Ежелден ол салты бар,
Айтыс десе талпынар.
Кәрі мен жас келгенде
Ақын қиял шарқ ұрар.

Ат қосқандай бәйгеге
Озып келсе даңқы бар,
Жүзден жүлде алғанды,
Мадақтайтын салты бар.

Айтысқа тән жол ашар,
Асыл сөздер жарасар.
Ұлы думан - жиынды
Ақсақалды шал ашар.

Мен де ақынның бірімін,
Сөзіме жұрт таласар.
Домбырамды шертейін,
Бақытты елім қаласа.

Сол дәстүрден озбайын,
Сөз сарасын қозғайын,
Жиналғанда әлеумет
Жыр шашуға біз дайын.

Шәкірттерім, достарым,
Жақынға айтар сөз дайын:
Бүгін қосқан бастарың,
Ақынға айтар сөз дайын.

Жүйріктерім — бауырым,
Ауданың мен аулыңның
Колхоз, совхоз қауымның
Табыстарын айтыңдар.

Социалистік шартпенен,
Жарысқанын айтыңдар.
Қайсысы озып, қайсысы
Қалысқанын айтыңдар.

Өркендеген еліңді айт,
Өндіріс пен кеніңді айт,
Егін менен жеріңді айт,
Еңбек сүйгіш еріңді айт.

Өзенің мен көліңді айт,
Алыс отар, шөліңді айт,
Мал азығы — шөбіңді айт,
Мыңғыраған төліңді айт,

Мыңдап алған өнімді айт.
Қара жаға,көк бөрік, —
Қаракөлдің молын айт.
Мәдениет орнын айт,

Көркемөнер жолын айт,
Қызылшаның көбін айт.
Жетісі мен кемін айт,
Кемшілікті көріп айт.

Әділ сынап, теріп айт,
ЬІза болсын жалқаулар,
Көп алдында көзіне айт.
Қытықтамай шымшып айт,

Өткір жырмен қыршып айт,
Ұл-қыздарым, қызып айт,
Аққу-қаздай жүзіп айт,
Арғымақтай шұлғып айт,

Ақбөкендей желіп айт,
Оза шауып орғып айт.
Тыңдаушыға жол ғып айт.
Облысы Жамбылдың

Ленин орденін алғанды айт,
Тойы — тойға ұласып,
Даңқы жерді жарғанды айт,
Бұл бақытқа жеткізген

Партияға алғыс айт,
Ал, жол болсын, ақындар,
Әбүйірлі болып қайт!

Ә с і м х а н
Мен келдім Қордай аудан Кировіне,
Ақынның ішіндегі жүйрігіне.
Үмбеталы екеуің тең, өсіп ең,

Көп тұрмын Үмбет жайын білдіруге.
Ән қосқан бозторғайға Кенен едің,
Өлең мен домбыраның кемелі едің.
Айтпай-ақ ендігісін түсінерсің,

Қолайсыз бір жұмыспен келген едім.
Кенен мен Үмбеталы қарттарымыз,
Жамбыл мен Сүйімбайға тартқаныңыз.
Кешегі бала күнгің ойыңда ма,

Айқасып бір төсекте жатқаныңыз.
Домбыра сіздер алған мен де ұстадым,
Ақынсыз болмасын деп арт жағыңыз.
Сол Үмбет қайтыс болды өткен кеште,

Түс ауа демі бітіп сағат бесте.
Көзінің тірісінде тапсырып ед
Кенендей сәлем айт деп тетелеске.
Аттанды бұл дүниеден Үмбеталың,

Кеп тұрмын сол хабарды салғалы еске.
С о н д а К е н е н:

Сайраған Алатаудың бұлбұлы едің,
Арыны басылмаған дүлдүл едің.
Сүрінген қапылыста, асыл Үмбет,
Ақынға әрбір сөзі үлгілі едің.

Жасыңнан даңқың шыққан Үмбет едің,
Жеріңе жүрген - тұрған міндет едің.
Түлкі қуған қияда қырандай-ақ
Апарып өз ініне індететін.

Жорғаңды салдырушы ең талай топқа,
Түсуші ең айтыс десе жанған отқа.
Топырақ саған барып сала алмадым,
Кездестің сырқау болып халім жоқта.

Кәрілік біздерге де келіп қалды,
Басылып су сепкендей желік қалды.
Тең өскен Жетісуда Үмбеталы ең,
Өлеңнің бір бастауы кеміп қалды.

Доқтырдан бес күн болды келгеніме,
Қайтарды дәрі беріп емдеді де.
«Қара жорға» деуші еді Жамбыл марқұм
Жорғаны сұм ажалдың жеңгені ме?

Шіркін-ай, қуат барда талай рет
Жарап ек көпшіліктің ермегіне.
Несіне оның бәрін тәптештейін,
Ақыннан саған қайда тең келуге.

Сене алмай дал-дал болып мен отырмын,
Сенді не, амал қанша, сенбеді не...
Шырағым Әсілханжан, ризамын,
Қастектен ат терлетіп келгеніңе.

Мен - дағы ауру шалдың бірі болдым,
Білмеймін кәріліктің жеңгені ме.
Қазіргі Кененіңнің халі осындай,
Сұраған дұғай сәлем елдеріңе.

Бар еді бір атадан төрт бес түтін,
Ағайын бірде жарты, бірде бүтін.
Әдісі сол атаның малға жұмсап,
Қолымды босатпайды я күн, я түн.

Бармасам бәрі қарғап ұрысады,
Кіргізбей үйлеріне тырысады.
Олардың тіліп алмай босқа жүрсем,
Жақтырмай мені көрсе бырысады.

Құлағым елеңдейді ән дегенде,
Кежегем кейін тартар мал дегенде.
Ақ ит пен ала мысық ере шығад,
Нан тастап, сүйек беріп дәндегенге.

Ол кезде ел жайлауға көшер еді,
Жалғыз қой, үш ешкімен өсе ме енді.
Шешем жоқ, әкем кәрі, өзім жалғыз,
Кім мені еркелесем көтереді?

Мінгізіп тай - танаға қойшыларды,
Көш озып қонар жерге кетер еді.
Баласы еңбекшінің сөкпеңіздер,
Шерім бұл өткен бастан шертер енді.

Ақтерек, Ырғайтыдай сай бар еді,
Сол жерде талай-талай бай бар еді.
Өзені қатпар жартас, күрлеген су,
Атқыған жыра сайын қайнар еді.

Көшкен ел бұл өлкені өрлей көшіп,
Шулатып қой, жылқысын айдар еді,
Үстіне шыға келсең мидай дала,
Сол сазды барған байлар жайлар еді.

Таулардың шоқысында ұлар ұшып,
Қойшылар салқындайды суға түсіп.
Түбінде бір ағаштың көлеңкелеп,
Демалып, отырушы ек сусын ішін.

Жайлауда шілдехана той болады,
Баққаны сорлы кедей қой болады.
Баруға баста билік болмаған соң,
Шерленген жүрегінде ой болады.

Той болса ел қатарлы бара алмаймын,
Жаутаңдап екі көзім алаңдаймын.
Қиялмен қарап жүріп ойға шомып,
Еш айла бұл дертіме таба алмаймын.

Ойланып тас түбінде қалсам жатып,
Даусымнан шошып тұрам ән сап жатып.
Кеткенін қойдың қайда мен білмеппін,
Жете алмай ой түбіне шаршап жатып.

Ол күнде малды адамның бәрі де үстем,
Дегенін істетеді малды күшпен.
Балама әйел алып беремін деп,
Біреуге әкем сорлы құда түскен.

Қопаның арғы жағы төс болады,
Ерте күн жарлыларға кеш болады.
Барлығын қой, ешкінің соған бердік,
Білмеймін онан әрі не іс болады?

Берген мал қалың малға өсіп кетті,
Қырсығын қайын атамның кесіп кетті.
Мал бітіп төрт түліктен ел қатарлы,
Жайлауға бие байлап, көшіп кетті.

Бай болып мал алғандар жата тұрсын,
Қызыққа қымыз ішіп бата тұрсын.
Қыз өсіп, қымыз ішіп, көңіл тасып,
Аузына келген сөзін айта тұрсын.

Болғалы маған қайын көп жыл өтті,
Аз емес, екі арада мол жыл өтті.
Жетімге үй-жайы жоқ қыз бермен деп,
Жеп алып барлық малды қорлығы өтті.

Менің әкем барады
Құдасына қуанып.
Жақтырмайды құдасы
Теріс қарап, қуарып.

Балалары шулап жүр,
Қой, жылқысын суарып.
Келіні шыға қашады,
Атасынан ұялып,

Құдағи жүр тырысып.
Екі ұрты суалып.
Балалары тағы жүр
Күңкіл етіп ұрысып.

Әкем сорлы үндемей,
Үстінде тәуір киім жоқ,
Қаудыр тоны құрысып.
Құда келді демейді,

Бай елей пе кедейді?
Сусыны қанып шай ішіп,
Тәуір тамақ жемейді.
Құдағи жүр күбірлеп,

Бүлкілдетіп көмейді.
Ұстап алар дегендей,
Қасына адам келмейді.
Белең алып күн сайын

Араздық, өкпе көбейді.
Сөзін айтар біреу жоқ,
Жарлыны кім жебейді.
Бай құданың бейлі жоқ,

Көзге ілсін бе кедейді,
Ұрсып күші жете ме,
Қартайған шал не дейді?
Керегі байға қалың мал,

Қай құдам бар деп сен жатырсың.
Қатық ішіп сен жатырсың,
Қатып-семіп мен жатырмын.
Мен құда болғанда,

Жирен шолақ құнаның бар еді,
Екі ғана құлағың бар еді,
Басында жаман тымағың бар еді,
Атың жоқ еді, таяғың бар еді,

Жалғыз қара шұнақ лағың бар еді.
Дәулетің менімен тең еді,
Мен қашан сенен кем едім?
Жал біткен соң жалтарған,

Не қылған арсыз неме едің?!
Құдағи бар, құда деп,
Әдейі мұнда келгенім.
Сенің қызың бойжетті,

Менің балам ержетті,
Екі жасты қосалық,
Ұнасқан жасқа біз де бір
Рақымшылық жасалық.

Кешегі күнде жарлы едің,
Төгілме тасып соншалық!

Ей, құда, үстіңде жоқ киім, деді.
Табуын қалың малды қиын, деді.
Қызымды қу кедейге бере алмаймын,
Байлауым осы соңғы түйін, деді.

Балаңмен менің қызым қатар, деді,
Малсыз берсем, жаныма батар, деді.
Жетімге баспанасыз қыз бердің деп,
Бәйбіше мазамды алып шатар, деді.

Ержетіп, осы күнде ақыл кірді,
Бәйбіше де бір нәрсе байқар деді.
Қызымды байлап-матап бергенменен,
Үйің жоқ қайда барып жатар, деді.

Қызымды енді саған бере алмаймын,
Сөзіңе зарласаң да көне алмаймын.
Ат мінбей, таяқ мінген тақыр кедей,
Мен саған қыз беремін дей алмаймын.

* * *
Шал байғұс амалы жоқ қайтып кетті,
Құда мен құдағидың қорлығы өтті.
Қыз бермейтін күшіңді көрермін деп,

Әлінше о да қайрат айтып кетті.
ЬІза боп әкем келді үйіне де,
Қорлыққа шыдай алмай күйіне де,
Елемеді, шағып ед әкем барып,

Сол елдің Нұрбек деген биіне де.
Зарланып айтты одан соң ағайынға:

Өзіммен тілегі бір жарлы, жалшы,
Жәрдем қыл, келінімді алайын да!
Мүсәпір ортаңдағы шалың едім,
Ежелден өздеріңе мәлім едім.

Қылмасаң туысқандық осындайда,
Келмейтін болып тұр ғой әлім менің.
Келінді құда жатыр бермеймін деп,
Мен кеттім қорлығыңа көнбеймін деп.

Ол айтты: «қызым шығып боз ордадан,
Астына алты уықтың өнбейді» деп.
Бәрі де көп кедейдің мақұл, деді,
Әкеме бұл айтқаның ақыл, деді.

Бір қозы, бір-бір қойдан бермек болды,
Болсын деп көмек, жылу пақырға енді.
Ал құда көнбеймін деп тұра тұрсын,
Әңгіме, өсектерін құра тұрсын.

Айтайын өз жайымды біразырақ.
Басқалар шаруасын қыла тұрсын.
* * *
Мен келдім сол уақытта он сегізге,

Бармақ ем қайын жұртқа келер күзде.
Шыдамай бұл қорлыққа намыстанып,
Шырқаймын әнге салып жапан түзде.
Көрген ел қалыңдығың жақсы, дейді,

Тек қана әл-ауқатың тапшы, дейді.
Бір байға Шоқы деген бергелі жүр,
Бұзылып әкесінің нәпсі, дейді.
Сүйгенің әрі ақылды, түсті, дейді,

Майысқан он саусағы істі, дейді.
Атасқан күйеуімді бір көрсем деп,
Арманы жүрегінде күшті, дейді.
Елуде ол Шоқының жасы, дейді,

Ағарған сақалы мен шашы, дейді.
Қу шалға шыныменен кетем бе деп,
Батпай жүр қыздың ішкен асы, дейді.
Сүйгенің әнге десе тоты, дейді,

Гауһардай екі көздің оты, дейді.
Малмен қыздың әкесін қызықтырып,
Тоқал ғып алғалы жүр Шоқы, дейді.
Қарасаң бой нұсқасы тал құрықтай,

Қиылған белі оның қылдырықтай.
Дариға - ай, күйеуімді бір көрсем деп,
Дөңбекшиді төсегінде бұлдырықтай.
Тізілген аппақ тісі меруерттей,

Нұр атқан екі беті жанған өрттей,
Қу шалға шыныменен барам ба деп,
Жатады көңілінен қайғы кетпей.
Осылай әркім айтты қыздың жайын,

Көбейді сағат санап қайғы, уайым.
Аулына кедейсініп жолатпайды,
Ойлаймын не істесем деп, не қылайын?
Қызбенен енді қалай кездесемін,

Қисынын қайтіп тауып сөйлесемін.
Рас па, өтірік не ел айтқан сөз,
Қалайша ебін тауып меңзесемін?
Жігітті ыза, қорлық шыдатпайды,

Кедейлік кімге қайыр сұратпайды,
Құдамның арғы атадан туысқаны,
Іздедім далбасалап Құрақпайды.
Құрақпай туғаннан - ақ жарлы еді,

О - дағы қолы қысқа зарлы еді.
Өзі әнші, өзі батыр, өзі сері,
Намысқой, ер көңілді, арлы еді.
Сөйлестім оңашалап соны тауып:

Көмек ет, сен де кедей, мен де кедей,
Алсаң да дүниемнің бәрін шауып.
Жүрсің бе замандасым, батыр Құрақ,
Беруге күнде сәлем ауыл жырақ,

Жас - жастың тілегі бір деген кәні,
Өзіңе келіп едім ақыл сұрап.
Құрақпай, жасың үлкен, жаның құрбы,
Ер едің көпті көрген сегіз қырлы,

Қызбенен жөнін тауып сөйлестіргін,
Естідің ішімдегі барлық сырды.
Ағатай, ұмытпаймын өлгенімше,
Қолыңнан жақсылық қыл келгенінше,

Аулына күндіз барсам жолатпайды,
Сол қызды күйіп, жандым көргенімше.
Құрақпай: Сөзіңді ұқтым, Кенен, деді,
Келіпсің ақыл сұрап менен, деді,

Тілегі нашарлардың бір емес пе,
Қызметті аямайын сенен, деді.
Бел буса тәуекелге әркім күшті.
Тәсілін тапқан алар тотықұсты.

Қызбенен сөйлесеміз ебін тауып,
Дей бергін: «үмітімнің сәті түсті»
Ханзада сүйгеніңнің аты, деді,
Әйел боп шыққан емес даты, деді.

Ұялып мені керсе қалушы еді,
Атасы меніменен жақын еді.
Бекқожа қыз ұзатпақ, тойы болар,
Жиылып қыз, бозбала ойын болар,

Дайын бол, өзім барып хабар айтам,
Айтатын қалыңдыққа ойың болар.
Тойына дүйсенбі күн малын сояр,
Жігіттің сұлу қыздар көзін ояр.

Сол тойға ат-тоныңды тәуірлеп кел,
Сені де көрген қыздың көзі тояр.
Деймісің осы үшін басты жояр,
Жаным жоқ, Кенен достым, сенен аяр.

Қызбенен оған шейін сөйлесейін,
Боп тұрсын уәдеге о да даяр.
Сен - дағы барың болса киініп кел,
Сұңқардай сұқсыр көрген түйіліп кел;

Қасыңа он бес-жиырма жігіт ертіп,
Ел болып парасатпен жиылып кел...
Болғанша қыздың тойы үйге қайттым,
Толғанша дүйсенбі күн зорға жаттым.

Осындай бір әңгіме бастадым деп,
Бәріне дос - құрбымның түгел айттым.
Біткенде уәделі күн келіп тұрдым,
Көңілімді тек осы іске бөліп тұрдым.

Жиылған бір-бір қозы, бір-бір қойға,
Үстіме біраз киім алып кидім.
Таңертең Құрақпайдың өзі келді,
Төрт болып отыр еді көзім енді.

Шетінде шай орамал күміс жүзік,
Қуантқан сүйген жардың сөзі келді.
Құрақпай:— Атыңа тез мінгін, деді,
Жүреміз киіміңді кигін деді.

Осы той екеуіңе бір сын болар,
Менің де ерлігімді білгін, деді.
Қонақ қып Құрақпайға лақ сойдық,
Ерттедік те, аттарды байлап қойдық,

Көрінбей түн болғанда барамыз деп,
Кедейден жасақ құрдық, жиын болдың.
Ауылы Ханзаданың Қырқұдықта,
Жиналған қырық-отыз үй бір құдыққа,

Күн батып, шам жамырап, түн болған соң,
Жөнелдік алты жігіт сол құдыққа...
Қалың ел тойға келген дуылдасып,
Ән салды қыз, бозбала шуылдасып.

Жиналған қыз, келіншек тіккен үйге
Көлеңдеп шай көйлегі сусылдасып.
Ол кезде қыз киеді құндыз бөрік,
Қадаған үкілері берер көрік.

Етегін оқалаған бешпент киіп,
Әсемдеп шолпы таққан, шашын өріп.
Кигені ұзын шапан жігіттердің,
Айтысып қыз, бозбала іріктелді.

Тұсынан керегенің көзін тігіп,
Қағады қызға жігіт кірпіктерін.
Айтысып қыз, бозбала ән салып тұр,
Сыртында шал мен кемпір тамсанып тұр.

Қыздар мен жігіттерді таныстырып,
Сылқылдап жеңгелері ақша алып тұр.
Айналып керегені біз де жүрдік,
Көрмекке Ханзаданы іздеп жүрдік.

Бір жерге атымызды байлап тастап,
Қасында бір - екеуміз көздеп жүрдік.
Құрақпай ертіп келді қос келіншек,
Ақтүлкі, Өлмесектей жас келіншек.

Топ жігіттің ішінен мені іздеп,
Еркетайдың сүйгенін,— деді,— көрсек.
Екеуі бізге келді шамын алып,
Бой жеткен екі-үш қызды жанына алып.

Көрісіп, қол ұстасып амандастық,
Оңаша ертіп келді үйіне алып.
Отырдық күліп-ойнап әзілдесіп,
Барады Ханзаданы көзім тесіп.

Ақтардың жүрек сырын терең жатқан,
Етін жеп, қайнап тұрған шайын ішіп.
Сымбатты, ашаң жүзді, орта бойлы,
Көрген соң сұлу көркін көңлім тойды.

Ақтүлкі, Өлмесекпен ақылдасып,
Отырмыз біз де ойлап әр түрлі ойды.
Бар екен сол арада бұзылған там,
Ішінде күңгірттене жанын тұр шам.

Тұрғандай сол уақиға көз алдымда,
Жүрегімде сақталған боламын таң.
Біз бардық сол бір тамға қол ұстасып,
Кетуге бел байластық, ақылдасып.

Жүрекпен сүйгеннен соң қосылайық,
Жүрсек те өлмеспіз деп отын тасын.
Бақытым өзімді іздеп келгендей боп,
Жүрегім отқа жанып күйгендей боп.

Кеудемде қуанышты күй толады,
Өмірдің бақшасында жүргендей боп.
Жасымды төгуші едім торыққанда,
Жүрегім дүрсілдейді қорыққанда.

Тәуекел, жүріп кеттік түнделетіп,
Бұл жүріс кем болмады жорықтан да.
Құрақпай алға түсіп, жорта берді,
Екі жас көгергін деп бата берді.

Қоштасып қос жеңгесі ақыл айтып,
Олар да амандасып қайта берді.
Тиген соң қалағаным қолыма енді,
Қуанып қайта түстім жолыма енді.

Келінін аман-есен көрсе әкем,
Қалар тасып, көңілі толып енді...
Артынан ағалары жетті қуып,
Қолында жігіттердің сойыл, құрық.

Талдырып түсірдік те аттарынан,
Ауылға шеру артып, кеттік жүріп...
Кейіннен арамызға кісі түсті,
Ол кезде би мен манап, болыс күшті.

Билігін айтпақ болып дау-жанжалдың,
Сау етіп солар біздің үйге түсті.
Пысығы екі жақтың билік қылды,
Құрақпай бәрін алдап қулық қылды.

Қолдағы біраз малды аямастан,
Болыс пенен билерге сыйлық қылды.
Пара алып би, болыстар тарасады,
Бұл қылық арсыздарға жарасады.

Ауылдан қырық қадам шыға беріп,
Олжаға шуылдасып таласады...
Өзімде, туысқанда қалған малды,
Соңынан қуып келіп құда да алды.

Егерде көнгің келмей бұраңдасаң,
Қызымды қайта алам деп күшке салды.
Ол, бірақ, қызын қайтып ала алмады,
Өйткені, болыс, биді пара алдады;

Және де мені қостап бір тайпы ел,
Дайын тұр шығаруға дау-жанжалды.
Адалға қолымызда мал қалмады,
Көрінді желке сіңір, жал қалмады.

Жан сақтау сол уақытта қиып болып,
Қарыздан қозғалуға әл қалмады.
Адамға еңбек еткен жарасады,
Жалқаулар бақытынан адасады.

Байлардың қойын бақтым амал бар ма,
Кім маған босқа жатсам қарасады?!
Қой соңында жүрем деп кетті күйім,
Көрдім азап, қу жоқтық қандай қиын!

Торғай әкеп қамасаң тұрмайтындай,
Шұрық тесік отырған киіз үйім.
Өксумен өте берді өмір - жасым,
Кедейлік зарын тартып қайран басым.

Жетуге бір арманнан бір арманға,
Құйқылжып, қанат қағад көңіл - лашын.

Әнге бас, Кенеп ақын, ал домбыра,
Көкейден ақтарылған сөзді құра.
Көз көріп, құлақ естіп, бастан өткен,
Тарихи оқиғаның бірін жырла.

Көп көрген шежіре қарт, әңгімеңді айт,
Келешек ұрпағына қалсын мұра.
* * *
Бір болыс Қордай елі — он бір ауыл,

Болысы Сұлтан деген жуан сауыр.
Өмірін кедейлердің ойран етіп,
Тұрғызған қаһарынан қара дауыл.
Отыз жыл елді билеп, салған ойран,

Шұбар тос, шынжыр балақ уын жайған.
Қарайды бір өзіне мың жарым үй,
Сойылын соғады ол бек пен байдың.
Үш ата Қасқарауда ел болатын,

Шоқпар мен Қордай деген жер болатын.
Көк жайлау, өзен - суды байлар билеп,
Жер, суы нашарлардың кем болатын.
Бірінші ауыл қонысы Кіндіктаста,

Әр атаның мекені басқа-басқа,
Дау шешіп, билік айтқан билері де,
Кедейді зар қақсатқан еді шошқа.
Арқасын азап тесіп елдің ұлы,

Ел-жұртын асыраған аштық жылы.
Халықтың қамын жеген солардың да
Ішінде кете барды қайғы-мұңы.
Болыс боп Сұлтан залым алды бекіп,

Қашарға билік құрды дүрілдетіп.
Малын да, ақшасын да күшпен зорлап,
Алатын қалың елді зар еңіретіп.
Аяздай Сұлтан бір күн қалшылдады,

Жүзінен жер өртердей зәр шығады.
Мал бермеген жазаң деп көп кедейдің
Жазықсыз жонын тіле қамшылады.

Сол үшін бар мүлкіңді алам сенің!
Егер де бас көтерсең, өңшең тобыр,
Қан жұтып көресіңдер ит көргенін!
Кедейдің қанын сорды Сұлтан байып,

Халықтың өміріне уын жайып.
Енді бұған беретін малымыз жоқ! —
Деді жұрт тас бекініп, әрі айбын қып.
Ауылдың ақсақалы Әлімжан шал,

Малым жоқ деп бәрің де отырып ал! —
Ел-жұрты шалдың сөзін шықты қостап,
Бермейміз деген сөзді берік ұстап.
Жұрқабай, Нүсіпбай мен Қырғызбайлар

Болысқа қарсы тұрды көпті бастап.
Сұрланды мұны естіп кәрі Сұлтан,
Толғандай алабұртып көзіне қап.
Жиып ап дос-жаранын кеңес құрды,

«Бұларды жеңіп, малын қалай алам?»
С ұ л т а н н ы ң а й т қ а н ы:
Сұлтан, Сұлтан болғалы,
Басыма бақыт қонғалы,

Тұлпар міндім, ту алдым,
Ата аруағы қолдады.
Көп шуылдақ, көп кедей,
Не қылсам алам малыңды.

Құм құюға көзіңе
Аямай салам барымды.
Көзім тірі тұрғанда,
Кемітпеймін басымды.

Боздағын бордай етпесем,
Жасайын жерге жасымды.
Ажалды қарға ойнайды,
Ақиық қыран бүркітпен.

Өңшең тобыр, сорлылар,
Қай қырсық сені бұл түрткен?!
Съезд шақыр, Құрманқұл,
Жина жылдам билерді!

Сұлтанның көрсін сойқанын,
Тіккіз жылдам үйлерді.
Шабармандар жөнелді бұйрық алып,
Ат дүбірі барады құлақ жарып.

Шоқпары, қылыштары сапын ұрып,
Бұрқырап жолдың шаңы тұр айналып.
Шабады шабармандар, жетуге асық,
Жол тартқан тапсырма алып, сапар қашық.

Қала жоқ, поселке жоқ ол заманда,
Төтелеп асу асад, белді басып.
Шабарман келді жетіп Нұрбек биге,
Би отыр сауық құрып шаттық күйде.

Кел,— деді,— Қордайдағы кеңес үйге.
Қордайға жұрт жиылды қауырт келіп,
Бәрі де Сұлтан сұмға берді ерік.
Өтірік куәліктер жазып жатыр,

Қаралап көп кедейді пәле теріп.
Мөр басып, қол қойылды жала жауып,
Біреулер айғақ болды ебін тауып.
Бөкенге барып, съезд ашпақ болды,

Алмақшы әлсіз елді Сұлтан шауып.
Гулесіп болыс, билер шықты елге,
Екпіні үй жыққандай сөйлегенде.
Лау мініп, жолай елден жүріп келед,

Көресіні көрсетпек көп кедейге.
Шаптырды Жақсымбетті алдын ала,

Тоқтаусыз мал сойылсын, съезд болад,
Адалға қалмаса да жалғыз қара.
Жасауыл бұйрық алып елге жетті,
Сабылтып мінген атын екпіндетті.

Съездің ойлатынын хабарлады,
Мұны естіп талайлардың есі кетті.

Басынбасын!—деді Әлімжан қадап көзін, —
Жалтақтап жалынатын дәнеңе жоқ,
Сақ отыр, сайланып тұр! Осы сөзім.
Сөйткенще би, болыстар елге жетті,

Заһары жұртқа үрей сап, малды үркітті,
Писерін, старшынын, шабарманын
Топ қылып, осы ауылға ертіп кепті.
Тобырды зіл ой басты, қозғалмайды,

Қырғызбай — ақыл бер,— деп, айтты жайды.
Әлімжан сөз бастады шарт жүгініп,
Кеудеде буырқана кек қайнайды.
Ә л і м ж а н н ы ң а й т қ а н ы:

Ұлықтап, елім, қорықпа,
Дауыл болар, жел болар,
Қарғыс айтса ел көрімен,
Ұлықтың басы жер болар.

Айға шапқан арыстан
Аяғынан айрылған.
Бір жерден бәрің табыссаң,
Атағың елге жайылған.

Жау қарасын санамас,
Батыр жүрек соғысар.
Ар мен намыс шып ердің
Кеудесінде тоғысар.

Қорқақты қусаң — ер болар,
Көп түкірсе көл болар.
Аруақ түбі жын болар,
Барымта түбі құн болар.

Тұман түбі жұт болар,
Тұмау түбі күрт болар.
Көл анасы жер болар.
Ер анасы ел болар,

Ерегістен ер өлер,
Зорлық қылсаң ел көрер,
Тауды, тасты жел бұзар,
Ағайынды сөз бұзар.

Екі сөйлеген елден безер,
Екі жығылған жерден безер,
Қолы білген үй түзер,
Асқынғанды ел түзер.

Дауға барсаң бірің бар,
Жауға барсаң бәрің бар,
Өңшең ерім бас қосып,
Көпке ақыл салыңдар.

Әлімжан сынды атаңның
Сөзін қабыл алыңдар!
Әлімжан айтар сөзден тартынбады,
Айбаты найзағайдай жарқылдады,

Сұлтанның бар жаласын ашып салып,
Зұлымды көзге шұқып қарқындады.
Білдірмей сонда Сұлтан сарқылғанын,
Қаба сөйлеп, төбеттей саңқылдады.

Шетіңнен итжеккенге айдатам деп,
Атарман, шабарманын шақырып алды.
Песірлер жазып жатыр протоколды,
Айыпкер деп көп жұртқа атақ берді.

Бөкеннің жеті ерін қойдай тізіп,
Тал түсте бұғалақтап көгендеді.
Бәрінің тартып алды мал мен мүлкін,
Тұтқындады ерлерді — елдің көркін.

Сұр жылан Сұлтан отыр қанын тартып,
Қара бет, қара жүрек азған шіркін!
Көзінен жігіттердің оты жайнап,
Ашынды ыза буып, тісін қайран.

Бізді де тұтқындар деп күні ертең,
Бір топ жас дайындалды қару сайлап.
Бұл қорлыққа шыдамай,
Бөкендіктер қайғырды.

Қатын, бала зар жылап,
Тау менен тас жаңғырды.
Кемпір, шалдар кемсеңдеп,
Ақылдан танып мәңгірді.

Шауыр болған жарлы елді,
Есінеп Сұлтан тандырды.
Аянар бұдан жан жоқ деп,
Ер азамат сап құрып,

Ұрыспаққа қам қылды.
Би, болыс түскен ақ үйге
Тастан жаңбыр жаудырды.
Байлап алған жеті ерді

Босатуға бұғаудан,
Жиылған ел қам қылды.

Сөнген отты үрледің,
Өзің басып көрікті,
Боздаққа салып бұғалық,
Месқарын неге желікті!?—

Деп Әлімжан ақырып,
Болыс, биге төніпті.
Байлаудан босап Нүсіпбай,
Песірді алды жағадан.

Ақтыны бер деп алқымдап,
Қыса ұстады сағадан.
Жасауыл жалтақ Жақсымбет,
Түспеген көзге манадан.

Ерлердің түрін көрген соң,
Есі шығып залымның,
Дей берді: «Құлдық, садағаң!»
Сұлтанды жығып сойылға,

Бар қағазды Жұрқабай
Отқа өртейді шашады,
Тұра алмай шыдап Жақсымбет,
Атына міне қашады.

Соңынан түсіп Нүсіпбай,
Атына қамшы басады.
Үрейленіп Жақсымбет,
Қарамай зытты артына.

Тоқтақұл деген кедейдің
Тоғыз жасар баласы,
Көзінің ақ пен қарасы
Қалды аттың астында,

Тіл тартпай кетті балғын жас,
Бақадай аузын ашты да.
Анасы қалды ойбайлап,
«Көріңде өкір, Сұлтан» деп,

Біреулер жүр айғайлап.
Өкінді жұрт балаға,
Қосылды жара жараға.
Арыз жазып ұлыққа,

Шаптырды дереу қалаға.
Елдің момын кедейін
Ол кезде езді манаптар.
Қағазға жазып берейін,

Салмағын жұртым қадақтар.
Соқтығып қалды екі тап,
Не болар арты көрейін.
Істері кетті судьяға,

Кім білсін заңның не дерін.
Ұлыққа пара берді байлар жағы,
Ол кезде пара берсе көктер бағы.
Сөзі өтпей, теңдік тимей кедейлерге,

Қалатын айыпкер боп сынып сағы.
Әділдік, аяушылық бөрі малда,
Сондықтан шағылмайды байлар тауы.
Параны кім көп берсе, дау сенікі,

Малымен сатып алар қолындағы.
Сұлтан, болыс күш қылып,
Бөкенге маза бермеді.
Ақылды туған Әлімжан

Намыстан жарылып өлмеді.
Барымтаға алды сұлтандар
Көп кедейдің бар малын.
Тұсынан өткен Бөкенді

Сойылға жығып жерледі.
Өшпендігі екі елдің
Күннен-күнге өрледі.
Ұзамай сот та шықты ел аралап,

Шешпекші елдің дауын, істі қарап.
Алдынан шабармандар лау мініп,
Жыландай келе жатты жерді жалап.
Жол бойы қонақ болып бай мен бекке,

Кенелді сот олжаға, мол құрметке,
Тайпалған талай жорға жетектелді,
Қалтаға ақша түсті аз ба, көп пе?
Сабылтып келе жатыр ызғарланып,

Олжаға көңлі өсіп, мейірі қанып.
Ақ үйге аттың басын тірегенде,
Қол берді Сұлтан шығып қарсы алып.
Пристав, судьялар бірге түсті,

Сұлтан барып олардың қолын қысты.
Бағланның етін жесін, арақ ішіп,
Бар жайды ашып айтып, ақылдасты.
Бөкеннің даулайтыны кісі құны,

Икемге ап Сұлтан отыр енді мұны.
Дәрігердің қалтасына тай - тұяқ сап,
Аузын тығындады,— шықпас үні.
Екі елдің келесі күн басын қосты,

Не дер деп ұлық аузын Бөкен тосты.
Баланың көрін ашып көрмек болып,
Бәрі де мола жаққа шұбырысты.
Өлігін көрден алып көрді көзбен,

Тұяқтың таңбасы тұр етін езген.
«Өзі ұрып өлтірген» деп жазылды акт,
Кім көрген мұндай сұмды ардан безген?!
Бекеннің қолдан кетті енді күші,

Халықты түршіктірді соттың ісі.
Жүрегі Әлімжанның тілімденіп,
Қайнады ыза-кегі, күйді іші.
Қисайды ұлықтардың қалам ұшы,

Күрсінді Бөкендердің құрып мысы.
Жауыздың үкім айтып ары жоқтар,
«Тұтқындалсын,— ден жазды, — жеті кісі».
Сол жерде Қырғызбайды байлап алды,

Есіл ер қапияда қолда қалды.
Астыртын хабарласып алты жігіт,
Сол сағат ебін тауып,
көзден тайды.

Ұлықтың кетті бұлар құлқын сезіп,
Кекті ашу шыдатпады жанын езіп.
«Шешінген судан таймас» дегендейін,
Жөнелді жортуылдап жиһан кезіп.

Артында қалды зарлап қатын, бала,
Зорлық, қорлық жүрегін еткен жара.
Тау, тасты мекендеді тағы болып,
Арман жоқ Сұлтанды өлсе жастыққа ала.

Кетті алып байлап, матап Қырғызбайды,
Еш жерге сусындатып тұрзғызбайды.
Бар денесі көгерген таяқпенен,
Көк желке есіл ерді бұрғызбайды.

Мысқылдап күліп қояд өңшең бұзық,
Мысықтай тышқан алған көрді қызық:
Арпалысып, ашу кек көкірегінде,
Қырғызбай қарап жатты көзін сүзіп.

Жендеттер ұрып-соғып жазалады,
Өш алды қан ағызып, қылмай рахым.
Кезерген кеуіп таңдай, еріндері,
Кең дүние тостағандай көрінбейді.

Ұрса да, сүйресе де мыңқ етпейді,
Қасарып ер жігері жеңілмеді.
Қырғызбай би, болысқа назаланды,
Нахақ ер жазықсыздан жазаланды.

Өртеніп ет жүрегі жатыр жанып,
Қинады ел қайғысы мазаны алды,
Толғанып іштен Қырғызбай,
Деді, қайран елім-ай,

Кіндік кесіп, кір жуған
Кіндіктес атты жерім - ай,
Қойнында туып ержетіп,
Ерке өскен күнім - ай.

Тоқсандағы атам - ай,
Сексендегі анам - ай!
Сүйген жарым аман бол,
Тап болды маған ұзақ жол.

Колоткаға қарылды,
Екі аяқ пен екі қол,
Кетпесін кегім жауымда,
Бар тілегім менің сол.

Тауға сіңген серіктер —
Кеудедегі тынысым.
Басы бос олар ерікті ер,
Белін бекем буынсын.

Кек шыңдаған аң семсер
Жау қанына жуылсын.
Бізде нұрлы күн туар,
Зорлық құрып дүниеден,

Әділет пен шын туар.
Жарлының жоғын жоқтайтын,
Дүйім елден ұл туар.
Он бес жылға сотталып,

Қырғызбай кетті Сібірге.
Өзегінде от жанып
Өмірі өтті Сібірде.
Он жылды сонда өткізді,

Есінеп қалмас өмірде,
Қараңғы түрме, тар қапас
Қасірет құйды көңілге.
* * *

Қырғызбайдың достары
Мекендеді тау - құзын.
Таудың тасын жастанып,
Төсеніп жатты көк мұзын.

Алысқан жаумен аңдысып,
Көрмеді он жыл ел жүзін.
Байлардың малын айдап ап,
Күн сайын сол боп азығы.

Қуғын көрді ұзақ жыл,
Болмаса да жазығы.
Алты батыр кетті алыс,
Көрінбеді жауына.

Олар барып бекінді
Қырғыздың Алатауына.
Ат, тондарын сайлады.
Қаруларын қайрады.

Патшаның тақтан түскенін
Естіп олар шаттанып,
Таң жақын деп ойлады.
Елді жеген жауыздың

Талайын ұстап байлады,
Белдесер күн бар ма деп,
Қазандай іші қайнады.
Лениннің естіп атағын,

Жүздері нұрдай жайнады.
Жер мен көкті сілкінтіп,
Он жетінші жыл келді,
Бостандық таңы арайлап,

Теңдік деген үн келді.
Әлемге жайып шұғыласын,
Лениндей күн келді.
Ұлы Октябрь толқынын

Ту астынан ел көрді.
«Азаттың!» деген асыл сөз
Жетті лезде халыққа.
Ленин дана жетелеп,

Шығарды елді жарыққа.
Қуаныштан нәр берді
Аштар менен арыққа.
Қашқын болған батырлар

Үңгірден шығып бой жазды,
Қанат қақты шабыт та.
Өздері келіп қосылды,
Қызыләскер тобына.

Қарсы тұрды қарумен
Бай, манаптың жолына.
Қашқандарын қағып ап,
Тастады өлім торына.

Бастарын тікті батырлар,
Большевиктің жолына.
Халықтар кегін, ызасын
Би, болысқа оқтады.

Үстем тапты жапырып,
Кигізді оған ноқтаны.
Жауының сағын сындырып,
Кеудесін кере алды дем,

Ел - жұртына қосылып
Дүниені көрді кең.
Қырғызбайды еске алып,
Деуші еді бәрі:

«тірі ме екен?»
Айтайын соның хабарын,
Сібірде аман жүр ме екен?
* * *

Қырғызбай Сібірге кеп тұрақтады,
Үйренгенше ауасы шыдатпады.
Қол-аяқтың бұғауы алынғанмен,
Ащы терін маңдайдың құрғатпады.

Саны жоқ сапырылысқан қалың халық,
Бәрі де барған екен жер аударылып.
Грузин, украин, армян, орыс,
Башқұрт пен татар да жүр күйіп-жанып,

Солардың мекені екен бір кең арал,
Ішер ас, көрген бейнет ес тандырар.
Жайсыз - ақ жатар орын, киер киім,
Ұлықтар тұтқындарды итке балар.

Сөзіңе құлақ аспайд арыз айтсаң,
Аш жатқызад, ауырып ерте қайтсаң.
Күндік нормаң бітпесе, ол бір бәле,
Бәрекелде демейді тас қайнатсаң.

Осылай өтіп жатты жылжып өмір,
Серпілмейді тас басқандай ауыр көңіл.
Қырғызбай шыдап бақты қиындыққа,
Ер еді еңіреген болат жігер.

Жиырма адам бір бөлмеде жататұғын,
Бір столдан бәрі дәм тататұғын:
Кей күні тіл қатыспай ұзақ таңға,
Кейде таң керіспенен ататұғын.

Баяндап үстем таптың саясатын,
Андрей ортасында сыр ашатын.
Жолында бостандықтың жан құрбан деп,
Қызған жұрт тұс-тұсынан шуласатын.

Қырғызбай үндемейді ойға қалып,
Кей күні ұйықтамайды таңға талып.
Жазықсыз жаралының бірі өзі,
Андрейдің айтқаны айдан анық.

Зорлық, қорлық бәрі де өтті өзінен,
Көрді бәрін бұлтартпай өз көзімен;
Сырын айтып ақтарад Андрейге,
Бір әділ жан тапқандай жер жүзінен.

Ешбір жан оның мұңын есітпеді,
Болса егер етің тірі бас көтерер.
Жіберед Итжеккенге айдап сені.
Ағынан ақтарылып сыр айтылды,

Екі достың арасында жыр айтылды;
Сенімі серік болды бір-біріне,
Жүздерінде туысқандық шырай тұрды.
Қосылды тілегі де, жүрегі де,

Не істесе де бұлардың ақылы бірге.
Жасырып ұйым болып ұйымдасты,
Қарайды бір әйнектен келер күнге.
Оянды Қырғызбайдың ой-санасы,

Өзгерді дүниеге көзқарасы:
Дос болды құшақтасып Андреймен,
Екі ұлттың от жүректі екі жасы.
Қанатын жая берді жасырын ұйым,

Талқылап тұқындардың ауыр күйін.
Әр ұлттан мүше болды өзі қалап,
Көрмек боп өмірінің тартқан сыйын.
Андрей сол ұйымның жетекшісі,

Кеңейді етек алып ұйым ісі:
Лениннің ұлы сөзі устав болып,
Сілкінді тұтқындардың жігер, күші...
Айлардан ай өткенде,

Бостандықтың ұраны
Тайгаға да жеткенде.
Андрей мен Қырғызбай
Айсыз түнгі жұлдыздай

Кеудеде сенім - шырағы.
Айдалып келген қиырға,
Әр ұлттың өрен боздағы
Шыныққан көніп қиынға

Жігер, намыс қоздады.
Белдерін буып аттанды.
Жауға кекті қозғады.
Хабар алып астыртып,

Патшаның білді түскенін
Дүние жүзі сілкініп,
Патшалықтың өшкенін.
Күле қарап күн туды,

Жаулардан кек алынды.
Талқандалды тар қапас,
Ерлер тордан босанды.
Теңдік туын көтеріп,

Мұздай темір құрсанды.
Көрген азап өткен-ді,
Мұңды жері тайганың
Қайта гүлдеп көгерді;

Ардагері әр елдің,
Шықты үзіп көгенді.
Барлық тұтқын босанып,
Елдеріне жол тартты,

Соның бірі Қырғызбай
Андреймен бір тартты.
Келе жатыр дем алмай,
Сабылтып олар қос атты;

Жолда жүрді тоғыз ай,
Талай-талай күн батты.
Ақыры жетті еліне,
Туып, өскен жеріне.

Туған жердің топырағын
Төсіне басты Қырғызбай.
Домалаған ыстық жас
Омырауын жуғызды - ай;

Кеткеніне елінен
Болған екен он жылдай.
Орынборға келген соң,
Андреймен қоштасты.

Бірге болып он жылдай,
От-жалындай бір-бірін
Ыстың көрді, өйткені,
Тар кезеңде достасты,

Ұлы орыстың баласын,
Ағасындай сыйлайды.
Андрейді Қырғызбай
Кетерінде қимайды.

Өзің талай айтушы ең.
Алда талай асу бар,
Бізді аңдыған дұшпан көп.
Бостандық келмейд тектен-тек.

Тамырын жаудың жоғалтпай,
Кеудеден шықпас ыза, кек.
Таппен таптың тартысы —
Дауылды күнгі жанған өрт.

Қолын қысып қоштасып,
Қала берді Андрей.
Поезбенен көп жүрді,
Жетті еліне Қырғызбай.

Алып ұшты жүрегі,
Көктемнің самал желіндей.
Астына мінген атының
Тежемей басын жіберді.

Елең қағып жануар
Ұшқан құстай жөнелді.
Қос құлағы қамыстай,
Мойны кез, сағақты,

Тісі ұзын қарыстай,
Соза тартқан тамақты.
Асқар таулар, кең дала,
Гүрілдеп аққан өзендер,

Барын жайған алдынан
Анасындай туған жер.
Қырғызбай кенет таң қалды,
Сағынып келген ауылының

Қаңырап жатыр қонысы.
Өмірдің соққан даулының
Тастаған ізі мұнысы.
Білмей қайда барарын,

Ақтарылып тұрғанда,
Көзіне түсті бір кісі.
Сәлем берді Қырғызбай
Жақын келіп қасына.

Ақ сақалды қарт адам,
Таяққа тұр асыла.

Кім болады сүйегің?
Мен көрмеген баласың,
Әлде құда, жиенім?
Солдатпысың әлде сен,

Үстіңе киген сұр қаптал.
Жүрісіңде бір гәп бар,
Екенін ойым түйіп тұр.
Әлде адал ұлымсың,

Елдің тұзын шын ақтар.
Шошынбайды қарт жаным,
Жөніңді айтшы, шырағым.
Алпыс екі тамырым

Сені көріп иіп тұр.
Атынан түсіп Қырғызбай
Қарттың келді жанына,
Сәске түстің кезі еді,

Шағылады күн нұры,
Шық моншағын тағынған
Сақалының ағына.
Қырғызбай жөнін айтқанда,

Жас баладай кемсеңдеп,
Көз жасы кетті ағыла.
Бұл баяғы Әлімжан
Құшағын жайып жүгірді.

Болаттан берік жігерлі.
Жасымадың жауыңнан,
Басыңды байлап дауына.
Аман келдің, адал ұл,

Ақ басты Алатауыңа.
Айтатын саған сырым бар,
Ардагерім, құлақ сал.
Алды-артыңа қарашы,

Төрт жағы құбыла кімдер бар?
Сен кеткелі еліңнен,
Туып, өскен жеріңнен,
Талай дүние өзгерді.

Өзгергенін көз көрді.
Сені өсірген ата-ана,
Сенен қалған жас бала,
Сені сүйген аруың,

Қаза болды,
жасыма.
Байлардың тиіп сойылы,
Бір үйдегі төрт жанның

Бәрі де жерге қойылды.
Жүк ауырын нар көтерер,
Нардан да күшті ер едің,
Беліңді бекем байлағын,

Айбының күшті сен едің.
Би, болыс, патша жеңбеген
Жиһангер батыр сеп едің.
Қайғының бұлтын тілетіп

Найзағайға тең едің.
Келе ме деп, қарағым,
Жолыңды тосып жүр едім.
Өткен іске өкінбе,

Атыңа мін, бекін де.
Ығысып барып ел отыр,
Балықты Балқаш шетінде.
Байлардан барып кегіңді ал,

Қолың жетті енді өкімге.
Жолыңа, жаным, бозқасқа,
Алдыма түс те,
ел баста.

Жеңімпаз туын жеңістің
Шайқалдырмай нық ұста.
Кемеңгер Ленин басшымыз
Нұрын шашты Шығысқа.

Елің тірі тұрғанда,
Зар болмассың туысқа! —
Деп Әлімжан тоқтады.
Туған жерін сағынған

Қырғызбай көріп қуанды,
Үй ішінің өлімі,
Жанына, бірақ,
тым батты.

Кегі үшін солардың,
Туған елдің,
өзінің
Жауын түгел талқандап

Құртуға бекіп, серт етті.
Басшы қылып Әлімжанды,
Ауылын іздеп жол тартты.
Белін бекем буынып,

Оқушы өрендерім, құлағың сал,
Жырладым сендерге арнап, керегіңді ал.
Уақиға көзбен көрген, қолмен ұстап,
Жыр еттім шын өмірді, алсын деп нәр.

Бір күні «ақ патшадан» келді жарлық,
Жатқан кез соғыс болып, жерді қан ғып.
Майданға жігіттерді бересің деп,
Қазаққа Қордайдағы салды салық.

Қалың ел қатты састы селебеден,
Шошыды жұрт жүрегі бұл пәледен.
Патшаның әмірі күшті, елде ерік жоқ,
Жылысып тау - мен тасты көбелеген.

Күңіреніп қазақ аулы ақылдасты,
Жиылып ез алдына құрды басты.
Қан төкпей қолдан бала бермейміз деп,
Анттасып, басын қосып, қол алысты.

Еңбекші ел би-болыспен бөлді жігін,
Ер шықты арқалайтын елдің жүгін.
Қасқайып «ақ патшаға» қарсы тұрды,
Шығарып ақ сауыттан кекті түгін.

Қордайдан Әли шықты ат ойнатып,
Жалынды жас жүрегін кек қайнатып.
Соңынан ерді елдің бозбаласы,
Жауынан кек алуға оң бойлатып.

Халыққа қардан суық қайғы жауды,
Қара бұлт алды торлап Алатауды,
Үрпиіп, үрейленіп үріккен ел-жұрт
Қонысын тастап көшіп, бетіне ауды.

Шақырған жандаралдан хабар келді,
Би, болыс, ауылнайлар сонда жүрді.
Арасын он сегіз бен отыз бірдің,
Тізімдеп береміз деп басты мөрді.

Бермек боп елден солдат қайтып келді,
Жарлығын жандаралдың айтып келді.
Әр болыс өз қоластын жинап алып,
Қамқорсып түсіндірді қалың елді.

Қалың ел қарсы болды ере тұрып,
Бермейміз баламызды тірі отырып.
Тізімді мөріменен тартып алып,
Жіберді болысының өзін ұрып.

Жұлынып Әли шықты тізімді алып,
Өртеді өз қолымен отқа салып.
Гуілдеп жөңкілген жас ерді Әлиге,
Батырдың, батылдығы жанға жағып.

Әлқожа түрекелді мұны көріп,
Әлиді құшақтады қолын беріп.
Жалаңаш қанжарының жүзін сүйді,
Болам деп өлгенімше саған серік.

Ер Әли ертіп алды өңшең жасты,
Тобына талай көкжал араласты.
Ән шырқап, өлең айтып, думандатып,
Мен - дағы ел жолына қойдым басты.

Болысы ЬІрғайтының Бәймен деген,
Ұлық көрсе өлердей мәймеңдеген.
Көрген соң елдің бетін, ер құдіретін,
Қояндай жатты бұғып шықпай үйден.

Қордайдан екі ер шықты үзеңгілес,
Ар-намыс, адамдықтан алмақ үлес.
Нүсіпбай, Әлжанменен қолды бастап,
Әлиге қосылды олар боп тілектес.

Нүсіпбай ер атанған он сегізде,
Жайылған оның даңқы Ұлы жүзге;
Атақты батыр екен арғы атасы,
Әр елде аңыз болған о бір кезде.

Кісі екен қошқар тұмсық, қара торы,
Ерліктің маңдайынан түскен жолы.
Оралған құлағына қара мұрты,
Қақпақ жаурын,

қажымас дене зоры.
Жүрегі қайтар емес атқан оқтан,
Оқшау шығып тұрады қалың топтан.
Әлидің ақылшысы осы болды,

Сөзі ыстық жастарға жанған шоқтан.
Бұрыннан ұлыққа өш екеуі де,
Қарсыласып, жүрмеген жетегіне,
Жазықсыз талайларды қырсібір ғып,

Айдағаны кетпейтін көкейінде.
Көп халық атқа мінді тісін қайрап,
Кекті ашу, зығырданы ішін жайлап.
Қолдан соғып құралын дайындады,

Бес қаруын беліне алды байлап.
Жаратып бір-бір атын мініп алды,
Қарына айбалтасын іліп алды.
Мойнында кейбірінің қосауыз бар,

Азығын белбеуіне түйіп алды.
Би-болыс батып елге қарамады,
Беттесіп сөйлесуге жарамады.
Самсаған сарбаздарды көргеннен соң,

Бойына ішкен асы тарамады.
Жасырын хабар берді жандаралға,
«Әскер бер,— деді,— елді араларға.
Жиналып, өңшең бұзық сайлануда,

Оларға қарсы тұрар шара бар ма?»
Жауабын жандаралдың алғанынша,
Күшпенен елді жөнге салғанынша.
Қопада бес болыс ел басын қосты,

Соғыспақ қасық қаны қалғанынша.
Кетіпті болыс - билер тауға қашып,
Ел-жұртпен жұмысы жоқ өңшең пасық,
Қолдарына түссе егер момын шаруа,

Бауыздайды зұлымдар қанын шашып.
Өлтірдік приставты жер шенеген,
Почтаны талап алдық жасырып келген.
Бай мен болыс түспеді қолға тіпті,

Із кесіп іздесек те ылди - өрден.
Қаладан отряд шыққан хабар келді,
Қырып-жойып келед дейді жолдағы елді.
Сайланып сарбаздар да сапқа тұрды,

Тайсалмай тәуекелге буып белді.
Қолқамыста кездестік отрядпен,
Бұршақтай оқ жауғызды зеңбіректен.
Дүрбіменен шолады жердің бетін,

Күштері до кем емес құдіреттен.
Қараңғы ел қайдан білсін соғыс жайын,
Ажал ойнап алдында, басты уайым.
«Шешінген судан таймас» дегендейін,

Өршеленіп ұмтылад өлген сайын.
Офицер айдаһардан ысқырады,
Шыдатпай баудай орып тықсырады.
Патшаға қарсы жанды қырамыз деп,

Басынып момын елді күш қылады.
Сарбаздар шегінісе салды ұрыс,
Жосадай жердің беті болды қырыс.
Зіркілдеп зеңбірегі шыдатпады,

Соғысты қайрап ерлер, алмай тыныс.
Сол кезде отыз екіде еді жасым,
Патшаның күш - құралы болды басым.
«Қайран ел», «Аттан!» деген ән шығарып,

Тербеттім зарлы үніммен таудың тасып...
Тентек уйез тепсініп,
Әскермен шықты далаға.
Тым - ақ суыт жүрісі,

Қонбастан келед араға.
Қатуланып кәр қылды,
Қатын менен балаға:

Қыра бер, жанға санама.
Басын кес те, қанын төк,
Ақ патшадан садаға.
Көтере алмай тойғанын,

Жармасты келіп жағаға,—
Деп бұйырды солдатқа,
Айтқаны болмай қала ма...
Уйез келед дегеннен,

Ел жөңкіліп сабылды.
Талай ауыл иесіз қап,
Талай түндік жабылды.
Төре жүрген жерінен

Талай өлік табылды.
Білмеймін деген Әлиді,
Талай бастар шабылды.
Талай ару мазақ боп,

Ыстық қанын жамылды.
Тау мен тасқа тығылып,
Жұрт шұбырып ағылған.
Ұл атадан айрылып,

Ми далада қаңғырған.
Азан-қазан мал шулап,
Меңіреу дала жаңғырған.
Жұртта қалған ит үріп,

О да өзінше зар қылған.
Құйындайын бұрқылдап,
Жүрген жерін шаң қылған.
Кез келгенді дүрелеп,

Әуре-сарсаң даң қылған.
Тентек уйез жолдағы,
Елді шауып талады.
Тұрпанға қарап түріле

Қырғыз қашып барады.
Елден, жерден безініп,
Шөлге қашып шұбырып,
Өрдегі ұл үрікті,

Тау қойнауын қыдырып.
Бет-бетімен шұбады,
Паналарға жер таппай
Кемпір-шалдар жылады,

Кірерге тірі көр таппай
Жаннан халық түңілді,
Жан саялар жер таппай.
Бес болыс елді ерітіп,

Әлидің қолы бөлінді.
Түйелері қомдаулы,
Көшкен елдей секілді,
Мылтықтары оқтаулы,

Найзалары саптаулы,
Хантауы мен Бестамад,
Паналаған жер еді.
Бергі жағы Қызылдұм,

Арғы беті шөл еді.
Шөбі сортаң, суы ащы,
Түйеден басқа төзе алмайд,
Отряд келмес ден еді.

Ұлыққа сенген би-болыс
Қалың елге ермеді.
Тентек уйез алдында
Жүгірумен терледі.

Қол бастаған ерлерді
Жамандап, даттап жерледі.
Отрядқа басшы боп
Сай-саланы өрледі.

Сұлтан мен Бәймен болыстар,
Әлиді ұстап бермекке,
Қызығын көзбен көрмекке,
Аңсыраған бөрідей,

Жапанды кезіп кел деді.
Бәймен менен Әжібай,
Азаптап, ұрын, өлтіріп.
Қашқан елді жинамақ.

Көнгендерін көндіріп,
Көнбегенін қинамақ.
Күлін көкке ұшырып,
Үстінен жәй түсіріп,

Өлігімен сыйламақ.
Би-болыстар бел алып,
Ел апшысын қуырды.
Азу тісі ақсиып,

Бұрқылдап жыны шұбырды.
Таппадың деп Әлиді,
Қолқасын елдің суырды.
Таба алмады Әлиді,

Елі қорғап айтпады,
Мекендеп сабаз жатып ед,
Жан бармас шатқал, тұғылды.
Ерлер шықты жалындап,

Әли батыр бастаған.
Тәуекел деп жөнелді,
Қиындықтан саспаған.
Құлжа басы тасына,

Мәтібұлақ қасына,
Қушоқының дөңіне
Бекініп меже ұстаған.
Қатпарлы адыр бер жақта,

Қордай тауы ар жақта,
Қу шоқыдан көрінер,
Қарасаң шығып жан-жаққа.
Әли батыр асықпай

Төскейге көзін салады.
Мойнындағы дүрбімен,
Алыстан шолып қарады.
Көлқамыста құжнаған,

Отрядті көзі шалады.
Айла - әдісін ойланып,
Көпке ақыл салады.
Түн көрпесін жамылып,

Ел қыстауына барады.
Иесіз жатқан көп малдың
Бәрін жинап алады.
Атан демей,

нар демей,
Айғыр демей, тай демей,
Астықты теңдеп салады.
Өздері көмген қамбадан

Керегін мол алады.
Үш жүз көлік ыңыранып,
Маймаңдап басып жөнеді.
Таудың қойнын бөктерлеп,

Жылғамен жылжып келеді.
Дәл жеті күн жол жүріп,
Ел қарасын көреді.
Ашыққан жұрт тойынып,

Батасын шулап береді.
Бес жүз әскер қол алып,
Қушоқыға бет қойып,
Әли тағы жөнеді.

Қушоқыға келгенде,
Алдынан хабар алады.
Әлидің ізін сезгендей,
Отряд іздеп барады.

Бәймен болыс басшысы,
Тапса ойран салады.
Мұны естіген Әли ер
Қанжардың жүзін жалады.

Бөгемекке жауларын,
Ақыл-айла табады,
Беске бөліп сарбазын,
Бос серігін бас қылып,

Жолын тосып отрядтің
Өзі жеке қалады.
Қырғызбай мен Әлқожа,
Жаудың алдын кеспекші.

Нүсіпбай мен Майсан ер,
Өкпе тұстан түспекші,
Қарсы барып Әли ер,
Уйездің көзін теспекші.

Қуа соғып соңынан,
Әлжан ұрмақ желкеден.
Жүз-жүзден алып серікті,
Жаланып ерлер желікті.

Халық үшін өлсе арман жоқ,
Ажалға болды ерікті.
Әли - сынды батырым,
Тортөбелге мініпті.

Бесатарын мойнына
Тәуекел деп іліпті.
Жұлдызы туса оңынан,
Салмақшы жауға бүлікті,

Тау текенің терісі
Тымағын баса киіпті.
Шыр айналып Тортөбел,
Елеңдеп құлақ түреді.

Араптан шыққан тұқымы,
Жау дыбысын біледі.
Шын бабына келгенде,
Тұяғы тасты тіледі.

Тауға шапса замғайтын,
Өрге салса өрлейтін,
Қияда аяғы таймайтын,
Үш күн шапса үздіксіз,

Сонда да жануар танбайтын,
Дөңге шығып аунайтын,
Көрмеген жан нанбайтын,
Тұяғы бар күректей,

Құйрығы бар жібектей,
Омыртқасы кетпендей,
Қабырғасы білектей,
Сернегі шұқыр қазандай.

Құлағы қиық құрақтай,
Көзі өткір шырақтай.
Екі елі майда жалы бар,
Бейіштегі пырақтай.

Сөз негізін бастайын,
Ат суретін ұзатпай.
Бір қыраттың басынан,
Қушоқының қасынан,

Солдаттар келед сатырдан,
Қару-жарақ жарқылдап,
Бәймен болыс алдында,
Әукесі түскен салпылдап.

Алыстан танып Әли ер,
Бесатарға оқ салды.
Айылын тартып атының,
«Бағымды аш деп» мінеді,

Жолбарыстай ақырып,
Қапыда жауға тиеді.
Ақырған даусын өсіріп,
Таудың құзы қаңқ етті.

Қарағай, қайың, жартастар,
Жаңғырығып шаңқ етті.
Безек қағып бесатар,
Үсті-үстіне сарт етті.

Бәймен болыс өкіріп,
Ат үстінен жалп етті.
Тұс-тұстан айқай шыққанда,
Жау шегініп жеңкіліп,

Бет алдына ол кетті.
Бар құралды ата алмай,
Дірілдеп буын, әл кетті.
Найзаменен шаншысып,

Балтаменен шабысып,
Шоқпарменен қағысып,
Талайларын көлбетті.
Аш бөрідей жаланып,

Әли батыр соғысты,
Үркер айға тоғысты,
Құмардан шықты сабазым,
Оққа ұшырып болысты.

Уйез қолға түспеді,
Оның да басын кесетін,
Танауынан тесетін.
Ел талаған зұлымның

Шашып қанын ішетін,
Күн төбеден ауғанда,
Жаудың тобын қашырды.
Балқаш көлін көбелеп,

Талай белден асырды.
Жау жүректі Әли ер
Жаудырды жауға жасылды.
Қолға түсіп жандарм,

Аяғына бас ұрды.
Соңынан қуған Әлжан ер,
Қолданды түрлі тәсілді.
Жандарм басы бұралып,

Иектен талға асылды.
Көп кедейдің кегі үшін
Тұрсын дедік асулы.

Жүріп кетті екі ер,
Бөлініп қолдан күн бата.
Қала берді бұлдырап,
Арттарында ақ жота.

Сағынып үйін жөнелді,
Жетейік деп таң ата.
Қасына ерді Қырғызбай,
Жөнелді ағып жұлдыздай.

Астындағы қос тұлпар,
Жұтынады құндыздай.
Дамылсыз жүріп түн бойы
Таң ата елге келеді.

Жұрты жатыр, үйі жоқ,
Әли батыр көреді.
Кез келген жанды тоқтатып,
Баласын сұрай береді.

Іштен шыққан жан бала,
Батырдың көңлін бөледі.
Аулын шауып отряд,
Аға, інісін, әйелін

Кеткенін айдап біледі.
Шырылдатып ұл-қызын,
Жөнеліпті бір бөлек,
Дегенде батыр жүдеді.

Ат басындай жүрегін,
Ұлы қайғы тіледі.
Қолынан түсті найзасы,
Үзілгендей білегі.

Батырдың түсіп еңсесі,
Қалыңдады қабағы,
Көмескі шықты дыбысы,
Қарлыққандай тамағы.

Айқара ернін тістеді,
Осы деп өмір сабағы.
Талауда кеткен мал-жаны,
Қайдан іздеп табады.

Аталық жаны елжіреп,
Көзінің жасы тамады.
Зығыры қайнап ішінде
Таңдайын тарс-тарс қағады.

Қамығып Әли тұрғанда,
Қырғызбай келді қасына.

Болған іске жасыма.
Ел үшін туған ерлердің
Не келмеген басына.
Қайғырғаннан пайда жоқ,

Бар көргенің осы ма?!
Әперсең теңдік ақталар,
Соңынан ерген досына.
Еңбегің еткен еш болмас,

«Ақ патшадан» құтқарып,
Жеңіс туын тіккенде,
Еңбекші елдің қосына.
Тұрмайық батыр, бекерге,

Көлқамысқа барайық.
Жауға жансыз жіберіп,
Бір хабарын алайық..
Қолда тұтқын жоқ па екен

Іш - сыртын байқап қарайық..
Тірі болса тұтқындар,
Босату жолын табайық.
Айтқаныңды екі қылмайды,

Бұл жақтағы халайық.
Тістенген бойы Әли ер,
Атына мінді тіл қатпай.
Түтігіп ерні кезерген,

Аш өзегі дым татпай.
Сергісін батыр дегендей,
Тортөбел басты ойнақтай.
Туған жермен қоштасып,

Күңіренді батыр кек сақтай,
Аузынан шыққан сөздері
Шарпыған жалын, бейне оттай:
«Қош, қайыр, қалдың иесіз, туған жерім,

Өсіп ем топырағыңа аунап сенің.
Айрылып қатын, бала, аға, ініден,
Ішіме сыймай барад қайғы-шерім.
Жүр екен әлдекімің тепкісінде,

Екі тал, екі түсті көбелегім.
Тас шайнап, мұзды жалап, ішім жанып,
Қорлықтың баса киіп кебенегін.
Шырылдап жауда кеткен қос құлыным,

Болдым - ау, обалыңа қалған сенің,
Алатау асқарында туып-өстім,
Тулаған бұлағыңның суын іштім.
Аға інім, алған жарым жау қолында,

Тұншығып тұманында зорлық күштің.
Жарлығы жау патшаның жалын тастап.
Тиегін бұрағандай кек пен өштің.
Халық үшін садаға деп шыбын жаным.

Болыстың басып кесіп, қанын іштім.
Ұлыған иттей болып қалдым жұртта,
Басыма ақыр заман бүгін түстің.
Кекті ашу кеудем толғап қайнап пісті,

Қоймадың өз еркіме ар-намысым.
Не жеңіп, ие өлермін, құн сұраусыз,
Басынып патша залым берді қысым.
Бар дейді Ленин деген бір данышпан,

Адамға қондыратын бақыт құсын.
Кетер ем соны іздеп жер бетінен,
Білмеймін жол мәнісін, күнің тұрсын.
Жақтайды жарлы табын деп естимін,

Жаратқан сондай ерге жолдас қылсын.
Жанары екі көздің қанға толып,
Уланып іші - баурым тілсім - тілсім.
Табалар дұшпандарым, досым күліп,

Басына түспеген жан қайдан білсін,
«Бауыр ет, емшектесім жау қолында,
Арман жоқ солар үшін жанды берсем»,
Деп батыр қамшы басты Тортөбелге,

Қорлыққа бастан асқан ер көнер ме.
Қасында Қырғызбайдай шын досы бар,
Бір сырлы, сегіз қырлы бар өнерге.
Салдыртып Көлқамысқа келді жетіп,

Аттарын тежей тартып текіретіп.
Жамылған түн көрпесін, ай сәулесін,
Мезгіл ед түн ортасы кеткен өтіп.
Алыстан қарағанда көз жіберіп,

Көрінед от жарығы жылт-жылт етіп.
Екі атты тал түбіне матастырып,
Еңбектеп екі батыр қалды кетіп.
Жақындап тың тыңдады құлақ түріп,

Кандек ит арба астында жатыр үріп,
Күзетші айналып.жүр аулақ жерден,
Мойнына көрер емес салсаң құрық.
Солдаттар ұйықтап жатыр пырдай болып,

Алаңсыз, білер емес кетсең қырып.
Шамасы жиырма - отыздан артық емес,
Қалаға басқалары кеткен жүріп.
Еңбектеп екі батыр шықты айналып,

Бөгеліп ақылдасып тұрды ойланып.
Күзетші жүрген жақты шолмақ енді,
Бекініп тәуекелге бел байланып.
Сақтанып, Қырғызбайды кейін тастап,

Әли ер кетті жалғыз,— неден саспақ.
Жақыннан ыңырсыған дыбыс шықты,
Осы түн секілденіп сырды ашпақ.
Еңбектеп, жер бауырлап келді жақын,

Ашулы ашынған ер, тым - ақ батыл.
Алдында ауыр қайғы дегендейін,
Сипайды маңдайынан түнгі салқын.
Жатқан жан жараланып Жапар екен,

Батырдың жалғыз інісі — емес бөтен.
Тастапты тікенектің арасына,
Салыпты аяқ-қолға болат кісен.
Бауырын көріп батыр төкті жасып,

Алдына ап, құшақтады сүйеп басын.
Аузына тақиямен су тамызды,
Дегендей ақырғы рет мейрің қансын.
Шықпаған шыбын жаннан үміті бар,

Тілге келіп алсам дейд анық хабар.
«Бауырым» деп басады бауырына,
Ыстық жаспен бұлдырап екі жанар.
Күн шыға Жапар бала көзін ашты,

Ағасын танығандай изеп басты.
Айқасып күрек тісі шақырлайды,
Сындырып шайнағандай қара тасты.
Түс ауа тілге келді есін жиып,

Шыдатпай іші-сырты бірдей күйіп.
Дененің жараланбай қалғаны жоқ,
Сауыс боп аққан қаны қалған ұйып:

Әкеткен Күлипаны би-болыстар,
Төлеу мен жеңешемді жаяу айдап,
Пышақтап сізді тап деп мені қыстар.
Бәйменнің осы топта баласы бар,

Мал-мүлікке не боп қалды солар.
Күң қылып Күлипаның шашын кесіп,
Бөктерін ат артына салды олар.
Қош, аға, қолыңды бер, жоқпын енді.

Жазықсыз қос шырағым ерте сенді.
Жолында бостандықтың мен құрбанмын,
Жібермей зұлымдарға ал кегімді... —
Деді де Жапар бала көзін жұмды,

Иегін жалғыз қағып, жаны тынды.
Сүйегін Әли батыр арқалап ап,
Еңбектеп жылғаменен кейін жүрді.
Қырғызбай күтіп алды батыр досын,

Зор қайғы екеуіне болды тосын.
Арулап жерлеп болып Жапар жасты,
Торыды түн жамылып жаудың қосын.
Тап берді таңға жақын, тиді жауға,

Тәуекел қалқан болды омырауға.
Көзге қан, көкірегі кекке толған,
Батырдың қимылына шыдау бар ма?
«Өлсем құным сұраусыз елім үшін,

Төгілсе қан тергеусіз жерім үшін.
Өлексесін үйейін оба қылып,
Жастай өлген Жапардың кегі үшін». —
Деп Әли қамшы басты Тортөбелге,

Қырғызбай бір шетінен тиді түре:
Қасқырдай қойға шапқан салды ойран,
Уыстап шеңгеліне жауды бүре.
Алаңсыз жатқан жерден араласты,

Қапыда құлатқандай қара тасты.
Кіршілдеп қылыш пенен айбалталар,
Ұшырды кеудесінен талай басты.
Бір кезде Әли батыр жараланды,

Оқ тиіп оң қолынан төкті қанды.
Жөнелді Тортөбелдің жалын құшып,
Солдаттар оқ жаудырып қала барды.
Белгілі жерге келіп, түсті аттан,

Дірілдеп ат жалына қаны қатқан.
Кейінгі Қырғызбайды уайымдады,
Батырды ауыр қайғы басты батпан.
Жаралы Қырғызбай да келіп жетті.

Әлсіреп ат үстінен құлап кетті.
Денеге тоғыз жерден оқ тиіпті,
Ақ боз ат жан ұшырып алып жетті.
Ес жиып, жараларын жуып, байлап,

Шолды Әли көз жіберіп төңіректі.
Шоғырға баяулаған жолсызбенен,
Алыстан мұнарланған көзі жетті.
Бұл кім деп ойға қалды екі батыр,

Жау жүретін жол емес, келе жатыр.
Кім болса да тосайық осы жерден,
Ыңғайланып тұрайық қалмай қапыл.
Айтқанындай жолаушы түсті келіп,

Қынжылып қиналысты жайды біліп.
Елші екен батырларды іздеп шыққан.
Түн қатып, түсі қашып, тынбай жүріп.
Бұлармен екі батыр қайтпақ болды,

Қыс болды, кемпір-шал мен бала тоңды.
Алты ауыз, ала бақан елдің іші,
Деген соң екі ердің жүзі солды.
Ас ішіп, ат шалдырып алды бекіп,

Елге қарай бет қойды дүрілдетіп.
Ауыр азап, қайғы-шер көргендері,
Опасыз жалған дүние жатты өтіп.
Әли ер жараланған жолбарыстай,

Еліне аянышпен көзін тастай,
Қалдырмай жалғыз жанды жинап алып,
Жөнелді түйдегімен сөзді бастай.

Тұрақты сүйенетін қазығың жоқ.
Армансыз алысатын жауыңменен,
Ат - көлік, қару-жарақ, азығың жоқ.
ЬІсқырып қыс келеді қылыш алып,

Жан-жағың жаланған жау даруланып.
Сар бала, қара қазан қамы үшін,
Қонысқа орнығыңдар қайтып барып.
Алты айдай дем алмадық тынышталып,

Күш келмеске зорланып тырыспалық.
Қаладан кісі келед ел жинауға,
Қайтыңдар, қонысыңа, ұрыспалық.
Жабыңдар бар кінаны маған ғана,

Сол бүлдірді елді деп жала жаба.
Кемпір-шал, бала-шаға жыламасын,
Солардың көз жасы үшін мен садаға.
Ташкеннен бір үлкені келед, дейді,

Аралап көшкен елді көред, дейді.
Жазықсыз қалың елді жараламай,
Жазықтының жазасын беред, дейді.
Сондықтан бүлдірмеңдер басқаларды,

Естідім қуанышты бір хабарды.
Бостандық әперетін бар адамға,
Жарқ етіп күн шығуға аз - ақ далды.
«Жеңіпті «ақ патшаны» Ленин батыр,

Бізге де көп кешікпей таң да атар.
Әлидің бұл айтқанын тыңдады елі,
Жіберді жасын төгіп біреулері.
Азаттың әперер деп ердің ері,

Лениннің атын естіп үміттенді.
Қырғызбай, Нүсіпбай мен Әлдожалар,
Әлжан, Майсаппенен шықты олар.
Әлиден қалмаймыз деп қамданысты,

Кім білсін іс адыры қандай болар...
Қойдай шулап қоштасты, нардай Создан,
Ұзақ жолға бет алды алты боздақ.
Большевикті іздемек жер бетінен,

Азуы қарыс Әли ер,
Абақтының төрінде.
Қызыл қан боп Қырғызбай,
Көнер емес өлімге.

Алып күшті Әлжан ер,
Басқа жан сенің теңің бе.
Ақылы кемел Әлқожа,
Тоқтау айтып деп қояд, —

Уайымға ерлер берілме!
Жата берді батырлар,
Іші-бауры егіліп,
Кісендеулі қол-аяқ,

Отты көздер телміріп.
Павлов деген тергеуші,
Алады жауап емініп.
Әли тілін тартпады,

Түссе де қолға жеңіліп.
Қайтар емес бетінен,
Тұрса да ажал көрініп.
Әли келді жауапқа

Екі көзі қызарып.
Екі жағы суалған,
Сақал, шашы ұзарып.
Кісендеулі қол-аяқ,

Ісіп кеткен бозарып,
Тесіле қарап тергеущі,
Сұрап отыр сазарып. —
Сөйле,— деді Әлиге, —

Көргеніңді айтып бер.
Ақ патшаға сен неге
Қарсы шықтың, арам тер?
Еліңді неге бүлдірдің,

Жетпеді ме саған жер.
Қолға түстің мінекей,
Жазаға енді шыдап көр!
Сонда Әли сөйледі,

Көмекейі бүлкілдеп.
Жасқануды білмейді,
Кетті батыр еркіндеп,
Патшадан көрген қорлығын,

Айта берді біртіндеп.
Ел жарасы ушықты,
Жарылғалы күлтілдеп...
Аруана туар лөктен,

Ақиық туар түлектен.
Тұлпар туар жүйріктен,
Сұңқар шығар үйректен.
Өтірік тіпті айтпаймын,

Оқ атсаң да жүректен.
Ленинді іздеп шығам деп,
Қармаққа түстім иектен.
Аңдыған жауым арс етіп,

Қаба түсті сүйектен.
Босанар елім күні ертең,
Басына түскен түнектен.
Алар жанды ала бер,

Қорқытпай-ақ білекпен.
Жан беруге ризамын,
Бостандық деген тілекпен.
Орнынан тұрып тергеуші,

Әлиге жақын келеді,
Шынжыр қиған жарасын
Қол-аяғын көреді.
Атпаймын да аспаймын,

Жатасың ұзақ деп еді.
Колодкасын алуға
Рұқсат қағаз береді.
Қасиетін Әлидің

Тергеуші де сезеді.
Абақтыда жатты олар,
Тұтқын тонын жамылын.
Істің соңы не болар,

Күте берді зарығын.
Большевикті,
қызылды,
Ел қолдады бағынын.

Ала - сапыран соғыста;
Бұлар да шықты жарқ етіп,
Қызыл жұлдыз тағынып.
Жарыққа шығып Әли ер,

Жарағын қайта асынды.
Партизан болған Павлов,
Тобына соның қосылды.
Қырғызбай, Әлжан, Әлқожа,

Түсірді жауға жасылды.
Өңшең көкжал бас қосып,
Жандаралды торыды.
Күн - күн сайын күтпейді,

Қызылдардың жорығы.
Қалаға кісі кіргізбей,
Жанталасып жандарм,
Жандаралды қорыды.

Інге кіріп шықпады,
Зұлымдықтың қорығы.
Бір күндері болғанда,
Астыртын хабар келеді.

Жүз солдатпен жандарал,
Қытайға қарай жүреді.
Мұны естіп батырлар,
Қаптай атқа мінеді.

Буырқанын, бұрқанын,
Қаруын бойға іледі.
Ат-тұрманын беріктен,
Тәуекелден жүреді.

Тау мен тасты көбелеп,
Ну орманға кіреді.
Батырлар жолды тосуда,
Арада етті бір жеті.

Ақтар жөңкіп қашуда,
Бұлардан өтіп көп кетті.
Көрінгенін жібермей,
Көкқұтандай келбетті.

Өшпендігі өршіген
Өр кеуде өңшең батырлар,
Арыстандай келбетті.
Павлов пенен Әли ер,

Ұйқы, күлкі кермеді.
Қабақтары қатулы,
Бел шешуді білмеді.
Тау мен тасты мекендеп,

Тағыдайын өрледі.
Күндердің күні болғанда
Дыбысы келді дүбірдің.
Таң салқынын жамылып,

Ақтар топтап шұбырды.
Ерлерге хабар беруге,
Шолушылар жүгірді.
Батырлар кезеп қаруын,

Аттанып жабыла жұмылды.
Алдыңғы тобын жіберді,
Көздерінен өткізіп,
Жиды бойға жігерді,

Шеңберіне жеткізіп.
Екінші топ келеді,
Сағындырған күткізіп.
Тал жамылып тасада,

Батырлар жатыр тістеніп,
Бойларында қан қызып.
Келе жатыр көп солдат,
Қара құстай қаптаған.

Көк күймені қоршап ап
Қаруларын саптаған.
Күймеден аузын шығарып,
Пулемет қойған баптаған.

Жандаралдай жауыздың
Осы күйме сияқты
Шыбын жанын сақтаған.
Екі жаны, алды-арты,

Самсаған солдат — сары қол.
Алдырар емес әккі жау,
Қару-жарақ, күші мол.
Батырлар жатыр сазарып,

Алдынан құрып қанды тор.
Бақыты ұшып төренің,
Түнергендей қалың сор.
Дәл тұсына келгенде,

Дауа бар ма мергенде,
Көк күймені көзге алып,
Қорамсаққа қол салып;
Басып-басып жіберді,

Жауырындары қозғалып.
Құлындағы даусы құраққа,
Шыңғырып аттар жөнелді.
Кек кернеген батырлар

Бір қызыққа кенелді.
Пулемет жатыр бұрқылдап,
Мылтық жатыр тарсылдап,
Күйме қалды шоңқиып,

Аттар қалды теңкиіп,
Үрейленіп уез тұр.
Жалтаң қағып жандар жүр,
Естері шығып селтиіп,

Күймені қоршап шулайды,
Сапырылысып жүгіріп.
Жайрағандай жандарал,
Қара құсы жұлынып.

Келгенде кезі кегіңді ал!
Санасып жаумен атыспай,
Қолқасына қолың сал! —
Деп Әли ер кезеді,

Тірідей жаннан безеді.
Оққа ұшырып уезді,
Аттың басын тежеді.
Бір сұмдықтың болғанын,

Батыр - дағы сезеді.
Павлов - сынды аяулы ер
Аттың жалын құшыпты.
Бас киімі ұшыпты.

Алтын шашын қан жуыл,
Мойын төмен түсіпті.
Мұны көрген Әлидің
Сірә де жаны төзер ме?

Тар кезеңде шын достар
Бір-бірінен безер ме?
Әли батыр жетіп кеп,
Атынан түсе қалады.

Ат үстінен көтеріп,
Алдына досын алады.
Өз жейдесін қақ айырып,
Дос жарасын таңады.

Кеудесі толып ашуға,
Көзі оттай жанады.
Кісі қойып қасына,
Сусын қойып басына,

Қайыра батыр салады.
Тұс-тұстан қаптап партизан,
Қаруды тартып алады.
Күйме ішінде қан болған

Көрді қатын-баланы.
Ордалы жылан ойран боп,
Құмарлары тарады.
Павлов, Әлжан бұлардан

Болды ауыр жаралы.
Отызға тарта кісі өлді,
Оларды жерлеп салады.
Қырғи тиген торғайдай,

Бас сауғалап солдаттар
Бетімен кетіп барады.

Бекініп, тау құзына жатты бұлар,
Бейнеттің тауқыметін тартты бұлар.
Ат арып, тоны тозып жүдесе де,
Қапысын жандаралдың тапты бұлар.

Дүңк етті өлгендігі жандаралдың,
Жері жоқ шашылмаған бұл хабардың,
Павлов пен Әли ердің даңқын естіп,
Демеген бір жан қалмад

«Ой, сабазым!»
Қаланы қызыл алып, туын тікті,
Иықтан түсіргендей ауыр жүкті.
Құл мен күң, кедейлерге теңдік деген

Дабысы жерді жарып, ұран шықты.
Селт етіп батырлар да шықты таудан,
Құтылып аяғынан алған жаудан.
Қуанып қарсы шықты қала халқы,

Иіскеп ата-анадай омыраудан.
Ішінен көпшіліктің бір жас жігіт
Келеді Әли ерге қарсы жүріп.
Әскерше киген киім белін қынап,

Қол алып сәлем берді әдеп қылып.
Әли ер сонда білді өз баласын,
Шыдамай төгіп жіберді көзден жасын.
Төлеуін бауырына қысып тұрып,

Сипады бір қолымен қара шашын.
Тұтқыннан қашып шығып Төлеу бала,
Қосылып партизанға кезген дала.
Ақ сүтін ақтамаққа анасының

Ақтарға соққы берді ойран сала.
Әйелі Әли ердің жаудан өлген,
Өлімін Төлеу бала көзбен көрген.
Әлидің жатқан жерін айтпадың деп,

Пышақтан ана төсін тілімдеген.
Күлипа жалғыз қызы жауда кеткен,
Шап болмай білем деген төңіректен.
Аға, іні, алған жары құрбан болып,

Батырдың іші - баурын елжіреткен.
Қалаға кірді бәрі ұбап-шұбап,
Біреу күліп, біреулер жатыр жылап.
Қаланың бастықтары жиылыс ашып,

Құттықтап батырларды алды сыйлап.
Лениннің суреті тұр жүрек сезген
Әли ер сонда ғана көрді көзбен.
Жеңістің туын сүйіп, тізе бүгіп,

Жасасын! — деді батыр жарқын жүзбен.
Әлидің уақиғасы тамам болды,
Осындай қилы-қилы заман болды.
Еңіреген ер еңбегін бағалайтын,

Лениндей асқан дана бабаң болды.
Солардың соңына ерді ұлы халық,
Даңқты, жеңісті ісі жерді жарып,
Жолынан партияның әділ не бар,

Ұрпағым, үйреніңдер үлгі алып.
Көнемін осыларды көзбен көрген,
Алпысқа шаш ағарып жасым келген.
Ұсынам сендерге арнап, өрендерім,

Бұрынғы өткен дәуірде
Халықтың мұңы мал болған.
Малсызда ақыл дал болған.
Манас батыр тұсында

Көкетай деген хан болған.
Көкетайдың тұсында
Көрнекті талай дәу болған.
Аброй, бедел түзден боп,

Берекесі үйден боп,
Ер Қосай деген шал болған
Көкше батыр Әлмембет,
Күрең сақал Келмембет,

Күнбатыста Ақжелек,
Күншығыста Көкжелек,
Атақты талай жан болған.
Елеместің еркесі,

Отыз ұлдың кенжесі
Ер Төстік деген нән болған.
Осы дәулер тұсында
Көкетай деген хан екен.

Өз шағында халыққа
Кәдірі бар жан екен.
Әділетті, қайырлы
Әлінше көпке нақ екен.

Өзіне тете інісі
Төкетай деген сал екен.
Екеуінен жалғыздан
Екі ұл бала бар екен.

Аман болса ботамыз,
Қолға ұстаған сақамыз,
Есен болса баламыз,
Елден сұлу аламыз.

Жер-жерден сұлу қыз ізден,
Жол тартады Төкетай.
Қырғыз бенен қазақты
Аралады Төкетай.

Хан ұлына қызығар
Қалың малға талай бай.
Ел аралап, ел кезіп,
Жер аралап, жер кезіп

Талай асқар бел кезіп,
Талай шалқар көл кезіп,
Талай жерді арылтты.
Астына мінген Мәнікер

Жер танабын тарылтты.
Алты күнде аралап,
Алты айлық жерді шалыпты.
Қасындағы қырық жолдас

Ілесе алмай қалыпты.
Мәнікер ат майыспай,
Мініп шапса қайыстай,
Желсе жел де жетпейді.

Құс құтылып кетпейді.
Алдынан қашқан киіктер
Әудем жерден өтпейді,
Үш Қосай мен Манастан

Аспара, Мерке, Таластан,
Аралап өтіп барады.
Алатау асқар жартастан
Ел қоймай кетіп барады.

Алты рулы алаштан.
Сырдан өтіп сырғытып,
Шудан өрлеп шүйілтіп,
Іледен өтіп ырғытып,

Ылди - ерден орғытып,
Қара талдан қарғытып.
Ақсудан өтті аттатып,
Көк судан өтті көсілтіп,

Ертістен өтті есілтіп.
Есіл менен Нұрадан
Іңірде өтті ыршытып.
Сарыарқаны аралап,

Сан сұлуды саралап,
Көкшетауды көктеді,
Көз жұмғанша өткені.
Қарқаралы, Қазаннан,

Қарап өтті азаннан.
Тобыл менен Торғайдан,
Ойнап өтті тоғайдан.
Мәнікер атпен Төкетай

Жүзіп өтті балықтай.
Күн-түн жүрді жалықпай,
Еділ бойын ерледі,
Орынбормен желгені

Өзіне жағар сұлуды
Төкетай ер көрмеді,
Өршеленіп Мәнікер
Омырауы терледі,

Ауыздығы қаршылдап,
Адымдап аяқ сермеді,
Қос құлағын қайшылап,
Жаңбырдай тері тамшылап,

Қолға ерік бермеді.
Оңтүстікке қасқарды,
Арал менен Атырау,
Қалқи жүзіп кештірді.

Қалың балық, жайынды,
Қарсы келген тептірді.
Қазыбек пен Қаптауда
Аттың терін кептірді.

Атын суға жүздірді
Қайыстай қылып тілдірді.
Ат өнерін білдірді.
Батыстағы Ақжелек

Ауылына бет бұрды.
Қырымнан қыз қарауға
Мәнікерді соқтырды.
Алты батпан алтыны

Атқа артқан балқыды.
Ақжелектің аулына,
Азанымен кеп тұрды.
Басылмай аттың қарқыны,

Ассалаумағалайкүм,
Амансыз ба,
Ақжелек,
Ел-жұртына нақ Желек,

Әдейі келдім аулыңа
Керегімді тап,
Желек.
Іздеп келдім алыстан.

Астымдағы тұлпарым
Ұшқан құспен жарысқан.
Күнбатыста Ақжелек,
Сен бір жатқан арыстан.

Көпті көрген ділмәр деп,
Көргелі келдім, ағажан.
Ақжелек сонда бүйдеді:

балам - ау,
Алыс жолдан келіпсің,
Мәнікер тұлпар мініпсің,
Бадана тон киіпсің,

Алмас қылыш іліпсің.
Келбетіңе қарасам,
Келісіп туған жігітсің
Бұл алаптан көрмеген.

Жол болсын,
қайдан жүріпсің?
Астыңа алтын салыпсың,
Атыңды суға малыпсың.

Ат - жөніңді айтшы енді,
Аршындап жүрген алыпсың.
Бұл өлкеден көрмеген,
Бұл ауылдың үстінен,

Бұлдырық ұшпас көлденең,
Бұл жаққа келдің қай елден?
Батыста ма ауылың,
Шығыста ма ауылың,

Оң жақта ма ауылың,
Сол жақта ма ауылың,
Келген бетің қай жерден?
Т ө к е т а й д ы ң с ө з і:

Әуелде шықтым елімнен,
Аспара, Мерке жерімнен.
Тарбағатай, Тянь-Шанъ,
Алатау асқар белімнен.

Аралап келдім шығыстан,
Жетісу өзен, көлімнен.
Ер Қосай мен Манастай
Рұқсат алып ерімнен.

Қара құжыр,
көк ойрақ
Қазақ, қырғыз елімнен.
Алатау болад жеріміз,

Мұсылман болад еліміз.
Көкетай деген ханымыз,
Көпке бірдей шамымыз.
Күншығыста Көкжелек

Өзіңе аттас дәуіміз.
Ауылдан шықса Ақжолтай,
Көкжал, Барақ, Көбікті
Маңдайдағы барымыз.

Қатынын берген қайырға
Қанкелді деген нарымыз.
Жолды Қосай басшымыз,
Ақыл берген шалымыз.

Ел иесі осылар
Қолында мал-жанымыз.
Әуелі шықтым ауылдан,
Дін мұсылман қауымнан.

Шығысқа қарай бет алдым
Алатаудың бауырынан.
Ардақтаған атымның
Алтын артып сауырынан.

Үйден шықтым қыз іздеп,
Ер Қосай мен Манастан,
Үшбұрыл мен Таластан,
Атты, тонды адамға,

Алыс жол жүрсе жарасқан.
Жақсы менен жаманның
Арасы болар жер - аспан.
Ағайынның жақсысы,

Бір-біріне қарасқан.
Ақымақтың белгісі
Ата салттан адасқан.
Қырғыз елін қыдырдым,

Қыз жақтырмай түңілдім.
Сыр бойынан сырғыттым,
Шу бойынан шүйілттім.
Жетісудан желдірттім,

Іледен ат ырғыттым,
Көксудан келіп көсілттім.
Ақсудан ат аттаттым.
Күншығыста Көкжелек

Күндіз барып жолықтым,
Елінен қыз жақтырмай
Енді бұдан торықтым.
Ертістен.ат есілттім,

Көкжалға келіп жолықтым.
Көксеген қыз таба алмай,
Күдер үзіп торықтым.
Әрі қарай жөнедім,

Есіл менен Нұраға.
Ертеңменен кеп едім.
Осы жерде кездестім,
Кісі алатын бураға.

Бура қуды, мен қаштым
Бұрылыс сай - жыраға.
Адастырдым әреңмен
Күдірден - күдір, қырқаға.

Таң ата жүріп сол жерден
Күнбатысқа өктедім.
Күн шашырап түскенше
Атырапта Ақжелек,

Алдыңызға жеткенім.
Аруақты ерден ат үркер
Алтын жырды төккенім.
Ағаның аты Көкетай,

Аулыңа келген Төкетай
Ақжелек ата, саумысың,
Ата, жөнім осылай,
Қызы сұлу Қырым деп

Қызыққаннан мен келдім.
Ұл сұлуы үрім деп,
Ұзақ жолдан мен келдім.
Рудан мойны озған деп.

Өзіңді іздеп мен келдім.
Көкетай ханның інісі
Төкетай сал мен едім.
Екеумізде екі ұл бар

Арттан ерген өренім.
Елден асқан сұлу қыз
Әперейін деп едім.
Шығыс жақты аралап,

Әлемнен қыз саралап,
Ақжелек, саған кеп едім.
Ақжелек батыр алқынды,
Ағындай сөзі қарқынды.

Ардақтап менің атымды.
Ауылға байлап атыңды
Ақ үй тігіп басыңа,
Аралатам халқымды.

Азаматтығын көріп кет
Ауылымдағы батырдың,
Ақ ордаға жата бер
Алғалы келсең ақылды.

Боз биені сойдырып,
Сары қымыз құйдырып,
Асықпай қонып жата бер
Асыл болсаң тартымды.

Алдырайын шақырып
Жастар менен қартымды.
Қона жатып көріп кет
Сауық-сайран салтымды.

Көкетай ханның көңілі үшін
Білемін сенің нарқыңды.

Енді болды көңілі жай.
Ақжелек үйді тіккізді,
Боз бие сойып күткізді.
Сары қымыз сапырды,

Ақжелек елін шақырды.
Алдындағы бір тауға
Шығып алып ақырды.
Дауысына шыдамай,

Көкте құстар шарқ ұрды.
Жиыл деген даусына
Желіде құлып шатылды.
Жай садақтың оқтары,

Жау көргендей атылды.
Тау жаңғырып, тас құлап,
Дария тасын шалқыды.
Атырап елі арсаңдап,

Жиылуға талпынды.
Ақжелектің аулына
Айлық жерден ел келді.
Айлық жерге дауысы

Барушы еді демде енді.
Көк ала сақал Әлмембет,
Көк тұлпармен ол келді.
Күрең сақал Келмембет,

Кер шабақпен бұл келді.
Сауыт қалқан киініп,
Садақты бес мың қол келді.
Жабдықтарын асынып,

Жау көргендей мол келді.
Елеместің еркесі,
Отыз ұлдың кенжесі,
Ер Төстік батыр соң келді.

Артыңда інің мен,— деді.
Ақсақал деп сыйлайды,
Әлпештеп сізді ел,— деді.
Халықтың қамқор, қамалы

Асқар таудай бел,— деді.
Шапқалы тұрған жау бар ма,
Шыққалы тұрған дау бар ма,
Бората жауған қар бар ма,

Қаптаған тасқын су бар ма?
Ат терледі ентігіп,
Ата, неге ақырдың,
Әлде неге шақырдың?

Бекер босқа шықпайтын,
Белгілі жұртқа үніңіз.
Бетіңізге қарамай,
Ерке өсірген еліңіз.

Үйірде ат, үйде адам,
Қалмады ұл менен қызыңыз.
Даусыңызды есітіп,
Жау көрген-ді деп едік.

Жаудан хабар білген соң,
Шақырған-ды деп едік.
Шапшаң кел деп сол үшін,
Ақырған-ды деп едік.

Не қылады қыздарды,
Қатындарды,— деп едік.
Жау қамалап жан-жағын,
Жақындады,— деп едік.

Еліңіз, ата, жиналды,
Ерлеріңіз қиналды.
Аттар мұнша буланды,
Ауыл қорқып шулады.

Құлын-тайлар тулады,
Бала тастап қатындар,
Уақытсыз туғаны.
Үніңізді есітіп,

Уайым тартып қурады.
Жүрексіздер жылады,
Жүректілер қуанды,
Құдіреттің жіберген

Кереметі бұ - дағы.
Көптің қамын ойлаған,
Сіз едің, ата бұлағы.
Бәйгеден озған пырағы,

Көпке құрбан болатын
Мен де бір айтқан лағы.
Неменеге шақырдың
Халқың жөнін сұрады.

Ақжелек шал.сөйледі,
Сөйлегенде бүй деді:

Жаусырама сен,— деді.
Жайын айтып берейін,
Жарқыным, жақын кел,— деді
Жайын біліп шақырдым,

Жазықты болсам — мен, деді.
Жағадан ала атаңның,
Сөйледің, балам, сен — деді.
Жайымды өзің білесің,

Жұмсар балам кем,— деді.
Бұл қонақты сұрасаң
Белгілі туған ер,— дейді.
Білгің келсе, Ер Төстік,

Бізбен қатар ер,— деді
Көкетай хан ағасы
Көпке түскен панасы,
Кіреуке тон кигені,

Мәнікер тұлпар мінгені.
Мұсылманның жынысы,
Көкетай ханның інісі
Өзінің аты Төкетай,

Кере қарыс ырысы —
Қырымнан қыз іздеген
Келіп жүрген жұмысы.
Айнала елден қыз жақпай,

Ал деген қызға міз қақпай,
Жер табанын тарылтып
Жетісуды айналып,
Сарыарқадан сандалып,

Күндіз-түні үш тәулік
Келіпті мейман бұл жаққа.
Қыз жақтырмай келіпті
Қырғыз бенен қазақтан.

Қыз сұлуы Қырым деп,
Ұлы батыр ұрым деп,
Қиырдан кепті бұл жаққа.

дегенде келуші ед
Ардақты елім қасыма.
Ат-шапанын тартайын
Абайсыз шыққан даусыма.

Алысып жаспен не етейін
Ақ кірген сақал-шашыма.
О, дариға жалғыздық,
Үні шықпас осы ма.

Осылай деп Ақжелек,
Өкпелеп қайтты қосына.
Үйімдегі қонақтың
Барайын деп қасына.

Алты тарам сақалдан
Сорғалап ақты жасы да.
Ақжелек өзі жаяуды,
Ауылы жақын таяуды.

Таяғын алып таянып,
Таудан түсті баяулы.
Жалғыз өзі жүргенде,
Білмеді ешкім аяуды.

Қажымайтын ер еді,
Ер Төстік салды көңіліне
Майдалап сөгіп қаяуды.
Ақжелек келіп үйіне

Таянып қолын бүйіріне,
Ақ ордаға сүйеніп,
Уһлеп келді күйіне,
Үйінде жатқан Төкетай

Жүгіре шықты түйіне.
Төкетай батыр көз салды
Ақжелектің түріне.
Түрін көріп сөйледі,

Биік пенен аласа.
Арғымақтан әл кетсе,
Жабы шығар жанаса.
Жаман болса ағайын

Аяқты қаққан томаша.
Түрің қалай, Ақжелек,
Өкпелеген балаша.
Сол қолыңа оң қолың

Болад деген араша.
Әңгімеңізді айтыңыз
Қандай болды тамаша.
Түрің қалай, жан ата,

Тұтығып тұрсыз далаға.
Жолаушылап мен келдім
Әйел іздеп балаға,
Атың мәлім болған соң

Көкетай хан ағаға.
Мен үшін қалып тұрсыз ғой
Әр түрлі, ата, жалаға.
Біреудің тілі тиді ме,

Жүректегі санаға.
Жасырмаңыз сырыңды,
Түсейін, ата, араға.
Ақжелек сонда күрсінді,

Көк тұйғындай сілкінді.
Орнынан тұра алмай,
Таяқпен үш ұмтылды.
Ақжелек айтты :—Қарағым,

Хан — мұнара болады,
Халық дұғадар болады,
Хан қайық болады,
Халық теңіз болады,

Теңіз егер шайқалса,
Балық арық болады.
Мен орнымнан ұмтылып,
Тұрғанымды айтайын.

Екеуледі қайтейін,
Кәрілік жетті, қайрат кетті —
Төртеуледі қайтейін.
Балам жоқ боп,

Жүрек тот боп —
Алтаулады қайтейін.
Сонда тұрып Төкетай,
Мәнікерге мінеді.

Бадана тонды киеді.
Шоталыны қолға алып,
Беліне садақ іледі.
Ақсұңқардай түледі,

Қарғып мініп атына
Ақиықтай талпына,
Мәнікер де тынығып,
Келген екен шарқына.

Төбедегі жиналған
Тура шапты халқына.
Жалғызбын деп Төкетай,
Қарамады артына. Салауаты,

сәулеті,
Саймандары артыла,
Келе жатқан жалғыздың
Қарады ел қалпына.

Келе жатқан кім,— дейді,
Келбеті бөлек тым,— дейді.
Періште ме, пері ме,
Сағым ба, әлде жын,— дейді.

Халықтың тұрған жерлері:
Қырымның бір шыңы еді,
Өршеленіп Мәнікер,
Биіктігін білмеді.

Көк ала сақал Әлмембет,
Ер Төстік те тұр еді.
Кім екенін біл,— деді.
Ер Төстіктің тұлпары

Құмай торы Шалқұйрық.
Сансыз аттан озатын
Мен жүйрікпін дегеннің
Қолтығын талай созатын.

Нағыз тұлпар жүйріктер
Шаңын кермей қалатын.
Сағымдай ағып желгенде
Қараған көз талатын.

Айшылық алыс жерлерді
Алты күнде алатын.
Жер түбіне желіспен
Жеті күнде баратын.

Қатар ұшқан қарлығаш
Қанаты талып қонатын.
Өрге шапса талмайтын,
Ылди шапса самғайтын,

Қия салса таймайтын,
Көзі оттай жайнайтын.
Он бес жасар Ер Төстік
Шалқұйрыққа нанатын.

Ауыздығы қаршылдап,
Шапса тасты қабатын.
Төстен қашқан түлкіні
Төрт аттатпай соғатын.

Тіл біледі Шалқұйрық
Жат десе жата қалатын.
Елеместің еркесі,
Отыз ұлдың кенжесі

Ер Төстік шықты жол тосып,
Төкетаймен керісті,
Сәлем беріп қолдасып,
Жолыңыз болсын, жігітім, —

Деді Төстік сөзді ашып.
Қайда кетіп барасыз,
Тау аралап, тас басып.
Екі батыр тілдесті,

Жөн сұрасып үндесті,
Екі тұлпар иіскесті,
Иіскесіп тістесті.
Сөзге алданып тұрғанда

Тағы аттары тебісті,
Тебіскенін тоқтатып,
Енді сөзге келісті.
Т ө к е т а й:

Азаматтың қадірін
Ағайын білмес, жат білер.
Артқы айылдың батқанын
Иесі білмес, ат білер.

Қара жерге қар жауып,
Қарды басқан — бір мұрат.
Қара жерден қар кетіп,
Жерді басқан — бір мұрат.

Ер Төстік батыр, сенбісің,
Елеместің еркесі,
Отыз ұлдың кенжесі,
Өзіңдей болып туады

Тәңірдің сүйген пендесі.
Ерегіскен батырдың
Ел үшін кетер кәлдесі.
Елдестірмек елшіден,

Жауластырмақ жаушыдан.
Мен бір келген қонақпын,
Үрім менен Қырымға
Асыл адам қарайды,

Уәдеге бұрында.
Батыр болар жігіттің
Аты кетер руға,
Тұлпар болар жылқының,

Тұлғасы тұрар құлында.
Ақжелекке кеп едім
Аты шыққан бұрында.
Кәрияңды қайғыртып,

Мұның жаман ырым-ды.
Екі жирен ат мінген —
Ерте жолы болмайды,
Екі боз ат мінгеннің

Ежелден жолы болмайды.
Жерге сұңқар қонбайды,
Тонды киген тоңбайды.
Қара жерге кіргенше

Адамның көзі тоймайды.
Тілімді алсаң, жас бала,
Болғалы тұрсың бас бала,
Сыйламасаң үлкенді

Ер Төстік, болдың масқара.
Ер Төстік сонда күлді енді,
Жығылғанын білді енді.
Төбедегі халыққа

Сәлем бергін, жүр,— деді.
Еріп келіп Төкетай,
Сәлемдесіп тұрды енді.
Ақылдасып Ер Төстік :

Әңгімесін құрды енді,
Алты жорға тарту қып
Алпыс кісі жүрді енді.
Ақжелектің аулына,

Алпыс қонақ келеді,
Алдына келіп Ер Төстік 4
Иіліп сәлем береді.
Төкетайдың ат-тонын

Таңырқап бәрі көреді.
Қонақ болып түнімен
Алысып, ойнап күледі.
Таңертеңмен батырлар

Қыз жинауға кірісті.
Түніменен сөйлесіп,
Аты - жөнін білісті.
Алты батпан алтынын

Алуға тұрды күмісті.
Түніменен аралап,
Сұлу қызды жиысты.
Екі батыр ішінен

Сынаспақ болып ырысты.
Қудай тағала қош көрсе,
Бастады бұлар бір істі.
Таң атқанша аттарын

Екеуі мақтап тұрысты.
Келер сұлу жиылды,
Асыл киім киінді,
Қыздың бәрі түйінді.

Қыз айттырған кісінің
Қараған көзі талады,
Қыздар шашын тарады.
Қара көз оттай жанады.

Қырымның қыз - ұлына
Қыз айттырған Төкетай
Қиғаштап көзін салады.
Қыз жақпас Төкетайға

Шетінен бәрі жағады.
Әсіресе екі қыз,
Бірінің аты Айнакөз,
Бірінің аты Қаракөз,

Балаларым бағына
Келтірді құдай енді кез.
Төкетайдың көңілі
Енді судай тасады.

Талтаң - талтаң басады,
Маған келін осы,— деп,
Алтыннан шашу шашады.
Қалың қыздың ішінен

Аттарын анық атады.
Айнакөз бен Қаракөз
Құдалық жайын сөйлесіп,
Құйрық, бауыр асады.

Ата-анасын алдырып,
Ақжелек жауап ашады.
Сұрастырса Айнакөз —
Елеместің қызы екен,

Айтулының өзі екен.
Қырым менен Үрімнің
Аузындағы сөзі екен.
Қаракөзді сұраса

Бір кедейдің жалғызы,
Ата-анасы өліпті,
Ер Төстіктің балдызы.
Әңгіменің аяғы

Ер Төстікке тірелді.
Ақжелектің артынан
Бас түлек боп тұр еді.
Атырап елі ауғандай

Бір жағын билеп жүр еді.
«Үйде көпті түзде ұрмас»
Туысы отыз ұл еді.
Елемес өзі шын кедей

Сексен жаста тірі еді.
Отыз ұлдың ішінде
Айнакөз жалғыз қызы еді.
«Теңін тапсаң тегін бер»,

Деген мақал біледі,
Шешесі де жасында
Көріктінің бірі еді.
Балаларым білед деп,

Жауабын солай береді.
Қыз көптікі деген,— деп,
Көпшілігің біл,— деді.
Суырылып Төстік сөйледі,

Сөйлегенде бүй дейді: —
Отырсыздар, ақсақал,
Көпті көрген шүйделі
«Қызға тыю қырық үйден»,

Төкетай, келдің аулыма,
Түсіпті көзің баурыма.
Алты батпан алтынды
Атының салып саурына.

Көпшіліктің кірермін
Кер кетпей-ақ қаумына,
Екі балаңды алып кел,
Қайта барып аулыңа.

«Қыз көргенді біз көрін,
Естігенді — көз көріп».
Келіндеріңді алып кет.
Ерте қайтып, тез келіп;

Қызға кім көзі түспейді,
Қымызды кім ішпейді.
Тіл астында тіл бар ғой,
Бұл жақта да ұл бар ғой.

Күйеусіз босқа жіберсем
«Ат көті» деген мін бар ғой,
Айттырып жүрген тағы көп,
Аңдып жүрген жабы көп.

Қызығып жүрген тағы бар.
Қызғанған адам табылар.
Қыздың сырын кім білсін,
Кеудесі бөлек жаны бар.

Тобышақты шоңқайтқан
Қаба жалды жабы бар.
Қыз шіркінге кім сенсін,
Түрлі пәле табылар.

Ақылы.жоқ арыстан,
Айға қарап шабынар.
Бозторғайға бақ қонса,
Бидайық, қыран бағынар.

Шымшық құсқа бақ қонса,
Самырық келіп жалынар.
Құл мен күңге күн туса,
Патшадан таж — тақ алынар.

Арғымақ ат пысқырса,
Алыс жолға шабылар.
Тағы да айтар бір сөзім
Көпшілік, құлақ салыңдар.

Хан емеспін қарамын,
Қарадан туған баламын.
Әкем кедей, өзім жас,
Әр нәрседен шаламын.

Өзім деген адамға
Өзегімді саламын,
Өзі келіп соқтықса,
Өш жібермей аламын.

Көңілім түскен кісіге,
Өлтірсе де нанамын.
«Ер өледі намыстан,
Қоян өлер қамыстан».

Мәнікермен сен келдің
Бір жұма жүріп алыстап.
Шалқұйрығым менің де
Ұшқан құстан қалыспан.

Ағаң сенің Көкетай
Атағын білем алыстан.
Жасың үлкен ағасың
Жүз көрісіп танысқан.

Біреу озып басынан,
Біреу шауып қалысқан.
Жарысуға қалайсың
Атаның ұлы арыстан.

Сөреге адам қоялық
Әділетті қалыстан.

Жәрдем берсін бір құдай
Әкесінен бері қарай,
Деген емес жәкетай.
Ел таңырқап балаға,

Батырлар түсті араға.
Ерігіп тұрған қалың ел
Еліртіп жатыр жана да.
Ер Төстік сонда сөйледі.

Төкетайға кел,— деді.
Бәйгесіне атыңның
Не тігесің сен? — деді.
Т ө к е т а й:

Қалағаның берейін,
Қалса егер Мәнікер.
Мәнікерден озам деп,
Болма, бала, әбігер.

Қалмақ, қазақ, қырғыздан
Алғам талай әбиір.
Алты батпан алтыным,
Ол жарай ма, жарқыным.

Баламмен жасты баласың
Басылмаған қарқының.
Мақтанбаңыз сіз,— дейді
Қорықпаймыз біз,— дейді.

Алты батпан алтыннан
Күдеріңді үз, — дейді.
Мәнікерді қоса тік
Рас болса сөз,— дейді,

Озарыңа Төкетай,
Жетіп тұрса көз,— дейді.
Мен тігейін бәйгеге
Екі сұлу қыз,— дейді.

Үш ай көктем ары жүріп,
Үш ай шауып бері жүріп,
Жарысайық біз,— дейді.
Үркер мен ай тоқтамас

Уақытында тоғыспай.
Екі батыр тоқтамас
Ерегіспей соғыспай,
Екі тұлпар жарыспай,

Екі арыстан тоқтамас,
Ырылдасып алыспай.
Бір-бірінен оза алмай,
Қолтықтары шыланбай

Құлаштап аяқ соза алмай,
Делебесі қоза алмай,
Қалың тоғай қарағай.
Тұра алмайды қарамай.

Осындайлық алысқа
Әуре қылған бір құдай.
Айлық жерден қос тұлпар
Құстай ұшып келеді.

Кербаланың шөлінен
Жеті күнде өтеді.
Жиделібайсын жерінен
Екі күнде өтеді,

Даласынан бетпақтың
Алты күнде өтеді.
Адыр-адыр белдерден
Жарты күнде өтеді.

Орыс елін аралап
Оянғанша өтеді.
Он сан ноғай үстінен
Ойнақтатып өтеді,

Қалмақтардың елінен,
Қарағанша өтеді,
Қарақалпақ елінен,
Шалқар өзен көлінен,

Шапшаң қарғып өтеді.
Еділ менен Жайыққа
Ерегісіп жетеді.
Еділ бойын өрледі,

Тұлпар сонда терледі.
Құлаштап аяқ сермеді,
Қолға ерік бермеді.
Орал тауын бастырды,

Кавказға қарай қасқарды.
Қара теңіз, Каспийден
Екеуі де жүздірді.
Пышақтай суды тілдірді.

Балықтарды үркітіп,
Жайындарды бүлдірді.
Екі жақтап қамшылап,
Енді ұрды дүлдүлді.

Мәнікер ат майыспай,
Мойны озды алыстай.
Қара теңіз ішінде
«Қош» деп ұран салысты - ай.

Бұрын шықты жиекке,
Су өтті әбден сүйекке.
Алыс-жақын бір екен,
Абайлады жүйрікке.

Ұзай салды Мәнікер
Тұлпарлыға мәлім кер
Төкетай Ер Төстікке
Бұрылды да «қош» деді.

Болма деп ем әбігер.
«Қосайлап» ұран шақырды,
Әперді аты әбиір.
Төкетай ұзап жөнелді,

Алдында бірталай өр.
Әлі де болса тұлпарға
Озатын бар талай жер.
Тағы қуып жетем деп

Ер Төстік айтты «қолдай гөр»,
Сөйтті де шықты жағаға
Шынымен аты қала ма,
Шығып алып қамшы ұрды

Сыйынып біраз аллаға.
Шалқұйрық тұлпар самғады,
Шабысынан танбады.
Ызаланған жануар

Тіке тұрды жалдары
Тыңнан мініп шапқандай
Көздің жасы парлады.
Қарағай мен қайыңдар

Дүбіріне сарнады.
Қуып жетті тағы да
Төкетайды алдағы,
Тағы үзеңгі қағысып,

Бір-бірінен қалмады.
Күндік жер қалды сөреге.
«Сүйкенер сиыр өреге»
Келер мезгіл болды деп,

Ел де шықты төбеге.
Айтқанындай Есімнің
Екеуі қатар бір шықты.
Екі тұлпар шаңынан

Ел көре алмай тұншықты.
Тұяқтары соққан тас
Қазандай көкке ыршытты.
Аспанға ұшқан қалың тас

Қайта төмен ұрыпты.
Шаңға көміп көп жұртты
Тұрған жерде қырыпты.
Есім бақсы айтқаны

Ә дегенше келіпті.
Екі тұлпар келіпті.
Екі тұлпар екпіні,
Елге салды білікті.

Мәнікердің мойыны
Сөреге озып кіріпті.
Ер Төстік пен Төкетай,
Таласып босқа тұрыпты.

«Басты шайтан көрікті»,
«Сен келіп бәле болдың» деп,
Төкетайды ұрыпты.
Сойыл тиген Төкетай

Аттан құдай төніпті.
Ер Төстік енді қағынды.
Қайрылып келіп тағы ұрды.
Алыстан келген жалғызды

Жанып қинап өлтірді.
Ерегіскен Ер Төстік
Өз айтқанын келтірді.
Ел ағасы Ақжелек

атын талаңдар —
Ер Төстік елге деп тұрды.
Халық шулап талады,
Дауысы жерді жарады.

Құмырсқадай қалың ел
Ат саурына таңылған
Алтынды бөліп алады.
Алтынды былай олжалап,

Мәнікерге ауыз салады.
Мәнікер ашып ауызын,
Елге қарсы шабады,
Быт - шыт болып ел қашып

Айнала келіп қамады.
Төкетайдай жалғыздың
Сүйегін ешкім алмады.
Шыр айналды Мәнікер,

Шеніне адам бармады.
Қодырайтып құйрығын,
Тікірейтіп құлағын.
Төкетайдай жолдасын

Жата қалып тісімен
Арқасына салады.
Анталап тұрған қалың ел
Көріп мұны таң қалды.

Ұстамаққа қамалап
Рулы ел қамданды.
Оны көріп Мәнікер
Ұстатпасқа шамданды.

Аузымен тістеп ап
Шығысқа қарай самғады.
Ақылы бар,
тілі жоқ,

Көзінен жасы парлады.
Ерге салып жануар
Екі аяғын тістеді.
Екі қолын қусыртып,

Иегіңнен иіскеді.
Төрт тұяқпен жер тарпып
Қош дегендей кісінеді.
Айуан да болса Мәнікер

Адамзаттан есті еді.
Қамалап ел қамданып
Ұстайын деген адамды
Ұршықтай ойнап тепкені,

Алдынан келсе тістеді.
Алданып қолға түспеді.
Найзаласа өтпеді,
Садақ атса жетпеді.

Қылыштаса тілмеді,
Мылтық оғы тимеді.
Қалың елді қаң жарып,
Қашып тұлпар «шу» деді

ту!— деді.
Тұлпар кетті құтылып,
Төкетайды алып сытылып
Шалқұйрық пен Ер Төстік,

Толқындай тұлпар бұлқынып
Борандай соғып жұлқынып,
Ел қайда,— деп жөнелді...

(Аңыз)
...Ер Төстік жерден өтіп жеті қабат
Жетіпті жер астына сау-саламат.
Көтерген бүкіл жерді көк өгізді

Кергенде қайран қалып тұрды қарап.
Көк өгіз мүйізімен көкті тіреп,
Көк тасқа төрт аяғын тұрған шіреп.
Көтеріп ол көк тасты бір жайын тұр,

Жайынды көтеріп тұр дария, көл боп.
Ер Төстік қарап тұрып көк өгізге,
Көргелі көктен түстім деді сізге,
Аспаннан аруағыңды іздеп келдім,

Қыласың қандай жәрдем енді бізге.
Көк өгіз жақтырмады басын шайқап,
Ер Төстік онан кетті кеңілі тайқап.
Тау мен тас тас-талқан боп, сілкініп тұр,

Себебі, осы екен деп тұрды байқап.
Ер Төстік адасқанын енді білді,
Ел іздеп екі етегін белге түрді.
Ел бар деп жер астында айтушы еді,

Қайда деп қиялды ер зыр жүгірді.
Жүгіріп келе жатса ел көрінді,
Тау мен тас, дария - шалқар, көл көрінді.
Бұлдырлап көз ұшында бір ауыл тұр,

Қаптаған қара құрттай мал көрінді.
Таң қалды жер астында ел бар екен,
Бұл жерді көрген қандай ер бар екен.
Адам ба, әлде қалай деп ойлады,

Көрмекке құмарланып кім бар екен.
Күн шығып, жер астында ай бар екен.
Таулар мен бұл жақта да сай бар екен.
Ауылға көзі ұшқындап келді

Төстік, Мұнда да кедей менен бай бар екен.
Көрінген әлгі ауылға келді Төстік,
Отырған көп адамға сәлемдесіп.
Төстіктің түр-түсіне қайран қалып,

Қарайды бір-біріне бас изесіп.
Таң қалып Ер Төстікті көзі тесіп,
Біреуі тұра келіп ашты есік.
Ет беріп, шай қайнатып, қымыз құйып,

Қонаққа қой сойылып, болды несіп.
Ер Төстік ішіп-жеді берген сыйын,
Жыртылған далба-дұлба жыртық ішім.
Қатқан жоқ әлі жауап бір - біріне

Тілдерін түсінбеді, білу қиын.
Сөйледі бір ақсақал жүзге келген
Қонағым құрметті деп бізге келген.
Кәніки, қайдан келдің, қайдан жүрсің,

Батырсың бұл өңірден біз көрмеген?
Келбетің періштедей көрінесін,
Қонағым қазір менің төрімдесің.
Үстінде бір ел бар деп естуші едік,

Айта бер ол туралы не білесің?
Байқасам үстіміздегі ел боларсың,
Сондағы бір атақты ер боларсың.
Ол елден жоғары бір тағы ел бар,

Мен білсем, сол елдегі ер сен боларсың.
Мен бір қарт жер астында көп жасаған,
Өзі — хан, өзі — патша, ата-бабам.
Бар болса не керегің мен берейін

Айта бер мұқтажыңды, батыр, маған.
Ер Төстік шалдың қолын қатты қысып,
Сөйледі оқиғаны түгел шешіп.
Бұл жаққа ұл болғалы көктен түстім,

Елемес әкем аты, атым Төстік.
Мен өзім Елеместің еркесі едім,
Бір қыз бен отыз ұлдың кенжесі едім.
Өлмек бар, жер үстінде тірілмек жоқ,

Сол үшін жер астына келін едім.
Атақты жер үстінде батыр едім,
Ардақты бір халықтың ақылы едім.
Ажалдан жер астына қашып түстім,

Бір күні өлем ғой деп ақыр енді.
Ақсақал, ұлы жоққа ұл болайын,
Алдында қызметкер құл болайын.
Жоқ болса елім, ажал жер астында

Мен - дағы сіздерменен бір болайын.
Бұл елдің мен шықпайын кесігінен,
Ризығым бір терейін несібімнен.
Ел бар деп өлмейтұғын осы жақта

Рас па, өтірік пе естіген ем.
Ақсақал таяғымен жерді ұрып,
Құдайым салмас дейсіз кімге құрық.
Жұтпайды қайсымызды қу қара жер,

Төстікке жауап берді қарап тұрып.
Ақсақал Ер Төстікке мойын бұрып,
Тамаққа неше түрлі тойындырып.
Балам жоқ, маған бала болғын, — депті,

Төстікті қанша алуан киіндіріп.
Ер Төстік бала болды әлгі шалға
Шал жатыр елін жинап тойды қылып.
Қалың ел хан баласын құрметтеп,

Жиналды өз заңынша сыйын қылып.
Төстікке той жасады түрлі алуан
Түп-түгел кәрі-жасы көп жиналған.
Төстіктің дәулігіне қайран қалып

Батпады күресуге ешбір балуан.
Ондағы ел Ер Төстікке қайран қалып
Жеті жыл өмір сүрді мұнда қалып.
Қолында бала болып шалды сыйлап,

Дұшпанын талай шапты ойран салып.
Төстікке құдай сөйтіп бақ бергені
Дұшпандар қарсы келген шаң келмеді.
«Ер —туған жерде» деген мақал да бар,

Бұл жерде қалуды енді құп көрмеді.
Жегені бойға жұқпай, ішкені — ірің,
Бар ма деп көрер заман елдің нұрын.
«Әкесі» қандай сұлу айттырса да

Сүймеді сұлулардың бірде-бірін.
Әкесі бір күн тұрып; «Балам,— деді
Көңілің неге мұнша алаң,— деді.
Кеттің ғой азып-тозып санаменен

Тірі ме атаң менен анаң?— деді.
Ер Төстік төмен қарап жерді шұқып,
Көрсетіп әкесінің қолын тұтып.
Ата-ана, ағаларымды ойламай мен,

Кеттім ғой сіз тұрғанда бәрін ұмытып.
Ата-анам, тумасам да туғандаймын,
Қасында өмір сүріп тұрғандаймын.
Қандай жау сізге келіп киліксе де,

Ата-анам, көзің көрді қырғандаймын.
Арманым — жер бетіне шығып келсем,
Сондағы дұшпандарды қырып келсем.
Бар еді екі қабат бір әйелім,

Баламды содан туған көріп келсем.
Қолыңда жүрдім, ата, жеті жылдай,
Мен болдым қайғыменен жалғыз қылдай.
Ата-ана, жер үстіне жеткізіп сал,

Өтем бе бұл дүниеден көңілім тынбай.
Ақсақал, рұқсат бер балаңызға,
Мың құлдық атамыз бен анамызға.
Шығатын жер бетіне бір амал тап,

Зарланып жер астында қаламыз ба?
Ер Төстік осылай деп айтты сөзін,
Кемпір-шал жаспен жуды екі көзін.
Төстіктің тоқталмасын білгеннен соң,

Жеті жыл бала болып тұрдың дара.
Шығатын жер үстіне бір себеп бар,
Айтайын соның жөнін тыңдап қара.
Бір құс бар осы жерде Алып қара,

Табады жыл - жыл сайын екі бала.
Баласын бір айдаһар жылда жейді,
Ер Төстік, дәл осыған барып қара.
Жапанға жалғыз шыққан бір бәйтерек,

Ер Төстік, бала екенсің туған зерек.
Басына Алып қара ұялайды,
Ер Төстік, сол терекке бар ертерек.
Айдаһар жылда жұтад балапанын

Жылда ұрад Алып қара алақанын.
Жем іздеп Алып қара кеткен шақта
Ағызып жеп қояды қызыл қанын.
Шеніне екеуінің ел бармайды

Ел тұрмақ, өздеріңдей ер бармайды.
Жылдағы балапанын жылан жұтып,
Бейшара Алып қара көп зарлайды.
Маңына екеуінің жан бармайды,

Ұшқан құс, жүгірген аң, мал бармайды.
Құтқарсаң балапанын айдаһардан
Ер Төстік, сенен өткен ер болмайды.
Ол құсты көрген адам кем болмайды,

Барлық құс оныменен тең болмайды.
Ер Төстік, жер үстіне сол шығарад,
Басқадан бұл дертіңе ем болмайды.
Ер Төстік құстың жайын енді білді,

Білді де жылан жайын енді күлді. —
Ата-ана, рұқсат бер, барамын,— деп
Орнынан қол қусырып түрегелді.
Ақсақал:— Жолың болсын, барғын,— деді,

Әбиір қайда жүрсең алғын,— деді.
Жолдасқа «бір күн көрген қырық күн сәлем»,
Ер Төстік, амалым жоқ қалдым,— деді.
Ер Төстік қош - қош айтып кетті жүріп,

Етегін баяғыдай белге түріп.
Қаңғырып қанша айдай теректі іздеп,
Тауыпты әрең зорға дымы құрып.
Түбіне бәйтеректің түнеп жатты,

Құдайдан талай тілек тілеп жатты.
Жем іздеп баласына Алып қара
Алты айлық алыс жерге кетіп қапты.
Қарайды бәйтерекке көзін салып,

Ағаштың зорлығына қайран қалып.
Мың қойдың қорасындай бір ұя тұр,
Бұлттай жапырағы көкті шалып.
Түбінде ағып жатыр тоғыз қайнар,

Гауһардай тұнықтығы жұлдыз жайнар,
Тағы да бір көк тас тұр үй секілді,
Болаттай жалтылдайды айнадай бар.
Түбінде сол көк тастың жатты Төстік,

Құс пенен айдаһарды бақты Төстік.
Бұлақтың суын ішіп, балығын жеп,
Несіпті неше түрлі татты Төстік.
Ер Төстік бәйтерекке шыға алмайды,

Дүниеде не бар, жоғын біле алмайды.
Амал жоқ, отыз-қырық күн жата берді,
Бұл жерден басқа жаққа жүре алмайды.
Бір күні шырылдайды балапандар,

Таң сәуле серпілмеген, көлеңке бар.
Ысқырып, тау жаңғыртып, тіл жалаңдай,
Теректің түбінде түр бір айдаһар.
Шаншылып түйе басты тіл жалаңдап,

Жарқылдап ақ бауыры, көзі алаңдап.
Терекпен көк тіреген бойы бірдей
Балапан шыр-шыр етіп тұр далаңдап.
Ер Төстік мұны көріп көзі жайнап,

Семсерін қонышындағы тасқа қайрап.
Жүгірді айдаһарға айқай салып,
Жаны ашын балапанға тұрған зарлап.
Айдаһар дауысты естіп жиырылады,

Адамның үнін біліп шиырланды.
Ақырып арыстандай батыр Төстік
Қанжармен айдаһарды бір ұрады.
Айдаһар маңдайынан қақ жарылып,

Теректен жерге түсті аударылып.
Ұядан үркіп тұрған балапандар,
Қуанып, қанат қақты тәубе қылып.
Ауызын сұмырай жылап бір-ақ ашты,

Ер Төстік төрт-бес бөліп қанын шашты.
Құтқарып балапанды қан сорғыштан,
Жеткендей жер үстіне мауқын басты.
Ұядан ұшып түсті қос балапан,

Ақ үрпек арылмаған жас балапан.
Төстікті тырнағымен қысып алып
Апарды ұясына дос балапан.
Ер Төстік балапанға таң қалады,

Қайратын балапанның аңғарады.
Қамшы құрлы көрмеді іліп алып,
Қандай деп ата-анасы ойланады.
Қараса, ұя толған киік, марал,

Ұяның үлкендігі бейне арал.
Етін жеп жата берді күндіз-түні
Болса да мейлі арам, мейлі адал.
Бір күні бұршақ жауып, жел соғады,

Бәйтерек басын иіп, жер соғады.
Анамыз, атамызбен келеді деп
Шаңқылдап балапандар қуанады.
Жел қойып, жаңбыр жауып, күн шығыпты,

Аспаннан шуылдаған үн шығыпты.
Қалтырап бәйтеректің жапырағы,
Қарсы алып, көкке қарап тыншығыпты.
Алып құс келе жатып алыс шеттен,

Алты айлық жерден ауқат іздеп кеткен.
Әлгі жел — қанатының серпіні екен,
Көзінен бұршақтатып моншақ төккен.
Атасы бірдей кеткен анасы да,

Жем іздеп ұзақ жолдан баласына.
Баламыз айдаһардан аман ба деп,
Жаңбыр боп көздеп аққан сорасы да.
Бұлт боп бір мезгілде түнереді,

Баласы ойға түсіп күңіренеді.
Серпіліп қара бұлт күн шығарда
Көргенде балаларын тебіренді.
Аспаннан төнді төмен қара бұлт,

Кіршік жоқ жан-жағында, судай тұнық.
Көрген соң ата-анасын қос балапан
Төстікті қанатына қойды тығып.
Көз салып батыр Төстік жатыр бұғып,

Көрген жоқ туып мұндай есі шығып.
Айналып Алып қара келе жатыр
Төменде ұясына көзі тұнып.
Аңқитып балапандар аузын ашып,

Аузына жем түскенше болып асық.
Арсаңдап анасына еркелеп жүр,
Ер Төстік көріп отыр көңілі жасып.
Он марал салып алған иығына,

Он киік іліп алған тұяғына.
Ұяға қонды келіп Алып қара
Иіскеп қара жерді жан-жағына.
Апырмай-ай, шығып тұр ғой адам иісі,

Бұл жерге қайдан келді адам жынысы.
Тауып алып Ер Төстікті бір-ақ жұтты,
Адамның мұнда бар деп не жұмысы.
Шырылдап апасына қос балапан,

Жармасып тамағына жас балапан.
Төстіктің екі аяғын екеуі ұстап,
Боп кетті анасының көзі алақан.
Тастады Ер Төстікті лақ дегізіп,

Тамағын анасының баласы езіп.
Төстіктің басы алтын болып шықты,
Қара құс тастай салды жарқ еткізіп.
А л ы п қ а р а:

«Жақсылық — жақсылыққа» деген сөз бар,
Баламды жылда жұтқан сұм айдаһар.
Басы алтын, арты күміс етсем деп ем,
Асығыс істедіңдер, балапандар.

Бұл жерге қайдан келдің, адамзатым?
Ұмытылмас маған қылған шарапатын.
Бар болса ие мұқтажың айтшы маған,
Мойнымда шамам келсе достық хақың

Бұл жаққа құдай айдап қайдан келдің,
Зарлаған көзім жасын қайдан көрдің?
Адамзат шенейіме келмеуші еді,
Достым - ай, хал-жайымды қайдан білдің?

Т ө с т і к:
Мен өзім келіп едім жер үстінен,
Ерлердің ризығы ел үстінен.
«Ер кесер ер қырсығып» — деген сөз бар,

Шығарсаң арманым жоқ жер үстіне.
Сөзімді таза тыңда, Алып қара,
Шын достым құлағыңды салып қара.
Шығарсаң жер бетіне разымын,

Бар еді менде - дағы қатын-бала.
Мен жүрмін жер астында жеті жылдай,
Өзіңе душар қылған мені құдай.
Есіркеп көз жасымды сен көрмесең,

Арманда күнім өтер жылай-жылай.
Бұл іске Алып қара аң-таң қалып,
Төстікті ұшпақ болды аспанға алып.
Қамданып жеті күндей жол азығын

Жеткізбек Ер Төстікті алып барып.
Терісін киік, марал Төстік,
Сүйектен аяқ - қасық үйді Төстік.
Мес жасап, қайыс тіліп, арқан қылып,

Дайындап азық-түлік қойды Төстік. -
Үш меске үш маралдың етін салды,
Төрт меске толтыра су құйып алды.
Үстіне Қара құстың артып алып

Ер Төстік көкке қарай шырқ айналды.
Қош айтып балапан мен бәйтерекке,
Ер Төстік жүріп кетті шырқап көкке.
Үстіне Қара құстың өзі мініп,

Көз салып өзі түскен жер тесікке.
Қара құс келе жатыр шыр айналып,
Қара жер аспанымен тұр айналып.
Бір сағат дамыл алмай ұшып келед

Түн өтсе, арт жағынан күн айналып.
Көктегі құс жолымен тура бастап,
Ер Төстік келе жатыр құсқа қақсап.
Ет пенен суды аямай беріп келед

Бұрылса екі жаққа кезек тастап.
Жақындап жер үстіне келген шақта,
Тесікті Төстік түскен көрген шақта,
Беруге бір жапырақ ет қалмапты,

Ер Төстік қысылады сол уақытта.
Жалтақтап Алып қара қарай берді,
Аяғын Ер Төстіктің жалай берді.
Ер Төстік өз қоң етін кесіп берді,

Достымды аш қойғаным жарай ма енді.
Бұрылса оң жағынан ет беретін,
Бұрылса сол жағынан су беретін.
Төстікке Алын қара сауал қойды,

Басыма түсті қатты сары уайым.
Жалтақтап қарағанда жем таусылып,
Қоң етім кесіп салдым, айналайын.
Бәсе, мен қанатымды қатты қақтым,

Көзіңді күшің тасып жарқыраттың.
Қорқыныш, қопар жер жоқ, қырылмақ ек,
Ер Төстік, бұл ақылды қайдан таптың?
Лезде шыға келді жер бетіне,

Ер Төстік енді шықты ел шетіне.
Қоштасып Қара құспен қайта-қайта,
Бір-бірін ұмытпас боп қызметіне.
Қоштасты - ау сол екі дос қайта-қайта,

Өлгенше бірін-бірі айта-айта.
Түйіліп Алып қара төмен ұшып,
Жөнелді жер астына кейін тарта.
Ер Төстік жер бетіне шығып алып,

Қарайды жан-жағына көзін салып.
Құдайға мың мәртебе шүкір қылды,
Көргенде туған жерді өліп-талып.
Қарайды қайран қалып жан-жағына,

Жалғанның кім ілінбес қармағына.
Қалыпты есі ауып Ер Төстіктің
Жер асты жеті жылдай зардабына.
Ер Төстік жүгіреді ел қайда?— деп,

Кір жуып, кіндік кескен жер қайда?— деп
Бар ма деп, ата-ана, ағаларым,
Көретін елі-жұртымды күн қайда?—деп.
Жүгіріп келе жатыр батыр Төстік,

Бір жанға жеткізбейді желдей есіп.
Кім бұрын қарсы алдымнан шығар екен?
Деп ойлап, екі көзі елді тесіп.
Ер Төстік елге қарай жүгіреді,

Беліне екі етегін түрінеді.
Ентеңдеп елсіз жерде келе жатса,
Жапанда жалғыз түйе көрінеді.
Бұл түйе желге қарсы желіп келед,

Алыстан батыр Төстік көріп келед.
Артынан ақ жаулықты ағараңдап,
Бір әйел айқай салып еріп келед.
Желмая желіккенде тоқтамайды,

Еңкейіп жердің шөбін оттамайды.
Жете алмай түйесіне сорлы әйел
Жүгіріп келе жатыр, даттамайды.
Түйенің қарсы алдынан Төстік шықты,

Желмая тұра қалды жібек түкті.
Иіскеп Ер Төстіктің омырауын
Желмая тап жылжымай жерге шөкті.
Қараса Ер Төстіктің қызыл нары,

Нарын көріп көңілден кетті зары.
Әлгі әйел, түйе қуған о да келді,
Көп күткен құдай қосқан адал жары.
Ер Төстік жар түбіне бұғып жатты,