Өлеңдер мен мақалалар, этюдтер
Астана – 2018

Атажұрттың қазығына байланған соң кіндігім,
Арқандаулы арық аттай шыр айналған тірлігім.
Таң атқаннан күн батқанша өз басымен әуре,
Арпалысқан бұл жалғанда ұғып жатыр кімді кім?

Қанатымды шаңға малып тіршіліктің қамы үшін,
Тауық та бір, мен де бірмін теріп жеген тарысын.
Бостандықтың бір тал шашы түсер болса егер де,
Қынабынан суырылар қылшылдаған намысым!

Жеткен жан жоқ қуғанменен сұм дүние шетіне,
Пәни менен бақи барда бөлінесің екіге.
Азаттығым, тиер болса суық ызғар бетіңе,
Жүрегімді қалқан етем соққан желдің өтіне!

Өмір өтті арпалыспен, тартыспен,
Кездерім көп артық кеткен, кем түскен.
Бабалардан маған дейін ұласқан
Қайғым ұзақ ұзын аққан Ертістен.

Қасіреттен қаны қайнап қарайған,
Күн астында күңіренген талай жан.
Бізден асып болашаққа жалғасар
Қалған қайғы Әлішерден, Абайдан.

Ұлы қайғы жанымды жеп жегідей,
Жеті түнде ұлиды кеп бөрідей.
Тірлігіме сонда қатты налимын,
Иттің тісі жырымдаған терідей.

Мен дағы бір белгімін ғасырдағы,
Дүркіреп дәурен көшер басымдағы.
Ұстамын ескі үлгімен өлең соққан,
Көз жазбай көргенімнен жасымдағы.

Өмірім өлеңіммен бірге өрілген,
Өрнегін келтіре алмас кім көрінген.
Ақынның құпиясы өзіне аян
Ұясын жүрегінің мұң кемірген.

Жалықпас қуаныштан, қайғыдан да
Тіршілік мінезінен айныған ба?
Байлығы жолдас болмас бұл жалғанның
Қаламнан қайыр күткен ойлы жанға.

Жан сая іздемедім салқын белден,
Қайтемін рахатты әркім көрген.
Сіміріп сөз тұнығын – шөл қандырғам
Бабалар жүзіп ішкен алтын көлден.

Мұраға баға жетпес ие болған,
Бірімін бақыттының кие қонған.
Алланың әмірімен ойда жоқта
Еншіме ризамын тие қалған.

Асқақтап, асып-таспай әлдекімше,
Жырладым шама-шарқым келгенінше.
Ұлтыма қызмет етсем армансызбын,
Күзетіп босағасын өлгенімше.

Соға ма сөз-семсерін осал адам,
Күнім жоқ жоқтан барды жасамаған.
Дос түгіл, қарыздармын дұшпаныма
Оқ атқан Бекежандай Қособадан.

Халқын кім жақсы көрмес жаны сүйіп,
Безбүйрек болмаса бір қаны сұйық.
Адамның жүрегіне елі сыйған
Кетеді дүниенің бәрі сыйып...

Жылаймын, сәлден кейін қайта күлем,
Айтарын жүрегімнің айта білем.
Біреудің жүрген жоқпын жетегімен,
Біреудің үрген жоқпын айтағымен.

Аузыма Құдай салған сөзімді айттым,
Қақаған қысымды айттым, жазымды айттым.
Қаперге көп нәрсені алмадым да,
Қатерге өзім барып, өзім қайттым.

Ұл едім елім аман аттандырған,
Көп жортып, кер жотаға ат шалдырған.
Тірсегін тажалдың да қиып түсер,
Аңшыны талай көрдім қақпан құрған.

Үн-түнсіз бұғып жатқан қанды қақпан,
Сыртыңнан оқпен бірдей аңдып атқан.
Ежелден тізе қосқан осы екеуі
Сұңқарды, тұлпарды да сан құлатқан.

Жылаймын ағайынның азғанына,
Жыртылып ескі тондай тозғанына.
Ор қазып ешкімді де құлатқам жоқ,
Өкінем абайсызда озғаныма.

Бастырса зердесінің көзін Алла,
Парықсыз пенде, шіркін, сөз ұғар ма.
Өлеңнің қазынасы – кеудем менің,
Не барын өзім білем қазынамда...

Есімде. Әкеме еріп жолға шықтым,
Көрінген көкжиектен белге асықтым.
Шанаменен Шәуешекке келе жатып
Сапардың ұзақтығын алғаш ұқтым.

Сүйреген шанамызды кершолақ ат
Зулайды ұшатындай берсе қанат.
Арқамда Тарбағатай тауы қалды,
Болғайсың дегендей бір сау-саламат.

Жалғасып салған ізім жан-жақпенен,
Жер бетін содан бері шарлап келем.
Келбетін жарық дүние танып білдім,
Сырына ой жіберіп салмақпенен.

Көппенен кемдік көрмес араласқан,
Жақсыға жақын жүрдім бала жастан.
Кең жайып құшағымды жарқылдадым
Есігін адамдарға маған ашқан.

Көргенін мен де көріп сан ұрпақтың,
Іздеген керегімнің бәрін таптым.
Бөлісіп қолда барды достарыммен,
Ащының, тұщының да дәмін таттым.

Жар сүйдім, бала сүйдім ел қатарлы,
Өмірдің өзі түзу жолға салды.
Еліме еңбек етіп азды-көпті,
Менің де маңдай терім жерге тамды.

Жалғанда шыр айналып дөңгелеген,
Періште болған емес пенде деген.
Тапсын деп ырыздығын тіршіліктен,
Тәңірім таңдайыма берген өлең!

Телміріп түкпіріне қара түннің,
Қаламға сүйеніп сан таң атырдым.
Кім білсін халқым қалай бағаларын,
Өзгеше тағдыры бар әр ақынның.

Кісімін тірі жанға қас қылмаған,
Есесін жіберген жоқ ешкім маған.
Қылтасын қай қазақтың қандамаған,
Ақситқан азу тісін қасқыр заман.

Ұялап, несін айтам, көңілге мұң,
Жүректі жібек құрттай кеміргенін.
Белгісіз қанша жерге созылары
Басталған сол сапардан өмір жолым.

Күлімдеп тұрып күндерді қарсы аламын,
Сезбеген болам тағдырдың салқын қабағын.
Арнасы терең, ағыны қатты өзендей
Ағады тулап, барады зулап заманым.

Жұта алмай еркін даламның жұпар самалын,
Арманның құсын кеудеме қанша қамадым.
Туған ел үшін тамыздық етіп жанымды,
Өшкенше атым үміттің отын жағамын.

Өрнегі жұмбақ өмірге қайран қаламын,
Шешуін таппай өтермін мен де, қарағым.
Кінәлай көрме, қайтадан жалғай алмасам,
Ғайыптан бір күн үзілген гүлдің сабағын...

Пенденің қарекеті тұрмыстағы –
Аумаған тасбақаның тырмысқаны.
Алдыңда дайын тұрар қайда барсаң
Терінің сен илейтін бір пұшпағы.

Қашпайды ырыздығың бұйырған бір,
Пұшпақтың қолға тиген иін қандыр.
Ойлама толастамас, тоқтамас деп
Төбеңнен көк нөсердей құйылған нұр.

Дәуренің алтын емес тозбайтұғын,
Шоқ емес үрлей берсең қоздайтұғын.
Күлкіден көбік шашқан көңілге де
Кез келер күзгі желдей боздайтұғын.

Тірлік жоқ күн мен түндей алмаспайтын,
Пәле жоқ жердегіге жармаспайтын.
Көктегі ғайып құсы төмен түспес,
Алланың жүзі ғана шаң баспайтын...

Жүз толғанып, мың ойланып,
Жылай берме, мұңлы ақын.
Күн шыққанмен шырайланып,
Қайта келер түн жақын.

Қонбады деп бүгін бақыт,
Жабырқама, налыма.
Кеткенменен күнің батып,
Таң атады тағы да.

Тұрлауы жоқ бұл өмірдің
Таусылмайды күйбеңі.

Кімге керек жүрегіңнің
Жалын шалып күйгені?
Азап пенен сорға батқан
Емессің ғой сен ғана.

Ақ қағазға сорғалатқан
Көздің жасын сан дана.
Мұңын тыңдап жырлағанның
Жан көрмедім иліккен.

Басы айналды бұл қоғамның
Байлық пенен биліктен.
Бал тамызсаң таңдайына,
Кісі бар ма сөз ұқпақ?

Жазылған соң маңдайыңа,
Талқысына төзіп бақ!
Пенделерге тағдырың бір
Берсеңші, ақын, қол ұшын.

Ақыл-ойың қаңғырып жүр
Ақтай алмай борышын...

Күн қылтиып көрінсе ай шөгеді,
Қара бұлттың көбесін жай сөгеді.
Әлдеқашан жұғынын ит жалаған
Қаңсып жатыр жылдардың майшелегі.

Бұлдырайды елесі бұрынғының,
Жұртта қалған жүн-жұрқа жұлым-жұлым.
Көкжиектен арғыны көрсетпейді,
Құрып тастап келешек шымылдығын.

Тіл үйіріп таңдайға тамған шырын,
Емексітіп жетелер алдамшы күн.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Жанға қатер төнерін қайдан білсін
Тәтті балға қанатын малған шыбын.
Бөлеп тұрса тіршілік сәулесіне,

Бұйырған дәм таусылмас пендесіне.
Бұл жалғанның әлегін елең қылмас,
Салып қойған азапты әуресіне.
Түзу түссе Тәңірдің көзі кімге,

Күлкі ойнайды өмірдің езуінде.
Тұңғиығын тағдырдың болжау қиын,
Төңкеріліп түспесе өзі бірде...

Тышқан аңдыған түлкі қулықтың
Құлағы қайда селтимес.
Күрсініп іштен, неге мұң жұттың,
Үмітім менің жел тимес?

Жүдесең, мен де қаламын жасып,
Жүрегім қалай жырласын?
Жадырай салшы, қабағыңды ашып,
Көзімнің жасы құрғасын.

Бақыттың гүлі бүршігін жарса,
Жұпарын оның сеземін.
Егер де сенің кірпігің талса,
Талмай ма менің өзегім?

Дірілдеп тұрған сәулеңді әлсіз
Төксеңші алыс кетпейтін.
Не пайда жарық жұлдыздан сансыз
Жылуы жерге жетпейтін?..

Сөнгенше мынау кеуденің нұры
Түсерміз суға, отқа да.

Үмітпен өтер пенденің күні,
Үмітсіз – шайтан тек қана...

Дүр етіп көтерілсе көлдің құсы,
Қанатын кері тебер желдің күші.
Алмасып аласұрған көк толқынның
Жартасқа маңдай соғар алдыңғысы.

Бұрқаса көкте дауыл алай-түлей,
Сығалап бұлт астынан қарайды үрей.
Жаратқан жайдың оғын жарқылдатса,
Түседі тәубасына талай дүлей.

Сімірген айдың нұрын, күн қызуын,
Жалғанның қияр дейсің кім қызығын?
Тілейді жатса-тұрса бір Алладан
Сөнбеуін жарқыраған жұлдызының.

Туған соң жер бетінде әркім жасар,
Арттағы алдыңғының орнын басар.
Бөлісіп қысқа өмірдің қуанышын,
Кәрі шал жас баламен қалжыңдасар.

Белгісіз кімнен кейін кім өлмегі,
Қайғы да – тіршіліктің бір ермегі.
Адымың жазылмаса амал бар ма,
Тұлпардың аяғындай шідердегі?

Алдыңнан атып тұрса жарқырап таң,
Арқаңнан салмақ түсер алты батпан.
Таңдайын тағдырыңның жібітер ме
Қара су кірпігіңнен тамшылатқан?

Шықпаса жел жағыңа жанашырың,
Үзіліп жерге түсер қарашығың.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Сыйлысың сипай кетсең маңдайынан
Мұңайған бір қазақтың баласының.
Болғанда ат көтерем, түйе жауыр,

Қолтықтан бір-біріңді сүйе, бауыр.
Орнынан ешкім қайта қозғалта алмас,
Түскен соң қара жерге сүйек ауыр.

Жалғасқан дүние, алмасқан өмір,
Сырыңды қойдым ұға алмай.
Құлазыр кейде марғасқа көңіл,
Құдыққа түскен құландай.

Сағымдай алдап сырғыта бермей,
Ұстатшы ойдың ұшығын.
Шығайын сыртқа мұң жұта бермей,
Онсыз да жанмын іші мұң.

Қым-қуыт қала, қиырда дала,
Келетін кім бар мені іздеп?
Көл-көсір елес миымда ғана
Шалқиды шалқар теңіз боп.

Күрсініп кеудем ауа жұтады,
Буланды көзім дым көрмей.
Сұлбасы жұрттың қарауытады
Қаптаған қара бүргендей.

Ізіңнен қалмас әр аттағанда
Айдаһар-ажал желді өңеш.
Тұрағың сенің, Жаратқан Алла,
Аспанда, неге жерде емес?..

Жаз көшіп күлімдеген жарқын жүзді,
Қарсы алдық суық қабақ салқын күзді.
Енді өмір әкеміздей еркелетіп,
Мінгізбес мойынына еркін бізді.

Қар түскен тау жотасы ағарады,
Күн қайда бұлтқа кірген бағанағы?
Жел соқса сары қурай сұңқылдайды,
Жаз бойы қарық болған қағанағы.

Қыстаудай жасап жатқан қыстың қамын,
Көңілің тиянақтар істің бәрін.
Жылжыған мысық табан мыстан уақыт
Көрсете бастағандай тіс-тырнағын...

Лезде лаулап жанатындай
Жаным менің төкті зар.
Үлбіреген қанатындай
Көбелектің от құмар.

Жаға алмадым – жазық менде –
Жүрегіңе шамшырақ.
Төгілмесе нәзік сәуле
Таң көзінен тамшылап.

Торығасың тотықұстай
Тар қапаста қамаулы.
Қаңыраған бос ыдыстай
Көңіл түбі қараңғы.

Омырауды шаң қаппасын,
Жолға шықсам, медет бер.

Бұлдыраған нәзік сәуле арасынан мұнардың,
Көк пен жерді жалғап тұрған құдіретіңе құмармын.
Көз жұмғанша шұрқ тесік көңілімнің жыртығын
Сенің алтын жібіңменен жамайтұғын шығармын.

Сен болмасаң, аспанымды соқыр тұман тұмшалар,
Жарқыраған Ай мен Күннің қабағын да мұң шалар.
Тас түнектің түкпірінде тастай қатып жатсам да,
Медетіңді күтемін тек, менде қандай мұрша бар?

Оралып алыс күндер неге ғана,
Тынысын тыңдатпайды көне дала?
Жайнаған жұлдыздардың жанарынан
Алланың нұры жауып өліарада.

Күшіне құдіреттің таңғаласың,
Кенеттен жадыратса кең даласын.
Жамандық төніп түнгі бесігіне,
Жыландай арбамаса жан баласын.

Өртеніп өң пен түстің ортасында,
Жасайсың тіршіліктің арқасында.
Мысқалдап үміт шөлін қандырасың,
Батпандап жан азабын тартасың да.

Бір түлейін, сілкінейін,
Жалғастырып жолды қашық.
Ақ жаңбырдай сіркірейін,
Кеудемдегі шаңды басып.

Білесің ғой мән-жайымды,
Бетпақ шөлдей қалдым қаңсып.
Жібітейін таңдайымды,
Мөлдірім-ау, алдымнан шық!

Көкте жүрген кезбелердей,
Не сұрайсың көшкен бұлттан?
Жер бетінде аз ба мендей
Жоқты іздеумен бас қаңғыртқан?

Жата алмадым салқын белде,
Ат сауырын күн қақтырдым.
Таба алмаспын, бәлкім, мен де
Құпиясын жұмбақ сырдың.

Тағдыр бізді аяған ба,
Кейпімді кеп көрсең еді.
Ей, мұңлығым, сәл аялда,
Мүсіркегің келсе мені!

Мазамды алма сен менің,
Ерігіп жүрген шығарсың.
Өкініш толы кеуденің
Өксігін қайдан ұғарсың?

Дауылға кеуде тоспасаң,
Денеңді суық қарымас.

Тау асып, тасты баспасаң,
Табаның жерді танымас.
Аумаймын мен де, шамасы,
Қойшының мінген атынан.

Шоқтығым жауыр, қарашы,
Сауысқан күнде шоқыған.
Іштегі көңіл жарасы
Оқылар көздің отынан.

Үңілсе пенде баласы,
Жауырды жаба тоқыған.

Дүние сыры бір ғана Құдайға анық,
Түн айналып келеді, күн айналып.
Қайта тұнар тасыған асау өзен
Арнасынан шалқыған ылайланып.

Жыл құстарын шұбыртып жылап кеткен,
Көктем қайтып келеді шуақ төккен.
Қайталанар өмірде барлығы да,
Еш нәрсе жоқ мәңгілік тұрақ тепкен.

Қайталанар жаз бен күз кезегімен,
Қаһарлы қыс қар бүркіп өзегінен.
Қуаныш та, қайғы да сан тосады
Тар соқпақты тағдырдың кезеңінен.

Тіршіліктің тірегі – адамдықта,
Қайталанар жақсылық, жамандық та.
Сатқындық пен қастықтан көз ашпайсың,
Дос ниеті бұрылса арамдыққа.

Барлығы да кісінің пейілінде,
Қайталанар өмірдің тойы күнде.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Ұшқан бақыт басыңнан қайта қонар,
Жүрегіңді толтырып мейірімге.
Шуақ түсіп тұрғанда көктен жерге,

Қайта келер өкпелеп кеткендер де.
Қайта жібір көңілің тас боп қатқан,
Не табасың жақынды жек көргенде?
Қайда қашып ортадан кетем дейсің,

Атажұрттың төсінде мекендейсің.
Қайталанбас өмірде өзің ғана
Екі туып келмейсің, екі өлмейсің?

Қызылды-жасыл боянып өткен,
Қай жақта жүрсің, баяғы көктем.
Күлімдеп күнге қарайтын еді,
Ұйқыдан гүлдер оянып еппен.

Ұшатын еді көбелек қалқып,
Биікте құстар әуелеп шалқып.
Сарқырап сулар, жарқырап таулар,
Тіршілік біткен керемет балқып.

Адасып қалдым асыл бейнелі,
Көктемім, сенен жасыл жейделі.
Қарлығаш ұя салмайтын үйде
Тұрамын қазір, кешіргей мені!?

Сені аңсап күнде ойлана берем,
Сиқырлы, сырлы жайнаған әлем.
Қарлығаш болып қалықтап ұшып,
Сәлем айт, барсаң қайда да менен!..

Мезгілінде көктем келе қоймастан,
Қыс аяғы қыбырлайды жай басқан.
Күн күркіреп, жасын ойнап кенеттен,
Кір көйлегін ақ жаңбырмен шайды аспан.

Осындайда бір Аллаға сиынып,
Құлшынасың күпірліктен тыйылып.
Кетсе дейсің дүниені тазартып
Құдіреттің көк нөсері құйылып!..

Нұр жаумаса пенде қалай күн көрсін,
Уа, періштем, сен келмесең кім келсін?
Мүсіркесең мүскіндерді жанай ұш,
Қанатыңның ұшын сипап үлгерсін!

Тілегім ақтық өзіңнен сұрар,
Көңілім, тоқта, тоятта.
Талығып келіп көз ілген шығар,
Ұйықтасын, мұңды оятпа!

Бере ме Тәңір тілегін әр күн,
Болғанмен пенде жылауық.
Сағыныш буып жүдеді, бәлкім,
Мұңды да ая бір ауық.

Өзіне тиіп өзінің еркі,
Тынықсын түн де мүлгіген.
Саябыр тапсын сезімнің дерті
Жүректің ішін үңгіген.

Меселі қайтып, сынбасын сағы,
Қадірін білу керек қой.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Оянып кетіп жүрмесін тағы,
Әлдиле оны бөбектей.
Жанымды сол ғой жегідей жейтін

Қуалап жүріп түбінде.
Дертімді кім бар менің емдейтін
Өзіңнен басқа бүгінде?
Ырқыма көнген не қыл десем де,

Қиямын кімге жақсымды?
Мазасыз көңіл, дамылда сен де,
Қуыра бермей апшымды.

Сарғайып шөліркеген боз даладай,
Сыйғызам сағынышты сөзге қалай?
Жарқылдап төгіп өткен көк нөсердей
Көштің-ау, қайран дәурен, көзден оңай.

Төсінде ойнақтаған торғын белдің
Қадірін білмеппін ғой сол күндердің.
Кетіппін тым алыстап желген сайын
Елпілдеп жетегінде тағдыр-желдің.

Бүлкілдеп қайнап жатқан тұнық тұма,
Шіркін-ай, шыныменен ұмытты ма?
Тамшысы емес пе екен мөлдіреген,
Көзіме келе қалған тұнып мына?..

Кеткенде құлағыма жел сыбырлап,
Қайнайды өн бойымда қан шымырлап.
Неге осы туған жерді аңсай берем,
Кеудемде бозторғайдай жан шырылдап.

Түйінін шешемін деп бұл жұмбақтың,
Қаншама күліп шыққан күнді ұрлаттым.

Жылаған жүрегімді жұбата алмай,
Қосылып домбыраға күмбір қақтым.
Жауабын іздеуменен айналамнан,
Құсқа да құлақ түрдім сайрап алған.

Сылдырап сылаң қағып сайдағы су,
Ойланып жатып алды ойдағы орман.
Тілдестім тауменен де, таспенен де,
Қалмады амал-айла басқа менде.

Бұлттардан сұрап едім жылжып көшкен,
Түнеріп тұрып алды тас төбемде.

Уайымның соққан желі үскірік-ау,
Самайға сағыныштан түсті қырау.
Астында көк аспанның аласұрдым,
Тарылып қара жердің үсті мынау.

Шешімін таба қалсам әлдеқандай,
Боламын өзімді өзім алдағандай.
Түйіні бұл жұмбақтың тарқатылмас,
Бір барып топырағына аунап алмай...

Жеткізбей алыс қалған тау етегі,
Бұл күнде сағыныштың зары өтеді.
Секілді жаздың бұлты жайлаудағы,
Ойласам көздің жасы сау етеді.

Жабырқап жаным неге егілмесін,
Ауылым, түсімдесің, өңімдесің.
Қайтейін, тоқтататын дәрменім жоқ
Бұлдырап белден асқан өмір көшін.

Қарашы жүрегімнің ауырғанын,
Қаға алмай қанатымды ауырладым.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Дүр етіп ұшып кеткен бір топ құстай,
Қай жаққа ғайып болдың, бауырларым?..

Алыстап кіндік кескен жерден жырақ,
Аңсадым атам Айттан қалған, бұлақ.
Өзіңнен айырылғалы секілдімін,
Қоштасып ұшқан аққу көлден жылап.

Тіршілік кімге тұрақ таптырғандай,
Суыңа балдан тәтті кеттім қанбай.
Шомылған айдың нұры тұнығыңа
Періште түнде келіп бет жуғандай.

Бұралып биге басып балғын құрақ,
Жағаңда жатушы еді шалғын құлап.
Күрсініп көкжиекке қарай-қарай,
Бұл күнде күңгірт тартты көз бұлдырап.

Адам боп жер бетіне жаралғалы,
Дүние мың құбылды жанардағы.
Амал жоқ сылдырыңды сағынбасқа,
Жалбызың болмаған соң жағаңдағы...

Арсалаң, Сұлушоқы – жер төресі,
Өткізген балалықты өлкем осы.
Әрқашан өзіне ыстық көрінеді
Арқардың ойнақтаған кер төбесі.

Арқаның аңсағанда сай-саласын,
Жылдарға алыс қалған ой саласың.
Бозторғай боз даласын ұмыта ма,
Төсінде жұмыртқасын шайқағасын?

Қалдырған қынасында қасқыр түгін,
Білуші ем таудың сырын, тастың тілін.
Қыдырып, қызық қуып жүруші едім,
Сүзілтіп сұлу қыздай ат кірпігін.

Өзекке өкініштен шоқ тамады,
Жастықтың жәрмеңкесі тоқтағалы.
Адасқан үйірінен асау көңіл
Құлындай кісінейді ноқтадағы.

Ұяға балапандай бауыр басқан,
Бұл күнде алыстадық ауылдастан.
Жоқтыққа жомарттықпен жауап беріп,
Пейілдің қара суға балын қосқан.

Әркімге өз мекені – жер шоқтығы,
Анықтай алмас ешкім өлшеп мұны.
Жүрекке алып ұшқан ем таба алмай,
Өлерміз сағыныштан өлсек түбі.

Жарық күнді көргеніне көңіл мәз,
Жалт-жұлт етіп өте шықты өмір-жаз.
Сары күздің келгендігін хабарлап,
Көл жағалап қаңқылдайды қоңыр қаз.

Алтын шуақ елес беріп түстіктен,
Жылы жақты ойлап отыр құс біткен.
Етек-жеңін қымтанады кең дала,
Әбігер боп күзден кейін қыс күткен.

Алабұртқан аспан асты көңілсіз,
Іштен тынып, тұнжырайды көл үнсіз.
Қамыс-қурай салғыласып желменен,
Маза бермей ызыңдайды дамылсыз.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Әлдеқашан бесін ауған. Күн қайда?
Көніп алған уақыт айтқан ыңғайға.
Көмейіңе өксік келіп тығылып,

Жүрек шошып шайлығар,
Жеткен сайын сұм хабар.
Шаттық барда – қайғы бар,
Бал бар жерде – у да бар.

Запы қылған заманның
Қылығы жоқ еш құптар.
Заты қилы адамның,
Достық барда – қастық бар.

Тәңір өзі пенденің
Парасатын пайымдар.
Рас болса көргенім,
Мейір барда – қайыр бар.

Бастау көзі байланса,
Бір жұтым су мұң болар.
Дүние теріс айналса,
Қайырылып кім қарар?

Көз жіберіп қарасаң,
Не жоқ дейсің өмірде.
Бұрқылдайды қара шаң
Құлазыған көңілде...

Бірге өсіп, біте қайнап халықпенен,
Сырына сұм жалғанның қанып келем.
Күн батса табысамын қараңғымен,
Таң атса жарысамын жарықпенен.

Алмасқан сиқыр дүние күн мен түндей,
Келеді кімді туып, кімді өлтірмей?
Алысқан ауыздықпен асау тағдыр,
Қойдың-ау ыңғайыма бір келтірмей.

Кім тойған қызығы мол тәтті өмірге,
Созғанмен қол жетер ме көкте күнге?
Қоштасқан сұлу қыздай қолын бұлғап,
Ғұмырдың жастық қалды көктемінде.

Түскенде, бесін ауып, күн жамбасқа,
Сырлас жоқ сағыныш пен мұңнан басқа.
Үңілер жан табылмас оңашада
Мөлдіреп жанарыңда тұнған жасқа...

Айтыппыз дастарханға көп тілекті,
Талай той, талай думан өтті-кетті.
Жастықта бабалардың жолыменен
Жастанып таң атырдық ақ білекті.

Толқындай жар кемірген шайқап ағып,
Өтерін дүниенің байқамадық.
Інілер ізімізден қалмасын деп,
Көргенді ағалардан қайталадық.

Тимесе қысылғанда елге себі,
Аз күнгі зая кетер пенде есебі.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Бетімен қара жердің әлі талай
Тау бұзып, тасты жарып сел көшеді.
Түбінде су ағады, тас қалады,

Тұрады мың құбылып аспан әлі.
Қазақтың тал бесігі аман болса,
Тербетер әлі талай жас баланы.
Түссе де ауыр тірлік басқа қандай,

Бірлігі біздің елдің тас қамалдай.
Жерінен айырылған жұрттар қанша,
Жанарын жаспен жуып тостағандай.
Келгендер біле жүрсін жер кімдікі,

Кең байтақ атамекен – елдің құты.
Қорғаны бола алмаса ел мен жердің,
Бес тиын талтаңдаған ердің бұты...

Тәңірі тілекті бермеген соң,
Тағдырдың азабын тартасың.
Шындықтың шырайын көрмеген соң,
Тірліктің түрінен қорқасың.

Ел-жұрты еншіден құр қалған соң,
Талайлар айқасып алысқан.
Не керек жігерің құм болған соң,
Болсаң да айбатты арыстан.

Жеткізбес арманды қуғаннан соң,
Батарсың уайымға, қайғыға.
Әкеден ұл болып туғаннан соң,
Атаның жолынан айныма!

Ашу мен ызаға уланған соң,
Ащы дәм кетпейді таңдайдан.

Халқыңның бақыты ұрланған соң,
Бақытты боласың сен қайдан?

Экспромт
Сенің әкең мансапты,
Менің әкем малсақ-ты.
Сенде сарай он шақты,

Менде саулық он шақты.
Сенің әкең халықты
Қан жылатып, жер сатты.
Менің әкем маңдайдан

Тамшылатып тер сатты.
Сенің шешең мойнынан
Ағытқан жоқ моншақты.
Менің шешем қолынан

Тастаған жоқ келсапты.
Жер мен көктей қарасам,
Екі арамыз алшақ-ты.
Сен жалайсың бармақты,

Мен сорамын саусақты.
Саусағымнан сорған сор
Қабырғамды қаусатты.
Аққан байлық сай тапты,

Байдың көңілі жай тапты.
Балпаң-балпаң басасың,
Бай баласы, байпақты.
Байпағым бар екен деп,

Таптай берме Байтақты!
Көлденеңнен ит қосқан
Тоқтат енді айтақты.
Мына заман ырқыңа

Н е с і п б е к А Й Т О В
Шала молда дін бұзар,
Шала қазақ тіл бұзар,
Елді бұзған дәл сендей

Алысты жүйрік көңіл арман етер,
Адымдап оған қайсы пенде жетер?
Қанаты қайрылғанша қайран үміт,
Құйындай жел көтерген дөңгелетер.

Таңдайың татпағанның бәрі таңсық,
Жүрегің жоқ нәрсеге шөлдеп өтер.
Жатса да асып-тасып сабасында,
Көктегі бұлттан тамшы көл дәметер.

Қызығын ұзартам деп қысқа өмірдің,
Әуреге тізгін бердім мен де бекер.
Күнгейге түскен қардай ғұмыр, шіркін,
Қызғанда күннің көзі демде кетер...

Шіркін-ай, неткен ғажап мына жалған,
Жаудырап көз алдымда тұна қалған.
Әп-сәтте күлімсіреп шыға келді
Көк аспан жаңа ғана жылап алған.

Алысты жақындатып жайнаған күн,
Жарқырап кетті бәрі айналамның.
Ашылып көңілімнің күйсандығы,
Келіп тұр бұлбұл құстай сайрап алғым.

Арылып көкжиек те мұнарынан,
Ап-айқын көрінеді тым арыдан.
Тұныққа шөліркеген қос жанарым
Сусындап шыға алмай тұр құмарынан.

Тау тұнық, орман тұнық, көл де тұнық,
Жібектей желпіп өткен жел де тұнық.
Ішінде мөлдіреген дүниенің,
Дариға, тұра берсем тербетіліп...

Көшеден кезіктірдім бір бұралқы,
Соншалық аянышты мұңлы қалпы.
Көңілім алай-дүлей бола қалды,
Боранға айналғандай күннің арты.

Қабысқан қос бүйірі үңірейіп,
Тастаған итаяқтай түбін ойып.
Секілді шүңет қасық сынап құйған,
Байғұстың көзі кеткен шүңірейіп.

Қолыңа жаутаң-жаутаң телмеңдейді,
Қуғанға, зекігенге мән бермейді.
Ұрыдай тығып кеткен заты қалған,
Көрінген күресінге өңмеңдейді.

Үйге әкеп байлап едім қыңсылады,
Тарыдай көз жасы тұр ыршығалы.
Тамағын тойдырсам да тыншымады,
Жақпады жіптің мойнын қыршығаны.

Сұмдықтай көрінді оған мұндай шара,
Босаттым, көнбес тіпті жүндей саба.
Өз басын өзі сұрап алғандай боп,
Бүлкілдеп бара жатты бір бейшара...

Кештік дәурен қайран бастан,
Суық қабақ, жат бауыр.
Ит боп қапқан кей жолдастан
Үрмеген ит тәп-тәуір.

Жаманнан кім жапа көрмес
Көңіліңнен дәм татқан.
Арамзалар опа бермес
Арсыз туып, ант атқан.

Шаңның ұшын жел созғанда,
Құйын көкке шабады.
Заман азып, ел тозғанда,
Ит иесін қабады.

Өткен өмір түс емес пе,
Жүз құбылған жалғанда.
Иттің бары түседі еске,
Балағыңнан алғанда.

Сорлы болған пиғылынан
Байғұсқа шыр жұқпайды.
Май құйсаң да құйрығынан,
Иттен бөрі шықпайды.

Жағам бүтін көрінгенмен, жырым-жырым балағым,
Оған бола мүсіркеме, жабырқама, қарағым.
Балақ тұр ғой, шұрқ тесік толып жатыр балтырда,
Кесірінен қабағанның тісі батқан жараның.

Ажыратқан алауыздық ағайынның арасын,
Аттан түспей аралап жүр Алты Алаштың баласын.

Бұғып келіп ту сыртыңнан оқ атқанды көргенде,
Ашық келіп ала түскен итке разы боласың.
Жалған күліп, жақыныңсып ашылғанмен құшағы,
Жең ішінде жасырулы жәдігөйдің пышағы.

Даяшыдай құрақ ұшып бір қапыңды тапқанша,
Керек болса, тізе бүгіп, аяғыңды құшады.
Жақсылық пен рақымға адам қашан жариды?
Қара ниет қар боратса, жаныңды ызғар қариды.

Басыңа күн туа қалса, бұралқы да басынып,
Шидің түбі құрығандай іргеңе кеп сариды.
Екі жүзді, айыр тілді бет-бейнесін кескіндеп,
Кім айта алар сұм жалғанның жұмбақ сырын шештім деп?

Шексіз әлем, түпсіз терең тылсымменен тілдескен
Әулиенің көзін көріп, қолын алған ешкім жоқ...

Ей, жігітім, именбе
Қанат ұшы күйгенге.
Әділеттің басына
Қиянат кеп сигенге.

Көне берме отқа сап,
Тобылғыдай игенге.
Төбесінен жай түсір,
Табанында иленбе!

Назаланып қайтесің
Қу тіршілік күйбеңге.
Дүние кетпес осымен,
Айналаңнан жиренбе!

Алақтайды тажал да
Ажал қабақ түйгенде.
Патша сүйген құл – залым,
Сүйен Алла сүйгенге!..

Әр түрлі ала-құла жұрт жиылған
Бұл тойға қайдан келдім тұтқиылдан?
Біреулер төңкерді де, теуіп кетті
Көңілдің тостағанын сүт құйылған.

Қазаққа келгенменен пішіндері,
Қазақша бір ауыз сөз түсінбеді.
Бүйрегі шіркіндердің бүлк етпейді,
Білмедім, не бәлекет ішіндегі?

Жас тұнып жанарыма жас ботадай,
Өлеңнен тілген едім таспа талай.
Төгілтіп жыр оқып ем алдарында,
Бетіме бажырайды тасбақадай.

Соғады суық ызғар сөздерінен,
Жылылық көре алмадым көздерінен.
Қарадым мен де оларға ажырайып,
Қалдырмай кесірлерді өз жөнімен?..

Іші арзан, жандар екен сырты құнды,
Болмадық кісінескен жылқы құрлы.
Үн-түнсіз бұрылдым да жүре бердім,
Жасырып жұлықтағы жыртығымды...

Айналып арман құсы қонды жерге,
Шым-шымдап шымырлайды шерлі кеуде.
Асуға көз жіберсем – қарлы боран,
Көк тайғақ, қия беткей келдік өрге.

Жоқ шығар таусылмас жол, таймас табан,
Артықпыз алдыңғы өткен қай қасқадан?
Не керек, көп алдында кердең басып,
Болмасақ серке құрлы қой бастаған...

Қара жерде қарап жүріп қайғырдым,
Аманында аспандағы ай-күннің.
Темір торда зарығады мұңайып,
Кәрі арыстан күнін кешіп маймылдың.

Сол арыстан секілдімін кейде мен,
Тар қапаста туған тілде сөйлеген.
Тәңір жазып, темір тордан шығарып,
Кең далаға қоя берсең, қой демен!..

Аударып назарымның бәрін соған,
Кезім көп табиғатқа таңырқаған.
Жайнап тұр күн астында кең дүние,
Жанымды жадыратып жабырқаған.

Тап-таза дала төсі тұнық қандай,
Дауылды шаң көтерген ұмытқандай.
Құстар да қалықтайды биік шалқып,
Қадірін тыныштықтың шын ұққандай.

Жете алмай қолын созған көңіл талай,
Ақша бұлт үлпілдейді ақ ұлпадай.
Аспанда емін-еркін шарласын деп,
Бостандық берген оған Тәңір солай.

Көргеннің бәрі қызық тірі адамға,
Бұлт қонбас шақырғанмен, сірә, қолға.
Пендедей тірлігіне тәуба қылған,
Жел қуған тағдырына разы ол да.

Көк телегей айдындамын,
Жалғыз өзім зарығатын.
Кім үшін мен қайғырамын,
Кім бар мені сағынатын?

Дж. Байрон
Ей, перизат, сенемісің,
Сенсің жанның әздегі.
Төккен жасын көремісің

Жүрегімнің көздегі?
Қайғы деген бір қанішер
Өзі жұтар өз басын.
Сені іздеумен мұңлы Әлішер

Сорғалатты көз жасын.
Ұқсадың да аспандағы
Жарқыраған сен айға,
Оу, бақыттың қасқалдағы,

Ұстатпадың Абайға.
Таптырмайсың ғұмыры енді,
Тұңғиыққа түстің бе?
Байрон байғұс күңіренді

Көк теңіздің үстінде.
Өмір екі келмейді ерге,
Өлім барда қаскүнем.
Сені аңсаумен Сергейлер де

Болып кеткен маскүнем.
Шырмалмаған пенде бар ма
Сиқырлаған торыңа?
Әлде сені берген Алла

Қалай тірі жүре алам мен,
Елесіңді көпсінсең?
Жаратқанға жылағанмен,
Жер бетінде жоқсың сен!

Арманымды сеземісің, аяулым,
Аққан судай күндіз-түні ояумын.
Бір ғаламат ғұмыр кешіп жүремін
Арасында мың құбылған бояудың.

Бір ғажайып бал жұтамын түнімен
Бұлбұл құстың тамылжыған тілінен.
Менің көзім саған қарап тұрады
Бүршік атқан алма ағаштың гүлінен.

Бір керемет жоқты іздеумен мен жүрем,
Зеңгір көктен саған сұрап зер кілем.
Сайрап жатқан құс жолына құмартып,
Тұңғиықтың түкпіріне телмірем.

Сағымдардың сүзгісінен жүз өткен
Мен бір сәуле аспан астын күзеткен.
Жаратқанға жалшы болып жүремін,
Аруақтарға есік ашып ізетпен.

Рухының рахатына бөлеген,
Ғұмыр, шіркін, қызық еді не деген!
Таң сарғайса, сорғалаған жұлдыздай
Саған қарай салып ұрып жөнелем.

Ойларымды арқалаумен мың батпан,
Әйтеуір мен келе жатам бір жақтан.
Керқұла атты Кендебайдай мұңайып,
Алтын құйрық құлындарын ұрлатқан.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Таң алдында талығып мен қайтамын,
Оның бәрін саған несін айтамын.
Ептеп келіп сені ғана оятам,

Сарсаңға салған сұм жалған,
Болмады дейсің кімге арман?
Күрсінер күзгі жапырақ,
Бүршікті көрсе бүр жарған.

Тиянақ таппай көңілге,
Күндерім қанша мұңданған.
Жынданып кетсем таңданба,
Тағдыр ғой қалған Біржаннан.

Ойнаған қызыл отпенен
Өзімді кейде жек көрем.
Жалт ете түсті бір сағым
Жасымда қуып жетпеген.

Тәтті едің неткен, жастық шақ,
Таңдайдан дәмі кетпеген?
Жауқазын болғам мен дағы,
Жамылып қарды көктеген.

Сарғайып жасыл маңайым,
Сарыуайым түсті ептеген.
Жылытам тоңған жүректі
Іштегі қалған шоқпенен.

Базарлы, шулы дүние
Басынан кімнің өтпеген?
Өкшесі қатты тіршілік
Өзектен кімді теппеген?

Соны ойлап мынау ғаламға
Қараптап-қарап кектенем.
Тонатып нәзік жанымды,
Сүрдім бе ғұмыр текке мен?

Түсінсең сөздің астарын,
Ұғарсың жайды көптеген.
Шіркін-ай, шерлі кеудеме
Үңілер кім бар деп келем?

Айыпқа, қалқам, бұйырма,
Ақын жоқ сырын төкпеген.
Алдай сал сәби жүректі,
Маңдайдан сипап еппенен...

Көз ұшында толқыған
Көкжиекке талпынам.
Жеткізбейді дүние
Дариядай шалқыған.

Аққу құста арман жоқ
Аспан-көкте қалқыған.
Қайран, көңіл, қайтейін,
Ыстық жалын шарпыған?

Жоқты аңсаймын – шарқ ұрам,
Шаршап бірақ алқынам.
Тағдырыма алаңмын
Тағатымды сарқыған.

Қаз қаңқылдар көлінде,
Құлан ойнар шөлінде.
Тарылмасын тынысың,
Қазағым, өз жеріңде.

Қысым түссе жаныңа,
Жарты құртты бөліп же.
Ала қойдың жүніндей,
Бірақ өзің бөлінбе!

Бас-аяғың бірікпей,
Бүтіндік жоқ еліңде.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Ит тұмсығы өтпейді
Ну орманға тегінде.
Бітік өскен бұта да

Жел жібермес көбінде.
Ортаң ойық көрінсе,
Жыртылғанды жама да,
Жарылғанды желімде!

Туған балаң бесікте,
Тумағаны – беліңде.
Болашағы – аманат
Бәйбіше мен келінге.

Күңіренбесін десеңіз
Ата-бабаң көрінде,
Отбасыңа ие бол
Отырғанда төріңде.

Өз қағыңнан жерінбе,
Өз қаныңа тебінбе!
Содан жақын жоқ саған
Бұл жалғанның шебінде.

Өз қолыңмен өрт салма
Өзің еккен егінге!
Алтын буы арбайды,
Дүние жолдас болмайды,

Оранасың небәрі
Екі шаршы кебінге...

Жігіт едік өрімдей
Түскен талай тартысқа.
Алты күндей көрінбей,
Келіп қаппыз алпысқа.

Көңіл құрғыр тоймайды,
Қанат қағып әр тұсқа.
Іш қазандай қайнайды
Шықпаған соң жан тысқа...

Мен дағы ең алдымен күнге сенем,
Кенеттен күн тұтылса, кімге сенем?
От сөнсе ошақтағы лапылдаған,
Көсеудей қор боламын күл көсеген.

Сонан соң үлбіреген гүлге сенем,
Сенбесем нәзік гүлге, кімге сенем?
Тәңірім, таусылмайтын бақыт сыйла,
Бал жұтқан баларадай бір кеседен.

Тұңғиық көз жіберсем замандарға,
Сенбеске амалым жоқ адамдарға.
Түбінде бір екен ғой кіндігіміз,
Қыбырлап Жер-анадан жаралғанда.

Сенбесем дұшпаныма, досыма да,
Түнерген аспан жайнап ашыла ма?
Сеніңдер бір-біріңе, ей, адамдар,
Сендерден тілейтінім осы ғана..

Көңілім аласұрып көкке өрлеген,
Күлікпін күнде шауып көп терлеген.
Мен дағы өлеңдегі бір патшамын,
Отыз жыл тақымынан тақ бермеген.

Жарысып дауылменен, құйынменен,
Асудан астым талай қиын деген.
Ит қосып, алдымды орап әуре қылды
Кейбіреу көк есектің миын жеген.

Тұнықтан қанып ішіп ел шөлдеген,
Қызықтың бәрін көрдім көрсем деген.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Алайда дүниенің бас-аяғы
Бір сенің көргеніңмен өлшенбеген.
Уақыттың у жұтқызса жылдамдығы,

Пенденің өкінбейді мыңнан бірі.
Теңесер көргенің мен көрмегенің
Көзіңді біржолата жұмған күні.

Біреу ерте, біреу кеш –
Бұл жалғанда кім өлмес?
Қысқа өмірде болғайсың
Бір-біріңе тілеулес.

Тұсау ұзын, шідер бос
Болғанымен түк өнбес.
Тар ноқтасы тағдырдың
Ешкімді еркін жібермес.

Таң атады, күн шығады,
Құбылмаса Көк Тәңірі.
Тыныс жетпей тұншығады
Тас астында шөп тамыры.

Шырылдайды босқа жылап,
Оята алмай тау сілемін.
Жоқ қой, әттең, таста құлақ
Еститұғын даусын оның...

Аспан асты ашықта,
Көзіңді сал қашыққа.
Қарауытса көкжиек,
Түн келеді, асықпа.

Күйбеңдеген тұрмыста,
Түн ұзарса, күн қысқа.
Көргенің көп болғанмен,
Көңілде жоқ бір нұсқа.

«Өгіз аттай желмейді,
Өткен қайта келмейді».
Тас санасаң, құм санап,
Заман ырық бермейді.

Тағдыр дәйім күшінде,
Қасарысқан пішінде.
Бірге өлгенің өзің де,
Арман өлсе ішіңде.

Айтсаң ғана зар шығар,
Тіліңнен у тамшылар.
Тән шыдаса шыдар-ау,
Қайтіп бірақ жан шыдар?!

Аймалап шуақ маңдайын өпсе,
Түнерген жартас жадырар.
Тамыры сусап, таңдайы кепсе,
Жапырақ біткен жабығар.

Жабырқап, жұртым, налыма бекер,
Мейірімге шөлің қанбаса.
Алланың нұры бәріңе жетер,
Адамның нұры болмаса...

Менде бір Теңдік деген іні болған,
Жүрегі мәңгілікке тыным алған.
Салмағы қасіреттің оған жеңіл,
Артында маған ауыр тірі қалған.

Ойласам есіме алып сол інімді,
Өксіген баса алмаймын солығымды.
Ол кезде қара сирақ бала едім мен,
Қажаған қара балшық тобығымды.

Білмеймін нәубет келді нендей ғана,
Себебін қайдан ұқсын мендей бала.
Ажалдың ащы дәмін тұңғыш таттым,
Жазған соң маңдайға да, таңдайға да.

Туып ек Тарбағатай бөктерінде,
Атадан қалған үйдің қақ төрінде.
Томпиған қоян жонды сұр топырақ
Үн-түнсіз қала берді кеткенімде.

Ол үшін таң атпайды, күн батпайды,
Оралып іздеп бардым, тіл қатпайды.
Таба алмай бір тиянақ мендік ғұмыр,
Сынаптың тамшысындай сырғақтайды.

Менде бір Теңдік деген іні болған,
Жүрегі мәңгілікке тыным алған.
Менімен бірге сөнер сағынышым,
Тартылып темекідей күлі қалған.

Әкем Тұрысбек пен шешем Бәйкенге
Астында көк аспанның мөлдіреген
Анам жоқ ақ жаулығы желбіреген.
Әкемнің құр сүлдері қалқияды,

Қарттардың қатарында селдіреген.
Бақиға бірі кетті, бірі – мұнда:
Шал байғұс кәріліктің құрығында.
Кемпірі мызғып жатыр қара жердің

Қақпағы қайта ашылмас құдығында.
Тірліктен орын тауып ең керекті,
Қос жетім қатар жүріп еңбек етті.
Қой бақты, шалғы шапты, орақ орды,

Шаруасын шырқ үйіріп дөңгелетті.
Аямай бір-бірінен бар көмекті,
Бесігін ұл-қызының тербеп өтті.
Төккен тер, тартқан бейнет арқасында

Бастары босағадан төрге жетті.
Ешкімге ақыларын жегізбеді,
Ешкімге «Әй, кәпір-ай!» дегізбеді.
Көтерген он үш құрсақ қайран шешем,

Ғұмыры бала болды емізгені.
Жақсыдан жаралған соң негіздері,
Өмірдің өзегінен нәр іздеді.
Жайылған ақ дастархан кісі келсе,

Анамның ақ пейілі тәрізді еді.
Заманда арлы-берлі ел шұбаған,
Жолаушы мінген атын қамшылаған.
Қонақтан арылмайтын күндіз-түні

Н е с і п б е к А Й Т О В
Жаманның ақыл-есі – тамағында,
Жақсының ықыласы – қабағында.
«Қырықтың бірі – Қызыр» деген рас,

Қазақтың бақ-береке қонағында.
Жаңылмай әке-шешем сол дәстүрден,
Сыйласа білді көппен жап-жас күннен.
Шашылған Қарабайдың жылқысындай,

Шіріген байлық түбі қалмас кімнен?
Қызығын бірге көріп қысқа өмірдің,
Шалқыды қанатында құс көңілдің.
Солардың тұла бойы тұңғышы боп,

Шырылдап қара жерге түскен ұлмын.
Әкемдей кершолақпен шапқылаған,
Тағдырды мен де кештім жақсы-жаман.
Он үштен тірі жүрген тоғыз бала,

Мың тәуба, осы күнге жеттік аман.
Көл-көсір кең тіршілік анам барда,
Кенеттен тарылғандай амал бар ма?
Анамның алақаны жұмсақ еді-ау

Майда ескен мамырдағы самалдан да.
Жан сырын жеткізе алмас сарқып адам,
Жалғанда сағыныштың дерті жаман.
Жайдары жаздың таңы секілді еді-ау

Анамның ақ маңдайы жарқыраған.
Қайтейін, келмейді анам енді маған,
Әке отыр қалт-құлт етіп қалжыраған.
Өксимін оңашада ауық-ауық,

Баладай бесігінде көп жылаған.
Ажалдың айласы мен сұмдығы көп,
Алады кімді болсын бір күні кеп.
Әзірге шал мен кемпір тұрып жатыр

Н е с і п б е к А Й Т О В
Кетпейді өле-өлгенше білемін мен,
Бейнесі орын алған жүрегімнен.
Елеске айналды да көз алдымда,

«Іліндім құрығына кәріліктің,
Барады еті қашып бәр жіліктің.
Шарлаған қазақ жерін қайран басым,
Түбіне түсерсің-ау құр құдықтың,

Түбіне түскеннен соң құр құдықтың,
Құнына татымассың бір шыбықтың».
Ақындай қызыл тілмен сөз күреген,
Әкетай, осылай деп жаздың өлең.

Жылдардың жүгі жаншып езгілеген,
Осы екен есіл ғұмыр тозды деген.
Жамырап қонған қоныс, жүрген жерің,
Жас буды жанарымды бірден менің.

Жалғанда жоқтығыңды шын сезініп,
Секілді тоңған торғай дірдеңдедім.
Ажалға амал бар ма – Хақтың ісі,
Тірліктің сөгілмейтін жоқ тігісі.

Қарадым қыр басына қайта-қайта,
Көрінген өзің бе деп атты кісі.
Жол түсіп келген сайын Сартауқұмға,
Елесің салар мені сарсаң мұңға.

Қадірлі қонағыңдай күтіп алып,
Күлімдеп тұрушы едің қарсы алдымда.

Сөзіңнен санадағы өмір маздап,
Өткеннің отырушы ең бәрін қозғап.

Тиянақ таппай тұрмын кең даладан,
Зар болып көлеңкеңе жаным боздап.
Құлазып атамекен, өскен өңір,
Басынан талайлардың көшкен өмір.

Қасымнан қайта шыға қалатындай,
Іздеймін таңертең де, кешке де бір.
Әулеттің иесі едің ел құраған,
Білемін оралмайсың енді маған.

Ізіңе басып өткен куә болып,
Шарлаған, шиырлаған қалды далаң.
Сарқылып сарқыраған бал бұлағым,
Сүйенер арқамдағы тау, құладың.

Жоқ қазір мені күтіп өзің барда
Ерттеулі тұратұғын арғымағым!..
Алаңсыз еркелікке орын қалмай,
Әп-сәтте кең дүнием тарылғандай.

Түстің-ау от пен суға, қайран әке,
Шырылдап мен дегенде жаның қалмай!..
Білдім бе, қадіріңді білмедім бе?
Жауапсыз бір сұрақ тұр сұм көңілде.

Жаныңды жабырқатсам, кешіргейсің,
Жын қуып, желге мініп жүргенімде.
Өмірдің басы – сайран, аяғы – жым,
Айтқаны тура келді баяғының.

Соққысы кімге болсын ауыр тиер
Тағдырдың тастан қатты таяғының...

Құрманбай Толыбаевтың рухына
Жан едің жібек мінез, майда қоңыр,
Жан аға, сенен де өтті-ау қайран өмір.
Сыздайды сыр алдырып жүрек, шіркін,

Түскенде жақсы күндер ойға небір.
Шыдаған қиындыққа көнбіс ағам,
Сабаздар некен-саяқ сен құсаған.
Оралмас биік шыңға кеттің шығып,

Жетер ме созсам қолым енді саған?!
Жазушы ең солдан оңға, оңнан солға,
Қағазға үңілуші ең таңнан таңға.
Түбіне мына дүние жеткізбеді-ау,

Теңіздей тебіреніп толғансаң да.
Сағымдай көкжиекте бұлдыраған,
Тар соқпақ өмір жолың мың бұралаң.
Сіркіреп ауық-ауық тұрушы еді

Төбеңде тағдыр бұлты тұнжыраған.
Өткеріп көзден өмір елестерін,
Есімде талай кеште кеңескенің.
Жас алып жанарыңа отырушы ең,

Сағынтса Омарғазы, Дәнештерің.
Өксігі өзекті өртеп қайран жердің,
Жағасын еске алушы ең Сайрам көлдің.
Тартушы ең бар қазақты бауырыңа,

Демеуші ең қай рудан, қайдан келдің.
Келген соң бұл дүниеге өсесің де,
Табанға тағдыр кілем төсесін бе?
Асының жайлауында туыпсың да,

Ілінбей қызыл қытай пышағына,
Оралдың атамекен құшағына.
Оқыдың, отау тіктің, төрге шықтың,
Көнбестен қатал тұрмыс тұсауына.

Екшейді өмір өзі кім қандайын,
Сыйлады білген қазақ Құрманбайын.
Үстінен көш өтсе де мыңқ етпейтін,
Қайыспас қара нарым, кең маңдайым!

Кең қолтық, мырза мінез, момын ағам,
Ізіңнің үлгі еді ғой бәрі маған.
Отыз жыл қасыңа еріп еркеледім,
Болдым да әрі бауырың, әрі балаң.

Ойлапсың ұлттың қамын бала жастан,
Кезің көп қиянатпен жағаласқан.
Кісілік көкірегің толып тұрған,
Құдайдың қазынасы едің маған ашқан.

Үйіңде қаламың тұр тыным алған,
Шығатын өзің жоқсың күліп алдан.
Біздерді енді қайта кезіктірмес
Ортада ажал деген ұлы қорған.

Көнбеске амал бар ма мәңгі бұған,
Артыңда медет болып қалды мұраң.
Кіршіксіз жаны таза, жайсаң аға,
Іздеймін елесіңді таң нұрынан!

Өзекті өртеп шыжғырады мұң шоғы,
Аттырмай-ақ білер дейсің кім соны?
Қалың елді жұртқа тастап тағы да,
Белден асты бұлаңдаған жыл соңы.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Елтігенмен елесіне еліктеп,
Келер күннен халқым менің не күтпек?
Жыл айналса, ағайынды жеті жұт

Жетіп келер бір-біріне серік боп.
Қалжыраған көптің қамын кім ойлар,
Көңіл түбін үңгіп жатқан үрей бар.
Ақ бесіктің үкісіндей үмітім,

Сен үзілсең, босағамда жын ойнар.
Сайтан көзі тереземнен сығалап,
Үйге кірер сұмпайылар сұғанақ.
Түскен кезде ортасына екі оттың,

Адасқанның көрген күні күн емес,
Қаңғырған жан қайда барып түнемес?
Қайыршының күркесінің шамындай,
Жер түбінен жылтырайды бір елес.

Қайыры жоқ қу тірліктің сәулесін
Қуа берсең құр бекерге әуресің.
Басың еркін болсын десең, бауырым,
Биік ұста намысыңның кеудесін.

Бұға берсең зұлымнан да, зордан да,
Құтылмайсың азаптан да, сордан да.
Бүктетіліп атыларсың бір күні,
Кеудеңе – кек, көзіңе қан толғанда.

Ей, жолаушы, жолың болсын әлдеқайда асыққан,
Сыңайың бар суыт жүріп, келе жатқан қашықтан.
Жортқан жанға бұйырады түзден ғана ырыздық,
Сәл аялдап, дәм татып кет мынау қара лашықтан.

Тіршіліктің мұндай сәті келе бермес ұдайы,
Атыңнан түс, беліңді шеш, қонағым бол құдайы.
Пенде тұр ғой мейманына қызмет еткен пайғамбар,
Бәйек болып, мың бүгіліп, зыр жүгіріп жұбайы.

Көкшолақпен көктей өтіп қазақтың кең даласын,
Алды-артыңа қарамастан, қайда шауып барасың?
Мына жолдың бас-аяғын көзбен көрген ешкім жоқ
Мәңгі бақи сабылдырған адамзаттың баласын.

Күймесіне қоңыраулатып қос арғымақ жеккеннің
Осы жолмен құйындатып өткендерін көп көрдім.
Жаяу қалып бір-біріне жете алмаған мұңлықтар
Зар жылаған сәлем жолдап қанатынан кептердің.

Атың арып, тоның тозып, сергелдеңге түстің бе,
Шалдыққанда, шөл қысқанда сусын тауып іштің бе?
Таңырқама қаны бұзық қарақшыға кезіксең,
Өмір деген қатері көп күре жолдың үстінде.

Барар жерге аман-есен тірегенше ат басын,
Көлденеңнің қырсығынан Тәңір өзі сақтасын.
Бәле-жала, байқамасаң, балағыңнан кіреді,
Қоржыныңда ширатылып шұбар жылан жатпасын.

Тиянақсыз бұл ғұмырда тағдыр бәрін билемек,
Қайыршы да жолға шығар құр сүлдерін сүйрелеп.
Айдалада домаланып басы қалған талайдың
Сақалына құжынаған шыбын-шіркей үймелеп.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Сенделгенше сағым қуып сүрлеу-соқпақ ізбенен,
Сұхбат құрып, көңіл көтер біразырақ бізбенен.
Сен ғана емес жұмбақ сырлы, жолы қиын жалғанда,

Тұран Жолай ханның тоқалы,
Қытай патшасының қызы Шаңгүлдің сіңлісіне хаты.
Ж.с. 589 жылы
Таң атады, күн батады,

Өмір сырғып жатады.
Қара түнге малынады
Таңның алтын шапағы.
Көктем менен күз алмасар,

Тірлік заңы жалғасар.
Үлбіреген қызыл гүлді
Үсік шалып, қар басар.
Дүние опа таптырмайды,

Байлық мәңгі тұрмайды.
Бір күн сынар быт-шыт болып,
Шөлмек мың күн сынбайды.
Дәурен тайса алшаң басар,

Қасыңдағы жан қашар.
Кедейшілік – қабаған ит,
Етегіңе жармасар.
Бүгін шалқып, шаттанасың,

Бал шарапқа қанасың.
Бәлкім ертең лапылдаған
Қайғы отына жанасың.

Бұлт шақырып күн ашықта,
Көкірегіңді тасытпа.
Шолжаңдаған патша қызы,
Күң боласың, асықпа!

Ақ орданың еркесі едім,
Ақ мамықтан төсегім.
Мүсәпірмін енді, міне,
Көрген түстей кешегім.

Жақындайды кім қасыма,
Қарап көздің жасына?
Жылай-жылай қырау түсті
Мақпал қара шашыма.

Не келмейді қыз басына,
Мені көрсең, шошыма.
Тулап жығып, тастап кетер
Асау тағдыр осы да...

Жазбасаң бұл өлеңді аш қалардай,
Уа, Жәке, жүгірмейсің басқалардай.
Сарқыты жыраулардың жалғыз өзің,
Әр сөзің алынбайтын тас қамалдай.

Жасаурап екі көзің тостағандай,
Жаныңды қырау шала бастағандай.
Көрінер топқа түссең күндік жерден,
Сендегі жырға біткен қасқа маңдай.

Ақынның бағы да өлең, соры да өлең,
Тағдырдың өзі жазған қолыменен.
Тарта бер адамзатты адастырмас
Абайдың салып кеткен жолыменен!..

Көзді алдап әшекейі жылтыраған,
Қия алмас жас дәуренді шіркін адам.
Өлеңнің ойнақ салып жайлауында,
Су ішкен інім едің бір тұмадан.

Жылдардың жапырағын жұлқылаған,
Заманның жел сапырған құлқы жаман.
Ақ қаптал алпыс деген атқа міндің,
Тұяғы тасқа тисе сырқыраған.

Болсын деп ұлтым есен, жұртым аман,
Жаныңды түсінемін шырқыраған.
Анаңнан айналайын сені тапқан,
Жырыңнан жусан иісі бұрқыраған.

Ақын жоқ десем болмас сенен мықты,
Қай тұлпар көп тұғырды елең қыпты?
Үңілтіп тұнығына бала күннен,
Ұқтырған Ертіс-анаң тереңдікті.

Қаныңа сіңіргенсің тау мінезін,
Алтайсың сөйлеп кетсең жалғыз өзің.
Даланың дархандығы жүрегіңде,
Данаға айналатын келді кезің.

Көрсең де сан қызықты серілікпен,
Көрмедің жеңіл тартып, желігіп сен.
Асулар алдыңда әлі асқақтаған,
Ғасырлар алдыңда әлі сені күткен.

Тәңірдің бергеніне қуанасың,
Біреудің жеген жоқсың сыбағасын.
Өзіңнен үлкендерге Ұлқашсың да,
Өзіңнен кішілерге Ұлы-ағасың!

Жаманға жақын кел деп кім жалынсын,
Жақсының барлығына шын бауырсың.
Өлеңнен өн бойыңды құя салған,
Еліңнің тілегіне туған ұлсың!

Әкең тартып домбыра, өзің қалам ұстадың,
Көріп өстің көкөзек кер заманның қыспағын.
Қара пышақ жалғанда қын түбінде қалған ба,
Сертке соққан семсері сенсің шебер ұстаның!

Ертегідей есіңде Емілдегі қыстағың,
Мекен еттің пейіштей кең даланың пұшпағын.
Балапан қаз секілді бергі бетке өткен соң,
Алакөлге белгілі қонғаның мен ұшқаның.

Мың құбылған көрдің бе дүниенің мыстанын,
Көк түтінге ендің де көкіректі ыстадың.
Көз алдыда кешегі көлдей кешіп көшені,
Сейіл сері атанып, айдай ару құшқаның!

Өмір деген, ойласаң, өте шығар қысқа күн,
Алматыда досың көп, жоқ бірақ та дұшпаның.
Ұлы бабаң Қабанбай қуса қалың қалмақты,
Үркіте алмай сен жүрсің жаудың қара тышқанын...

Өле-өлгенше тарқамас көңілдегі құштарың,
Өрнегіне ғашықсың елудегі нұсқаның.
Күдеріңді үзбейсің көк тұлпардан, бауырым,
Жұртта қалған іздейсің алтын ердің пыстанын!..

Сағыныш ұялатқан ішіңе мұң,
Жаныңды түсінемін, түсінемін.
Құлындай үйірінен бөлек кеткен,
Сен мені көре сала кісінедің.

Байқашы, сен де қасқа, мен де қасқа,
Бұртиып бетке біткен мең де басқа.
Танылмай топ ішінен тұра алмайды,
Қасқа боп жаралған соң пенде баста.

Бұйырған оқшау тағдыр қасқаларға,
Қайтеміз айта беріп басқаларға.
Қия алмай туған жермен қоштасқанбыз,
Тамшылап көздің жасы тостағанға.

Таң атса өмір өтер күн кешкіріп,
Қайғы мен қуанышты мінгестіріп.
Жүресің әр күн сайын мен көрмеген
Текестің тауларымен тілдестіріп.

Күрсініп, кісінеме, қасқа құлын,
Білемін қасқалардың басқалығын.
Бетінде піскен сүттің қаймақ болсаң,
Мен оның түбіндегі қаспағымын.

Әуел бастан дәмді астың тұз – анасы,
Сөздің дәмі – қазақтың Мұзағасы!
Бұл жалғанның онсыз да қиыры жоқ,
Ортамыздан, Мұзаға, ұзамашы!

* * *
Торуда қауіп-қатер, қырғын әлі,
Ойласаң, жігеріңді құм қылады.
Шығады жеңнен кіріп, балағыңнан

Сумаңдап жауыздықтың сұр жыланы.
* * *
Талайлар байлық пенен тақты ойлаған,
Өз жұртын өгейсініп қақпайлаған –

Ел көзі ерге түсер ең алдымен,
Биліктің қазығына ат байлаған.
* * *
Арбаса билік буы, қыздың лебі,

Азамат ел үмітін үздіргені.
Пенденің періштесі некен-саяқ,
Асты-үстін дүниенің біз білгелі.
* * *

Тартылып шалқар тірлік қақ суындай,
Азаптың ащы дәмін таттық удай.
Тіккенше азаттықтың Көк байрағын,
Қырылдық қалың қазақ көк шыбындай.

* * *
Жалақор, парақорлар жайлағанда,
Сенетін жан қалмайды айналаңда.
Қулық пен қиянаттың құрығы ұзын,

Н е с і п б е к А Й Т О В
* * *
Өлеңді әуре болма жаза алмасаң,
Біреуге байқап сөйле сөз арнасаң.

Ағайын, көрші-қолаң тазармайды,
Алдымен өзің бастап тазармасаң!
* * *
Барасың бізден қашып, жастық, қайда?

Құдай-ау, асау көңіл бастықпай ма!?
Досымдай көптен күткен есік қағып,
Үйіме енді қайта бас сұқпай ма?
* * *

Көшеді жүйрік жылдар желдей есіп,
Табады тынбай қуған пенде несіп.
Жайнаған жарық ғұмыр бір күн сөнер,
Білтесі жанып біткен шамдай өшіп.

* * *
Сылдырап судай аққан талай заман,
Ашпайды анық сырын сен ойлаған.
Емес ол өз келбетің бір қарасаң,

Көріне салатұғын шарайнадан.
* * *
Пендеге мұрат емес жүз жасамақ,
Өмірі өткендердің – бізге сабақ.

Тарихтың қатпар-қатпар қойнауынан
Табасың керегіңді іздесең-ақ.
* * *
Жылыстап өте шықты, шіркін, жастық.

Тәңірім неге керек бермеген соң,
Өңірін боз көйлектің жыртылмас қып?..
* * *
Домбыра екі ішекті, бір тиекті,

Үніңнен айналайын қасиетті.
Күн сайын көкірегіме құясың сен
Бабалар айтып кеткен өсиетті.
* * *

Дүние бүгін өткен, ертең де өтер,
Көсіліп қай заманаға көрпең жетер?
Жайнаған жас үміттің жапырағын
Тынымсыз жел тербетер, сан шөлдетер.

* * *
Қақ жарып көк толқынды кеудеңізбен,
Болсаң да алып кеме өрге жүзген,
Құлдырап таудан төмен құлағандай,

Түбінде бір қайтасың келген ізбен.
* * *
Әркімнің өзіне ауыр өз қайғысы,
Қозданып қызыл шоқтай маздайды іші.

Көпіріп көп алдында сөйлегенмен,
Халықтың қамын жейтін аз ғой кісі.
* * *
Тарих ізін қарасам басып өткен,

Талайлардың ел үшін басы кеткен.
Жақсылардың көп еді қасы кеткен,
Арыла алмай келеміз қасіреттен!?

Н е с і п б е к А Й Т О В
* * *
Береке мен бірліктің жоғалғаны –
Жағадан – жау, етектен бөрі алғаны.

Жусап жатқан жылқыңды үркітеді,
Көк шегіртке кісінеп көгалдағы.
* * *
Дос сатты, дұшпан қатты, өмір тәтті,

Өткердік мына бастан небір сәтті.
Салыңқы қас-қабағы салқын дүние,
Қызу жоқ, қызық та жоқ – жабырқатты.
* * *

Ит жатпаса іргеңе,
Оған таста бірдеңе.
Бар екеңін білдірер
Ашыққанда бүрге де.

* * *
Қырғанменен күйесін,
Қазан түбі ағармас,
Қырсық шалса иесін,

Құмай тазы аң алмас.
* * *
Айтумен жүрміз Азаттық жырын,
Тартумен жүрміз азаптың жүгін.

Өзінің тілін ит те біледі,
Итке бермесін қазақтың күнін!..

Татаршадан тәржіма
Медреселердің төрінде нағыз
Оқылар кітап, айтылар уағыз.
Жиналған қауым әр күні кеште

Сақ пенен Сұқты алады еске.
Жаңғырып әйнек есіктен сыртқа,
Жайылар аңыз естіген жұртқа.
Батасың мұңға, тартасың уайым,

Сақ пенен Сұқты аяған сайын.
Қасірет шегіп ғұмырда қысқа,
Екі ұлы кеткен айналып құсқа.
Сұмдықтың сырын Сақ – Сұқтан сұра,

Шешенің ауыр қарғысы, сірә.
Тыңдаңыз енді, Сақ – Сұқтың жайын,
Кейпінде құстың зарлаған дәйім:
Садақпен ойнап қой десе, қоймай,

Еліре түстік салса да ойбай.
Шешенің орнын білмедік тіпті,
Құлаққа сөзін ілмедік тіпті.
Қарайып қаны, қарғады сілеп,

Н е с і п б е к А Й Т О В
Бір кесе шайды болғанша ішіп,
Жөнелдік біздер құс болып ұшып.
Айымыз сөніп, күніміз батты,

Шешенің қандай қарғысы қатты.
Көк тікен жыртып тонымды жаңа,
Айықпас басты жанымды нала.
Қалсын деп үйде әкем зарлады,

Болсын деп Сақ – Сұқ шешем қарғады.
Оңынан соқпай желіміз енді,
Тарылды жүрер жолымыз енді.
Орманға бардық, бүлдірген тердік,

Көрмеген пенде қорлықты көрдік.
Тиген соң шеше қарғысы бізге,
Азап қой одан арғысы бізге.
Мақұрым қалып алғыстан талай,

Болғанбыз Сақ – Сұқ қарғыстан солай.
Су бойларында тоңып, тоздық біз,
Сақ – Сұқ болған соң дүние кездік біз.
Қондық қырларға, орақ ормаққа,

Құдай жазбады олай болмаққа.
Бардым орманға, кестім қос қайың,
Ақты қанды жас көзден күн сайын.
Су бойларынан балапан үйрек

Көргенде өксіп, жыладым күйреп.
Ақ көйлегімді қайда қалдырдым,
Анамды көрмей көзім талдырдым.

Бір жылға дейін тостым күні-түн,
Бір жылдан кейін үзілді үмітім.
Қайту жоқ бізге енді мәңгілік,
Жүрміз орманда жеке қаңғырып.

Екі туысқан екі бөлекпіз,
Қарғыс атқан соң кімге керекпіз?
Дауыл соққаны талға батады,
Біз кездескенше таң да атады.

Күн шықса көзден қанды жас ағар,
Қиямет келмей бізді кім табар?
Қайың кескелі бардым орманға,
Көрмей анамды қалдым арманда.

Мамық шәліні алып қайтарсыз,
Біздің шешейге сәлем айтарсыз.
Жаңбыр жауады, шеше, басыма,
Жылап келдік біз сенің қасыңа.

Бос қарғадым деп неге жылайсың,
Күнде Құдайдан кешу сұрайсың.
Бардым орманға жидек термекке,
Зарлап жылайсың бізді көрмекке.

Қос қарлығашты көру – арманың,
Шеше, жылама, өзің қарғадың.
Болдық осылай қарғыс алған соң,
Жылап қайтесің, Құдай салған соң.

Біздің киімді басып төсіңе,
Иіскеп қоярсың, түссек есіңе.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Көп жылай берме Сақ – Сұққа бола,
Бізді сағынсаң, кітапқа қара.
Кітап оқырсың, ғибрат аларсың,

Ұшқан құстарға көзің саларсың.
Ақ сүтің беріп өсірген кеше,
Кешіргей бізді, бақұл бол, шеше?!
Өзіңді енді азапқа салма,

Бақида жазсын көруге Алла!
Жанымды отқа салғаным жетер,
Екі баламды қарғадым бекер.
Терекке шықтым, жан-жақты шолдым,

Екі баламды көрмекші болдым.
Жартысы қалды жаймамның ірі,
Екі баламның қалмады бірі.
Дейсің де өстіп зарлайсың күнде,

Біздерді енді көрмейсің мүлде.
Сарғайсын зарлы, мұңдансын мұңлы,
Кінәлі өзің, қарғайсың кімді?
Медресе барсаң айтады тәмам,

Сақ пенен Сұқтың бәйітін саған.
Анадан тудық жазған соң Тәңір,
Тартудай тарттық қарғыстан зәбір.
Бойында Еділ шулар қамысы,

Орманда қалың Сақ – Сұқ дауысы.
Сары көйлегім кеттім кие алмай,
Үйден шыққанда, қош бол дей алмай.

Сайрар сандуғаш, бізді сұрама,
Өзің қарғадың, енді жылама.
Дүние қызығын көрмей барамыз,
Бізді қарғаған ғазиз анамыз.

Әкей қалдырған үйде қалдық біз,
Шешей қарғады – Сақ - Сұқ болдық біз.
Батып ұйқыға бір түс көрдік біз,
Жалғыз жүруге жастай көндік біз.

Су жағасында балалы үйрек,
Сыздады көрсек жаралы жүрек.
Алтыда бірге ұшып-қондық біз,
Жетіде кенет Сақ – Сұқ болдық біз.

Орман ішінен көрдім маралды,
Қарғыс тиген соң қанат жаралды.
Ұзақ тыңдадым сандуғаштарды,
Көңіл бұзылып, көзден жас тамды.

Дейсің қайғының батты салмағы,
Екі баламның бірі қалмады.
Шеше, тоқашты көп қып пісірдің,
Нендей кейіпке бізді түсірдің?

Мешіт ішінде қалды әкеміз,
Шетте телміріп, жүрміз жеке біз.
Жасыл белбеуді байлай алмадым,
Үйден кетерде сөйлей алмадым.

Шеше, кір жудың судың бойында,
Сақ – Сұқ болар деу жоқ-ты ойыңда.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Бардым орманға, қалдым арманда,
Зарлап жүремін күнде сол маңда.
Ойнап екеуміз қайда бармадық,

Шешей қарғар деп ойға алмадық.
Шеше қарғысы сездік төнгенін,
Ұштық қасыңнан, әке, көрмедің...

Пәнидегі парызымды өтейін,
Медет тауып өсиетіңнен, Мұхаммед!
Аруағыңның садағасы кетейін,
Айналайын қасиетіңнен, Мұхаммед!

Мейір төктің пендең болған адамға,
Ақыреттен иман бұйырт маған да.
Мұстафасың он сегіз мың ғаламға,
Айналайын қасиетіңнен, Мұхаммед!

Жеті қабат көктен асып самғаған,
Жаратқанға жұрт тілегін жалғаған,
Күнәһарға көз қиығын салмаған,
Айналайын қасиетіңнен, Мұхаммед!

Төрт шадияр – қолқанатың-серігің,
Зауалысың сайтан менен перінің.
Сұлтанысың мынау ғалам төрінің,
Айналайын қасиетіңнен, Мұхаммед!

Пайғамбарсың хақ жолына жұмсаған,
Күмән ойлап, шәк келтірер кім саған?
Жүнісіңе жәрдем бер деп мұң шағам,
Айналайын қасиетіңнен, Мұхаммед!

Обал жоқ қой бар өмірін құр өткізген күнәһарға,
Жүзі қара жалқауларды Хақ Тағала ұнатар ма?
Масыл малғұн масайрайды көлденеңнен бұйырғанға,
Алла ырыздық төкпесе оған, зар болады түйір нанға.

Қайран өмір қауыз жарып, гүл жайнаған жас сұлудай,
Бал-шырыны таусылған соң ұсынады ащыны удай.
Ойна да күл, оралыңның барында әсте босқа тұрма,
Әзірейіл алам десе, құтылмайды хас батыр да.

Сорлы Жүніс, сен де бір күн тоналасың түгің қалмай,
Жапандағы бәйтеректің жапырағы жұлынғандай.

Сенсің менің шамшырағым жүрегімде сөнбейтін,
Болса, шіркін, ұжмақта да ғазиз жаның өлмейтін.
Ай жүзіңе қадалумен көз сусынын қандырам,
Көкірегім қу медиен ләззатыңа шөлдейтін.

Бұл дүниенің бар байлығы тырнағыңа татымас,
Дел-сал қылған ауыр дерттен өзің ғана емдейтін.
Шершис құсап жетпіс мәрте көр аузынан қайтсам да,
Мен байғұста не шара бар азабыңа көнбейтін?

Жабырқатпа ғашықтықтан ғаріп болған Жүністі,
Ат басындай алтынға да көлеңкеңді бермейтін.

Сүйем сені жан-тәніммен, сүйгендіктен құлыңмын,
Бір талына айналсам-ау саған біткен бұрымның.
Ғашықтықтың шылбырына өлмесем мен асылып,
Сені қайда қоя аламын өз-өзімнен жасырып.

Дидарыңа пар келетін жан табылмас жаһанда,
Елесіңді қуып жүрген мүсәпірмін жапанда.
Ішке тұнған улы дертті сен сұрама, мен айтпан,
Қапалымын қайғы көлін көз жасымен молайтқан.

Қалың тобыр – қарапайым жанға мойын бұрған ба,
Күні туып сұлтандардың, желі оңынан тұрғанда.
Тәңірінің жазғанынан кімдер қашып құтылар,
Сайтан болып кетпесе егер, түбінде бір тұтылар.

Жаратқанның шапағаты қай пендеге мол түссе,
Күн нұры да жетпес оған шақырайған тал түсте.
Шыбындаймын шырқыраған торыңа әбден шырмалып,
Тәркі болдым – бұл жалғанның қызығынан құр қалып.

Сен деп жүріп шариғаттың жолынан да тайқыдым,
Кім бойлады жүрегіне мендей мұңлық шайхының?
Құдай өзі мүсіркесін махаббаттың мүскінін,
Сүлеймен де ұға алмайды білетұғын құс тілін.

Қарап тұрсам, кәпірдеймін діннен безіп сорлаған,
Қандай сиқыр, уа, құдірет, мені бүйтіп торлаған?
Азғындайды дінді бұзып, әзәзілге иланған,
Нендей жұмбақ түсінбедім, жұрдай қылған иманнан?

Шынын айтса, бұл Жүністі Жаппар ием кешер ме,
Кешірмесе, айықпайтын ұрынғаны кеселге.

Бұл пәниге келген пенде
Дүние есігін бір жабар.
Қаңғып жүрген елден-елге
Қайыршыдай сырғанар.

Қимай өмір сахарасын
Көзден жасың сорғалар.
Сорайып құр соқа басың
Қалса және сор болар.

Аяңдармыз бірте-бірте
Бәріміз де сол жаққа.
Бейіш нұры шын төгілсе,
Ұжымаққа бармаққа.

Тәуекелге бекінбейсің,
Түспей ауыр азапқа.
Жансаң бірге өкінбейсің,
Ғашығыңмен тозаққа.

Өз қолыңмен өміріңе
Өзің бөгет жасама!
Бір жүректің әміріне
Бағынбасаң не шара?

Қаңғытпайды кімді қайда,
Махаббаттың жарлығы?
Жалбарынар бір Құдайға
Ғашықтардың барлығы.

Мұңға батса нәзік пенде,
Жүніс, сен де аяла.
Іздегенің кезіккенде,
Төк жырыңды, аяма!

Бір өзің деп жанын салған,
Бейшарамын сенделген.
Алды-артымды жалын шалған,
Сенсіз күнім – сергелдең.

Сау-тамтық жоқ жүрегімде,
Мұнан ары қинама.
Сенсіз ғаріп мына өмірде,
Мен бір жүрген диуана.

Сенің отты теңізіңе
Батып кетсем кешкенде,
Құтқаратын жер жүзінде
Табылмайды-ау еш пенде.

Сегіз ұжмақ рахатын
Бірге көрер бар ма күн?
Үмітімді жұбататын
Өзің ғана, ардағым.

Уын жұтып мұң-қайғының,
Ғашығыңа еңіре.
Жалғыз қалсаң тыңдайды кім,
Бейбақ, Жүніс Еміре!?

Неге керек қос жанарым,
Дидарыңды көрмесем.
Бұл тірлікті тастағаным –
Елесіңе ермесем.

Қызыл шоққа күйген жаным
Ұжмақ төрін не қылар?
Армансызбын сүйген жарым
Болса, шіркін, табылар.

Тәрк қылсам өмір заңын,
Қай жәннатқа ұшамын?
Толтырардай менің зарым
Абат бақтың құшағын.

Ұжмақ деген тозақ маған,
Оны қайтем мен сенсіз.
Сағат сайын қымбаттаған
Сенің бағаң өлшеусіз.

Өле-өлгенше ғашық еттің:
Өмір бойы сол үшін,
Өкінбеймін қасіреттің
Сүйретсем де кебісін.

Ынтықтырып есімді алған
Нұр сәулеңе сен мені
Бөлемесең, өшіп-жанған
Шырағымның сөнгені.

Жүніс саған ақтарады,
Зарын қосып дертіне.
Күл боп жанып, жоқ болады,
Су сеппесең өртіне.

Қасіреттен тынбай жандым,
Жана-жана күлге айналдым,
Не болғанын білмей қалдым,
Көрмеймісің келіп, қалқам?

Басқа жанға көңіл бөлмей,
Қырды кездім қоңыр желдей,
Зарым сел боп төгілгендей,
Көрмеймісің келіп, қалқам?

Көкірегіме тіреліп мұң,
Кешкі бұлттай күреңіттім,
Сенсіз жерде тірі өлікпін,
Көрмеймісің келіп, қалқам?

Өзің сұққан көк жебені
Өзің алып, емде мені,
Сол ғой жанның шөлдегені,
Көрмеймісің келіп, қалқам?

Мәжнүндей мәңгірдім мен,
Тентіретті тағдыр мүлдем,
Тіленшімін қаңғып жүрген,
Көрмеймісің келіп, қалқам?

Бейнең көзден бұл-бұл ұшты,
Кез ғып Алла мың бір істі.
Мүскін болған бұл Жүністі
Көрмеймісің келіп, қалқам?

Сен болмасаң, бұл өмірден
Өтерім хақ тентіреп.
Құрығаным – жүрегіңнен
Таба алмасам мен тірек.

Өзің барда, жан құмарым,
Төрт құбылам сай менің.
Зымырайды арғымағым,
Алдын бермей бәйгенің.

Ішімді өртеп күйдіруде,
Аласұрған от құйын.
Жаралмасаң сүйдіруге,
Өмір құны көк тиын.

Ақыреттен не табамын,
Сені жатқа қиғанмен.
Сенсіз қайда жете аламын,
Боқ дүниені жиғанмен.

Ғашықтықтың дастанынан
Ғибрат алсаң сен егер,
Мейіріміңнің аспанынан
Титтей шуақ себе гөр?

Елесің кеп тіл қатқанда,
Жаным жылар шырқырап.
Ымырт түсіп, күн батқанда,
Жағылмай ма бір шырақ?

Күңіренткен жердің жүзін,
Жүністі ая, жылатпа.
Сүйген жандай хордың қызын,
Жетсін десең мұратқа.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Қытай ақыны Бо Цзюидан

Киізіне жүні кеткен мың қойдың,
Шаңырағы қайыңынан күнгейдің.
Әрі берік, әрі ыңғайлы, әрі әсем,
Дей алмаймын ағашына мін қойдым.

Сайын дала оның мекен-тұрағы;
Бірде көрсең, терістікте тұрады.
Сарбаздармен бірге көшіп сағымдай,
Бір қарасаң, түстік жақтан шығады.

Шым жібектен мықты желбау байлаған,
Қозғалта алсын қандай дауыл, қай боран?
Кірсең жылы іші қыз-қыз қайнаған,
Көкжиектей дөп-дөңгелек айналаң.

Тауқыметтің көріп едім талайын,
Бұл киіз үй болды менің сарайым.
Айлы түнгі көлеңкесі-ай көлбеген,
Қыста осымен бірге өтеді сан айым.

Туырлықтың сыртын қырау шалса да,
Ызғар өтпес соқсын боран қаншама.
Сән-салтанат іші кірсең шыққысыз,
Көрген пенде таңдай қағар тамсана.

Жыршы төрде бұлбұл құстай сайрайды,
Бақсы билеп от басында ойнайды.
Балдай қымыз балбыратып денеңді,
Алпыс екі тамырыңды бойлайды.

Қою түннің құшағында аунаған,
Қандай ғажап жалынды ошақ лаулаған.
От сәулесі аймалайды іргені,
Дірілдеген қызыл гүлден аумаған.

Кең ашылып түнгі ауаның құшағы,
Қасиетті түтін көлбеп ұшады.
Сәл сейілсе, кенет көктем суындай
Тасқындаған өлең көпті құшады.

Мұнда отырған жанда қандай бар қайғы,
Ұжымаққа шақырса да бармайды.
Шөп күркеде күн кешкендер күйбеңмен,
Май тоңғысыз қыста дағы жаурайды.

Қайыршы да киіз үйді армандап,
Алыпсатар қарызданар қалбаңдап.
Мен осында ұрпағымды өрбітіп,
Дәм-тұзымды жаям келген жанға арнап.

Салтанатты сарайына патша мас,
Сарай барлық үмітіңді ақтамас.
Киіз үйдің құдіретіне жоқ талас,
Сарайыңа бермеймін мен баспа-бас!

Н е с і п б е к А Й Т О В
Қытай ақыны Либайдан
Тымық түнгі сағыныш
Төсегімнің алдына айдың нұры төгілді,

Қырдың беті күміс шық жамылғандай көрінді.
Айға сәлем бердім де, қайта төмен үңілдім,
Туған жерім елестеп көкірегім сөгілді.
Тау басындағы бұтханаға түнеу

Бұтханаға түнедім – биік таудың басында,
Алақанда тұрғандай жұлдыз біткен қасымда.
Шығармадым даусымды, кете ме деп оянып,
Ұйықтап жатқан алаңсыз әулиелер осында.

Мың Хауранды Гуаңлиңге көзден ұзату
Хуаңхы лоу есігінен наурызда аттанып,
Кетті досым Яңжоу жаққа күнбатысты бетке алып.
Көкжиекке сүңгіді де ғайып болды ақ желкен,

Көз алдымда буырқанған асау өзен жатты ағып.
Ваңлунге
Либай едім, қайық мініп аттанғалы тұрғамын,
Естіп қалдым жанға жаққан әсем әннің ырғағын.

Шабдал гүлі сәулесі де су түбінде ойнайды,
Ваңлун емес жан тербетер, оған мойын бұрмадым.
Лушан тауындағы сарқырама суреті
Будданың шамы түтіні нұрымен күннің қосылып,

Құбылып бейне тұрғандай қарасаң көкке асылып.
Биіктен сонау төменге құлаған суды сарқырап,
Құс жолы дерсің аспаннан жөңкілген жерге жосылып.
Тянмыншан тауына қарап

Тянмыншанды Чужияң өзені қаққа жарады,
Шығыстан кері бұрылып, батысқа тартып барады.
Құйттай бір қайық келеді күн шыққан жақтан жақындап,
Жағалай біткен жасыл тау сағына оған қарады.

Байдичың қаласынан ертемен аттану
Сұлу қала Байдичың қалды азанда қол бұлғап,
Мың шақырым Жянлиңге жетіп барам бір күнде-ақ.
Жағадағы маймылдар қайығымды көріп мәз,

Арасынан таулардың өте шықтым мен зулап.
Жиңтиңшан тауындағы жалғыздық
Ұшып кетті құстар да зым-зия боп жан-жаққа,
Көкте бұлттар аунайды әлдеқайда бармаққа.

Тау екеуміз жалықпай мұңдастық та сырластық,
Қалай шыдап тұрған бұл Жиңтиңшаным мен жоқта.
Чюпу
Дүкенінде ұстаның жалын лаулап жатады,

Нұрландырып маңайын қызыл ұшқын атады.
Екі беті алаулап ай сәулесі түскенде,
Түнгі судың бетінде әнін қалықтатады.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Орыс ақыны Михаил Исаковскийден

Егісті алқап малынды көк майсаға,
Құйылды да қызуы мол көктен нұр.
Терезелерді ашып тастап айқара,
Селоларда серуен құрып көктем жүр.

Өзінше бір әнге басып жырлайды,
Ерке бұлақ арнасында бөгелмей.
Жасыл шие бұтақтарын бұлғайды:
«Достар, өсіп-жетілеміз!» дегендей.

Ымыртта қоңыр салқын жанға жайлы,
Теңіздей бидай басы толқындайды.
Көрінбес кісі бойы бітік егін,
Соқпақ жол жиегінде жалтылдайды.

Бөдене бытпылдықтап қара кеште,
Боларын мол ырыстың салады еске.
Тағы да анау өзен ар жағында,
Дегендей қимас қалқаң бар емес пе?!

Бірге оқып, қатар өстік қаршадайдан,
Бір барып, қайттық бірге егінжайдан.
Туған жер ыстық тартқан одан сайын,
Сонау шақ әлі күнге шықпайды ойдан.

Үйіріліп қараңғылық апақ-сапақ,
Түн төніп келе жатыр жерге тақап.
Жатқандай жақсы өмірдің сырын толғап,
Аулақта алаулайды кешкі шапақ.

Жай таппас басқа жерде жаным мұндай,
Тұра ма туған далаң сағындырмай.
Қиырға көз жүгіртіп, құлақ түрсең,
Сызылтып әнге басар қалың бидай.

Екеуміз көңіл қосып жүрмеп едік,
Қызығын көктемдердің бірге көріп.
Жанарың жай таптырмай жас жаныма,
Аһ ұрдым от боп жанып, мұз боп еріп.

Көрмесем ұмытармын деп ойладым,
Бойымды аулақ салдым, абайладым.
Болмады қайда барсам алдан шығып,
Еріксіз елесіңе қарайладым.

Мен үшін бір өзіңсіз ашық-жарқын,
Жүрер жол жер бетінде жоқтай бәлкім.
Сәт сайын қабағыңнан сыр ұқпасам,
Өмірдің әр сағаты тартар салқын.

Сен дағы мүмкін іштей мұңданасың,
Дегенмен терең сырдың біл бағасын:
Әйтеуір шешу керек бұл түйінді,
Қалайда табу керек бір дауасын.

Шіркін-ай, жазғытұрым араласаң,
Алапты өзің туған гүл басқанда.
Сарғайып саз бергенде бозала таң,
Шалқытып шұғыласын түнгі аспанда.

Ежелден көрген адам таңдай қаққан,
Қайда бар дәл осындай ашық аспан?
Жарысып жас жігітпен сырнайлатқан
Түн бойы бұлбұл сайрап әнге басқан.

Көрінген сонау қырдың қырқасында,
Қарайсың ғажайыпқа тіл байланып:
Бейне бір ұқсайды аппақ бұрқасынға,
Құлпырған бау-бақшалар гүлге айналып.

Бұтақтар басын иіп сырласады,
Жел соқса бір шулайды, бір тынады.
Ән мен ән қанаттасып үн қосады,
Бір жүрек бір жүрекке ынтығады.

Масайрап күллі дүние көріктеніп,
Қол бұлғап сені өзіне шақырады.
Кеңітіп тынысыңды, желік беріп,
Жаныңды рахатқа батырады.

Әзіл
Көктем күні көңілді,
Аспанда бұлт жоқ еді...
Бастығына сенімді,

Шофер жолда келеді.
Айырылды жол, міне,
Өрге шыға бергенде.
Сұлу қызды көрді де

Тоқтай қалды ол демде;
Бейтаныс жол бұралаң,
Адаспасақ жарады.
Жөн сұрайын мынадан, –

Деді түсіп қабағы.
Жауып машина есігін,
Жол шетіне ол барды.
Сұрап жасын, есімін,

Дереу қызды қолға алды.
Жауап қатты қыз дағы:

Сөз салған жоқ ешкім деп.
Таныс дерсің бұларды,
Созылды сөз аяғы.
Шофер естен шығарды

Жол сұрауды баяғы.
Қайта оралған кезінде,
Бастық отыр бұрқырап:

Н е с і п б е к А Й Т О В
Айтты: – Мұным қате, – деп, –
Тыңдаңызшы, алайда;
Бұрылысты өте көп,

Смоленскі – туған елім,
Өсіп-өнген аймағым.
Жастық шағым мұнда менің –
Салған сауық-сайраным.

Өтті мұнда жас дәуренім,
Ән толқынын аунатып.
Жарқыратып орман төрін,
Костер отын лаулатып.

Балғын гүлден алқа таққан
Әдемі өрнек шашында,
Арманымды алғаш тапқам
Ойда жоқта осында.

Оралмастай қайтып мүлде,
Алыс кетті жырақтап.
Жасырынды қай түкпірге,
Қалды қайда тұрақтап?

Соның әсем әні емес пе,
Көктемгі су сылдыры?!
Соның көркін салады еске
Нарттай қызыл күн нұры.

Қырдағы ізін жаңбыр шайып,
Өшіріпті бүгінде.
Мәңгілікке болды ғайып,
Жел жұтыпты үнін де.

Баяғыдай бола ала ма,
Еске алғанмен еркемді?
Қайтып маған орала ма,
Шарлағанмен өлкемді?

Шақырсаң да ол саған, –
Дегендей боп сыбырлайды,
Жапырақтар самсаған.

Шық басқан шалғынды аралап,
Соқпақ жол салып бір әлдиге,
Көмескі тартқанда бар алап,
Жас жігіт шығарып салды үйге.

Айнала жалтақтап, қымсына
Сөз айтты дәл үйдің қасында:
Сүйер ем ерніңнен құлшына,
Ыңғайсыз болмаса расында.

Мен жауап қайтардым табанда,
Әрине, қылжаққа көнбеймін.
Ешқашан ешқандай адамға
Сүюге рұқсат бермеймін.

Ол аяқ астынан мұңайды,
Танытып қоштаспақ сыңайды.
Дегендей шолжың қыз тым әйгі,
Кездесу қажетсіз былайғы.

Шыдасын тап мұндай күйге кім?
Қададым көзіне көзімді:
Үн-түнсіз бас салып сүй, – дедім, –
Күтпей-ақ рұхсат сөзімді.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Түрік ақыны Назым Хикметтен

Ашыңыздар,
Ашыңыздар, мен келем!
Әр есікті қағып шығам – сенделем.
Көрінбеймін көздеріңе бірақ та,

Көру қиын – өйткені мен өлген ем.
Хиросима құрбанымын кешегі,
Мені тоспас, жылдар жылжып көшеді.
Жетіде едім, қалдым жеті жасымда,

Өлген сәби қалай ғана өседі?
Жалын тілі жалмады да шашымды,
Қара түнек көзіме кеп басылды.
Лезде күл боп шыға келдім бір уыс,

Күлді сосын жел әкетті – жасырды.
Жапырақтай өртке жанған балақан,
Тәтті сұрап, жаймас енді алақан.
Өмір үшін зар қағамын өлсем де,

Менің рухым – шырылдаған балапан.
О, адамзат, келісімге келіңдер,
Тыныштыққа төрден орын беріңдер!
Менен кейін өртке бала жанбасын,

Күннің көзі жасырынса,
Өзің жаққа асығам.
Ынтықтырдың осы ғұрша,
Уа, махаббат – асыл ән!

Терезеңе неше келем,
Шыға алмаймын айналып.
Сен тұратын көшеге мен
Қалғандаймын байланып.

Әйнегіңді қағып әнмен
Бүгін түні тағы өттім.
Махаббаттың бағынан мен
Қызыл алма дәметтім.

Ұйқысынан құр қалғандай,
Бір шал шықты күңкілдеп:

Мазаны алған бұл кім? – деп.
Әр күн сайын тыңдай-тыңдай,
Сарсаң болды құлағым.
Осыншама тынбайтындай,

Неғылған ән, шырағым?
Дедім оған: – Қапаланба,
Болмадың ба сен де жас.
Өмір қызық жас адамға,

Махаббатқа мен де мас.
Қарай-қарай көзің талған
Терезеге тұманды,
Кеше ғана өзің салған

Н е с і п б е к А Й Т О В
Сен ғана емес, баяғыда
Сансыз пенде сарнаған.
Осынау ән аяғына

Ешкім шыға алмаған.
Адамзаттың тағдырынан
Бөлінбейтін ешқашан,
Үзілмейді мәңгі бұл ән,

Алаулайды ішімдегі от
Өзің жаққан, қарындас!
Өңім бе, әлде түсім бе деп,
Мұңға орандым арылмас.

Қозғадың ғой шер-мұңымды,
Әніңменен жалынды.
Жапырақтай желді күнгі
Тербедің ғой жанымды.

Айналайын таңдайыңнан,
Бұлбұл ұя салғандай.
Жарылқасын маңдайыңнан,
Шолпан жұлдыз жанғандай.

Жүрегіме бойладың сен,
Әнді өзіңдей кім айтар!
Еске түсіп қайда жүрсем,
Әсем сазың мұңайтар...

Бұтада сендей бар ма асыл,
Жыл бойы түсің жап-жасыл.
Демейсің қыстан жаз артық,
Ауаны ылғи тазартып,

Жарады иісің мұрынды,
Айтшы сен, кәне, сырыңды?
Сыбырлап Арша тіл қатты:

Қасиет туған топырақта,
Бас ием осы атырапқа.
Тауымды өзім нәр жұтқан,
Құшақтап өсем сондықтан...

Иілгіш деп тобылғыны
Кінәлама, жарандар!
Солай болса оның күні,
Тағдырға не амал бар?!

Өмір қандай қиын еді,
Түсірер әр сарсаңға...
Морт кетпейді, иіледі,
Отқа қанша салсаң да.

Қиналғанда ақыл таппай,
Төзім ерді шыңдайды.
Тобылғы да Ақиқаттай,
Иілгенмен сынбайды...

Жігіт «күйдім» дегенде,
Қыз да тұрса «күйдім» деп.
От лауласа денеңде,
Қайта-қайта сүйгің кеп.

Кете қалсақ алысқа,
Күтсе сұлу мөлдіреп:
Сағынысып табысса,
Жас жүректер елжіреп.

Бала кезден көп қараушы ем аспанға,
Көңілімді күңгірт ойлар басқанда.
Сол биіктен жұлдызымды іздеуші ем,
Бақыт нұрын себетұғын жас жанға.

Қайран жүрек қиялға еріп егілер,
Көк төсінен қайдан жақұт төгілер?
Көзіңде екен мен іздеген жұлдызым,
Қос жанарың қос бақыттай көрінер.

Лаулап жанып, қызған отты
Су септің де сөндірдің.
Жүрегімді ызғар өпті,
Қалтыратып, тоңдырдың.

Пәк сенімім ұшты желге,
Ғайып болып бар арман.
Ақ жұлдызым түсті жерге,
Махаббатқа жаралған.

Мүсірке деп өтінбеймін,
Жараспайды ол маған.
Айырылғанға өкінбеймін,
Алданғанға қорланам.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Өзбек ақыны Мирпулат Мирзаевтан

Мен үшін әйкел тұрғызба,
Көшенің атын сұрама.
Теңеме жарық жұлдызға,
Басыма келіп жылама!

Бұлаңдап заман түлкінің
Алдасын мейлі біразы.
Сақтасаң тілін түркінің,
Аруағым менің разы!..

Кен іздеп атажұртты ақтарасың,
Өмірдің айырмайсың ақ-қарасын.
Кеніштің алтын кілтін жат қолына
Бергенге масайрайсың, мақтанасың.

Кезуден тау мен тасты жалықпайсың,
Көзіңе түскен затты парықтайсың.
Күміс пе, қорғасын ба, алмас па әлде,
Асылдың құрамын тез анықтайсың.

Түрткілеп сұлу төрді анау жатқан,
Шыға алмай ұзақ жүрдің сол аумақтан.
Белгісіз не тапқаның, білетінім –
Сарқылды мөлдір бұлақ заманғы аққан.

Бермедің өзің туған қонысқа опа,
Кен іздеп басқан ізің қорыс-қопа.
Көргенде өткен-кеткен тұнжырайды,
Ісіңе алыс-жақын тегіс қапа.

Газ тауып не бүлдірдің, біл, қарағым,
Суырып жер қолқасын, жұлмаладың.
Ошағын өшірмеген тезек жағып,
Астында анаң қалды зілзаланың.

Пендедей елін сатып баққа жетер,
Жеріңді күйдіресің отқа бекер.
Сиқың бар саған салса, қыстағың мен
Бабаңның қабірін де таптап өтер.

Кемеңгер Беруниға табынасың,
Хабибты мақтағанда ағыласың.
Солардың құлақ ассаң рухына,
Жұртыңның ортасынан табыласың.

Басыңды айналдырған азғын дәуір,
Мылқаудай тілге көнбей тоздың, бауыр.
Кеудеңе жез қаңылтыр таққанменен,
Жылтырақ жез тісің жоқ аузыңда бір.

Әйтеуір сенің күнің туды аңсаған,
Деуменен далақтайсың уран табам.
Миғұла, ұғасың ба, қаза берсең,
Таусылмас қазына емес Тұран саған.

Жұтатын өз еліңді жайындайсың,
Көрінген жерден көзіңді айырмайсың.
Бәтшағар, бұйрық келсе, Яссауидің
Мазарын тегістеуден тайынбайсың.

Көгілдір таулар,
Көңіліңді аудар,
Тыңдашы нала-мұңымды.
Жас толып көзге,

Іздеген кезде
Қойныңнан балалығымды.
Жолдардан өттім,
Арманға жеттім,

Сыбаға татып сан жылдан.
Құлыншақ күнім,
Шапқылап бүгін
Шығар ма, шіркін, алдымнан?!.

Зуылдап тасқын судай, жылдар, ақтың,
Ойласам өмірімді, мұңға баттым.
Мен бейне қалың орман ішіндегі
Жапырағы солғын тартқан бір дарақпын.

Жуынып жаздың жылы жаңбырымен,
Тынымсыз тілдесемін таң нұрымен.
Гүлдердің шешек атқан жұмысы жоқ
Жаны пәс жапырақтың тағдырымен.

Жүрегім қалтырайды сондықтан да,
Салғандай сүйегіме зорлық таңба.
Күн шығар, ай да батар өз жөнімен,
Селт етпес жасыл әлем шаң жұтқанда.

Кірлесе табиғатым мөлдір, тұнық,
Жылаймын нәзік гүлдей мен күрсініп.
Жалғанды озандатып, тозаңдатып,
Шығады әлдеқайдан жел жұлқынып.

Өз еркі соқсын өмір ызғырығы,
Қабағын түйіп қыс пен күзді күні.
Әйтеуір құлағанша қарманамын,
Жанымның жұтамаса ізгілігі.

Азаттыққа шықса егер де ел-жұртым,
Әттең тыным алмас едім мен бір күн.
Өміріме разы боп өтер ем,
Терсем-дағы қыбырлаған жер құртын.

Халқым үшін тозаққа да төземін,
Әр тынысын қабағынан сеземін.
Көк тасын да гүлге бөлеп қояр ем,
Белім сынып, үзілсе де өзегім.

Кенелсе шын қуанышқа ұлы елім,
Жүрегімді күн ғып көкке ілемін.
Жер бетінде мәңгі ғұмыр сүрсін деп,
Шуақ төгіп, шыр айналып жүремін.

Ұмытам қалай мен сені,
Бесігім – туған мекенім?
Өзіңсің өмір өлшемі,
Өзің деп қана өтемін.

Жазған соң тағдыр маңдайға,
Қайғының дәмін татамын.
Қамығып қазір шалғайда
Сен жайлы ойға батамын.

Көзімді мәңгі жұмғанша,
Көркіңді сенің қия алман.
Араға салып жыл қанша,
Қайтамын саған қияннан.

Өзіңнен, сірә, бар ма асыл,
Кезсем де шексіз ғаламды?
Жібектей жұмсақ, жап-жасыл
Шарлаймын тағы далаңды.

Билейді мені көргенде,
Шалғының баяу сыбырлап.
Тулайды шаттық кеудемде,
Иіскесем қолға гүліңді ап.

Іздерім жайнап қайтадан,
Жатады таныс бақтарда.
Жастығым сонда айтады ән,
Бұлбұлдай сайрап ақ таңда.

Балалық шаққа оралып,
Жалтылдап айдай орағым,
Шұғыласын көктің оранып,
Қайтадан егін орамын.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Ғайып боп мынау сұрқай күн,
Жанса үміт арман әніндей.
Жаныммен сонда шырқаймын,

Бидайдың алтын дәніндей.
Сарғайдым әбден сағынып,
Уа, менің туған мекенім.
Іштегі дерттен арылып,

Ойларым еркін, қуатты
Жаһанды тынбай шарлайды.
Сапырып көкті шуақты,
Қырандай биік самғайды.

Шырқаймын асқақ дауыспен,
Көргем жоқ жасып, қорғалап.
Жалғайтын мені ғарышпен,
Табиғат берген бар қанат.

Әлемді түнек тұр басып,
Несіне бірақ опынам.
Жөнелер қара түн қашып,
Көзімнің сөнбес отынан.

Күні-түн арай төгемін,
Ел үшін түсіп тартысқа.
Жаңғыртып дүние көлемін,
Дауысым жетті әр тұсқа.

Жетелеп нұрлы көктемге,
Ойларға толы шақ мына:
Үңіліп терең өткенге,
Болжаймын болашақты да.

Қуамын түнді қараңғы,
Бастаймын таңғы жарыққа-
Қуантып мұңлы адамды,
Шашамын шұғыла халыққа.

Ойларым еркін, қуатты
Жаһанды тынбай шарлайды.
Сапырып көкті шуақты,
Қырандай биік самғайды.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Қырғыз ақыны Омар Сұлтановтан

Қаңсыған ескі қайық жағада тұр,
Қаусаған шалдай шөгіп бара жатыр.
Қасынан өткендерге күңіренеді,
Басына орнағандай заманақыр:

Білмеймін қандай тағдыр өмір берген,
Жайым бар судан шығып зәбір көрген!
Жатқаным көлге шөкпей, құмға шөгіп,
Бірдей ғой шалажансар көмілгенмен.

Толқында күні кеше жарқылдадым,
Қайғыдан енді, міне, қалтылдадым.
Тірідей көрге кірді деген осы –
Көрген соң айдын көлдің тартылғанын.

Бір кезде көл төрінде сайрандадым,
Тереңнен жұлдыз бенен ай қармадым.
Үмітім ескек болды өміріме,
Көл барда орындалып ойға алғаным.

Толқындар буырқанып шалқығанда,
Зуладым үміт-ескек тартып алға.
Өмірім иірімдей терең еді,
Көл барда көңіліме шаң тұрар ма?

Алданған жас баладай күнде ойынға,
Заманның кім кетпеген ыңғайында?
Санасаң шаш етектен шеккен бейнет,
Не пайда салынғанмен құр уайымға?

Ер жігіт өле-өлгенше тыным таппас,
Тұрғанда ел парызы қыл мойында.
Гүрілдеп асау өзен таудан аққан,
Толқиды көбік шашып жарқабақтан.

Ышқынып, дөңбекшиді, долданады,
Тастарды домалатып суда жатқан.
Көмілген Тарбағатай басы қарға,
Шешуге ақ тұмағын асығар ма?

Көк өзен көлденеңге өткел бермес,
Ауғанша жаз ортасы тасығанда.
Кербез тау шымылдықтай керіледі,
Қойнында бұққан аю, бөрілері.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Шаңқиып көз ұшынан көрінеді.
Тыпыршып, бөгелектеп желідегі
Байланған жас құлындар зерігеді.

Жотада желдеп тұрған жылқы үйірі
Түсуге төмен қарай ерінеді.
Секірсе тұяқтары сытырлаған,
Ешкі-лақ тас түбінде жыпырлаған.

Бауырына басын тығып бір-бірінің,
Үйезде қой отары бықылдаған.
Ірімшік-құртты аңдиды өредегі
Сауысқан ұшып-қонып лыпылдаған.

Ыстықта әуе айналып жерге түскен,
Жұрт қызу дуылдасып, қымыз ішкен.
Аңқиды саумал иісі самал соқса,
Әр үйден күрпілдетіп саба піскен.

Аспанға түтін созып тезек оты,
Қазанда шымырлайды бағлан еті.
Көкжиек сақинадай дөңгеленіп,
Секілді көрінеді жердің шеті.

Қызыққа көбелектер еркін батып,
Ұшады қанаттарын жарқылдатып.
Салақтап қызыл тілі көлеңкеде,
Соғады ит бүйірін солқылдатып.

Еске алып келмес күнді енді қайтып,
Төрде отыр бір қария әңгіме айтып.
Таңдайын тыңдағанның тамсандырып,
Сөйлейді бір күлдіріп, бір мұңайтып.

Суырып түптен тартып сөз қозғасы,
Сияқты өлең-жырдың бозжорғасы.
Ақтарса көне сырды кәрі жүрек,
Сынаптай сырғанайды көзден жасы.

Ажалдың ілінбеген тұзағына?
Баласы Таңатардың Кәрібай-ды,
Айтпасам көпке сөзім дарымайды.
Оғынан опат болған қызылдардың

Арысты бүгінгі ұрпақ танымайды.
Өлшеусіз тартқан азап өмірінде,
Өнері бірге сөнді көңілінде.
Ақын жоқ бұрын-соңды одан асқан

Осынау Тарбағатай өңірінде.
Айтысып Әсетпенен Көктұмада,
Өлеңде оза шауып, өтті дара.
Сұраусыз судай ағып кете барды,

Татымай ердің басы тоқтыға да.
Өлеңмен кіндіктес боп туып іштен,
Жан еді Әбілхаят суын ішкен.
Шаң қаппас шаңқан боздай шыға шауып,

Танбаған топқа түссе жүгірістен.
Келе алмай шалымына жолда қалған,
Талайлар кеуде қағып күбініскен.
Атқандар Шәкәрімді оны да атты,

Жаласып шайтан ауыз ібіліспен.
Шырмауын бұл дүниенің шешу қиын,
Шатысып, шиеленіп, ілініскен.
Түсерсің сергелдеңге ертең оңай,

Мерейің болғанменен бүгін үстем.
Жігіттің сұлтаны еді сол Кәрібай,
Байғұсты жаратыпты сорға Құдай.
Көмуге мұрша бермей қанішерлер,

Жас келіп жанарына қалды отырып,
Көңілдің өткір жүзі сәл кетіліп.
Күрсініп іштерінен мұңға батты,
Тыңдаған құлақ қойып ел де тынып.

Қолқалап қоймаған соң халқы қыстап,
Жалғады сөзін қайта кең тыныстап.
Төгілді таудан түскен тас бұлақтай,
Денесін қыран құстай еркін ұстап:

Біздің ел не көрмеді бұл ғұмырда?
Қойнында мына таудың кім қалмады,
Кешегі қазақ-қалмақ қырғынында?
Сондағы шейіт болған марқұмдардың

Үні бар аққан судың сылдырында.
Кәрібай жырлаушы еді таңнан таңға,
Ажалдың кетпегенде шылбырында.
Аузынан көп әңгіме естіп едім,

Күмән жоқ әр сөзінің шындығында.
Бұл таудың арғы беті, бергі беті,
Гуілдеп соғып тұрған желдің өті.
Дүние талай аунап-төңкерілді,

Сөнгенше жыпырлаған жаудың оты.
Ел қорғап, опат болған боздақтарды
Жырлайтын тағы да бір келді реті.
Халықты жаугершілік сан жүдетіп,

Қиямет көпірінен келдік өтіп.
Сұрасаң өткен өмір оқиғасын,
Айтады жер аттары мөлдіретіп.
Тілдесіп тарихымен елестеген,

Күнім жоқ атажұртпен кеңеспеген.
Төсінде Барқытбелдің сайрап жатыр
Соқпағы сұрапылдың әлі өшпеген.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Қалмақтар аңыраған қайғыланып,
Ол жерді «Аңырақай» дейді халық.
Өтті ғой содан бері қанша ғұмыр,

Күн батса, қайта туған ай қуанып.
Жалғанның жұта алар ма бәрін жалмап,
Қорқаудың қай тілегі орындалмақ?
Жетісу, Алатаудан қопарылды,

Теңіздей төңкеріліп қалың қалмақ.
Өлігін жинай алмай отбасынан,
Күйзелді күңіреніп қатты осыған.
Ұлыған иттей шулап қайта шықты

Болмаса жердің құты, судың сүті,
Табиғат мұнша жайнап жасана ма?
Қазақтың Құдай берген қонысында,
Тайраңдап жүрді-ау қалмақ кеше ғана?!

Боялып ат тұяғы бүлдіргенге,
Сарбаздар сергіп қалды бұл күндерде.
Мың тартқан бейнетіңді айырбастап,
Не жетсін бейбіт жүріп бір күлгенге.

Көзінен күміс моншақ атқылаған,
Тұлпарлар шөл қандырды ақ тұмадан.
Кісінің қылпын көрсе шақылдайды,
Суырлар «Аттан!» салып шапқылаған.

Барқытбел деп атаған арғы бабам,
Шыққан сөз Тарбағатай тарғыбадан.
Суырды «Тарғыбадай аң қайда?» деп,
Қалмақтар қашқан кезде зар жылаған.

Заңғардан көзін салған арқар-құлжа,
Сезбейді не боларын ертең мұнда.
Мәңгілік қозғалмайды қара жартас,
Куәгер көнеде өткен сан тағдырға.

Самғайды көкте қыран желдегендей,
Кеудесін ашу-ыза кернегендей.
«Адамзат, сендер бекер таласасың,
Бұл таудың шын иесі – мен!» дегендей.

Жоңғардың жанталасқан мүшкіл халі,
Жұлқыспақ жұлынғанша тіс-тырнағы.
Айырылса Барқытбелден пана болмас,
Алтайдың теріскейі, түстік жағы.

Нор Зайсан, Қоймаңырақ, Қозымаңырақ,
Айтқандай Бұқар жырау, толы қалмақ.

Кеңесіп шайқас жайын алда тұрған,
Абылай сөз бастады төрде отырған:

Қоғадай жайпамасақ жел жапырған!
Кететін түрлері жоқ ақылға сап,
Ойрандап, омыртқасын опырмасақ.
Алтайдан ары асыра айдап салып,

Қарасын көрместей ғып батырмасақ!
Деді де батырларға хан қарады,
Қалмақтың жайын білмек Шорғадағы.
Алдымен жауап беріп Ақтанберді,

Қырандай қызыл көрген сорғалады:
Хан ием, бір Құдайдың көзі көрді,
Обалы бұл жоңғардың өзіне енді.
Келсе де жеті атасын түгел жинап,

Торғайдай тоздыратын кезі келді.
Сарбаздар тықыршуда әмір күтіп,
Шап десең, жіберердей жүндей түтіп.
«Бір тосқын мың асқанға» деген рас,

Шыпасы шыныменен тұр ғой бітіп.
Отырмыз хабар алып әр күн сайын,
Абайлап жаудың сырын, жердің жайын.
Қырық жыл қырғын салған ит қалмақты

Тып-типыл қылатұғын келді ыңғайың!
Саңқ етті дүр сілкініп қарт Бөгенбей:

Сөзіне шолғыншының қарағанда,
Торғауыт әлі аяғын тартпағандай.
Қалмақты жүрген жоқпыз жаңа көріп,
Ырқына жібереміз неге көніп?

Н е с і п б е к А Й Т О В
Бөрідей шулап жатқан көрінеді,
Орыстың от қаруын ала келіп.
Төнгенін көріп отыр зауалдың да,

Табандап тұра алмайды олар мұнда.
Ортасын ойрандайық қақыратып,
Ат қойып алагеуім таң алдында.
Ширығып қарт бурадай қаңтардағы,

Бөгенбай турасынан жалтармады.
Қалмақты көгендейтін сыңайы бар,
Құл қылып құлақкесті – ен-таңбалы.
Қабанбай үнсіз тыңдап отыр еді,

Сезгендей бір сұмдықты көкірегі.
Топтанған торғауыттың айдан анық,
Қандасып қырқысуға бекігені.
Абылай жазбай салқын қалыбынан:

Қиғылық салатұғын түрі бар ғой,
Асасқан құйрық-бауыр кәрі құдаң.
Бұғыдай мүйіздері сырқыраған,
Құданың, – деді батыр, – сұрқы жаман.

Құйылып үсті-үстіне қиқу салып,
Қазандай қайнап жатыр бұрқыраған.
Соқпасақ көкжелкеден арғы жақтан,
Ауыр қол аянбайды бергі жатқан.

Өздері күткен жерден барып тисек,
Дайын тұр қауып түсер қанды қақпан.
Не керек көзсіз ерлік болсаң майып,
Айланы асыратын жол таңдайық.

Айналып ту сыртынан алдын кесіп,
Біріне бірін қоспай талқандайық.

Кеңесте кең пішілген күні бойы
Бөлінді екі жаққа көптің ойы.
Толғады Бұқар жырау сонда тұрып,
Алаштың артық туған ақылгөйі:

Шөкпейтұғын тау болмас,
Шешілмейтін дау болмас.
Ұран салып шапқанда,
Ұрымталдан соққанда

Шашылмайтын жау болмас.
Керегесі қаңқайған,
Шаңырағы шалқайған,
Жоңғар жұрты енді оңбас.

Ей, Бөгенбай, Қабанбай!
Қалың қолға болған бас,
Қандыкөйлек жан жолдас.
«Аттан!» десең екеуің,

Атқа қонбас ер қалмас.
Қан боп ақты емес пе,
Қара көзден тамған жас.
Өздеріңе аманат –

Соңдарыңнан ерген жас!
Қалмақ қашып сетінер,
Қазақ өсіп жетілер,
Аман болса мал мен бас!

Ей, Бөгенбай, Бөгенбай!
Таусылмасын төзімің.
Аңдап тұрсам, жөні бар
Дарабоздың сөзінің.

Алтай менен Барқытбел –
Атажұрты өзінің,
Қарашығы көзінің!
Бұл араға келгенде,

Жау қарасын көргенде,
Дарабозға дем берер:
Тауда жортқан тағысы,

Өзендер сай-саладан мөңкіп аққан,
Таулардың бұрымындай шолпы таққан.
Үзілмей қалған түннің үмітіндей,
Сарғайып соңғы жұлдыз жымың қаққан.

Тастағы байғұздың да жағы семген,
Ішіне бар сұмдықты бүгіп жатқан.
Бұлттардың жел қуалап таңғы көшін,
Дегендей аспан асты мөлдіресін.

Азанда қалың қазақ тиіп берді,
Шығарып ұйқы-тұйқы жаудың есін.
Бірінен шошынғанда бірі адасып,
Құлады шеттерінен тыраң асып.

Қаңбақтай киіз үйі төңкерілді,
Төсектен қатын-бала тұра қашып.
Ит ұлып, азан-қазан мал шулаған,
Зілзала – жер шайқалып, көл тулаған.

Жандәрмен атқа қонып қарсы шапты,
Қалмақтар татар дәмі таусылмаған.
Өршіді өрттей қаулап қырғын-ойран,
Ажалға жүзді беріп, мыңды жойған.

Кім өліп, кім қаларын бұл айқаста
Білмейді ешкім басқа бір Құдайдан.
Соққандай құйындатып дауыл қатты,
Тулақтай кең даланың шаңын қақты.

Қан бояп ат тұяғын шашасынан,
Өзен-су қып-қызыл боп ағып жатты.
Қаптаған өлік қырдың бетін жауып,
Көрпесін қара жердің қалыңдатты.

Құл-құтан, қойшы-қолаң, қатын-қалаш,
Сағалап сай-саланы жанын бақты.
Шайқаста Қабанбайға жан батпайды,
Соғарын қай жағынан аңдатпайды.

Н е с і п б е к А Й Т О В
«Айналып ту сыртынан тиесің!» деп,
Жұмсаған бес мың қолмен Дәулетбайды.
Олар да ұрымталдан аңдып тұрып,

Жамсатты жер қайысқан жауды ықтырып.
Тасқынын торғауыттың тұншықтырды,
Жан алып, жан беріскен ерлік қылып.
Өшерін білгендей-ақ аты мәңгі,

Жоңғардың көзінде ажал оты жанды.
Ең соңғы тұяқ серпер күшін жинап,
Тапжылмай, табан тіреп жатып алды.
Төсінде Алтай менен Сауыр-Сайқан,

Салмаған торғауыттар тегін тойтан.
Аталған өзен аты «Қандысу» деп,
Бойында қырғын өткен сол бір сойқан.
Тұра ма жауыз түбі зар қақсамай,

Тағдырдан таяқ жеді қалмақ солай.
Бүгінге сол уақыттан қалған белгі –
«Жеменей», «Күршім», «Зайсан», Майқапшағай».
Жүрегі қазақ көрсе дүрсілдеген,

Қалмақ жоқ ол күндерде күрсінбеген.
Жасады көп қарсылық арпалысып,
Батыры күжірейген Күршім деген.
Екі жақ тағы, міне, бетпе-бет кеп,

Күжілдеп Күршім шықты, – жекпе-жек! – деп.
Ызадан жарылардай оған қарап,
Атылып алға шықты Көкжал Барақ:

Ит қалмақ, жетемін, – деп, – саған мен-ақ!
Үндемей мұндай сәтте тұра алмады,
Қалың қол «Абылайлап!» ұрандады.

Күршімге Көкжал Барақ тұра ұмтылды,
Ішінен ауызға алып бір Алланы.
Айқасты найза-қылыш сақыр-сұқыр,
Аспаннан жай түскендей шатыр-шұтыр.

Ұршықтай үйіріліп жерді қазды
Тұяғы тұлпарлардың тапыр-тұпыр.
Аюдай ақырысып арпалысты,
Қақырап қолдарынан қалқан ұшты.

Қандары басқа шауып, көз қызарып,
Тарылып тыныстары, қолқа қысты.
Бір кезде Барақ батыр «Қабанбайлап!»,
Сілкінді көк найзасын тез ыңғайлап.

Астынан иегінің ұрғанында,
Сүңгіді қолқасына терең бойлап.
Қорқырап қызыл қаны ыршып аққан,
Дөңбектей дөңгеледі Күршім аттан.

Өлігін итше сүйреп алып келді,
Ізінен бұрқыратып шаң шұбатқан.
Басталды ұлы шайқас кескілескен,
Ала алмай бірін бірі көп тірескен.

Жаңғыртқан айналаны айғай-шуды
Өлгендер ғана жатты естіместен.
Сұмдықтың көрінісі сондай сұсты,
Қырылып екі жақ та баудай түсті.

Майданда мейірім деген атымен жоқ,
Аяйтын Тәңір ғана ел байғұсты.
Соғыстың баяндайсың жайын қалай,
Жасырсаң болған істі мойындамай.

Жау жағы бір мезетте басым түсіп,
Серпілді қайран ерлер кейін қарай.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Торғауыт топырлата қуды келіп,
Көрмеген атқан оғын құр жіберіп.
Кенеттен аттың басын қайта бұрды,

Қашқан қол желбіреген туды көріп.
Қазақтың шыдай алмай соққысына,
Қалмақтар қалжырады қатты, сірә.
Бөлінді бас сауғалап бет-бетіне,

Келгенде Маңырақтың дәп тұсына.
Жау қашты, қазақ қолы тыныстады,
Боялған қанға найза-қылыштары.
Өлігі құрбандардың жайрап жатты,

Біткендей пәнидегі жұмыстары.
Жалғыз тұр ту ұстаушы дөң басында,
Көргендер аң-таң қалды алғашында.
Байрағы қолындағы желбірейді,

Өзінің көрінбейді жан қасында.
Болмастан ойларында ешбір қауіп,
Батырлар сатырлатып келді шауып.
Күйінде ту ұстаған қатып қапты,

Өлсе де құламаған аттан ауып.
Қос жебе қатар тиіп өндіршектен,
Аққан қан омырауын кеткен жауып.
Аты да астындағы қозғалмайды,

Тізгінін тұқыртыпты ебін тауып.
Қаруы жерде жатыр саудыраған,
Екі көз жұмылмапты жаудыраған.
Төбеде туын жықпай қасқайып тұр,

Дегендей «Не қыласың енді маған?!».
Егіліп жан қалмады жыламаған,
Көргенде Қазымбетті құламаған.
Жықпаққа қазақ туын көздеп атқан

Жыр төкті Ақтанберді судай тасып,
Балуандар күш сынасып күнде айқасып.
Шығарды кең жазықтың шаңын көкке,
Жүйріктер шамаларын бір байқасып.

Түспесе тіршілігі кейде есіне,
Жігітке дүниенің пайдасы не?
Мөлдіреп тұтқын қыздар қарақаттай,
Шетінен тігілді аттың бәйгесіне.

Атағы Абылайдың жерді жарып,
Айтуға құтты болсын келді халық.
Қарыны ақ түйенің ақтарылып,
Шаттанды алыс-жақын ел қуанып.

Олжаны Хан Абылай өзі бөлді,
Үш жүздің қарап тұрған көзі көрді.
Кенеттен көптің көңілін толқытқаны –
Қақ жарған Қабанбайдың сөзі болды:

Атадан келе жатқан жол қалмайды.
Бір тойда екі жар жоқ баяғыдан,
Бұл жолы найман қолы олжа алмайды.
Оңына жауды жеңдік бастап Алла,

Анамыз жеген емес босқа қалжа.
Киелі бабамыздың басы жатқан,
Жоқ бізге атажұрттан асқан олжа!
Кеткенде атамекен жат қолына,

Қанды жас көзімізден ақпады ма?!
Көруге көне жұртты қайта жазған,
Тәңірдің разымыз тоқтамына.
Алдымен тиер болсын мол қазына,

Ұлы жүз, Кіші жүздің сарбазына.
Орта жүз, жаудан қайтқан жер сенікі,
Қалмайық алыстағы ел назына.

Н е с і п б е к А Й Т О В
Тұлпары астындағы тұлданғасын,
Тіріден дәметеді кім болмасын.
Бөлінсін ине-сабақ жіпке дейін,

Қаралы әр шаңырақ құр қалмасын.
Тұрғыдан табылмаса тұрқы бірге,
Ерлердің арқа сүйер жұрты кімге?
Біріміз ұран салып атқа қонсақ,

Болайық иісі қазақ ту түбінде!
Қашанда болған емес қырғын оңай,
Мың тәуба! Аман қалды ту құламай.
Туған ел ту түбінде тулап өлген

Ұмытар Қазымбеттей ұлды қалай?!
Қайран ер амал тапсын басқа қандай,
Соққанда ажал атты тасқа маңдай?
Өлсе де туын қолдан түсірмеді,

Желімдеп ертоқымға тастағандай.
Біріңе қысылғанда – бірің қорған,
Қазағым, қисаймасын туың қолдан!
Ұшпасын үш қайтара күн туса да,

Басыңа бақыт құсың бүгін қонған!
Қалың жұрт сермегендей шыңға қанат,
Таудағы тағзым етті туға қарап.
Байраққа бата беріп тарап жатты,

Айбынды ту көтеріп, тұлпар мінген,
Бабалар ерлігіне іңкәрмін мен.
Тайған соң бастан бақыт, төрден – тақыт,
Бетпе-бет келдік талай сұм тағдырмен.

Кең дала қасіреттен тұрды аңырап,
Халықтың көкірегі құр қаңырап.

Байрағы Бостандықтың көзден тайды,
Басымен Хан Кененің бірге құлап.
Ту үшін қан төгістік, кескілестік,
Көрмеген сұмдық көрдік ешкім естіп.

Тар бұғау желкемізді қиғаннан соң,
Әйтеуір еріксізден көшке ілестік.
Кеудесін атқан оққа төсеп өлген,
Алаштың туы қайда кеше көрген?

Жарқырап Тәуелсіздік таңы атпаса,
Өктемдік бізге қашан есе берген?
Көздеумен шауып шығар көктөбені,
Әркімнің өз тұлпары ерттегені.

Қиылған қыршындардың Желтоқсанда
Елесі түн ұйқымды төрт бөледі.
Жауыздың ешбірі жоқ жаза көрген,
Қашанда қиянаттан қазақ өлген.