ „êåì àíäà-ñàíäà êåëiï ò´ðàäû. Áið ê¥íi ãåîãðàôèÿäàí áåðåòií Æà¡ûë àïàéäû¡ ñàáà£ûíû¡ ¥ñòiíäå êiðiï êåëäi. Åñiê ¼à¼ïàé êiðãåíiíå ¼ûñûëûï, †ëiï áàðàìûí. …êåì áàñûíäà£û á†ðêiìåí, ¼îëûíäà£û ¼àìøûñûìåí àïàéäû¡ ä„ë ¼àñûíà êåëiï ò´ðäû äà: – Øûðà£ûì, áàñû¡äà£û îðàìàëû¡ ¼àéäà? – äåäi. Æà¡ûë àïàé ¼ûï-¼ûçûë áîëûï êåòòi. – Ñûðò¼à øû¼¼àíäà òàðòàìûç £îé, – äåäi ê¥ìiëæiï. – Àÿ¼-¼îëû¡ íåãå æàëà¡àø? – äåäi „êåì îíûìåí ¼îéìàé. Àïàé ¼ûñûëûï, íå äåðií áiëìåéäi. – ‡çi¡ ¼àé áàëàñû¡? – äåäi „êåì áið êåçäå àïàé£à àëûñòàí ìàë ¼àðà£àíäàé, ¼îëûí ê†ëåãåéëåï ¼àðàï. – Ñàïàáåêòi¡ æîëäàñûìûí £îé. – Íå äåéäi, îéáàé! Ñàïàáåê äåéñi¡ áå? – È„. – Ìûíà †çiìiçäi¡ æàìàí æûðû¼ Æà¼àííû¡ áà? – È„. – Ê†êñàó? – äåäi „êåì òà£û áið àóðóûíû¡ øåòií øû- £àðûï. Æà¡ûë ¼´ëà£ûíà øåéií ¼ûçàðûï, æåðãå ¼àðàäû. …êåì Æà¡ûëäû ¼îéûï, àëäû¡£û ïàðòàäà îòûð£àí áàëà£à ø´¼øèäû. – Ñåí êiìíi¡ áàëàñûñû¡? – ½îéøû£´ëäû¡. – Íå äåéäi? …êå¡ îííàí „ði ñèïûð áiëìåéäi. Ñà£àí ¼àéäà£û äàíûøïàíäû¼ êåëiï ¼àë£àí?.. Áàëàëàð äó ê¥ëäi. …êåì òà£û áið-åêi áàëàíû¡ øû£ó òåãií æàìàíäàï áîë- £àííàí êåéií, ìåíi¡ ¼àñûìà êåëäi. – Îé, òàíàóû¡íàí àéíàëàéûí, – äåäi ¥éäå îòûð£àíäàé åìiðåíiï. Êëàññ òà£û äà äó ê¥ëäi. – ½îéñàéøû, „êå, – äåéìií ñûáûðëàï. – Áèòòåï êåòêåí æî¼ñû¡ áà? – äåéäi „êåì áàñûìíàí ñèïàï.

– 190 – Êëàñòû¡ iøi ãó-ãó. – …êå, ¼îéøû åíäi, – äåéìií æàíûì øû£à ñûáûðëàï. ½îþ ¼àéäà? – μéû¼òàðäà øåøå¡íi¡ ìàìàñûí ´ñòàï æàòóøû å¡, æàë£ûç †çi¡ åëåãiçiï ´éû¼òàé àëìàé æ¥ðãåí øû£àðñû¡. Îñû î¼óû ¼´ð£ûð-à¼ †ëòiðåòií øû£àð áàëàìäû, – äåéäi. Æåðãå êiðóãå øà¼ ¼àëäûì. Òiïòi Æà¡ûë àïàé äà ê¥ëiï æiáåðäi. …êåìíi¡ æûðûíà äà êiðìåéäi. – Iøi¡ àóûðìàé ìà? Iøi¡íi¡ æåëi áàð åäi £îé, – äåéäi ìà£àí. Àéíàëûï-òîë£àíóìåí êëàñòàí øû¼òû. Ñîë ê¥íi êåøêå øåéií áàëàëàð ìåíi ìàçà¼ ¼ûëóìåí áîëäû. Î¼ó æûëûíû¡ àÿ£ûíäà „êåì ¼îðûòûíäû£à êåëäi. Äèðåêòîð àòà-àíàëàð àëäûíäà ñ†ç ñ†éëåï, íàøàð î¼èòûí áàëàëàðäû ò´ð£ûçûï ¼îéûï ´ÿëòûï, îäàí êåéií æà¼ñû î¼èòûí áàëàëàðäû æåêå-æåêå àòàï øû¼òû. Áiçäi¡ êëàñòà- £û æàë£ûç åêïiíäi ìåí áîëàòûíìûí. ‡òå æà¼ñû äåãåí àòûìåí æî¼. – Àëòûíøû êëàñòà Ñåéñåíîâ Ñàéëàó æà¼ñû î¼èäû, – äåï äèðåêòîð ê†çiìåí àòà-àíàëàðäû¡ iøiíåí „êåìäi òàóûï àëäû. – Ñiçäi¡ áàëà¡ûç æà¼ñû î¼èäû. Ò„ðòiái äå æà¼ñû. Æàëïû †ç êëàñûíû¡ àëäû. …êåì áiðäå¡å àéò¼ûñû êåëiï, îðíûíàí ò´ðäû. – Ñ†éëåéií äåï ïå åäi¡iç? Àéòû¡ûç, àéòû¡ûç... – äåäi äèðåêòîð ¼îøòàï. – ½àðà£ûì, – äåäi „êåì äèðåêòîð£à ¼àðàï. – Ìà¼òà£àíû¡à ðà¼ìåò. Áiðà¼ áiçäi¡ ò´¼ûì£à òië ìåí ê†ç ¥éið åäi. Æ´ðòòû¡ ê†çiíøå æà¼ñû äåìåé-à¼ îðòàøà äåé ñàëñà¡ áîëäû £îé... Æ´ðò äó ê¥ëäi. «Îñû „êåì-à¼ æ´ðòòû¡ á„ðiíå ê¥ëêi áîëàäû äà æ¥ðåäi åêåí» äåï iøiìíåí ûçà áîëûï îòûðìûí. – Áîëìàéäû, à¼ñà¼àë, – äåäi äèðåêòîð áàñûí øàé¼àï. – Áiç ¼àéòà æà¼ñû î¼û£àíäàðäû íàøàðëàð£à ¥ëãi åòóiìiç êåðåê. – Áàñ¼àëàðû¡äû ¥ëãi åòiï àëñà¡äàð æàðàð, – äåäi „êåì ¼îëûí ñiëòåï. – Íåìåíå, ìåíi¡ áàëàìà £àíà òiðåëiï îòûðñû¡äàð ìà? Àíàó ‡òåãåííi¡ ò†ðò áàëàñû áiðäåé ìåêòåïòå î¼èäû. Ñîëàðäû æà¼ñû äåé ñàëñà¡äàð, áiðåó ñåíäåðäi òåêñåðå ìå?

– 191 – Ì´£àëiìäåðãå øåéií ¼ûðàí-òîïàí. Îëàðäû òû¡äàï æàò¼àí „êåì æî¼. – Î, ¼´äàóàíäà, – äåéäi îòûðà áåðiï. – Áiðåóäi áiðåóãå ¥ëãi åòêåííåí áiðäå¡å øû£àòûíäàé. ½´äàé „óåëäå ñàíàñûíà åøòå¡å áåðìåñå àòàñûíû¡ áàñûíà æà¼ñû î¼è ìà?.. ½îðûòûíäûäàí êåéií „êåì ìåíi àðòûíà ìiíãåñòiðiï, äåìàëûñ¼à ¥éãå àëûï êåòòi. Àïàì äà „áäåí ñà£ûíûï ¼àë- £àí åêåí. Øàé ¥ñòiíäå äå, åò ¥ñòiíäå äå ìåíi êåçåê-êåçåê àéíàëûï-òîë£àíûï, ¥éiðiëóìåí áîëäû. ½àéòàëàï êåëiï, ¼îÿ áåðåòií ñ´ðà¼òàðû – «íåãå æ¥äåóñi¡?», «¼àðíû¡ àøà ìà?», «î¼óû¡ ¼èûí áà?», «àóûð£àí æî¼ñû¡ áà?» ò.ñ.ñ. μéû¼òàðäà ìåíi îðòàëàðûíà àëûï æàòòû. Ò¥í îðòàñûíäà ´é¼ûëû-îÿó ê¥éiìäå ñ†éëåãåí ñ†çäåðií åñòiï æàòûðìûí. – …ði êåòøi, „ði, – äåéäi àïàì „êåìíi¡ ¼îëûí ìåíi¡ ¥ñòiìíåí èòåðiï, – Øàðóà¡ ¼àíøà ìåíi¡ áàëàìäà? – ¦éáàé, æàìàí êåìïið, – äåéäi „êåì äàóñûí áiðò¥ðëi æi¡iøêåðòiï æiáåðiï. – Ìåí ¼àéäà ¼àëàì ñîíäà? – ½àéäà ¼àëñà¡, îíäà ¼àë. – Ä´ðûñ-à¼, ê¥ëãå àóíàï òàóûï àë£àí øû£àðñû¡? Àïàì î£àí æàóàï áåðìåéäi. – Àïàñûíû¡ æàðû£û, àïàñûíû¡ òîáàñû. Àïàñûíû¡ „íi, àïàñûíû¡ ñ„íi. Àïàñûíû¡ àéû, àïàñûíû¡ òàéû, – äåï ´é¼àñòûðûï, àéíàëûï-òîë£àíûï æ†íåëåäi. Î£àí „êåì ¼îñûëàäû. Ñîäàí êåéií „êåì ìåíi¡ ìà¡äàéûìíàí, ì´ðíûìíàí æûáûðëàòà èiñêåï: – ½´äàé-àó, „ëi áàÿ£û êiøêåíòàé êåçiíäåãi èiñi. Ìûíà ¼àðàøû, êåìïið, – äåéäi ¼àéòà èiñêåï. – Ê„íå, – äåï àïàì êåëåäi. Ñ†éòiï æàòûï, áiðæîëà ´éû¼òàï êåòåìií. * …êå ìåí øåøåíi¡ àðàñûíäà «æàë£ûç ´ë» äåãåí àòïåí á´ë£à¼òàï æ¥ðiï ìåêòåïòi áiòiðäiì. …êåì òàé ñîéûï, òîé iñòåäi. Øàëäàðäû¡ áàòàñûí àëäû. Ñîäàí êåéií ê†ï êåøiêòiðìåé ê†ðøi îòûð£àí Òàóïû¼òû¡ ¼ûçûíà ¼´äà ò¥ñêiñi êåëiï ¼îïà¡äàï åäi, æèåí à£àì ìåí àïàì: – Áàëà î¼èìûí äåï îòûðñà, î¼ûòó êåðåê. …éåë „ïåðiï, ¼àñû¡à áàéëàï ¼îé£àíäà áiðäå¡å áîëà ìà? ½àçið ä¥íèåíi¡

– 192 – á„ði î¼óäà ¼àëûï îòûð. ½àòàð ¼´ðáûñûíàí ¼àëìàñûí, – äåï òîéòàðûï òàñòàäû. Ìåíi î¼ó£à àòòàíäûðûï ò´ðûï „êåìíi¡ àéò¼àí à¼ûëû: – Øûðà£ûì, æ´ðòòàí îçàì äåï òàëïûíûï, ê†çãå ò¥ñïåé-à¼, î¼óû¡äû äà øàìàëàï î¼ûï, ¼àòàð£à iëåñiï æ¥ðñå¡ áîëäû £îé. Ñîñûí æèi-æèi õàò æàçûï, àìàíäû£û¡äû áiëäiðiï ò´ðñà¡ áîëäû. Àñòàíà£à êåëiï, óíèâåðñèòåòêå ò¥ñòiì. Àòà-àíàíû¡ áàóûðûíàí øû¼ïàé †ñêåí ìåí ñåêiëäi áàëàëàð£à ñòóäåíòòiê †ìið ´ëàí-àñûð òîé-äóìàíìåí áiðäåé áîëäû. Ñàáà¼òû „êåì òàïñûð£àíäàé åë ¼àòàðëû £àíà î¼ûï æ¥ðìií. Àë£àø¼û ìàõàááàò ò„ðiçäi áiðäå¡åëåð áàñòàëäû... Áiðiíøi êóðñòû¡ æàç£û åìòèõàíäàðûí òàïñûðûï áîë- £àííàí êåéií äåìàëûñ¼à åëãå ¼àéòàòûí àóûëäû¡ áàëàëàðûíà iëåñå àëìàäûì. Ìåíi ñòóäåíòòåð àðàñûíäà ê¥ðåñòåí áîëàòûí æàðûñ¼à àëûï ¼àëäû. ½ûñòà æàòòû£óëàðûíà ¼àòûñûï æ¥ðåòiíìií. Òiïòi åêi ðåò ôàêóëüòåòàðàëû¼ æàðûñ¼à äà ¼àòûñ¼àíìûí. Æå¡ië ñàëìà¼òà ê¥ðåñåòií ïàëóàí „ëäå àóûð£àí, „ëäå êåòiï ¼àë£àí – òðåíåð ìåíåí á„ëåíäåé ¥ìiò ê¥òïåñå äå, êîìàíäàíû òîëòûðó ¥øií ìåíi øà¼ûðòûï àëäû. – Ñåíi æàðûñ¼à ¼àëäûðûï îòûðìûç. Ê¥ðåñå àëìàñà¡ äà, ¼àðà ê†áåéòêåíi¡ êåðåê áîëûï îòûð, – äåäi òðåíåð. – Êåéií ñïîðò ëàãåðiíå ïóòåâêà áåðåìiç. Æà£äàéû¡ æàìàí áîëìàéäû. Êåëiñòiê ïå? – Êåëiñòiê, – äåäiì. («Ê†ï áîëñà æû£ûëàðìûí, íåì êåòiï áàðàäû» äåï îéëàäûì). Áið æåòiäåé æàòòû£ó£à ¼àòûíàñûï, åêi ê¥ííåí êåéií æàðûñ äåï îòûð£àíäà ¥éäåí: «…êå¡ õàë ¥ñòiíäå, òåç æåò» äåãåí òåëåãðàììà àëäûì. Åêi ê†çiì àëà¼àíäàé áîëäû. Òðåíåðãå òåëåãðàììàìäû „êåëiï ê†ðñåòòiì. Åø¼àéñûñû æiáåðìåéìiç äåï àéòà àëìàäû. Êåëåñi ê¥íi ´øà¼¼à îòûðûï, àóäàííàí ïîøòà ´øà£ûíà îòûðûï, øû¼¼àí ê¥ííi¡ êåøiíäå ¥éãå æåòòiì. ¦éãå êiðñåì, „êåì ìåí àïàì êåøêi øàéëàðûíà æà¡à îòûð£àí åêåí. Ìåíi ê†ðiï, åêåói äå †ðå ò´ðà êåëäi. Áiðiíåí ñî¡ áiði êåçåê-êåçåê àéíàëûï-òîë£àíóäà. Ìåíi¡ áîéûìíû¡ †ñêåíií, äàóñûìíû¡ æóàíäà£àíûí, òiïòi ò¥ðiìíi¡ äå †çãåðiï êåòêåíií ¼ûçû¼òàï, åñòåði øû£ûï êåòòi. – Äåíñàóëû£û¡ ¼àëàé, „êå? – äåäiì îòûð£àííàí êåéií. – Ø¥êið, – äåäi „êåì æàñòû£ûí øûíòà¼òàï æàòûï.

– 193 – – Õàë ¥ñòiíäå äåãåí òåëåãðàììà àëäûì £îé. – Îíû †çiìiç „äåéi ñàëäûðäû¼... – Ñîñûí: – Ñåíi ê¥ðåñåäi äåéäi £îé, – äåäi „êåì ìåíi¡ áåòiìå àæûðàÿ ¼àðàï. Äàóñû «ñåíi àðà¼ iøåäi äåéäi £îé» äåï ñ´ðà£àíäàé çiëäi øû¼òû. – È„, îíäà íå áàð? – Ê¥ðåñi ¼´ðñûí! – äåäi „êåì êåéè ñ†éëåï. – Îñûíäà äåìàëûñ¼à êåëãåí áàëàëàðäàí ñåíi ê¥ðåñêå ¼àëäû äåï åñòiãåíäå, ç„ðåìiç ç„ð ò¥áiíå êåòòi... – Àéíàëàéûí, ñåí áiçãå áàòûð äà, áàëóàí äà áîëìàé-à¼ ¼îé. Àìàí áîëñà¡, áîëàð. Îñû æåð áàñûï, ¼àë¼àéûï æ¥ðãåíiìiçäi¡ †çi, øåòòå æ¥ðñå¡ äå, áið ñåíi¡ ¼óàòû¡ åêåíií ò¥ñiíåñi¡ áå †çi¡. ‡øòi áàð, ¼àñòû áàð. ‡øòåñêåí áiðåó æàçûì ¼ûï êåòñå ¼àéòåñi¡... ½îé, øûðà£ûì, àóëà¼ æ¥ð, – äåï àïàì øû¼òû. Ìåí ôàêóëüòåòàðàëû¼ æàðûñòàðäà îíäàé æàçûì ¼ûëó áîëìàéòûíûí àéòûï ò¥ñiíäiðå àëìàäûì. – ‡çãå æ´ðò íå £ûï †ëìåé æ¥ð, – äåäiì áåðiëãiì êåëìåé. – ‡çãåëåð ê¥ðåññå, áåñ-àëòàó øû£àð, – äåäi àïàì øàé ¼´éûï æàòûï. – Æ´ðòòû¡ á„ði ñåí ñåêiëäi æàë£ûç äåéñi¡ áå? Øàéäû¡ îðòà ò´ñûíäà „êåì ¼îëûíû¡ áiëåóëåíãåí òàìûðëàðûí ñèïàï îòûðûï: – Æû¼¼àíäàðû¡ áîëäû ìà? – äåäi ìà£àí. – …ðèíå, áîëäû. Àïàì òà£û äà øîøûï êåòòi. – ½´äàé ñà¼òà£àí £îé, „éòåóið, – äåéäi ¥ðåéëåíiï. – Ê¥ðåñêå ¼àëàé øà¼ûðàäû, – äåäi „êåì ò†ìåí ¼àðà£àí ê¥éi. – Àòû¡äû àòàé ìà, „ëäå Ñåéñåíîâ äåï øà¼ûðà ìà? – …ðèíå, Ñåéñåíîâ äåï øà¼ûðàäû. Ò†ðåøiëåð ¼àøàí äà ôàìèëèÿìåí øà¼ûðàäû. …êåì ò†ðåøiëåðäi¡ ôàìèëèÿìåí øà¼ûðàòûíûíà ðèçà áîëûï, æûìèûï, æàóëû¼òàé îðàìàëûìåí òåðií ñ¥ðòòi. Òà¡åðòå¡ æàé ò´ðûï, øàéûìäû iøiï, ¥ëêåí êiñiëåðäi¡ áiðàçûíà ñ„ëåì áåðiï êåëåéií äåï êèiíiï æàò¼àì. Àóûç ¥éäåí: – Ê„íå, êåìïið, æ¥ð, àðà£û¡äû ¼´é, áiðäå¡å „êåëäiì, – äåäi „ëäåêiì äàóðû£ûï. Äàóûñûíà ¼àðà£àíäà ïîøòàøû Òàéøû¼ ñåêiëäi. – Íå áîï ¼àëäû? – äåäi àïàì.

– 194 – – Æ¥ðñåéøi, àëäûìåí àðà£û¡äû ¼´é, ñîñûí áåðåì. – Îéáàé, àéòñà¡øû. – Áàëà¡íû¡ õàòûí „êåëäiì. Áàëà¡íàí õàò êåëäi. – Òàéøû¼-àó, áàëàìûçäû¡ †çi äå êåëäi £îé, – äåäi àïàì ê¥ëiï. Åêïiíäåé åñiêòåí êiðiï êåëãåí Òàéøû¼ ìåíi ê†ðiï, à¡ûðûï ¼àëäû. – ½àï! – äåäi ñ„ëåìäåñóäi¡ îðíûíà ñàíûí ´ðûï, – êåøiãiï ¼àë£àíûìäû ¼àðàøû. Øàëäû¡ àðà£ûí ¼àéòûï êåëiï iøåìií £îé äåï, †çiììåí àëà êåòiï åì. ½àï! – Ñàëàóìà£àëåéê¥ì, – äåäiì ¼îëûìäû ´ñûíûï. – …ëèêiìñàëàì, ¼àï! – Îòûð åíäi, – äåäi àïàì øêàôòû àøûï æàòûï. – Õàò „êåëìåñå¡, àðà¼ áåðìåñ äåéñi¡ áå? Áàëà êåëiï, ¼óàíûï æàòûðìûç. Òîéäû¡ àðà£ûí iøïåéñi¡ áå? – Îéáàé-àó, è„, òîé åêåí £îé, – äåäi ¼óàíûï êåòêåí Òàéøû¼ îòûðà áåðiï. – Áàëà¡íû¡ êåëãåíi ¼´òòû áîëñûí, êåìïið. Àéòïà¼øû, è„, ìûíà õàòòû äà áåðiï ¼îÿéûí. ‡çi äå êåëiï ¼àë£àí åêåí. Áiçãå õàò êåøiãiï êåëåäi £îé. Òàéøû¼ ìåíi¡ Àëìàòûäàí øû¼ïàé ò´ðûï æàç£àí õàòûìäû àïàìà áåðäi. Ñîñûí àëäûíà æàé£àí äàñòàð¼àííû¡ øåòiíåí «áiññiìiëë„» äåï, àóçûíà áið áàóûðñà¼ ñàëäû äà, ìà£àí ¼àðàï: – ½àëàé? – äåäi. Ìåí íå äåï æàóàï áåðåðiìäi áiëìåé, áàñûìäû èçåãåí áîëäûì. – Ä´ðûñ, – äåäi Òàéøû¼ òîëû¼ ¼àíà£àòòàíûï. Àïàì îðòà á†òåëêå àðà¼òû Òàéøû¼òû¡ àëäûíà ¼îéäû. Òàéøû¼ ðà¼àòòàíà æ†òêiðiíiï, û¡£àéëàíûï îòûðäû äà: – Ñàéëàó iøïåéòií øû£àð, áàëà £îé, – äåï àðà¼òû ñòà¼àí£à òîëòûðûï ¼´éûï àëäû. – Àë, êåìïið, áàëà¡ êåëiï, ¼óàíûï æàòûð åêåíñi¡äåð. μçà£ûíàí ñ¥éiíäiðñií... Òàéøû¼ ñòà¼àíäà£û àðà¼òû ¼à£ûï ñàëäû äà, òûæûðûíûï îòûðûï áàóûðñà¼ òiñòåäi. – Ñåíåí õàò êåëãåíäå, – äåäi ìà£àí á´ðûëûï, – õàòòû „êåï áåðiï, ñ¥éiíøiñiíå àðà¼ iøiï êåòåòiíiì áàð. Àðà¼òû ¼àéäàí iøïåé æàòûðìûç. Øàë-êåìïiðäi¡ ¼óàí£àíûí ¼ûçû¼ ê†ðåì £îé. Òàéøû¼ «àëëàóàêáàð» äåï ¼îëûí æàéûï, àñ ¼àéûðûï, äàñòàð¼àíäû æèûï, á¥êòåäi äå, îðíûíàí ò´ðäû.

– 195 – Êåøêå ìàë ñîéûëûï, àóûë àäàìäàðû øà¼ûðûëäû. Êåëåñi ê¥íi ‡ìiðçà¼òû¡ ìàøèíàñûìåí àóûë àðàëàó£à øû¼òûì. ½àïòàëäû¡ ñóûíà øîìûëûï, áàëû¼ àóëàäû¼. ½àìûñòûê†ëãå áàðûï, ¼àéû¼ïåí ñåðóåíäåäiê. ¹2 ôåðìàäà ¼îíà¼òà áîëäû¼. ¦ø ê¥í àðìàíñûç ¼ûäûðûï, ò†ðòiíøi ê¥íi ¥éãå ¼àéòûï êåëäiì. …êåì ¥éäå åêåí. Ñèûðëàðäû ò¥áåêêå àïàðûï òàñòàïòû. Áàéìàõàííû¡ ¥é iøiíå ¥éäi¡ ò†áåñiíåí ê†çäåði¡äi ñàëà îòûðû¡äàð äåïòi. – Íåãå êåøiêòi¡? – äåäi ìà£àí „êåì. – ½îíà¼òàí ¼îíà¼, ¥ëãåðãåíiì îñû... Ò†ðäåãi àéíà£à ¼àðàï, ìåíi¡ àëüáîìûìäû à¼òàð£àíäàðûí áiðäåí áiëäiì. Àéíàíû¡ ¥ñòiíäå Ðàéõàííû¡ ñóðåòi iëóëi ò´ð. Ðàéõàí åêåóiìiçäi¡ àðàìûçäà áið êåçäå äîñòû¼ ¼àðûì¼àòûíàñòû¡ áîë£àíû ðàñ åäi. Ñîë êåçäåðäåí áåëãi åñåáiíäå ìà£àí ñóðåòií ñûéëà£àí. Ñûðòûíäà «Ñ¥éiêòi Ñàéëàó£à Ðàéõàííàí» äåãåí æàçóû áàð. – Ìûíàëàðû¡ íå? – äåäiì ñóðåòòi ê†ðñåòiï. …êåì æà¡à ê†ðãåíäåé ñóðåòêå ¼àðàï, áiðàç ò´ðäû äà: – Îñû áàëàìäû †çiìå „êåï áåð, – äåäi áàñûí ê†òåðiï. – Áiçäi áið ¼óàíòàòûí êåçi¡ áîëäû £îé... Ñûðòòàí ñàìàóðûí ê†òåðiï àïàì êiðäi. – Áåëiì øîéûðûëûï †ëåéií äåï æ¥ðìií. Ìåíi áið àÿéòûí êåçi¡ áîëà ìà, – äåéäi øî¼òû ê†ñåï æàòûï. Ìåí íå äåðiìäi áiëìåäiì. Ñóðåòòi¡ ñûðòûíäà£û æàçó£à ¼àðàï èåìäåíiï, ò†ðãå iëiï ¼îéûï æ¥ðãåí „êåì ìåí àïàìíû¡ ¼ûëû£ûíà iøåãiì ¼àòà ê¥ëiï, ñóðåòòi àéíàíû¡ ¥ñòiíåí àëûï, àëüáîìûìà ñàëûï ¼îéäûì. Ìåíi¡ ¥éëåíãåíiìäi ê†ðó åêåóiíi¡ àðìàíû åäi. Æ„íå á´ðûí£ûäàé ¼´äà ò¥ñiï, òîé æàñàï, ¼àçà¼òû¡ á¥êië ûðûìæûðûìûìåí ¥éëåíãåíiìäi ¼àëàéòûí. …ð äåìàëûñ¼à êåëãåí ñàéûí: – Øûðà£ûì, áiç ¼àðòàéäû¼. Ñåíi¡ ¼ûçû£û¡äû ê†ðåìiç áå, ê†ðìåéìiç áå äåãåí ä„ðåæåãå æåòòiê. Íå îéëàï æ¥ðñi¡, – äåï ìàçàëàéòûí „êåì. Ò†ðòiíøi êóðñòà †çiììåí áiðãå î¼èòûí Ê„ìøàò äåãåí ¼ûç åêåóiìiç îòàó ¼´ðàòûí áîëûï øåøòiê òå, æàç- £û åìòèõàíäû áiòiðiñiìåí, ìåí ¥éãå: «Àäàì àëûï áàðà æàòûðìûí, òîé æàñàé áåði¡äåð» äåï òåëåãðàììà ñàëäûì.

– 196 – Ê„ìøàò áiçãå ¥øiíøi êóðñòà èíñòèòóòòàí àóûñûï êåëäi. Àæàðû ò„ï-ò„óið, ñàëìà¼òû ¼ûç åäi. ‡çiìäå æî¼ ìiíåçäåðäi – ´ñòàìäûëû¼òû, ñàáûðëûëû¼òû ñîíû¡ áîéûíàí ê†ðãåí ñî¡, îéëàíáàäûì. Àóûë£à ò¥ñ àóà æåòòiê. ¦é á†ãåòòi¡ ¼àïòàëûíäà£û ¼ûñòàóäà îòûð åêåí. Ìàøèíàíû ê†ðiï, ò†ðò-áåñ êåìïið îðàìàë àëûï, àëäûìûçäàí øû¼òû. – Ìàñ¼àðà, ìåí íå iñòåóiì êåðåê? – äåäi Ê„ìøàò ¼´ëà- £ûìà ñûáûðëàï. – Ìåí ¼àéäàí áiëåéií. Àéò¼àíäàðûí îðûíäàé áåðåñi¡ £îé, – äåï à¼ûë ¼îñòûì. Ìàøèíàäàí ò¥ñòiê. Êåìïiðëåð Ê„ìøàòòû ¼îðøàï àëäû. Àïàì ìà¡äàéûíàí ñ¥éiï, ò†áåñiíå îðàìàë á¥ðêåäi. Àáäûðàï æ¥ð. Ìåíi¡ áåòiìíåí æîë-æ†íåêåé ñ¥éiï êåòóãå óà¼ûòòû „ðå¡ òàïòû. Ê†ï ´çàìàé ìàëäàí „êåì êåëäi. Ò†¡iðåêòåãi æ´ðò òà æèíàëà áàñòàäû. Á†ãåòòi¡ ¼àðñû áåòiíå êèiç ¥é òiãiëäi. Ìàë ñîéûëûï, æåðîøà¼ áàñûíäà£û ¼àçàííû¡ ò†¡iðåãiíå ¼ûçìåò ¼ûë£àí æàñ „éåëäåð ¼àïòàäû. Ñ†éòiï „êåì ìåí àïàì ê†ïòåí à¡ñà£àí ¥ëêåí òîé áàñòàëäû äà êåòòi. Øûìûëäû¼òû êèiç ¥éãå „êåï ¼´ðäû. Æàñòàð æà£û òåãiñ êèiç ¥éãå øû¼ñûí äåãåí ´é£àðûì áîëäû. Îéûí-ñàóû¼ ¼ûçûï, êèiç ¥éãå àäàì ñûéìàé êåòòi. Òà¡ àòà òîé áàñ¼àðûï îòûð£àí ‡ìiðçà¼ êåëiííi¡ áåòií àøàìûç äåï, ¼ûñòàóäà îòûð£àí ¥ëêåí ¼àðèÿëàðäû¡ á„ðií êèiç ¥éãå àëäûðäû. Øûìûëäû¼ ò¥ðiëãåí. Áàñûíà æiáåê ø„ëi á¥ðêåíãåí Ê„ìøàò ò¥ðåãåï ò´ð. ‡ìiðçà¼ äîìáûðàñûí áåçiëäåòiï, áåòàøàðäû áàñòàäû: Àéò, êåëií-àó, àéò, êåëií, Àòû¡íû¡ áàñûí òàðò, êåëií. Ñàóûñ¼àííàí ñà¼ êåëií, Æ´ìûðò¼àäàí à¼ êåëií. ¦éäi¡ iøi ñiðåñiï ò´ð. Ñûéìà£àíäàðû åñiêòåí èií òiðåñiï, ¼àéñûáiðåóëåði æàáû¼òàí ñû£àëàéäû. ‡ìiðçà¼ äîìáûðàñûíû¡ áàñûí á´ë£àëà¼òàòûï: Ò†ðäå îòûð£àí ¼àéûí àòà¡ Ñåéñåí øàë£à áið ñ„ëåì, –

– 197 – äåãåí êåçäå Ê„ìøàò ¼àéòåð åêåí äåï æ¥ðåãiì ä¥ðñiëäåï, ¼àðàï ¼àëäûì. Ê„ìøàò òàï áið á´ðûí£ûíû¡ ¼àëû¡äû¼òàðûíäàé èiëiï ò´ðûï, òiçåëåï ñ„ëåì áåðãåíäå, ó¾ äåï äåìiìäi áið-à¼ àëäûì. Ò†ðãå ¼àðàï åäiì, „êåì æûëàï îòûð åêåí. – ½´äàé-àó, ¼àëàíû¡ ¼ûçäàðû äà ñ„ëåì ¼ûëóäû áiëåäi åêåí £îé, – äåï, „éåëäåð ãóiëäåñiï êåòòi. Ûðäó-äûðäóìåí òîé£à æèíàë£àíäàð ê¥í øû£à áið-à¼ òàðàäû. Åðòå¡iíå êåøêå ¼àðàé åë àÿ£û áàñûë£àí êåçäå „êåì «êåëií áàëàìà øàé ¼´éäûðòàìûç» äåï æèåí à£àìäû, Ñìà- £´ëäû, ê†ðøi Òàóïû¼òû¡ ¥é iøií øà¼ûðòòû. Øàé êåëäi. Á„ðiìiçäi¡ ê†çiìiç Ê„ìøàòòà. Ê„ìøàò æiáåê ø„ëiñií á¥ðêåíiï, ¼ûñûëûï-¼ûìòûðûëûï, øàé ¼´éûï îòûð. Àïàì æà¡ûëûñûï êåòå ìå äåï ¼îðû¼¼àíäàé, ñ¥òií òà¼àï áåðiï, ñàìàóûðûíäû æà¼ûíäàòûï, øàéäû¡ ¼àëäû- £ûí ò†ãiñiï, á„éåê áîëûï îòûð. …êåì Ñìà£´ë£à ¼àðàï: – ½àáèëàð£à õàáàð æåòïåäi ìå åêåí, êåëå àëìàäû £îé, – äåï „¡ãiìå áàñòà£àí áîëàäû. Áiðà¼ ½àáèäû îéëàï ò´ðìà- £àíû ñåçiëiï ò´ð. Àíäà-ñàíäà Ê„ìøàò æà¼¼à áið ê†ç òàñòàï, îðàìàëûìåí æåëïiíiï ¼îÿäû. ‡¡i ê¥ëiìñiðåï, æ†òêiðiíå áåðåäi. Ê„ìøàò ñûííàí ì¥äiðìåé †òêåí ñåêiëäi. Êåøêå æàòàðäà Ê„ìøàò æûëàìñûðàï, ìà£àí åêi òiçåñií ê†ðñåòòi. – Òiçåì áàñòûðìàé ¼àëäû. Åêi ñ†òêå áîëäû ¼èñàéìà£àíûìà, òiïòi æàí æî¼, ¼àðàøû. – Åøòå¡å åòïåéäi, – äåï æ´áàòòûì. – Å¡ æà¼ñûñû, áàðëû¼ ñûííàí ñ¥ðiíãåí æî¼ñû¡... Òiçåãå èiëiï ñ„ëåì áåðóäi ¼àéäàí ¥éðåíiï æ¥ðñi¡? – Øûìûëäû¼òû¡ iøiíäå îòûð£àí êåëiíøåêòåðäåí ñ´ðàï àëäûì, – äåäi Ê„ìøàò òiçåñií ñèïàï. Ìåí Ê„ìøàòòû¡ òiçåñií ó¼àëàï áåðóãå åíäi êiðiñå áåðãåíiìäå åñiê ñû¼ûð åòiï, àïàì êiðiï êåëäi. ½îëûíäà£û áið ìåñêå ¼ûìûçäû àëäûìûç£à ¼îéäû äà: – Êiñiëåðäåí æûðûï àëûï åäiì, – äåï ¼à¼ïà£ûí àøòû. – Àùûëàó áîëñà, ñàïûðûï iøåðñi¡äåð. Ñîäàí êåéií åñiíå æà¡à ò¥ñêåíäåé ìåíi ê†ðiï: – Àïàñûíû¡ æ´ëäûçû, àïàñûíû¡ ¼´íäûçû, àïàñûíû¡ ¼´ëûíû, àïàñûíû¡ æ´ëûíû, – äåï áàÿ£û †çiíi¡ „äåòiìåí ´é¼àñòûðà æ†íåëäi.

– 198 – Àïàì øû£ûï êåòêåííåí êåéií Ê„ìøàò: – Àïàñûíû¡ ê¥øiãi, àïàñûíû¡ ìûñû£û, – äåï ìåíi ìàçà¼ ¼ûëà áàñòàäû. Áiç ¥éäå áið àéäàé áîëäû¼. Ò†¡iðåêòå øà¼ûð£àí òóûñòàð ê†ï áîëûï åäi. Áiðà¼ „êåì: – ‡çäåði íåá„ði áið-à¼ àé áîëàäû åêåí. ½àéñûñûíà áiðäåé æiáåðå áåðåì. Îíàí äà ¥éäå áîëñûí, – äåï ê†ï æåðãå æiáåðìåäi. …êåì òiïòi áiçäi ¼àéòàäàí î¼ó£à äà æiáåðãiñi êåëåòií ò¥ði æî¼. Áîç àëà òà¡íàí ò´ðûï, æûë¼ûëàðäû „êåëiï áàéëàòàäû äà, á†ãåòòi¡ ¥ñòiíäå åðñiëi-¼àðñûëû æ¥ðåäi äå ¼îÿäû... Àíäà-ñàíäà áiçäi îÿíñûí äåãåíäåé æ†òêiðiíiï, áåëãi áåðåäi. Êåéäå åñòiðòiï: – Ø†ëäåäiê ¼îé, – äåéòiíi áàð. …êåìíi¡ «ø†ëäåäiê» äåãåíií åñòiñå, Ê„ìøàò ç„ðåñi ´øûï êåòåäi. Àïûë-£´ïûë êèiíiï, ´é¼ûëû-îÿó ê¥éiíäå ñàìàóðûí ¼îþ£à êiðiñåäi. Àïàì êåëãåí ê†ðøiëåðãå: «Áiçäi¡ Ê„ìøàòæàí» äåï ñ†éëåéòií áîëäû. À¼ûðû áiçäi¡ äå ¼àéòàòûí óà¼ûòûìûç áîëäû. ½àéòó ñàïàðûìûç „êåì ìåí àïàìíû¡ îñû óà¼ûò¼à øåéiíãi ¼óàíûøûí áàñûï òàñòà£àíäàé áîëäû. ½àíøà æûëàìàó£à òûðûñûï, †çäåðií-†çäåði æ´áàò¼àí áîëñà äà, ò¥ðëåðiíåí ¼èìàé, óàéûì æåï ò´ð£àíäàðû ê†ðiíiï ò´ð. Àëìàòû£à êåëãåííåí êåéií àïàìíû¡ áiçãå äåãåí ïîñûëêàñû òiïòi ¥çiëìåéòií áîëäû. Ïîñûëêàíû¡ iøiíäåãi õàòòà ûë£è: «Ê„ìøàòæàííû¡ ¼àíäàé òàìà¼¼à ê†¡iëi øàáàäû, àéòà æàçû¡äàð» äåãåí ñ†ç æ¥ðåäi. Ìåí ´çà¼ óà¼ûò á´ë ñ†çäåðiíå ò¥ñiíáåé æ¥ðäiì. (Ñ†éòñåì, Ê„ìøàòòû¡ æåðiê àñû áàð ìà äåï ñ´ðàï æ¥ðãåíäåði åêåí). Åë æà¼òàí áiðåó êåëñå, „êåì òåê áiçäi¡ ¥éäi¡ àäðåñií ´ñòàòûï æiáåðåòií áîëäû. Æèíàëûñ¼à, äåìàëûñ¼à, ¼àðàëó£à êåëãåíäåðäi¡ á„ði áiçäi¡ ¥éãå áið ñî¼ïàé êåòïåéäi. Áið ê¥íi àóûëäàí æèíàëûñ¼à ‡ìiðçà¼ êåëäi. Òà¡åðòå¡ øàé iøiï îòûðûï: – Iøi áiëiíáåéäi £îé, – äåäi ìà£àí Ê„ìøàòòû ê†ðñåòiï. – Áiëiíáåãåíi ¼àëàé? – Îñûíäà êåëãåíäåðäi¡ á„ðií „êå-øåøå¡ î¡àøà øà¼ûðûï àëûï, Ê„ìøàòæàííû¡ iøi áiëiíáåé ìå, áàé¼àìàäû¡äàð ìà äåï ñ´ðàéäû, – äåï ê¥ëäi ‡ìiðçà¼. – …íåóê¥íãi áàð£àí Åñòàé «êåëiííi¡ iøi áàð ñåêiëäi» äåï áàð£àí åêåí, „êå-øåøå¡ ì„ç áîëûï, ò†¡iðåêòi øà¼ûðûï æ¥ð.

– 199 – Ê„ìøàò ¼ûçàðûï êåòòi. – Á¥êië àóûë ñîíäàé ìà, æî¼ òåê ñåíi¡ „êå-øåøå¡ £àíà îñûíäàé ìà? – äåäi êåøêå ¼´ëà£ûìà ñûáûðëàï. …êåì ìåí àïàìíû¡ åíäiãi àðìàíäàðû – íåìåðå åäi. À¼ûðû íåìåðå äå áîëäû. Áiç äå î¼óäû áiòiðäiê. …êåì òà£û áið òîé£à äàéûíäû¼ æàñàï æàòòû. …êåì ìåí ìåíi¡ àðàìäà£û áîëìàøû áið ¼àéøûëû¼ îñû ò´ñòà áàñòàëäû. Îëàð ìåíi åëãå êåëåð äåï ê¥òiï æ¥ðãåí, ìåí àñïèðàíòóðàäà ¼àëàòûí áîëäûì. …êåì ìåí àïàì òà£û äà: «¤ûëûì äåãåí íå ï„ëå, îñû î¼ó æåòïåé ìå? Æ´ðòòû¡ áàëàñû áiòiðiï, êåëiï æàòûð. Áiçäi íå iñòåéñi¡ ñîíäà», – äåï áàÿ£û „íäåðiíå ñàëûï ê†ðiï åäi, ìåí ê†íáåäiì. ‡éòêåíi ìåí àñïèðàíòóðà£à á´ë æîëû ò¥ñïåñåì, ñið„ äà, ò¥ñå àëìàéòûíûìäû ñåçäiì. …êå-øåøåì ðåíæèäi äå ¼îÿäû. Îäàí åêiíøi áàëàìûç áîëäû. …éòñå äå åêi áàëàìûçäû¡ àðàñûíà ¥ø æûëäàé óà¼ûò ò¥ñiï êåòêåí. Á´ë àïàìà ì¥ëäåì ´íàìàäû. Æàçäà êîìàíäèðîâêàíû¡ æà£äàéûìåí ¥éãå ñî¼¼àíûìäà, àïàì î¡àøà øà¼ûðûï àëûï: – Ê„ìøàòæàí íå£ûï êåøåóiëäåï æ¥ð... ½àëàíû¡ „éåëäåði ä„ði iøåäi äåéäi, ñîíäàé áiðäå¡å æàñàï, ìàñ¼àðà áîëûï æ¥ðãåí æî¼ñû¡äàð ìà, – äåï ê¥äiê àéòòû. Àë£àø¼û ´ëûìûçäû ìåêòåïêå áåðåðäå òà£û äà äàó òóäû. …êåì ìåí àïàì áàëàíû «áiçãå áåð, àóûëäàí î¼ûòàéû¼, áiçãå äå àëäàíûø êåðåê» äåäi. Áiç ¼àëàäàí î¼ûò¼ûìûç êåëåäi. …ðêiìíi¡ áið àðìàíû áîëàòûíû ñåêiëäi, ìåíi¡ äå áið àðìàíûì áàëàìäû ¼àëàäàí, †ç ¼îëûìíàí î¼ûòó åäi... ‡çãåëåð ñåêiëäi ìåí äå áàëàíû êiøêåíòàé êåçiíåí ò„ðáèåëåñåì äåï åäiì. Ìóçûêà íåìåñå ñïîðò ìåêòåáiíå íåìåñå àðíàéû £ûëûìè áà£ûòòà£û ìåêòåïêå, íå øåò òië ãðóïïàëàðûíû¡ áiðiíå áåðñåì äåï îéëàï åäiì. Á„ëêiì, áið òà¡£àæàéûï ¼àáiëåòiíi¡ áåòi àøûëàð äåãåí ä„ìå äå ê†¡iëiìäå æî¼ åìåñ-òií. Æàëïû áàðëû¼ àòà-àíàëàð ñåêiëäi ìåíäå äå †çiì æåòïåãåí æåðãå áàëàì æåòñå åêåí äåãåí îé áîëäû. …êåì ò´¡£ûø ðåò ìà£àí ê„äiìãiäåé ðåíæiäi. Ñ†éòiï æ¥ðãåíäå „êåìíi¡ áàóûðû àóûðàòûí áîëäû. ‡çi õàò¼à æàçäûðìàñà äà, åëäåí êåëãåíäåðäåí åêi-¥ø ðåò àóðóõàíà- £à ò¥ñiï øû¼òû äåãåíäi åñòiäiì. «Êåëiï, åìäåë» äåï õàò æàçûï åäiì, «½àçið ò„óiðìií» äåãåí æàóàï àëäûì.

– 200 – ‡ìið †ñòiï †òiï æàòòû. Ìåí êàíäèäàòòû£ûìäû ¼îð£àäûì, ¥ø á†ëìåëi ¥é àëäû¼. Åíäi „êå-øåøåìäi ¼îë£à àëñàì äåãåí îé òóà áàñòàäû. Æàçäà áàëàëàðäû àëûï, Ê„ìøàò åêåóiìiç åëãå êåëäiê. …êåì ò†ñåê òàðòûï æàòûï ¼àëûïòû. Áiç áàð£àí ñî¡ áàñûí ê†òåðäi. Áiðà¼ àëûï êåòåìiç äåãåíiìiçãå ê†íáåäi. – Êåëåñi æûëû †çiì áàðàìûí,– äåäi íåìåðåñií èiñêåï îòûðûï. – Áèûë ìàëäû åø¼àéäà ¼îñ¼àí æî¼ïûç. Áà£àòûí àäàì æî¼. Àìàíäû¼ áîëñà, êåëåñi æûëû ìàëäû æàíæà¼¼à òàïñûðàìûí äà, àïà¡äû àëûï, Àëìàòû£à æåòiï áàðàìûí. Åíäi ìiíå, êåëåñi æûëû áàðàòûí „êåì õàë ¥ñòiíäå æàòûð. Æàíûíäà îòûðûï, „êåìå ¼àòûñòû †òêåí ê¥íäåðäi åñiìå àëûï, ´ÿò ïåí †êiíiøòåí àçàï øåêêåííåí áàñ¼à ¼ûëàð ¼àéðàíûì æî¼. Òiïòi ìîéíûìäà£û ïàðûçûìäû †òåìåê ò¥ãië, „êåìå †ëøåóñiç ¼èÿíàò æàñà£àíäàé ñåçiíåìií †çiìäi. ½´äàé-àó, àéäàëàäà£û áiðåóäi¡ äå æà¼ñûëû£ûíà æà¼ñûëû¼ïåí æàóàï ¼àéòàðàñû¡, àë †çi¡äi ä¥íèåãå „êåëãåí, ñåí ¥øií îò¼à äà, ñó£à äà ò¥ñêåí „êå¡å åø¼àíäàé æà¼ñûëû¼ æàñàé àëìàó íå äåãåí ¼ûëìûñ! Ðàñ, ì´íû¡ á„ðií äå „êåì êåøiðåð åäi. …êåìå áàòàòûíû – ò´¼ûìûíà ¼´ò äàðûï, ¥éäi¡ iøi òîë£àí áàëà áîëûï, àñòà¡-êåñòå¡i øû£ûï æàòñà äåãåí òiëåãiíi¡ îðûíäàëìàé êåòêåíi. Ñî¡£û êåçäå àïàìäû ñàëûï: «Ê„ìøàòæàí íå£ûï òî¼òàòûï ¼àëäû, äåíñàóëû£û ¼àëàé åêåí», – äåï àéò¼ûçà áåðåòií. ‡ç ò´¼ûìûíû¡ îäàí „ði áåðiê æàë£àñûï êåòå àëàòûíûíà ê„ìië ñåíáåãåí àäàìíû¡ áið àðìàíûí iøiíå á¥ãiï êåòåòiíií ìåí êåø ò¥ñiíäiì. * …êåì òà¡åðòå¡ãiëiê øàé ¥ñòiíäå áàñûí ê†òåðiï îòûðäû. Øàéäàí êåéií àéíà àëäûðûï, ñà¼àëûí òàðàï, ò¥ðií ê†ðiï, áiðàç æàòòû. …êåìíi¡ ¼îç£àëûñû ê¥íäåãiäåí ã†ði øèðà¼òàó ñåêiëäi, áiðà¼ æàíàðû òûì †òêið åäi. Á´ðûí£ûäàé ¥é iøiíäåãi ´ñà¼-ò¥éåê çàòòàð£à ì„í áåðìåéäi. Òiïòi êiðãåí-øû¼¼àí æ´ðò¼à äà íàçàð òî¼òàòïàéäû. ‡çiìåí-†çi. Òåê ò¥ñ êåçiíäå á´ðûí£û „äåòiìåí: – Áàëàíû¡ ¼àðíû àøòû £îé, òàìà¼ iñòåï ïå åäi¡äåð? – äåäi àïàìà.

– 201 – – ½óûðäà¼ ¼óûðûï æàòûðìûç, – äåäi àïàì æ¥ðå ñ†éëåï. Ò¥ñòåí êåéií „êåì íàøàðëàé áàñòàäû. – Áàëà ¼àéäà? – äåäi áið êåçäå „ëñiç ¥íìåí. Æ¥ãiðiï „êåìíi¡ æàíûíà êåëäiì. Àïàì äà, æèåí à£àì äà, Ñìà£´ë, ñîíû¡ àëäûíäà £àíà êåëãåí ‡òåãåí øàë – á„ði „êåìíi¡ ¼àñûíà æèíàëäû. – ½àë¼àì, – äåäi „êåì ¼îëûìäû ´ñòàï, – øåøå¡äi ðåíæiòïå... Îäàí êåéií àïàìíû¡ ¼îëûí àëäû. – Áà¼´ë áîë, – äåäi ê†çií àéûðìàé. – ½îø... ½àéòåéií... Áiçäi¡ å¡iðåãåí ¥íiìiç ¼àòòûðà¼ øû£ûï êåòêåí ñî¡: – Òåê, æûëàìà¡äàð. Àðûçäàñûï ¼îþ äåãåííi¡ ¼àòåëiãi æî¼. Íåãå îñûíøà æûëàéñû¡äàð? – äåï áàñó àéòòû ‡òåãåí øàë. …êåì æèåí à£àììåí, Ñìà£´ëìåí àðûçäàñûï ¼îøòàñòû. Ñîäàí êåéií ‡òåãåíãå ¼îëûí ñîçäû: – Áið æûëû òó£àí ò†ë åäi¡... òiðøiëiêòå àðòû¼ êåòêåí æåðëåðiì áîëñà, êåø!.. ‡òåãåí ¼àëòàñûíàí îðàìàëûí àëûï, ê†çiíi¡ æàñûí ñ¥ðòòi. – ‡çi¡ äå êåø, Ñåéñåí! Ïåíäå áîë£àí ñî¡ àðòû¼-àóûñ ñ†çäåðiìiç áîë£àí øû£àð... Æàìàíäû¼¼à ¼è£àí êåçiì æî¼. ½îø, ¼´ðáûì! Ìåí äå ê†ï ´çàìàñïûí. Ñî¡û¡íàí æåòåðìií... ‡òåãåííi¡ ñ†çiíå ¥é iøiíäå æûëàìà£àí àäàì ¼àëìàäû. – Ìîëäà£à àäàì æiáåðiï ïå åäi¡äåð? – äåäi „ëäåêiì. Æèåí à£àì ìîëäàíû àëäûðòó£à êiñi æiáåðìåê áîëûï, ñûðò¼à øû£ûï êåòòi. Ìîëäàíû¡ ¥éi ïîñåëêàíû¡ å¡ øåòiíäå áîëàòûí. Îë êåëãåíøå „êåì áàñûí ê†òåðiï, ê„äiìãiäåé òû¡àéûï ¼àëäû. Ìîëäà êiðiï êåëãåíäå, „êåì ñóñûí iøiï îòûð åäi. – Îó, øàëû¡ òû¡ £îé, – äåäi ìîëäà ê¥ëiï. – Æà¡à áið „çiðäå ò†ìåíäåï êåòêåí ñî¡, øà¼ûðòûï åäiê, – äåäi æèåí à£àì ìîëäà£à æàñòû¼ òàñòàï æàòûï. ¦é iøi ¼àéòàäàí ê†¡iëäåíå áàñòàäû. – Áiç „ëãiíäå Ñåéñåíìåí àðûçäàñûï ¼îéûï åäiê, – äåï ‡òåãåí ìîëäà£à ¼àðàäû. – Ìûíà ¼àç Äîñìà£àìáåò áûëòûð àóûð£àíäà á¥êië ¥é iøiìåí àðûçäàñûï, àðòûíàí æàçûëûï, ò´ðûï êåòòi £îé, –

– 202 – äåäi ìîëäà ¼àëòàñûíàí òàñïèû£ûí àëûï æàòûï. – Êåçäåñêåí ñàéûí ´ÿòòû áîëûï æ¥ðìií äåï ¼îÿäû ìà£àí. Àðûçäàñ¼àííàí êåéií äå æàçûëûï êåòóãå áîëàäû åêåí £îé äåãåí áið ¥ìiò æ¥ðåãiìiçäå ò´òàíûï, ê„äiìãiäåé ñåðïiëiï ¼àëäû¼. …¡ãiìåìiçäi¡ á„ði †ñòiï àÿ¼ àñòûíàí æàçûëûï êåòêåí àäàìäàðäû¡ ò†¡iðåãiíäå áîëäû. Ìîëäà àéòûë£àí „¡ãiìåëåðãå «á„ði äå ¼´äàéäû¡ á´éðû£ûíà áàéëàíûñòû, á´éðû¼òàí àðòû¼ åøòå¡å áîëìà¼ åìåñ» äåãåí ò´æûðûì æàñàäû. Æèåí à£àì: – Ìåí ¥éãå áàðûï êåëåéiíøi, àò¼à ø†ï ñàëûíáàï åäi, – äåï îðíûíàí ò´ðà áåðãåíi ñîë åäi: – Ìîëäåêå, áåði êåëi¡içøi, – äåäi „êåìíi¡ ¼àñûíäà îòûð£àí Ñìà£´ë. – Ñåéñåí ò†ìåíäåï êåòêåí ñåêiëäi. Òà£û äà àíòàëàï, „êåìäi ¼îðøàï àëäû¼. …êåìíi¡ ê†çi æ´ìóëû, àóçû àøûëûï, êåóäåñi ñûð-ñûð åòåäi. Àëäûíäà ä„ë îñûëàé ´éû¼òàï æàò¼àíûí òàëàé ðåò ê†ðãåíìií. Ñîíäû¼òàí á„ëåíäåé ¼àóiïòi æàé áîëàð äåï îéëà£àí æî¼ïûí. Ìîëäà ìåí ‡òåãåí ¼àáàòòàñûï, „êåìíi¡ òàìûðûí ´ñòàäû. Ìîëäà ê¥áiðëåï, èìàí ¥éiðóãå êiðiñòi. Ìåí àëäûíäà áàé¼àìà£àí åêåíìií, „êåìíi¡ ê†çi ò†¡êåðiëiï, æàðòûëàé àøû¼ æàòûð åêåí. Êåóäåñiíäåãi ñûðûë äà, äåìi äå á„ñå¡- äåé áåðäi. – Øûìûëäû¼ „êåëi¡äåð, – äåäi ìîëäà äàóûñòàï. – Òåê æûëàìà¡äàð. Æàé òàëûï êåòòi. Òàëûï êåòêåíäå æûëàìàñ áîëàð. Ìîëäà ìåí ‡òåãåí àëûï êåëãåí à¼ øûìûëäû¼òû „êåìíi¡ ò†ñåãiíå êåðiï áàéëàäû äà, áiçäi û£ûñòûðûï, †çäåði øûìûëäû¼òû¡ iøiíå êiðäi. Îïåðàöèÿ æàñàï æàò¼àí ä„ðiãåðäi¡ øû£óûí ê¥òêåíäåé á„ðiìiç äå êåðóëi ò´ð£àí øûìûëäû¼¼à ¼àðàï ¼àëûïïûç. …ëäåí óà¼ûòòà øûìûëäû¼ iøiíåí áàñû ñåëêiëäåï ‡òåãåí øû¼òû. Ìåí åø í„ðñåãå ò¥ñiíáåé, à¡ûðûï ¼àëäûì. ‡òåãåííi¡: – Àòòàíûï êåòòi, – äåãåí æàðû¼øà¼ ¥íií åñòiãåíäå áàðûï „êåìíåí áiðæîëà àéûðûë£àíûìäû áiëäiì. Îñû êåçäå ê†êiðåãiìäå æ¥ðãåí áàðëû¼ †êiíiø, ¼àé£û óûòû êåóäåìå øàóûï, á¥êië òiðëiãiìíi¡ ¼´äàéû – „êåìíåí ì„¡ãi àéûðûë£àíûìäû ò¥ñiíiï, å¡iðåï æûëà£àí

– 203 – ê¥éiìäå øûìûëäû¼¼à ´ìòûëäûì. Øûìûëäû¼ iøiíå ìîëäà áîñàòïàäû. – Øûðà£ûì, áàëàëû¼òû ¼îé, †ëiêêå îáàë áîëàäû. Àëëà òà£àëà „êå¡å èìàí áåðñií. Åíäi îë á´ë ä¥íèåíi¡ àäàìû åìåñ. Ñîíäû¼òàí ì´íû¡ ¼èÿíàò áîëàäû. Ñàáûð ¼ûëû¡- äàð, ñàáûð. Êiìäåð åêåíií àéûðûï áîëàð åìåñïií, êåçåê-êåçåê êåëiï, ìåíi ¼´øà¼òàï ê†ðiñiï æàòûð. Òåê àïàìäû äàóñûíàí àéûðäûì. – Àñ¼àð òàóäàé „êå¡íåí àéûðûëäû¼ ¼îé, æàë£ûçûìàé! ½àíàòòû£à ¼à¼òûðìàé, ò´ìñû¼òû£à øî¼ûòòûðìàé, †ñiðiï åäi, æàë£ûçûì-àé! – äåï òàñ ¼ûï ¼´øà¼òàï, àéûðûëìàé ¼îéäû. Áið øàìàäà: – Ñàáûð ¼ûëû¡äàð, æàìè£àò. Øàëäàí àéûðûëäû¼. Åíäi æà¼ñûëàï àòòàíäûðìà¼ ïàðûç. ‡çäåði¡å †çäåði¡ áåðiê áîëìàñà¡äàð áîëìàéäû, – äåãåí ìîëäàíû¡ äàóñûíàí êåéií ó-øó ñàÿáûðëà£àíäàé áîëäû. Æèåí à£àì ìåí Ñìà£´ë, ‡òåãåí øàë, òà£û áið-åêi àäàì åñiê æà¼òà ò¥ðåãåï ò´ðûï, åíäiãi øàðóàøûëû¼òû à¼ûëäàñà áàñòàäû. Æàí-æà¼¼à õàáàð òàðàòó êåðåê, àð£û øåòi Òî¼àíàé£à äåéií... Ê†ðøi àóûëäà£û øàëäàðäû¡ á„ði áið ò¥í iøiíäå êåëå àëìàéäû, îëàðäû òà¡åðòå¡ àðíàéû ìàøèíàìåí àëäûðò¼àí æ†í. Ìàë£à áið åñòèÿð àäàìäû æiáåðìåñå, æåòïåé ¼àëóû ì¥ìêií. ½ûðû¼ øà¼ûðûì æåð î¡àé åìåñ. ‡òåãåííi¡ áàð£àíû æ†í øû£àð. Á´ðûí£û ïiñêåí íàí æåòïåéäi, åêi æåðäåí ¼àçàí îðíàòûï, íàí ïiñiðó êåðåê. Ïiðê„íøiê áið æà¼¼à êåòiï ¼àëûï æ¥ðìåñií, àëàòûí æûðòûñûìûçäû àëà àëìàé ¼àëûï, ìàñ¼àðà áîëàìûç. Ñ¥éåêêå ñàëàòûí êèiìäåðäi áiðåóãå òàïñûð£àí æ†í. Ñ¥éåêêå ò¥ñóäåí ìûíà ê†ðøi ½àéûðáåê øàë ¼àëûï ¼îéûï æ¥ðìåñií. Ñûíàóøû ê†ç £îé... Ìîëäà£à àòàéòûí ìàëäû êåìïiðäi¡ †çi àéòñûí... òà£û ñîë ñèÿ¼òûëàð. À¼ûðû ‡òåãåí ìàë£à áàðàòûí áîëäû. ½àë£àí øàðóàøûëû¼òû òiêåëåé †çi òûíäûðàòûí áîëûï, æèåí à£àì ñûðò¼à øû¼òû. ¦éäåãiëåðãå ¼ûçìåò åòóãå Ñìà£´ë ¼àëäû. Ò†¡iðåêòåãi õàëû¼ åñòiãåí áåòòåðiíäå ê†¡ië àéòó£à òîïûðëàï êåëiï æàòûð. Æûëàé-æûëàé åêi ê†çiì á´ëàóäàé

– 204 – áîëûï, àøòûðìàé ¼àëäû. Áàñûì çûð¼ûëäàï, øåêåì ñóûðäû. Åíäi øàëäàð êåëãåí „éåëäåðãå: – Ñàéëàó øàðøàï ¼àëäû. Ê†ï æûëàòïà¡äàð, ¼àðà¼òàðûì. Áàé¼à¡äàð, øàìàëà¡äàð,– äåï òåæåó ñàëà áàñòàäû. Ò¥í îðòàñûíà ¼àðàé ¥é iøiíäåãi ó-øó áið ¼àëûï¼à ò¥ñêåí ñåêiëäi áîëäû. ½àéòà-¼àéòà øàé êåëäi. Øàëäàð „êåì òóðàëû „¡ãiìå áàñòàäû. Ñ†çäåðiíäå åøáið ðåíiø-ê¥éiíiø æî¼. Îñûëàé áîëóû çà¡äû äà, òiïòi îñûíûñû ä´ðûñ áîë- £àíäàé, åìií-åðêií ¼àëæû¡äàñûï, åíäiãi †ëiìíi¡ êåçåãiíå äàóëàñûï, „¡ãiìå-ä¥êåíìåí ¥é iøiíäåãi †ëiì åëåñií áiðòåáiðòå ñåéiëòå áåðäi. – Àïûðìàé, Ñåéñåí „óëèå åêåí,– äåäi ìîëäà øàéûí ´ðòòàé îòûðûï.– Ê†ç æ´ìàðäû¡ àëäûíäà áið ñà£àòòàé á´ðûí £àíà ¥é iøiìåí àðûçäàñûï, ìåíi øà¼ûðò¼àí åêåí. Ìåí êåëãåííåí êåéií-à¼, ê¥òiï æàò¼àíäàé ò†ìåíäåé áåðäi. – ‡ëå †ëãåíøå à¼ûëûíàí, íå ñ†çiíåí æà¡ûëìàäû £îé,– äåäi Ñìà£´ë.– Ê†çi æ´ìûë£àíøà á„ðiìiçäi òàíûï æàòòû. – Æàðû¼òû¼-àé! – ßïûðàé, „! – äåñòi øàëäàð áàñòàðûí øàé¼àï. – ½àíøà àóûð£àíäà ä„ðìåíi ¼àøûï, ä„ðåòi ¼èíàï, áåðåêåíi àëûï ê†ðãåí åìåñ ¼îé, – äåï ñ†çãå àðàëàñòû åñií æèÿ áàñòà£àí àïàì. – Òàçà êåòòi £îé... Æî¼, æî¼... – ½àëàé áîë£àíäà äà, „éòåóið êåìïiðäi¡ àëäûíäà êåòêåíi ¼àíäàé æà¼ñû. Êåëiíãå ¼àðà£àí ê¥í áîëñà, íå áîëìà¼øû. Êiðiï-øû£óäû¡ †çi à¼èðåò ¼îé, – äåï ¼àóiï áiëäiðäi øàëäàð. Êåëiíãå ¼àðà£àí ê¥ííi¡ ¼èûí åêåíií ä„ëåëäåó ¥øií „ð¼àéñûñû æåêå-æåêå ìûñàëäàð êåëòiðiï, ñîíäàé ê¥éãå òàï áîëûï îòûð£àí êåéáið ê†çi òiði øàëäàðäû¡ õàëäåðiíå àÿíûø áiëäiðiï, î£àí ¼àðà£àíäà „êåìíi¡ ìûíàó †ëiìi ¼´äàéäàí òiëåï àëàòûí †ëiì åêåíií àéòûï, òàï áið „êåì †ëìåé ¼àë£àíäà æà£äàéûìûç ¼èûíäàï êåòåòiíäåé, îñûíû¡ á„ðií ñ„òi ò¥ñêåí iñêå „êåï òiðåäi. Ò¥í îðòàñû àó£àíäà æûë¼ûíû àëûï, ‡òåãåí îðàëäû. ¦ñòi-áàñû ìàëìàíäàé ñó áîëûï ‡òåãåí ¥éãå êiðiï êåëãåíäå, îòûð£àí æ´ðòòû¡ á„ði à¡òàðûëûï, òà¡-òàìàøà áîëäû. – Îéáàé-àó, ´øûï êåëäi¡ áå, íå iñòåäi¡? – Ìàëû¡ áàð ìà? – ¦ñòi-áàñû¡ íåãå ñó? – äåãåí ñ´ðà¼òàð ¼àïòàï êåòòi.

– 205 – – Îðàëìàìåí æ¥ðñåì, òà¡ àòà áið-à¼ êåëåòií ò¥ðiì áîëäû, – äåäi ‡òåãåí ò´ìà£ûí áîñà£àäà£û øåãåãå iëiï æàòûï, – áàðûï ìàëäû òàï¼àíøà íå çàìàí †òòi. ½àéòàðäà ¼àòòû æ¥ðñåì, ñåìiç áàéòàë áàðëû£ûï, åòi á´çûëûï êåòåð äåï ¼îðû¼òûì. Ñîñûí ò„óåêåë äåï ò†òåëåï †çåííåí †òòiì. Æ´ðò øîøûï êåòòi. – Îéáàé, íå äåéäi?! Ò¥í iøiíäå ìå?.. – Àñòàïûðàëëà! Æ¥ðåãi¡ ¼àéòûï äàóàëàï æ¥ð. – Òàé-¼´ëûíäàé áiðãå †ñêåí Ñåéñåí †ëiï æàò¼àíäà æàííàí ¼îð¼ûï æ¥ðåéií áå? Ñåéñåíãå ¼ûëìà£àí ¼ûçìåòòi „ëäå¼àøàí ñ¥éåãi ¼óðàï ¼àë£àí „êåì Í´ðûì£à æàñàéìûí áà?.. – ‡òåãåí ñó ñi¡ãåí åòiãií øåøå àëìàé, „óðå áîëûï æàòòû. – Òà¡åðòå¡ êåëãåí ìàë ¼àøàí ñîéûëàäû?.. ‡òåãåííi¡ ò¥í iøiíäå †çåííåí †òói ¥ëêåí àçàìàòòû¼ áîë£àíûí æ´ðò æà¡à ñåçiï, òà£û äà æàìûðàé áàñòàäû. – …é, á´ðûí£ûíû¡ àäàìûíà äàóà áàð ìà! – äåäi „ëäåêiì. – ‡òåêå¡íåí áàñ¼à àäàì áîë£àíäà ìàëäû¡ ¥ëãåðói äå ¼èûí åêåí, äåãåíìåí ä´ðûñ áîëûïòû, – äåäi òà£û áiðåói. – ‡ëiêêå îñûëàé ¼ûçìåò åòïåê êåðåê, – äåï à¼ûë àéòòû ìîëäà. ‡òåãåí á´ëàé ¼ûçìåò åòó †çiíåí áàñ¼à åøêiìíi¡ ¼îëûíàí êåëìåéòiíiíå ñåíiìäi ïiøiíìåí ò†ðäå íû¼ îòûð. Îñûëàéøà „¡ãiìå-ä¥êåí ¼´ðûï, òîé£à æèíàë£àíäàé áiðií-áiði ¼à£ûòûï, ¼àëæû¡ àéòûñûï, †ëiêòi ê¥çåòêåí øàëäàð òà¡ àò¼àíøà áið ê†ç iëìåäi. Ìîëäà ò¥íiìåí ¼´ðàí øû£àðäû. Òà¡åðòå¡ áið òîï øàë ñ¥éåêêå ò¥ñòi. Ñ¥éåêêå ò¥ñêåí øàëäàð£à êèiì á†ëiñåðäå ½àéûðáåê øàë „êåìíi¡ ñàïòàìà åòiãií àëìàé, †êïåëåï øû£ûï êåòòi. – Å, ìåéëi, – äåäi „ëäå¼àëàé ¼ûðñû£ûï ¼àë£àí æèåí à£àì. – Áàñ¼à áåðåòií ò¥ãiì æî¼. …øåéií ñàíäàëûï... …éòïåñå ò¥ãi æî¼, êèiëìåãåí, æàï-æà¡à ñàïòàìà åòiê... Òàìà¼ iøiëiï, „ëäåíåøå ðåò ¼´ðàí î¼ûë£àííàí êåéií, †ëiêòi øû£àðàðäà ìîëäà ä„óið àéíàëäûðäû. Æ´ðòòû¡ á„ði òîïûðëàï, àóûç ¥éãå ñûéìàé êåòòi. Æèåí à£àì ìåíi øà¼ûðûï, ìîëäàíû¡ àëäûíà îòûð£ûçäû. Ìîëäà àÿòûí àéðû¼øà áið ñàçäû „óåíìåí ñàðíàòà î¼ûï, „ëäåí óà¼ûòòà: – Ñåéñåííi¡ àçàí øà¼ûðòûï ¼îé£àí àòû êiì? – äåäi äàóûñòàï. – Ñåéñåí †çiíi¡ àòû åìåñ ïå?.. Æ´ðò à¡òàðûëûï áið-áiðiíå ¼àðàäû.

– 206 – – Àçàí øà¼ûðòûï ¼îé£àí àòû... – äåï ê¥ìiëæiï ¼àëäû æèåí à£àì. Àïàì äà ¥íñiç îòûð. Êåíåò: – Ñåéñåíáàé, – äåäi øàëäàðäû¡ áiði. – Àçàí øà¼ûðòûï ¼îé£àí àòû êiì? – äåï ¼àéòàëàäû ìîëäà. – Ä´ðûñ, ñîë ä´ðûñ, – äåäi àïàì „ëãi øàëäû¡ ñ†çií ¼´ïòàï. Ìåí †ç „êåìíi¡ øûí àòûí æà¡à åñòiï ò´ð£àíûìà iøòåé òà¡ ¼àëäûì. Ìîëäà „êåìíi¡ òó£àí æûëûí ñ´ðàäû. Ñåíáåé ò´ð£àíäàé: – ¦êiìåòøå åìåñ, øûí æûëûí àéòû¡äàð, – äåï äàóûñòàäû. À¼ûðû ä„óið àéíàëäûðó àÿ¼òàëûï, êiëåìãå îðàë£àí †ëiêòi ñûðò¼à øû£àðûï, ìàøèíà£à ñàëäû. – Ä´ðûñû àðáàìåí àïàð£àí £îé, áiðà¼ åíäi ìàøèíàäàí áàñ¼à ê†ëiê ¼àëìàäû, „ði †çi ñîíøàìà æåð, – äåï à¼òàë- £àí áîëäû ìîëäà. ½àáiðäi¡ áàñûíà êåëãåííåí êåéií æåðiíi¡ êåðåìåò æ´ìñà¼ áîë£àíûí, ¥éiíi¡ àóçûí æàáàòûí êiðïiøòåðäi¡ ñîíøàëû¼òû ìîë êåëãåíi áiðñûïûðà „¡ãiìå áîëäû. Æèåí à£àìà á¥éiðäåí òåñêåí ëà¼àò ´íàìàé, ê¥ðåãií àëûï †çi ò¥ñiï, „ëäåáiðäå¡åëåðií æ†íäåãåí áîëûï, áið óà¼ûòòà øà¡- øà¡ áîëûï ¼àéòà øû¼òû. ½àáiðãå òîïûðà¼ ñàëäû¼. Æ´ðòòû¡ á„ði †ëiê àëäûíäà- £û å¡ ñî¡£û ïàðûçäàðûíàí ¼´òûëûï ¼àëó£à àñû¼¼àíäàé ê¥ðåêêå êåçåêêå ò´ðäû. Áiðíåøå àäàì ¼´ðàí î¼ûï, ¼àáiðäi¡ á´ðûø-á´ðûøûíà ¼îé£àí à¼øàíû á†ëiñiï àëäû. Æûðòûñ æûðòûëäû. Æèíàë£àíäàð à¼ûð£û ðåò ¼îëäàðûí æàéûï, „êåìíi¡ †òå æà¼ñû àòòàí£àíûí „¡ãiìå ¼ûëûï, †òêåí æîëû Æàð¼ûìáàéäû¡ êåìïiðií ê†ìãåíäå ê¥ðåê áàòïà£àí æåðäi¡ ¼àëàéøà æ´ìñàðûï êåòêåíiíå òà¡ ¼àëûñûï, îðûíäàðûíàí ò´ðäû. Ò†ðò-áåñ ê¥ííåí êåéií „êåìíi¡ æåòiñií áåðäiê. Òà£û äà ìàë ñîéûëûï, íàí ïiñiðiëiï, á¥êië ê†ðøi-ê†ëåì àáûð-ñàáûð áîëûï æ¥ð. Ê†ðøi àóäàííàí äà áàòà ¼ûëûï êåëiï æàò¼àíäàð áàð. Áiç òiïòi óàéûì-¼àé£ûíû ´ìûòûï, á¥êië ûíòà-û¼ûëàñûìûç æ´ðòòû øà¼ûðó, òàìà¼òû, øàéäû ¥ëãåðòó, àçà£à êåëãåíäåðäi á†ëìå-á†ëìåãå îðíàëàñòûðó,

– 207 – òà£û äà ñîë ñèÿ¼òû òîëûï æàò¼àí øàðóàøûëû¼òàð£à àóûï êåòòi. Ä„ì ¥ñòiíäå áåñiíøi àóûëäàí êåëãåí Îñïàí ìîëäà ìåí †çiìiçäi¡ êiøi ìîëäà àéòûñûï ¼àëäû. Êiøi ìîëäà ¼îë ñ¥ðòóãå áåðãåí ãàçåòòi àëìàé, ìàéëû¼ ñ´ðàäû. Îñû êåçäå Àáûë øàë: – Áiçäi¡ ìîëäà îñû ¼àçèòêå ¼îë ñ¥ðòïåéäi, øàðè£àòòà ñ¥éäåï æàçûë£àí áà? – äåï Îñïàí ìîëäà£à ¼àðàäû. Îñïàí †çiíi¡ àóçûíàí øû¼¼àí ñ†çäi¡ øàðè£àò ñ†çiíåí áið êåì áîëìàéòûíûí æà¼ñû áiëåòií àéðû¼øà æàóàïêåðøiëiêïåí ìà¡ûçäàíûï áiðàç îòûðäû äà: – ½àçèòêå ñ¥ðòóãå áîëàäû, – äåäi Àáûë£à ¼àðàï. – ½àçèòêå ñ¥ðòó øàðè£àò¼à ¼àéøû êåëìåéäi. Îíäà ò´ð£àí õàðàì åøòå¡å æî¼. Á´£àí êiøi ìîëäà øàìäàíûï ¼àëäû. Åêåói øàðè£àòòàí „ðò¥ðëi ìûñàëäàð êåëòiðiï, áiðàç àéòûñòû. Áiðà¼ ñ†çäåðiíå ¼àðà£àíäà ¼´ðàíäà ä„ë ãàçåòêå áàéëàíûñòû àéòûë£àí íà¼òûëû í´ñ¼àó æî¼ åêåíi áàé¼àëûï ò´ð. – Áiðåó àòòàí ò¥ñiï æàòûð, – äåï õàáàðëàäû åñiêòåí áàëàëàðäû¡ áiði. «Á´ë êiì åêåí?» – äåï æèåí à£àìíû¡ á´ðûëà áåðãåíi ñîë åäi, åñiêòåí ¥ñòiíäå ¼àóäûðëà£àí ïëàùû áàð øî¼øà ñà¼àëäû, à¼ñàðû øàë êiðiï êåëäi. Êåëãåí áåòòå ò†ðãå îòûðà ¼àëûï, ¼´ðàí áàñòàäû. ½´ðàí î¼ûëûï, ¼îë æàéûë£àííàí êåéií áàðûï, àìàíäû¼¼à ê†øòi. – È„, ¼àçà ¼àéûðëû áîëñûí, á„éáiøå, – äåäi àïàìà ¼àðàï. – Èìàíûí æîëäàñ ¼ûëñûí. Áiç àëäû¡ã¥íi £àíà åñòiäiê. Áîëìàñà ¼ûçìåò ¼ûëó£à êåóäåäå øûáûí æàí ò´ð£àíäà æåòóãå áîëàòûí åäi. ½àë£àí£à £´ìûð áåðñií. Òàíûìàé ¼àëäû¡ áà, ìåí Àéäàðõàíìûí £îé... Ê†ðøi àóäàíäà ò´ðàìûç. – À-à, – äåï æàëò ¼àðàäû àïàì. Ñîäàí êåéií îéëàíûï ¼àë£àíäàé ñ„ë ò´ðäû äà, äàóûñ ¼ûëûï ¼îÿ áåðäi. Òà£û äà ¼´ðàí î¼ûëäû. ½îë£à ñó ¼´éûëäû. Øàé êåëäi. – Ñåéñåííi¡ æàë£ûç ´ëû îñû áàëà ìà? – äåï Àéäàðõàí ìà£àí ¼àðàäû. – È„, – äåäi æèåí à£àì. Àéäàðõàí „êåììåí áiðãå áîë£àí ê¥íäåðií „¡ãiìåëåé êåëiï: – Øûðà£ûì, – äåäi ìà£àí ¼àðàï. Ñåéñåí åêåóiìiç êiøêåíå ê¥íiìiçäåí áiðãå †ñiï åê. Êiñiíi¡ àëà æiáií àòòà-

– 208 – ìàéòûí, ñûðòûíàí ñ†ç ñ†éëåìåéòií, êiñiëiãi áèiê æàí åäi. …êå¡å òàðòñà¡, æàìàí áîëìàññû¡. …êåíi æî¼òà£àí äà æà¼ñû. Áiðà¼ åçiëå áåðóãå áîëìàéäû. Æàë£ûçûíàí àéûðûëûï æàò¼àíäàð äà áàð. È„... Ñîäàí ñà¼òàñûí äå¡äåð. Àïàì ê†çiíå æàñ àëäû. – Æûëàìà¡äàð, – äåäi Àéäàðõàí òà¼èÿñûí øàë¼àéòûï. – Ó„éiìãå áåðiê áîë£àí æ†í. È„... Áàÿ£ûäà áið õàííû¡ æàë- £ûç ´ëû †ëiï, ê†¡ië àéòó£à Åäiãå áè êåëãåíäå áàñûí ê†òåðìåñòåí: «Ìåíi¡ á´ë ¼àé£ûì ¼àéòñå ¼àëàäû?» äåï ñ´ðàïòû äåéäi. Ñîíäà Åäiãå áè ò´ðûï: – Åé, õàíûì, – äåñå êåðåê. – Åé, õàíûì, ñåíi¡ á´ë ¼àé£û¡, Êåëåëi áèäi¡ êå¡åñiíäå ¼àëàäû, Áèiê òàóäû¡ ò†áåñiíäå ¼àëàäû, ‡çåí-ñóäû¡ ê†áåñiíäå ¼àëàäû, ½ûðàí ¼´ñòû¡ ¼èÿ£ûíäà ¼àëàäû, Æ¥éðiê àòòû¡ ò´ÿ£ûíäà ¼àëàäû, Ñ´ëó æàðäû¡ ¼îéûíûíäà ¼àëàäû, μëû òîéäû¡ îéûíûíäà ¼àëàäû, Îñû àéò¼àíûìäû iñòåìåñå¡, ‡ëå-†ëãåíøå †çi¡íi¡ ìîéíû¡äà ¼àëàäû, – äåãåí åêåí. – ßïûð-àé, „! – äåñòi îòûð£àíäàð òà¡ûð¼àï. – Ñîë àéò¼àíäàé, – äåäi Àéäàðõàí ñ†çií æàë£àï, – †ëãåííi¡ àðòûíàí †ëìåê æî¼. Áåðiê áîë£àí æ†í. Ìiíåêè, ¼àíäàé ¼ûëûï æ†íåëòiï æàòûð. Åëäi¡ îðòàñû äåãåí îñû £îé... Êåëåñi ê¥íi ìåí àóäàí£à áàðàòûí ñîâõîç äèðåêòîðûíû¡ ìàøèíàñûíà iëåñiï æ¥ðiï êåòòiì. ½àé£û æ¥ãi æå¡iëäåï, áîéûì ñåðãiï ¼àë£àí ñåêiëäi. ‡ëiêòi ¼àäið ò´ò¼àí îñûíàó ¼ûðóàð †ëiì æîðàë£ûñûíû¡ £àñûðëàð áîéû õàëû¼ àðàñûíäà ñà¼òàëûï êåëóiíi¡ ñûðûíà æà¡à ò¥ñiíãåíäåéìií. «ßïûð-àó, – äåéìií iøiìíåí òà¡ ¼àëûï, – íåãå æ´ðò åë îðòàñûíäà †ëãiñi êåëåäi? Íåãå †ìið áîéû áàñ¼à æåðäå £´ìûð êåøiï, †ëó ¥øií òó£àí åëãå îðàëàäû? Íåãå?..» Îðàëàòûí åëi¡ áîëñà, î£àí íå æåòñií... …ëäå¼àëàé ê†¡iëiì áîñàï, ê†çiìå ûñòû¼ æàñ òiðåëäi. Áiðà¼ „êåìíi¡ ¼àçàñûíà æûëà£àì æî¼. Áàñ¼à áiðäå¡åãå. Áàñ¼à...

– 209 – ÎÐÀËÓ I Øà¡û á´ð¼ûëäà£àí, ¼óû¼òàé òàð ê†øå áîéûìåí ìàëòà òàñòàð£à øî¼àëà¼òàï, à£àø ê†ïiðäåí †òiï, ïîñåëêàíû¡ ñûðòûíà øû¼òû¼. Á´ë æåð òàóäû¡ ø†ãå-ø†ãå òàóñûëûï, òåãiñòåëãåí åòåãi åêåí. Ê†ï ´çàìàé îé¼û-øîé¼û ä†¡-ò†áåëi áàóðàé áàñòàëäû. Æ¥ðãåí ñàéûí øàò¼àë àðàñûíà ñ¥¡ãiãåí á´ëòà¼ æîë êåéäå î¡ ¼àïòàëäàí, êåéäå ñîë ¼àïòàëäàí ê†ðiíiï, êåéäå òàï áið àñïàí£à àïàðàòûí æîëäàé ìàøèíàíû¡ æàí äàóñûí øû£àðûï, áèiê ¼ûð£à øàíøûëûï, òiê †ðëåéäi. Æàíûìäà£û øîôåðiìå ê†ç òî¼òàòûï ¼àðàï åì – áåòiíi¡ àçäà£àí ñåêïiëi áàð, åòæå¡äi æ¥çiíåí ñ„áèëiê à¡¼àóëû¼ áàé¼àëàòûí, øiï-øèêi áàëà åêåí. Áiðò¥ðëi ì´¡äû, ¼àëû¡ ¼àáà£û ìåí îíøà ¼èþëàñïàé ò´ð£àí ä¥ðäåê åðiíäåði, ñîëáûðàé£àí àóûð áàñ áiòiìi ê†ï ñ†éëåìåé, iøòåé îéëàó£à äà£äûëàí£àí àäàìíû¡ êåéïií òàíûòàäû. Ð†ëãå ñ„ë å¡êåéå ò¥ñiï, åêi æà£ûíà à¼ ò¥áiò áîç †ñêåí òàñòà¼ æîë£à ñåëñî¼ ¼àðàï, ¥íñiç îòûð. Ç„óäå: – Ìûíàó íå í„ðñå? – äåï ì¥æiëiï, ¼´ëàó£à àéíàë£àí åñêi ìàçàðäû ê†ðñåòêåíiìäå: – Áàÿ£û Áàëòà áàòûðäû åñòói¡iç áàð ìà? Ñîíû¡ ìîëàñû £îé, – äåäi øàìàäàí òûñ áið øàáàí ¥íìåí. – Å-å-å... Îë †çi ¼àé ò´ñòà áîë£àí êiñi åêåí? – Êiì áiëãåí... Íàìàç î¼ûï îòûð£àí æåðiíäå †ëòiðiï êåòñå êåðåê. Êåëiï ¼àë£àí æàóäû ê†ðñå äå, íàìàçûí

– 210 – á´çáàïòû £îé æàðû¼òû¼. – Îë îñûíû àéòûï, áàð áiëãåíiì ñîë-à¼ äåãåíäåé òà£û ¥íñiç ¼àëäû. Áàëàíû¡ „¡ãiìå ñ¥éìåéòií ¼ûëû£û ìà£àí ´íà£àí æî¼. Ñ†éòñå äå ñ„òi ò¥ñiï, êåëãåí áåòòå àóäàí îðòàëû£ûíàí ìàøèíàíû¡ òàáûëà êåòêåíiíå ¼óàíûï, ê†¡iëäi îòûðäûì. Òiïòi êîìàíäèðîâêà£à øû£óûìíû¡ †çi ñ„òi ò¥ñêåí iñ åäi. ‡òêåí æàçäà „ëäå¼àëàé ¼îíà£àñûíû¡ ¥ñòiíäå áåéòàíûñ „éåëäåí îñû æà¼òà ò´ðàòûí áið òàíûñûì æàéëû õàáàð åñòiãåì. Îíû¡ †çi ñ„òi ò¥ñêåíäiêòåí øû£àð, „¡ãiìåëåñiï îòûð£àí åêi „éåëäi¡ àóçûíàí Á„òèìà äåãåí åñiìäi åñòiãåí ñî¡: – ½´äàé ¥øií àéòû¡ûçøû, – äåãåì „¡ãiìåëåðií á†ëiï. – Ì´íû¡ûç ê„äiìãi Ñåðiêáàåâà Á„òèìà ìà? Ñiç îíû ¼àéäàí áiëåñiç? – ½àéäàí áiëåòiíi íåñi? Èíñòèòóòòà áiðãå î¼û£àí ïîäðóãàìäû ´ìûòûï, ìà£àí áiðäå¡å ê†ðiíiï ïå?! ½àéäàí áiëóøi åì? – äåï „ëãi „éåë áiðò¥ðëi øàìäàíûï ¼àëäû. Øàìäàíûï ¼àë£àíäû¼òàí, îíû¡ êiìãå òèãåíií, áàëàëàðûíû¡ ñàíûí, ¼àçið ¼àéäà ò´ðàòûíûí äà àéòûï áåðäi. Ñîäàí îñû æà¼¼à æîë ò¥ñêåíäå áið ñî£óäû ê†¡iëiìå ò¥éiï æ¥ðóøi åì. Êiï-êiøêåíòàé êåçiìiçäåí áiðãå îéíàï, áiðãå æ¥ðãåí, áiðãå î¼û£àí Á„òèìà £îé... ½ûìûçäû¼ †ñêåí áîç ¼ûðàòòû ¼àïòàëäàï, æàçû¼¼à øû¼òû¼. Æåð áåòi ä†¡ãåëåíiï, àëûñòà ì´íàðò¼àí òàó æîòàñû àëäûìûçäû îðà£ûñû êåëãåíäåé æàðûñûï, ê†êæèåê áîéûìåí çûìûðàï êåëåäi. Àøû¼ òåðåçåäåí òàó ¼îéíàóûíû¡ ñàóìàë èiñi à¡¼èäû. Ìåí øiëäå àéûíû¡ ¼àëû¡ îðòàñûíäà ê†çäi¡ æàóûí àëûï, ¼´ëïûðûï ò´ð£àí £àæàéûï áið æàñûë ò¥ñòi òàó á†êòåðiíå òàìàøàëàé ¼àðàï, ðà¼àò¼à øîìäûì. Áiðà¼ ê†ï ´çàìàé áiðêåëêi ãóiëäåãåí ìîòîð ¥íiíåí, ìàøèíàíû¡ ûð£àóûíàí ê†çiìå ´é¼û òû£ûëäû. Êiñi æàëû¼òûðàòûí ´çà¼ æîëäà ñåðiãiìíi¡ „¡ãiìå áiëìåéòií ìà¼àóïåñ áàëà áîë£àíûíà ¼ûíæûëäûì. – Òî¼òàòøû, øûðà£ûì, – äåäiì äå, ñ†ìêåìäi àøûï, iøiíåí áið á†òåëêå êîíüÿê ïåí ñòà¼àí àëäûì. – …ëi ´çà¼ æ¥ðåòií áîëñà¼, çåðiãiï †ëåðìiç. Òûì áîëìàñà, ´é¼û àøûëñûí. Êîíüÿêòû¡ àóçûí àøûï, ñòà¼àí£à îðòàëàé ¼´éûï, øîôåð æiãiòêå ´ñûíäûì. – Àòû¡ êiì ñåíi¡?

– 211 – – Ì´ðàò. – Ê„íå, Ì´ðàò, ìûíàíû òàðòûï æiáåð. Òàíûñòû¼ ¥øií... – À£àé, ìà£àí iøóãå áîëìàéäû, – äåäi îë áàñûí øàé¼àï. – Ð†ëäå îòûðìûí £îé. – Íå£ûëóøû åäi, ò„éiði. ½àëàëû æåð åìåñ... Àéäàé æàçû¼. Àëûï æiáåð åíäi. Ì´ðàò ñòà¼àíäû ¼à£ûï ñàëäû äà, òûæûðûíûï, æå¡iìåí àóçûí ñ¥ðòòi. ‡éòêåíi æåéòií åøòå¡å æî¼ åäi. ‡çiì åëó ãðàìäàé iøiï, á†òåëêåíi¡ àóçûí æàóûï, ¼àéòàäàí ñàëûï ¼îéäûì. «Àíåêäîò ò„ðiçäi áiðäå¡å áàñòàñàì áà åêåí» äåï îéëàíûï, Ì´ðàò¼à á´ðûëäûì. Ì´ðàòûì iøiìäiê ê†òåðå àëìàéòûí áàëà åêåí. Åêi øåêåñi, áåòiíi¡ ´øû, ê†çiíi¡ àëäû äåìäå ¼ûçàðûï øû£à êåëiïòi. Áiðäå¡åãå ¼óàí£àíäàé †ç- †çiíåí æûìû¡-æûìû¡ åòåäi. – À£àé, – äåäi à¼ûðûíäà „ëäå¼àëàé òiëiíå îðàòûëûï. – Æîë ´çà¼ ¼îé, ¼àðàï îòûð£àíøà „¡ãiìå áîëñûí... – Îë áið ¼îëûìåí ð†ëií áàñûï, ïàïèðîñ ò´òàòòû. – Ìåí †çiì ñiçäåðäi¡ ãàçåòòåði¡içäi æûë ñàéûí àëäûðûï ò´ðàìûí. ½àçið äåãåí ãàçåòñiç ê¥í æî¼ ñåêiëäi £îé †çi. Ãàçåò î¼ûìàñà¡, ñà¡ûðàó àäàì ñåêiëäi, æà¡àëû¼òàí ¼´ð ¼àëàñû¡... ‡òêåí æûëû... – Ì´ðàò îñû ò´ñòà ì´ðûíûí òàðòûï, ¼îïà¡äàï, ¼îç£àëûï ¼îéäû. Ì´íûñû „¡ãiìåì åíäi áàñòàëäû äåãåíäi áiëäiðãåíäåé áîëäû. – ‡òêåí æûëû ñiçäi¡ ãàçåòòå «Áà¼ûò äåãåí íå?», «Ìàõàááàò äåãåí íå?» äåãåí òà¼ûðûïòà áiðíåøå ìà¼àëà æàðèÿëàíäû. Åñi¡içäå áîëàð... åñi¡içäå áîëàð äåéìií-àó, ãàçåòòi áàñûï øû£àð£àí †çi¡iç £îé. Àéòàéûí äåãåíiì, ñîë ìà¼àëàäà Áà¼ûò äåãåí ¼ûçäû¡ Àëìàòû£à î¼ó£à áàð£àí ñî¡, àóûëûíäà£û æiãiòií òàñòàï êåòêåíi àéòûë£àí. Ñîë êåçäå †çiìíi¡ áàñûìäà îñûíäàé áið æà£äàé áîëûï åäi. Á´äàí ñî¡ øîôåð æiãiò †çiíi¡ îíæûëäû¼òû áûëòûð áiòiðãåíií, Ñ„óëå äåãåí ¼ûçáåí ê†ïòåí äîñòàñûï æ¥ðåòiíií, ¼ûç î¼ó£à êåòêåíäå ì´íû¡ „êåñi ¼àéòûñ áîëûï, åðå àëìà£àíûí, ñîë êåòêåííåí ¼ûçäû¡ õàò æàçáàé ¼îé£àíûí, ìåíñiíáåé òàñòàï êåòêåíií, ñîë ¥øií áið ê¥íi iøiï àëûï, ñó£à êåòiï †ëìåê áîë£àíûí òiëiíå îðàòûëûï îòûðûï, òåãiñ áàÿíäàï øû¼òû. Ìåí áàëàíû¡ ò¥ðiíå ¼àðàäûì. Ê†ï áîë£àíäà 19-äà. «È„, è„, àäàìäàð òåê îñûíäàé æàñòà £àíà – îí òî£ûçûíäà íåìåñå æèûðìàñûíäà £àíà íàìûñ ¥øií, ìàõàááàò ¥øií æàí-

– 212 – äàðûí ¼èÿ àëàäû. Ì´íäàé æàñòà àäàì øûíäû¼ ¥øií ê¥- ðåñå àëàäû». – Åíäi îéûì àéòàäû-àó, – äåäi îë áåòi ø´¼ûðàÿ æûìèûï, – îñûíû¡ á„ðií àíà æîë£ûäàé ãàçåòêå æàçûï æiáåðñå, á„ëêiì îë ðàéûíàí ¼àéòûï, – êåíåò Ì´ðàò îñû ìåí íå ñàíäûðà¼òàï îòûðìûí äåãåíäåé êiëò òî¼òàï, ¼ûçàðûï ¼îÿ áåðäi, – Êåøiði¡iç, à£àé, „íøåéií áið îé £îé... Áiç ¼îéíàóäû¡ åòåãiìåí ¼àéòàäàí øàò¼àë£à åíãåíäå ê¥í ê†çi á´ëò¼à òû£ûëûï, òàó iøi ñàë¼ûí òàðòòû. Àóàäàí æà¡- áûð èiñi ñåçiëäi äå, iëå ñåêñåóië ñûí£àíäàé ê¥í øàòûðëàï, †òêiíøi í†ñåð ò†ïåëåï ¼´éûï êåòòi. – Áiðà¼, – äåäi Ì´ðàò æàð¼ åòêåí íàéçà£àé îòûíà íåìêåòòi ¼àðàï, – îë ¼ûç íå îéëàñà, îíû îéëàñûí, ¼îðëàñûí, ìàçà¼ ¼ûëñûí ìåéëi... Ìåíi¡ ê†¡iëiì áàÿ£ûøà... Áàÿ£ûøà ñ¥éåì, àéíûìàéìûí. Àë áà¼ûò äåãåí íå? – äåäi îë á´ë áið „øåéií çàò äåãåíäåé ¼îëûí ñiëòåï. – Áà¼ûò äåãåí àäàìäàðäû¡ ðóõàíè ¼àíà£àòû. Àäàì ä¥íèåãå ¼àíà- £àòòàíáàéäû, áiëiìãå ¼àíà£àòòàíáàéäû... Òà£û íåìåíå... àòà¼¼à, øåíãå ¼àíà£àòòàíáàéäû, áiëiìãå ¼àíà£àòòàíáàéäû. È„, îíû àéòòûì £îé... Ñîíäà åíäi àäàì áàñ¼à áiðäå¡åãå ¼àíà£àòòàíó£à òèiñòi £îé... – Ì´ðàò ä„ëiðåê áiðäå¡å àéò¼ûñû êåëiï, ñàóñà¼òàðûí æûáûðëàòòû. – Àéòàëû¼, ñiç áið ¼àñèåòòi iñ ¥øií æàíû¡ûçäû ¼´ðáàí åòóãå áåë áàéëàäû- ¡ûç. Ñiç †ëiï êåòåñiç, áiðà¼ ê†çäåãåí ìà¼ñàòû¡ûç îðûíäàë£àííàí êåéií, ðóõàíè ¼àíà£àòòàíàñûç. Îäàí àðòû¼òû¡ ñiçãå ¼àæåòi æî¼. Ñiç áà¼ûòòûñûç. Ò¥ñiíiï îòûðñûç áà? Ìûñàëû, ìåíi àëàéû¼... Ìåí Ñ„óëåíi ´íàòàìûí. Åãåð Ñ„óëå äå ìåíi òàï †çiìäåé ´íàòñà, ìåí ¥øií á´äàí àðòû¼òû¡ êåðåãi æî¼. ½àíà£àò. Áà¼ûòòûìûí. Ì´ðàò, àðà¼ iøêiñi êåëìåé, ñòà¼àííû¡ áåòií æàï¼àí àäàìøà àëà¼àíûìåí åíäi åøòåìåíi¡ ¼àæåòi æî£ûí áiëäiðäi. Æàóûí „áäåí áàñûëäû. Òàó iøi æà¡àðûï, ê†ê ìàéñà£à á†ëåíäi. Àëûñòà£û øû¡äàð ê¥í í´ðûíà ìàëûíûï, æàð¼ûðàï ò´ð. Á´ëò àðàñûíàí ¼´ëà£àí òà¼òàéäàé æàëïà¼ ñ„óëåëåð ñîíàó ç„óëiì àñïàííàí ¼´éûëûï æàò¼àí ñàð¼ûðàìà ñó ñåêiëäi ê†ãiëæiì à¼øûë ò¥ñêå áîÿë£àí. ½à¼ ò´ðûï, á´çûëà áàñòà£àí æîëìåí ìàøèíà û¡ûðàíûï, áàÿó æ¥ðiï êåëåäi. Ì´ðàò áiðàç ¥íñiç îòûðäû äà, iøiíäåãi ñåçiìií áàñ¼à áið ò„ñiëìåí ñûðò¼à øû£àð£ûñû êåëãåíäåé ì´ðíûíû¡ àñòû-

– 213 – íàí û¡ûëäàï «Æàð¼ åòïåñ ¼àðà ê†¡iëiì íå£ûëñà äà» „íií áàñòàï êåòòi. Øûäàéäû ðèçà áîëûï æàð iñiíå, ½îðëû¼ ïåí ìàçà£ûíà òàáûíñà äà, – äåãåí ò´ñ¼à êåëãåíäå ñ†çií àé¼ûí àéòûï, îïåðàäà£û áàðèòîí äàóûñòû àðòèñòåðøå áiðò¥ðëi ¼îðàçäàíûï, ã¥æiëäåï êåòòi. Áiðà¼ ¼àéûðìàñûíäà£û áèiê íîòà£à ñî¼ïàé, „íäi øîëà¼ àÿ¼òàäû. Îñûäàí êåéií Ì´ðàò ¼àéòûï „¡ãiìå áàñòà£àí æî¼. ½àéòà áà£àíàäàí áåðãiíi áåêåð àéòòûì áà äåãåíäåé, ¼àáà£û ò´íæûðàï, ò¥íåðiï, ¥íäåìåé ¼àëäû. Ìåíi¡ äå „¡ãiìåãå çàó¼ûì ñî¼ïàäû. Æà¡áûð òàìøûëàðû àé£ûçäà£àí òåðåçåäåí á´ðàëà¡äà£àí òàó æîëûíà, îäàí „ðiäå ê†ñiëiï æàò¼àí, ê†ñiëãåí ñàéûí òåãiñòåëãåí äàëà£à ¼àðàï, îé£à øîìäûì. Áiçäi¡ æà¼ îñûíäàé æàçû¼ áîëàòûí. Á„òèìà åêåóiìiç òàëàé ¼îë ´ñòàñûï ¼ûð àñûï, àóûë åøêiñií àéäàï „êåëåòiíáiç. Áàëàëû¼ øà£û¡äû – ìûíà Ì´ðàò ñåêiëäi àëáûðò øà£û¡äû, òó£àí æåði¡äi îéëà£àí ñîíäàé ò„òòi, ðà¼àò, ì´¡äû... Ìàøèíà áiðêåëêi ûð£àï êåëåäi... II Òó£àí æåði¡, ìåéëi ê†êìàéñà áîëñûí, ìåéëi êåçåðãåí ø†ëåéò áîëñûí, á„ðiáið ê†ðêåì äå, àë áàëàëû¼ øà£û¡ ìåéëi ðà¼àòïåí †òñií, ìåéëi æî¼òû¼ïåí †òñií, á„ðiáið áàëäàí ò„òòi åìåñ ïå. Æàç áîéû ½î¡ûðàóëû †çåíiíi¡ æà£àñûíäà áèå áàéëàï, ¼ûìûç àøûòàòûí îí øà¼òû êèiç ¥é ìåíi¡ ê†ç àëäûìäà „ð¼àøàí „ñåì, ê†ðiêòi ê¥éiíäå åëåñòåéäi. Ñîëàðäû¡ ê¥íãå ê¥éiï, ¼î¡ûðàéûï êåòêåí ê†íå òóûðëû¼òàðû äà, ò¥òiíãå ûñòàë£àí ò¥íäiêòåði äå, æåë ñî¼ñà ñàðòûëäàï, ñàáàëàï ò´ðàòûí ¥çiê áàóëàðû äà ê†¡iëiìå àëàá†òåí ûñòû¼. Ìåí ê†êæèåêòåí øàøûðàï, ê¥í ê†òåðiëå áàñòà£àíäà-à¼ ø†ïøiëåðäi¡ êåøêi ñàë¼ûííàí àøè ¼îéìà£àí ñàóìàë ¼ûìûçäû¡ åêi-¥ø êåñåñií ñiìiðiï ñàëûï, †ãiçãå æàéäà¼ ìiíåòiíiíåí áàñòàï, á´ë àóûëäû¡ ¼àøà£àí ¼´ëûíäàðûí ¼àëàé ´ñòàï, æåëiãå áàéëàéòûíûí, æûë¼û ¼àéûðûï æ¥ðãåí áàëà£à êåìïiðëåðäi¡ íå äåï ´ðñàòûíûí, òiïòi ñ„ñêåäå ñàìàóûðäû¡ êåðíåéiíåí ø´áàòûë£àí

– 214 – ê†êøóëàí, àùû ò¥òiííi¡ æåëñiç òûìû¼òà ¼àéòiï ê†òåðiëåòiíií, ò¥ñêi à¡ûçà¼òà ê†ë æà¼òàí ¼àíäàé èiñòåð êåëåòiíií, à¼ûðûíäà áà¼òàøûëàðäû¡ êåøêi àé£àéû ìåí øûáûðò¼ûëàðäû¡ ñàðòûëûí, æ´ìûñòàí ¼àéò¼àí ø†ïøiëåðäi¡ äàáûðëà£àí äàóûñòàðûí – á„ðií ¼àëäûðìàé áàøàéëàï ñóðåòòåï áåðå àëàð åäiì. ‡éòêåíi á´ëàðäû¡ á„ði ìåíi¡ áàëàëû¼ øà£ûìäà ê†ðiï, áiëiï †ñêåí áåëãiëi †ìið £îé. Ê†çiìäi æ´ìñàì áîëäû, îñûëàð òiçáåêòåëiï, ñîë á´ðûí- £û àï-àé¼ûí, ò¥ñiíiêòi ¼àëïûíäà àëäûìà êåëåäi. Æ„íå ê†¡iëiìäi ì†ëäið ñåçiìãå òîëòûðûï, £àæàéûï ìåêåí – áà¼ûòòû ä„óðåí áîëûï åëåñòåéäi. …ëäå á´ëàðäû¡ á„ðií òàìàøà åòiï ò´ð£àí ìåíi¡ àÿóëû áàëàëû¼ øà£ûìíû¡ áåé- £àìäû£û ìà åêåí? Åñiìäå, áiçäi¡ ¥é ñî£ûñ áàñòàë£àí æàçäà À¼ñóàòòà îòûðäû. Áiçäi¡ ¥é äåï îòûð£àíûì – æåçäåìíi¡ ¥éi £îé. ‡çiì òà¼ûð æåòiììií. «…êå¡ àò¼à ìiíãåí, áèëiê àéò¼àí êiñi. Ì„ìáåòåéäi¡ iøiíäå ñîäàí ò„óiði áîë£àí æî¼. Áiðà¼ íå êåðåê, êåøåãi àëàñàïûðàíäà á„ði êåòòi... Àë øåøå¡ áîëñà, ñîíû¡ ê¥éiãiíåí †ëäi» äåéòií ìà£àí ¥ëêåíäåð. Á„ëêiì, ñîëàðäû¡ ò„óiðëiãiíåí áîëàð, „êåììåí ä„ìäåñ áîë£àí àäàìäàð ìåíi ê†ðãåí æåðäå æûëû´øûðàï, ìà¡äàéûìíàí ñèïàï ¼àëàäû. Áið êåçäå ìåíi¡ äå †çãåëåðäåé àòà-àíàì áîë£àíûí, áîë- £àíäà àíàó-ìûíàó åìåñ, åëãå ñûéëû, ¼àäiðëi, æà¼ñû àäàìäàð áîë£àíûí øûí ñåçiíãiì êåëiï, „ëãi êiñiëåðäi¡ ì¥ñiðêåãåí ñ†çäåðií ì†ëèiï, áåðiëiï òû¡äàóøû åì. Áiðà¼ ìåíi¡ ê†¡iëiìäå ñà£ûíûøòû¡, ÿ óàéûìíû¡ ç„ðåäåé äå áåëãiñi áiëiíáåéòií. Ìåí åøêiìäi äå ñà£ûíáàéòûíìûí, içäåìåéòiíìií. Àòà-áàáàñûíû¡ êiì åêåíií áiëìåé †ñåòií êåìáà£àë, ñîðëû áàëàëàðäû¡ áiði åäiì. Ê¥çäå æ´ðòòû „ñêåðãå àëà áàñòàäû. Àóûë£à êîëõîçäû¡ àêòèâòåði êåëiï, áàëà-øà£à, êåìïið-øàëäàð£à äåéií æèíàï, ìèòèíã †òêiçäi. Îíäà Îòàíûìûç£à øàáóûë æàñà£àí æàóëàðäû¡ êiì åêåíäåðií àéòòû. Ìàéäàíäà£û æàóûíãåðëåðãå êèiì-êåøåê, àñòû¼ æ†íåëòó òóðàëû ¼àóëû ¼àáûëäàäû. Ñîë æèíàëûñòà «íåìiñ», «ãåðìàí» äåãåí åêi ñ†ç åñòiäiì. Áiðà¼ îëàðäû¡ åêåói áið-à¼ àäàì áà, „ëäå ¼îñûëûï æ¥ðãåí îäà¼ ïà, îë àðàñûí àéûðà àëìàäûì. Øà¼ûðûë£àíäàðäû¡ á„ði àóäàííàí ¼àðàëûï êåëiï, æ¥ðåòií ê¥íäåðií áiëiï, åëìåí ¼îøòàñûï æàòòû. ½àòûí-

– 215 – äàð åëäi¡ ç„ðåñií àëûï, äàóûñ ¼ûëûï, êåéáiðåóëåði ñî£ûñ¼à áiðãå áàðàòûíäàé áàëà-øà£àñûìåí àóäàí£à áiðãå àòòàíóäà. «Ïîâåñòêà» áiðiíåí ñî¡ áiði êåëiï æàòûð. Åðêåêòåð æ¥ðåð àëäûíäà àóûë ¥éäi àðàëàï, ä„ì òàòûï êåòåäi. Ò´ð£ûíáåê äåãåí „çië¼îé æiãiò áiçäi¡ ¥éäåí ä„ì òàòûï îòûðûï: – Îñû ¥éäi¡ ä„ìi àéäàï, àìàí-ñàó îðàëàð ìà åêåíáiç, ìûíà áið ¼àñû¼òû àëûï êåòåéií, áàð£àí ñî¡ îðíûíà íåìiñòi¡ ¼àñû£ûí ñàëûï æiáåðåðìií, – äåï ñàáû ìàéûñ¼àí ¼àëàéû ¼àñû¼òû ñàëûï àë£àíäà ¼àé£û æ´òûï, ò´íæûðàï îòûð£àí øàëäàð äà ìûðñ åòiï: – Àïûðìàé, Ò´ð£ûíáåê-àé, „çiëi¡-àé ñåíi¡, „é, ¼àëìàéäû-àó ñ¥éåêêå ñi¡ãåí ìiíåç, – äåï ¼àéðàí ¼àëûï, áàñòàðûí øàé¼àñ¼àí. Æåëòî¼ñàííû¡ îðòà øåíiíäå åðêåê êiíäiêòåí æ†íäi åøêiì ¼àëìàäû. Ê„ði øàëäàð, ñîñûí æåçäåì £àíà. Æåçäåìíi¡ iøêi ñàðàéûíäà †êïåñi ìå, „ëäå æ¥ðåãi ìå – „éòåóið áið ì¥øåñi ê†ïòåí àóûðûï æ¥ðåòií. Ñî£àí áàéëàíûñòû æàðàìñûç áîëûï ¼àéòûï êåëäi. «Ä„ì øû£àð áàé£´ñòû æiáåðìåãåí, äåíñàóëû£û äà æ†íäi åìåñ ¼îé» äåñòi ¼àòûíäàð æà£û. Ñîäàí ¼à¡òàð †òòi, à¼ïàí †òòi. Íàóðûçäû¡ áàñûíäà êåëãåí åêiíøi ïîâåñòêà åøòå¡åãå ¼àðàò¼àí æî¼, æåçäåììåí á¥êië àóûë áîëûï, æûëàï ¼îøòàñòû¼. ‡ñòiï àóûë òiðøiëiãi àÿ¼ àñòûíàí †çãåðäi. Æ´ìûñ¼à áiðû¡£àé ¼àòûíäàð ¼àëäû. Îëàð áîðàíäû ê¥íäåði ¼àð ê†ìiï, æåðìåí-æåêñåí áîë- £àí ìàÿëàðäû àðøûï, òiñòåñêåí ì´çäà¼ ø†ïòi øîòàÿ¼ïåí ñóûðàòûí. Ñîñûí øàíà£à òèåéòií. Ê†êòåìäå àðû¼ á†ãåãåíäå æàëïà¼ ê¥ðåêòåðäi æåðãå çîð£à ñi¡iðiï, øûì îÿòûí. Åãiíäi ¼îë îðà¼ïåí îðûï, àñòû¼ òîëû ¼àïøû¼òàðäû êiðãå æàë£ûç ê†òåðiï àïàðàòûí. ‡ãiçãå åðêåêòåðøå æàéäà¼ ìiíåòií. Óà¼ûòûíäà òàìà¼ iøïåãåíäiêòåí, øåòiíåí àñ¼àçàíäàðû àóûðàòûí. Ñîë êåçäåãi àóûð õàë †ìiðiìíi¡ å¡ ê†¡iëñiç ê†ðiíiñòåðiíi¡ áiði áîëûï ¼àëäû. Êåéií óíèâåðñèòåòòå î¼ûï æ¥ðãåíäå òàðèõ ñàáà£ûíàí μëû Îòàí ñî£ûñûíû¡ çàðäàïòàðû òóðàëû ëåêöèÿ òû¡äàï îòûð£àíäà ê†ç àëäûìà ¼èðà£àí ¥éëåð, †ðòåíãåí ¼àëàëàð, ñíàðÿäòàð ò¥òiíi åìåñ, æ¥çäåði ê¥ï-ê¥ðå¡ áîëûï, †ëãåíøå òèòû¼òàï, àéûðäû¡

– 216 – ñàáû îéûï òàñòà£àí àëà¼àíäàðûíà, òiëiì-òiëiì áîë£àí áåòòåðiíå ò´çû æî¼ ñàðû ìàé æà£ûï, êèiç ¥é iøiíäå òà¡ áîçûíäàé àëàãåóiì ñ„óëå øàøûï ò´ð£àí îøà¼ îòûíà àÿ¼¼îëûí æûëûòûï, ¼àéíàï æàò¼àí ¼àçàí£à ìå¡-çå¡ ¼àðàï, áåëãiñiç áið ñåáåïïåí æûëàï îòûðàòûí àóðó ¼àòûíäàð åëåñòåéäi. Äåãåíìåí, òiði ïåíäåíi¡ àòû òiði ïåíäå £îé. Á´ðûí£ûøà æåð æûðòûëäû, ò´¼ûì ñåáiëäi. Ìàë ò†ëäåï, ôåðìà ¼ûð£à ê†øòi. Øiëäåäå îðà¼ áàñòàëäû. Ìiíå, îñû êåçäå áiçäi¡ àóûë£à ñ´ìäû¼ æàìàí õàáàð êåëå áàñòàäû. ½àòàðûíàí ¥ø àäàì£à ¼àðà ¼à£àç øû¼òû. Àðàñûíàí àé òîëìàé Ò´ð£ûíáåêòåí ¼àðà ¼à£àç êåëiï, îíû á¥êië àóûë áîëûï åñòiðòêåíäå áåéøàðà øåøåñi μëáèêå ê†çiìiçøå æûíäàíûï êåòòi. Àë£àøûíäà êåìïiðäi¡ æûíäàí£àíûí åøêiì áàé¼à£àí æî¼. Øàëäàð åñòiðòiï áîëûï, ¼àòàð ò´ð£àí „éåëäåðäi¡ áiði áåòií áàñûï, ê†ðiñóãå åíäi òà¼àé áåðãåíäå, êåìïið î¼ûñ àðòûíà á´ðûëûï, æåðîøà¼ áàñûíäà áîñ øåëåêòi ò´ìñû- £ûìåí ò¥ðòêiëåï ò´ð£àí åøêiãå «øåê» äåï ¼àëäû. Êåìïið òà£û äà «øåê, „é!» äåï òàáàëäûðû¼òàí ñ¥ðiíå àòòàï, åøêiíi ¼óà æ†íåëãåíäå äå æ´ðò áiðò¥ðëi à¡òàðûëûï ¼àë£àíìåí, á„ëåíäåé áið îé£à êåëå ¼îéìà£àí. Êåìïið åøêiíi ¼óûï, ´çàé áåðäi. …ëäåí ñî¡ åøêi áið æà¼¼à, êåìïið áið æà¼¼à ëà£ûï áàðà æàò¼àíûí ê†ðãåí æ´ðò øîøûíûï, ä¥ð åòå ¼àëäû. – Ñà¼òà, ¼´äàé, ìûíàó ñàó åìåñ ¼îé?! – Êåìïið æûíäàíûï êåòòi, – äåãåí áiðåóäi¡ àé¼àéû øû¼òû. Åêi „éåë ñî¡ûíàí æ¥ãiðiï, øàëäàðäû¡ áiði àòïåí ¼óäû. À¼ûðû åñêi ê†¡íi¡ ò´ñûíàí ´ñòàï, àóûë£à æåòåëåï àëûï êåëãåíäå, êåìïið áiðiìiçäi òàíû£àí æî¼. Àïïà¼ ¼óäàé øàøû æàëáûðàï, áåòi ¼èñàéûï, û¼ûëû¼ àòûï, åñiðiê áóûï ò´ð åêåí. Åøêiì òiêòåï áåòiíå ¼àðàé àëìàäû. Ê†ïòi ê†ðãåí ¼àðòòàðäû¡ †çäåði «Àëëàëàï» áåòòåðií á¥ðêåé áåðäi. Áàé£´ñ êåìïiðäi æàçûëàð äåï îéëàï åäiê, æàçûëìàäû. Æûí ´ð£àí ê¥éiíäå áið àé£à æåòïåé ¼àéòûñ áîëäû. Òåê †ëåðiíi¡ àëäûíäà Ò´ð£ûíáåêòi¡ àòûí àéòûï, ê„äiìãiäåé äåíi ñàó àäàìøà æûëà£àí åêåí äåñiï æ¥ðäi æ´ðò. Êåìïiðäi¡ æåòiñií áåðãåííåí êåéií «øà¡ûðà£û òûì áîëìàñà, îñû æàç æû£ûëìàñûí» äåï ûë£è †çåí æà£àñûí-

– 217 – äà£û ¼ûñòàóëàðûíäà îòûðàòûí Ìà£ðèïà êèiç ¥éiíå ê†øiï êiðäi. ‡çi áið äiíäàð, ¼àìê†¡ië, àóðó „éåë åäi. Æ´ìûñ¼à áið ê¥í áàðñà, áið ê¥í æàòûï ¼àëàäû. Æåòi ñàéûí æàéñûç ò¥ñ ê†ðiï, ¼´äàéû íàí ïiñiðiï, áàëàëàð£à ¥ëåñòiðiï æ¥ðãåíi. Áiç ê¥éi¡êiðåï ïiñêåí ä†¡ãåëåê, ûñòû¼ íàíäû àëûï æàòûï, «¼´äàéû¡ûç ¼àáûë áîëñûí» äåï áàòà áåðåìiç. Êåéäå ìåí iøiìíåí «îñû êiñiíi¡-à¼ íå òiëåãåíi îðûíäàëñà åêåí» äåï øûíäàï òiëåéòiíìií. Ê¥éåói Ñåðiêáàé ìàéäàí£à áðèãàäèð áîëûï æ¥ðãåíäå êåòòi. ½ûð ì´ðûíäû, ¼èÿ¼òàé ¼àðà ì´ðòû áàð, àçäàï ì´ðíûíàí ñ†éëåéòií. Á„òèìà äåãåí æàë£ûç ¼ûçû ìåíiìåí øàìàëàñ... Øàøû æàëáûðà£àí, òàëäûðìàø, à¼ñàðû ¼ûç. Øàøû ê†çiíå ò¥ñå áåðãåí ñî¡, áàñûí „ëñií-„ëñií êåéií ñåðïiï, ñiëêiï òàñòàé áåðóäi „äåò ¼ûï êåòêåí. Àóûëäû¡ ¼àë£àí áàëàëàðû áiçäåí áiðñûäûð£û åðåñåêòåó áîë£àíäû¼òàí, ¥ëêåíäåðãå ê†ìåêòåñiï, æ´ìûñ áàñûíäà æ¥ðåäi. Å¡ áîëìà£àíäà ø†ïøiëåðãå ñóñûí, òàìà¼ òàñèäû. Á„òèìà åêåóiìiç àÿ¼-¼îëûìûç æàðû¼-æàðû¼ áîï, àóûë ñûðòûíäà£û ¼´ëà£àí åñêi ê†¡íi¡ àðàñûíäà êåøêå äåéií æàëû¼ïàé îéíàéìûç. Á´ë ê†¡äåð àòàì çàìàí£û åñêi ìåêåííi¡ ¼àëäû¼òàðû áîëàòûí. Æåë ìåí æà¡áûðäàí, ¼àð ñóûíàí, åøêi-ëà¼òàðäû¡ ò´ÿ£ûíàí òåãiñ äåðëiê òîïûðà¼¼à ê†ìiëiï, ¼àéñûáiðåóëåði ìîëà£à ´¼ñàï, æ´ìûð ò†ìïåøiêêå àéíàë- £àí. Æûë ñàéûí ìà¡àéûíà ¼àðà øà£ûð, àùû æóñàí †ñiï, ñîë ê¥éiíäå ¼óðàï, ¥ãiòiëiï ò¥ñå áåðãåííåí, æåði ¼àðà òîïûðà¼òàíûï, æûëìà-æûë „ëãi ò†ìïåøiêòåðäi¡ †çií òåãiñòåé ò¥ñåäi. Êåéáið áåðiê ¼àëàí£àí ¥éëåðäi¡ £àíà ì¥æiëãåí êåñåêòåði àé¼ûí ê†ðiíiï, áið êåçäå îñû îðûíäà äà àäàì áàëàñûíû¡ òiðøiëiê ¼´ð£àíûí áiëäiðãåíäåé áîëàäû. Á„òèìà ¥éäåí æàñà£àí ¼óûðøà¼òàðûí „êåëåäi. Ìåí „ëäå¼àíäàé áið àëûñ ¼èÿëäàð£à áåðiëiï æ¥ðiï, åñêi ê¥ëê†ìiðäi¡ àðàñûíàí ñûð£àíû¡, ñà¼èíàíû¡, êåñåëåðäi¡ òîò áàñ¼àí ñûíû¼òàðûí æèíàéìûí. Ñ†éòiï ¥é áîëûï îéíàéìûç. Îë – á„éáiøå, ìåí – îòà£àñû. «Á„éáiøåì» ìà£àí: – ½ó ø´íà¼ ¼´äàé, áèåíi íåãå ¼àéûðìàéñû¡?.. ½´ëûí£à ñóäû êiì áåðåäi?.. Îñû ¥éäi¡ åðêåãi ñåí áå, æî¼, ìåí áå? – äåï ø„¡êiëäåï ´ðñûï æ¥ðåäi. Á„òèìà æàëïû æàéøûëû¼òà äà, îéíà£àíäà äà àé¼àéëàï ´ðñûï æ¥ðóäi ´íàòàòûí.

– 218 – ¦é ñûðòûíäà «æåëiìiç» áàð. Áèå ñàóó£à «æåëiíi¡» áàñûíà áàð£àíäà, ìåí åíäi îòà£àñûëû¼òû ¼îéûï, áèå áîëàìûí, ñàóûëûï áîë£àííàí êåéií ¼´ëûí£à àéíàëàìûí, îäàí ñî¡ Á„òèìàíû¡ «îé, æàìàíäàò¼ûð, æåëiíi ¥çå ìå, ¾è-¾è, øó» äåï àé¼àéëàï ¼óàëàóû ¥øií òà£û äà á†òåí æûë¼û áîëóûìà òóðà êåëåäi. Êåéäå êåñåíi¡ ñûíû¼òàðûíà ¼´éûï «¼ûìûç» áåðåäi. Áåðåð àëäûíäà †çiíi¡ øåøåñiíå ´¼ñàï ñàïûðûï îòûðûï àëàòûíû áàð. Ìåí æàëû£ûï êåòåì. – Óà, á„éáiøå, ¼´éñà¡øû, îòûðà áåðåìiç áå? – Îòûðñà¡ îòûð, îòûðìàñà¡ æ¥ðå áåð. ½ûìûçäû ñàïûðìàé àäàì iøå ìå? – Á´ë åíäi îíäàé ¼ûìûç åìåñ ¼îé, – äåéìií ìåí ìi¡ãiðëåï. Á„òèìà ê†çiíi¡ àñòûìåí àëàðà áið ¼àðàï, åðåãåñiï ñàïûðà ò¥ñåäi. «Êåø áîëûï», ò†ñåê ñàëûï, ´éû¼òàó£à êiðiñåìiç. Ê†çiìiçäi æ´ìàìûç. Àë îë ¼èñàÿð-¼èñàéìàñòàí: – Ò´ð, òà¡ àòòû, – äåéäi. – Ò¥ê òå òà¡ àò¼àí æî¼, „ëi æàòà ò´ðó êåðåê, – äåéìií ìåí îéûííû¡ áèëiãií Á„òèìàíû¡ áið †çi àë£àíûíà ê†íãiì êåëìåé. Ñ†éòiï àóûë àäàìäàðûíàí åñòiãåí, ê†ðãåíäåðiìiçäi ¼àéòàëàï, ´çà¼ îéíàéìûç. Áið ê¥íi ûìûðò æàáûëûï, áèåëåð à£ûòûëûï, åë æ´ìûñòàí ¼àéò¼àíäà äà îéûí ¼ûçû£ûíàí áîñàìàé æàò¼àíáûç. Á„òèìà êåñåêòåðäi ¼àëàñòûðûï á†ëìå æàñàï, îíû¡ iøiíå «ûäûñ-àÿ¼òàðûìûçäû», ¼óûðøà¼ áàëàëàðûìûçäû ¼îéäû. Êiñi êåëãåí ñû¡àé áiëäiðiï, ¼àçàí£à åò ñàë£àí áîëäû. – ½îíà¼òàð£à ¼ûñòàí ¼àë£àí ñ¥ðiìäi ñàëàéûí. Áið ìàë æåéòií æ†íäåði áàð. Åðêåãiìiç „ëi æ´ìûñòà. ½îé ñîÿòûí àäàì æî¼, – äåï †çiìåí-†çi ñ†éëåñiï æ¥ð. Ìåí øûáû¼ àòòû áîðáàéëàï, ¥éäi¡ ò´ñûíà øàóûï êåëiï: – Ïîâåñêå êåëäi, ñî£ûñ¼à êåòåì, – äåäiì åíòiãiï. Àñû- £ûï, òåç ñ†éëåãåííåí øàøàëûï ¼àëäûì. – Êåòåì, – äåäiì „¡ãiðëåï. Á„òèìà ìåíi¡ òà£û ¼àíäàé îéûíäû øû£àðûï ò´ð£àíûìà ò¥ñiíi¡êiðåìåé, ñ„ë îéëàíûï ¼àëäû.

– 219 – – …, „, ñî£ûñ¼à æ¥ðåñi¡ áå? Ïîâåñêå ìå... – äåäi àðòûíøà. – Ä´ðûñ, áàðñà¡ áàð. «Áàëàëàðûìíû¡» áåòiíåí ñ¥éiï, «á„éáiøåììåí» ¼îøòàñûï, ñî£ûñ¼à àòòàíäûì. ½´ëà£àí åñêi ¥éäi àéíàëà áåðå, ò†ìïåøiê ¼îðäàíû¡ ¥ñòiíå æàòà ¼àëûï, «íåìiñòåðìåí» àòûñòûì. «Íåìiñòåðäi» òàóûñûï áiòiðiï, ñî¡ûíàí î¼ òèiï, †çiì ¼´ëàäûì. Îäàí ñî¡ ìûíà ¼àé£ûëû õàáàðäû åñòiðòó ¥øií àóûë Ñîâåòòi¡ áið àäàìû áîëûï, «¼àðà ¼à£àç àëûï» Á„òèìà£à ¼àéòûï êåëäiì. Á´ë æîëû ¼àáà£ûì ò´íæûðàï, àóçûì ¼îìïèûï: – Øûðà£ûì Á„òèìà, ¼àòûí †ëñå, ¼àìøûíû¡ ñàáû ñûíäû, àçàìàò †ëñå, àñ¼àð òàóûì ¼´ëàäû äåãåí, – äåï †çiì æàòòàï àë£àí ¥ëêåíäåðäi¡ ñ†çiíå ñàëûï àëûñòàí îðà£ûòòûì. – Ñî£ûñ àòû ñî£ûñ. Ê¥í ñàéûí æàìàíàò õàáàð ê¥òiï, á„ðiìiç äå ¼´äàé£à ìiíàæàò ¼ûëàìûç. Ñåí äå áið àòàíû¡ øà¡ûðà£û å¡. Á„ëåíøåêå¡ Ì„ñêåó ò¥áiíäå åðëiêïåí ¼àçà áîïòû! ½´äàé... Á„òèìà ìåíi¡ ñ†çiìäi àÿ¼òàòïàé, òàï áið ìàéäàíäà ê¥éåói †ëãåí „éåëøå äàóûñ ¼ûë£àí áîï çàðëàï àëà æ†íåëäi. Ä„ë îñû êåçäå („ëi ê¥íãå åñiìíåí êåòïåéäi) àçà áîéäû ¼àçà ¼ûëûï, àóûë æà¼òàí à¡ûðàï, äàóûñ ¼ûë£àí „éåë ¥íi ¼àáàò øû¼ïàñû áàð ìà?! Ç„ðåìiç ´øûï, ¥é æà¼¼à ò´ðà æ¥ãiðäiê. Êåëñåê, óäàøó. …éåëäåð ê†ðiñiï, æûëàï æàòûð. Àò òûðìà æ¥ðãiçåòií Áà£èëà äåãåí êåëiíøåê áåòií øèåäåé åòiï òûðíàï òàñòàïòû. «μñòàäàí ê†ïòåí õàáàð æî¼. Æà¼ñûëû¼¼à æàç£àé, æ¥ðåãiì ¼îáàëæè áåðåäi», – äåï æ¥ðãåí ñîíû¡ àëäûíäà. Ê¥éåói êîëõîçäû¡ æàë£ûç ´ñòàñû áîë£àíäû¼òàí æ´ðòòû¡ á„ði, „éåëi äå àòûí àòàìàé, «μñòà» äåéòií. – μñòåêå¡ ø„éiò áîï êåòiïòi, – äåãåí ñ†çäi åñòiãåíäå æ¥ðåãiì ¼ûñûëûï, ¼îðû¼¼àíûìíàí æûëàé àëìàé, àëà¼òàï, ò†ðäå îòûð£àí øàëäàð£à ¼àðàäûì. Îëàð ´ñòàíû¡ †ëiìiíå òiêåëåé êií„ëi æàíäàðäàé æ¥çäåðií ê†ðñåòå àëìàé, ò´£æèûï, ¼àðàáåò áîï, æåð ø´¼ûï îòûð åêåí, Áiðàçäàí ñî¡ Òàëàñáàé ìîëäà û¡ûðàíûï, àÿò áàñòà£àí áîëäû. Áiðà¼ „éåëäåðäi¡ äàóûñ ¼ûë£àí ¥íäåði áàñûëìà- £àí ñî¡, àÿòûí äî£àðûï, òà£û äà ò†ìåí ò´¼èûï îòûðûï ¼àëäû. Ê¥ìiñòåé àïïà¼ ñà¼àëûíà ñîð£àëà£àí æàñòû ñàóñà£ûìåí ¼àëàé ¼à£ûï ¼àëûï îòûð£àíûí áàé¼àï ¼àëäûì.

– 220 – – Åé, øûðà¼òàðûì, ò„¡iðãå ¼´ëäû¼, – äåäi ò†ìåíiðåê îòûð£àí Ñ¥éiíäiê øàë áàñûí „ðå¡ ê†òåðiï. Åêi ê†çi ¼ûï¼ûçûë åêåí. – Ò„¡iði äå¡äåð, – äåäi òà£û îíñûç äà òàð- £ûë äàóñû øî¼àëà¼ æîëìåí æ¥ðiï †òêåí àðáàäàé iðêiñòiðêiñ øû£ûï. – Æàðàò¼àííû¡ æàçóû ñîëàé áîëñà, áiç ¼àéòóøû åê... Òàëàñáàé ê¥¡iðåíòiï àÿòòû ¼àéòà áàñòà£àíäà, „éåëäåðäi¡ æûëàóû áàñûë£àíäàé áîëäû. Òåê ¼àéñûáiðiíi¡ ëû¼ñû£àí †êñiêòi áàñà àëìàé, û¼ûëû¼ àòûï, ¼îðñ-¼îðñ åòêåí ¥íäåði åñòiëiï ò´ð. Ìîëäàíû¡ ê¥¡iðåíãåí, ñàçäû äàóñû ìåí ¼´ðàííû¡ ò¥ñiíiêñiç ¼´ïèÿ ñ†çäåði ä¥íèåäåí ûðûçäû¼-íåñiáåëåði òàóñûëûï áiòêåí æàíäàðäû¡ ñî¡£û òiëåê-òàëàáûíäàé ¼àñèåòòi ñåçiëiï, êèiç ¥éäi¡ iøiíäå ëû¼ òîëû àäàìíû¡ àðàñûíàí á´ë ¥íäi á´çó£à åøêiìíi¡ áàòûëû áàðìàäû. Òàëàñáàé àÿòòû áiòiðiï, «Ñ´áûõàí£à» ò¥ñêåíäå, ¼´ðàí£à æåòiê øàëäàð àóûçäàðû æûáûðëàï, êåóäåëåðií ê†òåðiï, ¼îë æàþ£à ¼àìäàíäû. ½´ðàí áiòêåíäå „éåëäåðäi¡ àðàñûíàí òà£û áið ¼àðëû¼¼àí çàðëû äàóûñ øû¼òû. Á´ë áà£àíàäàí æûëàé àëìàé åñå¡ãiðåï, ¼´ðàí î¼ûëà áàñòà£àíäà áàðûï åñií æèûï, æûëàó£à øàìàñû êåëãåí Áà£èëà åäi. Êåðåãåãå áåòií áåðiï, à¡ûðàï, òîë£à¼ ¼ûñ¼àí „éåëäåé òå¡ñåëå áåðãåí Áà£èëàíû¡ áåòií òûðíàòïàé, åêi ¼îëûí ¼àéûðà ´ñòà£àí åêi „éåë äå æàóëû¼òàðûíû¡ ´øûìåí áåòòåðií áàñûï, ñàé-ñ¥éåêòåði ñûð¼ûðàï, åãiëiï ò´ð. Áà£èëà „áäåí „ëñiðåï, æûëàó£à øàìàñû æåòïåé, îíû¡ æàíûíäà ò´ð£àí Ûðûñáèái àïàé †çiíi¡ äå åêi áåòiíåí æàñ ñîð£àëàï: «Áà£èëàæàí, æàíûì, åñi¡äi æèøû, ñàáûð åòøi, àç £àíà ñàáûð åòøi... Ì´íøà íå ¼ûë£àíû¡», – äåï æàëûíûï, áåòií áåði á´ð£àíäà Òàëàñáàé åêiíøi àÿòûí áàñòàï êåòòi. Áà£èëà æûëàóûí äî£àðäû. Áiðà¼ æ¥ðåãi ¼ûñûëûï, åñiíåí òàí£àí àäàìøà „ëñií-„ëñií àóûï êåòiï îòûðäû. Æ¥çiíå ¼àðàï åäiì, åêi ê†çi æ´ìûëûï, åðiíäåði ê†íòèiï, áåòi ¼àðàê¥ðå¡äåíiï, áàðëû£ûï, iñiï êåòêåí åêåí. Ò´ëà áîéûì äið åòå ¼àë£àíäàé áîëäû. Àë¼ûìûìà òiðåëiï ò´ð£àí áið ò¥éiíøåê åðiãåí ì´çäàé æàñ¼à àéíàëûï, åêi áåòiìå òî¼òàóñûç ïàðëàé áåðäi. Àäàì áàëàñûí îñûíøà ¼èíà£àíäàé íå æàçû£û áàð åêåí äåï îéëàéòûí ñåêiëäiìií. ‡êïå,

– 221 – áàóûðûìäû òàìûðûìåí æèûðûï, áiðåó á¥ðiï ò´ð£àíäàé iøåêòåðiì ñîë¼ûëäàï, ¼àòòû ¼èíàëûï æûëàäûì. Îñû êåçäå æ´ðòòû¡ íà¼òûëû íå çàò¼à æûëà£àíûí ìåí áiëìåéìií, àë †çiì íåãå åêåíi áåëãiñiç ´ñòà à£àéäû¡ ¼àçàñûíà åìåñ, òåê Áà£èëàíû¡ ¼àñiðåòiíå £àíà æûëàäûì. μñòàíû¡ æåòiñií áåðãåíøå Áà£èëà äàóûñ ¼ûëûï, ¥éäå îòûðäû. Æåòiñií áåðãåí ñî¡, åðòå¡iíå ê¥í øû£à àóûë£à æûë¼û êåëãåíäå, ¼îëûíà æ¥ãåí àëûï, ¥é ñûðòûíà øû¼òû. – Áàð, Áà£èëàíû¡ àòûí „êåï áåði¡äåð, – äåäi øåëåê ´ñòàï ò´ð£àí „éåëäåðäi¡ áiði. Ìåí áàñûíà ¼àðà îðàìàëäû á¥ðêåé æàìûë£àí êåëiíøåêòi¡ æàíûíà òà¼àï áàðûï: – Àïà, àòû¡ûçäû ìåí „êåï áåðåéií, – äåäiì à¼ûðûí £àíà. Áiðò¥ðëi í´ðû ñ†íiï, †ëi ê†çäåé ìåëøèiï ¼àë£àí æàíàðûíà ê†çiì ò¥ñêåíäå, ëû¼ñûï êåëiï ¼àë£àí ê†ç æàñûìà „ðå¡ èå áîëûï ò´ðäûì. Åíäi áið ¼àðàñàì, æûëàï æiáåðåðiìäi àíû¼ áiëiï, ò†ìåí ¼àðàï ò´£æèÿ áåðäiì. Ñîíäà äà ê†çiì æàñ¼à òîëûï, àëäûìà ´ñûí£àí æ¥ãåí ìåí Áà- £èëàíû¡ ¼îëû ñó øàé£àíäàé á´ëäûðàï ê†ðiíäi. Æûë¼ûëàðäû èiðiï æ¥ðãåí Ñ¥éiíäiê àòàé£à Áà£èëàíû¡ òûðìà£à æåãåòií À£àøêåðií æ¥ãåíäåòiï àëûï, æåòåêòåï, ¥éiíi¡ ñûðòûíà àëûï êåëäiì. Áà£èëàíû¡ òiçãiíäi àëûï æàòûï, ¥í-ò¥íñiç øàøûìíàí ñèïà£àíû æ¥éêåìäi áiðæîëà áîñàòûï æiáåðäi. Êåëiï ¼àë£àí †êñiãiìäi òî¼òàòà àëìàé, áiðò¥ðëi åðñi äûáûñïåí øè¼ åòå ¼àëäûì äà, áið æà£ûíàí îñûíûìà ¼àòòû ´ÿëûï, ò¥ê øàðóàì áîëìàñà äà æûë¼û æà¼¼à ¼àðàé ò´ðà æ¥ãiðäiì. Æ¥ãiðiï êåëå æàòûï, àðìàíñûç æûëàï àëäûì. «Á„ëêiì, òiïòi îë †ëìåãåí øû£àð, – äåéìií, áið æà£ûíàí ñåíãiì êåëìåé. – Á„ëêiì, êåëåð. ½àëàéøà îë ì¥ëäåì †ëiï ¼àëäû åêåí?.. Øiðêií-àé, á„ði äå áåêåð áîëûï, áið ê¥íi àìàí-ñàó æåòiï êåëñå! Øiðêií-àé, ñîíäà£û Áà£èëàíû¡ ¼àëàé ¼óàí£àíûí ê†ðñåì!» – äåï îéëàéìûí. Æ„íå ìà£àí ñ†éòåòií ñåêiëäi áîëûï ê†ðiíäi. – Æàðàòóøû Àëëà òà£àëà, áàð åêåíi¡ ðàñ áîëñà, ñ†éòøi, òiði ¼ûëøû! – äåéìií æàëáàðûíûï. – Òiði ¼ûëøû!!! Áà£èëà àòûí òûðìà£à æåãiï, îðûíäû¼¼à æàé£àñà îòûðäû äà, øûáûðò¼ûäàí åòi †ëiï êåòêåí ì„ñòåê êåðäi áîæûìåí æàñ¼àï, ø†ïøiëåðäi¡ ñî¡ûíàí æ¥ðiï êåòòi.

– 222 – Îñû î¼è£àäàí êåéií Á„òèìà åêåóiìiç «¼àðà ¼à£àç» îéûíûí îéíàìàéòûí áîëäû¼. Òiïòi áèiê ò†ìïåøiêêå øû¼¼àíäà ¼ûðäàí áàóûðëàé ¼´ëà£àí àòòûëû, àðáàëû æîëàóøûëàð, æàéûëûì£à øû¼¼àí àóûë æûë¼ûëàðû, êåøêiëiê æ´ìûñòàí ¼àéòûï êåëå æàò¼àí ø†ïøiëåð àíû¼ ê†ðiíiï ò´ðàòûí åñêi îðûí£à áàðóäû ñèðåòiï êåòòiê. ½àòàðëàñà ê†òåðãåí á†ðåíåíi¡ ñàëìà£û ¥ëêåíäåðäi¡ èû£ûí ¼àíøà åçãåíìåí, áîéû êiøêåíå áàëàëàðäû¡ èû£ûíà æåòïåé ò´ðàòûíû ñåêiëäi, ñî£ûñ òàó¼ûìåòi åë å¡ñåñií å¡êåéòiï æiáåðãåíìåí, áàëàëàð£à çà¼ûì ñàëìàéäû. Áàëàëàð ñîë á†ðåíå æàíøûï, òåð òàìøûëà£àí à£àëàðäû¡ æ¥çiíå, ò¥ñiï êåòñå, †çäåðií äå áàñûï ¼àëàòûíûí ñåçiï, ¼àëàé ¥ðåéëåíå ¼àðàñà, ñî£ûñ òóäûðûï æàò¼àí àëàñàïûðàí „ðåêåòêå äå ñîëàé ¥ðåéëåíiï ¼àðàéäû. Áiðà¼ áàëà ¥øií ñîíû¡ †çi æåòiï æàòûð åìåñ ïå?! Íåìiñòåð øåãiíiï, áiçäi¡ „ñêåðëåð æàó ¼îëûíäà ¼àë£àí ¼àëàëàðäû áiðiíåí ñî¡ áiðií àçàò åòiï æàòòû. Ìàéäàí æà¼òàí õàò-õàáàð ¥çiëãåí æî¼. Á¥êòåëiï, ìûæûðàé£àí õàòòû àøûï æàòûï: – Àë, ê„íå, î¼ûøû, – äåéòií áiçãå êåìïiðëåð. Áiç àëà¼àíäàé áið áåò ¼à£àç£à àñû£ûñ ñ¥éêåëãåí àéáà¼-ñàéáà¼ æàçóäû òàíè àëìàé, åæiêòåé áàñòàñà¼: – Îñû íåìåëåðãå ì´£àëiì àé ¼àðàòûï æ¥ð ìå? ½àðiï òàíûìà£àíû íåñi-åé, – äåï øàëäàð êåéiï, àë£àø¼û áóûííàí-à¼ ñ†çäi¡ íîáàéûí òàíûï, †çäåði æåòåëåï, àéòûï îòûðàäû. Ñîëäàòòàðäû¡ æàç£àí õàòòàðûíà ¼àðàï, ñî£ûñòû¡ áàðûñûí à¡£àðó ¼èûí åäi. ½àé æåðäå æ¥ðãåíäåðií †çäåði äå áiëìåéòií ñåêiëäi, „éòåóið àìàíáûç, áåòiìiç iëãåði äåéäi. – Ñîíäà ì´íû¡ iëãåðiñi ¼àé æà¼ áîëäû åêåí, – äåéòií øàëäàð îéëàíûï. – Ñið„, „ði êåòiï áàðà æàò¼àíû áîëàð. – Å, „ði êåòïåãåíäå, áåði êåëå æàòûð äåéñi¡ áå? – Òåê ¼àéäà£ûíû... – Á´ äà áið Àëëà òà£àëàíû¡ æàçóû øû£àð, – äåï øàëäàð „¡ãiìåãå àóûï êåòåäi. – Åñi¡äå ìå, Ò„êå, ä„ë ñî£ûñ áàñòàëàð æàçäà îñû èò áiòêåí ´ëûï, àóûëäû áàñûíà ê†òåðåòiíi?.. – Èòòi àéòàñû¡-àó, ìûíà ïàòøà£àðëàð (áiçäi ê†ðñåòiï) ¼ó òàÿ¼òû ìûëòû¼ ¼ûëûï, îñû àóûë ¥éäi¡ àðàñûíäà àòûñòû £îé. Ñîäàí áàñ¼à îéûí ¼´ðûï ¼àë£àíäàé. …, á´ë ûðûì

– 223 – äåãåííi¡ †çi áàñòàìàé ¼îéìàéäû £îé. Æàðû¼òû¼ áàÿ£ûíû¡ áàëàñû êåòïåóøi ìå åäi à¼ñ¥éåê îéíàï, àëòûáà¼àí òåóiï... Ìàð¼´ì ½àðàòåìiðäi¡ ½èñû¼ì´ðûíû... – Æàñà£àí à¼ûðûí ¼àéûðëû ¼ûëñûí. Ñ´ìäû¼ ¼îé „éòïåñå. Àóûëäû¡ øàëäàðû çàìàííû¡ á´çûëóûí èòòåðäi¡ ´ëû- £àíû ìåí áiçäi¡ îéûíûìûçäàí ê†ðiï, õàò î¼ûëûï áîë£àí ñî¡ òàï îñûëàé „¡ãiìå ñî£àòûí. ...Õàò î¼ûëûï æàòûð. Æåçäåìíi¡ õàòû. Î¼ûï îòûð£àí – ìåí. «... Ãîñïèòàëüäà ò†ðò àé æàòòûì. Æàçûëûï øû¼¼àí ñî¡ áàñ¼à ïîëê¼à æiáåðäi. ½´äàé àéäàï Ñåðiêáàé£à æîëû¼òûì. Æûëàï ê†ðiñòiê...» Ê†çiìíi¡ àñòûìåí áàé¼àï åäiì, Ìà£ðèïà æûëàï îòûð åêåí. «Åêåóiìiç ¼àçið áiðãåìiç. Á´ äà áið ìåäåò áîëäû. Æàíûìûçäà Á„êåíååâ Òàñáîëàò äåãåí òà£û áið ¼àçà¼ áàð. ‡çi Æåòi¼àðàäàí. Àð£ûí. Æà¡£àáûëäû¡ ¼ûçûí àëûï îòûð£àí Àëäàìæàðäû¡ Ê„ðiìiíå òóûñ åêåí. Ìûðçàòàéëàðäû äà òàíûï îòûð...» – Å-å, ¼´äàé, „ëãi „êåñi ¼àéò¼àíäà êåëãåí òóûñòàðû £îé, å-å, áàé£´ñ-àé... – ½àíäàé æ„íå... îíäàé æåðäå... È„, î¼è áåð. «Áàñ¼à íå àéòà áåðåéií. À£àéûí æ´ðò¼à áiçäåí ñ„ëåì. ½àéûð ¼îø, ñàó ò´ðû¡äàð. ½´äàé àìàíäû¼ïåí ê†ðóãå æàçñûí. Øàé¼àñòàí. 1942 æûë, 14 íîÿáðü.» Õàòòû¡ ¼àðñû áåòiíå æàóäû æå¡åðìiç, îðàëàðìûç, ¼àóûøàðìûç äåãåí ñ†çäåðäi øàëà-øàðïû ´é¼àñòûðûï, åêi øóìà¼ †ëå¡ æàçûï æiáåðiïòi. (Êåéií îñû †ëå¡äi „íãå ¼îñûï àéòûï æ¥ðäiê). Ñîíû¡ åðòå¡iíå ¥éãå øîëà¼ áðèãàäèð Åðæiãiò êåëäi. – …é, ½àòøà, – äåäi îë àéòûñàòûí áèëåðäåé ¼àìøûñûí àëäûíà ¼îéûï. – Áàéû¡íàí õàò àëäû¡. Àìàí åêåí. ½´äàé †çi æàð áîëñûí... Ñåí åíäi Àéûð¼´ìäà£û Ä„ðêåìáàéäû¡ îòàðûíà ê†ìåêøi áîï ê†øiï áàð. Ìûíà ñîðëû æåñið-æåòiìäåðãå àéòó£à àóçûì áàðìàéäû. Áiëäi¡ áå, àóçûì áàðìàéäû. Ñåíi¡ ê†¡iëi¡ ñàó. Åðòå¡ ê†ø... Ñ†éò, øûðà- £ûì. Êåëåñi ê¥íi-à¼ àïàéûì ¼ûð£à ê†øiï êåòòi äå, ìåí Ñ„ëåí êåìïiðäi¡ ¥éiíäå ¼àëäûì.

– 224 – Ñ„ëåííi¡ ò†ðò æàñàð ¼ûçûíàí áàñ¼à åøêiìi æî¼. Áàëàñû ñî£ûñòà †ëäi, êåëiíi ò†ðêiíiíå êåòiï ¼àë£àí. Êiøêåíå ¼ûçäû åðìåê åòiï, ê¥í †òêiçãåí áîëàäû. Áàñ¼à áiòiðåð ò¥ê øàðóàñû áîëìà£àí ñî¡, òàìà¼ iøiñiìåí i¡iðäå åðòå æàòûï ¼àëàäû. – ½àð£àì, æàò, øàìíû¡ ìàéû æî¼ ¼îé. Àç£àíòàé ê„ð„ñiíäi ê†ðøiäåí ñ´ðàï àëäûì, – äåéäi ìà£àí äà. ½àðà¡£û á†ëìåäå êåìïið ìåí êiøêåíå ¼ûçäû¡ äåì àë- £àí äûáûñòàðûíà, àóûç á†ëìåäå æîð£àëà£àí òûø¼àíäàðäû¡ òû¼ûðûíà ¼´ëà¼ ò¥ðiï, „ðíåìåíi áið îéëàï, ñåêåì àëûï æàòûï, ´éû¼òàï êåòåì. Ñ„ëåííi¡: «Øûðà£ûì-àó, ñàáà£û¡à áàðìàóøû ìà å¡» äåãåí äàóñûíàí îÿíûï êåòñåì, òåðåçåäåí áiëiíãåí áîëàð-áîëìàñ òà¡ áîçû ¥é iøiíå àëàãåóiì ñ„óëå áåðiï ò´ðàäû. μé¼ûëû-îÿó ê¥éiìäå êèiíiï, ñ†ìêåìäi àëûï, òûñ¼à øû£àìûí. Ñiáiðëåï àò¼àí òà¡íû¡ ì´çäàé àóàñû áåòi-¼îëû¡äû øûìûðëàòà ¼àðûï, ´é¼û¡äû øàéäàé àøàäû. Àñïàíäà£û ´ñà¼ ¦ðêåð äå, ½´ñ æîëû äà £àéûï áîë£àí, øî¼òàé æàð¼ûðà£àí Òåìið¼àçû¼ ïåí Òà¡ æ´ëäûçûí £àíà ê†ðåñi¡. Ìåí àóûëäû¡ øåò æà£ûíäà£û, àéíàëàñûíà à¼¼àëà ò´ð£ûç£àí î¼øàó ¥éãå êåëiï, òåðåçåñií ¼à£àìûí. ¦éäå æàðû¼ áiëiíãåíäå òàìà¼òû¡, æàñ ò†ëäi¡, ¼óðà£àí ø†ïòi¡ ¼ûø¼ûëòûì èiñòåði ì¥¡êiãåí àóûç á†ëìåãå êiðiï, Á„òèìàíû¡ êèiíiï áîëóûí ê¥òåìií. Áàñûíà ¼î¡ûð á†êåáàé îðàï, ê†ê ïàëüòî êèiï, Á„òèìà øû£àäû. – Êåòòiê ïå? – äåéäi ´é¼ûäàí àéû¼ïà£àí, ìàíàóðà£àí áið ¥íìåí. Ñûðò¼à øû£ûï, ¼àðàê†ëå¡êå øà¼òà ¼´ð£à¼ ¼àðäû øû¼ûðëàòà áàñûï, äàóðû£à ñ†éëåñêåí àóûë áàëàëàðûíà ¼îñûëûï, ¼îïàíû¡ æåëñiç, òûìû¼ îðòàñûìåí †òåòií øàíà æîëûìåí ìåêòåïêå òàðòàìûç. ½îïàäàí „ði øû¼¼àíäà øàáûíäû¼ òàáàíûíäà îòûð£àí ò¥éå ôåðìàíû¡ ò´ñûíàí †òåìiç. Îñû æåðãå êåëãåíäå àëûñòà æàéûëûï æ¥ðãåí ò¥éåëåðãå ñåçiêòåíå ¼àðàï, áóðàëàó áiðåói æåêåäàðà á†ëiíiï øû£ûï, áiçãå ¼àðàé ò´ðà øàïïàñ ïà åêåí äåãåí îéäàí àðûëà àëìàé, †çåí òàáàíûíà ò¥ñåìiç. ‡çåííåí †òêåí ñî¡ ìåêòåï òèiï ò´ð. Ò†áåñií ¼àìûñïåí æàï¼àí ¼îðæûí ¥é. Îíû¡ áiðiíäå áiç î¼èìûç, åêiíøiñiíäå À¼òîðòà àïàéäû¡ îòáàñû ò´ðàäû. Îëàð æàç£û äåìàëûñ ê¥íäåði ñàë¼ûí áîëàäû äåï, êëàññ ò´ð£àí æà£ûíà ê†øiï àë£àíäà áiç àÿäàé òàð, ¼óû¼ á†ëìåäå ¼àëàìûç. Ê¥íøû-

– 225 – £ûñ¼à ¼àðà£àí êëàññ òåðåçåñiíåí á¥êië àóûë ê†ðiíiñi, á†ãåò æèåãiíäåãi òî£àé, àðû¼-òî£àí, çèðàòòàð ê†ðiíiï ò´ðàäû. Á„òèìàíû¡ ¥éäåí àëûï øû¼¼àí áið æàïûðà¼ íàíûí áàëàëàð òàëàï „êåòïåñ ¥øií ñàáà¼ æ¥ðiï æàò¼àíäà á†ëiï æåéìiç. …ðèíå, „¡ãiìå íàíäà åìåñ ¼îé. Áiðà¼ †çií áiðò¥ðëi æà¼ñû ê†ðóøi åì. Òåê ìåí £àíà åìåñ, îíû á¥êië êëàñòà£û áàëàëàð †çãåøå ñûéëàéòûíûí ñåçåìií, ñåçåìií äå, †çiìíi¡ æà¼ñû ê†ðóiìíi¡ òîëû¼ ñåáåái áàð åêåí-àó äåï îéëàéìûí. Ñîë æûëû ¼ûñ¼û äåìàëûñòàí êåéií †êïåìå ñóû¼ òèiï, ¼àòòû àóûðäûì. Àëäûíäà áið àïòàäàé æ†òåëiï æ¥ðãåì. Ñàáà¼ ¥ñòiíäå ûñòû£ûì ê†òåðiëiï, áóûíäàðûì ñûð¼ûðàï, æ¥ðåãiì àéíûäû. Àóûë£à ¼àéòàðäà ñ†ìêåìäi Á„òèìà£à áåðäiì. Ò´ëà áîéûì ¼àëòûðàï, „êåòiï áàðàäû. Æàóûï ò´ð£àí æûëûìû¼ ¼àð áåòiìå, ìà¡äàéûìà òèåäi äå, åðiï êåòåäi. Àóûë øåòiíå êåëãåíäå „ëñiðåï, áóûíäàðûì äiðiëäåï, æîë£à îòûðà êåòòiì. Ñàë¼ûí ¼àðäû¡ ¥ñòiíå ¼èñàéûï, ´éû¼òà£ûì êåëåäi. ½àéòûï îÿíáàñòàé áîëûï ´éû¼òà£ûì êåëåäi. Á„òèìà: – Øûäàøû, àç £àíà øûäàøû, – äåï æàëûíûï, áið ¼îëûìäû èû£ûíà àñûï, ñ¥éðåòiï, øåòòåãi †ç ¥éiíå êiðãiçäi. Ìà£ðèïà àïàé ìåíi ê†ðiï, øîøûï êåòòi. – Ê†òåê, íå áîï ¼àëäû, – äåäi ç„ðåñi ´øûï. – Ò¥ñi á´çûëûï êåòiïòi £îé, ¼´äàéûì-àó. – Ñàáà¼ ¥ñòiíäå àóûð£àí... – Îéáàé, æàíûì-àé! Øåøiíäið òåçiðåê. Àëäà æàíûìàé, áàé£´ñ áàëà-àé! Ìà£ðèïà àïàé ìåíi¡ àÿ£ûìíàí æàðòûñû æî¼ êåðçi åòiêòi øåøiï àëûï: – Ìûíàäàí †ëìåãåíäå, íåñi ¼àëóøû åäi, – äåï áîñà£à æà¼¼à ëà¼òûðûï æiáåðäi. Ïåø ò¥áiíå ò†ñåê ñàëûï, ìåíi åêåóëåï æàò¼ûçäû äà, ¥ñòiìå ê¥ïi-òîíäû ¥éiï, ¼ûìòàï òàñòàäû. Ò¥íãå ¼àðàé äåíåì á´ðûí£ûäàí äà ê¥éiï-æàíäû. Ñîíäà äà áåòiìäi àøïàé, ò´íøû£à òåðëåï æàò¼àí åäiì... …ëäå ´é¼ûñûðàäûì áà, „ëäå ¼ûçóäàí åñiðiê áóäû ìà, ò¥ííi¡ áið óà£ûíäà òàñòàé ¼àðà¡£û á†ëìåäå ûäûñ-àÿ¼ ò´ðàòûí áîñà£à æà¼òà ò¥ðåãåëiï æ¥ð åêåì. – ½àë¼àì, …áäiê„ðiì, êåë, æàòà ¼îéøû, ¼îðû¼ïà, øûðà£ûì, æàé ´é¼ûñûðà£àíû¡ £îé, – äåï ¼îëûìíàí òàðò-

– 226 – ¼àí Ìà£ðèïà àïàéäû¡ ¼àëòûðà£àí äàóñûíàí åñiìäi æèäûì. Îë êiñi ìåíi ¼îëûìíàí æåòåëåï, †çiíi¡ ò†ñåãiíå „êåëäi äå, æ´ï-æ´ìñà¼ áàóûðûíà ¼ûñûï, òàñ ¼ûï ¼´øà¼òàï æàòòû. Ñîíäà, ìåíi¡ æ¥ðåãiì òàðñ-òàðñ ñî£ûï, ¼îð¼ûíûøûìäû „ëi áàñà àëìàé æàò¼àíûìäà, †ìiðiìäå ì´ðíûì òû£ûï ê†ðìåãåí àíà ê†êiðåãiíi¡ æàí£à æàéëû, æ´ïàð èiñiíåí æ¥ðåãiìå æàí êiðãåíäåé äåíåì áàë¼ûï, ðà¼àò¼à øîìûï, áið ¼èÿë ä¥íèåñiíå åíiï êåòêåíäåé áîëûï, òåê åíäi æûëàï æiáåðìåñåì åêåí äåï, òûï-òûíûø ìàó¼ûìäû áàñûï æàòòûì. …ëäåí ñî¡ áàðûï òó ñûðòûìäà æàò¼àí Á„òèìàíû ñåçäiì. Á„ðiìiç áið ê†ðïåíi¡ iøiíäå åêåíáiç. Îíû¡ æûïæûëû, æ´¼à äåíåñi ìà£àí òèiï æàòòû. Äåìàëûñûíà ¼àðà- £àíäà îÿó ñåêiëäi. Àçäàï ñåðãiãåí ò„ðiçäi áîëûï, áåòiìäi àøûï ê†ðiï åì, Á„òèìà áåòiìäi ê†ðïåìåí á¥ðêåï ¼àéòà æàïòû äà, ò†áå æà£ûìäû ¼ûìòàï, †çi æà¼ûí ñû£ûëûñûï æàòòû. Ò¥íiìåí áiðåñå ûñûï, áiðåñå òî¡ûï, „ëñií-„ëñií áàñòûðûëû£ûï, òûíøè àëìàäûì. Åðòå¡iíå ê¥íäiç äå ò´ëà áîéûì ê¥éiï-æàíäû. Êåøêiëiê òà£û äà åñiðiê áóûï, ñàíäûðà¼òàé áàñòàäûì. Ê†çiìäi àøñàì áîëäû, ïåø ¥ñòiíäå ò´ð£àí ïiëòåëi øàì æàí£àí †ðòòåé àëàóëàï, ò†áåíi, êåðìå æiïòå iëóëi ò´ð£àí îðàìàë ñ¥ëãiëåðäi ¼ûï-¼ûçûë æàëûíìåí æàëàï ò´ð£àí ò„ðiçäi. Øàìäû ¼îç£à£àí ñàéûí ëàïëàï åòiï, á¥êië æåð-ä¥íèåíi †ðòåï æiáåðãåëi ò´ð£àíäàé ê†ðiíåäi. – ‡ðòåíäiê ¼îé, øàìäû áàñïàéñû¡äàð ìà? – äåéìií æàí ´øûðà àé¼àéëàï. Ìà£ðèïà àïàé ìåí Á„òèìà ìà£àí ¥ðåéëåíå ¼àðàéäû. Øàì£à ¼àðàé ´ìòûë£ûì êåëåäi. – Á„òèìàæàí, ìîëäàíû øà¼ûðûï êåëå ¼îéøû. ½îðû¼ñà¡, øàì àëûï øû¼, òåçiðåê, – äåäi ìåíi ò´ð£ûçáàé áàñûï îòûð£àí àïàñû. Ê†ç àëäûìíàí æàï-æàñûë ñà£ûìäàð æ¥çäi. Áèäàéû¼øà æàïûðûë£àí ñîë ñà£ûìäàðìåí ¼îñà ¼´ëàï, ¼îñà ò´ðûï, áið ¼èìûëäàð æàñàï æ¥ðãåí ñåêiëäiìií. Áiðà¼ ¥é iøiíäå æàë£ûç Ìà£ðèïà àïàé£à áîé áåðìåé àëàñ´ðûï, åñiðiêòåíiï æ¥ðãåíiìäi †çiì ñåçãåì æî¼. Áiðàçäàí ñî¡ Á„òèìà£à åðiï, ¼îëûíà ¼´ðàí êiòàáûí ´ñòà£àí ìîëäà àòàé êåëäi. Òàáàëäûðû¼òàí àòòàé áåðå: – Àìàíñû¡äàð ìà, øûðà¼òàðûì! Àëëà òà£àëà á´ë øà- ¡ûðà¼òû¡ ¥éäåãiñi ìåí ò¥çäåãiñií àìàí ¼ûëûï, ûðûçäû¼-

– 227 – íåñiáå, áà¼-ä„óëåòòåí àðûëòïàñûí! – äåï, ¼îëûìåí áåòií ñèïà£àíäà, êåóäåñií æàï¼àí ê¥ìiñòåé ñà¼àëûí äà ´øûíà äåéií ñàëàëàï †òòi. Æàéáàðà¼àò ê¥ëiìñiðåãåí ê¥éi ìåíi¡ æàíûìà ìàëäàñ ¼´ðûï îòûðûï, òàìûðûìäû ´ñòàäû. Æ´ìñà¼, ñàë¼ûí àëà¼àíûìåí øåêåìäi áàñûï ê†ðäi. – Àÿ¼òàí †òêåí ñóû¼ áàð, – äåäi îéëàíûï ò´ðûï. – Áið òàìûðäû ñ†éëåòïåé ò´ð. Ò„ðiçi áiðäå¡åãå ¼´ëà£àí ñåêiëäi... Ì´ç£à ¼´ëàï ïà å¡? – ½´ëà£àì, – äåé ñàëäûì, åñiìäå áîëìàñà äà. Ìîëäà àòàé ñîë æàéáàðà¼àò, äiíäàð, ìåéiðáàí ¼àëïûíäà ¼àëòàñûíàí ñèÿ ¼àðûíäàøûí àëûï, ìà£àí áiðíåøå iøiðòêi æàçäû. Ñîäàí êåéií ¼´ðàí êiòàáûí áàñûìíàí ¥ø àéíàëäûðûï, ´øû¼òàï àëäû äà: – Êàëèìà£à òiëi¡äi êåëòiðiï æàò, àéíàëàéûí, åøòå¡å åòïåéäi. Æàçûëûï êåòåñi¡, – äåäi ñåíiìäi ¥íìåí. – È„, „óìèí, ¼´äàé àéò¼àíû¡ûçäû êåëòiðñií, æàðû¼òû¼, – äåï æàëáàðûíóäà Á„òèìàíû¡ àïàñû. Ìîëäà åðiòêåí ñàðû ìàé ìåí †ëòiðãåí àëìàñòû¡ áàð àóðó£à ìû¡ äà áið åì åêåíií àéòà îòûðûï, àëäûíà „êåëãåí øàéäàí åêi-¥ø êåñåäåé iøòi äå, äàñòàð¼àí øåòií ¼àéûðûï, áàòà ¼ûëûï, øû£ûï êåòòi. Ìîëäà êåòiñiìåí „æåïò„óið æà¼ñàðûï ¼àëäûì. Áà£àíà£û áiëòåëi øàìíû¡ ëàïûëäàï åëåñòåói áàñûëûï, ìà¡äàéûìíàí òåð áiëiíäi. Iøiðòêi åçäiðiï, øàé iøòiì. Àçäàï ê†¡iëiì ê†òåðiëiï, æàíûìäà îòûð£àí Á„òèìà£à ¼àðàï, æûìèûï ê¥ëiï ¼îéäûì. Ñ†éòóiì ì´¡ åêåí, Á„òèìà áåòií áàñòû äà, æûëàï ¼îÿ áåðäi. Øåøåñiíi¡ íåãå æûëàäû¡ äåãåíiíå æàóàï áåðìåñòåí, ò†ìåí ¼àðàï, ñîë¼ûëäàï, ê†ï æûëàäû. Áið êåçäå ê†ç æàñûí àëà¼àíûìåí ñ¥ðòiï, æàñ æó£àí ê†çiíi¡ àñòûìåí ìà£àí ê¥ëå ¼àðà£àíäà, ìåí îíû¡ ¼óàí£àííàí æûëàï îòûð£àíûí ò¥ñiíäiì. Ñîíäà æ¥ðåãiìäi æûï-æûëû ñåçiì áèëåï, †çiìíi¡ äå òàìà£ûìà áið ûñòû¼ ò¥éiíøåê òiðåëiï ¼àëäû. * Êåëåñi ê¥íi ´éû¼òàðäà Ìà£ðèïà àïàé «æàðû¼ áîëûï ò´ðñûí» äåï ñû¼ñèìà øàìäû êið ìåí ìàéäàí æûëòûðàï ò´ðàòûí ¼î¡ûð æ„øiêòi¡ ¥ñòiíå æà£ûï ¼îéäû äà, ìåíi òà£û äà îðòàëàðûíà àëûï æàòòû. Ìà£ðèïà àïàé àóûð-àóûð ê¥ðñiíiï, «òûíûøòû¼, áåéáiòøiëiê ¼ûëà ê†ð» äåï ò„¡iðãå

– 228 – æàëáàðûíûï æàòûï, ´éû¼òàï êåòòi. Á„òèìà äà æàñòû¼¼à áàñû òèiñiìåí ´é¼û£à êiðiñòi. ‡çiíi¡ æàòûñû ä¥íèåäå æàìàí åêåí; ´é¼ûñûðàï ñ†éëåï, åðñiëi-¼àðñûëû àóíàï, ê†ðïåíi àøûï òàñòàäû äà, åêi àÿ£ûí òóðà ìåíi¡ ¥ñòiìå êåñå-ê†ëäåíå¡ àðòà ñàëäû. Ìåí îðíûìíàí åïòåï ê†òåðiëiï, Á„òèìàíû¡ áàñûí æàñòû¼¼à ñàëäûì. Áiðà¼ îë åêiíøi ðåò àøûï òàñòàäû. Ñîäàí ñî¡ îíû æàñòû¼¼à ¼àéòà æàò¼ûçûï, iðãåñií òiðåï ¼ûìòàäûì äà, †çií ¼´øà¼òàï æàòòûì. Ìûñû¼òû¡ áàëàñûíäàé æûï-æûëû, æ´ï-æ´ìñà¼. Áåòiíå ¼àðàñàì, áåòi äå, àóçû äà àøû¼ æàòûð åêåí. «Ñ¥éãåíi ñ´ëó áîëàäû» äåäiì iøiìíåí. Îíû¡ †çi äå îñû êåçäå êåðåìåò ñ´ëó åäi. ½ûçû£ûï êåòiï, áåòiíåí, ìîéíûíàí èiñêåäiì äå, à¼ûðûí £àíà øàøûíàí ñèïàäûì. Ñî£àí ¼îñà: «Øiðêií Á„òèìà åêåóiìiç áið ¥éäi¡ áàëàñû áîëñà¼ ¼îé, òà¡ àò¼àíøà îñûëàé ¼´øà¼òàï, èiñêåï æàòàð åì», – äåï òå îéëàï ¼îÿì. Á„òèìà «Æî¼, îíû¡ áîëà ¼îéìàñ» äåãåíäåé, áàñûí øàé¼àï, ïûñûëäàï, ì´ðíûí ó¼àëàï, ê†ðïåäåí àóíàï øû£ûï êåòòi. Îñû êåçäå Ìà£ðèïà àïàé îÿíäû. Áàñûí ê†òåðiï, ¼îáûðàï êåòêåí øàøûíû¡ àðàñûíà ¼îëûí ñàëûï æiáåðiï, áið-åêi ¼àñûäû äà, ê†éëåãií ø´áàëòûï îðíûíàí ò´ðäû. – Àíò àò¼ûðäû¡ ¼ûçû, æàòûñû èòòi¡ æàòûñûíäàé £îé ì´íû¡, ê†ðïåíi àøûï òàñòà£àíûí ¼àðàøû. Àóûðûï æàò¼àí áàëà£à æåë òèãiçåð ìå åêåí, – äåï Á„òèìàíû¡ ¥ñòiíå „êåñiíi¡ åñêi ò´ëûáûí æàïòû. Ñîäàí êåéií «Åãåð Á„òèìà ò´ëûïòàí àøûëûï ¼àëñà, ¼àéòàäàí ê†ðïåãå êiðãiçiï àëàì äà, ò´ëûïòû àð æà£ûíà òiðåï ¼îÿìûí» äåï îéëàï æàòûï, †çiì äå ´éû¼òàï êåòiïïií. * Òà¡åðòå¡ Á„òèìà î¼ó£à êåòiñiìåí, Ìà£ðèïà àïàé ¼îëûíà ê¥ðåê àëûï, ì´ç áåòiíåí ¼àìûñ êåñiï „êåëóãå ê†ëãå êåòåäi. Ñûðòòà à¼ïàííû¡ øóà¼ ê¥íi ò¥ñiï ò´ðàäû. ¦é ñûðòûíàí †òêåí †ãiç øàíàíû¡ ñû¼ûðû, ìàë£à êåéiãåí áà¼òàøûëàðäû¡ àé¼àéû, ø†ï içäåï, ¼îðà-¼îðàíû ò¥ðòêiëåãåí àóûë ñèûðëàðûíû¡ ì†¡iðåãåíi àï-àé¼ûí åñòiëåäi. Ñîë æûëû à¼ïàí àéû åðåêøå òûìû¼ áîëûï ò´ð£àí. …ðíåìåãå ê†¡iëiì áið á†ëiíiï, äåíåì äå àçäàï æå¡iëäåãåí ñåêiëäi áîëäû.

– 229 – Ò¥íãå ¼àðàé ¼ûçóûì ê†òåðiëiï, òà£û äà ø†ë ¼ûñàäû. Äåíåì äiðiëäåï, æ¥ðåãiì ñî£ûï, «áàÿ£ûäàé øàìíû¡ ëàïûëäà£àíû åëåñòåìåñå åêåí» äåï ç„ðåì êåòiï, ò¥ê îéëàìàó ¥øií, àóçûìà ò¥ñêåí ñ†çäi àéòûï, Ìà£ðèïà àïàé ìåí Á„òèìà£à ò¥í îðòàñûíäà „¡ãiìå àéòû¡äàðøû äåï æàëûíàìûí. Îëàð ìåíi¡ á´ë ñ†çiìäi ñàíäûðà¼ äåï ´£àäû. Ñîíäû¼òàí ìåíi¡ àéò¼àíäàðûìäû åëå¡ ¼ûëìàé, áàñûìà äûìäàï îðàìàë áàñûï, ñóñûí æ´ò¼ûçûï: «Æàò åíäi, ¼àð£àì, ñ†éëåé áåðìå, òûíûø ¼àíà æàòà ¼îé, á„ëêiì, ´éû¼òàï ¼àëàðñû¡», – äåï, á¥ðêåï æàóûï òàñòàéäû. Ò¥ííi¡ áið óà£ûíäà áóëû£ûï, æ†òåë ¼ûñûï, äåì àëà àëìàé æàíòàëàñûï æàòñàì, Ìà£ðèïà àïàé ò†ñåãiíåí ´øûï ò´ðûï, àëäûìà øûëàïøûí ¼îéûï, áàñûìäû ñ¥éåï, æàðàò¼àí£à ¼´ëøûëû¼ åòiï: – Ñà¼òàé ê†ð, ò„¡iði... æàð áîëà ã†ð, – äåï æàëáàðûíûï îòûðàäû. Ñîë êåçäå Á„òèìà äà ò†ñåãiíåí ò´ðûï, ¼´ìàíìåí ñó „êåëiï, iøê†éëåêøå¡ ê¥éiíäå æàíûìà òiçåðëåé ¼àëûï, áiðäå¡å äåï ê¥áiðëåï îòûðàäû. ½´ëà£ûìäû ñàëûï, òû¡- äàï ¼àëñàì, «ñà¼òàé ã†ð, ò„¡iði, æàð áîëà ã†ð, ò„¡iði» äåï øåøåñiíi¡ ñ†çií ¼àéòàëàï îòûð£àíûí åñòóøi åì. Ñîíäà ê†çiìíåí æàñûì ñîð£àëàï: – ½´ðáàíäàðû¡ áîëàéûí... – äåï êåìñå¡äåéìií. Áiðà¼ àìàë ¼àíøà, îëàð ìåíi¡ á´ë ñ†çiìäi äå ñàíäûðà¼ äåï ´£ûï: – …áäiê„ðiì, æàò, ¼àë¼àì, ñ†éëåé áåðìåøi åíäi, æàòà £îé, – äåï ñ†çiìíi¡ àÿ£ûí òû¡äàìàé, á¥ðêåï æàóûï òàñòàð åäi. Ñîë àóûð£àííàí íàóðûçäû¡ àÿ£ûíäà – äàëàäà îéäûì-îéäûì ¼àðà æåð ê†ðiíiï, †çåíäåðäå ñå¡ á´çûëûï, ìåêòåïêå á†ãåò áîéûìåí àéíàëûï áàðàòûí êåçäå áið-à¼ ò´ðäûì. Ñ„ëåí êåìïið ìåí àóûðûï æàò¼àíäà áið ê¥ííi¡ iøiíäå ñûð¼àòòàíáàñòàí ¼àéòûñ áîëûï, êiøêåíå ¼ûçäû øåøåñi ò†ðêiíiíå àëûï êåòiïòi. Á´äàí êåéií 1944 æûëäû¡ åðòå ê†êòåìiíäå, òàñû£àí ñóäàí ñî¡ ¼ûð áîéûíà ¼ûç£àëäà¼ ò´íûï, òåðiñòiêòåí ñî¼¼àí æåëìåí áiðãå ê†ê øàë£ûííû¡, æóñàííû¡, æàð¼àáà¼òà£û æàëáûç áåí ñó ñi¡ãåí ¼àìûñ áîðû¼òàðäû¡ èiñi êåëãåíäå, àéíàëàíû ñàð ì´íàð£à á†êòiðãåí ê¥çäå äå, ê¥í ñàéûí æå¡iñ õàáàðûí æåòêiçãåí à¼¼ûðàó ¼ûñòà äà îñûëàðìåí àðàëàñ, ¼´ðàëàñ ò´ðûï æàòòûì.

– 230 – * Ê†êòåì àéûíäà ñàáà¼¼à åðòå êåëiï, ìåêòåï iðãåñiíäåãi ¼àðà ñóäû¡ ¼àáà£ûíäà ê¥íøóà¼òàï îòûðìûç. Æàíûìûç£à áiçäåí áið êëàññ ò†ìåí, àëòûíøûäà î¼èòûí Æàðàñ êåëiï îòûðäû. ‡çi ¼àëàäàí êåëãåí, îðûñøà æà¼ñû ñ†éëåéòií, øûëûì øåãåòií. Á´çû¼òû¼ æàéëû „¡ãiìå àéòûï, «õóëèãàíìûí» äåï ìà¼òàíàòûí. Æàðàñ áiëåãií ò¥ðiï, ¼îëûíäà- £û «Ïðîùàé, Ðîäèíà» äåãåí æàçóäû ê†ðñåòiï, òiçåñií ¼´øà¼òàï îòûðäû. ½ûçû¼òà£àí áàëàëàðäû¡ áiði ò¥êiðiêòåï, ñ¥ðòiï ê†ðäi. Êåòåòií ò¥ði æî¼. – Äóðàê òû! Á´íû òàòóèðîâêà äåéäi. Á´ë åø¼àøàí êåòïåéäi. ‡éòêåíi èíåìåí ïiñiï æàçàäû. Áiëäi¡ áå? – äåäi Æàðàñ á´çû¼ áàëàëàðäû¡ êåéïiìåí ê†çií áàæûðàéòûï. – Êåðåê ïå, ¼àçið-à¼ æàçûï áåðåéií. – Äàâàé, – äåï ¼àëäû áàëàëàðäû¡ áiði. Æàðàñ êëàñ¼à áàðûï, ´øûíà æiï îðà£àí èíå ìåí òóùü „êåëäi. Ñîäàí ñî¡ ø†ïòåñií, û¡£àéëû æåðãå æàé£àñûï àëûï: – Àë êåëå áåði¡äåð, – äåäi äàóûñòàï. Áàëàëàð òîïûðëàï, ¥éìå-æ¥éìå áîëäû. Áiðàçäàí êåéií ¼îëäàðûíà Êðåìëüäi¡, áåñ æ´ëäûçäû¡ ñóðåòi, «Íå çàáóäó ðîäíóþ ìàòü» äåãåí ñ†ç æàçûë£àí áàëàëàð áiëåêòåðií ò¥ðãåí áîéû ê¥íãå ¼ûçäûðûíûï, áåò-áåòiíå êåòiï æàòòû. – Àóûðà ìà? – äåäiì áiðåóiíå. – Àóûðûï ò´ð, – äåäi ì´ðíûí òûðæèòûï. – …é, ò´ðà ò´ðøû, – äåäiì ìåí òóùòû¡ àóçûí æàóûï, êåòêåëi ò´ð£àí Æàðàñ¼à. – Ìà£àí äà æàçûï áåðøi. – Ïîæàëóéñòà, êåë. Íå äåï æàçàéûí? – Á„òèìà äåï æàç, – äåäiì ¼´ëà£ûíà ñûáûðëàï. – «Ô» ìà, «Á» ìà? – Á, á, «áà¼à» äåãåíäå àéòûëàòûí «á». Æàðàñ èíåíi ñèÿ£à áàòûðûï àëäû äà, áiëåãiìäi ¼ûñà ´ñòàï, ïiñêiëåé áàñòàäû. Òåðiãå êiðãåí èíåíi¡ ´øû êiðøiëäåï, æàíûìäû øû£àðûï áàðàäû. Ñîíäà äà åðíiìäi òiñòåãåí ê¥éi «Á„òèìà» äåãåí ñ†çäi¡ äåíåìäå ì„¡ãi-áà¼è ¼àëûï ¼îÿòûíûíà iøiìíåí ðèçà áîëûï, ê†ïòåí à¡ñàï æ¥ðãåí åðëiê ñåçiìäåð äåíåìå øûìûðëàé ¼´éûëûï, áiëåãiìíi¡ òåðiñií ñûïûðûï òàñòàñà äà áûë¼ åòïåñòåí, ¥íñiç øûäàï áà¼òûì.

– 231 – Æàðàñ «Á„òèìà» äåï æàçûï áîëäû äà, íåãå åêåíi áåëãiñiç, ñî¡ûíà ëåï áåëãiñií ¼îéäû. Ñîñûí ñèÿñûíû¡ àóçûí æàóûï: – Áîëäû åíäi, – äåäi îðíûíàí ò´ðûï, – Ñ„ë êåïêåñií æå¡i¡äi ò¥ñiðå áåð. Ñî¡£û ñàáà¼òà áiëåãiìíi¡ øûìûðëàï àóûð£àíûí ñåçäiì. Ñàáà¼òàí øû£ûï, Á„òèìà åêåóiìiç àóûë- £à òàðòòû¼. Ê¥í ê†êæèåêêå òà¼àï ¼àë£àí. Ê†êòåì áîëñà äà øà¡û øû£ûï ¥ëãåðãåí ¼àðà æîë áîéûìåí ¥íñiç êåëåìiç. – Á„òèìà, – äåäiì èû¼ òiðåñòiðå ¼àòàðëàñûï. – Íå? – äåäi îë ò†ìåí ¼àðà£àí ê¥éi. – Áiðäå¡å ê†ðñåòåéií áå? – Ê†ðñåòøi, – Á„òèìà áàñûí ê†òåðiï, ìà£àí ¼àðàäû. Ìåí æàçó æàçûë£àí ¼îëûìäû àëäûíà àïàðäûì äà, íà¼ áið £àæàéûï ì¥ñiíiíi¡ ïåðäåñií ñûïûð£àëû ò´ð£àí ìà¼òàíøà¼ ì¥ñiíøiäåé æå¡iìäi ò¥ðiï ¼àëäûì. Ò¥ðiï ¼àëäûì äà, †çiì òà¡ ¼àëäûì. Áiëåãiì ê¥ï áîëûï iñiï êåòêåí. Æàçóëàðû ¼àí£à àðàëàñûï, ñîð£ûø¼à ñi¡ãåí ñèÿäàé æàéûëû¡- ¼ûðàï áàðûï áiòiïòi. – Îé, á´ íåìåíå, – äåï øîøûï êåòòi Á„òèìà. Ñîñûí åæåëåï î¼ûï øû¼òû: – Á-„-òè-è-ì-à! Á„òèìà ¼àïåëiìäå íå àéòàðûí áiëìåãåíäåé: – Ì´íû¡ íå? – äåäi à¼ûðûí £àíà. «Øûíûíäà äà, ì´íûì íå?» äåãåí îé îñû êåçäå †çiìíi¡ äå áàñûìà êåëiï, ñî£àí æàóàï òàáà àëìàé, æåðãå ¼àðàäûì. – μÿò åìåñ ïå? Ì´íû¡ íå? – äåï ûçàäàí ê¥éiï-ïiñêåí Á„òèìà îíñûç äà ñîë¼ûëäàï ò´ð£àí áiëåãiìäi æ´ë¼ûïæ´ë¼ûï æiáåðäi. – À-à! – äåï ¼àëäûì àóûðñûíûï. Á„òèìà îíûìà ¼àðàéòûí ò¥ði æî¼. «Íåãå æàçäûðäû¡, íåãå æàçäûðäû¡?» äåï æàíûìäû ê†çiìå ê†ðñåòiï, ñiëêiëåé áåðäi. – Ñåíäå ´ÿò æî¼ åêåí, – äåäi àìàëû òàóñûë£àí ñî¡. – Ìåí åíäi ñåíiìåí ñ†éëåñïåéìií. ‡çi¡ àóëà¼ æ¥ðøi ìåíåí. Íå ¼ûë£àí áàëàñû¡?.. Á„òèìà äóûëäàï, ¼ûçàðûï êåòêåí áåòií áàñûï, ìåíåí îçûï êåòòi. Ìåí „ëi äå †ç êií„ìà òîëû¼ ò¥ñiíáåé, ìàé òîïûðà¼¼à àÿ£ûìäû ñ¥¡ãiòå áàñûï, ñî¡ûíàí ¥íñiç åðiï êåëåìií. Ûìûðò æàáûëûï, áiç àóûë£à òà¼à£àíäà, Á„òèìàíû¡ àøóû òàð¼àï, ìåíi ê¥òiï àëäû.

– 232 – – Àóûðà ìà? – äåäi ìà£àí ê†çiíi¡ ¼èû£ûìåí ¼àðàï. Ìåí òà£û ¥íäåìåäiì. «Àóûðàäû» äåñåì, íàìûñ æiáåðìåéäi, «àóûðìàéäû» äåñåì, „ëãiäåé ´ñòàï, æàíûìäû øû£àðà ìà äåï ¼îð¼ûï êåëåìií. – Êåòïåé ìå åíäi? – Êåòïåéäi, – äåäiì ìi¡ãið åòå ò¥ñiï. Îñû êåçäå Á„òèìàíû¡ æûëû æ¥çáåí æûìèûï ¼àðà£àíûí áàé¼àï ¼àëäûì. Áàñûìäû ê†òåðiï, òóðà ¼àðàó£à áàòà àëìàäûì. Æ„áiðëåíiï, æûëàï æiáåðãiì êåëäi. – Æ¥ðøi åíäi òåçiðåê, – äåäi Á„òèìà ¼îëûìíàí åïòåï ´ñòàï, æàëûí£àíäàé áið ¥íìåí, – æ¥ðå ¼îéøû, êåø áîï êåòòi. III Áiç æåòiíøi áiòiðãåí æûëû (îë êåçäå áiçäi¡ æà¼òà îí æûëäû¼ ìåêòåï áîë£àí åìåñ) ñî£ûñ áiòòi. Áiðàç àäàì òiði ¼àéòòû. Îíû¡ iøiíäå ìåíi¡ æåçäåì ìåí Á„òèìàíû¡ „êåñi Ñåðiêáàé áàð. Ñåðiêáàé àóûð æàðàëàíûï, 10 àéäàé ãîñïèòàëüäà æàòûïòû. Ñîíäà äà æàðàñû òîëû¼ æàçûëìàé, êåëãåííåí êåéií äå î¼ òèãåí æàóûðûíûíà ä„ði æà£ûï, áàéëàï æ¥ðäi. Áiðåð àéäàí ñî¡ òiðøiëiê ¼àéòà áàñòàëäû. ½àéòûï êåëãåí êiñiëåðäi¡ ¼ûçìåòêå ò´ðàòûíäàðû ¼ûçìåòêå, ¼àðà æ´ìûñ¼à ò¥ñåòiíäåði ¼àðà æ´ìûñ¼à ò¥ñòi. Á„òèìàíû¡ „êåñi Ñåðiêáàé åñåïøiëiêêå ò´ðäû. Æåçäåì ôåðìà ìå¡ãåðóøiñi áîëûï òà£àéûíäàëäû. Àë ìåíi ìåêòåï áiòiðiñiìåí ìàøèíà îðà¼¼à ñàëäû. Æ„íå ìåí áið ìàøèíà îðà¼òû¡ î¼óûí î¼ûï æàò¼àíäàé, áðèãàäèð åìòèõàí áiòïåé ò´ð£àíäà-à¼ ø†ïòi Ò†ëåê ñàéûíàí øàáàòûíûìûçäû êåëiï àéòûï êåòòi. Ìåí á´£àí äåéií ìåêòåï áiòiðiñiìåí ¼àëà£à áàðûï, ìàìàíäû¼ àëàòûí áið î¼ó£à ò¥ññåì äåï àðìàíäàóøû åäiì. Åíäi ñîë àðìàíûìíû¡ áîñ ¼èÿë åêåíiíå ê†çiì æåòòi. Áiðiíøiäåí, ìåíäå î¼ó£à áàðó£à ¼àðàæàò æî¼ åäi. – Ñåí î¼ûï, ìåíi¡ ê†ñåãåìäi ê†ãåðòïåé-à¼ ¼îéøû, „êåì! Àòà-áàáà¡ î¼ûìàé äà íàíûí òàï¼àí. Åë åñií æèÿ àëìàé æàò¼àíäà ¼àéäà£û ¼àðàæàò, – äåï æåçäåì ¼àòòû êåéiãåíäiêòåí, ñî£ûñòàí ïàéäà áîë£àí æ¥ðåãiíi¡ ´ñòàìàñû ´ñòàï ¼àëà æàçäàï, „ðå¡ òî¼òà£àí.

– 233 – Åêiíøiäåí, ¥ñòiìäå ¼îëäàí òî¼û£àí æ¥í øàëáàð, æ¥í øåêïåííåí áàñ¼à ëûïà æî¼. Ñî£ûñ áiòêåí æûë£û êåðåìåò òàðøûëû¼òû êiì ´ìûòòû äåéñi¡. Áîé ê†òåðiï, ñ„í ò¥çåéòií æàñ¼à êåëiï ¼àë£àíäà îñûäàí ¼èûí åøòå¡å æî¼ åêåí. ¦øiíøiäåí, êîëõîç äà òàñ êåíåøå æàáûñûï, àéûðûëàð åìåñ. – Äûðäàé æiãiò áîëäû¡äàð. Ìåðò áîë£àí à£àëàðû¡íû¡ îðíûí áàñàòûí ñåíäåð åìåññi¡äåð ìå?! Êiì iñòåéäi ìûíà êîëõîçäû¡ æ´ìûñûí?! ‡ëìåëi êåìïið-øàë, àóðó ¼àòûíäàðäû¡ æåãiëói æåòïåäi ìå? Ñåíäåðäi äå ìåêòåï ò„ðáèåëåãåí êîìñîìîë äåéäi-àó. Îé, àóçû¡íû¡ iøií ´ðàéûí, – äåï áàñ¼àðìà ñûïûðòà áî¼òà£àí. Øûíûíäà äà, ìåíi¡ òàï îñûíäàé ñàïûðûëûñ êåçäå î¼ó£à áàðàì äåóiìíi¡ æàéëàó£à ê†ø æà¡à êåëiï, „ëi ¥é äå òiãiëìåé æàò¼àíäà æàé£àñûï îòûðûï, øàé iøïåê áîë£àí íèåò ñåêiëäi åðñi æà£û áàðû äà ðàñ åäi. Ò†ëåê ñàéûíàí Æ„êåé åêåóiìiç æûë ñàéûí øiëäåäå – áèäàéû¼ òîëûñûï, øiðêåé ¼àíàòû ¼óðàé áàñòà£àí êåçäå ø†ï øàáó£à êiðiñiï êåòåìiç. Æ„êåé ñî£ûñòàí ¼àéò¼àí, „ëi ¥éëåíáåãåí, „éåë ìiíåçäi ê†¡iëøåê, ìîìûí æiãiò. Æ´ìûñ¼à áåðåêåëi, áåéíåò¼îð æàí. * Á´ë †¡iðäi¡ ø†ái ñîë æûëû †òå áèiê, „ði ¼àëû¡ †ñòi. Áiðà¼ ê†êòåìãi æàéûë£àí ñóäàí æåðäi¡ á´ðûí£û æàðû¼òàðû êå¡åéiï, ê„äiìãi ¼àçàíø´¡¼ûðëàð£à àéíàëûï, îðà¼¼à ¥ëêåí ¼èûíäû¼ òó£ûç£àí. Ìåíi¡ ìàøèíà îðà£ûì ò¥ñ êåçiíäå îñûíäàé áið ø´¡¼ûð- £à áàòûï ¼àëûï, †çiì äî¡£àëà¼òû¡ ¥ñòiíå ¼´ëàï, î£àí ¼îñà îðà¼òû¡ æ¥çi ¼èðàï, òiði „áiãåðãå ò¥ñiï æàò¼àíûìäà àóûë æà¼òàí áiçãå ¼àðàé åêi àòòû ¼´ëàäû. Ê†ê æîð£à àòòû¡ ¥ñòiíäåãi áàñ¼àðìà áîëäû, ¼àðàãåð àò¼à ìiíãåí ¼àëïà¼òû êiñiíi òàíûìàäûì. Îëàð êåëãåíäå ìåí äå †ãiçäåðäi øûáûðò¼ûëàï, ìàøèíà îðà¼òû æàðû¼òàí øû£àðûï, æà¡à æ¥ç àóûñòûðûï áîëûï, ø´¡¼ûðäû¡ åðíåóiíå ¼´éðû£ûìäû ¼îéûï, òåðiìäi áàñûï, äåì àëûï îòûð£àì. – Ñàëàìà£àëåéêóì, – äåãåí ñ„ëåìiìäi äå àëìàñòàí: – È„, áàëà, íå îòûðûñ á´ë? – äåäi †êòåì ¥íìåí áàñ¼àðìà. – ½àçið äåìàëàòûí óà¼ûò ïà åêåí?! Íå£ûï †íäiðìåãåíñi¡äåð †çäåði¡?

– 234 – Ìåí áàñûìäû ê†òåðiï, áàñ¼àðìà£à ¼àðàï åäiì, ê†ê æîð- £àíû¡ ¥ñòiíäå ¼àìøûñûí á¥éiðiíå òàÿíûï, †çåíãå äåéií ñîçûë£àí øàë£ûíäû áåòêåéãå àñòàìñè ¼àðàï ò´ð åêåí. – È„, ñ†éëå, – äåäi ¼ûçàðà á†ðòêåí æ¥çií ìà£àí á´ðûï. – Æàðû¼¼à ò¥ñiï êåòòiì, – äåï ê¥ìiëæiäiì. – Øû£àð- £àíûì îñû æà¡à £àíà... ‡çiì îðà¼¼à ¼´ëàï... – Æåðäi¡ àñòûíà íå£ûï ò¥ñiï êåòïåéñi¡, æ¥ãåðìåê. Íå¡å áûëæûðàï ò´ðñû¡? ¦êiìåòòi¡ øàðóàñûíàí ¼ûìáàòïûí äåï ò´ðñû¡ áà? Ìåí ¥íäåãåì æî¼. Àò ¥ñòiíäå øiðåíiï ò´ð£àí æóàí ò´ë£à- £à æèiðêåíå ¼àðàäûì. Æ„íå áàñûìà ìûíàíäàé îé êåëäi. «Ìåíi¡ ñîðûì ¼àéíàï îòûð£àíû ìûíàó, àë áàñ¼àðìà ´é¼ûñû ¼àí£àíøà ´éû¼òàï, òîé£àíûíøà iøiï-æåï, îäàí êåéií ä¥íèåíi áið †çi òûíäûðûï æ¥ðãåíäåé îñûíøà „êiðå¡äåéäi. …ðêiì †ç õàë-¼àäàðûíøà ¥êiìåòêå „ðò¥ðëi ïàéäà êåëòiðói ì¥ìêií, áiðà¼ æ´ðòòû¡ á„ði äå áiðäåé òåðëåï, áiðäåé ¼èíàëó£à òèiñòi åìåñ ïå? Á´ë íåãå ìà£àí ¼îæàëû¼ ¼ûëàäû?» – …é, øûðà¼, – äåäi ìåíi¡ ¼àðà£àíûìäû ´íàòïàé, – „ã„ð îñû ñàéäû¡ áîéûí àéäû¡ àÿ£ûíà äåéií áiòiðìåñå¡, æîí òåði¡íåí òàñïà òiëiï àëàìûí, áiëäi¡ áå? Ñîñûí àíäà- £ûäàé îòûðûñû¡äû åíäiã„ði ê†ðìåéòií áîëàéûí. Ò´ð îðíû¡íàí! Ìåí îðíûìíàí ò´ðäûì. – ½àé¼àé! – äåäi áàñ¼àðìà ¼àìøûñûíû¡ ñàáûìåí ìàøèíà îðà¼òû ê†ðñåòiï. – Æî¼, ¼àé¼àéìàéìûí, – äåäiì òiñòåíiï, ûçàäàí „ðå¡ øûäàï. Áàñ¼àðìà àòûí òåáiíå ò¥ñiï åäi, ìåí æåðäåí øûáûðò¼ûìäû àëäûì. Áiðà¼ îë ìåíåí ¼îðû¼¼àí æî¼. – Òàðò òiëi¡äi! – äåï ¼àìøûñûíû¡ òîáûë£û ñàáûìåí êåóäåìíåí í´¼ûï æiáåðäi. Ðàñ, îíøà ¼àòòû òèãåí æî¼. Áiðà¼ „¡ãiìå ¼àòòû òèþäå ìå?! Ò¥òiãiï, àøó ¼ûñûï ò´ð£àíäà á„ðiáið, ¼àòòû òèñå äå ñåçáåñ å¡. Å¡ àóûðû ñà£àí ¼îë æ´ìñàë£àíû £îé. Ìåí øûáûðò¼ûíû¡ ñàáûìåí ê†ê æîð£àíû áàñòàí ¼´ëàøòàï ò´ðûï ñàëûï †òòiì. Àò øàë¼àëàé îñ¼ûðûíûï, ¥ñòiíäåãi áàñ¼àðìàíû ò¥ñiðiï êåòå æàçäàäû. Øûáûðò¼ûíû ò†áåìå ¥éiðiï, øàðò åòêiçãåíiìäå æàíûíäà£û ¼àðàãåð àò òà ¥ðêiï, åêåói æàïûðûëà øåãiíäi. Îñû êåçäå Æ„êåé †ãiçäåðií òî¼òàòûï, ¼àñûìûç£à êåëãåí åêåí.

– 235 – – ‡é, ñåí æûíäàíûï êåòòi¡ áå? – äåï ¼îëûìäà£û øûáûðò¼û£à æàðìàñà êåòòi. – …é, èòòi¡ áàëàñû, – äåäi áàñ¼àðìà ¼´òûðûíà àé¼àéëàï, – ìåí ñåíi¡ „êå¡äi áiëåìií, õàëû¼ æàóû áîë£àí. Ñåí ñîíû¡ ê¥øiãiñi¡. …êå¡íi¡ àóçûí... ñåíi ¼´ðòó£à øàìàì êåëåòií øû£àð. Ò´ðà ò´ð, á„ëåì... Ò´ðà ò´ð... Áàñ¼àðìà àòûí áîðáàé£à áið ñàëûï, øàáûíäû¼ æèåãiìåí ñèûðøûëàð£à ¼àðàé ûç£ûòà æ†íåëãåíäå äå: – Ò´ðà ò´ð, á„ëåì! – äåï áàðà æàòòû. Ìåí †çiìíi¡ àóçûìäû àøñàì-à¼ æûëàï æiáåðãåëi ò´ð£àíûìäû ñåçäiì äå, «Íå áîëûï ¼àëäû, æàíûì-àó, àéòñà¡øû» äåï ¼èûë£àí Æ„êåéäi¡ ñ´ðà£ûíà æàóàï áåðìåñòåí, †ãiçäåðiìäi ¥ñòi- ¥ñòiíå øûáûðò¼ûëàï, àéäàé æ†íåëäiì. Êåëåñi ê¥íi òà¡ ñ„ðiäåí æàó£àí æà¡áûð êåøêå äåéií áàñûëìàäû äà, ø†ï ¼´ð£à£àíøà æåéäå, äàìáàëûìûçäû æóäûðûï àëìà¼¼à àóûë£à òàðòûï êåòòiê. Æîëäà êåëå æàòûï, Æ„êåéãå ìûíàíû àéòòûì: – Æ„êå! Ìåí îñû òàÿó ê¥íäåðäi¡ áiðiíäå êåòåìií. Ìåíi¡ ¼´ðàë-ñàéìàíäàðûìäû †çi¡ ò¥ãåíäåï †òêiç. Áîëìàñà áið àäàì æiáåðåð. – ½àé æà¼¼à, á„òið-àó, – äåäi òà¡ ¼àë£àí Æ„êåé. – Îíû òàï ¼àçið †çiì äå áiëìåéìií. – Ñåí íåìåíå, áàñ¼àðìà ´ðûñòû äåï... åëäåí áåçåñi¡ áå? – Æî¼, æî¼! Îäàí åìåñ, Æ„êå. («Äåãåíìåí, á´ äà ñåáåï» äåï îéëàäûì iøiìíåí) Îíû ìåí òiïòi ñîë ñà£àòûíäà ´ìûòûï êåòêåì. Îäàí åìåñ... Î¼ó£à æ¥ðåì. Ìåíi¡ ¼èÿ àëìàé, ¼èíàëàòûí àòà-àíàì æî¼, Æ„êå. Ìà£àí ¼àéäà áîëñà äà á„ðiáið åìåñ ïå? Æåòiì àäàì£à á„ðiáið! Æ„êåé òûì áîñ êiñi £îé, ìåíi¡ ê¥éçåëãåí áið àóûç ñ†çiìå ê†çi æàñàóðàï øû£à êåëäi. – …é, Îéìàóûò à£àéëàð äàíûøïàí åäi £îé! …é, íåñií àéòàñû¡! Îë êiñiëåð òiði áîëñà, ñåíi àëà¼àí£à ñàëûï áà£àð åäi £îé. …é, øiðêií-àé, áîëìàäû £îé! – ‡çi¡ îéëàøû. ‡ñòiï æ¥ðå áåðñåì, áàñòû¼ ò¥áiìå æåòåäi £îé. Íå àëûï æàò¼àí àáûðîé æî¼. Ê†ðiíãåíãå ò¥ðòêi áîëûï. Ìåí æî£àëûï êåòñåì, åøêiì içäåé ¼îéìàñ, àë ìûíà ¼î¡ûð †ãiç æî£àëûï êåòñå, ¼ûì-¼óûò áîëàòûíû àíû¼! Ñîëàé åìåñ ïå! Ñîñûí áåë áàéëàäûì. Àìàíäû¼ áîï, ò¥ñiï êåòñåì, ¥ø-ò†ðò æûëäà áið ìàìàíäû¼ àëûï øû£àìûí.

– 236 – – Ì-ì, ñîëàé äå, – äåäi Æ„êåé ò¥ñiíiï. – Î äà æ†í. Ñåí †çi¡ áiðàç áiëiìi¡ áàð áàëàñû¡. Ì„ã„ð î¼ó£à ò¥ñiï êåòñå¡, ¼´äàé áiëåäi, îñû áàñ¼àðìàíû¡ îðíûí æ´ëûï àëàñû¡. – Åêiíøiäåí †çiìäåãi ¼àðàæàò àçäàó. Ñåí ìà£àí ¼àòûí àëìà¼ áîï æ¥ðãåí à¼øà¡íàí áiðàç à¼øà áåð. Ñîñûí ìåíi¡ á¥êië å¡áåêà¼ûìäû †çi¡ àë. – ‡ãiçäåðäi íå iñòåéñi¡? – Ñèûð£à ¼îñûï êåòåì. – Ñåí îíäà Êåíæåáàé ¼àñ¼àíû ìà£àí òàñòàï êåò. Øåòêi ¼àñ¼à †ãiç æàñòàó ìàë, æàðàìàé æ¥ð. – Ìåéëi, á„ðií àë. – Å, ä´ðûñ îíäà, ¼´äàé áåòi¡íåí æàðûë¼àñûí. Àçàìàò áîï êåòñå¡, áiçãå çèÿíû¡ òèìåñ. Áiðà¼ åëäi ´ìûòïà. Êåøòåòiï À¼ñóàòòà£û àóûë£à æåòòiê. Æåçäåì ¥éäå åêåí. ¦ø-ò†ðò ê¥ííåí áåði æ¥ðåãi øàíøûï, á¥ãií £àíà ò„óið áîëûïòû. – Ò†ëåê ñàéûí à£´ñ¼à äåéií áiòiðåñi¡äåð ìå? Áûëòûð- £ûäàí ¼àíäàé åêåí †çi? – äåäi äå ¼îéäû. Øàéäû äà òûï-òûíûø îòûðûï iøòiê. Òåê æàòàðäà ìåíi ¼àéðàí ¼àëäûð£àí ìûíàíäàé áið æàé áîëäû. Æåçäåì ò†ñåãiíi¡ ¥ñòiíäå äàìáàëøà¡ îòûðûï, ¼ûìûç iøòi äå: – …áäiê„ðiì, – äåï ¥í ¼àòòû. – …ó. – ½´ëà£û¡ ñàë. Àéòàòûí ñ†çiì áàð... – Æåçäåì ñàóñà¼òàðûí æà¡à ê†ðãåíäåé, ì´¼èÿò ¥¡iëiï áiðàç îòûðäû. – …êåøåøåäåí åðòå ¼àëûï å¡... Àäàì àÿäû ìà, ¼´äàé àÿäû ìà, „éòåóið, òåíòiðåï, æåòiìäiê ê†ðãåí æî¼ñû¡. Áà¼òûì, î¼ûòòûì. Áåòi¡íåí ¼à¼¼àí ê¥íiì æî¼. Ìiíåêè, åíäi æiãiò áîëäû¡. Îíû äà ê†ðäiì. Êåøåãi ñî£ûñòà áið îêîïòû¡ ò¥áiíäå †ëiï ¼àëñàì ¼àéòåð åì. Ò„óáå, „ðèíå, ò„óáå! Ôðîíòòà æ¥ðãåíäå Ñåðiêáàé åêåóiìiçäi¡ áîðà£àí î¼ àñòûíäà æàòûï àéò¼àí ñåðòiìiç áàð, òiði ¼àéòñà¼, ñ¥éåê æà¼ûí òóûñ áîëìà¼¼à... ‡çiìíåí òó£àí ´ë æî¼... È„... Ñåðiêáàéäû¡ ´ëäàé ¼ûï àñûðàï îòûð£àí æàë£ûç ¼ûçû Á„òèìàíû ñà£àí àëûï áåðåì. ½îëûìíàí åíøi á†ëiï, ¥é ¼ûëàì. ½´äà ò¥ñiï ¼îéäûì... Æåçäåì îñûíû àéòòû äà, êåíåò àóà æåòïåãåíäåé àóçûí àøûï, áåòi òûðæèûï, êåóäåñií ´ñòà£àí ê¥éi æàñòû¼¼à ¼´ëàï áàðà æàòòû. Æ¥ãiðiï áàðûï, áàñûí ñ¥éåäiê.

– 237 – – Òà£û äà ´ñòàäû-àó, ¼´ð£ûð-àé, – äåï àïàéûì ê¥éiíå ñ†éëåï, æàñòû¼¼à áàñûí ñàëäû. Ìà¡äàéûíà äûì¼ûë îðàìàë áàñòû¼. Æåçäåì „ëäåí ñî¡ ê†çií àøûï, „ëñiç ¥íìåí: – Åøòåìå äå åòïåñ, àáäûðàìà¡äàð, ä„ðiìäi „ïåðøi, – äåäi. Æåçäåì òûíûøòàëûï, ´é¼û£à êåòòi. Áiç äå øàìäû ñ†íäiðiï, ò†ñåãiìiçãå ¼èñàéäû¼. Åêi ê†çiì áà¼ûðàéûï, àøû¼ ò¥íäiêòåí ¼´ëà£àí áîç ñ„óëåãå ¼àðàï æàòûðìûí. Ò¥íäiêòåí æàë£ûç æ´ëäûç ê†ðiíäi. Àé ñ„óëåñiíå ìàëûíûï, ¼àë¼ûï æ¥ðãåí à¼ áàóûð á´ëòòû¡ òàñàñûíà åíiï, æî¼ áîëäû äà, ¼àéòà ê†ðiíäi. Àëûñòàí, øåêñiç áið „ëåìíåí ¼´áûëûï, æûìû¡ ¼à£àäû. Á´ëòòàð ê†øiï áàðàäû. Ñîíàó ì„¡ãiëiê àñïàí „ëåìiíäå ä¥íèåíi¡ á„ði ¼ûì-¼óûò çå¡iï æ¥ð. ¤àæàéûï ä¥íèå, øàò ò´ðìûñ àëûñòà, ¼èûðäà, „ëi äå àëûñòà äåï àðáàï ò´ð£àíäàé. Îñûíäàé áið êå¡ ä¥íèåíi, åðêiíäiêòi, àëûñòû à¡ñàï æàòûï, îé£à áåðiëäiì. Àÿ£ûí „ì„íäà à¡äàï áàñàòûí, ñîíäû¼òàí åø¼àøàí äà áà¼ûòñûçäû¼¼à ´øûðàìàéòûí, áiðà¼ áà¼ûòòû äà áîëûï æàðûìàéòûí, ê„äiìãi åêi îéëû àäàìäàð ñåêiëäi, ìåí äå áåëãiñiç áið î¼è£àíû¡ áàñûìà ò†íiï ò´ð£àíûí ñåçiï, ¼îáàëæó£à àéíàëäûì. Á„òèìàíû îéëàäûì. Æåçäåì àéò¼àí ïè£ûë ¥ø ´éû¼òàñàì ò¥ñiìå êiðãåí åìåñ. «¦éëåíó, ñ†éòiï, ê„äiìãi „éåëãå àéíàëäûðó. Î, òîáà, ìûíàó ìàñ¼àðà ¼îðëû¼ åìåñ ïå?! – äåãåí îéäàí æ¥ðåãiì èíå ñ´¼¼àíäàé æèûðûëàäû. – Ò¥ó, ´ÿò-àé! μÿò-àé!.. Ò´ï-ò´íû¼ ñåçiìäi îñûíøà ëàéëàï...» Ê†ðïåìäi òàñ á¥ðêåíiï, äóûëäà£àí áåòiìäi áàñûï, ´çà¼ æàòòûì. Æ„áiðëåíãåíiì ñîíøà, †êñiï æûëà£ûì êåëäi. Åðòå¡ ê¥í øû£ûñûìåí-à¼ á„ði æàáûëûï, àÿ¼-¼îëûìäû ìàòàï áàéëàï, ¥éëåíäiðå ñàëàòûí ñåêiëäi. «Æî¼, æî¼, êåòåì, – äåï áåêiíäiì iøiìíåí. – Ìûíàó ´ÿòòàí áiðæîëà †ëãåí àðòû¼. Ñîíäà á„ði ´ìûòûëàäû. Òåê îñû æàéûíäà îéëàìàñàì åêåí». Ìåí ò¥íiìåí ê†ç iëãåì æî¼. Ñûðòòàí òà¡ ñ„óëåñi áiëiíãåíäå äå îñûíàó æàíûìäàé æà¼ñû ê†ðãåí, áiðãå †ñêåí Á„òèìàíû àð æåòiï, „éåëäiêêå àëó äåãåí ñ´ìäû¼ ïè£ûëäàí åêi áåòiì äó-äó åòiï, ¼àíûìäû ñûðò¼à òåïêåí ñîë ´ÿò ñåçiìiìäi áàñà àëìàé-à¼ ¼îéäûì. Êåéií îéëàï îòûðñàì, ìåí Á„òèìàíû ñ„áè ê¥éiíäå ñ¥éiïïií äå, ñîë ñ„áè ê¥éiíäå æ¥ðåãiìäå ñà¼òàëûï ¼àëûï-

– 238 – òû. Æ„íå îë ìàõàááàò àäàìäàðäû¡ ïåðiøòåíi, ïàé£àìáàðäû ñ¥éãåíi ò„ðiçäi áîëûï, ïåíäåëiê ¼àðûì-¼àòûíàñ, ïåíäåëiê ñ¥éiñïåíøiëiê, æåð áåòiíäå æ´ïòàñûï òiðëiê ¼´ðó, ´ðïà¼ ¼àëäûðó çà¡äûëû£ûí ñåçiíó, òà£û ñîë ñèÿ¼òû †ìiðäi¡ øûíäû¼òàðûíà áiðäå-áið ¥éëåñïåéòií òà¡£àæàéûï, ò¥ñiíiêñiç áiðäå¡å áîëûï øû£ûïòû. Ñîíäà áàðûï ìåí áiçäåð ¥øií ê¥éiíóäi¡ äå, ñ¥éiíóäi¡ äå, àøóäû¡ äà, ìàõàááàòòû¡ äà ¼óàò ì†ëøåði „ó áàñòà àäàìäàð£à òàáè£àò á†ëãåí øàìàäàí àñïàó êåðåê åêåíäiãií, åãåð îäàí àññà, ìà£ûíàñûçäû¼¼à ´øûðàéòûíûí ò¥ñiíäiì. Åðòå¡iíå Ñåðiêáàéäû¡ ¥éiíå áàðó£à áàòûëûì æåòïåäi. Ò¥ñòå Á„òèìà ñó àëó£à †çåíãå áàð£àíäà, æà£àäà ê¥òiï îòûðäûì. Ê¥íãå ê¥éiï, ¼î¡ûðàéûï êåòiïòi. Àñû£ûï, òåç æ¥ðãåííåí ¥øêið ì´ðíûíû¡ ´øû òåðøiï, åíòiãiï ò´ð. – Àïà¡ àóûðìàé ìà? – äåäiì Á„òèìà øåëåê ïåí èiíà£àøòû òàñòàï, æàíûìà îòûð£àíäà. – Àóûðìàéäû. – Ê†êå¡ øå? – Îë äà àóûðìàéäû. – Áåòi¡ íåãå æàðûëûï êåòêåí? – Ñó£à ò¥ñêåííåí... Á„òèìà á´ðûìûíà áàéëà£àí ê†ê ëåíòàíû ¼àéòà-¼àéòà òiñòåëåï, åðìåê ¼ûï îòûðäû. – Òûðíà£û¡äû àëìàïñû¡ £îé, – äåäiì ¼îëûíà ¼àðàï. – Ñîë ¼îëûì †òå û¡£àéñûç... Ä´ðûñ àëà àëìàéìûí... – Ò´ðà ò´ð, ¼àçið àëûï áåðåéií. – Ìåí ¼àëòàìíàí á„êiìäi àëûï, òûðíà£ûí àëó£à êiðiñòiì. – Áiðäå¡å àéòàéûí, ðåíæiìåéñi¡ áå? – Æî¼. – Ìåí ò¥íäå æåçäåìíåí æàìàí õàáàð åñòiäiì. Á„òèìà ¥íäåãåí æî¼. – Ñà£àí àéòòû ìà? – Æî¼, àéò¼àí æî¼... Áiðà¼ ìåí ¥éäå „¡ãiìåëåñiï îòûð- £àíäàðûí ñûðòòà æ¥ðiï åñòiï ¼îé£àì. – È„, íå àéòòû îëàð? – Íå àéòñûí. Îñûíäàé ñ†çiìiç áàð... Û-û, åêåóiìiçäi ¼îñàìûç äåäi. – È„, ñîñûí? – Ñîñûí àïàì «…ëi øiï-øèêi áàëà åìåñ ïå åêåói äå», – äåï æûëàäû.

– 239 – – Ñîñûí? – Ñîñûí ê†êåì ´ðûñòû. «Ìåí ñåíi 15-i¡äå àë£àì», – äåäi... – Ñîñûí? – Ñîñûí, ñîë. Åêåóiìiç äå ¥íñiç îòûðäû¼. Æà£àëàóäàí ñó ò¥áiíäåãi ¼àéðà¡ òàñòàð, ìàë içäåði àíû¼ ê†ðiíiï ò´ðäû. Á„òèìàíû¡ «àïàì æûëàäû» äåãåí ñ†çiíåí êåéií, á´ë iñòi¡ êiñi æ„áiðëåéòií áið ì„íi áîëó êåðåê äåãåí îé£à áåêè ò¥ñòiì. – ½´ðûñûí, – äåäiì ìåí áàñûìäû æåðäåí ê†òåðóãå ´ÿëûï, – î¼ó£à êåòiï ¼àëàì... Êåòåì. – ½àëàé êåòåñi¡? – ½àøûï êåòåì. Á„òèìà àÿ£ûíû¡ àñòûíäà£û òàñ êåñåêòi æûëæûòûï, †çåíãå ò¥ñiðiï æiáåðäi. Øîëï åòiï, ¥ñòiìiçãå ñó øàøûðàäû. – Æà¡áûð, – äåï ê¥ëäi Á„òèìà ìà£àí ¼àðàï. – ½àøûï êåòåì äåéñi¡ áå? – È„, ¼àøûï êåòåì... Ñåí áiðà¼ òiñi¡íåí øû£àðóøû áîëìà. – Àïàìà äà àéòïàéûí áà? – Àïà¡à ìà?.. Àïà¡à àðòûíàí àéòñà¡ àéòàðñû¡. – Æà¡áûð, – äåäi îë òà£û áið òàñòû äîìàëàòûï æiáåðiï. – Æîëû¡à à¼øàíû ¼àéäàí àëàñû¡? – À¼øàíû òàáàòûí áîëäûì £îé, – äåäiì åðåñåê àäàìäàðäàé áàéñàëäû ïiøiíìåí. – Òåê áàñ¼àðìàìåí øåêiñiï ¼àë£àíûì øàòà¼ áîëûï ò´ð. Å¡áåêà¼ûìäû æåï ¼îéûï æ¥ðìåñå... Îñûäàí ñî¡ «¼àëàé øåêiñòi¡» äåãåí Á„òèìàíû¡ ñ´ðàóûí ê¥òiï, ¥íäåìåé ¼àëäûì. – ½àëàé øåêiñòi¡? – äåäi îë àéò¼àíäàé. Ìåí àðàñûíà †çiìíi¡ ïàéäàìà øåøiëåòií áiðíåøå î¼è£àëàð ¼îñûï, ø†ï áàñûíäà áîë£àí æà£äàéäû áàÿíäàï áåðäiì. Ì„ñåëåí, áàñ¼àðìàíû¡ «òàðò òiëi¡äi» äåï æåòiï êåëåòií æåðiíäå, êåðiñiíøå, ìåí æåòiï áàð£àí áîëûï øû¼òûì. Ìåíi¡ êåóäåìíåí ¼àìøûìåí í´¼ûï ¼àëàòûí æåðiíäå, ìåí äåíåìå òèãiçáåé, ¼àìøûñûí æ´ëûï àë£àí áîëûï øû¼òûì. Îäàí êåéií áàñ¼àðìà àò ¥ñòiíäå, ìåí æåðäå, æåêïåæåê àé¼àñûï êåòêåí áîëäû¼. …ñiðåñå áàñ¼àðìàíû¡ «àòòàí

– 240 – ¼´ëàï, ¼àëïà£û ´øûï êåòåòií» æåðiíäå Á„òèìà iøåãi ¼àòà, ê†çiíåí æàñ à¼¼àíøà ê¥ëäi. – Àçäàï ñåíi¡êiðåìåäiì, áiðà¼ ¼ûçû¼ åêåí, – äåäi ê†çiíi¡ æàñûí ñ¥ðòiï æàòûï. – Êåë, á„ñòåñåéiê, – äåäiì ìåí †æåòòåíiï. – Íå òiãåñi¡, òóðà áàñ¼àðìàíû¡ †çiíå áàðûï, áåòòåñåì. ‡òiðiê áîëñà... Ê„íå, á„ñòåñåñi¡ áå? Á„òèìàíû¡ á„ñòåñïåéòiíií áiëiï àë£àí ñî¡: – Á„ñòåñåìiç áå, à? – äåï ¼àçið áàðàòûíäàé îðíûìíàí ò´ðà êåëäiì. Á„òèìà òà£û áið òàñòû ñó£à ò¥ñiðiï æiáåðìåê áîëûï, àÿ£ûí ñîçà áåðäi äå, òàéûï êåòiï, ñûð£àíàé æ†íåëäi. Ñûð- £àíàï áàðà æàòûï, ìåíi¡ òiðñåãiìíåí ´ñòàé ¼àëûï åäi, ñó£à åêåóiìiç äå ´ìàð-æ´ìàð ¼´ëàäû¼. Á„òèìà àð¼àñûìåí ¼´ëà- £àíäû¼òàí áiðäåí áàòûï êåòiï, ¼àéòà øû¼òû. – Ôó! – äåäi àëà¼àíûìåí áåòií ñ¥ðòiï. – Àð¼àìà áið òàñ áàòûï êåòòi. Ñåí ¼àëàé ¼´ëàäû¡, à? – Ìåí àÿ£ûììåí ò¥ñòiì. Á„ðiáið ñó áîëäûì. – Ì„-„, ìåíi ¼àðà, – äåäi äå, Á„òèìà †ç ò´ð¼ûíà †çi ¼àðàï, ê¥ëiï æiáåðäi. Iøií áàñûï, iøåãi ¼àò¼àíøà ê¥ëäi. Á„òèìàíû¡ ìàëìàíäàé áîë£àí ñàðû ñ„òåí ê†éëåãi á´ëòèûï ¼àë£àí êåóäåñiíå, æ´ï-æ´ìûð ñàíäàðûíà åòiìåí åò áîëûï æàáûñûï ¼àïòû. Æàëà¡àø àäàì ñèÿ¼òû. – ½àðàìà, – äåäi ìà£àí ê†çií àëàðòûï. – Íåãå ¼àðàéñû¡? – Êiì, ìåí áå?.. Ìåí ¼àðàï ò´ð£àì æî¼. – …ðèíå, ñåí. – Á„òèìà æà£à£à øû£ûï, ê†éëåãiíi¡ åòåãií ñû¼òû. – ½àøàí æ¥ðåñi¡? – äåäi òåðiñ ¼àðàï ò´ðûï. – Á¥ãií ø†ïêå áàðàìûç... Ñîë æà¼òàí êåòåì. Åíäi êåëìåéìií. – À-à?! – Á„òèìà á´ðûëûï, òà¡ûð¼àé ¼àðàäû. – Êåëìåéñi¡ áå? Îñû á¥ãií áå? – äåäi ê†çi æûïûëû¼òàï. – Æî¼... è„, îñû á¥ãií... – Åíäåøå... – Á„òèìà áiðäå¡å àéò¼ûñû êåëiï, àëäûìà êåëäi äå, ¥íäåìåé ò†ìåí ¼àðàï, ê†éëåãiíi¡ åòåãií ´çà¼ ñû¼òû. – Åíäåøå, æà¼ñû... – Á„òèìà áàñûí ê†òåðãåíäå ñó åêåíi, „ëäå ê†çiíi¡ æàñû åêåíi áåëãiñiç, áåòiíäå iði-iði òàìøûëàð iëiíiï ò´ðäû. – Æà¼ñû, – äåäi åðiíäåði äiðiëäåï.

– 241 – – Æà¼ñû, – äåäiì. Æ¥ðåãiìäi áiðåó æ´ë¼ûï ¼àë£àíäàé áîëäû. Îñû êåçäå ñó£à êåëå æàò¼àí êåëiíøåêòåðäi¡ ñàìáûðëà- £àí äàóûñòàðû, øåëåê ¼à¡£ûðû åñòiëäi. Á„òèìà àñû£ûñ ñó àëäû äà, èiíà£àøòû èû£ûíà ñàëûï, æà£à£à øû¼òû. Á´ðûëûï ¼àðàó£à äà ¥ëãåðãåí æî¼, åêi øåëåêòi àóûðñûí£àíäàé ¼àáûð£àñû ìàéûñûï, òåç-òåç áàñûï, æîð£àëàé æ†íåëäi. Æ´ðò ê†çiíåí †ñòiï æàñûðûí£àíûìûç ìà£àí ¼ûçû¼ áîëûï ê†ðiíäi. Ñîë ê¥íi àóûëäàí áiðæîëà øû¼òûì. Àðòû¼ ê†éëåêê†íøåêòåðiìäi áiëäiðìåé ñàëûï àëäûì. 4-5 ê¥ííåí êåéií Ò†ëåê ñàéûíû¡ ìà¡ûí çåðòòåï æ¥ðãåí ãåîëîãòàðäû¡ ìàøèíàñûíà îòûðûï, àóäàí îðòàëû£ûíà æ¥ðiï êåòòiì. ½îøòàñàðäà Æ„êåé ¼îëûìíàí ñ¥éiï: – Ñåí ¼àéòûï êåëãåíøå ìåí äå áàëàëû-øà£àëû áîëûï îòûðàìûí, àìàíäû¼ïåí æîëû£àéû¼. Æîëû¡ áîëñûí, – äåï î¡ ñàïàð òiëåäi. Á´äàí êåéií ìåí îñûíàó „ð êåç îéëà£àí ñàéûí æ¥ðåãiìäi øî¼òàé ¼àðèòûí ½î¡ûðàóëû †çåíiíi¡ áîðû¼òû æà£àëàóûí, ê†êïåêòi, æàçû¼ áåòêåéäi ¼àíøà æûë ñà£ûíûï æ¥ðäiì!.. Î¼ó£à ò¥ñå àëìà£àí ñî¡, ä„ì àéäàï Àëìàòûäàí áið-à¼ øû¼òûì. …ëäåêiìäåðäi¡ ê†ìåãiìåí áàëàëàð ¥éiíå îðíàëàñòûì. 10-êëàñòû áiòiðãåí æûëû æåçäåìå õàò æàçäûì. Áiðà¼ æåçäåìíi¡ ìà£àí äåãåí †êïåñi „ëi òàð¼àìà£àí åêåí, æàóàï ¼àéòàðìàäû. Îäàí ñî¡ àóûëäû¡ àìàíäû£ûí ñ´ðàï, Æ„êåéãå õàò ñàëäûì. Ê†ï ´çàìàé æàóàï êåëäi. Åëäi¡ àìàíäû£ûí, áàÿ£ûøà À¼ñóàòòà îòûð£àíäàðûí, ìåí êåòêåí æûëû ¥éëåíãåíií, åêi ´ëû áàð åêåíií, ¼àçið òðàêòîð æ¥ðãiçåòiíií æàçûïòû. Æåçäåìíi¡, àïàéûìíû¡ àìàíäû£ûí, à¼ûðûíäà †òêåí æûëû áàóûð àóðóûíàí Ñåðiêáàéäû¡ ¼àéòûñ áîë£àíûí, æûëûí áåðãåí ñî¡, Ìà£ðèïà àïàéäû¡ Á„òèìàíû àëûï, Øû£ûñ ½àçà¼ñòàí æà¼òà£û ò†ðêiíiíå ê†øiï êåòêåíií áàÿíäàïòû. «Ñ´ðàñòûðûï, àäðåñií æiáåð», – äåï iëå òà£û õàò æàçäûì. Áiðà¼ àäðåñií òàáà àëìàäû ìà, „ëäå ì´íû ï„ëåíäåé ìà¡ûçäû iñ äåï ´¼ïàäû ìà, æàóàï êåëìåäi. Ñ†éòiï ìåíi¡ åêiíøi †ìiðiì áàñòàëäû. Òàëàé àäàìäàðìåí ä„ìäåñ áîëäûì. …ñiðåñå óíèâåðñèòåòòå æà¼ñû-æà¼ñû

– 242 – äîñòàðûì áàð åäi. Á„ði äå à¼ûëäû, à¼ûíæàíäû, àëáûðò æiãiòòåð-ò´£ûí. Áiç †ìið æàéûíäà, õàëû¼ æàéûíäà, ¼ûç, ìàõàááàò æàéûíäà, ¼î£àì, ìåìëåêåò æàéûíäà ïiêið òàëàñòûðàòûíáûç. Øû£ûñ à¼ûíäàðûíû¡ †ëå¡äåðií æàò¼à ñî- £àòûíáûç. Àäàìçàò †ìiðiíå å¡ æàóàïòû ´ðïà¼ ìûíà áiçäåð äåï ãóiëäåéòiíáiç. Êåðiñåòiíáiç, êåëiñåòiíáiç, „éòåóið æàñ àäàì †ìiðií ¼àëàé †òêiçóãå òèiñ áîëñà, áiç äå ñîëàé †òêiçäiê. Óíèâåðñèòåòòi¡ ñî¡£û êóðñûíäà î¼ûï æ¥ðiï áiðò¥ðëi àñû£ûñ, „ði îéëàìà£àí æåðäåí …ëèÿ äåãåí ¼ûç£à (¼àçiðãi „éåëiì) ¥éëåíäiì. Îë êåçäå êåêiëi ê†çiíå ò¥ñiï ò´ðàòûí, àçäàï áîÿíàòûí, ê†ðiêòi ¼ûç åäi. ¦éëåíó æ†íiíäå ¼ûçäû¡ êîìïîçèòîð „êåñiíåí ð´¼ñàò ñ´ðàìàäû¼ òà, îëàð áiçãå †êïåëåï, áið æûëäàé ¼àòûíàñïàé ¼îéäû. Áiç îë áið æûëûìûçäû øà£ûí áið ï„òåðäå, ê„äiìãi ¥éðåíøiêòi æî¼øûëû¼òà ê¥ëiï-îéíàï, áà¼ûòòû †òêiçäiê. Êåé ò¥íäåði „éåëiìiç åêåóiìiç ò†ñåêòå æàòûï, ´çà¼ ñûðëàñàòûíáûç. Ìåí îíû¡ ¼´ëà£ûíà áóíà¼-áóíà¼ ì´¡äû äàóûñïåí æàñòàéûìíàí æåòiì †ñêåíiìäi æûð ¼ûëûï àéòàòûíìûí. Åíäiãi á¥êië £´ìûðûìäû †çãåëåðäi¡ áà¼ûòûíà, åëiìíi¡ äà¡¼ûíà àðíàéòûíûìäû, êåðåê äåñå¡, á´ë ¥øií ¼àðà áàñûìíû¡ áà¼ûòûí äà ¼´ðáàí åòå àëàòûíûìäû àéòàòûíìûí. «Ìåí ñåíi †çãåëåðäåé ðà¼àò¼à á†ëåï, ¼ûçû¼ ê†ðñåòå àëìàóûì äà ì¥ìêií, – äåéòiíìií î£àí. – ‡éòêåíi ìåíi¡ áàðëû¼ ê¥íiì ìåí ò¥íiì òåê å¡áåêïåí, àçàïòû àóûð å¡áåêïåí †òóãå òèiñòi. Ìåí îòáàñûíû¡ íåìåñå áið áàñûìíû¡ ¼àìûí åø¼àøàí îéëàìàéìûí. Àë ñåí ìåíi øûí ñ¥éñå¡, îñûíû¡ á„ðiíå øûäàéñû¡», – äåéòiíìií. …éåëiì ìà£àí îë êåçäå êåðåìåò ñåíóøi åäi. ½àðà¡£û ò¥íäå ìåíi¡ ìîéíûìíàí ¼´øà¼òàï, á„ðiíå ðèçàìûí, á„ðiíå äå äàÿðìûí äåãåíäåé ¥íñiç æûëàï àëàòûí. Îñûëàé óà¼ûò æûëæûï †òiï æàòòû. Áiðà¼ ìåíi¡ æîñïàðëà£àí †ìiðiì êåëå-êåëå á¥òiíäåé áàñ¼àøà ò¥ðãå àóûñòû. …ëèÿíû¡ „êå-øåøåñiìåí òàòóëàñ¼àííàí êåéií øàðóàøûëû£ûìûç æ†íäåëiï, áàþ£à àéíàëäû¼. Åêi áàëàìûç áîëäû. Àóûð, àçàïòû å¡áåêòi¡ á„ði æàéûíà ¼àëûï, áîñ óà¼ûòûìäà ¥é øàðóàñûíà ê†ìåêòåñiï íåìåñå òåê òûíû£àòûí áîëäûì. Øûáûðò¼ûäàí åòi †ëiï êåòêåí ì„ñòåê †ãiçäåé, „éåëiìíi¡ òàóñûëûï áiòïåéòií ê¥íäåëiêòi ðåíiøií ¥íñiç òû¡äàï îòûðàòûí áîëäûì. À¼øà òàóûï, îòáàñûí àñûðàóäû¡ †çi îíøà î¡àé æ´ìûñ áîëìàé øû¼òû. Îíû¡ ¥ñòiíå

– 243 – „éåëiìíi¡ ä¥íèå¼´ìàðëû£û ìåíi¡ æûëïîñ, iñêåð, ò„æiðèáåëi áîëóûìäû ¼àæåò ¼ûëäû. Æàñòà£û àñàó àðìàí, ¥ìiò-ä„ìå, ñîíàó ñòóäåíò êåçäåãi ïðîôåññîðëàðäû¡ «òàëàíò, áîëàøà£û ìîë» äåãåí ¼îëïàøòàó ñ†çäåði, áîëìàøû ñ„òòi òóûíäûëàð – á„ði-á„ði æàéûíà ¼àëäû. Ñ†éòiï áið êåçäåãi ¼èÿëûìäà£û ´ëûëû¼òû áiðæîëà ´ìûòûï, òåê îòáàñûíû¡ ¼àìûíàí áàñ¼àíû ê†çäåìåéòií, êåøêå æ´ìûñòàí êåëiï, äèâàíäà æàòûï, áàëàëàðûí åðêåëåòåòií, ëàóàçûìäû êiñiëåðìåí ïðåôåðàíñ îéíàéòûí, òàáûñ ñàëû£ûí ñûëòàó åòiï, àéëû¼òàí ¥øò†ðò ñîìäû æàñûðûï ¼àëàòûí, †çãå àæàðëû „éåëäåðãå ¼ûðûíäàéòûí, æèi-æèi iññàïàð£à øû¼¼àíäû ´íàòàòûí, ê„äiìãi ¼àòàðäà£û áið æóðíàëèñêå àéíàëäûì äà øû¼òûì... Ìåíi¡ îñûíàó àò¥ñòi åñêå ò¥ñiðãåí †òêåí ê¥íäåðiìå åíäi òåê ìûíàó æà¡áûð òàìøûëàðû æûëàï à¼¼àí ìàøèíà òåðåçåñiíåí àëûñòà ä†¡ãåëåíãåí òàó æîòàñûíà, æàçû¼ áàóðàé£à ¼àðàï, ¥íñiç îé£à áàò¼àí ¼àçiðãi ê¥éiìäi £àíà ¼îñó£à áîëàòûí øû£àð. IV Áiç à£ûï æàò¼àí òàéûç àðû¼òàí †òiï, ê†øåëåðiíå ¼àç¼àòàð ¼àéû¡ åãiëãåí øà£ûí ïîñåëêåíi¡ øåòiíå åíäiê. Øàëøû¼ ñóäà æ¥ðãåí ¥é ¼àçäàðû æîëäàí áûòûðàé ¼àøûï, àðòûìûçäàí «á´ë íå £àæàï!» äåãåíäåé ìîéûíäàðûí òà¡ûð¼àé ñîçûï, ¼à¡¼ûëäàï, äàóðû£ûñûï ¼àëäû. – Ñåí á´ë êîëõîçäà áîëûï ïà å¡? – äåï ñ´ðàäûì øîôåðäàí. – Áîë£àì, – äåäi îë äî¡£àëà¼ ¼àçûï êåòêåí òåðå¡ æîëäàí ê†çií àëìàé. – Àóäàííàí òûì ¼àøû¼ äåìåñå¡iç, ê†áiíåí æà¼ñû êîëõîç. ½àðà¡ûçøû, à£àøòàðû ¼àíäàé? – Æåði ñ´ëó åêåí. Ò´ð£ûíäàðû áàé-àó, øàìàñû? – Áàé áîë£àíäà ¼àíäàé. Îñû ïîñåëêåíi¡ †çiíäå ò†ðò «Ìîñêâè÷» áàð ê†ðiíåäi. Ñåáåái áà¼øà îòûð£ûçàäû. Îíû¡ ¥ñòiíå ìàëäàðû áàð... Áàðàòûí ¥éi¡içäi áiëåòií áå åäi¡iç? – Æî¼. – Îíäà ñ´ðàéû¼ áiðåóäåí. Øîôåð ìàøèíàíû åñiãiíi¡ àëäûíäà òà¼òàé îðûíäû¼òà ´ðøû¼ èiðiï îòûð£àí êåìïiðäi¡ ¼àñûíà òî¼òàòòû.

– 244 – – Øåøå, – äåäiì òåðåçåäåí áàñûìäû øû£àðûï. – Á„òèìàíû¡ ¥éi ¼àéñû? Êåìïið í´ðû ¼àø¼àí „ëñiç ê†çiìåí áiçãå æàòûð¼àé ¼àðàï, ´ðøû£ûí òî¼òàòòû: – Íå äåï ò´ðñûç? – Á„òèìàíû¡ ¥éi ¼àéñû? Á„òè-ìà-íû¡? – ½àé Á„òèìà? – Ê¥éåói àãðîíîì áîëûï iñòåéäi äåï åñòiï åì. – Å-å, Àéòîë¼ûííû¡ êåëiíi ìå? Àíàó... – Êåìïið ò„ëòiðåêòåï „ðå¡ á´ðûëûï, ¼îëûìåí ê†çií ê†ëåãåéëåï, – ìiíå, ìûíàó, á†ëåê àëáàðû áàð ¥é, – äåï ´ðøû£ûíû¡ ´øûìåí ê†ðñåòòi. Òåðåçå àëäûíäà£û ã¥ë áà£û òà¼òàéìåí ¼îðøàë£àí, øàòûðëû, áèiê ¥éãå ê†çiì ò¥ñòi. ¦éäi¡ å¡ñåñiíi¡ áèiêòiãi ìåí àóëàñûíû¡ òàçàëû£ûíà, áà¼ iøiíäåãi ã¥ëäåðiíi¡ àëóàí ò¥ðiíå, òiïòi îíû ¼îðøà£àí òà¼òàéëàðäû¡ áiðêåëêi „ði ì„íåðìåí æàñàëóûíà ¼àðàï, á´ë ¥éäi¡ ¼îæàéûíäàðûíû¡ òàòó-ò„òòi ò´ðìûñûí, †ç †ìiðëåðiíå ðèçàøûëû£ûí, ñîë ñåáåïòi äå å¡áåêñ¥éãiø åêåíäåðií åëåñòåòóãå áîë£àíäàé åäi. «½àçið Á„òèìàíû ê†ðåì-àó» äåï îéëàï ¥ëãåðãåíiìøå, ìàøèíà åñiê àëäûíà òî¼òàäû. Áiç iøêå êiðóãå áîñà£àäà áàéëàóëû æàò¼àí à¼ ò†áåòòåí áàòà àëìàé, ñîñòèûï-ñîñòèûï ò´ðûï ¼àëäû¼. Ò†áåò áið-åêi ðåò æàë¼àóëàó ã¥ð åòå ò¥ñòi äå, †çiíi¡ ê†çi òiðiñiíäå á´ë àðàäàí åøêiìäi †òêiçáåñiíå ñåíãåí ïiøiíäå æàéáàðà¼àò æàòà áåðäi. …ëäåí ñî¡ ñûðò¼û åñiê ñàðò åòiï àøûëûï, iøòåí æå¡ñiç ñ´ð õàëàò êèiï, øàøûí ò†áåñiíå ò¥éãåí, îðòà áîéëû „éåëäi¡ „ñåì ò´ë£àñû ê†ðiíäi. …éåë ìà¡äàéûíà ò¥ñêåí øàøòàðûí ñàìàéûíà æ¥ðå ¼ûñòûðûï, òàáàëäûðû¼òàí åïòåé àòòàï, ñûðò¼à øû¼¼àíäà îíû¡ Á„òèìà åêåíií àíû¼ òàíûäûì. «‡çãåðiïòi-àó» äåäiì iøiìíåí òà¡ûð¼àï. Á´ðûí£û áàë- £ûí êåéïiíåí iç äå æî¼. Ñàáûðëû. Áiðò¥ðëi á†òåí àäàì ñåêiëäi. Á„òèìà „ëäåíåãå ¥ðåéëåíãåíäåé, „ëäå ´íàòïà£àíäàé, æàòòàó æ¥çáåí êiðæèiï, áiçãå ¼àðàäû. Ìåíi ê†ðäi äå, æ¥çiíåí ò¥ê ¼óàíûø áåëãiñií áiëäiðìåé, áàñïàëäà¼òàí à¼ûðûí ò¥ñiï, ìàøèíà£à òà¼àäû. Îñû êåçäå á´£àí äåéií †çiì ñåçáåãåí áið ñà£ûíûø òàñ¼ûíû åðêiìå ¼îéìàé, äåäåêòåòiï àëûï êåòòi.

– 245 – – Àéíàëàéûí, Á„òèìà, – äåäiì „¡ãiðëåï, – àìàíñû¡ áà, æàíûì-àó?! Á„òèìà áîëñà, ñîë àñû¼ïà£àí ê¥éi ¥íñiç ¼àñûìà êåëiï, ê¥íäå ê†ðiï æ¥ðãåí àäàìíû¡ áiðiíå àìàíäàñ¼àíäàé æàéáàðà¼àò ¼îëûí ´ñûíäû. Îíû¡ ì´íûñûíàí ê†¡iëiìíi¡ àïòû£û ñó ñåïêåíäåé áàñûëäû. Åñiìäi òåç æèûï, †çiìíi¡ äàðà¼ûëû£ûìà ¼àòòû îïûíäûì. ½îëûíà åðíiìíi¡ ´øûí òèãiçiï: – Õàëi¡iç ¼àëàé, æà£äàéû¡ûç æà¼ñû ìà? – äåäiì ñûïàéû £àíà. Êåíåò Á„òèìàíû¡ à¼¼´áà æ¥çiíåí ñîð£àëàï ò´ð£àí æàñòû ê†ðãåíäå ñåëê åòå ò¥ñòiì. Æ¥ðåãiì òóëàï ¼îÿ áåðäi. (Æàëïû „éåëäåðäi¡ ê†ç æàñûíû¡ åð àäàì£à äåãåí áið åðåêøå „ñåði áàð £îé). Àë£àø¼û ñà£ûíûø òàñ¼ûíû áîéûìà ¼àéòà ¼´éûëäû. – Æûëàìàøû, æûëàìàøû åíäi, – äåï æàëûíäûì ¼´ëà- £ûíà, †çiìíi¡ äå ê†¡iëiì áîñàï áàðà æàò¼àíûí ñåçiï, – æûëàìàøû, á´ íå ¼ûë£àíû¡?.. Á„òèìà ìåíi¡ êåóäåìå áàñûí ñ¥éåï, äûáûñ òà øû£àðìàé, òië äå ¼àòïàé, àíäà-ñàíäà åêi èû£û ñåëêiëäåï, ¥íñiç æûëàäû. μçà¼ æûëàäû. – Å, ¼àéûí æ´ðòûí ê†ðãåíäå ¼ûçäàð †ñòåäi, – äåäi æèíàëûï ¼àë£àí êåìïiðëåðäi¡ áiði. – À£àéûí åë î¡àé ìà, ñà£ûíàäû äà... Á„òèìà ê†çiíi¡ æàñûí ñ¥ðòïåñòåí, ñîíàó áið ¼ûìáàò ê¥íäåðäi åñêå ò¥ñiðiï, ¼óàíà ¼àðà£àíäà á´ë ê†ç æàñûíû¡ ´çà¼ æûëäàð †òñå äå, ´ìûòûëìàé ñà¼òàë£àí òàçà áàëàëû¼, äîñòû¼ ñà£ûíûøòàí òó£àí ê†ç æàñû åêåíiíå ò¥ñiíiï, †çiìíi¡ îñû êåëiñiìíi¡ ¥ëêåí à¼ûë áîë£àíûíà ¼àíäàé ¼óàíäûì äåñå¡øi! – Êåìïið-àó, ¼´äà¡ êåëäi £îé, – äåñòi áiðåóëåð ¥éäåí øû¼¼àí àëàñà ¼àðà êåìïiðãå. – Å-å, øûðà£ûì, àò-ê†ëiê àìàí áà? – Êåìïið ìà£àí ´ðñàéûí äåï ò´ð£àí àäàìäàé, ¼ûçàðûï êåòêåí ê„ði ê†çäåðiìåí øà¼ûðàÿ ¼àðàäû. – Íå£ûï ò´ðñû¡äàð, ¥éãå êiði¡äåð. Æàí ä¥íèåìäi àñòàí-êåñòåí ¼ûë£àí áåéì„ëiì ñåçiì ê¥øií „ëi äå áàñà àëìàé, ê†¡iëiì áîñàï, «„ëãiíäå Á„òèìà£à ¼îñûëûï íåãå æûëàìàäûì» äåï †êiíiï, ¥éãå êiðäiì.

– 246 – ¦é iøiíäå æè¾àçäàð òûì ê†ï åêåí, ñîë ñåáåïòi á†ëìåëåði òàð ñåêiëäi ê†ðiíäi. Òåðåçåãå ´ñòàë£àí æ´¼à æàñûë ïåðäå ¥é iøií æàí£à æàéëû ê†ãiëäið, æ´ìñà¼ ø´£ûëà£à á†ëåï ò´ð. Ìåí á†ëìåíi òåãiñ øîëûï, òó ñûðòûìäà£û êiòàï ñàëàòûí øêàôòû¡ ¥ñòiíäå iëóëi ò´ð£àí Á„òèìà ìåí ê¥éåóiíi¡ ôîòîñóðåòií ê†ðäiì. ¦éëåíåð êåçäå ò¥ñêåí ñåêiëäi. Á„òèìàíû¡ ¥ñòiíäå òîé£à êèåòií à¼ ê†éëåê, îìûðàóûíà ã¥ë ¼àäà£àí. Áið ìèû£ûíàí ê¥ëiìäåï, ñ´ìäû¼ ñ´ëó áîëûï ò¥ñiïòi. Ê¥éåóiíi¡ †òå ì´¼èÿò òàðàë£àí á´éðà øàøû, îáúåêòèâêå òåñiëå ¼àðà£àí †òêið ê†çäåði, äåíåñií òûì òiê ´ñòàóû, æàëïû ò¥ðiíäåãi †òå ê†ðêåì áîëûï ò¥ññåì äåãåí ñiðåñó áåëãiñi îíû¡ Á„òèìàìåí áiðãå, †çiíi¡ äå áîé-áàñûí ¼àòòû áà£àëàéòûíûí áiëäiðiï ò´ð. Êåìïið áiçäi †ç á†ëìåñiíå åðòiï àïàðäû. ½ûçûë ñèñàäàí ê†êòåëãåí ´çûí ê†ðïåãå ìàëäàñ ¼´ðûï îòûðäû¼. Á„òèìà øàé ¼îþ£à êåòòi. Êåìïið ìåíi¡ åëiìäi, ðóûìäû ñ´ðàäû. Îñûíøà àëûñ æåðìåí ¼´äà áîë£àíäàðûí ìîéûíäàäû. – ½ûç – ¼èÿ£à, – äåï ìà¼àëäàäû îë. – Áàÿ£ûäà êåëiíøåêòi àòàí ò¥éåãå ¼àëû êiëåì, æàñàó àðòûï, ¼´äà ò¥ñiï, àëûï ¼àéòàòûí. ½àçið åíäi çàìàí áàñ¼à. Áàëàëàð †çäåði ê†¡ië æàðàñòûðûï, ñûðòòàé ¼îñûëûï æàòûð... Á„òèìàíû¡ åëiíäåãi ê†ï òóûñ¼àíûí áiëå áåðìåéìiç... Áàðìà- £àí ñî¡ ¼àéäàí áiëåéiê... Æà¡à£û åëi¡äi, æåði¡äi ñ´ðàï æàò¼àíûì ñîë £îé... Ó¾... ½´äàé£à ø¥êið! Æàë£ûç áàëà åäi. Ìiíå, åêi íåìåðåì áàð... À£àéûí áàð... Æåòòi äåãåí åìåñ ïå îñû!.. Á„òèìà áiçäi ò†ðãi á†ëìåãå øàé£à øà¼ûðäû. – Áàðà áåði¡äåð, ¼àðà¼òàðûì, – äåäi êåìïið åñiêòi ¼îëûìåí ê†ðñåòiï. – Øàé iøiï, òûíû£ûï àëû¡äàð. Æîë ñî¼¼àí øû£àð. Êåøêå Áà£äàò òà êåëåð... Ìåí ê„ði êåìïið ìûëæû¡äàé áåðåì... Á„òèìà øàé£à à¼øûë ò¥ñòi æå¡ñiç ê†éëåê êèiï êåëiï îòûðäû. – Àïûðàó, ñà£ûíäû¼ ¼îé, – äåéìií †¡ ìåí ò¥ñòi¡ îðòàñûíäà îòûð£àíäàé áið ñåçiììåí. – Æàíûì-àé, îñû ò´ð£àí †çi¡ñi¡ áå? «È„, †çiììií £îé» äåãåíäåé Á„òèìà ìà£àí ¼àðàï, ê¥ëiï ¼îéäû.

– 247 – – Àïà¡ ¼óàòòû îòûð ìà? – Àïàìäû ¼àéòïàñ ñàïàð£à àòòàíäûð£àíáûç. Ìåí øàé ¼´éûë£àí êåñåíi ê†òåðãåí ¼àëïûìäà ¼àòûï ¼àëäûì. – Èìàíäû áîëñûí, – äåäiì „ðå¡ äåãåíäå. Áàñ¼à åøòå- ¡å äåé àëìàäûì. ‡éòêåíi íå äåðiìäi áiëìåäiì. «Á„òèìà áàé£´ñ æàë£ûç àïàñûíàí àéûðûë£àíäà íå ê¥éäå áîëäû åêåí» äåãåí îéäàí ê†¡iëiì áîñàï, ¼àòòû àÿï, áàñûìäû ê†òåðiï, æ¥çiíå ¼àðàäûì. Á„òèìà áà£àíà£û ê†¡iëäi ê¥éiíäå, åø óàéûìñûç òàáà¼øàäà£û ïiñêåí òàóû¼ åòiíi¡ áið êåñåãií øîôåð æiãiòòi¡ àëäûíà, áið êåñåãií ìåíi¡ àëäûìà ¼îéûï, òóðàï æåó ¥øií ïûøà¼ ïåí øàíûø¼û ´ñûíäû. ‡ëiì æàðàñûí óà¼ûò „ëäå¼àøàí æàçûï æiáåðãåíi ñåçiëiï ò´ð. Äàñòàð¼àí áàñûíäà£û àç£àíòàé ê†¡iëñiçäiê ´çàìàé ñåéiëiï êåòòi. – Àëìàòûäà ò´ðàñû¡äàð ìà? – äåäi Á„òèìà „¡ãiìåíi áàñ¼à æà¼¼à á´ðûï. – È„. – Áàëà-øà£à¡ ê†ï ïå? – Åêi áàëàì áàð. Áiðåói – ´ë, áiðåói – ¼ûç. – Êàê ïî çàêàçó, – äåï Á„òèìà äàóûñòàï ê¥ëiï æiáåðäi. – ‡ç áàëàëàðû¡ ¼àíøà? – Áiçäi¡ åêi ¼ûçûìûç áàð. ½àéäà êåòêåí †çäåði? Äàëàäà îéíàï æ¥ðãåí áîëàð. Á„òèìà øàé iøiï îòûðûï, ìåí êåòêåííåí áåðãi †ìiðií – ê†êåñi áàóûð àóðóûíàí ¼àéòûñ áîë£àíûí, æûëûí áåðiñiìåí, àïàñû åêåói Øû£ûñ ½àçà¼ñòàíäà£û íà£àøûëàðûíà ê†øiï áàð£àíûí, ñîë æà¼òà îðòà ìåêòåïòi áiòiðiï, èíñòèòóò¼à êåòêåíií àéòûï áåðäi. Åêåóiìiç åëäi, àóûëäû¡ àäàìäàðûí, áàëàëû¼ øà£ûìûçäû åñêå ò¥ñiðäiê. Øàéäàí ñî¡ øîôåð æiãiò òûíû¼ïà¼ áîëûï, êåìïiðäi¡ á†ëìåñiíå êåòòi. Ìåí äèâàí£à ¼èñàéäûì äà, Á„òèìà ìåíi¡ áàñûìà òà£û áið æàñòû¼ ñàëäû. – Îòûðøû, – äåäiì ¼îëûí ´ñòàï, – æ¥çi¡å ¼àðàï ¼àíà îòûðàéûí. Îòûðøû... Îñû êåçäå òàïûðëàòà áàñûï Á„òèìàíû¡ †çiíåí àéíûìàéòûí åêi æàñàð øàìàñûíäà£û ¼ûçû êiðiï êåëäi.

– 248 – – …é, Øîëïàí, ìûíäà êåë, – äåäi Á„òèìà ¼îëûí æàéûï. – À£àíû ê†ðäi¡ áå, ìiíå. Êåë, ñ„ëåì áåð. Øîëïàí îðíûíàí ¼îç£àë£àí æî¼, ¼îëûí àóçûíà ñàë- £àí ê¥éi ìà£àí òà¡ûð¼àé ¼àðàäû. – Øîëïàí, Øîëïàí äåéìií, – äåï Á„òèìà ¼ûçûí †çiíå ¼àðàòòû. – À£àíû ìåí àëûï ¼îÿì, ìiíå. À£à ìåíiêi, áiëäi¡ áå, ñåíiêi åìåñ. – Á„òèìà òà¼àï êåëiï ìåíi¡ áàñûìíàí ¼´øà¼òàäû. Ñîñûí ûñòû¼ äåìiìåí ¼´ëà£ûìà ñûáûðëàï: – ¼ûç£àíøà¼òû£û æàíäà æî¼, áiðäå¡åíi ìåíiêi äåñå¡, òåê áàñ ñàëàäû, – äåäi à¼ûðûí £àíà. Àéò¼àíäàé Øîëïàí æ¥ãiðiï êåëiï, Á„òèìàíû èòåðiï òàñòàäû äà, †çi ìåíi¡ àëäûìà øû£ûï àëäû: – Òàéò! – äåäi àóçûí òîìïàéòà àéáàò øåãiï. – Ñåíiêi åìåñ, ìåíiêi. Á„òèìà iøií áàñûï, ñåëêiëäåé ê¥ëiï, êðåñëî£à îòûðà êåòòi. Ìåí Øîëïàíäû áàóûðûìà ¼ûñûï, iøi-áàóûðûì åëæiðåï, áåòiíåí ñ¥éäiì. Îñû êåçäå ìåíi ¼àíäàé êiñi òà¡¼àëàðëû¼ ñåçiì áèëåäi äåéñiç £îé! Îñû êåçäå ìåí †çiìäi ä¥íèåäåãi å¡ áà¼ûòòû æàí øû£àðìûí äåï îéëàäûì. Åíäi ¼àë£àí £´ìûðûìäû Á„òèìàíû¡ ¼àñûíäà áîëûï, ñîíû¡ îòáàñûìåí áiðãå †ìið ñ¥ðiï, (íå£ûë£àí ò¥ñiíiêñiç ìà¼ñàò äåñåéøi) †çiíåí àéíûìàéòûí ìûíà êiøêåíå ¼ûçäàðûí áàóûðûìà ¼ûñûï, ìàó¼ûìäû áàññàì, Á„òèìàíû¡ æàíàøûð æà¼ûíû áîëñàì, îë òåê òàï á¥ãiíãiäåé ìåíi „ð¼àøàí øåêñiç æà¼ñû ê†ðñå áîë£àíû, òåê ñîë ¥øií £àíà ì„¡ãi ¼ûçìåòøiñi áîëûï ê¥í êåøñåì äåãåí ïåðiøòå îé ìåíi „ëäåáið £àæàéûï ¼èÿë ä¥íèåñiíå àëûï êåòòi. «È„, è„, òåê îñû £àíà, áàñ¼à ò¥êòi¡ äå ¼àæåòi æî¼. Ñî£àí ðèçàìûí» äåéìií iøiìíåí ¼àéòàëàï. Êåøêå ê¥éåói Áà£äàò êåëäi. μçûí áîéëû, ¼àðàòîðû æiãiò åêåí. ½àéäàí, ¼àøàí êåëãåíiìäi ñ´ðàäû. Òàï áið ìåíi¡ îòáàñûìäû á´ðûííàí áiëåòiíäåé, ¥é iøiìíi¡, áàëà-øà£àìíû¡ àìàíäû£ûí ñ´ðàäû. ¦ñòiíå åñêi ïèäæàãií êèiï, ïûøà¼ ¼àéðàï æàòûï: – À£à¡ êåëãåíäå ìà£àí ¼àðàòïàé, ìàëäû †çi¡-à¼ ñîÿ áåðìåéñi¡ áå? – äåï „çiëäåäi Á„òèìà£à. – ½àëàéøà à£à, …áäiê„ðiì ìåíiìåí ¼´ðäàñ, – äåäi ñ†çãå ò¥ñiíáåãåí Á„òèìà. Iëå ê¥éåói äå:

– 249 – – Å, îíäà ñåíiêi æ†í åêåí, – äåï ¼àëäû äà, îñû ñ†çi †òå îðûíäû, „ði ä„ë àéòûë£àí ¼àëæû¡äàé áîëûï ê†ðiíiï, á„ðiìiç æàìûðàé ê¥ëäiê. Á„òèìàíû¡ ¼àòòû ê¥ëãåíi ñîíøà, òiïòi ¼ûçàðûï êåòòi. Îäàí ñî¡ ìåíi¡ êiøêåíòàé êåçiìäåãi à¡¼àóëû£ûìäû – áiðäå àïàñû ìåíi ¥é æûëûòàòûí ïåøòi¡ ì´ðæàñûí æàáó- £à æ´ìñà£àíäà òàìà¼ àñûï æàò¼àí ¼àçàí ïåøòi¡ ò†áåñií æàóûï òàñòàï, ¥éäi¡ iøií ê†ê ò¥òií ¼ûëûï, á„ðií äàëà£à àéäàï øû¼¼àíûìäû àéòûï, òà£û äà ¼ûðàí-òîïàí ê¥ëäiðäi. – Øû£ûï æàò¼àí ò¥òiíäi ¼àëàéøà ê†ðìåäi åêåí? – äåï øîôåð ñåíi¡êiðåìåé ¼àëäû. – Îíû †çiíåí ñ´ðà¡ûç, – äåäi Á„òèìà ìåíi ê†ðñåòiï. Ìåí æàóàï ðåòiíäå á´ë î¼è£à£à †çiì äå „ëi ê¥íãå äåéií òà¡ ¼àëàòûíûìäû àéòòûì. Áiðåð ñà£àòòàí êåéií Áà£äàò øàðóàñûí áiòiðiï, ¼àéòûï êåëäi. Ä„ìãå äåéií ïðåôåðàíñ îéíàäû¼, àëüáîì ê†ðäiê, øîôåð æiãiòêå äîìáûðàìåí „í ñàëäûðäû¼. Ò„ï-ò„óið äàóñû áàð åêåí. Àñ ¥éäå øàðóà iñòåï æ¥ðãåí Á„òèìà äà àíäà-ñàíäà áiçãå êiðiï, „í òû¡äàï, „¡ãiìåãå àðàëàñûï êåòiï ò´ðäû. Åíäi áið ñ„òòå åðìåê åòåðëiê åøòå¡å òàáûëìàé, òà£û äà àëà ¼àðòòû ¼îë£à àëà áåðiï åê: – Ò´ðà ò´ðû¡äàðøû, – äåäi Á„òèìà ¼îëûí ê†òåðiï. – ½àçið áið ¼ûçû¼ îéûí îéíàéìûç. – Ò¥ïêi á†ëìåãå åíiï êåòiï, á¥êòåòiëãåí æóðíàë ìåí ¼à£àç, ¼àðûíäàø àëûï øû¼òû. ½à£àçûíû¡ æûëòûðëû£ûíà, iøiíäåãi ôîòîëàðäû¡ ¼àíû¼ áîÿóûíà, „ði îðûñ òiëiíäå áàñûë£àíûíà ¼àðàï, †çiìiçäi¡ äåìîêðàòèÿëû¼ ìåìëåêåòòåðäi¡ áiðiíi¡, á„ëêiì, Áîëãàðèÿíû¡ íåìåñå Ðóìûíèÿíû¡ æóðíàëû áîëàð äåï îéëàäûì. Áà£äàò Á„òèìàíû¡ ¼îëûíàí æóðíàëäû àëûï, ¥ñòåëãå òà¼àé îòûðäû. Ñîäàí êåéií îéûííû¡ øàðòòàðûí ò¥ñiíäiðå áàñòàäû. Á´ë «Ñiç ¼àíäàé æàíñûç?» äåï àòàëàòûí ôðàíöóçäàðäû¡ îéûíû åêåí. Îéûííû¡ øàðòû áîéûíøà, „ðêiì æóðíàëäà áåðiëãåí „ðò¥ðëi ñ´ðà¼òàð£à «è„» íåìåñå «æî¼» äåï æàóàï áåðiï, îäàí ñî¡ «è„» ìåí «æî¼» ñ´ðûïòàëûï, òîï¼à á†ëiíåäi. Æóðíàëäû¡ êåëåñi áåòiíäåãi êåñòåäå „ëãi òîï-

– 250 – òàð£à òèiñòi ìiíåçäåìå áåðiëãåí. ß£íè «Ñiç îñûíäàé, îñûíäàé æàí åêåíñiç» äåï àíû¼òàìà áåðåäi. – Àë åíäi áåðiëãåí ñ´ðà¼¼à ê†ï îéëàíáàéñûçäàð. ‡òiðiê àéòïàéñûçäàð. Á´ë áið †òå ¼ûçû¼ îéûí, – äåäi äå Áà£äàò íåãå åêåíi áåëãiñiç, òåðãåóãå áiðiíøi ìåíi àëäû. – Ñiçäi¡ äîñòàðû¡ûç ê†ï ïå? – Æî¼, – äåé ñàëäûì, åñiìå ê†ï îéëàíáàó êåðåê äåãåí îéûííû¡ øàðòû ò¥ñiï. – Ñiç ¼àðæû ¼îð æèíàéñûç áà? – Æî¼. – Ñiçäi¡ áîéû¡ûçäà iøêi ¼àéøûëû¼òàð ê¥øòi ìå? – È„, – äåäiì Á„òèìàíû¡ ¼àäàëà ¼àðà£àíûíàí „ëäå¼àëàé û¡£àéñûçäàíûï. Îíû¡ ¥ñòiíå †çiìå òàíûñ åìåñ ìûíàó îéûí àäàìäû êåëåêå åòó ¥øií æàñàë£àí ò„ðiçäi áîëûï ê†ðiíäi, ñà¼òàíûï æàóàï áåðó êåðåê áîëàð äåï îéëàäûì. – Áið ñà£àò áîéû òûì-òûðûñ îòûðó ñiçãå ¼èûí£à ò¥ñïåé ìå? – Æî¼. – Ñ´ëó ì¥ñiíäåðäi ´íàòàñûç áà? – È„. – Ñiç áiðåóäi æà¼òûðìàéòûíû¡ûçäû ê†çiíøå àéòà àëàñûç áà? – Æî¼. – Æèíàëûñòà áåëñåíiï ñ†éëåéòií ¼àñèåòi¡iç áàð ìà? – Æî¼. – Ä„ëäiê ïåí ó„äåäå ò´ðó ñiçãå ò„í ¼àñèåò ïå? Ìåí áiðàç îéëàíûï áàðûï: – Æî¼, – äåäiì æ„íå îñûíûì ä´ðûñ äåï îéëàäûì iøiìíåí. Á´äàí êåéiíãi ñ´ðà¼òàð «Æåêñåíái ê¥íãi ñåðóåíãå àëäûí àëà „çiðëåíåñiç áå?», «Ñàóäà æàñà£àíäà àðòû¼ êåòêåí òèûíäàðû¡ûçäû äàóëàéñûç áà», «Òîé-äóìàíäû ´íàòàñûç áà?», «Ò„òòi àñòû ´íàòàñûç áà?» äåãåí ñåêiëäi ´ñà¼ò¥éåêòåð áîëäû äà, ìåí ì´íû¡ á„ðiíå «æî¼» äåï æàóàï áåðäiì. Áà£äàò ìåíåí êåéií Á„òèìà ìåí øîôåð æiãiòòåí æàóàï àëûï, ñî¡ûíà †çiíi¡ æàóàïòàðûí òiðêåï æàçäû. Îäàí ñî¡ «è„» ìåí «æî¼òû» iðiêòåï, òîïòàé áàñòàäû. Áiðäå¡åëåðäi æàçûï, æóðíàëìåí ì´¼èÿò ñàëûñòûðûï øû¼òû.

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.