М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің
«Ғылыми қазына» мақсатты бағдарламасы аясында жарық
көретін

«Ұлы
дала
тұлғалары»
сериясының

әдебиет
қайраткерлеріне қатысты томдарын дайындап жариялау ісіне
қатысуда.
Аталған сериялық басылымның негізгі мақсаты – қазақ

тарихындағы аса көрнекті қайраткерлердің сан қырлы тұлғалық
қасиеттерін ашып көрсетіп, ұлттық руханиятқа қосқан үлестерін
бағалау.
Оқырманға ұсынылып отырған «Ұлы дала тұлғалары»

сериясының кезекті томы қазақ халқының ұлы ойшыл ақыны
Абай (Ибраһим) Құнанбайұлының талант қырларын ашуға
арналып отыр.
Абай – әлемдік тұлға. Ол өз халқының мұң-мұқтажын,

қоғамдық-философиялық ойларын, мәдениеті мен әдебиеттегі
көркемдік ізденістерін жаңа сапаға көтерді. Ұлы ақынның арман-
тілегі бүкіл адамзаттың ең биік асыл мұраттарымен де үндесіп
жатыр. ХХІ ғасырда кез келген қоғамның парқын, түптеп келгенде,

адам сапасымен өлшеу үрдісі бірінші орынға шығып отыр. Бұл
ретте Абай армандаған «бүтін адам», Абай көксеген «толық
адам» тұжырымдамасы ең озық ой-идея ретінде бүгінгі зерделі
оқырманды да бей-жай қалдырмайды. Абайды тану арқылы біз өз

болмысымызды танып, болашағымызды бағдарлаймыз.
Әлем
халықтарының
рухани

өміріндегі
жарық
жұлдыздарының бірі Абай екендігін жете бағалаған ЮНЕСКО
халықаралық беделді ұйымы өз шешімімен 1995 жылды Абай

жылы деп атады. Ұлы ақынның 150 жылдық мерейтойын әлемдік
деңгейде атап өту жеке тәуелсіз ел атанған халқымыз үшін

көрнекті филолог-ғалым Құдайберген Жұбановтың «Абай – қазақ
әдебиетінің классигі» атты айшықты мақаласы берілді.
Одан кейін қазақ әдебиетінің классиктері Сәбит Мұқановтың
«Абай қазақ халқының ұлы кемеңгері», Ғабит Мүсіреповтің

«Қазақ әдебиетінің өркендеу жолындағы Абайдың тарихи орны»,
академик Серік Қирабаевтың «Абай – қазақ әдебиетінің классигі»
атты мақалалары жарияланып отыр.
«Абайдың ақындық шеберлігі» бөлімін академик Зәки

Ахметовтың осы аттас зерттеуі қамтыса, «Абайдың қара сөздері»
атты төртінші бөлімде осы тақырыпты арнайы зерттеген филология
ғылымының докторлары, профессорлар Ханғали Сүйіншәлиевтің
зерттеуі мен Жұмағали Ысмағұловтың жаңа пайымдаулармен

жазылған мақаласы берілді.
«Абай хакім» бөліміне философ-ғалым Ғарифолла Есімнің
осы тақырыптағы зерттеуі енді. «Абайдың рухани әлемі» бөлімін
абайтанушы-ғалым Мекемтас Мырзахметұлының «Абайдың

адамгершілік мұраттары» атты зерттеуі толық ашып, «Абайдың
ақындық мектебі» бөліміне М.Әуезовтің талантты шәкірті,
абайтанушы-ғалым Қайым Мұхамедхановтың «Абай төңірегендегі
ақындар» атты Абайдың ақындық мектебіне байланысты 1951

жылы жазылған кандидаттық диссертациясынан үзінді жеке
зерттеу ретінде берілді. «Абай шығармаларының тілі» бөліміне
белгілі тілші-ғалым, академик Рәбиға Сыздықованың «Абайдың
сөз өрнегі» атты зерттеуі енді.

Томның тоғызыншы бөлімі Абайдың композиторлық қырларын
ашуға арналып, бұл ретте академик Ахмет Жұбанов пен өнертану
докторы, профессор Сара Күзембаеваның мақалалары жеке берілді.
«Абай және әлем әдебиеті» бөлімін академик З. Ахметовтің осы

тақырыптағы шағын мақаласы қорытындылады.Томның соңына
қорытынды ой түйген ҚР ҰҒА мүше-корреспонденті Уәлихан
Қалижановтың «Жұмбақ адам» атты мақаласы тұжырым сөз
ретінде берілді.

«Ұлы дала тұлғалары» сериясының осы томын құрастырып,
ғылыми мәтіндерді түпнұсқалары негізінде баспаға дайындаған
филология ғылымдарының кандидаттары, доцент С.С.Қорабай
(түсініктерін жазған), Д.Б.Мұхамадиев пен кіші ғылыми қызметкер

Н.Биғараева.
Томның көлемі – 500 б.

қабылдап, мұндай шаруаның қалыптасқан жылтізбелік үрдісін
алғаш рет бұзып, оны дүниежүзілік деңгейде өткізуді өзінің биік
құзырына алуға шешім қабылдағанының арқасы.
Біз бұны енді ғана тәуелсіздік алып, адамзат қауымдастығының

тең құқылы мүшесі ретінде енді ғана санатқа кіре бастаған
ежелгі халқымыз бен жас мемлекетімізге көрсетіліп отырған
үлкен ықылас, биік саяси-рухани қолдау деп бағалаймыз.
Күллі

қазақстандықтардың
атынан

ұйымына,
оның Бас директоры, бүгін ортамызда отырған аса сыйлы
мейманымыз, көрнекті қоғам қайраткері, әлемге мәшһүр ақын,
аса қадірменді Федерико Майор мырзаға шын жүректен шексіз

ризашылығымызды білдіруді айрықша парыз санаймын. Сондай-
ақ Абай мерекесін атап өткен, атап өтпек, мұрасын насихаттауға
белсене үлес қосып жатқан, бүгінгі салтанатқа өздерінің беделді
өкілдерін жіберіп отырған барлық мемлекеттер мен халықаралық

ұйымдарға шын жүректен алғыс айтамыз. Бұл демократия мен
гуманизм мұраттарының әлемдік кеңістікте түбегейлі жеңістерге
жетуінің нәтижесінде қалыптаса бастаған жаңа рухани ахуалдың
айқын айғағы деп білеміз. Ағайын бір өліде, бір тіріде деген

осы. Қуанышы мен қайғысы ортақ рухани бауырмалдықтың
әлемдік деңгейде орныға бастауы біздің ертеңге деген сенімімізді
нығайта түсері хақ. «Елдестірмек елшіден, жауластырмақ
жаушыдан», – дейді қазақ. Ақ пейіліміз бен адал ниетіміздің

асыл көрінісіндей Абайымыздың әлемдік татулық пен ынтымаққа
өз үлесін қосатын рухани мәмілегерлігіне кіріскеніне ерекше
тәнті боп отырғанымызды да жасыра алмаймыз. Ері елінің атын
шығарады, елі ерінің атын шығарады деген де осы. Біз бүгінгідей

тарихи кезеңде, адамзаттық қауымдастыққа енді танылып,
сенімді ықпалдас, сертке берік серіктес ретінде алғаш рет бой
көрсете бастаған кезімізде беделімізді асырып, рухани бедерімізді
айқындай түсетін Абайдай беліміз барлығына шүкірлік етеміз.

Сондай беліміздің атын аспандата ұлықтай алатын еліміз барына
да шүкірлік етеміз. Құдайдың бізді бұндай күнге жеткізгеніне де
тәуба дейміз. Сондай кезеңде өмір сүріп, сондай ел мен сондай
қоғамға жан-тәнімізбен қызмет ету маңдайымызға жазылғанына да

мың қайтара тәуба дейміз. Оны сезіну біздің үмітімізді нығайтып,
жігерімізге жігер қоса түсетіні анық. Өйткені Абайды Абай қылған
қилы тарихтың қырық қатпар шындығы қазіргі біз бастан кешіп

жатқан заманалық құбылыстармен тікелей жалғасып жатыр. Оның
тағдыры мен рухани ізденістерінің қиыры мен шиырын, тұңғиығы
мен тұтқиылын жіті пайымдап, дұрыс қорытынды шығара білсек,
басымыздағы дәуренмен талай сабақтастықты танып, бүгінгі

ахуалымызды да салиқаландыра түсетін талай мән мен нәр таба
алар едік. Абайдың сол заманда осылай толғанып, осылай жазбауы
қандай мүмкін болмаса, біздің бұл заманда осылай қиналып,
осылай әрекет етпеуіміз сондай мүмкін еместігін түсінер едік.

Қадірменді қауым!
Ерекше жағдай, ерекше ізденістер мен ерекше әрекеттерге
бастайтыны белгілі. Ерен талант пен ерен жігер де сондайда керек.
Әрдайым алға ұмтылып, биікке ұмсынған адамзат нәсілі ешқашан

толас таппаған және таппайтын рухани күресіне адастырмас
нысана, алжастырмас бағдар сілтеп бере алатын көреген көсем
тұлғаларды әрдайым сусай аңсаған, әрдайым төбесіне көтере
құрметтеген.

Өйткені ақыл табылмай тұрып, ештеңе табылмайды. Ол
жетілмей тұрып, ар-намыс шыңдалмайды. Ар-намыссыз азамат,
өзгелердің көсегесі түгілі, өзінің көсегесін көгерте алмайды.
Онсыз ұлттық сана мен ұлттық намыс та тұл. Онсыз қоғам

дамудың даңғыл жолына түсе алмай үйреншікті үрдістің солғын
соқпағынан шыға алмай, заманалар шырғалаңында басы айналып,
дағдарыс хал кешеді. Ондай дағдарыстан шығар жолды тарих пен
табиғаттың айрықша пейілі түскен періште ниет, пайғамбар тектес

перзенттері ғана сілтеп бере алады.
Абай да дәл сондай балағат заманда ғаламат тәуекелге бара алған
ерекше парасат пен ерекше рух иесі. Соның арқасында ол бүгін
күллі адамзаттың абыройы аласармас рухани сардарларының біріне

айналып отыр. Оны туғызған дәуірді кеңінен қарастырмайынша,
одан қалған мұраның тереңіне бойлай алмаймыз.
Ол қазақ тарихының айрықша ауыр кезеңі еді. Жер шарының
неғұрлым көп бөлігін иемденуге тырысқан империя Орталық

Азияны көктей өтіп, шығыс пен күнгейге тереңдей енуді көздеген-
ді. Сондай стратегиялық мақсаттың дәл өтінде тұрған ел Қазақстан
болды. Басқадан айрылса да, одан айрылмау саясаты алғаш рет
сол кезде бой көрсетті. Ел билеудің тарихи қалыптасқан ұлттық

жүйесі біржола мансұқталды. Метрополияның өзіндегі билік
түрлері күштеп енгізіле бастады. Әуелі қазақтың әр ұлысынан

бірнеше ергежейлі хандықтар құрылып, этнотерриториялық
тұтастық бұзылды. Сосын әр хандықтың халқы мен жері ата-атаға,
ру-руға бөлінетін жігімен ауыл-ауылға, болыс-болысқа бөлінді.
Сөйтіп, сойылған тоқтыдай ұшаланып-мүшеленген хандықтар

дербестіктен айрылып, көрші губерниялардың құрамына күштеп
кіргізіліп, кірме күн кешті. Одан хандықтар дуандарға бөлініп,
бекзаттардың орнына патша үкіметі тағайындаған «сенімді
қазақтарға» басқартылды. Солай дәстүрлі ішкі жымдастық әбден

жойылған кезде, ел, ауыл, болыс, уезд, облыстарға бөлінетін
түзіліммен қайта құрылды. Ең төменгі ауыл мен болысты жергілікті
атқамінерлер, уезд бен облысты патшаның әскери шонжарлары
биледі. Осылай қазақтар өз жерінде өзі кірме боп қалды. Ұлттық

түгілі, рулық-тайпалық тұтастықтан ажырап, ауызбірліктен атымен
жұрдай болды. Солай қожыраған халық пен қоныс жоғарының
нұсқауымен алты облысқа бөлініп, көршілес Сібір, Орынбор,
Астрахан, Түркістан губерниясына, ал Маңғыстау әуелі Кавказ

сырты, артынан Каспий маңы облыстарына бағындырылды.
Сөйтіп, қазақтар бет-бетіне таратылып, бір халық бір ұлт, бір
ел екенін атымен ұмытатындай күйге жеткізілді. Жер бетінде
отаршылдық көрмеген халық кем де кем болғанмен, бір ғасырда

осыншама көп реформаға ілініп, тоз-тоз болатындай тәлкекке
ұшыраған халық ешқайда да жоқ шығар.
Бұның бәрі отарлық кеңістіктің тұрғындары тарихи қалыптасқан
мемлекеттілігін қайтадан қалпына келтіре алмайтындай қып,

оларды жер мен судың байырғы иелік құқынан біржолата ажыратуды
көздеп, алдын ала ойластырылған зұлым саясат еді. Қазір бізге
өршелене өшігіп жүрген алтын моншақты саяси қырғилар
мен әншейін айтаққа ерген әулекілердің жаңа бағдарламалары

қай кездегі «саяси қоңсық» екендігін осыдан-ақ айыра беруге
болады. Ондайлар көршілерінің жерін тоз-тоз қып бөліп әкетіп,
өзін салпақтатып малға салып, ата қонысынан табылып жатқан
байлықтан соқыр тиын да татырмай, талтаңдап қалған дәуренді әлі

де көксейді. Сондай кейбір көкімелердің өзі ұлы мәдениет жасаған
ұлы елдің атын малданып, өзгелерге өнеге көрсеттім деп, өз
абыройын өзі түсіріп жататынын қайтерсің?! Ондай ұрдажықтар
ол кезде де аз емес еді. Ел мен жерді ойрандағандарын былай

қойып, сананы да уландыра бастады. Тілін, дінін, тұрмыс-салтын
менсінбеуге, ата кәсібі мен тарихын ұмытуға, өзінен-өзі қорланып,

өзгенің зорлығына бауыр басуға ынталандыратын әзәзіл саясат
ерекше мүттәйімдікпен жүзеге асырыла бастады. Бұраталану
деп аталатын жексұрын құбылыс солай өрбіді. Қармаққа ілінген
жемге жүгірген шабақтай шошаңдаған бұратана сана өзін-

өзі отқа түсіретін көзсіз көбелек дәурен орнатты. Тұтастық
пен ынтымақ ұмытылды. Санап алып оқытып, санап алып
қызметке іліктіру бір жағынан орыстандыруды, екінші жағынан
бақастық пен ішкі араздықты күшейтуді көздеді. Басқаны былай

қойғанда, ағартушылықтың өзіне арамза сипат берілді. Бір ғасыр
бойына жантәсілім жау жағаласпен келген ереуілшіл халыққа
енді әлгіндей қамқорсыған айлашарғының қақпаны құрылды.
Кітаптан гөрі зеңбіректі, мектептен гөрі әскери бекіністерді

көбейтіп жатқан өкіметтен сескенгендер аяқ жетпес шөлдерге
шегінді. Сескенбегендер саяси итаршылыққа жүгініп, есіктегі
жалшылыққа пейіл болды. Шұрайлы жерлер, шырайлы кәсіп пен
қызмет орталықтан әдейі көшіріліп әкелінгендерге ғана бұйырды.

Шет аймақтардың дамуына бөлінетін қаржы тұп-тұтасымен
сырттан қоныстанушыларға жұмсалды. Ал бұратаналарды да
оқуға тартпақ болғандар, патша сарайы ұлықтарының біреуінің
дала губернаторына ашық жазғанындай, «шектен шыққан адам

сүйгіштік» деп келеке етілді. Егер осы ғасыр басында қазақтардан
да санаулы оқығандар шығып, орысша сауат ашқандар бір
процентке жетсе, оған мансапқор дала дәулеттілері мен оқу-білім
аңсаған түздіктердің өз қаражаты жұмсалды.

Жан иесі жарыққа талпынбай тұра алмайды. Өз-өзінен жойылып
кетуге пейіл еш мақұлық жоқ. Халық та солай. Қанша зорлық көрсе
де, зомбылық көрсе де үмітін үзбейді. Өзіндей жұрттардың қолы
жетіп жатқанда өз қолын да жеткізбек боп тырысады. Тап сондай

дәме бұдан сегіз ғасыр бұрын біздің бір жерлесімізді ғылым
іздетіп, күнгей Азияға сабылтқан еді. Өткен ғасырда да тап сондай
талап тұлпарларын ерттеп мінгендер шыға бастады. Бір кездегі
Әл-Фарабидің жанқиярлық талабын Араб халифатының әкелік

қамқорлығы деп қалай айта алмасақ, өткен ғасыр соңындағы
дала азаматтарының білім жолындағы нар тәуекелін де патшалық
самодержавиенің әкелік қамқорлығына жатқыза алмаймыз. Шет
аймақтағылардың да сауатын ашып, білімге тартудың жүйелі

саясаты болды. Бірақ ол біздің даламызға осы ғасырдың екінші он
жылдығынан бастап ене бастады. Демек, оған дейінгі оқу-білімге
ұмтылу – ұлттық болмысымыздың етене зәруліктерінен туындаған

рухани жанқиярлық. Бір экономикалық-қоғамдық үрдістің дәурені
әбден таусылып, екінші бір экономикалық-қоғамдық үрдістің
әбден орныға бастағанын байқаған ұлттық сананың тарихи дамуды
өзінше пайымдаған етене көрегендігі. Ондай құбылысты айдалаға

апарып телу әбестік болар еді. Ұлттық рухани өміршеңдігіміздің
тереңіне бойлай пайымдаудан әдейі жалтару болар еді. Ондай
көзқараспен қарасақ, Абай сынды алып тұлғалардың кемеңгерлік
болмысына атымен маңайлай алмас едік.

Абайдың адам көрмеген жанқиярлығы мен ерен құбылыс
саналардай ерекшелігі – отаршыл кемсітушілік бар жерде
болмай қоймайтын тайсалудың орнына тайталасты, жиренудің
орнына үйренуді, жарамсақтықтың орнына жарастықты, мансап

қуған баққұмарлықтың орнына білім қуған бәсекені сіңістіріп,
ұлтымыздың рухани қайсарлығын атымен, жаңа қасиеттерімен
байытқандығы.
Өйткені халқына жаны шындап ашиын қайраткер орға жығатын

емес, өрге бастайтын жол сілтейді.
Абай да ақыл айтпас бұрын қилы заманның бар қитұртқысын
өз басынан өткеріп көрді. Оның сол кездегі еуропалық
саяхатшылардың аузынан «Дала Цицероны» деген атақ алған

шонжар әкесі ескі мен жаңаға бірдей жорға болды. Ел жақсылары
мен патша әкімшілігіне сөзін бірдей өткізе білді. Сондай аса
ақылды, көреген әке баулыған ұғымтал жас медреседе мұсылманша,
мектепте орысша қатар оқып жүрген жерінен ауылға қайтарылып,

билікке араласады. Ру мен ру, ескі үрдіс пен жаңа үрдіс, рулық-
тайпалық психология мен самодержавиелік отаршылдық бетпе-
бет шарпысқан тартыс пен таластың ортасында жүріп, есесі кетіп
жатқан елінің жоғын жоқтауға күш салды. Бірақ еңбегі зая кетті.

Қандастары қызғанышпен, отаршыл ұлықтар сенімсіздікпен
қарады. Қапа болған жігерлі азамат билікті тастап, ақындықтың
соңына біржола түсті. Қалған жиырма жыл ғұмырын тек қана оқып
білуге, тек қана шығармашылыққа жұмсады. Ол еңбегі, енді, міне,

адамзат ақыл-ойының асқаралы тұлғасына айналдырып отыр.
Ақын Абай қазақтың суырып салма поэзиясын шын мәніндегі
реалистік жазба поэзияға айналдырды. Бұрын-соңды көтерілмеген
тақырыптарды көтерді. Бұрын-соңды үрдіске енбеген жанрларды

үрдіске енгізді. Сырт сипаттау, сырт дәріптеуді қойып, адамның
ішкі жанына үңілетін, болмыстың тұңғиық қалтарыстарын ашатын
аса мәнді философиялық-әлеуметтік лирика туғызды. Шығыс

соны істе, ғылымын, мәдениетін меңгер дейді Абай. Ол үшін
өзгелермен мәдени, экономикалық, саяси араластық керек, оның
аты, бүгінше айтсақ, интеграция.
Ал «Біріңді қазақ, бірің дос, көрмесең істің бәрі бос» – деген

сөздері шын мәнінде ұлт болып ұюымыздың негізгі шарты. Өз
халқымыздың мүддесі үшін күресте достық, татулық, бірлік керек
пе? Керек. Ендеше, Абай сөзін тереңірек ұғынып, онымен өзгелерді
ұялтуға емес, өзімізді өзіміз ұялтуға тырысайық.

Өзгеше тарихи жағдайда өмір сүрген қазақ халқына бұдан
әрі бұрынғыша тіршілік етуге болмайтынын, заман талабына
сай еңбек етіп, кәсіпті, сауданы меңгеру керектігін де бірінші
айтқан Абай. Яғни қазақ қауымына әлеуметтік реформаны да,

экономикалық реформаны да бірінші ұсынған – Абай.
Жерінен, суынан, тәуелсіздігінен, билігінен айрылған қазақты
құтқарудың жалғыз амалы – оның рухани әлемін, елдік, адами ізгі
қасиеттерін сақтап қалу екенін, сонда ғана оның ұлттық сипатын

аман алып қалуға болатынын ақын жақсы түсінді. Сол үшін жан
аямай күресті.
Абайды мұқият оқыған адам оның көзқарастары күні бүгінгі
нарық экономикасымен де тікелей үндес екенін айқын аңғарар еді.

Абай әлемі бізді жеті түнде адастырмас Темірқазық іспетті. Соған
қарап тірлігіміздің дұрыс-бұрысын сараптай аламыз. Өйткені
жанды жегідей жеп жүрген көп сауалдың жауабын Абай әлдеқашан
айтып кеткен. Абайды оқып отырып-ақ, көштің басын баяғыда-

ақ жөнге салып алуға болатын еді. Сорлатқанда біреудің уақыты
жетпейді. Біреудің ұғымы жетпейді, біреудің атымен зауқы жоқ.
Әйтпесе, көп дүние әуелі сол әркімнің өзін-өзі түзей
алмағандығынан өрге баспай жатыр емес пе?!

Өз халқын «жұрт болсын, өссін, өнсін» дейтін әрбір азамат
әуелі Абайды оқысын, Абайға құлақ ассын. «Егерде есті
кісілердің қатарында болғың келсе, күнінде бір мәртебе, болмаса
жұмасында бір, ең болмаса айында бір, өзіңнен өзің есеп ал!

Сол алдыңғы есеп алғаннан бергі өмірді қалай өткіздің екен, не
білімге, не ахиретке, не дүниеге жарамды күнінде өзің өкінбестей
қылықпен өткізіпсің? Жоқ, болмаса, не қылып өткізгеніңді өзің де
білмей қалыппысың?» – деген ақын сөзін еске алайықшы.

Егер әркім баяғыны қойып, өзгеріске ұшыраған он жыл
тәуелсіздік алғаннан бергі төрт жыл ішіндегі тіршілігін оймен
шолып көрсе, қанша мүмкіндікті қапы жібергенін, қаншама

нәрседен ғапыл қалғанын айқын аңғарар еді. Әуелде ағайынға,
кейін өкіметке қол жайып қалған, өз қамын өзі жемей, өзгеден
жәрдем күтетін әлеуметтік енжарлық көп азаматымызды әліге
дейін шұғыл өзгеріп жатқан уақыт талабына икемделгізбей

келеді. Соның салдарынан, бейқамдық пен бейқарекеттіктің
қырсығынан сыртта өндіріс пен шаруа, үйде тұрмыс күйзелуде.
Біреуден нұсқау күтіп, әркімге қол жайып, айтпасаң білмеу,
ақырмасаң түсінбеу кесірінен амалдың орнына айла, істің

орнына сөз, ұсыныстың орнына қолқа, дәлелдің орнына сылтау,
ақыл-кеңестің орнына өкпе-бопса айту бел алып барады.
Тарихтың берген мүмкіндігі мен табиғаттың берген байлығы,
әлі де болса, орнын таппай, босқа зая болып жатқаны жанға батады.

Ол үшін сыртқа өкпелейтін ештеңе жоқ. Тәуелсіздігімізді уақтылы
мойындады. Қолқабыс-көмектерін ұсынды. Экономикамызды,
әлеуметтік-мәдени
дамуымызды

көтеру
жолында
бірлесе
әрекеттенуге әзір екендіктерін білдірді. Жан-жағымызбен тату-

тәтті қарым-қатынастамыз. Алыспен де, жақынмен де алысып-
берісіп жатырмыз. Нағыз іскер ахуал орнатуға не керектің бәрі
бар, жетпейтіні: Абай айтқан ынта мен ыждаһат, білуге ыждаһат,
үйренуге ыждаһат, еңбектенуге ыждаһат күшеюдің орнына

әлсіреп бара жатқандай. Оның орнына Абай айтқан қырсыздық
пен қияңқылық, «өтірік пен өсекті жүндей сабаған» дәукестік пен
даңғойлық, «өз елін өзі аңдыған» ұрлық пен «жүз қараға екі жүз
аларман бар» көрсе қызарлық, «қозғау салып қоздырғыш» жікшілдік

пен «сөз қыдыртқан, жұрт құтыртқан партияшылдық» азаяр емес.
Экономикалық белсенділікті, Абайша айтсақ, «өз жерімен, өз елімен
ойрандасып, ойсыздарға қойнын ашып, мал шашумен», «халыққа
қайыры бар іс бітірмей», «қардың суы сықылды тез суалар, еңбек

қылмай табылар мал-дәулет» қуумен, саяси белсенділікті дау жоқ
жерден дау іздеумен, жау жоқ жерден жау іздеумен, әлеуметтік
белсенділікті, ұрынарға қара таппай жүретін ұрдажықтықпен, әр
нәрсеге бір тұмсық тығатын тіміскілікпен шатастырып алу етек

жайып барады. Бұған ренжімегенде, неге ренжисіз? Өзімізге өзіміз
өкпелеуге мәжбүрміз. Соның бәрі «шала мейір шала байқайды»
демекші, тәуелсіздігіміз бен бостандығымыздың қадірін шала
ұғып, шала бағалаудан шығып жатқан кеселдер. Осы тұста

ұлы ақынның: «Бәйгеге ат қоссақ, атыңды тартыспайтын ағайын,
атың келсе, бәйгесіне өкпелейтіні қалай?.. Тыныштық іздеп, таба
алмай жүрген жұрт тыныштық көрсе, сәтке тұрмай, тыныштықтан

Кәнеки, осы екі мінез қайда? (Абайдың «Қара сөздері», 39-сөз).
Ел болудың қағидасындай болған, пәтуа мен бірліктің көзі

бұрынғыдан да керегірек секілді.
Рас, мен қазір Абайша ашынып, бұл екі мінез бізде мүлде жоқ
деп айта алмаймын.
Өйткені, отандастарым маған екі мәрте мәрттік жасап, екі тізгін,

бір шылбырды сеніп тапсырып отыр. Олар үдесінен шықты. Мен
де уәдемнен шығам: бәрің де бауырым болғансын, мен де қарап
қалмаймын, қамдарын жеймін. Олардан бөлек уайымым да жоқ,
олардан бөлек қайғым да жоқ. Нені де болса, елмен бірге көремін,

елмен бірге төземін, елмен бірге жеңемін.
Сондықтан да, мынау өтпелі дәуірдің қиын қыспағынан
тездетіп шығу үшін жүйелі билік керек екендігін сезініп, жағдайды
пәрмендірек түзеу үшін, бірақ заңсыздыққа ұрынбай, бәрін де

заңға сәйкес атқарып шығу үшін Ата Заңымыздың жаңа жобасын
көпшілік талқысына ұсындым. Жұртшылық зор ықыласпен
зерттей танысып, ұсыныстарын, ескертпе, пікірлерін білдірді.
Айтылған сын аз болған жоқ. Ащы деп апшымадым, тәтті деп

тамсанбадым. Бәрі де ескерілді. Мұқият сұрыпталды. Сарапқа
салынды. Түпкілікті жобаға қосатын үлесін қосты. Бізге керегі

адам мүддесі аяққа басылмайтын, әркім өз бақытын, өз талайы
мен талабына қарай табатын әлеуметтік әділетті қоғамның заңды
кеңістігіне тезірек жеткізетін түп құжатты қабылдау. Егер Ата
Заңымызды халқымыз қолдап шықса, сөз жоқ, әлгі айтылған

елдігіміздің екінші мәрте сипаты да жарқырап көрінген болар еді.
Солай болатынына кәміл сенемін.
Бұл орайда басын ашып айтатын бір мәселе: біз экономикадағы
реформадан қандай бас тартпайтын болсақ, демократиядан да

сондай бас тартпаймыз. Өйткені демократиялық бостандық жоқ
жерде экономикалық бостандық та болмайды. Біз сол бостандыққа
қол байлау болатын тұстарды ғана түзетеміз. Әйтпесе, уақытша
қиындықтарды пайдалана қойып, жеке үстемдік құратын Жертәңірі

болайын деп жатқан ешкім де жоқ. Ондай байбалам, шынында
да, Абай айтқандай, кейістікті күндестікпен, тыныш отыра
алмағандықпен шатыстырып алып жатқандардың аузынан шығуы
мүмкін. Біздің далада арғы-бергіде қырсыздыққа көп төзгенмен,

елім үшін толғанамын: бір басыма керекті қай күнде де табармын.
Халқыма керекті қалай табам, қайдан табам деп қам жеп жүрмін.
Онымды алыстағы, жақындағы саясатшылардың кейбіреулері
түсінбегенмен, халқымыз жақсы түсінгеніне ризамын.

Қысқасы, Абай армандары – тек бір ғана ұлт ұстанатын мұраттар
емес, күллі адамзат ұстанатын мұраттар. Қазақ топырағында оның
орайын келтіруге мүмкіндік енді туып отыр. Мына сіздер мен
біздерге үлес боп тиіп отыр. Өйткені, біз осы далада өмір сүрген

ұрпақтардың ішінде әлгіндей мүмкіндікке қол жеткізіп отырған
ең алғашқы және бірден бір ұрпақпыз. Сондықтан ұлы-ойшыл
демократ, ұлы рухани реформатор Абайға ең жақын, ең етене
ұрпақ та тек бізбіз. Мұндай жақындық, мұндай етенелік бізге,

тарих алдында үлкен жауапкершілік жүктейді. Асыл ұстаз өсиет
еткен абзал мұраттардың тек қиял боп қалмай, нақты шындыққа,
нақты әлеуметтік болмысқа айналар-айналмасы, мына біздерге
байланысты.

Оның шығармаларындағы шынайы гуманизм, адам мүддесіне
деген айрықша ынта, айрықша қамқорлық, өмірдің көзіне
жалтармай қарайтын шыншылдық, енжарлықты, шалағайлықты,
қиянатты, сұғанақтықты жегідей жек көретін рухани максимализм

біздің бүгінгі жүзеге асырмақ бастамаларымыздың да басты
сипатына, басты мазмұнына айналуға тиісті.
Абайдың айтуынша, адамның бақытты болуы үшін, оның ынтасы
мен сол ынтаның мақсатына жетуіне былайғы жұрттың ықыласы

керек. «Достықты достық шақырады», – дейтіні де тегіннен-тегін
емес, сондықтан да ол ұлттық бүтіндік, ішкі татулық, уыздай
ұйыған ынтымақты көп аңсады. Ал халық дегеніне жету үшін оған
да өзін қоршаған ортамен дәл сондай ынтымақ пен ықпалдастық

керек. Бұл біздің таңда тағдырымызды шешетін ең басты тарихи
факторлардың бірі.
Біз де бүгін ұлтішілік татуластыққа да, ұлтаралық татуластыққа
да, әлемдегі барлық ел, барлық халықтармен ынтымаққа да,

мәдениеттер арасындағы сабақтастыққа да Абайша қарап, Абайша
қастерлеуге ерекше мән береміз.
Қорыта келсек, бүгін таңда бәріміз ұлықтап отырған ұлы
ақылгөй осыдан бір жарым ғасыр бұрын өз тұсындағы өркениеттен

атымен шетқақпай жатқан аймақта жүріп-ақ, тек бүгінгі өркениет
қана қамтамасыз ете алар адамдар мен халықтардың бостандығы
мен жарастығына негізделген, ізгілігі мен игілігі бірдей биік

дамыған азат қоғамның қандай болмағы керек екендігін де дәл
пайымдай алыпты.
Ал бүгін сол асыл жүрек, абзал ақыл дұрыс сипаттаған
кемелділік қоғамын ойдағыдай жүзеге асырып шыға алатын

моральдық мүмкіндік бізде бар. Ақын армандаған ғылым да, өнер
де, кәсіп те, білім де баяғыдай таңсық емес. Халқымыз сауатты,
мамандарымыз білікті. Еліміз тату.
Қоғамның үштен бірі – отызға толмаған жастар. Тек сауатқа

сәйкес қабілет, білімге сәйкес сана, жастыққа лайық жалын жігер,
жасампаздық болса, Абайдың қолы түгілі аузын байлаған ізгі
мақсаттарды іске асыруды уақыттың өзі талап етіп отыр.
Абай жылын өткізген жақсы. Абай жырын жаттаған дұрыс. Ал

оның терең ойы мен өжет пікірі тек айта жүрер әңгіме болмай,
күнбе-күнгі тірлігімізге бір кірпіш боп қаланып жататын нақты
іске айналса, тіптен құба-құп.
Ол үйреткен тағылым мен ол көксеген мұраттарды шын

қастерлей білгеніміздің, Әділет пен Абзалдық ұстазы алдындағы
перзенттік қарызымызды терең түсініп, өтей алғандығымыздың
бірден бір белгісі де осы болып табылады.
Бүгінгі елімізде жасалып жатқан ұлы істердің нәтижелі болуына

ең қажетті нәрсе – Сенім. Елге деген сатқындық ең алдымен оның
болашағына сенбеуден басталады. Ал ұлы Абайдың, уайымшыл
Абайдың болашаққа деген сенімін әсте жоғалтпағанын мына бір
сөздерінен көруге болады: «Жамандықты кім көрмейді? Үмітін

үзбек – қайратсыздық. Дүниеде ешнәрседен баян жоқ екені рас,
жамандық та қайдан баяндап қалады дейсің? Қары қалың қатты
қыстың артынан көгі қалың, көлі мол жақсы жаз келмеуші ме еді»,

Айтқаның келсін, жан баба!
Ел басына түскен бүгінгі қиын-қыстау кезеңнің баянсыздығына,
халқымыздың көңілін шаттыққа бөлейтін келісімге, жарастыққа
толы рыздықты, молшылықты күндердің сарғайтпай ертең-ақ

келетініне менің де сенімім мол.
Абайды бізбен мәңгілік бір қылатын да осындай ұғым, осындай
сенім.
Ендеше, Абай өнегесі әрдайым көз алдымызда болғай! Қай

ісіміз де Абай армандаған биіктен көріне білгей!
Рахмет!

бөгет, белгілі жасырыны көп кезеңдер осылар. Біздің алдымызда
тұрған да сол қиындық. Сондықтан мұнда айтылатын мағлұматтар
ерте бастан толық мағлұмат болады екен деп мақтана алмайды.
Абай Тобықтының үлкен руы Күшік ішінде, Ырғызбай деген

табынан шыққан. Ақынның үшінші атасы осы Ырғызбай, бұ
кісі 1750 жылдарда Ақтабан шұбырындыдан кейін Арқаға қарай
сырғып ауған жолда, Ырғыз өзенінің жағасында туғандықтан,
соның атымен аталыпты. Ырғызбай Айдос баласы, Айдостың өзге

балаларының ішінде Көтібақ, Торғай дегені, одан соң Айдостың
туысқаны Жігітектің баласы Кеңгірбай – барлығы да жаңағы
жолдағы өзен-сулардың атымен аталған. Көтімалды өзенінің
жағасында Көтібақ, Торғай өзенінің жағасында Торғай, Кеңгір

өзенінің жағасында Кеңгірбай туыпты.
Ырғызбай ер жеткен кезде Тобықты осы күнгі Семей губерниясі,
Семей уезіндегі Шыңғыс тауының батыс шетіне келіп ілініпті. Бұл
кезде Тобықты басшысы да, әкімі де Кеңгірбай би (жалған аты

Қабекен) болған.
Ырғызбай не би, не батыр сияқты болып, арнаулы бір өнермен
ел алдына жарқырап шығып басшылық қылған кісі емес. Ел
есінде қалған сөздерге қарағанда, бұл – адал, момын, ақ көңіл

кісі болғанға ұқсайды. Сондықтан Айдостың өзге үш баласының
қасында мұның кісілігі барырақ болып, ағайын-туысқан осыдан
дәме қылса керек. Әке-шешенің дәме қылғаны да осы баласы болу
керек. Өйткені шешесі айтты деген бір сөзде:

Шынжыр балақ, шұбар төс – Ырғызбайым,
Тоқпақ жалды торыайғыр – Көтібағым,
Әрі де кетпес, бері де кетпес – Топайым,
Сірә да оңбас – Торғайым,–

дейді. Бұл сөзге қарағанда, Ырғызбайдың шешесінде ақындықтың
бір шағым қуы болуға керек. Мүмкін бұдан басқа айтқан сөздері
де бар шығар. Бірақ біздің құлағымызға тигені осы ғана. Тегі
ЬІрғызбай бойындағы азды-көпті қасиет болса, әкесінен гөрі осы

шеше жағынан көбірек пе деп ойлауға болады. Өйткені Айдосты
өз ортасы «шөккен түйеге міне алмайтын жаман Айдос» деп
бағалайды екен.
Ырғызбай тұсындағы Тобықтының басшысы Кеңгірбай

дедік. Сол Кеңгірбайдың ағайын ортасындағы тәуір көрген
інісі Ырғызбай болыпты. Биге ажары бұлды, сөзі сыйлы,

қадірлі туысқан болған. Өз басының тәуірлігінің үстіне бидің
тілін білетін інісі болғандықтан, елге де қадірлі болса керек.
Сондықтан анда-санда ел ортасының құн дауы сияқты келелі
сөздеріне де кірісіп жүргенге ұқсайды. Ел есінде қалған әңгімеде

байын кісі өлтіріп, еселі құнын ала алмаған бір жесір қатынның
жоқтауының ішінде:
Мойны-басы былқылдап,
Ырғызбай жүрді араға,

Кеңгірбай толды параға.
Параға алған сары атан
Тігілгей еді қараңа –
деген сөз жаңағы айтқанға дәлел сияқты. Бимен сыбырлас, сыйлас

болғандықтан Ырғызбай Кеңгірбай басына келген жақсы ат,
жаман аттың барлығына да ортақ болу керек. Осы Ырғызбайдың
төрт баласының бірі Өскембай болады. Бұл ақынның үлкен
әкесі. Өскембайдың нағашысы керей Ер Жәнібек. Сол кісі бір

рет Ырғызбайдікіне амандаса келгенде, жас бала Өскембай
қатты науқас екен. Әкесі қалы нашарлап жатқан баласына не
көмек қыларын білмей, дағдарып сасып, әбден титығы құрыған
соң, Мырзатай деген баласын алып келіп, соны Өскембайдан

айналдырып садақа қылмақ болған. Бұған шешесі қарсы болып
«баладан баланың артықтығы жоқ» деп Мырзатайды бергісі
келмеген. Сонда Ер Жәнібек: «Мырзатай адам болса мынаның
арқасымен болар, мынаның көзі біздің тұқымға тартқан екен. Адам

болса осы болады да», – депті деседі.
Өскембай Ырғызбайдың өзге балаларының ішінде тәуірі
болудың үстіне, сол кездегі Кеңгірбай маңайындағы ағайын-
туысқан, іні-баласының да бәрінен артық болыпты. Биге болсын,

ағайын-туысқа болсын ерекше жаққан мінезі: адалдық, ақ пейілдігі
болса керек. Өскембай Кеңгірбай қартайған кезде атқа мінеді.
Өзі Ырғызбай сияқты Кеңгірбайдың жақсы көрген інісінің
баласы болғандықтан, оның үстіне азды-көпті болса да, жаңағы

айтқандай, өз басының қасиеті барлықтан, Кеңгірбай би қартайып
өлерінде қалған Тобықтыға би болуға осы Өскембайға бата
бермекші болады. Бидің өз балалары мен өз туысқандарының
ішінде дәме қыларлық тәуірі болмаған. Көбі тентек, сыйымсыз

болып бидің де тілін алмайтын болған. Осы туралы Кеңгірбайға
Күнту ақын айтты деген мынадай сөз бар:

Алпыс асып, жетпіске бағындың сен,
Бұрынғы өткен құрбыңды сағындың сен.
Жұрт тіліңді алады таласыңдай,
Інің менен балаңа не қылдың сен?..

Би Өскембайға бата берерде ағайын ішінде тағы бір тәуір көрер
кісісі Көтібаққа ақылдасқанда, о да Өскембайды лайық көріпті.
Бұл кезде Өскембай ағайын ортасының түгел дәме қылған жігіті
болуға керек. Өйткені сол кезде Алпыс ақын айтты деген бір сөзде:

Кер асқақтың кемелі Кеңгірбайым,
Салаң құйрық, салпы етек Борамбайым.
Ізі, жолы еліне құтты болсын –
Бесті айғырдай сақылдап Өскембайым, –

дейді. Әрі ел қадірлеп, әрі өзі дәме қылған соң би шақырып алып,
Өскембайға бата бермек болғанда, жас жігіт өз туысқанының
аздығын айтып, «төрт сояу атанып едім ғой. Ерекеңе бата
берсеңізші» депті. Сонда Кеңгірбай: «Ой, шіркін, мен өз баламды

өзім көрмей тұрмын ба? Менің батам қонса, тұсыңнан кісі батып
оята алмас», – депті дейді.
Өскембайға бата берген соң Кеңгірбай көп кешікпей өлген.
Ырғызбай одан бұрын өлген екен. Ол өлгенде би інісінің бейітінен

шықпай «Сен ақ көңіл едің, алла тілегіңді берер, енді мынау елдің
ішінде мені алжытып қоймай, алладан тілеп қасыңа ал», – депті,
содан кейін кешікпей Кеңгірбай өлген екен дейді.
Өскембай елдің «адал болады» деген дәмесін ақтаған би болды

деседі. Ескіден қалған көп аузындағы дақбыртқа қарағанда: «Ісің
адал болса Өскембайға бар, арам болса Ералыға бар», деген сөз
бар. Өскембайдың өзге мінезі туралы елдің есінде қалған сөз көп
емес.

Жалғыз-жарым белгілерге қарағанда, ел ортасына қадірлі,
сыйлы болуы, мінез қасиетінің тәуірлігінен болса керек. Мінезі
кекшіл емес, көп тілеуін тілегіш кең болғанға ұқсайды. Туысқаны,
жақыны емес, Сыбанғұл деген төренің жалғыз баласы өлді

дегенде: «Жалғызды жалғыз демейтін, жартыны жарты демейтін
тәңірім-ай!», – деп жылапты дейді. Кекшіл еместігінің белгісі
Тобықтының Тоғалақ деген бір атасы өзімен жөнді болмай,
өкпелесіп қырбай болып жүргенде, бір күні елдің жылқысына жау

тиіп, ер-азамат түгелімен аттанға шапса керек. Ол кездегі елдің
жақсы-жаманымен түгел мал бағады. Ел жұмысынан арылып

үйіне келгенде Өскембай да малын өзі бағады екен. Сол кезде ер
жетіп қалған баласы Құнанбай үнемі мал бағып, жау түсіргіш, жау
жүрек, найзагер жігіт болып жүрген кезі екен.
Құнанбай жылқыда жүріп жаудың әкетіп бара жатқаны. Тоғалақ

жылқысы болған соң, айыруға шаппай ауылына қайтқанда, алдынан
аттанға шауып келе жатқан Өскембай жолығыпты. Баласынан:
«Не болды?» деп сұрағанда шынын айтпай тайсалдатқысы келіпті.
Өскембай: «Құдай атып келеді десейші», – деп шауып жөнелмек

болады. Сонда Құнанбай аттан түсе қалып: «Айылыңды тартып
берейін» деп қасына келіп әкесінің атының шылбыр тізгінінен
ұстап алып: «Бір жақтағы Тоғалақтың жылқысы жауға түсті деп
сен өлуші ме едің?» –деп, әкесі басқа-көзге төпелеп ұрса да қатып

ұстап жібермей, жауға шаптырмай қойыпты дейді.
Бірақ осындай кексіздік, мейірімділікпен қатар кей кезде
Өскембайда шектен шығып кететін ашу да бар. Соңғы мінезі
қаншалық жиі болатынын біз білмейміз. Бұл туралы ел есінде

қалған көп дәлел жоқ. Сөйтседе бір-ақ жол істелген ісі болса да
кейде Өскембайдың жәйін, мінезді бөліп кететінін көрсететін бірі
бар. Бұл арада айтқалы келе жатқанымыз: Өскембай бір уақыт
ауылына келіп отырған Мәмбетей деген кісіге ашуланып барып

мұрнын кесіп алғаны.
Мұндай мінез анда-санда болса да, көп уақыттағы, көбінесе елге
мәлім мінезі жоғарыдағы айтқандай адал, әділ, кең болғандықтан,
Өскембай жалғыз өз еліне ғана қадірлі болмай, маңайындағы

көрші елдерге де қадірлі болғанға ұқсайды. Сондықтан Тобықтыда
жұмысы болмаған бөтен рулардың ісі де Өскембайдың алдына
келіп бітім тауып жүргені болыпты. Бірен-саран алыс елдердің
адамдары да орталарындағы үлкен дауларына Өскембайды би

қылып, соның билігіне тоқтатып жүрген деседі.
Жай тұрмыстағы әдеті: қонақшыл, көпшіл мырза болса керек.
Өскембай жайында елдің көбінесе есінде қалғаны осы жағы –
«әрқашан қазанын қылып, дастарқанын қызықтаған» деген сөздер

көп естіледі.
Өскембай бері келіп ұлғайған уақытта ауылы мен үйі, ағайын
ортасының жиын үйі болып, ел бидің сыбағасы деп асын да,
сыйын да әкеліп жататын болса керек. Әрине ол заманның биі

арнаулы қаржы алмаса да ел үшін істедім деген қызметін тіпті
текке істеген жоқ. Бірінің есесін бірімен орайластыру Өскембайда

да болуға керек. Үнемі өз пұлымен мырзалық қылды деу мүмкін
емес. Сол орайда жаңағы «сыбаға» деген нәрсе ол заманның
салтын ойлағанда бір еске алатын іс болады. Бірақ Өскембайдың
өзі алуандас кісілердің ішіндегі бір айырмасы Кеңгірбай сияқты

көп билігін параға сатты деп айтпайды. Бірақ бұл сөзбен мұндай
мінез мүлде болған жоқ деген байлауды жасамақшы емеспіз.
Өскембай орта жасқа келгенде баласы Құнанбай ер жетіп, сол
атқа мінген. Бұл 1804 жылдарда туған. Өскембайдың айттырып

алған бәйбішесі Зереден басқа тоқалдары, күң қатындары да
көп болған. Құнанбай – Зереден туған баласы, Құнанбаймен
бірге туған Құттымұқамбет деген інісі, Тайбала деген апасы
болған. Құттымұқамбет жас кезінде өлген. Сонымен Құнанбай

бидің жалғызы есептелген. Шешесі Зере кісі ренжітпейтін
жұмсақ мінезді әйел болған. Ол уақыттағы бәйбішенің бір сыны

жағынан көп мақталады. Күңдердің балаларын өз балаларындай
асырап еркелеткен деседі.
Зере күйеуі Өскембайдан да көп жасаған, би 1850 жылы 72
жаста өлген екен, бәйбішесі 90-ға келіп өліпті. Мұның ақын

болатын немересі Абайдың жас бозбала күнінде елдің бәрі Зере
бәйбішені «кәрі әжем» деп қадірлейді екен. Кәріліктен құлағы
есітпейтін болған соң, немерелеріне дұға оқытып үшкіртеді екен.
Сонда немересі Абай кәрі әжесінің құлағын өлеңді айтып келіп

үшкіргенде, «е, қарағым, құлағым тәуір болып қалды», – деп ырза
болады дейді.
Құнанбай жасында әке-шешесі мен өскен ортасынан алған
тәрбиеден басқа оқу тәрбиесін көрмеген, жасындағы барлық

оқуы «әптиектің» ежігін білумен тоқтайды. Сонымен хатты да
танымай қалып, бері келгенде ғана өзінен өзі қарастырып жүріп
хат танырлық болған.
Мұның орайына жас күндегі өмірі, елдің ол кездегі дағдысы

бойынша, батырлық, жаужүректік, жорықшылдық сияқты істерге
көбірек ауған. Қолға найза ұстап, астына жүйрік мініп, өз малын
өзі бағып жауға шапқыш, жау түсіргіш жігіт болған. Жасынан
қайратты, шыдамды, ашулы болғандықтан бұл жолдағы талабы

далаға кетпеген сияқты. Тобықтының найза ұстаған жас жігіттерінің
ішінде ер, мықты, найзагері болып та саналуға айналған.
Өзі өскен ортасының сыны мен мақтауы сол сияқты

болғандықтан, Құнанбай жас күнінде бұл бетке бірталай ынта
беріп ауған сияқты. Сонымен Тобықтыдан алыс елге қол құрап
аттанатын қартаң, батырлармен бірге екі рет Құнанбай да әкесінен
қашып барып қосылып, екі үлкен жорықта болыпты.

Одан кейін тағы Құнанбайдың жас кезінде Тума Тоқпақ деген
елден Көтібақ, Дәуітбай деген барымта алып, соның арты шабынды
болып, Тобықтыдан Тума Тоқпақ жылқы алып кетеді. Соны қуа
барған қолдың ішінде Құнанбай да болып, үлкен ұрыста тұтқынға

түсіп кетеді. Бұл сапарда Құнанбай көп бөгелсе керек. Өйткені
үйде қалған жақыны көп тілеу тілегендіктен: «әкесінің мойнына
салған бұршағы, шешесінің басына киген күндігі биттеп кеткенде
зорға келіпті», – дейді.

Жасында осындай өмірге салынған Құнанбай әке-шеше
мінезінен гөрі басқарақ, кесек мінезді қатты адам болғанға
ұқсайды. Қаттылығы әншейін ағайынға ғана емес. Әке, шеше, жан
ашыр жақынға да бірқалыпты болған сияқты.

Не қылса да Құнанбай – бидің жалғыз баласы, ағайынның да,
әкенің де дәме қылса қылатыны жалғыз сол. Сондықтан жігіттің
ең алғашқы қызулы кезі өткен соң Құнанбай әкесінің жолымен ел
ісіне кіріседі.

Құнанбай жас күнінде ат үстіндегі қайраттылық ерліктен басқа,
ақылға да, сөзге де орамды кісінің белгісін берген болу керек.
Өйткені сол кезде үлкен кәрілікке жеткен Нысан абыз деген ел
сыншысы Өскембайға: «өзіңнің бағың Қыдырдай болса, балаңның

бағы Шыңғыстай болады» деп сын айтыпты дейді1.
Құнанбайдың жоғарғы айтылған мінездері кейінгі өмірінде де
толық сақталғанға ұқсайды. Бұл күнге шейін ел есінде қалған әр
түрлі сөздерге қарағанда, бұл бір қалыпты, суық, қоя берсіні жоқ

тартымды, қатты мінезді кісі болған. Кейін елді басқарып билеп,
меңгеріп алған уақытындағы: ел билеудегі саясаты, дін тарату
жолындағы істері, айтқанын орындату турасындағы әдістері
түгелімен жаңағы айтылғандай мінезінің белгісін анық көрсетеді.

Қайраты мен қажырының себебінен ел билеп, іс басқаруға
келгенде Құнанбай әкесінен өтімдірек болған. Мұның кісілікке
толық ілінген кезінде Қазақ даласы «1822 жылдағы Сібір
қазақтарына арналып шыққан устав» бойынша өкірікке бөлініп,

өкіріктік «приказ» билейтін болған. Өкірік бастығы аға сұлтан,
приказдың қалған екі мүшесінің бірі орыс чиновнигі болады (елдің
көбі мұны Майыр дейді). Үшінші мүшесі кіші сұлтан болады.
Бүгінгі Семей уезіне қарайтын Тобықты Құнанбай тұсында

Қарқаралы өкірігіне қарайтын. Приказ шыққаннан бергі салт
бойынша бұл өкіріктің аға сұлтаны ылғи төре тұқымынан болып
келген. Құнанбай тұсында аға сұлтан болған төрелер Бөкей
нәсілінен: Құсбек, Жамантай; Абылай нәсілінен: Тобықты ішіндегі

Шалғымбай деген төрелер болған.
Құнанбай Тобықтының бас кісісі болып өрлеп келе жатқанда
қазақ ортасында төре мен қараның жігі ашылып қалған уақыт
болады. Әрбір елдің қарадан шыққан Құнанбай сияқты басты

жуандары: «Төре қазақтың әрекесін тілейді, берекесін тілемейді»
дей бастаған кездері болады.
Көп рудың қалың ортасынан шыққан жуан аталары өз ауданында
төреден салмақсыз болмайды. Төре дегендердің ру басшыларының

қолдауымен жуан шығып жүргенін сезе бастайды. Оның үстіне
әуелде хан мен төрені ұстанған патша үкіметі, енді қалың елді
ұстау үшін, ру басыларын қолға ұстау керек деген саясатқа ауған
кез болады. Осындай екі жақты себептермен әр рудың Құнанбай

сияқты жуандарына төрені сөз қылып, төрені түртпектеу салт
сияқты болып тарай бастайды. Бұл туралы көп рулардың, көп
басшыларының ынтымағы болуға да мүмкін. Сонымен ел-елдің
ортасында: «Қазақ әрекелі болса оңбайды, төре берекелі болса

оңбайды» деген төреге қарсы қозғалыс белгісі көп жайылады.
Осы кезде Қарқаралының аға сұлтаны болып тұрған Құсбек
төре мен бұрын аға сұлтан болған Жамантайдың партиясы
басталады. Ол кезде приказ сайлауына тас салуға жарайтын екі

түрлі сайлаушылар болған. Бірі – пәлен сомада алым төлейтін
бай да, екіншісі – төре тұқымдары болатын. Төренің 25 жасқа
жеткені түгелімен тас салу құқығына ие. Сонымен Жамантай өзі
сұлтан бола алмайтынына кезі жеткен соң өзіне қараған тастарды

Құнанбайға салғызып, Құсбек жеңіліп, Құнанбай сұлтан болған.
Құнанбайдың осы сайлаудан кейін қанша уақыт аға сұлтан
болғаны белгісіз. Қалайда болса Қарқаралы өкірігіне қараған
қазаққа қарадан алғашқы рет сұлтан болған Құнанбай. Сондықтан

бұл оқиға Құнанбайдың даңқын көпке жайып жіберуге себеп
болған көрінеді.

болады ғой деймін. Бұл ел ішінен зекет жиғызып, молда ұстатып,
намаз оқу, ораза ұстауды жайған. Осымен бірге пайдалы бір
жаңалығы бала оқытуды өз маңайына салт қылып жаймақшы
болған. Өз балаларын оқыту, ағайындарына балаларын оқытқызу

сияқты.
Тегінде Құнанбай аса діндар кісі болған. Бірақ сол діндарлық
көп уақытта ұсақ фанатизмге де жетіп отырған. Мысалы, насыбай
атқан кісінің танауын тілу сияқты. Одан соң Сыбан ішінде Барақ

деген төреге бір жиында насыбайды тастасайшы дегенде, ол:
«Менің насыбайымды көргенше, еліңдегі келінімен жүрген
Қодарды көрсейші», – депті. Сонымен Құнанбай еліне кайтқанда
Тобықтының басшы кісілерін жиып алып, Борсақ ішіндегі

Қодарды келінімен алғызып «шариғат жолымен хүкім қыламын»
деп мойындарынан қосақтап түйеге асып өлтіріпті.
Дін жолындағы іс осы болса, Құнанбайдын, ел билеу жолындағы,
әсіресе Тобықтыны билеудегі ісі, бұл кісінің жаратылыс қалпын,

іс мінезін, барлық тұлғасын бұдан гөрі де толығырақ көрсетеді.
Құнанбай аға сұлтан болған уақытта өз еліне болыстыққа өзінің
тоқал шешесінен туған Майбасар деген інісін сайлаған. Майбасар
тентек, ұрыншақ мінезді, сыйымсыз адам болса керек. Ел мұны

адамшылық, ақыл, мінез жағының қайсысынан болса да, басшы
болып ел меңгеруге жарайтын кісі деп білмеген.
Сол Майбасарды болыс сайлаған соң Құнанбай биге ас
беруге Көкшетауға кеткенде елде болыс боп қалған інісі, әуелде

жұрттың күткен ойын ақтағандай болып, ел ішін бүлдіре бастаған.
Тілегенінше алым алу, жазықсыз кісіні жазалау. Дүре соғу,
көлденеңнен терісін айтқан ел кісілері болса, күшке салып көңілін
қалдыру сияқты істер асып көбейіп кеткен. Бірақ ағайын ортасының

басты адамдары наразылықтарын ішіне сақтап, Құнанбайдың
келуін күткен.
Сонымен Құнанбай қайтып келгенде, ел іші ағайын ортасы
іштей дүмбілез наразылықпен қарсы алса да, Құнанбай түзетер,

теңгерер, ақ-қараны айырар деп сенеді. Бірақ Құнанбай елдің ол
үмітін ақтамайды. Сонымен Құнанбайдың туысқан елі – Жігітек
деген ру, бастығы Бөжей деген бас адамы болып Құнанбайға өкпелі
болады. Осымен ағайын ортасы шиеленісіп, наразылыққа бет

алып жүргенде, Құнанбай бір болымсыз істі сылтау қылып, өкпе
ұстап жүрген Жігітекті жасытып, ықтырып жібермек болып баса

Құнанбайдың ел кісісі болып сөз басқарып, ел билеп жүрген
кезінен біз білген ірі кездері осы. Жасы ұлғайып берірек келгенде
ел ісін әкесінің қолынан Абай алады. Оның жайын өз тұсында ай­
тармыз.

Қазірде Құнанбай жайынан айтылатын тағы бір сөз: бұл кісі
баласы Абай елді меңгеріп алған кезде, кәрілік жетіп ел сөзінен
шыққан. Сонымен 72 жасында қажыға барып, қажыдан қайтып
келген соң, 8-9 жыл өмірін ылғи дін жолындағы құлшылықпен

өткізген. Бұл жылдардағы өмірі өзінің жаратылысында бойына
біткен қаттылық, беріктігінің белгісімен ерекше күйде өткен. Мек­
кеден келген соң «дүние сөзін сөйлемеймін» деп, ешбір жанмен тіл
қатпай қойып, оңаша үйде шымылдықтың ішінде жалғыз отырып

құдайға құлшылық қылуда болған.
Бұл мінезі туралы сырт ел «тілі байланды» деп те аңыз қылған
екен. Бірақ соңғы жылдарында маңайында болғандар ол сөзді бекер
дейді. Осымен Құнанбай 1886 жылы 82 жасында қайтыс болған.

Ел аузындағы қалған аңызда: бұл кісінің діндарлығы мен ел би­
леу жөніндегі ірілік, мықтылығы, алысты болжағыш, ақылдығы
көп айтылады. Одан соңғы көп сөз: мінезінің суықтық, қаттылық,
сонымен бірге мырзалығы жайынан көп кездеседі. Намаз оқушы

кедейлерге ат беру, киім беру сияқты әдеттері көп болса керек.
Қай мінез, қай істе болса да әншейін орта қалыпты қазақтан
кесек болғандығы жоғарыдағы істерден бір көрінсе, екінші, дін
жолына деп өз пұлына Қарқаралыда мешіт салғызу, Меккеде

қазақ қажылары түсіп жүретін «Тәкия» деген үй салғызу сияқты
істерінде де көрінеді.
Ақыл мен сөзге, келелі кеңеске, көп елді тоқтататын билік,
байлауға келгенде өз тұсындағы орта жүздің басты билерінің

алдыңғы қатарындағы кісі боп саналған болу керек. Мұның белгісі
Ақмола, Семей, Жетісу сияқты губернияларда, ел аузында қалған
билер жайындағы ескілікте Құнанбай атының көп аталатынынан
байқалады.

Тобықты ішінде Құнанбай айтты деген сөздердің ішінде,
«философ» айтарлық ақиқат сөздердің мына сияқтысы бар:
1.Құл мен қожа майданда теңеледі, жас пен кәрі білімде
теңеледі, бай мен кедей жомарттықта теңеледі, жақсы мен жаман

3.Кісі айыбын айтпақтан оңай жоқ, өз айыбыңды өзің айтқаннан
ауыр жоқ.
4.Өткен істен оңай жоқ, келесі істен қиын жоқ.

сияқты. Бірақ бұл сөздердің кейбіреуі өз өміріндегі істермен дәл
келмесе, оған Құнанбайдың заманын еске алу керек. Біздің мақсат

алыс заманда, біздің бүгінгі өмірімізден бөлек күй, бөлек шарт,
бөлек тарихи дәуірде бүгінгіден бөлек болғандығын анық көрсету.
Сондықтан біздің міндет бірін даттап қаралау емес, бүгінде
анығын білгісі келген елге дәл пішінін көрсету. Бұл сөздің басын

Абайдың жайы деп алып, Құнанбай жайын көп таратып айтып
кетсек, солай болуына себеп болып отырғанда осы міндетті
көп ойлағандық. Өйткені Құнанбайдың кім болғанын білмесек,
Абайдың кім екенін білу де қиын. Бұлардың қай-қайсысы болса

да заманның туындысы. Бірде заманның ұлы болса, бірде сол
заманның құлы да болған.
Сондықтан бұл күнге шейін Абайды ақын ғана деп шала біліп
жүрген қазақ оқушысына ең әуелі соның ақындығына анайы шарт

сияқты болған, ақын емес Абай кім екенін білдіруге көшеміз.
Абай 1845 жылы әкесі Құнанбайдың 41 жасында Ұлжан деген
бәйбішесінен туған. Өз заманында көпке жайылған салт бойынша
Құнанбай да көп қатынды болған. Бұл кісінің үлкен жамағаты

қыздай алған – Күңке деген кісі. Бұдан туған баласы Құдайберді.
Екінші әйелі Ұлжан. Інісі Құттымұхамбетке айттырылған
қалыңдық. Інісі өлген соң келін алған. Бұдан туған балалары:
Тәңірберді, Ыбырай (Абай), ЬІсқақ, Оспан. Үшінші әйелі Айғыз.

Одан: Халиолла, Ысмағұл деген балалары болған. Төртінші әйелі
жасы ұлғайын қартайып келген кезде алған Нұрғаным. Бұдан бала
болмаған.
Күңкенің жасы Құнанбайдан үлкен екен. Берірек келгенде жасы

ұлғайып, өзі күту тілерлік болып, күйеуін күте алмайтын болған
соң, Құнанбай Ұлжанның қолына шыққан. Бірақ Ұлжан туған
балаларының бәрі бірдей өз шешесінің қолында тәрбиеленбеген.

Үлкен баласы Тәңірбердіні жас күнінде Өскембай би қолына алып
өсіріпті. Ысқақты әкесі Құдайбердімен бірге Күңкенің қолында
өсірген. Күңке ерте уақыттан бөлек ауыл болып кеткен екен.
Ұлжан мен Айғыз бір ауыл болып Құнанбай осылармен тұрған

уақытта, екі шешенің ортасындағы тел баласы кішкене ЬІбырай
болады. Бұл екі шешесінен кейінірек Оспан, Ысмағұл деген екі
бала туған. Бірақ бұлардың жасы Абайдан едәуір кіші. Айғыздың
үлкен баласы Халиолла болса, оқуда жүрген. Сондықтан Абай

алғашқы балалық шағын екі шешенің ортасындағы жалғыз баланың
қалпында өткізген. Екі шешеге бірдей бала болып жүргендіктен
сол кездегі үлкендер Абайға «Телқара» деп ат қойыпты. Кейін
Абай ер жеткен уақытта бірталай жеңгелері ертеде қойылған атпен

«Телқара» дейді екен.
Абайдың өз шешесі Қаракесек ішінде Бертіс бидің тұқымы
болады. Ұлжанның әкесімен бірге туысқан ағалары Қонтай, Тонтай
орта жүзге қалжыңымен тегіс аты жайылған, белгілі мысқылшыл

тапқыш, күлдіргілер болған. Бұл әдет Бертіс Шаншар руына түгел
жайылған мінез. Осы күнге шейін көрші ел Шаншардың қулары
дегенде: кісіні жазым қылып кететін ит-құстың жайын айтқандай
сөйлейді. Әлі күнге Қояндыда, үлкен жәрмеңке, қалың жиындарда,

бір жерге тобымен жиылып, күліп сөйлеп келе жатқан Шаншарды
көрсе, көп елдің кісілері: «Ойбай, Шаншар келе жатыр!» деп
өрттен қашқандай дүркірей қашады деседі. Бұл әдет Шаншардың
мысқыл мазаққа ұста болып, тауып айтқыш өткір тілдігінен туған

нәрсе. Қандай жанның болса да мінін таппай қоймайды: мінін
тауып алса, түңлігін ұшырғандай қылып айтады. Сөз шабуылымен
кімнің де болса есін шығарып есеңгіретіп кетеді.
Енді бүгінгі көпшілігі сондай болса, соның барлығының

баяғы, соңғы заманға шейін аузынан тастамайтын атақты қуы
Тонтай болған. Тонтайдың барлық өмірі тұтас күлкі болып кеткен.
Түгелімен бір өмір бастан-аяқ, «мың бір түннің» әңгімелеріндей
жеке-жеке күлкі әңгіме. Сол әңгімелерге қарағанда, Тонтайлар

қалың қазақ ортасының үнемі көңілін көтеріп жүрген таусылмайтын
думаны, ұдайы қызық күлкісі, бүгінгі Еуропа, Американың Чарли
Чаплины, Бестер Китоны сияқты. Осы Тонтайдың інісінен туған
бала Ұлжан болады.

Ұлжан кең, сабырлы, мықты мінезді кісі болды деседі. Алдыңғы
өткен бәйбішелер үлгісімен бұл кісі де күндестік дегенді білмесе

керек. Абайдың балалық шағынан алған әсерінде, өз шешесіне
қатты ырза болып, Айғыз бәйбішеге іші ренжіңкірейтіні, анау
күндестікті ойламағанда, Айғыз сол жағынан белгі бергіш болса
керек.

Ұлжан бәйбішеде тұқымының тауып айтқыш қалжыңшылдығы
әбден болған, бірақ тартымды мінезді дағды қылып, бойын
салмақпен бағып ұстайтын болғандықтан, қалжың айтуды мақсат
қылмаған. Сөйтседе анда-санда әлде қалай айтып қалған сөздері

қалжың болып, ел есінде ұмытылмай сақталып қалған. Өлерінде
қалжың айту бұл кісінің бұрынғы қалжыңшыл ағаларында түгел
болса керек. Солар сияқты Ұлжан да өлерінде қалжың айтқан.
Тонтай өлерінде маңайына жиылып келіп отырған қожа,

молдаларға қарап: «Жазыла, жазыла қожа-молдадан да ұят болды,
енді өлмесек болмас» деп айтты деген сөз орта жүзде, екінің бірі
білетін мәтел сөз сияқты болып кеткен.
Осындай тапқыштық, қалжыңшылдық, біреудің мінін ащы

тілмен қатты түйрегіштік нағашысы мен шеше жағынан Абайға да
мол келген. Шынға келгенде, Абайдан қалған сөздің ішінде барлық
ақындықтың шарты болатын, жалынды жанды өткір сезімді былай
қойғанда, қалған сарынның ішінде салқын ақылмен сөйлегіштік

көп пе, жоқ шанышпа тілді соқтықпалы, ащы мысқыл, улы күлкіге
бойы ұрғандық көп пе? Бұл екі ортасын дәл кесіп-пішіп айыру,
ұзақ тексеруді керек қылатын шығар. Бірақ біздің ұғуымызша
соңғы түрі көп сияқты.

Абай жазушының ішкі табиғатындағы осы сияқты екі айыр
жолды, біз Абайдың әкесі мен шешесінің жаратылыс қалпын, өмір
баянын қарастырғанда еріксіз еске аламыз. Сонда сөзіндегі салқын
ақыл әкеден, ащы тілді мысқыл шеше жағынан деуге де бола ма

дейміз. Бірақ бұл пікірді Абайдың ақындық сырын ұғу жолындағы
нық байланған түйін деп ойлау керек емес. Әлдеқалай айтылған,
көп жобалаудың бірі деп есепте керек.
Абайдың ақындық жолында өзге талай жазушы талай ақынның

барлығының жолынан бөлек өзіне ғана қатысты, ерекше тағдыры
болған. Ақындығындағы сол ерекшелік Абайдың бала күнінен ба­
стап, соңғы өлер сағатына шейін өзгеше шарттардың ішінде өткен
ерекше өмірінен туған. Сондықтан енді қолға түскен азын-аулақ

мағлұматтар бойынша Абайдың өз басының өміріне келейік.
Абай, жоғарыда айтылғандай, екі шешенің төл баласы болып

жүрген кішкене кезінде мінез жағына аңқау, нанғыш және тентектеу
де бала болса керек. Бірақ сол кішкене күнінде-ақ өзге балалардан
ерекше жері – үйге қонған қонақтың әлдеқалай айтқан ертегі
сияқты әңгімелерін құлай тыңдайды екен. Жай өмірде пысық,

ширақ емес, аңқау болғандықтан өз шешесінің ауылындағы көрші-
қолаңшының үлкендері Құнанбайдың бұл баласынан да Күңкенің
қолындағы Ысқақтан көбірек дәме қылған. Ол Абайға қарағанда
жас күнінен тықылдаған пысық, ширақ болса керек.

Құнанбайдың орнын басып, кісілікке ие болатын баласы кім
деп жас балаларды сынағанда, жұрттың көбі әлігі белгілеріне
қарап Абайдан Ысқақты артық санаған, Абай 10 жасқа келгенде
әкесі Семей қаласына әкеліп оқуға берген, бұдан бұрын қырда

оқыды ма, жоқ па? Ол туралы хабар жоқ. Семейде алғашқы
берген молдасы Ғабдұлжаппар деген татар имамы. Артынан
бұдан шығарып Ахмет Риза деген имамға тапсырған. Бұ да татар
имамы. Екеуі де мешітте имамдық қылып, сол мешіттерінің

жанында медреселері болған. Оқушы шәкірттің көбі медреседе
жатып оқиды. Оқу, әрине, ескіше, ылғи дін сабақтары. Соның
барлығын да араб, парсы тілдерінде оқиды. Жалпы медреселерде
кейінгі заманға шейін сақталып келген салтқа қарағанда, Абай

кезінде де түрікше оқу жолшыбай оқылатын қосымша болу
керек. Оқушы мен оқытушының да барлық уақыты, ынта-ықласы
түгелімен дін діңгегі сияқты болған арабша, одан қала берді
парсыша болу керек.

Абай осы медреседе үш жыл оқиды. Оқуға өзімен бірге
оқыған үлкен, кіші балалардың барлығынан сонағұрлым зейінді,
ұғымтал және ерекше ықласты болған. Дәрісте арабша кітаптан
молдасының бір оқып, бір-ақ рет түрікшеге аударып берген

сөздерін екінші ретте кітапқа қарамай, өзі жатқа айтып шыға
алатындай зерек болған деседі. Сонымен дәріс ретінде оқылатын
сабақтарды ұғып білу Абайға өзге балалардан сонағұрлым оңай
болған. Көп уақытын да алмаған. Сондықтан барлық артылған

уақытты Абай өз бетімен өзі сүйген кітаптарын оқуға жұмсап,
көп тімтінуге салынса керек. Өз бетімен оқитын кітаптары араб,
парсы, түрік жұрттарының ақындары. Одан соң сол тілдерде
жазылған ертегі, дастан, қисса сияқты нәрселер.

Бұларды Абай бала күніндегі ауып кеткіш мінезі бойынша барын
салып тесіліп, көп оқыған болу керек. Оқуға кірген соң-ақ балалық

дегенді көп білмей, тез есейіп ілім қуған кісінің қалпына оңай
түсіп кеткен. Оқыған кітаптың көбіне сынмен қарай білетін, ойлы
оқушы бола бастаған сияқты. Бұлай дейтін себебіміз: мұсылманша
оқуы барлығы үш-ақ жылмен тоқтаған кезінде Абайдың араб,

парсы, түрік ақындарының ішінде өзінің әбден сүйіп, құмартып
таңдап алған арнаулы ірі ақындары болған. Солардың ұзынды-
қысқалы сөздерін түгелімен оқып шығып бір емес әлденеше рет
оқып, талай бәйіттерін ұзыннан-ұзақ жаттап алғандары да болған.

Сол бала күнінде жаттаған кей сөздері ұлғайып, кәрілікке
жеткен уақытына шейін есінен шықпаған, ұмытылмаған. Абайдың
30 жасында туған баласы Тұраштың айтуынша, балалары оқып
жүрген кітаптардың ішіндегі кейбір сөздерді, пәлен кітаптың

пәлен бетінде деп, жаңылмай жатқа айтып отырушы еді дейді.
Осы сияқты белгілерге қарағанда, Абайдың медреседегі оқуы
көбінесе «Мұхтасар» сияқты дін кітаптары болмай, ылғи ғана ақын
сөздері болу керек. Ерте күннен өлең, әңгімелі сөздерге ерекше

ынтық болып, қатты құмарлықтан талапты жас шәкірт жалпы
ақындық өнерін үлкен қасиет деп біліп, барынша қадірлейтін
қалыпты сол балалық шағынан ала шыққан.
Сол күнде-ақ оқытып жүрген имамы, медресенің барлық

діндар шәкірті, діндар қылатын шарттары, көп әсер етпей, өз
бетімен өзінен-өзі іздеп тапқан, көпке елеусіз ақындары – бар
ықласын аударып, балалық қиялының барлығын билеп әкеткен
сияқты. Медресе тәрбиесінде жүрген жас шәкірттің ойындағы

жұбанышы, жүрегінде шын сүйетін жандары, жалғыз ғана Әзірет
Әлі, пайғамбар әулиелер болмай, солармен қатар, бәлки солардан
да гөрі үлкен орын алған Науаи, Сағди, Хожа Хафиз, Фзули сияқты
ақындар болғанға ұқсайды. Бұлардың сөздерін Абай бері келіп

ұлғайған уақытына шейін де тастамаған, әрқашан оқып, әрқашан
сүйсініп еске алып отырған. Медреседе оқып жүрген кездерінде
жаз болып елге қайтқанда қаладан ала қайтатын кітаптары тағы
сол ақындар болып, үй іші әке-шешесіне оқып беріп отыратын

болса керек.
Өзі оқымаса да балаларын оқытып, оқу-білімге ынтық болған
Құнанбай бір баласы Халиолланы орысша оқытып, Абайды
мұсылманша оқытып жүргенде, соңғы баласына сопы Аллаяр

сияқты ақындарды көп оқытып тыңдайды екен.
Осындай ретпен мұсылман ақындарын көп оқу, көп іздену, сол

ішінде жұрт қанағат қылған жақсы шешен, білгіш деген кісілерді
барлығын да оңайшылықпен місе қылмайтын зор көкірек, өз
қайратына қатты сенген тәкәппарлық көріне бастайды.
Ақыл-ойға, шешендік сезімділікке келгенде, ерте ер жеткен жас

жігіт сол уақытта-ақ өз ортасынан иығы асып, басып оза бастағанын
сезгендей болады. Жалпы ақылмен болжайтын сөздерге келгенде
біреудің айтып тоқтатқан жерінің ар жағынан жаңа есік табамын
деп талап еткіш болыпты. Абайдың осы шақтан алып шыққан зор

сенім, зор талабы қырағылық, көргіштігі кейінгі уақыттағы ой-
пікіріне де үлкен белгі болады.
Біреудің «таптым» дегеніне сынмен қарайтын, «жеттім»
деген жеріне қанағат қылмайтын, ар жағынан асырып түсіруге

тырысатын талап Абайдың жігіттік шағындағы көптен бөлек
ерекше мінез сияқты. Осы пікірдің дұрыстығын дәлелдеу үшін ел
есінде қалған екі-үш мысалды айталық.
Абай өз қайратын сенімді көзбен қарай бастаған соң-ақ, ел

ішінде кез келген жақсылардың қайсысын болса да әңгіме ішінде
бір сөзбен мүдіртіп кетпесе, өзіне ырза болмай қалады екен.
Балалық шағынан жаңа өтер-өтпесте, әкесінің жұмсауымен барып
сөйлескен үлкендердің барлығына да осы мінезді істей бастаған.

Абайдың жас жігіт шағында Құнанбайдың Көкше ішіндегі
тұрғылас, сыйлас кісі Қаратай болған. Көп елдің сынынша, бұл
шешен, жүйрік атанған кісі. Сол Қаратай бір күні Абайдың өз
құрбы жас жігіттермен жиналып отырған үстіне келіп, жастардың

заманын жамандап, өз заманын мақтай бастайды. Сонда Абай бұл
сөздерге көп дау айтып келіп ақырында: сіздің заманыңыз қанша
жақсы еді, ең аяғы осы отырған Тобықты, Сыбан сияқты көрші
елдің арасында бір қол кісі болып, жиналып алып түн қылып

жүрмесеңдер, жалғыз жарым кісі қатынасып алмаушы еді. Ұрлық,
барымта, бұзықтық көп болғандықтан «әні алып кетті, міні алып
кетті» деп кемпір-шал, қатын-қалаш, жас бала тыныштықпен асын
іше алмаушы еді. Осы заман жақсы ма дегенде Қаратай дау айтып

келіп: менің заманым пайғамбарға жақын депті. Бұған қарсы Абай:
«Алатаудың басы күнге жақын, бірақ басында мәнгілік қар жатады.
Сайында неше түрлі өсімдік, неше түрлі алуан жеміс шығады.
Алланың рақметіне алыс жер, алыс заман жоқ. Қайда болса да

жетеді. Сіз пайғамбарға Әзірет Әлінің әкесінен жақын емессіз, ол
кәпір болған» депті.

Артынан ел таралып жиыннан келе жатқанда, әкесі Абайды
шақырып алып, көп алдында көлденеңдегені үшін наразылық
айтады. Абай кінәсін мойнына алады. Содан кейін Құнанбай:
«Кезі келгенде айтпақ болып жүрген үш түрлі сөзім бар еді, соны

айтайын: Ең әуелі – сен жұрттың бәрімен күліп сөйлейсің. Жайдақ
су сияқтысың, жайдақ суды ит те, құс та жалайды, кісілерге қадірі
болмайды. Екінші, көрінгенмен жақын боласың, кісі талғамайсың.
Желбегей жүрген кісінің басына ел үйірілмейді. Ел алатын

қылық ол емес. Үшінші, орысшылсың, орыстың дұшпандығын
ұмытасың», – депті.
Абайдың жауабы:
«Қолында құралы бар бірен-саранға ғана тиетін шыңыраудағы

судан да, қойшы-қолаңшы, жалшы-жақыбайдың бәріне бірдей
пайдасы тиетін жайдақ су артық деп білемін. Екінші сөзге: қазақ
елі бір заманда қой сияқты болған, бір қора қойды жалғыз қойшы
«айт» десе өргізіп, «шәйт» десе жусататын заман болған. Одан

бері келе ел түйе сияқты болды. Бір шетіне тас тастап «шөк» деп
дыбыстаған уақытында аңырайып тұрып барып, бетін бұратын
болды. Енді біздің заманымызда ел жылқы болды. Мұны ақ қар,
көк мұзда қар төсеніп, мұз жастанып, етегін төсек, жеңін жастық

қылуға шыдаған жылқышы ғана баға алады. Орысшылсың
дегенге: заман орыстікі, ол жеңген, біз жеңілген елміз. Ендігі
күнде алысатын дұшпанның айласы мен әдісін білмесең, алысқа
шығудан мағына жоқ. Мен орыстың өзін сүймесем де, өнері мен

ебінен үлгі алуға керек», – депті.
Құнанбай бұл жауабына қанағат қылып тоқтап: «Ақыры не болса
да бетіңнен жарылқасын, өзің білген бетіңмен жүріп көресің» –
депті.

Осы айтылған сияқты мінездің белгісін қаракесек Алшынбайға
да көрсетіпті. Абай бұл ауылдың күйеуі болады, үлкен бәйбішесі
Ділдә деген кісі сол ауылдың қызы. Сол әйелін алғаннан кейін
Абай Алшынбайға сәлем беріп амандаса барып, қайтарда қайны

әдет бойынша қалаған-сұрағаны бар ма деп сұрапты. Сонда Абай
шұбар айғырдың үйірі деген бір қысырақты алғысы келгенін
айтады. Мұны Алшынбай бере алмай, батамды алсын деді.
Содан соң Абай: «Ондай батагөй шал өзімде де бар», – деп

бармай кетіпті. Өз тұсындағы қазақ жақсыларымен кездескенде,
жас Абайдың әдет қылған сөз мінезі осы сияқты.

қарап, өткеннің бәрін өкінішпен еске алған уақытта Абай: қаны
қара бір жанмын, жаны жара... деген сөзді текке айтпаған.
Сол сөзінің ішінде:
Жасымда албырт өстім ойдан жырақ,

Айлаға, ашуға да жақтым шырақ...
Ой кіргелі тимеді ерік өзіме,
Сандалмамен күн кешкен түспе ізіме, –
дегеннің барлығында көбінесе еске алатыны осы жастық

шағындағы ісі мен мінезі, жасында берік бет алып, болашағына
да, адамшылығына да залалдан басқа түк бермейтін шалыс жолға
түскендіктен кейінгі ес кірген соңғы өмірде, өкінсе де, зарласа
да, өзін өзі аямай қамшыласа да сол әуелгі алған бағыттан өзгере

алмай, жаңара алмай қалған.
Алғашқы бойға сіңген әдет пен жасында теріс қалыптанған
өмір, кейінгі күнде ақылы қостаған жолға түсіремін десе де түсе
алмай кеткен.

Енді сол жастық күнінде Абайдың істеген ісі, салынған мінездері
немене еді? Кіммен алысты, қалай алысты, алыс жолында не
көреді, не тапты? Соған келейік.
Абайдың жауы кім еді дегенге, әрине, ең алдымен Жігітекті

айту керек. Ат жалын тартып міне салысымен Абай әкесінің
қарсысындағы жаудың ордасы Жігітек руы екенін оңай таныған.
Жігітек Олжайдың баласы, Абайдың төртінші атасы Айдоспен
бірге туысқан. Бұл Олжай балаларының ішінде басы молырақ,

өскелең деген руы. Оның үстіне шамасы келсе өзі де өзгеге
соқтыққыш тентек мінезді сотқар ел болған. Арасынан шыққан
барымташы, ұрлықшыл бұзықтары да болған. Көпшілігіне
жайылған мінез бойынша қайратты, мықты, қыңыр алысшыл,

ұжымшыл ел болғанға ұқсайды.
Өзі жақын ағайын болған соң Ырғызбаймен қоныс сыбайлас
көрші ел болады да, бір араздасып алған соң Құнанбаймен, Абаймен
болсын ірі жұмыс, ұсақ жұмыс болса да күн сайын бетпе-бет келіп

ұдайы кездесіп отырған. Сондықтан араларында шиеленісіп алған
араздық, жаулық кейде ірі тартысқа айналып кетіп отырса, кейде
ұсақ соқтығысып, ұзақ аңдысуға да түсіп отырады.
Ірі жаулықтың арты көбінесе Жігітек жеңілумен біткен кездерде

кейде екі жағы уақытша тоқтасып, татуласып та байқайды. Бірақ
бұл бітім ұзақ бітім болмайды. Аздан соң болымсыз ұсақ себеппен

басталуға керек. Сол тергеулердің тұсында Абай ұлық атаулының
талайын көріп, барлығымен де әлденеше қалде кездескен болады.
Ұлық алдында жұмысты болу бір ғана ұлықтың өзі емес, сол
кездің көп-көп адвокат, тілмаш сияқтылармен де кездестіру керек.

Соның барлығымен араласу көп нәрсеге көзін қандырып Абайға
заң-закон дегендерді білдіру керек. Әрине осымен қатар орыс тілін
білу, орыс ұлығының әлді, әлсіз жағын ұғыну Абайға жаңа міндет
сияқтанады.

Қыр тартысын ұлық пен закон шеңберіне қай жағынан әкеп
сыйғызуға болады? Ұлықпен қалай арбасуға болады, осының бәрі
ел кісісі болатын Абайдың түгел ұғынып, толық білуіне қажет
нәрселер сияқты көрінеді.

Сондықтан алғашқы рет орыстың тілін іздеп, оқу-біліміне қарай
көңіл бөлу осы кезден басталатын сияқты, бұл уақытка шейін
Абайдың барлық оқуы үш-ақ айлық сабақпен біткен. Әрине ол
білім кейінгі күндегі Абайға азық болады деп айтуға болмайды. Ол

кейінгі ісіне татымды негізде болуға жарамауына керек. Орысша
жағына іздену жаңағы істің тұсында, сол 24-25 жасынан басталу
керек... Бірақ бұл уақыттағы қарастыруы да үнемі салынып іздеген
іс емес... Елге шыққанда Абай ынта пейілмен кісілік соңында. Ол

жолдағы міндеті мойын бұрғызбайтын, таусылмайтын ұзақ жұмыс,
ұзақ міндет, сондықтан бұл кездерде сарылып кітап соңында
отырады деуге болмайды.
69-70-жылдардың қысы әлгідей өтсе де Абай ел жұмысынан

торықпаған. Құр тергеуге іліндіргені болмаса жаулары жеңе
алмаған. Бұрын бауырлап меншіктеп жүрген елі әлі де болса
қолында
қалған.

Сонымен
70-жылдардың
артынан
Абай

бұрынғысынан да екпіндеп кіріскенге ұқсайды. Күннен күн өткен
сайын тәжірибе көріп ысылып, әдіс-айланы молайтып алған соң
ойға да, қырға да атағанын сыйғызып, қалағанын жүргізетін үлкен
салмақ иесі болуға айналады. Тартысқан ел қаншалық күшін салса

да жеңіп шығып ала алмайды. Қөбінесе өз ісіне өзі сүрініп, өз
сөзіне өзі оралып Абайдан да ел көп жығылатын болады.
Бұл уақыттарда Абай ел саясатын жалғыз әкесінің ғана
нұсқауымен жүргізбей, өз жанынан өзі сүйген дағдысын да

қолдана бастаған сияқты. Жоғарыда Құнанбайдың баласына
айтқан сөздері Абайдың осындай өз бетін аша бастап, өз ырқынша
жүргізгіш болғандығынан тууға керек. Сонда «орысшыл» деу

басына іс түскенде орыстың ұлығыншыл болғанын білдіреді.
Ұлықшылдық орыс төрелеріне жақын болуға істеген талабынан
бір көрінсе, елді ұлық арқылы жаңалап, ұлық күшімен басып алуға
салынғандығынан тағы да көрінуге керек.

Әкесі тапқан мін көбінесе осы жағынан болу керек. Орыс күшін
Құнанбайдың өзі қолданса да, заманы Абайдікінен гөрі қазақырақ
заман болғандықтан, қыр жолымен, өз күшімен қол қимылын
істегіштік ол кісіде көбірек болған. Мысал үшін Қодарды өлтіруін

еске алсақ та болады. Сонымен Құнанбай айтқан кінәні, Абайдың
орыс оқуына құмарлығынан шығар деп болжам жасауға керек
емес.
Ол кездегі Абай қыр жуанының бел баласы. Заманның құлы,

сондықтан алдында көп мақсат жоқ, бар талпынғаны бір ғана
тілек. Осы жолда 70-жылдардан соң Абай өз бетін жүргізе бастады
дедік. Соның бір белгісі жоғарғы айтқан болса, екіншісі өз ішінен
өз басына арнап, өз бетімен дос жиюында болды.

Бұрын ылғи әкесі дос санаған кісімен іс қылып келген Абай, енді
өз замандастарынан өз сынынша дос іріктейді. Сол ретпен тапқан
кісілері: Оразбай, Жиренше, Ербол деген сияқты кісілер болады.
Абайдың өз басы бұларға шын сенеді екен, бірақ Құнанбай:

«Адал дос болмайды алдамшылар» деп жек көреді екен. Кей
уақытта осыларға Абайдың қатты сенгендігінен мазаланып:
«Құдайдың жан қылып жаратқаны рас болса, осылардан татып
отырғаныңды бір көремін-ау», – дейді екен.

Бірақ Абай әкесінің сөзіне қарап достарын тастамаған, сонымен
өз талабы мен осы достарының көмек талабының арқасында
көп елмен ұзақ жағаласып, бірде жеңіп, бірде жеңіліп келіп 28
жасқа толғанында қарсысындағы елдерді ең алғашқы рет емін-

еркін басып, жеңіп алады. Жеңгеннің белгісі: Оразбай Аққұлы
баласының ауылында болған өз сайлауына, жанына туған-
туысқандарынан ешкімді ертпей, өзі тапқан достарын ғана алып
барып, партияласқан елді қаптал бүктеп үйдегі Ысқақ деген інісін

болыстыққа сайлатып қояды.
Ысқақтың алғашқы болыс болғаны 1873 жыл, осымен
алғашқы рет сайланған соң, Абай Ысқақты ұдайымен үш сайлау
9 жыл болыс қылады. Осыдан кейін оқта-текте болмаса Құнанбай

баласы, Құнанбай немерелері болыстықтың үнемі иесі болады да,
өзге ел адамдарының бірде-біріне тимей қояды. 73-жылдан кейін

түсіріп, орыстың тілін жаттайды. Қалада жатып азын-аулақ тіл
білген соң, кітап оқуға кіріседі.
Содан біраз жыл өткенде Абайдың күндегі өмірінде үлкен
орымды ел сөзімен қатар кітап алады. Кітапты тәртіппен, ретпен

оқымаса да, пәлен жақсы, түген жақсы дегендердің сөздеріне
бірі артынан бірін жіберіп, үсті-үстіне үйіп қадалып оқи береді.
Бір жағы, ел сөзі, ел жұмысымен жатса, екіншісі, әдейі қала
кітапханасының кітаптары үшін де Семейде қысқы айларда ұзақ

уақыт жатып алатын болып, өз-өзінен ізденіп қармана бастайды.
Осымен 35-36 жастардың шамасында кітап қарастырудың
жолында жүріп, Абай 1880 жылдарда Петрбордан айдалып келген
орыстың төңкерісшіл, халықшыл Михаэлис деген кісімен таныс

болады. Михаэлис ол кезде жас, Петрбор университетінің студенті
болып жүрген күнінде айдалған екен. Бұл сол замандағы орыстың
төңкерісшілдік пікірінде жүрген адамдарының басшысы, атақты
Чернышевскийдің жақын танысының бірі болса керек.

Сол Михаэлис Семейдің кітапханасынан өзіне керек бір кітапты
іздеп келіп тұрғанда, сол кітапханада Толстойдың кітабын сұрап
Абай да тұр екен. Михаэлиске қыр қазағының Толстойшылдығы
таңсық көрінеді. Сондықтан ол Абайға келіп «Толстой неге керек?»

деп сұрағанда, Абай өзінің кітап қарастырып жүрген жайын
айтады. Содан екеуі кітапханадан бірге шығып әңгімелесіп кетеді
де, артынан жақын таныс, сыйлас, тату адамдардың халына жетеді.
Михаэлис осы барғаннан Семей облысынан қайта алмай

40 жыл тұрып сол жақта өлген. Әуелгі кезде Семейдің өзінде
тұрып артынан ылғи Өскемен қаласын мекен еткен. Міне осы
замандардың барлығында, алғашқы рет таныс болып алған соң
Абаймен ұдайы кездесіп, не хатпен хабарласып тұрған. Бертін

келген уақытта Абайдың ауылына қонаққа да барған болса керек.
Аздан соң Михаэлис арқылы Абай 80-жылдарда айдалған басқа
халықшылдармен де танысқан. Солардың ішінде халықшыл адвокат
Гросс, жас доктор Долгополов сияқтылар болған. Гросс айдалып

келген соң қазақтың ескі жорасы бойынша айтылатын билік кесім
сияқты ескі әдет заңдарын жиып, қарастыруға салынған, сонымен
бұ да Абаймен араласып, қырға шығып 3-4 айдай Абайдың
ауылында жатып қайтқан. Кейінірек уақытта Абайдың ауылына

Долгополов та келіп, қонақ болып жатып жүреді.
Бұл кісілердің барлығының ішінде ең алдымен таныс болып,

Абайға алдымен пайдалы әсер еткен кісі – Михаэлис. Михаэлистің
істеген еңбегі көп болғандықтан Абай кейінгі уақыттарда «дүниеге
көзімді ашқан кісі Михаэлис» деп алғашқы басшылық істеп, бет
нұсқағандығы үшін өмір бойы алғыс айтып кеткен. Михаэлистің

өзінің тексерген жолы табиғат ғылымы болса да (жердің
жаратылысын оқыған) үлкен қаланың университетіне әр тарау
жолдардан мағлұматтары болған мәдениетті адам, Абайға қандай
кітапты оқу туралы шынымен үлкен ұстаз есебінде көңілдегідей

жақсы бет бағыт берген.
Бұрын қолына түскеннің бәрін талғаусыз, ретсіз оқып жүрген
Абай ендігі оқуын Михаэлистің ұсынысы бойынша үлкен тәртіпті
ретке қойып, суретті әдебиет, сын, фәлсафа, тарих, табиғат

ғылымдары, ақыры әлеуметшілдік жайындағы кітаптарға шейін
тарау-тарауымен белгі, жоспармен оқитын болған.
Осы ретпен орыстың белгілі ақын-жазушыларынан: Пушкин,
Лермонтов, Некрасов, Толстой, Тургенов, Салтыков-Щедрин,

Достоевский;
сыншыларынан:
Белинский,
Чернышевский,

Добролюбов, Писарев; Еуропа ақындарынан Гете сияқты;
фәлсафашыл, табиғатшыл білгіштерінен: Спенсер, Луис, Дарвин;
тарихшыларынан Дрепер сияқты талайларды оқыған. Әрине бұл
аталған жазушылардың бәрін бірдей Абай бірер-ақ жылдың ішінде

оқыды деуге болмайды. Соңғылардың көбін бері келіп, ұлғайып,
кәрілікке айналған кезінде ғана қолына түсіруі мүмкін.
Алғашқы
кезде

оқығандарының
көбі
орыстың
суретті

әдебиеті мен сыны болу керек. Көп заманға шейін қалада
жатып оқумен келіп, кейінірек көп кітаптарды қырға да алып
шығып, елден де қарастыратын болады. Әдебиет тұсында
жалғыз орыс жазушыларымен тоқтамай Еуропаның көпке

жайылған романшылдарын да оқыған сияқты. Әрі-беріден соң
әңгімесі қызық кітаптарды жалғыз өзі оқумен қанағат қылмай,
маңындағыларға әңгімелерін ертегі сияқты қылып, айтып отыруды
әдет қыла бастайды. Сол 35 жастың шамасында өзі кітап қарастыра

бастағанымен қатар, екінші баласы Әбдірахманды Семей қаласында
үйездік школға оқуға берді. Бұл баласы кейін өндіріп ұзақ оқып
кетеді. Артынан біраз жылдан соң үшінші баласы Мағауияны да,
әйел баласы Күлбәданды да әкеп орыс школына береді.

Семей қаласының үйез-жанарал, судьяларындай құр төрелікпен
болған ұлықтарынан сонағұрлым жоғары тұрған Михаэлис,

Гросс сияқты зор білімдері бар, ірі мағлұматты кісілерге таныс
болып, анда-санда солардың мәжілістерінде болып, солар атаған
кітаптарды көп оқып, зерттей де бастаған соң, Абайдың алдына
жаңа жарық дүниенің шеті ашылғандай болады. Сонымен 1884

жылы, 1885 жылдарда өз жасы қырыққа таман келіп ілінгенде
Абай дүниеден көп мағлұматы бар, әр нәрсеге білім алған кісідей
арнаулы көзқарасы, сыны бар, әншейін ел кісілерінен сонағұрлым
білімді, қырағы, озғын кісі болып жекеленіп шыға бастайды.

Бұдан кейінгі Абай елге де құр Құнанбайдың баласы, құр
тартысқа мықты, құр ғана айлашыл, ашушыл жуан болмай, ең
алдымен өзге жауларының бәрінен білімді, ақылы, сөзі мен өнері
артық кісі болып таныла бастайды. Көптің ұғынып жүрген құр ел

жақсысы емес, Абай ең алдымен білгіш, кемел, шешен, жүйрік
болып санала бастайды. Енді өз елімен кейде келісіп, кейде
келіспей жүрсе де, сырт елдердің барлық басты деген кісілері
Абайдың атағын көп естіп, әңгіме, мәжілісіне құмар да болатын

болады.
Сонымен көбінің өз тілектері бойынша Абай кейбірімен айқыш-
ұйқыш құда болып, кейбірімен сырлас, тамыр, дос болып, жалғыз
Семей үйезі емес, Қарқаралы, Өскемен, Аякөз айналасының басты

кісілерімен де жақындық таба бастайды. Ел айтқанда Абайдың
атағы, абұйыры, бақ дәрежесі бір Тобықты емес, сан Тобықтыдай
елдерге түгел жете бастайды. Туыстас, шешендік, зеректік, ерекше
ақылдылық, сыншылдықтың үстіне Еуропа сияқты жақсы сенімді

құрал тауып алған соң, Абаймен қыр елдің мақтаған жақсылары,
атақты шешендері болса да, тіресе сөйлесіп пікір таластыруға
жарамайтын болған. Қай-қайсысы болса да сыртқы даңқы зор
болғанмен Абайға келіп кездескенде, дүниені болжар білімі,

шалымы жоқ болғандықтан, ескі-жаңа білімге бірдей жүйрік, қазақ
пен орысқа бірдей жетік Абайдың қасында білгіштің қасындағы
наданның, халінде қалып отырған.
Сонымен Семей қаласында болсын, басқа дуандарда болсын,

бірнеше үйез елдердің болыс, билері, басты кісілері бас қосқан
үлкен съезд, червечнайларда Абай өзімен толық тең түсіп, толық
мәжілістес болатын қазақ кісісін көре алмаған.
Сонымен бір Тобықты емес, өз тұсындағы қазақтың қайсысынан

болса да өзінің сонағұрлым озып кеткендігін сезген. Осыны
сезуінің арты қазақ елінің барлық салт-сана, әдет-қалпына қатты

Ең алдымен бұрынғы дос болып жүрген Ербол, Жиренше,
Оразбай, Күнту деген сияқты сенген адамдары кетеді. Осылардың
ішінде өз ағайындарынан да қосылушы болса керек. Оның үстіне
өзінің кейбір жақын інілері іштен Абайдың ниетіне қарсы болып,

астыртын әркіммен баталасыпты деген сөз де бар.
Бірақ жаңағы саналған кісілер болсын, өзге ел болсын қай-
қайсысы болса да нақ сайлау күніне шейін сырттарымен баяғыша
Абайдың ала көңіл досы болып жүреді. Не істесе де бірде-бірін

Абайға айтпайтын, сездірмейтін болып, барлық дос атаулысы
түгелімен анттасып, баталасып алады да, істің бәрін жасырын
істейді. Сонымен ел ішінде партия бары да білінбейді. Абай
мақсатына қарсы астыртын дайындалып келе жатқан, бір болыс

елдің жаулығы бар екені де сезілмейді. Бұл қыр ішінде ешуақытта
болар-ау деп кісі күтпейтін ерекше шебер жасалған кәдуескі
өзгеріс жасайтын жасырын ұйым болады. Басшылары шынымен
ширығып, мықтап дайындағандықтан, іс пен сөздің барлығын

бірнеше сенімді кісілеріне тапсырып, қалың елге үлкен сырды
шашпай да қойған.
Осынымен 1884 жылдың сайлау күні болады. Оспанды болыс
қоямын деп Абай келеді. Абайдың жақын ағайындары болсын,

Оспан болсын, барлығы да Абайдың айтқаны бұрынғыша екі
болмай орындалады деп түгел сеніп келеді. Жалғыз-ақ дәл
сайлаудың алдында елдің жыбырынан аз сезіктенген Ысқақ Абайға
келіп: «Ел бұзылып жүрген сияқты, сені алдап жүрмесін» деген

соң Абай Ерболды шақыртып алып ел жайын сұрапты. Ербол өзге
достарымен жасасқан уәдссі бойынша: «Ысқақ бекер айтады»
деген, сонымен Абай сеніп отыра берген.
Бірақ Ысқақтың сөзі шын болып, елдің де, Ерболдың да жалған

екеніне дәл болыстыққа шap салған жерде бір-ақ көзі жеткен.
Үйездің алдында елдің елу басылары болыс болатын кісіге
тас салар жерде, Оспанмен бірге шарға түсіретін болып ойда
жоқтан Күнту Шонқа баласының атын атайды. Баталасып алған

елу басылардың барлығы түгелімен тастарын Күнтуға салып
жіберіп, бұл күнге шейін жасырын дайындалып келген болыстық
төңкерістін бетін Күнту болыс болып шыға келген жерде бір-ақ
ашады.

Бұл іске Абаймен, Абай тілеуіндегі елдің таң қалуы былай
тұрсын, осы күнге шейін «Күнту болыс болған сайлауды»

ерген елін алып, Абаймен болыстас болғысы келмей көрші болыс
Мұқырға шығып кетеді де, Оразбай артына ерген Күшікті алып,
Шыңғыс болысының екінші жағындағы Бұғылы болысына шығып
кетеді.

Талай дәмелі тартыста Абайдан жеңіле беріп, әзіргі күнде жолы
болмайтындарына көзі жеткен соң, бұлардың алдындағы жалғыз
Шыңғыс осы сияқты болып қалады. Сонымен 87-жылы келесі
сайлау болғанда, қалған Шыңғысқа Абай өзінің атағаны бойынша

Оспанды болыс сайлайды. Осымен 89-жылғы сайлауда тағы да
Оспан болыс болады.
Бұл жолы болыс болып алған соң Шыңғыс ішінде тартыс-
талас жоғалып, тыныштық орнауға айналады. Осы ретпен әзірше

Тобықты іші де біраз тыныс алып, партиядан қажыған сияқтанады.
1884 жылдан соң елдің сөзіне өз еркімен бұрынғыша еңсесін
салып шаппайтын болып, таласып, тартысатын жауларының
шабуылы көбейген соң еріксіз бас қорғау мақсатымен ғана

кірісетін болған Абай енді шынымен тыныштықты іздейді.
Сондықтан Оспанға екі жақтағы болыстарға өкпелеп шығып
кеткен ағайындармен татуласуды тапсырады. Оспан айтқандай
барлығымен татуласып, табысып, бұрынғы шығып кеткен елді

қайтадан Шыңғысқа алып келіп қосады.
Абай осы 89-жылда араздасқан елімен табысқан соң, ендігі
ел жұмысын Оспанға тапсырып, өзі бірыңғай ілім іздеу жолына,
ақындыққа берілмекші болып шығады. 80-жылдардан бұрын

кітап оқуға кіріскен Абай, елмен талай арбасып жүрсе де кітабын
тастамаған, сонымен бірге 86-жылдан кейін 89-жылға жеткенше
тағы да ел жұмысымен, кітаппен қатар өз өлеңдерін де жазып
отырған. Рас, 87-88-жылдар көп өлең туғызған жоқ. Бірақ дәл

86-жылдай болмады демесек, бұрынғыға қарағанда бұл жылдар да
құр өткен жоқ. Екі жылда жиыны он шақтыдай өлең жазылған.
Сонымен 89-жылға келіп, сыртқы өмірінде әлгідей тыныштық
толас болған соң, мүмкін болғанша бұрынғы мақсат, арман қылған

мағыналы өмірін бастап көреді. Ең алдымен бұл жылда кітапты
көп оқиды. Өз қолындағы кітаптары біткенде әдейі ат айдатып
қалаға кісі жіберіп, Семей кітапханасынан жаңа кітаптар алғызып,
оқығанын қайтарып жіберіп жаңғыртып отырады.

Осы жыл Абайдың барлық ақындық қызметінін ішіндегі
ең өнімді, ең жемісті жылы болады. 89-жылы 25 шамалы өлең

жазылады. Бұл сөздерінің ішінде бұрынғыша елінің өзі көрген
кемшілік міндерін қатал сыншы, үлкен ұстаз тілімен сынап,
тексеру бар. Сонымен қатар махаббат жайындағы сөздер, табиғат
суреттері, бас қайғысы да бар, одан соң Пушкиннің Онегинін

аударма жасайды.
Осы жылдан бастап Абайдың білімі мен өсиетіне құмар болған
ел ішінің көзі ашық жастарына Абайдың ауылы үлкен білгіштіктің
медресесі сияқты болады. Абай ұстаз да, сөз ұғатын ынталы

талапты жастардың бәрі шәкірт. Абай іні, бала, ағайындарына
мағыналы тәрбиеші бола бастайды.
Өз өмірінде көрген істерінің барлығы жиренішті, жеміссіз
болып, адамшылыққа залалды істер болғандықтан, ендігі сөз

ұғатын жастарды жаңа жолмен, өзі қиял қылған адамшылыққа
қарай жетектеп баулығысы келеді. Бұларға өз өмірін мінеп,
басынан атқарған қата жұмыстарының барлығын жасырмай,
бүркемей мойнына алып айтып отырып, ендігі жастың ол жолдан

аулақ болғанын тілейді. Сондықтан өлең сөздерімен бір ақыл айтса,
ауызша өсиет, ұзақ мәжілістерімен тағы да баулып ылғи ғана таза
адамшылық жолын үгіттейді. Әділдік, шыншылдық, махаббатты
бауырмалды арлылық, ойшылдық, сыншылық сияқты адамды

адам қылатын жан тәрбиесінің барлық негізін қолданады.
Әлдеқандай себептермен қалаға барып оқи алмай қалып, өз
маңайына жиналған іні, бала, ағайын-туысқан сияқты жастардың
тәрбиесін қатты ескергендіктен, Абай жалғыз өз өсиетіне қанағат

қылмай, бұлардың сезім тәрбиесін толтырмақ болып, сол 89-жылы
музыка үйретпекші болады. Сол мақсатпен Көкен еліндегі Мұқа
деген скрипкешіні ауылына алғызады. Тағы сол жылы Әсет деген
ақынды да сақтайды. Осымен 91-жылға шейінгі өмірі Абайдың

ең мағыналы өткізген жылдары болады. 90-91-жылдарда жиырма
шақты өлең жазады. Сол уақыттарда жас шәкірт болып әкесінің
қолында тұрып, оқып жүрген Тұраш деген баласы мынаны
айтады: «Осы жылдарда мәжілісінде ілім сөзінен басқа сөз жоқ

болды, бастығымыз Шәкәрім болып шәкірт секілденіп сөзін
тыңдап медреседегі шәкірттерше: ақиқат олай емес, бұлай деп бір-
бірімізбен дауласып жатушы едік.
Сол екі жылдың ішінде жоғарыда айтылған көп өлеңдермен бірге

көп өлеңдеріне ән де шығарып еді. Ұстаздық қылып отырғанда
біздің жүрегімізге: малқұмар, мансапқұмар адам адам емес деп

егуші еді. Әрдайым сағынып көксеп, кезі келгенде қуанып қатты
рақаттанатын уақытта сөзді ұғар-ау деген адамдары іні, балалары
секілді жастарға ілім сөзін сөйлеп, насихат айтып отырған кезі
болушы еді. Ондай сөзге түсіп жайылып отырғанында шаруа судай

ағып бара жатса да, қаперіне алған емес. Біреу не шаруа айтып
немесе ел арасындағы партияның жайын айтып сөзін бөлсе қатты
кейіп я ашуланып қалушы еді.
Сауданың ақшаның есебі секілді есеп әңгімесі шықса аза бойы

қаза тұрып, жеркенген кісідей болып, мазасы кетіп: «Есептерің бар
болса аулаққа барып есептесіңдер» деп өзі отырған үйінен қуып
жіберуші еді» дейді.
Осы айтылған сөздердің барлығы жалғыз Абайдың өз баласы

емес, сол кездерде Абайдың тәрбиесінде болған көп адамдардың
бірдей айтатын сөздері осы сияқты өмір, осындай білімді, саналы,
терең ойлы кісінің мағыналы үлгілі жолы, Абайдың барлық кейінгі
өмірінде де бір алуан айнымай ұстанған жолы болады. Егерде ел

ішінің бірқалыпта тұрмайтын тынышсыз, тынымсыз әдеттері
осындай өмірден Абайды кей уақытта еріксіз тартып ала алмаса
Абай 89-жылдан соңғы күндеріне шейін өз өмірін осы жолмен
өткізбекші еді.

Бірақ ойлаған мақсат, ниеті бұл тұста түгелімен арман қылған
өрісіне жете алмады. 91-жылға шейін тыныштық болып келіп,
дәл сол жылдың жазында Оспан мен Оразбай қайта араздасып,
жаңадан жамандасып жауласа бастайды. Абай басында бұл

екеуін татуластырмақ болып арасына жүріп көреді, бірақ екеуі
де тоқтаса алмай жауласып кеткен соң, інісі жаққа шығады. Осы
жаулық тоқтамайтын болып ұлғайып өсіп, тағы да Шыңғыстың
шегінен асып Тобықтыға жетіп, Тобықтыдан басқа сырт елдерге де

жаңадан жайыла бастап 92-жылға жеткенде Оспан өледі. Бұл інісі
елдің міндетінің барлығын Абайдан шығарып, өз мойнына көтеріп
алған еді. Өзге туысқан ішінде Абайдың ең жақсы көрген інісі
еді. Мұның өлімі Абай көрген қатты ауыр қазаның бірі болады.

92-жылғы өлендерінің көбінде Абай Оспанның өлімімен уланып
дерттенген жүрегін көп жерде сездіреді. Бұл өлімнің өзіне арнап
та көп өлең айтады.
Осы інісі өлген соң барлық жаудың азабы мен елдің әлегі

түгелімен келіп Абайдың жеке басына, өз міндетіне түседі.
Бұрынғы тыныштық өмір бұзылады. Екі-үш жыл болса да өзінің

көптен бергі тілегі бойынша мағыналы үлгі күйге келтірілген
тіршілігі қайтадан асты-үстіне келіп, ескі дертке қарай тартады.
Енді бұрынғысын барлық ішкі қуат сезімімен барынша жек көріп
жиреніп алған Абай, қайтадан сол қалыпқа еріксіз келген соң,

тіршіліктің бұл сыбағасын ас орнына у тартқандай көреді. Бірақ
қалайда болса кіріспесіне болмайды. Кірісу, Абайлығына міндет
болып қалған, сондықтан уақыттың бәрін жауласу жұмысы
алып кетеді. Өсиетін көксеп, мәжілісін іздеген жастарға медресе

жабылғандай болады.
Тұраштың айтуынша, осыдан кейін өлеңдері де бұрынғылары да
сияқты тыныштықпен отырып жазылмай, ерекше тынышсыздық
алыс-жұлыстың ішінде әр жерде жаза салған өлеңдер сияқты

көрінеді.
Шынында осы жылдардан соң Абайдың өлеңімен қатар
аудармалары көп орын ала бастайды. Жыл сайын жазатын жалпы
өлең саны 10-12-нің шамасында болғанда, соның бірталайы

аударма болады. Өмірінің аяқ жағына жақындаған сайын, өз
өлеңінен аударманың саны әлдеқайда артық бола береді. Мәселен
89-жылдан соң ең көп жазған жылы 98-жыл еді. Сондағы барлық
өлеңнің саны жиырманың ішінде болса, ішінен бесеу-алтауы-

ақ өзінікі, қалғандары аударма, 92-жылғы жаулық тағы да ұзаққа
кетеді. Осы тартыс бір ел емес, әлденеше елдің ішінде әлденеше
түрлі жұмыстардың тұсында бола келіп, 98-жылға шейін созылады.
Бұл екі арада Абай өмірінде болған үлкен өзгеріс – 92-жылы

Оспанның үлкен үйіндегі (бұл Құнанбайдың үлкен үйі болады)
Еркежан деген келінін алады. Оспан өлгенде артында қалың дәулет
пен үш қатыны қалады. Бірақ ешбіреуінен бала болмаған. Содан
соң Оспанның үш қатынын Тәңірберді, Абай, Ысқақ сияқты үш

ағасы алып, ауылдары мен мал-мүліктерін де келіндері отырған
орындарға қарай, бірі артық, бірі кем қылып бөлісіп алады. Көп
сыбаға үлкен келін мен Абайға тиісті болады.
Еркежаннан басқа бұрын Абайдың екі әйелі бар еді. Біреуі

жоғарыда айтылған Алшынбай ауылының қызы Ділдә деген
бәйбішесі. Екінші тоқал алған Әйгерім деген кісі. Үшіншісі соңғы
Еркежан болады. Алғашқы әйелінен: Ақылбай, Әбдірахман,
Мағауия деген балалары болған.

Екіншісінен үш еркек баласы болады. Мұның үлкені Тұраш,
одан кейінгілері Мекайыл, Ізқайыл. Абай Еркежанды алмай

тұрғанда, көбінесе үлкен ауылында болып, кіші әйелінің Тұраш
деген баласын сол ауылда өз қасында алып жүріп Мағауиямен
бірге тәрбиелеген.
Әбдірахман Семейде уездік үшкелді бітірген соң, Түменнің

«реальный училищесін» барып бітіріп, содан кейін Петрборға
барып, Семейде үйез болған Лосовскийдің мәслихаты бойынша
«Михаиловский-Артиллерийский школға» түскен. Басында Абай
«Технологический институтке» түс деп жіберген екен. Сабаққа

кешігіп келіп түсе алмайтын болған соң, жаңағы Лосовский айтқан
мектепке түсіп кетіп соны бітіріп шыққан. Әбдірахман Абайдың
қатты сүйеніш көріп, қатты үміт қылған баласының бірі болған.
Бұл жаңағы мектепті бітірумен де қанағат қылмай, енді әскерлік

артиллерия академиясына түсемін деп жүргенде костоед (құрт
ауруы) науқасты болып, 1895 жылдың қаңтарында қайтыс болған.
Оспанның өлімінен соң Абайды қатты күйдірген өлімнің бірі осы
болады.

Бұл баласы Абайдай әке өмірінің жалғыз бір үлкен жұбанышы
болған еді. Соның мұратына жете алмай ерте өлгені артында
қалған әкесін қатты қайғыға салған. Ел ортасында «етек басты
көріп» талпынған адамшылық жарығына өз басы жете алмай,

барлық өмірі «сандалмамен күн кешкен» өмір болғанда Абайдың
қиялымен сағынып көксеп, асығып аңсап іздеген, мағыналы
тіршілігі сол баласының тіршілігі болса керек. Шынымен көп
үшін өмір сүріп, өнімді еңбек істеп, мағыналы адамшылық

ұрығын шашатын жалғыз үміті сол еді. Соның ерте өлгендігі
Абайдың жүрегінен тағы да қатты толқынып келген көп-көп зарды
шығарады. Әбіштің (Әбдірахман) өліміне арнап айтқан өлеңдері
Оспанның өліміне айтқаннан да қайғылы, зарлы, шерлі сөздер

болады. Бұл өлім де осы кездегі барлық өлеңдеріне қайғы мен
өкініштің қалың арманының уын жайғандай болады.
Әрине бұл уақыттарда, қазақша айтқанда, Абайға ақындық
біржолата орнаған болатын. Сыртқы өмірдің у қосып тартып жатқан

сыбағасы бар, өз ішінде қалыптанып толған сыншы ақылдың елден
ұзарып әкететін жалғыздығы бар, оның үстіне жанына сүйеніш
санап, тіршілігін жұбаныш қылған сүйікті жандарының өлімі бар.
Осының бәрі жиылған соң елмен алысып жүрсе де Абай өлеңді

өз жүрегінің тынысы сияқты қылып алған. Сондықтан Лермонтов
сияқты ақындардың өлеңдерін қазақшаға аударса, сол сөздердің

құр ғана сыртқы келісімін сүйгендіктен аудармайды. Барлығын
да өз жүрегіне түсінікті, өз халына жанасатын, өз қиялына дәл
келетін ерекше бір жақындығы болғандықтан аударады. Өзі
шығаратын өлеңдермен қатар Лермонтовтың аудармасы ақынның

өз жүрегінен толқып шыққан қайғылы шердің де айнасы, толасы,
тынысы сияқты болады.
Осындай болып қалыптанған ішкі өмірдің күй сарыны Абайдың
соңғы күндеріне шейін біржолата нығайып, орнығып алған

сарыны болады. Әрелікте қыс болсын, жаз болсын, ел сөзінен
қолы босап үйіне келіп аз да болса орнығып отыратын уақыт болса
89-90-жылдардағыдай тағы да тәрбиешілік, ұстаздық қылады.
Осымен Оразбаймен ұстасқан жаулық 92-жылдан бастап 1898

жылға жетеді. Бұл кезде Абайдың ел ұстарлық Ақылбай, Мағауия
сияқты балалары, Кәкітай, Шәкәрім сияқты немере інілері ер жетсе
де Абайдың соңына ерген ел, жалпы тартыс болсын, ел ішінің келелі
кеңесі, билігі болсын, үлкен червечнай съездері мен болыстық

съездері болсын, барлығынан да Абайды босатпайды. Ел сөзі
Абайды барлық үлкен-кіші жұмысқа басшы қылып босатпаудың
үстіне, бір-екі рет болыстыққа да шығарған. Абай өмірінде екі рет
назначениемен болыс болған. Бірақ бұл екі жолында да өз еліне

болыс болмай, Шыңғыстың көрші болысы Қоңыркөкшеге болған.
Бұл елге алғашқы болған жылы 1880 жыл, екіншісі 1893 жыл
болса керек. Қоңыр – Көкше кейінгі заманда Қызыладыр, Мұқыр
деген екі болысқа бөлінеді. Абай тұсында бұлар тұтас болған.

Бұл жерге болыс болған дәуірінен біздің қолымызда мағлұмат
жоқ. Бірақ Қоңыркөкше көбінесе Абайдың дос елі болғандықтан,
бұл жақта пәлендей тартыс, талас болды деген сөз естілмейді.
Жалпы қызметі: бұрынғы өз еліндегі сияқты билік айту, әміршілік

қылу, басшылық болғандықтан мұнда да орасан өзгеріс, алабөтен
жаңалық болды деуге болмайды.
Жоғарыда біз Абай өмірінің сыртқы өзгерістерін ұзыннан ұзақ
санаған уақытта, көбінесе партиямен алыс-тартысты айттық. Бірақ

соның барлығымен қатар Абайдың ел ішінің ең үлкен, ең іргелі биі
болғанын да еске алу керек.
Қарамолада бірнеше дуан елдің бас қосқан червечнай съезіне
төбе би болған сияқты (екінші рет тағы сол сияқты) Жетісу мен

Семей облысының бас қосқан червечнай съезінде Абай тағы да екі
облыстың билерінің үстінен қарайтын төбе би болған.
Мұндай жерде Абайдың білімі мен жүйріктігіне, әділ, кемел

барлығының сайлауына барып, Абайға қарсы болатын елдің басын
құрап, сайлау басында партия, тартыс шығарады. Сонымен жауы
баратын болған соң ықтиярсыз Абай жағы да барады. Балаларын,
інілерін жібергеніне бөтен елдегі достары қанағат қылмай өзін

керек қылады. Осындайдың әлегімен жүріп 98-жылдың сайлауына
келгенде, Абайдың үнемі арманы болып, жеміссіз еңбек істеп,
мағынасыз өткізген өмірінің ең мағынасыз қорытындысы сияқты
болып бір үлкен оқиға туады.

Бұл оқиға Мұқыр болысының сайлауында болған. Мұқырға
сайлаушы үйез келер кезде, берісі Тобықты, әрісі барлық Семей
үйезінің шеңберінде түгел партия болып, барлық болыстар қақ
жарылып, жартысы Оразбай, жартысы Абай ниетінде жүреді.

Оразбайдың бұл кезде байлығы асып, дәуірі Тобықты ішінде
Абаймен қатар жүре бастаған уақыт болады.
Сонымен Мұқырдың сайлауы жақындаған соң, сол болыстағы
Абайдың тілеулестері: «Сайлауға өзің жүрмесең болмайды. Оразбай

келіп сүйген адамын болыстыққа сайлатып алып, басымызға бәле
жаудырады» деп Абайды еркіне қоймай алып барады.
Абай барған соң елдігі мен достығы қас пен көздің арасында
тұратын халық Абайдың төбесін көріп, мұның достары жаққа қарай

ауыса бастайды. Содан соң Оразбай өз достарымен ақылдасып:
«Абайдың өзіне қол тигізіп таңба салмасақ, ел ескі әдетімен
жылжи береді» деп бірнеше адамды жанжал шығаруға сайлап
шығарады. Бұлар үйезбен әңгімелесіп отырған Абайға келіп,

айтқандай жанжал шығарып, жаудың ниетінен қаперсіз отырған
Абайға жабылып кетеді.
Сонда өзіне тілеулес кісіден маңында отырған жалғыз ғана
сопының Уайысы деген кісі аналар қамшы сілтей бергенде

Абайдың үстіне жығылып, таяқтан Абайды қорғап, қамшының
астына өзі құлайды.
Абайдың бетіне таңба түспейді. Бірақ жаулары: «Абайды ұрды»
деген атақ алады да, барлық елге Абай сабалды деген дақбырт

жайылады. Осы іс туралы Тұраштың айтқаны:
«Мұқыр оқиғасының артынан ағайын-туған, ел-жұрт, дос-
жары, бала-бауырлары жиналып: «біз де пәлен етеміз, түлен
етеміз, өлеміз, өлтіреміз, бітім жоқ» дескенде, әкем айтты:

«Барша жамандықтан жамандық туады, жақсылық тумайды,
мен жасымда «қарғағанымды жер қыламын, алғағанымды зор
қыламын» деп ашуға да, айлаға да шырақ жағып түнегендей

Одан соң 99-жылдың жазында землемер болыс-болыстың
арасына меже салып шек жүргізгенде, бұрын Мұқыр болысына
Абаймен араздасып шығып кеткен және 98-жылғы жанжалдың
кіндік енесі болған Жігітек жер қоныс ыңғайы бойынша Шыңғысқа

қарап қалады. Бұл оқиға болғанда Жігітек Тұраштың айтуынша:
«Ашулы арыстанның алдына қол-аяғын байлап тастаған
адамның ойын ойлады. Бірақ әкем сол араз ағайынның бар басты
адамдарын, ақ сақал, қара сақалын шақырып алып: «Қырық

жыл елдік, қырық жыл жаулық болмайды деген. Енді бұрынғы
араздық, кекті тастайық» деп шын жүрегін көрсетіп қойнын ашып
жібергенде Жігітек те бұрынғы жаулықты соншалық ұмытты.
Содан кейін әкем барда сөзі мен басын сыйлап, өлген соң аруағын

сыйлап, достығын көрсеткен елінің алды осы Жігітек болды», –
дейді.
98-жыл
оқиғасының

тұсында
бұрынғыдай
ашуланбай,
ашуланғысы келмей, кек аламыз деген жақындарын тоқтатып,

өзінің де қатты өзгеруінің тағы бір белгісі – Абай бұл жұмысты
ұлықтарға шақпаған. Бұрынғы замандағыдай заң-закон арқылы
кек алуды да іздемеген. Және 98-99-жылдың қысынан кейін
Семейге біржолата бармайтын болған. Жаңағы жылдарда

бұрынғыдан біржолата тыйылғанына өмірден біржолата суынып
қажи бастағаны да себеп болған. Алды үміт, арты өкініш өмірден
енді түңілген сияқты.
Дәмі қайтпас, бұзылмас тәтті бар ма?

Бір бес күннің орны жоқ аптығарға.
Қай қызығы татиды қу өмірдің,
Татуды араз, жақынды жат қыларға?
депті. Осы жылдарда Абай өлімді де ойлай бастайды. Сондықтан

өзі кешірген ерекше дертті, мағынасыз өмірдің барлық қайғысын,
өкінішін еске алып отырып, – қазақ әдебиетінде мәңгілікке
ұмытылмайтын, Абайды айтсақ, Абайдың ақындығы мен өмірін
есіңе ала бастасаң, еріксіз келіп аузыңа түсетін, Абайдың қайғылы

жүзін көрсететін – атақты «Өлсем орным қара жерді» жазады.
98-жылы осы өлең жазылған соң ғана өзінің бұдан бұрын жазған
барлық өлеңдерін жиналсын деген. Бізге бұл жұмыс қаншалық
ғажап көрінсе де, осы 98-жылға шейін Абайдың өлеңдері

жиналмаған болатын да, Абай өзі бір жазып тастаған өлеңін
қайтадан жоқтап «Пәлені-түлені бар еді» деп еске алған да емес.
Әрқашан кейде кітап оқып отырғанда, кейде жай бір ойлармен

қозғалып отырғанында, қолына бір парақ қағаз бен қарындашты
алып айтпақ өлеңін жазып тастайды.
Соны қасында отырған балалары, інілері я жай бір адамдары
болса да қалтасына салып алып жүріп кетеді, содан бірден біреу

жазып алып жаттайды, кей бірін әнге қосып домбырамен айтып
жүреді.
Өлең жазу қызметі осы сияқты болғандықтан, қазірде біздің
қолымызға Абайдың өз қолымен жазған сөздің бірде-бірі де жетпей

отыр. Барлығы да ел жігіттерінің қалтасында, қойны-қоншында
жүріп таусылып, жоғалып біткен. Осы ретіне қарағанда: «Абай
жазған талай өлең ешкімге мәлімсіз болып бір жолата жарық дүние
көрмей, шығысымен жоқ болып кетпеді ме екен?» деген де күдік

келеді.
Өйткені жасынан туыстан бойына біткен әдет бойынша: Абай
біреудің орасан мінезін көргенде ылғи қалжың, мысқыл өлең
айтқыш болатын. Осындай сөздерінде әрқашан өз жанында жүрген

жақындарын,
көрші-қолаңшыларын,
ағайын-туысқандарын
мазақ етіп, күліп айтады. Кейде соларға қалжың қылып жазып өз

қолдарына да береді. Осы кісілердің көбі қолына өлең түсісімен,
өз мінін айтқан сөздердің көзін жоғалтуға тырысқан. Онан соң
кейбіреулер Абайдың өзінен жалынып, жалпайып сұрап алып та
жыртып тастайтын болған.

Мысалы, Көкбайға, Қыздарға шығарды деген өлеңдер осындай
күйге ұшыраған. Онан соң тағы бір алуан өлеңдерінде жақын
туысқан, жақын достарын қатты мінеп айтқандықтан, інілері мен
балалары ана кісілер өкпелер деп, жасырып, жоғалтып жібергені де

бар сияқты. Осындай өлеңдердің турасында еске алатын бір нәрсе:
Абай кісі мінін айтып өлең шығарғыш болғанда, осы құралды
ешуақытта нағыз жауына қарсы жұмсамаған, өлеңмен мысқыл
қылатыны ылғи өз жақыны, өз достары болады. Сондықтан

бұлардың Абай сөзін жоқ қылып жіберуі өзгеден сонағұрлым
оңай болған. Қайта өлеңдеріне қарағанда, Абайдың қара сөздері
көбірек, түгелірек сақталған сияқты.
90-жылдардан бастап ұстаздық, үгітшілік жолына түскен соң,

Абай өлеңді аз жазса да қара сөзбен айтатын өсиетті көп жазатын
болған. Осы кітапта оқушының алдына алғаш рет ұсынылып
отырған «қара сөз» деген өсиеттері сол 90-жыл мен 98-жылдардың
арасында жазылған. 91-жылдан соң өлеңмен айтпақ болған

өлең, өсиет өлең айту Абайдың жол, дағдысы болғандықтан
өздеріне бөлек бет іздеген сияқты. Сондықтан төртеуі де ұзақ
әңгімелі өлең жазады. Сонда Көкбай, Шәкәрім қазақ елінің ескі
өмірінен – тарихи оқиғаларды жазса, Ақылбай, Мағауия Еуропа

ақындарының салтымен Кавказды, Зұлысты, Африканы өлең
қылып, махаббатты жырлайтын сезімді поэма (романтическая
поэманың) үлгісін ұстағысы келеді.
Әрине, қазақ әдебиеті сол күнде баспа жүзіне шығып, сол күнде

оқушы тауып отырарлық жайға жетсе, Абай айналасынан Абай
мектебінен шыққан ақындар түгелімен Абайдың ізін баса шыққан
үлкен әдебиет ағымын көрсеткен болар еді.
Абай бұл жастардың өлең жазуын қабылдаған. Кейбіріне

(мәселен Көкбайға) Абылай ханды, Кенесарыны өлең қыл деп өзі
тақырып та беріп отырған. Бірақ бұлардың өлеңдеріне де жалпы
өлеңге қоятын қатты сынын түгел қояды. Сондықтан сөздерін,
ұнамаған уақытта міндерін өлеңге қосып та жібереді. Мәселен,

Көкбай, Әріп, Шәкәрім үшеуінің үш түрлі өлеңдерін еске алып:
Хат жаздым Әзірет Әлі айдағарсыз,
Бізде жоқ алтын иек сары ала қыз.
Кәрілікті жамандап өлім тілеп,

Болсын деген жерім жоқ жігіт арсыз, –
дейді. Алғашқы жолдағы «Әзірет Әлі айдағарды» Көкбайдың
қисса жазғыш болғандығынан айтты. «Алтын иек сары ала қыз»
деп Сыбан Әріп деген ақын «Зияда» деген қиссасында сұлу қызды

сипаттаймын деп, иегі алтын, көзі гәуһар деп мақтауын асырып,
түсіне қарамай асыл тастарды санай берсе керек. Соған айтылған.
Соңғы екі ауыз кәрілікті жамандап айтқан Шәкәрім өлеңіне
арналған.

Осы сөздер ақындардың барлығына да ауыр тиген шығар. Бірақ
іштерінде, әсіресе Әріп қатты намыс қылып кектеніп, Абайдан
есесін қайырмақ болып, «Біржан – Сараның» айтысын шығарған.
Сонда Сара айтты қылып, Абайдағы кегін шынымен-ақ алғандай

болады. Біржан – Сара Әріпке әншейін ойдан шығарған геройлар
есепті ғана керек. Сондықтан Біржанның арғын емес, керей екенін
де ескермеген. Мүмкін ол кезде Біржанның руын білмеген де
шығар.

Қалай да болса осы айтылған мысалдар өлеңші боламын деген
жастардың сөзіне Абайдың қатты сынмен қарап, үлкен шарт
қоятыны анық екенін көрсетеді. Сондықтан өз балалары да өлеңді

жазарын жазса да әкесіне көрсетуге именіңкіреп жүретін болса
керек.
Абай сөздері көбейіп жайыла бастаған соң Тобықты іші болсын,
басқа көрші елдер болсын, барлығы да Абай өлендерінің ұдайы

оқушысы болады. Бірақ бұларға ол сөздерді жеткізетін кітап пен
жазу емес, ылғи ғана домбырашы жігіт болған. Сондықтан Абай
өлеңдерінің тыңдаушысы мен жақтаушылары арнаулы аз адамдар
ғана болмай, жалпақ ел болғанға ұқсайды.

Өлең айтып, ән саламын деген әнші ақын болса, қыз-келіншек,
жас-кәрі болса барлығының да топта, ойын, тойда айтатын өлең
жинағының көбі Абай сөздері, Абай өлеңдері болады. Мінеки
Абайдың сыртқы өмірінің түрлері жоғарыда айтылғандай

қаншалық ерекше болса, ақындық, жазушылық жолындағы
қызметінің тағдыры да сол сияқты елден ерекше күйлерде болған.
Ақындық жолындағы қызметімен, сол қызметінің жарыққа шығып
жайылу ретіне қарағанда, Абайдың бойына біткен ірі қуатының

өзі де, сол қуаттың барлық асыл қасиетіне лайықты күтімді көре
алмаған.
Барлық сөзі өзінің мұңды, шерлі жүрегінен шынымен қайнап
шыққан жалғыздық зары болса да, сол сөздерді жинап, тізіп,

сақтап, сыртқы тағдырын ескеруге келгенде, Абай біржолата
салқын қараған сияқты. 98-жылға шейін күтпей, ескермей, қалай
болса солай жібере салады да, ескерген уақытында да өзі жиып
түземей балаларына жиналсын деп қана тапсырумен тоқтайды.

98-жылдан соң келесі 99-жылда Абай өлеңді едәуір көп жазады
да осы жылдан соң, алғашқы жаза бастаған 80-жылдары сияқты
өлең сандары тағы азая бастайды. Көп жазылған жылы 4-5, әйтпесе
екі-үш өлеңмен 1903 жылға келеді де, содан кейін біржолата өлең

жазылмай қалады.
1903 жыл мен 1904 жылдың қысында, Абайдың тірі қалған
балаларының ішіндегі ең жақсы көрген Мағауия бұрын көптен
әлсіретіп жүрген құрт ауруымен төсек тартып жатып алады.

Мағауия Абайдың барлық баласының ең жақсы, ең ірісі екенін,
жалғыз әкесі емес, барлық Тобықтының елі де ұғып біле бастаған
еді. Бұл ақындығының үстіне барлық елге түгел жаққан,
ерекше мінезді кісі болған. Адамшылығына өле-өлгенше кір

жұққызбай өте таза болып, кең мінезді, ерекше рақымды, өте
сезімді, білімді, тәрбиелі адам болған. Жасынан денсаулығы
нашар болғандықтан, қаладан толық тәрбие ала алмаса да,

әкесінің шын жақсылап, тәрбиелеп шығарған баласы осы
болады. Елде отырып Еуропа тәрбиесін алған адамдай, ақыл-
мінез, адамшылығы түгелімен мәдениетті кісінің қалыбында
болған. Бұл да әкесі сияқтанып қырда отырып көп оқып, өзінен-

өзі қарастырумен көп білім алып қалған.
Осымен қатар ел жұмысына кірісіп әкесінің міндетін өз
мойнына алғанда, бойындағы таза адамшылық, ерекше рақымды,
жылы жүрекпен ел көпшілігіне әкесінен көп сүйікті болған

сияқты. Сол Мағауия 1903-1904 жылы қыс бойы төсек тартып
жатып ауырып келіп, жазғытұрым 35 жасында қайтыс болған.
Абайдың өзі бұл өлімнен бұрын да өмірден қажып, талып,
ендігі тіршілігіне ешкімге керексіз артық нәрседей қарай бастаған

еді. Өз сынынша ажарсыз, мағынасыз өткен дәурені ендігі күннің
үміт тілегінен біржолата у ішіп түңіліп болған еді. Өмір тойдырып
болып, енді барлық мағынасынан айрылып, ақыл мен сезімін
жалғыздық дертімен құлазытып, тондырып тоздыруға айналып

еді. Соның барлығының үстіне Мағауия өлген соң Абай бір алуан
ауруға айналады. Төсек тартып жатпаса да, отырып ауырады.
Ешкіммен сөйлеспейді де, ешнәрсемен өзін жұбатпайды. Ауруын
ешкімге көрсетіп емдетпейді де, мұның бәрін керексіз деп біледі.

Сонымен Мағауия өлімінен кейін 40 күн отырып 23 маусымда 1904
жылы жаралы ақын, жарасы мен өмірде татқан уларын өз ішіне
жиып, өзімен бірге алып 60 жасында дүниеден көшеді.
Бұл сөздің ішінде біз Абайдың жай өмірдегі аңшылдық,

бәйге атшылдық, мырзалық, әңгімешілік сияқты мінездері
мен ұсақ әдеттерінің ешқайсысын да жазбадық. Сонымен бізге
көп өлеңдері мен әсіресе қара сөздерінде, барлық үгіт, өсиет,
ұстаздық сөздерінде көп кездесетін Абайдың діні туралы да

ешнәрсе айтпадық. Бұл жайларымен танысамын деген оқушыға
осы кітаптағы Абай туралы Көкбай ақсақал мен Тұраштың айтқан
«Естегісін» оқуға нұсқаймыз. Жаңағы жайлардың барлығына да
сол сөздерде орын толық берілгендіктен, мына мақала сияқты

әзірше қысқа айтылып отырған Абайдың өмірбаянында, тағы
орын беруді артық көрдік. Оның орнына бұл мақалада Абай
өмірінің әрбір үлкен дәуірлері мен ой-сезімінен үлкен әсер етіп,
бет бағытын билеген, асу-асу белдеріне көбірек көз салып, көп

1904 жылы маусымның 23-жұлдызында Семей уезінің
болысында (Шыңғыстауда) даланың сүйікті ақыны Абай
Құнанбаев дүние салды. Негізгі хатқа түскен аты Ибраһим
(Авраам) болса да, қазақ даласы шешесінің (әжесінің Т.

Ж.) еркелетіп қойған нәзік те үнді есімімен Абай деп атап
кеткендіктен, біз де солай қолданамыз. Абай әке жағынан
алғанда тобықты руының белгілі шонжары мен биінен тарайды.
Ақынның бабасы, тобықтының батыр биі Ырғызбай Торғай

облысындағы Ырғыз өзенінің бойында XVІІ ғасырдың елуінші
жылдарында дүниеге келген. Ат төбеліндей көсемнің бірі
ретінде ол тобықты руын Түркістаннан аса құнарлы жайылымы
мол Шыңғыс тауына көшіріп әкеледі. Абайдың атасы Өскенбай

дала халқына әділ би ретінде танылды. Оған басқа рулардың
қазақтары да жүгініп, дауларын шешкізді. Абайдың әкесі
Құнанбай да басқа рудың казақтарына өктемдік жүргізген, оны
тек қана төре тұқымдарының сұлтандарына ғана тән лауазым –

Қарқаралы округінің аға сұлтаны болып сайлануы дәлелдейді.
Құнанбай өмірінің соңында Меккеге барып, одан қайтып
оралған соң ел билігінен бойын аулақ салады. Бұның өзі де
Құнанбайдың беделін өсіре түседі.

Абайдың шешесі Ұлжан да Бошан руының затты тұқымы
Бертістен тарайды. Ол да Ырғызбай сияқты Қаракесек руын
Қарқаралы уезіндегі Қу, Едірей, Мыржық тауына бастап келген.
Абайдың шешесі Ұлжанның төркіні қушыкеш Қантай мен

Тонтайдың есімі қазақ даласына кеңінен мәлім. Бірде Қантай бай
ұзақ ауырады. Қожа мен молдалар жиналып, оның көңілін сұрайды.
Сонда Қантай жантәсілім беріп бара жатып: «Жазыла-жазыла
қожа-молдалардан да ұят болды, енді өлмесек болмас»,–депті.

Абай алпыс жасқа қарағанда қайтыс болды. Ол 1845 жылы (жылан
жылы) туылып, 1904 жылы (қоян жылы) қайтыс болды.
Абай он-он екі жастар аралығында қазақ даласында жүріп
хат таныды. Ал он екі жасында Семейдегі Ахмет Риза молданың

медресесіне түседі. Абай он төрт жасында сонда жүріп үш ай
орыс мектебінен дәріс алады. Осы төрт жылдық медреседегі
және үш айлық орыс мектебіндегі дәріспен Абайдың мектептік
оқуы аяқталады. Ол далаға қайтып келген соң он бес жасында

қазақ руларының арасындағы беделі зор, 1822 жылы Сібір
қазақтарының басқару ережесіне сай монополиялық күшке ие
болған сұлтан тұқымдарымен саяси-билік тартысына түскен
өз әкесінің қасына еріп, ел ісіне араласады. Бозбалалық жасына

қарамастан Абай сол кездегі қайраткерлердің арасынан көрнекті
орын алып, бидің заманының өткеніне қарамастан оны ел-
жұрт би етіп сайлады. Жиырма жасқа жеткенде Абай от тілді
шешен, халық өмірі мен әдет-салтын, қазақ даласындағы атақты

билердің әр істі шешкендегі төреліктерін жақсы білетін ділмәр
атанады. Өзінің білуге құштарлығы мен зерделігінің арқасында,
қазақтың ғұламаларының халық аузындағы сөздерін, мақалдарын,
ертегілері мен нақылдарын меңгереді. Абай билердің шартты

түрде сайланбай, талантымен бағаланатын ескі заңы кезінде өмір
сүрсе, артистер мен жазушылардың даңқы сияқты атақты би атанар
еді. Ислам дінінің далаға орнығуының пайда-зиянына орай жаңа
заманның талабымен Абай білімге ден қойып, араб, парсы, түркі

тілдерін кітап арқылы үйренеді. Табандылығы мен бейімділігінің
нәтижесінде өзбетімен араб, парсы тілдерін еркін меңгеріп,
қасиетті біліммен сусындады. Молда мен қожалар туралы далада
кең таралған «аңқау елге арамза молда» деген мақалға орай олар

өздерінің жандүниесінің пасықтығын әшкерелеуден қорқып,
Абаймен кездесіп, сұхбаттасудан қашқақтап жүретін. Осы арада
Абайдың ислам дініне қатынасын да айта кету лазым. Ол өзінің
өлеңінде молдалардың арамзалығы мен алааяқтығын сынап,

мұсылмандық жолымен күніне бес уақыт намаз оқуды мінейді.
Осы арқылы барлық діни ғұрыпты ұстанатын, әсіресе, отыз күн
рамазан айындағы ораза мен тәулігіне бес уақыт намаз оқуға қарсы
келеді. Құнанбайдың семьясындағы діни пікірлер мен ғұрыптар,

әкенің үстемдігінің күші – Абайдың ислам әдет-ғұрыптарының
бүркеншік қасиеттерін сезінуге жол ашты. Абай отыз жасында

барымтаны жойып, өзге рудың байларымен туысқандық пен
достыққа ұмтылған, жаулары сескенетін беделді қазақ атанады.
Абай өзінің барлық қабілеті мен білімінің арқасында қазақтардың
билік тартысы арасында басты тізгін ұстаушы болды. Абай өз

отанының сом алтыны еді. Дауда да, партия таласында да әділ
төрелік айтты.
Абай он төрт жасынан бастап сықақ өлеңдер шығарды. Ол жастар
арасында кең таралғанымен, оған онша мән бермеді. Негізінде дала

атқамінерлерінің «ақын» деген атты иемденуден қашқаны әсер
етсе керек. Қазақ сұлтандары өздерінің арасынан бақсы мен ақын
шықпағанын мақтанышпен айтатын. Кейін ақындық жолға түскен
Абай қазақ ақындарын өнерді байдан мал қалап алуға жұмсағанын

сынап, өлеңшісымақтардан өзін аулақ ұстады:
Ақындары ақылсыз надан келіп,
Көр-жерді өлең қыпты жоқтан қармап.
Қобыз бен домбыра алып топтазарлап,

Мақтау өлең айтыпты әркімге арнап.
Әр елден өлеңменен қайыр тілеп,
Кетірген сөз қадірін жұртты шарлап.
Мал үшін тілін безеп, жанын жалдап,

Мал сұрап біреуді алдап, біреуді арбап.
Жат елде қайыршылық қылып жүріп,
Өз елін бай деп мақтап, құдай қарғап.
Қайда бай, мақтаншаққа барғантаңдап,

Жиса да бай болмапты қанша малды ап.
Міне, қазақтың суырып салма «ақынсымақтарына» берген
бағасы.
Егер

80-жылдары
өлең
туралы
көзқарасын

мүлдем
өзгертпегенде, өзінің ұлы дарынын көрсете алмай дүние салған
болар еді. Сол жылдары «Қазақтардың заңдық әдет-ғұрпы» туралы
қырдан дерек жинап, кейін Маковецкий және Михаэлис мырзаның

редакциясымен жарық көрген кітапшаға материал іздестіріп
жүрген саяси жер аударылушы Гросс мырзамен танысты.
Гросс пен Михаэлис екеуі де Абай ауылында қонақта болып,
оны орыс әдебиетімен таныстырды. Солардың ықпалымен Абай

Пушкин, Лермонтов, Некрасов, Толстой, Тургенев, Салтыков-
Щедрин, Достоевский, Белинский, Добролюбов, Писаревтің
творчествосымен танысты. Абай өзінің өмірінің соңғы сәтіне

дейін Михаэлисті ерекше ілтипатпен еске алып, «Дүниеге
көзімді ашқанға үлкен себепкер болған кісі – Михаэлис»
деп өзінің оған борыштар екендігін білдіретін. Соңынан
Абай

Спенсердің
«Тәжірибелерін»,
Льюистің
«Позитивті

философиясын»,
Дрепердің
«Европаның
ақыл-ойының

дамуын», Н.Г.Чернышевскийдің «Современник» кітаптарындағы
мақалаларды оқыды және олардың тағдырымен жақсы таныс
болды. Абай, әсіресе, Лермонтовтың шығармаларын сүйіп оқыды
және «Ой», «Қанжар», «Дұға» т. б. өлеңдерін ден қоя аударды. Абай

қазаққа түсінікті әрі пайдалы деп санаған Крыловтың көптеген
мысалдарын тәржімалады.
Абай қазақ тіліне «Евгений Онегинді» аударды, оның ішінде
аудармашының өзі ән шығарған «Татьянаның хаты» қырда үлкен

сүйіспеншілікке бөленді. 1899 жылы Көкен болысының әнші
қазағы Әділхан бізге «Татьянаның хатын» скрипкаға қосып
орындады. Бізді таң қалдырғаны «Татьянаны қайдан білесің»
дегенде, Әділхан өзін нұсқап қойып, орыстың өзі сияқты Пушкин

деген ақыны болыпты, ол Татьяна сұлудың Онегин деген жігітті
сүйгенін айтып хат жазғанын жырлайды. Сол кеште Әділхан
бізге Абайдың Лермонтовтан аударған өлеңін әнмен айтып,
сонымен қатар Лермонтов өмірге риза болмаған, ал Пушкин оған

данышпанша қарады деп түсініктеме береді. Осы жолдардың авторы
соңынан Абайдың Пушкин мен Лермонтовтан аударған өлеңдерін
домбырамен қосып айтқан бірнеше ақындарды кездестіреді. Абай
Толстой мен Салтыковтың талантына бас иді. Орыс мектептерінде

оқитын қазақ балаларына арнап, қазақ балаларының парақор, ұлық,
полиция чиновнигі болуға ұмтылатынын сықақ етіп, Толстой мен
Щедриндей болуға меңзейді.
Жасымда ғылым бар деп ескермедім,

Пайдасын көре тұра тексермедім.
Ер жеткен соң түспеді уысыма,
Қолымды мезгілінен кеш сермедім.
Өткеннің орнын толтыру үшін Абай өз балаларын орыс

мектептеріне оқытып, өзге қырғыздар сияқты шен-шекпенді емес,
білімді уағыздады. Абай өзінің балаларын оқуға тәрбиелеу туралы
былай деді:
Адамның бір қызығы бала деген,

Баламды медресеге біл деп бердім,
Қызмет қылсын, шен алсын деп бермедім.
Екінші баласы Әбдірахман қалалық училищені бітіргеннен
кейін Абай оны жылына бірнеше жүз сом қаржы шығара отырып

Тюменьдегі реальды училищеге береді. Абай оқу үшін осынша
көп ақша шығарған алғашқы қазақтың бірі. Әбдірахман Тюменнің
реальды училищесін тамамдаған соң Петербургтегі технологиялық
институтқа аттанады. Онда бір танысының (Лосевский мырзаның)

кеңесімен Михайлов артиллерия училищесіне түседі. Өкінішке
орай өз еліне қамқорлығы тиеді деп үміт еткен Әбдірахман
Артиллерия академиясына баруға дайындалып жүрген кезінде,
1895 жылы өкпе ауруынан қайтыс болады.

Орыс әдебиетімен танысу Абайға үлкен әсерін тигізіп,
қазақтың ұсақ-түйегінен аулақ, оқу мен өлеңге берілген қазақ
ақыны болды. Өкінішке қарай өлеңдерін жинамады. Абай айтқан
әрбір сөз бен қағаз бетіне түскен өлеңін жастар іле жаттап алды.

Әсіресе, Абайдың сатиралық өлеңдері қырғыз даласының түкпір-
түкпірінен кездеседі. Абай өзінің туыстарына да сын көзбен қарап,
өз талантының тәсілін түсіндірді.
Жан көрінбес көзіме,

Арғын, найман жиылса,
Таңырқаған сөзіме,
Қайран сөзім қор болды.
Тобықтының езіне.

Жоғарыда көрсетілгеніндей Абай соңғы кезде қоғамдық істерге
араласпады, оның жаулары сонда да оны қудалауын тоқтатқан
жоқ. Өзінің көп көлеңкесінде қалғанын келесі шумақтар арқылы
жеткізді:

Өзімде басқа шауып төске өрледім,
Қазаққа кара сөзге дес бермедім.
Еңбегімді білерлік еш адам жоқ,
Түбінде тыныш жүргенді жек көрмедім.

1904 жылы мамырдың 14 жұлдызында Абайдың сүйікті ұлы
Мағауия қайтыс болды. Кезінде денсаулығының нашарлауына
байланысты сүйікті баласын қалалық училищеден кайтарып алған
болатын. Бұл қаза Абайды қатты қайғыртып, ешкіммен сөйлеспеді,

көптен өзін жырақ ұстады. Қырық күннен кейін өзі де дүние салды.
1893 жылы жазған өлеңдері алдынан шыққандай көрінді.

Жүрегімді құм қылды,
Өткен адам, өлген жан.
Ақыл іздеп зерлепті,
Бәрін сынап сандалған.

Енді ішіме ой салған,
Тұла бойды улатты,
Бәрі алдағыш сұм жалған,
Басқа тиді, байқадық,

Бәріне басты шайқадық,
Тағы бар ма, айтарың,
Нанғыш болсаң енді нан.
Абайдың өз шығармалары мен Пушкиннен, Лермонтовтан,

Крыловтан жасаған аудармаларын ұлы Тұрағұл жинап, таяу
арада императорлық Россияның Географиялық қоғамының Семей
бөлімшесі басып шығарды. Өлеңдерінен көрініп тұрғандай Абай
асқан поэтикалық қуаттың иесі, қазақ халқының мақтанышы

болды. Абай сияқты халықтың рухани творчествосын осыншама
жоғары көтерген қазақ ақыны әлі кездескен жоқ. Оның жылдың
төрт мезгіліне арналған (көктем, жаз, күз, қыс) тамаша жырлары
оны Европаның атақты ақындарының қатарына қосар еді.

Қазақтың бас ақыны Абай (шын аты Ибраһим) Құнанбаев.
Онан асқан бұрынғы-соңғы заманда қазақ баласында біз білетін
ақын болған жоқ. Ақмола, Семей облыстарында Абайды білмейтін
адам жоқ. Ақмоламен сыбайлас Торғай облысында Абайды

білетін адам кем, тіпті, жоқ деп айтса да боларлық. Олай болуы
сөзі басылмағандықтан. Абайдың сөздері кітап болып, басылып
шыққанша Абайдың аты да, сөзі де Торғай облысында естілмеуші
еді. Ақмола, Семей облыстарында Абайдың атын, сөзін естімедім

дегенге едәуір таңырқап қалады. Мен ең әуелі Ақмола облысына
барғанымда Абайды білмегеніме, сөзін естігенім жоқ дегеніме
таңырқап қалушы еді.
Қай жерде ақындар жайынан я ақындардың сөздері жайынан

әңгіме болса, Абайдың сөзін мақтамайтын адам болмады.
Абайдың сөзін көрмей тұрғанда, мақтағандарына сенбей, қазақ
үкілеген өз құнанын өзгелердің тұлпарынан артық көретін мінезі
болушы еді, мақтап отырған Абайы біздің Әбубәкір, Сейдахмет,

Ақмолдаларымыз сықылды біреу ғой деп жүрдім.
1903-ші жылы қолыма Абай сөздері жазылған дәптер түсті.
Оқып қарасам, басқа ақындардың сөзіндей емес. Олардың сөзінен
басқалығы сонша, әуелгі кезде жатырқап, көпке дейін тосаңсып

отырасың. Сөзі аз, мағынасы көп, терең. Бұрын естімеген адамға
шапшаң оқып шықсаң, азына түсініп, көбінің мағынасына жете
алмай қаласың. Кей сөздерін, ойланып дағдыланған адамдар
болмаса, мың қайтара оқыса да түсіне алмайды. Не мағынада

айтылғанын біреу баяндап ұқтырғанда ғана біледі.
Сондықтан Абай сөздері жалпы адамның түсінуіне ауыр екені
рас. Бірақ ол ауырлық Абайдың айта алмағанынан болған кемшілік
емес, оқушылардың түсінерлік дәрежеге жете алмағанынан

болатын кемшілік. Олай болғанда айып жазушыда емес, оқушыда.
Не нәрсе жайынан жазса да Абай түбірін, тамырын, ішкі сырын,

жаңалығынан, қазақ өлеңдерінің дағдылы түрінен басқарақ
болған соң, оқушылар жаттыққанша жатырқайды. Сонан ғана
ауыр сияқты көрінеді.
Абайдың өзі тексергіш болған соң, оның өлеңін тексеріп, қате

шығарып ешкім жарыта алмайды. Абайдың қандай сыншы, сөз
тексергіш екендігін төмендегі сөзінен байқауға болады:
Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы,
Қиыннан қиыстырар ер данасы.

Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы.
Бөтен сөзбен былғанса сөз арасы,
Ол – ақынның білімсіз бейшарасы.

Айтушы мен тыңдаушы көбі надан,
Бұл жұрттың сөз танымас бір парасы.
Әуелі аят, хадис – сөздің басы,
Қосарлы бейітсымал келді арасы.

Қисынымен қызықты болмаса сөз,
Неге айтсын Пайғамбар мен және Алласы?
Мешіттің құтпа оқыған ғұламасы:
Мінәжат ғалымдардың зар-наласы.

Бір сөзін бір сөзіне қиыстырар,
Әрбірі келгенінше өз шамасы.
Өлеңге әркімнің-ақ бар таласы,
Сонда да солардың бар таңдамасы.

Іші алтын, сырты күміс, сөз жақсысын
Қазақтың келістірер қай баласы?
Бұрынғы ескі биді тұрсам барлап,
Мақалдап айтады екен сөз қосарлап.

Ақындары ақылсыз, надан келіп,
Көр-жерді өлең қыпты жоқтан қармап.
Қобыз бен домбыра алып, топта сарнап,
Мақтау өлең айтыпты әркімге арнап.

Әр елден өлеңменен қайыр тілеп,
Кетірген сөз қадірін жұртты шарлап.
Мал үшін тілін безеп, жанын жалдап,
Мал сұрап біреуді алдап, біреуді арбап.

Жат елде қайыршылық қылып жүріп,
Өз елін «бай» деп мақтар Құдай қарғап.
Қайда бай мақтаншаққа барған таңдап,
Жиса да бай болмапты қанша малды ап.

Қазаққа өлең деген бір қадірсіз,
Былжыраң көрінеді соларды аңдап.
Ескі бише отырман бос мақалдап,
Ескі ақынша мал үшін тұрман зарлап.

Сөз түзелді, тыңдаушы, сен де түзел!
Сендерге де келейін енді аяңдап.
Батырды айтсам ел шауып алған талап,
Қызды айтсам, қызықты айтсам қыздырмалап,

Әншейін күн өткізбек әңгімеге
Тыңдар едің әр сөзін мыңға балап.
1887-ші жыл. (Абай)
Абайдың асылын танып, дұрыс баға берген нәрсесі жалғыз

өлең емес. Көп нәрсені Абай сөз қылған, сол сөздерінің бәрінде
де Абайдың әр нәрсенің асылын танығаны, білгені көрінеді.
Абайдың өлеңдері қазақтың басқа ақындарының өлеңінен үздік
артықтығы әр нәрсенің бергі жағын алмай, арғы асылынан қарап

сөйлегендіктен. Басқа ақындардың сөзге шеберлігі, шешендігі
Абайдан кем болмаса да, білімі кем болғандығы даусыз. Абай
сөзінен Әбубәкірдің «шайды, кебісті әркім тұтынып кеткені
асылды қорлау болды» деп қайғырған сөздері табылмайды. Басқа

ақындар аз білімін сөздің ажарымен толтыруға тырысқан. Абай
сөздің ажарына қарамай, сыпайылығына қарамай, әр нәрсенің бар
қалыбын сол қалыбынша дұрыс айтуды сүйген. Мысалы, «Аттың
сыны» деген өлеңінде сыпайышылық жүзінен құлаққа жағымсыз

Шырақтар, ынталарың «менікінде»,
Тән құмарын іздейсің күні-түнде.
Ғәділеттік, арлылық, махаббат пен –
Үй жолдасың қабірден әрі өткенде.

Адам ғапыл дүниені дер «менікі»,
«Менікі» деп жүргеннің бәрі оныкі.
Тән қалып, мал да қалып, жан кеткенде,
Соны ойлашы, болады не сенікі?

Мазлұмға2 жаның ашып, ішің күйсін,
Харекет қыл, пайдасы көпке тисін.
Көптің қамын әуелден тәңірі ойлаған,
Мен сүйгенді сүйді деп иең сүйсін.

Көптің бәрін көп деме, көп те бөлек:
Көп ит жеңіп, көк итті күнде жемек.
Ғаділет пен мархамат – көп азығы,
Қайда көрсең, болып бақ соған көмек.

Әркімнің мақсұты өз керегінде,
Біле алмадым пысығын, зерегін де.
Саяз жүзер сайқалдар ғапыл қалар,
Хақиқат та, дін-дағы тереңінде.

Абайдың осы сөзінің дұрыс емес, қате айтылған, теріп айтылған,
жұмбақ қылып, ашпай айтылған еш нәрсесі жоқ. Бәрі де дұрыс,
түзу, тиісті орнында айтылған сөздер. Оған оқушылар түсінбесе,
ол Абайдың үздік, ілгері кетіп, оқушылары шаңына ере алмағанын

көрсетеді.
Абайды қазақ баласы тегіс танып, тегіс білу керек. Абайдың
сөздері 1909-шы жылы кітап болып басылып шықты. Бірақ жұртқа
таралмай жатыр. Басылған кітап Ақмола, Семей облысынан басқа

облыстарға таралмай жатқаны кісі таңқаларлық іс. Абайдың сөзін
Семей ләпкесіне қамап, жасырып қоймай, күллі қазақ баласы бар
уалаяттардағы кітап сатушылардың бәрінің де магазиндерінде
жүргізу керек еді. Абайды қолымыздан келген қадірлі жұртқа

таныту үшін мұнан былай кейбір өнегелі, өрнекті сөздерін газетаға
басып, көпке көрсетпекшіміз.
2 Мазлұм – зұлымдыққа ұшыраған адам

Бүгін атақты қазақ ақыны марқұм Құнанбаев опатына дәл он
жыл толды. Егер Абай қазақтан өзге оразды жұрттардың бірінің
ақыны болса, сегіздегі баласынан сексендегі шалына дейін түгел
атына қанық, сөзімен таныс болар еді, елі туғанына сүйініп,

өлгеніне тегіс күйінер еді. Опатына он, жиырма бес, елу, жүз жыл
толған сайын бүтін жұрт ескеріп, матбұғаты қайнап, есімін мәңгіге
шейін қалдыруға өшпес белгілер орнатып, құрметіне неше түрлі
ізгі жайлар ашар еді.

Не шара? Біздің жұрт әлі күнге шейін мәдениет басқышының
ең төменіне аяқ баса алмай тұр. Қазақ әдебиетінің атасы хакімінде
тарихта аты алтынмен жазыларлық Абай Шыңғыс тауында туып,
Шыңғыс тауында алпыс жылдық өмірін өткізіп, сол Шыңғыс

тауында өлді. Туғанын, жасағанын, өлгенін өз елі тобықтыдан
басқа қалың казақтың көп жері білмей де қалды. Осы заманда үш
ауыз сөздің басын құрай білетіндердің жазулары тасқа басылып,
халыққа таралып, сынға түсіп тұрғанда, Абай сөзі өзі өлгеннен

кейін бес жыл өткенде басылды. Абай кітабы басылғаннан соң да
елге көп тарай алмады. Былтырдан бері ғана «Қазақта» Абайдың кім
екендігі жайынан жазылған соң, қазақтың әр жерінен сұраушылар
бола бастады.

Абай сөзі өзінің тірі күнінде басылмау себебін, өлген соң да
балалары неге тез бастырмағанын анық білмейміз.
1904 жылы июнь айының басында Омскіге барғанымда Aбай
өлеңдерінің жазбасын алғаш Ахмет Байтұрсыновтан көрдім.

Сонда Байтұрсынов айтты: «Естуімше, Абай өз өлеңінің басылып
шығуын тілемейді һәм бастыруға ешкімге рұқсат бермейді екен,
күз Қарқаралы қаласына барамын, сонда әдейі бұрылып, Абайға
сәлем беремін, танысамын һәм өлеңдерін бастыру жайынан

сөйлесемін», – деп. Ахметке Абайды көруге нәсіп болмады. Абай
өмірі күзге жетпей, сол июннің 23-інде опат болды.

деп ғашығына айтады – Қ. Ж.), бенде (кедей) болдым! деген
сияқты диуаналықты Абайдан тауып болмайды. Абай «Шырақтар,
ынталарың «менікінде» «болмасын», – деуімен дүниеге қол сілтеген
сұпы болып шықпайды. Ол «мен»-ді кірлететін «менікіне» ғана

қаншама өзегін өртей суреттесе де, ғашығының «аяғын жалап»,
басын бүкпейді. Берілгені соншама, «Саған құрбан мал мен бас»
деп, өліп кетуге даяр, бірақ Абайдың көксеген өлімі «еңкейіп өлу»
емес, «мендігін» сақтай, шалқайып өлу (...).

Дүние азабының тізесі батып, көресіні көре-көре «құдай салды»-
ға көнген, өлім мен тіршіліктің жігін жоғалтқан, қарсыласар
дәрмен көксемей, тағдырдың лағынат қамытына мойнын өзі
сұққан көнбістілік, құлдық идеалы – міне, иран-шағатай әдебиет

мистицизмі салған жол осы. Абай бұдан аулақ. Бұл – қолмен
болмаса да, оймен бостандық іздеп, көппен көрген ұлы тойды»
бұзбақ болған адам. Тағдыр қамытынан қалай босанудың жолын,
әдісін, рас, таба алмаған. Бірақ, бұлқынбады деу – зорлық.

Міне, осы біріндегі «мен»-нен қашу, біріндегі «мен»-ді
ардақтау – Абай мен шағатайдың басын бір қазанға сидырмайтын.
Бұл жағынан Абайды шағатайға, ұқсатушы да жоқ болмау керек.
Бірақ біз Абайдың пікір бағыты, әдебиеті нысанасы сопышылдық

жолынан аулақ екенін айтумен, осы аулақтықтың Абай өлеңінің
поэтикалық техникасына да шалығын тигізгендігін мойындағымыз
келеді. Өйткені, Абайдағы тұтастық, түгелдік, гармония оны
шалағайлыққа жібермеген. Абай – ойшыл ақын. Өлеңін пікір

кернеп тұр. Оның сезімі – ойшыл сезім. Бірақ, оның ойы да –
сезімшіл ой. Сондықтан Абай өлеңінің мазмұны түрін көрсетіп
тұрады да, түрі мазмұнын көрсетіп тұрады. Абайдың тілінің
сөздігі (лексикасы) грамматикасы, Абай өлеңінің өлшеуі, ырғағы,

ұйқасымы, Абай суретінің бейнесі – бәрі бірге қосылып та, жеке
тұрып та негізгі тақырыптың күйіне билеп тұрады. Оның сөздері
тек бермек ұғымын жеткізерлік амал болып, поэтикасы өлең
қалыбына сиярлық қана болып қоймайды; бірі олай, бірі бұлай

да кетпейді; солардың әрқайсысы, үлкен симфония оркестріндегі
жеке музыка аспаптары сияқты, өздері бір-бір күй тартып тұрады
да, бәрі қосылып негізгі күйді шығарады, тақырып соның бәріне
дирижер болып тұрады. Дін, құдай жайын өлең қылса, «Мәкен

қазақтың өз үлгісі не қайта бейімделе бастаған кезі болу керек.
Тіліндегі шұбарлық нәлі қалмаған да болса, алдыңғы екі өлеңнен
көп жеңіл, араб сөзі сирек кездеседі. Өлеңнің өлшеуі де ғарузша
емес, буын өлшеулі ұйқасым қазақтың қара өлеңінше. Бұл кәдімгі

11 буынды қазақ өлеңі. Мұны да ғарузша құрылған дәуірлер болуы
мүмкін. Ондай күмән тудыратын екі-ақ жол бар, ол:
Би – бала и дәртіңе нисбәт еттім,
Си – сәна и мөдхіңа хүрмәт еттім.

Бұл екеуін күменді қылып тұрған – екеуінде де парсы изафетімен
байланыстырылған «бала-и – дерт», «сәна-и – мәдх» деген арабша-
парсы сөздері болуы, изафеттің алдыңғы буыны созылып айтылған
болғандықтан, «ұзынды-қысқалық» негізіне құрылған ғарузға

ұқсап тұруы мүмкін. Бірақ бір өлеңнің құрылыс жүйесін, өзгесіне
қарамай, тек екі жолына қарап шешуге болмайды. Бұл өлеңнің осы
екі жолдан басқаларының бәрі, оның үстіне ұйқасымы қазақша
құрылғанына дау қалдырмайды.

Ескі күн шығыс ақынының әріп бейнесін дөп қолдануы өмірден
қашықтап, қаламы мен әрпіне ғана қарап тізесін құшақтап қалған
қасталық жағдайын көрсетеді. Абай осы белеске шейін өрмелеп
барып, шағатай жолының сорлылық үшіне шығып болып, одан

безген сықылды. Осы өлеңнен кейін шығыс жұртына қонуды
тоқтатқан. Бұдан соңғы Абай өлеңдерінен шағатай үлгісін іздеу,
меніңше, құр арам тер.
Абай енгізген өлеңнің жаңа өлшеулерінің кейбірі, – кім біледі

комбинацияның ешқайсысын қалдырмай ұйқасым қуалаған шығыс
ақындарының тоқсан тарау өлең ұйқасымымен өлшеуі Абайдың
кейбір өлеңіне тура келіп те кететін шығар. Бірақ оған қарап, оп-
оңай шеше салуға бұл мәселе көнбейді. Қазақтың өлеңінің бар

өлшеуін – созып айтып, бұрмалап қараса, – ғарузадан шығаруға
болады, Абайдың жаңа үлгілеріне де осыны істеуге болатын
болар...
Сонымен, 1864 жылдан кейінге Абайдан шағатай ықпалын іздеу

негізгі бағыты мистицизм; Абайда бұл жоқ; 2) шағатай әдебиетінің
тілі араб-парсымен шұбарланған шұбар тіл; Абайда бұл – машықтау
үшін болмаса, ұшырамайды; 3) шағатай әдебиетінде өлең өлшеуі

жіберетін болса, Абай ондай-мұндай ерсі, әдепке шеттігіне де
қарамайды. Мұнысын, әрине, мақтауға болмайды. Кәрі шалдың
жас қызды еріксіз қатын қылғысы келгенін улы тілмен шаққысы
келсе, «Тұсап қойып қашырар бұқа ма екен?» – деп сөгеді. Елдегі

қулардың ұнамсыз қылығын біле отырып, оны тоқтатуға мұршасы
келмейтінін айтқанда:
«Ойнасшы, қатын болса ғар,
Аңдыған ерде қала ма ар?» –

деп жібереді. Ақы алып өлең айтқан ақын – тыңдаушыны да
сөгіп,оны тыңдама деп, ондайдан бездіргісі келсе:
«Сатып алма сөз сатса,
Ол – асылды аңдамас.

Білеткенің бәрі ақша
Ер жақсысын таңдамас», –
деуге де аузы бара салады.
Абай қазақтың мақалын да, ертегісін де, салтын да – бәрін

де суретке пайдаланады. Бірақ, осының бәрінде қазаққа таныс
образдардың өзі бұрынғы құрысып, қатып қалған күйінде
тұрмайды, жүріп кетеді, жан бітеді, жетіліп, өсіп, ашылып,
жарқырап кетеді. Өз қалпында қалып қоймай, уақиғаның өзіне

біте қайнап қосылып кетеді. Мақалдар Абайда босқа қосарланып,
«солай дегендей-ақ» болып жүрмейді, жанды суретке, қозғалысқа,
протеске айналады. «Адам басы – алланың добы» деген дөрекі
фатализм мақалы ғашықтың материяланған суреті болып, бірде

теріс ұшып, бірде қайта түседі:
Тәңірі добы – бұл ғарып бас
Кетті амалсыз – қорлама,
Қайта қақты, қайла болмас,

Келді, түсті ордаңа!
Бұл аудармада кездессе де (Пушкинде мұндай сөз жоқ), Абайдың
өзі тағдырды осылай доп қылып ойнатып қойған. Дәлдеп аударған
жерінде де Пушкиннің:

«Мои сомненья разреши
Быть может, все это пустое,
Обман неопытной души
И суждено совсем иное» –

дегенін кім біледі, мұның бәрі тәжірибесіз жанның алдануы
шығар да, жазмыштың ұйғарғаны басқа болар. «Біздегі көп
аударғыштарша» тікелемейді.

арасында ұлттық сана өрлей бастаған, ұлы көтеріліс жақындап
келе жатқан кезде 1916 жылда, орта білімі бар, төңкерілісшілдікке
бейім азамат қылып көрсетілген учитель Әбіш – Бейімбеттің
«Шұғасының» геройы – ауылдағы екі рудың балуаны күрескенде

қызынып, бір жағын басқарып жүреді; өз жігіті жыққанда көтеріліп
қалады. «Шұға» пьесасының 40 жыл бұрын Абай осындай күрес,
бәйгеге ру болып қызыну, арлану әдетін сөге сынайды. Халық
мәдениетінін мұндай жақтарын ашып тануға келгенде Абай сөйтіп,

өзінен 20 жыл соң Әбіштер қараған көзқарастан асып түседі.
Осының бәрі Абайдың ескі мұраны сынай білудегі күшін көрсете
алса керек.
Жоғарыда айтылып өткендегідей, Абайдың халық әдебиеті

үлгісіндегі өлең қалыбын өзгертіп, өзінше құруы да әдебиет
мұрасын қалай пайдалануды, қалай сынауды жетік білгендігінен
келген. Өлеңнің өлшеуі мен ұйқасымына кіргізген сыртқы
өзгерісінің – өзі тек бола салған іс емес, Абайдың барды сынай

отырып, соныға тартқанынан туған жеміс.
Абайдың музыкаға енгізген жаңалығы – жаңа түрлі әндері
де – осы өлең құрылысын қайта құрумен байланысты. Жаңа,
жат өлшеулерді жұрт құлағына сіңдіріп, көп ұғымына жуықтату

үшін оларға ән де шығарып берген. Абайдың жаңа түрлі өлең
өлшеулерін шағатай үлгісінен шығарушылар сол әндердің
құрылысына сынатып қарау керек. Ән – «Ғұшшақ», «Науа» тәрізді
дәруіш мақамына бейімделген бе екен, жоқ өзі білген дәрежесінше,

Батыс үлгісіне тарату бар ма екен? Біздің байқауымызша, Абай
әндерінде Орта Азияның ескі мақамына тартқан жер жоқ. Абайдың
композиторлық тәжірибесі, бәлкім, бізді қанағаттандырарлық емес
шығар, сонда да сол кезде қазақ әнінің құрылысына Батыс әсерін

ендіріп өзгерту талабының өзі – біздің мәдениет тарихымыз елеп
өткендей іс. Бұл да – қазақ көркемөнерінің қолда барын канағат
қылмай, ескіні ескі деп біліп, жаңаша таратудың бір ұшқыны.
Сонымен Абайдың көркем өнер жөніндегі айтқан сөзі емес,

істеген ісінде ұлы сыншылық, барды қайта құрушылық барына
таласпай көнуге болатын болды.

алып, соның үлгісімен өлең жазып та көрген. Бірақ оны қанағат
қылмай, оның ішінде қалмай, сыртына шығып соныдан жол
іздеген.

Жоңғардың шабыншылығынан ығысқан кіші жүз қазақтары
Еділ мен Жайықтың арасына паналады. Ол кезде, сол өлкелерге
қанатын жайған Руссияның күшті мемлекеті, кіші жүзді панасына
алды. Әбілхайыр бастаған кіші жүз, 1737 жылы амалсыз Ресей

патшалығына қарады.
Кіші жүзді бағындырған Руссия XVІІІ ғасырдың аяғында орта
жүзді, ХІХ-ғасырдың ортасында ұлы жүзді бағындырып, жүз
жылдар шамасында қазақ даласын отарлау саясатын аяқтады.

Патша үкіметінін, отарлау саясатына қазақ халқы еркімен
көнген жоқ. Өзінің ұлт- тәуелсіздігінен айрылғысы келмеген
ол, 1783 жылы кіші жүзде батыр Сырым Датовтың бастауымен
көтеріліске шықты. Бұл көтеріліс мылтық күшімен басылғанмен,

ХІХ ғасырдың орта кезіне дейін қазақ даласының әр жерінде
оқтын-оқтын шыға берді. Сол ғасырдың 20-30 жылдарында Исатай,
Махамбеттердің бастауымен батыс Қазақстанда шыққан көтеріліс,
30-40-жылдарда Кенесары, Наурызбайлардың бастауымен болған

көтерілістер, масштабы кең, бірнеше жылға созылғанмен, көшпелі
қазақ елінің найзасы, орыс заводтарынан шыққан зеңбірекке төтеп
бера алмай сынды. 1847 жылы аяқталған Кенесары, Наурызбай
көтерілісі күшпен басылғаннан кейін, патша үкіметінің әскері

найза ұстағысы келген қазақтың қолын қырқып отырды, көтеріліс
өрті сол сөнгеннен, 1916 жылға дейін тұтана алған жоқ.
Бостандық жолындағы бұл құралды көтерілісгер әдебиетке де
әсерін тигізді. Осы дәуірде жасаған халық ақындары бостандық

күресін жырлаумен, ол күрестің ерлерін дәріптеумен шұғылданды.
Махамбет,
Нысамбай
сияқты

ақындар,
бостандық
күрес
поээиясының туын жоғары көтерумен аттарын қазақ әдебиетінің

тарихына алтын жазумен жазып қалдырды.
Қазақ халқының бостандық күресі ХІХ ғасырдың 50
жылдарында бітуі, содан кейін, 1916 жылға дейін патша үкіметінің
қазаққа бас көтертпеуі, қазақ әдебиетінде «Зар-заман» ағымын

туғызды. Шортанбай Қанаев (1818-1881) бастаған бұл ағымның
тақырыбы – қолынан құралы алынған қазақ халқының білектен
жүрекке ауысқан ыза күшін жырлау, екі жақты қанауға түскен
қазақ еңбекшілерінің зарын жырлау еді.

ХІХ ғасырдың екінші жартысында, «Зар-заман» ағымының
ізін шала, қазақтың қоғамдық пікірінде, оның ішінде әдебиетінде
ағартушылық ағым туады. Бұл ағымды бастаушы – қазақ

дейтін өлеңі мен Абайдың «хакімдер электрді тауып, аспаннан жәйді
бұрып алып, дүниенің бір бұрышынан кәзір жауап алып тұрып,
от пен суға мың адам қыла-алмастай қызметтер істетті...» дейтін
насихат сөзінің дәлкелетіндігі. Ыбырай мен Абайдың үндестігі

бұл мәселеде ғана емес, жалпы қазақ халқын ағарту мәселесінде
де олардың пікірлеірі өте үйлес. Әсіресе, орысша оқыған қазақ
балаларына «шенге, атаққа қызықпа, халыққа пайдалы қызметке
ұмтыл» деген ақылдары дәл шығады.

Бірін бірі көрмеген, танымаған Шоқанның, Ыбырайдың,
Абайдың ағартушылық пікірлері бұлай бір бағытта, бір ізде
болуына бас себеп – әрине, олардың бір қалыпты қоғамдық
және экономикалық жағдайда жасауы еді. Бұл жағдай қандай

жағдай?
XVІІІ ғасырдың екінші жартысынан бастап, қазақ халқы
Ресейге бағынғаны жоғарыда айтылды. Осы кезден бастап,
қазақтың экономикалық және саяси халі Ресейде болған халдармен

тығыз байланысты болды. Шоқан, Ыбырай, Абай өмірсүрген
ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы Ресейде болған хал – 1861
жылдың реформасынан басталатын капитализм өркендеу дәуірі
екенін біз марксшылдық әдебиеттен жақсы білеміз.

1861 жылдың реформасынан кейін Ресейде өркендеген
капитализм, оның отары – қазақ даласына да әсерін тигізді.
Ресейге бағынғаннан кейін қазақ даласындағы натуральдық мал
шаруашылығына ақша ене бастады. Қазақ байлары капиталдық

базарға араласа бастады. Бұрынғы, тек мал басын көбейтудің,
орнына, енді ақша көбейтушілер, сәудегерлер шыға бастады.
Шортанбай ақынның:
«Сауып ішер сүті жоқ,

Мініп түсер күші жоқ
Ақша деген мал шықты» –
дейтін,
«Байды құдай атқаны,

Жабағы жүнін сатқаны» –
дейтін,
«Қайыр кетіп байлардан
Бұзауға ақша беріп тұр.

Пәлен теңге торпақ боп,
Тыйынға тыйын өніп тұр.

Залым туған сұмрайлар,
Осылай жұртты еміп тұр» –
дейтіні осы кез. ХІХ ғасырдың екінші жарымынан Ресейде
басталған

капиталистік
формацияны,
одан
туған

саяси
экономикалық қысымды Шортанбай мен Абайдың көруі, сынауы
бір де, онан жасайтын қортындылары басқа. Ресейде капитализм
өркендеуімен байланысты, қазақтың еңбекші көпшілігінің екі

жақты қаналуы бұрынғыдан күшейгенін көрген Шортанбай:
«Су түбіне кеттің жұрт,
Тал табылмас қармарға» –
деп,

«Сөзім бітті мен болдым,
Енді шықпас әңгіме» –
деп, келешектен үміт күтпейді, халыққа қанаудан шығарлық жол
сілтемейді.

Феодализм бе, капитализм бе, орыстың байы ма, қазақтың байы
ма, мейілі кім болса да, халықты, еңбекші бұқараны қанаушыларға
Абай жанымен қас болды.
Абай Шортанбайша капиталистік сарыннан шошып қашпай, ескі

феодалдық өмірді көксеп жұртты өткенге өксітпей, рационалдық
оймен еңбекші жұртты өнерге, білімге, техникаға жетілуге, еңбекке
шақырып, алға сілтейді.
«Еңбек қылмай тапқан мал дәулет болмас,

Қардың суы секілді тез суалар.
Ұрлық, қулық, сұмдықпен мал жыйылмас,
Сұм нәпсің үйір болса тез тыйылмас.
Зыян шекпей қалмайсын ондай істен,

Мал кетер, мазаң, кетер, ар бұйырмас» –
дейді ол. Еңбексіз тапқан байлықтан неге жирен дейтін себебін
Абайдың өзі баяндайды:
«Тамағы тоқтық,

Жұмысы жоқтық,
Аздырар адам баласын».
Абайдың айтатын өсиеті: кісі еңбегін жемеу, кісі ақысын
меншіктеніп байымау, өз күнін өз еңбегімен көру.

«Еңбек қылсаң ерінбей,
Тояды қарның тіленбей» –
дейді ол. Қоғамға пайдалы еңбектің Абайға жаманы жоқ. Оның

ұғымында егін салу да, сауда да, кеңсе қызметін атқару да, мал
күту де еңбек.
«Егіннің ебін.
Сауданың тегін

Үйреніп, ойлап мал ізде».
«Есек к...н жусаңда мал тауып кел,
Қолға жұқпас, еш адам кеміте алмас» –
дейді ол. Еңбек атқару харекетін Абай үй маңайының жұмысы

ғана деп түсінбейді. Ол «шыға ойлап, шығандап қылық қылған»
талапты, ізденгіш, еңбек әрекетінде қыяға құлаш ұрғыш, қайда
еңбек болса, соны іздейтін адамды жақсы көреді. Ол:
«Жалға жүр, жат жерге кет, мал тауып кел,

Малың болса сыйламай тұра алмас ел» –
деген ақыл айтады. Абайдың ұғымында шын жақсы адам, – шын
мағнасындағы талапты, ізденгіш, тапқыш, қоғамға да, өзіне де
пайдалы еңбек атқарғыш – еңбекші адам. Абай халықты осындай

еңбекші адамдарды сыйлауға, сүюге, достасуға шақырады. Бұндай
сүю Абайдың сенуінше шын еңбек иесі адамнан ғана табылады.
Кісі еңбегін жейтін арамтамақтан шын адамгершілік махаббат,
шын адамгершілік достық шықпайды, себебі,–

«Малға достың мұңы жоқ малдан басқа,
Аларында шара жоқ алдамасқа.
Табысына табынып қалтаң қағып,
Тойғанынан қалғанын берсе алашқа.

Мал жыяды мақтанын білдірмекке,
Көзге шұқып малменен күйдірмекке.
Өзі шошқа өзгені ит деп ойлар,
Сорпа-сумен, сүйекпен сүйдірмекке».

Бұл пікірін Абай насихат сөздерінде былай толықтырады:
«Олар (байлар. С.М.) өзінде жоқты малмен сатып алады, көңілдері
көкте, көздері аспанда, адалдық, арамдық, ақыл, ғылым, – ешнәрсе
малдан қымбат демейді. Мал болса құдай тағаланы да паралап

алса болады дейді. Оның діні, құдайы, халқы, жұрты, білімі, ұяты,
ары, жақыны – бәрі мал».
Абай бұндай пікірге ойлау арқылы ғана жеткен жоқ, өз
заманындағы қоғам тұрмысын, тап қайшылығын көріп, терең

түсінгендіктен, ұққандықтан, соны прогресс тұрғысынан талдау
арқылы жетті.
...Патша үкіметінің елдегі агенті – болысты, Абай –
«Күштілерім сөз айтса,

Бас изеймін шыбындап,
Әлсіздік сөзін салғыртсып,
Шала ұғамын қырындап» –
деп сөйлетеді.

Әлсізді әлдіге жығып беру, әлдіге қосылып әлсізді талау, жеу, тек
болыстың ғана әрекеті емес, бидің, старшынның, атқа мінерлердің,
сонымен бірге ояз бастықтарының да салты екенін ақын айқын
сезген.

Болыстан көрі, ояз мықтырақ зорлықшыл екенін таныған Абай,
қазақ оқығандарына айтқан ақылында:
«Қызмет қылма оязға,
Жанбай жатып сөнуге» –

деп жирендіреді.
Заманның осындай экономикалық, саяси халін көрген, көріп
қана қоймай, жақсы ұққан Абай, еңбекші халықты бұл халден
қайткенде құтқару шарасын да көп ойлаған. Бұл ойын орындауға

заманы мүмкіндік бермеген Абай кертартпалықты сынап, халықты
еңбек пен өнер білімге шақырып ақыл айтудан әрі бара алмады,
саяси күреске шақыра алмады.
Абай тұсында қазақ ауылында ұлт мектебі жоқ. Қазақ

ауылындағы ол кездегі бар оқу, – «қадим», яғни араб пен парсы
тілінде, я шағатай тілінде молдалар оқытатын дін сабағы. Осы
оқудың өзін де халықтың 2-3 проценті ғана біледі, өзгелері
сауатсыз. Абайдың өзі де «қадимше» оқыған.

Жасында ғылымға таныса алмағанына Абай былайша өкінеді:
«Жасымда ғылым бар деп ескермедім,
Пайдасын көре тұра тексермедім,
Ержеткен соң түспеді уысыма,

Қолымды мезгілінен кеш сермедім».
Ғылымнан кеш қалған Абай, өзі «құр қалған» сыбағаны
балаларына ұсынады.
«Адамның бір қызығы бала деген,

Баланы оқытуды жек көрмедім».
Абайдың өз балаларына да, өзге қазақ балаларына да оқы

«Құлақтан кіріп бойды алар,
Жақсы ән мен тәтті күй.
Көңілге түрлі ой салар,
Әнді сүйсең менше сүй.

Дүние ойдан шығады,
Өзімді-өзім ұмытып.
Көңілім әнді ұғады,
Жүрегім бойды жылытып».

Сібірдің атақты ғалымы Потанин қазақ поэзиясы, қазақәні
туралы жазған еңбектерінде «маған барлық қазақ даласы әнге
бөленіп тұрғандай, барлық қазақ даласы ән салып тұрғандай
көрінеді» деген. Қазақтың осындай бай музыкасын Абай жақсы

ұққан.
Қазақтың ұлттық тілін өркендетуде, ұлттық жазба әдебиетін
жасауда Абайдың еңбегі осындай.
Өлеңін халықты прогреске бастауға құрал ғып жұмсаған

Абай осы идеясын іске асыруда өзіне серік іздеді. Бұндай
серіктерді Абай өз заманынан таппады, сондықтан ол тілін
алмаған елге –
«Адасып алаңдама жол таба алмай,

Берірек түзу жолға шық қамалмай.
Не ғылым жоқ, немесе еңбек те жоқ,
Ең болмаса кеттің ғой мал баға алмай» –
деген өкінішті ренжуін айтты.

Бірақ, халқын сүйген Абай, қажыдым деп үйінде үнсіз жата
алмайды, серпілген көңілмен тағы да қалам ұстайды, замандастары
ұқпағанмен сөзін ұғарлық жандар келешекте шығуына сенеді. Осы
мақсатпен жазған өлеңінде ол, –

«Әуелесін, қалқысын,
От жалын боп шалқысын.
Жылай-жырлай өлгенде
Арттағыға сөз қалсын.

Мендей ғарып кез болса.
Мойын салсын ойлансын.
Қабыл көрсе сөзімді,
Кім таныса сол алсын», –

дейді. Үмітін келешекке жүктеген Абай, «сол келешек қандай
болар екен» деп көзін алдыңғы заманға қадайды да, –

Көк тұман алдыңдағы келер заман,
Үмітті сәуле етіп көз, көп қадалған» –
деп бір үмітті, бұлдырды көреді. Бұл бұлдыр прогресс заманы.
Бұл өлеңді жазғанда, Абайдың басындағы қоғамдық қайғыға

үй ішінің қайғысы қабаттасқан кез: 1895 жылы туберкулезден
Абайдың жақсы көретін, Петербургтағы соғыс училищесін бітірген
баласы Абдырахман өледі. Абдырахманның өліміне Абайдың қатты
қайғыруы, оның өлеңдерінен көрінеді, бұл өлімді Абай өз баласы

болғандықтан ғана емес, келешегі зор халық баласы болғандықтан
елжірей қайғырады.
«Жаңа жылдың басшысы ол
Мен ескінің арты едім.

Арман деген ащы сол,
Сүйекке тиді, қарт едім».
Осы қайғы, 1904 жылы, 14 майда өлген баласы – Мағауияның
қайғысына тұтасады да, қырық күннен кейін Абайдың өзі де

тіршілікпен 59 жасында қоштасады.
Абай өлең жазуға он жасынан бастап талаптанған және 14
жасында, Семейдегі оқудан ауылына қайтып келген соң-ақ жаза
бастаған. Бірақ ол, 37 жасында, 1882 жылы «Қан сонарда» деген

өлеңіне дейінгі өлеңдерінің бірен-саранын ғана сақтап, көпшілігі
сақталмаған.
Өз көзі тірі кезде Абайдың «Жаз» дейтін бір ғана өлеңі Омбыда
шығатын «Дала уәлаяты» газетінде 1887 жылы басылған. Ол

өлеңді де Абай өз атымен емес, ақын шәкірті Көкбайдың атымен
бастырған.
Абай жазған өлеңдер өзі тірі кезде қолжазба арқылы ғана
тараған. Абай өлеңдерінің жыйнағы бірінші рет 1909 ж. басылып

тараған.
Абайдың шығармалары толық жыйналып басылуы Совет
үкіметінің тұсында ғана. Жеке кітаптар боп шыққан өлеңдерін
қоспағанда, 1921 жылдан бастап Абай шығармаларының толық

жыйнағы 5 рет басылып отыр.
Абай шығармалары өз тілінен өзге тілге бірінші рет аударылуы
1911жыл. Сол жылы орыс тілінде, Москваның Лазарев атындағы
шығыс тілдерінің институты «Аш-шарқият» деген атпен шығарған

жыйнақта, Абайдың бірер өлеңі қара сөзге аударылып, орыс тілінде
басылды. Содан кейін Абайдың таңдамалы өлеңдер жыйнағы

Москвада «Гослитиздат» арқылы (13 баспа табақ) орыс тілінде
шығуы 1940 жыл. Осы жыйнақтан кейін ғана Абайды көп ұлтты
Совет отаны тегіс таныды.
...Абай арман еткен білім бұлағының кезін бүкіл совет еліне,

оның ішінде қазаққа Октябрь революциясы ғана ашты.Ұлы орыс
халқының орасан бай мәдениетіне қолы жеткен қазақ халқы
Қазақстанда аз жылда шын мағнасындағы қазақтың ұлт мәдениетін
жасады: қазақ тілінде мыңдаған бастауыш мектептер, жүздеген

орта мектептер, ондаған жоғарғы мектептер ашылып, олардан
білімнің әр жүйесін еркін меңгерген халық қызметкерлері шықты,
Абай заманында атымен жоқ қазақ баспасөзі туып, миллион
даналап кітаптар басылды, жүздеген газеттер шықты; Абай кезінде

жоқ қазақ театрлары құрылды, Абайдың әндерін қазақ артистері
хормен айтты, қазақ музыкасы оркестрмен ойнады; көркем
әдебиетте Абайдың ұрпақтары көбейіп, жүзге тарта мүшесі бар
Жазушылар Одағын құрды, қазақ әдебиетінде, Абай заманында

жоқ проза, драматургия, журналистика және сын жанрлары туды.
...Совет дәуірінде, Абайға арналып бірнеше мерекелер
жасалды, солардың қортындысы сыяқты 1945 жылы август
айында Абайдың туғанына 100 жыл толуын жалғыз қазақ емес,

бүкіл совет халқы боп тойлағалы отыр.
Абайдың торқалы тойын қуанышпен бірге өткізіп отырған
көп ұлтты Совет Отанының алдында, бұдан жүз жыл бұрын
Отанымыздың ең алдыңғы қатардағы ақынының бірі – Абайды

Қазақ халқының жарқын болашағы үшін алысып өткен ұлы
ақыны Абай – бір елдің белгілі бір ғасырдағы ой өмірінің өрісі
мен биігін көрсететін ақындардың қатарына қосылады.
Алысты болжаған терең ойдың, үлкен сарынның ақыны Абай

алды-артын шолып, қазақ халқының жалғыз әдебиеті емес,
бүкіл рухани мәдениетінің келешегіне жөн сілтеп кетті. Абай өз
заманынан анағұрлым биік тұрған ақын еді. Ол өз заманы мен
өз елінің қайғы-мұңын көтергенде соны тарихи даму жолындағы

бар адам баласының тақырыбына айналдыра алды.
Абай қазақ халқының тарихындағы жаңа бір асудың тұсындағы
ақыны. Бұл дәуір қазақ халқынан шыққан ой адамдарының ел
болашағы үшін қатты толғанған кезі.

Абайдың ұлылығы – ол тарихи жағдайлардан адаспай, алар
бағытын, түсер жолын дәл тауып, қазақ елін ұлы орыс халқының
бауырына бейімдеп, сол ұлы халықтың ұлы мәдениетіне
құшағын кең аша ұмтылуында. Ойлы ақын Абай, бөріктіре келе

жатқан патша отаршылдығының тұсында-ақ орыс халқының
шын тұлғасын дұрыс таныған. Советтер Одағының үлкен
жазушыларының бірі Леонид Соболев «Орыстікі дегеннің бәріне
кек, бәріне қарғыс айтқызып келе жатқан патшалық езу-қанаудың

тұсында, Абайдың орыс мәдениетіне ұмтылуы шын-ақ таң
қаларлық іс», дейді.
Ұмытпауымыз керек, Абайдың алдындағы және Абай
тұсындағы «зарзаман» ақындарының бет алыс бағыты Абайға

тіпті ұқсамайтын.
Абай орыс халқымен ұғынысып, достасуға ерекше терең
мән берген адам. Бұл қазақ халқының болашағының мәселесі
деп қараған. Орыс халқының мол мәдениетіне терең бойлау, өз

түсінген. Абай мен орыс әдебиетінің классиктерінің арасындағы
біте қайнасқан байланыста осындай үлкен арна бар.
Өмірден жалпы адамгершілік ұлы мағына іздеген Абай
оңнан-солдан, шығыстан-батыстан келер жаңа идеяларға тіпті

селқос емес еді. Бірақ, әрі ақын, әрі азамат Абай ешбір ойды
екшемей-елемей ала да салмаған. Бар өмірін сарп еткен өмір
жұмбақтарына шешу айтар, алға сүйрер ойды ғана алған.
Сол алға бастар ойды Абай орыстың ұлы классиктерінен –

Пушкиннен, Лермонтовтан, Белинскийден, Чернышевскийден,
Толстойдан, Салтыковтан тапты.
Орыс классиктерімен толық үндесудің бірінші нәтижесі, Абай
қазақ поэзиясының өзіне дейінгі халін басқа елдердің әлдақашан

басып өткен кезеңі деп тапты. Эпостың идеялық тереңдігі мен
халықтық көркемдігінен айрылып, түрін ғана ұстап қалған
«Зарзаман» ақындарының құр жылап-сықтауға, үмітсілдікке
айналған «поэзиясын» мансұқ етіп, қазақ поэзиясын орыстың

реалистік әдебиетнің жолына салуға тырысты.
Бұл жолда Абай жалғыз еді. Оның замандас ақындары Абайға
ат тізесін қоса алған жоқ. Орыс халқының реалистік поэзиясын
Пушкин бастап, Лермонтов одан әрі тереңдетіп әкетсе, қазақ

әдебиетінде Абайға әрі Пушкин, әрі Лермонтов болуға тура
келді. Бірақ, Абай бұл жолда жалғызсыраған жоқ. Өйткені ол
өткен ұлы ағалары – Пушкин, Лермонтов, Некрасовпен де,
кейінгі ұрпақ – бүгінгі совет ақындарымен де бірге екенін әбден

ұғынды. Сондықтан Абай, өз тұсындағы кертартпа поэзияны
түр жағынан да, мазмұн, бағыт жағынан да мансұқ етіп, бүгінгі
мен болашақтың үні – реалистік бағытқа көшкен.
Ойлап қарасақ Абайдың мұнысында үлкен мән бар. Ауыз

әдебиетке жақын жағдайдан есейген реалистік поэзияға бір-ақ
қарғу – бұл революциялық адым!
Абай қазақ поэзиясына толып жатқан жаңа түр кіргізді.
Абайға дейін «қара өлең», «жыр-толғау» түрлері делінетін он

бір және жеті буынды өлең түрлері ғана болатын. Абайдың
осы жаңалығын да есейген орыс поэзиясының әсерінен жырып
алып қарауға бола ма? Жоқ, әрине. Даралап алғанда Абайдың
«айқыш» ұйқастары Пушкин мен Лермонтовтан келетіні айқын.

Абай Пушкин мен Лермонтов шығармаларын аударғанда кейде
ұйқасы мен шумағына дейін дәл түсіріп отырады. Бұл түрлер

Абайдың өз шығармасына да байырғы түр болып қалады. Абай
өлеңдерінің сонша бай түрлерін алып қарасаңыз, ол Абайдың
өзінің төл тумасы, оған дейінгі қазақ поэзиясының төл тумасы
емес. Екінші бұл тек қана «түр» мәселесі емес, поэзияны жаңа

сатыға көтерудің мәселесі: терең ойдың бұзылмай-сынбай,
оқушыға дәл жету үшін, мәніне түрі сай болу керек. Абай мазмұн
мен түрді екі бөліп қарамаған. Міне, бұл есейіп-нығайған
реалистік поэзияның салты. Абай «Жүректен тербеп, шымырлап

бойға жайылар» дегенде өлеңнің түрін ғана айтпайды, сол әдемі
түр арқылы бойды алатын ойды да айтады.
Абайға дейін қазақта дәл тақырыпқа құрылған өлең де
болмайтын. Біздің «өлең» деген ұғымға сыймай қалатын нәрсе

жоқ еді. Көпшілік ұғымында «өлеңді» түп-тұқымға бөліп дұрыс
ұғынбау осы күні де жоқ емес. Бұ да поэзияның балаң шағын
көрсетеді. Абай қазақ ақындарына поэзияның түп-тұқымға,
түрге, тарауға бөлінетінін ашып берді. Мұны да Абай үшін өз

топырағымызда әзір тұрған нәрсе еді десек, құр өзімшілдіктен
басқа дәлеліміз болмас еді.
Қазақ поэзиясына сатира Абаймен кірді. Абай сатирасының
түп ізі Салтыков, Некрасовқа қабысып жатады. Реалист ақын

Абай реалист Пушкинмен, кекті Абай кекті Лермонтовпен
үндес. Алған тақырыбын суреттеуі, дүние сезінуі, әр өлеңнің,
өзіне тән екпіні, жылата алар мұңы, ширата алар кектілігі, орыс
халқының ұлы классиктерімен үндес келіп отырады. Абайда

еліктеу де жоқ, «қарыз алу да» жоқ, табыну да жоқ; поэзияның
өмірдегі орнын сол Пушкин, Лермонтовша ұғыну бар. Солай
болған соң, «бірі құрау, бірі жамау» ақындарға ызалы Абай,
реалистік поэзияның жақсы үлгілерін қазақ әдебиетіне мол-

мол кіргізіп отырады. Оны орыс әдебиетіндегі, я басқа бір
әдебиеттегі қалпында емес, қазақ әдебиетінің рухына төл
тумадай қабыса кететін етіп кіргізеді.
Абайда еліктеу жоқ, үндестік барын даусыз дәлелдейтін көп

өлеңдер бар. Абайдың «Жазы», «Қысы» Пушкин, Некрасовта
кездесетін «Жаз» бен «Қыстарға» үндес. Бірақ, ол үндестік
сезіну жағынан реалист ақындардың өз ойын өзінше дәл
суреттей алу жағынан. Одан әрі десек, біріне жала жапқан

боламыз. Бұл жөнде Пушкиннің «ақыны» мен Абайдың «ақын»
дейтін өлеңін алып қарайық:

Пока не требует поэта
К священной жертве Аполлон,
В заботах суетного мира,
Он малодушно погружен...

Но лишь божественный глагол
До слуха чуткого коснется,
Душа поэта встрепенется,
Как пробудившийся орел..

Бұл Пушкин. Енді осылай басталатын Пушкин өлеңін Абайдың
«Ақынымен» салыстырып қараңыз:
«Адамның кейбір кездері
Көңілде алаң басылса,

Тәңірінің берген өнері
Көк бұлттан ашылса.
Сылдырар өңкей келісім
Тас бұлақтың суындай.

Кірлеген жүрек өз ішін
Тұра алмас әсте жуынбай.
Тәңірінің күні жарқырап,
Ұйқыдан көңіл ашар көз.

Қуаттан, ойдан бас құрап
Еркеленіп шығар сөз.
Қыранша қарап Қырымға,
Мұң мен зарды қолға алар.

Кектеніп надан, зұлымға
Шиыршық атар, толғанар...»
Мұнда екі ұлы ақынның бірінен біріне ауысқан бір ауыз сөз жоқ,
бірақ, бірдей сөз бар. Пушкин, Лермонтов поэзиясының Абайға

тиген әсері ылғи осылай болып келеді.
Абайға үлкен әсер еткен ұлы ақынның бірі – Лермонтов. Абай
Пушкиннің «Евгений Онегин» романының желісімен «Орыс
қызы Татьяна» деп атарлық хатпен жазылған поэма жасады. Ал,

Лермонтовтан «Қанжар», «Жартас», «Дұға», «Жолға шықтым бір
жым-жырт түнде жалғыз» тағы-тағы көп өлеңдер аударды. Сөз
жоқ, Абайға үндес келген Лермонтов поэзиясында «азаматтық»
сарынның басымдылығы. Көп соққы көрген, адал ойын өз тұсына

ұғындыра алмаған Абай Лермонтовпен өте қоян-қолтық келеді.
Абай да дәл Лермонтовша толғап:
«Жүрегім менің қырық жамау,
Қиянатшыл дүниеден;

Қайтып аман қалсын сау,
Қайтқаннан соң әр неден,»
дейді.
Сол кекті Лермонтовша:

«Жартасқа бардым,
Күнде айғай салдым,
Одан да шықты жаңғырық;
Есітіп үнін,

Білсем деп жөнін,
Көп іздедім қаңғырып,
Баяғы жартас – бір жартас.
Қаңқ етер түкті байқамас,»

дейді атақты «Сегіз аяғында».
Елі үшін, елінің бүгінгі мешеулігімен ертеңгі күні үшін
толғанған ұлы ақындардың үндес сарынды келетіні табиғи нәрсе.
Абайдың «Қартайдық қайғы ойладық» деп басталатын екі өлеңі,

«Қалың елім», «Көңілім қайтты», «Ішім өлген, сыртым сау» сияқты
өлеңдері Лермонтовпен тоғысады.
Абай бізге үлкен мұра қалдырды. Үлкен мұра қалдырған Абай
XІX ғасырдағы орыс әдебиетінің мол мұрасын пайдаланды.

Басымда тымақ, қолымда қамшы деген жоқ, ұлы орыс халқының
мәдениетіне еншілес інісіндей, еркін шүйгіді. Сондықтан Абайдың
бізге қалдырған мұрасы да мол. Абай «Су аяғы құрдымға» барып
жоғалып қалмайды, таудың мөлдір бұлағындай қатты тасқынмен

ағып, құмнан-шөлден іркілмей өтіп, орыс халқының реалистік
ұлы поэзиясына қосылады. Одан да дәлірек айтқанда, Абай «Ақ
жайықтай» еркін ағып, мол таситын орыс ұлы мәдениетінің
қазақ даласына келген бір тармағы сияқты. Сондықтан, бүгінгі

Қазақстан ақын, жазушылары орыс классиктерінен үйренумен
бірге Абайдан да үйренді. Абайдың қасиеті – ол өткен заманның
ақыны емес, бүгінгі заманның ақыны, бүгінгі қазақ ақындарымен
іргелес, бағыттас ақын. Абайдың әдебиеттегі өсиеті – шындық,

шеберлік, адам баласына ортақ гуманизм, еліңді-отаныңды сүю,
не артқа тартып жатса, сонымен аянбай алысу, құртқанша алысу!

бірге, 1861 жылдан кейін Россияда капитал заманы орнағанда
Толстойдың «деревнялық социализм» алданышынан аса алмай
қалғанын аяусыз мінейді. Абайдың әлеуметтік көзқарасында
да осы бар: Ескіні сынау жолында ол бұқара тілегіне басшы, ал,

«не істеу керек?» дегенде басшы бола алмай қалады: Оқы, үйрен,
надандықтан құтыл, орыстан үйрен дегендері – бұқараға тасталған
ұран.
Ленин 1840-1890 жылдардың арасын Россиядағы озық ойдың

ұзақ іздену, көп азап арқылы марксизмді, революциялы теорияны
тапқан кезеңі дейді. Лев Толстой осы елу жылдық дәуірге кіретін
орыс халқының ұлы ойшыларының бәрін де жақсы біледі. Алғашқы
еңбегін

басқан
революцияшыл
демократтың
бағытындағы

«Современникпен» Толстой кейін ажырасып кеткені де мәлім.
Белинский, Чернышевский, Плеханов түгіл, Толстой Лениннің –
«Бойкотқа қарсы» деген еңбегін ерекше қадағалап оқып, негізгі
ойларының астын сызып қойғаны тарихқа түскен анықтама. Ал,

Абай ше?
Біздің Абайды зерттеуші ғалымдарымыздың көпшілігі оның
Михаэлис, Долгополов, Гросс, Леонтьев сияқты Чернышевскийден
тәлім алған адамдармен жақсы танысып, достасып кеткендігін

дәлелдейді. Бірақ, революцияшыл-демократтық саяси ағымның
Абайға қандай әсер еткенін, Абайдың нені қабылдағанын тереңірек
дәлелдейтін дерек бізде әлі күнге жоқтың қасы. Даусыз нәрселер:
Абайдың «дүниеге көзімді ашқан Михаэлис» дегені, қазақ халқын

орыс халқымен достасуға шақырғаны, Россияның патшасына қас,
еліне достық көңілмен қарағаны. Бұл ойларын бұқараға арнап
бөліп айтпай,елім деп тұтас айтқан күнде де оның прогрестік
маңызы әлсіремейді. Шоқанда бұл бағыт терең де ашық, тура

саяси мағынасында болса, Абай мұны көбінесе ақын тілімен,
поэзиясының барлық бағытымен айтады. Бірақ, өрісі бітіп, алды
біржола тұйықталып тұрған феодалдық даланың болашағы қайда,
қай бағытта деген сұрауларға қоғамдық өркендеу тұрғысынан Абай

берген жауап бар ма, оны толық ашып берген зерттеуші аз. Отар
даланың тағдыры өз қолында емес екенін, өздігінен оңаша ізденіп
ел бола алмасын анық білгенін Абайдың барлық шығармасынан да
аңғаруға болады. Дегенмен, жоғары сұраулардың жауабы әлі күнге

жорамал дәрежесінде қалып келеді. Біздіңше, өндірісті, капиталды
қала мен феодалдық сахараның арасындағы революциялық

қақтығысты көрмеген, мал баққан көшпелі елде өмірі өткен ақын
қоғамдық өсудің сатыдан сатыға көтеріліп ауысып отыратынын
зерттемеген де білмеген. Революциялық марксизмді жақсы білген
Толстойдың капиталистік дәуірден әрі жатқан «крестьяндық

социализм» көзқарасында қалып қойғаны сияқты, Абай да
шаруа мәселесінен жоғарырақ сатыға көтеріле алмайды, тіпті сөз
қылмайды. Сондықтан да Абай Салтыков пен Толстой арасына
айырма қоймай атайды.

Революциялы ой ордасынан алыс, қиыр шетте жасаған Абайға
бұл кінә емес, анықтау ғана. Шыққан ортасының, заманының
қалың шытырман қайшылықтары мен қараңғылығына қарамастан,
Абай өз дәуірінің прогресті ақыны екенін, қазақ халқының озық

ойы екенін көрсетіп кетті. Абай заманындағы қазақ халқының
алдында тұрған тарихи сұрау-болашағының кіммен бірге екендігі
еді. Абай соған тура жауап беріп,«орыс халқымен бірге!» деді.
Қазақ халқының ол кезеңі түгіл, бүгінгі күнгі тағдырын алдын ала

шешетін негізгі сұрау да, жауап та осы еді. Абай осы әділ жауапты
берді. Орыстың революцияшыл-демократтарының Абай жүрегіне
терең орнаған ойы оның осы жауабында деуіміз керек.
Дала өмірінің мешеу ескілікке қамалып ұзақ қаңтарылып қалған

кезінде Абай берген жалғыз жауап ел алдындағы тас кедергіні
жұлып тастағанмен бірдей еді. Бұл – ең алдымен, даланың
кертартпа феодалдарына қарсы, ғасырлар бойындағы әдеттерге
қарсы ашық айтылған бұқара тілегі, ел тілегі.

Осы жауабында біржола бекінген Абайдың ақындық тізгініде
шешіліп кеткендей. Қырық жасына дейін ақындығына жете мән
бермей келген Абайдың барлық мұрасы соңғы жиырма жылдық
өмірінде жасалған. «Басқа шауып, төске өрлеп, қарасөзге дес

бермей жүріп» қырыққа келіп қалған Абай енді поззияға шұғыл
бет бұрады. Бұдан өлеңінің әлеуметтік мәнін Абай Чернышевский
шәкірттері арқылы терең ұғынды деген жорамал жасауға болады,
Екінші, «орыс халқымен бірге!» деген өз жауабы ақынның өзіне

де жаңа серпін береді, бойын сергітеді. Ақындығы ерте танылған
Абайдың қағаз бен қаламға кеш, бірақ, біржола мойын бұруы, бунап
жүрген кем сұраулардың негізгі жауабын тапқанына байланысты
болуға тиіс.

Қырықтан асқан Абайдың «жігіт ағасы», «ел ағасы» деген
сияқты ел ішінде, әсіресе ел ортасында қатты қадірленетін

айтылған төрт-ақ сөзден құралған бастапқы екі жолы жетіп жатса,
безіп кетуіне берілген соңғы үш жолы қандай! Бір сөзін өзгертуге
болмайтын, ауыстыруға болмайтын, ойыңды әрі көркем, әрі дәл
беретін түр осындай болу керек. Біздің кейбір ақындарымыз он

бір буынды «қараөлеңді», кәрі әжесінің санды жіліктегеніндей,
үшке бөліп, шашыратып шашып, жаңа түр орнына ұсынып жүр.
Бірақ, өзгені қойып, Маяковскийдің аудармасын оқығанында да
мұның бәрі оп-оңай жиналып, «қазақы» қараөлең болып шыға

келеді. Ақынның түйреп айтайын деген ойы төлеусіз қалады.
Мүмкін, Абай силлаботоникалық өлең түрін жасауды мақсат
етіп қоймаған шығар, бірақ, ол мазмұнға сай түр керектігін
терең сезінген. Оны және ұлы Пушкин, Лермонтовтың

реалистік поэзиясына сүйеніп іздеген. Бұл Абайдың қазақ
поэзиясына сілтеп кеткен жөні, оны тереңдету біздің бүгінгі
ақындарымыздың парызы.
Көңіл қоя қарасақ Абай поэзиясының, күшті жағы мазмұнына

сай түр іздеген шығармаларында. Абайдың: –
«Ақыр заман жастары,
Қосылмас ешбір бастары...»
болмаса:

«Сыналар, ей жігіттер, келді кезің...»
деп басталатып өлеңдері, басқа біреу жазса, түкке тұрмайды
дей салатын нәрселер, ойға да қонбайды, есте де қалмайды. Ал
мазмұнына түрі сайкелген «Сегіз аяқ», «Ем таба алмай», «Айттым

сәлем Қаламқас» сияқты өлеңдерін жұрттың көбі жатқа біледі.
Абайды құрметтейтін, өскен дәуірдің ақындары оның поэзиямызды
жоғары сатыға көтеруге жәрдемі тиетін жаңа түрлерін дамытуға
міндетті. Өйткені ол жалғыз түр емес, үлкен мағынасындағы поэзия

мәселесі, кең шеңберлі көлемді мәселе, ұлы орыс поэзиясының
өскен жолы.
Абайдың ең алғаш кездескен поэзиялық мектебі орта ғасырлық
Шығыс еді:

«Физули, Шамси, Сайхали,
* * * * * * * *
Навои, Сағди Фирдоуси,
Мәдет, я шағири фөррияд!»

деп, Абай солардан мәдет тілеп бастады.
Бірақ, поэзияның жаңа замандағы әлеуметтік маңызын жете

ұғынған ұлы ақын өзінен кейінгі қазақ поэзиясына Батысты,
оның ішінде орыстың реалистік поэзиясын мектеп етуге жөн
сілтеді. Өзі Шығыс мектебінен бастаған, Шығыстың барлық
ұлы ақындарымен терең таныстығы бар Абайдың аяқтап

келгенде орыстың реалистік әдебиетінің жөнін сілтеуі –терең
мағнадағы прогрестік көзқарас. Мұның нәрлі де құнарлы бағыт
екенін біз қазіргі қазақ әдебиетінің өркендеу тәжрибесінен де
көріп отырмыз.

Осы берік бағытын Абай өзінің әдебиеттік еңбегі мен
қазақ халқының сезім-санасына, әсіресе, көркемдік сезімі
бар ақын-әншілеріміздің сана-сезіміне өзгерместей-өшпестей
етіп мықтап құйып кетті. Абай заманындағы қараңғы қазаққа

Пушкин, Лермонтов шығармаларын жатсырамастай жатық етіп
аударып беру деген тарихи маңызы бар еңбек. Бұл – ойға ұялаған
берік көзқарас арқылы өз мойнына өзі жүктеген әлеуметтік,
елдік мағынадағы үлкен еңбек. Пушкин, Лермонтов жырларын

Абай өлеңімен де, әндерімен де тұрақты да өмірлі етіп қазақ
халқының сезім дүниесіне сіңіріп кетті. Сондықтан, осы күнге
дейінгі қазақ тіліндегі Пушкин мен Лермонтовты еске алғанда,
ең алдымен, Абай аудармасы тілге оралады.

«Таңғажайып бұл қалай хат
Мағнасы алыс, өзі жас?
Сөзі орамды, әр түрі жат,
Және әдепті, және рас...»

деп, бас қосылған жерде біреуіміз бастасақ, енді біреу:
«Бұл кінә емес, әншейін наз,
Сағынамын айтамын,
Досың-ақпын, тағдыр араз,

Толғанамын қайтемін...»
деп созып жетеді.
Абай аудармаларының еркіндігі, дәл еместігі, кейде қосып,
кейде жонып отыратындығы мәлім нәрсе. Бірақ принципінде

бұл бір тілдегі шығарманы екінші тілде қайта жасау жолына
(воссоздание) жақындайды да біздің заманда өсіріп-өркендетуді
тілейді. Абай аударып отырған шығарманың рухын, поэзиялық
көркемдігін ақыл мен сезімге дәл тиетін етіп шығарады. Абай

жасаушы да өзі, сыншы да өзі болған ақын. Оның айналасында
көркем сөзге бейім адамдар болғанымен бұрын болмаған жаңа

поэзияға жәрдем етер бірі жоқ. «Аттың сыны», «Жаздыкүн
шілде болғанда» сияқты өлеңдеріне пікір айта алса да, терең
сезім, жаңа теңеу, жаңа түр, ой жағынан оларға сүйене де,
сене де алмайтын еді. Абайдың ұстазы да, мектебі де –XІX

ғасырдағы орыс халқының озық поэзиясы, әсіресе, Пушкин мен
Лермонтов.
Абайдан кейінгі елу жылдың ішінде қазақ халқының жазба
әдебиеті XІX ғасырда арман ете алмайтын биікке көтерілді.

Абайға қоя алмайтын сындарды көтеретін үлкен әдебиетке
айналды. Оның аты – қазақ әдебиеті, ол –ұлы дәуіріміздің
жемісі, өскен ойдан туған, өзінің әлеуметтік асыл құрал екенін
таныған әдебиет. Біздің осы табыстарымызда қазақ халқының

барлық болашағын ұлы орыс халқымен біріктіруге өшпейтін
еңбек еткен ұлы ақынымыз Абайдың да үлкен еншісі бар.
Оның тарихтан алар орныда осында, ол қазақ халқын ұлы орыс
халқымен достастыруға сіңірген еңбегі арқылы, барлық рухани

аударып, оны тұңғыш аша білуі деуге болады. Ол қазақ өмірін,
оның адамдарын, табиғатын, жан дүниесін терең білді және соны
бірінші болып көркем әдебиет бетінде жан-жақты бейнеледі. Ол
шындықтың ақыны болып туды, солай өмір сүрді. Оның өлеңдерін

оқи отырып, одан сәл де болса, жалғандық табу қиын. Бәрі де бар,
болған және қазақтың ұлттық табиғатына тән шындық мөлдіреп көз
алдыңа келеді. Ұлы суреткер есебінде Абай оны көркем бейнелеудің
жаңа жолын тапты. Оның өлеңдері өзінің қарапайымдылығымен,

табиғилығымен құйылып, ойға, сезімге ұялайды. Сондықтан ол
қазақ әдебиетіндегі тұңғыш ұлы суреткер саналады.
Жазу өнерінің қарапайымдылығы мен табиғилығын Абай
қазақ поэзиясының ұлттық сыпатына айналдырды. Оның ұғымы,

танымы, бейнелеу жүйесі түгелдей ұлттық шындықтан өрбіп,
біртіндеп тереңдейді. Жаңа ой, жаңа сөзге лайық стиль де жаңарып,
өзгеше көркемдік қуатқа ие болады. Ондағы тіл байлығы, суреттеу
құралдарының әр алуан түрлері, теңеулер мен метафора, күштеусіз,

төгіліп, ұйқасып тұрған тармақтар, ішкі үйлесімдер қазақтың сөз
өнерін әсемдік әлемінің биігіне көтереді. Осымен Абай қазақ сөзін
ұстартып, әдеби тілдің негізін салды.
Абай қазақ әдебиеті тарихында тұңғыш рет өз заманында

халықты толғандырған қоғамдық және саяси өмір проблемаларын
күн тәртібіне қойды. Ол қазақ қоғамының қайшылықты жақтарын,
замандастарының алауыз берекесіздігін, патшаның отаршылдық
саясаты қоздырып отырған рулық тартыстардың елдің бірлігіне

келтірген зиянын қатты сынай отырып, еңбекші елге іш тарт­
ты, халықты қараңғылықтан жарыққа сүйреді. Ол халықтардың
оңашаланып өмір сүретін дәурені өткенін, ендігі жерде ел болудың
кепілі – дамыған көрші елдермен қарым-қатынас жасауда екенін айт­

ты. Елді сол жолда бірігуге, ынтымақтастыққа шақырды. Уақыт та­
лабын заманынан оза шауып түсіну – Абайдың даналығының белгісі.
Абай шығармаларының тақырыбы әр алуан. Одан қазақ
қоғамының

тағдырына,
адамдардың
тіршілігіне
байланы­

сты ақындық сырды да, жалпы қауымды билеген берекесіздік,
еңбексіздік, жалқаулық жайлы ойлар мен сынды да, жаңа үлгіде
жазылған табиғат пен махаббат лирикасын да, өмірдің қиындығы
мен қоғамдағы адам орны, еңбегі туралы ой-толғамдарды да,

кәрілік пен жақындарының, балаларының өлімі жанын жаралаған
ақын – әке сезімін де кездестіреміз. Осылардың бәрі бірімен-
бірі жалғасып, тұтас ақындық әлемді құрайды. Өмірдің шыны

мен Абайдың сыны онда араласып, белсенді ақын позиция­
сын әңгімелейді. Ол – қазақ әдебиетінде әйелдердің тағдырына
бірінші көңіл бөлген ақын. Оның кіршіксіз, таза, терең сезіміне
үңілді, ананы, даналықты, достыққа берік адал сезімді жырла­

ды. Оның табиғат лирикасы адамды, оның жан дүниесін терең
ашудағы ұлттық әдебиеттің бірінші жаңалығы болып табылады.
Ол жылдың мезгілдерін жырлауда үлкен суреткерлікке жетті.
Қазақ әдебиетінде өлең сөздің қоғамдық күшін, көркемдік қуатын

көтеруге арналған бірінші ақындық программаны да Абай жа­
сады. Ол кедей ақындардың күн көріс кәсібіне айналып, бағасы
түскен өлең сөзді (ән мен күйді де) өз биігіне қойып, оқырманның,
тыңдаушының талғамын тәрбиелеуге белсенді араласты. Ақынның

бұл саладағы ұлы қызметі орыстың классикалық әдебиеті эстети­
касымен, Белинский, Чернышевский көзқарастарымен ұштасып
жататыны ғылымда әлдеқашан дәлелденген.
Абай ақын боп сөз жазып қана отырмаған, өз өлеңіне өзі ән

шығарып таратқан. Оның композиторлық шығармашылығы біздің
халықта ерекше бағаланады. Егер ол ақын болмаса, осы әндерімен-
ақ, композиторлық еңбегімен ұлы адамдардың қатарына кірер
еді. Қазақ даласында бірінші шырқалған Татьяна тек Пушкинді

ғана насихаттап, халыққа таратып қойған жоқ, сүйгеніне қосыла
алмаған мұңды орыс қызын қазақ құрбыларымен табыстырды.
Абайдың өмір сүрген ортасы дәстүрге бай емес еді. Оның
көргені, естігені – халық әдебиеті, бай фольклор, жеке ақындар

творчествосы болды. Жасынан әке ырқымен ел ісіне араласқан
Абай мұны жетік білді. Ел басшылары, ру ақсақалдары бас қосқан
алқалы жиындарда қиыннан қиыстырып сөз айта алатын, тапқыр,
шешен адамдар ғана құрметке ие болатын. Абайдың үлкен әкесі

Өскенбай да, әкесі Құнанбай да осындай, сөз ұстаған белгілі билер
болған. Осы жолға түскен Абай да жасынан сөз сырын жақсы білді,
сөз қуып, дау ұстаған талай мүйізділердің сынынан өтті, шешен
атанды, би болды, төбе билікке де сайланды. Бірақ ақындық үшін

бұлар жеткіліксіз еді. Мұны түсінген Абай халық даналығының
тар шеңберінен шығып, бетін дүние жүзі әдебиеттерінің озық
үлгілеріне бұрды. Ол шығыстың классикалық поэзиясын да,
орыстың, сол арқылы Еуропаның демократтық әдебиетін терең

зерттеді. Сөйтіп дүние жүзінің озық әдебиеттерінен сусындады.
Ол Фирдоуси, Низами, Сағди, Хафиз, Науаи, Фзулилерді
ұстаз тұтты, солардың үлгісімен өлеңдер де жазды. Пушкинді,

Абайдың ақындық тұлғасы және суреткерлік шеберлігі-бір-
бірімен жалғас ұғым. Осы тұрғыдан қарап ой түйін, пікір қорыту
үшін Абай шығармаларының мазмұн-мағынасын, көркемдік
қуаттылығын ақынның өмір шындығын бейнелеу тәсілдерін

неғұрлым тереңірек тану қажет.
Абай – қазақтың жаңа реалистік жазбаша поэзиясының,
әдебиетінің негізін салды. Реализм дегенде, әсіресе, Абай
реализмі дегенде, шыншылдықты көркемдік принцип етіп

қолдануды айтамыз. Абай реализмінің көркемдік әдіс ретіндегі
ең басты өзгешеліктер алдымен айналадағы өмір, болмысты,
қоғамдық құбылыстарды мейілінше кең қамтып, нақтылы
бейнелеу, ел тағдырына, өміріне қатысты ең маңызды әлеуметтік

мәселелерді халықтық мүдде, озат арман-мақсаттар тұрғысынан
толғай білу дейміз. Яғни, көркемдік шыншылдық, шынайылық
әдебиеттегі халықтық принциппен, озат идеялылықпен ұштасып
келетінін атап айтамыз. Әрине, ақын творчествосының идеялық

жағынан құндылығын оның әр шығармасында тек өсиет, насихат
айтып, ізгілікті мадақтап, кем-кетікті мінеп-сынау тұрғысынан
бағалау мәселеге үстірт қарағандық болар еді. Сондай-ақ, ақын
шығармаларындағы шынайылық біріңғай тек өмірде бар нәрсені,

жай жағдайды тек сол бар қалпында алып, сырттай ұқсастық
сақтап, көшірмелеу емес екені де түсінікті.
...Абай шығармаларында көркемдік шарттылық та, көркемдік
қиял да шыншылдықпен жанасымды келеді, өмір шындығын терең

әсерлі бейнелеуге қызмет етеді. Еш жасандылығы жоқ жарасымын
толық тапқан. Осыны айта отырып, Абай шығармаларының
әрқайсысында өмір шындығы әр қырынан көрінетінін алынған

тақырып, айтылған ой, ақынның көңіл күйі, жан сезімі әр түрлі
нақтылы көркемдік шешімін табатынын ескеру қажет. Шынайылық
тұрғысынан да, идеялылығы тұрғысынан да әр поэзиялық
шығармаға әр түрлі өлшеммен келіп, жанрлық, тақырыптық,

композициялық өзгешелігіне сәйкес талап қойсақ болар. Ал енді
Абай творчествосын тұтас алып қарап, оның шыншылдық қасиеті,
идеялық құндылығы неде дегенде, жеке шығармаларға тән сипат-
белгілерге ғана емес, барлық шығармаларына ортақ ең басты

өзгешелікке назар аударған жөн. Бұл орайда ақын поэзиясының
қоғам өмірімен, халықтың ұлттық ой-санасымен тығыз байланысы,
тамырластығы және оның өмір құбылыстарын биік адамгершілік
идеялары тұрғысынан шебер бейнелеуге негізделген зор танымдық

көркемдік, тәрбиелік мәні алдымен айтылуға тиіс. Ақын бүкіл
бір тарихи дәуірдің тынысын айқын аңғартып, аса маңызды
әлеуметтік мәселелерді терең толғайды. Осы кең мағынасында
Абайдың барлық шығармасынан заман шындығын сан алуан өмір

құбылыстарының кескін-бейнесін айқын көре аламыз.
Абай поэзиясы ақын өзі өмір сүрген тұтас бір тарихи дәуірді
жан-жақты, барынша толық бейнелеп берді дейміз. Бірақ
ақын творчествосы жарты ғасырды қамтитын тарихи дәуірді

танытады деу аз. Сол замандағы қоғамдық өмір салтының, ой-
сана, ұғым-түсініктердің бірнеше ғасыр бойы қалыптасқанын,
түп тамыры әрі де жатқанын ескерсек, Абай поэзиясы қоғам
көшіндегі бір елеулі кезеңді бейнелеу арқылы халықтың

тағдырың ұлттық мінез-құлқын тарихи тұрғыдан кең арнада
алып, қоғам көшінің жеткен жерін ғана емес, өткен жолын да
танытарлықтай етіп көрсете білді деген жөн. Ал қоғам өміріндегі
көптеген адамгершілік, моральдық проблемалардың, әділдік,

бірлік, достық, еңбексүйгіштік, талаптылық, адалдық, солармен
қатар озбырлыққа, жауыздыққа, екіжүзділікке төзбеушілік
секілді сан түрлі мінез-құлық мәселелері қай заманда да мәнін
жоймайтындығын және қанша заман ауысып, уақыт, жағдай

өзгерді дегенмен халықтың ұлттық ерекшеліктері, адамгершілік
қасиеттері жаңғырып жаңаша сипат ала отырып, жалғастық
тауып өрістеп, дами беретінін ескерсек, Абай поэзиясы кейінгі
дәуірлердің, соның ішінде бүгінгі замандағы өмір шындығын

танып білуге үлкен себін тигізе алатынын мойындауымыз керек.
Олай болса Абай творчествосын өз дәуірінің шеңберінде ғана

қалатын, осы мағынада біз үшін тек тарихи маңызы бар, өткінші
құбылыс деп санауға болмайды, ол – заман ауысып, уақыт озған
сайын қоғамдық ой-санаға ықпал-әсері арта түсіп, өркендеп,
дамып отыратын асыл мұра.

Абайдың өлеңдері туралы айтқанда, лирикалық поэзияның
өзгешелігін естен шығармауымыз керек. Лирикада ой мен сезім
бірлесіп, терең қабысады. Оған тартымды күш-қуат дарытатын
алғыр оймен суарылған жалынды сезім. Өмір, дүние, адам тағдыры

жайлы үлкен толғаныстан тумаған, жай сезімшілдік поэзияны
жандандыра алмайды.
Лирикалық поэзияға жан беретін – көркемдік ойдың қуаттылығы,
сезімнің оттылығы, нәзіктігі. Лириканың басқа жанрлардан,

айталық, сан алуан адамдардың қарым-қатынасын, қоғамдық
тартыс-шиеленісті баяндайтын көлемді, оқиғалы шығармадан
айырмасы да, өзіндік артықшылығы да, міне, осында.
Егер эпостық шығарманың ең басты ерекшелігі уақиғаның

қалай баяндалып, суреттелетініне байланысты болатын болса,
лирикалық шығарманың күші, қуаттылығы алдымен адамның
көңіл-күйін бейнелеп жеткізу шеберлігімен ұштасып жатады.
Адамның жан сезімін, көңіл-күйін тікелей, лирикаға тән ерекше

сыршылдықпен суреттеп, айтып жеткізудің ұтымдылығы өмір
құбылыстарын айырықша сергектік, сезімталдықпен қабылдаудан,
сезім-әсер байлығынан туады.
Нағыз лирикалық туындылар жеке адамның жан дүниесін,

толғанысын, тағдырын бейнелеп, сол арқылы бүкіл бір ортаны,
қоғамды, заманды сипаттап береді. Лирикалық қаһарманның ой
сезімі, тағдыры өз заманының арман-мүддесі, тілек-талаптарымен
неғұрлым терең байланысты суреттелсе, соғұрлым ол типтік

қасиеттері мол, сомдап жасалған ірі тұлғаға айналып, дәуірдің
көрнекті өкілі болып шығады. Лирикалық поэзияның осы
ерекшеліктері Абай өлеңдерінен мейлінше толық көрінеді. Абай
лирикасынан ақынның көңіл күйің жан дүниесін, толғанысын

сезініп қана қоймаймыз, сол арқылы қазақ қоғамына, жалпы адам
баласына тән сипаттарды, дәуір, заман келбетін танытатын қасиет-
белгілерді молынан табамыз.
Лирикалық поэзияның өзгешелігі туралы айтқанда, Ахмет

Байтұрсыновтың мына сөзі ойға оралады: «Толғаушы ақын әуелі
көңілінің күйін-мұңың мүддесін, зарын күйінішін, сүйінішін

ой-сезім
дүниесінің,
мақсат-мұраттардың
бірлік-тұтастығын

танытады. Кейбір шығармалар оның жан дүниесін бір қырынан,
ой-сезімдерінің, толғаныстарының белгілі бір кезеңін көрсететіні
айқындала түседі. Жекеленген шығармада лирикалық қаһарман
бейнесі бір қырынан көрінетініне табиғат лирикасының кейбір

үлгілері мысал бола алады. Біз бұлардан лирикалық қаһарманның
табиғат сұлулығын қалай сезінетінін әсіресе айқын байқаймыз.
Бұл айтылған пікірді табиғатты, немесе, махаббатты жырлайтын
шығармада лирикалық қаһарман үнемі бір жақты, тар көлемде

көрінеді деп түсіну дұрыс болмайды. Лирикалық шығармада
көбіне-көп күрделі қоғамдық ой-пікірлер ақынның жеке адамға
деген жылы сезімі, не болмаса назары түскен табиғаттың бір
көрінісін сезінуі – бәрі тығыз байланысып жатады. Мәселе тек қай

шығармада қай жағы басым келетінін ескеруде. Сонымен бірге
лирикалық қаһарманның бейнесі мейілінше толық, жан-жақты
қалпында ақынның бір ғана емес, көптеген туындылары арқылы
бой көрсететінін әр уақытта есте сақтау керек.

Абай шығармаларында алдымен мейілінше мол, әр қырынан
көрінетін, әрине, ақынның өз бейнесі, өз тұлғасы. Лирик – ақын
қоғам өмірінің шындығын өз көңіл күйін білдіру арқылы, өз сезім
толқыныстары, ой-толғамдары арқылы танытады. Ақынның өз

тұлға бейнесі оны тебіренткен ой-сезімдерден, айтылып, баяндалып
отырған өмірдегі алуан түрлі жағдайларға, қоғамдық мәселелерге,
әр түрлі адамдардың іс-әрекеттеріне оның қатынасынан, берген
бағасынан айқындала түсіп, жан-жақты толық көрінісін табады.

Ақын бейнесі дегеніміздің өзі де ылғи бір қалыпта, біркелкі
сипатта көрінбейді, әр қырынан, әр жағынан ашылып отырады.
Көптеген өлеңдерінде ақын өз көңіл күйін тікелей білдіріп, ойын
тура айтады. Өлеңдері кейде сұбхат, сырласу, кейде насихат,

кейде ойға шому, ой толғау түрінде әр алуан болып келсе,
ал кейде ақын өлеңін өз атынан, бірінші жақтан айтқанымен
өмірге жинақталып жасалған лирикалық тұлғаның көзімен
қарайтыны байқалады. Поэзияда ақын өмірде болғандығы ғана

емес, болатынды, болуы мүмкін жайларды жинақтап, шындыққа
сәйкестендіріп айтатындықтан өлеңдегі ақынның бейнесі кейде
осындай лирикалық тұлға қалпында көрінеді. Әрине, лирикалық
тұлғаны ақынның өз бейнесінен мүлде бөлектеп, ажыратып алу

екені бірден байқалады. Және осы идеялар ақын шығармалары
тақырыбының ең басты, күрделі мәселелеріне жалғасып, солармен
тұтас, халықтың тағдыры, бүгінгісі мен келешегі, поэзияның
өмірдегі алатын орны туралы ойлармен сабақтас өріледі. Өйткені

Абай поэзиясының басты тақырыптары, идеялық нысанасы ұлы
ақынның әлеуметтік прогресс үшін, халықты өнер-білімге жеткізу
үшін күресу мақсатынан туады. Халықтың ауыр тағдырын, өмір
тұрмысын ерекше шеберлікпен нанымды көрсете отырып, Абай

халықты қоғамдық асыл мұраттарға жетуге ынталандырады.
Абайдың адам мен қоғам жайындағы концепциясы – қазақ
топырағындағы жаңа концепция. Абай адамды белгілі қоғамдық
өмірдің жемісі, нәтижесі ретінде қарады, оның қимыл-әрекетін,

психологиясын, моральдық келбетін өмірге, әлеуметтік тұрмысқа
байланысты көріп бағалап бейнелейді. Мысалы, Абай өлеңдерінен
неше түрлі болыс – байлардың әлеуметтік тұлға дәрежесіне
көтерілген, жинақталған бейнесін бүкіл іші-сыртымен көз

алдымызға келтіреміз. Солардың бірі – «өз малын өзінікі дей
алмай, күндіз күлкі, түнде ұйқысы» бұзылған бай. Бұл – кәдімгі
бір жағынан билеуші чиновниктер, екінші жағынан, ел ішіндегі
әкім, төрелер тарапынан екі жақты қыспаққа ұшырап, есі шығып,

өз малына ие бола алмай, әлекке қалып, жапа шегіп жүрген бай.
Немесе, Абайдың болысын алайық. Бұл да, Абаймен замандас, 80-
90 жылдардың болысы. Ол малын шашып, билікке қолы жеткен,
байлығынан гөрі қулығына сенетін болыс. Оның ел билеу тәсілі,

адамдармен қатынасы алдау-арбауға, әлдіге келгенде шалқайып,
әлсізге келгенде қырындауынан танылады. Абай мұндай ел
билеушілер бастаған билеген елдің ісі ілгері баса алмайтынын
үлкен көркемдік шындық, идеялық түйін ретінде ұсынады. Абай

адам бейнесін қоғамдық орнына, мүддесіне, сол мүддеге жету
жолындағы ішкі сезімі мен әрекетіне байланысты жасады. Ол өз
заманындағы сан түрлі әлеуметтік топтардың барлығын да осы
тұрғыдан терең зерттеп көре де, бейнелей де біледі. Ауылнай,

жүзбасы, еңбексіз мал таппақшы пасық, амалын тауып күн көрмек
епті, «бұзылса елдің арасы мал таппаймын демейтін» қулар,
қулықты ат-шапаннан кем кермейтін даңғой, дарақы, той-думаншыл
бозбала, еңбексіз еріншектер, т.б. ақын шығармаларынан кең орын

алып, өздеріне ғана тән типтік мінезімен көрінеді.
1886 жылы жазылған «Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы