Алматы қаласы,
2014 жыл.
Шәкен Күмісбайұлы

үш томдық
таңдамалы әңгімелер мен ертегілер
«Балалар әдебиеті»
Алматы, 2014

таңдамалы әңгімелер мен ертегілер
үшінші том

«Балалар әдебиеті»
Алматы, 2014

Жар-жағалаудың маңы күңіреніп кетті. Бытыра оқ
тигендей шұрқ-шұрқ тесік ұяларды айнала ұшқан
құстар ұлан - азар шу көтерді. Кинофильмдегі көретін
құс базарынан аусайшы.

Қармағымды асығыс жинап, дауыс шыққан жаққа
қарай жөнелдім.
Құлама жар Байтулақ алабына түс ауа келіп жеттік.
Бәрін бүлдірген атам. Ертеңгісін ала биені қалақты

арбаға жегіп, шалғы қайрағышты орын-орыңдарына
байластырып, бидай көже құйылған торсықты қоржынға
салып, орнымыздан қозғалғанда ол:

Мен сені Байтулақ бабамның қонысына апарамын, —
деп әңгіме бастаған.

артық не бар? Бір көріп қайтайын.
Атамның ішкі есебі түгел. Анау бір күні шай үстінде:

Ендігі ойы бейітіне барып құран оқып қайту.
Қала берді малдың шөбін ойлап, шабындық жер таңдау
да есінде. Мұндайда көршідегі жылпос Төкен қала ма.

лақтай сазандар бар. Нағыз ғажап мекен ғой, –деп жа­
быссын. Атам көне кетті.
Байтулақ бабаның бейіті өткен күннің белгісі боп,
айдалада, төбенің үстіне орын теуіпті. Сүйірлене біткен

төбесі мүжіліп ішіне түсіп, омырайып тұр. Ел жылқы
құйрығының қылын балшықпен араластырып құйған
деседі. Бірақ уақыт өз дегенін жасапты. Атам биені
доғарып боп, тізерлей отырып, құран оқып біткенше

құмырысқа, бақа-шаяннан аулақ. Жарды да байқандар,
-деп атам дауыстап қала берді. Енді міне Төкен жер­
ден жеті қап алтын тапқандай шақырып әлек. Жардың
тұйықталар тұсынан оңға бұрылған өзен түбек айналып

жазыққа шыға арнасы кеңейіп сала беріпті. Ну қамыс,
бей - берекет өскен қалың тал. Төкен қай тұста жұр
екен. Қалыңның ішіне қалай ғана жүрексінбей кірді.
Нағыз тас жүрек. Жылдар бойы адам аяғы баспаған

бұл мекенде қаншама жұмбақ тіршілік бар. Иір- иір,
тілін жалаңдатып ысылдайтын жылан екеш жылан­
ды айтсаңшы... Иш-ай. Түсі неткен суық еді. Аттап-
бұттап төбенің басына шықтым. Әлде бұл жер ордалы

жылаңдар патшалығы ма екен? Бірде-біріне жоламаған
жөн. Өлтірсең тірілері сенен қайткен күнде де өшін ала­
ды. Апам сөзінің жалғаны жоқ. Туһ, не деп кеттім?

Тайпақтау жермен төмен қарай сырғи жөнелдім.
Үйретілмеген тайдай орғимын. Қалың ну жар та­
банына құлаған топыраққа іліндім-ау. Екі-үш жерден
бетімді қамыс тіліп ашып барады. Бәрінен де сары маса

тойымсыз. Жемтікке үймелеген құзғындай. Бет аузым
домбығып сала берді. Биіктігі он бес-жиырма метрдей
жар үстіне құлап кетердей күжірейіп тұр. Зәре жоқ.
Жар етегін жағалай кеткен жалғыз із. Міне, биікке

қарай көтеріліпті. Төкен дауыстамаса екен. Әйтпесе,
маңайдың бәрі жаңғырығып, жар құлап... Кызықты
қара. Сонадайдан Төкен көрінді. Қара үңгір. Байтулақ
батырдың мекені. Біздің ауылдың қарттарының аузы­

нан суы құрып «Сонау жаугершілік заманда»деп баста­
латын сан түрлі әңгімелерінің кейіпкері.
Жоңғарлар елді шауып, қанды қырғын шақта,
Байтулақ батыр ел-жұртын осы үңгірге жасырыпты.

шөп, түйеқарын, шидің ұясы торлаған қараңғы жері
қалың, Қорқайын дедім.

құлайтыны анық. Иірімнің тымықтығын көріп алдан­
дым. Кетейік.

соларды, — деді Төкен.
Жар астында қалуға жүрек қайда? Төкеннің соңынан
ілестім. Иін-иін жарды аралай жүріп, дөңге де шықтық.

балағын түсіріп, қармағын орап қалтасына салды.
Бейітке тұстап келгенде, атам құбыла беттегі көп
молаға қарай бет алды. Бізді байқамаған сияқты. Төкен
сыбыр етті.

лай жүріп, атам былтырғы жылы қайтқан немере ағасы
Көктайдың бейітіне бұрылды. Бір сәт тізерлей отырып
құран оқыды. «Аллаһуакбар» деп бет сипағанда, біз де
қосылдық. Орнынан тұрып бейіттің есігін ашып көрді

де жерден бір уыс топырақ алып уатып шашты. Сәлден
соң Көктай атамның бейітіне қайта оралды. Енді бір
сәтте есік пен төрдей жердегі бос алаңды ары-бері
адымдай ойқастады.

Одан әрі шыдауға дәтім шыдамады. Салып ұрып
өкпе тұстан шыға келдім.

Атам енді ғана адымдай берген, қалт тоқтады да, ұрлық
қылған адамдай ыңғайсызданып күбіжіктей міңгірледі.

ойқастаумен жұрмін. Дүние шіркін бүгін барда ертең
жоқ, — деді күрсінген атам. Төкен екеуміз елең етіп,
атама жақындай тұстік. Қабағы қатулы, ойлы пішін.
Бозаң тартқан мұртының түгі тікірейіп кетіпті.

қала-қала деп жер тепкілеп, ақыры дегенге жетті. Осы
жерге талай рет ертіп келіп ем.

Төкен досың куә, — деді атам сабырлы қалыпта, маған
бұрылып.

латынына да себеп бар екен. Күн ұзын ата жұртымен
сағынысын көрісіп, сырласып қайтатын сияқты. Туған
жердің топырағы деп тебіренуі сондықтан шығар.

менің жанымда жүре тұршы, — деп дауыстағым кеп
кетті. Сонау қиырда Байтулақ алабы қарауытып қалып
барады.

Бекзат ағам керуендей созылған ақбас Алатаудың
шыңдарына сүйсіне қарап отыр екен. Әлгінде ғана күн
көкжиекке шым батып, құбыла бет өрттей алауланып
тұр еді, енді реңі солғындана бастапты. Бет қаратпас

дөңгелек шоқ - бақыр күн ұясына жартыкештене батып,
таулы беттен аңызақ жел ескен.
«Қарақуыстың самалы соқты. Ертең күн ашық бола­
ды. Суықтан көтеріліп кетесіңдер», деді ол қуанышын

жасырмай. Ағай түнімен көз ілген жоқ. Ыстығы
көтеріліп, күрк-күрк жөтелуі бір толастамады.

құрғырдан басқаны аузыңа алмаушы ма едің. Жайлауға
бір жетерміз. Онан да денсаулығыңды түзеп алсаңшы,

ашуындай бұрқ-сарқ боп жер-дүниені дүрліктірген
нөсер ағайымды өрістен келе-ақ төсекке алып ұрған.

қой бағып кеткен. Өзі естігенде Жұмажан қасын
керіп, кірпігін жиі-жиі қағып, өті жарылардай, аузын
қомпаңдатып біраз тулайтын еді.

қайдан іздейсіз. Сол пәлеге тиіспеші. Қолқанатым - Ба­
тыржаным бар. Бәрі орнына келеді, — деп сөз аяғын
бітірмей Бекзат ұзақ жөтелді. Апам кінәсін сезді білем,
құрт езіп отырған астаушасын тастай беріп, тысқа

шығып кетті.
Бекзат сәлден соң басын көтерді.

келсең, жағдайдың қиынға айналғаны. Ерте қамдап,
жайлы қонысқа жата жастанбаса, малдың қоңын түсіріп
аламыз. Ертең ерте аттаныңдар, — деді ол.

сұққылатып ап, арттарыңан мен де жетермін. Әйтеуір
малды көзіңнен таса қылма. Жұмажанға сене берме.
Берекесіз - деу ғой, ол ағаң.
Мен басымды изедім. Бекзат шашымнан сипады.

Жұмажан сүйек туыс адам. Жасы отыздың ар жақ-бер
жағында. Түрмеге бір жыл отырып келді деген қауесет
бар. Сонау күзде Бекберлі зоотехник машинасына сап
алып келіп:

жөні. Ел-жұртың аман ба? Ал жүрексінбе, төрге шық,
өз үйіндей көр, — деп қауқалақтай қарсы алған. Бірақ
амал не? Ауызекі әңгімеде апам да, жеңгем де, Жұмажан
десе түрпідей жиырылады. Бекзат ағайым Жұмажан

Өтінішім болсың. Кейінгі жайды өзің шеш. Басың жас.
Бұл мал шіркінге шыдау да оңай емес. Қазан қайнататын
күшің бар,—деген. Жұмажан қуанып кетті.

көздері күлімдеп.
Сөйткенше, қазақ үйдің алдына дүр етіп машина кеп
тоқтады. Есігінде медициналық қызыл крест белгісі бар.

маймын деп қиғылық салма. Білем ғой, сенің мінезіңді.
Апам сөз аяғын сыбырлай бітіре, үйге дәрігер кіріп
келді. Өзіміздің ауылдағы Арнайдың Қалибай деген
жалғыз баласы. Мұртын едірейтіп, ағамды көйлегін

тіршілігі бір күнгі денсаулығына жетпейді.
Бекзат ағам әп-сәтте киініп боп, сыртқа беттеді.

Кенеп қорапты машина бел аса, қойдың алды қазақ
үйге жақындап келген еді.
* * *
Кірпігім ілініп кетіпті. Бетімді сипаған жел тұр-тұрлап

жатқандай. Қарақуыстың желі. Таң құланиектеніп
келеді екен. Таңғы шапақ күңгірт аспанның қиыр
бетіндегі жиекке түсе бастапты.

арбаның үстінде, қалың көрпені қымтана жамылған
Жұмажанды оятып.

лай тапсырған.
Жұмажан да енді үнсіз қалды. Аяқ астынан апамның
сап ете қалғаны мұндай жақсы болар ма?

сы несі, — деді ол ренжіп. — Тұр-тұрдан хабар келсе,
ұйқыдан маза кетеді.

майларың бар. Шай қайнатып ішіңдер. Шабдардың
қанжығасына байла, — деп апам да жайына кетті...
Көк мүйізді теке бастаған топ ешкі орнынан қозғалып
еді, қойлар соңынан ерді.

* * *
Тау сілемдері жақындай тұсті. Әлгіндегі сансыз
сарбаздай қараң-құраң еткен тобылғының түбіртегі,
шоқ-шоқ қарасора әзірейіл түсінен айрылып, айқындала

бастады. Табиғаттың өзі ғажап суретші-ақ. Алып
далаға мынау ғажап тауды қалай ғана әкеп қондыра
салған. Сонау биіктен құлап, сай-сайды қуалап,
төменге атылған күркіремені айтсаңшы. Қып-қызыл

тасты қашап, ғажап арна жасап алыпты. Керемет деп
осыны айт. Қарақуыстың үңгірін қара. Ал сонау биікке
өрмелеген шырша, қарағайлар ше. Ғажап, Жоңғардың
сонау найза шыңдары алып қарияны елестетеді.

Ғасырлар бойы өткінші өмірдің қиғылығын бастан
өткеріп, шашы ағарған-ау.

келген Жұмажан. — Жарты сағатқа Сағадағы елге ба­
рып келейін. Қойды сонау биікке айдау деген оңай ша­
руа емес. Адам тауып әкелемін.
Мен келіскендей бас изедім.

көз аштырмайды. Осы сәт Қарақуыстың салқын самалы
да тына қалды. Қой да кәнігі әдетке басып, ұйығып,
жылжуы шабандай бастады. Консервінің қалбырынан
тізбектеп жасаған сылдырмағымды сылдырлатып ары-

бері аласұрып шауып жүрмін. Күн ысып барады. Әлгінде
Жұмажанға «өзіміз де жетеміз» деп айтпақ боп тұрдым
да, әп-сәтте «көмекке адам әкелемін» деген соң, айнып
қалғанымды қарашы. Көңілшектіктің арты бейнет деуші

еді, апам. Шындығында жеті жүз қой, — бір отарды
жайлауға айдап әкеле жатқан мына мені ер десеңші.
Сәлден соң артыма жалтақтай бастадым. Жұмажан
жым-жылас.

Суықтың
жақпар-жақпар
құздары
жақындаған

сайын
ұшуға
қомданған
самұрық

құстай сұстанын барады. Жұрттың «Суықтан ассаң
сұрағанынды берейін» деген сөзі есіме түсті. Ұшар ба­
сына көз тіксең қалпағың түсетіндей.
Біраздан соң терең сай «аузын» айдаһардай ашып

бізді жұта берді. Бұралаң-бұралаң таудың соқпағы.
Биікті бетке алған көктеке. Күн сай табанына шақырая
түсіп, төбеден төніп тұр. Жұмажан әлі көрінбейді.
Шеңберше алаңқайға жақындай бере кес-кестеп

быр ет. Алдыңа көз тастасаңшы. Тік асу жатыр ғой.
Әлгі қаңғыбас Жұмажанды күтейік. Келіп қалар»
деймін көктекеге сөйлеп. Аттан түсіп, сусыннан ішіп,
мандайымдағы терімді бір сыпырдым. Ат көрпемді

жамбасыма сап, жантая кеттім. Жолбарыс пен Тұйғын
да жақындап кеп, көп тобылғының көлеңкесін панала­
ды. Қойлар да бір-біріне басын тығып, мызғып кеткен­
дей. Күн төбеде тұр.

тықыраңдап ең! — Көзім ілініп кетіпті. Кербестінің
үстінде маған төне қарап Жұмажан тұр. Орнымнан
атып тұрдым. Жұмажан тарқылдай күліп жіберді.

Мұндай әзілді көмекші шопан айтпаса керек. Жанында
көзі тұздай, шашы тікірейген, қоңқақ мұрынды әлдекім.

жан, сен айдайсың. Қой соңынан біз ереміз. Жолдан
шығып кетсе, айырылып қалуымыз мүмкін.
Сайдың арнасымен белеңге өрлейтін жолдың қос беті
жақпар-жақпар тас, тіп-тік жар. Артынан қысым сап

айдаған Жұмажан мен бейтаныс жігіттің айқайынан соң
жолға сыймаған бірер қой-ешкі лықсып қабаққа шығып
кетеді де, еркіндік ап, шөп жұлып жеп, биікке қарай
өрледі. Оларды қайыру керек. Асудың ауыры да осы.

Сәлден соң шаң басыла Жұмажан бөлінген малды қуып
түсу үшін жоғары өрлеп бара жатты. Ұзын қамшыны
сартылдата үйіріп әлек. Қой атаулыға жан керек. Ары-
бері қашып әуреге түсіреді. Жұмажанның аузынан ақ

Көктеке алғашқыдай арынды емес. Тік қияға өрлеп
көр. Шабдардың да ақ сорпасы шықты. Кей сәтте ат­
тан қарғып тұсіп, айқайды сап, сылдырмағымды сыл­
дырлатып біраз жер ұзатып сап, шабдарға қайта орала­

мын. Артыма қарасам, түк көрінбес қою шаң.
Суықтың басына ілінуге аз-ақ жер қалған. Көктекені
ұзатып сап, атыма оралып келе жатқанмын.

естілді. Құлағым елең етті. — Қарабайдың қарасы
үзілді. Бол! Тез!
Төменге қарай ұмтыла жаздап, өзімді-өзім әзер
тоқтаттым. Ойда жоқта қылаң берген күдік бұлты

сейіліп сала берді. Қойды тезірек айда дегені шығар,
Жұмажанның. Төменге көз жүгіртсем, қос қарайған,
барынша дауыс сап, қойды қаусырмалата айдап келеді
екен. Маңдайымнан саулаған терді ауық-ауық қолдың

қырымен бір сыпырып тастаймын. Көзім ашып барады.
Қолымды көлегейлей биікке қараймын. Суықтың басы
таяқ тастам жер сияқты. Бірақ жеткізер емес. Апамдар
айналма жолмен машинамен көшіп кеп, қазақ үйді тігіп,

сары қымызды сапырып, екі көзі төрт боп, бізді күтіп
отырған шығар-ау.
Күн тас төбеден ауып, белдің басқа бетіне аунап түсті.
Асу енді анық көрінді. Суықтың басына шығуы үшін құз

бетіміз терең шатқал екен. Табанда долдана аққан
Күркіременің суы, сынық айнадай жалтырайды.
Көктеке бастаған бір отар қой Суықтың төбесіне
шыға, жайлаудың шүйгін шөбіне ауыз салған. Оң

жағымда Жұмажан да, сол жағымда бейтаныс жігіт.
Қоржынды ортаға алып жамбастап жатып, қымызды
сілте кеп. Бейтаныс көйлегін шешіп, мәйкішең отырған.
Үсті басы көкала жазу. Қыздың басы, ирелеңдеген жы­

лан. Дөңес қабақтарының астынан жылт-жылт еткен
жылан көздері айналаны тінте қарайды екен.

Қапелімде сасып қалдым. Мұндайды кім білген. Бей­
таныс үнсіз. Қалжыңы емес, шыны сияқты. Маған
көз қиығын сап қояды. Ойыма интернатқа барған
соң, қарның ашса бірдеңе-бірдеңе сатып аларсың деп

Зарплат берген жоқ. Бес-алты пашке темекіге сіздің
олжаңызға жармасып дегендей. Бейтаныс басын изеді.

жетіп барасың. Апаң күтіп отырған шығар. Көктекені
алдыға сал да, жүре бер.
Шыны керек, Жұмажанның да, Күкеңнің де енді
маған қажеті жоқ еді.

қарай домаласа, қайда қашып құтыласыз. Әсіресе, ана
екі тас жұп-жұмыр екен. Зәрем ұшты.
Жұмажан оған мәз.
Ойыма бір күдік сап ете қалды. «Қызық» екен деймін

аспанға қарап, шалқамнан жатқан кұйі. Қараптан қарап
қара тастарды төмен қарай домалатқанның несі күлкілі?
Үйдей тасты құлатуға күш қайда. Қалай-қалай
құтыртады. Бұдан әрі шыдамадым, орнымнан атып

тұрдым. Бәрі де түсінікті деп айқайлағым кеп кетті.
«Қара тасы - қой». Бейтаныс Жұмажан екеуі жұп-
жұмыр екі қойды олжалаған. Мені балаға санаған ғой
тегі. Жұмбақтай сөйлеуін бұлардың. Жұмажан нағыз

арам тамақтың өзі. Жөні түзу адам елге сиымды болушы
еді. Шабдарды тұсамыстап, төмен қарай құлдиладым.
«Қимылда, Қарабайдың қарасы өшті» деп айқайлаған
тұсқа да жеттім. Аттан түскен екеу көрінді. Бейтаныс

бейқам. Жұмажан ауық-ауық артына карап қояды.
Міне, досы беткейге кілт бұрылды. Содан бүкшеңдеп
әлде нені тарта бастады. Артынша дөнен қойды сүйрете
сай табанына түсті. Ызадан жарылып кетердеймін.

«Арамзалар» деймін ішімнен. Ойлағаным дәл келді.
Әп-сәтте әлгілер аяқтары тұсалып байланған екі нән
қойды атқа өңгере бастады. Иығымдағы ағамның қос
ауыз мылтығын қолыма алдым. Ұрыларға қарай құстай

ұштым. Арамыз он-он бес қадамдай жерге де жеттім-ау.
Мен биікте, олар төменде. Өздерін ұшып-қонып жүрген
жынды көбелек дерсің. Қойды өңгеріп тайып тұрмақ.
Бұдан әрі шыдамадым. Мылтықтың шүріппесін тартып

қалдым. Көк түтін бұрқ етті, сай іші жаңғырығып кетті.
Жұмажан бақырып жіберді.

қойға бар, — дейді Жұмажан ұялмай қызармай.
Бастарынан асыра мылтықты тағы да атып жіберіп
едім, батырларға жан керек екен, қойды тастап,
құйрығын қысқан қасқырдай тайып берді.

Екі ұрыны біраз жер ұзатып сап, сай табанына
түстім. Екі қойдың аяғын шешіп жолға салып, биікке
өрлеп келемін. Сақтықты да ұмытқан жоқпын. «Жау
жоқ деме, жар астында, бөрі жоқ деме, бөрік астында».

Сәлден соң Суықтың үстіне іліндім. Көктеке бастаған
отар ұзай қоймапты. Өн-бойым сергіп, салқын самал
жүзімді өпті. «Жарадың, Батыржан», дейтін сияқты.
Қарақуыстың желі соғып тұр.

көз салыңдаршы! Анау Қаракөз бойындағы қалың ағаш
жақтан бері қарай өрілген қасқа жол көріне ме? Ша­
тырдай кимешегін киіп, орамалын қайта тартып, Шаб­
дар биенің жорғасымен менің ақ әжем келе жатыр ма

екен?..
Өзіме де обал жоқ. Әбілғаппардың айтқанына
сенгеніме жол болсын.

уырында Талды деген қала бар. Оны жүзім шаһары
дейді. Дүниедегі жоқтың бәрін табасың. Футбол
добының неше түрін сатып аласың (Өзің, бұрын сол до­
пты неге ғана алмағансың деп сұрасам ше?). Ертең әкем

екеуміз машинамен барамыз, — деді ол. Мұндайда мен
шіркіңде ес қала ма?

қалтасына бір сүңгіп шық. Қалаға барған адам текке са­
пар шеге ме? Балмұздак, жүзім, алма жейді. Доп сатып
алады. Ал оларды ешкім текке үлестірмейді, — деді
Әбілғаппар.

қиядағыны көреді. Есім дұрыс. Алтыншы класстың
үздік оқушысымын, - дедім қырсығып. Ол көмекейін
көрсетіп, қарқылдап күлсін кеп.

қойдық. Дайындал, — деді ол сонан соң. — Ертең таң
бозынан жүріп кетеміз.

Марғау басып, ұйықтап қалып, Әбдіғаппар шу деп кетіп
отырса, шараң қайсы? Мен сияқты, бұл бөлмеде кірпігі
айқаспаған тағы бір адам жатыр. Ол менің биыл сексен­
ге толған ақ әжем.

көршінің қара шотпағы-ау. Пау, Азанбек, Сазанбек,
Қазанбек. Беу, Алла-ай! Құдай жөні. Бара ғой,
жаным, — деген ол бар жайды түсіндіріп, құшағына
құлай кеткенімде. Осы үйдегі бар адамның атын атауы

әжемнің әдеті. Азанбегі-менің әкем. Сазанбегі оның
інісі, Қазанбегі жоғары класта оқитын менің ағайым.
Бұл жолы әйтеуір Күлзипа, Ұлзипа, Жарқынай
дегенді ұмыт қалдырды. Олар менен үлкен әпкелерім.

Шешемнің аты - келін. Әжем оның есімін ұмытқалы
қашан. Мүмкін, есіне түсіре алмайтын да шығар.

жасайсың ғой, келістіріп, — дейді әжем енді басымнан
сипап.

Мен түсінбей, әжемнің, бетіне қарадым. Ол
мейірлене күлді. Әжімдері Қаракөздің жағаға қайтқан
толқындарындай жиіленіп, ондайда көзінен жас ағады.

Пұлың мол шығар. Ақшаң дегенім ғой, — дейді әжем.
Оның менімен әзілдескені.

кішкентай жүрегім менің! — деді әжем мені қапсыра
құшақтап.

Әжем «үйбай, белім» деп бір ышқынып қап,
қиралаңдай орнынан тұрып, абдыра сандыққа беттеді.
Шешемнің әншейінде «үйдегі үлкен адам қазына ғой»
дегені шын екен. Әжем сарықұлақтармен қалтамды

серкешін сұрап жүрмесін. Қалтаңды түйреуішпен
түйреп ал, — дейді.
Әжемді тағы да түсінбей қалдым. Бетіне қарай
беремін.

бірдей бола бермейді. Аласы, құласы кездеседі. Жиен
дегенім - қалтаға түсетін ұры-қары ғой, жаным, — дейді
ол.Ал енді күлмей көр.

қалғанын көрмейсің бе? Әйтпесе, сенімен бірге еріп
кетпеймін бе? Әлгілерден адасып жүрме? Машинадан
байқа. Сенсіз, менің күнім не болмақ...
Әжемнен қашқақтап, сыртқа шығып, қайта кіремін.

Бірақ әжемнің сөзі таусылар емес.
Міне, қазір де төсегін шықырлатып ары-бері аунай­
ды кеп.
Әбдіғаппардың ерте кетеміз дегені жалған боп

шықты. Машинамен Талдыға баратын адам саны онға
жетер-жетпес екен. Дені мұғалімдер. Әбдіғаппардың
әкесі мектептің машинасын айдайды ғой. Гүж қара
Тәсібек мұғалім Әбдіғаппарды машинаның үстіне

шығарып, кабинаға өзі отырды. Әлгінде, әжем машина
кеп есік алдына тоқтағанда:

ау, мына жұрт. Әйтпесе, осында іздеп келе ме? Ал,
жолың болсын. Әй, шопыршы бала. Машинанды көзіңе
қарап айда. Әлгі харам су ішпе, — деп таптап-таптап,
ант су ішкізгендей жасағанда, ұялғаннан жерге кіріп

кете жаздадым. Жанымда қорап ішіндегі орындыққа
отырғандар:

деседі. Әбдіғаппардың әкесі де тілге пысық адам болса
керек:

на шаң қондырмай, үйге кешкісін алып келемін. Бірақ
немереңіздің тұңғыш сапары атаусыз қалмас, — деді
әзілдеп. Әжем құрақ ұшты.

ештеңем жоқ. Осы тобыңмен тура біздікіне келіңдер.
Қазан аузы жоғары, — деп жік-жапар болды да қалды.

Қарауылдан асып түскен қасқа жолмен зымырап
келеміз. Жан-жағыма көз тастаймын. Біздің ауыл
еңісте жатыр екен. Әншейінде, байқамаппын. Ағашы
мұнша көп пе еді. Көкпеңбек бауға оранып жатыр.

Анау біздің мектеп. Одан беріде мәдениет үйі. Машина
қорасы. Былайғы бет сары балақ егін танабы. Құртша
жыбырлаған сағым кілкіп тұр. Ауылға қарай тартылған
электр бағаналары. Машина үстінде отырғандарға

көз астымен ұрлана қарап қоямын. Оң жағымдағы
ши қалпақты Тілеубек ағай, жағрапияның мұғалімі.
Қолында торға салған түйіншегі бар. Шамасы ауруханада
жатқан біздің сыныптың жетекшісі Ләтай апайға бара

жатқан шығар. Одан кейінгі Ләтипа мен Күнсағила.
Азық-түлік дүкенінің сатушылары. Яғни, бүгін күн
сенбі. Олардың демалысы... Анау сақалы беліне түскен
шұбар шал, Батырбайдың әкесі. Мен білсем, баласы

тағы бір бұзықтық жасап, істі боп жүр-ау. Кеше шешем
сөз қып отырған. Өйткені, қарттың қабағы қатыңқы.
Әлде не десең, дүңк етері сөзсіз. Мына Махмұттың
жүрісін не деп ұғу қажет. Е, баласы әскерден келеді

деп жүрген. Қуаныщ қып той жасамақ қой. Соған
азық-түлік алады. Іркесіп-тіркескен дүние ғой, әжем
айтпақшы. Әбдіғаппарда тыным жоқ. Кабинаның желке
терезесінен қарап, машинаның жылдамдығын тексеріп

келеді. Маған алты саусағын көрсетіп мәз-мейрам.
Сағатына алпыс шақырым жылдамдықпен зулады
дегені шығар. Қаперінде ешнәрсе жоқ. Сонысына мәз.
Гуілдеген жел. Ышқынған мотор үні.

Асфальт жолға шыққаннан кейін машина екпінін
жылдамдата түсті. Әбдіғаппар саусағының сегізін
көрсеткен.

гүрс етіп төрт аяғынан тік тұрды. Бар дүниені ұмытып,
енді машинаға қарай жүгірдім. Әлгіндегі қорапта отырған
адамдарды іздеймін. Сөйткенше ырсылдап-гүрсілдеп
машинаның алдыңғы қос дөңгелегінің астынан Тәсібек

деймін. Тәсібекте үн жоқ. Машинаның кабинасының
есігін тепкілеп жүріп, Әбдіғаппардың әкесі көрінді де,
есі шыққаны соншама:

О, сұмдық! Ләтипа, Күнсағила, Әбдіғаппар үшеуі
бізден оншақты қадам жерде, астарына жайған
көрпемен бірге ұшып кетсе керек, естері ауып, отырған
орындарынан жылжыр емес.

сүртіп. Жолдың ернеуінде қолымен жерге сүйенген
Тілеубек көрінді. Жанында кеспелтек бөренедей боп,
басы қан-қан Батырбайдың әкесі жатыр. Жүгіріп жет­
кен бойда қарттың басын сүйей бердім.

қария. Сөйтті де, көзі алайып сала берді. Қос қолым
иелік бермей селкілдеп жөнелді.

Жолдың ары-берісіне машина толып кетгі де,
көмекке ұмтылғандар бәрімізді қолтықтай автобусқа
отырғызды. Ыңқылдап-гүрсілдеп, шырқыраған адам­
дар. Байқауымша, ортамызда Батырбайдың әкесі жоқ.

Одан кейінгісі елес сияқты.
Ауруханаға әкеп дәкемен жаралыларды байлағаны
еміс-еміс есімде.

Менің бұғанам сынып, бет-жүзімді қурай сыдырып­
ты. Ет қызуымен ештеңе білмеппін. Тілеубектің жам­
басы шытынаған. Тәсібектің шекесін әлдене жарыпты.
Әбдіғаппар, Ләтипа, Күнсағиланы, әжем айтпақшы,

құдайым бек сақтаған. Шопыр дін аман. Махмұт басын
байлап алыпты. Батырбайдың әкесі көз жұмыпты. Егер
машина қорабының артқы есігі ашылып кетпесе, тірі
қалуымыз екі талай екен. Бір-ақ сол есік Батырбайдың

әкесінің ажалына көрініп, қарақұсын талқандап кетіпті.
Жан тәсілім қылғанын өз көзіммен көрдім. Мұншама
сұмдықты бастан кешіп болар ма?
Кешкісін иін тірескен Қаракөз жұрты Талды

ауруханасының ауласына толып кетгі. Дәрігерлердің
шешімі бойынша, палаталарға кіруге рұқсат жоқ. Те­
резе көзіне таласқан жұрт өз ағайындарын тірі көруге
тырысуда. Соның бірі көзінен жасы домалап еңіреп

Олар бас изейді. Естуімше, ел сол күні Батырбайдың
әкесінің сүйегін ауылға алып қайтыпты. Бірақ баласы
көрінбепті.

* * *
Адам ауырмасын деңіз. Иығымды гипстеп тастаған.
Зілдей. Бәрінен де жан таптырмай қышығанын
айтсаңшы. Бетімнің жарасы қара қотырлана бастаған.

Біз мұңда келгелі көзді ашып жұмғанша төрт күн өте
шығыпты. Кереуетте демалып жатқанбыз. Ұйқы
қайдан келсін. Бұл кезде ауруханада адамның басқан ізі
білінбейтін тыныштық. Ешкімді қабылдамайды. Ойда-

жоқта дәлізден әлденеге керілдескен дауыс шықты,
үдірейе қалыстық. Шаң-шүң. Сөйткенше қолында
қамшысы бар, ақ жаулықты, менің ақ әжем біздің
есіктен кіріп келді.

Әжем кемсенңдеп жылап, бет-жүзіме қарамай сүйіп
жатыр.

мен қайтын тірі жүрмекпін. Құдайыма мың алғыс, —
дейді әжем басымды сипап, ауық-ауық бетімнен сүйіп.

Бұл екі ортада есік ашылып, бізді емдейтін, түрі сұсты
дәрігер жігіт кіріп келген. Соңында қос медбике. Әжем
орнынан атып тұрып кері бұрылды.

көріп тұрсың ба? Сенің де осындай қарғаң бар шығар.
Әуелі, мына бір-екі әйелің түп етектен ұстап жібермейді,

уақыты. Турасын айтқанда, бұл атқора емес қой, —
деді дәрігер жігіт ашу шақырып.
Әжем дәрігерге көзін сығырайта қарады.

үстіне отыра кетіп. — Милициянды, сотыңды,
прокурорыңды әкел! Қара мұны-ей! Әуелі маған
кіжіңдейді. Мен кемпірмін. Түсіңдің бе? Ал енді зор­
лап шығаршы, кәні. Мына қамшыны төбеңде ойнатай­

ын. Сексендегі кемпірдің де сенімді қаруы бар шығар.
Әжем құдды сахнадағы артист сияқты қамшысын
бекем ұстап, екі қолын бүйіріне тіреп, жан-жағына
паңдана қарады. Дәрігердің дәті осы бір сәтке ғана

шығып кетті. Артынан қос медбикесі жөнелген. Әжем
қызық, әлгілерге қамшысын шошаңдатын қояды.
Менің аппақ әжем, мен үшін елдің бәрін жеңіп
шықты. Әжемнің осы бір қуанышты сәтін көз алдыңа

елестету де қиын шығар. Қоржындағы құрт, ірімшік,
сықпа, жарманы тоқылған кішігірім дорбаларға салып
қаз-қатар қойып жатыр.

келеді. Сол күні- ақ шабдармен желдіртіп жетер ем,
Байсақбайдың жылқысы алыста, Бекшойында жатыр
екен. Сенің тірі екенінді естіп, көңілім орнына түскендей
болды. Бірақ жүрегі құрғыр, сені көргенше шыдатпады.

жақындап. Өзің бар екенсің ғой. Баламның мұғалімі,
ойбай-ау!
Әжем ебедейсіз бұрылып, қоржынға жетті де, екі-үш
дорбаны сығымдап ұстап Тілеубекке жетті.

ды. Екеуің енді елбесіп - селбесіп ауруханадан тез
шығыңдар. Құлыныма бас-көз бол.
Әжем тағамын ұсынып, Тілеубектен ант алып жатқан
сияқты. Қысылып барамын.

қайтарда
хабарлаңдаршы.
Машина­
сы құрысын. Өзім шабдарды арбаға жегіп кеп алып

кетемін.
Әжем есікке екі барып, екі қайтты. Мені қимайтын
сияқты. Қамшысын ұмытыпты.

жаба беріп, саңылаудан тағы қарады.
* * *
Қарауылдан асып түскенде, біздің ауылдың үйлері
жамырап шыға келді. Әжем уәдесінде тұра алмаған

екен. Ептеп сырқаттанып, мені алып келуге шабдар би­
еге арба жектіріп Азанбек әкемді жіберіпті.

еді. Біреудің ала жібін аттамаған момын жан. Әлгі
есерсоғын айтамын да. Он бес сөткеден көз ашпайды.
Ақылы білегінде. Жақсыдан жаман туады деген сол
ғой. Әкесінің жерлеуіне де келе алмады, — деп күрсінді

әкем. — Бәрі құрысын. Өзі иығың қаңдай?
Жауап орнына әдеттегідей бас бармағымды шошайт­
тым. Кенет әкем мырс етіп күліп жіберді.

сенбей, екі аяғымызды бір етікке тығып, есімізді шығарды
емес пе. Бекшойыннан жылқысынан шабдар биені әкеп,
арба шегіп берейін дегенге көнбей, салт кетті ғой.
Көз алдыма мені әжем қалай қарсы алатыны елесте­

күдігімді жасырмай.
Әкем қақырынып қалды. Қабағым түсіп кетті.

Ертеңгісін ерте тұрып, сенің жолынды күткені болар,
Қарауылдаудан көз жазбады. Түнде де сені аузынан
тастамайды. Сені көріп, сауығып кетер, — деді әкем.
Әжем мені төсекте қарсы алды. Құшағына алып,

көз салыңдаршы! Анау Қаракөз бойындағы қалың
ағаш жақтан бері қарай, шатырдай ақ кимешегін киініп,
орамалын қоқайта тартып, шабдар биенің жорғасымен
менің аппақ әжем келе жатыр ма екен?..

Әншейінде байқамайды екенмін. Қара ауыз нағыз
иттің төресі екен. Ақлима апайдың немересі Асхаттың
көзін ашпай тұрғанда қойынына тығып әкелген күшігі.
Алғашқыда қыңсылап, енесін іздеген қара ауыз бірте-

бірте жүні тікірейіп, шәу-шәу етіп үретінді шығарған.
Күшіктің Асхат десе жаны бір басқа. Жанынан қарс
елі қалмайды. Құлтыраңдай жүгіріп әрі-бері ойқастап,
иесіне кеп асылады. Әлде нені ұзата лақтырып жіберсе,

тістеп алып келеді. Алдыңғы аяқтарын көтеріп аманда­
сады. Құдды цирктің үйретілген күшіктері сияқты.
Қара ауыз өсе келе тұмсық тұсы шымқай қара, құлағы
тікірейген ірі сұсты төбет болды. Бірақ әдетін тастаған

жоқ. Әрқашан Асхаттың жанында. Әлде кім әзілдеп
Асхатқа тиіссе, Қара ауыздың жүні тікірейіп ырылдап
қоя береді. Тайыншадай төбеттің сұсынан қорықпай
гөр. Тісін ақситып, кеудеңе асыла түссе, саудаңның

біткені. Бірақ Қара ауыз әлде кімді талап тастапты
деген сөз естіген жоқпын. Оның үстіне Қара ауыздың
мойнына шынжыр байланған емес. Мінезі шығар.
Күшік күніндегідей тауық қуалап, көрінгенге шәуілдеп,

тентектік танытпағалы қашан. Үйдегі қара-ала мысық
әрқашан Қара ауыздың қойнынан табылатын. Құдды
екеуі дос сияқты. Тіпті алдындағы тамағын ұрлайтын
кішкене кәндектерге де көз алайтпайтын. Түнде үруге

еріншек. Бірақ қақпаға бейуақытта кірген адамды қайта
шығармайтын әдеті бар. Бірде апам су таситын арбаны
алмақ ниетпен Асхаттың үйіне барып, екі-үш сағаттан
соң зорға оралған. Сөйтсе ол үйде ешкім жоқ екен.

ауыздың жанында түкке тұрмайды, — дейді апам
көрші итін мақтап. Екі-үш сағат бойы Қара ауыздың

«тұтқыны» болғаны есінен шығып кеткен сияқты. Апам
Қара ауызға нан да беріп көріпті. Бірақ күзетші — Қара
ауыз мән бермепті. Тек Асхат келгеннен соң барып:

пе. Мұның жөн қылыққа жатпайды, — деп басынан
сипағаннан соң жіберіпті.
Асхатты ел боп әскер қатарына шығарып салдық.
Қара ауыз иесінің ұзақ жолға кеткенін білген сияқты.

Басынан сипаған Асхатқа екі-үш рет гүр-гүр етіп үрді
де, құйрығын бұлғаңдатты.

балалар тас лақтырып есін шығармасын. Ит атқандардан
сақ бол, — деді Асхат маған Қара ауызды тапсырып.
Орнынан қозғалған автобуспен бірге ілескен Қара
ауыз сол күні ұшты-күйлі жоқ болды.

Бір күн өте Қара ауыз үйге оралды. Ұзақ жолдан кел­
ген жолаушыдай, есік көзіндегі күркесіне кіріп ұзақ жат­
ты. Сырттан бақылап қоямын. Көруге келген көшенің
балаларына тіпті назар салар емес.

Асхаттың атын естіген Қара ауыз елеңетіп басын көтерді
де, қайта мызғып кетті.

Аулаға кірген бөтен малды да ажыратады, — деді Ар­
ман.

қақпадан шығарын салады.
Біздің айтқанымыз, тек әңгіменің бергі жағы екен.
Қара ауыз ақылдылығын күннен күнге дәлелдей түсті.
Асхат кеткеннен кейін Қара ауыздың да мінезі

өзгерді. Сабаққа кетерде ертеңгісін мені күтіп алып,
мектепке барады. Алты сабақ біткенше мектеп есігін
торуылдаумен есі шығады. Шамасы Асхат шығып
қалады деп ойласа керек. Одан қалса, иесі барады-ау

деген достарының үйлерін шолып өтеді. Қайтып келіп,
үйшікке кіріп ұзақ уақыт ұйықтайды. Ертеңгісін кейде
Асхаттың апасы екеуі табынға мал қосады. Әлде қалай
иесінің аты аталса Қара ауыз сол жерден табылады.

Асхаттың хатын оқығанда апасына жаутаң-жаутаң
қарап, «ауп-ауп» деп гүрілдей үреді. Онысы «менің
Асхатымды қайда жібердіндер. Ол менің жанымда
жүрсе керек еді» деп мұңын шаққаны шығар. Ондайда

Асхаттың апасы: «Ау, Қара ауыз-ау, Асхат үлкен
жігіт емес пе. Әскерге барып елін қорғап жүр. Сен мені
күзетсін деп тастап кеткен. Оны көп іздеме. Уақыт
деген сынаптай сырғып өте шықпай ма. Екі жыл деген

түсіне ме. Мақұлық емес пе, — деп күлсе, Асхаттың
апасы кәдімгідей-ақ ренжиді. Қабағын шытып: - О
құдай жаратқан сен де Қара ауыздың қыспағына бір
түссең - ау. Ол адам білмегенді біледі. Жаман-жәутік

адамың Қара ауыздың тырнағына татымайды, — дейді
ол. Шындығыңда Асхатгың апасы дұрысын айтады.
Оның үстіне белгісіз бір күш мені Қара ауызға таңып
тастағанына таңмын. Қара ауызды көргенде ойыма

Еңіреп жібере жаздадым. Пиғылы қара адамдардың
тіршілік атаулыға деген аяушылық сезімі қара тастай
қатып қалған шығар. Қара ауыздың жазығы не?
Екі-үш күн өте ұрылар ұсталды. Олар Қара ауыздың

қайсарлығын жасырмапты. Алып соғып, үстіне отырып
алған соң, пышақ салыпты. Ех, иттер-ай. Олар мына
дүниеге несіне келді екен.
Бірақ еңді ақылды Қара ауызды қайдан таба­

мыз. Бәрінен де Асхатқа не деймін. Екі-үш күн өте
Ақлима апай: - Әй, қарағым Жомарт. Асхатыма Қара
ауыздың өлімі туралы ләм деме. Жаны ауырады ғой.
Жолдастарыңа да ескертіп айт, -деді күрсініп. Басым­

ды изеймін.
Көз алдыма Қара ауыздың әскерден оралған Асхат­
ты қарсы алғаны елестейді. Кеудесіне асылып «Асхат,
мен сені сағыңдым ғой, не қып сонша кешіктің» дейтін

ау, ә. Сөйлеген сөзін тыңдап көр. Құдды тау көтеріп
келгендей. Қираттым деп тұрсың ба? Осы тұрған
жерінде қамшының астына алайын ба?
Әкесі Саматқа төніп келіп тоқтады.

жанары жасқа шыланып шыға келді.
Шындығында бәрін бүлдірген Саматтың өзі. Ойында
ештеңе жоқ, арбаның доңғалағын майлап жатқан
әкесінің жанына келіп көрген-білгенін айта бастады.

келді. Әлгі Байсақал деген қарт бар ғой, — деді Самат.
Әкесі күйбендеген күйі жұмысын жалғастыра берді.

сында тұмақ. Бәрімізді шетімізден сыпыртып шықты.
Әуелі, маған «Әй, қара пұшықтың баласы. Шұнақ
әкеңнің қалы қалай» — деп маған тиіскен соң сәлем
бермей қойдым.

адамның сен кім екенін білесің бе? — деді әкесі ашу
білдіріп.

кен Самат. Әлгіндегі текетірес осыдан шыққан еді.
Самат жалт бұрылып үйге еніп кетті. Аузы қомпылдап
әкесімен ұрысты. Немересінің қабағын байқаған әжесі
Саматтың жанына кеп, асты-үстіне түсіп, бәйек болды

сөйлегені қалжындағаны ғой. Байекең біздің елге күйеу,
әкеңе жезде.

деп отырсың ба? Байекеңнің тірлігіне сен. Ол әкеңді
де, мені де сұм ажалдан арашалап алып қалған, — деді
әжесі ашуланып.
Осы бір сөзден соң Саматтың дымы өшті. Ойпыр-

ау, әкем мен әжемді өлімнен құтқарыпты, деді күбірлеп.
Бірақ шүйкедей шалдың қолынан не келді екен?
Бұл сәтте сыртқа шығып кеткен әжесі оралды.

деп бұлданады, бұл. Екі ортада бәрімізді ұятқа
қалдырдың, -деді әжесі сыртқа беттеп.
Сәлден соң кереуетке қисайған Саматтың көзі ілініп
кеткен еді. Ауыз үйден шыққан қатқыл дауыстан оянып

түге. Бұл не деген әдепсіздік, — деді әжесі, әкесі мен
шешесіне ұрсып.

балаға көз қырларыңды салуды қойдыңдар. Үлкен
адамға сәлем бермеу деген не сұмдық!
Әкесі де, шешесі де қарсы жауап қатпады. Тек
сәлден соң:

татқызып жіберейік, — деді әкесі. Әжесі жығылып
сала берді.

кетіп жүрмесін. Мен тамақ салып қояйын. Сақтап
жүрген сүрім бар еді, — деді ол ағынан жарылып.
Самат жаман састы. Әжесі бұрын бұлай ашуланып
көрген емес. Әуелі үй ішінің, бәрінің шаңын аспанға

қағып ұрысты. Қап, сәлем бере салуым керек еді. Енді
не істедім? Оның үстіне Байсақал қарттың өзі үйге
келеді. «Басқа үйге кетіп қалса екен» — деді ішінен
тілеп.

Бірақ бәрі керісінше болды. Қызыл іңірде шүйкедей
шал тізгін тартып атынан түсті. Әкесі де, әжесі де кел­
ген жанның шылауына оралып, үйге беттеді. Самат
апыл-ғұпыл киініп, есік көзінде Байсақал қартқа:

бетінен шөп-шөп сүйген қарт. Бір қызығы Саматтың
тірлігін әкесі де, әжесі әуелі Байсақал қарт та ішіне бүгіп
қалған сияқты.
Бұл күні Самат қызықты әңгіме боларын күтпеген.

Иегінде шоқ сақалы бар, аласа қарттың әңгімесі
адамның жанын түршіктіреді екен.

ақылының пайдасы ғой. Көлдің бақа-шаянын талшық
қылғанды кім білген. Басқа түскен соң, жазмыштан
асасың ба. Сол күндер кейде түсіме кіреді. Қайран
қыршыннан кеткен боздақ. Талайы қырылып кетті-ау,-

деді қарт. Онда сен етегіңді жаңа жапқан баласың.
Отызыншы жылы Жетісу аймағында аштық
басталыпты. Малы көп байлар тәркіленген кез. Тігерге
тұяқ жоқ. Оның үстіне құрғақшылықтың кесірінен

егін өспей қалған. Күздің алғашқы айы басталып талай
ел ағайындарына бас сауғалап кете бастайды. Уақыт
өте ауру қарттар өліп, артынша нәубет басқаларға

тырнағын батырады. Ашыққан жұрт қырдағы жиналған
қырманның қарын күреп, әр жерде шашылған түйір
дәнге құмырсқаша жабылады.

бидай тапсақ төбеміз көкке жетуші еді, — деді әжесі
Байсақал қарттың сөзін бөліп.

қылдық қой. Ауылда өлген адамды жерлейтіңдер
табылса ше? Осы бір қиын-кыстау шақта Байсақал
ағайындары жиырма шақты үйдің басын қосып,
Жайылма деген жерге көшіріп, көл бойына қоныс

тебеді.
Киіз үй тіктіріп, сыртын қамыспен қаптайды. Ау
тоқып, Қожамбердінің мұзын ойып, қармақ салып,
балық аулайды. Аштықта көл тіршілігі де адамдарға

талшық екен. Ел бойын жиып, күн көріске көшеді. Ол
кезде бөліп-жару жоқ. Жиырма шақты үйдің жалғыз
тайқазаны бар екен. Күніне үш уақыт тамақ ішкен жұрт,
қондана келе аң-құсқа да шыға бастайды. Балықты

кептіріп, оны диірменге тартып ұн жасайды. Балық
көже де бір талшық екен.

Ірі еді ғой. Пендешілік-ай, құдды тоқты сойғандай
қып, кермеге іліп тастаушы ек. Сап-сары боп, сүр еттей
қақталушы еді, — дейді әжесі тамсанып.

ақыл айтушы азайды ма, кім білсін. Қой үстіне боз
торғай жұмыртқалаған заман жоқ. Адам кейде мына
өзің сияқтылар қонаққа шақырып, қала берді жүздесіп
қалсаң, өткенді еске алып бір жасап қалмаймыз ба?

бетінде
жан-жағын
құрақ
көмкеріп, мөлдірлігінен түбі көрінген, Үйреккөл жа­

тыр. Қаракөздің суы сылдырай ағып, осы бір ойпаңға
құйылып, көлге айналады да, арнасынан асқаны
жарқабақты тоғанға түсіп, кер даланы аралап, Жай­
ылма алабына қарай жол шегеді. Үйреккөлдің суының

мөлдір болуы да сондықтан шығар. Көлдің жағасы таяз
болғанмен, ортасы түйе бойламас терең. Бірақ балалар
үшін бұл тереңдік Барсакелмес емес. Тесілген автома­
шина ішектерін бүтіндеп, үрлеп алып, жүзіп, жарысып

жатқаны. Ол көліктерін де үйлеріне алып қайтпайды.
Себебі Үйреккөл олардың меншігі. Ешкім ұрламайды.

барайық, — десті. Үш-төрт бала топтан бөлініп, қармақ
салуға бет түзеді.

Қалың ағаштың ішіне топтаса кірген олар әп-сәтте
алаңға жиналды да ойын басталып кетті.
Бір дегенім білеу,
Екі дегенім егеу,

Үш дегенім үскі,
Төрт дегенім төсек,
Бес дегенім бесік,
Алты дегенім асық,

Жеті дегенім желке,
Сегіз дегенім серке,
Тоғыз дегенім торқа,
Он дегенім оймақ,

Он бір қара жұмбақ, —деп Елдос санай жөнелген
еді, қас қылғандай ең соңында күзетшілікке Мейрам
қалып қойды. Он екі таяқ бір қызық ойын. Кішігірім
кесектің үстіне ұзынырақ таяқша қойып, бір жағына

он екі қысқа таяқтарды жинап, екінші басын бос
қалтырады. Ойын басталған кезде балалардың бірі
көлденең таяқтың бос басын басып қалады да, таяқшалар
жан-жаққа ұшып кетеді. Күзетші шашылған таяқтарды

жинап, бұрынғы қалпына келгенше, балалар жасыры­
нып үлгіреді. Күзетші енді оларды іздеуге кіріседі. Егер
көріп қалса, таяқшалар тұрған көмбеге байқап үлгірген
баланың есімін айтып жүгіруі керек. Осылай бар жа­

сырынушыларды іздеп тапқан соң, соңғы бала күзетші
атанады. Таяқшалар тағы да жан-жаққа ұшады да,

ойын ары қарай жалғасады. Ал егер балалардың бәрін
іздеп тапқанша жасырынған балалардың ішінен бірі
күзетшіден бұрын көмбеге жетіп, таяқтарды шашып
кетсе, күзетші қайтадан күзетке кіріседі.

Таяқтарды баппен жинап, екі қолын бір-біріне
үйкеген Мейрам құс аңдыған аңшыдай көзін қолымен
көлегейлеп, жан-жағына бір қарап алды. Бұл сәтте ба­
лалар күзетшіні қапы қалдыруды ойлап, жан-жақтан

көмбеге көзін тігіп жатты. Тек байқалмаған Асқар
ғана еді. Толықша келген Елдос арықтан аттай беріп,
жотасы көрініп қалды. - Елдос, бері шық. Тфу, —
деп Мейрам алғашқы олжасын сұқ қолымен көрсетіп.

Мейрамның сөзінен соң Елдос шөп арасынан шығып
күзетшіге жақындап келді.

қолға түсіп қалды, — деп дауыстады. Мейрам көмбеден
алыстаңқырай барып, жасырынғандарды табуға әрекет
жасады. Күзетші үшін ең қиын сәт те осы. Қалт жіберсе,
тағы да таяқ жинап, күзетшілікке кіріседі.

жүгіріңдер. Ұя дегенде былқ етпей жатыңдар, — деді
Адай жан-жағына дауыстап. Әлі де жасырынып
жатқан үш бала бар.
Мейрам көмбеден ұзай бастаса Адай:

Мейрам көмбеге қарай жүгіреді. Қу жанын шүберекке
түйіп әлек. Қолға түскен екі бала Мейрамды мазақтап
күле бастады. Көмбеден екі-үш қадам жерде трактордың

ескі майқұйғыш багі жататын. Әлде кім жан-жағын
кестіріп кәкүр-шүкір тартатын шана жасапты. Бір сәтте
Мейрам төңкеріліп жатқан бактің үстіне шығып жан-
жағын қарауылдай бастады. Жыбыр еткен ешкім жоқ.

Адай Елдосты қостап.
Бір кезде намысына тиген, Мейрам енді көмбеден
ұзап шыға бастады. Алғашқыда есік пен төрдей жерде
бұқпантайлап жатқан баланың бет-жүзін көре алмай,

кім екенін ажырата алмай көмбеге қайтып оралды.
Әдетте жасырынушы баланың аты-жөнін дұрыс
айтпаса, күзетшінің қайтадан күзетші атанады. Ойын
тәртібі. Ақыры Мейрам жасырынған балаға қайта

жырқ-жырқ күліп. Жасырынған қос баланың да көйлегі
ақ. Атынан шатысын кетуі оп-оңай.

тұншық, — деді Мейрам сақылдай күліп. Сөйткенше
жотасы көрініп жатқан баланың бүкіл денесі селкілдей
бастады. Мейрам жасырынушының қыстығып күліп
жатқанын анық байқады.

Мейрам. Сөйткенше Шалқардың қарқылдай күлгені
естілді. Мейрамға да керегі сол еді, көмбеге қарай
ұшып жөнелді. —Шалқар шыға ғой. Өзінен-өзі күлген
таңқар қара қалың мияның ішінен шығып келе жатты.

рам он екі ағаш жатқан белдеу таяқты дұрыстап қойып,
іздеуге аттанды. Асқар мен Айдостың қайда тығылғаны
беймәлім. Уақыт өтіп барады. Күн еңкейе бастады.
Ыстық лебі қайтар емес.

Мейрам ыржия күліп. Сөйтті де трактор багінің үстіне
шығып, ауық-ауық секіріп, жан-жағына бұрыла көз
салды. Кенет құбыла беттегі қарасораның түбінің
қозғалғанын байқап қалса керек, жүгіре басып, көмбеден

көңілін аудармақ ниет танытып. Бірақ күзетші алған
бетінен таймай, қарасораға қарай жақындай түсті.

бері! Қазақтың атақты батыры Мейрам сені шайқасқа
шақырып тұр, — деді қуақылана дауыстап. Әншейінде
әзілқой, тілі мірдің оғындай Мейрамның мұндайда жа­
нып түсетін шағы.

Мейрам әдеттегідей - Айдос, кәне, бері шық, — деді
көмбеге түкіріп.

батыр Асқар қай жерде найзасын бекем ұстап, мені күтіп
жатыр екен,-деді балаларды ду күлдіріп. Сөйтті де
әдеттегідей бактің үстіне шығып, секіріп-секіріп алды.
Тек сонау түкпірде ғана, торғайлардың құйқылжыта

тұрмасын, — деді Мейрам мырс-мырс күліп. Бірақ
бұл жолы балалар күлмеді.

орныңнан қозғалма. Мына қолға түскен бейбақтарды
құтқарып қалуға тырыс, — деді Шалқар тағы бір
ескертіп.
Мейрам әлгіндегідей емес, өзіне-өзі сенімді көрінеді.

Көмбеге қарай қатар жүгірсе, Асқардан оқ озым алдыға
кетуге жүйріктігі бар. Асқардың жайы белгілі. Сылбыр,
әлжуаз, бойы бәкенедей. Оның үстіне жалғыз жасыры­
нушы.

екенін білдіріп.
Мейрам сәлден соң еркінси бастады. Әлгінде Айдос
жасырынған қарасораны тінтіп шығып қайта оралды.
Бұл екі ортада Елдос:

құйындат, — деп бар даусымен айқай салған. Бірақ
Асқар көрінбеді..

кекетіп, мазақтап, есіңді шығарушы еді, — деп дауыста­
ды Айдос. Әлгіңдегідей емес. Мейрам шыжбалақтай
бастады. Қадамын ширақ алып ары-бері жүгіріп есі
шықты. Асқардан еш хабар жоқ.

сен жеңілдің, — деді де тістенген Мейрам бақтың түкпіріне
қарай жүгіре жөнелді. Шалқар да бұл сәт ойланып қалды.
Шыңдығында Асқардың осы бір сәтке дейін жасырынып
жатуы мүмкін бе? “Көрінсе керек еді ғой”, деді ішінен

күбірлеп. Сөйтті де бар даусымен: «Асқар, көмбеге қарай
ұш, — деп айқай салды. Өзіне нық сенген Мейрам тіпті
бұрылып та артына қарамады. Бұл тірлігі Шалқарды
ойландырып тастады. Елдос та әлде не деп күбірлейді.

леген, шашы жалбыр-жұлбыр тәмпіш қара бала, бакті
орнынан көтере тұрып келе жатты.

лайды, әуелі. Мейрам осының үстіне шығып секірген
жоқ па, — деді күлген Айдос.

көрінеді. Сендерді құтқарғым келді. Оның үстіне
мазақтағаны үшін жазаладым. Әлі де жата тұрайын деп
едім, ыстықтап кеттім, — деді Асқар.

оның жаңа резина ішегі сенікі. Рахмет, — деді Елдос,
арқасынан қағып. Бұл сәт күзетші де жақындап келген.
Шалқар ағашты басып қалып еді, таяқшалар жан-жаққа
ұшты. Балалар әр тұсқа қарай асыға жүгіріп бара жатты.

ете түсті де, әйнектің ар жағынан әлде кімнің қайыстан
өрілген тобылғы сап қамшысының шашағы көрінді.
Кәннің үстіңде Зағила апам екеуміз ертеңгі тәтті
ұйқының құшағына еніп кетіппіз. Бетімді қырық құрау

терезеге бұрдым. Апам мені ұйқылы-ояу күйі құшақтай
өзіне тартты.

шуылдап, ұйқысын қияр емес. Дауыс қайта шықты.
Бұл жолы өктемдік танытқан жанның тірлігі.

күзеткен бе, түге. Бұл жолы апам басын жастықтан
жұлып алды.

сөйлеп. — Осы-ақ таң атпай, тауық боп шақырады
екен. Сөйтті де, сырма күпәйкесін желбегей жамылып,
кебісін сылпылдата сүйреп сыртқа беттеді. Бөлме ішінде

жер майдың иісі бұрқырайды. Қолқаны алып, жүрек
айнытардай. Бәріне мен кінәлімін дегендей дөңгелек
үстелдың үстінде қалқайып бестік шам тұр. Қасында
бір-екі кесемен кешегі күні Байжайлау ұста жан-

жағынан сым темірмен шандып берген көкала шәйнек.
Шамасы, кеше кешкісін мия теруден шаршап келген
шешем ыдыс-аяқты жиыстыруға да шамасы келмеген
сияқты. Сөйткенше есіктен Зағила апам кіріп келді.

Жүрісі ширақ. Жылы төсегімді қимай жатқан маған
жетті де бетімнен шөпілдетіп сүйе бастады.

сені бір көрсе, әттең... Сөз аяғын күрсіне бітіріп, Зағила
апам жасын сығып алды.

Аң-таңмын. Апамның тірлігі қызық. Біресе күледі,
біресе жылайды. Өрмектен жасаған қызыл ала дорбама
әлденені тыққыштап әлек.

Омарбек бригадир былай шыққан соң.
* * *
Көзімді қиырға тіктім.
Қарауылдың басынан бұлт кетпейді. Жоңғардың та­

сасынан ұрын шығатын нұрлы күннің сәулесі жап-жазық
даланың үстіне табиғат қондыра салған Қарауылды
ертеңгісін жаныңа алып келеді. Ұшар басы алып
батырдың дулығасындай үшкір, кеудесі батырдың сау­

ытындай омыраулы ши көмкерген бұл ғажайыптың өз
тарихы бары анық.— Балам, Қарауыл деп ел бекерге
атамаған. Жылжып жылдар өткен, дүниеге біреулер кеп,
біреулер кеткен. Жаугершілік заман, халқымызға қайғы

әкеп, баласы жылап, шешесі еңіреген еңку-еңку жер
шалған кезде, Қарауыл да ел қажетіне жарапты. Төбенің
ұшар басына жасақшылар қоныс теуіп, жау келе жатса
от тұтатып хабар берген. Ел қашып-пысып, тығылып

жан сақтаған дейтін Кәкімтай әкем мені тізесіне қондыра
отырып. Енді міне, сол Қарауылға көтерілген қасқа
жолмен Кәкімтай әкем майданға кеткен. Шешемнің
«қасқа жолға қарай жүр, әкең келіп қалар» дейтін сөзінің

жаны бар. Омарбекте бір аяғынан айрылып оралды ғой.
Ауылдағы жалғыз жігіт сол. Кімді айтсаң сол келеді де­
ген. Ой үстінде Қарауылға қарап отырып қалыппын.

ма, түге. Өгіздеріңе барыңдар, — деген Омарбектің
дауысы қырылдай естілді.
Бригадирдің тілі удай.

жорғасы,
Кәмиланың
сұлу
көзі, Бикамалдың шикіл сарысы. Қойшы, пішенде

тырбыңдап жүрген бала атаулының Омарбек «азан
шақырып» қойған өзгеше аты бар. Әттең дүние-ай.
Әлде кім, тіпті сол ақсақ Омарбек шешелердің орнына
әкеміздің атын атаса, айтқанына көніп, айдауына жүрер

ек-ау. Шыны керек, өгіздің мойынтұрығын кигізе
алмай, тостағанымызды төгіп жүрсек те көнер едік.
Мұндайда Құдаш шалдың «Оу, еркектер, қимылдап
жіберейік» деген бір сөзі «жанға шипа, дертке қуат».

Әп-сәтте пішеншілер жұмысы жанданып жүре берді.
Төртінші кластықтар үймелеп салған шөпті сүйретпеге
салысымен «штаб бастығы» - маяшы Құдаш қартты
бетке алып, жөнеп береді. Қоңыр қасқа басын шайқап-

шайқап жіберіп, қамшының «қаталдығына»мойын игісі
келмей, ала көзденіп қарап қойып, алға жылжиды.
Маяшының мінезі шәлкес болуы заңды. Алып кел­
ген шөмеле шөбің қыздың жиған жүгіндей мая жинар

тұсқа іркес-тіркес түсуі керек. Осы бір сәтте жаның
мұрныңның ұшына келеді. Құдаш қарттың көздеген
жеріне сүйретпең тоқтамаса қасқа өгізің таяқ жейді,
өзің болбыр неме екенсің деген сөз естисің. Онымен

қоймай жолдан шығып, екінші сүйретпеге жол бересін.
Оған «ой, мына пәленшенің баласы жігіт екен» деп тіл
қатса, қызғаныштан жарылып кете жаздауың хақ.
Бар пәлені сол күні Бөлекбай бастады. Қара нанмен

шай ішіп, бусана терлеп, шыжып тұрған күннен таса­
ланып, күркенің көлеңкесіне үйіріліп отырғанымыз сол
еді, шүңірек көз сары бала сыбыр етті.

жалғыз жаяу өтті, — деді ол. Бәріміз Бөлекбайға
аңтарыла қарадық. Сенерімізді де, сенбесімізді де
білмейміз.

Әлгінде Бұрғаннан су әкелуге барғанда анық көрдім.
Соқыр емеспін ғой. Көзіме шел қаптаған жоқ, — деді
Бөлекбай ант су ішіп.

деді Оташ. Балалар әлдекім бұйрық бергендей таңқар
мұрын, қайыс қара балаға жалт қарады. Көздері жалт-
жұлт етеді. Жанарларында Оташқа деген ашу-ыза.

тарғылданып шыққан шылымшы Бекзат. Осыдан бір
жыл бұрын оның шешесі сүзектен қайтқан. Қазір кім
көрінгеннің үйіне қонып, тамағын асырап жұр. Сүйек
туыс атаулыдан тұлдыр. Сондықтан ба, балалардың

дені Бекзатқа қарсы тұрып, бетінен қақпайды. Оның ақ
дегені алғыс, қара дегені қарғыс. Оташ үнсіз қалды. Бұл
пендешілік атаулыны қойсашы. Осы бір сәтте осындағы
балалардың бәрі жалғыз жаяуды өз әкесі болса екен деп

тілегені анық. Жүздерінде сағыныш табы, көкірегінде
дүрсілдей соққан кіп-кішкене жүректері.

Мына кішкентайлар осында қалсын. Өгізші атаулыда
үн жоқ. Салы суға кеткендей.

кім Омарбекке жағымпазданса, күндерің қараң, —
деді Бөлектай. Сыртымыз бүтін, ішіміз түтін. «Әттең,
тонның келтесі-ай» деп күрсінеміз.

тағы ақылсынып. Сөйтті де бес-алты шөмелеші бізден
бөлініп, сырғып жүріп кетті. Жанарымызда жас. Әлгінде
Бекзат пен Бөлектайды иттің етінен жек көріп жатыр­
мыз. Дүниеде мұнан артық қорлық бар ма? Күркенің

жыртығынан сығаласам Құдаш шал бетіне бет орамалын
бүркеніп қорылдап ұйықтап жатыр. Жанында мылқау
Алматай. Біздің «штабтың бастықтары» — маяшылар.

маған күңк етіп. Емеурінін түсіне қойдым. Басымды
шайқадым.

Әп - сәтте оншақты бала ұшып жөнелдік. Кезек-
кезек жол бастаймыз. Белуардан келген қалың пішен.
Көлбеген дала. Сағымы жамыраған сары белдер. Ана­
дайда тұнжырап Қарауыл түс танытады. Омырауында

су түбінен көрінген тамырдай боп, қасқа жол жатыр.
Тасасынан түйе көрінбейтін алып шилер. Көк жүзінде
қоңыраудай сылдыраған бозторғайлар легі. Табақша
күн тас қайрақтай зыр айналып, бар сәулесін осы маңға

төккендей шыжып тұр.
Пішендіктен ұзап шыға Көктұманың бойына
аялдадық. Айналасы доңыз өлең, бапа қамыс өскен
ойпаңның жарлауыттау дөңесінде мөп-мөлдір, шып-

Әлде кімдер киелі деп те атайды. Кім білсін. Онысына
бас иіп, тәжім еткен ешкім жоқ. Суға бас қойып, сіміріп
жатырмыз. Бетін шайғандар да бар.
Жұмабектің есептеуінше Қарауыл ауылы

Көктұмадан он шақырымға таяу жер — Қасқа жолға
түсіп-ап, жүріп берсең әп-сәтте жетіп барасың, — дейді
ол құлшынып.

сүңгідік те кеттік. Жүрегіміз дүрс-дүрс соғып келесі
сәтті күттік. Жерді дүрсілдеткен ат тұяғы анадайдан
естілді. Омарбектің қара аты. Бас бермейтін, мінезі
шәлкес. Ауыздығы көбіктеніп, ырс-ырс демалады. Ат

дауыстап. Мылқау дала әлгі дауысқа мән бермегендей
тым-тырыс. Алғашқыда екпіндей келген Омарбек бри­
гадир әп-сәтте тынши қалды.

күңкілдеп. Есік пен төрдей жерде жатқан бізді көрер
емес. Шіркін сол кездегі даладағы шөптің қалыңы-ай.
Қарақуыстың ескегі есіп берсе, ғажайын теңіздің орта­
сында жүзіп жүрген ертегі адамдар сияқты боласың да

Бикамалдың шикіл сарысы ма? Ішімізден тістеніп жа­
тырмыз. Балалардың бірі шыдамай кетсе керек:

күліп. Осы бір сәтте ешкім ойламаған оқиға болды.
Жеті-сегіз бала шөп арасынан атып-атып тұрыстық.

екенсіңдер, — деді Омарбек жұмсарып, дауысы
дірілдей шығып.

Дәл бұл жолы Омарбек бригадирге анық сендік.
Шуылдасып артынан жүріп бердік. Бригадир Омарбек
былай шыға:

нан алып, пішенге айдап апарсам ба екен? — деп бізге
қулана қарады да, жымиып күлді.

Ауылдан сол күні кешкісін ораларда бәріміздің
ұнжұрғамыз түсіп, сөлбірейдік те қалдық. Жалғыз жаяу
ФЗО-дан ауырып қайтқан Мірсадық деген жігіт екен.
Соғысқа бармапты. Шахтыға түсіп, көмір қазыпты.

Көрмегені жоқ екен, байғұстың.
Әлде қайдан ерте қайтқан тырналардың қоштасқан
ұзын ақаулы қиқуы естіледі. Қарауылды қимай бара
жатқандай. Келесі көктемді туған Қарауылды сағынып

қайта оралады. Менің ойымды ұққан Бекетай сыбыр
етті.

Олар да өстіп қоштасты ғой, ә? Ораламыз деп серт беріп
бара жатқан сияқты, — деді ол. Басымды изей бердім.

...Қазірде сол құстар көз алдыма елестейді. Қарауыл
бір кезде бабаларымыз от жағып, дабыл шақыратын
еншісінен айрылған жоқ. Төбе үстінде ел соғыстан
қайтпаған әкелерімізге ескерткіш орнатқан. Төменіректе

біздің балалық шағымыздың сағынышы боп қасқа жол
ағараңдайды.

Апам салып берген жарты таба наны мен бір құты
қой сүті түсте талғар талшығым. Шүберек дорбаны
білегіме іліп, Көк иірімнің жарқабақты жолын аралап
құлдилаған жалғыз аяқты соқпаққа енді ілінгенім сол

ауыл шетіндегі қырман. Күжір екеуміз кезектесіп
малатасқа мінеміз. Жалт бұрылдым. Жанатай брігәдір.
Сылти басып төбеден түсіп келеді екен.

күрсініп. —Ал ұзын сөздің қысқасы Бөлетай өзіңде
шаруам бар.Қолғабысың қажет.

еді. Қу аяқтың қисық біткенін көрмейсің бе? Әйтпесе
қолыма қару алып, майданда жүрмеймін бе? Ел көзіне
күйік боп көрінгенше. Гүжірді ерте оятып жібергенмін.
Саспа, өзіңе бара жатқан бетім еді. Жанатайдың без­

еу қаптаған шұп-шұбар домалақ жүзі бүлк-бүлк етіп,
доғал мұрнының астынан көрінген көздеріне мұң толды
да демін жұтты.

Ал сен Бибіжамал сұлуды ертіп кел.
Таң-тамаша кұйі Жанатайға қарадым.

бырап түссе де ел қатарлы жұмысқа шықпайды. Екі
баласымен шырылдатып Үрімханды жесір қалдырғаны
анау. Шайнам ақылы болса өзінен жиырма бес жас
үлкен Ожарға күйеуге тие ме? Қос баланың көзінің жасы

тегін жібере қоймас. Асқанға бір тосқан. Үйіне кір де
«уәкіл мен біргәдір кеңсеге шақырып жатыр» де. Ожар
ертеңгісін ауданға кеткен. Жүрексінбей, төрінің төбесіне
бір ақ шық, — деді құшырлана сөйлеген Жанатай.

шақырмасаң таң атпайды. Тез келсін. Ұшып жетсін.
Жанатай кеңсеге тартты. Бір аяғын сылти басады.
Қадамын нық алғанына қарағанда, әлде неге бел буып
бекіген сыңай танытады.

Салып ұрып Ожар басқарманікіне жеттім. Елден ерек­
ше көрінетін еңселі үйдің маңы тым-тырыс. Көршідегі
Орынғайша кемпір шелегін даңғырлатып басқарманың
сиырын сауын жатыр. Жүндес, құйрығы иірілген ірі

төбет кемпірдің аяғына оралып, тамақ дәметіп, маған
көз қырын да тастамады. Жанатайдың кесімді сөзі дем
берді ме, кім білсін, есікті ашып, үйге батыл кірдім. Тым-
тырыс. Ауыз бөлмеге өттім. Шыбынның ызыңы ғана

естіледі. Төргі үйге ендім. Мұнда да тірі жанның демі
сезілмейді. Ішке көз тастадым. Көз алдым жайнап тұр.
Керегеде көнетоз шағын кілем. Оң қабырғада шілтері
төгілген ақ шымылдық. Сол жақ бұрышта үстіне көрпе

жиналған алпамсадай абдыра сандық. Табалдырықтан
төрге дейін жайылған оюлы киіз. Түлкі тұмақ. Тоғыз
өрімдік сапты қамшы. Ондық шам.

шымылдықтың
түпкірінен
әлдекімнің
ыңырана

ұйқысырағаны сезілді. Әйел демі. Ожар басқарма бар
дүниесін ажырасқан әйелі мен балаларына тиеп беріп,
«жігіттік» жасағаны қайда? Бибіжамалдың әке-шешесі
қызына мұндай жасау жасай алуға құдіреті жетпейді.

Сүйектеріне сүйеніп зорға жүрген тақыр кедей. Яғни,
Ожар ожарлығын жасаған. Бибіжамалдың керігетін де
жөні бар екен. Тұла бойым дірілдеп:

Ауыз үйге шыға тұр. Ағаң бір нәрсеге жіберген ғой.
«Жоқ» дей жаздауға әрең қалдым. Жанатай сияқты
нығырлап сөйлеп, бұл келіншектің зәресін ұшырайын.
Уәкіл десе өзі де ішкен асын жерге қояр.

Түпкі бөлмеден сусылдаған киімнің сыбдыры,
ақырын ғана жөтелген Бибіжамалдың тірлігі байқалды.
Сол жақ қабырғаға ұлы көсем Сталиннің суреті ілініпті.
Дөңгелек үстелдың жаныңда бу шығарған сары

самаурын. Дастархан беті қызыл - қоңыр бауырсақ,
добалдай кесек қанттар, май, қаймақ. Енді бір шетте аузы
ашып ішілген арақтың құмырасының басы қылтияды.
Басқарманың ертеңгі тамағының түрі. Асықты жілік

жартылай мұжылып, бөлмені айнала ұшқан қара
шыбынның үлесіне тиіпті. Пах, пах шалқыды деген
осы-ay. Езуім сілекейленіп, тамағым жыбырлайды.
Апамның «бүлінгеннен бүлдіргі алма» деген сөзі тізгін

көрінген Бибіжамал. Ойпыр-ау, бұрын қалай ғана
көз салмағанмын. Басқарманың келіншегі үріп ауызға
салғандай әдемі екен. Қой көздері тұңғиық, қос бетінің
ұшы шиедей қызыл. Қыр мұрыны, оймақтай ерні,

қиылған қастары аққұба өңіне сұлу рең беріп тұр.
Ұзын қос бұрымы желбірлі көгілдір көйлегінің оңына
бір, солына бір толқып, күміс шолпы сыңғыр-сыңғыр
етеді. Мына Ожардың бәлесі-ай. Мынандай аққу

Бибіжамал екеуміздің көзіміз бір-біріне ұшыраса кетті
де, басқарманың сұлу келіншегі жымия күлді.

біргәдір Жанатай кеңсеге шақырып жатыр. Әлденеге
еңкейген Бибіжамал жерден басын көтеріп алды.

көрінеді, — дедім өтірікті қосып жіберіп. Адам баласы
кейде қызық. Бибіжамалдың сұлу да, нәзік келбетіне,
тал бойына қарап отырып, қиянатқа қимайсың.

ғой, — деді езуіне күлкі үйірілген Бибіжамал. — Құдды
уәкіл сияқтысың.

ширағына іліп тұрған жоқ. Түйеден түскендей сөзін қара.
Әйтпесе уәкіл сияқтысың деп келемеждемес еді ғой.

зып қойып ек. Менің сұсты пішінім, дөң сөзім әсер етті
ме кім білсін, ол дастархандағы бауырсақты қаймаққа

батырып, бір тістеді де, стол шетіне тастай беріп, төргі
бөлмеге енді.

етіп. Үнінде қобалжу сезілді. Ойпыр-ау, мына Жанатай
брігәдірдің кәллесінде не жатыр. Екі ортада қос таудың
ортасында шыбын өледінің кері боп, төбеме әңгір таяқ
ойнамасын. Брігәдір Жанатайда есеп бар. Ожар ауданға

кетті. Оны біліп отыр. Уәкілдің аты бар, заты жоқ. Жа­
натай бір нәрсені бүлдірмек. Е, мейлі, брігәдір бұйырды,
орындауға міндеттімін. Бәрінен де бұл іске құштарлана
кіріскенімді айтсаңшы. Жанатайдың Бибіжамалмен

есеп айырыспасына кім кепіл. Үрімхан мен тірі жетім
атанған екі сәбиін еске алды. Шындығыңда Көкиірімде
тірі жетімдер отызға жетіп жығыламыз ғой. Яғни,
бригадир Ожарды да, әйелі Бибіжамал сұлуды да

жек көреді. Адам білмес тұңғиық жұмбақ. Ырғала ба­
сып үйден шыққан Бибіжамал, есік көзінде күйбеңдеп
жүрген Орынғайша кемпірге бұрылып:

қарсылы қос бөлме Қоңыр тақиясын шекесіне киіп,
әлде неге шұқшиған Жанатай бригадир бізді суық
қарсы алды. Бибіжамалдың сыңғыр етіп: — Әу, уәкіл
деп өкіріштегенің момын қайнағаның баласы ма? —

осы жердің шаңын қағып кетті, — деді әңгімесін брига­
дир қатқыл бастап.

әліміз жетпей жатыр. Соғыстың қырсығы ғой, бәрі. Ер-
азамат қан кешіп жүр. Құдайға тәуба, жауды үңгіріне
қуып барады. Өңшең бала-шаға. «Былай жүрсең өгіз
өледі, олай жүрсең арба сынадының» кері... Бибіжамал

жағын сүйенген күйі үнсіз тыңдап отыр. Жанатай
әлсін-әлсін сөзін үзіп жіберіп, тыныс алады. Шамасы
Бибіжамалдың лебізін тыңдамақ.

Өкімет пен партия жоспар орыңда, әскерге тамақ керек
дейді. Ауылдағы әйел атаулы бүгінде еркектің орнын
басты. Бала-шаға әке орнында-әке, шеше орнында-
шеше.

ау. Бірақ әлгі ағаң жібере қоймайды ғой... Жайды
білесің, — деді сөз басын ақжарқын бастап, аяғын жүзі
қызыл реңге боялып, күлімсірей бітірген Бибіжамал.

дың шарасы үлкен көздері зорайып, Жанатайдың ер
қимылын жіті қадағалай бастады. Брігәдірдің қою
қабақтары түйіліп, бұрышта тұрған қара телефонға
жармасты.

әйелін жұмысқа жібермейді. Әділдік қайда, жолдастар.
Жанатай телефонның құлағын бұрап-бұрап жіберіп,
дауыстай сөйлеп аудан орталығын шақыра бастады.

Уәкіл Отыншыбаевтың атынан сөйлеп тұрмын. Маған
Стекең керек еді. Иә, дұрыс. Сол кісімен байланысу
керек еді. Ойда-жоқта Бибіжамал орнынан атып
тұрып, брігәдір Жанатайға ентелей жақындап келді.

Хал-ахуалыңыз жақсы ма? Алеу, үзіп жібердіңдер
ғой. Ой, үлкен кісіден ұят емес пе қыздар. Өздерің де
жазаларыңды алатын шығарсыңдар. Аллө-әу...

деп жанұшыра дауыстаған Бибіжамал. Жанатай бұл
жолы да міз бақпады, телефонның құлағын ұстаған күйі
ары қарай екіленді.

астық қызып барады. Айтқаныңызға құлдық. Бар
күшті салып жатырмыз. Стеке... Пау, тағы үзіліп кетті
ғой. Әлеу, Мөскеу...
Бибіжамал ай-шай жоқ Жанатай брігәдірді иығынан

жағдай боп тұр. Ожар деген басқарманың келіншегі...
Әлеу, тфу тағы да үзіліп кетті.

өзімен бе? Жанатай телефонная аузын ала беріп, бұрқ
етті. — Енді кім деп едің.

жүрмей ме? Ал сен үшін бір сілкінейін. Мәскеу алына
қойса. Алөу...
Бибіжамал сұлу құдды құлшылық қылған перуанадай
Жанатайдан көз алар емес.

үзіліп. Әлгіндегі басқарманың келіншегі жөнге келді.
Жұмыстан қалмасын дейсіз бе. Дұрыс, дұрыс. Рах­
мет, Стеке. Бала - шағаңыздың қызығын көріңіз.
«Жаңаталап» биыл уәдеден шығады. Әйеліне айтыңыз

дейсіз бе. Иә. Күйеуіне мен туралы ештеңе айтпасын.
Иә, мақұл. Басқармамен өзіңіз кейін сөйлесесіз ғой.
Рахмет, Стеке. Адам атанған соң, кемшілік болады.
Мазалағаныма кешіріңіз. Сау болыңыз. Қанға қан, жанға

жан, ұлы көсем. Жанатай телефонды іле беріп «ух» деп
күрсініп отыра кетті. Бибіжамал да орындығына сылқ
еткен. Қан сорпа жүзін бет орамалымен сүрткен болды.

айтпа. Стекеңнің өзі сөйлесер. Ел естімесін. Бала сен де
аузыңа берік бол. Көсемнің құлағы шалса, ұят шаруа.

барамын. Тух, жан терім шықты ғой. Ал мен боспын
ба? — деді Бибіжамал сұлу елпектеп. Жанатай сұқ
саусағын аузына апарды.

шыбаев та жұмысқа шыққаныңды көрсе көңілі орнына
түсер. Ал, кездескенше, сұлу жеңеше, — деді сыбыр­
лай сөйлеп.

Сұлу Бибіжамал алды-артына қарамай зытты.
Жанатай ішек-сілесі қата күлсін кеп. Бетіне таңырқай
қараймын.

Қазір де осы бір өткінші көрінген оқиға есіме түссе
бірде күлемін, бірде жанарыма жас келеді. Ақсақ
брігәдір Жанатай сол кезде он бестен он алтыға жаңа
толған екен. Өзім оннан жаңа асқан аузымнан емшек

сүті кетпеген баламын. Па, шіркін, дүниенің оң-
солын пайымдап, жақсылыққа қуанып, жамандыққа
жүрегімізбен ауырып, әділетсіздікке қарсы тұруға
шамамыз бірде келіп, бірде келмепті-ау. Бәріне:

Бибіжамалдың тағдырына Үрімханның жесір атануына,
сәбидің шырқырағанына, Ожардың ожарлығына, соғыс
кінәлі екен. Қарғыс атқан қу соғыс. Ал Жанатайдың
терең түкпірдегі «Жаңаталап» колхозының кемтар

жас брігәдірі сонау Мәскеумен, нағыз дөкей Иосиф
Виссарионович Сталинмен сөйлеседі дегеніне кім
сенеді? Балалық жүрегімізбен сезінген қаталдық,
қатыгездіктің тұсауынан шыға алмаппыз. Әйтпесе, осы

бір оқиға адам түсіне де енбес еді-ау.
Қазіргі күнде Жанатай қартты көрсек бір күліп
аламыз. Артынша «Ух» деп бір күрсінуіміз анық.

Шаңдау жолдың үстімен бізге қарай әлдекім алақұйын
боп ұшып келеді. Соңында ауыздығымен алысқан ақ

көбік аттың үстінде қолында дырау қамшыны көтере
ұстаған кебежедей біреу.

беріп еді, үстіндегі озбыр әрекеттің иесі ұшып кетуге
сәл-ақ қалды. Артынша боқтық араласқан өктем айқай
шықты.

Жарау жылқы тізгінмен алысқан дүр денеліге бағынбай,
аспанға атылып, алақандай жерді шыр көбелек айнал­
ды. Осы сәтті пайдаланған қашқын бізді қарасынып
бері салды.

тай ғой. Анау Ожар басқарма, - дедім. Бұл екі ортада
Жапатай аққан күйі кеп апамның кең көйлегінің ішіне
сүңгіп кетті.

мәре-сәре боп. — Бейшара-ай, әбден қиналған екен-
ау. Жетімнің күні құрысын-ай.
Ожар басқарма қанын ішіне тартып, сұп-сұр боп ен­
телей жетті.

ғой, қанын ағызамын. Апамда үн жоқ. Ожарға бедірейе
қарап түсі суып сала берді.

ман болсын деген мен жоқ, — деді енді Ожар бітімге
шақырып.

Басқарманың жүзіне ұрлана көз тастасам, қос беті
шиқандай, көзінің еті қызарып, жылтыр шекесінен
шып-шып тер ағып тұр екен. Доң мұрнының астындағы
қара мұртының түгі тікірейіп, қос езуінен түкірігі

шашырап, ауық-ауық жалақ адамдай ернін жалай
береді. Апамның сұсты жүзі көгерең тартыпты. Имек
таяғын қымқыра ұстаған қолдары дір-дір етеді. Ожар
қапелімде атын өңмеңдетсе қақ бастан қайқайтуға

тайынбайтын сияқты. Табиғаты ауыр адам бір қозғалса,
тау қопарып, тас домалатары анық.

жазығы не? Адам өлтірмеп пе, — деді апам Ожарға
сыздана қарап.

Жақсылықпен жібер ана доңызды. Апам Ожарды оқты
көзімен жеп қоярдай тесілді.

өзі жіберіп өзі алды. Ақтайымды пашес өлтірді.
Бекайдардың тірі жүргенін көп көріп тұрсың ба? Бірақ
сен иттің айтқаның келмейді. Ол соғыстан тірі оралады.
Тұра тұр, сол кезде мен тірілемін. Сол уақыт, әттең

басыңа үйіп-төгіп жіберер ем...
Ожар одан арғы тілге келмеді. Атын кері бұрып ап,
ауылға қарай салды.

Күлшінбайдың шаңырағына сіңіп кетсең көрермін, —
деп кіжіне айқайлап бара жатты.

боламын. Құдай алдында, уәде...
Ат тұяғының дүрсілі саябырлай Жапатай апамның
етегінің астынан сопаң етіп шыға келді. Домалақ жүзді,
көзі жалт-жұлт еткен қарашығы үлкен Жапатай апама

ұяла қарады да, артынша сонадайда қара үзіп бара
жатқан Ожарға жұдырғын түйіп әлде не деп былдырлап
жөнелді.

запыс болғаны-ау. Пау, үлкендер-ай. Балаларда несі
бар? Онсызда оң-солын аңғармаған байғұстар, тағдырға
не жазып қойыпты, — деді апам Жапатайдың басынан
сипап. Қам көңіл, аялы алақанға зәру Жапатай өксіп-

ербеңдеп, аузы қомпандап, апамның құшағына құлай
кетті.

мына жаман кемпірді. Ух, дүние-ай...
Құдды аспан астын, жер үстін мұң басып кеткендей.
Өн- бойым дір-дір етіп теріс айналдым. Жанарыма жас
кептеліп,тамағыма ащы өксік тығылды. Осыдан сәл

бұрын Жапатайды үйге кіргізіп алсақ, мұндай сойқан
мүмкін болмас та еді. Жапатайдың шешесі апаның
немере сіңлісі. Ожармен де сүйек туыс, әкелері ата
аралас. Тілі шықпай, кемтар атанған. Жапатайдың әкесі

майданға кетіп, соңынан қара қағаз келген. Бөкейдің
көзін ашып көрген жалғызы.

барды бергенді жақсы көреді. Есбике де қарағым
еді-ау. Ауру меңдеп, оның үстіне күйеуі мен жалғыз
қарғасының қайғысынан құса боп көз жұмды, — деп
апам бірде Жапатаймен Ожардың арасындағы кикілжің

қалған шығар. Оның үстіне елдің сөзін қайтесің. Еркек
тұрғанда, әйел араласып демей ме, — деген.
Бүгін апам бар дүниеге қанықты. Енді аспан айналып
жерге түссе де шешімінен қайтпайтыны қаһ.

Сөйткенше көзінен жасы сорғалап қасірет шек­
кен Жапатай шыңғырып жіберіп, жерге отыра кетті.
Апамның құшағы ашылып сала берген. Сұмдықты
қара! Қырық құрау ақ бәтес көйлегінің сыртына қан

шығып білеуленіп тұр. Шамасы апамның қолы тиіп
кетсе керек.

сабайтыңдай, қабағына қан қатқан сорлы. Үйбұй-уу...
Тіліп түсіпті-ау. Шеш, көйлегіңді. Жапатай түсінбей
апама қарады да әлде не деп қолын сермей ымдай
жөнелді. Бұл тірлікке апам шыдамады білем, ары-бері

бұлқынғанына қарамай, Жапатайдың үстіндегі көйлегін
шешіп алды. Дырау қамшы тиген жері шүберекке жа­
бысып, желімденіп қалғандай. Жапатай бауыздаған
лақтай бақ етті.

қалыпты-ау. Тұр орныңнан. Бөлетай, қолынан жетек­
те, — деді апам.
Ауылдың шетіндегі қоржын үйге жеткенше көз асты­
мен біресе маған, біресе апама ұрлана қараумен болды.

Жалаңаш түрінен қаймығатын түрі жоқ. Тек әлсін-әлсін
қабағын түйіп ауырсынып қояды.
Апамның ем-домы Жапатайға жаққан сияқты. Арық
басынан жұлып әкелген әлде бір шөптерді қанжылым

тұзды суға салып, білеу-білеу арқасына жапсырып, со­
нау күні сойған ешкінің терісінің бір пұшпағын кесіп
алып, үстінен бастырып байлап тастады. Сонан соң
мен жататын кәннің бір бұрышына төсек салып, осын­

да жатасың деп ымдады. Жапатайдың сол сәттегі түрін
көрсең. Алдымен сұқ саусағымен кеудесін нұсқап:

Апам басын изеді. Жапатай басындағы көнетоз
тақиясын жұлып аспанға лақтырып жіберді де, әлде не
деп қуана дауыстады. Сөйтті де қос тізерлеп апамның
алдына жетті.

бұл үйге келмей ме? О ғажап! Мұндай сәтте адам
мылқаудың да не деп тұрғанын іші сезеді екен-ау.

шай қайнатып, айдап шығамын, — деді апам кәдімгідей
қатуланып.

қара кұштің иесі. Еркек емес пе? — деді Жапатай
күдігін білдіріп. Жапатай мен апам құдды бұрынғыдан
бір-бірімізбен мылқауша сөйлесіп жүргендей. Апам
құшырланып-құшырланып, жұдырықтарын бір-біріне

етсе қамшысын ала жүгіреді. Етігімен бүйірімен, ба­
сымнан сан тепті ғой. Анау келіншегі де араша түспейді.
Бұрынғы әйелі жақсы еді. Мен үшін ол бейшара таяқ та
жеді.

ала сиырды Ожардың тартып алғанын, Қаракөз атты
майданға жібергенін, шешесінің абдыра сандығын
көршідегі Бағила кемпірге өз қолымен бергенін, оның екі
баласының әскерге кетіп, олардан қара қағаз келгенін,

жаны ашитынын там-тұмдап жеткізді де, бір сәт қабағы
түйіліп кән үстіне отыра кетті.

Сонау бір дүрбелеңнен кейін Ожар біздің үйге бас
сұққаңды қойды. Жапатай мәз-мейрам. Қолым да
жеңілденіл қалған сияқты. Мылқауша сөйлескенде
алдыма жан салмаймын. Қарауылға барып жусанды

бірге шабамыз. Қала бере балық аулауға барамыз. Оқу
басталуға әлі біраз уақыт бар. Апам күні-түні қырманда.
«Соғыс бітуге жақын. Жаудың күлі көкке ұшуға таяу

деген қауесет, жер басқан тірі пенденің жүрегіне қуаныш
ұялатып, еңсесін көтеріп тастағандай.

қайттым. Тентек балалар терезенің кірпішін түсіріп
тастапты. Әттең көзіме көрінсе төбесіне шай қайнатар
ем, — деді ол бір күні.

дың қою қабақтары түйіліп, жүзі қызараң тартып, аузы
қомпаңдап, түсі суып шыға келді.

күн жасап, алдымен қиырды нұсқап, артынан құбылаға
тіреді.

Ары-бері сандалып жүрмін. Әлгінде табынның ал­
дынан шығып, ала сиырды байлап, кешкі асты іштік.

Жапатай сыртқа шығып кетті. «Мынау бір қатерлі са­
пар болды-ау деймін. Ертең малатасқа баратын кезегім.
Басқарма ұстап алса ше? Бәленің басталғаны. Апамның
басына қара бұлт орнайды. Бірақ... Бірақ Жапатай бәрін

ұқсаған қабаған. Жапатайдың көзі жалт-жұлт етіп, ғажап
бір келбетке енген. Неден болса да, тайынар түрі жоқ.
Түн. Көзге түрткісіз қараңғы. Әр жерде бір лапылдаған
жерошақ оты. Анда-санда маңқ-маңқ етіп үрген төбеттердің

үні. Үйреккөл жақтан бақалардың ұзын ақаулы даңғазасы
естіледі. Құбыладан қиырға қарай тартылған жібектей
шуатылған құс жолы. Жамыраған жұлдыз. Қара көк
аспан. Алда Жапатай, артта мен. Көкиірімнің терең сайы­

нан өтіп, арғы беттегі жарқабақты сыналай кеткен соқпақ
жолға түскенде, Жапатай қалт тоқтады.

Су қараңғыға сүңгіп кеткен Жапатай сәлден соң
қайта оралды. Қолын ары-бері ербеңдетіп есі шыға
ымдап әлек.

қайттым. Ұмытпапты. Ырылдаған жоқ, төсіме асылып,
еркелеп есі шықты...

Қарақуыстың жылы желі кең аңғарды кеулеп түнгі да­
ланы бір сипап өтті. Сылдыр-сылдыр аққан Көкиірімнің
сарқырамасы. Қаптап жүрген көп қасқырдың бірі
мені бас салса ғой. Масқара! Түте-түтемді шығарады.

Кейінгі кезде, итқұс дейінші, құрғырды, ауылды ба­
сынып алды. Биғайша кемпірдің бұзауын тападай тал
түсте жеді. Айғанымның ата қазын алып кетті. Сауап
болды, өзіне. Тістеуіктің тістеуігі еді. Анадайдан ұшып

кеп, басыма қонып, қанатымен сабалап, тұмсығымен
шоқып ойбайлатқан.
Сөйткенше жоғарыдан кесек домалап түсті. Жерден
басымды жұлып алдым. Әлде кім қарандап жақындап

келеді. Зытып жөнелуге енді бұрыла бергенім сол
еді, Жапатай да жөткірініп қалды. Пыс-пыс етеді.
Арқасына әлденені арқалап алыпты.

қарай жүреміз, - деді Жапатай сол тұсты нұсқап. Ол
әмірші, мен орыңдаушы.

тұра менімен өрттей өш, - деді тал ішіне кіріп сәл
аялдаған сәт.
Үйге кіріп, есікті ішінен байлап, терезені көлегейлеп,
жетілік шамды жаққан соң, Жапатай қаптың ішінен

олжасын алып шықты. Күміс ертоқым, оқалы жүген.
Жанатайдың қуанышында шек жоқ. Жанарынан жас
тамшысы жылтырайды.

жағадан алып, елді шапқанда қолына қару алып,
қарсы тұрған да осылар. Әне, майданға да солар
кетті, — дейді апам мені тиып тастап. Апамның
көршідегі Оспан деген баланы жолын кеспей өткізіп

жіберіп, сонан кейін қозғалатыны сондықтан шығар.
Үш қыздың - мына біздің қарсылығымыз апам үшін
түкке тұрмайды. Бірді айтып, бірге кете беріппін ғой.
Апам түскі шайға үйге ораларда, шәугімді божылдата

қайнатып, шәйнекке шай шығаратын әдетім. Көршінің
үйінен әкелген сексеулдің шоғының қырсығы. Шаршап
келген апамның қаймақ қатқан күрең шайды жайғасып
отырып сілтейтіні бар. Дастархан жайып, ошақ басына

қайта оралдым. Шәйнектің қақпағын ашып жіберсем.
О, сұмдық! Шәйнектің іші бос. Мұнысы несі? Түбінде
қою боп баттасқан сама ғана. Шәйнекті көтере бердім.
Масқара. Ұстарамен кескендей түбі айналып түссін де

шәйнекті атам Антон-Шеркестен әкеп берген. Сыйлы
адамдар келгенде ғана ұсталатын, — деп отыратыны
есіме түсті. Не істерімді білмей састым.
Уақытқа берік апам да кеп жетті. Жасаулы

дастарханның жанына кеп, белбеуін шешіп жайғасып
отыра кетті.

бұрыш-бұрышта жайғасқан бізге қарап. — Жайшылық
па? Бізде үн жоқ. Апам сасайын деді.

кеттім. Орнымыздан қозғала қоймадық. Апамның қою
қабағы түскиіп, жүзі сұрғылт тартты.

қорқыттындар ғой, түге. Бірдемені бүлдіргенсіндер-ау,
ә. Апам жылы жымиды. Апамның мінезі бірде бұлт,
бірде ашық аспан.

тамақ тоқ, киім бүтін. Құдайға енді не жазып ек. Қанды
соғысты бүкіл ел боп бастан өткеріп отырмыз. Жеңіп
жатырмыз.

дедім басымды бәйгіге тігіп. Ендігі сәтті күтіп, тым-
тырыс қалдық.

жаратасыңдар, - дегені есімізде. Шарт орыңдалмаса
шатақ шығады.
Сабақты оқып болып, терезе көзіне барып күнге
қараймын. Менің алып сағатым сол. Төрт бөлмесі

бар шағын мектептің жалғыз мұғалімі Ниязжан
Мүсәпіровтың бұл ауылда ақ дегені алғыс, қара
дегені қарғыс. Әуелі ешкім бетіне келмейтін Қожақан
бригадирдің өзі ол деген де жаны басқа. «Ниязжан-ау,

халың қалай, бала-шағаң аман ба» деп иіліп төсек, жайы­
лып жастық. Қабағы түксиіп, көздері шатынап, ақырып
қалғанда кірерге тесік таппайсың. Кезі келсе тоқпақтап
алады. Шешеме айтсам: - Көппен көрген ұлы той. Оны

құтыртқан соғыс қой. Дегенмен, оқу оқысаң, жаман
болмайсың, қарақтарым, дейді. Әй дейтін әже, қой дейтін
қожа жоқ деген осы.
Нұркен бұл күні әдеттегіден көп кешікті. Қайта-қайта

терезеге барамын. Қапшықтарын арқалап оқушылар
ауылдың шет жағына бет алып барады. Дені біздің
сыныптың оқушылары. Айналдырған отыз шақты үйдің
балалары белгілі. Сырып жасалған күпәйке, шалбар,

өрмектен тоқылған қағаз қапшық. Тыпыршып әрі-бері
сенделіп жүрмін. Шешем шөп тиеуге кеткен. Қойшы,
бір уақытта жүгіре басқан Нұркен де үйге кеп кірді.

-деймін ініме кіжініп. Нұркенде үн жоқ. Апай-то­
пай етікті сұға салып, мектепке қарай жүгіріп келемін.
Ауық-ауық тоқтап мектеп жаққа құлағымды тігемін
кеп. Жез қоңыраудың сыңғыры естілмейді. «Иә, сәт»

деймін күбірлеп. Бірақ мен кешігіппін. Қара сорпа тер­
ге түстім. Бөркімді алып, есікті батымсыз тоқылдатын
кіріп бардым.
Әлде нені тақтаға жазып жатқан Ниязжан маған

кірді. Кешірім сұрайды. Не істейміз? — деді Нияз­
жан. Мұғалім мырс етіп, балалар ду күлді. Шиедей боп
қызарып кетсем керек.
Амалсыз қатал мұғалімнің қарғысына ұшырап, жа­

замды өтеуге кірістім. Анда-санда аяғым талып, құлап
кете жаздаймын да, бойымды жинап ала қоямын.
Шаршамаған тек менің алақанымда жатқан шынжыр
баулы сағат. Шық-шық соғады.

Қоңырау шылдырынан соң Ниязжан сағатын алып,
қалтасына сап, маған көркейше күжірейді.

Салдырап қалған бойымды жинап, орныма барып
отырдым. Қорлыққа шыдай алмай жасымды төгіп-
төгіп жібердім. Мені құбыжық сияқты көрді ме, бала­
лар маған жолар емес. Жақыңдаса Ниязжан мұғалімнің

қаһарына ілінетінін сезеді. Кәдімгі бір елді сатқан алаяқ
сияқтысың. Ауық-ауық «қу Нұркен сені ме? Үйге
барған соң сазайынды беремін» деймін кіжініп. Сөйтіп
отырғанда менің жаныма екпіндей басып Білтай жетгі.

пай. Басқарманың баласымын деп көкірегін соғып,
жан-жағына менсінбей қарап, өзін мақтап, өзгені дат­
тап тұрған бір жан. Көкесін көзіне көрсетейін десем
Ниязжанның соның сойылын соғатыны анық. «Тұра-

да шығармыз. Басқарма тұрмақ райсоветтің баласы
болсаң да пішенге барарсың. Өгізге мінерсің. Сол кезде
сазайыңды берермін» деймін ішімнен.
Сөйткенше маған одырая қарап тұрған Білтай бөлмені

көрсетемін,—деді ол.
Іздегенге сұраған, Бөлдекбай тәмпіш қара далаға қарай
ұшты.Басқарманың баласының жанторсығы . «Айт» десе
үрер күшігі дерсің. Ештеңеге түсінбей көзімнің асты­

мен Білтайға қараймын. Ол болса мені шыр көбелек
айналып, бас-аяғыма қарап, әлде не деп күбірлеп
жүр. Бір нәрсені бүлдірері қаһ. Сөйткенше жандай­
шап Бөлдекбай бастаған топ бала есіктен кіріп келді.

кен сияқты. Орнымнан ұшып тұрып: — Әй, Білтай,
сен аузыңа келгенді сөйлеме. Етікті Бөкей нағашым
Сарқанның базарынан екі қап бидайға сатып әперген,

жүремін ғой. Анық танып тұрмын, — деді Бөлдекбай
қосанжарласып. Ондағысы басқарманың баласымен
бірге жүретіндігін білдіру. Мұндайда бізден екі жас
үлкен Жансұлтанның араға түсетін әдеті бартын.

тамаша,—деп мақалдай сөйлеп, ортаға Жансұлтан
шықты.

басымды бәйгеге тігемін. Оның менің шашбауымды
әрқашан көтеретініне ризамын.

жағында үш тілігі бар. Әжем айырбасталып кетпесін
деп тілген, — деді Білтай өктем бұйырып.
Бетім ду етті. Білтайдың айтқанының бір қатесі жоқ.
Шамасы шешем мені кимей қояды деп алдаған ғой.

көп еді ғой. Басым мең-зең, көзім қарауытып кетті.
Өзімді-өзім меңгеретін халден кеткен сияқтымын.

шем мен нағашым мені алдапты. Білтайдың етігі екенін
білсем, өліп кетсем де кимес едім. Жалма-жан қос етікті
шешіп алып Білтайға лақтырып жібердім де:

тамағымнан дауысым әрең шықты. Сөйттім де
қапшығымды ала сап, далаға қарай ұмтылдым. Есік
көзінде Ниязжанмен соқтығысып қалдым.

сәтте мені тоқтатуға ешкімнің шамасы келмес еді.
Құлағымның түбінен елде кімдердің «Әй, Нұржан

тоқта» деген дауысы естілді. Шамасы Жансұлтан бол­
са керек. Ұшып келемін. Тізеден келген қарды елер
емеспін. «Ал, мен жалаңаяқпын. Ал, қар қайтесің
»деймін күбірлеп. Екі-үш рет шалынып кетіп, қайта

тұрдым. Адам атаулыда да осындай өлермен мінез
болады екен-ау. Сәлден соң аяғым өзімдікі емес
сияқты көрінді. Құдды бір мұз таяқ сияқты. Үйге жете
табалдырықтан аттай бере құлаппын. Шешемнің: —

Оу, құлыным-ау, құдайға не жаздым, - деп шыңғыра
дауыстап жібергені еміс-еміс есімде. Көзім қарауытын
ешнерсе сезер емеспін.
* * *

Көзімді Ақтеректің аруханасында аштым. Жан-
жағым аппақ киім киген адамдар. — Әй, жігіт мұның
қалай? — деді көзіне көзілдірік киген адам.

қиын екен. Қос өкпемнен қатар суық тиіпті. Екінші күн
дегенде дәрінің күшімен көзімді ашыппын. Сәлден соң
есіктен көзі бұлаудай ісік, жасы тамшылаған шешем
кірді. Жаныма отырып, шашымнан сипайды.

ғой. Қос қарғам-ай, сендерді жоғалтсам Отыншыға не
деп жауап беремін, — дейді ол.

бырт-бырт жас ағып. Шешемде үн жоқ. Кінәсін мой­
ындайтын сияқты. — Апа, апа. Сен енді мені алдама.
Осыдан жазылып шыққан соң, колхозға жұмыс істеп,
көп еңбек күн тауып жаңа етік сатып аламыз. Нұркенге

өрті сөнді.
Ауылға аздаған ғана әкелер оралды. Көбі майдан да­
ласында қалды. Шынын айтайын, қазір керзі етік киген
балаларды көрсем, осы бір оқиға көз алдыма елестейді.

Әжемнің мінезі қызық. Менің атамды кәдімгідей
баласынып отырады. Бәрінен де дастархан басындағы
тірлігін көрсең. Міне, бәріміз — әжем, атам, апам
дастархан басына отыра қалдық дейік. Сонан соң-ақ

әжемнің әрекетіне ұрлана көз тік. Әжем үстел бетіне бір
қарап алды. Бұл алғашқы бақылауы. Сәлден кейін-ақ ол
атамның алдына қарай дәмді тағамдарды сырғыта бастайды
кеп. Қарыннан шыққан сары май, кілегей, жарма...

атамның алдына қарай қызыл-қоңыр бауырсақтар легі
сырғып бара жатады.
Атам менің биыл жетпіске толды. Ел болып той
өткізген.

құдайдан, адамнан бір сұрап алған жалғыз ұлымсың.
Сен үшін мен не көрмедім, — дейді ол.
Шындығында әжем тоқсанның бірінде, атам
жетпісте, апам алпыста, ал ең кішкентай — әжемнің

неменесі, атамның шөбересі, ағамның немересі Гүлім
екіден жаңа ғана асты.

тілеуіме құдай берген. Соғысын да, ашаршылығын да
бастан өткердік қой, — деді бірде әжем бізге қарап.

Әжем жартыкештеу майлы сары құртты маған ұсына
берді.

бір, кәрісінде де бір бала, — деді апам жымиып.
Біз әңгімеге ден қойдық. Сонау көрінген үшкіл төбенің
бауырын жағалап керуен жол өтеді. Соғыс басталған
жылы «Жаңатұрмыс» колхозы отыз үйлі ғана шағын

колхоз екен. Осы мекеннен жасы бар, кәрісі бар отызға
жуық адам майданға аттаныпты. Біреудің әкесі, біреудің
бауыры, біреудің ағасы. Соның ішінде менің әжемнің
жалғыз ұлы Бекетпай атамыз да бар екен. Түнімен ке­

тер жолдыңа қамын жасап, мал айтып сойып, көпті,
қауым жігіттерді, майданға шығарып салғаңда, шабдар
биеге әжем де мініп жөнеліпті. Әске-ри комиссариатқа
айтып әскерге бірге бармақ болған екен. Бірақ әжемнің

айтқанына олар көнбепті. Вокзал басы ығы-жығы жұрт.
Жылап-сықтаған бала -шаға, қатын-қалаш.

түйіп. Әупірімде не істерін білмей сасқан әжем ары-бері
жүгіріп, ақыры атамның арқасына байлап алған дор­
басын жерге түсіріп, ішінен майлы сары құртты алып
шығады.

тілейді. Олай болса мына құрттың жартысын тісте!
Жан-жағындағы жігіттерден атам ұялса керек:

қанатым да, сүйенер тірегім де жоқ. Құдай қапелімде
ойыма түсірген шығар. Жақсылық болсын. Тісте.
Қалған жартысын өзің майданнан оралғанда беремін,

тістеп, вагонға мініп батысқа жөнеп береді. Содан сы­
наптай сырғып уақыт өтеді. Алғашқы хаттар легі кеп
жетеді. Әжем ел сияқты көзіне жас алмайды.
Үйткені сенім мол. Абдыраның түбінде майлы сары

құрттың жартысы жатыр. Әредік-әредік ауылға қара
қағаздар келіп, күңіренген сәттер де кездеседі. Әжем
босамайды. Колхоздың жұмысын жасап, үздік сауын­
шы боп өмір кешеді.

үзіліп қалды. Сонда да мойымадым. Сенімім мол. Құдай
құлағыма сыбырлап кеткендей. Шыдап жүре бердім,

жоқта ертеңгісін үстінде әскери киімі бар, қолын иығына
асып алған жаралы менің атам кіріп келеді. Ішінен
қамығып жүрген әжем баласын бас салып жыласын
кеп. Мекеннің әр түкпірінен ағылған жұрт аман-саулық

сұрап, әжемнің қоржын үйіне толады. Сонда әжем не
істеді дейсің? Мол дастарханын жайып, ас алдыға кел­
генде, әжем асықпай ғана абдыра сандықты ашып, әлгі
жартыкеш майлы сары құртты қолына алады.

мына құрттың жартысын жегізіп, ырым қылып едім.
Елден татар ризығы бар екен. Орталарыңа оралды.
Ойлап қарасам, дәмнен үлкен нәрсе жоқ. Ал, құлыным,
ала ғой, — деп ұсынған екен.

Біз таң қалдық. Әжемнің мінезі әлі өзгермеген.
Атамды әлпештеумен гұмыр кешіп жатыр.

шағымның шежіресі жатыр. Менің осы тірлігіме де сол
мекен әсер еткен шығар. Соғыс аяқталған шақ. Біздің
Алғабас ауылына өгіз арбамен бейтаныс бір жігіт көшіп
келді. Оң аяғын сылтып басады. Соғыста жараланған

шығар.
Жалғыз басты жігіт алғашқыда күрке тігіп, бір-екі
күндей ауыл маңын шолып жүрді де, анау Үйреккөлдің
маңынан жер қазып, кірпіш құя бастады. Біраздан сон,

ол әр жерге қада қағып жіп тартты да, кірпіштерді қалай
бастады. Ауыл балалары анда-санда маңайлап барып,
тамашалап қайтамыз.
Жақындауға батпаймыз. Сөйтіп жүргенде үш бөлмелі

қоржын үйдің керегесі де көтеріліп бітті.
Енді бірде әлгі жігіт тауға барып ағаш кесті. Артынша
үйдің үсті жабылып, шатыры бой көтере бастады. Бұл
бүкіл ауыл үшін жаңалық еді. Ерте көктемде басталған

сонау Сібірде өсіпті. Әке-шешесінің кім екенін білмейді
екен. Соғыстан соң, ер туған жеріне деп, Қазақстанға
оралып, біздің ауылға келіпті. Қолынан келмейтіні
жоқ, шебер екен. Сонымен әлгі жігіт колхозға ұста боп

шыға келді. Одан кейінгі тірлігін көрсең, жазда арба,
қыста шана жасады. Темірден түйін түйеді, тырма
жасайды. Ер-тұрмансыз қай қазақ атқа мінген. Ауыл
ақсақалдары жігітке дән риза. Әттең, кемістігі қазақ

тілін шала білетіндігі. Кейіннен үйреніп кетті ғой, —
деді қарт әңгімесін ары қарай жалғастырып.

таппады. Үйдің маңын Үйреккөлден шыбық әкеліп
қоршай бастады.

мұнысы несі? — десті жұрт. Ұста жігіт бір сәт байызда­
мады. Ерте көктемде басқарманың арбасын сұрап алып
Сарқанға кетті. Ол кезде дүниенің бәрін базардан са­
тып алуға болады. Қойшы, сонымен ұста жігіт кешкісін

қаладан оралды. Айналдырған бір ауылдың отыз түтінінің
үлкен-кішісі аңтарыла қарады. Күлгендері де кездесті.

деді ұстаның тірлігіне тәнті болған біреу.
Ұста жігіт тамырымен әкелген ағашты жерді терең
қазып көміп тастады.

сенемін, — деді Қойшыбай.
Ел дауласып жүргенде Қыдыр еккен шыбықтар
бүршік ата бастады. Ұста жігіттің ендігі кешкі тірлігі
осы шыбықтардың қамы еді. Арықпен суғарды, түбін

қопсытты, қара топырақ әкеп салды.
Бұл жылы Қыдырдың ағаштары жеміс бермеді.
Бірақ бой көтеріп, салаланып, еңселене бастады.

жолы Қыдыр бір қателесті,— деді басқарма кеңк-кеңк
күліп.
Қыс бойы Қыдыр ұста жұмысын істей жүріп,

шыбықтарын бір сәт естен шығарған жоқ. Ел еңсесін
көтеріп, тұрмыс дұрыстала бастады. Қыдыр ұста
қаладан ұрғашы бұзау сатып әкелді. Ер-тұрманын
жасатқан ауыл ақсақалдары ұстаға тоқтыторым сыйла­

ды. Күн өте берді.
Астық ұшырып, қырманда жүргенбіз. Ауыл жақтан
далбақтай шауып Қойшыбай жетсін.

лыспайды. Мен жеңдім, басқарма жеңілді. Міне, сары
өрігің, міне шиең, — деді ол ораған түйіншектерін шешіп.

сырғыған уақыт емес пе? Армансыз шығар. Ұрпағы
өсіп, аталарының жолын ұстады. Еңбекке ерінбейді.
Шетінен шебер. Ауыл балалары — біздер Қыдырды
өнеге тұтып өстік. Қазір біздің ауылға сонау биіктен

көз тасташы. Нағыз ғажап мекен емес не! Көгілдір бау,
жайқала өскен ағаштар, — деді Батырхан аға.

Дәл сағат он екіде кездесу басталып кетті. Алғашқы
сөзді жарытылыс тану пәнінің мұғалімі Қалибай
Жұмабекұлы алған:

Күннен күнге тозып барады емес пе. Ағаш ауыл көркі,
сәні. Табиғатты қорғаудың өзі осы бақты сақтаудан
бастау керек, — деді ол. Сонан соң Арал теңізінің
құрып бара жатқанын, Балқашқа қауіп төнгенін күйіне

әңгімелегенде жанымыз түршікті. Соның әсері ме
Нұрсейіт деген бала орнынан атып тұрды да:

кішкентай
балалары,
ағаштың
басына

шығып,
бұтақтарын сындырып бітгі.

оңбағандар. Әнеу күні көрдім, анау бақтықң алма
ағашты алабынан үш түбін қазып алып кетті,— деді
Асқар деген бала.

тартқан, жүзі шалбар-шалбар қарт әже биылғы жылы
сексеннің тоғызына шыққан екен.

Мыналарың көкейге қонатын сұрақ екен. Бәріміз
қарттың аузына қарап үнсіз қалдық.

ертегіге ұқсап кетіп жүрмесін. Бірақ, бұл шындық
оқиға. Кітаптан оқып миға тоқыған шығарсыңдар.
Мына қоныс теуіп отырған жерімізді бұрын Абдыра
бекеті деген. Отыз бірдегі аштықтан құтылып,

енді-енді еңсемізді көтеріп келе жатқан уақыт.
Талай боздақтар бекерден-бекерге қаза тапты ғой.
Астығымыз да, малымыз дабар еді. Туталақайға
салынды. Елге берілмеді. Қойшы, сонымен алақандай

аудаңдық кеңестің орынбасары ретінде ел ішінде жиын
болып, әңгімелесіп, халыққа жайды түсіндіріп жүреміз.
Ол кезде білімді атаулы сирек еді ғой. Ойда-жоқта
Балабек деген ақсақалдың өз ойын ортаға салғаны.

ұсынысым бар. Өзің білесің, ел болса, еңді-енді есін
жиып, тұралаған орнынан тұрып келеді. Әр жерде
бір шоқ бұлттай боп үйлер салынып жатыр. Аштық
жылдары сасқанымыздан есігіміздің алдына өскен екі-

үш ағашты да отқа тамызық жасап, шауып салдық.
Пендешілік не жасатпайды. Ауылға көз тоқтатшы.
Көлеңке болып, пана дерлік ағаш бар ма? Тегі, көк
өсірген көгереді. Содан соң әр үй де тыныш жатып

қостаймыз. Мектеп оқушылары көмектеседі, — деді ел
ішінен.

рек. Сарыметеннен шыбық кесіп қоршау қажет, — деді
Айқын деген жігіт.

деген емес пе. Кешкісін жұмыс соңынан ел боп бел
шешіп іске кірісіп кетті. Балабек ақсақал өгіз арбамен
Қарағаштан ағаш өркендерін тартты. Енді бір топ Са­
рыметеннен ағаш қиып бақты қоршады.

Ұсыныс ел боп қолданды. Сонымен Ақсу бағы бір
ай ішінде егіліп бітті. Бақты жастар кезекпен күзететін.
Суды Ақсу өзенінен шелектеп тартып, суғардық. Ке­
шеу күзде арықпен баққа су келді. Бақтың шежіресі тек

осымен ғана біткен жоқ, балалар. Бұл жерде алты бақан
тебіліп, ойын-сауық ұйымдастырылатын. Салтанатты
жиындар өтетін. Өтіп бара жатқан уақыт-ай. Қырық
бесінші жылы тоғызыншы майдағы Жеңіс күні осы

бақтағы елдің көңіл күйін көрсеңдер, балалар. Ертеңгі
сағат алтыдан, келесі күнгі сағат алтыға дейін, адамдар
ұйықтаған жоқ.
Оның ішінде соғыс тақсіретін тартқан ақ жаулықты

аналар да, күйеуін күткен өрімдей жас келіншектер де,
әкелерін сағынған өздеріндей балалар да бар еді. Жеміс
ағаштары сол жылы жақсы гүлдеді ғой. Аппақ гүлдер-
ақ шымылдыққа ұқсап, баққа көрік беріп, құлпырып

кетті-ау. Сол қуанышпен бірге еңірегенде етегі жасқа
толған көп ананың бірі мен едім. Жалғыз ұлым Бимолда
майдан даласында қаза тапты.
Сонау Матай станциясына жүз он сегіз жігітпен бірге

жалғызымызды алып барып, өлімге айдап апарғандай
күй кештім. Өлген артынан өлім жоқ. Оның үстіне ол
жалғыз менің ғана балам емес, Отанның баласы ғой. Ол
күнді сендердің бастарыңа бермей-ақ қойсын, — деді

Өрік әже бір сәт күрсініп.
Қазіргі қой үстінде бозторғай жұмыртқалаған шат
заман да, біз еккен бақта сендердікі. Ағаштар да мен
сияқты қартаяды. Ағаш неге кесілді? Сұлу қайыңдар,

қызыл алма, алмұртты көздің жауын алған жеміс
ағаштары түбірімен жоқ. Кешегі белуардан келетін
көк шөп қайда? Осыншама қатыгездік жасап жатқан
кімдер? Олар ел ішіндегі ездер, пенденің құлдары,

түкке түсінбейтін тентек балалар. Бұл бақтың тарихын
білмейтіндер. Өрік апа бір сәт үнсіз қалды.
Балалар ду қол шапалақтап жіберді.

Екінші үзілістен соң партаға жайғасып, мұғалімді
күтіп отырғанбыз. Есік сықырлай ашылды да, басына