Отандық тарихнама дербес ғылым саласы ретінде советтік кезеңде қалыптасты. Қазақ тарихын зерттеу, оны бір жүйеге түсіруде, әрине, асыра бағалау мүмкін емес жұмыстар атқарылды. Қазіргі уақытта белсенді қызметте жүрген тарихшы-мамандар да сол қоғамның өнімі. Бұл тарихи факт. Сонымен бірге, кеңестік дәуірде жазылған тарих - сол қоғамға тән методологиялық көзқарас тұрғысынан жазылған тарих еді. Соңғы ширек ғасырдан артық мезгілде ол теориялық-методологиялық тұрғыдан да, сондай-ақ фактілік негіз тұрғысынан да түбегейлі өзгерістерге ұшырады. Басқаша айтқанда тарихшы ғалымдарға отан тарихының біраз беттерін қайта қарап, жаңа көзқарас тұрғысынан қорытуға тура келді. Бұл толық табиғи құбылыс болатын. Міне, бұл жағдайдың тарих саласында жүрген жеке зерттеушілердің де ұстанымына әсер етпеуі, әрине, мүмкін емес. Бұл кезеңнің тағы бір ерекшелігі тарих өлкесіне арнайы кәсіби даярлығы жоқ, басқаша айтқанда тарихты сүйетіндер де ат басын бұрды. Бұл жағдай, әрине, түрлі дәреже деңгейде өткен айтыс-тартыстарды тудырмай қоймады. Оқырманға ұсынылып отырған жинақта топтастырылған мақалалар, сұхбаттар мен хаттар отан тарихы үшін өзгерістер кезеңі болған осы мезгілде өмірге келген дүниелер еді деп айтуға болады. Сондықтан да бұл материалдарда сол орта мен уақыттың табы бар. Өмір деген – күрес. Ал ол күрестен тарихшылар кете ала ма? Кете алмайды. Тарихшы күрескер болуы керек. Әсіресе, біздің жағдайымызда. Біз – жаңа тұрпаттағы мемлекеттілік құрып жатқан халықпыз. Олай болса, жаңа тұрпаттағы мемлекеттілік құрып жатқан ұлттың тарихшылары белсенді, күрескер болғаны жөн! Бұл – өмірдің талабы.

«Иана биз Казубек биден инаралға суз будур: иети хан, куп туре, иурут бару бизларниң уштумизга килалар. Сузлашамиз, кингаш қиламиз тиб айталар. Имри бу Дукан батурга илчи кошуб илдам кайтаруб ибаргайсыз. Ол ханларның, тураларның, иурутның... кингашин, сузларин сиз инаралға Дукан қолуна хат беруб хизматунизға биз ибарурмиз. Бу Дукан батур падишаһ хизматун қиламыз тиб ики чуға чипкан бирмак болуп, ики ат алыб минди. Иана игрми табак, қағаз биргайсиз. Иана биз қара кисек Казубек биден салам. Орунбор башлығы инаралға сузумиз будур: бизга бир қара тулки ибаргайсиз. Дукан батур қолуна беруп ибаргайсиз. Иана бу Дукан батурға душманлар иаманлиқ қуңлу бардур. Инарал бу Дукан батурның сақлардай ғақл табгайсиз. Аниң учун подишаһның сузларин Дукан батур яғшы айтадур. Кашлар сузин бу Дукан батур яғшы айтадур. Аниң учун бу Дукан батурның башын душманлардан сақулағудай бир яғшы ғақл табгайсиз3».

Қазіргі қазақ тіліндегі аудармасы: «Және біз, Қазыбек биден, генералға сөз бұл: жеті хан, көп төре, жұрт болып біздің үстімізге келмек. Пікір алысып, кеңес құрмақ. Енді мына Төкен батырға елші қосып тезірек қайтарып жібергейсіз. Хан, төре, жұрттың айтқан пікірін, жасаған шешімін сізге, генералға, Төкен батырдан хат арқылы жеткізерміз. Бұл Төкен батыр патшаға қызмет етемін деп екі шұға шекпен бермек болып екі aт алып мінді. Және одан жиырма табақ қағаз беріп жібергейсіз. Және біз қара кесек Қазыбек биден дұғай сәлем! Орынбор бастығы генералға сөзіміз бұл: бізге бір қара түлкі жібергейсіз. Төкен батырдың қолына беріп жіберіңіз. Және бұ Төкен батырға дұшпандар жамандық жасамақ ойда. Сондықтан да генерал, бұ Төкен батырды аман сақтауға бір ақыл тапқайсыз. Өйткені Төкен батыр патша сөзін бізге, біздің сөзімізді сіздерге жақсы жеткізіп жүр. Сол себепті Төкен батырдың басын дұшпандардан сақтайтындай бір жақсы ақыл тапсаңыз екен».

«Биз қара кесек Қазубек би улуғ падишаһға баш... Иана Орунбор башлыгы инаралга салам сузумиз будур: Бизлар падишаһның хизматиндамыз. Падишаһның душманина душманмыз, дустина дустимиз. Бизларниң бурунги антимиз антдур, сузумиз бирдур. Иана сиз инаралниң билтур Дукан батурға берип ибарған хатуңиз бирла сиуңыз қолумизга килуб muдu. Бизлар яғшы күш курдук. Бизлар бу заманда ишутамиз, жонғар қалмақ Қалдан Чирин хан падишаһ иуртуна иаманлик қиладур тиб. Узумиз куз бирла курғанмиз иукдур. Иана... лау Ғабдулкарим бек игрми сан к... Ташкент қала устуна килди. Қалдан хан қалмақ иурту бирла уруш қилди тиб иатадур. Андан башка узгариш ишутмаймиз. Һар иурутлардан ишутсак сизларға хабар қилармыз. Хатни Дукан батурга бирдук.»6

Қазіргі қазақ тіліндегі аудармасы «Біз, қаракесек Қазыбек би, ұлы патшаға бас (идік). Және Орынбор бастығы генералға сәлем сөзіміз бұ: Біз патшаның қызметіндеміз. Патшаның дұшпанына дұшпан, досына доспыз. Біздің бұрынғы антымыз ант, сөзіміз бір. Және сіз (дің), генералдың, былтыр Төкен батырдан беріп жіберген хатыңыз бен сыйлығыңыз қолымызға келіп тиді. Біз жақсы, хош көрдік. Біз бұл заманда жоңғар қалмақ Қалдан Серен хан патша жұртына жамандық жасап жүр деп есітеміз. Өзіміз көзімізбен көргеніміз жоқ. Және... лау Ғабдулкарим бек жиырма сан к... Ташкент қаласының үстіне келді. Қалдан ханның қалмақ жұрты мен ұрысты деп айтады. Одан басқа жаңалық есіткеміз жоқ. Әртүрлі жұрттан жаңалық есітсек, сіздерге хабар қылармыз. Хатты Төкен батырға бердік». Ірі саяси оқиғаларға толы XVІІІ ғасырдағы қазақ қоғамында өзара және басқа жұртпен хат арқылы пікір алысу, түрлі байланыстар жасау мәдениеті сол заманға лайық деңгейде дамыған. Қазақ елінің қоғамдық тіршілігін ұйымдастырушы, басқарушы міндетін атқарған хандар, билер, батырлар Ресей губернаторларымен, Орта Азия хан, бектерімен, Жоңғар қонтайшыларымен жер және түрлі саяси мәселелерге байланысты ылғи да хат алысып тұрған. Осы мақсатта олар арнайы хатшы ұстаған. Хатшы міндетін татар, Бұхар, Хиуа, сондай-ақ қазақ қоғамының өзінен шыққан, араб жазуынан сауаты бар адамдар атқарған. Жазылған хатты белгілі бір кісіге жеткізу міндеті негізінен батырларға жүктелген. Бұл арада батыр жай хат тасушы ғана емес, хатта айтылмаған көптеген жәйттерді түсіндіріп жеткізуші, басқаша айтқанда, елші де болған. Мәселен, орыс әкімшілігі мен қазақ билеушілері арасындағы байланыста осындай міндетті Хангелді, Сатай Бөгенбай, Жәнібек, сияқты белгілі ірі қайраткер батырлар атқарған. XVІІІ ғасырға тән архивтік құжаттармен таныса отырып, бұл пікірдің дұрыстығына көз жеткізу қиын емес. Қазақ елінің тарихи жадынан құрметті орын алып, кезінде үлкен елшілік, билік қызметімен танылған Келдібек ұлы Қазыбек би негізінен шешендік өнерінің аса көрнекті өкілі ретінде белгілі. «Өнер алды қызыл тіл» деп түсінген ортада Қазыбек бидің сөз өнерін ғажап меңгерген ұлы шешен болғандығы даусыз. Бірақ, мәселенің түп төркініне келер болсақ, шешендік өнері бидің негізгі үздік қыры емес-тін. Қиын-қыстау заманда бар өмірін өз халқының еркіндігі мен теңдігіне арнаған қайраткердің өмір жолын тек шешендік өнерімен шектеу ғылыми әділеттілік болмас еді. Шешендік өнері оның үлкен қоғамдық-саяси қызметіндегі қуатты құралы ғана болатын. Тура осы ойды Қазыбектің Төле би, Әйтеке би сияқты басқа да белгілі замандастарының өмір жолына байланысты айтуға болады. Олардың күресте өткен өмірінен хабар беретін тарихи деректер мәселеге осы тұрғыдан қарауға итермелейді. Орынбор облыстық архивіндегі губерниялық канцелярия қорында сақталып, біздің заманымызға жеткен Қазыбек бидің Орынбор генерал-губернаторы И. И. Неплюевке жолдаған екі хаты бұл пікірді растай түседі.1 Өткеннен жеткен куәлік құжаттарды талдап түсінудің өз ерекшеліктері бар. Солардың бірі – әрбір құжат тек сол тарихи кезеңнің және ортаның қоғамдық және рухани болмысының құрамды бөлігі ретінде, яғни солармен тығыз байланыста қаралуға тиіс. Өйткені Гегель дәл басып көрсеткендей, әрбір тарихи дәуірдің өз бітім-болмысы бар, демек оның уақыт және өмір, еркіндік пен әділеттілік туралы өз ұғым-түсінігі болуы заңды. Міне, осыны есепке алмайынша біз тарихи құжатты тура түсінбей, тіптен оған бүгінгі түсінік, өлшемдерімізбен ғана қарап, қате тұжырымдарға ұрынуымыз ықтимал. Біз әңгіме етіп отырған Қазыбек бидің екі хаты да – осындай талап тұрғысынан талдауды қажет ететін құжаттар. Сарғыш тартқан жай қағазға араб қарпімен жазылған хаттар сол кездегі Орынбор канцеляриясында қалыптасқан тәртіп бойынша орысшаға аударылған. Екі хаттың алғашқысын орыс тіліне аударған Емағұл (мүмкін Смағұл – М. Қ) Гуляев. Ал екіншісінің соңында аудармашының аты-жөні жоқ тек «перевел переводчик» деп қана қойылған. Жазу мәнеріне қарағанда екеуін де бір адам аударғаны байқалады. Орысша текстердің сапасы аудармашының қазақ тілін жетік білгендігін көрсетеді. Реті бойынша папкаға бірінші тігіліп, бетінің жоғарғы шетіне «112» «112 об» деген нөмірлер қойылған бірінші хаттың орысша аудармасы «От него же Казбек бия» деген сөйлемнен басталады. Хаттың Орынбор канцеляриясына жеткен уақыты туралы ешқандай белгі жоқ. Тек екінші хаттың тексі арқылы оның соңғысынан шамамен бір жыл бұрын жазылғандығын ажыратуға болады. Екінші хаттың бетіне «113 об» деген рет нөмірі қойылып, одан төмен хатқа мынадай қысқаша түсінік берілген: «Перевод с татарского письма, которое прислано от Казыбек бия, полученного от Тюкеня Балтачева июня 13 дня 1745 году в Оренбурге. В нем же по переводу значит ниже сего2». 1745 жылы қазақ қоғамы «Ақтабан шұбырындының» (1723) зардабынан біржола арыла қойған жоқ еді. Жау әлі де қуатты, ал елде саяси тұтастық жоқ, оның үстіне Жетісудан Ташкентке дейінгі аралық Жоңғар хандығына қарайтын. Міне, осындай ауыр ішкі және сыртқы жағдайда Ресей өкімет орындарымен саяси байланыстың мәні үлкен болды. Сол кезеңге тән архивтік материалдар қазақ хандары мен сұлтандарының, Төле, Қазыбек сияқты билердің, Бөгенбай, Қабанбай, Малайсары сиякты батырлардың орыс әкімшілігімен қатынаста белсенділік танытып, тұрақты байланыста болуға тырысқандығын көрсетеді. Қазыбек бидің Орынбор әкімшілігіне жолдаған екі хатының екеуі де елдің саяси өміріне тікелей қатысты келелі мәселерге байланысты жазылған. Бірінші хатта Қазыбек би Орынборға елде өткелі жатқан жиын туралы хабар береді. Сондай-ақ бұл жиын қатардағы емес жеті хан сұлтан, төре және басқа ел билеушілер бас қосып, толғағы жеткен ішкі және сыртқы саяси жағдайларды талдауға, солар бойынша тиесілі шешім қабылдауға шақырылған үлкен кеңес. Біздің түсінігімізше бидің бұл оқиға туралы Орынборға хабар берудегі түпкі мақсаты орыс әкімшілігіне елдегі болып жатқан іргелі жаңалықтарды, соңынан кеңестің негізгі шешімдері туралы баяндап қана қоймай, сол арқылы мүмкін болса, жоңғар шапқыншылығына қарсы Ресейдің қолдауын алу. Хатта «Төкен батырға елші қосып» қайтарыңыз деуі соны аңғартса керек. Сонымен бірге би Орынбор мен екі арадағы жылы қатынасты жаратпайтындардың бар екенін ескертіп, генералдан қызметте жүрген Төкен (Дүкен болуы да мүмкін хаттың түпнұсқасында «Дукан» деп жазылған-ред.) батырдың қауіпсіздігін қамтамасыз етерлік шара қолдануын өтінеді. Хаттың тілі сол тарихи кезеңге дейін қолжазба еңбектерде, іс қағаздарында қолданылып келген ортағасырлық түркі жазба тіліне жақын. Бұл жағдай XVІІІ ғасырдағы қазақ қоғамында ортағасырлық жазба мәдениетінің одан ары өз жалғасын тапқандығының көрінісі. Бидің Орынбор канцеляриясынан жиырма табақ қағаз сұрауы да соны айғақтай түседі. Оқырманның өткеннен жатқан бағалы деректік материалдармен түпнұсқа арқылы танысуды қалайтындығын ескере отырып, алдымен хаттың тексін өзгеріссіз күйінде беріп соңынан қазіргі қазақ тіліне аударылған нұсқасын келтіруді жөн көрдік. Екі жарым ғасырға жуық уақыт бұрын жазылған хаттың жақсы сақталғанына қарамастан, әріптердің өшіңкіреп қалуына байланысты оның қайсы бір сөздерін оқу қиындау болғандығын айта кетуді қажет деп санаймыз. 1745 жылы жазылған екінші хат қазақ жоңғар қатынасының тағы да ширыға түсуіне байланысты елдің күпті көңілінен хабар бергендей. Қысқаша айтқанда, жағдай мынадай еді. 1744 жылдың күзінде Ташкент Қалдан Серен билігінен Орта Азиялық Абдулкарим бектің қолына өтеді4. Оның үстіне 1744 және 1745 жылдардың аралығында Ұлы жүздің Қойгелді, Тоқсанбай, Мәлік, Кетен сияқты батыр-билері бастаған көтерілісшілер Қалдан Сереннің Шымкент жанында орда тіккен өкілі Баршаханды, оның көмекшісі Саңғалды өлтіреді. Қазақстандағы іргесі шайқала бастаған билігін қалпына келтіру мақсатында Қалдан Серен қанды жорыққа даярлана бастайды. Бұл жағдай қазақ қоғамында үлкен қобалжулық туғызып, белгілі дәрежеде билеуші топтарды Ресеймен арадағы достық қатынасты нығайта түсуге итермелейді. Сонымен бірге бұл кезең өз кезегінде Ресей мен Жоңғар хандығы арасындағы территориялық даудың жалғаса түскен, оған қосымша ойрат қолдарының батыс Сібірдегі орыс бекіністеріне ауық-ауық жасап отырған шабуылдарының нәтижесінде екі мемлекеттің арасында қырғиқабақ қатынастардың орын алған кезі еді. Қазыбек бидің хатында осы айтылған саяси жағдайдың қысқа болғанымен, айтарлықтай анық көрініс тапқандығын аңғару қиын емес. Хаттың негізгі өзекті тақырыбы Қазақстанның оңтүстігіндегі саяси жағдай, соған байланысты қазақ қоғамы мен Ресейдің ара қатынасы. Хатта ірі саяси қайраткердің екі елдің ара қатынасына байланысты ұстанған позициясында екі жақтылық жоқ, қайта ол өзара қатынастың маңызын және болашағын терең түсінген, мемлекетаралық дипломатиялық байланыстың сырларынан хабардар тәжірибелі адамның сыңайын танытады. Бұл арада арнайы сөз етуге лайық бір жай бар. Ол Қазыбек бидің қоғамдық қызметін тереңірек түсінуге көмектесетін бұл өте сирек кездесетін құжаттың халық арасында сақталып келген деректік материалдардан алшақ емес, қайта олардың бірін-бірі өте орынды толықтыра түсетіндігі. Мәселен, халық арасында ауызекі және жазба түрінде сақталып келген деректер Қазыбек бидің қазақ жоңғар қатынасында да белсенді рөл атқарып, жоңғар хандығына елшілік сапармен барып қайтқандығын айтады. Біз қарастырып отырған және одан бұрынғы тарихи кезеңдерде қазақ қоғамында елшілік қызметі негізінен билердің үлесіне тиген. Қазанғап ақынның «Төле бидің тарихы» атты жырында аса маңызды дерек бар. Онда бір қақтығыстан кейін тұтқын дауымен қалмаққа елші жіберу құйрығы күшті ме?» деп сұраумен қайырылғанда жас жағынан үлкен Төле би: «Шырағым Қазыбек, жол қажеттілігі туады. Бұл сапарға кім аттанады дегенде хан тағы жанында Билер Кеңесін құрған үш бидің үшеуі де ыңғай білдіреді. Сонда біреу Қазыбек биге «айтыңызшы арғымақтың басы күшті ме, жоқ белі күшті ме, жоқ бастауға аттың омырауы күшті, бірақ белі қызметті көп істейді, рұқсат сізге7 – деп жол береді. Қасына Қожабақтың ұлдары Қылыш пен Балта батырларды ертіп барған бұл сапарында ол тұтқын, жер дауына байланысты көп іс тындырып қайтады. Ол туралы жырда «Қазыбек енді еліне жөнеледі, жиып ап жетім-жесір, не ерлерді. Сіздер де жоғыңды ал деп, ертіп келіп, қалмақтың жоғын тауып бұл да берді8» – делінеді. Қазыбектің шешендік өнері қалмақ ханына үлкен әсер еткен. Қас батырды көргенде жау көңіліне қызғаныш ұялаған. Осы сапарда қалмақтар бидің жанындағы сіркелінің батырлары Қылыш пен Балтаның үзеңгісіне у жағып жіберіп, елге келген соң Қылыш өліп, Балта аман қалады. Қазанғап ақын арқылы бізге жеткен Әбдірейім шежіресі бойынша Тәшкенге таяу маңда Қылыштың қыры, Балтаның көлі деген жер аттары болған9. Қазыбектің өзін де жырда аракідік Ер Қазыбек атайды. Бидің ер атануы осындай қауіпті сапарға байланысты екендігі анық.

-----------1.Орынбор облыстық архивы. 3-қ, 1-т. 8-іс, 112, 112 об, 113, 113 об. 114,114 об. беттер.

5.Қазақстан Республикасы Ғ А. кітапханасының қолжазба қоры, 763-п, «Төле бидің тарихы» 72, 80, 81-беттер. 6.Орынбор облыстық архивы. 3-қ, 1-т, 8-іс 113-6. 7.Қазанғап Байболұлы. Төле би. Алматы. 1991, 213-бет. 8.Сонда, 217-бет.

9.Сонда.

Ғылымдағы И.Ньютонның тартылыс заңы немесе Ч.Дарвиннің тірі организмдерің эволюциялық даму заңы бүгінде қандай аксиомалық ақиқат болса, қоғамдық дамудағы ұрпақаралық сабақтастық та сондай жарық дүниемен бірге жасайтын мәңгі заңдылықтардың санатына жатады. Өкінішке орай, кезінде тоталитарлық өктем жүйенің қоғамдық дамудың негізінде жатқан осы қарапайым шындықты да мансұқ еткенін бірде мойындасақ, бірде мойындағымыз келмейді. Біз бұл мәселені неге еске алып отырмыз? Кезінде, яғни алпысыншы жылдары мектепте оқып жүргенде бағдарламаға сәйкес Абайды біз де оқыдық. Ұстазымыз Мауыпаева апайдың (ол кісі Шу ауданы Төле би орта мектебінде әлі де жұмыс істейді) оқыту әдісінде, шеберлігінде мін болған жоқ. Бірақ, біз Абайды сол кезден бастап-ақ тура түсініп қабылдай бастадық дей алмаймын. Шынын айтқанда, ұлы ойшыл бізден тыс алыс еді, асқар шыңына біздің балғын жанарымыз жете бермейтін тым биік еді. Қазір ойланып, өткенге ой жүгіртіп қарасам, біздің, менің бейкүнә замандастарымның Абайды тура түсіне алмай қиналуы толық табиғи, заңды құбылыс екен. Өйткені, сол тұстағы мектеп бағдарламасындағы «соқтықпалы соқпақсыз» ортада өмір сүріп, «мыңмен жалғыз» алысқан ойшыл Абай алдында да, артында да сабақтасып жалғасар ешкімі жоқ, қайырсыз, қатал сахарада күңіреніп жалғыз қалған шерменде еді. Көбірек айтатын «кеңесі де» «орыстың ғылымы, өнері – дүниенің кілті» еді. Енді-енді түсіне бастағанымыздай, бұл надандықтың қалың көрпесін жамылып ұйқыда жатқан елінің болашағы туралы ойы дертке айналып, дегенмен «қары қалың қатты қыстың артынан көгі қалың, көлі мол жақсы жаз келмеуші ме еді?» деп, жарық үміттен біржола теріс айналып кетпеген Абаймен қабыса бермейтін жартыкеш тұжырымы еді. Олай болса, көңілге қонымды шындық қайда, шын Абай кім? XІX ғасырдың соңы, – XX ғасырдың басында, яғни отарлық езгі мен ортағасырлық екі жағынан бірдей қысқан қоғам жағдайында өмір сүрген ойшылдың алдында Шортанбай, Дулат және Мұрат сияқты алыптар салған «Зар заман» мектебі, соңында Әлихан, Ахмет, Мағжан, Міржақып, Жүсіпбек сияқты «қажымай азаттықтың алтын айына қол сермеп», сол жолда мерт болған қасиетті ұрпақ керегесін көтерген жасампаз ойдың биік үлгісі бар еді. «Зар заман» мектебі мен Абайды жалғастырып тұрған ортақ өзекті ой кандай ой? Ол, меніңше, мемлекеттігімен бірге саяси тұтастығынан айрылып, өз ырқы қолынан кеткен, сөйтіп партия болып жарылып, бітпейтін дау-дамай дертіне шалдығып, азып-тозу жолына түскен жұрттың ауыр халін сол жұрттың өзіне жеткізіп, сол арқылы оны бұл тығырықтан шығуға итермелеуді көздейтін Дулат, Шортанбай және Мұрат шығармашылығында «болашақты болжамай, жол сауданы олжалай, ақбөкендей алданып», ортасына жауының, «аңдамай келіп түскен» жұрттың тәуелді жағдайын ақындық түйсікпен сезіну ғана емес, сонымен бірге ойшылдық әдіспен бұл тәуелділіктің салдары мен нәтижесі анық, айқын бағдарлау да бар. Отаршыл әкімшілік «зар заман» мектебі үшін енді Бұқар жырау заманындағындай «күнбатыстан келе жатқан бір дұшпан» емес, көзбен көріп, жүрекпен сезінген «қабырғаңды өгілтіп, аш күзендей бүгіліп, ... түйең мен жылқыңды» әлі-ақ жиып алатын нақты шындыққа айналған айлалы да дүлей күш. Оған қарсы тұру оңай емес. Тіптен қарсы тұрарлық елдің халі де жоқ: ауызбірлік кеткен, өзара алауыздық үстемдік алған, ал елдің атқамінер «жақсылары» шен-шекпенге сатылып, батпаққа елін батырып, дұшпанына оқ болып, еліне қарай атылып», тек жалқы басының қамын күйттейтін куйге жеткен. Қолға қылыш, найза алып атқан отырып, батырлық құрар, Мағжан айтқандай «ер заманы» – XVІІІ ғасыр келмеске кеткен. Соны сезген Шортанбай:

XІX ғасырдың алғашқы жартысы және орта тұсы қазақ қоғамы үшін шектеулі болса да әйтеуір бар саяси еркіндіктен біржола айырылып, орталық ахуалдың, саяси тәуелділіктің «дәм-тұзын тату » кезеңі болды. Ал саяси тәуелділіктің бұғауы алқымына бата бастаған қоғам көңіл-күйінің көтеріңкі бола қоймайтындығы өзінен-өзі түсінікті. Міне, осындай рухани ахуалдың көрінісі болған «Зар заман» мектебі ойшылдары шығармаларының негізгі міндеті елдегі жаңа қалыптасқан саяси ахуалға сай қазақ жұртына ой салу, жаңа орныққан тәртіп түпкілікті үстемдік алған жағдайда болашақта қоғам ретінде жойылу қаупін нұсқау болатын. Ғылымда «Зар заман» атанған бұл мектеп қоғамдық ойдың, әдебитеттің гуманистік табиғатынан туындап, халыққа саяси ахуалды түсінуге қызмет етуге тиіс көркем әдіс еді. Нені де болса сын елегінен өткізбей қабылдамайтын Абайдың алдындағы ағаларына «өлеңі бірі – жамау, бірі – құрау» деп сақтана қарағанымен, ел-жұртына төнген қауіпті түстеп тануда олармен рухани тоғыспауы, әрине, мүмкін емес-тін. Мұрат пен Шортанбай сынға алған ел арасындағы «пысықтарды» Абай да көрді, «есерсоқ өңшең мастары, бұзақор, ойсыз жастары» деп Дулат түңілген елден «бойларынан адам жақсы көрерлік, көңіл тиянақ қыларлық бір нәрсе» таппадым деп Абай да түңілді. Дегенмен, «есер, есірік болмасаң, тіршіліктен пайда жоқ» деген тұжырымға келген Абайдың өзі де ағартушылықтан асып, нақты іс-әрекетке бара алған жоқ. Ол үшін біз ұлы ойшылды кінәлай алмаймыз. Өйткені, ондай өмірдің ағымын өзгертуге сүйеніш боларлық алғышарттар қалыптаса қойған да жоқ-тын. Бірақ Абай феноменінің бір ғажап қыры сол, ол өзі қабылдай алмаған, өзі жараса алмаған ортаны өзгертуге қажет алғышартты даярлауда өзі басты роль атқарды. Жаратушы ием жұмыр басты пендесінің бәріне бірдей жаза бермейтін мұндай үлкен де абыройлы міндетті Абай өзінің сын мектебін жасау арқылы орындап шықты. Ал Абай сыны күйректікке бастайтын сын емес, керісінше жасампаздыққа бастайтын, жасампаз ұрпақ әрекетке көшетін уақыттың дәл алдында айтылған, еститін көңіл өмірге енді келген сәтте бір Алланың еркімен қағазға түскен сын еді. Өз жағдайына сын көзбен қарау сапалы өзгеріске өтудің алғышарты, бірақ өту емес. Өту үшін жүйелі іс-әрекет, жігерлі күрес, мұқалмас талап керек. Бұл өмірге Абайдың ізін ала келген қазақ зиялыларының жаңа буынының үлесіне тиген еді. Қазақ қоғамдық ойына Абайдың артын ала келген Әлихан, Ахмет, Міржақыптар ақынның ұлы Әбдірахманмен замандас «жаңа жолдың басшысы», қайғы-қасіретке бой алдырудан халықтың халінің өзгермесін терең түсінген, түсініп, саналы іс-әрекетке бет алған ұрпақ болатын. Ал олардың мұндай жолға түсуіне негіз болған рухани факторлардың бірі, мүмкін негізгісінде Абайдың ымырасыз жасампаз сыны еді. Өкінішке орай, ғылымда бұл сабақтастық, яғни Абай мен XX ғасырдың басында белсенді саяси қызметке араласқан қазақ зиялыларының өзара рухани байланысы әзірге жүйелі түрде бір арнаға түсе қойған жоқ. XX ғасырдың алғашқы жылдары-ақ белсенді саяси қызметке араласып кеткен ұрпақтың көш бастаушылары Ә.Бөкейханұлы, А.Байтұрсынұлы және М.Дулатұлы болғандығы мәлім. Бір ғажабы сол, бұл үш ұлы қайраткер дегеннен-ақ өздері үшін де, жалпы қазақ жұрты үшін де Абай шығармаларының мәнін жазбай тура таныды. Ә.Бөкейханұлы әлі жарық көріп үлгермеген Абайдың қолжазбаларымен танысып, ақын шығармаларын 1903 жылдан бастап-ақ қазақ қоғамдық ойының жетістігін есебінде орыс оқырмандарына таныстыра бастайды. (Қараңыз: Россия. Полное географическое описание нашего отечества. Спб. 1903, с.204). Ол жөнінде белгілі зерттеуші Қ.Мұхаметқанов «Абайдың көзі тірісінде оны орыстың оқырман қауымына тұңғыш рет таныстырған адам Әлихан Бөкейханов болды» деп әбден орынды жазды. Абай қайтыс болған соң Ә.Бөкейханұлы алдымен «Семипалатинский листок» (1905), содан кейін орыс географиялық қоғамы Батыс Сібір бөлімінің Семей бөлімшесінің жазбаларында арнайы мақала жариялап, онда ақын шығармалары қазақ елінің мақтанышы болып табылатындығын айтып «еще не было киргизского поэта, так возвышевшего духовное творчество народа как Абай», – деп көрсетті. Ә.Бөкейханұлы Абай шығармаларының тұңғыш рет Петербургтен кітап болып шығуына да тікелей мұрындық болды. Бұл жөнінде өзі: «1904 жылы Абай марқұмның өлеңін кітап қылып басыңдар деп, балаларына хат жаздым. 1905 жылғы апрель аяғында Кәкітай Абайдың қолжазба кітабын алып, Омбыдағы маған келді. 1905 жылы жазғытұры саясат ісі қалай болғанын біздің «Қазақтың» оқушылары біледі. Кәкітай біздің үйде бірер жұмадай жатты. Абай, Пушкин, Лермонтов сөздерін бірге оқып, мәз-мейрам болдық. Анық таныстық», – деп жазды. (Ә.Бөкейханов. Шығармалар. 1994 ж. 272-бет!). Бұл істе Ә.Бөкейханұлының атқарған қызметі туралы М.Дулатұлы: «1914 жылы «Қазақ» газетінде басылған «Абай» атты мақаласында: «1909 жылы Абайдың балалары мен інілерінің ризалығы Һәм Әлиханның ыждаҺатымен Абай кітабы Петербургта Бурганский баспасында басылып шықты. Бұл күнгі қолымыздағы кітап сол бірінші баспасы» (М.Дулатов. Шығармалары. 1991. 249-б). Абайды А.Байтұрсынұлы мен М.Дулатұлы да өздеріне ұстаз тұтты. А.Байтұрсынұлы 1904 жылдың күзінде Абаймен танысу үшін ақынның еліне баруды жоспарлайды, бірақ ұлы ойшылдың сол жылғы маусымда опат болуына байланысты бұл мақсаты іске аспай қалды. Бұл екі қайраткер 1908-1914 жылдары татардың «Уақыт» және «Қазақ» газеттерінде Абайдың шығармашылығына арнап бірнеше мақалалар жариялайды. Ә.Бөкейханұлының Абайдың туыс-шәкірттері Кәкітай және Көкбаймен арақатынасы өте жылы болды. Сол жайдан хабар беретін мынадай бір фактіні ғана келтіре кетейін. 1909-шы жылы Кәкітай мен Шәкәрім Ә.Бөкейханұлына хат жазып, онда ішкі Россиядан келген шаруаларға жер үлесін беретін переселен мекемесінің Құнанбай тұқымының ата қонысы Қарауылға да жеткенін айтып, «Не айтасың, ата қоныс, кір жуып, кіндік кескен Қарауыл өзені мұжыққа кетіп барады, 15-тен жер ал дейді, аламыз ба?» деп ақыл сұрайды. Оған Әлекең «Жерің кетсін. Құнанбай баласы Тобықтыға мұрындық болды деген атқа қаларсың, не болса да жұртпен бірге көр. Жұрт шаруасы қағазбен 15-ті алғанменен егінге айналмас. Тәмам қазақ Құнанбай баласына еріп қалған, артынан еріп 15-ке құл болса, мал баққан шаруаға зиян болар» деп жауап береді. Әлекеңнің кеңесі орындап Құнанбай тұқымы Қарауылдан айрылады (Қараңыз: Ә.Бөкейханов. Шығармалары. 271-274 б). Енді бірер сөз Абайдың туыстары мен ұрпағының Алаш қозғалысына қатынасы жөнінде. Бұл тақырып осы уақытқа дейін белгілі себептерге байланысты қозғалмай келді. Саяси мәдениеті мен белсенділігі жоғары болған Құнанбай тұқымы әрқашанда ұлт-азаттық қозғалыс жағында болды, оған қолдау жасап отырды. Бір-екі мысал келтірелік. 1906 жылы маусым айында Семей қаласында Мемлекеттік Думаға депутат сайлауға жиналған қазақ сайлаушылардың жиналысы өтеді. Оған 150-ден астам адам қатынасып, сөзді Ә.Бөкейханұлы бастап, ол жиналыста отырғандарды кадеттер партиясының бағдарламасымен таныстырып, отырғандар осы партияға қосылу турасында қаулы қабылдайды. Жарыссөзде Абайдың немере інісі Шәкәрім де сөз алады. Бұл 1905 жылдан бастап жаңа кезеңге өткен ұлт-азаттық қозғалыстың саяси күресте кадеттер партиясының соңынан ергендігінің бір көрінісі еді. 1917 жылы патшалық билік құлағаннан кейінгі айларда облыстық және жалпықазақ съездері өтіп, жаңа жағдайда қазақ қоғамының адында тұрған міндеттерді айқындайды. Осы съездерге Шәкәріммен бірге Абайдың ұлы Тұрағұл да белсенді түрде атсалысады. Мәселен, ол екінші жалпықазақ съезінің (Орынбор, желтоқсан) шешімі бойынша Алашорда үкіметінің атынан Сырдария қазақтарының сьезіне қатынасады (1918. қаңтар). Шәкәрім мен Тұрағұл жергілікті болыстық және уездік Қазақ комитеттерінің де жұмысына белсенді түрде араласады. Осы қызметі үшін де олардың кейінірек ОГПУ-дің құрығына ілінгені тарихи шындық. Шәкәрім мен Тұрағұлдың жолын Кәкітайдың ұлы Даниял Ысқақұлы да құшты. Қорыта айтқанда, міне осы жоғарыда келтірілген фактілер Абай феноменін терең тарихи контекстке, тарихи сабақтастықта ғана тура түсінуге болатындығы кішкене болса да көрсетсе керек. Табиғаттағы сияқты қоғамдық дамуда да себеп-салдарсыз ешнәрсе болмақ емес. Осы ұлы да мәңгі жарасымдылық жөнінде ұлы Мағжан поэзия тілімен «толқыннан толқын туады, толқынды толқын қуады» дейді.

Адамзат өткен тарихына үңіліп, одан көңілін күпті еткен сауалдарға жауап іздеуден шаршаған емес. Бұрын да солай болған, қазір де солай, болашақта да солай бола бермек. Өйткені тарихтың тағылымынан үйрену саналы өмірдің, мақсатты әрекеттің іргетасы, кемелдіктің өлшемі, өркениеттіліктің альфа және омегасы. Ал тағылымсыз тарих жоқ. Егер ол болмаған болса, адамзат «тәуелсіздік», «теңдік», «демократия», «мәдениет» және басқа осы сияқты қасиетті мұраттар үшін қан төгіп қүреспеген болар еді. Француз, неміс, ағылшын, қытай, жапон сияқты халықтар рухани және индустриялдық дамудың бүгінгідей биігіне көтеріле алмас еді. Бүкіл латынамерикалық халықтар Симон Боливар мен Хосе Марти сияқты бүтін бір құрлықтың тұтастығы мен азаттығына өмірін арнаған қайраткерлерді соншалық құрмет тұтпаған болар еді. Яғни тағылым дегеніміз – адамзаттың, жеке халықтың, әрбір адамның өмірдің алған сабағы, жасаған тұжырымы. Гәп кімнің қандай тұжырым жасап, оны күнделікті тірлігінде қандай дәрежеде қажетіне жарата алуында болса керек. Жүріп өткен тарихи жолың, сол жолда жинаған тәжірибесін, ата-бабасының озық өнегесі мен дәстүр-салтын бойына сіңіріп, оларды жетілдіріп, сондай-ақ, түрлі күрделі тарихи кезеңдерде жіберген қателіктерінен тиісті қорытынды жасап отырмаған халықтан не күтуге болады? Біз – соңғы үш ғасыр бойы империя құрамында өмір сүріп келген халықпыз. Бүгінгі күнге шешілмей жеткен мәселелеріміз көп. Ал оларды шешу үшін үлкен білім, мәдениет, парасат керек. Ал бұл қасиеттердің бәрі бірдей тарихтан алған тағлымға негізделеді. Отанымыздың халқымыздың тарихи тәжірбиесінен тамыр алған білім мен мәдениет қана баянды болмақ. Сондықтан да біздің жас ұрпақтарымыз үшін ата-жұрт, ата-баба тарихы тіптен антикалық тарихтан да қымбат болуға тиіс. Өз ата-жұртының тарихына іші жылымайтын отандық мәңгүрттен елімізді өркениетке бастайтын қайраткердің шықпайтындығы анық. Тек бір ХХ ғасырда ғана жеріміз бен халқымыз сансыз көп азапты басынан өткізуге мәжбүр болса, оған сол елдік тәжірибемізден хабарсыз немесе оны мансұқ еткен «қайраткерсымақтардың» кінәлі екендігін ұмытпайық. Осы ойымды өрбіте түсейін. Тарих тағылымын терең ұғыну, ең алдымен, бүгінгідей ауыр тарихи кезеңде ертеңгі бағыт-бағдарымызды анықтайтын басшылар үшін қажет. Өйткені мына қоғамдық өмірде ешнәрсе де ғайыптан пайда болмайды, кез-келген құбылыстың өткені, бүгіні және түрлі мазмұн мен деңгейдегі жалғасы бар. Яғни қоғамдық мәселелердің тарихи негізін, тарихи астарын тура түсінбей, олардың өткен кезеңдерде неге байланысты пайда болып, қалай шешілгендігін немесе шешілмей келгендігін тура ұғынбай негізді шешім қабылдау мүмкін емес. Айтқаным құрғақ сөз болмасын, бірер мысал келтірейін. ХІХ ғасырдың екінші жартысында саяси қуғынға ұшыраған біраз поляк зиялылары қазақ жеріне келді. Солардың бірі Ярослав Янушкевич бүгінгі күні өзімізді өзіміз тануға пайдасы тиіп жүрген тамаша күнделіктер кітабын қалдырды. Тағдырдың жазуымен Қарқаралыдан шыққан поляк зиялыларының бір тобы (Богуславский, Петржкевич) ХХ ғасыр басында қазақ ұлт-азаттық қозғалысына қолдау жасап, Жақып Ақбаев, Әлімхан Ермеков, Ахмет Байтұрсынов, Смахан Бөкейханов сияқты зиялыларымызбен достық қатынаста болып, отаршыл әкімшілікпен күреске жиған тәжірибелерін үйретті. Отарлық езгінің тепкісін көп көрген поляк халқы тарих тағылымының не екенін жақсы біледі. «Жұлдыз» журналы 1992 жылы 2-санында Хасен Оралтайдың 1986 жылғы Қазақстандағы желтоқсан оқиғаларына арналған кітабынан үзінді жариялады. Сол жарияланым арқылы біз басқа да европалық демократиямен бірге Лех Валенса, Анжей Вайда бастаған бүгінгі жетпіс поляк зиялысының Қайрат Рысқұлбековке берілген өлім жазасының көпе-көрнеу қиянат екендігін, соған байланысты оған кешірім жасалуын талап еткен үндеумен таныстық. Тарих тағылымынан бастау алатын шынайы ынтымақтастықтың көрінісі осы болса керек. Европа құрлығының орталығында орналасқан поляк халқы зиялыларының Орталық Азиядағы қазақ жұртына мұншалық емеурін танытудың ар жағында не жатыр? Әрине, мұның астарында ең алдымен тек Адамға, Азаматқа тән биік парасат, сонан соң ұқсас тағдырдан бастау алатын азаматтық парыз бен түпкі мақсат – азаттыққа жеткізетін жалқы, тиімді әрі табиғи құрал-ынтымақтыққа деген ұмтылыс жатса керек. Дегенмен, бұл арада біздің әңгімеміз тарихтың тағылымы жөнінде емес, тағылымға жетелейтін ғылыми тарихтың тағылымы жөнінде емес, тағылымға жетелейтін ғылыми тарихтың өмірлік шындыққа сәйкестігі оқиғаға қатысы бар деректердің жеткілікті болуына, сол деректік материалдарда берілген тарихи фактілердің сапасына тәуелді. Сондай-ақ, деректердің өзі іштей түрлі топтарға жіктеледі. Олардың негізгілері, әрине, жазба, құжаттық деректер және жазба түрінде қағазға түсірілмеген деректер. Алғашқы топтағы деректердің тарих ғылымында алатын орнын жіктеп жатудың өзі артық болар. Бүгінгі бізге мәлім тарихтану ғылымы жазба деректерге сүйеніп, оның зерттеу әдістері мен құралдары құжаттық материалдарда берілетін фактілерді талдауға бейімделген. Тек ХХ ғасырдағы археология, антропология, этнография және басқа ғылым салаларының қауырт дамуы тарихтанудың деректік негізін анағұрлым кеңейте түсіп, өткен кезеңдерді зерттеуде жазба емес деректердің алар орны туралы пікірге біраз жағымды өзгерістер енгізді. Дегенмен, зерттеу әдістері негізінен жазба деректерді игеруге байланысты қалыптасқан бүгінгі тарихтану ғылымы Африка және Латын Америкасында қолдары тәуелсіздікке жетіп, дербес ғылыми тарихын жасауға кіріскен көптеген елдердің өткен жолын, әсіресе, ерте кезеңдерін баяндауға келгенде дәрменсіздік танытқандығы да ақиқат. Өйткені бұл елдердің өзіндік қайталанбас тағдыры, тарихи жолы бар-тын. Олардың басым бөлігіне тән бұл ерекшеліктердің бірі – жазба мәдениетінің кем дамуы немесе соңғы мезгілге шейін мүлдем болмауы, соған байланысты ғылыми тарихын жазу үшін қажет жазба құжаттық куәліктердің тапшылығы еді. Басқаша айтқанда, деректік негізі тұрғысынан алғанда Африка мен Латын Америкасының көне тұрғындарының тарихында екі кезең анық байқалды. Олар, біріншіден, бұл халықтардың жүріп өткен жолына байланысты жазба құжаттық материалдардың болмаған кезеңі және екіншіден, европалықтармен бірге бұл елдердің қоғамдық өміріне де жазба мәдениеттің жетіп, жазба құжаттық деректердің қалыптаса бастаған кезеңі еді. Міне, осыған байланысты бұл аталған елдердің тарихшылары алдында алғашқы яғни жазба деректік материалдарға тапшы (негізінен, сырттан келген кісілердің куәліктері дәрежесінде) кезеңнің ғылыми тарихын жасау мәселесі көлденең тартылды. Өз ретінде Африка елдерінің төл тарихын жасаушылар бұл тығырықтан қалай шықты? Осы арада бұл елдердің жаңа буын тарихшыларының (Дж. Т. Ньян, Ж. КиЗербо...) үлкен белсенділікпен қолға алған мынадай екі шараны бөліп айтқан жөн. Біріншіден, олар төл тарихын жазуда жаңа, жетілген методология қалыптастыру ісін қолға алды. Оның негізгі мазмұны: Африка халықтарының қайталанбас өз тарихи жолы бар. Сондықтан да оны талдауда даяр схемаларды емес, жергілікті еркшеліктерден туындайтын жаңа зерттеу принциптерін басшылыққа алу қажет. Екіншіден, Африка тарихын жергілікті халықтардың ауызша тарих айту дәстүрінен келген материалдарсыз жазу мүмкін емес, соған байланысты оларды тарихи дерек ретінде пайдалану әдісі ғылыми негізге қойылуы керек. Африка тарихын зерттеушілердің бұл позициясы батыстағы Ян Вансина, Д.Мак-Колл сияқты африкатанушылардың қолдауын тапты. Африкалық университеттердің жанынан арнайы құрылған ғылыми орталықтардың мұраты ел арасында жатқа айтылып, ұрпақтан-ұрпаққа ауысып келген деректік материалдарды жинап, белгілі бір жүйеге келтіру ғана емес, сонымен бірге жаңа мазмұндағы Африка тарихын даярлауға атсалысу болып белгіленді. Белгілі дәрежеде бізге де қатысты бұл мысалды келтіруіміздің мынадай себептері бар. Биыл Ғылым академиясының тарих және археология институттары даярлаған төрт томдық «Қазақстан тарихының» алғашқы томы жарық көрді. Тас дәуірінен бастап соңғы орта ғасырларға дейінгі Қазақстан тарихын қамтыған бұл басылым белгілі дәрежеде еліміздегі тарихтану ғылымының, оның археология және антропология сияқты салаларының даму жетістіктерінің көрінісі екендігі даусыз. Баяндалған тарихи процестер мен оқиғаларды негіздеу деңгейі және оларды оқырманға жеткізу мәдениеті тұрғысынан алғанда да академик М.Қ.Қозыбаев бастаған ғылыми ұжымның үлкен шығармашылық ізденісті бастан өткергенін аңғару қиын емес. Бұл томды оқи отырып, тарих және археология институттарының түрлі ауыртпалықтарға қарамастан, еліміздің тарихын заман талабына сай жаңа сапада қорытуға бет түзегендігіне көз жеткіземіз.Сонымен бірге бұл томда бұдан бұрынғы 5-томдық басылымға тән даулы жағдайлардың да орын алғандығын айтуға тура келеді. Ол, біздің пікірімізше, томдағы екінші бөлімнің 2 және 3 тарауларындағы «усун» және «кангюй» атауларына байланысты. Бұрынғы бес томдық басылымдағыдай бұл жаңа басылымда да «усун» термині өзгеріссіз қытай транскрипциясы бойынша беріледі. Томдағы тараудың авторы, аса беделді зерттеуші, профессор Қ. Ақышев: «Ежелгі усундердің қазақ және қырғыз халықтарының құрамына кірген үйсіндермен және уйшүндермен генетикалық жағынан сабақтастық байланысы болды деп айтуға толық негіз бар (267- б.) деген тұжырым жасай отырып, бұл терминді өзгеріссіз қытай транскрипциясы түрінде қалдырғанын біз түсіне алмадық. Әрине, тарау авторының бұл термин мағынасының толық анықталмауына байланысты, сондай-ақ шатасуларға жол бермеу үшін оны сол қытай иероглифінде берілген күйінде пайдалануға құқы бар екендігін біз жоққа шығара алмаймыз. Дегенмен... Тура осы арада біз жоғарыда қозғаған ауызша тарих айту дәстүрі деректерінің халқымыздың тарихын жазудағы орны туралы мәселеге қайтадан оралуға тура келеді. Бұл тұрғыдан алғанда біздің тарихнамада халықтың тарих айту дәстүрін өз дәрежесінде бағалай алмаушылық, оның есесіне көңілде алыс-жақыны бар шетедік авторлар қалдырған жазбаша деректік материалдардың көрсетулерін асыра құрметтеп, оларда берілген хабарды өзгеріссіз сол күйінде қабылдаушылық әлі де болса етек алып отыр ма деген күдік ұялайды. Біз бұл арада көне тарихымызға байланысты онсыз да аз аса құнды жазба деректердің маңызын төмендетуден мүлдем аулақпыз. Мақсат – төл деректеріміз бен өзге жұрттық авторлар қалдырған куәліктердің ара салмағын анықтау, мүмкін болғанша оларды өзара қарсы қоймай, бірін-бірі толықтыра түсетін тең құқылы материалдар есебінде пайдалану жолдарын қарастыру. «Усун» терминін өзгеріссіз яғни қытай эмиссары Чжан Цян берген күйінде пайдалану қаншалықты негізді? Бұл арада мынадай қисындарды да есте сақтаған жөн шығар. Біріншіден, эмиссар Чжан Цянның жылға жуық мезгіл ішінде өзі арасында болған жұрттың атын қатесіз дәл берді деп айту қиын. Қытайлық авторлардың көрші халықтардың есімін өз транскрипциясына бейімдеп өзгертіп беретіндігі жөнінде мысалдарды көптеп келтіруге болады. Мәселен, сақтар – сэ, күнтулар – хунну, қаңлылар – кангюй делінеді. Екіншіден, «усун» терминін өзгеріссіз күйінде қабылдауға болар еді, егер оның дұрыстығын тексеруге мүмкіндік беретін басқа балама терминдер болмаса. Ал ондай балама жоқ емес, бар. Мәселен сол усунды моңғолдар «ушун» («Алтан Тобчи», «Шара Туджи»XVІІ ғ.) қырғыздар «үйшүн» («Манас»), ал қазақтар «үйсін» дейтіндігі көптен мәлім. Ал ғылыми әдебиеттерде – «усун» терминінің үстем алуы сол баяғы іргелі жазба дәстүрі бар елдерге тән куәліктерді (мейлі олар дәлдіктен алшақ болсын!), қағазға түспеген, сондықтан да аз сенімділік туғызатын көшпенділерге тән деректерден жоғары қоюшылықтан шыққан әдет деп атауға болады. Ондай болмаған күнде неге тағдырдың жазуымен көрші болған моңғол және қырғыз халықтарына тән тарихи материалдардың көрсетулеріне назар аудармасқа? Моңғол жылнамалары усундардың тарих сахнасындағы көрінісін Х ғасырмен шектемейді (Қараңыз: Қазақстан тарихы, 1996, 257 б.). ХVІІ ғасырға тән – «Алтан Тобчи» моңғол мен ойраттардың басын біріктіріп қаһарлы билік құрған есен Тайшы (XV ғ.) «үйсіннің үш түменіне» жорыққа аттанып, оларды келісім шарт жасауға мәжбүр етеді. (Лубсан Данзан. Алтан Тобчи. М., 1973, с. 269.). Ал моңғолдың тағы бір шежіресі «Шара Туджи» (XVІІ ғ.) моңғолдың ұлы ханы Даянның ұлы Гэресэндзе Қонтайшы өлген соң оның жесір ханшасы өзінің жеті ұлына енші үлестіріп, үлкені Әшімханға Ушин мен Жалайырды береді. Бұл XVІ ғасырдың жартысы еді. («Шара Туджи». Монгольская летопись XVІІ века. М. Л., 1957, с. 163). Аталған тарихи деректер үйсін мен жалайыр тайпаларының ешқайда да жоғалып, сіңіп кетпей өздерінің сол баяғы тарихи отанында аман-есен жүріп жатқандығын айғақтайды. Әрине, бұл арада әңгіменің моңғол мен ойраттармен аралас-құралас жүрген үйсін және жалайыр руларының белгілі бір бұтақтары туралы болып отырғандығы түсінікті. Бірақ олардың үлкен және негізгі бөліктерінің қазақ құрамына еніп, шамамен тура осы мезгілде (XV және XVІ ғ.), Ш. Уәлиханов атап көрсеткендей, Жетісуда жаңа сапада қайта құрылған Үйсін атанған тайпалар одағын қалыптастырады. Ұлы «Манас» жырында да үйсіндер туралы, олардың бізге мәлім емес қайраткерлері жөнінде аса мол деректер кездестіреміз. Мәселен, қытай экспансиясына қарсы одаққа біріккен халықтар мен тайпалардың арасында «алғын, үйшүн, найман бар, арғын Карақожа бар». (Манас. Сағымбай Оразбақұлының нұсқасы. Фрунзе, 1980, 2 кітап, 94 б.). Ретіне қарай айта кетелік, ерте және ортағасырлық қазақ тарихын «Манас» арқылы кәдімгідей байыта түсуге болады. Мәселен бұл жырда Қамбардың ұлы Айдархан Алтайда қырғыздармен көрші, аралас мекендеген наймандардың тайпа басы ірі бай, батыр, Ақ-Қала атанған тұрақ-бекініс салдырған. Қазақ жырында Ер Көкше Қамбардың ұлы болса, «Манаста» оның әкесі Айдархан, ал Қамбар арғы атасы. Он алты жасар Көкше қалмақ батырымен жекпе-жекке шығуға ұмтылғанда Айдархан баласының алдына көлденең тұрып, әлі жастығын айтып, жекпе-жекке өзі шығады. Ал осы «Манас» атаған Қарақожа тарихта болған адам. Қасымұлы Қадырғали би «Жылнамалар жинағында» Қарақожаның арғын тайпасынан екенін білдіріп, Тоқтамыш ханның ұлы Қадырберді ханның Едігемен шайқасы кезінде опат болғандығын айтады. Шежірелер көрсетулеріне сүйене отырып, профессор С. Аманжолов Қарақожа арғын тайпасының ұраны болғандығын келтіреді. Ал «Манаста» Қарақожа ылғи да ірі кеңестерге байланысты арғын тайпасының өкілі және «ақылға дыйхан хошосу» ретінде аталады. Міне, бұл айтылғандардан өзара мүлдем тәуелсіз жазба, шежіре және эпостық деректердің бір-біріне қайшы келмей, қайта бірін-бірі байытып, толықтыра түсетіндігін байқаймыз. Сонымен, үйсіндерге қайта оралайық. Үйсіндердің ғылыми әдебиетте «усун» болып жазылуы Жетісу өлкесін мекендеген бұл тайпалық одақты біздің арғы тегімізден алшақтату сияқты көңіл-күйдің тууына түрткі болып келгендігін жасырудың қажеті бола қоймас. Шын мәнінде шаруашылық құру, тұрмыс-салт, әдет-ғұрып, тіптен шығу тегіне байланысты аңыз-әңгімелеріне шейін өзімізге жақын тұрған бұл тайпалық одақты алыстатуға ешқашанда да негіз жоқ. Жарайды, қазақ ғалымдарының тұжырымына сезіктене қарайық десек, бірақ жапон ғылымының пікірінің қалыстығына құлақ түруге болар! Үйсіндерден жеткен аз ғана сөздерді лингвистикалық талдауға алған Сиратори Куракатидің пікірінше бұл халық түркі тілінде сөйледі деп айтуға негіз бар. (Восточный Туркестан в древности и раннем средневековье. М., 1988, с. 233). Қытайлық және басқа деректер үйсіндерді қаңлылардан бөліп қараған емес. Бұлар – орналасқан жері, тұрмыс-салты, тілі бойынша туыс, араласып жатқан халықтар. Ал Рашид ад-дин қаңлыларды оғыздармен туыстырады. «Родственники Огуза, по соображению собственного ума сделали повозки и нагружали на них все награбленное, другие навьючивали добычу на животных. Повозку потюркски называют «канлы», по этой причине и они были названы именем канлы». (Рашид ад-дин, ст. летописей, т. І, кн. І, с. 84). Рашид ад-дин берген бұл деректі түркі халықтары тарихының білгірі Абылғазы Баһадур хан да қолдайды: «Ее назвали канк потому, что когда на ней ехали, то она производила скрып: канк, а изобретателя назвали Канкли. Весь народ Канкли от этого человека происходит». (История Абул Гази. Казань. 1854, с. 17, 18). Рашид ад-диннің көрсетуі бойынша Оғыздың балалары Талас және Сайрам маңында көбейіп, сол төңіректен тараған. Бұл – қытай эмиссары Чжан Цянь көрсеткен «кангюлар» мекені. Қорыта айтқанда, қазақ елінің ауызша тарих айту дәстүрі материалдарына тың әрі батыл көзқарастың кеміктігін тек «усун», «кангюй» мәселелеріне ғана байланысты емес, сондай-ақ орта ғасыр және жаңа замандағы тарихи процестерді де терең әрі жан-жақты түсіну үшін де қажеттігін мойындайтын уақыт жетті. Геродот пен Рашид ад-диннің, Қадырғали би мен Абылғазы баһадүрдің, Левшин мен Аристовтың, Шоқан Уәлиханов пен Әлкей Марғұланның ауызша тарих айту дәстүрі материалдарына қаншалықты құрметпен және ыждағатпен қарағандығы бұл пікірдің негізді екендігіне дәлел болып қана қоймайды, сонымен бірге мұндай көзқарастың ерте замандардан-ақ қалыптасып, үлкен зерттеушілердің шығармалығында үзілмей жалғасып отырғандығын айғақтайды. Ш. Уәлиханов «қазақ немесе алаш елінің о бастағы шығу тегі қайдан деген сұраққа халық арасындағы жыр-дастандардан қанағаттанарлық тәп-тәуір түсінік алуға болады» деп көрсетіп, тарих айту дәстүрі материалдарының «қарапайым» ұғымды шынайылығымен, нақтылы өмірден алшақтамайтындығымен құнды» екендігіне баса назар аударған еді. Өкінішке орай, біз, тарихшылар, ғылым үшін аса маңызды бұл негізді пікірді жоғары деңгейде әрі қарай жалғастырып кете алмадық. Ауызша тарих айту дәстүріне, төл халықтық деректерге байланысты қалыптасқан мұндай салқындықтың түп-төркінінің тарих ғылымында үстемдік құрып келген еуропацентристік және ұлы державалық концепциялардан іздеген жөн. Осы арнада зерттеу еңбектер мен оқулықтар жазып жүрген тіл мен мәдениетке тән тайпаларды ғана көргендей боламыз. Біздің эрамызға дейінгі 430-424 жылдар аралығында жазылған Геродоттың «Тарихындағы» Сыр өзенінің шығыс бетін мекендеген сақтар мен массагеттерден парсылық жаулап алушы Кир мен Дарийге қарсы өзіміздің арғы ата-бабаларымыздың иісі сезіледі. Ал ХХ ғасырдың 90-шы жылдары жазылған Кляшторный мен Сұлтановтың оқулығындағы сақтардан болмыс-бітімі өзімізден бөлек арийлықтардың (ирандық) үрім-бұтағын көреміз. Түпкі тегімізден бөліп, тамырсыздандырып, ата-мекенге аяқ тірейтін бедерден айырып, тарих тезінде жел қуған қаңбақтай тұрақсыз етіп, көңілде күдік ұялататын тарихсымақ еңбек жазғандар кімге қандай опа бере қояр екен?! Олар ата-бабамыздың қаны мен теріне суарылған жерімізден кімнің жоғын іздеп жүр екен? Тура осы арада Н. Бердяевтың «өмірге толыққанды зерттеудің келуі үшін тарихи факті мен тарихи процестің тарихилығы жетімсіз, сонымен бірге зерттеушінің де тарихилығы қажет» деген тұжырымының қаншалықты дәл және терең айтылғандығына көз жеткізгендей боласыз. Ең соңында айтарымыз, республика тарихшыларының, тарих институты ғалымдарының күшімен көптеген құнды еңбектердің өмірге келгендігін ешкім де жоққа шығара алмайды, дегенмен, осы бүгінге дейін атқарылған жұмыс, біздің пікірімізше, бар шынайы болмысымен, қайталанбас өзіндік ерекшелігімен толыққанды қазақ тарихын жазуға жасалынған даярлық қана сияқты. Енді ғана бастауыш класқа барып жүрген тәуелсіз Қазақстанның болашақ иелерінің дүниетанымына ықпал ете алатын Отан тарихы әлі жазылған жоқ. Өз басым ондай оқулық даярлау барысында мынадай принциптерді басшылыққа алуды қалар едім. Біріншіден. Таптық детерминизмге ұрынған кеңестік тарихнама әрбір халықтың қалыптасып, даму ерекшеліктеріне жете көңіл аудармады. Керісінше, барлық елдердің тарихын белгілі бір универсалды схемаларға салып баяндау етек алды. Мұндай методологиялық әдіс империялық жағдайда қазақ сияқты халықтардың өзін-өзі сақтау, қорғау механизмін әлсіретуге қызмет етті. Олай болса, әрбір халықтың қайталанбас жүріп өткен жолы белгілі бір методологиялық схемаларға бейімделмей, керісінше, баяндау әдісі мен методологиясы әрбір елдің қайталанбас өзіндік төл тарихын ашып көрсетуге лайық болуы керек. Екіншіден. Әрине, тарих оқулықтары жас ұрпақтың санасында өз халқының өткеніне деген құрмет сезімін қалыптастыруға тиіс. Бірақ, сонымен бірге, біздің отандық тарихымыз тек батырларымыздың көзсіз ерлігінен, қиын-қыстау заманаларда төтеннен жол тапқан билеріміздің көсемдік көргендігінен ғана тұрмайды. Өткен замандарға ғажап ерлік те, азаматтықтың биік үлгісі де, сонымен бірге сатқындық пен екіжүзділік те болған, қатар жүрген. Ал біз өзіміз болсақ сол өткеннің жалғасы емеспіз бе? Олай болса, біздің бойымызда да сол өткен аға ұрпақтардың адасулары мен қателіктері, кемшіліктері мен жетекшілдігі жеткілікті. Сондықтан да бізге белгілі дәрежеде, өзімізге сын көзбен қарауды үйрететін, дәлірек айтқанда, Абай мен Әлиханның ымырасыз шыншыл көзімен қарауға баулитын тарих керек. Үшіншіден. Әлі күнге дейін барлық деңгейдегі оқу орындарындағы оқушылардың қолында жүрген оқулықтар – аударма оқулықтар. Ал тікелей мемлекеттің қаржылай қолдауымен арнайы қазақ тілінде жазылған оқулықтардың қашан өмірге келері беймәлім. Кеңес өкіметі өз идеологиясына сәйкес тарихи таным қалыптастыру ісінде сараңдық танытқан емес. Осы мақсатта өмірдің түрлі саласында атқарылған сан-қырлы істі атап жатпай-ақ кеңестік биліктің символдық көріністерін ғана алайықшы. Тек Алматының өзінде ғана кеңес өкіметінің орнауына белсенді атсалысқан қайраткерлерге қойылған ескерткіштер, солардың есімімен аталатын көшелер қаншама? Ал саяси мемлекеттік бостандық алғанымызға да бес жыл болып қалды. Тарихымыздағы осындай түбегейлі бетбұрысты, мемлекеттік дербестігімізді айғақтайтын ескерткіштер Алматыда бой көтере қойған жоқ. Украинада Б.Хмельницкийге, өзбектер Әмір Темірге қалталарының қалыңдығынан белгі қойған жоқ шығар! Сол сияқты Қазақ елінің, Қазақстанның тәуелсіздігіне талай ұрпақ өз өмірін арнаған. Осы қасиетті жолда біз бірінші де, соңғы да емеспіз. Ел мен Азаттық егіз ұғымдар, Азаттықты құрметтейік. Кенесары Қасымұлы мен Алаш зиялыларына сіңірген еңбектеріне лайық белгі қояйық! Қоғамда да табиғаттағы сияқты ғайыптан ештеңе пайда болмайды, бәрі де сабақтастық байланыста өмірге келіп, өніп-өсіп отырады. 1986 жылғы желтоқсан оқиғалары да – сол мәңгі үзілмес өмір арнасында болған тарихи оқиғалар. Ендеше, олар да өз дәрежесінде бағалануға тиіс. Халқымыздың сыншысы да, ұстазы да бола білген Әлекең – Әлихан Бөкейхан ХХ ғасырдың басында қазақты «жетім жұрт, жетекшіл жұрт» атаған еді. «Жетім» дегені өз билігі, өз ырқы қолында жоқтығын, «жетекшіл» дегені аңғал, сенгіш, сондықтан да өз бетінше жол іздеп, жол табудан гөрі басқа біреудің артынан еруге бейімдігін нұсқағаны еді. Енді, міне, ХХ ғасыр да аяқталуға бет алды. Мемлекеттік дербестігімізді өз қолымызға алғандай сыңайымыз бар. Бірақ жетекшіл санадан арылдық па? Өзімізге лайық, тиесілі жол табуға даярлығымыз жете ме? Осындай сан-салалы сауалдар көңілді мазалайды. Бір анығы сол, мұндай сұрауларға тура жауап табудың алғы шарты – халқымыздың жүріп өткен жолын шыншыл баяндайтын ғылыми тарихының болуы.

Бұл пікір алысудың арғы жағында көңілге ауыр тиетін бір зіл жатыр. Бұл күнделікті газет бетінде өтіп жатқан диалогтардың бірі емес. Бұл – бүгінгі терең қайшылықтың тұңғиығына енген қазақ болмысынан туған айқай. Бұл – тарихтың терең қойнауынан бастау алатын рухани жарылыстың шарықтау шыңы, апогейі. Бүтін бір халықтың, ұлттың өң бойында осы уақытқа шейін тамыр жайып, пісіп, жетіліп келе жатқан қайшылықтың міне шегіне жетіп, «енді бұдан былай не болмақ», «енді бұдан былайғы болмыс кімдікі?» деген сауалға жан ұшыра жауап іздеуі. Жан айқайы болып оқылатын бұл диалогқа қатысушылардың қазақ қоғамының рухани дертін сынауға, талдауға келгенде батылдық танытып, ал бірақ сол жалпыұлттық дертімізден айығу жолдары мен емін тауып айтпаса да, болжауға келгенде кібіртіктеуі, тіптен жат мәдениеттің, басқа жұрттың өкілдеріндей кейіп танытуы сол мәселенің себебі не тереңдеп бармаудан болса керек. Иә, сонымен біз, яғни, қазақ жұрты, Сүлеев пен Амантай көрсетіп отырған бүгінгі ахуалға қалай жеттік? Мұндай ауыр жағдайға душар еткен не?

(Ж. Сүлеев пен Д.Амантайдың сұхбат-диалогынан туған ойлар) Оқырман ретінде бұл диалогпен таныса отырып, пікір алысушылардың негізінен мәселенің бүгінгі болмысын талдаумен, соны сілкілеумен шектелмегендіктерін аңғару қиынға түспейді. Ал мәселенің түп-төркіні жөнінде бір ауыз сөз жоқ. Бұл мәселені динамикада емес, статикада талдау дегенді білдірсе керек. Ғылымға қашаннан белгілі әдіс: кез келген мәселенің бүгінгі жағдайын, бүгінгі мазмұнын тура түсінудің бірден-бір тиімді жолы ол алдымен мәселенің тарихын пайда болу себептерін түсіну. Қоғамдық дамудағы кез келген процестің себебін түсінбей бүгінгі жағдайына баға беру мүмкін емес. Тіптен мәселенің тарихын, себебін жатып, үзілді-кесілді тұжырымдар жасау, оңды-солды қылыш сермеу ақиқатқа жеткізіп, бүгінгі алдымызда тұрған мәселелерді тура шешуге апармай, қайта күрделілендіре түсуі әбден мүмкін. Иә, рас біздің қоғам, белгілі дәрежеде, дертті қоғам. Бұл пікірде мен де Жәнібек Сүлеев пен Дидар Амантайдың айтқанымен келісемін. Дерті ауыр, әбден асқынған. Бірақ қандай дәрігер өз пациентін айықтыруға күш салып, тура диагноз қоюға тырыспайды. Ал тура диагноз қою үшін ол дерттің себебін білуі керек емес пе? Ұлы Әбу Әли Ибн Синаның өзі ол жөнінде: «Кез келген нәрсені, пайда болған құбылысты танып білу оның себептерін анықтаудан басталады, сонда ғана таным толық болмақ; сондықтан да емшілік те қажет», – деп жазған еді (Абу Али ибн Сина.

Канон врачебной науки. Т-1, Ташкент, 1996, с.28).

Осы сипаттағы жеңіл-желпі емес сауалдарға біз бәріміз, яғни, қазақ зиялылары, әрине, ең алдымен гуманитарлық ғылымдардың өкілдері жауап іздеуге тиістіміз. Сондай-ақ, бұл сауалдарға жауап беруде біз тақыр жерде тұрмыз десек, әрине, ақиқаттан ауытқыған болар едік. Бұл қойылған сауалдарға соңғы жылдары белгілі дәрежеде там-тұмдап болса да жауап та беріліп келеді. Біз өз тарапымыздан соларға мына айтылғандарды қосар едік.

Ресейлік отарлық биліктің орнауын жұтпен ғана салыстыруға болады. Ал жұт жеті ағайынды. Саяси отарлау, яғни, мемлекеттік тәуелсіздіктен айыру, отарлық басқару жүйесін орнату. Экономикалық отарлау, яғни, халықты оның өмір сүру негізі – өз атамекеніне иелік құқынан айыру, жерінің асты мен үстіндегі берекесін алдымен билеуші ұлттың мүддесіне жарату, өзін арзан жұмыс қолы есебінде пайдалану. Рухани отарлау, яғни отарлық тәуелсіздікке ұшыраған халықтың бастапқы ұлттық болмысын әлсірету, оның табиғатына жат құндылықтар егу, сөйтіп оның этнос ретінде біржола өшуіне жол ашу. Отарлау процесін мұндай жіктеудің өзі шартты екендігі мәлім. Өйткені, бұл аталған түрлі өмір салалары өзара көзге бірде көрінсе, бірде көрінбейтін мыңдаған жіппен жалғасып жататындығы дәлелдеуге мұқтаж емес. Біз білім алған кеңестік оқулықтарда отарлау процесі осы мазмұнда оқытылды. Отарлау процесінің шынайы мазмұнын тура ұғыну үшін бұл методологиялық кілттің бүгінгі күнде мүлдем жетімсіз екендігін енді ғана түсіне бастағандаймыз. Халықаралық тәжірибе көрсетіп бергендей, отарлау белгілі дәрежеде, өркениеттік өктемдікпен қатар жүреді. Қазақстанды отарлаудың нағыз классикалық көрінісі. Оны неден көреміз? Ресей біздің жерімізді, өмір сүрген табиғи ортамызды бар ерекшелігімен сыйлап, оның байлығын өркениетті тұрғыдан игеріп барлығымыздың ортақ игілігімізге айналдырудың орнына, керісінше оны бүлдірумен, келер ұрпақтардың мұқтажына жарамсыз өтумен басымырақ айналысты. Осы мазмұндағы қатынас қоғамдық өмірде де байқалды. Патшалық, кейінірек, кеңестік билік қазақ қоғамының ғасырлар бойы қалыптасқан шаруашылық жүйесін, әлеуметтік құрылымын өз қалауынша өз мүддесіне лайық етіп өзгертумен, қайта құрумен болды. Олар жүргізген экономикалық реформалар еш уақытта қазақ елінің ұлттық мүддесін есепке алған емес. Өркениеттік өктемдік, әсіресе, мәдениет саласында екпінді жүрді. Ислам діні, ұлттық мәдениет, салт-дәстүр, эпикалық және басқа мұралар, тіптен араб әліппесі, барлығы да түкке тұрғысыз жарияланды. Егер патшалық билік қазақтарды жаппай христиан дініне аударуға негіз жасауға кірісіп кеткен болса, большевиктер халықты дінсіз ету бағытын берік ұстанды. Ұлттық салт-дәстүр, эпос, ән мен күй «күні өткен ортағасырлық феодалдық дәуірдің көрінісі» болғандықтан, бүгінгі озық ойдың «айнасы болып табылатын» орыстық, батыс еуропалық эстрада мен әдеби үлгілерге орын берулері керек еді. Сол сияқты араб әліппесі де озық еуропалық ой мен технологияны қабылдауға кедергі жасайтын болғандықтан кириллицаға ауыстырылды. Міне осындай күйде, рухани атмосферада бір емес, бірнеше ұрпақ өмір сүрді. Мемлекеттік саясат деңгейіне көтерілген осындай жағдайда қазақ рухының «аяғының астындағы қара жер тұтас өртенгендей» күй кешкендігін дәлелдеп жатудың қажеті бола қоймас. Басқаша айтқанда, қазақ рухы «өз қағынан жеріген» киіктің кебін киді. Бүкіл ақпараттық құралдарды қолына шоғырландырып, олардың үстінен қатаң бақылау орнатқан орталық билік еуропалық қауымдастықтың көз алдында Түркістанның жергілікті жұрты жөнінде жаңа техника мен технологияны, қоғамдық қатынастар мен озық мәдениетті қабылдауға құлықсыз, оған қарсы ортаазиялық «түземдіктердің» бейнесін жасап, ал өзін мұнда еуропалық, батыстық өркениеттің жетістіктерін енгізуші мемлекет есебінде көрсетуге тырысты. Орыс билігін бір жола үстем ету әрекетіне көшкен отарлық әкімшілік ішкі ресейлік губерния, облыстардан мыңдап, миллиондап орыс және басқа еуропалықтарды Қазақстанға әкеліп қоныстандырып, оларды өзінің сенімді тірегіне айналдыруға тырысты. Өз ретінде ресми биліктің қолдауын әрқашанда ала алатындығын іштей жақсы сезінген орыс қоныс аударушылары өздерін Қазақстанда озық өркениеттің өкілдері есебінде сезінді, жергілікті халықпен ара қатынасын осы негізде құрды, өздерінің аса қажет мемлекеттік іс атқарып жатқандықтарына сенімдері мол болды. Яғни Ресей Қазақстандағы билігіне мессиандық сипат берді. Міне, осындай қазақ пен орыс арасындағы түрлі өмір салаларындағы теңсіздік біртіндеп рухани болмыс арасындағы теңсіздікке ұласты. Басқаша айтқанда, орыс тілі, тарихы, мәдениеті мен әдебиеті біртіндеп қазақ санасынан қазақи болмыс пен мәдениетті, тіл мен әдебиетті, ұлттық тарих пен қоғамдық ойды ығыстыра бастады. Бұл процесс біртіндеп ұлттық жарылысқа алып келді. Қазақтың өзі енді орыстану деңгейіне қарай «біз» бен «олар» болып екіге бөлінетін жағдайға жетті. «Біз» ұлттық мәдени негізден біржола қол үзіп, «еуропалық» өркениеттік сара жолға түскендері, ал «олары» қазақи болмыстан әлі де болса бір жола қол үзе алмай «әуресараңда» жүргендері. Ұлттық тіл, әдебиет және тарих постотарлық жүйеде әлі де болса екінші сорттағы құндылықтар. Олар сондықтан үлкен рухани құлшыныс туғыза алмайды, яғни, қаншама «ақ берен жаугершілік» рухта болса да, әзірге биік өркениетке жеткізе алатын, «халықты куатты мемлекет құруға талпындыра» алатын құралға айнала алмай отыр. Ащы да болса шындық осындай. Тағы да анықтай түсер болсақ, постотарлық кезеңдегі халықтың рухы сөну алдында, онда құлшыныс жоқ. Оған демеу бола алатын экономиканың, мемлекеттік жүйенің күйі анадай. Дегенмен, менің құрметті бауырласым, «ақ берен жаугершілік рухтан қалаға келген соң, түк қалмайды» деп, ұлттық намысты орынды орынсыз сілкілеп, жаназасын оқуға әлі ерте. Кешегі 86-ның желтоқсанында елдік ар-ожданнан еуропалық өркениеттің «сара жолына» түсіп үлгірген қалалық қазақтар теріс айналғанда, оны қорғауға намыс алаңына шыққан сол ауылдан келген «қисық өкшелі, тесік өкпелі» қазақ балалары болатын. Біздің түсінігімізше, мәдениеттің биік әрі жинақы көрінісі патриотизм, ұлтжандылық. Ал ұлтжандылықтың бастау бұлағы – ана тілі, төл мәдениет.

Жәнібек Сүлеев «жеке-дара ұлт ретінде қалыптаса алған жоқпыз», демек бізде осы уақытқа шейін ұлттық «идея ... болмап еді, ол енді бүгінде жоқ» деп налып, мұндай көңілсіз жағдайдың себебін, жалпыұлттық элитаны қалыптастыра алмағанымыздан көреді. Жәнібек, бауырым, мұндай ауыр ойлар саған өз елінің ертеңіне немқұрайды бола алмағандықтан келгендігіне мен сенемін. «Біз ондаймыз, біз мұндаймыз!» деп бос кеудені қағуға мен де қарсымын! Осы сұхбатта өздерің білдірген ауыр ойлар жиі-жиі мені де мазалайды. Отанымыздың болашағы қыл үстінде тұрған мына заманда отбасы мен жеке беделінен басқаны ойлап, басты қатырмайтын замандастарымды көргенде неге налымаймын. Дегенмен, «битке өкпелеп, тонын отқа тастағанның» кебін кимейік. Жоғарыда өзің қойған сауалдарға байланысты айтарым: қазақ, біздің бағымызға, орыс билігіне шейін-ақ ұлт болып қалыптасқан, сондай-ақ оның ауық-ауық жер қапқан ұлттық идеясы да болған, азапты ізденістерден соң ұлттық идеяны жаратып, оны білдіруші саяси элитасы да болған. Абай айтқандай, қазақ та адамның баласы ғой. Адамзатқа тән кейбір құндылықтар оған да тән. Отаршылдар келіп арсыздықпен ең құнарлы жерлерін тіліп алып, өздеріне қолайлы заңын жасап, басқару жүйесін орнатып, ұлын – құл, қызын – күң етуге даярлай бастағанда, иншалла, «Оу, мынауың не?» деуге жараған еліміздің азаматтары ондап, жүздеп емес, мыңдап саналады. Сондай-ақ мұндай мінез танытқан бір емес бірнеше буынның өкілдері. Аллаға шүкір, қазақ елі қарсылығын қару алып, қол түзеп те көрсетті (Сырым батыр, Жоламан Тіленішұлы, Исатай Тайманұлы, Жанқожа Нұрмұхамедұлы, Кенесары Қасымұлы, Бекболат Әшекеұлы, Қайрат Рысқұлбекұлы және басқа азаттық үшін күрес жолында шейіт болған мыңдаған сарбаздар), қолына қалам алып интеллектімен де танытты (Махамбет Өтемісұлы, Шортанбай, Мұрат, Дулат сияқты кемел ақыл-ой иелері, Әлихан Бөкейханұлы, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Ғұмар Қашарұлы, Жүсіпбек Аймауытұлы, Мағжан Жұмабайұлы, Асқар Сүлейменұлы, Мұқағали Мақатайұлы, т.б.). ұзын саны мен келтірген тізімнен анағұрлым үлкен бұл таңдаулылардың арасында, сізге қандай таулылылардың арасында, сізге қандай қатысы бар екенін білмеймін, алаштық толқынның белгілі өкілі Біләл Сүлеев те бар. Бүгінгі күннің биігінен халқымыз, халқымыздың тарихы мен тағдыры жөнінде тұжырымдар жасағанда өткендегі алыптардың төккен тері мен аққан қанына көз жұмбайық. Мен бұл арада сіздің «Өткен істер өтті, бүгінгі бар мәселелер біздікі, оны біздің өзіміз шешуіміз керек, оған кешегі алыптардың қандай қатысы бар?» деген сауалыңызды естігендей боламын. Иә, рас, бүгінгі қоғамдық мәселелерді шешумен бүгінгі көзі тірі өзіміз айналасуымыз керек, әрине, оған мүмкіндігіміз бен күш-қуатымыз жетсе. Келісемін. Бірақ, сіз бен біздің қызу талқылап отырған қоғамдық мәселелерді өз уақытында кешегі алыптар да қойып, оларды шешуге бар ғұмырын арнап өткендігін ұмытпайық. Тіптен, «бүгінгі мәселелер» деуіміздің өзі шартты. Таза «бүгінгі мәселелердің» болуы да мүмкін емес. Алда, бізді, көзі тірі жүрген кейбір теоретиктеріміздей ел тағдырына қатысты барлық тұжырымдардың авторы болып көріну сияқты әзәзіл ойдан сақтасын! Демек, оларды шешу үшін бүгінгі өзіміздің ақылымыз жетімсіз, өткен алыптардың тәжірибесіне, тұжырымдарына сүйенуге тура келеді. Өмір керуенінде біз алғашқыда емеспіз, сондай-ақ соңғы да емеспіз! Негізгі ойдан ауытқып кетсем, кешірім өтінемін! Сонымен қазақтың өзін бүтін бір ұлт сезінуі ең бері дегенде он сегізінші ғасырға, анығырақ айтсақ, «ақтабан шұбырындыға» тұс келеді. Қисынсыз салыстыруларға мен де қарсымын. Әр жұрттың өз тағдыры, өз жолы бар! Мен бұл арада сіздің «Өткен істер өтті, бүгінгі бар мәселелер біздікі, оны біздің өзіміз шешуіміз керек, оған кешегі алыптардың қандай қатысы бар?» деген сауалаңызды естігендей боламын. Иә, рас, бүгінгі қоғамдық мәселелерді шешумен бүгінгі көзі тірі өзіміз айналасуымыз керек, әрине, оған мүмкіндігіміз бен күш-қуатымыз жетсе. Келісемін. Бірақ, сіз бен біздің қызу талқылап отырған қоғамдық мәселелерді өз уақытында кешегі алыптар да қойып, оларды шешуге бар ғұмырын арнап өткендігін ұмытпайық. Өркениеттік өктемдік, әсіресе, мәдениет саласында екпінді жүрді. Ислам діні, ұлттық мәдениет, салт-дәстүр, эпикалық және басқа мұралар, тіптен араб әліппесі, барлығы да түкке тұрғысыз жарияланды. Егер патшалық билік қазақтарды жаппай христиан дініне аударуға негіз жасауға кірісіп кеткен болса, большевиктер халықты дінсіз ету бағытын берік ұстанды. Ұлттық салт-дәстүр, эпос, ән мен күй «күні өткен ортағасырлық феодалдық дәуірдің көрінісі» болғандықтан, бүгінгі озық ойдың «айнасы болып табылатын» орыстық, батыс еуропалық эстрада мен әдеби үлгілерге орын берулері керек еді. Сол сияқты араб әліппесі де озық еуропалық ой мен технологияны қабылдауға кедергі жасайтын болғандықтан кириллицаға ауыстырылды. Дегенмен, түсінікті болу үшін айтайын, қазақтың жалпыұлттық санасын оятқан «Бородиносы» «Аңырақай шайқасы», ал қалыптасып үлгерген қазақы рухтың төл (мүмкін жалқы!) перзенті «Елім ай!» болатын. Егер осы ақиқат бүгінгі менің қанымда жаңғырмаса онда менің кім болғаным?! Осы мерзімде ұлттық элитада қалыптасып үлгерген-ді. Менің тұжырымыма иланғысы келмеген оппонентім «ақтабан шұбырынды» оқиғаларына арналған тарихи жырлар циклымен таныссын. Бірақ, оларға еуропалық өлшеммен емес, тарихи шындықты іздеген көзбен, көңілмен қарасын. Ал осы мұрамен және ресейлік әкімшілік орындарының құжаттарымен танысқан зерттеуші қазақ элитасын осы мезгілде жалпыұлттық мемлекетті қалыпына келтіріп, сақтау, халықтың белгілі бір бөлігін біртіндеп отырықшы тұрмысқа, егіншілікке аудару және рулық жүздік санадан жалпыұлттық санаға, дүниетанымға өту арқылы әлемдік кеңістіктегі өз орныңды анықтау сияқты іргелі мәселелерді қойып, оларды шешуге біраз күш жұмсағандығын аңғармай қоя алмайды. Бүгін біз Абылай хан, Төле би, Бұхар жырау, Бөгенбай батыр сияқты осы кезеңнің ірі тұлғаларын қоғамдық өмірдегі осы аталған жалпыұлттық іргелі мәселелерді шешуге күш жұмсап, рухани көк жиегімізді, дүниетанымымызды жаңа сатыға көтергендігі үшін құрмет тұтсақ керек. Сонымен бірге, егер біз бүгін жоңғар шапқыншылығына ұшырап, Ресей империясы шеңгеліне іліккенімізге өкініште болсақ, алдымен осы табиғи тарихи процестердің үзіліп, өзінің логикалық соңына жете алмай, зорлықпен доғарылғаны үшін өкінеміз. Ресейлік әкімшілік Қазақстанға көз тіккен алғашқы күннен бастап ақ, қазақ мемлекеттігін жою, ұлттың санасынан мемлекеттік идеясын біржола ысырып тастау әрекетіне көшкен болатын. Күштінің осы әрекетін тура түсініп, оған қарсы тұрған күш – басқарушы элита болатын. Сондықтан да, патшалық билік өзі тарих сахнасынан кеткенге шейін қазақ билеуші элитасын бөліп жарып, оларды біріне бірін қарсы қойып, бірақ дара біреуін тым күшейтпеу саясатын ұстанып кетті. XVІІІ ғасырда ақ орыс әкімшілігіне қатынас сипатын анықтау барысында ұлттық элита екі ағымға жарылып тынды. Ресейлік әкімшілікке қарсы топтын қолынан Әбілқайыр, Есім, Жантөре хандардың мерт болуы бұл күрестің бітіспес сипатынан хабар берсе керек. Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт азаттық соғыс (1837-1847) отарлық билікке қарсы күрестің шырқау шегі болды. Саяси элита арасындағы жарылыс ұлттық творчестволық зиялы топ ішінде де байқалды. Оның бір жағында ресейлік тәртіп әкелген жаңалықтарға үзілді кесілді қарсы шыққан «Зар заман» мектебі (Шортанбай, Мұрат, Дулат) тұрса, екінші жағында Ресей алып келген өзгертулерді қазақ қоғамының қажетіне жаратуға шақырған Шоқан, Ыбырай және Абай бастаған топ тұрды. Бұл екі ағымның қайсысы болмасын «прогрессивті» немесе «реакциялы» деген анықтама шеңберіне сыймайды. Егер алғашқысы өркениеттік, ұлттық негіз бен ерекшеліктердің мән мағынасын тура ұғынуға көмектесіп, құр еліктеушіліктен сақтандырса, соңғысы еуропалық білім мен мәдениетсіз елінің ортағасырлық надандық шырмауына шыға алмайтындыған жақсы түсінді. Сонымен бірге алдыңғы топ, өз еркінен тыс, белгілі дәрежеде, ұлттық тұйықтықты дәріптесе, соңғысы, керісінше, еуропалық өркениет құндылықтарын асыра бағалап, өздері, белгілі дәрежеде, орыс мемлекеті мен мәдениетінің мүддесін өткізуші құралға айналғандықтарын аңғара берген жоқ. Диалог авторлары «біз» бен «оларға» бөліп алып, Олжасты «біздің» туына айналдырғылары бар. Дидар «олардың» «Олжаспен неге күресетіндіктерін түсінбеймін... Мен ондай қазақтарды түсінуден бас тартамын. Олжас – қазақтың символы. Жалауы. Тіпті, қазақ халқы жойылып кеткен күннің өзінде, жойылып кеткен қазақ мәдениетінің символы болып Олжас қалады!» деген ойды айтады. Айналайын, Дидар ау, не айтып отырсың! Сендер сілкілеп отырған, «қалаға жаппай ауған» қазақтармен сөйлесіп көрші, сонда Олжасты «олар» не үшін және қалай жақсы көретіндігін байқайсың! Өзінің жаңа тарихындағы Олжастың орнын халқы түсінеді. Бірақ мәселені тым қарабайырландырудың да қажеті бола қоймас. Олжас күрделі құбылыс. Оның жеке басы, құдіретті таланты, еліне деген махаббаты мақтануға лайық. Сонымен бірге, Олжас XІX ғасырдағы Шоқан заманынан бастау алатын орыстандыру процесінің жиынтық көрінісі. Әрине, ол ұлт үшін, ұлттық мәдениет үшін орыс тілінің ұлы мүмкіндігін пайдаланудың тамаша үлгісін көрсетті. Бұл тұрғыдан алғанда ол тек қазақ көркемдік ойын ғана емес, орыс әдебиеті мен ғылымын да байыта түсті. Сонымен бірге біз мына мәселе жөнінде де ойлануымыз қажет. Егер болашақта Олжас орыс тілді жазушы және ғалым ретінде жалпыұлттық құбылысқа ұласса, сонда біздің ұлттық, өркениеттік болмысымыздан, мәдениетімізден не қалмақ? Тарихымыздағы кез-келген ұлы тұлғаны жалпыұлттық мүддеден жоғары қою немесе оған қарсы қою өрелілік емес. XX ғасырдың басында күрес сахнасына мүлдем жаңа топ көтерілді. Олар «Тұр, қазақ!». «Оян, қазақ!» деген ұран тастап, ұсынды, жаңа әлемдік деңгейдегі ұлттық мемлекеттік идеясын көтерді, саяси партия құрды, ең соңында Алашорда, Қоқан автономиясы үкіметтерін өмірге әкелді. Өркениеттік, ұлттық ерекшеліктерді сақтай отырып, қоғам өмірін реформалауды көздеген бұл мемлекеттік құрылымдардың барлық атрибуттары мен символдары бар болатын. Мына жолдың авторы ұлттық идеядан алыс тұр деп кім айта алады.

(Жүсіпбек Аймауытұлы, «Ұран». «Жұлдыз», 1991, № 5, 88 89 б.). «Ұлы мақсаттарды» көздеген большевиктік революция бақытқа халықты оның саналы бөлігі – ұлттық элитасыз жеткізетіндігін ашық жария етті. Басқаша айтқанда, кеңестік билікке ұлттық мүдде мәселесін көтеріп, ол үшін күресе алатын элитаның қажеті жоқ тын. Оған керегі орталықтың түрлі «негізді» директиваларын уақытында бұлжытпай орындап отыратын «басқарушы кадрлар», яғни, номенклатура керек еді. 1927-1938 жылдары ОГПУ мен НКВД іске асырған репрессиялық шаралар қазақ элитасының басын жұтып тынды. Бұдан былайғы уақытта ұлттық саяси олимпте номенклатура салтанат құрған кезең келді. Міне, Жәнібек бауырым, азды көпті біз білетін жаңа тарих кезеңіндегі ұлттық элита мен ұлттық идеяның жүріп өткен тарихи жолы, қысқаша қайырсақ, осындай. Бұл айтылған тарихтың бүгінгі ахуалымызға қатысы бар ма, жоқ па, оны өзің ақ пайымдап түсіне жатарсың. Мен осымен шектелейін де, енді бұл тығырықтан шығатын жол жөнінде азын аулақ білгенімді айтып әңгімені аяқтайын.

Мұндай күйге түскен жалғыз біз болсақ та, оған жақындау тәжірибе алыс жақын жұрттардан да табылады. Тек оларды жинап, саралап, қорытып, ұсыныстар жасап отырған орталықтарды көрген емеспін, мүмкін олар бар да шығар. Жаңа қоғам, мемлекет, қоғамдық қатынастар құруға бет алған ел алдымен өркениеттік құндылықтарын түгендейді. Әрине, оларды музей, архивтерінде сақтап қою үшін емес, бұдан былайғы өркендеуіне арқау ету үшін, белгілі бір орта мен тарихи жолда қалыптасқан өз келбеті мен болмысын негіз етіп, әлемдік өзара ықпалдастықта басқа мәдениетке сіңіп, біржола жоқ болып кетпеу үшін. Өзге мемлекеттің қарауында болып өзге өркениеттің ұзақ мерзім тегеурінді ықпалын басынан кешірген қазақ жұртына мұндай қам қарекет керек екендігін ешкім жоққа шығара қоймас. Олай болса, біздің өркениеттік негізімізді қандай құндылықтар құрайды, яғни, қандай құндылықтар үшін күресіп, тер төгуіміз керек? Шынымды айтайын, өз басым «еуразиялық кеңістік», «еуразиялық қауымдастық» деген ұғымдарды аздап түсінсем де, «еуразиялық өркениет» деген ұғымның бас аяғын таба алмадым. Егер ондай өркениет бар болса, онда оның негізін қандай дін, тіл, салт дәстүр және басқа рухани құндылықтар құрамақ? Жоқ әлде ол тек экономикалық, саяси және басқа өткінші қатынастардан ған тұрады ма? Біздің өркениеттік негізімізді қандай құндылықтар үшін, күресіп, тер төгуіміз керек? Әрине, кез келген елдің өркениеттік құндылықтарының қалыптасуын қаматамасыз ететін екі фактор бар. Ол сол халықтың өмір сүріп келе жатқан табиғи ортасы, атамекені, оны игеру барысында жиған тәжірибесі және басқа алыс жақын жұрттармен өзара ықпалдастыққа түсуі, олардан уйренуі. Міне, осы тұрғыдан алғанда қазақ елінің сан ғасырлар бойы қалыптасқан өркениеттік құндылықтары санатына оның егіншілікке жарамды оазистер мен шексіз шетсіз табиғи жайылымдарды игеру барысында жиған шаруашылық тәжірибесі, мал өнімдерінен жасайтын түрлі азық түлік, тұрмыстық бұйымдары, жалпы адамзаттық құндылықтармен үндесіп жатқан салт дәстүрі, ана тілі, рухани мәдениеті. Қазақ елі соңғы мыңжылдықта ислам дінін қабылдау арқылы мұсылман, шығыс әлеміне енді, ислам діні оның рухани дүниесінің өзегіне, ұйытқы элементіне айналды. Біздің ұлттық табиғи болмысымыз бен мүддемізді, яғни, өркениеттік құндылықтарымызды түркістандық түркілік рухани құндылықтар контексінде ғана, сонымен органикалық байланыста ғана тура түсініп, пайымдауға болады. Өйткені біз, Түркістан халықтары этникалық тамырымыз ортақ, дініміз бен тіліміз бір, салт дәстүріміз тұтас, кеңестік империяға шейін бөлінбей келген халықтарымыз. Көне Түркістан жеріне түрлі тарихи дәуірлерде келіп орын теуіп, бірін бірі ығыстырған түрлі діни, этникалық таптық, мәдени, идеологиялық концепциялардан «Түркістан», «түркі» идеясының өміршең екендігін өмірдің өзі сан мәрте көрсетіп берді. Түркістан жұрты мен жерін түрлі тарихи кезеңдерде ауыр азапқа салған қоғамдық катакализмдерден соң бұл идея ылғи да қайта жаңғырып, мәңгі екендігін қайта қайта дәлелдеумен келді. Менің бұл арада айтпағым, жалпыұлттық құндылықтар мен түркілік, түркістандық құндылықтардың әрқашанда өзара тығыз, табиғи байланыста болып келгендігі, олардың өзара бірін бірі толықтыра түсетіндігі, болашақта олардың бірінсіз бірінің нәтижелі дамуының мүмкін еместігі. Ал осы ортақ өркениеттік құндылықтарды сақтап, өркендетуде қандай тәжірибе бар? Басқа қазақтар сияқты, өз басым да тұрмысымызда болып жатқан өзгерістерді өзбек ағайындардың тәжірибесімен салыстырып отыруды ұнатамын. Осы жылдың алғашқы күндерінде Ташкентте болып, көрген түйгендерім бұл әдетіме жаңа, тың материал берген сияқты. Әрине, дербес мемлекет құрғаннан бергі жылдардың өзбек ағайындарға, әсіресе, қышлақтағы жұртқа әкелген жақсылығы шамалы. Оңтүстік Қазақстан облысына келіп жалданып, бала шағасын бағып жүрген отбасы иелері де бар көрінеді. Ащы да болса шындық осындай. Сонымен бірге Ташкенде көрген мынадай жағдайларға риза болғанымды жасыра алмаймын. Біз тұрған «Юнусабад» ықшам ауданында өзбектердің бұрынғы махаллалық тіршілігі сол күйінде сақтаулы, тіптен жаңа мазмұн, сипат ала бастаған ба деп қалдым. Бүгінгі көпқабатты үйлер мен жеке отбасылық үйлер өзара жарасымдылығын тапқандай. Күнде таңертең екі үш сәбилерін жақын маңдағы бала бақшаға алып бара жатқан жас келіншектер әрбір көшеде ондап саналады. Анасы мен баласы өзара әрине, ана тілінде сөйлеседі, жүздерінде алаңдаушылықтың ізі де жоқ, сенімділік басым. Дүкендерінде негізінен өздері өндірген өнім, өкіметтің жергілікті өндірісті қорғауға бағытталған саясаты анық байқалады. Ұлттық рухани құндылықтарды қорғауға бағытталған мемлекеттік саясаттың бар екендігін теледидардан байқау қиын емес. Ташкентте берілетін төрт бағдарламаның үшеуі тек өзбек тілінде, ал біреуі ғана орыс тілінде жүргізіледі. Порнография мен сексті насихаттайтын бағдарламалар мүлдем жоқ. Оның есесіне өзбек халқының салт дәстүрін, қол өнерін, әдебиет пен өнердегі жетістіктерін дәріптейтін бағдарламалар жеткілікті. Ал біздің Қазақстандағы, Алматыдағы жағдай мүлдем өзгеше. Жан бағу үшін көше иен вокзалға, түрлі базарларға шыққан ашынған жұрттан қандай рухани құндылықтарды талап етпекпіз. Ертелі кеш секс пен порнографияны насихаттаудан қолы босамайтын теледидардың күйі анау. Осы мазмұндағы келеңсіздіктерді тізе беруге болады. Ал осының бәрі ұлттық, өркениеттік құндылықтарды саналы түрде қорғауға, қолдауға бағытталған мемлекеттік саясаттың әлі қалыптаса қоймағандығының көрінісі ме деп қаласын. Қорыта айтқанда, өркениеттік, ұлттық құндылықтарды қорғап, өркендету мемлекет пен зиялылар, мемлекет пен халық арасындағы түсіністік, өзара қолдаушылық болуға тиіс, мұндай жарасымдылықсыз біздің болашағымыз, шынымен де күмәнды. Қалай болғанда да, Жәнібек пен Дидар мырзалар қозғау салған ойлар жалпы қазақ зиялыларына ортақ, сондықтан да бұл мәселелерге кімнің де болса үстірт, жеңіл қарауға хақы жоқ. Тағдыр бізге енді қайтып мұндай мүмкіндік жібермейді! Біздің өркениеттік негізімізді қандай құндылықтар құрайды, яғни, қандай құндылықтар үшін күресіп, тер төгуіміз керек? Шынымды айтайын, өз басым «еуразиялық кеңістік», «еуразиялық қауымдастық» деген ұғымдарды аздап түсінсем де, «еуразиялық өркениет» деген ұғымның бас аяғын таба алмадым. Егер ондай өркениет бар болса, онда оның негізін қандай дін, тіл, салт дәстүр және басқа рухани құндылықтар құрамақ? Жоқ әлде ол тек экономикалық, саяси және басқа өткінші қатынастардан ғана тұрады ма? Менің бұл арада айтпағым, жалпыұлттық құндылықтар мен түркілік, түркістандық құндылықтардың әрқашанда өзара тығыз, табиғи байланыста болып келгендігі, олардың өзара бірін бірі толықтыра түсетіндігі, болашақта олардың бірінсіз бірінің нәтижелі дамуының мүмкін еместігі. Ал осы ортақ өркениеттік құндылықтарды сақтап, өркендетуде қандай тәжірибе бар?

(Депутат Серікболсын Әбділдин мырзаның телесұхбатына орай) 16 желтоқсан күні, яғни мемлекеттік Тәуелсіздігіміздің 10 жылдығы жалпы мемлекеттік деңгейде аталып жатқанда Серікболсын Әбділдин мырза 31-телеарнадан саяси түсінік беріп жатты. Жорналшы екеуінің арасындағы сұхбат 86-ның желтоқсаны жөнінде болып жатыр екен, құлақ түруге тура келді. Анығырақ айтсақ, екеуара әңгіме әйгілі 17-18 желтоқсан оқиғасына саяси баға беру жөнінде болды. Саясаткердің кезекті сұхбатына арнайы көңіл бөлмей-ақ қоюға болар еді, бірақ тарихи шындықтың көпе-көрнеу бұрмалануы, тіпті бүтін бір халықтың рухани болмысына қатысы бар мәселелердің мүлдем басқа мазмұнда баяндауы көңілде реніш тудырды. Оның үстіне Серікболсын Әбділдин – жай қатардағы жұмыр басты пенде емес. Жоғары лауазымды билікте болған, кезінде Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі төрағасы қызметінде өзінің айтуынша, мемлекеттік «тәуелсіздіктің заң бойынша қабылдауын жариялаған», «тәуелсіздік жолына мойын бұрған» азамат. Қазір де белсенді саяси қызметте, Парламент депутаты, коммунистердің лидері. Яғни мұндай дәрежедегі адамның айтқанына көпшілік көңіл аударады.Олай болса, саясаткердің желтоқсан жөнінде айтқан жаңсақ пікірлерін елеусіз қалдыру да орынсыз болар еді. Сонымен, С.Әбділдин желтоқсан қозғалысы жөнінде не айтты? Бұл арада саясаткердің жорналшы сауалына берген жауаптарын сол күйінде келтіру мүмкін емес, сондықтан да бұлардың әңгімесін тек мазмұндық тұрғыдан айтуға тура келеді. С.Әбділдин жұмысшы және студент жастардың алаңға шығу себебіне байланысты олар өз еркімен емес, қайсыбіреулердің айдап салуымен шықты, ал айдап салушылар жастардың обалына қалды деген мағынадағы ойды айтты. Мұны оқиғаға қатысты негізгі құжаттармен мүлдем таныс емес, немесе таныс болған күннің өзінде оларды түсінбеген адамның сөзі демеске лажымыз жоқ. Мәселе мынада. Желтоқсан қозғалысына қатысты осы уақытқы шейін жарық көрген құжаттарда, еңбектерде, естеліктерде, әзірге бұл оқиғаның ұйымдастырушылары мынадай кісі немесе мынадай топ болды деген дерек жоқ. 1986-1987 жылдары Алматыда және басқа жерлерде жүрген сот процестері де ондай топтың немесе жеке адамның болғанын дәлелдеп бере алған емес. Ондай ұйымдастырушылардың болғанын, бір адам білсе Г.В. Колбин білетін еді. Қазақ теледидары арқылы кезінде берген сұхбатында Колбин де С.Әбділдин сияқты 17 желтоқсан күнгі жастардың шеруі біреулердің тарапынан ұйымдастырылды деген пікірді айта отырып, ал ұйымдастырушылардың нақты кімдер болғанына келгенде тұйыққа тіреледі. Ұйымдастырушылардың болғаны жөнінде мәлімет КГБ құжаттарында да жоқ. 1986 жылғы желтоқсанда осы республикалық мекеменің бөлім бастығы қызметінде болған полковник Қараби Мұқанбетқалиев «Түркістан» газетіне берген сұхбатында «Желтоқсан оқиғасы алдын-ала дайындықтан немесе партия-совет қызметкерлерінің ұйымдастыруынан туындаған жоқ» деген тұжырымға келеді.(«Түркістан», 2001, 15 желтоқсан ). Ия, рас, ондай ұйымдастырушылардың болуы да ықтимал, дегенмен, әзірге ол дәлелденбеген болжам ғана. Ал дәлелсіз болжамды шынайы факті дәрежесіне көтеру, сыпайы айтқанда, білімділікке жатпайды. Тіптен мәселеге мақсатты түрде ұйымдастырылған деген болжам тұрғысынан келген күннің өзінде, 17-ші желтоқсан күні Қазақстанға, қазақ еліне саяси теңдік сұрап, қолдарына түрлі ұрандар көтеріп алаңға шыққан қазақ жастарының әрекеті – дүлей күшке қарсы ұмтылған көзсіз батырдың ісі. Ия, бұл арада менің оппонентімнің «мұндай үлкен шығынға алып баратын соқыр ерлік кімге керек?» деген сауал тастауы әбден мүмкін. Әрине, халықтың тағдыры таразыға түскен тарихи сәттерде қан төгусіз, көз жасынсыз жалпыұлттық мақсатқа жеткенге не жетсін! Өкінішке орай, өмірде ондай бола бермейді. Намысы мен кісілігі аяқ асты болған қамаудағы ұлттық шыдамы сарқылатын, таусылатын қатерлі де қайғылы сәт жетеді.Сол сәтте қозғалысқа келген таудың дүлей-нөпір селіндей көтерілген халық намысы жолындағының бәрін бұзып-жарып, шайып барып басылары хақ. 1916 жылы бейбіт жатқан халықтың жас өркенін майдандағы қара жұмысқа аламын деп патшалық сес көрсеткенде, соған дейін ішіне запыран болып жиналған халық кегі жаппай қарулы көтеріліс түрінде бір лап ете түскен.Сонда ашу-ыза кернеген халықты Әлихан, Ахмет және Мыржақыптар тоқтамға,ақылға шақырып, басу айтқан. Бірақ «айдап салғанның артынан ергенің қалай, мынауың төменнің ісі болды» деген жоқ. Ондай зіл сөзді, «халық қарсылығын, көтерілісті жапон немес немістің агенттері ұйымдастырды, болмаса мұндай ерік, жігер қазақта жоқ еді» деген сөзді халықтың жаулары айтқан. 1986 жылы 17 желтоқсан бұрқ ете түскен кек вулканы да сол көптен бері халықтың ішінде қат-қабат жиналып қалған ашу-ыза, наразылықтың бұрқ етіп сыртқа шыққандығының көрінісі еді. Бұл арада мынадай фактіні есепке алмасқа амал жоқ. Кеңестік идеология, оның білім және ғылым жүйесі жетпіс жыл бойы империя құзырындағы қазақ сияқты халықтардың ұлттық сенімімен санасын еппен, біртіндеп жоқ етіп жіберуге күш салды. Ал желтоқсан – қазақ елінің, әсіресе оның жас ұланының бұл қасиетті сезімдерден, яғни ұят пен намыстан бір жола ада болып қалмағандығының айғағы-тын. Ал ұяты мен арын сақтаған халықтың болашағы зор. С. Әбділдин мырза болса халықтың табиғи наразылығын үгіт-насихаттың салдарына жатқызғысы келеді. Кезінде, яғни 86-шы жылғы желтоқсан күндері сол тұстағы идеология хатшысы З. Камалиденовтың: «Подстрекательским элементам удалось увлечь молодежь. Она представляла собой махровонационалистическую, обезумевшую от принятия наркотиков, алкоголия массу», – дегені әлі ұмтыла қойған жоқ. Міне осы тұжырымға өзектес, жақын ойды араға он бес жыл салып С. Әбділдин мырзаның қайталауы, әрине өкінішті-ақ. Бұл халықтың ішкі рухани мәдениеті мен мүмкіншілігін өз дәрежесінде бағалай алмаушылықтың, тіптен керек десеңіз, халыққа өзінің түпкілікті мүддесін түсіну дәрежесіне еш уақытта көтеріле алмайтын қалың қара тобыр ретінде жоғарыдан менсінбей қараушылықтың көрінісінен басқа ештеме де емес. С. Әбділдин мырза жоғарыда айтылған телесұхбатында алаңға шыққан жастардың орталық биліктің алдына қойған негізгі тілегін «Қазақстанды қазақ елінің өкілі басқаруға тейіс» деген мазмұндағы талаппен ғана шектегісі келеді. Бұл тұжырым да – депутат мырзада қозғалысқа қатынасушыларға деген қарапайым құрметтің мүлдем жоқ екендігінің айғағы. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Комиссиясының қорытындыларында алаңға шыққан жастардың қолдарына ұстаған ұрандары арасында мынадай талап-тілектер болғандығы айтылды: «Ешқандай да ұлтқа ешқандай артықшылық болмасын!», «Ұлт саясатының лениндік принциптерін сыйлауды талап етеміз!», «Әрбір республикаға – өз көсемі!», «Қазақстан жасасын!». Егер бұл талап-тілектерді сол тарихи кезеңдегі тоталитарлық жүйе контексінде талдар болсақ, онда олардың өте батыл қойылғандығына ешқандай да шек келтіруге болмайды. Бұл іс жүзінде өткен ғасыр басындағы Алаш қозғалысы қайраткерлерінен соң, сондай-ақ олардың ізін ала саяси күрес сахнасына көтерілген Тұрар Рысқұлов, Сұлтанбек Қожанов, Жалау Мыңбаевтардан соң араға алпыс жыл салып мемлекеттік тәуелсіздік мәселесінің қайта көтеріліп, ашық қойылуы еді. 1986 жылдың суық 17 желтоқсан күні таңертең сағат 8-00-де Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің үйінің алдындағы Л.И.Брежнев атындағы алаңға жиналған жастар қазақ елінің XVІІІ ғасырдан бері Ресей империясы алдына әлденеше рет қойып, ылғи да тауы шағылып, жеңіліс тауып келе жатқан ең өзекті талап-тілегін тағы да білдірді. Ешқандай да асыра сілтеусіз, бейбіт түрде, үлкен ұстамдылықпен мәдениетті түрде білдірді. Әрине, жеке алғанда қозғалысқа қатысушылардың біразының, тіптен басым бөлігінің биік теориялық деңгейге көтеріле қоймағандығы даусыз шығар. Бірақ жалпы алғанда халықтың өзінің түпкілікті тіршілігіне қажет мұқтажын, бұл арада саяси тәуелсіздік мәселесін түсінуге келгенде жоғары деңгейден көріне алғандығына шек келтіру қисынды бола қояр ма екен? Әй, қайдам. Халық өзінің мәңгілік мүддесін бағалауға немесе ажыратуға келгенде уақытша алдануы ықтимал, бірақ біржола адасуы мүмкін емес. Бұл жолы да сондай болды. Өзінің 60-80-жылдардағы ес жиып, етек-жеңін жабу кезеңін Д.А. Қонаевтың қызметі мен тікелей байланыстыруға дағдыланып қалған халық, бұл тұлғаның биліктен кетіп, оның орнына еш уақытта атын естіп, өзін көрмеген жат жұрттық Г.В. Колбиннің келуін терең саяси дағдарыс ретінде қабылдады. Орталық биліктен өзінің ұлттық сана-сезімін, намысын сыйлауды талап етті. Сонда қалай, Әбділдин мырза, халыққа ең болмаса осындай қарапайым түсінікті де қимайсыз ба? Жетпіс жыл бойы Орталық биліктің қитұрқы саясатына көніп, шыдап келген халық, енді ғана жарияланған қайта құруға сеніп,өзінің ең арзан да қарапайым құқығын талап етті,өйткені ол бір жола адамдық болмысынан айырылып, тағылық жолға тусе қойған жоқ-тын. Міне, сондықтан да ол 1991 жылы жеткен азаттықты Алланың жіберген сыйындай үлкен ризашылықпен қарсы алды, өйткені оған өзі де рухани даяр еді, сондай-ақ осы ұлы мақсат жолында беруге мәжбүр болған өтеуі де тым ауыр, тым қымбат-тын. Біз қазір жаңа тарихи жағдайда өмір сүре бастадық. Жаңа қалыптпасып келе жатқан жағдай зиялыларымызға, саяси басқарушы топқа да халыққа қатынасын өзгертуді,қайта қарауды талап етеді. Халыққа тек басқарушы номенклатураның айтқанымен жатып-тұруға тиіс, не айтса да келісе, көне беретін тобыр ретінде қараған билік жүйелері болған. Аллаға шүкір, ондай заманалар артта қалды.Тарихшы, философ Ренан жаңа заманның айшықты белгілерінің бірі ретінде «Ұлт өмірі – бұл күнделікті плебисцит» дейді, яғни нені болса да халықпен кеңесіп, халықтың даусына салып шешуге тура келеді деген сөз. Иә, солай!

Ғылыми және көпшілікке арналған басылымдарда қазіргі уақытта кең қолданылып жүрген «Желтоқсан окиғалары» деген кеңестік идеология қойнауында өмірге келген ұғым бұл құбылыстың шынайы мазмұнын аша алмайды. «Оқиға» деген сөз бір мезгіл, сәтте өмірде орын алған іс, құбылыс дегенді білдіреді (1). 1986 жылғы 17-18 желтоқсан күндері Алматы қаласында, сондай-ақ облыс орталықтары мен ірі елді мекендерде болып өткен фактілер, әрине бір сәттік, кездейсоқ құбылыс емес екендігі анық. Желтоқсан оқиғалары қазақ тарихында бұдан да бұрын орын алған тамырлы, өзара сабақтас оқиғалардың логикалық жалғасы, кезекті табиғи көрінісі. Анығырақ айтқанда ол қазақ халқының империялық, отарлық езгіге қарсы азаттық үшін күресінің, мемлекеттік тәуелсіздікке деген тынымсыз ұмтылысының табиғи жалғасы. Міне, осы тұрғыдан алғанда біз әңгіме етіп отырған тарихи құбылыстың «Желтоқсан оқиғалары» емес «Желтоқсан қозғалысы» аталғаны, әрине, орынды болмақ. Сондай-ақ ол бір қалалық немесе аймақтық та құбылыс емес, жалпыұлттық қозғалыс. Оның мынадай себептері бар. Империялық озбырлыққа қарсы бас көтеру тек астана кала – Алматымен ғана шектеліп қалған жоқ, басқа да облыс орталықтарында, аймақтарда көрініс тапты. Желтоқсанның 17-25 күндері Жамбыл, Шымкент, Талдықорған, Жезқазған, Қарағанды, Павлодар, Көкшетау, Арқалық сияқты калаларда, Шамалған, Сарыөзек сияқты елді мекендерде болып өткен толқулар наразылықтың жалпықазақстандық сипат алғанын айғақтайды. Алматыдағы 17 желтоқсан күнгі толқуларға 25-30 мың адам қатынасқан. Сол күнгі кешінде және түнде шеруге шыққандарға қарсы қолданылған қанды жазалау шараларына қарамастан, ертеңіне Брежнев алаңына тағы да сонша адамдардың жиналуы әбден мүмкін еді. Әскер күштері мен милиция алаңды қоршап алып, оған ешкімді жібермеді. Алматыдан тыс жерлерде болған шерулерге қатынасқандардың саны 2500 адам. Бұл саналы түрде басыңқы көрсетілген сан болуы да ықтимал. Әрине қозғалыстың белгілі бір орталық басқару штабы болған жоқ, кеңестік қатаң бақылау жағдайында оның болуы да мүмкін емес-тін. Анығы сол, ондай штаб қозғалысқа өз еркімен қатысқан әрбір азаматтың жүрегінде болды. Қозғалыстың ауқымын оны басуға тартылған күштердін саны мен қуатынан да байқауға болады. Американдық Хельсинки тобы демонстранттарға қарсы 50 мың әскер адамдары және 20 мың милиционерлер тартылғанын айтады. Академик М.Қозыбаевтың есебі бойынша әскер күшінің саны 40 мың қару төңірегінде (2). Әскер күшіне қосымша жастарды басуға 10-нан 15 мыңға дейін қаруланған ерікті жасақшылар көшеге шыққан. Бұған қосымша 15 БТР және 20 өрт сөндіруші машиналар бөлінген (3). Бұл келтірілген цифрлық фактілерден байқалатыны сол шеруді басуға шыққан қарулы қолдың саны шерушілерден екі есе асып түскен еді, ал екі жақтың қарулану деңгейі әрине, ешқандай да салыстыруға келмейтіндігі өзінен-өзі түсінікті. Бейбіт шеруге шыққан жастардың қарулы әскер күштерімен қақтығысқа түсу қаперінде болмағаны, әрине, айдай анық. Желтоқсан оқиғалары тұсындағы империялық Орталықтың әрекеті 1916 жылғы патшалық биліктің Қазақстандағы көтеріліс ошақтарын жаншып басуға бағытталған әрекетін еске салатын еді. Мәселен, біріншіден, қозғалысты тез арада басып тастауға Фрунзе, Ташкент, Челябинск, Новосибирск, Уфа, Свердловск, Тбилиси сияқты қалалардан арнайы даярлықтан өткен, сондай-ақ ең негізгісі жергілікті халықпен және жағдаймен таныс емес әскер құрамалары жіберілді. 1916 жылы қазақ елінің қарсылығын басу үшін тандаулы әскер қолдары Қазаннан, Пермнен, Орынбордан алдырылған болатын. Екіншіден, 1916 жылғы көтеріліс қарсаңында және тұсында патшалық билік Қазақстанға келіп қоныстанған орыс және басқа еуропалық шаруаларды саналы түрде қаруландыру шараларын іске асырды. Қазақ ҚСР Жоғарғы Кеңесі Президиумы Комиссиясының көрсетуіне қарағанда көтеріліс күндері Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің, қалалық және облыстық партия комитеттерінің нұсқауы бойынша Алматы заводтарында халық жасақтары үшін темір арматураның кесіктерінен, резинкадан жасалған кабелдерден, шынжырлардан арнайы қару даярланды (4). Ал «халық жасақшыларының» басым әрі белсенді бөлігі сол тұста астана заводтарында жұмыс істейтін орыс және басқа еуропалықтар болатын. Осы арада тағы да бір елеулі нәрсені айтпай өту мүмкін емес. Қазақстанды отарлау ісінде патшалық билік пен мұнда келген переселендер арасында өзара түсінушілік және колдаушылық болғаны тарихтан мәлім факті. Өкінішке орай, коммунистік партияның жетпіс жылдық «интернационализм» саясаты сынға түскен сәтте жергілікті еуропалық тұрғындардың белгілі бір бөлігі Орталық биліктің зорлықшыл саясатын қолдайтындығын танытты. Белгілі дәрежеде, желтоқсан күндері кеңестік биліктің Қазақстандағы негізгі ұлттардың ара салмағын біртіндеп өзгертіп, бұл мәселені біржола өз пайдасына шешу саясатының ойлағандай нәтиже бергендігін мойындамасқа лаж жоқ. Әсіресе Алматы сияқты астана тұрғындарының ұлттық құрамын қалыптастыруда ұстанған Орталықтың стратегиялык саясатының қаншалықты қауіпті екендігін желтоқсан окиғалары еш бүкпесіз анық көрсетіп берген еді. Мәскеулік орталықтың Алматы астанаға айналған алғашқы күннен бастап-ақ бұл каланың, сондай-ак оның төңірегін қоршаған село тұрғындарының ұлттық құрамын жоспарлы түрде калыптастыру ісін қолында не себепті берік ұстап келгендігіне біз жете көңіл аудармадық. Тура осыған ұксас саясат көрші туыс ел Қырғызстанның астанасы Бішкекке де (Фрунзе-бұрынғы аты) қатысты жүргізілді. Бұл саясаттың астары: астанадағы үстемдік жалпы республикадағы үстемдікке жол ашпақ, сондай-ақ орталық ұстанған позицияның өтімділігінің кепілі болмақ. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының комиссиясының анықтауы бойынша қозғалысқа қатысқаны үшін ұсталғандардың саны 8500 адам. Олардың ұлттық, әлеуметтік, кәсіби құрамы жөнінде толық мәлімет әзірге жоқ. Желтоқсаншы Күзембаев Қайыргелдінің зайыбы Роза Спанова «Біз білетін желтоқсан» (5) атты мәліметтер мен маңызды тұжырымдарға толы жақсы кітап шығарды. Осы кітапта 17-18 желтоқсан күндері ұсталған 633 адамның тізімі және олар жөніңде қысқаша мәлімет берілген. Міне осы тізімде берілген жастардың құрамы жөнінде мынаны айтуға болады. Ұсталған 633 адамның ұлттық құрамы: 628 қазақ, 1 ұйғыр, 1 татар, 1 корей, 1 қарақалпақ, 1 қырғыз; әлеуметтік құрамы: 303 жұмысшы, 275 студент-жастар, 5 мектеп окушысы, 9 зиялылар өкілі, 16 қызметкер, 17жұмыссыз. Жастардың басым бөлігі “Алматы тұрғын үй құрылысың тресінде «Құрылыс-монтаж» басқармасында; «Алматы ауырмашина жасау» заводында, «Алматы мақта-мата» комбинатында, «Поршень» заводында, «Тұрмыстык химия» заводында, Гагарин атындағы тігін фабрикасында істейтін жұмысшы жастар еді. Осы және басқа жарияланған фактілерден қозғалыстың негізгі катысушылары да, бастаушылары да, дем берушілері де соған сай негізгі жазаланушылары да қазақ жұмысшы және студент жастары болғандығын аңғару, әрине, мүлдем қиын емес. Қозғалыс күндері Ішкі істер Министрлігі тарапынан айыптылар есебінде ұсталған 2400 адамның 2302 (92%) қазақ, 31 орыс, 13 ұйғыр, 10 татар, 4 қырғыз. Осы күндері Алматыдағы дәрігерлік орындарға тіркеліп, медициналык көмек алғандардың саны 286 адам, олардың 281-і қазақ, ал ауруханаға жатқызылғандардың саны 83 адам, олардың 82-і қазақ (6). Американдық Хельсинки тобының көрсетуіне қарағанда ауруханаға түскен 369 адамның 363-і қазақ, екеуі орыс, басқалары түркімен, шешен, армян, башкұрт (7). Р.Спанованың кітабында сотталғандардың саны бұрын айтылып келгендей 99 емес, 103 адам. Олардың 100-і қазақ, 3-і ұйғыр және дұнған ұлттарының өкілдері. Қозғалысқа қатысқандардың басым бөлігі түрлі әлеуметтік топтардан тұрған республиканың жергілікті қазақ халқы. Бұл жағдай Желтоқсан қозғалысының империялық зорлыққа қарсы ұлт-азаттық сипат алғандығын аңғартады. Осы арада мынадай жағдайды еске алуға тура келеді. Мәскеулік Орталық биліктің шешіміне саналы ашық түрде наразылық көрсетіп, шеруге шығу Қазақстан тарихында 30-шы жылдардың басынан бері болмаған құбылыс (8). Кеңестік билікке қарсы соңғы қарулы бас көтеру 1929-1931 жылдары, яғни қазақ шаруаларының дәстүрлі шаруашылық жүйесін күрт күйретуге бағытталған большевиктер реформасына қарсылық түрінде көрінді. Одан бері жарты ғасырдан астам уакыт, яғни 55 жыл өтті. Бұл өмірде белсенді қоғамдық қызметтегі екі буынның ауысып, үшінші буынның өзін көрсететін мерзімі. 1986 жылғы желтоқсанда алаңға шыққан жастар сол жаңа буынның өкілі болатын. Ал осы ұрпакқа қандай ерекшеліктер тән? Біріншіден, олар 37-38-дің жойқын жаппай репрессиялау саясатын көрмеген, 1939-45 жылдардағы екінші дүниежүзілік аласапыран соғысқа қатынаспаған, соғыстан кейінгі мерзімде қатая түскен тоталитарлык жүйенің идеологиялық ықпалына ұшырағанымен илеуінде біржола жаншылмаған ұрпақ еді. 1970-80-ші жылдары кеңестік тәртіппен саяқ жүріп арпалысқан 37 жастағы Хасен Қожахметовтың өзі де шеруге шыққан жас буынның көш бастар ағасы деуге жарап қалғантын. Екіншіден, ешкандай да күмәнсіз нәрсе сол, бұл жаны таза, рухы биік қазақ әдебиеті мен өнерінің үздік дәстүрінде тәрбиеленген, Мұкағали Мақатаевтың «Реквиемін», өлендерін жатқа білетін, Шәмші Қалдаяқовтың «Қазақстанымын» өзінің ортақ гиміне айналдырған ұрпақ болатын. 1986-ның желтоқсан күндері олар елінің азаттығы үшін ең биік те асқақта қамалды алуға даяр екендігін нақты іс-әрекеттермен дәлелдеп берді. Желтоқсаншылар үстінен жүрген сот істерінің өзектісі Қ.Рысқұлбеков, Т.Тәшенов, Ж.Тайжұманов және Қ.Күзембаев төртеуіне арналған сот процесі екендігі мәлім. Міне осы сот ісіне басынан аяғына шейін қатынасқан Р.Спанова жоғарыда аталған кітабында Қайрат Рысқұлбековтың соттағы ақтық сөзінен үзінді келтіреді. Онда Қайрат: «-Менің бір ғана арманым бар еді. Ол шындықты халқыма ескерту болатын. Менің арымның таза екендігін, адам өлтірмегенімді халық естімей, шынымен «қылмыскер» деп айыптайды-ау деп, қорқушы едім. Қымбатты әке, аяулы анам, қадірлі жұртым, менің ақ екеніме көздерің жеткен болар. Енді міне, қазір атып жіберсе де арманым жоқ. Қазақ халқы үшін құрбандыққа шалған тоқтыларың болайын. Сендер аман болыңдар!» – деп, сөзін абақтыда жазған өлеңімен жалғастырады. Қайраттың өлеңі ойлы, терең әсерлі еді. Ол жөнінде Р.Спанова былайша еске алады: «Ол өлеңді ұзақ оқыған сияқты еді. Әйтеуір, залдың іші өксікке айналып, шынымды айтсам, қазақ милиционерлеріне дейін көздерін сүртіп, уһілап шығып жатты. Қайрат демін ауыр жұтып алады да, өлеңді оқиды, бір шумағын оқып біткенше жұрт тып-тыныш тыңдайды да, мұрындарын қорс-қорс тартып, көз жастарын сүртеді, сосын келесі шумақты оқиды. Сөйтіп бүкіл халық еңіреп, залдың ішінде жыламаған жан қалмады. Тек Грабарник (әрине, ол қазақша түсінбеді) пен Баймұханбетов қана былшиып отырды. Бұл әміршіл-әкімшіл жүйенің үркітіп-қорқыту үшін қайткенде де бір адамға ату жазасын беруі хақ екенін алдын-ала түсінген Қайраттың: «Жарайды, қазақ халқы үшін мен-ақ құрбан болайын. Бірақ, айналайын жұртым, менің адал екенімді, қандықол еместігімді біліңдер! – деген соңғы жан айқайы еді» (9). Идеологиялық аппарат демонстрация басталған 16 желтоқсан күнінен бастап-ақ құзырындағы бұқаралық ақпарат құралдары арқылы орталық алаң мен көше кезіп, қоғамдық тәртіпті бұзушы нашақорлар мен маскүнемдер жөнінде пікір таратып жатты. Бұл пікірді одақтық баспасөз, радио және телевидение іліп алып, лаулатып әлемдік кеңістікке жайды. Бірақ, кеңестік идеологияның құйтыркы әдіс-айласына әбден қанық шет елдердегі қоғамдық пікір кеңестік БАҚ-тың мәліметтеріне сенген жоқ. Сол сияқты идеологиялык аппарат «аңқау » қазақ жұртын да оп-оңай алдай саламын деп ойлады. Оған, әрине, қазақ елі сенген жоқ. Өлім жазасына кесілген Қайрат Рысқұлбековтың да, Мырзағұл Әбдіқұловтың да, түрлі мерзімге кесілген басқа да азаматтардың биік парасатты, отанының мүддесіне шынайы берілген тұлғалы жандар екендігін, сондықтан да олардың нақақтан нақақ отаршыл, зымиян, әділетсіз жүйенің рахымсыз кұрығына іліккендіктерін іштей түсінді де, тынды. Қарапайым халық әділетсіздің жазасын Алладан сұрады.... Желтоқсан қозғалысының негізгі себебіне байланысты да акцентті тура қоятын мезгіл жетті. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Комиссиясы (1990 ж. 19 қаңтарда құрылған) өз қорытындыларында желтоқсан оқиғаларының, негізгі себебін патшалық және кеңестік биліктердің отарлық саясатымен тікелей байланыстырып өте негізгі қорытындыға келді деп айтуға болады. Бұл құжаттың міндетіне орай белгілі дәрежеде жалпы жасалынған тұжырымды дәлелді толықтыра түсудің артықшылығы жоқ сияқты. Кеңестік идеология әйгілі желтоқсан күндерінің артын ала келген құжаттарында, әсіресе Г.В.Колбин өзінің көптеген сөздерінде қозғалыстың негізгі себебін басым түрде қоғамда бұрынғы басшылықтың жіберген қателіктеріне байланысты түрлі әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісіп кетуімен байланыстырды. Жаңа келген бірінші хатшы «Тұрғын үй-90» аталатын бағдарлама жасап Алматының оңтүстік батыс бетінен жаңа ыкшамаудандар құрылысын бастап та кеткен еді. Екінші біреулер қозғалыстың туу себебін тікелей Г.В.Колбиннің Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болып келуімен байланыстырды. Сол тұстағы идеологиялық хатшы З.Камалединов: «Айдап салушы элементтерге жастарды соңынан ерту сәті түсті. Ал олар болса есірткі мен алкогольды қабылдап естерінен танған көрсокыр-ұлтшылдардан тұрған көпшіліктің өзі-тін». Бұл тұжырымдардың бәрі де қозғалыстың шынайы (саяси мазмұнын) бүркемелеп көрсетпей қоюды мақсат тұткан әрекеттер еді. Әрине, қозғалыстың түрлі әлеуметтік және басқа себептері болғандығын, жалпы алғанда оның көптеген қоғамдық алғы шарттары бар күрделі құбылыс екендігін жоққа шығаруға болмас. Дегенмен қозғалыстың ең алдымен, басым түрде саяси сипат алғандығы ақиқат. Оны 17 желтоқсан күні таңертең шеруге шығып, алаңға келген жастардың қолдарына ұстаған ұрандары айғақтайды. Қазақ және орыс тілдерінде жазылған транспоранттарда мынадай талап-тілектер айтылған еді: «Ешқандай да ұлтка ешкандай артыкшылық болмасын!», «Ұлт саясатының лениндік принциптерін сыйлауды талап етеміз!», «Әрбір республикаға – өз көсемі!», «Қазақстан жасасын!». Міне бұл ұран сөздер қозғалыстың әлеуметтік талаптар ауқымынан шығып, айқын саяси сипат алғанын көрсетсе керек. Бұл іс жүзінде 1917 жылы Алаш автономиясы туын көтерген Алаш қозғалысы қайраткерлерінен соң, олардың ізін ала Кеңестік автономияға ұлттык мемлекеттік мазмұн беру мәселесін қойған Тұрар Рысқұлов, Сұлтанбек Қожанұлы, Жалау Мыңбайұлынан соң араға алпыс жыл салып мемлекеттік тәуелсіздік мәселесінің қайта көтеріліп, ашық қойылуы еді. Басқаша айтқанда 1986-ның суық 17 желтоксан күні таң ертең сағат 8-де Қазақстан Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің алдындағы Л.И.Брежнев атындағы алаңға жиналған 200-300 қаралы жастар қазақ елінің 18 ғасырдан бері Ресей имдериясы алдына әлденеше рет қойып, ылғи да тауы шағылып, жеңіліс тауып келе жаткан ең өзекті талап-тілегін тағы да білдірді. Ешқандай да асыра сілтеусіз, бейбіт түрде, үлкен ұстамдылықпен мәдениетті түрде білдірді. Осы арада қысқаша болса да тарихқа экскурс жасауға тура келеді. 18-19 ғасырларда отарлық үстемдікке қарсы мемлекеттік тәуелсіздік үшін азаттық қозғалысты ру-тайпа ақсүйектері, сұлтан-төрелер бастап шықты. XX ғасырдың алғашқы ширегінде азаттық үшін қозғалыстың басына ұлт зиялылары мен жаңа ғана қалыптаса бастаған саяси элита келді, сөйтіп оған жаңа мазмұн және серпін берді. Ал, 1986 жылы желтоқсанда орталық алаңда мемлекеттік мәселесін зиялылар да емес, басқарушы саяси топ та емес жұмысшы және студент жастардың қоюын немен түсіндіруге болады? Қозғалыс күндері, одан кейін, тіптен қазіргі уақытқа шейін де жастарға желтоқсан күндері ашық та нақты қолдау көрсете алмағандығы үшін қоғамдық пікірде ұлт зиялыларын айыптау орын алып келді. Мұндай пікірдің белгілі дәрежеде орынды екендігін мойындау керек. Зиялылар әрқашанда қоғамдық қозғалыста алдыңғы сапта көрінген, халықтың, ұлттың ең кәусәр тілегін білдірген, ұлтына жөн сілтеген. Қарапайым халық, алаңға шыққан жастар осы міндетті өз мойнына алған зиялыларды көргісі келді, оның соңына еруге даяр екендігін әлденеше рет білдірді де. Өкінішке орай ондай биіктен көрінуге даяр зиялылар қауымы жоқ болып шықты. Оқиғалар бұлтартпай осы ащы шындықты алдынан көлденең тартты да отырды. Ондай қолдауды жастарға биліктегі номенклатураның көрсете алмайтындығы бесенеден белгілі-тін. Дәстүрлі қазақ қоғамында ертеден келе жаткан салт бар: ел дағдарысты тұйыққа келіп тірелгенде көпті көрген, көңіліне көпті түйген ел басы ақсақалдар жиналған шаршы топтың алдына шығып, екі жақты бірдей бәтуаға келуге шақырар еді. Дәстүрлі шабысынан көптен бері жаңылысқан XX ғасырдың соңындағы қазақ коғамында ондай ақсақалдар да жоқ болып шыкты. Төсіне еңбек пен майданда алған ордендері мен медальдарын тағып «ал атсаң алдымен мені ат!» деп алаңға келетін ақсақал ағаларымыз жылы үйінен шыкпаған күйде отырып алды. Сөйтіп қалың елі, қазағының «жоғын жоқтап, алаңға шықсам; оның жайсаң жақсыларының қолдауын табамын» деп үміттенген албырт жастар, ең ақыры желтоқсанның қатыгез аязында далада қалып, иығы мен басын кеңес солдатының күрегі мен күрзісіне берді, итіне таланды. Дегенмен, бұл арада мен акцентті өзгерткім келіп отыр, анығырақ айтқанда оны тура қойғанды жөн көріп отырмын. Зиялылар қауымының, оның басым бөлігін құрған қатардағыларының кеңестік жүйеде қарапайым еңбекші халықтан ерекше жағдайы мен құқы болған емес. Жетпіс жыл бойы кеңестік идеологияның тепкісінде болып, қызметінде коммунистік партияның нұсқауларын басшылыққа алып үйренген зиялылардан дағдарысты сәтте дербес жігерлі әрекет күту әділетсіздік болары хақ. Яғни бұл арада мемлекеттікке байланысты сөз алдымен саяси номенклатура жөнінде болуға тиіс. Зиялылар мен саяси басшылық кеңестік жүйе жағдайында өзара байланысы шамалы, бөлек әлеуметтік топтар болғандығы сөзсіз. Мен бұл арада «саяси номенклатура» деген үғымды саналы түрде қолданып отырмын. Кенестік коғамда кәсіби түрде саяси басқару ісімен айналысатын ақсүйектер тобы болған емес. Ондай ерте ме, кеш пе әйтеуір бір ұлттық мүдде мәселесін көтермей қоймайтын әлеуметтік күштің кеңестік билікке керегі де жоқ еді. Сондықтан ол өзіне толық тәуелді, айтқанын бұлжытпай орындап отыратын саяси номенклатураны қалыптастыруға тырысты. Желтоқсан окиғалары СОКП Орталык Комитетінің кадр саясатындағы бұл бағытының дұрыс екендігін. көрсетіп берді. Қазақстандық номенклатура желтоқсан күндері бүтіндей империялық басшылық жағында тұрды. Ол XX ғасырдың 20-шы жылдары Тұрар Рысқұлов пен Сұлтанбек Қожанов бастаған тегеурінді саяси басшылықтан өзгеше, жетекшіл, ұлттық тамыры әлсіреген, дүбәрә құбылыс болатын. Сондықтан да нақақтан күйіп бара жатқан желтоқсан жастарына араша түсу оның қаперіне де келген емес. Желтоқсан күндері кеңестік билік тоталдық сипатын толық жайып салды. Жетпіс жыл бойы өзін еңбекші халықтың билігі ретінде жариялап келген ол алаңға жиналған жұмысшы жастармен байсалды келіссөз жүргізіп, белгілі бір ортақ шешімге келуге тырысқан да жоқ. Халықтың пікірімен санаспайтындығын, оған тобыр деп қарайтындығын көрсетті. Мәскеудегі Политбюро, Бас хатшы өз шешімдерінің жалғыз тура тұжырым екендігіне сенімді болатын. М.С.Горбачев жаңа ғана қызметтен кеткен Д.А.Қонаевтың пәтеріне телефон соғып, жастардың алаңға шығу себебін сұрап, сөзін «Жақсы, біз бәрін анықтаймыз да шара қолданамыз, тәртіп орнатамыз», – деп аяқтайды. Тура осы мағынадағы пікірді осыдан бір сағат бүрын қазақстандық губернатор Г.В.Колбин де айтқан еді (10). Желтоқсан күндері Қазақстандағы саяси билік бүтіндей Мәскеудің, оның жергілікгі өкілі Г.В.Колбиннің қолына көшті. Қазақ халқы бұл күндері шынайы биліктің өзінен мүлдем алыс тұрғанын, ал егер Орталықтың еркіне қарсы шықсаң таптап-жаншуға әзір тұрғанын анық байқады. Билік пен халық арасындағы мұндай алшақтық ертелі-кеш білінбей қоймайтындығы анық, желтоқсан окиғалары бұл үйлесімсіздіктің ара жігін, бетпердесін біржола ашып тастады. Желтоқсан ерлерін соттау барысында билік орындары саналы түрде ескі империялық әдіс-ұлттарды өзара қарсы қою саясатына жол берді. Кек алу саясаты мемлекеттік саясат дәрежесіне көтерілді. Алматыдағы телерадио орталықтың қызметкері, жасақшы Савицкийдің кездейсоқ тиген соққыдан өлімі төңірегінде ең жоғарғы деңгейдегі дау-жанжал көтерілді. Мақсат, әрине, қаза болған Савицкийдің «аяқ асты болған намысын қорғау» емес-тін. Басы Г.В.Колбин болып жанжалды көтерушілер ең кем дегенде мынадай екі мақсатты көздеседі. Біріншіден, Савицкий өлімі төңірегінде дау-жанжал көтере отырып Қазақстандағы және одан тыс жерлердегі елдердің назарын 17-18 желтоқсан күндері билік жендеттерінің қолынан қаза тапқан қазақ жастарының бір адамның өлімінен анағұрлым кең де терең трагедиясын көлеңкеде қалдырып, мүмкін болғанша оның маңызын төмендете түсу еді. Екіншіден, империялық билік орындары өзінің қанды озбырлық әрекетін әлемдік қауымдастық алдында ақтап алу үшін Алматыдағы қозғалысты тар ұлтшыл, мәдениеті төмен азиялық халықтың өркениетті орыстарға қарсы бас көтеруі ретінде көрсетуге тырысты. Савицкийдің өлімін осы максатта пайдалану ойында болды. Үшіншіден, Савицкийдің өлімі үшін қайткен күнде де бір немесе бірнеше қазақ жастарын жазалау арқылы, саяси билік, әрине, елдің, мемлекеттің иесі кім екендігін аңғартып қою да ойында болғандығы даусыз. Р.Спанова аталған кітабында мынадай тұжырым жасайды: «...Шынын айтқанда, бұл жерде тергеушіге де, сотқа да ақиқатты ашудың, ақ пен қараны анықтап дәлелдеудің еш қажеті жоқ еді, олардың мақсаты жоғарыда отырған Колбиннің»: «Жасақшыны өлтірген адамды тездетіп табыңдар!» — деген әмірін орындау болатын. Сондықтан, қайткенде де бір адамның «қылмыскер» болуы шарт еді», – дейді.

Бұл тұжырымға қосылмасқа шарамыз жоқ.

Қазақ жастарын соттау процесі тағы да мынаны байқатты. Кеңестік жазалау жүйесі 1986 жылы өзінің әдіс-айласы және қатыгездігі жағынан өткен ғасырдың 30-шы жылдарындағы ОГПУ, НКВД органдарының қызметін еске салды. Мүмкін бұл аталған мекемелерден асып түскен де шығар. КГБ агентгері қолдарына алаңда және көшелерде түсірілген қазақ жастарының суреттерін алып жоғары және арнаулы орта оқу орындарының кіре беріс есіктерінің алдында тұрды, ешқандай да қымсынбастан ежірейіп өткен адамдардың бәріне, бейнесіне тінте қарады, жатакханаларды тіміскілеп, кезіп жүрді, деканаттарда отырып оқытушыларды шақыртып тергеу жүргізді. Абақтыға түскен ешқандай да кінәсіз жастарға олар жасамаған айыпты мойындату үшін түрлі заңсыз әрекеттерге барды. 30-шы жылдары «халық жауы» ретінде тұтқындалғандарға ОГПУ тергеушілері «Мұнда келген соң сүттен ақ, судан таза болып шыға алмайсың! Адам болса, істі (жазаны) табамыз!», – деген мағынадағы сөздерді айтып ұрып-соғу, қорқыту, үрейді алу, сол арқылы тұтқынға тергеушілердің өздері даярлаған тергеу хаттамасына қол қойдырып алатын. Тура осындай тергеу әдісі 1986-87 жылдары Қайрат Рысқұлбеков пен оның замандастарына да қолданылды. Осы арада Р.Спанованың еңбегінен тағы да бір үзінді келтіруге тура келеді. «–Күннің қайсы, түннің қайсы екенін білмеймін. Ұйқы қысып, кірпігім енді байлана бастағанда «шақыртып жатыр» деп алып кетеді, – дейді Қайрат қатты қынжылып. Сықырлап, сарт-сұрт ашылып-жабылған 5-6 темір есіктен өтіп, тергеушінің бөлмесіне келсем, бес-алтауы жабылып үгіттейді, адамгершілік, азаматтық абыройымды түкке алғысыз етіп сөгеді, «әкеңді тұқымымен құртамыз» деп кіжінеді, тіпті болмаса, есімнен танғанша ұрып, камераға сүйретіп апарып тастайды. Көзімді ашсам, жанымдағы «ағайымның бағанағы сөзін қайталайды («Ағай» деп отырған камераға екінші тұтқын ретінде енгізілген құпия мекеменің тыңшысы еді – Авт.). Әбден қалжырадым. Тіптен жалған өмірден түңілгенім соншалықты, оның үстіне әкемді құртып жіберсе, үйдегі шиеттей балаларды кім асырайды деген ой да бір жағынан мазалап, мұндай қорлықты көргенше өлгенді артық көріп: «Әкеліңдер, жазсам жазайын, бірақ мен адам өлтірген жоқпын, -деп айқайлап жібердім, - деп, сотта басын ұрғылады Қайрат» (11). Міне өзін әлем алдында еңбекші халықтың үкіметі жариялаған кеңестік биліктің әділ сотының сикы осындай-тын. Желтоқсан қозғалысы қазақ елі үшін мемлекеттік тәуелсіздіктен биік құндылықтың болуы мүмкін емес екендігін көрсетіп берді. Ал, осы үш ғасырлық қанды күрестен соң қолымызға тиген мемлекетгік дербестікті сақтап, нығайтуға еліміздің жас өркеннің орны әркашанда ерекше болмақ. Француз еліне Жанна де' Арк, чех еліне Ян Гус, венгр еліне Шандор Петефи қандай қасиетті есім болса, қазақ елі үшін Кайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков те сондай қасиетті. Қайрат 86-ның суық желтоқсанында алаңға шыққан қазақ жастарының жинақы көрінісі, қазақ халқының мәңгі мұқалмас азаттыққа ұмтылысының символдық бейнесі. Президентіміз ылғи да айтып келе жатқан мемлекеттік дербестігімізді сақтаудың келесі сенімді жолы - Қазақстан халықтарының ауызбірлігін, тұтастығын сақтау, сапалы түрде осы саяси бағытка қолдау жасап отыру. Тарихи тәжірибе көрсетіп бергендей, қазақ елі өзінің мемлекеттік тәуелсіздігін атамекендегі басқа да халықтармен туысқандық қатынасын нығайта түсу арқылы ғана сақтай алады. Келесі аса маңызды мәселе – қазақ халкының, оның жастары мен зиялы қауымының саналы, мақсатты түрде көрші түбі бір туыс халықтармен, мемлекеттермен рухани, экономикалық, саяси және мәдени байланыстарды ылғи да жетілдіріп, дамытып отыруға ұмтылысы қалыпты жағдайға айналуға тиіс. Біз ашуақытта төрт жүзге жуық кырғыз жігіттерінің Қордай асуынан бері өте алмай қайтканын, қырғыз жігіті Талайбек Ылаевтың Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Құрмет грамотасын үйінде сақтауға арланып кейін қайтарып бергенін ұмыта алмаймыз. Қазақ еліне желтоқсан қозғалысынан соң адамгершілік қолдауды Еуропа халықтары, атап айтқанда Польша, Венгрия, Чехия, Түркия және Батыс Германия зиялылары да көрсетті. Желтоқсан қозғалысы Қазақстанды жаңа әлемдік кеңестікке алып шықты, Қазақ елі кеңестік идеологияның алдамшы, жалған сипатын түсіне бастады. Осының бәрі империялық зорлық дәуірінін аяқталуға бет алғандығының, азаттық үшін күрестін жаңа мазмұн, сипат ала бастағандығының, оның басына жаңа буынның келгендігінің көрінісі еді.

2.Козыбаев М.К. Казахстана на рубеже веков: размышления и поиски. Кн. 1., А., 2000, с. 238-239.

3.Заключение Комиссии Президиума Верховного Совета, с. 31. 4.Қозғалыс күңдері өте салысымен ресми билік бұл қаруларды даярлаған, ол – шеруге шыққандар деген пікір таратты.

8.Бұл ретте 1954 жылғы Теміртау каласында орын алған жұмысшы жастардың билік орындарымен қақтығысын айткан жөн. Бірақ ол оқиғаның шығуына тұрмыстық қажеттіліктердің негіз болғандығы мәлім. 9.Спанова Р. Біз білетін желтоқсан. А., “Жалын баспасы, 2000, 29-30, 129-169, ж.б.

ХІХ ғасырдың 30-40 жылдарындағы Кене хан бастаған азаттық қозғалыс «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламадан», соң араға ғасыр салып елдің елдігін көрсеткен ұлы оқиға болатын. Соған қарамастан ғылымда бұл тақырыптың жолының ауыр болғандығын аңғару қиын емес. Мәселені зерттеу ісін белгілі үш кезеңге, яғни патшалық билік тұсы, кеңестік билік кезеңі, сондай-ақ мемлекеттің тәуелсіздік алған жылдары деп бөліп алып қарауға болады. 1870 жылы петербургтік «Вестник Европы» журналының бірнеше санында «Бунт киргизского султана Кенесары Касымова (1837 – 1847ж.ж)» деген атпен патша шенеунігі Н.Середаның, ал 1888 жылы Ташкентте Е.Т.Смирновтың кіріспе сөзімен және осы кісінің аударуымен Сұлтан Ахмет Кенесариннің «Кенесары и Садық» атты еңбектері жарық көрді. Аталмыш қозғалысқа қатысты құжаттар жинағын жинап бастыру ісі де осы мезгілде қолға алына бастады. 1908-1915 жылдар аралығын Ташкентте Ресей соғыс істері министрі А.Н. Куропаткиннің тапсыруымен полковник А.Г.Серебренников «Туркестанский край. Сборник материалов для истории его завоевания» деген атпен 14 томдық құжаттар жинағын бастырып шығарды. Осы көптомдықтың алғашқы бес томында Кенесары хан бастаған қозғалысқа қатысты 176 құжат жарық көреді. Егер осы алғашқы кезеңде дайындаған еңбектер болмаса, бұл азаттық қозғалыстың шынайы ғылыми бейнесін жасау бізге қиынға соққан болар еді. Ұлт-азаттық қозғалысы мәселесіне қырын қараған кеңестік билік тұсында Кенесары хан тақырыбын арқау еткен ғылыми зерттеу еңбектері де, көркем шығармалар да қуғынға ұшырады. «Елдігің, бірлігің, игілігің кеткен заманда, етек-жеңін түріп, екіленіп шыққан ерді көксейсің. Қиялай қиқу шыққанда қаңтарыла кететін омыраулы басшыға құштарсың... Ел боламын, сілкінемін десеңдер екі тізгін, бір шылбырды қолына беретін кез келді... Алдыңғының сарқыны осы. Бұдан айырылсаң бойыңды жиғызбайды»,- деп басталатын М.Әуезовтың «Хан Кене» пьесасы театр сахнасына жіберілмеді. Кезінде, яғни ХІХ ғасырда хан Кене бастаған қарсылыққа байланысты билеуші топтың арасында көрінген жарылыс кеңестік дәуірде енді шығармашылықтағы зиялылар арасында байқалды. 1934 жылы Қазақ өлкелік партия комитетінде өткен «Хан Кене» пьесасын талқылау кезінде бәз – біреулер «Хан Кене» идеясы біздің мүддемізге қайшы. Ол қайтадан өңделмесе, пайдасынан зияны басым болмақ», – деп көрсетті. Е.Бекмахановтың 1947 жылғы жарық көрген белгілі еңбегі төңірегінде Қазақстанда өткен толассыз айтыс тартысты былай қойғанда, Мәскеудегі Орталық Комитетте әлденеше рет және КСРО Ғылым академиясы Тарих институтында (1948 ж.ақпан) өткн талқылаулар бүгінгі күн тұрғысынан қарағанда тек Кенесары хан жөніндегі тақырыптың ғана емес, жалпы ұлттық рухтың кіріптар жағдайынан хабар беретін ауыр оқиғалар болатын. Кене ханның көксеген арманы орындалып, азаттық алған соңғы 10 жылда бұл тақырыпқа да, қайсар тұлғаның ұлттық тархымызда алатын орнына да көзқарас түбегейлі өзгеріске ұшырай бастады. Хан Кенеге арналған бұрынғы зерттеулермен қатар академик М.Қ. Қозыбаевтың, профессор Ж.Қасымбаевтың зерттеулері, жаңа құжаттық жинақтар жарық көрді. Жас Астанада, Есілдің бойында өзгерген рухымыз бен мемлекеттік тәуелсіздігіміздің жинақы көрінісі іспетті болған Кене ханның ескерткіші бой көтерді. Тарих танымымызда болып жатқан мұндай өзгерістердің басында Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың өзі тұрғандығын халқымыз жақсы түсінеді деп ойлаймын. Сонымен бірге, Кене хан сияқты ұлы да біртуар тұлғаға, ол бастаған, қозғалысқа арналған зерттеу жұмыстарының деңгейі бүгінгі рухани түлеу жолында тұрған еліміздің өскелең сұранысын қанағаттандыра алмайтындығын мойындауымыз қажет. Кенесары Қасымұлы бастаған қарсылық жөнінде сөйлегенде алдымен оралатын мәселе, әрине, 1837 – 1847 ж.ж. аралығын қамтыған хан әскері мен Ресей әкімшілігі арасындағы қарулы қақтығыстың түп-төркіні, анығырақ айтқанда, құқықтық негізі жөнінде болмақ. Біз де бұл сауалды айналып өте алмаймыз. Мәселе, бұл оқиғаның себеп-салдары біздің хабардар болуымызға ғана саймайды, ол анағұрлым тереңде жатыр, яғни осы және одан кейінгі кезеңдерде де азаттық үшін күрес жолында мерт болған біздің бабаларымыздың төгілген қаны мен көз жасы бізді бұл сауалға неғұрлым дәл де терең жауап беруге міндеттейді. Өйткені «тәуелсіздік» және «азаттық» деген ұғымдар салтанатты жиындар мен ғылыми форумдарда ғана айтылатын әдемі сөздер емес, олар қазақ халқының бүгіні мен болашағын, бітім-болмысын анықтайтын, түрлі замандарда өмір сүрген және сүретін барлық ұрпаққа бірдей ортақ ұғым, адамгершіліктік категория. Бұл сауалға әлі де объективті жауапты біз тек өз тарихи тәжірибемізге ғана емес, сондай-ақ жалпы азаматтық тәжірибеге сүйене отырып, бара аламыз. Ал, әлемдік тәжірибе нені көрсетеді? Ағылшын тарихшысы Эрик Хоббаум 1875 – 1914 ж.ж. аралығын әлем тарихындағы «империялар ғасыры» деп атайды. Ал империалистік мемлекеттердің негізгі белгілерінің бірі өздерінің экономикалық және әскери артықшылықтарын пайдалана отырып, басқа елдері жаулап алып, өздеріне бағындыру болатын. Ресейдің Англия, Германия, Франция сияқты мемлекеттерден ерекшелігі сол, ол бұл процесті олардан ерте, яғни ХV ғасырда-ақ бастап кеткен-тін. Петр І-дің 1721 жылы Ресей империя, өзін император жариялауы белгілі дәрежеде шындыққа айналған фактіге ресми сипат беруі еді. Міне, осы император І Петр Ресей стратегиясындағы Қазақстанның орнын Шығысқа ашылатын, «есік және оның кілті» ретінде белгілеген болса, кейінгі ХІХ және ХХ ғасырларда Қазақстан «Орыс империясы тәжіндегі ең жарық бриллиантқа» айналды. Әсіресе, ХІХ ғасырдың алғашқы жартысында орыс-ағылшын бақталастығы барысында Ресей, Орталық Азия хандықтары мен Қытай ортасында орналасқан Қазақстанның аса зор стратегиялық маңызы айқындала түскен-ді. Ресей патшасы І Николай оның төңірегіндегі шенеуніктері, сондай-ақ Сібірдегі билік басшылары «жаңа басып алған жерлер неғұрлым көп болса, соғұрлым мемлекет те бай бола түседі, соғұрлым алым-салық көп жиналады» деген принципті басшылыққа ала отырып, сонымен бірге жаңа жер мен елдердегі өздеріне қарату арқылы саяси беделдерін өсіре түсіру жағын да ұмытқан емес. Император отбасы жаңа қосылған Солтүстік Кавказ және Қазақстан сияқты әсем де бай жерлерден өз үлесін ала отырып, сонымен бірге өздерінің табиғи құқығын қорғаған имам Шәміл және Кенесары хан сияқты қайсар тұлғаларын және олардың ержүрек серіктерінің сағын сындыру арқылы да өз мүмкіндігі мен күшін танытып, ішкі және сыртқы бақталастарының алдында күмәнді бедел жинауға тырысты. Бұған қосымша, империяның ішкі өмірінде беделі төмен мемлекеттік аппарат, әсіресе, оның жоғарғы буыны абыройды басқа елдердің еркіндігін басып-жаншу арқылы табудан үміттенді. Ал табиғи байлығы мол жаңа жұмақ өлкені халқымен қоса бағындыру аса үлкен шығынды қажет етпейтін еді. Орталық билікпен жұлдызы жараспай келген казактар (казачество) отарлау ісіне білек түре кірісіп, үкіметтің отарланушы халықтың есебінен жасаған қолдау шараларына сүйеніп, өздерін империялық мемлекет пен ұлттың еркін орындаушы күш есебінде көрсетуге тырысты. Ресейдің Қазақстанға, жалпы Түркістан өңіріне енуі тек экономикалық отарлау бағытында ғана емес, сонымен бірге өркениеттік отарлау сипатында жүрді. Ресей өзін барлық жағынан да үстем еуропалық мәдениетті жаңа территория, халықтарға таратушы ретінде сезінді, ал жергілікті халықтың өміріне, әсіресе, оның әдет-ғұрпына, қалыптасқан құқықтық жүйесіне құрметпен қарауға ынталылық танытқан жоқ, тіптен оларға қазақ қоғамының ішіне тереңдеп енуге мүмкіндік бермейтін кедергі есебінде қарады. Орыс зерттеушілерінің пікіріне илансақ, ресейлік басқарушы элита мұндай позицияны тіптен өзінің ішкі өмірін реттеу ісінде де ұстанған. Белгілі орыс философы Н.Я. Данилевский «Россия и Европа» атты еңбегінде орыс өмірі Еуропаға еліктеушілікке толы екендігін айтып: «2. Заимствование разных иностранных учреждений и пересадка их на русскую почву с мыслью, что хорошее в одном месте должно быть и везде хорошо. 3.Взгляд как на внутренние, так и внешние отношения и вопросы русской жизни с иностранной, европейской точки зрения; рассматривания их в европейские очки... причем нередко то, что должно быть нам казаться окруженным лучами самого блистательного света, является совершенным мраком и темнотою, и наоборот», – деп жазды. Қазақ қоғамының өміріне де байланысты шамамен осындай бағыт-бағдар ұстанған орыс билеуші тобы реформалық шараларын жүргізе отырып, мынандай түсінікте болды: саяси кіріптарлыққа ұшыраған халықтың дәстүрлі басқару және құқық жүйесін қалай болғанда да ысырып тастап, оның орнына отарлаушыға қолайлы басқару және құқық жүйесін енгізбей, отарлау процесі баянды бола алмақ емес. 1822 жылы Орта жүзде, ал 1824 жылы Кіші жүзде енгізілген ережелер, олардың артын ала қазақ жерінде ашылған ресейлік басқару мекемелері – округтік және шекаралық, олармен қатар әскери бекіністердің түсуі – міне, осы шаралардың бәрі қазақ қоғамына еніп келе жатқан түбегейлі өркениеттік өзгерістердің көрінісі болатын. Міне, осы тұрғыдан алғанда Кенесары заманында және оның артын ала Қазақстан мен Батыс Түркістан көлемінде екі өркениеттің, яғни жергілікті мұсылмандық – түркілік және православиялық – славяндық мәдениеттердің өзара тоғысу процесі жүргендігін, ал бұл жолығысуда мемлекеттік билік тарапынан теперіш көрген жергілікті мәдениет өрісінің тарыла түскендігін байқаймыз. Кенесары хан бастаған қарулы қарсылық сөзсіз осы Ресей тарапынан жасалған отарлық, өркениеттік басшылыққа берілген табиғи жауап болатын. Егер бұл қарсылықты жалпы империялық, географиялық және мерзімдік кеңістікте алар болсақ, онда Кене хан қозғалысы, әрине, кезінде, яғни, XV-XVІІІ ғасырларда болып өткен Сібірдегі Көшім хан, Татарстандағы Сүйімбике, Башқұртстандағы Батырша және Салауат Юлаев бастаған қарсылықтардың қисынды жалғасы ретінде қабылдануға толық құқылы. Бірақ, әрине, Сүйімбике мен Батырша заманындағы Ресеймен, Кене хан заманындағы Ресейдің тәжірибесі мен мүмкіндігін салыстыруға келмейтіндігі өзінен-өзі түсінікті болса керек. Тіптен қазақ қоғамы ауқымында мерзімдік тұрғыдан алғанда да Кене хан қозғалысының толық негізді құбылыс екендігіне жеңіл көз жеткізе аламыз. XVІІІ ғасырдағы Абылай хан тұсында енді ғана қалыптаса бастаған орыс-қазақ қатынасы ХІХ ғасырдығң 30-40 жылдары түбегейлі өзгеріске ұшырап үлгерген - ді. Бұл ара қатынастың Абылай заманындағы ерекшелігін Бұқар жыраудың ханға арнаған толғауында:

Сөйлетпей ұрар ұртына, – деген мазмұндағы болжау айтады. Бұқар көрген заманда отаршылдық саясат тек төбесін ғана көрсеткені болмаса, бет әлпетін әлі толық таныта қойған жоқтын. Сондықтан да жыраудың толғауында дәл басып, дәлелді кесіп айтудан гөрі тұспалдап айту басымырақ. Кенесары заманында, яғни ХІХ ғасырдың 20-30 жылдары Ресейдің отарлық шаралары толық бой көрсетіп, елдің еңсесін басқан нақты өмірлік фактіге айналған еді. Бұл жағдайды Шортанбай ақын:

Маңдайында соры бар, – деген жолдар арқылы білдірді. Қазақ сахараның кемел ойшылының өз заманына байланысты жасаған бұл тұжырымымен келіспеске лажың жоқ. Кенесары хан Ресей патшасына жолдаған алғашқы хаттарының бірінде императорды атасы Абылай хан заманында екі ел арасында орын алған бейбіт қатынасқа және шекара есебінде қабылданған межеге қайта оралуға шақырды. «...Сіздің арғы бабаларыңыз, ал бізде менің атам Абылай патшалық құрған уақытта, – деп жазды ол император І Николайға, – халық бейбіт және тыныш жағдайда өмір сүрді, оны ешкім бұзған емес. Екі жақ та өзара сауда жасады; біздің жұртымызға ешқандай да салық салынған жоқ. Ал одан кейінгі мезгілде бәрі өзгерді, біздің халқымыздан салық жинала бастады, оған басқа да түрлі таршылықтар жасалынды. Бұрынғы жасалынған бейбіт келісімді бұзып Сіздің төменгі қарауыңыздағы басшыларыңыз бүкіл қазақ халқы Ресей бодандығына қарады деп жалған көрсетті, соның салдарынан менің Абылай атама қарасты жерлерде сегіз дуан орнады. Бұл біздің халқымыз үшін өте қайғылы жағдай, әсіресе оған салықтың салынуы өкінішті-ақ. Сондықтан да біздің бүтін қазақ халқымыз таршылық көрмей, тыныш рахатты өмір сүрсе екен деп, ұлы мәртебелім, Сізге өтініш айтуға өзімді бақытты санап, біздің халқымызды сол бұрынғы күйінде қалдырып, даламызда орналасқан сегіз округтік дуандар мен өзге де мекемелеріңізді жоюыңызды сұраймын». Келесі Батыс Сібір генерал-губернаторына жолданған хатында ол «... менің тілегім екі иелік халқының тыныш өмір сүргені, ал Сіз болсаңыз мені бодандығыңыздағы жұртты иемденесің деп айыптағыңыз бар. Мен болсам керісінше Сіз менің атам Абылай ханға тиесілі жерлерде округтік дуандар орнатып, қазақ халқынан салық жинайсыз деймін. Демек, Сіз бізді тықсырып отырсыз, соған біз наламыз және Сіздің билігіңізде салық төлеп өмір сүргіміз келмейді. Мәселен, егер Ресейді өзге патшалық басқарса қандай күйде болар едіңіз, олай болса Сіз де бір сәт біздің жағдайға еніп көріңіз», – деп көрсетті. Зерттеу жұмыстарында Кене хан қозғалысына қатысты толық ашылмаған бұлыңғыр бір мәселе бар. Ол Кенесары ханның біраз жұртты зорлықпен өзімен бірге алып жүргендігіне және көтерілісті қолдамаған ауылдарды шапқанына байланысты. Көтеріліс барысында өңірде орын алған мұндай оқиғаларға қандай баға беруге болады? Біріншіден, бұл мәселеге қатысты тұжырымды мүмкін болғанша сол заманға тиесілі ұғым-түсінік арнасында, сондай-ақ отарлаушы жақ пен оған қарсылық көрсетушілер арасындағы егестің ушығуы барысында қалыптасқан нақты жағдайды есепке ала отырып жасаған жөн. Кене хан өз уақытында қазақ халқының басым бөлігі мойындаған Абылай ханның тікелей немересі ретінде орыс патшасының хандық билікті жойып (1822 жылғы ереже), округтік приказ сияқты басқару жүйесін енгізуге ашық қарсылық көрсетуге өзін құқылы санады. Патшадан приказдық билікті жойып, қазақтардан алым-салық жинауды тоқтатып, Абылай хан заманындағы екеуара шекараны мойындауды сұрады. Егер қазіргі тілмен айтар болсақ, бұл Абылай хан мұрагерінің патшалық әкімшіліктен ұлттың территориялық тұтастығы мен мемлекеттік тәуелсіздігін сыйлауды талап етудің өзі болатын. Ал қайраткер тұлға көтеретін бұдан үлкен жүктің болуы мүмкін бе? Біздің түсінігімізше, мүмкін емес. Абылай хан заманынан кейін 20-шы ғасырдың бас кезіндегі Алаш қозғалысына дейінгі кезеңде ұлттың мемлекеттік мәселесін мұндай биік дәрежеде қойып, ол үшін өз ғұмырын арнаған дара тұлға Кенесары Қасымұлы және оның сарбаздары екендігін мойындайтын уақыт келді. Кезінде кеңестік тарихнама Ресей үкіметіне Қазақстандағы хандық билікті жою құқын бере отырып, ал қазақ қоғамының мемлекеттігін қорғау құқын мойындамай, өзінің империалистік басқыншылықты қолдау жолына түскендігін аңғармай қалды. Екіншіден, бытыраңқы,өзінің күнделікті тіршілігіне мықтап байлаулы, үлкен саясаттан алыс жатқан қарапайым халықты жалпыұлттық қарсылыққа күшпен тарту тек Кене хан қозғалысына ғана тән құбылыс емес. Осы мазмұндағы көріністерді, мәселен Солтүстік Кавказдағы Шәміл бастаған қозғалыстан да байқаймыз. Шәміл көтерілісін зерттеушілердің бірі В.Дегоев «Иман Шамиль: пророк, властитель, воин» (М., 2001) атты еңбегінде: «разумеется, Шамиль предпочел бы подчинить себе горские массы бескровным путем, и он охотно пользовался этим способом там, где позволяли обстоятельства. Но в большинстве случаев приходилось действовать силой или угрозой ее применения. Часто Шамиль напоминал скорее завоевателя, чем властителя. Наиболее строптивые аулы, отказывавшиеся принимать шариат и признавать власть имама, наказывались самым жестоким образом и, в конце концов, приводились к покорности... С одной стороны, репрессии утверждали господство Шамиля, с другой – кормили его воинов, главных исполнителей воли имама, которым требовались хотя бы минимальные экономические стимулы». Он жылға созылған егес барысында Кене хан мен патша әкімшілігі арасында қазақ бұқарасына ықпал үшін тынымсыз күрес жүрді. Кене хан Батыс Сібір генерал-губернаторына жолдаған хатында: «...Мен, әрине өз жағыма Баянауыл, Қарқаралы және Ақмоладағы өз халқымның біразын алдым, алда әлі де халқымызды өз жағыма тартпақ ниетім бар», – деп ашық мәлімдеді. Міне осы мақсатқа жету жолында қарсылық жетекшісінің тізесінің жеке ауыл, ірі сұлтан мен байларға батқаны рас. Бұл репрессиялық шараларға бара отырып, Кенесары Қасымұлы бүкіл қазақ қоғамын өзіне бағындыруға, ал отаршыл әкімшілік жағында болған немесе өзін қолдағысы келмеген жеке сұлтандарды жазалауға барды, сол арқылы қоғамды ортақ мүддеге жұмылдырудан үміттенді. Кенесары Қасымұлы бастаған қарсылықтың қазақ тарихындағы басқа да қарсылықтар арасында өзіне тиесілі орны қандай? К.Қасымұлы бастаған жалпыұлттық қозғалысты бүгін біз мүмкін болғанша жаңа теориялық және методологиялық негізде оның шынайы мазмұнына, табиғатына лайық дәрежеде талдауға алып, осы аса маңызды тарихи құбылыстан туындайтын тарих сабақтарын екшеп, оларды түрлі деңгейдегі оқулықтар мен оқу құралдарына енгізуіміз қажет. Міне, осы тұрғыдан келгенде, мынадай тұжырымдарға назар аударуды жөн көреміз. Біріншіден, геосаяси және мерзімдік тұрғыдан алғанда Кенесары Қасымұлы бастаған ұлттық қарсылықтың алғашқы көрінісі болатын. Бұл пікірді қуаттайтын құжаттық материалдар аз емес. Солардың бірін өз қызметін 1917 жылғы революциялық өзгерістерге дейін-ақ бастаған қырғыз тарихшы ғалымы Белек Солтоноев «Қызыл қырғыз тарихы» атты екі кітаптан тұратын еңбегінде келтіреді. Кенесары хан 1846 жылы ерте көктемде Жетісу жеріне келген бетте «қырғыздармен өзара елдесейік деген ниетпен... қырғыздың басшы адамдары Жангарач, Жантай, Тыналы, Төрегелді деген кісілеріне елші жіберген. Сонда жіберген елшінің аталған кісілерге айтқаны: «Орыс деген көп ел, беттескен жауын талқандап жеңіп, қаптаған селдей болып, Еділ – Жайықты кешіп, Оралдан өтіп, Сарыарқада сыңсып жатқан қалын қазақты алып, Ертістен шыға Ілеге жақындап қалды. Әлі-ақ Алатау, Іле, Шу бойларына ат қояды. Арыны өте қатты, әскері өте мол, қырғыз-қазақ ежелден ел шетінде, жау бетінде ылғи да бір едік, жақсылық-жамандығымыз, қуаныш-сүйінішіміз ортақ, мал-жанымыз аралас ел едік. Жауға қарсы бірге қамданайық! Қазақ-қырғыз бір болсақ, Ташкент, Қоқан, Самарқан біздің ығымыздан көп алыс кетпейді, мен елшімін, ханымның бұйрығын айттым, егер де бірікпесеңдер сендерге көп күш түсер. Кене ханның тапсырғаны осы сөз». Бұл бізге мәлім орыс тіліндегі құжаттарда кездеспейтін дерек. Соған қарағанда Б.Солтоноев оны қырғыз халқының арасында сақталып келген, тіптен елші сөзін өз құлағымен естіген кісілерден алуы да толық ықтимал. Қалай болғанда да дерек арқылы Кенесары Қасымұлының жаңа заманда жаңа саяси жағдайда өзінен бұрынғы Есім, Тәуке сияқты қазақ хандарының жалпытүркістандық бірлік үшін күрес дәстүрін жалғастырушы қайраткер ретінде көрінеді. ҚР Президенті Н.Назарбаев осыдан бірнеше күн бұрын Өзбекстан Республикасымен аралығы мемлекеттік шекара туралы шарт пен Мәңгілік достық туралы шарттың орындалу барысы туралы бірлескен Декларацияға қол қою рәсімінде Орталық Азия кеңестігіндегі түбі бір туыс халықтардың болашағы олардың тарихи қойнауынан тамыр алатын өзара тиімді достық қатынасты нығайта түсуге тәуелді екеніне баса көңіл аударды. Дәстүр жалғасын көреміз. Келесі екінші тұжырым: К.Қасымұлы бастаған қозғалыстың негізгі өзегі – мемлекеттік мәселесі. Бұл қарсылықтың өзінен бұрынғы және тұстас басқа көтерілістерден (мәселен, Ж.Тіленшіұлы, Ж. Нұрмұхамедұлы бастаған) айырмашылығы да оның осы қырынан анық байқалып тұр. Әрине, қазақ азаттық қозғалысының басқа көсемдері ұлттық мемлекеттің маңызын түсінбеді деп айтуға ауыз бармайды, дегенмен Кене хан Ресей империясының қазақ жері мен қоғамына қатысты отаршылдық пиғылын терең әрі дәл түсіне отырып, оған мемлекеттік тәуелсіздік мәселесін қарсы қойды және бұл мақсатқа бүкіл қазақ халқын жұмылдыруға күш салды. Алдымен, Солтүстік және Орталық Қазақстан бастау алған қарсылық Торғай мен Ырғыз өңірлерінде жалғасын тапты, ең соңында ол Оңтүстік Қазақстан және Жетісу жеріне жетіп, бүкіл қазақ даласын құшағына алды. Патшалық әкімшілік К.Қасымов қарсылығын өзінің қазақ даласындағы, жалпы Орталық Азиядағы түпкілікті мүддесіне төнген үлкен қауіп ретінде қабылдады. Қазақ жерінде жаңа мемлекеттілік құрылымының өмірге келуі, әрине, Ресейдің бұл аймақтағы жоспарын белгісіз мерзімге кейінге шегеретін еді. Ресейлік әскери тарихшы В.А. Потто қозғалыстың зор мүмкіндігіне тоқтала келіп «...Востание принило тот опасный характер единодушного и общего востания, с которым справится-было уже нелегко; тем более, что во главе мятежа состояла буйная, но даровитая и в высшей степени энергичная личность», – деп жазды. Келесі үшінші тұжырым: Кенесары Қасымұлы біз еліміздің өткен жолында өз басынан өткізген тарихи тәжірбиесі тұрғысынан қарағанымыз жөн. Ал бұл тәжірбенің ұлттық қиялды тербететін тәтті тұстарымен бірге, жан түршігерлік ауыр беттері мен тараулары да бар болғандығын мойындауымыз керек. Кене хан бастаған қозғалыстың түпкі мақсаты мен бүкіл идеясын қарапайым халық жаңылыспай тура түсінді, бірақ оны пәрменді қолдауға қоғамның дамыған шаруашылығы да, әскери күш те жоқ болатын. Ал қарсылық көрсетіп атқа қонған қалың жұрттың алдында Ресей империясының еуропалық дәрежедегі экономикасы мен жақсы қаруланған әскері, сондай-ақ жетілген идеологиялық мемлекеттік ақпарат тұрды. Империялық орталық билік Кенесары ханмен шиеленісті күрес барысында дүлей күшпен қатар түрлі әдіс-айлаларын да іске қосты. Ол өзінің жергілікті халық алдында қажет жерінде қамқоршы, оны ішкі және сыртқы беріксіздіктен сақтаушы күш ретінде көрсете білді. Мұндай стратегиялық әдіс – ұстамға Ресейдің мүмкіндігі де жеткілікті болатын. Оның осындай айлаларының бірі өзін жақтап тұрмыс жағдайын жөндегісі келгендерге түрлі сый-сияпат көрсету, шен-шекпен беру болса, ал айтқанына көніп айдауына жүргісі келмегендерді аяусыз жазалау, қуғын-сүргінге салу болды. Идеологиялық аппарат тура осы тарихи мезгілде кейін кең қолданған айласын сыннан өткізді. Ол қалың жұртқа Кене ханды жау етіп көрсеткен еді. Мұндай саясат әрекет етті. Қазақ саяси басқарушы тобы Ресей билігін қолдаушы немесе оған қарсы тұрған оппозиция болып жарылды. Ал Кенесары бастаған қозғалыс тұсында халықтың саяси кемелділігінің әлі де болса жетімсіздігі, оның сенгіштігі, өзініңм түпкілікті мүддесін тануға және оны білек түрініп қорғауға ешқандайда даярлығының жоқтығы анық байқалды. Кене хан мен оның серіктестерінің шексіз трагедиясы да осы жағдайдан туындайды. Кене хан өз заманы мен ортасының оқ бойы озық тұрғанымен, өзі туған ортаның шешімі тымкүрделі қайшылықтарына тұншықты, басқаша айтқанда, Кене хандай биік тұлғаның жеңілісі рулық мүддеден озып, ұлттық мүддеге жете алмаған халықтың мұддесі болатын. Кене хан қарсылығы берген тарихи сабақтардың бірі мынау: мемлекеттілік Жаратушы Иеміздің белгілі бір ұлтқа мәңгілікке бере салған еншісі емес. Мемлекеттік тәуелсіздікке табанды және айлалы күрес жүргізе алған жетсе, ал оны баянды ету тер төгіп, мақсатты еңбек ете білгеннің үлесіне тиері хақ. Сондай-ақ мемлекеттілік басқаның даяр озық үлгілерін ұлттық негізге алып келіп қондыра салу емес, ұлттық құндылықттарды өзгенің озық қонымды тәжірибесімен байыту болса керек. Ал Кене хан мен оның ержүрек серіктерінің империялық дүлей күшке қасқайып қарсы тұрғандағы ең биік мұраты да күштінің қанжығасында олжа болып кете бармай, сан ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық бітім-болмысты сақтап, кейінгі ұрпақтарға аманатқа қалдыру болғандығы ақиқат. Осы тақырыпқа қатысты тағы да бір мәселеге соқпай өте шығу ағаттық болар еді. Ол қайсы бір жарияланымдарда бой көрсетіп қалатын Сыпатай батыр мен Рүстем сұлтанның «сатқындығы» жөнінде. Бұл тұжырымның ешқандай да негізсіз екенін айғақтайтын мынандай қисындарға назар аударған жөн деп білем. Біріншіден, туыс және көрші қырғыз халқымен ортақ жауларға одақ құру ниетінде болған Кене ханның бұл саясаты жиі өзгеріске ұшырап, бейбіт ауылдарды тонау оларды арзан олжа көзіне айналдыру әрекетіне ұласып отырды. Бұл Кене хан қозғалысының соңғы кезінде терең дағдарысқа келіп тірелгендігінің көрінісі болатын. Көңіл аударарлық жағдай мынау Кене ханның өзі белгілі жағдайда тақуа (аскет) адам болған. Артынан қалған ұрпағына дүние-мүлік қалдырмаған. Ал тапқан мал және басқа олжасын, негізінен, соңынан ерген серіктері мен әскерін күтуге жұмсаған. Тарихи деректерде оның бір мәрте қырғыз ауылдарын шапқаннан түскен олжаны әскеріне, енді ғана қосылған дулат қосындарына үлестіруге тырысқандығы айтылады. Бұл жаңа келген жігіттерді өз ықпалында неғұрлым ұзағырақ ұстауға үшін әрекеттің көрінісі болатын. Бірақ бұл, әрине, бар болғаны төңірегіндегі аз ғана топты болар-болмас мезгілге ұстап тұруға мүмкіндік беретін өткінші сипатта әрекет еді. Ұзын саны 20 мыңға дейін жетіп отырған қолды ылғи да олжа алған табыспен асырау, әрине, мүмкін емес-тін. Мұндай әрекеттің шегі болатындығы өзінен-өзі түсінікті. Бұл айтылғандарға қосымша, Кене хан қолының қатарында күнделікті үйреншікті тіршілігін, отбасы қасындағы бейбіт еңбегін тастап, қозғалысқа келуге мәжбүр болғандар да аз емес-тін. Кекілік Сеңгірдегі қайғылы түнде Кене ханды тастап кетушілердің қатарын толтырғандар да осылар еді. Кене хан қолына Рүстем сұлтанмен бірге қосылған Сыпатай батыр өзінің күрделі де қайшылықты жағдайға тап болғанын аңғармауы мүмкін емес еді. Өйткені батырдың жеке басының іргедегі аралас-қоралас қырғыз халқының бітпес жауына айналуға ешқандай негіз жоқ-тын. Осы қисынды дәл басқан қырғыз манапы оған «Арқадан келген қонағың Кенесары хан бүгін бізбен соғысып ертен-ақ еліне қайтар, сонда Алланың еркімен мәңгі көршілігіміз бар біз бір-біріміздің бетімізге қалай қараймыз», – деп кісі салады. Бұл жағдай Сыпатайдың күдігін тереңдете түскендігі сөзсіз. Сондай-ақ Кенесарының қырғыз жерінде опат болуын Рүстем мен Сыпатайдың хан қолынан бөлініп кетулерімен байланыстыру сананың сарқыншағында қоздыру әрекетінен басқа ештеңе де емес. Өйткені Кене хан қырғыз қолдарынан үстем түскеннің өзінде де Ресей секілді қуатты империяның Орталық Азияға тереңдеп енуін тоқтата алатын күшке айналуы екі талай нәрсе болатын. Экономикалық даму жолында тұрған еуропалық мемлекеттердің артта қалған елдерді өзара бөліске сала бастауы сол тарихи кезеңдегі халықаралық қатынастың негізгі белгілерінің бірі еді. Қорыта айтқанда, жасындай жарқылдап өткен Кене хан бастаған 1837-1847 ж.ж. аралығындағы жалпыұлттық қарсылық бүгінгі мемлекеттілік тәуелсіздігіміз бен ұлттық жаңғыруымызға жетер жолдағы ешуақытта өз маңызын жоғалтпайтын тарихи кезең. Ал Кене хан әрқашанда Отанға қызмет етудің биік үлгісі болып қала бермек.

«Көшпенділер». Фильмнің аты осылай аталады. Олай болса, бұл жинақты ат Рустам Ибрагимбеков (сценарий авторы) қазақ пен қалмақтардың XVІІІ ғасырдағы тарихи өмірінде орын алған оқиғаларды негізге ала отырып, көшпенділер өркениетін киноөнер тілімен баяндауды мақсат тұтқан. Бұл, әрине, аз шаруа, аз міндет емес. Анығырақ айтқанда, аталмыш фильмнің міндеті – бүтін халықаралық кеңістікке дербес мемлекет ретінде құлаш ұрған Қазақстанның кеше ғана артта қалған көшпелі өмір панорамасын жайып салу арқылы еліміз жөнінде әлемдік кеңістікке мүмкіндігінше жағымды пікір (реноме, репутация) қалыптастыру. Сөзсіз, абыройлы, зор міндет. Ал, енді сценарийде осы міндет қандай дәрежеде шешімін тапқан? Фильмнің концепциясы жөнінде. Классикалық үлгідегі көшпенділер өмірі тарих қойнауына кеткен шындық. Енді ол қайтып келмейді. Өткен тарихымыздағы осы кезең жөнінде шынайы және байсалды көзқарас қалыптастыратын уақыт енді ғана келді. Ондай мүмкіндік бізде бұрын болған емес. Өйткені, көшпенділер өмірін талдауға немесе көрсетуге келгенде, зерттеуші ғалымдар, өнер адамдары еуроцентристік талдау әдістеріне, көзқарасқа басымдылық берді, мәселені ашуға еуропалық өлшеммен келді. Көшпелілер әлемінің Атилла, Шынғыс хан сияқты белгілі тұлғалары қызметінің тек бір қырын, яғни жауынгершілік қызметін ғана алып, оларды «Жаратушының қаһарына, қамшысына» теңеді. Әлемдік тарихтың көшпенділер үстемдік құрған кезеңінің артта қалғанына да біраз уақыт өтті. Батысқа да, Шығысқа да енді көшпенділерден қауіп жоқ. Ұлы деревня ақыны Сергей Есенин айтқандай, «темір арғымақтың тірі тұлпарды» жеңгені баяғыда-ақ шындыққа айналған. Ғылым мен өнерде отырықшы мәдениетті көшпелілер әлеміне қарсы қою, сол ортағасырлық текетірестің жаңғырығы болса керек. Енді, міне, әлемдік өркендеуде мүлдем жаңа кезең қалыптасып келеді. Олай болса, кешегі көшпенділер құрған қоғамдық, әлеуметтік жүйеге, мәдени, рухани құндылықтарға бүгінгі көзқарас қандай болуы керек? Бұл сұрауға негізгі де нанымды, әрі концептуалды жауапты кешегі көшпенділердің ұрпағы – біз беруіміз керек. Бұл арада мынандай бір мәселенің басы ашық. Мақсат – көшпенділер өмірін құбылыс ретінде дәріптеу емес. Көшпенділер өмірі оған мұқтаж да емес. Мәселе – көшпенділер өмірін тұтас бір өркениеттік құбылыс ретінде қабылдап, оны ғылым және өнер тілімен түсіндіре білуде. Бүгінгі біздің сол тарих қойнауындағы әлемнің сыр сандығын ашып, ішкі тылсым сырын оқуға даярлығымыз, қарым-қабілетіміз жетеді ме? Гәп сонда! Кино – сөзсіз ұлы өнер. Оның тек өзіне тән тарихи шындықты айту, жеткізу құралдары бар. Сонымен бірге, кино да біз сияқты жұмыр басты пенделер үшін түсіріледі. Олай болса, фильм жасаушылар мен түсірілген фильмді көрушілер арасында өзара тоғысатын, ұғыныса алатын соқпақтар мен көпірлерде болуы керек қой! Ал, осы екі жақты жалғастырып жатқан соқпақтар мен көпірлердің жиынтығын шартты түрде концепция атауымызға болады. «Көшпенділер» фильмі сценариін оқып отырып, біз ондай өзекті жіпті, көшпенділер өмірін көрерменнің көкірегіне орнықтырар тұжырымдар жүйесін таба алмадық. Иә, рас, Р.Ибрагимовтің сценарийінде көшпенділер қоршаған орта, табиғат-анамен жарасымдылықта өмір сүре білді деген ойға меңзейтін көріністер бар. Бірер мысал, Фильм көпті көрген салт атты қыр адамының елікті алуға шүйілген қыранды өткір жанарымен қайтарып тастауымен басталды. Әлгі салт атты түз тағыларының екеуін бірдей түсініп, елікке пана болды, ал, меселі қайтқан қыранды басынан сипап жұбатып, көгіне көтереді. Фильмде Қобыландыға тұлпар баптаған Құртқаның бейнесі «айлы құлынды» (лунный малыш) өсірген Гаухар арқылы берілген. Осы сияқты суреттер мен образдар кездеседі, бар. Бірақ, бұл үзік-үзік сюжет, үстірт образдар біздің рухани әлемімізге классикалық эпос, Ақан серінің «Құлагері», М. Әуезовтың «Абай жолы» арқылы енге, тіптен үлкендеріміз шет жағасын көзімен көріп, жанымен сезінген көшпенділер қоғамының болмысы жөнінде нанымды түсінік бере алады деп айту қиын. Фильмде әлгі аталған туындылар деңгейінде болмаса да, соларға жақын, соларды еске алатын суреттер мен көрініс жоқтың қасы. Біздің түсінігімізше, автор таңдап алған тақырып пен сценарийдің мазмұны арасында өзара үйлесімділік болғаны жөн. Өкінішке қарай біріншіден, сценарий тақырыбы мен мазмұны арасында алшақтық бар. Фильмге өзек болған тақырып қазақ және жоңғар соғысы. Тағы да бұл соғыстың XVІІІ ғасырлардың 20-50 жылдарына тұс келетін кезеңі. Басқаша айтқанда, хронологиялық тұрғыдан нақты мезгіл. Соған сәйкес, сценарий нақты оқиғаларға қатынасқан тұлғалардың қимыл-әрекетіне байлаулы. Автордың осы тарихи сюжетпен бір мезгілде кең тынысты көшпенділер өркениетін көрсету мүмкіндігі тым шектеулі. Оның үстіне, бұл тарихи мезгіл көшпенділер қоғамының өз мүмкіндігін әлі де болса толық тауыса қоймаған кезеңі. Сондай-ақ, екіншіден, егер автор көшпенділер өркениетінің ерекшелігін олардың өзара қарулы қақтығыс сәті (бұл арада қазақ және жоңғар қалмақ соғысы) арқылы ашу ниетінде тұрса, ондай пікірді қолдау қателікке ұрындырған болар еді. Өйткені, көшпенділер өзара тек қақтығыс жағдайында ғана өмір сүрген жоқ. Олардың арасында бейбіт қатынас, өзара түсінушілік пен сыйластық та болған. Тарихи мезгіл жөнінде. Түсірілмекші фильм мейлі, көркем шығарма-ақ болсын. Дегенмен, оның тарихи шындықтан алыс кетпегені жөн. Біздің түсінігімізше, ол жоқ дегенде ең негізгі мәселелерде тарихи арнаға неғұрлым жақын болса, соғұрлым тартымды шықпақ. Ал, XVІІІ ғасырлардағы, анығырақ, «Ақтабан шұбырынды» кезеңіндегі қазақ шындығы, оның ішкі драмасы, ешқандай да әсірелеусіз, бір емес, бірнеше сериялы көркем фильмге сюжет болуға лайық. Осы орайда, сценарий авторына, мәселен, мынандай оқиғалар ағымын ескеру қажет еді. 1723 жылға шейін экономикалық және әлеуметтік даму деңгейлерге шамалас қазақ және қалмақ қандықтары арасындағы тепе-теңдік кенеттен бұзылып, үстемдік неге қалмақ жағына ауды? Оның басты себебі қалмақ әскерінің қару сапасында еді. Қалмақ хандары Сыбан Рабдан мен Галдан Церен Цин империясы және қазақ хандығымен текетірес барысында көрегендік танытып, мылтық жасау және зеңбірек құю ісіне баса көңіл аударады. Міне осы екі жоңғар билеушілерінің тұсында қалмақ әскеріне мылтық құю және жасау ісімен Зеленовский, Иван Бильдега, И. Сорокин сияқты даярлығы бар мамандар және басқа есімдері беймәлім жүзге жуық орыс тұтқындары, сондай-ақ, мыңға жуық темір ұсталар айналысқан (И.Я.Златкин. история джунгарского ханства.1635-1758. М., 1983, стр. 219 - 240). Ал, белгілі швед офицері ренат қалмақ әскеріне түрлі көлемдегі 40-қа жуық зеңбірек құйып береді (Сонда, 238-б.). Басқаша айтқанда, XVІІІ ғасырдың 20-40 жылдарындағы қазақ және қалмақ сияқты халықтардың өмірі мен олардың өзара қатынасына ортағасырлық ұғым-түсініктердің, дүниетанымының күлін көкке ұшыраған еуропалық қару мен мүдделер келіп жеткен болатын. Яғни, ортағасырлық классикалық көшпелі тіршіліктің ұясындағы қазақ және ойрат халықтарының өмірі де бұл кезде астаң-кестең күйді басынан кешіріп, өз ошағында да, халықаралық кеңістікте де мүлдем жаңа сапаға ойыса бастаған-тын. Оған бұл халықтардың осы мезгілден былайғы тағдыры куә. XVІІІ ғасырдың 50-жылдарының соңына қарай жоңғар хандығы тарих сахнасына кетті, ал, осы жүзжылдықтың 30-жылдарынан бастап қазақ қоғамы орыс империясының иіріміне тартылып, дербестігінен айырылды. Қорыта айтқанда, сценарий сюжетіне негіз болған аталған тарихи кезеңдегі көшпелілер өмірі автор ойлағандай идиллиядан алыс болған. Сценарийдегі тарихи тұлғалар. Сценарийде жоңғар тарапынан алынған Галдан Церен, Шарш, Ренат – өмірде болған адамдар. Олай болса, қазақ жағынан алынған кейіпкерлер де тарихтан белгілі тұлғалардың тікелей баламасы болмаса да, соларға жақын, иықтас, жоқ дегенде көңілге қонымды болуы қажет емес пе? Өкінішке қарай, фильм сценарийінде бұл үйлесімділік байқалмайды. Сценарийде ұлттық тұтастық үшін тер төгетін тұлға екеу: Әбілқайыр хан мен Ораз ұстаз. Қазақ тарихынан азды-көпті хабардар бүгінгі көрермен бұл тұжырыммен келісе қояр ма екен ?! Иә, рас, тарихи деректерде Ораз аталық деген кісі бар. Ол Абылайдың (Әбілмансұр – М.Қ.) әкесі Уәли сұлтанның қызметіндегі адам. Он үш жасында әкесінен айырылып жетім қалған Әбілмансұрды Ташкенттен Түркістанға, яғни қазақтың ортасына жеткізеді. Ораз аталықтың мұнан былайғы өмірбаяны беймәлім. Сценарийде Ораз аталық емес, оның есесіне кемеңгер ұстаз Әбілмансұрды жоңғарлардан құтқарушы және тәрбиелеушісі. Жинақы образ. Төле би сияқты халықтық кемеңгерлікті бойына жинаған ірі тұлғаның даяр образы тұрғанда, Ораз сияқты жасанды кейіпкер іздеу қаншалықты орынды болмақ ?

Соңғы 15-20 жыл көлемінде идеологиялық өктемдіктен ада, жаңа ұстанымдар мен құжаттарға бай тарихи еңбектерге деген сұраныс жоғары деңгейде қалып отыр. Бүгінгі күнде де тиянақты тарихи зерттеулерге қызығушылық бәсеңсіген жоқ. Әсіресе, халқымыздың көне тарихына арналған жұмыстарға деген көпшіліктің ынтасы ерекше. Мұндай қызығушылықтың сырын немен түсіндіруге болады? Көне дәуір тарихынан кеңестік жылдары да Ә.Марғұланның, К.Ақышевтің, О.Ысмағұловтың іргелі зерттеулері жарық көріп еді ғой. Біздің ойымызша, бұл ынта – қоғамымыздың, мемлекетіміздің дәл бүгінгі түбегейлі өзгеру кезеңінен туындап отырған рухани құбылыс. Яғни, біріншіден, еркін ойлау мүмкіндігіне ие қоғам шынайы өткенін білгісі келеді. Бұған дейінгі саяси жүйеде ұлттың өткен тарихы, оның барлық кезеңдері мен іргелі мәселелері бұрмалауға ұшырағаны құпия емес. Мәселен, мектеп оқулықтары мен зерттеу еңбектерінде жас буын мен көпшілік оқырман санасына қазақ халқының арғы тегі – «түркі тайпалары бұл жердің автохтонды (жергілікті) тұрғындары болған емес, ал сақтар болса өзге мәдениет пен текке тән жұрт» деген мағынадағы тұжырымдар сіңірілді. Қазақ тарихын, әсіресе оның көне кезеңдерін баяндау мен түсіндіруде тарихи сабақтастыққа негізделген нанымды логикалық жүйе болмады, керісінше, өзара байланысы жоқ, үзік-үзік баяндауларға басымдылық берілді. Ұлттық өзін-өзі өткен тарихы арқылы тану ісіне жол бермейтін мұндай «ғылыми» әдістер отарлаушы империяға, оның идеологиялық аппаратын басқарып отырған күштерге қажет-ақ еді. Ғылымдағы түрлі концепцияларды қалыптастыруға тікелей ықпалы болған бұл идеологиялық ұстанымның салдары қазақ ұлтының тарихи танымынан анық байқалды:ұлт өзін өркениеттілік құндылықтар жаратқан субъект ретінде сезінуден қалды, оның көңіліне өзінің этностық болмысына қатысты күдікті ойлар ұя сала бастады. Ал мемлекеттік тәуелсіздіктің арқасында қазақ қоғамында мүлдем жаңа жағдай қалыптасты. Оны біз «жаңа рухани ахуал» немесе «жаңа рухани күй» деп атаған болар едік. Тұжырымдап айтқанда, оның мағынасы мынаған саяды. Заман талабына сай кезекті сапалы өзгерістерге мұқтаж ұлт өз өткенін қайта қорытуға ден қойды. 2005 жылы «Күлтегін» баспасынан Мырзатай Жолдасбеков пен Қаржаубай Сартқожаұлының «Орхон ескерткіштерінің толық атласы» аталатын көлемді (45,0б.т) кітабы жарық көрді. Оның ізін ала Қытай Халық Республикасындағы Шыңжаң халық баспасынан (Үрімжі) «Ежелгі Үйсін елі» атты еңбек (24,5б.т) дүниеге келді. Бұл екі басылым тұтастай алғанда жоғарыда айтылған пікіріміздің, яғни өткен тарихымызды рухани игілік ретінде қайта қорыту жолында тұрғандығымыздың нақты айғағы бола алады. Мәселенің басын ашып қоялық, аталған кітаптардың соңғысы б.з.б ІІ ғасырда өзегі Іле өзені сағасында орын теуіп, өзін қалыптасқан өркениетті қоғам ретінде көрші Хан империясына және басқа жұрттарға мойындатқан Үйсін мемлекетінің тарихына арналған. Кітапта көне қытайлық тарихи дерек мәтіндерімен (түпнұсқа және аударма) қатар бүгінгі қытай ғалымдарының зерттеу жұмыстары берілген. Ал алдыңғы кітапта б.з.VІ-VІІІ ғасырларында бүкіл әлемге Түрік қағанаты, яғни империясы ретінде танылған қоғамның тасқа қашалып жазылған мұраларының мәтіндері, олардың жаңа транскрипциясы мен аудармасы, ескерткіштердің археологиялық сипаттамасы, фото және сызба суреттері тұңғыш рет толық күйінде жарияланып отыр. Көтерген жүгі соншама салмақты да мәнді бұл екі еңбек мазмұндық тұрғыдан өзара жақын, тіптен ортақ өзекті мәселеге арналған десе де болады. Өйткені, Үйсін мемлекеті мен Түрік қағанаты түрлі тарихи мезгілдер мен өзара іргелес кеңістіктерде өмір сүріп, артында терең із қалдырған біртұтас түрік этносының дамуы болып табылады. Аталған басылымдар, сөз жоқ, осы бүтін бір тарихи құбылысты өзара сабақтастыққа әрі жаңа сапада қорытуға көмектеспек. Бұл еңбектердің бүгінгі тарихи таным үшін ең негізгі маңызы да осы атқарар міндетінде. Осы екі басылымға бірдей қатысы бар тағы да бір мынадай жағдайды айта кетелік. Осыдан ғасыр астам мезгіл бұрын орта ғасырдағы түрік жазба ескерткіштері жөнінде пікір алысу басталғанда, олардың түрік этносына тәндігіне еуропалық ғалымдар сенімсіздік танытты. Ол жөнінде академик В.В. Бартольд: «Бүтін түріктік төркіні дәлелденген бұл жазулардың (сөз Енисей және Минусинск жазбалары жөнінде – авт .) кілті табылар мезгілдің сәл алдында ғана ең таңдаулы түріктанушылардың бірі Радлов тас балбалдар түріктерге тән еместігіне иландыруға тырысты» деген пікірді білдіре келіп, кейінірек Моңғолиядағы Орхоннан табылған түрік ескерткіштеріндегі тура сол әріптермен тасқа қашалған жазуларды дат ғалымы В.Томсеннің қытай жылнамалары арқылы оқығандығын, сөйтіп ғалымдар қауымдастығы бұл жағдайды ғылыми факті ретінде мойындауға мәжбүр болғандығын жазады (Акад. Бартольд В.В. Сочинения. Т.5. М.,1968, с.426). Анығырақ айтқанда, қытай дерек көздерінде Түрік қағандығының қайраткерлері Білге қаған (734ж. көз жұмған) мен оның бауыры Күлтегіннің (731ж. көз жұмған) есімдері аталып, қызметі баяндалғаны мәлім болған соң түрік өркениетіне, оның жазба ескерткіштеріне көзқарас түбегейлі өзгеріске ұшырай бастайды. Тарих тағылымы тағы алдымыздан шығып отыр. Осы баяндалған үрдіске ұқсас жағдай енді, міне, б.з.б. соңғы мыңжылдықтың екінші жартысы мен б.з. ІV ғасыры аралығында өмір сүрген Үйсін мемлекеті мен бүгінгі қазақ этносы арасындағы сабақтастық байланыс мәселесіне орай қайталанғандай сыңай танытуда. Б.з.б. Хань империясының батыс бетіндегі Орталық Азия кеңістігін мекен еткен халықтар жөніндегі қытай жазба мәліметтерінде Алатаудың солтүстік етегі мен Іле бойына қоныстанған усунь жұрты жөнінде айтылады. Соңғы жылдарға дейін осы көне халықтың этностық тегі жөнінде айтыс толастамай келеді. Дискуссияға қатысущы ғалымдардың бір жағындағылары усундарды индоеуропалық иран тілді халықтар тобына жатқызуға бейімділік танытса, екінші жағындағылары түрік тілді жергілікті жұрт ретінде тануға басымдылық береді.

Бүгінгі университеттік білімнің гуманитарлық саласындағы өзгерістер кемшіліксіз емес. Өз ойымды қысқаша түсіндіріп көрейін. Біз университетте кеңестік кезеңде оқыдық. Әр пәннен оқу бағдарламалары орталықта, яғни Мәскеуде даярланып және бекітіліп ұлттық республикалардың жоғары оқу орындарына басшылыққа алуға жіберілетін. Тарих мамандықтары бойынша сол бағдарламаларда мынадай екі мәселеге ерекше назар аударылды. Болашақ маман, біріншіден, тарихи процестер мен құбылыстарды марксистік методология және көзқарас тұрғысынан түсіндіруді және екіншіден, әлем тарихын, сондай-ақ өзекті жібі мен мазмұны Ресей тарихынан тұрған КСРО тарихын терең меңгеріп шығуға тиіс болды. Жергілікті ұлттық республикалар тарихы империя тарихы контексінде, яғни үлкен елдің құрамындағы кіші ұлттың тарихы есебінде оқытылды. Бұл аталған міндеттерді орындау жолында басымдылық марксизм-ленинизм классиктерінің еңбектерін терең оқып игеруге және осы дүниетанымдық көзқарас тұрғысынан тарихи процестер мен фактілерді талдауға алуға берілді. Сол арқылы университеттік білімді іргелендіру процесі жүрді. Бүгінгі университеттік білімде марксистік компонент, яғни тарихи процестер мен құбылыстарды партиялық және таптық дүниетаным тұрғысынан түсіндіру ғылыми ұстаным ретінде бұрынғы ықпалынан айырылды. Бұрынғы КСРО тарихының орнын Қазақстан тарихы алды. Барлық жоғары оқу орындарында оқытылатын СОКП тарихы пәнінің орнын енді Отан тарихы пәні басты. Қазақстанның, қазақ елінің тәуелсіз мемлекеттік статусы білім жүйесінде Қазақстан тарихына пән ретінде ерекше мән беру арқылы белгіленді. Бұл шешімнің толық табиғи әрі негізді шешім екендігі қазіргі уақытта мойындалған. Сонымен бірге отан тарихына білім жүйесінде осындай маңызды орын бере отырып, бұл пәнді оқытуды іргелендіру мәселесі өз шешімін тапты ма деген сауалдың тууы да толық заңды болса керек. Менің түсінігімше бұл сауалға біз әзір қанағаттанарлықтай жауап бере алмаймыз. Советтік кезеңдегі университеттік білім тағы да ойға орала береді. Онда тарихшыларға бірінші курстың алғашқы семестірін бүтіндей ертедегі Руске тиесілі «Русская правда» мен «Повесть временных лет» сияқты заңдық актілерді талдауға берілетін. Біз болашақ тарихшылар осы құқықтық материалдарды ежіктеп оқу арқылы көне Рустің әлеуметтік өміріне тереңдеп еніп, оның әлеуметтік-таптық құрылымын талдауға алып, жеке әлеуметтік топтарға берілген анықтамаларды жаттап алуға тиіс болдық. Академик Б.Д.Грековтың «Киевская Русь» және «Крестьяне на Руси» аталатын монографиялық зерттеулері болашақ тарихшы маманның әліппесі міндетін атқаратын. Университтегі тарихи білімді іргілендіру процесі міне осы көне Руске тиесілі заңдық құжаттар мен іргелі монографиялық зерттеулерді игеруден басталатын. Тарихшы мамандарды даярлау ісіндегі бұл үрдіс бүгінгі Ресейде де сақталып қалды, өзгеріске оның көзқарастық, яғни методологиялық компоненті ғана ұшырады. Біз отан тарихын оқытуды бүгінгі тәуелсіз мемлекеттік жағдайымызға лайықты дәрежеге көтеріп, бұл үрдісті іргелендіру мәселесін шешуді тым созып алған сияқтымыз. Дегенмен, әлі де болса бұл істі жүргізуге тиістіміз. Ал оны неден бастаған жөн? Жауап қарапайым: тарихи процесс қашан және неден басталса, оны зерттеу және оқыту да содан басталады. Қазақ тарихы б.э.д. соңғы мыңжылдықта бүгінгі қазақ жерін мекен етіп, алғашқы мемлекеттік құрылымдарды қалыптастырған сақ, үйсін, қаңлы және сармат тарихынан бастау алады. Мұндай тұжырымға отандық және шетелдік антрополог, археолог және тарихшы ғалымдардың зерттеу еңбектері жетелейді. Қазақ елінің этногенезін антропологиялық әдіс-құралдар арқылы зерттеу ісіне ғұмырын арнаған академик О.С. Смағұловтың «қазақтардың бүгінгі метистік типінің қалыптасуына 20 ғасырдай уақыт кеткен және оның бәрі қазақ халқының өз жері мен өз елінде ғана болған энтроантропологиялық үрдіс» [1] деген тұжырымы бүгінде отан тарихында орныққан ұстаным. Бұл жасалған тұжырым жазба дерек көздері тұрғысынан да қолдау тауып отыр. Осы ретте, әрине, 2200 жылдық жылнама-тарих жазу дәстүрі бар қытай дерек көздерінің көрсетулерін есепке алмау мүмкін емес. 2006-2012 ж.ж. аралығында Қытай Халық Республикасының Шыңжан, Ұйғыр Автономиялық Республикасындағы қоғамдық ғылымдар академиясының арнайы құрылған ғылыми жұмыс тобы (Ж.Мырзаханұлының жетекшілімен) дайындап Алматы және Үрімшіде жарық көрген үш кітаптан тұратын «Қытай жылнамаларындағы қазақ тарихының деректері» атты басылым жарық көрді[2]. Бұл іргелі еңбекті даярлаған мамандардың қытай дерек көздеріне байланысты «Орта азиядағы эностар мен мемлекеттер жөніндегі ең алғашқы аса құнды, біршама нақты жазба деректер міне осы жылнамалардан көбірек табылады»[3], – деген тұжырымымен келісуге болады. Ұлт тарихының ерте кезеңі бойынша өз орны бар осы басылымға қысқаша тоқталып өтейік. Бұл 3 томдықтың мынадай ерекшеліктері бар. Біріншіден, оларда берілген деректік материалдар ескі қытай тілінен тіке қазақ тіліне аударылған. Аударма жұмысын атқарған арнайы даярлығы бар сол елдегі қазақ ғалымдары. Екіншіден, үш томдықта берілген «қазақ халқының этникалық тегімен тіке немесе жанама байланысы бар» қытай жылнамаларындағы материалдар арнайы сұрыпталып, жүйелі түрде орналастырылған. Яғни бұл үш томдықтың бұдан бұрын жарық көрген Н.Я.Бичурин мен Н.В.Кюнердің аудармаларынан принциптік айырмашылығы бар және біршама толықтығымен ерекшеленеді[4]. Басқаша айтқанда, Үрімшідегі ҚХР ШҰАР Қоғамдық ғылымдар академиясының жұмыс тобы дайындаған бұл көптомдық отан тарихының ерте кезеңін зерттеп тану ісінде жаңа мүмкіндіктер туғызып отырғандығын мойындаған жөн. Біреулердің «мақсаты басқа, мүддесі бөлек елдің жылнама-хронология тарихы бойынша отан тарихын түгендеу дұрыс емес» – деуі әбден мүмкін. Ондай пікір айтушыларға қарсы қояр сұрағымыз «Отан тарихының көне дәуірі басқа жазба дерек көздеріне жұтаң болса ше?». Сондықтан да бізге қытай дерек көздеріндегі отан тарихына қатысты фактілерді сын елегінен өткізіп, айналымға тартуға тура келеді. Сондай-ақ бұл кәсіби тарихшы мамандардың ісі. Ал осы қытай жылнамаларындағы көне қазақ тарихына қатысты деректер несімен бағалы? Бұл дерек көздерінде Шығыс Түркістан, Жетісу және Сыр бойына таяу өңірлерде өмір сүрген ғұн, үйсін, қаңлы және басқа ұлыстарға қатысты фактілік материалдар олардың орналасқан территориясын анықтауға, қоғамдық өмірін (шаруашылығы, әлеуметтік құрылымы, билік жүйесі, мәдениеті ж.б.) түсінуге әжептеуір мүмкіндік береді. Бұл біріншіден. Екіншіден, жылнамалардағы фактілік материалдар арқылы қаңлы, үйсін, ғұн және басқа ертедегі халықтардың өзара, сондай-ақ қытай мемлекетімен ара қатынасының қандай тарихи жолдан өткендігін, сондай-ақ бұл тарихи тәжірибеден қандай қорытынды шығатындығын пайымдауға мүмкіндік туғызады. Осы ретте соңғы жылдарға дейінгі ғылыми дискуссияға түрткі салып келген мынадай бір мәселеге көңіл аударған артық емес. Ол қытай жылнамаларындағы «усун» және «кангю» этнонимдерінің қазақ тіліндегі «үйсін» және «қаңлы» аталатын тайпалық құрылымдарға қатынасы жөнінде. Соңғы жылдардағы зерттеулер, әсіресе қытай ғалымдарының жасаған тұжырымдары қытай жылнамалары мен қазақ тіліндегі аталған этнонимдердің қай тұрғыдан алғанда да тарихтағы бір елдің атауын білдіретіндігін көрсетіп отыр. Мәселен «Ежелгі үйсін елі»[5] аталатын кітапта қытай жылнамалары мен Іле өзені бойындағы обаларда жүргізілген зерттеу жұмыстарының нәтижелеріне сүйене отырып Ма Мәнли, Хуаң Уынби, Уаң Биңхуа, Чын Шыляң,Мың Фәнрын, Хән Каңшин, Пән Чифың сияқты қытай тарихшы, археолог ғалымдары ертедегі үйсіндер мен кейінгі қазақ халқының құрамына енген үйсіндердің бір халық екендігіне ешқандай да күмән келтірмейді. Әрине, тайпалық одақ ретінде оның құрамы түрлі тарихи кезеңдерде өзгеріске ұшырап отыруы әбден мүмкін және ол толық табиғи нәрсе, дегенмен, оның өзекті бөлігі сапалық тұрғыдан сақталып қалды деп айтуға негіз бар. Ал Есік қорғанында жерленген алтын сауытты бекзада бұл, әрине, өзара кірігіп кеткен сақ-үйсін мәдениетіне тән ескерткіш. Қорғанда табылған тостағандағы 26 әріптен тұратын мәтіннің «көне түркі руникалық таңбалармен көне түркі тілінде» (А.Аманжолов) жазылғандығын ешкім де жоққа шығара алған жоқ. Яғни Есік қорғаны – бұл көне түрік мәдениетіне тән ескерткіш. Ол өзара сабақтас байланыстағы сақ жіне үйсін мідениетінің жинақы көрінісі. Яғни бұл ескерткіш білім жүйесінде осы ұстаным тұрғысынан оқытылғаны жөн, әрі негізді болмақ. Есік қорғанынан шыққан тостағандағы жазудың ертедегі түрік мәдениетінің тұтастығын сезінуде орны еркеше. Ол, мәселен, Орхон(қазіргі Моңғолия) және Іле бойында(шығыс Түркістан және Қазақстан) б.з.д.ІІ-б.з.XІІІ ғ.ғ. аралығында өмір сүріп, түрлі мемлекеттік құрылымдар жаратқан халықтардың ортақ түрік мәдениетіне тәндігін айғақтайды. Б.э.д. мыңжылдықтың екінші жартысы мен б.э. бірінші мыңжылдығының алғашқы жартысында өрлеу дәуірін басынан кешірген сақ-үйсін-қаңлы өркениеті ізсіз өте шыққан жоқ-тын. Бұл тарихи кезеңді егер түркілер мәдениетінің балаң кезеңі, яғни ерте түрік кезеңі ретінде қарастырсақ, онда оның ізін ала VІ ғасырда (545ж.) өмірге келген түрік қағанаты, оның өз орнын анықтауға бағытталған белсенді қызметі еуразиялық кеңістікте негізгі этникалық күшке айналуымен аяқталды. Осы мезгілде «тұтас түрік елі», «өміршең ел болу» идеясы мен ұстанымы өмірге келді. Отан тарихын білім жүйесінде оқытудың кезекті маңызды кезеңі міне осы ерте орта ғасырларға тән түрік қағанаты кезеңі. Бұл тарихи кезең, әрине, ерте түрік кезеңімен өзара сабақтас, байланыста оқытылады. Мәселен: 1.Іле және Орхон өзендері бойындағы қоғамдардың экономикалық негізі, әлеуметтік құрылымы мен билік жүйесінде ұқсастықтар анық байқалады. Екі қоғамда да егіншілікпен айналысқан отырықшы елді мекендер болды. Дегенмен, орналасқан өңірдің табиғи ерекшеліктеріне байланысты басымдылық мал шаруашылығына берілді.Мәселен, Іледегі үйсін ауқаттыларының мал басы 4-5 мың жылқымен саналды. Сол сияқты Орхондағы Күлтегінге ас берілгенде оның төрт мың жылқысын, қазынасын, дүние мүлкін таратты. Бұл екі қоғамда да жылқы малы, арғымақ ат,тұлпар-байлықтың, ерліктің,сұлулықтың, мәңгіліктің символы. 2. Үйсіндерде бүкіл елді басқаратын өкіметтік ұйымы болды(Н.Мыңжани). Елді күнбилер әулеті басқарды. Би, билік айту тәртібі осы кезеңде қалыптасты. Қоғамды басқару ісінде ерекше еңбегі үшін билік иесіне «ел»»деген жалғауды тіркеп айту дәстүрі орнықты. Мәселен, Нәнді бидің (б.з.д. 177ж.бұрын) баласын Елжау би (б.з.д.177-104жж. аралығы) атады. Тура осы дәстүр түркі қағанытында да байқалды. Мәселен, елді біріктіру ісінде ерен еңбегі үшін Құтлұғ қағанды (693ж. өмірден қайтқан) Елтеріс (Елтеруші мағынада – авт .) қаған атады. 3. Бұл екі қоғамның дүниетанымындағы ұқсастық олардың тотемдік сенімдерінен де байқалады. Мәселен,жауының қолынан өлген үйсін Нәнді бидің нәресте ұлын көк құртқа (бөрі) емізіп, аман алып қалады. Ал Орхондағы Бұғыты кешеніндегі ұстынның бас жағына қасқырды еміп тұрған баланың кескіні бейнеленген. Қорыта айтқанда, Үйсін және түрік қағанаты қоғамдары арасындағы өзара сабақтас байланыстың бар екендігін айғақтайтын фактілік материалдар аз емес. Қазіргі уақытта бұл байланысты оқу процесінде емін-еркін ашып көрсетуге мүмкіндік беретін материалдарды негізге алып оқу құралдарын даярлайтын мезгіл жетті. Ортағасырлық түрік мәдениетінің әлемдік деңгейде танылуы Қарахандар мемлекетінің өмір сүрген мезгіліне тұс келеді. Қарахандар Орта Азиядағы мұсылман дінін қабылдаған алғашқы мемлекет болды. Орталық Азиялық түріктердің мемлекет құру және басқару салтын сақтай отырып, олар оны ислам институттарымен байыта түсті. Қарахандар мемлекеті ортаазиялық түркілердің интелектуалдық өсу мүмкіндігіне жаңа өріс ашты: білім мен ғылымға қолдау жасады, медреселер ұйымдастырды , қоғамда білім беделін арттырды т.с.с. Мемлекттің руханиятқа көрсеткен бұл қолдауы өз нәтижесін берді. Өмірге Жүсіп Баласағұнның «Құтты Білік» [6] Махмұт Қащқаридың «Түрік сөздігі» сияқты түркілер өркениетін жалпы адамзаттық кеңістікке алып шыққан ұлы еңбектер келді. Түркі халықтары мәдениетінің жаңа сапа және кеңістікке шығуының жинақы көрінісі түрік әдеби тілінің қалыптасуы болды. Бұл ғылымда әбден таныс тарихи фактілер. Бірақ біздің халық және мәдениет ретінде түп тамырымыздың терең және берік екендігін айғақтайтын бұл рухани асылдарымыз бізге жат құндылықтар ретінде ұлттық рухани өндірісте айналымнан шығып қалған. Оның орнын ойлау жүйемізді жат арнаға салуды көздейтін бұлақтар басқан. Ал бізге қазіргі уақытта өзіміздің көне замандардан ресейлік отарлауға дейін бірде әлсіреп, бірде қайта жаңғырып, бірақ үзіліссіз жалғасып келе жатқан түркілік өзегімізді танып білуге және оған жаңа серпін беруге бастайтын ойлау мәдениеті қажет. Бұл ретте біз жоқтан бар жасауды емес, барды өз орны мен дәрежесінде көрсетіп, бағалауға жол ашатын жаңа ойлау жүйесі мен стилін қалыптастыру жөнінде айтып отырмыз. Осы ұстаным тұрғысынан келгенде Ж. Баласағұн мен М. Қашқаридың бізге қалдырған мұралары заман сұранысы тұрғысынан несімен құнды, соған байланысты олар еліміздің білім жүйесінде қандай орын алуға тиіс? Бұл ретте мына жағдайды ескерген жөн. Бұл екі шығарма да төл тума, жергілікті этнос өмірінен бастау алатын түрік қоғамдық ойының сол мезгілге дейінгі қалыптасып, жетіліп, еркін дамуының табиғи жемісі, шаруашылық жүргізу, мемлекет құру және мәдениет жасау тәжірибесінің жиынтық көрінісі, сондай-ақ бұдан былайғы рухани өсіп-өнуінің берік негізі болды. Алладан соң ұлы шығармашылық иесі-халық. Ал халықтың ең ұлы туындысы оның тілі. Махмұт Қашқаридың айтуында түріктер Алланың басқа да сүйікті құлдарының санатында. Ғалым «Тәңірі оларды «Түрік» деп атады және оларды мемлекетке еге қылды», деп көрсетіп, одан ары «заманымыздың хақандарын түріктерден шығарып, дәуір, халықтың ақыл-ерік тізгінін солардың қолдарына ұстатты; оларды адамдарға бас қылды; хақ істерде соларды қолдады»– деген ойды айтып, түркілердің әлемдік кеңістікке шығып, өзін басқа өркениеттерге мойындатқандығын білдіреді. Сондықтан да ғалым «түрік тілін үйрену уәжіп, білген абзал» екендігін ескеріп, сол үшін де «мәңгілік жәдігерлік уа таусылмас-түгесілмес, азып-тозбас бір байлық болсын деп, бір Тәңірге сыйынып, «Түрік тілдерінің диуаны», аталатын кітабын жазып шыққандығын баяндайды[7]. Махмут Қашқари жасаған тұжырымға ұқсас ойды Ж.Баласағун шығармасынан да оқимыз. «Құтты білік» авторының түсінігінде түріктер құрған мемлекеттік биілік білімге, ақылға сүйенгенде ғана елге құт әкелмек.Бұл осыдан 945 жыл бұрын,яғни 1069 жылы айтылған пікір. Бүгін оны ешкім де тура емес деп айта алмайды. Өйткені бұл тұжырым барлық замандардағы кез-келген қоғамға байланысты жасалған негізді тұжырым. Бұдан шығатын қорытынды: XІ ғасырдағы Қарахандар әулеті басқарған түркілер мемлекеті жалпыадамзаттық даму арнасында тұрды, сол сияқты ол мемлекеттің Жүсіп Баласағұн және Махмұт Қашқари сияқты ғұламалары да жалпыадамзаттық арнада және деңгейде ойлап, еңбек етті. Осы ретте «Құтты біліктің» жеті жүз елуінші бәйітінде айтылған мына жолдарға көңіл аударайық:

Сендей жанды аңсап, іздеп жүр едім, Тәңір берді, қабыл болды тілегім[8]. Бұл білімнің елге құт әкелетіндігіне көзі жеткен Күнтуды Елік ханның ақыл иесі Айтолдының кеңесін тыңдаған соң жасаған тұжырымы. Айтолды халықтың арасынан шыққан зиялы адам, өзінің жеке қасиеті мен білімін халық игілігіне жаратуға бел буып, билік басындағы Қүнтуды Елік хан сарайына аттанып, жолын тауып ханмен кездесіп, өзінің мақсатын білдіреді.Осы ретте Жүсіп Баласағұнның айтпағы не? Әділдікке жол бар қоғамда оның әрбір мүшесі мемелекетті басқару, заң даярлау және сот ісіне ат салысуға тиіс. Сол арқылы ғана қоғамдағы азаматтардың теңдігі жүзеге аспақ. Осылайша ұлы ойшыл Жүсіп Баласағұн өз шығармасында билік пен білім арасында жарасымдылық орнатады. Қоғамда әділ заңның, әділдіктің салтанат құруын ұлы ойшыл күннің жерге төккен нұрымен ған теңестіреді. Ал әділдік пен заңдылықтың салатанат құруы биліктің ерік-жігеріне байланысты. Шығармадағы билік пен білім үйлескен қоғамның сипаты:

Ұлы ойшыл билік пен білім үйлесімін таппаған қоғам туралы да өз пікірін білдіреді.

Басқаша айтқанда, білімге сусындаған билік ізгі болып келеді. Ал билікте ізгілер отырған қоғамның қарашысы тоқ. Бұл не? Құрғақ қияли жоба ма,жоқ әлде жарық дүниеде ақиқатқа айналуы мүмкін пайдалы ойдың көрінісі ме? Ортағасырлық кезеңде мемлекетті басқару ісінде биліктің біліммен одаққа сүйену әрекетін біз мұсылман шығысы тарихынан білеміз. Аббастар әулеті билеген тұстағы (әсіресе Харун ар – Рашид (786-809), Әл –Момын (813 ж билікке келген) араб халифаты өмірінен бұл жағдай анық байқалады. 830 ж Византияны алаған Әл-Момын халиф жеңіліс тапқан жақтан контрибутцияны ақшалай немесе алтын-күміс түрінде емес, ойшыл ғалымдардың кітаптары арқылы төлеуді талап етті [11]. Осы Әл Момын Халиф Бағдатта “Даналық үйін” ашып бұл ғылым орталығына түрлі тіл және мәдениеттегі ғалымдарды жинады. Орталыққа антикалық әлемде жазылған ғылыми еңбектер, қолжазба жұмыстар жан-жақтан әкелінді. Ертедегі философ және ғалымдардың еңбектері араб тіліне аударылды. Сол заманның ирандық, гректік, византиялық, арабтық озық ойлы ғалымдары әлем тарихында алғаш рет аударма мәдениетін қалыптастырды. Соның арқасында ертедегі грек философиясы мен ғылымының үлгілері араб тілінде сақталып, араб тілінде жазатын ғалымдар оларға түсінік жазды. Мәселен Аристотельдің “Метафизика” еңбегіне Әл-Фарабидің араб тілінде берген түсінігімен танысқан Әбу Әли ибн-Сина сол уақытқа дейін түсініксіз болып келген сауалдарға нанымды жауап алғанын жазды. Қорыта айтқанда, араб халифаты мәдениетіне тартылған ортаазиялық түріктерге сол заманның озық ғылымы мен біліміне араласуға мүмкіндік туды. “Құтты білік” пен “Түрік сөздігі” осы ислам діні арқылы жеткен ықпалдың ғажап жемісі болатын. Қазақ жерінде 751 ж болып өткен Талас өзені маңындағы шайқаста қытай әскерін жеңіп, Орта Азиялық түркілерге ислам өркениетіне жол ашқан осы аббастықтар. Жақсыдан шарапат деген, араға тоқсан жыл салып орнаған Қарахандар билігі ислам дінін қабылдап, жергілікті түрік және араб халифаты мәдениетттері арасында өзара тоғысу және байыту процесі жүрді. Міне осы аббастар әулет билігі тұсында отырарлық Әбу Насыр әл-Фараби білім іздеп халифаттың астанасы Бағдатқа барып, қайткенде мемлекет, оның адамдары бақытқа жетеді деген сауалға жауап іздеп, өз трактаттарын жазды. Ұлы ғалымның пәлсапалық еңбектеріне сүйсінген Халеб сұлтаны Сайф-ад-Дауля оны өз сарайына жақын ұстады. Ғылым мен білімді құрмет тұтқан Шамс-ад-Дауля және Али-ад-Дауля сұлтандар Әбу Әли Ибн Синаны сарайларына шақырып, оған уәзір және кеңесші лауазымын сыйлады[12]. Басқаша айтқанда, араб халифтерінің бұл ұстанымының сол бір тарихи кезеңде орта азиялық түркілердің қоғамдық өміріне жағымды әсері болғаны хақ. Білім мен ғылымның қоғам өміріне тиімді ықпалын байқайған Әмір Темір де (1335-1404 ж.ж) ғалымдарға есігін ашық ұстады. Әмірдің жаугершілік саясатына түрлі көзқарастың болуы әбден мүмкін.Дегенмен,оның білім мен өнерге, әсіресе сәулет өнеріне немқұрайды ұстанымда болмағаны белгілі.Оның өмір баянынан мынадай жолдарды оқуға болады: «Жүріп өткен жеріңде қанды із қалдырған ол жауының алдында қорқыныштың не екенін сезбей және жеңілістің уын ішпей өтті. Ал бірақ (таңқаларлық нәрсе) ғалымдарды сүйді және қайда болмасын ақылды адамды немесе пайдалы кітапты кезіктірсе болғаны, бәрін де қалдырмастан Самарқанға жеткізетін» [13]. Әмір Темірдің білімге құштарлығы және ғалымдардың кеңесіне сүйенуі оған Мауренахрда бір орталыққа біріккен дербес мемлекет құрып, ірі құрылыстар жүргізіп, сол арқылы экономика мен мәдениеттің жандануына жағымды ықпал жасауға мүмкіндік берді. Негізін Әмір Темір салған бұл дәстүрді Мәуеренахрдың кейінгі билеушілер де жалғастыруға тырысқандығы байқалады. Бұл ретте, әсіресе, Әмірдің немерелері Ұлықбек пен Бабырдың орны ерекше. Өкінішке орай, Орта Азиялық кеңістіктегі билік пен білімнің арасындағы мұндай үйлесімдік кейінгі ғасырларда өз жалғасын таба алған жоқ. Ш.Ш. Уәлиханов осы жағдайға байланысты өкінішін білдіріп: «орта азиялық билеушілер олардың ілгергі аталары сияқты бүгін енді жыр немесе естеліктер жазып, астрономиялық кестелер түзбейді»[14], –деген пікір білдірді. 2006 жылы ҚР Ұлттық Ғылым академиясының ғимаратының кіші залында Түрік республикасының Білім министрмен бір топ ғалымдардың кездесуі болып өтті. Сол кездесуде сөйлеген сөзінде министр мырза араб халифаты кезіндегі мұсылман шығысындағы ғылым мен білімнің өркендеуіне тоқталып, осы дәстүрді жаңғыртудың жолдары қандай? деген сауал тастады. Орынды қойылған сауал. Бұл сауалға жауап іздейтін адамдар бар сияқты. Исламның бастапқы кезеңінде мұсылман елдері қоғамдық дамуда үлкен жетістіктерге жетті өз жерінің байлығын өздері игерді, әлемдік саудада белсенді рөл атқарды, өз халықтарының мүддесін қорғай алды т.б.с.с. Бұл араб халифтарының білім мен ғылымға жасаған қамқорлығының нәтижесі болатын. Өкінішке орай, бұл жағымды үрдіс мұсылман әлемінде кейін жалғасын таппады. Осы мәселе жөнінде тұшымды пікір айтқан, Малайзия үкіметінің басшысы доктор Махатхирдың пікірінше мұсылмандар батыстағы өнеркәсіптік революция тұсында ұйқыда жатты, өз елдерінде ғылым мен білімді өрістету ісін қолға алмады.жаңа територияларды игеруден шет қалды, әлемдік саудадағы бұрынғы белсенділігін жоғалтты, яғни сырттан келетін табыс көздері жоқтық қасында болды. Соның нәтижесінде капиталдың бастапқы қорлану үрдісі жүрмеді. Бұл тоқырауға аяқ басудың көрінісі еді. Шамамен ХV ғасырдан бастап, қоғам өмірінде ғылым мен білімге ерекше қолдау жасап, ағартушылық үрдісін өрістеткен еуропа елдері қарышты даму жолына түсті, содан бері олар әлемдік дамуда инициативаны өз қолдарында ұстап келеді. Патшалық, оның орнын басқан Советтік биліктердің қазақ елін басқарудағы басты қателігі олар енгізген басқару түрі жергілікті халықтың түпкілікті мүддесіне сәйкес келмеді, ал оларды өзара үйлестіру әрекеті қарсылыққа тап болды, тіптен ұлттық басқарушы топқа қарсы бағытталған репрессиялық шараларға ұласып отырды. Ұлттық негізді, ерекшеліктерді ескермеу, тіптен оған тәкаппарлықпен жоғарыдан менсінбей қарау, халықты ешқашанда орындалмайтын қияли бағдарламалармен алдарқату бұл біздің тарихымыздың советтік кезеңіндегі үкіметіне тән іргелі ұстаным болатын. Енді міне біз тәуелсіз мемлекет жағдайында өмір сүрудеміз. Тәуелсіздігімізге сәйкес мемлекет басқару ұстанымы қандай негіздерге сүйенуге тиіс? Бұл қатардағы нәрсе емес. Бұл мәселеге өз елінің азаттығына ғұмырын арнаған талай қайраткер тұлғалар жауап іздеген. Солардың бірі Куба елінің перзенті Хосе Марти. Ол өзінің «Наша Америка» атты еңбегінде «Тәуелсіздік мәселесі басқару түрінің алмасуымен шектелмейді, сонымен бірге басқару рухының да өзгеруі маңызды»[15], – деген тұжырымға келеді. Ал басқару рухы неден басталады? Әрине, сол елдің, сол жұрттың төл тарихына, ана тілінен, шындығынан бастау алады. Үкімет сол елдің перзенті, ал басқару рухы оның халқының рухынан туындауға тиіс (Х. Марти). Сондықтанда жас буын, болашақта елді басқаратын оқушы және студент жастар өз елінің тарихы мен шындығын түсініп және оларды бойына сіңіре алатындай тәрбие алуға тиіс. Мемлекет құру және дамытуда, әрине, әлемдік тәжірибе ескерілгені жақсы, бірақ ол шешуші фактор бола алмайды, шешуші фактор сол елдің әлеуметтік құрамын және олардың басындағы түйіткіл мәселелерін анықтаудан және оларды шешу жолдарын қарастырудан құралады. Еліміздің басшысы Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халқына жолдауында (2014) ғылымды қаржыландыруды ішкі жалпы өнімнің 3 пайызынан кем емес деңгейге көтеру жөнінде айтты. Өте құптарлық шешім. Ғылымға көрсетілген мұндай қолдаудың нәтижесінде жаратылыстану ғылымдары мен қатар гуманитарлық саладағы ғылымдар да жаңа сапаға көтерілуге тиіс. Олардың ең басты міндеті отандық шындықты, оның тарихын, рухани тәжірибесі мен бүгінін қазіргі сұранысқа лайық деңгейде қорыта алуда, осы негізде жас тәуелсіздікке тіреу бола алатындай қоғамдық сана, патриоттық сезім қалыптастыруында болса керек. Қазіргі уақытта елімізде жүріп жатқан қазақ тарихын заман сұранысына лайық дәрежеде қорыту үрдісі ұлттың жүріп өткен жолындағы тарихи кезеңдер мен өнегелі істерді елеп-екшеп қоғамның қажетіне жарату болса керек. Ал ұлттың бүгінгі дүниетанымы мен талғамына сүйеніш бола алатын оның төл тарихындағы өнегелі істер, иншалла, жетіп артылады. Міне сондай тарихи кезеңдер қатарында еліміздің рухани бұлақтары бастау алатын ертетүркілік, түрік қағанаты және қарахандықтар мемлекеті кезеңдері ерекше орын алады. Мәселе осы тарихи құндылықтарымызды жаңа буын ұрпақтың санасына тура жеткізе білуде болса керек.

1.Смағұлов О. Қазақ халқының антропологиялық тарихы (морфофизиологиялық зерттеу).– Алматы,2011, 269 б. 2.Қытай жылнамаларындағы қазақ тарихының деректері (б.з.б. 177-б.з.222 жылдары) 1 кітап. Басылымның ғылыми жетекшісі Ж. Мырзаханұлы, бас редакторы Қ.Мұқанұлы, жауапты редактор Қалиұлы. Алматы, өнер, 2006, 269 б.; Қытай жылнамаларындағы қазақ тарихының деректері (б.з. 275-840 жылдары). 2 кітап. Басылымның ғылыми жетекшісі Ж. Мырзаханұлы, бас редакторы К.Қайыржанұлы, жауапты редактор А. Сағатұлы. Алматы, өнер, 2006, 344 б; қытай жылнамаларындағы қазақ тарихының деректері (б.з. 275-840 жылдары). 2 кітап. Басылымның ғылыми жетекшісі Ж. Мырзаханұлы, Үрімжі 2012 ж

3.Сонда,1 кітап, 5б. 4.Бұл ретте мәселен проф. Н.Мұхаметханұлының “қытай жылнамаларындағы көшпенділерге, Орталық Азия елдеріне қатысты деректер ең алғаш орыс тіліне аударылып әлемге мәлім болды. Оны аударушы орыс синологиясының атасы – Н.Я.Бичурин (Иакинф). Ол «Тарихнамада» бірінші рет кездесетін Wusun (қазіргі қытай тілі фонетикасы бойынша) деген екі иероглифтен тұратын атауды Усунь – деп орыс тілінің ерекшелігіне бейімдеп транскрипциялаған. Ал одан соңғы пайымдауда айтылатын үйсіндер « xіng guo – көшпенді мемлекет» деген сөзді ол «Это кочевое владение» – деп тәржімелеген. «Хань шудағы (Хань патшалығы тарихындағы») «Wu sun guo – У сүнь го – Үйсін мемлекетінің үлкен күнмиі (күнбиі, гуньми) Чигу, – деп аударған. Мұнда аудармашының қытай тілінде «guo – го» – мемлекет деген өте маңызды сөзді «владение» деп аударуы немесе оны аудармай кетуі, әсте жаңылыстан немесе ол сөзді түсінбестіктен жіберген ағаттығы емес, ол қытайтанушы ғалымның ғылымилықтан гөрі саяси идеологиялыққа бой ұрғандығының көрінісі болса керек.

7. Қашқари М. Түрік сөздігі. Үш томдық. Аударған, алғы сөзі мен ғылыми түсініктері жазып, баспаға дайындаған ақын, сыншы, филология ғылымдарының кандидат Асқар Құрмашұлы Егеубай. Алматы, 1997, 1998; Махмұд ал –Қашқари Диван Лугат ат-Турк. Перевод и предисловие 3.- А.М.Ауэзовой. Индексы Р.Эрмерса. Алматы, 2005, 1288 с. 8. Баласағұн Ж. Құтты білік. Көне түрік тілінен аударған, алғы сөзі мен ғылыми түсініктерін жазып, баспаға дайындаған ақын, әдебиет сыншысы, филология ғылымдарының кандидаты Асқар Құрмашұлы Егеубай. Алматы, 2006, 640 б. 9. Баласағұн Ж. Құтты білік, 143-б.

10.Сонда, 168-б. 11. Игнатенко А.А. В поисках счастья. М., 1989, с.15 12. Сонда, с47 13. Тамерлан. Эпоха. Личность. Деяния. М, 1992, С.502 14. Валиханов Ч.Ч. Собр. Соч. Т.3, А. 1985, С.326 15. С е а Л. Философия американской истории. Судьбы Латинской Америки. М., 1984, с.326. «GLOBAL-Turk», № 2, 2014. - 91-101 беттер.

Қазақ қоғамындағы зиялылық пен зиялылар тарихын елдің саяси өмірінен бөлек талдауға алып, түсіну мүмкін емес. Оның себебі қазақ қоғамының ұзақ мерзім отарлық тәуелділікте болған жағдайынан, сондай-ақ ұлт зиялыларының қалыптасу процесінің де осы мерзімге тұс келуінен іздеген жөн. Өзінің этникалық ортасында өмір сүріп, қызмет жасаған зиялының отарлық тәуелділіктегі елінің болашағына төнген қауіпті сезбеуі әрине, мүмкін емес. Біз мақаламызда міне осындай тарихи жағдайда қазақ елінің интеллектуалдық болмысына шешуші ықпал жасауға күш салған ұлттық зиялылар тобының қызметіне, оның тарихи және ұлттық ерекшеліктеріне тоқталмақпыз.

Ұлттың интеллектуалдық потенциалын қалыптастыруда зиялылар әлеуметтік күш ретінде аса зор рөл атқарады. Бұл тұжырымның шындықтан алыс еместігін қазақ тарихынан, әсіресе оның ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі кезеңінен анық байқауға болады. Өкінішке орай, бұл тақырып, яғни ұлт зиялыларының ұлтты және оның интеллектуалдық мүмкіндігін қалыптастыру әрекеті тәжірибе ретінде терең талдауға алынды деп айту қиын, анығырақ айтқанда кешеуілдепкеле жатқан іс. Осы ретте сол алғашқы буын зиялылар қатарында болып, соңында терең іс қалдырған жеке тұлғалардың пікірі мен тұжырымдарына көңіл аудару қажет-ақ. Мақаламызды Мұстафа Шоқайдың зиялылық пен ұлт зиялысы жөнінде жасаған талдауларына арнайы тоқталудан бастағанымыз міне осы қажеттіліктен туындап отырғандығын мойындаймыз. «3иялы» бұл араб сөзі[1]. Оқыған, білімді азамат деген ойды білдіреді. Яғни ол мағынасы жағынан орыс тіліндегі «интеллигент» сөзіне жақын. Ал орыс тіліндегі «интеллигенция» сөзінің әлеуметтік жүгі бар. Ол басым түрде қоғамдық өмірде өз орны мен ұстанымы арқылы танылған әлеуметтік күшті еске салады. Түп-төркіні еуропалық бұл сөзге ХІХ-ХХ ғасырлардағы орыс шындығы дербес мазмұн және сипат берді. Ресейлік зерттеушілердің пікірінше қоғамдық күш ретінде орыс интеллигенциясының шынайы қызметі XІX ғасырдың 60-шы жылдары мен XX ғасырдың 20-шы жылдары аралығына тұс келеді [2]. Осы тарихи кезеңде ол өсу, жіктелу және дағдарыс сатыларынан өтіп, социалистік қоғам тұсында өзінің бұрынғы белсенді қоғамдық қызметінен ығыстырылды. Белсенді қызметінің өрлеу тұсында ол қоғамдағы «үштіктің» (халық – билік – интеллигенция) бірі ретінде мойындалды. Қоғамдық көзқарасы ресейлік шыңдық жағдайында қалыптаскан М. Шоқай тұжырымдарынан зиялылыққа байланысты Ресей қоғамындағы ұстаным және пікірлердің ықпалын байқамау, әрине, мүмкін емес. Сонымен бірге, зиялылар қызметіне қатысты оның талдауларына негіз ретінде сол тарихи кезеңдегі түркістандық өмір алынғандығы да даусыз. М. Шоқай түсінігінде «зиялылық» бұл нақты тарихи құбылыс. Басқаша айтқанда, ұлт зиялысының қызметі ол өмір сүрген тарихи кезеңдегі елінің мүддесімен өзектес, өзара үйлесімді болғанда ғана белгілі бір мәнге ие болмақ. Сол сияқты «зиялыларсыз ұлтқа айналган саяси, әлеуметтік халық бұқарасы бірлігі ешқашан болған емес»[3]. Яғни ұлт пен зиялы өзара органикалық байланыстағы бірінсіз-бірі жок қоғамдық құбылыстар. Міне осы арада мынадай жағдайды ескерген жөн. Ресей империясында болып өткен 1917 жылғы тарихи өзгерістер және оның ізін ала 20-30-шы жылдары жүргізілген түбегейлі кеңестік реформалық шаралардан соң осы мезгілде зиялылар жүріп өткен жолды, олардың іс тәжірбиесін еркін талдауға алған бірден-бір зерттеуші тұлға М. Шоқай болды. Сондай-ақ оның бұл міндеті жоғары дәрежеде әрі адал орындап шыққанын атап айтқан жөн. М. Шоқай өзінің «Ұлттық зиялы» аталатын мақаласында «зиялы» деген ұғымға мынадай анықтама береді: «Ұлттық зиялы деп кімдерді айтамыз. Бір қарағанда жеңіл көрінгенімен, шын мәнінде бұл сұрауға дұрыс жауап қайыру оңай емес. Оқыған, тәрбие көрген адамның бәрін зиялы деп атап, оны сол адам өзі тән болған ұлттың «ұлттық зиялысы» қатарына қоса беруге болады деп ойласақ, сөзсіз қателесеміз. Біздіңше, белгілі бір мұрат-мақсаттардың соңында жүрген және сол белгілі мұрат-мақсаттары төңірегіне жиналған оқымыстыларды ғана зиялы деп айтуға болады. Ұлттық зиялылар қатарына тек өз халкының саяси, экономикалык және әлеуметтік дамуына қалтқысыз қызмет ете алатын адамдар ғана кіре алады» [4]. М. Шоқай берген анықтамадан анық байқалып тұрғандай, бұл әлеуметтік топқа жатқызуға болады деген кісінің білім дәрежесі немесе алған тәрбиесі зиялылықтың басты өлшемі немесе көрінісі бола алмайды. М. Шоқай түсінігінше зиялылықтың басты өлшемі оның қызметінің ұлт өмірінің негізгі сұраныстарына сәйкес болуында, олармен үйлесімді жүруінде. М. Шоқай осы аталған мақаласында «халық» және «ұлт» ұғымдарының өзара айырмашылығына тоқталып, «халық бірін-бірі және өзін-өзі басқара алмайтын, басқалардың басқаруында ғана болатын тобырлар», ал «ұлт-басқаларға тәуелді болмаған, өзінің мекемелеріне ие және өзінің бірыңғай мүддесі бар халықтар жиынтығы. Философияның тұжырымдауынша, халық – объект (object), ұлт – субъект (subject) [5], деген ойды білдіреді. Міне осы халыктық сападан ұлттық сапаға өтуде аса зор міндет зиялылар үлесіне тимек. «Халықты ұлт деңгейіне көтеру, яғни жері, суы, қазынасы, тілі мен діні бір болған халық бұқарасын бірлестіріп, олардың санасын біртұтас саяси, әлеуметтік, ұлттық санаға жеткізуде ұлы тарихи міндеттің маңызды бір бөлігі зиялылардың үстіне жүктеледі [6], – деп көрсетеді ол. Қазақ халқының ұлт ретінде ұю процесі Ресей империясының отаршылдық ұстанымдағы күштермен арпалысты идеологиялық күрес жағдайында жүрді. Ал отарлау ісінде батыстық мемлекеттердің түрлі құйтырқы әдіс-айласын әбден меңгеріп алған Ресей билігі қазақ қоғамын түрлі идеологиялық құралдар арқылы илеу ісін XІX ғасырда-ақ бастап кеткен болатын. Мұндай илеуге алдымен ұлттың билеуші тобы, әсіресе, орысша білім алған алғашқы оқығандары түсті. Отарлаушы әкімшілік енді ғана қалыптаса бастаған қазақ оқығандары мен шенеуніктер тобынан орыс билігіне шексіз берілгендікті талап етіп қана қойған жоқ, сондай-ақ ол берілгендігін күнделікті ісімен бекітіп отыруларын да бақылауға алды. Бұл талапқа сәйкес келмеген қазақ оқығандары бірден қызметінен шеттетілді, немесе қызмет сатысымен жоғары өсу мүмкіндігінен айырылды. Сондай күйді ең алғашқылардан болып өз басынан кешіргендердің бірі Шоқан Уәлиханов еді. Алған еуропалық білімін өз отандастарының тұрмыс жағдайы мен өмір сүру салтын түзетуге жүмсамақ болған ол Атбасар округы бойынша аға сұлтандық қызметке сайлау-ға түсіп, екі жақтың да (ресейлік әкімшілік және қазақ сайлаушылары) қолдауын ала алмаған күйде сайланбай қалады. Осы оқиғадан кейінгі өзінің көңіл күйін ол досы Ф.М. Достоевскийге жазған хатында мынадай сөздермен білдірген еді: «Сен біздің (мен Ресейде тәрбие алған қазақтар жөнінде айтып отырмын) жағдайымызды көз алдыңа келтіріп көрші. Жерлестеріміз бізді жолынан жаңылған кәпір деп біледі, өйткені, өзің де келісерсің, іштей сенім болмаған соң тек саясат үшін ғана күніне бес мәрте Аллаға мадақ айту қиын, ал генералдар болса шығысқа тән мәймөңкелігім кемшін болғандықтан да жақтырмайды. Шайтан алғыр, осыдан соң құла-дүзге каңғып кеткің келеді [7]. Бұл хатты 1862 жылы жазған жиырма жетідегі Шоқанның алдында бұдан да үлкен сындар күтіп тұрған еді. 1864 жыл орыс әскерінің Бас Штабы Шоқан Уәлихановты Орталық Азияны Ресей құрамына қосу ісін біржола аяқтауға тиіс болған полковник Черняев отрядына жергілікті халықпен ара қатынасты «жұмсартушы» міндетін атқаруға тиіс офицер ретінде енгізеді. Тапсырылған міндетті адал орындап келе жатқан Шоқан полковник Черняевтан Әулие-Ата қаласын бейбіт жолмен алуды ұсынып, қаланы зеңбірекпен атуды тоқтатуды талап етеді. Полковниктен дөрекі жауап естіп қорланған Шоқан отрядты тастап, Алтын Емелдегі (Жетісу) Тезек төре ауылына жетіп, сонда 1865 жылы бақилық болады. Сөйтіп зор ақыл иесі Шоқан да өмірінің соңына қарай туған елінің отаршылдықтың ауыр қамытын кигелі тұрғанын көзімен көріп, жанымен сезінеді [8]. Біздің тақырыбымызға байланысты бұл арада көңіл аударуға лайық нәрсе интеллигент Шоқанның отарлаушы орыс әкімшілігі мен оның илеуіне түсуден үрейленген қазақ қоғамы арасындағы жағдайы еді. Ш. Уәлиханов енді ғана басталған осы екі қоғам арасындағы қатынастың бастапқы кезеңінде толық табиғи да негізді белсенділік танытып, бүл екеуара қатынастан халқының алар үлесінің молырақ болғанын қалап, осы мақсатқа құлшына қызмет те жасады. Бұл ретте Шоқан казақ халқының демократиялық орыс мәдениетіне деген ұмтылысы мен сенімінің жинақы көрінісі десе де болғандай еді. Сонымен бірге Шоқан феномені осы кіршіксіз ұмтылыстың алғашқы жемісі болумен бірге, оның алғашқы опық жеуі, яғни бұл процестің алдағы ауыр салдарынан қауіптенуі, іш тартуы да еді. Жоғарыда аталған «Ұлттық зиялы» аталатын мақаласында М. Шоқай Шоқан тәжірибесіне тоқталып «Шоқан орыс (Батыс) халқының рухымен өз халқын бақытты ету мүмкіндігін іздеді. Шоқан өзі басынан кешірген ащы сабақтардан, қайғылы оқиғалардан кейін барып өз халқына өгей болып бара жатқандығын сезінді [9], – деп жазды. М. Шоқайдың Шоқан тұлғасына байланысты ой толғаулары негізінде тарихилық (историзм) катынас жатты, яғни ол Шоқан өмір сүpreн тарихи мезгіл мен өзі өмір сүрген уақыттың өзара байланысын, сонымен бірге айырмашылықтарын да ескерусіз қалдырған жоқ еді. Осы ретте М. Шоқай «Орыс миссионерлігі» атты мақаласында Шоқан тұлгасына тағы да оралып, Г. Потаниннің естеліктеріне сүйеніп Пішпек пен Әулиеатаны алу кезінде орыс әскерінің қазақ пен қырғызға, жергілікті халыққа жасаған қиянатының Шоқанды терең күйзеліске, рухани дағдарысқа әкеліп тірегендігін айта келіп «Шоқан Уәлиханов шынында орыс мәдениеті мен орыс билігінің миссионері еді. Бірақ ол орыстардың өз халқына істеген хайуандығын көргенде оларға қарсы шығуға батылдық жасай алмады. Шоқан Уәлихановты сынауға тек біздің ғана құқымыз бар. Ал өздері орыс большевизмі мен орыс диктатурасының миссионері болып отырғандардың құқы жоқ» [10], – деп большевиктердің ұлт саясатымен ымыраға келуге мәжбүр болған қазақ партия және кеңес қызметкерлерін сынға алады. «Біздің ғасырымыз, – деп жазды ол, – Шоқан дәуіріне қарағанда мүлде басқа. Шоқан ол кезде жалғыз еді. Және оның алдында халқын ұлт деңгейіне көтеру міндеті де тұрган жоқ болатын. Бұл мәселені ойдан шығарып алған жоқпыз. Тарих пеп өмір қажеті, оянған халықтың мағыналы түйсінулері осы бір маңызды міндетті біздің алдымыздан шығарып отыр [11]. Сонымен М. Шоқайдың бұл жасаған тұжырымынан айқын аңғарылып тұрғандай жаңа заманда зиялылардың алдында тұрған негізгі міндет – «халқын ұлт деңгейіне көтеру » Бұл ретте оның алдында тұрған бастапқы міндет, әрине, өз елін «жат үстемдіктің тепкісінен құтқарып өз мекемелеріне ие, тәуелсіз бір жеке тұлғаға айналдыру», ал бұл мұратқа жетер жолда «ұлттық зиялы қауым мен ол өзі тән болып отырған халық бұқарасы арасында бір ортақ сана болуы тиіс» екендігін де айтады. Өз ұлтын қалыптастыру жолында тұрган зиялылардың қызметі осы заман сұранысына сай жалпыұлтгық мақсат-міндеттерді айқындау, «халықтың тілегін дұрыс және анық бір формаға келтіру. аталған мақсатқа жету үшін іс пен әрекет бағдарламасын жасау» болмақ. Көріп отырғанымыздай, М. Шоқайдың зиялылық пен зиялылар қызметіне байланысты жасаған талдаулары мен тұжырымдарының негізінде ұлтшылдық идеясы(жағымды мағынада) жатты. XX ғасырдың басында қалыптасқан қазақ және Түркістан ұлтшылдығы осы тарихи мезгілде жалпы шығыс елдерінде көрініс тапқан ұлтшылдық идеологиясымен тамырлас және өзектес, толық табиғи, өмірлік негізі бар қуатты құбылыс болатын [12]. Қазақ ұлтшылдығының жинақы көрінісі болған Қарқаралы петициясында, (1905) мәселен, мынадай талаптар қойылды: ішкі ресейлік губерниялардан қазақ жеріне жаппай қоныс аударушылық тиылсын, жергілікті халық орналасқан жерлер олардың Заңды меншігі екені мойындалсын, діни сенімдерді атқаруда, оқу-ағарту жүйесін жүргізуде халықтың мүддесіне қайшы келетін шектеулер жойылсын, қажет көлем және деңгейде қазақ мектептерін ашуға қарсы кедергілер болмасын, қазақ халқының мұң-мұқтажын еркін талқылауға мүмкіндік туғызатын құрал-цензурасыз газет шығаруға және баспахана ашуға рұқсат берілсін [13]. Қазақ ұлтшылдығы, кейінірек кеңестік идеологтар дақпыртқа айналдырғандай, өмірде болмаған қазақ «буржуазиясының» мүддесін қорғайтын, агрессияшыл ұлтшылдық емес-тін. Қазақ ұлтшылдығының өзекті жібі, діңгекті ойы «менің ұлтым өзгеден ерекше, артық» сияқты мазмұндағы ұран болған жоқ. Ол елім деген қазақтың оқыған азаматының надандық пен отарлық езгінің құрсауында тұншыққан жұртын азаттыққа шығару, өзгемен тең ету жолындағы қызметке әзірлігін білдіретін шешімі және осы мақсат үшін күреске шақырған үндеуі болатын. Қазақ ұлтшылдығының концептуалдық деңгейде және жалпыадамзаттық құндылықтар арнасында қалыптасып, оны ұлт зиялыларының сенім және күрес қаруы дәрежесіне жеткізу ісінде Әлихан Бөкейханов жетекші рөл атқарды. Оның бұл қызметін тіптен қарсыластары да мойындады. Сондай опоненттерінің бірі Бақытжан Қаратаев Бөкейхановқа 1910 жылы 3 қыркүйекте жолдаған хатында: «Меніңше, жалғыз сен ғана халықтың ықыласына лайықсың. Жалғыз сен ғана халқым үшін қызмет жасадым деп айтуға хақылысың» [14] – деп жазды. Сонымен бірге, мәселеге байланысты біржақтылыққа ұрынбау үшін Б. Қаратаев білдірген пікірге мынадай мазмұндағы кішкене анықтау енгізген де артық бола қоймас. Қазақ ұлтшылдығының жалпы қазақ оқығандарының сеніміне айналып, нақты күш дәрежесіне көтерілуіне 1909 жылы жарық көріп, үлкен бедел және ықпалға ие болған мынадай үш бірдей кітаптың маңызын бөліп атаған жөн. Олар Петербургте жарық көрген Абайдың өлеңдер жинағы мен Ахмет Байтұрсынұлының «Қырық мысалы» (Крылов шығармаларының аудармасы) және Уфа қаласында жарық көрген Міржақып Дулатұлының «Оян, қазағы!» еді. Бұл аталған кітаптардың жаңа мазмұндағы қазақ коғамдық ойының қалыптасуына жасаған ықпалын асыра бағалау мүмкін емес. Олардың артын ала өмірге келіп, бірден жалпыұлттық деңгейге көтерілген «Айқап» журналы (1911-1914) мен «Қазақ» газеті (1913-1918) қазақ ұлтшылдығының көзқарас және ұстаным ретінде біржола калыптасуын қамтамасыз етті. Қорыта айтқанда, XX ғасырдың басында, яғни М. Шоқай белсенді қоғамдық қызметке араласып, Ресей мемлекеттік думасы жанындағы мұсылмандар фракциясына хатшылық қызметке тұрғанда (1914) қазақ зиялылары арасында қазақ ұлтшылдығы көзқарас және ұстаным ретінде біржола қалыптасып қалған еді. Міржақып Дулатұлының 1921 жылы «Шынын айтқанда, күні кеше бәріміз де ұлтшыл емес пе едік? Қазақ оқығандарының ең әуелгі тобы ұлтшылдар емес пе еді?... «Мен әлімсақтан бері коммунист едім... мен 1905 жылдан бері партияда едім...» деушілердің ертегісі біздің құлағымызға кіріп те шықпайды. Ат сыры иесіне мәлім. Біз білмейтін қазақтың сыры жоқ! Ал ұлтшылдарымыз қанша еді? Шын ұлтшылдың өзі аз еді. Ұлтшыл еместердің көбі өзімшіл, дәреже құмар, парашыл, шағымшыл, зорлықшыл еді» [15], деген сөзі тура осы мезгілге тән ақиқат болатын. М. Дулатұлының бұл пікірінің жалпы түркістандық шындыққа да сәйкес келетіндігін Мұхамеждан Тынышбайұлы да қуаттайды. Ол 1932 жылы ОГПУ тергеушілеріне берген жауабында кеңестік биліктің алғашқы жылдарына байланысты «Түркістан коммунистері осы сөздің мазмұнына лайық дәрежеде коммунисте» болған жоқ еді, ол кезде коммунистердің бізден (яғни ұлтшылдардан – авт.) айырмашылығы да тым азтын, сондай-ақ олардың идеологиясы да біздің идеологиямыздан көп өзгеше емес-тін [16], – деген негізді пікірді ашық та анық білдірген болатын. Дегенмен, кеңестік билік біржола орныққаннан кейінгі уақытта ұлтшылдық идеологиясының ықпалы да мүлдем тарыла түскендігі мәлім. Қазақстандағы және басқа Түркістан республикаларындағы социалистік құрылыс тәжірибесі көрсетіп бергендей, кеңестік билік өзінің алғашқы күндерінен-ақ ұлтшылдық ұстанымындағы ұлт зиялыларын «халықты ұлт деңгейіне көтеру» ісінен біржола ығыстырып тастаған болатын. Ұлт зиялылары жөніндегі өзінің еңбектерін 30-шы жылдары жазған М. Шоқай отанындағы мұндай жағдайдан хабардар ма еді? – деген сауалдың тууы әбден мүмкін. М. ІІІоқай, әрине, кеңестік Түркістандағы жергілікті ұлт зиялыларына қарсы жүргізіліп жатқан репрессиялық шараларды білді және мұндай саясатқа деген шексіз наразылығын тез арада үлкен жігермен білдіріп отырды. 1931 жылы ол өзінің басшылығымен Берлинде шығып тұрған «Яш Түркістан» журналының 15 санында «Ақ-Қызыл» деген мақаласын беріп, онда «большевиктер Түркістанда орыс үстемдігінің екінші бір дәуірін» бастап кетті, ендігі уақытта «біздің ана тіліміз ұлы орыстың рухани мәдениетін таратушы техникалық құралдың» рөлін ғана атқаратын болады» деген тұжырым жасайды. Міне осы мақаласында М. Шоқай кеңестік биліктің мәдениет саласындағы саясатын бірнеше бағытта сынға алып, жергілікті мәдениеттің ірі тұлғалары – зиялылардың жағдайына тоқталады. Бұл ретте ең алдымен М. Шоқай сынына ұшыраған «түрі – ұлттық, мазмұны – пролетарлық» аталатын социалистік мәдениеттің іргелі принципі еді. Ол бұл қағиданы орыс емес халықтарды орыстандыру ісінде колданылатын қулық-сұмдықтардың «жаңа формуласы» ретінде бағалады. «Асылында, – деп жазды ол, – халықтың рухани дүниесі (мәдениеті) біртұтас нәрсе. Оны «мазмұнға» және «формаға» бөлуге болмайды. Кез келген рухани мәдениет өзінің мазмұнымен айқындалады. Пушкин, Тургенев, Толстойлар жасаған «ұлы орыс тіліне» большевиктер өздері ғана табынып қалмастан, барлық империя халықтарын да бас июге үндеп отырғандықтарын айта келіп, ол «Пушкин дворяндар» тобына жатады. Тургенев те қыруар мүлікке ие жоғарғы жікке тән болатын. Толстой болса асқан бай «граф» еді. Орыстың осы аттары аталған ақын-жазушылары жасаған ұлы әдебиеттің іші де, сырты да ұлттық болды. Онда пролетариаттың иісі де жоқ...» [17], – деп жазды ол. М. Шоқай сыны, уақыт көрсетіп бергендей кеңестік биліктің мәдениет саласындағы саясатының дәл жүрегіне атылған оқтай болатын. Ол осы мақаласында өзінен бұрын да, сондай-ақ кейін де ешкім терең бойлап аша алмаған кеңестік ұлт саясатының ең басты қайшылығын көрсетіп береді. «Ленин бір кезде, – деп жазды ол – кейбір коммунистерді шалғамға теңеп, «сырты ғана қызыл, іші – аппақ деген болатын. Енді, міне, ұлт мәселесін шешу ісінде лениндік жүйенің өзі шалғамға ұқсап қалды. Ол сырттай қарағанда «төңкерісшіл», – «интернационалистшіл», ал іші бүкілдей аппақ.

Бұрын орыс патшасы ақ патша делінгені бәріміздің есімізде болса керек. Орыс патшасының «ақтығы» оның қара саясатымен оралған болатын. Ал бүгінгі большевик орыстардың «ақтығы» қызыл бояумен боялған... Өзгешелігі осы ғана» [18]. М. Шоқай сыны толық негіздері әрі әділ сын болатын. Кеңестік Түркістан мен Қазақстанда жаңа билік орнай салысымен-ақ ұлт-азаттық идеологиясы ұстанымындағы зиялылар саясат кеңістігінен ғана ығыстырылған жоқ, сонымен бірге олардың еркін шығармашылық қызметіне де шектеу қойылды. Қазақстанда билікке Ф.И. Голощекин келген сәттен бастап алаштық зиялылар ашықтан-ашық саяси қудалауға алына бастады. Міне осы саяси жағдайдан жақсы хабардар М. Шоқай «Яш Түркістан» арқылы кеңестік биліктің бұл саясатын әшкерелеп, өз мақалаларын үзіліссіз жариялаумен болды. Бұл ретте Еуропа төрінен Түркістан өміріне қатысты әділдікке араша түскен М.Шоқай үні – қатқыл шыққан жалғыз үн еді. Кеңестік биліктің рухани мәдениет саласында Түркістанда орыс мәдениеті құндылықтарын орнықтыру ісіне алаңсыз кірісіп кеткендігін, сондай-ақ бұл саясатқа қарсы тұра алатын жалғыз күш жергілікті ұлт зиялыларының жағдайына тоқталып, ол «Ал біздің Түркістанда ұлттық тілімізді байытуға, дамытуға қабілетті ақын-жазушыларымыздың қол-аяғын байлап-матап, ауыздарын аша алмас етіп қойды. Оларды Мәскеудің «түрі – ұлттық, мазмұны-пролетарлық» тұжырымдамасымен келіспегені үшін солай етті. Мәселен, Ахмет Байтұрсын мен Шолпан* – ұлттық әдебиетіміздің ең үздік тұлғалары. Олардың шығармаларынан біз орыс тепкісінде қысым көрген тіліміз бен мәдениетіміздің өлмес, өшпес өміршең қуатын көреміз», – деген тұжырым жасай отырып, оның артын ала «Қазір Ахмет пен Шолпандар қайда жүр? Олар неге қуғын-сүргінге ұшырады? Орыс әдебиеті мен рухани мәдениетіне қатысты дүниелердің бәрі Пушкин, Тургенев, Толстойсыз шығарылмайды. Ал біздің халқымыз өзінің Байтұрсыны мен Шолпандарын неге оқи алмай отыр? – деген сауал тастап, оған «оның себептері Мәскеу «социализмі мен кеңестік интернационализмнің» талаптарында жатыр» [19], – деген өз жауабын берді. Бұл ретте де М. Шоқай ешнәрсені асыра айтқан жоқ, орыс отаршылдығына қарсылық көрсетіп, ұлт-азаттық идеологиясын ұстанған түркістандық зиялылардың мұрасы кеңестік билік тарих сахнасынан біржола кеткенге дейін өз халқының қолына берілген жоқ. Түркістандағы жергілікті ұлт тілдеріндегі мектеп бағларламасының орыс тілді мектеп бағдарламасынан айырмашылығы да осы арада байқалатын. Орыс тілді мектептерде жоғарыда аталған ұлы орыс классиктерінің шығармалары еркін әрі тереңдетілген түрде оқытылатын болса, қазақ, өзбек және басқа жергілікті ұлт тіліндегі мектептерде А. Байтұрсынұлы, М.Жұмабаев, Шолпан және басқа ұлтшыл ақын-жазушылардың шығармалары мүлдем ауызға алынбады. Егер ауызға алынса, тек жағымсыз мағынада ғана айтылуға тиіс болды. «Сырттай қызыл, іштей ақ» шалғам түсті кеңестік билік қазақ және басқа Түркістан халықтарын орыстандыру саясатына осылайша жол ашуға тырысты. М. Шоқайдың орыс емес ұлттарды орыстандыру ұстанымында тұрған кеңестік билік жағдайында ұлт зиялыларын, әрине, «көзсіз ерлік» жасауға шақырмағандығы түсінікті. Өмірінің соңына қарай ол кеңестік биліктің тез арада күрес алаңынан кете қоймайтындығын жақсы түсінген де еді. Сондықтан да ол отандастарын тәуелсіздік үшін ауыр да ұзақ күреске даяр болуға үндеумен болды және бұл мақсатқа жетуді жас ұрпаққа қажет мазмұндағы тәрбие беру ісімен байланыстырды. Міне осы арада кезінде М. Шоқай еңбектерінде айтылған мынадай бір мәселеге назар аударған жөн. Ол аталған «Ұлттық зиялы» атты мақаласында [21] зиялылар қатарының ұлғайып келе жатқанын және зиялыларды даярлау ісінің үш ортада жүріп жатқандығына тоқталып, ұлттың болашағын осы түрлі ортада даярланып жатқан жастардың ұстанымының ортақ ұлттық мүдде төңірегіне тоғысуымен байланыстырды. Ол қандай орталар еді? Бірінші орта – атамекен. М. Шоқай мұнда тәрбие жұмысында басымдылық «ұлттық рухқа» емес, «таптық» және «интернационалдық» көзқарасқа беріліп отырғандығына көңіл аударады. Соған қарамастан, оның пікірінше, атамекенде жастарды ұлттық рухта тәрбиелеу ісіне зор мән беретін зиялылар да аз емес. Олай болса, осы ұстанымдағы зиялылар ісіне саналы әрі мақсатты түрде қолдау көрсетіп отыру ләзім. Екінші орта – бұл Түркия. М. Шоқай Мұстафа Кемал реформаларының нәтижелі болуын «батыс білімін» «шығыс рухымен» сәтті ұштастыра алу әрекетімен байланыстырды. Сондықтан да М. Шоқай Түркияда даярлықтан өтіп жатқан болашақ түркістандық зиялыларды осы тәжірибені өз елінде үйлесімді қолдану жолдарын қарастыруға үндеді.

Үшінші орта – бұл батыс елдері, солардың бірі Алмания (Германия). М. Шоқай пікірінше батыс елдерінде білім алып жатқан жастардың бәрі бірдей орыстанып кеткендер емес, олардың басым бөлігі ұлттық рухпен сусындаған қабілетті жастар. Олар ұлттық мұратқа қызмет ету жолында тұр. Олай болса осы ұстанымдағы жастармен мақсатты жұмыс жүргізу, сөйтіп олардың батыстық білімін ұлт мүддесіне қызметке қою күн тәртібінде тұрған іске айналуға тиіс. М. Шоқай пікірінше, осы үш ортада білім алып жүрген жастардың «бәрі де «ұлттық зиялы» санатына әбден лайық». Ұлт оларға үміт артуға тиіс, сондай-ақ ол үміттің мән-маңызын ең алдымен ұлттың өзі терең сезініп, түсінуге тиіс, ондай болмаған күнде «өміріміз бен қызметіміздің мағынасы қалмаған болар еді» [21], – деп жазды ол. Сонымен, Мұстафа Шоқай мұрасында «зиялылық» немесе «ұлт зиялысы» тақырыбының алатын орны ерекше. Қайраткердің зиялылардың басты міндеті «халқын ұлт деңгейіне көтеру» деген тұжырымы бүгінгі уақытта да өз өзектілігін жойған жоқ. Өткен ғасырдың 30-шы жылдары жасалған бұл тұжырымды біз бүгін қандай тұрғыдан түсінгеніміз жөн? Біз XX ғасырда ұлы державалық күштермен идеологиялық күресте бір емес, бірнеше мәрте жеңіліс таптық. Мұны жасырудың қажеті бола қоймас. М. Шоқайдың «халқын ұлт деңгейіне көтеру» зиялылардың міндеті деген тұжырымы мемлекеттік тәуелсіздікке қол жеткен уақытта жаңа сипат алған идеологиялық күрес жағдайында өз күшін жойған жоқ. Ұлт зиялысы үшін мемлекеттік тәуелсіздікті жақтаушы әрі оны нығайта түсу жолында тұрған күштерді қолдау негізгі міндет болып қала береді.

Өсіп-өну жолында тұрған ұлттың алтын ғасыры, яғни қарышты даму жолына түсер сәті болады. Қазақ елі ондай сәтті XX ғасырдың алғашқы ширегінде басынан кешірді. Осы ретте мынадай бір мәселеге көңіл аударған жөн. Еуропадағы ағартушылық: Англияда-17 ғасырда, Францияда-18 ғасырда, Германияда-18-19 ғасырларда жүрді. Сондай-ақ ешқандай да сырттан араласусыз, барлық қалыптасу және даму сатыларынан ешқандай да тежеусіз емін-еркін жүріп өтті. Сондай-ақ еуропалық ағартушылықтың өкілдері репрессия құрбаны болған жоқ. Англиядағы ағартушылықтың ұраны: «Көктен күту жетер, жұмырбасты пенде өзіне ғана сенер!» деген девиз болса, Германиядағы философ Кант «адамдарға отырған жаялығынан өз еркімен шығатын уақыт жетті!», соған байланысты оның девизі «тәуелсіз ойлаудан жасқанба!» [22] болды. Қазақ ағартушылығы ағартушылыққа тән барлық көріністерімен ХХ ғасырдың басында байқалды. Егер Еуропалық ағартушылықтың басында Фрэнсис Бэкон, Гетхолть Лессинг, Иммануил Кант, Франсуа Мари Аруэ (Вольтер) сияқты философ және ақын-жазушылар тұрса, қазақ ағартушылығының қозғаушы күші Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ғұмар Қараш сияқты және басқа ірі шығармашылық иелерінен тұрды. Оның девизі «Оян, қазақ! Өркениет көшінен қалма!» болды. Өкінішке орай отаршыл билік «қазақ оянып кетсе» мемлекеттік тәуелсіздігін талап етеді» деген қауіппен бұл ұранды көтерген ұлт зиялыларын қуғын-сүргінге алып, түгелдей дерлік жойып тынды. Яғни қазақ ағартушылығы өзінің табиғи ұлттық негізінде бар болғаны 20 жылға жетер-жетпес мерзімге созылды. Мұндай қысқа ғұмырды бірде-бір бүгінгі еуропалық ұлт басынан кешірген емес. Соған қарамастан қазақ зиялыларының ағартушылық қызметте бар болғаны 20-30 жылдың ішінде жүріп өткен жолы таңданыс тудырмай қоймайды. 1905 жылдан белсенді саяси және ағартушылық қызметке көшкен қазақ зиялылары 1906 жылдан басталған қуғын-сүргінді басынан кешіре отырып, 1911-1913 жылдары «Айқап» және «Қазақ» сияқты жалпыұлттық басылымдардың тұрақты шығып тұруын жолға қойып, қысқа мерзім ішінде ұлт-азаттық күрес идеологиясын қалыптастырып үлгірді. 1916 жылғы бүкіл қазақ жерін құшағына алған ұлт-азаттық көтерілісі қазақ ағартушылығы қызметінің алғашқы жемісі болса, 1917 жылы қолға алынған ұлттық мемлекеттілікті жаңғырту әрекеті қазақ саяси бастаушы тобының интелектуалдық деңгейінің қаншалықты биікке көтерілгендігінің нақты дәлелді көрінісі еді. Яғни қазақ зиялылары осы бар болғаны 20 жылға жетер-жетпес уақытта петиция жазудан ұлттық мемлекеттілікті жаңғыру мәселесін қою және оны іске асыру әрекетіне көшу дәрежесіне дейін көтерілді. Бұл тарихта жиі кездесе бермейтін құбылыс еді. Осы ретте, біздің тақырыбымызға қатысы бар мынадай екі мәселеге көңіл аудару қажет. Олар қазақ ағартушылығы мен қазақ ұлтшылдығын теориялық тұрғыдан тура қорыту жөнінде. Бұл мәселелерді тура түсінбей қазақ топырағындағы зиялылық жөнінде негізді ой қалыптастыру мүмкін емес. Өйткені ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялыларының қоғамдық қызметіндегі басты екі бағыт осылар болатын. Кезінде кеңестік идеология қазақ ағартушылығын Шоқан, Ыбырай және Абайдың қызметімен шектеуге тырысты. Ал қазақ ағартушылығының ұраны – девизі ретінде ұлы Абайдың «Орыстың ғылымы, өнері-дүниенің кілті, ...балаңа орыстың ғылымын үйрет!» [23] деген тұжырымы алынды. Абай сөзінде тарихи шындықтың табы бар. Осы тарихи мезгілде орыс мәдениеті мен тілінің қазақ үшін оны әлемдік өркениетпен жалғастырар жалғыз көпір болғаны даусыз шындық. Сонымен бірге ұлы Абай сөзін девиз ретінде алған кеңестік идеологияның ағартушы Абайдың шапанынан шыққан Міржақып Дулатұлының «Оян, қазағын!» көлегейлеп, көрсетпеуге көп күш жұмсағандағын ұмыта аламыз ба? Бұл арада мәселе мынада. Абайдың орны қазақ ағартушылығының бастапқы кезеңінде. Ал егер біз ағартушылықты уақыт арнасындағы процесс ретінде қарастырар болсақ, оның, Шоқан, Ыбырай және Абай заманында алғашқы қадамын жасап, ХХ ғасыр басындағы зиялылар қызметі тұсында қоғамдық құбылыс ретінде нақты шындыққа айналып, нәтижелерін бере бастағанын байқаймыз. Қазақ ағартушылығының ұраны ретінде Абай сөзін алған идеологияның мақсаты қазақ мәдениетін ылғи да үйренуші шәкірт және еліктеуші мәдениет дәрежесінде ұстау болатын. Бұл ұстанымдағы қазақ мәдениеті өзінің түпнұсқалық (оригинал) мазмұнын күн өткен сайын жоғалтып, ең соңында көшірме мәдениет дәрежесіне түсуге тиіс еді. Мұндай тағдырдан бізді 1991жылы келген мемлекеттік тәуелсіздік сақтап қалды. Осы тұрғыдан алғанда Мемлекеттік Тәуелсіздік бірнеше ғасырлардан бері халқымыздың ең озық, ойлы азаматтары аңсаған басты құндылық екендігі айқын. Қазақ ағартушылығының мынадай бір ерекшелігіне тоқталған жөн. Қазақ ағартушылығы ұстаным және көзқарас ретінде міндетті түрде қазақ ұлтшылдығының қалыптасуына ықпал етпей қоймайтын еді. Ал қазақ ұлтшылдығы қоғамдық ойдағы ағым ретінде «Айқап» және «Қазақ» басылымдары арқылы толық көрініс тапты. Бұл ретте «Айқаптың» орны мен рөлі (1911-1915) қазақ ұлтшылдығының бастапқы қалыптасу кезеңіне тура келсе, ал «Қазақ» газетінің қызметі оның, яғни қазақ ұлтшылдығының қоғамдық ойдағы қалыптасқан ағым ретінде орнығуына тұс келді. Академик С.Зиманов, Қ.Ыдырысовпен авторлық бірлікте жазған еңбегінде: «Ұлттық қозғалыстар кезеңінде жалпыұлттық мүдделер мен ұрандар ілгері шығып уақытша болса да басқа қоғамдық мүдделер мен идеяларды кейінге ығыстырып, әлеуметтік мүдделер жүйесінде басымдылық алмақ. Бұл дамудың белгілі бір кезеңінде барлық елдерге тән құбылыс, бірақ бұл жағдай жеке әлеуметтік топтар мен таптардың мүддесі шайылып, жоқ болады дегенді білдірмейді», [24] – деген негізді тұжырымға келеді. Басқаша айтқанда, ұлтшылдық (ағым, ұстаным ретінде) – бұл жалғыз қазақ зиялыларына ғана емес, жалпы барлық отар елдеріне ортақ қоғамдық құбылыс болатын. Сондықтан болса керек, Дж. Нерру осы тарихи кезеңде ұлтшылдық «бүкіл Азия елдерінде үстемдік құрған прогресшіл күш болды», [25] – деп көрсетті. ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамы жағдайында білімді және саналы азаматтың ұлтшылдық ұстанымында болмау мүмкін емес-тін. Міржақып Дулатұлы айтқандай сол тарихи кезеңдегі қазақ қоғамында «шын ұлтшылдың өзі аз еді. Ұлтшыл еместердің көбі өзімшіл, дәрежеқұмар, парашыл, шағымшыл, зорлықшыл еді» [26]. Бұл мезгілдегі қазақ ұлтшылдығының өзі ағартушылық сипат алды. Бұл тұрғыдан алғанда ол Абай мектебінен шыққан ұлтшылдық, яғни өз ұлты-қазақ елінің кемшілігін ашық сынға алып, онымен ымырасыз күреске шыққан сыншыл (өз ішінде) әрі қорғаныс ұлтшылдық (сырттан төнген қауіпке байланысты) болатын. Сонымен бірге, өткен ғасырдың басындағы қазақ қоғамын, оның рухани әлемін билеген екі құдіретті күштің болғанын бөліп айтқан жөн. Оның бірі сөз, яғни қазақ тілінде білімдінің аузымен айтылған орынды пікір, екіншісі қоғам өмірінің сахнасына әлгінде ғана көтерілген әлеуметтік күш, елдің жоғын жоқтаған зиялылар шоғыры еді. Ал «Айқап» және «Қазақ» сияқты басылымдар осы екі құдіретті күшті халықпен жалғастырушы көпір міндетін атқарды. Қазақ қоғамы бұрын білмеген «зиялылар» аталған әлеуметтік топ жалпыұлттық басылымдар арқылы, түрлі баспа орындарынан шамамен 2 миллион тиражбен жарық көрген кітаптары арқылы сөзге, сөз арқылы қазақ тіліне жаңа күш, қуат, салмақ берді, оны халыққа жақын ете түсті. Өз ретінде сөз, зиялылар тобының ел өміріндегі орынын анықтады. Міне осы үш қуатты күш – сөз, зиялылар, мерзімді басылым – ұлт өмірін өзгертті. Ұлт өміріне жаңа мазмұн, жаңа сапа берді. Қазақ аталатын жұрт осы күштің қызметі арқылы өзін ортақ мақсат-мұрат төңірегіне біріккен біртұтас қауым ретінде сезінді, адамзат қауымдастығындағы өз орнын іздеу жолына түсті. Кезінде кеңестік идеология ХХ ғасыр басындағы алғашқы зиялылар буынын қазақ қоғамын ілгері емес, кейін сүйрейтін күш ретінде көрсетуге тырысты. Бұл тарихи шындыққа, ұлттық руханиятқа жасалған қиянат еді. ХХ ғасырдың басындағы алғашқы буын ұлт зиялылары өздеріне аса зор да жауапты тарихи міндет жүктеді, қазақ деген «халқын ұлт деңгейіне көтеру », осы мұратқа жету жолында халық бұқарасымен арада ортақ сана қалыптастыруға күш салды. «Айқап», «Қазақстан», «Қазақ» басылымдары осы ұлы мақсатқа жету жолында негізгі күрес құралы міндетін атқаруға тиіс болды. «Айқаптың» Троицкіде, «Қазақстан» газетінің Оралда, «Қазақ» газетінің Орынборда жарық көруі, әрине, кездейсоқ құбылыс емес-тін. Патшалық билік аталған қала орталықтарында татар сауда және іс адамдарына біраз еркіндік беріп, солар арқылы қазақ қоғамына тереңдеп енуді көздеді. Өз кезегінде мұндай мүмкіншілікті татар сауда адамдары мен ағартушы-зиялылары текке жібермей, түрік-мұсылман халықтарының азаттық қозғалысына жаңа өріс және қуат беру мақсатында баспа ісін жолға қоя білді. Деректердің көрсетуіне қарағанда «Айқап» журналының жарық көруіне Троицкілік татар көпесі Яушев пен оның приказчигі Ф. Ганиевтің қазақ мұғалімі Мұхамеджан Сералинмен қазақ және орыс тілдерінде газет шығару жөнінде жүргізген келіссөздері негіз болған еді. 1910 жылдың соңына қарай өкімет орындары М. Сералинге «Айқап» журналын шығаруға келісім береді. Журналды шығаруға қажет алғашқы қаржыны жоғарыда аталған көпес Яушев бөледі. Кейінірек журналды қаржыландырушылар қатарына қазақ ауқаттылары Тәңірберген Тұрысбеков, Сәдуақас Шорманов, Ғабділрахман Жүсіпов сынды азаматтар қосылды. Журналды шығаруға қажет қаржының белгілі бір бөлігі жазылушылардың есебінен де болғандығы байқалады. Дегенмен, журналды қаржылай қолдау ісінің жоғары деңгейде болмауы, түптеп келгенде оның жабылып қалуына соқтырғандығы белгілі. Бес жылдың ішінде (1911-1915) журналдың 88 саны жарық көрді. Тура осындай күнді «Қазақстан» газеті де басынан кешірді. Газеттің ашылуына негіз болған Әзірбайжандағы Баку қаласының байы Зейнелғабиден Тағиев деген азамат еді. Ол газетті шығаруға қажет 1 мың сом қаржы бөледі. Осы фактіге байланысты М. Дулатұлы: «Мыңды айдаған қазақ байларының қолынан мұндай орынға 5-10 сомнан шығуы қиын болып тұрғанда, әлдеқайдағы бір шеркестің мың сом суырып беруі қалай! Сол «Қазақстан» газеті ақырында қазақтан мыңдап жәрдем алмақ түгіл жылына 3 сом төлеп алушының кемдігінен тоқтап қалды» [27], – деп жазды. Бұл екі басылым да мемлекеттің есебінен бір тиын да алған емес. Ескеретін жағдай, кеңестік кезеңге дейін жарық көрген қазақ тіліндегі мерзімді басылымдар (өкіметтік емес) мен кітаптардың ешқайсысы да мемлекет тарапынан қаржылай қолдау тапқан жоқ. Ал бірақ Ресейлік билік орындары қазақ тіліндегі басылымдардың үстінен цензорлық бақылау орнатуды ұмытқан емес. Орынбордағы генерал-губернатор кеңсесі жанынан бұл істі атқаратын арнайы штат бөлініп, ол міндетті 1906-1917 жылдары аралығында Мұхамедияр Тұнғачин атқарды [28]. Ал Қазандағы баспа ісі бойынша уақытша комитет Ресей империясы көлемінде жарық көрген қазақ авторларының кітаптарын саяси тұрғыдан талдауға алып, сезік тудырғандарын айналымнан шығарып отырды. Міне осы келтірілген фактілерден-ақ кезінде Ресей билігінің қазақ қоғамындағы «ағартушылық» миссиясы жөніндегі тұжырымның қаншалықты негізді екендігін аңғару қиынға түспейді. Өз ретіне қарай айта кетелік, кеңестік билік тұсында да «Айқап», «Қазақстан», «Қазақ», «Бірлік туы», «Сарыарқа» сияқты ұлттық мерзімді басылымдарды, «Оян, қазақ!», «Маса» сияқты ондаған кітаптарды оқуға тыйым салынды. Басқаша айтқанда, патшалық билік орындары сияқты кеңестік жүйе де қазақ елінің интеллектуалдық өмірін бақылауда ұстауға көп күш жұмсады. Революциялық өзгерістерге дейінгі қазақ басылымдары қырағы цензураның болуына қарамастан ұлт өміріне қатысты қоғамдық мәселелерді батыл көтерді. Мәселен, «Айқап» авторлары алғаш рет ашық, көпшілік алдында «Қазақ халқы жоғала ма, жоғалмай ма?» [29], – деген мәселе қойып, оған қауым болып жауап іздеді. Әрине, бұл сауалға жауап біркелкі болған жоқ, дегенмен мәселенің қойылуының өзі қазақ қоғамына ой салды, сілкініс туғызды. Қазақ ағартушылығы әрине халықты білім алуға үндегені рас, дегенмен оның түсінігіндегі білім қазақ елін мүлдем жаңа сападағы өмірге бастауға тиіс еді. Ал жаңа сападағы өмірге, мәселен, А. Байтұрсынұлының тура айтып көрсеткеніндей, өміршең мәдениет қана алып бара алады. Сол сияқты дамуда ілгері кеткен елдермен теңдікке қуатты мәдениет арқылы ғана жетуге болады. Ал білімі мен ғылымы төмен елдер мәдениеті кемел елдерге кіріптарлыққа ұшырамақ, олардың шикізат көзі мен арзан жұмыс күшіне айналмақ. Басқаша айтқанда, өмір сұранысына лайық мәдениет пен білім қазақ қоғамын әлеуметтік-экономикалық мешеуліктен және отарлық тәуелділіктен құтқара алатын басты құралға айналуға тиіс-тін. «Айқап» журналының, әсіресе «Қазақ» газетінің бар мүмкіншілігін ағартушылық мақсатта кең пайдалана отырып, қазақ зиялылары сонымен бірге ұлт-азаттық қозғалыс идеологиясының негізін жасады. Анығырақ айтқанда, ол идеологиялық принциптер отаршыл әкімшіліктің өктем саясатына қарсы демократиялық зиялы қауым өкілдерінің күнделікті әрекеті нәтижесінде өмірге келіп, біртіндеп өмір талқысынан өтіп, қоғамдық қозғалыстың бағыт-бағдарын айқындаушы негізге айналды. 1913—1918 жылдар аралығында «Қазақ» газеті іске асырған бұл қызмет негізінен мынадай екі бағытта жүрді. Біріншіден, бұл мезгілде ұлттық белсенді зиялы қауымның алдында тұрған ең басты міндет отарлық езгіге қарсы ұлттық бостандық үшін күрестің бағыт-бағдарын және күрес әдістерін айқындау болды. Екіншіден, саяси бостандыққа жету үшін күрес ішкі феодалдық тәртіптер мен қатынастарға, күні өткен салт-дәстүрге, қоғамдық мерездерге карсы бітіспес күреспен қатар жүруге тиіс еді. Жаңа сұраныс және сындарға шыдас бере алатын ұлтты қалыптастыру міндетін көздеген ағартушылық қызметінің отарлық тәуелділіктегі қазақ қоғамы жағдайында ұлтшылдық ұстанымын айналып өтуі мүмкін емес-тін. Өз ретінде ұлтшылдық көзқарастың күш алуы нәтижесінде ұлттық мемлекеттілікті жаңғырту мәселесінің күн тәртібіне қойылуы да толық табиғи құбылыс болатын. Қазақ жерін тұтас күйінде сақтау, оның мәдениеті мен тілін, салт-дәстүрі мен мінезін жаңа сұраныстарға бейімдеу сияқты міндеттердің ұлттық мемлекеттік құрылымсыз іске асуы, әрине, мүмкін емес-тін.

Соңғы жылдары дәстүрлі тарих ғылымының барған сайын саясаттана түсуі байқалады. Бұл үрдіс, мәселен, Мәскеудегі РОССПЭН баспасы арқылы жарық көрген көптомдық «Сталинизм тарихы» сериясынан да көрініс тапты. Осы ретте XX ғасырдағы Қазақстан тарихына қатысы бар «Государство наций: Империя и национальное строительство в эпоху Ленина и Сталина» атты жинаққа және америкалық автор Терри Мартиннің «Империя «положительной деятельности». Нации и национализм в СССР. 1923-1939» [30] монографиялық еңбегіне көңіл аудармау мүмкін емес. Жинақта жариялаған мақаласында және көлемді монографиялық зерттеуінде Гарвард университетінің профессоры Т.Мартин «Кеңестер Одағын әлемдегі ең алғашқы жағымды қызмет империясы» ретінде бағалап, Ресей еуропалық көпұлтты мемлекеттердің арасынан бірінші болып «бас көтере бастаған ұлтшылдыққа қарсылық көрсетті», сондай-ақ оның одан ары өріс алуына жол бермеу үшін «орыс емес азшылықтарға ұлттық санасын дамытуға қолдау жасап, олардың біразына жалпыұлттық мемлекеттілікке тән институционалдық ошақтарды құрып берді» деген тұжырым жасайды. Оның пікірінше И. Сталин 1923-1932 жылдар аралығында Кеңестер Одағының ұлт саясатын басқару ісінде «басты қауіп ұстанымын» басшылыққа алған. Т.Мартинге Кеңестер Одағын оның құрамындағы шығыс, мұсылман халықтары тарихында жарылқаушы мемлекет рөлінде көрсету ұнайды, сондай-ақ мұндай ұстанымның оның ғылыми объективті ізденісінен гөрі, субъективті саяси мүддесіне жақындығы байқалады [31]. Т.Мартин мұндай тұжырымға келген жалғыз зерттеуші емес. Соңғы жылдары мұндай пікір батыс және Ресей зерттеушілері арасында қолдаушыларын табуда. Қазақстан тарихына байланысты мұндай тұжырым жөнінде не айтуға болады? Қойылған мәселе тым ауқымды, ал оған мақала көлемінде егжей-тегжейлі жауап беру мүмкін болмағандықтан, біз бұл тақырыпқа кеңестік империяның бастапқы жылдарына байланысты талдау жасап көрейік. Бүкіл империя көлемін қамтыған азаматтық соғыс жағдайында 1919 жылдың көктемінде Кеңес үкметінің басшылығымен келіссөз жүргізу үшін Мәскеуге қызыл комиссар Әліби Жангелдинмен бірге қазақ ұлт-азаттық қозғалысы басшыларының бірі Ахмет Байтұрсынұлы аттанды. Осы мезгілден бастап Қазақ Кеңестік автономиялық билігі орнағанға дейінгі (1920) уақытта А. Байтұрсынұлы Мәскеудегі орталық билік алдында қазақ азаттық қозғалысы ұстанымын білдіруші саяси тұлға міндетін атқарды. Оның 1920 жылы Лениннің атына жолдаған хаттарын осы тұрғыдан ғана тура түсінуге болады. Өмірде орын алған оқиғалардың маңыздылығын ескеріп бұл тарихи кезеңнің ерекшеліктеріне қысқаша болса да тоқталып өтейік. Бұл кезең (1919-1920 ж.ж.) Кеңестік жоғарғы билік пен қазақ ұлт-азаттық қозғалысы басшыларының алғаш рет бетпе-бет келіп, мемлекеттік құрылыс мәселесінде өздерінің ұстанымын анықтау сәті болды және ол нені байқатты? Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы жаңа қалыптасқан саяси жағдайда өзінің толық табиғи тарихи арнасында, яғни өзін-өзі билеу құқына қол жеткізу (национальное самоопределение – авт.), осы негізде қорланып қалған ішкі әлеуметтік-саяси мәселелерін шешу әрекетіне көшу платформасында тұрғандығын анық көрсетті. Ал марксистік теорияға сүйенген Советтік басшылық империя кұрамындағы ұлттардың өзін-өзі билеу мәселесінде революциялық империялық диктат (қазақша «революциялық зорлау» – авт.), яғни ұлттық азшылықтарға өздеріне қолайлы билік жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік беру орнына советтік билік жүйесін күштеп енгізу ұстанымында тұрғандығын бүкпесіз ашық аңғартты. Сәл кейінгі уақытта бұл ұстаным советтік ғылымда «капиталистік емес жол» концепциясы түрінде негізделді. Осы тарихи мезгілге тиесілі тарихи фактілерге сүйеніп аталған ұстанымдарды талдауға алып көрейік. Жаңадан билікке келген большевиктер партиясының ұлт мәселесінде өмірлік шындыққа негізделген нақты бағдарламасы болған емес. Большевиктер партиясының басшылары пролетариат диктатурасы әлеуметтік теңсіздіктің кез-келген көрінісіне карсы, сондықтан да осы ұстанымға сәйкес ол ұлт мәселесін бірден және түбегейлі шешетін болады деп түсіндірді. Ия, рас, олар отарлық тәуелділіктегі елдердің өз еркіндігі үшін күресін заңды да табиғи кұбылыс ретінде мойындады. Сонымен бірге большевиктер партиясы империяның Қазақстан сияқты шет аймақтарындағы азаттық қозғалыстарға бар болғаны метрополиядағы пролетарлық революцияның қосымша күш қоры (резерві) ретінде қарады. Жаңа биліктің ұлт мәселесі бойынша бас теоретигі және комиссары И.Сталин өзінің белгілі «Ленинизм негіздері жөнінде» атты лекциясында ұлттардың құқығы туралы мәселе «оқшау және дербес мәнге ие мәселе емес, пролетарлық революция туралы мәселенің бөлігі, яғни бүтінге тәуелді және өзіне осы бүтін тұрғысынан қарауды талап етеді» [32], – деп көрсетті. И.Сталин өз ретінде В.И. Лениннің «демократияның кейбір талаптары, соның ішінде өзін-өзі билеу мәселесі шексіз нәрсе емес, бар болғаны әлемдік жалпыдемократиялық (қазіргі: жалпысоциалистік) қозғалыстың бөлігі ғана, мүмкін, кейбір нақты жағдайларда бүл бөліктің жалпыға қайшы келуі ықтимал, ондай жағдайда бөліктің талабы орындалмақ емес», – деген тұжырымына сілтеме жасайды. Басқаша айтқанда, большевизмнің теориялық негізін қалаушылар ұлт-азаттық қозғалыстарды әлемдік революциялық процестің бөлігі, сондай-ақ оған тәуелді резервтік күш ретінде қарастырды. Яғни олар пролетарлық революцияның әлемдік деңгейде жеңіске жетуін отар елдердің өз тәуелсіздігін алуының алғышарты ретінде түсіндірді. Ал енді Совет үкіметі басшыларының бұл ұстанымына байланысты қазақ ұлт-азаттық қозғалысы жетекшілері қандай көзқараста болды? Мәскеуге 1919 жылдың көктемінде келген А.Байтұрсынұлы Кеңес ұкіметінің басшысы В.И. Ленинмен және ұлт істері бойынша комиссар И.Сталинмен келіссөздер жүргізіп, соның нәтижесінде ақгвардияшылардан қол үзген алаштықтарға кешірім (амнистия) жарияланып [33], сондай-ақ осы жылдың 10 шілдесінде В.И. Ленин «Қырғыз (қазақ-авт.) өлкесін басқаратын революциялық комитет жөніндегі уақытша ережеге» қол қояды. 1919 жылдың сәуір айынан бастап шілде айының алғашқы күндеріне дейін Мәскеуде Ұлт істері бойынша комиссариаттың Қазақ бөлімінде қызметте болып, ал осы жылдың шілдесінен бастап Қазақ Революциялық Комитеті төрағасының орынбасары қызметін атқарған А.Байтұрсынұлы үшін жауабы жоқ сұраулар аз емес-тін. Солардьщ бірі, мүмкін ең негізгісі – ол жаңа Советтік биліктің қазақ сияқты ұлттардың пісуі жеткен қоғамдық мәселелерін шешуге байланысты белгілі бір бағдарламалық ұстанымының жоқ екендігі еді. Билікке келген большевиктер партиясының ұлт мәселесінде «ұлттар өзін-өзі билеуге құқылы!» сияқты ұраннан басқа белгілі бір бағдарламалық ұстанымының жоқ болғандығын Т.Мартин сияқты батыстық зерттеушілердің өздері де мойындайды [34]. Кеңес үкіметінің ұлт мәселесінде бағдарламалық ұстанымының жоқ екендігін сырттай емес, Мәскеудегі ұлт істері бойынша комиссариат аппаратының және Қазақ революциялық комитеті қызметіне тікелей араласа жүріп байкаған А.Байтұрсынұлы 1920 жылы 17 мамырда В.И. Ленинге жолдаған хатында: «1) Қазак өлкесін басқаруға қойылған орталықтың өкілінің белгілі бір ұстанымы болған емес, соның салдарынан нақты жұмыс жоспары да жоқ; мұндай жағдайды орталықтың өзінің «Ресей халықтарының құқық декларациясы мен РК(б)П бағдарламасындағы принциптік нұсқауларынан басқа Қазақ өлкесінің әлеуметтік өмірінің ерекшеліктерін есепке алған қазақ мәселесіне қатысты нақты көзқарасының жоқтығымен түсіндіруге болады және 2) орталық өкілдері мен жергілікті халықтың арасында өзара сенім де болған жоқ» [35], – деп көрсетті. А.Байтұрсынұлы хатында Орталық билік қызметіндегі оның кемшіліктерді көрсетіп сынаумен шектелмей, күрделі жағдайдан шығуға мүмкіндік беретін жолды да айтқан еді. Оның түсінігінде бұл жол ескі патшалық билік тұсында қазақ ұлтының мүддесі үшін күресте біршама тәжірибе жинап, халықтың сеніміне кірген ұлттық зиялылар тобын жаңа билікке қызметке тарту еді. «... Қазақтарда елдің сеніміне ие болған зиялылар тобы бар, – деп көрсетті ол, – олардың қателесуі немесе адасуы мүмкін, ал бірақ олар өз халқын саналы түрде ешқандай да жеке бас мүддесі және пайдасы үшін сатпайды» [36]. Бұл, басқаша айтқанда, социалистік революцияның жетекшісі және Кеңестік биліктің негізін қалаушы В.И. Лениннен ұлттардың өзін-өзі билеуі туралы мәселені декларация түрінде қалдырмай, нақты шындыққа айналдыруга мумкіндік туғызуды талап етудің өзі еді. Яғни сөз бен істің арасындағы алшақтыққа жол бермеу, олардың тұтастығы туралы мәселенің қойылуы болатын. А.Байтұрсынұлының В.И. Ленинге жолданған келесі екі хаты маусым айына тиесілі. Бұл екі хат та В.И. Лениннің 1920 жылы ІІІ Коммунистік Интернационалдың ІІ съезінде жасамақ болған «Первоначальный набросок тезисов по национальному и колониальному вопросам» атты баяндамасына орай жазылған. В.И. Ленин аталған тезистерін даярлап, осы жылдың 5 маусымында бірнеше партиялық және советтік қызметкерлерге таратып, олардан «өте қысқа көлемде (2-3 беттен артық емес) өз пікірлерін, түзетулерін немесе қосымшаларын, немесе нақты түсініктерін берулерін» өтінеді. Лениннің әсіресе, мынадай пункттер бойынша деп бөліп корсеткендерінің арасында «Башкирская и Татарская Республики. Киргизстан. Туркестан, его опыт» деген пунктте бар еді [37]. Екі жауап хаттың біріне А.Байтұрсынұлы озі жеке, ал екіншісіне түркістандық қайраткерлермен бірге қол қойған [38]. А.Байтұрсынұлы өзі жеке қол қойған 4 пункттен тұратын хатында Ресей империясындағы ұлт-азаттық қозғалыстар мен орталық большевиктік биліктің ара қатынасына қатысты В.И. Лениннің тезистеріндегі тұжырымдармен үйлесе бермейтін өте маңызды пікірлер айтылып, тұжырымдар жасалған [39] Сондықтан да ол хатқа бөлек тоқталған жөн. Бұл құжатта большевиктік басшылықтың ұстанымымен үйлеспейтін А.Байтұрсынұлы білдірген бірінші пікірі мынау: «Осы уақытқа дейін Еуропадағы капитализмнің күш алуына қызмет жасап келген Шығысқа ендігі уақытта Еуропадағы революцияны жасауға және оны күшейте түсу үшін пайдалануға болатын отар ретінде қарауға болмайды, ал оны еуропалық капитализм және империализм езгісінен азат ету коммунистік ұйымдардың дербес міндеті мен мақсаты болуға тиіс». Яғни, А.Байтұрсынұлының пікірінше, Коммунистік Интернационал, Кеңес үкіметі ұлт-азаттық қозғалыстарға бар болғаны әлемдік пролетарлық революцияның қосымша күш қоры (резерві) ретінде қараудан бас тартып, оларды дербес мәнге ие қозғалыс ретінде мойындауға міндетті. Бұл, әрине мәселені мүлдем басқа негізде қарауға шақырған батыл ұсыныс болатын. Бұл хатта А.Байтұрсынұлы жасаған келесі тұжырым ол билікке келген коммунистік партияның шығыс елдеріне тән әлеуметтік жағдайдың ерекшелігін, күрделілігін және әртүрлілігін тура есепке ала отырып, соған лайықтап өз саясатын жүргізе алуы жөнінде. «РКП және Коминтерннің міндеті, – деп көрсетті А. Байтұрсынов өз хатында, – бұл қозғалыстың (ұлт-азаттық деп оқыңыз – авт.) доңғалағына кедергілер қою емес, керісінше оны бақылай және басқара отырып, мүмкін болғанша оған қолдау жасау, сөйтіп оның таза ұлттық немесе буржуазиялық сипат алып кетуіне жол бермеу». Басқаша айтқанда, коммунистік партиялар ұлт-азаттық қозғалыстардың таза ұлтшылдық немесе капиталистік сипат алып кетпеуіне ықпал жасағаны жөн. Ресейдегі революциялық өзгерістерден соң қалыптасқан жаңа жағдайда орталык билік пен орыс емес ұлттардың жаңадан құрылған өзін-өзі басқару, ұйымдарының өзара қатынасының шиеленісіп кетуі байқалды. Тіптен, анығырақ айтқанда, совет үкіметі жұмысшы, шаруа және солдат депутаттары кеңесінен басқа ұлттық негізде құрылған ұйымдарды мойындаудан үзілді-кесілді бас тартып, оларды күш қолдану арқылы таратып жіберуге көшті. 1917 жылғы Ақпан революциясы жеңісінің қазақ жеріндегі алғашқы нәтижесі, сондай-ақ қазақ елінің мемлекеттік тәуелсіздікке ұмтылысының көрінісі – бұл бүкіл қазақ облыстары мен уездерінде қазақтардың өздерін-өзі басқару органдары ретінде Қазақ Комитеттерінің өмірге келуі болды. Қазақ Комитеттері, біріншіден, халықтың және оның бастаушы саяси тобының мемлекеттік еркіндікке ұмтылысы жолындағы шығармашылық еңбегінің жемісі болатын. Ақпан революциясынан соң қалыптасқан саяси жағдайда ол тек осындай қоғамдық ұйымдасу арқылы ғана өз мүддесін қорғай алатын еді. Екіншіден, қазақ саяси тобы Қазақ Комитеттеріне болашақ ұлттық мемлекеттік жүйенің алғашқы үлгісі, осы мұратқа жету, жолындағы мақсатты әрекетінің, бастапқы кезеңі есебінде қарады, сондықтан да олардың қалыптасуы мен қызметінің мазмұнына аса үлкен көңіл аударды. Қазақ қоғамындағы табиғи өзгерістер толқынында және ұлт-зиялыларының мақсатты қызметінің нәтижесінде осы жылы өмірге келген құрылымдар Алаш партиясы мен Алашорда үкіметі еді. Алаш партиясы сол бір қиын-қыстау кезеңде қазақ ұлтының ортақ мақсат-мұраттарын білдіретін қоғамдық саяси ұйым ретінде өмірге келсе, Алашорда үкіметі қазақ жерінің тұтастығы мен қазақ ұлтының еркін дамуын қамтамасыз ете алатын мемлекеттік құрылым, яғни қазақ мемлекеттігін жаңғырту ісін белгілі бір арнаға салу міндетін атқаруға тиіс еді. Бүкіл империя көлеміндегі күрделі қоғамдық өмірді бір ғана тапаралық күрес тұрғысынан түсіндіріп, оны бір қалыпқа салу әрекетіне көшкен большевиктік билік Қазақ Комитеттерін советтерге, Алаш партиясын большевиктер партиясына, ал Алашорда үкіметін Кеңес үкіметіне балама құрылымдар ретінде қарастырып, ешқандай да өзара түсінісуге, ымыраға бармастан оларды «буржуазиялық құрылымдар» ретінде жою жолына түсті. Бұл, әрине, билік партиясы тарапынан көрсетілген революциялық тәкәппарлықтың нақты көрінісі болатын және ол ұлттық демократиялық күштер тарапынан нағыз зорлықтың көрінісі ретінде бағаланды. Міне осы жағдайға байланысты А.Байтұрсынұлы «билік құрушы ұлттың пролетарлық және соған жақын күштерінің» «ұлыдержавалық, бонапартистік» «менмендікпен және тәкаппарлықпен қанаудағы ұлттардың революциялық ұйымдарын» жоюына байланысты өзінің және серіктерінің шексіз наразылығын білдіріп, бұдан былай да шығыс республикаларының ішкі өміріне жөнсіз араласа беру жақсылыққа апармайтындығын ескертуі әбден орынды еді. Хат авторының астарлы ойын түсіну оны мұқият оқыған кісіге, әрине, қиынға түспейтін. Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы басшыларының атынан айтылған осы және басқа пікірлерді Ресей революциясының көсемі түсінушілікпен қабыл алды ма? Жоқ. Бұл ретте В.И. Лениннің тезистеріне жауап ретінде жазылған екінші хат авторларының бірі Заки Валиди Тоғанның естелігінде айтылған мына жолдарға назар аударған артық емес: «Лениннің шығармалар жинағында жарияланған бұл тезистер 12 баптан тұратын. Біз оларды түркістандық жолдастарымызбен бірге оқыдық ... Араға екі күн салып мен оған өз ойларымды еркін тезистер түрінде жазып жеткіздім», – деп көрсетіп, мынадай тұжырымға келеді: «Ол біздің көзқарасымызды қабылдауға ниетті емес-тін. Бұрынғы отар елдерде олар енді тек орыс пролетариатына ғана сенетін болады, ал бізге сенім деңгейі олардың басшыларын тыңдап, айтқандарын бұлжытпай орындап отыруымызға байланысты, сондай-ақ социализм Ресейде және әлемде біржола орныққанда ғана бізге сенуге болады. Соған дейін Шығысты метрополия пролетариаты басқаратын болады ... Мен бұл пікірді өз құлағыммен естідім» [40]. Кеңестік орталық биліктің біз қарап отырған мезгілде Қазақстанда жүргізген саясатында А. Байтұрсынов қабылдай алмаған, соған байланысты қарсылық та көрсеткен келесі мәселе, әрине, ол кадр мәселесі еді. Жаңа орнаған Кеңес үкіметі бастапқы 1-2 айда сол уақытқа дейін империялық кеңістікте өзін толық танытып үлгірген қазақ ұлт-азаттық қозғалысы басшыларымен өзара бәтуаға келуге ынта танытқандай болғанымен көп ұзамай-ақ бұл саясатынан жеңіл түрде бас тартып, белгілі дәрежеде, ұлттык қозғалыстан шалғай тұрған, тіптен оған қарсы әрекеттерімен көзге түскен кісілермен ымыраға келіп, оларды жоғары билік орындарына қызыметке тартуы еді. Бұл ретте ең алдымен ауызға ілінер тұлға, әрине Әліби Жангелдин. Әліби Жангелдиннің кеңестік саясат сахнасына көтеріліп, танылуы 1917 жылға тиесілі. Бұл уақытқа дейін ол қазақ қоғамында белгілі бір қызметімен танылмаған, беймәлім адам еді. Қазақ қоғамы арасында көзге түсуге тырысқан жеке тұлғалар жөнінде мәліметтер беру ісінде мейлінше әділ болған. «Қазақ» газеті Ә.Жангелдин туралы да жазған. Солардың бірінде (1917, қараша) [41]. Бөкейханов наурыз айында Петроград жұмысшы және солдат депутаттары советінің жіберуімен Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа тек социал-демократтардың өкілдерін ғана сайлауға үгіттеуге Торғай уезіне «миссионер» Ә.Жангелдиннің келгенін, бірақ оның бұл әрекетінен ештеңе шықпағандығын айтып, сайлау нәтижесінде Торғай уезі бойынша «1-нші нөмір Алаш партиясы 54 мың 978 дауыс, ал 3-нші нөмір социал-демократтардың 41 дауыс» ғана алғандағын жазды. Ал оның халық үшін атқарған ешқандай да ісінің жоқ екендігін баяндап, соған байланысты «жіберген адамы мынадай болды, онда үкіметі қандай болғаны» деген ойды білдірді. «Қазақ» газеті және оның төңірегіне жиналған ұлт зиялыларымен ара қатынасы жағымсыз болған Ә.Жангелдин бұл көңіл-күйін бүкіл ұлт-азаттық қозғалысқа байланысты байқатып отырды. 1918-1919 жылдары Кеңес үкметінің ұлт істері бойынша комиссары И. Сталинмен тығыз байланыста қызмет атқарған ол қазақ қоғамына алаш қайраткерлерінің ықпалын әлсірету мақсатында билікке алаштықтарға қарсы тұлғаларды тарту ұстанымында болды. Мәселен, ол кеңес өкіметінің Торғай облысы бойынша халық комиссары қызметіне кіріскендігі жөнінде И. Сталинге жолдаған телеграммасында «көмекшілік қызметке өзіме таныс және жергілікті тұрғындар» арасында еңбекші бұқараның мүддесін қорғаушы ретінде кең танымал Тунғачинді белгіледім, оны телеграф арқылы бекітуіңізді өтінемін», –деп жазды [42]. 1918 жылы 11 мамырда Ұлт істері бойынша Халық Комиссариаты жанынан қазақ бөлімін құру туралы шешім қабылданады. Мәскеудегі Кеңес үкіметі жанындағы қазақ өкілдігі міндетін атқарған бұл бөлімің меңгерушісі қызметіне Ә.Жангелдин тағы да өзінің пікірлес серігі Мұхамедияр Тұнғачинді ұсынып, Кремльде оның бұл ұсынысы қабыл алынды [43] Ал осы Ә.Жангелдин қамқорлығына алған М.Тұнғачин кім еді? 1888 жылы қазіргі Ақтөбе облысының Ырғыз қаласында өмірге келіп, 1905 жылы Қазан қаласындағы мұғалімдер семинариясын аяқтаған Мұхамедияр Хангерейұлы Тұнғачин 1917 жылғы революциялық өзгерістерге дейін ұзақ мерзім Орынбордағы татар және қазақ басылымдарының цензоры қызметін атқарып, ұлт-азаттық ұстанымындағы қазақ зиялыларына қарсы патшалық билікке қызмет жасаған адам ретінде танылған еді [44]. 1917 жылы 1-2 сәуір күндері Орынбор қаласында, болып өткен Торғай облыстық қазақ съезі оған қатынасуға келген М.Тұнғачинді М.Дулатұлының ұсынысы бойынша мәжілістен кетіреді. Кеңестік билік тұсында белсенділік танытқан М.Тұнғачин Ә.Жангелдиннің колдауымен түрлі басшылық қызметтерді атқарады [45]. Кеңестік биліктің Қазақстандағы кадр саясатындағы дүдәмалдық жағдайлар кейінгі кезеңдерде де байқалды. Бұл фактілердің А.Байтұрсынұлы сияқты сезімтал тұлғаның саяси ұстанымы мен көзқарасына жағымсыз әсер еткені, әрине, түсінікті. Міне осы қысқа түрде баяндалған тарихи фактілерден сұранып тұрған тұжырымдарға көңіл аударайық. Біріншіден, В.И. Ленин бастаған большевиктер партиясы таптық партиялық мүддені тым біржақты ұстанғаны соншалық, ол қорланып қалған ұлттық мәселелерді кейінге ығыстырып, оны социализм жеңісі жағдайында өзінен-өзі шешімін табатын мәселе ретінде қарастырды. Ресей сияқты көпұлтты империя жағдайында саяси басшылықтың мұндай біржақты шешімге келуінің аз ұлттар үшін қаншалықты зардапты салдары болуы мүмкін екендігін большевиктік лидерлер сол тарихи кезеңде тура түсіне алмады. Бұл жіберілген қателік И.Сталиннің жеке басшылығы тұсында бірнеше мәрте үлкейіп, орыс емес ұлттар үшін нағыз трагедияға айналды. Екіншіден, большевиктер партиясы бұрынғы патшалық билікті ұлт мәселесіндегі ұлыдержавалық саясаты үшін қаншама сынға алып, ол ұстанымнан кететіндігін мәлімдегенімен өздері де сол саясаттың шеңберінен шыға алмады. Кремльдегі басшылық советтік биліктің алғашқы күндерінен бастап ақ қазақ қоғамынан ойлы, ұлт мәселесінде прогрестік көзқарастағы және берік ұстанымдағы тұлғаларды емес, керісінше Орталықтың курсын көз жұмып, бас шұлғып іске асыруға әзір қызметкерлерді іздеп, соларға қолдау көрсетті. Басқаша айтқанда, Кремльдің жобасы бойынша Қазақстанда орнауға тиіс саяси жүйе, одақтық мүдделер мен жергілікті мүдделерді үйлестіруші міндетін емес, әрқашанда бірінші кезекте одақтық, ұлыдержавиялық курстың орындалуын қамтамасыз ететін жүйеге айналуға тиіс болды. Бұл жағдай ұлттың интеллектуалдық өсуіне жағымсыз әсер етпей қоймайтын еді.

Біз мақаламызда А. Байтұрсынұлының басында В.И. Ленин тұрған большевиктер билігінің бүкіл империя ауқымында орнатуға беталған жаңа тәртібіне көрсеткен қарсылыы жөнінде баяндадық. Тарихи тұрғыдан алғанда бұл нағыз азаматтық әрекеттің және ұстанымның үлгісі еді. Олай болса бұл азамттық қарсылық бүгін біз үшін өзінің қандай мәнімен құнды? Сол тарихи мезгіл ағымында В.И. Ленин бастаған большевиктер партиясы коммунистік идея үшін жүргізген жанкешті күресімен өздерін ең аз дегенде заманының алдыңғы озық ойлы саяси күші ретінде көрсете білді. Ресей империясының сандық және моральдық тұрғыдан басым, сондай-ақ ғасырлар бойы әлеуметтік теңсіздік жағдайда өмір сүріп келген миллиондаған орыс және орыс емес ұлттардың шаруа және жұмысшы халқына араша түсуі соның айғағы болатын. Сырттай қарағанда өз басына соншалықты әділ де биік тарихи жауапкершілікті жүктеген саяси күшке қарсы шығудың өзі де жеңіл емес-тін. Өйткені бұл мезгілде Еуропаның, тіптен әлемнің демократиялық күштері большевиктер күресіне еңбектің капиталға қарсы әділетті күресі есебінде үлкен үмітпен қарады. Шын мәнінде большевиктер революциясы Джон Рид айтқандай «әлемді дүр сілкіндірген» оқиға еді. Міне осы контексте алғанда Ә.Бөкейханов пен А.Байтұрсынұлы бастаған алаш зиялаларының большевиктер билігіне көрсеткен қарсылығын қандай мағынада түсінгеніміз жөн? Бұл ретте бізге мынадай тарихи жағдайға көңіл аудару тарихи ойдың міндеті көрінеді. Ең әуелде қазақ белгілі бір географиялық кеңестікте өз орнын анықтаған, тарихи жолы қалыптасқан күнкөріс шаруашылығы, мәдениеті, салт-дәстүрі бар, басқаша айтқанда өзін-өзі сыйлауға негіз боларлық құндылықтар жүйесіне ие ел болатын. Өзін өркениеттік дамудың жоғарғы сатысында тұрған күш ретінде сезінген (тарихи шындық солай болатын) патшалық Ресей гуманизм принциптерін тәрік етіп қазақ жерін еркін иемдену, ал оның өзін қанау жолына түсті. Ғасырлар бойы еркіндікте өмір сүріп келген халық ұлттық кемсіту мен қорлауды басынан кешірді, ел ретінде жоқ болып кету қауіпін ашық та анық сезіне бастады. Ресей билігінің Қазақ қоғамына байланысты 1867 жылы және 1891 жылы және басқа жылдары қабылдаған заңдық құжаттары қазақ халқын ең негізгі құндылықтарынан айырды. Қазақ халқы мешеу феодалдық қатынастар және отарлық езгі жағдайында өмір сүруге мәжбүр болды. Осындай жағдайда ұлт зиялылары бастаған азаттық үшін қозғалыс өмірге келді. 1917 жылға дейін-ақ қазақ топырағында ұлт тарихындағы тұңғыш интеллектуалдық қозғалыстың теориялық негізі, мақсаты, бағыт-бағдары сондай-ақ бастаушы тұлғалары айқындалып қалған еді. Қазақ жерінде қалыптасқан бұл азаматтық қозғалыс Ресейдің ішкі өңірлеріндегі революциялық қозғалыстан мазмұндық тұрғыдан айырмашылығы бар-тын. Егер солшыл партиялар бастаған ресейлік революциялық қозғалыс таптық мүдделерді негізге алса, қазақ азаттық қозғалысы жалпы ұлттық мүдделерді ту етіп көтереді. Басқаша айтқанда қазақ азаттық қозғалысы қазақ жерінің тұтастығын сақтау, қазақ қоғамында экономикалық және мәдени шараларды іске асыру сияқты міндеттерге басымдылық берді. Революциялық әдіс-құралдар мен шараларды қозғалыс басшылары қабыл алған жоқ. В.И. Ленин бастаған большевиктер билігі қазақ азаттық қозғалысының өмірлік қажеттіліктен туған мұндай табиғи ерекшеліктерін мойындаудан бас тартты. Олар біріншіден, қазақ қоғамында күштеп тап күресі идеясын таңды, қазақ қоғамын таптық негізде жіктерге бөлді, сол арқылы империялық үстемдікке қарсы көтерілген жалпыұлттық күресті әлсіретті, екіншіден, экономикалық және әлеуметтік мәселелерді шешу ісінде қазақ қоғамында революциялық әдіс-құралдары мойындатты. Осының бәрі революциялық тәкаппарлықтың жаңаимпериялық зорлықтың көрінісі болатын. Империя көлемінде қалыптасқан осындай жағдайда Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынұлы және Т.Рысқұлұлы бастаған ұлттық басқарушы топтың ұлттық азшылықтардың қоғамдық өміріне қатысты ұсыныстары бұл халықтардың этникалық ерекшеліктері мен құндылықтарын шайылып кетуден сақтау, қазақ халқының дара тұлғалық сипатына араша түсу әрекеті болатын. Өйткені қазақ саяси тобы бір ақиқатты жақсы түсініп, берік ұстанды. Кез келген ұлттың нәтижелі өсіп-өнуі бірінші кезекте сол тарихи мезгілдегі оның ішкі сұраныстарын қанағаттандырудан, сондай-ақ осы жолдағы кедергілерді жойып, ұлттың ішкі потенциалының (мүмкіндіктерінің) ашылуына жағдай туғызудан басталмақ. Ал ұлттың заман талабына сай ішкі сұраныстары мен мұқтаждықтарын анықтау бұл оның интеллектуалдық күштерінің қызметіне тәуелді, ең алдымен солар арқылы жүретін процесс. Мұндай жағдайды мойындамаған және оны есепке алмған шешімдердің дұрыс нәтиже беруі өте даулы. Жарайды, бұл жағдайлардың бәрі де империя құрамындағы үлкенді-кішілі халықтардың өмірінде көрініс тапты делік. Дегенмен, большевиктер билігі жасаған қиянаттың мынадай екі көрінісі қазақ халқы ешуақытта ұмыта алмайды. Олар біріншіден, жиырмасыншы ғасыр басында патшалық саяси жүйе және ішкі феодалдық мешеулікпен күрес барысында қуатты серпін алған қазақ ағартушылығы қоғамдық процесс ретінде өзінің табиғи арнасында еркін өріс ала алмай, бастапқы кезеңінде-ақ шектеуге ұшырады. Қазақ ағартушылығының төл құжаты орнында жүрген «Оян қазақ!», «Қырық мысал», «Маса» сияқты кітаптарға цензуралық тиым салынды, «Қазақ», «Бірлік туы», «Сарыарқа» сияқты басылымдардың еркін жарық көруі қауіпті деп танылды, ұлттық ағартушылық ұстанымындағы зиялылар саяси қуғын-сүргінге ұшырады. Сөйтіп қазақ ағартушылығының ең соңғы және ең маңызды кезеңі бар болғаны 10-15 жылға ғана созылды. Бұл жағдай ұлттық сананың өсуіне, ұлттың даму процессіне теріс жағымсыз әсері болды. Империялық билік қазақ мәдениетін өз тамыры бар тәуелсіз де еркін қуатты мәдениеттен әлсіз де көшірме мәдениетке айналдыруға көп күш жұмсады. Қорыта айтқанда, қазақ ағартушылығы басқа елдердегідей барлық даму сатысынан еркін жүріп өтіп, ұлттық мінез бен болмыстың жаңа сапаға өтуін қамтамасыз ету мүмкіндігінен айырылды. Билік тарапынан тура осындай шектеу және құғын-сүргінге қазақ ұлтшылдығы да ұшырады. Большевиктік идеология қорғаныстық мазмұнындағы қазақ ұлтшылдығын, агрессивті прогреске қарсы ұстанымдағы көзқарас есебінде көрсетті. Халықтар достығы және интернационализмді негізгі ұраны ретінде көтерген билік, шын мәнінде өмірде пәрменді орыстандыру саясатын жүргізді. Бар болғаны 20-30 жылдың ішінде ғана бірнеше мәрте сұрапыл аштықты (1921-22, 1931-33) екі бірдей зиялылар және саясаткерлер буынын жұтқан саяси репрессияны, азамат соғысы мен фашизмге қарсы соғыстарды, қуатты орыстандыру процесін басынан өткізген қазақ қоғамы терең рухани күйзелістерден соң өрдер мінезді, азатшыл халықтан жасық та жалтақ, жетекшіл халыққа айналды. Ең негізгісі ХХ ғасыр басында барлық Азия елдерінде көрініс тапқан ұлтшылдық идеясы қазақ қоғамында өзінің табиғи сөресі – ұлттық мемлекеттік құрумен аяқталған жоқ. Қазақ азаттық қозғалысын теориялық тұрғыдан негіздеп, саяси күрес сахнасына алып щыққан мемлекетшіл тұлғалар түгелдей «буржуазиялық ұлтшылдар» немесе жапон, неміс агенттері ретінде саяси репрессия құрбаны болды. Басқаша айтқанда, өмірлік негізі бар толық табиғи құбылыс қазақ ұлтшылдығы саяси қозғалыс ретінде өзінің көздеген мұраты ұлттық мемлекеттілікті жаңғырту ісіне қол жеткізе алмады. Мұндай финалды қоғамнан жеткілікті белсенді қолдау таба алмаған қазақ азаттық қозғалысының әлсіздігі ретінде қарастыру мәселенің басқа екінші қырына яғни социалистік идеяға берілгендей сыңай танытқан большевиктік басшылықтың түптеп келгенде империялық биліктен бас тарта алмағандығына жете назар аудармағандық болар еді. Ғасыр соңында кеңестік империяның ыдырауы мұндай тұжырымға негіздің жеткілікті екендігінің айғағы. Ұлтаралық теңдікті сөз жүзінде емес шынайы өмірде жалпыадамзаттық гуманизм тұрғысынан шеше алмаған билік ертелі-кеш өзін ыдыраудан сақтап қалуы мүмкін емес.

1 Қараңыз: Мұстафа Шоқай. Таңдамалы. 1 т., А. 1998, 174-179, 198-202,426-429, 429-431 бб. 2 Мустафа Чокаев. Отрывки из воспоминаний о 1917 г. Токио-Москва,2001, С. 53.

3 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - А., 1979. Т.4 - 394 б. 4 Левода Ю. Интеллигенция // 50/50. Опыт словаря нового мышления. - М, 1989. – С. 129.

9 Валиханов Ч. Собр. соч. в пяти томах. - А., 1985. Т.5. - С.152. 10 Шоқан өмірін жақыннан білген А.К. Гейнс өз естелігінде «...начался-ряд оскорблений и придирок, уложивших чокана в настоящем году вгроб» деп жазды // қараңыз: А.К. Гейнс. из дневника 1865 г. в кн. Ч.Валиханов. собр. соч. в пяти томах. Т.5. – С.257.

14 Дж. Неру «Индияны ашу» атты еңбегінде осы тарихи мезгілге байланысты «ұлтшылдык Азияда нағыз үстем күшке айналған еді» деп жазды қараңыз: Дж. Неру. открытие Индии. книга вторая. – М.,1989. – С.111 15 Алаш қозғалысы. Движение Алаш. Сборник документов и материалов. Т.1, – Алматы, 2004. – С. 33-39

23 Құнанбаев Абай. Шығармалар. Екі томдық. – Алматы, 1968, 2 т. 174-175 б.б. 24 Зиманов С.З., Идрисов К.З. Общественно-политические взгляды Мұхамеджана Сералина. – А.,1989. – С.76

29 «Айқап» Құрастырушылар: Ү.Субханбердина, С.Дәуітов. - Алматы, 995. 72-73 б.б. 30 Государство наций: Империя и национальное строительство в эпоху Ленина и Сталина. – М., 2011. – С.88-116; Мартин Терди. Империя «положительной деятельности». Нации и национализм в СССР. 1923-1939. – М., 2011. – С. 855 31 Мартин Т. Империя «положительной деятельности». Нации и национализм в СССР. 1923-1939. – М., 2011. – С. 855 32 Сталин И. Вопросы ленинизма. Издание одиннадцатое. – М., 1947. – С. 47-48 33 ҚРОММ., 1023-қор, 1-тізбе, 1-іс, 110-111 пп; Ахметова Л.С., / Григорьев В.К., Шойкин Г.Н. Алихан Букейханов – поиск ориентиров. Ахмет Байтурсыно – главное – обретение государственности. Турар Рыскулов - яркий политик советскоп Востока. Учебное пособие. – Астана, 2008, – С.94

36 Алаш қозғалысы. Движение Алаш. Сборник документов и материалов. 3 том, 1 кітап. – Алматы, 2007, – 59 б.

39 А.Байтұрсынұлының ІІІ Коммунистік Интернационалдың екінші конгресіне қатысқандығы туралы дерек бар. Мәселен, педагогС.Жәкеев «А.Байтұрсынов ІІІ Коминтерн конгресінде» атты мақаласында конгрестің «стенографиялық есебі мен протоколын қарап шыққанымда делегаттар тізімінде Байтұрсыновтың фамилиясын кезіктірдім. Демек қадірлі азаматымыз Ахмет Байтұрсынов ІІІ Коммунистік Интернационалдың Екінші конгресіне Россия Коммунистік партиясы құрамында делегат болып қатысқан» –деген тұжырымжасайды // Алматы ақшамы, 1991, 24 маусым.

40 Заки Валиди Тоган. Воспоминания. – М., 1997, – С.257 41 Бөкейханов Ә. Шығармалар. А., 1994, 267 б.; Дулатұлы М. 5т шығ. жинағы – Алматы, 2003. 2т., 344-345 б.б. 42 Победа великой Октябрьской Социалистической революции в Казахстане. 1917-1918г.г. Сборник документов и материалов. А., 1957, с.195 43 Зиманов С, Даулетова С, Исмагулов М. Казахский отдел народного комиссариата по делам национальностей РСФСР. – А., 1975, – С. 78-80. 44 ҚР Ұлттық Қауіпсіздік Комитетінің Алматы облысы және қаласы бойынша мұрағаты, №11020 іс, 1Т., 3,14-16 п.п:; Қойгелдиев М. аталған кітап, 302 б.

45 Алаш Орда. Энциклопедия. – А., 2009. – 316 б.

Халық, қоғам Алаш қайраткерлерінің ісі мен есімінің қайта жаңғыртуын толық табиғи нәрсе ретінде ә дегенде-ақ қабылдап қойған. Өйткені ол Алаш идеясынан еш уақытта ажыраған емес. Ал, Алаш қозғалысын билікті мойындауының мәні еркеше. Халық пен биліктің алаш идеясында тоғысуы ұлттық дамуда жаңа сапаға жетуге мүмкіндік туғызады. Ресми биліктің Алашты мойындауы - бұл оның өз қызметінде қазақ идеясын ұстанды өзіне парыз санайтындығын айғақтайды. Алаш идеясын мойындау бұл қазақ ұлты мен оның мемлекеттігінің болашағы үшін қажет. Елбасының өз сұхбатында айтып көрсеткендей, қазақ халқы бүгін үлкен тарихи сын сәтті басынан кешіруде, алдымызда әлі қандай сындардың күтіп тұрғаны бір Аллаға ғана аян. Олай болса, біз сол сындардан өз мүддесі төңірегіне топтасқан ұлттық қауым, жай ұлт емес, жаңа сапаға өткен, іштей жаңғырған және тілеген, ширыққан және шыныққан ұлт түрінде ғана өте аламыз. Ал, ұлтты мұндай сапаға ммелекеттік мақсатты қолдау ғана көтере алады. Бұл – әлемдік, батыстық және шығыстық тәжірибе көрсеткен ақиқат. Прибалтика елдері 40-жылдарға дейінгі, Украина мен Грузия 1917-1918 жылдардағы мемлекеттігі мен бүгінгі мемлекет арасындағы тарихи сабақтастықты ресми түрде жария етіп, жыл сайын атап өтуді дәстүрге айналдырған. Біздің де осы жолмен жүруіміз тарихи шындыққа үйлесімді болмақ. Егер болашақта Алашорда үкіметі мен Түркістан (Қоқан) Автономиялық үкіметі (1917,қараша) жөнінде де аранайы құжат өмірге келіп жатса, бұл сол тарихи мезгілдегі Түркістан халықтарының мемлекеттік тәуелсіздігі идеясын ту етіп көтерген тарихи тұлғалардың еңбегіне және біздің халықтарымыздың өзара туыстық сезіміне көрсетілген құрметтің, сондай-ақ тарихи әділеттіліктің әйтеуір бір салтанат құратындығының айғағы болар еді.

Сонымен бірге Еуропалық ағартушылық идеологиясының тұтас концепция, көзқарас ретінде ғана емес, сонымен бірге нақты тәжірибе ретінде қазақ өміріне келуін Алаш зиялыларының қызметімен байланыстыру тарихи әділеттілік болмақ, яғни басқаша айтқанда, кеңестік ғылым қазақ жеріндегі ағартушылықтың бастапқы кезеңін көрді де, ал оның табиғи жалғасын айтуға келгенде саяси мүддеге басымдылық беріп, тарихи шындықты бұрмалауға ұрынды. Қазақ ағартушылығының қазақ ұлтшылдығымен өзектес, өзара байланысты құбылыстар екендігін халықтан жасыруға тырысты. Қысқасы, Алаштың бағдарламалық құжаттарындағы қазақ жерінің ауқымын анықтау, ұлттық ақша және банк қызметін құру, ұлттың сұранысына лайық білім жүйесін жарақтау оның негізін құрайтын қазақ тілін жаңа сапаға көтеріп, сол тілде оқулықтар жазу және басқа осы сипаттағы әрекеттер ұлттық саяси топтың тура бағытта тұрғандығының айғағы еді. Ұлттың, оның бастаушы тобының мұндай міндеттерді орындауға қарым- қабілеті жеткілікті болатын. Өкінішке қарай, империялық орталық ол мұратқа жетуге мүмкіндік бермеді.

Сондай-ақ Алаш зиялылары ағартушылыққа қазақ қоғамына, жеке тұлғаларға жаңа сападағы өмір есігін ашатын мүмкіндік есебінде қарады. Сонымен, ағартушылық идеясы мен тәжірибесінің қазақ жеріне келуі Алаш зиялыларының қызыметімен тікелей байланысты. Алаш зиялыларының ағартушылық қызметін олардың ұлтшылдық идеологиясынан бөліп қарауға болмайды. Өмірге келуіне орыс отаршылдығы түрткі болған қазақ ұлтшылдығы алаштық топтың мақсатты қызметі арқылы бағдарламалық негізі бар нақты саяси ұстаным және көзқарасқа айналды. Ә. Бөкейханов пен оның серіктестері қалыптастырған қазақ ұлтшылдығы мынадай басты тұжырымдардан тұрды: қазақ жерін, оның асты-үсті байлығының сырттан қоныс аудара келгендердің игілігіне өтіп кетуден сақтау; қазақ ұлтына өз қоғамдық мерездерін дәл де тура түсінуге, әсіресе, шарушылық жүргізу, заманға лайық білім алу ісінде артта келе жатқандығына көзін жеткізе отырып, сол кемшіліктерді жеңуге деген құлшыныс туғызу еді. Сонымен бірге алаштық топ шынайы ұлттық мемлекеттілікті қалпына келтірмейінше негізі мақсатқа жету, яғни ұлттық құндалақтарды құнсыздандыру үрдісін тоқтату мүмкін еместігін жақсы түсінді. Сондықтан да ұлттық мемлекеттілік үшін күрес бұл идеологияның өзекті жібі және басты мұраты болуға тиіс еді. Жалпы, кез келген ұлтты жою оның ұлттық құндылықтарын әлсіздендіруден басталады. Алаш зиялылары осы шындықты жақсы білді. Қорыта айтқанда, қазақ ағартушылығы мен қазақ ұлтшылдығы теория және практика ретінде қазақ топырағына Алаш зиялыларының мақсатты қызметі арқылы тамыр жайды. Бұл егілген дәндер егер де сырттан араласқан өктем кедергілір болмаған күнде, сөзсіз, ұлтымыздың өмірін мүлдем жаңа сапаға көтеретіндігі күмәнсіз еді.

Бүгінде кімнің артында қалған қалталы немесе қызметте жүрген жоқшысы болса, соның атына көшелер беріліп, оған ескерткіштер қойылатын салт орныға бастады. Неге де болса көніп, немқұрайдылыққа бой алдырған көпшілік бұл құбылысқа да үйреніп келеді. Алматыда әл-Фарби даңғылының тау жақ бетінде Бағанашыл деген мекен бар, сол мекенге қарай шығатын кең көше Н.Сырғабеков көшесі аталады Қазақстанда Ф.Голощекен билік құрған тұста сот-прокуратура жүйесін басқарып, Смағұл Сәдуақасов пен оның идеялас серіктерінің соңынан шам алып түскен осы Нығмет Сырғабеков болатын. Н.Сырғабеков пен оның ұстанымындағы пікірлестері өздері көз жұмып, қолдау көрсеткен тоталитарлық жүйе мен идеологияның құрбаны болды. Олар бар болғаны әдәлетсіз биліктің еркін орындаушы тетік міндетін атқарды. Ал олай болса, Н.Сырғабековтың Голощекинге жолдаған запискасында «бұлардың тарпаң мінезіне қанша уақытқа дейін шыдауға болады, меніңше, нақты әрекетке көшетін мезгіл жетті» деп көрсеткен «сәдуақасовшылдар» кімдер еді? Зерттеу еңбектерінде көрсетілгендей, Смағұл Сәдуақасов, Ыдырыс Мұстамбаев, Жағыпар Сұлтанбеков және басқа осы ұстанымдағы қайраткерлер Қазақстандағы кеңестік билікті қазақ халқының (сол сияқты басқа да республика тұрғындарының) мүддесімен үйлестіру жолында тұрған қайраткерлер болатын. Ал бұл әрекетті биліктегі ұлы державалық ұстанымдағылар ұлтшылдықтың көрінісі есебінде бағалады. С.Сәдуқасов пен оның серіктері түгелдей қызметтен ығыстырылып, алдымен саяси қудалауға, соңын ала репрессияға ұшырады, атылды. Ал енді бүгін біз Сырғабековтерге көше аттарын беріп, ескерткіштер қоюдамыз. Жоғарыда аталған қайраткерлердің есімін біржола ұмыту алдында тұрмыз.

Әрине, бүгін заман өзгерді. Қоғамда Алаш зиялыларының қызметімен таныс емес сауатты адамды кездестіру қиын. Ол да – мемлекеттік тәуелсіздіктің арқасы. Ендігі міндет – жас буынды Алаш зиялылары іздеген құндылықтар жолына салу. Бұл сөзбұйдаға салатын іс емес. Жас буынды Алаш рухымен сусындату. Менің арманым – мемлекеттік бағдарлама арқылы жас ұрпаққа Алаш идеясын мейірі қана ішетіндей бір жағдай туғызу, яғни Алаш тақырыбымен айналысатын мамандардың атқаруға тиіс міндеттері шаш етектен.

ХХ ғасырдың басында Ә.Бөкеханов бастаған зиялылар тобы осы қазақ мемлекеттігі үшін күрестің жаңа кезеңін бастап берді. Күрес заманы сұранысына лайық бағдарламалық сипат алды. Жаңа саяси топ күрестің өркениеттік әдіс-құралдарын игерді. Ұлт-азаттық күрес идеологиясы, Алаш партиясы өмірге келді. Оның лидерлері қазақ жері Алаш автономиясына қарасты екендігін жария етіп, Алашорда үкіметін құрды. Міне, осы шаралардың бәрі қазақ өмірін жаңа сапаға көтеру әрекетінің көрінісі болатын. Бұл – Алаш қозғалысына қатысты берілген біздің ғана бағамыз емес, сол батыстық зерттеушілердің де өз бетінше бейтарап жасаған ғылыми тұжырымы. Олай болса, алаш қозғалысы бүгінгі билік тарапынан ресми түрде қазақ мемлекеттілігін қалпына келтіру жолындағы ұлт-азаттық қозғалыстың кезекті табиғи көрінісі, яғни актісі ретінде арнайы құжат арқылы бағаланып, ұлттық тарихымыздан өз орнын алғаны жөн. Бұл төл тарихымызға деген құрметтің көрінісі болары хақ. Сол сияқты Ә.Бөкейханов та – ұлттық тарихымызда өз орны бар тарихи тұлға. Ол – өткен ғасырдың басындағы Ұлт-азаттық қозғалыстың көш бастаушысы, жетекшісі, идеологы. Алаш партиясын құрушы, Алашорда үкіметінің жалпықазақ съезінің делегаттары демократиялық жолмен бірауыздан сайлаған төрағасы. Отаршыл орыс билігі Әлекеңді осы тұрғыдан таныды. Сондықтан да орыс билігі оны 1908-1917, 1922-1937 жылдар аралығында қазақ жеріне келу құқығынан айырып, сыртта, Ресей орталықтарында (Самара, Мәскеу) ұстады. Ондағы мақсаты – қазақтың азаттық қозғалысын оның жетекшісінен айырып, әлсірету болатын. Ал осы келтірген фактілер шындықтан алшақ деп кім айта алады? Ешкім де. Олай болса, Әлекеңнің - Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхановтың ұлт алдындағы қоғамдық-саяси қызметіне баға беру – бүгінгі ұрпақтың міндеті. Бұл істе оны кейінге қалдырудың ешқандай да қисыны жоқ.

Министрдің айтқаны болды. Тарих иститутына директорлыққа саясаттану маманы жіберілді. Бұл – ірі қателік еді. Мен қазір де осы пікірдемін. Тарихтың дербес ғылым және білім саласы екендігін сыйлайық. Ол – елге, қоғамға қажет, өз ерекшелктері бар гуманитарлық білім саласы. Осы шындықты тура түсіне алмаған кейбір ғылыми атағы бар кәсіп иелерін көргенде, әрине, көңілің құлазиды. Бірде саясаттанушы, енді бірде жеп-жеңіл тарихшы бола қалады. Бұл – әрине, ғылымда өз тақырыбын, өз орнын таба алмаған кісілердің ісі. «Өтпелі кезең» атанған мезгілдің бір қайшылықты көрінісі. Ғылымдағы осындай жағымсыз құбылыстардан арылудың бірден-бір жолы жаңа, тың методологиялық негізде жас ғалымдар буынын тәрбиелеу, өсіру болса керек. Осымен бір мезгілде тарихтану ғылымы, әсіресе, оның методологиялық және теориялық дәстүрі кемелдікке жеткен елдермен байланыстар орнату болса керек. Бұл аталған істерді атқару қоржыны, мемлекеттік қолдауды талап етеді. Білім және ғылым министрлігі ғалымдар мен тарихшылар қауымдастығы сияқты үкметтік емес ұйымдармен бірлікте 3-4 жылдық жоспар қабылдап, соны бәріміз жұмылып іске асырып жатсақ, әрине, қоғамға пайдалы шара болар еді. Дегенмен біз бәріміз де үмітпен өмір сүреміз. «Мемлекеттік қолдау жоқ» деп ауызды құр шөппен сүртуге болмайды. Бір ғана «Мәдени мұра» бағдарламасының өзі не тұрады! Біз, тарихшылар, нағыз ізденістер мен жаңалықтар заманында өмір сүріп жатқанымызды ұмытпауға тиістіміз. Қажырлы еңбек арқылы тарих ғылымы мен білімін жаңа сапаға көтеру – ортақ борышымыз.

Міне енді жаңа заманға аяқ бастық. Империямен бірге оның ғасырлар бойы еккен құндылықтары да ыдырай бастады. Қоғамға өзінің табиғи мүдделерімен қауышып, құндылықтарын түгендеуге мүмкіндік туды. Міне, осы процесс еліміздің соңғы он жылдан астам тарихында пәрменді жүрді. Қоғамымызда Елбасынан бастап қатардағы азаматқа шейін ұлттық тарихымызға бетбұрыс жасады. Әрбір адам өзінің шыққан тегін, ата шежіресін білуге ұмтылды, әрбір азамат елінің өткен жолына үңіліп, сол арқылы бүгінгі көп сауалдарға жауап іздеді. Бұл жалпы ұлттық мәдениет деңгейінің жоғарылығын танытқан ғажап құбылыс-тын. Өйткені болашағына үміт артқан халық қана өткенін білуге құштар. Халық өткеніне селқостық танытса, онда оның өз болашағынан үмітінің үзілгендігі. Халықтың рухани өміріндегі осы мазмұндағы сапалы өзгерістерге қолдау жасаған мемлекет басшысы 1998 жылды «Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы» жариялады. Ал одан бұрынғы 1997 жыл саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жылы болды. Кенесары Қасымұлы, Әлихан Бөкейханұлы, Мұстафа Шоқай, Ахмет Байтұрсынұлы және басқа бұрын есімі оқулықтардан алынып тасталған ұлы тарихи тұлғалардың ұлт алдындағы еңбегі кең, тиесілі дәрежеде айтыла бастады, артында қалдырған мұралары жарық көрді. Тарихшы мамандарға, жалпы қоғамға кез-келген тарихи мәселеге байланысты пікір білдіру еркіндігі берілді. Міне, осы аталған және басқа атқарылған көптеген істердің табиғи жалғасы ретінде Елбасының ұсынысы бойынша елімізде «Мәдени мұра» аталатын мемлекеттік бағдарлама қабылданды. Биыл екінші жыл бағдарламаны орындауға қажет қаржы бөлініп, бұл іске шығармашылықтағы зиялылардың үлкен тобы жұмылдырылған.

Біріншіден, әлемде өз төл мәдени құндылықтарын қастерлеп, қадір тұтпаған ұлт өркендеу жолында тұщымды жетістіктерге жеткен емес. Бұл дәлелдеуге мұқтаж емес қарапайым шындық. Қазақ халқы соңғы үш-төрт ғасырда алғаш рет өзінің өркениет жолында өсіп-өнуіне негіз бола аларлықтай мәдени құндылықтарын елеп-екшеу мүмкідігіне ие болып отыр. Екіншіден бүгінгі дамыған елдердің бірде-біреуі тәуелсіз ұлттық –мемлекеттік тілде білім жүйесін қалыптастыру, оған қажет әдебиеттер қорын жасау кезеңін айналып өте алған емес. Қазақ тіліндегі сапалы білім жүйесі –бұл мемлекеттің баянды өсіп-өркендеу тіректерінің бірі, алғышарты. Яғни мемлекеттік тәуелсіздігін енді ғана қолына алған еліміз үшін бұл өз уақытында қойылған мәселе. Президент бұл істі кейінге қалдыруға болмайтындығын тарихи тұрғыдан дәл басып айқындап отыр. Үшіншіден, елдің экономикасын өркендету ісі мен дәстүрлі мәдениетін жаңғырту процестері арасындағы өзара байланыс бар екендігі де даусыз. Экономикадығы жетістіктер мәдениет саласындағы сұраныстарға жете көңіл бөлуге мүмкіндік туғызып отыр. Өз ретінде ұлт-тың озық мәдени құндылықтардың жаңғырту тұрақты экономикалық өркендеуге жағымды ықпал жасайтын болады. Төртіншіден, еліміздің қарқынды да нәтижелі дамуын шеттен алынған қондырғылық элементтер (мейлі олар ең үлгілі болсын) қамтамасыз ете алмақ емес. Қоғамдық өсіп-өркендеу әуелде өз топырағымызда тамыр жайған ұлттық мәдениет пен салт-дәстүрге, олардың өміршең озық үлгілеріне табан тірегенде ғана нәтижелі болары хақ. Кезінде Елбасы жасаған осы тұжырым маған халқымыздың ХХ ғасырдағы өмірлік тәжірибесінен тікелей туындағандай ұғылады. Отандық, елдік негіздерге иек арту бұл өсуіміздегі кемелдік нышандардың көрінісі екендігі анық. Бағдарлама көп қырлы және ол, мәселен мынадай міндеттерді шешу арқылы іске асырылмақ: еліміздің маңызды тарихи-мәдени және сәулет ескерткіштерін қайта жаңғырту, сөйтіп оларды туристік инфрақұрылым жүйесіне енгізу; әлемдік деңгейдегі қайраткерлердің көрнекті өкілдерінің, әлемдік деңгейдегі қайраткерлердің таңдаулы еңбектері мен шығармаларының озық үлгілерін қазақ тілді оқырманның қолына жеткізу, сол арқылы гуманитарлық білім жүйесінің мемлекеттік тілдегі толыққанды қорын жасау; қазақ тарихы мен мәдениетін тікелей қатысы бар жақын және алыстағы шетел мұрағат және кітапхана қорларындағы материалдарды көптомдық түрде жариялау, халықтың ауыз әдебиетіне тән інжу-маржан ескерткіштерін «бабалар сөзі» көптомдық кітабын баспадан шығару, т.с. міне осы мазмұндағы жұмыстар тіл білімі философия, мәдениеттану, психология және басқа салаларды қамтиды. Бағдарламаның жүзеге асуына қажет құжаттық материалдар даярланып, қабылданған, оның орындау барысында туындайтын мәселелерді уақытында шешіп отыру міндеті И.Н. Тасмағанбетов басқаратын Қоғамдық Кеңес пен Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігіне жүктелген.

Бүгінгі күнге дейін Отан тарихын зерттеу және оны білім жүйесінде оқытуға қатысы бар біраз жұмыстар атқарылғандығын айта кеткен жөн. Мәселен, құрамында тарихшы және филолог ғалымдар бар топтар және жеке ғалымдар бағдарлама аясында Қытай, Ресей, Моңғолия, Италия, Нидерланды, Австрия, Франция, Турция, Өзбекстан және Қырғызстанға археологиялық іс сапармен барып қайтты. Соның нәтижесінде, мәселен Қытай, Манчжур, ойрат, парсы және ортаазиялық түркі тілдеріндегі 3мыңнан астам жаңа құжаттар табылды. Олардың арасында қазақ хандары мен сұлтандарының Цин императорына, Іле губернаторларына және Тарбағатай билеушілеріне жолдаған алпыстан астам хаттары бар. Париж, Вена, Венеция кітапханалары мен мұрағат қорларынан түркі халықтарының б.з.д. ҮІІІ-б.э.д. ХІІІ ғасырдағы әскери және әлеуметтік-саяси тарихына тән грек, латын, француз және ағылшын тілдеріндегі ортағасырлық хроникалар мен жарғылар бар екендігі анықталды. Бұл құжаттық материалдарда сондай-ақ түркі халықтарының (сақ,алан, ғұн, сармат, массагет, т.б.) этнографиялық ерекшеліктері, өзара қарым-қатынастары және басқа жұрттармен алыс-берісі жөнінде де маңызды мәліметтер бар. Алғаш рет Қазақстандық зерттеуші (Гарковец А.Н) Ватикан мұрағатының құпия каталогымен танысу мүмкіндігіне ие болды. Каталогтағы ақпараттардан Ватиканның ІХ-ХІІІ ғасырларда Орталық Азия мен Оңтүстік Шығыс Еуропа өңірлерінде жүргізген миссионерлік қызметі жөнінде мәліметтер бар. Еліміздің тарихына қатысы бар дерек көздерінің бірі белгілі «Түркістан жинағы» 591томнан тұратын бұл жинақ Ташкенттегі Ә.Науаи атындағы кітапханада сақтаулы. Бүгінде өзбек ағайындар бұл көлемді мұраның электрондық версиясын даярлаған. Ташкентте жасалған іс-сапар нәтижесінде Тарих институтының ғылыми қызметкерлері (Мажитов С.Ф., Рүстемов С.К.) бұл маңызды деректер көзінің Қазақстан тарихына қатысты бөлігін (80%) алып келді. Болашақта ол құжаттық материалдарды көп томдық жинақ түрінде өзімізден шығаруға әбден болады. Нидерландияның Лейден университетінің кітапхана қорында ортағасырлық қыпшақ тілінде жазылған «Ованес Кармаданенттің алғыс бітігі» бар екендігі анықталды. 1618 жылы жазылған бұл кітап ортағасырлық қыпшақтардың баспа мәдениетін игергендігін, оған төрт жүз жылға жуық мерзім болғандығын айғақтайды. Өз ретінде бұл факті түркі халықтарында жазба мәдениетінің ерте кезеңдерден үзіліссіз жүріп отырғандығының көрінісі. Лейден университетінде бұл аталған кітаптан басқа түркі тілдегі 65 қолжазба ескерткіштерінің бар екендігі анықталды. Біздің ұлы көршілеріміздің бірі Ресейдің мұрағат және кітапхана қорларында сақтаулы Қазақстан тарихына тікелей қатысы бар құжаттық материалдардың аса мол екендігі мәлім. «Мәдени мұра» бағдарламасы сол маңызды құжаттық материалдардың біразын 10 томдық кітап түрінде басып шығаруға мүмкіндік туғызып отыр. Олардың арасында, мәселен, белгілі ресей елшісі А.И. Тевкелевтің «Журналы» (толық нұсқасы), тарихшы-өлкетанушы П.И.Рычковтың жазбалары және басқа еңбектер мен орыс-қазақ қатынасының ерекшеліктеріне тереңірек үңілуге туғызаттын құжаттар мол.

Бұл сапардан біздің түйген тұжырымымыз мынау: мұндай екі жаққа бірдей тиімді кездесулер еліміздің түкпір-түкпіріндегі ауылдарда, елді мекендерде өткені дұрыс. Сондықтан да бұл істі жалғастырмақ ойымыз бар.

Осыдан біраз бұрын Мұхтар Әуезовтың мұражай – үйінде АҚШ-тың Фулбрайт қоры (бұл да Сорос сияқты қор – ред.) «Ашық қоғам және дәстүрлі мәдениет» атты мәжіліс өткізді. Бұл мәжіліске қырғыздың әйгілі кинорежиссері Болат Шамшиев, қырғыз саясаттанушысы Үміт Асанова, Қазақстандағы АҚШ әкімшілігінің Мәдениет жөніндегі елшісі және танымал бірсыпыра әдеби-мәдени қайраткерлер қатысты. Әңгіменің ұзын-ырғасы «Біз ашық қоғамға өтуіміз керек» дегенге келіп сайды.

Осы жиынға мен де қатысқан едім. Өз ойларымды ортаға салдым.

Бұл жерде «Біз кімнің алдында және ненің алдында ашық-шашық болуымыз керек? Және не үшін ашық-шашық болуымыз керек?» деген мәселенің басын ашып алу керек сияқты. XІX ғасырда Батыс Европа елдері Азия елдері (Қытай, Жапония, Үндістан және т.б.) үшін «Ашық есік» саясатын жүргізді. Яғни, осы саясатты бетке ұстап, Азия елдеріне тауарларын өткізді. «Бекіністерді бұзатын – тауар» дейді Ф.Энгельс. Осы сөзде шындық бар. Ал енді қазіргі «Ашық қоғам» да сол баяғы «Ашық есіктің» жаңғырған түрі секілденеді де тұрады маған. «Ашық қоғам» концепциясының арғы астарына тереңірек үңілсеңіз, теориялық агрессияның нышандарын байқайсыз.

Аграрлық өркениеттің сипаттамасы бойынша, адам қызметі дегеніміз – адам мен табиғи ортаның (жер, су, орман- тоғай т . б.) ара-қатынасы. Индустриялы өркениеттегі қызмет – адам мен жасанды ортаның (өнім шығаратын кәсіпорын, ірі өндіріс орындары және т.б.) арақатынасы. Ал информациялы қоғамдағы қызмет – адам мен адамның ойыны болмақ. Яғни, адам мен адамның арақатынасы (шенеунік пен оның қабылдауына кірген адамның, дәрігер мен пациенттің, оқытушы мен оқушының аразқатынасы) қоғамдағы ең басты, ең негізгі қатынасқа айналады. Демек, адамдар енді бір-бірімен өзара үйлесімді өмір сүруді үйренуі керек. Бұл – адамзат тарихында бұрын-соңды болмаған ситуация. Ал енді осындай жағдайда, осындай қоғамда, осындай қатынаста басты роль атқаратын не? Білім. Интелект. Қазіргі күнгі шешуші тетік, шешуші факторы – білім. Бұрындары шешуші фактор – қара күш, онан кейін бұл рольді – ақша мен байлық атқарса, қазіргі кезде ақша да, байлық та шешуші фактор болудан қалып келеді. Қазіргі күннің шешуші факторы – білім, кімнің білімі негізді болса, соның қолы ұзын, оның құрығы ұзын. Батыстың білімі зор, ғылымы дамыған мемлекеттері қазір бізге, біздің жас мемлекетімізге дамудың түрлі модельдерін, түрлі концепцияларды тықпалап бағуда. «Теориялық агрессия» дегеніміз де осы. Теориялық агрессияның бір жаман жері, бұл түптеп келгенде тек саяси тәуелділікке қана емес, сонымен бірге экономикалық, ғылыми, мәдени тәуелділікке де ұшыратады.

Осы приципті мәселенің тұрғысынан қарасақ, бізде мынадай екі деңгей байқалады (кеңестік дәуір қалыптастырған шындық десек те болады мұны). Бірі – ұлттық негізге, ұлттық құндылықтарға сүйенген топ. Бүгінгі өмір талабы тұрғысынан келгенде, бұл топтың болмысындағы басты қайшылығы мынау: ұлттық мүддені анықтауда бұлардың кейде рулық мүдденің ырқында кетіп қалатыны да бар. Екіншісі – ұлттық негізбен байланысы әлсіреп қалған маргиналдық топ. Ұлттық құндылықтардың қадір-қасиетін пір тұтқан бірінші топтағылар ұлттық негізден қол үзіп қалған екінші топтағылардың алған бағытының қандай нәтижемен аяқталарын (басқа мәдениетке сіңіп кету) сезіп, олар ұстанған бағыттан шамасы келгенше бойын алыс ұстауға тырысады. Өзге мәдениеттің құндылықтарына бой алдырып, бауыр басқан екінші топтағыларға ұлттық өмірдің белгілі себептерге байланысты жетілмей қалған қырлары тым қарабайыр, сөлекет көрінеді.

Мәселен тарихшы көне тарихты, яғни, ата-бабаларының тағдыр- талайын зерттегенде өзінің де сол аға, ата буындармен мүдделес, рухтас, мұраттас, мұңдас екенін жан-тәнімен сезіне алуы қажет-ақ. Міне, маргиналдарға жетпейтіні де осы. Теориялық даярлығы бар, бірақ... Мен жоғарыда маргиналдардың «битке өкпелеп кейде тонын отқа жағатыны» жөнінде айттым ғой. Осы орайда маргиналдарға, тек маргиналдарға ғана емес, баршамызға үлгі ретінде мына бір жайды айта кетсем деймін. 1921-22 жылдары Қазақстанда үлкен ашаршылық болды. Халық қырылып жатты. Әсіресе, осы ашаршылықта Торғай облысы көп зардап шекті. Осы тұста Алаш зиялылары «Қазақта жылу жинау деген дәстүр бар. Ашаршылыққа қатты ұрынған аудандарға арнап жылу жинайық!» деп, бұған большевиктерді де, өкіметті де көндіріп ел-елден мал жинай бастайды. Семей облысынан жиналған малды Жүсіпбек Аймауытов бастаған зиялылар Торғай өңіріне айдап апарып, ауыл-ауылға қылдай етіп бөліп береді. Қызылкөздер қай жерде де, қай елде де бар ғой, міне осындай қызылкөздер Жүсіпбектің үстінен «Ж. Аймауытов Семейден айдап келген малдың көбісін өзінің арғындарына үлестіріп, қыпшақтарға қалған-құтқанды ғана таратып берді...» деген жалалы арыз жазады жоғары жаққа. Ж.Аймауытов пен алаш зиялыларын аяқтан шалудың сәтін күтіп жүрген биліктегі Ф.И. Голощекин бастаған шенеуніктер нақақтан жабылған жаланы іліп алып кетіп, сот процесін бастап жібереді. Архивтен Жүсіпбек Аймауытовтың ақтық сөзін оқыдым (Жазушының бұл өзін қорғау сөзін архивтен тауып алғаш рет жариялаған едім. Қараңыз: «Басқа табар елім жоқ!» // Қазақ әдебиеті, 1996, 6 ақпан). Жалалы арызға қатты қапаланған, күйіне налыған Жүсіпбек сонда бүй дейді. «Менің бүгін соттың алдында сүмпиіп тұратын жөнім бе еді?! Қайтейін... Халқым осындай болса, менің не шарам бар? Басқа табар елім жоқ! Халқыммен біргемін, не көрсем де осы халықпен бірге көремін ...». Міне, халқын сүю, ұлтын сүю дегеніміз осы! Халықтың жетістігін көрген кезде сүйініп, ал оның кемшілігін көрген кезде түңіліп кете салуға болмайды. Жүсіпбек Аймауытов секілді әманда халықпен бірге болу керек! Біз өмір сүріп отырған заманның бір ерекшелігі – ұлттық сананың жаңғыруы. Меніңше, қазақ халқы үшін бұл жағымсыз құбылыс деп айтуға ешкімнің де ауызы бара қоймас. Міне осындай жағдайда өзін осы жұрттың перзентімін деп санаған адам қалайша оның тарихы мен мәдениетінен, әдебиеті мен өнерінен тыс қала алады? Халқына қайта оралған Мағжан мен Жүсіпбектің шығармалары оның көңілінде толқу туғызбаса, Ә.Бөкейхан мен М.Шоқайдың ұлт үшін жасаған қызметі оның жанында жігер отын жақпаса, онда бұл отандасымыздың кімге айналғаны? Басқаша айтқанда қазақ, қазақстандық болса өзін Қазақстанның азаматтарына тиесілі түрлі артықшылықтарды құқықтық негізде иемдене алатын азамат ретінде ұғыну ғана емес, сонымен бірге өзінің рухани болмысын осы елдің мәдени мұра, құндылықтарымен тұтастықта сезіну болса керек.

Қазір кім көп, ана тілін білмейтіндер көп. Ал енді осылардан сұрап байқаңызшы, руын білмейтіндері жоқтың қасы. Біз кез келген қоғамдық құбылысқа баға бергенде ең бірінші кезекте «Осы құндылық па, жоқ әлде өткінші нәрсе ме?» деген мәселені анықтап алған жөн. Рулық сана – натуралды шаруашылық кезеңіне тән сана, ортағасырлық саяси күйге тән құбылыс. Рулық сана – ұлттық мемлекеттікке, ұлттық мемлекет жүйесін жасауға қайшы, кереғар. Рулық сана егер біздің күнделікті өмірімізде, қызметімізде, азаматтық ұстанымызда басымдылық алса онда не болғаны? Қазақ қоғамының бүгінгі жағдайына байланысты Рабиндранат Тагордың «Индия – ана сен ұлдарыңды кең байтақ атамекенге шашып таста» деген сөзі есіме түсе береді. Рулас адамыңа көмектеспе деп ешкім де айта қоймас, көмектес, бірақ жақсы, ел болып өсіп-өну мағынасында. Қоғамға зиянды мағынада емес. Мифтік сана өтпелі кезеңде бас көтереді. Қазіргі бірсыпыра шығармашыл зиялыларымыз, «шежірешілдеріміз» осы мифтік сананың шырмауынан шыға алмай жүр. Қолдан аңыз жасап, сол аңыздарына өзгелерді де сендіруге тырысып бағуда. Мәселен, атын айтпай-ақ қояйын, беп-белгілі жазушымыз өз романында осындай аңыздарға сүйеніп, кәдімгідей «тұжырымдар» жасайды. Сондағы «тұжырымыңның» сиқы мынау: қазақ – жоңғар соғысында пәленбай деген ру ядролық міндет, ұйымдастырушылық қызмет атқарған, өзге рулар осы рудың айналасына топтасқан, жаудың бетін қайтарған басты батырлар да осы рудан шыққан және т.т. Бұл – өте зиянды, аса қатерлі «тұжырым». Руаралық, жүзаралық талас-тартысты тудырып және оны қоздыратын «тұжырым». Жалпы шығармашыл зиялыларымыз ұлттық мүддеге зиянды мифтер жасаудан алыс болып, өнбейтін тақырыптың төңірегінде дау туғызып, елді ауық-ауық дүрліктіріп отырғаны кемелдіктің нышаны емес. «Шыңғыс хан жалайыр екен...», не болмаса «Шыңғыс ханның шешесі де, әйелі де қоңырат екен» деген желқуық пікірлердің ар жағында да осындай бықсықтар жатыр.

Бізде бір жаман әдет бар. Өмірдің мың-сан бояуынан екі-ақ түсті білеміз. Айтқанымыз не ақ, не қара болуы тиіс. Осы «не ақ, не қара» деген схемадан ажырай алмай-ақ қойдық. Шыңғыс хан – аса күрделі тұлға. Адамның өмірі – көп қырлы, көп сырлы, көп вариантты, сан салалы. Шыңғыс ханның өмірі мен қызметі «не ақ, не қара» деген схемаға сыймайды. Француздардың XVІІІ ғасырда өмір сүрген Робеспьер деген революционері бар. Робеспьер жөнінде француз зиялылары әлі күнге дейін таласып-тартысады, біреулері «қанішер» десе, енді біреулері «жаңа позицияны айқындаған жаңашыл тұлға» деп таниды. Және әр буын алмасқан сайын сол буынның өкілдері Робеспьер туралы өз пікірлерін білдіріп жатады. Және бұл пікірлердің жуыр маңда тоқтар да, толастар да түрі жоқ. Сол сияқты, Шыңғыс хан туралы айтыс-тартысқа да неге Тарих институты мынанікі – дұрыс, ананікі – дұрыс емес деп нүкте қоя салуға тиіс? Шыңғыс хан сияқты аса күрделі тұлғаны тану – ғасырлардың еншісі.

Егер Міржақып Дулатов, Жүсіпбек Аймауытовтар мезгілсіз қазаға ұшырамағанда, біз ұлттық консолидация, яғни ұлттық ұйысу процесінен баяғыда-ақ өтіп кететін едік... «Ұлттық тұтастық болған жағдайда ғана азаттық, тәуелсіздік баянды болады». Алаш зиялылары осылай деген. Бұл не? Бұл – формула. Қоғамдық дамудың формуласы. Біз бұл формуланы қай уақытта да, қандай жағдайда да ұмытуға тиіс емеспіз...

Сонымен бірген БАҚ-қа бет бұрған зиялылардың кез-келген мәдениеттің іргетасын құрайтын іргелі еңбектер жаратуға уақыты да, күші де қалмағандай көрінеді де тұрады. Мүмкін мен қателесермін. Дегенмен, зиялылардың бастапқы міндеті әрқашанда іргелі құндылықтар жарату болған. Ғылыми зерттеу еңбектері. Көркем шығарма. Ғажап өнер. Есімде, кезінде яғни 1950-1960 жылдары біз М.Әуезовтің, С.Мұқановтың, З.Шашкиннің шығармаларын іздеп жүріп, үлкен ләззатпен оқитынбыз. Ал бүгінгі жас буында сондай ұмтылыс бар ма? Жазушыларымыз бен ғалымдарымыз жас ұрпақтың қолынан түспейтін құндылықтар жарата алып отыр ма ?

Тіптен ары бармай-ақ кешегі XX ғасырдың басында өмір сүрген Әлихан Бөкейхан мен Мұстафа Шоқай өз отанының болашағын әлемдік өркениетпен тұтастықта көргенін дәлелдеп, қорғап жатудың қажеті бола қоймас. Яғни, жалпы адамзаттың даму үрдісіне араласу біздің халық үшін мүлдем беймәлім құбылыс емес. Осымен бірге мәселенің екінші қырын, басқа бетін де ұмытпағанымыз жөн. Біз әлемдік өркениетке сырттан алынған «қондырғылар» арқылы емес, өз топырағымызда тамыр жайған отандық құндылықтарымызды өсіру, өркендету арқылы ғана қосыла аламыз. Біз, қазақ халқы, тарих тәжірибесі көрсетіп бергендей, соңғы екі ғасырда ең аз дегенде үш мәрте «өтпелі кезеңдерді» бастан кешірдік. Алғаш рет – XІX ғасырдың 60-шы жылдары ресейлік отарлық жүйемен бірге жаңа басқару тәртібі енгізілгенде. Екінші рет, өздеріңізге мәлім, социалистік төңкеріске байланысты, яғни XX ғасырдың 20-30-жылдары. Сондай-ақ үшінші рет – 1991 жылы кеңестік билік ыдырап, оның орнына тәуелсіз мемлекеттердің орнығу процесі басталғанда. Шығыс мәтелі шамамен «Дұшпаныма өтпелі кезеңде өмір сүруді тілеймін» деген мазмұнда айтылады. Өтпелі кезеңді бастан кешіру халыққа да, оның дәстүрлі мәдениетіне де жеңіл емес. Тура қазіргі тарихи кезеңде біздің халқымыз үшін аса маңызды мәселе кіммен, қандай дәрежеде өзара ықпалдастыққа түсу емес (әрине бұл фактордың да маңызын жоққа шығару дұрыс болма қоймас), бұдан сәл өзгеше мазмұндағы мәселе, яғни «мен қандай қоғамнан шықтым, не жоғалттым, не таптым, ал мына қалыптасқан жаңа жағдайда қандай құндылықтарды сақтап, жетілдіре түсіп, ілгері өркендете аламын?» деген мәселе болса керек.

Мәмбет Қойгелдиев – елімізге кеңінен танымал зерделі тарихшы. Тарих және этнология институтының директоры, тарих ғылымының докторы, профессор. Өз ойын ашық айтады, өз пікірін бүкпесіз білдіреді. Өзіндік көзқарасы, өз айтары бар. Не нәрсені болсын өзінше бағамдайды, қандай құбылысты болсын өз тұрғысынан бағалайды. Яғни нағыз ғалым. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары тарихымыздың ақтандақ беттерін ашуға білек сыбана кірісіп, ұлтымыздың ұпайын түгендеуде еселі еңбек етіп келе жатқан күрескер ғалымдардың бірі, бірі емес, бірегейі. Жақында тарихшыға жолығып, тарихымыздағы кейбір түйінді мәселелер төңірегінде ой бөлісудің сәті түскен еді.

Сонымен, «Қазақ әдебиетінің» бүгінгі қонағы – профессор Мәмбет Қойгелдиев.

Міне осы кезден-ақ Отан тарихына көрсетілген «ыстық ықыластан» тарихтану ғылымына саяси биліктің қандай мән-мағына бергендігін аңғаруға болады. Ресми билік тарихтану ғылымын есеп айырысу құралы ретінде ұлт-азаттық қозғалыс басшыларына, демек, жаңғыру және қалыптасу жолында тұрған ұлттық сана мен өмірге қарсы пайдаланды. Бұл – мемлекеттік деңгейде жасалынған қылмыс, әрі қиянат болатын. Яғни империялық билік қойнауында өмірге келген тарихтану империялық мақсат-мүддеге қызмет жасауға тиіс болды. Осы тарихи мезгілдегі азаттық қозғалыстың таңдаулы өкілдері М.Тынышбаев, С.Асфендияров, Т.Рысқұлов өздерінің шығармашылық мүмкіндіктерін тарихтану арқылы танытып, Отан тарихына арнап терең ғылыми еңбектер жазды. Бұл қайраткерлердің тарихқа баруы еріккендіктен емес-тін, халықтың жүріп өткен жолын теориялық тұрғыдан қорыту арқылы оның тағдырына жағымды ықпал жасау әрекеті еді. Халық тарихы тек үзіліссіз үдемелі дамудан немесе тек арпалысты күрестен тұрмайды. Халық өмірінің басым бөлігі бейбіт жағдайда күш жинаудан, материалдық және рухани қорланудан, тіптен азды-көпті мерзімге созылған жайбарақат күйбең тіршіліктен тұрады. Егер ол тек өмір үшін арпалысты күрестен ғана тұрса, қоғам мен адам болмысы біртіндеп азып, өмір өзіне тән ғажап тартымдылығынан айрылған болар еді. Осы тұрғыдан қазақ тарихының соңғы үш жүз жылдығына көз жүгіртсек, мынадай жағдайды байқаймыз. Әрбір 50-60 жылдық (бұл орта есеппен алғанда екі буын ұрпақ өмірі) өмірін бейбіт жағдайда өткізіп күнделікті тіршілікке арнаған халық, ең кем дегенде келесі 5-10 жылын жалпы қоғам өмірін құшағына алған арпалысты күрес жағдайында өткізуге мәжбүр болған. ХХ ғасырдың алғашқы жартысында өмір сүрген М.Тынышбаев, С.Асфендияров, Т.Рысқұлов және басқа ұлт зиялыларының өмірі халық тарихының кезекті арпалысты кезеңіне тұс келеді. Соған байланысты болса керек, олар жазған ғылыми тарих та заманына тартып туған «перзентті» еске салады, яғни «бір айтары ішінде» болды. Осы арада мынадай бір жағдайға тоқтала кетейік. Қазақстандағы тарих ғылымы кеңестік билік жағдайында және орыс тарихтану мектебінің ықпалы аясында өмірге келген құбылыс. Отан соғысы жылдары (1941-1945) КСРО-ға тарих институтының бір топ ғалымдары уақытша Алматыда тұрып, қазақ жерінде, осы ғылым саласының өркен жаюына жағымды жағдай туғызды. Олардың арасында Анна Михайловна Панкратова, Михаил Порфирьевич Вяткин сияқты сол тұстағы ғылымның аса ірі тұлғалары бар-тын. Соғыстан кейінгі кезеңде Қазақстанда тарих ғылымының күрт қарқын алуы, белгілі дәрежеде, осы мәскеулік топ қалыптастырған ситуацияның логикалық жалғасы ретінде қарастырылуына негіз жеткілікті.

Соған қарамастан, яғни қатаң идеологиялық қыспақпен бір мезгілде Қазақстанда іргелі тарих ғылымының қалыптасу процесі жүріп жатты. Тарих институты негізінде Отан тарихының барлық кезеңдері зерттеуге алынды, тарих ғылымындағы ішкі мамандану процесінің табиғи нәтижесі ретінде археология, деректану, тарихнама, этнография, антропология, тарихи демография, диаспорология сияқты ғылыми бағыттар қалыптасты. 1977-1981 жылдар аралығында қазақ және орыс тілдерінде бес томдық «Қазақ ССР тарихы» жарық көрді, басқа да қыруар жұмыстар атқарылды. Қазіргі уақытта Институт тарих ғылымының жоғарыда аталған салалары бойынша жетекші әрі үйлестіруші орталық болып табылады. Институтта жұмыс жасайтын 49 ғылыми қызметкерлердің 14-і ғылым докторлары. Олардың арасында тарих ғылымына бар саналы ғұмырын арнап, бүгін де жемісті еңбек жасап жүрген ғалымдар бар. Қорыта айтқанда, өткен ғасырда елімізде тарихтану ғылымы мен оның кәсіби мамандарының қалыптасуы тарихи шындыққа айналды. Мемлекеттік тәуелсіздік қоғамдағы рухани ахуалдың мүлдем өзгеруіне алып келді. Ұлттық тарихымызға, оны жаңа сапада қорытуға деген бетбұрыс байқалды. Әрбір адам өзінің шыққан тегін, ата шежіресін білуге талпыныс жасады, көзі қырағы азамат елінің өткен жолына үңіліп, сол арқылы бүгінгі көп сауалдарға жауап іздеді. Заман тарих ғылымын гуманитарлық білім салаларының алдына шығарды. Бұл – өмірлік сұраныстан туған құбылыс еді. Ал егер тарих ғылымында жүрген түбегейлі өзгерістерге барсақ, онда маркстік-лениндік дүниетанымның өзекті жібі болған өткенге таптық көзқарастың, коммунистік партияның жетекші ролін негіздеу және оны дәріптеу, «бессатылық» схемадан тұрған формациялық теорияның тарихи зерттеулерден ысырылғандығын айтқан жөн. Тура осындай орынды сынға Ресей империясы мен Кеңестік биліктің отаршыл саясаты да алынды. Басқаша айтқанда, тарихтану ғылымында түбегейлі методологиялық бетбұрыстар болып өтті. Қазіргі уақытта тарихи зерттеулерде орын алуы мүмкін түрлі баламалық пікірлерге шектеу жоқ. Мұндай жағдайдың қалыпты құбылысқа айналатындығына сенім мол. Неге мен тарих ғылымының жүріп өткен жолына үңіліп, бұл саладағы өзгерістерге назар аударып отырмын? Мәселе мынада. Кезінде кеңестік тарихнаманың іргелі принциптері мен түрлі бұрмалаушылықтарына жасалған шабуыл, енді бүгін түрлі ауыртпалықтардан басын әзер арашалап, жаңа салаға ие бола бастаған ұлттық тарихнама жасалынуда. Сондай-ақ, бұл өнбейтін іске шығармашылық иелерінің білек түріп араласып кеткендігі таңданыс тудырмай қоймайды.

Өркениетті елдерде бұл тұжырымның аксиомалық шындық ретінде қабылданғанына біраз уақыт болғандығына қарамастан, өткен оқиғаларға еркін түсінік бере салу тіптен тарихты белгілі бір тар пендешілік мақсатта немесе жеке топтардың мүддесіне бейімдеп баяндау кең етек алып, тіптен біраз елдерге тән құбылысқа айналып үлгерді. Соған байланысты болса керек, Норвегияның астанасы Осло қаласында болып өткен (2000 ж. тамыз ) тарихшылардың Халықаралық XІX конгресі «шынайы дәуірдің және бұрмаланған тарих. Тарихшылардың жауапкершілігі» деген мәселені пленарлық мәжілісінде арнайы талқыға салды. Әрине, кәсіби тарихшылардың халықаралық жиыны тарих ғылымындағы бұрмалаушылықтарды жоюдың даяр әдісін бермейді. Дегенмен, бұл тақырыптың күн тәртібіне арнайы қойылуының өзі-ақ мәселенің қаншалықты өзектілігін аңғартса керек.

Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты соңғы жылдары қазақ ұлты мен мемлекеттігі тарихын жерімізде көне замандардан бері өмір сүріп, құндылықтар жаратқан қоғам және мемлекеттер тарихымен өзара сабақтастықта қарау мәселесіне жете көңіл аудара бастады. Түрлі тарихи мезгілдерде бүгінгі қазақ жерінің дінаралық, энтосаралық, тіптен түрлі өркениеттік құндылықтар арасындағы тартыс алаңына айналғандығы бар. Дегенмен, бір нәрсенің басы ашық: сонау сақ, үйсін замандарынан бергі уақытта осы құтты жерді біздің ата-бабаларымыз үзіліссіз өздеріне мекен етіп келді. Мұндай тұжырымға археологиялық, антропологиялық, этнографиялық, лингвистикалық және басқа зерттеу қорытындылары толық негіз бола алады. Соңғы жылдары институт ұжымына көне қытай, ортағасырлық моңғол деректерін меңгерген мамандардың келіп қосылуы – ерте және ортағасырлық тарихымызды зерттеу мүмкіндігімізді анағұрлым кеңейте түсті. Ә. Марғұлан атындағы Археология институты ғылымдарының Алтай, Іле, Жетісу, Сыр бойы, Батыс Қазақстан өңірлерінде жүргізген зерттеу жұмыстарының қорытындылары атамекеніміздегі ежелгі қоғамдар тарихына қатысты жаңа тың тұжырымдар жасауға мүмкіндік туғызып отыр. Енді институт ұжымының жүргізіп келе жатқан зерттеу жұмыстарына сүйене отырып, ашық хатта қойылған кейбір мәселелерге тоқталып өтейін. Ең алдымен халықтар тарихындағы мемлекеттік мәселесі жөнінде. Ашық хатты оқи отырып кеңестік кезеңде көрші туыс халықтардың рухани өмірінде орын алған келеңсіз бір жағдай есіме оралды. Әрқайсысы өз халқының мәдениеті мен тарихын көнелендіру жолына түскен зерттеушілер ерте кезеңдердегі тұлғаларымызды «өз пәтерлеріне» бөліп әкетуге күш салды. Мұндай әрекет ешқандай да нәтиже берген жоқ. Әл – Фараби тек қазаққа, Махмұд Қашқари тек ұйғырға, Жүсіп Баласағұн тек қырғызға тән тарихи тұлғаларға айналған жоқ. Аталған шығармашылық иелері олардың тағы басқа ұлы замандастары, «Алпамыс» пен «Ертөстікте» осы өңірдегі жалпы түркі жұртына орта тарихи тұлғалар мен рухани құндылықтар болатын. Анығырақ айтқана, әл-Фараби де, М. Қашқари да, Ж. Баласағұн да жалпы түркі әлеміне ортақ құндылықтар жаратып, сол арқылы түркілер өмірін жаңа сапаға қөтергендігімен, сондай-ақ, бізге әлемдік қоғамдық ойды өз шығармаларымен байыта түскендігімен қымбат. Орталық Азия кеңістігінде қазіргі кезеңде өмір сүріп жатқан мемлекет – ұлттар бүгін өздері тамыр жайып отырған территорияның жергілікті тұрғындары бола отырып, сонымен бірге көп ғасырлық күрделі өзгерістердің де жемісі. Біз неғұрлым уақыт қойнауына тереңдей түссек, соғұрлым ұзындығы он мың шақырымға, яғни Якутия мен Балқан аралығында созылып жатқан алып кеңістіктегі түркі халықтары арасындағы өзара араласудың жиі әрі тұрақты жүріп отырғандығына көз жеткізе түсеміз. Осы жағдайды негізге ала отырып, ғаламдар сонау көне замандардағы сақ, қаңлы, үйсін халықтары құрған мемлекеттік құрылымдар мен олар жаратқан құндылықтарды Орталық Азия кеңістігіндегі түркі жұрттарына ортақ мұраға жатқызуға бейім. Бұл тұжырым бергі кезеңдердегі алып мемлекеттік кұрылымдар шығыс пен батыс түркі қағанаттарына қарахандар империясына да тән. Міне, осы жағдайды ескере отырып, Орталық Азиядағы түркі халықтары мемлекеттігі тарихына байланысты мынадай екі тарихи кезеңді байқауға болады. Алғашқысы Шыңғыс хан жорығына дейінгі және Алтын Орда кезеңі (ХІІІ- ХІY ғ.ғ). Бұл тарихи мезгілдегі белгілі бір қажеттілікке байланысты құрылып, көп ұзамай ыдырауға ұшырап отырған мемлекеттік құрылымдарды қазіргі уақыттағы белгілі бір нақты халықтың үлесіне балау қиын. Өйткені мемлекеттік құрылымдар бірнеше ұлыс тайпалар одағына сүйенді, яғни басқаша айтқанда, олар жаңа замандағы мемлекет – ұлт дәрежесіне, яғни дербес саяси фактор – жеке ұлттың ұлттық мүддесін жүргізуші және оны іске асырушы күш деңгейіне көтеріле қойған жоқ-тын. Сондықтан да жеңіл ыдырау жолында тұрды. Келесі кезең Алтын Орда және Шағатай ұлысы орнында қалыптасқан мемлекеттік құрылымдар. Бұл мемлекеттік құрылымдардың басым бөлігі мемлекеттік-ұлт, яғни белгілі бір ұлттың немесе соған жақын ұлттық құрылымдардың саяси, экономикалық, территориялық, т.б. мүддесін жүргізуші фактор есебінде өмірге келді. Сондықтан да олар бұрынғы құрылымдармен салыстырғанда мерзім тұрғысынан тұрақтылық сипатқа ие еді. Қазақ мемлекеттігі тарихы мәселесі тарихымыздың басты нысанасына айналып отырғаны рас. Бірақ бұл қайсыбіреулердің бүгін ғана байбалам салуымен көтеріліп отырған тақырып емес. Өткендегі белгілі тарихшыларымыздың барлығы да бұл тақырыпты аттап өтпеген. Әрине, Кеңестік дәуірде осы тақырыпты зерттеуде түрлі шектеулер, қолбайлаулар көп болды. Ал еліміз егемендікке қол жеткізген соң, бұл тақырыпқа сұраныс арта түсіп, отандық тарихымызды зерттеудің басты нысанына айналды. Біздің институттың ежелгі және орта ғасыр тарихы бөлімі «Қазақстан территориясында мемлекеттік өркендеудің тарихи сабақтастығы» тақырыбында соңғы бес жыл бойы арнайы зерттеу жүргізіп келеді. Зерттеудің алғашқы қорытындылары Қазақстан тарихының жаңаша редакторланған бес томдығына кіріп үлгерді. Жоба бойынша екі монография дайындалды. Тағы екі монография дайындалу үстінде. Үш диссертация қорғалды. Отызға жуық мақала жарияланды. Тақырыптың тарихнамалық және деректемелік тізімі жасалды. Біз осынау зерттеулердің негізінде қазақ даласында салтанат құрған мемлекеттердің тарихын бір-бірінен үзіп-жармай, динамикалық біртұтас құбылыс ретінде таныған жөн деген тұжырымды қорытындыға келдік. Бұл құбылыс Сақ конфедерациясынан басталады. Сақтардан бастап Қыпшақ хандығына дейінгі (б.д.д VІІ ғ-дан дәуіріміздің ХІІІғ.) уақытта қазақ сахарасында мемлекеттік 14 құрылым (Сақ конфедерациясы, Үйсін, Қаңлы мемлекеті, Алан, Батыс хұн, Батыс түрік, Түргеш, Қарлық, Қимақ хандығы, Қарахан, Батыс Лиау державасы, Қыпшақ хандығы және шығыста бой көтерген Керейт, Найман хандығы) шаңырақ көтерді. Бұлардың әрқайсысы транс-этностық жағдайда көшіп-қонып отырған мемлекеттер болғандықтан, бұл процессте олардың шекарасы, этно-кұрамы, атауынан бастап мемлекеттік сипатына шейін өзгеріп отырды. Мысалға сақтарды алайық. Сақтар Қара теңізден Үнді түбегіне дейін, оңтүстік Сібірден Памир тауларына дейінгі алып сахарада көшіп-қонып жүрген жалпақ жұрт. Оларды бір текті этнос, бір тілді халық деп тану мүмкін емес. Көп этнотоптардан құралған, полимәдени салты бар, әскери-демократиялық құрылымдағы саяси бірлестік болды. Ертеде сақтар жорытқан алып кеңістікте қазір де 20-ға жуық дербес мемлекет, олардың аймақтары орналасқан. Барлығында да сақтардан қалған із бар. Біз сияқты олардың барлығы да сақтардан қалған ежелгі құндылықтарды қадір тұтады. Ал біз, қазақтар жалпы сақтардың емес, оның шығыс түрік бөлімдерінің мұрагері болып табыламыз. Сол сияқты жоғарыда аталған мемлекеттердің барлығы да дерлік бүгінгі жеке ұлттардың, олардың тек өздеріне ғана тән қазіргі этно-мәдениеті толық қалыптасып үлгермеген этнодинамикалық өтпелі кезеңде өмір сүрді. Соған байланысты көптеген мәдени құндылықтар өзгеріске ұшыраумен болды. Қазақтың өзіндік этно-мәдениеті, саяси мұрат-мүдделері қалыптаса бастаған XІІІ ғасырдың бастапқы ширегінде мұнда ежелгі түркілік ықпалда қалыптасқан моңғолдың ұлыстық билік жүйесі келді. Әрине, бастапқы жаулап алушылық кезеңінде моңғол билігінің халыққа, жергілікті өркениетке әкелген азабы аз болған жоқ. Бірақ Жошы хан ұрпақтары билеген Жошы-Қыпшақ державасы (орысша Алтын Орда), оның әскери Сол қанаты - Ақ Орда қазақ халқының саяси-әлеуметтік мүдделерін топтастырып, бір шаңырақ астына біріктіріп, жеке ұлт, жеке мемлекет ретінде тоғысып қалыптасуына елеулі ықпал жасады. Ақ Орданың әлдеқашан қазаққа айналған ұрпақтары (Мүбәрәк – Қожа, Ерзең, әсіресе Орыс хан) билеген дәуірі қазақтар үшін шынымен мемлекет, ұлт ретінде өз шаңырағын түзеген кезеңі еді. Ақ Орда қазақтың алғашқы мемлекеті деген пікірді біздің тарихшылар сонау 1967 жылдары айтқан еді. Қазір бұл тақырып монографиялық деңгейде талданып отыр. Біз 1465 жылы Қазақ хандығының құрылу оқиғасын Қазақ мемлекетінің алғаш көтеруі емес, қазаққа тән мемлекет – Ақ Орданың қайта жаңғыру белесі деп есептейміз. Қазақ тарихшысы Қадырғали Жалайырдың «тарихи дәуірдің Оразмұхамедінде» «Жәнібек хан атасының ұлысын өзі биледі» деген түйін бар. Ал Жәнібектің атасы Орыс хан, оның билеген ұлысы Ақ Орда. Олай болса, Қазақ хандығын Ақ Ордадан бөліп қарау мүмкін емес. Біздің Институт бұл мәселені алдағы жылы концептуалдық жаңа бағыт ретінде ғылыми көпшілікке ұсынбақ. Осыған байланысты «қазақ» атауын 1456-1457 жылдардағы Жәнібек-Керейдің көшімен байланыстырып қарастыратын сынаржақ пікірден де бас тартуға тура келетін сияқты. Бұл мәселе төңірегінде біздің институт ғылымдарының алғашқы пікірлері жарық көрді (Егемен Қазақстан 24 қыркүйек 2003ж). Тарих ғылымы өз «тар жол тайғақ кешуі» бар, қиын да күрделі сала. Біз тарихшылар қайсыбіреулердің байқауынан үркіп, бүгін жеңіл-желпі, негізсіз тұжырымдауға бара салар жайымыз жоқ. Өйткені біз ғылымның қиын жолымен келе жатқан жандармыз.

Б. Әбділдаұлын қырғыз тарихшысы Ж. Малабаевтың «Барсбектен бізге дейін» атты мақаласында Қырғыз мемлекеттігінің тегін үйсіндерден бастауы толғандыратындығы байқалады. Ж. Малабаевтың еңбегі кейбір қырғыз ағайындардың ата-тегін үйсіндерден сабақтап жазатын еңбектерінің алғашқысы емес. Осыдан үш жыл бұрын қырғызстандық автор Нусупов жоғарыдағы тақырып төңірегінде монография жазып, оған академик М. Қозыбаев бастаған біздің тарихшыларымыз өз пікірлерін білдірген болатын. Біз Нусупов пен Малабаевтың жазған еңбектерін авторлардың өз жеке бастарының пікірі деп білеміз. Өйткені қырғыздар мен үйсіндер дербес тарих субъектілері болып табылады. Тарих бұл екі жұртты тек ХІV-ХVІ ғасырларда тоғыстырып, аралас-кұралас етті. Үйсіндер болса, Іле, Жетісу, Алатаудың төл туындысы, ал қырғыз ағайындардың түркі тамыры, көне ізі сонау Енисей, Абақан, Батыс Монғолияда жатыр. Бірақ қырғыздарды біз еш жат санаймыз, өзіміз сиақты олар да түріктердің бір ұрпағы және көне қытай жылнамалары арқылы хатқа түскен ежелгі жұрттардың бірі. Әрине, 6-7 ғасыр бойы етене жақын араласып-құраласу барысында екі халықтың ахуал тіршілігі мен этнографиялық салт-санасы бір-бірімен сіңісіп, жақындағаны рас. Бірақ екі халықтың арғы тегі ежелгі түркілердің екі түрлі тобына жатады. Бұл туралы кезінде Клапрот және Абель Ремюза, А. Левшин, Ш. Уәлиханов жазған. Қырғыздар мен үйсін-қазақ топтары ежелгі түріктердің екі түрлі үрім-бұтағының өкілдері. Қырғыздар антропологиялық бет-пішімі жағынан ежелден-ақ таза моңғолдық нәсіл тобына жатса, үйсіндер де моңғол дәуіріне дейін арийеуропалық бет-пішім басым болған деген пікір бар. Екі халықтың тілінде де айырмашылықтар кездеседі. Қырғыздардың тілі түрік тілдерінің Алтай тобына, ал үйсін-қазақ тілі Арал, Каспий тілдерінің қыпшақ диалектілік тобына жатады. Шығу тегі жағынан қазақ тілі ноғай, қарақалпақ тілдеріне жақын болса, қырғыз тілі алтай-түрік топтарының ықпалында, ал қазақ тілі Дешті Қыпшақ даласын мекендеген түркі топтарының ықпалында қалыптасқан. Қырғыздар мен үйсіндердің тегін тектеп ара-жігін ажырату үшін жоғарыда айтылған деректердің өзі жетіп жатыр. Ол үшін қытай иероглифы арқылы «үйсін» атауын талдаймын деп әуре-сарсаң болудың қажеттігі жоқ. Қытай тіліндегі «усунь» жазуы кытайша белгілі бар мағынаны білдірмейді. Егер қытай иероглифіндегі «усунь» дыбысын транскрипциялайтын болсақ, онда усунь (немесе үйсін) деген жергілікті этнотоптың атауы ғана шығады.

Арғынның шығу тегі жайлы бірнеше пікір бар. 1)Бұл жұрт ертеде Қара айдаһар (Амур) өзеніне құятын Аргун өзені бойын мекен еткендіктен «Арғын елі» атанған делінетін пікір. 2) Орхон-Енисей жазуындағы «Улуг Ергин» жұрты осы Арғындар делінетін пікір. 3) Арғындар Әбілғазының «Түркі шежіресінде» келтірген Ойрат Арғын аға ұрпағы болуы мүмкін делінетін пікір. 4) Ежелгі Қытай деректерінде Арғындарды «Ақ Ғұндармен» (Бай Сюнгу) байланыстыратын тұстары бар. Мұндағы «Бай» сөзі «арлылықты» емес «ақ» деген мағына білдіреді. 5) Шәкәрім Құдайбердіұлы Арғынның шығу тегін Шыңғысханның ұлы Тулуй Ойрат Арғын ағаны Хорасанға 1262 жылы жолдаған оқиғамен байланыстырады. Бұл да тарихи шындыққа сай пікір емес. Көне деректерге жүгінсек, Арғындар Х ғасырда Алакөл мен Қаратал өзені бойында әлдеқашан бой көрсеткен көне жұрт екеніне көз жеткіземіз. Сондықтан Арғынның шығу тегін алғашқы екі пікірдің төңірегінде Түркі жұртының қатарынан іздеген жөн. Арғындар көне орта ғасырларда батыстан шығысқа, шығыстан батысқа жосыған Түркі топтарының (Басмыл) қатарында Моңғол шапқыншылығынан әлдеқайда бұрын Арқа даласында қоныс тепкен және Қыпшақтарға етене жақын халық. Арғындардың атауы төңірегінде де түрлі болжамдар бар. Егер автор тіптен «Ар» сөзін этникалық мағынасында емес, қандай да бір жағрафиялық (мысалы, моңғол-тұнғысша «Ар» сөзі – батыстағы, арғы жақтағы деген мағына беретін сияқты) мағынасында қолданып отырса, онда ойлануға тура келер еді. Ал қадірменді авторымыз мұнда тіптен қисыны келмейтін материяны күшпен қиыстыруға ұмтылғандықтан, сенімді пікір тудыра алмай отыр. Егер «Ар» сөзі ар-ұятты, пәк-таза деген мағына береді десек, «Ар-ұятты һәм таза ғұндар қазақ даласында тұрған екен-мыс деп көрсек, онда «Ар-ұятсыз, харам» ғұндар әлемнің қай түкпірінде болды екен? деген сауал туады. Сондықтан сіздің бұл пікіріңізде ұқсастық қуудан өзге ғылымның талқысына салып, ойластырып жататын қандай да бір елең еткізерлік жаңалықтың нышанын көре алмағанымызды мойындауға мәжбүрміз.

Афрасиабтың ата-бабалары туралы Рашид ад-Дин, Мұхаммед Қайдар Дулат және «Тарих-и Гузида» авторының келтірген шежірелік нұсқаларының барлығы да аңыз (миф) түрінде берілгенінің куәсі болар едіңіз. «Авеста» болсын немесе басқадай жыр дастандар сол заманның тынысы, халықтың шаруашылық жане этносалт дәстүріне қатысты кейбір мағлұматтар беретінін біз жоққа шығармаймыз. Бірақ біз тарихшылар, сіз өз мақалаңызда кесіп-пішіп тастағаныңыз сияқты «Авестаны» барлығына жауап бере алатын тарихи дерек көзі деп санаймыз. Ол тек әлем халықтарының әдеби-мәдени және дәстүрлік мұраларын зерттеудін құнды дерек көздерінін бірі ретінде танылады. Мысалы, тарихта «Тұран» атаулы мемлекет және оның Афрасиаб (Ер Тоңа) атты билеушісі болмаған. «Тұран» дегеніміз Әмударияның бергі жағындағы дүйім жұртқа ирандықтардың қойған жағрафиялық атауы қазірде «Тұран» ұғымы – Түркістан (Түркілердің Отаны) мағынасында қолданылады. Әзірге белгілі болып отырғанындай біздің даламызда сақтардан бастап, Қазақ хандығына дейін 14 мемлекеттік құрылым салтанат құрды. Олардың әрқайсысы өзіндік территориясы, орталығы, атаулы билеушілері, әскері, әлеуметтік құрылымы, шаруашылығы мен мәдениеті болды. Бұлардың әрқайсысы жеке-жеке зерттелді. Солардың бірі – Қаңлы мемлекеті. Қаңлылар жайлы қытай жылнамаларында б.з.б. ІІ ғасырдан бастап айтылады. Бірақ бұл мемлекетке 2600 жыл толды деп кесіп-пішіп айта қоярлықтай нақтыланған дерек жоқ. Олардың барлығы Түркі тектес халықтардан құралған мемлекет екені рас, бірақ тура Қазақ мемлекеті ретінде тану үшін этногенетикалық, этнологиялық және басқа тұрғыдан әлі де болса терең зерттеулер жүргізу қажет. Сіз Ежелгі түркілердің «дүйім түркілердің басын қосып ел етсек, ол үшін Алып Ер Тоңадай қаһарман қолбасшымыз болса» деген ізгі арманынан «Алып Ер Тоңа» және басқадай жырлар тудырғаны сияқты, өзіңіздің «шіркін, біз де елдігіміздің пәленбай мың жылдығын тойлап шат-шадыман, дыр-думан болып жатсақ» деген ізгі арманыңыздан «қаңлының – 2600» «яғма – жалайыдың 2800 жылдығы» делінетін тарихи даталар жасағыңыз келетіндігі байқалады. Арман қуғанға не жетсін, бірақ амал нешік, әзірге тарих ғылымында мұндай ой-арманды ақиқатқа жеткізетін деректердің жоқтығы өкінішті-ақ! Енді сіздің «жалайыр мемлекетінің 2800 жылдығы» төнірегінде пікіріңізге азды-көпті тоқталып өтелік. Сіз мұнда «яғмалардың Іле бойындағы этнографиялық әрі территориялық мұрагері жалайырлар болды» делінетін «Қазақ совет энциклопедиясында» берілген жолдарды алға тартыпсыз (12т,221 бет). Мұндай материалды алға тарту үшін оқушыға төмендегі екі түрлі жайды алдын ала ескертіп алғанымыз жоқ. 1.Энциклопедияда Іле бойын мекендеген яғма атанған жұрттың бір бөлігі жөнінде ғана сөз болып отыр. Ал сонда бұл жұрттың Шу, Талас, Алатау бойын мекендеген басқа да топтарының этнографиялық мұрагерлері кімдер болмақ? 2.Энциклопедияларда жазылғандардың барлығын ғылыми ақиқатқа жатқызу қиын. Ал егер оларда ғылымда басы ашылған шындық алға тартылып жатса, онда әрине, материалдары ғылыми-зерттеулерге жем бола алады. Бірақ қазіргі жағдайда біздің отандық түрлі энциклопедияларымыздың материалдарының басым көпшілігі насихаттық, ағартушылық роль атқарып отырғандығын ескермеске лаж жоқ. Яғмалар тарихын «Қазақ Совет энциклопедиясында» көрсетілгендей, ғылымда басы ашылған шындықтардың қатарына жатқыза алмаймыз. Осыған байланысты біз Қарахан – Қашқар дәуіріндегі тайпалардың орналасу жағрафиясы және жалайырлар тарихына қысқа да болса тоқталып өтуді жөн көрдік. Орталық Азия тайпаларының жайғасу жайы, құрамы туралы ғылыми анықтаулар бізге 1. ежелгі қытай деректері, 2. Х-ХІ ғасырда біршама дамыған араб жағрафиялық карталары, 3. Махмұд Кашқаридың «Түрік сөздігі» (Диуани Лұгат ит – түрік) арқылы жетіп отыр. Қытай деректерінде яғмаларды тоғыз оғыздардағы Қашқар топтары қатарында болған деп көрсетеді. Х ғасырдағы араб жағрафияшылары Каспий теңізі бойынан Қытай қамалына дейінгі аралықта орналасқан негізгі үш тайпа бірлігі: оғыз, қарлық, тоғыз-оғыздардың атын атайды. Ондағы деректер бойынша Каспийден Сырдың ортаңғы сағасын оғыздар, Ферғанадан, Шығысқа қарай 20 күншілік аумақта қарлықтар, одан қытайға дейін тоғыз-оғыздар мекендеген деп жазады (Гардизи). Гардизи еңбектерінде яғмалар туралы Қашқарды билеген және бір бөлігі Нарынның оң түстігіне қарасты Жетісу бойын мекендеген тоғыз – оғыздардың белгілі тайпаларының бірі деп белгілеген. Х-ХІ ғасырда қарахандықтар қашқарлықтармен етене жақын қарым-қатынаста болды. Сондықтан қарахандықтар билегенде яғмалықтардың болуы тарихшыларды таңдандырмайды. Мысалы, Махмұд Қашқаридың белгілеуіне жүгінер болсақ, оғыздар Әмудариядан Қытай қамалына дейінгі барлық түркілерді шігілдер деп атағанын көреміз. Мінеки, осындай тарихи шым-шытырақтың ішінен мынасы жалайыр, анасы арғын екен деп жіліктеп көрсету мүмкін емес. Мұнда сөз болып отырған Х-ХІ ғасырларда яғмалар Іле, Жетісудан Нарынға дейінгі алқапта жатса, жалайыр аталған жұрт сонау орталық Моңғолияның Керулен мен Бұйра көл аралығында болды. Ара қашықтығы қазіргі өлшеммен 5 мың шақырым. Қазақ тарихшысы Қадырғали би Қосымұлының еңбектерінен бастап, толып жатқан басқа да тарихи шежірелерде осылай баяндалады. Жалайыр атауы көне түрік және моңғол жылнамалары арқылы бізге жетті. Жалайырлардың Моңғолия жерінен Орталық Азияға келіп қоныстану жайын М. Тынышбаев біршама нақты көрсеткен. Оның пайымдауынша соңғы жалайырлар 4 топқа бөлінді бір тобы Моңғолия және Қытайда қалды, екінші бөлімі Жошы және оның ұрпақтарының қатарында Шудың орта бойына келіп шуманақтар атанды, үшінші бөлігі Шаршық, Ангеран алқабына орнығып, сонда Жалайыр ордасының шаңырағын көтерді (кейде олар Сырманақ деп те аталады). Төртінші бөлігі Мәңке қағанның ұлы Хүлэг (Хулагу) тобының қатарында Иран, Парсыға барып, жалайыр жайсаңдары кейін Солтүстік Парсы, Үндістанда үлкен лауазымдарға ие болды. ХVІІ-ХVІІІ ғасыр аралығында Қапал уезі, Жаркент, Шу бойына келіп тұрақтады. Әрине, Моңғол жерінде «жат жалайыр» атанған жұрт, соңынан жалайыр атанған жұрттың бір бөлігі ғана. Жалайырлар басқадай түркі топтары сияқты әр дәуірде әр түрлі атаумен оғыз-түркі топтарының құрамында болып келді. Яғма деп аталса да, аталмаса да қарахандықтардың құрамында жалайырлардың болғандығында сөз жоқ. Тарихтың әр кезендерінде жалайырлар да қилы тағдыр тауқыметін басынан кешіре жүріп, кейін қазақ халқы, қазақ мемлекетінің басын құрауға үлес қосқан белгілі де іргелі қауымның бірі. Бірақ қалай десек те, бұл белгілі, жұртты «қазақтын атасы», «яғмалардың мұрагері» деп басқа түркі-қазақ жұрттарынан бөле қарауға негіз жоқ. Қорыта айтқанда, нанымды тарихи деректерге сүйенбей тек «пәлен энциклопедияда солай дейді» деген тұжырымға иланып ғылым жасау, әрине, ағаттық. Ал Заратуштраның діни философиялық ілімі, «Афрасиаб – Алып Ер Тоңа жырының» әдеби құндылығына келсек ол басқа мәселе.

Тәуелсіздігін енді ғана қолына алған мемлекет үшін ең үлкен мәселелердің бірі халықтың дүниетанымын, санасын империялық үстемдік жағдайында тамыр жайып, орнығып қалған «жат» құндылықтардан арылту болса керек. Сөйтіп, ұлтқа жалпы қоғамға өзінің табиғи мүдделері және құндылықтарымен қауышуға, оларды түгендеуге мүмкіндік туғызу. Ал, бұл шаруа өткен тарихты сыртқы идеологиялық күштердің араласуынсыз, емін-еркін қайта сараптаудан, ғылыми талдаудан, електен өткізуден басталады. Міне, осы процесс еліміздің соңғы он жылдан астам тарихында пәрменді жүрді. Қоғамымызда Елбасынан бастап қатардағы азаматқа дейін ұлттық тарихымызға бетбұрыс жасады. Әрбір адам өзінің шыққан тегін, ата шежіресін білуге ұмтылды, әрбір азамат елінің өткен жолына үңіліп, сол арқылы бүгіні көп сауалдарға жауап іздеді. Халықтың рухани өміріндегі сапалы өзгерістерге қолдау жасаған Мемлекет басшысы Н.Ә. Назарбаев 1998 жылды «Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы» деп жариялады. Ал одан бұрынғы 1997 жыл саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жылы болды. Кенесары Қасымұлы, Әлихан Бөкейхан, Мұстафа Шоқай, Ахмет Байтұрсынұлы және басқа бұрын есімі оқулықтардан алынып тасталынған ұлы тарихи тұлғалардың ұлт алдындағы еңбегі кең, тиесілі дәрежеде айтыла бастады, артында қалдырған мұралары жарық көрді. Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы жасалынды. Оны іске асырудың отандық тарихты зерттеу мен оқытуға ықпалы қандай болмақ? Елбасының осы бағдарламаға байланысты Ұлттық кеңесте сөйлеген сөзінен өз басым тарихшы ретінде мынаны аңғардым. Біріншіден, еліміздің тәуелсіздік жағдайда өсіп өркендеуінің негізінде жүйелі, қатаң логика жатыр. Елбасы «Мәдени мұра» бағдарламасының мемлекеттік шара екендігін, оның жоспарлы түрде жасалынып отырғандығын қадап айтты. Президент бұл мәселені әлемдік өркениеттік тәжірибеге сүйеніп қойып отыр. Мәселе мынада. Бүгінгі дамыған елдердің бірде-біреуі кезінде тәуелсіз ұлттық – мемлекеттік тілде білім жүйесін қалыптастыру, оған қажет әдебиеттер қорын жасау кезеңін айналып өте алған емес. Президент бұл істі кейінге қалдыруға болмайтындығын тарихи тұрғыдан дәл басып айтып отыр. Екіншіден, Елбасы осындай-ақ елдің экономикасын өркендету ісі мен дәстүрлі мәдениетін жаңғырту процестері арасындағы өзара байланысқа, тәуелділікке баса назар аударды. Экономикадағы жетістіктер мәдениет саласындағы сұраныстарға жете көңіл бөлуге мүмкіндік туғызып отыр, өз ретінде ұлттық мәдени дәстүрлердің жаңғыруы тұрақты экономикалық өркендеуге жағымды ықпал жасамақ. Елбасы сөзінен туындайтын аса маңызды келесі, үшінші тұжырым ол қоғамдық дамуды шеттен алынған қондырғылық элементтер (арқылы ғана өркендету мүмкін емес. Қоғамдық даму әуелде өз топрағымызда тамыр жайған ұлттық мәдениет пен салт-дәстүрге, оның өміршең озық үлгілеріне сүйенуі қажет. Маған осы сонғы тұжырым халқымыздың өмірлік тәжірибесінен туындағандай ұғынды. Қазіргі кезеңде еліміздегі оқу жүйесінің, оның гуманитарлық бөлімінің қазақ тіліндегі әдебиеттік қорының жұтаңдығы анық білініп отыр. Егер тарих ғылымына қатысты айтар болсақ, «Мәдени мұра» бағдарламасында басымдылық мынадай екі бағытқа берілген. Біріншіден, көрші елдердің мұрағат қорларындағы Қазақстан тарихына қатысты құжаттық материалдарды жинастыру және деректік маңызы жоғарғы еңбектерді қазақ және орыс тілдерінде көптомдық түрінде жариялау. Екіншіден, әлемдік тарихнаманың озық үлгілерін қазақ тіліне аударып бастыру. Бұл қыруар жұмыс, сондай-ақ ол үзіліссіз жүріп отыратыны түсінікті. Аталған екі бағыт ғылыми зерттеу ісіне де және білім жүйесіне де ортақ шаруа.

Сондай-ақ, диссертациялық зерттеулер тым көп қорғалып жатыр деген пікір тарих ғылымы атына айтылса, мұндай ұстаныммен өз басым келісе алмаймын. Әрине, қорғалып жатқан зерттеулердің бәрі бірдей жоғары талапқа сай десем, артық кеткендік болар. Деңгейі төмен диссертациялық жұмыстар да кездеседі. Олардың біразы соңғы жылдары Жоғары аттестациялық комитеттің бекітуінен өтпей қалды. Алайда дисертациялық кеңестердің жұмыстарынан жақсы хабардар маман ретінде тарих ғылымы саласында қорғалған жұмыстардың басым бөлігінің қажет те, өзекті тақырыптарға жазылып, осы ғылым саласының түбегейлі жағымды өзгеріс жолына түсуіне ықпал жасағандығын сенімді түрде айта аламын.

XІX ғасырдың 30-40-шы жылдардағы Кенесары Қасымұлы, XX ғасырдың алғашқы ширегіндегі Әлихан Бөкейхан бастаған азаттық қозғалыстарды ұлттық мемлекеттік тәуелсіздік үшін күрес тұрғысынан баяндаған бір емес, бірнеше монографиялық жұмыстар, кеңестік ұжымдастыру және оған қарсылық, 1931-1933 жылдардағы аштық жөніндегі зерттеулер, саяси қуғын-сүргін құрбаны болған тарихи тұлғалар туралы диссертациялық еңбектер өмірге келді. Ғылымдағы бұл тың ізденістердің нәтижелері белгілі дәрежеде жарық көрген академиялық үш томдыққа да енді. Жалпы тарихи ойдағы бетбұрыс қоғамдық дамудағы өзгерістердің жиынтық көрінісі. Батыстық тарихшылардың пікірінше «бүлікшіл жүзжылдық» (1830-1930 жылдар арасы) артта қалды. Азамзаттың шиеленіскен әлеуметтік мәселелерді революциялық әдіс-құралдармен шешуге ден қойған мезгілі де өте шыққандай әсер қалдырады. Егер бір ғасыр «революция ғасыры» атануға лайық деп табылса, ол XX ғасыр болмақ. Сондай-ақ «революция» деген ұғым азаптан құтылу сәті емес, керісінше «бақытсыздық» деген ұғымның баламасындай ұғылатын болды. XX ғасырдың әлемдік тарих ғылымында әлеуметтік-экономикалық процестерді зерттеуге, таптар күресіне, жұмысшылар қозғалысына, тарихи кезеңнің ортақ заңдылықтарын анықтау ісіне басымдылық берілді. Тарих ғылымында бұл сюжеттердің басымдылық алуына белгілі дәрежеде маркстік теорияның айтарлықтай ықпал жасағандығы анық. Соңғы кезде тарих ғылымы өзінің гуманистік міндеттерін азаматтық құндылықтар тарихына жете көңіл аудару арқылы орындай алады деген ұғым орынға түсуде. Яғни, тарихшылар жыл өткен сайын адамныың түрлі тарихи дәуірлердегі күнделікті өмір тіршілігін зерттеуге басымдылық танытуда. Жеке тұлғаның отбасы және қоғамға, қоршаған ортаға қатынасы, қоғамда кең тараған әлеуметтік деректер тарихы тарихнаманың арнайы талдау нысанасына айналып отыр. Қазіргі кезде Батыста әлеуметтік тарих – іс жүзінде қоғамның әлеуметтік құрылым тарихы. Әсіресе, қоғамның әлеуметтік құрылымының тұрақтылығына пәрменді ықпал жасап отырған тұлғалар мен топтардың рөліне тарихшылардың жетік көңіл аудара түскендігі байкалады. Басқаша айтқанда, қоғамның түрлі сұраныстарына байланысты әлеуметтік бейімделу (социальная мобильность) мүмкіндігін қамтамасыз ете алатын факторларды зерттеуге жете көңіл бөлінуде. Енді осы контекстте отандық тарихтағы мазмұндық және тақырыптық өзгерістерге тоқталып көрейік. Тарих ғылымындағы методологиялық және теориялық өзгерістердің бірден-бір көрсеткіші әрине, диссертациялық зерттеулер. Диссертациялық зерттеулер тарихнамадағы өзгерістердің барлық қырын қамти алмайды. Дегенмен, олардың тақырыптық ауқымы ғылыми ойдағы ізденістердің бағыт-бағдарын байқауға мүмкіндік туғызары хақ. Қазақстанда соңғы 11-12 жыл көлемінде, тарихи зерттеудің жаңа кезеңінде де басымдылық сол бұрынғыдай әлеуметтік-экономикалық тарихқа беріліп отыр. Бұл салада осы мезгілде 24 докторлық, 111 кандидаттық диссертация (жалпы тарих ғылымы бойынша 90 докторлық, 473 кандидаттық) қорғалған. Сонымен бірге осы мезгілде ұлт-азаттық және қоғамдық – саяси қозғалыстар, қазақ диаспорасы тарихына, және тұлғалар өмірі мен қызметін зерттеуге қызығулылықтың күрт арта түскенін байқаймыз. Тарихтану ғылымының даму тенденцияларын саралау нәтижесі елімізде теориялық – методологиялық тұрғыдан кең тыныс, жаңа кезеңнің әлі де болса терең тамыр жая қоймағандығын көрсетеді. Оған, мәселен, тарихи зерттеулердің методологиясы мен теориясы бойынша арнайы бірде–бірде диссертациялық зерттеудің жазылатындығын атап айтсақста жеткілікті. Тарих методологиясындағы өзгеріс, жаңа тарихи санасының қалыптасуына ықпал жасайтын фактор. Ал, біздің қоғамға, алдымен тарихшылар әулетіне жаңа тарихи сана біріншіден, Қазақстандық әлемдік қауымдастықтағы өз орнын анықтау үшін, екіншіден, қоғамдық санамыздағы процептикалық психологияны жеңу үшін қажет.

Бір-екі мысал келтірейік. Инженер-механик бауырымыз Ш.Қуанғанов «Ғұн немесе арғұн тарихы туралы» (1997) атты еңбегінде «Шығыстағы Тынық мұқитының жанындағы Арғұн, Өрғұн (Орхон) өзендерінен бастап батыстағы Атыант мұхитының қасындағы Арогон өзені мен Арагон жазығы, Арагон қыратымен Арагон тоғайына дейінгі екі аралықты» кеңістіктен «арғын» этнонимине жақын, ұқсас жер-су аттарын теріп, сондай-ақ, оларға сүйене отырып халқымыздың тарихына қатысты үзілді-кесілді тұжырымдар жасайды. Әрине, семантикалық талдау тарихи зерттеулерде қолданылатын әдістердің бірі екені рас. Дегенмен, Егер түрлі континентердегі жер, су атауларынан қазақ құрамына енгендер, тайпа аттары арасындағы ұқсастықты қуар болсақ, онда тым алысқа кетеріміз хақ. Онда, мәселен, немістерді «найманнан», конголықтарды «қоңқадан», баржығындарды «бөрі жегенен», америкалықтарды «һәммә еркіндерден» тарады деген қорытындыға да барып қалуымыз ықтимал. Осы мазмұнға жақын мысалды Қ.Данияровтың «История гунов» (X., 2002) атты еңбегінен де кездестіреміз «В современном казахском языке слово «Құн» обозначает «стоимость». Слова «құн» широко используется в официальных документах, законах, научной летературе, как-то: құн заңы – «закон стоимости», тенгенің құны – «курс тенге», қосымша құн заңы – «закон прибавочной стоимости». Автор «ғұн» этнонимінің шығу тегін осылайша қысқа негіздей келіп, мынадай қорытынды жасайды: «Таким образом, бесспорным является казахскими (тюркскими) названиями одного, и того же народа» (Аталған еңбек, 170 – б.). Осы келтірілген мысалдардан-ақ әуесқой тарихшылардың арнайы даярлықты талап ететін күрделі ғылыми мәселелерге білек түріп, жеп-жеңіл араласып кететіндігін аңғаруға болады. Тарихтың күрделі тақырыптарына бару үшін өз Отаныңды сүю, ұлтыңа деген шынайы жанашырлық сезімде болу (мұны ғылымда ішкі «тарихилық» дейді), әрине, маңызды-ақ, бірақ ол жетімсіз. Бұл істі қолға алған кісінің ең кем дегенде тарихи зерттеу әдістері мен мәселеге қатысты деректерді талдау мәдениеті (жалпы теориялық, методологиялық әзірлігі т.б.с.с.) , яғни арнайы кәсіби даярлығы болуы шарт. Орыс ойшылы П.Чаадаевтың мынандай сөзі бар: «Отанға деген махаббат – ғажап нәрсе, бірақ одан кем емес ғажап нәрсе бар – ол ақиқатқа деген құштарлық».

Мемлекет басшылығы Н.Ә. Назарбаевтың, оның соңына ерген саяси басқарушы топтың жаңа сападағы мемлекет құру қызметі қазақ тарихының бұдан бұрынғы кезеңдерінің ешқайсысымен де салыстыруға келмейді. Өйткені, Жәнібек пен Керей сұлтандардың (XV ғ.), Қасым хан (XVІ ғ.) мен Тәуке ханның (XVІІ – XVІІІ ғғ.), Абылай ханның (XVІІІ ғ.) тұрысындағы хандық мемлекеттік құрылымдардың қазақ ұлты мен оның жер аумағының мәдениеті мен ұлттық санасының қалыптасу процесінде үлкен рөл атқарғандығын айта отырып, онымен бірге ол билік жүйелерінің қазақ қоғамының үдемелі экономикалық даму, аумақтық тұтастығы мен саяси тәуелсіздігін қамтамасыз ете алмағандығын, соның нәтижесінде Қазақстанның екі жарым ғасырдан артық мерзім орталық кіріптарлыққа ұшырағандығын мойындауға тура келеді. Сондай-ақ, хандық билік мемлекеттіліктің негізгі көріністері болып табылатын басқару апаратын, оның шенеуніктерін, ұлттық әсер және басқа элементтерін қалыптастыру ісінде де әлжуаздық танытқандығы мәлім. XVІІІ-XX ғасырларда қазақ халқы мемлекеттік билікке жатсына, жатырқай қарады. Өйткені мемлекеттік билік өзгенікі еді. Орыс мемлекеттік жүйесі қазақ халқының түпкілікті мүдделерімен санаспады, қазаққа бұратана, жат жұрт есебінде қарады. Кеңестік билік өзін халық билігі деп жариялап, мемлекет пен халық арасындағы бұрынғы алшақтықты жоюға тырысқанымен, көптеген мәселелерде (мәселен, өнеркәсіпті дамыту, кадр даярлау, дін, ұлттық салт-дәстүр, тіл, т.б.) ол ұлы державалық ұстанымнан кете алмады. Міне осы тарихи контексте Н.Ә. Назарбаев бастаған ұлттық саяси элитаның бүгінгі мемлекеттік құру қызыметі, салыстырмалы түрде алғанда, тегіс жерлерде ірге тасынан бастап, шатырына дейін жаңадан үй салумен теңестіруге болады. Он жылдан сәл ғана артық мезгілде: 1. Тәуелсіз, әлемдік қауымдастық ресми түрде мойындаған Қазақ мемлекеттігі өмірге келді. 2. Оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін құрылған Қарулы күштері, ұлттық валютасы мен ұлттық банкі бар. 3. Елдің нарықтық қатынастарға негізделген, жылына 9-12 пайыз өсу жолында тұрған, тұрақтанған экономикасы бар. 4. Қазақ жерінде демократиялық принциптерге сүйенген мемлекеттік басқару жүйесі қалыптасып келді. Қабылданған Конституция (1995 ж.) азаматтардың негізгі құқықтарын қамтамасыз етеді. 5. Қазақстан көрші елдерімен шекаралық қатынасын анықтап, өз ішіндегі түлі ұлт өкілдері арасында өзара түсіністік пен ынтымақтастыққа қол жеткізген ел. Өтпелі тарихи кезеңдердегі қоғам өміріндегі өзгерістер билік басындағы жеке тұлғалардың қызметімен тығыз байланыста қаралатындығы белгілі. Осы тұрғыдан алғанда Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев ұлт тарихының аса жауапты да шешуші кезеңінде саяси билікпен бірге саяси жауапкершілікті де өз мойнына алып, асқан жауапкершілікпен қолындағы саяси билікті негізгі мақсатқа, яғни, мемлекет құру ісіне жұмсай білді. Саяси лидер ретінде оның қызметіне баға берілгенде осы негізгі өлшем есепке алынатын болады. Қорыта айтқанда, қазақ жерінде ұлттық мемлекет құру ісі тұңғыш рет өз шешімін тапты деп айтуға толық негіз бар. Отан тарихында қазіргі заман талабы, бүгінгі тарихи кезеңнің ең басты ерекшелігі міне осы. Жоғарыда өзіңіз айтқан 1986 жылдың желтоқсанында болып өткен тарихи оқиғалар кеңестік биліктің терең дағдарысқа ұшырағандығын айғақтайтын құбылыстар, яғни империялық кезеңнің соңғы сәті.

Институт ұжымы биылғы жылы Ресей Федерациясы Ғылым Академиясының Сібір бөлімшесі және Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институтымен бірлікте этноархеологиясының өзекті мәселелеріне, сондай – ақ «Тарих және аңыз тарих» тағы да басқа тақырыптарға халықаралық және республикалық ғылыми конференциялар өткізбек. Бұл айтылғандардан, әрине, аса қажетті тарихи мұраларды зерттеу ісі біржола еңсерілді және еңсеріледі деген ой тумаса керек. Ұлы дала мен ұлы қайраткерлеріміздің тарихына, қызметі мен идеяларына қатысты зерттеу жұмыстарын жүргізу және құжаттық материалдарды жариялау біздің институт, басқа ғылыми отарлық, зерттеушілер тарапынан әлі де жүргізілетін болады. Қазақ тарихын тиянақты түгендеп, зерттеу жолындағы атқаратын жұмыстарымыз түйіндеп айтқанда, әлі қыруар. Қандай да бір ақ ниет қоғамға пайдалы болса, тарихшылардың да үнсіз қалуы айып. Сондықтан қарыз бен парызды өтеу міндеті әрдайым өміршең бола береді.

Өткен аптаның аяғында Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Еуразиялық Одақ құру туралы идеясына он жыл толуына орай, «Еуразияшылдық: идеядан – нақтылыққа» атты халықаралық ғылыми-тәжірбиелік конференция өтті. Осы конференцияда Мәжіліс депутаты Амангелді Айталы Халықаралық Еуразиялық қозғалыстың жетекшісі Александр Дугинге «Дугин мырза, сіз неге «Ресей» және «Еуразия» деген ұғымдарды синоним ретінде қолданасыз?..» деген сауал тастады. Бұл сұрақ неге қойылды? Жалпы, конференция қалай өтті? Қандай деңгейде өтті? Біз осы конференцияға қатысып, арнайы сөз сөйлеген профессор, тарих ғылымдарының докторы, Тарих және этнология институтының директоры Мәмбет Қойгелдиевті әңгімеге тарттық.

Бұл жерде А. Дугин «орыс мемлекетінің өзіндік ерекшелігі» деп нені айтып отыр? Славяндық-православиялық ерекшелікті. Дугиннің ойынша, осы ерекшелікті айрықша сақтап қалған – мәскеулік Русь. Роман-герман мәдениетінің ықпалында болған Санкт -Петербордай емес, мәскеулік Русь ежелден азиялықтармен аралас-құралас. Ресей Орталық Азиямен алдағы уақытта да аралыс-құралас болуы керек. Осыны айтып отырған Дугиннің сөзінің арғы астарында үңілсеңіз, оның «еуразиялық идея» дегенді «славяндық – православиялық құндылық» деп түсінетінін байқаймыз. Сондықтан, жоғарыдағы А. Айталының сұрағы өте орынды қойылды ғой деп ойлаймын.

«Еуразиялық Одақ – жаңа ғана Президентіміз Н.Назарбаев айтып кеткендей, тең мемлекеттердің тең дәрежедегі қарым-қатынасы, тең диалогы. Бізбен тең сөйлесуге, тең дәрежеде қарым-қатынас жасауға Ресей қоғамы даяр ма?». Бұл сауалдың да жаны бар. Соңғы кездері Ресейдің саяси элитасының кейбір өкілдері «империя» деген сөзге үйірсектеу болып жүр. Мәселен, А. Чубайс «либералдық империя құруға неге болмасын?!» деген пікір айтты. Ал, Дугин «жаңа демократиялық империя – Еуразиялық одақты құруға әбден болады!» дегенді айтты. Мейлі «империяның» алдына қандай жақсы, жағымды сөз жалғанбасын, империяның аты империя. Біз империяның не екенін жақсы білеміз. Қазақ халқы екі империялық езгіні бастан кешірді: Патшалық Ресейдің және Кеңестік империяның. Қазақ халқы осы империялардың қол астында жүріп, ғаламат сұмдық құрбандықтарға ұшырады. Шындап келсеңіз, бұл – жай құрбандық емес, әлемдік масштабтағы трагедия еді. Осыны Ресей саясаткерлері ескере бермейтін сияқты. Уақытша үкімет те, Кеңестік империя да кезінде «демократиялық идеяны» жамылғы еткенді. Біз мұны неге ұмытайық?

Кез келген идея өмірдің сұранысына сай келуі керек. Өмірдің сұранысы кез келген мықты идеяға өзгеріс енгізіп отырады. Демек, идея өмірдің сұранысына тәуелді. Өмірдің сұранысынан тумаған идея – өлі идея. Ешуақытта өміршең бола алмайды. Идеяны дамытатын – өмірдің талабы. Осы тұрғыдан келгенде, Президент Н.Ә.Назарбаевтың қазіргі халықаралық тәжірбиелерге сүйене отырып айтқан ой-пікірлері, ұстанымдары дәл бүгінгі өмір сұранысынан туындап жатты. «Еуразиялық идея», «Еуразиялық Одақ» дегенді дұрыс түсінуіміз үшін де алдағы уақытта осы ұстанымды ұдайы басшылыққа алып отыруымыз қажет. Президенттің айтуынша, біріншіден, Еуразиялық одақ экономикалық қажеттілікке негізделуі керек. Екіншіден, бұл одаққа кіретін мемлекеттердің экономикалық даму деңгейлері мен қарқынын есепке алмаса болмайды. Үшіншіден, Еуразиялық кеңестіктегі елдердің қауіпсіздігі ортақ мәселеге айналып отыр. Демек, қауіпсіздік мәселесін шешу барысында күш біріктіру жағын қарастыруымыз керек. Төртіншіден, Еуразиялық Одаққа кіретін мемелекет өз еркімен енуі керек. Ең бастысы, Президент ең негізгі құндылық – мемлекеттік тәуелсіздігіміз, бұған асқан жауапкершілікпен, аса жоғары деңгейде қарауымыз керектігін еске салды: «Әр халық үшін формасы емес, мәні бойынша ұлттық тәуелсіздік абсолютті басымдық болып табылатын қарапайым қағиданы түсіне білуміз керек». Осы қағиданы темірқазық етсек, біз ешуақытта ұтылмаймыз.

Қазақ ұлт болып қалыптасқан ғасырлар бедерінде талай зобалаңды басынан кешті. Арғы тарихтың да, бергі тарихтың да қалың қатпарларында қаншама ащы тер жатыр. Бағзы замандарды былай қойғанда, өткен жүз жылдықта ше. Ел болып еңсемізді көтердік десек те, жүрекке беріш болып қатқан кезеңдері аз болған жоқ. Бүгінде жұрт аузында көбірек айтылып, шежіреге жазылып жүрген 1937 жылдың ақтаңдақтарына да міне 70 жыл толғалы отыр. Соған дейін де халқымыз қаншама репрессияның тар жол, тайғақ кешулі нәубеттерінен өтті. Ресейдегі патша ағзам қорғанышың боламын деп қорлады. Кеңес өкіметі өзгелермен тең ұстаймын деп өзіне тәуелді етті. Ұлтымыздың зиялы қауымын және көш бастаған ауқаттылары мен хақ тағала жолындағы діндарларын баудай жапырған репрессия зұлматтарының әлі де айтылмай жатқан көлеңкелі беттері аз емес. Көкейге «Саяси репрессиялардың шығу себептері неде?» деген сұрақ оралады. Осы сұрақ тарих ғылымдарының докторы, профессор Мәмбет Қойгелдиевпен болған сұхбатымыздың арқауына айналды.

Осыған орай айта кететін бір жай «репрессия» сөзімен қатар ғылыми айналымға кең көлемде түскен «геноцид» деген тағы бір атау бар. Грек және латын тілдерінің түбірлерінен құралған бұл сөздің мәні белгілі бір ұлысты, халықты нәсілдік немесе діни ұстанымына байланысты жою. Яғни жер бетінен жоқ ету. «Геноцидтің» синонимі түрінде мазмұндық тұрғыдан одан сәл тарлау «этноцид» деген сөз де айналымда көп кездеседі.

Репрессияға тартылғандардың басым бөлігі қоғамдық өсіп-өркендеудің бағыт-бағдарын айқындайтын биліктегі және шығармашылықтағы сондай-ақ күнделікті еңбектегі, белсенді топ болғандығы мәлім. Сандық тұрғыдан аса үлкен емес халқымыз үшін бұл орасан гуманитарлық апаттың нағыз өзі-тін. Тіптен осы сандық фактілер алып айсбергтік үстіңгі қабаты ғана. Оның халықтың мінез-құлқына, рухани болмысына тигізген залалын айтып жеткізудің өзі мүмкін емес. Кезінде Әлихан Бөкейханов, құрметті Әлекең халқына «жетекшілсің, ергішсің, өз бетіңше жол табуға, лайықты өмір сүруге жоқсың» деп қатты налығаны бар. Ол ХХ ғасырдың басында осылай деп күйінген екен. Ұлтын жан-тәнімен сүйген жанның жүрегі әлденендей қауіп-қатерді сезінгендей бекер налымапты. Алда ашаршылық, талайлардың басын жұтқан саяси репрессия, мал біткеннен жұрдай еткен тәркілеу, ата салт-дәстүрді ескінің сарқыншағы деп жоққа шығарған мәдени революция, екі-үш буынның өмірін құшағына алған идеологиялық прессинг күтіп тұр еді. Жоғарыда келтірілген фактілерге, айтылған тұжырымдарға қарап, өткен ғасырдағы репрессия саясатының қазақ тарихында қандай трагедиялық терең із қалдырғанын байқауға болады.

Ресми тарихнаманың басқаша ұстанымда болуы да мүмкін емес-тін. Өйткені оның өзі, проф. Ю.Афанасьев айтқандай, кеңестік режимге енген, анығырақ айтқанда репрессияланған ғылым болатын. Бұл арада сөз С.Асфендияров, М.Тынышбаев, Е.Бекмаханов, Б.Сүлейменов сияқты тарихшылардың қудаланып, тұтқынға алығандығы немесе атылғандығы жөнінде ғана болып отырған жоқ. Сөз тарихшы аталған әулеттің түгелдей өз ұстанымын, тіптен мінезін, әдетғұрпын билік пен ресми идеология талаптарына ылғи да бейімдеп отыруға мәжбүр болғандығы жөнінде болып отыр. Соның нәтижесінде оның өзі репрессия құралына айналды. Ұлттық тарихтың өзекті мәселелері шынайы зерттеу обьекті болудан қалды. Отан тарихы міндетті түрде еуропалық, орыстық және кеңестік өлшемдер тұрғысынан, олардың әдіс-құралдары негізінде жазылуға тиіс болды. Ұлттық тарихнама өз бетін іздеу және табу мүмкіндігінен айрылды. Зерттеу жұмыстарын орыс тілінде жүргізу, орыстық және батыстық құндылықтарды дәріптеу және насихаттау, керісінше өз өткеніңді қомсыну, місе тұтпау қалыпты жағдайға айнала бастады. Тарихнама шын мәнінде саясатқа кіріспе міндетін атқарды. Сөйтіп өз беделінен айрылды. Бүгін біз тарихнама іргелі ғылым саласына айналуы үшін ең алдымен саясаттан өз іргесін бөлек салуы қажет дегенде осы жағдайды айтамыз. Тарих саясаттану емес. Ол барлық ғылым салалары сияқты өз зерттеу әдіс-құралдары бар, шынайы тарихи процесті баяндауды ғана мұрат тұтқан іргелі ғылым саласы болуға тиіс. Ал саясаттану бұл қолданбалы ғылым. Бұл екі ұғымды шатыстыру қателікке ұрындырады.

Кемшіліктер де жеткілікті. Мәселен, жаңа зерттеу құралдарын, ұстанымдарды игеру ісінде баяумыз, құлықсызбыз. Отандық тарихты зерттеуде жаңа әдістер мен ұстанымдарға көшпей тұщымды нәтижелерге жету мүмкін емес. Сондай-ақ, мәселен ұлттық болмыс пен оның психологиясын зерттеуде де атқарылмай жатқан істер шаш-етектен. Бұл тақырыпты игеруді тарихшы мамандардың бастағаны дұрыс болар еді. Сол сияқты қазақ топырағындағы ақыл-ой тарихын, интеллектуалды тарихты жаңа сапаға көтеруде кешеуілдеп жатырмыз, т.с.с. Интеллектуалдық тарих дегеннен шығады, бізде бүгін халық алаш зиялыларымен әрқашанда, барлық мәселеде бір болды деген пікір бар. Бұл негізінен дұрыс айтылған ой. Негізгі мәселелерде (мемлекет, жер, білім ж.б.) бір болғаны рас. Сонымен бірге халықтың Ахаң, Ахмет Байтұрсынұлы, айтқандай «өзді-өзіне мықты», «өзге десе көнгіштігін», «бір күндік», «бүгіншілік» мінезін есепке ала бермейміз...

Өткен ғасырдың басында қазақ зиялылары ұлттық идеологияны қалыптастыруды қолға алды. Өйткені ұлттық идеясыз бар қазақты жұмылған жұдырықтай күшке айналдыру мүмкін емес еді. Ұлттық идея деген не өзі? Бұл белгілі бір тарихи кезеңде ұлт алдында тұрған міндеттер. Соларды белгілеу зиялылар міндеті. Қандай өзекті мәселелер шұғыл шешуге мұқтаж, соларды іріктеп, қорытып қоғам алдына, билік алдына қою зиялылар үлесінде. Өткен ғасыр басындағы зиялыларымыз бұл ретте өз міндеттерін орындай алды. Олар әбден негізді «қазақ ұлтшылдығы» идеясын қалыптастыра алды.

Біріншісі – агрессияшыл ұлтшылдық. Оның анықтамасы басқаның жерін тартып алу, табиғи байлығын иемдену, шағын ұлттар мен ұлыстарды ассимиляциялау арқылы өздеріне сіңіріп, ерекшеліктерін жою. Ал «қазақ ұлтшылдығы» жоғарыда айтқанымыздай бұл топқа жатпайды. Оның өзекті жібі, діңгекті ойы, «менің ұлтым өзгеден ерекше артық» деген оғаш пікірге саймайды. Мағжан ақынның «Ұлт үшін жаным садаға» дегеніндей, елім деген азаматтардың өркениетке ұмтылған жұртын, өзгелермен тең ету жолындағы жанкешті қызметке әзірлігін білдіретін ұстаным болатын. Яғни ұлтшылдықтың екінші түрі, аяқ астынан сусып кетіп бара жатқан жерін қорғау, ұлттық мемлекеттігін қалпына келтіру үшін күрес деген мағынаны береді. Егер мемлекеттігің болмаса, сен ештеңеге де ие бола алмайсың. Жерің де, салт-дәстүрің де, жалпы ұлттық құндылықтарыңның бәрі де адыра қалады. Қысқасы, өзің кіріптар болған мемлекеттің құрамына сіңіп, ұлттық болмыс-сипатыңнан мүлдем айырыларың хақ. Сондықтан «қазақ ұлтшылдығы» бұл – қорғаныстық сипаттағы ұлтшылдық. Әлемдік азаттық қозғалыс арнасында өмірге келген «қазақ ұлтшылдығының» концептуалды деңгейдегі гуманистік мазмұн сипатта қалыптасып, ұлт зиялыларының сеніміне ие болып, олардың күрес қаруына айналуында Әлихан Бөкейханов бастаған озық ойлы қайраткерлердің қызметі зор. Сонымен, қорыта айтқанда, ұлтшылдық бұл қазақ қоғамы жағдайында Ресей тарапынан төнген отаршылдық саясатқа жауап реакция. Соған жауап ретінде қалыптасқан концептуалды ұстаным. Сол тұстағы ұлттық идея.

Сонау ХVІІІ ғасырдың соңындағы патшалық билікке қарсы Сырым Датұлының, ХІХ ғасыр Исатай Тайманұлы, Жанқожа Нұрмұхамедұлы, Кенесары Қасымұлы бастаған көтерілістер бірінен соң бірі бұрқ ете қалды. Бұл шын мәнінде патшаның үстемдігіне қарсы халықтық сипат алған қарсылықтар еді. Сол қозғалыстардың шығу себептерін Кенесары Қасымұлының патша ағзамға арнайы жазған хатынан да анық байқауға болады. Ашынған Кенесары хан патшалық биліктің ел ішіне орнығып алған әскери күштері жиі-жиі ауылдарын шауып, адамдарын, туыстарын қанға бөктіріп, зорлықпен малдарын тартып алып, тыныш жатқан елінің бей-берекетін қашырып, дүрліктіріп жібергенін жазып, тыйым салуды ескертті. Бірақ оған құлақ асқан патша болмады. «Зорлығыма көнесің, ал көнбесең солай күшке саламын» дегеннің керін келтіріп, қырын қарап жатып алды. Шыдамның да шегі бар. Оның қорлығына құлақ кесті құлындай көне беретін жан ба. Бес қаруын сайланып, атқа қонды. Қара құрым халқы қолдап соңынан ерді. Олар елдің азаттығы үшін көтерілді. Патшалық билік сол Сырым Датұлы, Жанқожа Нұрмұхамедұлы, Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыстарды басу үшін репрессиялық шараларды, репрессиялық актілерді, қитұрқы тәсілдерді құрал ретінде пайдаланды. Кейін осы саясатқа Кеңес өкіметі де көшті. Жалпы ХІХ ғасырдың өн бойында, Қазақстанда болған басқа да көптеген ұлт-азаттық қозғалыстарға қарсы, патша үкіметі осындай репрессиялық шараларды тұрақты түрде ауық-ауық жүргізіп отырды. Өкінішке орай күні бүгінге дейін патша үкіметінің тұрақты түрде жүргізген сол репрессиялық саясатына, қолданған жазалау шараларына біз әлі де саяси тұрғыдан заңдық дәрежедегі баға беру актілері арқылы жауап берген жоқпыз. Ал бұл баға берілуге тиіс деп ойлаймын. Осы мәселеге байланысты 1997-1998 жылдары Республика Парламентінің Сабыр Қасымов басқарған комиссиясы жұмыс істеді. Сол жылдары орталық жүргізген репрессиялық саясатқа байланысты көптеген материалдар жиналды. Бірақ бәрі де аяқсыз қалды. Комиссияның патшалық және кеңестік жүйелердің репрессиялық шараларына берген бағасы түсініксіз себептерге байланысты қолдау таппады. Ұлттың бас көтерер жетекші саяси топтарына қарсы ауық-ауық репрессиялық науқандарды жүргізіп отыру патшалық және кеңестік жүйелердің қалыптасып қалған үйреншікті шараларының бірі болатын. Тек ХХ ғасырдың өзінде ғана биліктің репрессиялық актілері 1907-1911, 1916-1922, 1925-1926, 1927-1932, 1933, 1937-1938, 1951-1954 жылдары іске асырылды. Яғни репрессия перманентті түрде, бірде жабық-жасырын, бірде ашық,бірақ үзіліссіз жүргізіліп отырды. Тарихи фактілер соған меңзейді.

Пролетариат диктатурасы жөніндегі лениндік теория билік алдында шексіз үстемдікке, яғни зорлық пен қиянатқа жол ашты. Билік басындағы В.И.Ленин, кейіннен И.В.Сталин жасаған тұжырымдарға қарсы уәж айту немесе оларды қазақ шындығына байланысты сынға алу тіптен де мүмкін емес саналды. Сондағы лениншілдердің тезисі «большевиктер мәдениет әкелуші, жарылқаушы, ағартушылар, бір сөзбен айтқанда құрып, жойылып кетуден құтқарушылар. Ал олардың пікіріне күмән келтірушілер – тез арада жойылуға тиіс халық жаулары». Бұл өзге еркін ойды, дәлелді пікірді репрессиялауға жол ашқан саяси мемлекеттік ұстаным еді. Ал оған қарсы тұрған тұлғалар міндетті түрде қуғын-сүргінге ұшырап отырды. Бұл ретте, мәселен, М.Сұлтанғалиев, Т.Рысқұлов, С.Қожанов, С.Сәдуақасов, Ы.Мұстамбаев, Ж.Мыңбаев, Н.Нұрмақов сияқты тұлғалардың тағдырын еске алу жеткілікті. Оппозициядағы Алаш зиялыларының өмір жолы жөнінде айтпай-ақ қояйын. Кеңестік репрессия саясатының тағы бір ерекшелігіне еріксіз назар аударуға тура келеді. Ол кезінде Т.Седельников сияқты орыс зиялысы айтқан ұлыдержавалық большевиктік «бонапартизм». Жаңа империяшылдар қазақ сияқты жұрттың табиғи-тарихи ерекшеліктері мен соған лайық өз даму жолы болатындығын қаперіне де алғысы келмеді. Қазақ қоғамын қайта жаңғырту ісін (модернизация) олар ультиматумдық астарда қойып, жүргізді. Басқаша айтқанда, модернизация орыстану жолын қабылдау арқылы жүруге тиіс болды.

Сонымен бірге кеңестік дәуірде жазылған тарих лениндік, кеңестік методология тұрғысынан жазылған тарих еді. Олай болса, кеңестік кезең тұсында жазылған тарихтың біраз беттерін қайтадан карауға, қорытуға тура келеді. Сондай-ақ тәуелсіздікке дейін өткен тарихымызда қарауға тыйым салынып келген, түрлі себептерге байланысты қалтарыста қалып койған тақырыптар, оқиғалар, жеке тұлғалар да бар. Біз бүгін міне, осы мәселемен айналысудамыз. Қазір бізге объективті ғылыми әдісті негізге алып жазылған, өткенді білуге деген құштарлық туғыза алатын, әсірелеусіз шындықты айтуға ұмытылған, тартымды жазылған еңбектер қажет. Бұл өмірдің сұранысы. Бірақ жаңа тарих, жаңа методологиялык әдіс, бірден туа қалмайды. Ол үшін не керек? Ең алдымен уақыт, сол уақытта қабілетті зерттеушілерге алаңсыз еңбек жаза алатындай жағдай туғызуымыз қажет. Біз, яғни билікте, тарихшы ғалымдар да төл тарихын білгісі келіп отырған қоғамымыздың тілегін орындағанымыз жөн дер едім. Осымен бірге, тарихшы мамандардың жаңа буынын калыптастыру камын да қолға алған дұрыс.

Ал Қытай деректеріне келейік. б.з.д. 3-2 ғасырлардағы тарихи кезеңнен мағлұмат беруде Қытай жылнамаларымен иық тіресетін дерек көзі еш елде жоқ. Бүкіл әлемнен таба алмайсыз. Сіз маған «Іле өзенінің бойында сақ мемлекеті болды» деген деректі грек, рим, иран жылнамашыларынан тауып беріңізші. Таба алмайсыз. Өйткені ондай дерек жоқ. Кешіріңіз, тарих – фактіні жақсы көретін ғылым. Сондықтан Алтын адамды үйсін бекзадасы дегеніміз әлдеқайда орынды болады. Бұған қосымша мынадай да дәйек келтірген жөн: мұндай қорғандардың өмірге келуі мемлекеттік құрылымға, оның экономикалық қуатына, қоғамның мәдени дәреже-деңгейіне тәуелді. Ендеше, Жетісу жерінде б.з.д 3-2-ғасырларда осындай куатты мемлекетті қандай ел құра алды? Қолдағы деректер мұндай деңгейге жете алған ірі тайпалық, ұлыстық бірлік тек үйсіндер екенін көрсетіп отыр.

Сонда не Тойшыбек тұлға емес пе? Оны неге батыр деп танымаймыз? Өз елі, жері үшін орыс әскеріне қарсы соғысқан Тойшыбекті біз жылы жауып қоя салдық. Оның атына неге Алматыда көше берілмейді? Оған неге ескерткіш орнатылмайды? Ол неге оқулыққа енбейді?

«Мәдени мұра» Бағдарламасы тарих көшпелі өркениетіміздің ұрпақтан ұрпаққа мұрты бұзылмай жеткен руханиятымызды қайта жаңғырған ғұмырлық мәні терең, баға жетпес құндылықтармен төл мәдениетімізге зор үлес қосқанда еш дау жоқ. Осыған орай, халқымыздың мәдени-рухани өмірі үшін баянды болған бағдарламаның бүгінгі нәтижесі мен кейінгі кезеңнің келешегі жөнінде белгілі тарихшы ғалым Мәмбет Қойгелді ағамызды әңгімеге тартқан едік.

2005 жылы «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша Үрімші ғалымдары және жалпы Қытай археологтары мен тарихшыларының қатысуымен «Ежелгі Үйсін Елі» атты көлемді кітап жарық көрді. Бірінші тарауы Қытай ғалымдарының Қазақстан тарихына, дәлірек айтқанда, Іле өркениетіне және мәдениетіне байланысты ғажап зерттеу еңбектерін қамтыған. Міне, сол Іле өзені Қытайдан бастау алып, Балқаш көлі мен құмына келіп сіңеді. Мың шақырымға жуық кеңістікте, Іле өзенінің екі жағында «Сақ қорғаны» деп аталған қорғандар бар. Кебір ғалымдар «Сақ патша қорғандары» деп те атап жүр. Қорғандардың жасы шамамен 2500 жыл. Қазірдің өзінде олардың қайсы біреуінің биіктігі 15-20 метр, диаметрі 100-105 метрге жетеді. Қытай археологтары Іле бойындағы қорғандарды есепке алған. Шығыс Түркістанда 10 мыңға жуық қорғандар тіркелген. Ал, өз территориямыздағы қорғандардың саны әлі есепке алынған жоқ. Әлемдік мәдениетте Іле қорғандары сияқты құбылыс жоққа тән. Қазіргі уақытта осы қорғандар «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында зерттелу жолында. Бағдарлама аясында «әттең-ай!» дегізетін істер жоқ емес. Әуелі, бағдарламаның екінші кезеңінде оған өмірлік қажеттіліктер мен сұраныстарға тікелей жауап беретіндей «мақсаттылық пен тиімділік сипат» беруіміз керек. Алғашқы кезде біздер атқарылмақ істің ауқымдылығына басымдылық бердік. Мұрағаттарымыз деректік материалдармен, кітапханалара әртүрлі әдебиеттермен байи түсті. Осы уақытқа дейін көзіміз көрмеген материалдарға жолықтық, ғажап дүниелер ашылды. Ендігі жерде бағдарламаның тиімділік сипаты мен мақсаттылығына жете назар аударғанымыз жөн. Тарихшыларымыз шетел мұрағаттарында зерттеу жүргізетін болса, белгілі бір тақырыптарды бағдарға алып, көкейкесті мәселелер бойынша жұмыс істегені абзал дер едім. Екіншіден, бағдарламаны іске асыруда ә дегеннен ұтылып қалғанымыз – аударма мәселесі. Сөз жай ғана аударма жөнінде ғана емес. Өзге мәдениеттермен өзара байланыста алтын көпірге айналатын аударманы айтып отырмын. Бүгінгі қазақ мәдениеті үшін аударма жұмыстары ерекше орны бар іс. Кезінде мәселен, орыс мәдениетін бүгінгі дәрежеге жеткізген үлкен арналардың бірі – осы аударма ісі еді. Ресейде аударма ісі баяғыда қалыптасып, аудармашылардың әлденеше буыны қалыптасқан. Сондай-ақ, ол тек көркем әдебиетті ғана емес, барлық ғылым салаларын қамтыды. Қазіргі уақытта қазақ мәдениеті жаңғырту жолында тұр. Олай болса, қазақ мәдениетін қайтадан түлетудің бірден-бір жолы – аударма ісі. Мысалы, кезінде арабтар, грек және латын тілдерінде жазылған құнды дүниелерді өз тілдеріне аударды. Аударма мәдениеті арқылы қыруар жұмыс жасалды. Орта ғасырларда (халифат кезеңінде) араб тілі халықаралық дәрежеге көтерілді. Сондай-ақ, грек және латын тілдерінен аударылған дүниелер енді араб тілі арқылы Еуропаға қайтадан жетті. Халықаралық аренаға шығудың қысқа да нұсқа жолдарының бірі осы. Қазіргі француз, ағылшын, неміс тілдері XVІІ-XVІІІ ғасырларда дербес өркен жайды. Жеке дербес тіл ретінде қалыптасу барысында оларға қандай мәелелерді шешуге тура келді? Осы тақырыптың өзін неге зерттемеске? Неге сол тәжірибені алмасқа?

Табылып жатқан ескерткіштер, ашылып жатқан туындылар ғалымдардың біртұтас пәтуасымен табылып-ашылып жатыр ма? Ұлттық мінезімізде бір үлкен кемшілік бар: бастаған ісімізді соңына дейін жеткізбей, екінші іске кірісіп кететін... «Есік қорғанында табылған алтын киімді бекзада қай мәдениетке тән?» деген сауал бар. Археолог ғалымдар оны сақ мәдениетіне жатқызады. «Ал сақтар кім?» деп сауал тастасақ, оған кейбір ғалымдардан: «Сақтар үнді-еуропалық нәсілге тән жұрт» – деген жауап аламыз. Соңғы жылдары сақтар жөнінде жаңа тұжырымдар айтыла бастады. Мәселен, «үлкен кеңістікті алып жатқан бұл сақ аталған жұрттың үлкен бөлігі бүгінгі түрік этосының арғы тегі» деген пікір күш алып келеді. Мұндай тұжырымға негіз де жеткілікті. 2005 жылы жарыққа шыққан «Ежелгі Үйсін Елі» атты еңбекте Жетісу өңірінде өмір сүрген сақтар біздің заманымызға дейін ІІІ-ІІ ғасырларда үйсін елімен сіңісіп кетті деген пікір айтылған. Нақты фактілерге негізделген Қытай археолог ғалымдарының тұжырымы осы. Ал, біздің ғалымдар бұл пікірге құлақ аспайтын сыңай танытуда. Қазақ тарихының мәселелерін анықтауда Қытай дерек көздерімен теңесіп, иықтаса алатын деректер жоқ. Ғылымдағы «консерватизм» дегеніміз осы. Қажет болса, Іле өркениетіне байланысты Қытай ғалымдарын шақырып, конференция да өткізуге болады ғой. Бұл мәселе «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында өз шешімін табуы әбден мүмкін.

Қытайдың ұлы тас қорғаны өз функцясын атқаратын ұлттық иммунитет қазіргі уақытта аса қажет. Бұл дегеніміз, ұлттық бет-бейне мен болмысымызды ажарлаудың негізгі әрекеті. Сонымен қатар, біз ұлттық мәдениетімізді, тілімізді, дінімізді сақтай отырып, жаһанданудың жаңа талаптарына бейімделуіміз керек.

1. – Біріншіден, Алаш Орда тарихы белгілі дәрежеде зерттелген тарих, зерттелген сюжет, тақырып. Ал енді оны барлық буындағы оқулықтарға енгізуге ешқандай кедергі жоқ. Бірақ, сол оқулықтарды кім жазып отыр? Мәселе соған байланысты. Мен гуманитарлық профильдегі орта мектепке оқулық жазуға қатыстым. Сол оқулықтарда Алаш Орда туралы айтылады. Бірақ Алаш Орда туралы жоғары және арнайы орта оқу орындарына даярланған оқулықтарға өз дәрежесінде тиесілі мәлімет берілген жоқ деп айтуға болады. Бұл мәселені біз жыл өткен сайын, уақыт жылжыған сайын ұштап, толықтырып тереңдетіп бере беруіміз керек қой деп ойлаймын. Оқушыларға, жаңа буынның санасына Алаш идеясы терең деп ену керек, тамыр жаю керек. Ол біз үшін аса қажет. 2. – Меніңше, құлағдар бола алмай отыр деп айтуға болмайды. Бұл оймен мен келісе алмаймын. Қарапайым халық Алаш қозғалысы туралы жақсы хабардар. Алаш зиялылыларын халық бұрын да білген. Тіпті, кеңестік дәуірде де білген. Әрине, қазіргі дәрежедей емес, бірақ Алаш зиялылары мен қайраткерлерін халық бұрын да білген. Ал қазіргі уақытта Алаш қозғалысын зерттеген монографиялық еңбектер жарық көрді. Менің Алаш қозғалысы туралы өз еңбегім бар, Кеңес Нұрпейісовтың «Алаш хәм Алашорда» деген еңбегі, сондай-ақ Дина Аманжолованың еңбегі сияқты бір қатар зерттеулер жарияланды. Алаш қозғалысы зерттелмей қалды деп айтуға болмайды, белгілі дәрежеде зерттелді. Екіншіден, Алаш қайраткерлерінің еңбектері жарық көрді. Ә. Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Х. Досмұхамедов, басқа да Алаш қайраткерлерінің көп томдық еңбектері, жеке томдықтары жарық көрді. Қазір ол кітаптарды оқытып жатыр, көпшілік танысты. Сондықтан халық құлағдар болмады деп айтуға болмайды, бірақ мәселе еңбекте емес, алаш қайраткерлерінің идеясында. Ал сол Алаш идеясын насихаттауға келген уақытта кемшіліктердің бар екені рас. Халыққа сол идеяны жеткізуде әлі кемшін түсіп жатырмыз. Мысалға, осы уақытқа дейін Алаш қайраткерлерінің бастауыш тобы, Алаш қозғалысының бастамашыл тобы ақталды. Ал енді оның жергілікті жерлердегі белсенділері, қазақ комитетінің мүшелері («Қазақ комитеті» деген облыстарда өзде де органдар болған) әрине өз дәрежесінде айтылмай жатыр. Алаш қозғалысы тек қана оның көсемдерінен тұрмайды. Ол бүкіл халықты қамтыған қозғалыс. Қоғамды қамтыған, бұқаралық сипат алған идея болатын. Жергілікті жерлердегі белсенділерін, адамдарын насихаттау, олардың атын атау, оларға көше аттарын беру, өздеріне тиесілі құрмет көрсету мәселелері шешілмей жатқаны рас. Осы тұрғыдан істейтін жұмыстар жеткілікті. 3. – Бұл дұрыс қойылмаған сауал. Біз кейде өзіміз жасап отырған жұмысты байқамаймыз. Соны бағалауға келген уақытта бізде көп нәрсе жетпей қалады. Менің жобам бойынша қазір «алаш қозғалысы» деген төрт том кітап шықты. Құжаттар жинағы жарық көрді, Жобаның авторы да, бас редакторы да өзіммін. Президенттік мұрағатпен бірге жасадық. Негізгі күш жұмсап отырған солар. Енді бесінші кітабы да даяр болып тұр, оның кіріспесін жазып жатырмын. Құжаттар жинағының енді екі томы жария болуы керек. Тағы бір айтатын мәселе, Алаш қозғалысының лидерлерін 1930-32 жылдары соттау процесі болған. Сол сот материалдары да жарық көрген жоқ. Ол рас. Сонан кейін облыстық архивтерде жатқан алаш қозғалысының облыстық белсенділеріне байланысты материалдар бар. Бұл материалдардың да жарық көрмегені рас. Бұл мұрағаттардың жарық көруі үшін осы мақсатта арнайы жоба әзірлеу керек. Сол бойынша белгілі бір топ жұмыс істеуі керек. Бұл тұрғыдан алғанда тарихшыларымыздың мемлекеттік қолдау ала алмай жатқаны рас. Егер мемлекеттік қолдау болса, жобаны іске асыруға болады деп ойлаймын. Оған ешқандай кедергі жоқ. Менің алаш қозғалысына байланысты монографиям жарық көрді, енді екінші томын даярлап отырмын. Алла қаласа, бұл да жарық көреді деген ойдамын. Енді осы бағытта басқа да зерттеушілер жұмыс істеуі керек. Жұмыс көп, бәрімізге да жетеді. 4. – Мен сондай бір қаулы шықты дегенді естігем. Астанада жақында ғана Алаш қозғалысының 90 жылдығына арналған шара өтті. Бірінші, үлкен конференция белгіленді. Конференцияның секциялық отырыстары үш университетте өтті: Еуразия университетінде, Аграрлық университетте және Заң университетінде. Конференцияның тақырыбы «Алаш және Әуезов». Конференция алдында отыз минуттық театрлық қойылым болды. Қойылым Астана әкімдігі Тіл департаментінің директоры Оразгүл Асанғалиеваның басшылығымен өтті. Конференцияның екінші күнінде Күләш Байсейітова атындағы опера және балет театрында пленарлық отырыс болды. Сол отырыстың алдында да жаңағы қойылым көрсетілді. Алаш қозғалысы туралы қойылымның соңында Жүсіпбек Аймауытовтың, Сұлтанмахмұт Торайғыровтың Алаш гимні, Мағжан Жұмабаевтың өлеңдері оқылды. Есте қалатын ғажап көрініс болды. Пленарлық отырыста бірнеше адам баяндама жасады. Негізгі баяндаманы мен жасадым. «Алаш идеясының ұлт тағдырындағы орны» деген отыз минуттық баяндама. Сол екі күндік шара тамаша өтті, Астана тұрғындары жақсы қабылдады. Шара туралы БАҚ хабарлады. Мен сол шара барысында Үкімет осындай қаулы қабылдапты деп естідім. Бірақ ол қаулыны мен өзім естіген жоқпын. Қаулының мазмұнымен таныс емеспін. Сондықтан үкімет қабылдады ма, қабылдамады ма, анық айта алмаймын. Бірақ мен өз баяндамамда айтып өттім: Алаш идеясы мемлекеттік дамуымыздың бірден-бір идеологиялық бұлақ көздерінің бірі болуға тиіс деп ойлаймын. Соған байланысты нақты іс шаралар қолға алынуы керек. Сол шаралар мемлекеттік қаулының негізінде іске асырылса, әрине ол жақсы болар еді. Халық та жақсы қабылдаған болар еді. Алаш қозғалысына байланысты атқарылатын жұмыстар көп. Ең алдымен ғалымдарымыздың атқаратын жұмыстары көп. Алаш қозғалысын ғылыми тұжырымдау, ғылым тұрғысынан қорыту іске асырылу керек. Қорытылған тарих қана бізге қызмет ете алады. Қорыту жағынан алғанда ғалымдарға мемлекеттік қолдау қажет-ақ.

Олардың алдына қойған мақсаттары болашақ ұрпақ үшін қазақ жерінің байлығын сақтау болатын. Ал оны сақтау үшін жерді сақтау, жерді сақтау үшін ұлттық мемлекет құру керек болды. Осы тұрғыдан алғанда, соңғы 19 жылдың ішінде біздің мемлекеттілік қалыптасты деп айта аламыз. Бұл – біздің қол жеткізген жетістігіміз. Кезінде Мұрат ақын айтқан еді: «Мемлекеттілігі жоқ халықтың ұлдары іштей шіріп өледі» деп. Абайша айтқанда: «Өздеріңді ел болар дей алмаймын, өз қолыңнан кеткен соң енді өз ырқың». ХІХ-ХХ ғасырда қазақ ұлтының басына төнген ең үлкен қауіп -мемлекетіміздің жоқтығына төнген еді. Соған байланысты Алаш қайраткерлері мемлекеттілікті қалыптастыруды армандаған-ды. Бүгін біз сол мемлекеттікті қалыптастырдық. Қазір оны қорғайтын әскеріміз бар, мемлекеттік аппаратымыз бар, ұлттық банкіміз бар. Кеше елордада өткен саммиттің өзі - бүкіләлемдік деңгейде Қазақ мемлекетін мойындаудың бір көрінісі.

Бүгінде мемлекет болып қалыптастық. Ендігі кезеңде бәсеңдеп қалған, аяқталмай қалған ұлттың қалыптасу процесін аяқтап, жаңа сападағы мемлекеттілігі бар, мемлекетті құрылыммен біріккен, өз мақсаты айқын, өз мүддесін қорғай алатын ұлт болуға ұмтылғанымыз абзал. Менің ойымша, қазіргі үкімет осы қазақ ұлтының қалыптасу процесін аяқтағаны жөн. Осыған мақсатты түрде жұмыс жасалуы тиіс. Бұл мәдениетке де, білім жүйесіне де және тағы басқа салаларға да тиесілі. Алайда ең алдымен экономикаға тәуелді. Бізде экономикамыздың барлық саласында өзіміздің ең мықты ұлттық кадрларымызды көбейтіп, жер байлығын өзі игере алатындай халге жетуіміз қажет. Мемлекетке бұған деген бет бұрыс бар, дегенмен де жоспарлы түрде, мақсатты түрде жұмыстар атқарылғаны дұрыс.

Содан кейін олар қазақ тілінде оқулықтар жазу жүйесін қалыптастыруға ерекше көңіл бөлді. Білімнің барлық саласында оқулық жазуға кірісті. Ахмет Байтұрсынов бастаған арнайы комиссия жүйелі түрде жұмыс жасады. Ағартушылық жағынан алғанда бүгінгі таңда кемшілігіміз өте көп. Қазірге дейін Білім және ғылым министрлігі қазақ тіліндегі оқулықтарын жазуды қалыптастыра алмай келеді. Бұл қате ұятты мәселе. Өткен ғасырдың 20-жылдарымен салыстырғанда бүгінгі жағдайымыз көш ілгері, мүмкіндігіміз зор. Солай бола тұра соған лайық оқулық жазуға, білім жүйесін қазақ тіліне көшіру мәселесін шеше алмай отырмыз. Бұл ең алдымен Білім және ғылым министірлігінің әлсіздігі, кемшілігі деп білемін. Ал дін туралы көзқарастарына келсек, Алаш бағдарламасында «дін мемлекеттен бөлек болсын» делінген. Бірақ, бұл Алашорда үкіметі дінге немқұрайлы қарады деген сөз емес, әрине. Дін – қоғамының рухани деңгейін көрсететін көрсеткіштерінің бірі. Сондықтан Алаш зиялылары бұған өте үлкен жауапкершілікпен қараған. Әйтсе де, дін саясатын толық жетілдіріп, белгілі бір дәрежеге жеткізуге уақыттары да, мүмкіншіліктері де болған жоқ.

Меніңше, өміршең бағыт Әлихан Бөкейхановтың бағыты болды. 1991 жылғы алған тәуелсіздігімізде де, одан бергі уақытта да Әлихан Бөкейханов бастаған топтың бағытымен келе жатырмыз деп ойлаймын.

Сол жаңғыру кезеңіне тән қоғамның қай саласында болсын, бізде мықты тұлғалар болды. Бір өкінетіні, осы уақытқа дейін сол тұлғаларды насихаттау жағы бәсең. Ұлттық жаңғыру кезеңі болғаны, оның империя тарапынан тоқырауға ұшырағаны әлі күнге өз деңгейінде айтылмай жүр. Соның салдарынан Ә.Бөкейханов секілді тұлғаларымыз лайықты бағасын ала алмай келеді. Мәселен, Ә.Бөкейхановты «Алаш қозғалысының көсемі, қайраткері еді» деп қояды. Ал шын мәнінде ол – ұлттық мемлекеттілік үшін күресті бастаушы, ұлт-азаттық қозғалыстың лидері, оның идеологиясын негіздеуші, қазақ мемлекетін жаңғыртушы, күрескер. Бірақ Бөкейхановты көшбасшы деңгейіне көтере алмай жүрміз. Бұл өте өкінішті жағдай. Тұлғалар туралы айтқандай Жүсіпбек Аймауытов пен Мағжан Жұмабаев та еске түседі, бұлар да керемет жазушы еді, тұнып тұрған талант иесі, керемет ақын еді дейміз. Бірақ, бұлар да кеңестік классиктердің көлеңкесінде қалып қойды. Мен Мұхтар Әуезовты айтып отырған жоқпын. Бізде анау да жақсы, мынау да мықты деген жалпақшешейлік басым. Осы кезге дейін Мағжанның, Жүсіпбектін идеясын тұншықтырған, құрдымға кетірген классиктеріміз бұларға әлі де көлегейлеп тұр. Шын тұлғалары жас буынға танытуда өкінішке қарай біздің өнеріміз де, ғылымымыз да әлсіздік танытып келе жатыр. Мысалға, неге театрларда Мағжан, Жүсіпбек туралы қойылымдар жоқ. Кезінде «Ақ білекті» Өскеменнің бір театры сахналады. Ол да ұзаққа бармай тоқтатылды. Бұл барлық театрларда сахналануы тиіс еді.

Қазір алаш қозғалысы туралы мектеп оқулықтарына енгізіп жатырмыз. Гуманитарлық мектептердің 10-11сынып оқушыларына арналған оқулықтарына мүмкін болғанша Алаш туралы көбірек, кеңірек айтуға тырыстық. Алаш қайраткерлерінің насихаттаудың ең қарапайым тәсілі- портреттерін жасап, оқу орындарына ілу. Сосын Алаш қайраткелеріне көше аттары мен ескерткіштер кою Астана, Алматы қалаларымен шектелмеген жөн. Олардың туып-өскен жерлеріне ескерткіш қою мәселесі де шешілмеген. Мен Алашорда үкіметінің 90 жылдығына орай Батыс Қазақстанның Жымпиты деген жерінде ұйымдастырылған конференцияға барғанда облыс әкіміне «Әлмұхаммед Оспанов деген Алаш офицері болған. Кейін репрессияға ұшырап, лагерьде қайтыс болған. Сол кісінің көшеге атын беріңіздер» – деген ұсыныс айттым. Сол мәселе әлі шешілген жоқ. Биыл маусым айында Солтүстік Қазақстанда «Қазақстан тарихшылар қауымдастығының» ұсынысы бойынша Алаш қайраткерлерінің қызметіне арналған конференция өтті. Сол кезде де «Солтүстік Қазақстан өңірінде өмір сүрген ағартушы, күрескер Ахмет Жанталинге бір мектептің атын, басқа да сол өңірдегі қайраткерлерге көше аттарын беріңіздер», дегендей өтініш айттық. Ол да сол күйінде қалды. Балқаш қаласында да Алашорда үкіметінің 90 жылдығына орай өткізілген конференцияда баяндама жасадым. Қаланың жанында тоқырауын деген өзен бар. Сол Тоқырауынның бойында Әлихан Бөкейханов туып-өскен. Ал Балқаш қаласында Бөкейханов атындағы көше түгілі Әлиханның бір суретін де таба алмайсың. Негізі биліктен бұйрық күтпей-ақ, жергілікті билік пен мемлекеттік емес мекемелер осы шараларды орындай беруіне болады ғой. Біз де ел емеспіз бе? Өкінішке қарай, мұндай мәселелер өте көп.

Революция туралы қазақ зиялылары да өз пікірлерін аз айтқан жоқ. Соның бірі Шоқан, ол: «Егер де қоғамдық, экономикалық, әлеуметтік мәселелер бейбіт жолмен, бейбіт әдіс-құралдармен шешілмесе, онда халық көшеге шығады» дейді. Жалпы, қоғамдағы күрделі мәселелерді бейбіт жолмен шешу дегеніміз – сол қоғамның интеллектуалды деңгейінің көрінісі болып табылады. Ал, Кеңес одағына келсек, маркстік қағиданы басшылыққа алған – Ленин, Сталин сияқты мемлекет басшылары кез келген мәселені шешуде революциялық құралдарға басымдық берді. Бұған мысал ретінде, Лениннің 17-18 жылдардағы түрлі өкімдерін, қол қойған құжаттарын келтіруге болады. Кейін, Лениннің орнына келген Иосиф Сталин болса, бұл қағиданы абсолютті дәрежеге жеткізді. Мұны айғақтайтын оның «Біз социалистік мақсатқа, социализмге жақындаған сайын, оның жауларының қарсылығы да күшейе түседі. Ал, біз сол қарсылықты қалайда басып-жаншып отыруымыз керек» деген сөзі бар.

Осы тұста, басын ашып алатұғын бір жағдай, Голощекин Қазақстанға Сталиннің тапсырмасымен келгені даусыз. Ол басшылыққа 1925 жылы тамыз айында келеді. Ал, 1927 жылы Алматыға келген Троцкий Голощекинге: «Ну, что, царек, царствуешь?» депті деген сөз бар. Ия, шынында да, ол Қазақстанда өзін тым еркін ұстады, яғни Троцкий айтқандай, шын мағынасында «пат-шалық» жасады. Ал, біздің озық ойлы зиялыларымыздың бірі Мұстамбаевтың сол кездегі бақылау комиссиясының төрағасы Морозовқа тергеу барысында: «Голощекин – диктатор. Қазақстанда ол диктатура орнатып отыр» дегені бар көрінеді. Міне, осыдан-ақ, Голощекиннің қазаққа қаншалықты қысастық жасағанын байқауға болады емес пе?! Ал, енді тоқталатын бір мәселе, «Сталиннің Голощекинге берген тапсырмасы қандай еді?» дегенге келсек, Қазақстан – Одақ кеңістігіндегі майлы сүбе. Оны мықтап ұстау керек. Сталин жоғарыдағы айтылғанмен бірге Қазақстанда орталыққа қарсылық көрсете алатын мықты әрі саяси сауатты күштің бар екенін де жақсы білген. Сондықтан да, ол сол зиялы топты шектеп қана емес, ауыздықтап, керек болса, жазалап ұстау керек деген принципті барынша ұстанған. Себебі, Қазақстанда Сталин, Голощекинге қарсылық басқа республикалардағыға қарағанда өте тегеурінді болды. Кезінде Одақ көлемінде Сталинге қарсылықты ұйымдастыруды Троцкий өз қолына алды. Жер-жерлерде оның ұстанымын ашық болмаса да қолдап отырғандар өте көп еді. Сол «троцкийшілер» Қазақстандағы өкілдері арқылы Голощекин билігіне қарсы зиялы топпен, яғни Смағұл Сәдуақасовпен, сол кездегі жер мәселесі бойынша комиссар – Жағыпар Сұлтанбековпен, Ырыс Мұстамбаевпен, осы сияқты бірнеше адамдармен жақындасып, олармен одақ құруға тырысқан. Қазақстандағы «троцкистер одақтастары» кейіннен «қазақ троцкистері» деп аталып кетті. Олардың араларында бірнеше келіссөздер болған еді. Сонда, қазақ зиялылары «Біз троцкистерді қолдаймыз, егер де бір өтінішіміз қабыл алынса» деген ұстанымды алға тартады. «Ол қандай өтініш?» дегенде зиялыларымыз: «Голощекин Мәскеуге қайтарылсын! Әйтпесе, ол Қазақстанды апатқа апарады» дейді. Бұл жерде қазақ зиялылары Голощекиннің «Кіші октябрь» идеясын айтып отыр. Сонда троцкистер: «Мәселе Голощекинде емес, Голощекин – орындаушы «винтик» қана. Мәселе – Сталиннің өзінде» дейді. Міне, осы тұста, қазақ оппозиционерлері мен ресейлік троцкистердің мүдделері тоғыспай, бірін-бірімен ұғыспай кетеді.

Ия, солай. Солардың бірі – Смағұл Сәдуақасов. Ол Мәскеудегі Теміржол көлігі институтын бітіргеннен кейін Бас теміржол құрылысына қызметке жіберіледі. Сонда жүріп уланып, Мәскеудегі Кремль ауруханасына түседі. Сонда, 30 жасында 1933 жылы қайтыс болды. Смағұл Садуақасов Қазақстандағы оппозицияның басында тұрған кісі еді, өте талантты, өте белсендітін. Бір қызығы, Сәдуақасов өлгеннен кейін, яғни, 37-ші жылы оның сотталғаны туралы шешім шығарылған. Сонда, кейбір сот орындары тапсырма бойынша С.Сәдуақасовты соттағанын білмейді екен. Ал, Досым Рыстамбаевты 33 жылы ұстады, осы жылы Сұлтанбековті де, Нұрғали Кодаренконы ұстады, бұларды «троцкистер» деп, қудалады. Сөйтіп, 37-ші жылы атылып кетті. Себебі, сталиндік орта Троцкийден өте қатты қорықты. Сондықтан, олар бүкіл республикалардағы троцкистермен өте белсенді күрес жүргізді.

«Тәркілеу болады» деген уақытта бір қызық оқиға орын алған көрінеді. Оның ұзын-ырғасы, тәркілеуге Қазақстан бойынша меншігі тартылатын адамдардың тізімі жасалып, ол сол кездегі биліктің үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісінің қалт етіп, сыртқа шыққан бір тұсында үстелінің үстінен жоғалып, сол құпия тізім іле-шала бүкіл Қазақстанға тарап кетіптіге саяды. Содан соң-ақ ел-жұрт өздерінің жиған-терген дүние-мүліктерімен бірге малдарын алды – шетелге асырып, соңы – олардың барының көзін әртүрлі жолдармен құртады. Бұл – бір. Екіншіден, 20 жылдардың соңында, бүкіл Одақ көлемінде индустриялық саясат жүргізіледі. Сөйтіп, ірі-ірі зауыттар салынып, каналдар қазылды. Оған көп қаражат керек емес пе? Сондықтан да, билік қарапайым халыққа салық салудың әртүрлі жолдарын ойлап тапты. Соның бірі – астық, сондай-ақ ет салығы. Ал, егін екпейтін ел астықты қайдан тапсын. Амалсыз, малдарын сатып, барынша кедейленіп қалады емес пе? Міне, соның ақыры халықты ашаршылыққа ұрындырды. Аштық пен репрессия қатар жүргізілді деген осы. Жақында Еуропарламент Украинаның өтініші бойынша Украинадағы аштықтың мәселесін қарады. Онда Кеңестік үкіметтің 30 жылдардағы жүргізген саясаты «халыққа қарсы жүргізілген саясат» ретінде айыпталды. Бір елеп-ескерерлігі, Еуропарламенттің сол шешімінде «ең үлкен адам шығыны – Қазақстанда болды» делінген.

1990 жылдары Жоғарғы кеңес комиссия құрып, ол 20-жылдардың соңы мен 30-жылдардың басындағы Қазақстандағы атқарылған шараларға байланысты баға берді. Сол берілген баға бойынша бұл «геноцид-этноцид» деп аталды. Осы кезде қазақтардың өлгені, басқа елге көшіп кеткені бар, барлығы 48 пайызын жоғалтыпты. Бұл ұлттың жартысы жоғалды деген сөз. Егер, қазақтардың саны Қазан төңкерісіне дейін 5,5-6 млн. болса, қазіргі саны 10 млн.-ның төңірегінде. Ал, өзбектер Қазан төңкерісінің қарсаңында қазақтардан анағұрлым аз, 3,5 млн. еді. Бүгінде өзбектердің саны – 27-28 млн.-ға жетті. Бұл – демографиялық апат. Жалпы, оны айтасыз, қазақтың сапа жағынан кемуі, сан жағынан кемуден де жаман болды. Репрессия – ұлттың сапалық құрамына өте зиянды әрекет, ол ұлттың ең қабілетті бөлігін жойды.

Жалпы, Еуропарламент жоғарыдағы біз тілге тиек еткен жиынында екі мәселе көтерді. Оның біріншісі, «Кеңес одағы құрамында болған республикалар аштық құрбандарын еске алуға арналған бір күнді белгілесін» деу болса, екіншісі, «үлкен шығынға ұшыраған республикалар аштықтың себеп-салдарын арнайы зерттеу тақырыбына айналдырсын» деу еді. Еуропарламенттің бұл екі ұсынысы да көңіл аударып, елеуге тұрарлық мәселелер. Біз оларды іске асыруымыз керек. Жалпы, ашаршылық пен репрессияның сандық құрамына қаншалықты тоқталсақ, енді сапалық құрамына да соншалықты тоқталып өтуіміз керек. Репрессия кезеңінде қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы бұрын болмаған терең өзгеріске ұшырады. Бұл кезде біріншіден, жеке әлеуметтік таптарды, топтарды жоғалттық. Мәселен, тап ретінде қазақ байлары жойылды, олар да қоғам мүшесі, олар да адамның баласы, олардың да жер үстінде өмір сүруге қақысы бар. Оларға не себептен Кеңес үкіметі соншалықты тағылықпен шабуыл жасады. Бұл ешқандай ақтауға жатпайтын шара. Біз үшін қазір «меншік» қасиетті ұғым деп жүрміз. Ал, Кеңес үкіметі неге олардың еркімен, ұстанымымен есептеспей, олардың меншігін тартып алды. Екіншіден, дін адамдары, яғни сауатты, халыққа білім таратушы топқа жататын Ишан, Имам, молдаларды жойды. Бұл дін адамдарына жасалған репрессия. Ал, олардың қоғамда атқаратын өз қызметтері бар емес пе? Үшіншіден, қазақ зиялыларының бір емес, бірнеше буыны түгелдей репрессия құрбаны болды. Жалпы, зиялылардың өмірге келу, қалыптасу процесі – өте күрделі, баяу жүреді. Ал, сол бетке ұстар ұлт қаймақтары түгел репрессияға ұшырады. Белсенді, рухани топты репрессиялау деген сөз – халықтың сағын сындыру деген сөз. Бұл халықтың пікірімен, ұстанымымен санаспау дегенді білдіреді. Одан да тереңірек айтсақ, аталған іс-әрекеттер ұлтты, халықты қарабайыр тобырға айналдыру.

Тақырыпты зерттеуге, әсіресе, батыстық ғалымдардың тартылуы пайдалы әрі нәтижелі болды. Батыстық зерттеушілер бұл мәселені талдау ісіне, біріншіден, тың да жаңа көзқарас, жаңаша зерттеу әдіс-құралдарын ала келді, екіншіден олардың жұмысы зерттеу ісіне тиесілі екпін, қарқын берді. Кеңестер Одағындағы саяси репрессияның себептері жөнінде де аз айтылған жоқ. Кеңестік ұстанымдағы зерттеушілер кезінде, мәселен, алғашқы социалистік мемлекеттің капиталистік қоршауда қалғандығына, жаңа қоғамдық құрылысқа, ішкі және сыртқы жаулардың қарсылығына баса назар аударды. Бұл ұстанымдағылар қоғам неғұрлым социалистік қатынастардың жеңісіне жақындай түскен сайын, тап жауларының қарсылығы да соған сәйкес күшейе түспек деген сталиндік тұжырымға сүйенді. Яғни мәселені тым саясаттандыруға, идеологияландыруға басымдылық берілді. Мұндай тұжырым билік тарапынан алып империяда жүргізілген саяси репрессияларға теориялық негіз болды. Қазіргі зерттеулерден ғалымдардың біршама тарихи шындыққа жақындай түскенін аңғару қиынға түспейді. Жаңадан ашылған тарихи құжаттар Кеңестер Одағында 1920-50-ші жылдардағы саяси репрессиялардың басында Сталин құрған пирамидалық биліктің мақсатты түрде жүргізген саяси курсы екендігін, оның алдымен сталиндік басшылықтың ұстанымымен келіспеген елдің саяси басқарушы тобына (элитаға), содан соң экономикалық тұрғыдан үстемдік құрып келген әлеуметтік (буржуазия, бай, кулак, ж.б.) күштерге және патриоттық ұстанымдағы ұлттың белсенді тұлғаларына қарсы бағытталған заңдық негізі күмәнді, шектен асқан зорлық пен қиянатқа толы шаралар болғандығын айғақтап отыр. Билікті сталиндік басқарушы топтың курсымен келіспеген саяси «элементтерден» (сталиндік емес) «тазарту» шаралары оларды басқа ұстанымдағы, яғни жастау, білімдірек, саяси және идеологиялық тұрғыдан айтқанға көнгіш элитамен ауыстырумен аяқталды. «Әлеуметтік тұрғыдан зиянды» бай-кулактарды жою шаралары қоғамды экономикалық және кәсіпкерлік белсенділігі жоғары тұлғалардан айырды, ал үзіліссіз жүргізілген «ұлтшылдармен» күрес науқандары ұлтсыздануға, ұлттық нигилизмге жол ашты.

Бірінші кезең (1918-1920 ж.ж.) шамамен революция және азамат соғысы жылдарын қамтиды. Репрессиялық шаралар большевиктер партиясы орнатқан саяси жүйеге қарсы шыққан экономикалық тұрғыдан үстем таптарға, сондай-ақ кеңестік емес, ұлттық негіздегі мемлекеттік құрылымды талап етуші азаттық ұстанымдағы күштерге бағытталды. Екінші кезең шамамен 1923 жылдан, яғни И.Сталиннің жоғары билікке келген мезгілінен басталып, 1932 жылмен аяқталады. Бұл кезеңде бұдан бұрын да жүргізілген репрессиялық шаралар өз жалғасын тапты. Дегенмен бұл кезеңнің мынадай ерекшеліктері байқалды. Мәселен, бай-кулактарды тап ретінде жою билік тарапынан мақсатты түрде жүргізілген шаралар арқылы осы мезгілде біржола аяқталды. Қазақстанда басталып, Мәскеуде аяқталған екі бірдей сот процестері нәтижесінде сталиндік басшылықтың Қазақ ұлт-азаттық қозғалысының басшылары және белсенділерімен «есеп айырысу» ісі аяқталды. Осы жылдары мемлекеттік аппаратта, партия қатарында жүргізілген кадрлық «тазартулар» басқарушы элитаның «жаңа генерациясының» билікке келуін қамтамасыз етті. 1920-шы жылдардың соңы және 1930-шы жылдардың басында жүргізілген сот процестерінде тергеушілер ұлттық саяси элитаның шетелдік эмиграцияға кеткен М.Шоқай және З.У. Тоған сияқты саяси тұлғалармен, басмашылар қозғалысымен өзара байланысын анықтауға көп күш жұмсады. Бұл фактілер империялық орталықтың өзінің ұлт істерінде жүргізіп отырған саясатының әділетсіз екендігін іштей сезінуінің бір көрінісі еді. Үшінші кезең шамамен 1933 жылдан басталып, 1937-1938 жылдары өзінің шарықтау шегіне жетті. Құжаттық мәліметтер ОГПУ орындарының 1933 жылы Қазақстанда оннан астам «контрреволюциялық ұлттық ұйымдарды» әшкерелеп, жойғандығы жөнінде мәлімет береді. Олардың арасында, мәселен, Алматы және басқа қалалардағы Ы.Мұстамбаев басқарған «Түріктердің халық партиясы» (бұл іс бойынша 12 адам сотталған), Оңтүстік Қазақстан облысы Қармақшы ауданындағы (қазіргі Қызылорда облысындағы) «Қызыл кедей» ауылында 53 адамнан тұрған (бұл іс бойынша бес адам атылып, 48-і сотталған), «Қарағандыкөмір» тресіндегі 12 адамнан тұрған Н.Кодаленко бастаған (бәрі де сотталған), Оңтүстік Қазақстан облысы Әулие Ата ауданында 21 адамнан тұрған (бәрі де түрлі мерзімге сотталған) және басқа халық шаруашылығына «қаскүнемдік» жасаушы топтар бар-тын. Зерттеу жұмыстары көрсеткендей, бұл «контрреволюциялық» ұлттық ұйымдар есебінде «әшкереленген» топтардың қалыптасу барысын, бағыт-бағдарын (жарғы, бағдарлама), нақты қызметін айғақтайтын құжаттық материалдар, әрине, мүлдем жоқ-тын. Тергеу ісінде қатталған материалдар, негізінен, тұтқынға алу ордерлерінен, тергеу хаттамаларынан, айыптау қорытындыларынан, сондай-ақ тұтқындардың арыз-тілектерінен құралған. Басқаша айтқанда, тергеу істерінде саяси тұтқындарды айыптауға негіз боларлық «дәлел материалдар» тергеу барысында оларға жасалған адам жаны төзгісіз түрлі қиянаттардан соң алынған «көрсетулер» ғана еді. Сондай-ақ бұл «көрсетулер» алғашқы тергеуде емес, тұтқындардың абақты камерасында айлап-жылдап көрген түрлі зорлық-зомбылығынан соң алынған «фактісымақтар» болатын. Сонымен бірге үшінші кезеңге тән мынадай бір ерекшелікті айта кеткен жөн. Егер екінші кезеңде тергеушілер қоғамнан социалистік құрылысқа қарсы зиянкестік әрекеттерді жүргізуші «элементтерді» неғұрлым көбірек тауып, өздеріне жүктелген жоспарды асыра орындауға тырысса, ендігі уақытта тұтқындардың арасынан шетелдік, негізінен, Германия мен Жапония сияқты мемлекеттердің кеңестік қоғамдағы «агенттерін» көбірек табуға күш салды. Өйткені Екінші дүниежүзілік соғыс жақындап келе жатты. Кеңестік бақылау орындары қазақ сияқты ұлттарға капиталистік мемлекеттердің «агенттер» жасақтайтын базасы есебінде қарады. Бұл да метрополиялық орталықтарға тән мінез-тін. Аз халықтарға жасаған қиянаты оларға еш уақытта ішкі тыныштық пен сенімділік берген емес. Төртінші кезең соғыстан кейінгі мезгілге, яғни 1940-шы жылдардың соңы, 1950-ші жылдардың басына тән. Бұл жылдары саяси репрессия құрбаны болған саяси элита немесе халық шаруашылығына зиянкестік пиғылдағы «элементтер» емес, соғыс жылдары белсенді шығармашылық қызметі арқылы патриоттық ұстанымын ашық білдірген ғалымдар мен ақын-жазушылар еді (Е. Бекмаханов, Б.Сүлейменов, Е.Исмайылов, Ш.Әбенов ж.б.). Кеңестік билік жүргізген саяси репрессиялар барысында қиянатты тек жеке тұлғалар ғана көрген жоқ, сонымен бірге әділетсіздік оғы ресми идеология ұстанымына қайшы келетін идеяларға да жұмсалды. 1943 жылы мәскеулік және жергілікті ғалымдар мен жазушылардың ортақ еңбегі «История Казахской ССР с древнейших времен до наших дней» атты кітабы жарық көрді. Кітапта патшалық биліктің Қазақстанды отарлау және қазақ қоғамын орыстандыру саясаты тиянақты түрде талдауға алынып, бұл әрекетке жауап ретінде көрінген қазақ халқының өз тәуелсіздігі үшін күресіне, түрлі аймақтарда жүрген азаматтық қарсылыққа жеке тараулар арналды. Ұлттық қоғамдық ойдағы «Зар заман» ағымына тиесілі көңіл аударылды. Осының бәрі Мәскеудегі ұлыдержавалық ұстанымдағы ортада «бұл қазақ деген қандай «таңдаулы халық» (избранный богом народ) еді» деген пікір тудырды. Кітап тез арада айналымнан алынып тасталынды. Саяси репрессияның кезеңдері жөнінде айтқанда, әрине, оның 1985-1991 ж.ж. жүргізілген соңғы кезеңін атамау әділетсіздік болар еді. Бұл кезеңде орталық билік өзінің бастапқы жолына қайта оралды, яғни 1980-ші жылдары бой көтерген қазақ «ұлтшылдығы» үшін кінәні тағы да Д.А. Қонаев басында тұрған саяси басқарушы топқа артуға даяр екендігін көрсетті. «Қазақ ісі» («Казахское дело») деген атпен жүрген сот процестері соның көрінісі еді. Нағыз репрессиялық шаралар 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісіне қатынасқан қазақ жастарына да байланысты жүргізілді. Желтоқсан көтерілісі кеңестік биліктің терең жүйелік дағдарыста екендігін анық көрсетумен бірге, перманентті репрессиялық шараларсыз бұл биліктің өмір сүре алмайтындығын да байқатты.Тарихи шындық жеке тұлғаны, қоғамды, билікті тәрбиелейді

Репрессия туралы шындық, біріншіден, қоғамдық және ұлттық сананы бүгінгі мемлекеттік дербес өркендеуімізге сәйкестендіру үшін (модернизация) қажет. Қоғам, әсіресе, жас ұрпақ біздің қандай терең рухани дағдарыс және құлдыраудан шығу жолында тұрғанымызды дұрыс түсінуге тиіс. ХХ ғасырдың басында жаңғыру, өсіп-өну жолына түскен қазақ ұлты қандай себептерге байланысты жантүршігерлік трагедияларды басынан кешірді. Алғашқы және екінші буын ұлттық басқарушы топтың және шығармашылықтағы зиялылардың түгелдей дерлік репрессия құрбаны болғаны, солармен бірге ұлттық идеяның да қуғын-сүргінге ұшырап, жеңіліс табуы, бұл – жеңіл-желпі нәрсе емес. Меніңше, ХХ ғасырдағы қуғын-сүргін, аштық және басқа жалпыұлттық трагедияны айғақтайтын тақырыптар арнайы мемлекеттік тапсырыс негізінде іргелі зерттеу объектісіне айналуға тиіс. Мемлекеттік-қоғамдық бағдарлама негізінде жұмыс жасайтын арнайы орталық немесе ғылыми топ құрылып, ол топ Парламент алдында есеп берсе, біраз шаруа атқарылған болар еді. Ондай күнді өз басым армандаймын. Осы деңгейде жүргізілген жұмыс өткен аға ұрпақтар алдында берген есебіміз де болар еді. Ал әзірге осы мазмұнда жасалған әрекеттерден көңілге қонымды нәтиже шықпай тұр.

Осы ретте мынадай жағдайды айтуға тиістімін. Біз сұрап отырған мазмұндағы материалдарды Ресей зерттеушілері баяғыда-ақ жариялап қойған. Толық заңдық негізде. Ондай заңдық актілер біздің елде де қабылданған. Мәселен, Закон Республики Казахстан «О государственных секретах». Алматы, 2009. 24 с. Өкінішке қарай, Ұлттық қауіпсіздік комитетіндегі мұрағат қорларына жауапты басшылар қабылданған заңдық актілерге назар аударатын емес. «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы бойынша Үкіметтің 2009 жылғы 16 ақпанда (№ 158 қаулысымен) бекіткен іс-шаралар жоспарында «Алаш қозғалысы: алаштықтарға жасалған сот процестерінің материалдар жинағы» (3-том) және «Қазақстандағы 1920–1950 жылдардағы саяси репрессиялар» (3-том) атты көптомдықты даярлап, баспадан шығару белгіленген. Осы көптомдық екінші жылы тендерге шығарылып келеді. Бір қызығы сол, бұл кітаптарды баспадан шығаруға қаржы бөлінеді де, ал оларды мұрағаттан тауып, ғылыми басылым ретінде даярлау (табылған құжаттарды оқу және сұрыптаудан өткізу, компьютерлік мәтінін даярлау, ғылыми-анықтамалық аппаратын жазу, т.б.) ісіне жұмсалатын қаржы қарастырылмайды. Япыр-ау, әуелде кітаптарды даярлап алу, яғни ғалымдардың жұмысын қаржыландыру қажет емес пе? Өткен жылы Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік мұрағатында республикалық «Әділет тарихи-ағарту қоғамының» және «Қазақстан тарихшылары қауымдастығының» ұйымдастыруымен «Қазақстандағы сталинизм» тақырыбында ғылыми конференция болып өтті. Осы сияқты бірлі-жарым ғылыми жиындар өткізу арқылы мұндай ауқымды мәселені еңсеру, әрине, мүмкін емес. Міне, осы келтірілген фактілер біздің саяси репрессия тарихына қатысты көптомдық құжаттық материалдар даярлаудан, сондай-ақ іргелі ғылыми-зерттеулер жүргізу ісінен алыс тұрғандығымызды байқатса керек.

Біз бір нәрсені анық түсінгеніміз жөн. Саяси репрессия тарихы – бұл жас ұрпақты отансүйгіштік, мемлекетшілдік рухта тәрбиелеуге тікелей қатысы бар тақырып. Кезінде, яғни 1941 жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінде «История Казахской ССР» кітабының мазмұнын талқылауға түскенде мәжіліске қатысқан ағаларымыздың бірі «Кенесары хан бастаған ұлт-азаттық қозғалыс» тақырыбын енгізбеу туралы ұсыныс айтты, сонда М.Әуезов «егер бұл кітапқа Кене хан көтерілісі енбейтін болса, ондай тарихтың кімге керегі бар?» деп қарсы сұрау қойып, бұл тақырыпты қорғап қалған екен. Сол сияқты Алаш туралы тарихи шындықты халыққа бермесек, енді қашан бермекпіз, оны қазіргі буын тарихшылары біз айтпасақ, кім айтады? Әрбір буынның өзінің айтар сөзі, көтеретін жүгі болмақ. Өзіміз бүгін орындайтын міндетті ертеңге қалдырмайық. Мен Ұлттық қауіпсіздік комитетінің мұрағатқа жауапты азаматтарын осы жағдайға бет бұруға шақырамын. Ұлы Абайдың: «Бір жанға екі өлмек әділет пе?» деген сөзі бар.

Биыл Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханның туғанына 145 жыл толады. 13 қыркүйекте Астанада Л.Н. Гумилев атындағы университетте ұлы қайраткердің өмірі мен қызметіне арналған халықаралық ғылыми конференция өтпекші. Осы оқиғаға орай тарихшы Мәмбет Қойгелдиевпен сұхбаттасқан едік. Оқырман назарына сол сұхбатты ұсынып отырмыз.

1990 жылы «Егемен Қазақстан» газетінің қаңтардағы үш санында менің Ә.Бөкейхановтың қызметі және көзқарастық ұстанымына арналған «Қуандым түнде жүріп күн шығар деп…» аталатын мақалам жарық көрді. Сол кездегі өзім қызмет жасайтын партия тарихы институты басшылығының келісімінсіз материалды жариялаған үшін менің ісім бөлім қызметкерлерінің талқысына түсіп, ескерту алдым. Сонда оппоненттерімнің мақалаға қарсы айтқан уәжі: Бөкейханов – коммунистік идеологияны қабылдамаған, кеңестік билікке қарсы қазақ ұлтшылдарының, «Алаш» қозғалысының көсемі. Яғни «Алаш» қозғалысы және қазақ ұлтшылдығы бұл ұлт мүддесіне қайшы құбылыстар екен. Менің ұстанымымды сынға алған институт қызметкерлерінің бәрі дерлік талқыға түскен мақаланы оқыған жоқ-тын. Өйткені, олар қазақ тіліннен мақұрым басқа ұлттың өкілдері, сондай-ақ өз ана тілінде жазып, оқи алмайтын қазақтар еді.

Сондағы қарсы пікір білдірген кісілердің уәжі: «Алаш» қозғалысының тарихы әлі толық зерттеуге алынған жоқ. Алаш қайраткерлері коммунистік партияға, Кеңес үкіметіне қарсы лагерьде болды. Ал Ә.Бөкейханов «Алаш» қозғалысының көсемі, қазақ ұлтшылдығының негізін қалаушы, бас теоретигі. «Алаш» тұлғаларының қызметін қайта қарау барысында негізге алынған өлшемін, біріншіден, олардың кеңестік билікке, коммунистік идеяға қатынасы, екіншіден, тұлғаның ұлт мәселесіндегі ұстанымы еді. Ол кезде коммунистік идеяға қарсылық және қазақ ұлтшылдығы – еш ақтап алуға жатпайтындардың қатарында. Бұл мезгілде А.Байтұрсынов, М.Дулатов және басқа Алаш қайраткерлерін ақтау жөнінде қаулылар қабылданып қойған. Ал «Алаш» қозғалысының, яғни жаңа сападағы ұлт-азаттық күрестің негізін қалаушылар ретінде мойындалған осы үш тұлға – Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов және М.Дулатов емес пе еді?! Соған байланысты Әлекеңнің неге ақталмай қалғаны сауалдың туындауы заңдылық деп қабылдауға болады.

Дегенмен, Ә.Бөкейхановтың өмірі мен қызметіне байланысты билік тарапынан арнайы құжат қабылдау әлі де болса өз өзектілігін жоғалтқан жоқ. Неге? Қысқа ғана айтып өтейін. Біріншіден, Ә.Бөкейханов жай қатардағы ұлт-азаттық қозғалысының белсенді тұлғасы емес. Ол жаңа мазмұн, сипаттағы қазақ азаттық қозғалысының негізін қалаушы көш бастаушысы, лидері. Оның азаттық қозғалысын жаңа интеллектуалдық деңгейге көтеру ісіндегі еңбегін кезінде бүкіл ел-жұрты, патшалық және кеңестік биліктер мойындаған. Өткен ғасырда үнді халқы үшін Махатма Ганди, қытай халқы үшін Сун Ят Син қандай маңызды қызмет атқарса, қазақ халқы үшін Әлихан Бөкейхан да сондай мазмұн және бағытта қызмет жасады. Бұл ретте, әрине, қазақ азаттық қозғалысының тек өзіне ғана тиесілі қайталанбас тарихи жағдайда жүргендігін ескергеніміз жөн. Екіншіден, Әлихан Нұрмұхамедұлы жаңа тарихи жағдайда (XX ғ. басы) қазақ ұлттық мемлекеттігін жаңғырту ісін теориялық және практикалық тұрғыдан қолға алып, заман сұранысына лайық өлшеусіз көп жұмыс атқарған тұлға. Оның белсенді де мақсатты қызметінің нәтижесінде қазақ елінің жер мәселесі Ресей Думасының мінберінен үздіксіз қойылып, демократиялық қүштердің назарына ілікті, империялық орталық қазақ азаттық қозғалысының талап-тілектерімен есептесуге мәжбүр болды. Әлихан Нұрмұхамедұлының қажырлы еңбегінің арқасында қазақ азаттық қозғалысы заман сұранысына лайық деңгейге көтерілді. Ұлт тарихындағы бағдарламалық мақсатты көздеген тұңғыш саяси партия – «Алаш» өмірге келді, ұлттық мемлекеттік идеясын іске асыруды көздеген Алашорда үкіметі құрылды. Кейінгі тарих көрсетіп бергендей, Ә.Бөкейханов басшылық жасаған бұл екі құрылым қазақ ұлт-азаттық қозғалысының дұрыс жолда тұрғандығының және билік өрісінің нақты айғағы болатын. Бүгінгі ұлттық тарихнама бір ауыздан бұл тарихи құбылыстарды осы ұстаным тұрғысынан бағалайды. Яғни патшалық және кеңестік биліктер жағдайында саяси қызметі үшін ұдайы қуғын-сүргін жағдайында өмір сүруге мәжбүр болған, ең соңында атылған (1937) Әлихан Бөкейхановтың өмір жолы жөнінде арнайы ресми құжат қабылдау, бұл жеке тарихи тұлғаның ұлт алдында сіңірген өлшеусіз зор еңбегін мойындау ғана емес, сонымен бірге Алаш қозғалысының ел тарихындағы өзіне тиесілі табиғи да заңды орнын мойындау дегенді білдіреді. Басқаша айтқанда, мұндай мәртебелі құжатты қабылдап, жария ету, кеш болса да, тарихи әділеттіліктің салтанат құруы, сондай-ақ кейінгі ұрпақтың аға буын алдындағы өз парызын орындауы екендігін білдірсе керек. Сонымен бірге мұндай қадам негізгі мәселеде ұрпақтар арасындағы өзара сабақтастықтың үзілмегендігінің де айғағы болмақ. Бұл менің көп жылдан бері «Алаш» қозғалысы тарихын зерттеуші ретінде пікірім, оның басқа біреулердің ұстанымдарына сәйкес келмеуі де мүмкін. Үшіншіден, империялық күштермен идеологиялық күресте жеңіліс тапқан елміз. Оны мойындамай, өз мүддеміз үшін күреске жете аламыз ба?

Енді Қарағанды газетіндегі «жанжал» жөнінде. Мен журналист Мезенцеваның мақаласына байланысты «Жас қазақ» газетінің тілшісі Еренғайып Қуатайұлына сұхбат бердім (№48, 8.12.2006). Онда Қарағандыдағы Ленин атындағы көшені Ә.Бөкейханов атына ауыстыру жөнінде ұсыныстың орынды екенін айттым. Осы басылымның 2006 жылғы 22 желтоқсанындағы санында қарағандылық 48 азаматтың қолдау хаты жарияланды. Осы жағдайдың артын ала Қазақстан тарихшылары қауымдастығынан сол кездегі облыс әкімінің атына Ә.Бөкейхановтың 140 жылдығына байланысты Е.Бөкетов атындағы университетте ғылыми конференция өткізіп, жергілікті жұртпен тарихи тұлғаның өмірі мен қызметі жөнінде әңгіме өткізуді ұсындым. Облыс әкімінен жауап болмады, ал университет проректорынан мұндай шара өткізу мүмкін еместігі туралы хат келді. Сөйтіп, Қарағандыда Ә.Бөкейханов атына көшеге беру әрекеті нәтижесіз аяқталды. 2007 жылы Балқаш қаласындағы үкіметтік емес ұйымдардың бастамасымен «Алаш» қозғалысының 90 жылдығы аталып өтті. Арнайы шақырылған қонақ ретінде конференцияда баяндама жасадым. Өз сөзімде Балқаш қаласынан қырық шақырым жерде – Балқаш көліне келіп құятын Тоқырауын өзенінің бойында Бөкейхановтар әулетінің зираты бар екендігін, сонда Әлекеңе де арналып қойылған құлпытас бар екендігін, ал қайраткердің атажұртындағы қалада осындай ұлы тұлғаны еске саларлықтай ешқандай да белгінің жоқ екендігін айттым. Қала әкімі айтылған пікірді тыңдап отырды. Өкінішке қарай, міне, содан бері 4-5 жылда Қарағанды облысы мен Балқаш қаласында Әлекеңе арналып мынадай-мынадай шаралар іске асыпты деген сөзді естігенім жоқ. Міне, бұл баяндалған жағдай бізде ұлт пен оның төл тарихы, ұлт пен мемлекет арасында ортақтектілеу (идентичность) процесінің баяу, әлсіз жүріп жатқандығының көрінісі.

Осы ретте мынадай жағдайларды ескергеніміз жөн. Біздің тарихымызда, иншалла, жағымсыз, агрессивтік мазмұндағы ұлтшылдық көрініс алған емес. Ондай фактіні ешкім де келтіре алмайды. Ал қазақ зиялылары тарапынан байқалған-мыс «буржуазиялық ұлтшылдық» кеңестік идеология қолдан жасаған аңыз (миф). 1986 жылғы желтоқсандағы ұлт-азаттық қозғалысына байланысты КПСС Орталық комитеті шығарған «қазақ ұлтшылдығы» да осы қатардағы нәрсе. Ал ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде көрініс тапқан қазақ ұлтшылдығына келсек, бұл әлемдік контексте алғанда толық табиғи құбылыс болатын. Сондықтан да Дж.Неру ұлтшылдық бұл мезгілде «бүкіл Азия елдерінде үстем құрған прогресшіл күш болды» деп атап көрсетті (Неру Дж. Открытие Индии. Книга 2-ая М., 1989, С.111). ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамы жағдайында білімді және саналы азаматқа ұлтшылдық ұстанымында болмау мүмкін де емес-тін. Міржақып Дулатұлы айтқандай, сол тарихи жағдайда қазақ қоғамында «шын ұлтшылдың өзі аз еді, ұлтшыл еместердің көбі өзімшіл, дәрежеқұмар, зорлықшыл еді». Бұл мезгілдегі қазақ ұлтшылдығының өзі ағартушылық сипат алды. Бұл тұрғыдан алғанда, Абай мектебінен алғанда ұлтшылдық, яғни өз ұлты – қазақ елінің кемшілігін ашық сынға алып, онымен ымырасыз күреске шыққан сыншыл әрі қорғаныс ұлтшылдық болатын. Азия елдеріне дейін ХІХ ғасырда қоғамдық ойдағы ұлтшылдық ағымы Еуропада да көрініс тапты. Міне, осы өз табиғи қалыптасу және даму жолынан өткен батыс және шығыс елдеріндегі ұлтшылдық ағым ұлттық мемлекеттердің (нация-государство) өмірге келуімен аяқталды. Ал оны құру үшін күрес жүргізген саяси топ жаппай қуғын-сүргін құрбаны болған жоқ. Біздегі жағдай мүлдем басқаша қалыптасты. Қазақ ұлтшылдығы идеясын негіздеп, оны іске асыруды қолға алған Әлихан Бөкейханов бастаған саяси топ екі билік тұсында да қуғын-сүргін жағдайында өмір сүріп, соңғы кеңестік билік оларды түгелдей дерлік жойып жіберді. Қуғын-сүргін құрбаны болған ұлт зиялыларымен бірге ұлттық мемлекеттік идеясы да, ұлт өмірі де дағдарысқа ұшырады. Әлихан Бөкейхановқа, Алаш идеясына байланыста қоғамда байқалатын самарқаулық, міне, осы дағдарыстың салдары. «Алаш» қозғалысы тарихын білім жүйесінде оқыту, Алаш қайраткерлерінің мұрасы мен қызметін кең насихаттау ісін бүгінгі сұранысқа лайық деңгейге көтеру қажет. Бұл – біздің міндетіміз.

Конференциямыздың кезекті қонағы Мәмбет Құлжайбайұлы оқырмандар тарапынан келіп түскен сауалдардың алғашқы легіне жауап беріп отыр. Тарихшы оқырманмен сұхбаты барысында: «Ия, рас, бізге бүгін мемлекетшілдік, отаншылдық, халықшылдық ұстанымындағы билік қажет» дей келіп, Алаш зиялылары мен бүгінгі қазақ зиялыларын тарихи дерек арқылы салыстырып, ой түюді оқырманға қалдырады.«Абай-ақпарат» Ассалаумағалейкум, құрметті сұхбатқа шыққан бауырым! Сенімен ана тіліміз – қазақ тілінде ұлт тарихы, оның Алаш қозғалысы сияқты тақырыбы бойынша пікір алысу мен үшін біріншіден, өте жоғары мәртебе, екіншіден, үлкен ләззат әкелетін іс. Маған жолдаған сауалдарыңыз үшін үлкен рахмет! Енді сұхбат тақырыбына көшейік.

Студент болсақ, жақсы да сапалы білім алуға, жұмысшы болсақ, сұранысқа лайық өнім өндіруге, қызметкер болсақ, жүктелген міндетті таза да уақтылы атқаруға ұмтылып, бәріміз де мемлекетіміздің іргетасын нығайта түсуге, оның халықшыл ұстанымда болуына өз үлесімізді қосқанымыз жөн. Бұл, әрине, біреулерге тым ескі де қияли түсінік болып көрінуі әбден мүмкін. Ал шындығында, бүгінгі дамыған елдердің бәрі де осы жолдан өткен. Сырттай қарапайым болып көрінгенімен, бұл жолдан абыроймен өту жеңілге түспей тұр. Бұл – біріншіден. Екіншіден, Алаш идеясы – ұлттық, қазақ идеясы, яғни, ұлтты жалпы адамзат көшінен қалдырмау, оның өмірін бүгінгі күрделі сұраныстарға бейімдеу. Бұрын біз империя құрамында едік. Түрлі қоғамдық мәселелеріміздің тізгінінің ұшы сонау алыста болатын. «Қап, әттеген-ай, енді қайттік» деп өкінетінбіз, іштей кіжінетінбіз. Енді билік тетігі өзіміздің қолымызда. Билік жүйесінің біз қалағандай бағыт және мазмұнда жұмыс жасауы қоғамның белсенділігіне, оның жалпы мәдени, интеллектуалдық денгейіне тәуелділігі байқалады. Біреулер айтуы мүмкін: «ертегіңді қоя ғой, халыққа ондай белсенділік танытуға мүмкіндік берілген жоқ» деп. Ия, рас, бізге бүгін мемлекетшілдік, отаншылдық, халықшылдық ұстанымындағы билік қажет. Өйткені халқымыз кеңестік кезеңдегі жетекшілдік психологиядан арыла алмай келеді. Сондықтан да қазақтың осы күйіне жанашырлықпен қарап, оның жаңа сапаға өтуіне көмектесе алатын, кәсіби деңгейі жоғары басқару жүйесі қажет-ақ. Ондай жүйе ғайыптан пайда болмайды. Революциялық әдіс-құралдар да бұл мәселені шеше алмайды. Мұндай мұратқа қоғаммен оны сыйлайтын биліктің өзара шыдамды көп жылдық мақсатты еңбегінің нәтижесінде қол жеткізуге болады. Әлемдік соның ішінде батыстық елдердің тәжірибесі осыны көрсетіп отыр. Отандық білім жүйесі кейінге қалдырмай бүгіннен, дәл қазіргіден бастап қоғам мен билікті осындай ортақ мақсатқа бастайтын тұлғалы азаматтарды ондап, жүздеп, мыңдап даярлауға міндетті. Яғни, білім жүйесі таза технократтық сипатта емес, белгілі дәрежеде, рухани мазмұнда болғаны жөн. Рухани мазмұнсыз материалдық өндіріс қоғамды тұйыққа апарып тірейді. Оның кейбір белгі, көріністерін байқапта, көріпте жүрміз. Яғни, тұлғалы азамат дегеніміз ұлттық компонентті қоғамдық өсіп-өркендеудің құрамды бөлігі ретінде мойындайтын белгілі бір кәсіп иесі.

«Изм» дегенде еріксіз революциялық өзгерістер еске түседі. Ешқандай да «измдерсіз» өсіп, өркендеп отырған қоғамдар аз емес. Астанадан біреуге: өз бесігін сыйламаған апаларымызды «жалмауыз» десеңіз де, «мыстан» десеңіз де жарасады. Тегінде халқымыз ертегілерде мұндай кейіпкерлерді бекерден-бекер сомдамаған-ау! Бұл ретте ұлттық кино өнеріміз кенже қалып қойғаны даусыз.

Жапон халқының тамаша мақалы бар: «Бұрынғылардың жүрген ізімен жүрме, ал бірақ олардың іздегенін ізде» деген. М.Шоқай отанын жоғалтпау үшін шарасыздан батысқа барды. Осы жолда, күресте мерт болды. Оның осы күресінде сенімді серігі адал жары – орыс қызы Мәрия Горина-Шоқай болғандығын қайтіп ұмытамыз. Ол дағы бір қайталанбас заман ғой! Ал мындай жайбарақат заманда өз ұрпағына ие бола алмай отырған замандасымызға не айтуға болады?

Интернет-конференциямыздың құрметті қонағы, білгір тарихшы Мәмбет мырзамен Abaі.kz ақпараттық порталының оқырмандары арасындағы сұхбат жалғасын тауып отыр. Оқырман қауымға интернет-конференцияның бастапқы жарияланымдарын мұрағаттар қорынан тауып алуға болатынын ескертеміз.** «Абай-ақпарат» **

Т.Рысқұлов пен Алаш зиялыларының ара қатынасына байланысты да осы ойды айтқан болар едім. Өткен уақыт, ауысқан замандармен бірге бізде есейіп, кемелденуге ұмтылайық. Аласапыран кезеңдегі тарихи оқиғалар мен тарихи тұлғаларды, олардың қызметін уақыт биігінен әділ бағалуға ұмтылыс жасау бұл да кемелдіктің нышаны.

Жалпы Қазақстан тарихынан оқулықтардың сапасы мәселесін біз (Қазақстан тарихшыларының қауымдастығы) тарихшылар конгресінде арнайы сөз етуді жоспарлап, бірнеше баяндамаларды тыңдап белгілі бір тұжырымдарға келуді қарастырған едік. Өкінішке орай, ондай мазмұндағы жиынға қол жеткізе алмадық! Ал сіз айтқан, Алаш қозғалысы туралы танымдық оқу құралдарын шығару, алаштануға байланысты арнайы бағдарлама (білім жүйесі үшін) даярлау таяу арада атқарылуға тиіс істер. Сондай-ақ бұл кешенді жұмысты санаулы ғана алаштанушылардың мойнына арта салу дұрыс болмайды. Мұндай ұсынысты Білім министрлігінің алдына да қойған жөн.

Осы мұрағаттағы материалдармен біраз жылдан бері жұмыс жасаған зерттеуші ретінде айтарым: өткен ғасырдағы саяси репрессия материалдарын айналымға тартпай еліміздің 20 ғасырдағы саяси тарихын жазу мүмкін емес. Сондықтан тарихшылар қауымдастығы болып осы мақсатта біраз жұмыс істеуіміз қажет-ақ.

Заман басқа. Қоғам да басқа. Осы жағдайды ескере отырып қажет деген шараларды сауатты түрде іске асыру, менімше артық болмас еді. Сіз айтқан Латвияға қатысты мысал сондай шараның көрінісі. Қазақстан тарихшыларының қауымдастығы. Қауымдастық 2004 жылы тіркелген. 2007 жылы Пекин қаласында өткен Тарих ғылымының халықаралық комитетінің Бас Ассамблеясында осы ұйымға мүшелікке қабылданған.

«Қазақстан тарихшылар қауымдастығының» президенті, тарихшы, профессор Мәмбет Құлжабайұлы басталған интернет-конференцияның соңғы сауалдарына жауап қатып, конференцияны аяқтап отыр. Мәмбет Қойгелдиев мырза қызметтік сапарда болғандықтан, жауаптарының сәл кешігіп жарық көруіне байланысты оқырмандардан кешірім сұраймыз.

«Абай-ақпарат»

Алаш тарихы мен әдебиетін зерттеу ісінде жүрген Тұрсын Жұртбай мен Дихан Қамзабекұлының еңбектерін үлкен қызығушылықпен оқимын. Олар мәселеге жазушылық немесе әдебиеттану ғылымы тұрғысынан келгенімен, көп жағдайда мен айтпаған мәселелерді айтып, мен көрмеген нәрселерді байқап, көріп жатады. Бұл ғылымды байыта түсетін жағдай. Аталған азаматтар алаштану саласында білек түріп, нәтижелі еңбек жасап жүрген ғалымдар. Алаштану бәрімізге жететін тақырып.

Осы ретте мынадай пікір білдірсем деймін. Біз қазір өсу жолында тұрған мемлекеттік ұлтпыз. Сондықтан ана тілін сыйлайтын әрбір азаматқа ішкі сенімділік, күнделікті жүріс-тұрыста ана тіліне, ұлттық мәдениетке сүйенген биік парасат қалыптастыру қамында болғанымыз қажет-ақ, жарасады. Осындай сенімділікті ұл-қыздарымыздың бойына сіңірейік. Олар ана тілінің күш-қуатына сенетін, оны әдеби тіл ретінде меңгерген ұрпақ болып өссін. Абайды, Махамбетті, Мағжанды, Мұқағалиды үлкен ләззатпен жатқа айтатын азаматтар болып өссін. Бүгінгі біздің негізгі міндеттеріміздің бірі - осы болса керек. Басқаша айтқанда, кезінде жеңіліс тапқан, дағдарысқа ұшыраған ұлттық мәдениетіміз бен құндылықтарымызға жаңа серпін беру қамында болайық. Егер біз осы міндетті тиесілі дәрежеде орындай алсақ, онда өлмейміз, өскен елдердің қатарында боламыз. Осы ретте қолымызға тиген мемлекеттігімізді дұрыс пайдалана білейік. Мемлекеттік тәуелсіздігін игере алмаған, оны дер кезінде пайдалана алмаған халықтың тағдырын құшпайық.

«Қазақстан тарихы» 2011 жылы «Мектеп» баспасынан шыққан, 65-70 беттер) Оқулықтың 67 бетінде Қ.Рысқұлбековтың суреті өмірбаянымен берілген. Сол сияқты «Орал-91 қыркүйек оқиғасы» да болашақта Қазақстан тарихынан өз орнын алатындығына сенемін. Ең соңында айтарым, пікір алысу барысында оқырмандар тарапынан қойылған кейбір сауалдарға жауап бере алмадым. Қойылған барлық сауалдарға жауап беру үшін көп уақыт қажет. Жұмыс басты пендеміз ғой! Компьютерлік тексте түрлі себептерге байланысты граматикалық қателіктер кетіп жатты. Ол үшін кешірім өтінемін.

Сол жерде Балқаш қаласының әкімінен сұрадым: «Әлихан осы жердің тумасы. Мына мәдениет сарайында неге бірде-бір портреті жоқ. Неге ұлт қайраткерінің атында көше жоқ? Неге ол атаусыз қалады? Бөкейханов – қазақ мемлекетілігін жаңғырту үшін басын қатерге тіккен, қазақ халқының тәуелсіздігі үшін күрескен тұлға. Ұлт-азаттық қозғалысының көсемі, Қазақ мемлекеттілігінің теориялық негізін қалаушы, қазақ азаттық қозғалысының көшбасшысы. «Алаш» партиясынының негізін қалаушы. Алашорда үкіметін құрушы, төрағасы. Мемлекеттік тәуелсіздігімізге дейінгі кезеңде Бөкейхановтың ізі жатыр. Тәуелсіздік үшін күрес Әлекең бастаған буынның әрекетінен бастау алады ғой...» Бұл сөзім әлгі әкімге онша ұнай қоймады-ау деймін, селсоқ қабылдады. Одан бұрын Қарағандыда мынадай бір жағдай болды. Қарағандылық бір топ азамат қаланың қақ ортасындағы көшенің біріне Әлихан Бөкейханов есімін беруді ұсынады. Осы әңгіме шыққаннан кейін жергілікті орыстілді газеттің бір журналисі мақала жазыпты. «Бөкейханов - террорист» деген. Солай. Біздің төрімізде отырып осындай сөзге ерік береді. Осыдан кейін сол кездегі Қарағанды облысының әкіміне хат жаздым. «Әлихан Қарағанды өңірінің тумасы. Әлихан Бөкейхановтың 140 жылдығына байланысты ғылыми конференция өткізейік, қайраткердің қызметі туралы жұртқа айтайық. Сіз Қарағанды мемлекеттік университетінің ректоратына тапсырма берсеңіз» деп. Оған облыс әкімшілігінен тікелей жауап болған жоқ. Жауап Е.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің проректорынан келді. Онда «университеттің ғылыми конференциялар бойынша жасалған жоспарында Бөкейхановқа арналған конференция өткізу қарастырылмаған, жоспарланбаған» депті. Міне, бұған не дерсіз?!

Солардың бірінде Н.Сырғабеков Голощекинге жолдаған ұсынысында «Бұдан былай Мұстамбаев біздің қатарымызда болуға тиіс емес..., сол сияқты оның идеологы Сәдуақасов та партия мүшесі деген атақты заңсыз иемденіп жүр, ал шын мәнінде бізден (яғни коммунистерден – авт.) кеткен». Осы мазмұндағы басқа да құжаттар баршылық. Өкінішке қарай, бүгінге дейін Ы.Мұстамбаев сияқты күрескер тұлғалардың есімі көлеңкеде қалып келеді.

Тарихи әділеттілікті қалпына келтіру ісінде қоғамның белсенділігі қажет-ақ. Ол белсенділік, әрине, қоғамдық ұйымдардың қызметі арқылы көрінеді. Қазір қоғамда үкіметтік емес ұйымдарды қолдау үрдісі бар. Бұл халықтың шығармашылық әрекетіне қолдау көрсету. Ресми орындар көше аттарын белгілеуде, жалпы тарихи мәселелерде ресми емес қоғамдық ұйымдармен кеңесіп, олардың пікірін ескеріп отыруға міндетті. Әкімдіктердің құрамында ондай қоғамдық комиссиялар жұмыс істейді, ұйымдастырылған. Бірақ оларға белсенділік жетпей жататыны бар. Қызметіне өмірлік ұстанымы бар тұлғалы азаматтарды тарту кемшін түсіп жатады.

Біздің қоғамда өз дәрежесінде қойылып, шешімін таппай келе жатқан бір мәселе бар. Ол жергілікті жерлердегі өлкетану ісі. «Сен, өз өлкеңді, өз ауылыңды, өз қалаңды білесің бе?» сияқты мазмұндағы аудандық, облыстық, республикалық деңгейдегі конкурстар өткізілгені абзал. Патриоттық, отаншылық сана әрбір тұлғаның өз ауылын, елді мекенін, қоршаған ортасын танудан басталады ғой. Бұл ретте бастама жергілікті әкімшілік орындарында, мектеп және басқа оқу орындары ұжымдарының қолында болғаны жөн. Жергілікті билік орындары аздаған қаржы көздерін тауып бұл шаруаға жергілікті мектеп оқытушыларын тарта алса дұрыс болар еді. Мектептегі тарих пәнінің мұғалімі сол елді мекеннің тарихына, оның жеке тұлғаларының өмір жолына қатысты материалдар жинап, ал биолог маман сол өңірдің өсімдіктер әлемі жөнінде бай материалдар жинастырып, мектеп жанынан қызғылықты да тартымды мұражай ашуға болады ғой, әрине, болады. Осы бағыттағы белсенділік жетпей жатыр.

Ал 1990 жылы Смағұл Сәдуақасов туралы алғаш жазғанымда қоғамның реакциясы басқа-тын. Халықтың кейбір бөлігі оған ұлтшыл ретінде, белгілі дәрежеде солшыл тұлға ретінде қарайтын. Ал қазір Смағұлды қоғам отаншыл, жаңаотаршыл кеңестік билік жүйесіне тайсалмай қарсы шыққан, саяси ұстанымы негізді, ұлт тағдырына байланысты тура бағыт ұстанған тұлға ретінде қабылдайды. Ұлттық құндылықтар үшін күрескер тұлғаға айналды. Қазіргі қоғамға Смағұл сонысымен бағалы. Сондықтан тарих ілгері жылжыған сайын ұлт қайраткерлерінің қызметі өз орнын тауып қана қоймайды, олардың қызметінің маңызы барған сайын айшықтана түспек.

Осы ретте біздің қоғамның рухани тазалығы үшін қажет аса маңызды бір мәселе ұмытылып қалмағаны жөн. Ол өткен замандарда билік алдында қазақ елінің жоғын жоқтап, сөзін сөйлеген орыс және басқа ұлттардың азаматтары болған. Мәселен, Ресей Мемлекеттік Думасының депутаттары Николай Лукич Скалозубов, Тимофей Седельников, мемлекет қайраткері Орест Авеньярович Шкапский сияқты тұлғалардың есімі ел есінде сақталуға әбден лайық. Олар жөнінде кітаптар даярланып, оқулықтар мен оқу құралдарында айтылғаны орынды болмақ. Н.Л.Скалозубов өмірден қайтқанда көңіл айту жазған Әлекең (Әлихан Бөкейханов) «Бірігіп іс қылған есіл ер Николай Лукич кезегің мезгілсіз жетіп, кеткенің де! Сен кеткен соң қазақ ісінің көбі жетімсірер!» деп жазғаны бар. Өткен ғасырдағы біздің қоғам жеке талантты тұлғаларға бай болған. Олардың өз ортасына ықпалы да зор еді. Сондай-ақ, біздің қоғамда жеке талантты тұлғаға деген сұраныс та, құрмет те жоғары болатын. Өкінішке қарай, маған осы дәстүр сәл әлсіреп қалғандай көрінеді. Өзін-өзі, өз құндылықтары мен қасиеттерін бағалай алмаған ел, табиғатына жайт басқаның қадір-қасиетіне еліктегіш келеді. Алла мұндай жолдан сақтасын.

Әңгіме тәуелсіздік мерейтойының төңірегінде өрбіп отырғандықтан, бүгінгі заман тұлғаларының да еңбегін лайықты бағалаған абзал. Тәуелсіздік туралы заңның қабылдануы сәтінде арыстандай арпалысқан Салық Зиманов, Шерхан Мұртаза, Манаш Қозыбаев сияқты тұлғалардың рөлі зор болды. Екінші дүниежүзілік соғыста қаһармандық көрсеткен Сағадат Нұрмағамбетов қазақ армиясын қалыптастырудың да ұйытқысына айналды. Айтпақшы, ұлты бөлек болса да, қазақ тілінің ұпайын түгендеуге жанын салған Жоғарғы Кеңестің сол кездегі депутаты болған Александр Княгининге қазақ жұрты қашан да разы. Ел тәуелсіздігін нығайтуға өзіндік үлес қосқан саясаткер, мемлекетшіл тұлға Алтынбек Сәрсенбайұлының орны ойсырап тұр бүгінде. Тоқетері, қазақ халқы қашанда тұлғаларға кенде болмаған. Бүгінгі біздің басты міндетіміз – соларды өз деңгейінде бағалай білу. Тарихи тұлғаларын дәріптеген халықтың алар асуы да асқақ, тәуелсіздігі де баянды болмақшы.

Исатай да, Кенесары да – қазақтың атақты күрескерлері, оған дау жоқ. Олар да өз дәрежесінде, өз заманына лайық күресті. Ол заманның күресі жаңа заманға жарамайды, келмейді. Рас, екеуі де өз заманының сұранысынан туған ғажап тұлғалар болатын. Олардың іс-әрекеті, әдіс-құралдары өз заманына лайық. Одан басқа еш нәрсе емес. Ал мына Әлекең басқарған буын – мүлде басқа сапамазмұндағы буын. Әлекең бастаған топтың ерекшелігі сонда – олар бір нәрсені өте жақсы түсінді. Қазақ халқын жаңа сапаға көтеріп, азат ету үшін, ел қатарына қосу үшін мүлдем жаңа күрес құралдары керек деп түсінді. Әлекеңнің алдында да зиялылар өтті. Мысалы, Шоқан, Абайлар да жалғыз күреседі. Ал Әлекеңдер, бұлар басқа әлеуметтік топ, зиялылар тобы еді. Олар шетінен ғылыми талдауға сүйенді, ғылымның күшіне, сөздің, білімнің күшіне сенді. Ерекшеліктері де сонда. Тағы бір айтатын нәрсе, бұлардың кереметтігі сол – өз заманына лайық жаңа технологияларды, жаңа әдіс-құралдарды өздерімен бірге ала келді. Мысалға, «Қазақ» деген ұлттық газет шығарды, «Айқап» журналын, баспа басылымдарын, мыңдаған тиражбен кітаптар шығарды. Сол арқылы олар халықты оятамыз, ағартамыз, сөйтіп, халыққа өзінің жағдайын түсіндіреміз, содан кейін алдына міндет-мақсаттар қоямыз деді. Мысалы, «қазақ халқының алдында мынадай-мынадай міндеттер тұр, соған сен барып күш-жігеріңді салуың керек, әйтпесе көштен қалып қоясың» деді. Осы тұрғыдан алғанда, олар – ағартушылар. Қазақ топырағына шын мәніндегі толыққанды ағартушылықты ала келген осы, Әлекең бастаған топ. Одан бұрынғы ағартушылар – мысалы Шоқан, Абайлар, олар жеке, ағартушылықтың алғашқы қадамы деп айтуға болады. Ал шын мәнінде еуропалық дәрежедегі ағартушылықты алып келген Әлекең бастаған топ еді. Бұл – өте маңызды нәрсе.

Патшалық Ресей мұны пантүркизм, панисламизм десе, Кеңес өкіметі буржуазиялық ұлтшылдық, «Қазақстан қазақтардікі деген ұлтшылдық» деп өре түрегеліп, мүлде негізсіз айыптаулар тақты. Кеңес өкіметі орнай салысымен қазақ ұлтшылдығымен күресті. Патша өкіметі жүргізген істі одан әрі жалғастырды. Патша өкіметі бұларды ұлтшыл-сепаратистер деп айыптаған. Сепаратист деген сөз – өз мемлекетін құрып, бөлініп кеткісі келеді деген мағынада. Сөйтіп, Әлихан Бөкейхановты 1908 жылдан бастап Ресейдің ішкі губерниясы Самара өлкесіне жер аударды. Ол 1917 жылға дейін еліне келу құқығынан айырылды. Кейін Кеңес өкіметі 1922 жылы Әлекеңді ұстап алды да, коммуналкадан бір бөлмелі пәтер беріп, 1937 жылға дейін Мәскеуде ұстады. Ол өз Отанына келе алмады. Бұл халықты саяси жетекшісінен, лидерінен айыру еді. Жалпы, әрбір халықтың ұлтшылдық үрдісі бүкіл Еуропада, Азия елдерінде немен аяқталды десек, әрине, ұлттық мемлекеттіліктің қалыптасуымен аяқталған. Бұл Еуропада да, Азияда да сондай. Қытай, үнді, түрікте, бәрінде сондай. Жаңа сапа, жаңа мазмұндағы мемлекеттіліктің қалыптасуымен аяқталды. Ал біздегі қазақ ұлтшылдығы репрессиямен аяқталды. Сонымен бірге ұлттық идея да репрессияға ұшырады. Негізгі үрдісте қазақ ағартушылығы, қазақ ұлтшылдығы дұрыс басталған, бірақ амал қанша, Ресей империясы, кейін оның Кеңес өкіметі бұл екі үдерісті де үзіп тастады. Екеуіне де табиғи жолмен аяқталуына мүмкіндік бермеді. Біз мұны осы уақытқа дейін белгілі дәрежеде түсіндіре алмай жүрміз.

Саяси партия не үшін құрылады? Әрине, ұлтты біріктіріп, ұлттық мүдде-мақсаттарды анықтап, соған ұлттың күш-жігерін жұмылдыру үшін құрылады. Кезінде Міржақып Дулатовтың 1917 жылы жазған бір мақаласы бар, «Қазақ» газетінде жарияланған, сонда «Ресейде саяси партиялар көп, бірақ олардың біреуінің бағдарламасы біздің халқымыздың мүддесіне сай келмейді. Бізге тура қазіргі тарихи кезеңдегі негізгі мүддемізді, қазақшылығымызды білдіретін, соны қорғай алатын саяси партия керек, оның негізінде ұлт өмірі жатуы керек» дейді. Міне, «Алаш» осындай негізде, осындай мақсатта құрылған саяси ұйым болатын. Ал енді «Алаш» партиясының қызметі сол кезде қандай нәтиже берді десек, мәселен, алдымен ұлт-азаттық қозғалысы, кейін партия түрінде саяси күшке айналған бұл ұйым 1917 жылдың өзінде ғана қыруар жұмыс істеген. Бір жылда «Алаш» қозғалысы көсемдерінің күшіменен барлық облыстарды, аудандарды қамтыған 80-ге жуық қазақ съезі болды. Сол съездердің бәрінде қазақ қоғамының ең өзекті деген жер, білім, әлеуметтік теңдік, соның ішінде әйел теңдігі мәселесі сөз болды. Осы тұста ерекше айтуымыз керек, бұл 80-нен астам съезд облыстық, болыстық, уездік қазақ комитеттерін өмірге әкелді. Қазақ комитеттері дегеніміз, әрине, қазақ мемлекеттігі деген сөз. Осы кезеңде қазақ мемлекетінің қалыптасу үдерісі жүріп, қазақ комитеттері арқылы оның негізі қаланды. Ол немен аяқталды десек, 1917 жылы желтоқсанда Орынборда өткен ІІ жалпықазақ съезі қарар қабылдап, Алашорда өкіметін құрды. Үкімет қазақ елі мен жерін Алаш автономиясы етіп жариялауға даярлады. Енді бір айта кететін нәрсе, Әлекеңдердің ерекше көрегендігі сол – олар «Қазақ автономиясы таза бір ұлттық автономия болмайды, қазақ жерінде тұрып жатқан басқа ұлттар мен халықтарды да біріктіреміз» деді. «Біз оларға мынау сенің де елің, мемлекетің, автономияң, жер бәрімізге жетеді, осы елдің, жердің берекесін келтірейік, осы елді дұрыс жолға салайық» дейміз деді Әлекеңдер. Сайлауға түскен үш адамның – Айдархан Тұрлыбаев, Халел Досмұхамбетовтердің арасынан басым дауыспен Әлихан Бөкейханов төраға болып сайланды. Он бес адамнан тұратын үкімет құрамы реттелді. Иә, Әлекең бұл дәрежеге төре баласы екендігінен емес, ерекше білімі, тұлғасы, еңбегі мойындалып лайықталды. Ол шын мәнінде барлық сыннан өткен нағыз саяси лидер болатын. Алашорда өкіметінің 15 мүшесі де интеллектуалдық деңгейі биік, бәріжоғары білімді азаматтар болатын. Ол кезде құрамы мен сапасы жағынан Кеңес өкіметі де бұларға тең келе алмайтын. Бір ғана адам, Отыншы Әлжановтың ғана орта білімі бар еді. Оның өзі мұғалімдер семинариясын бітірген еді. Ал енді мына қызыққа қараңыз, «Алаш» қозғалысының негізін қалап, ыстық-суығына күйген Міржақып Дулатов пен Ахмет Байтұрсыновтар үкімет мүшелігіне кірмей қалады. Өйткені үкіметті сайлауда оның кәсіби деңгейі бірінші кезекте тұрған. Соған байланысты тек жоғары интеллектуалдардың алға шыққанын көреміз. Әрине, Ахмет пен Міржақыптар далада қалған жоқ, білім комиссиясы құрылып, оны Байтұрсынов басқарды. Кейіннен Ахаң ең алғашқы оқу-білім министрі болды.

Биылғы жылы Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханның туғанына 145 жыл толады. 13 қыркүйекте Астанада Л.Н. Гумилев атындағы университетте ұлы қайраткердің өмірі қызметіне арналған халықаралық ғылыми конференция өтпек. Осы оқиғаға орай Ғабит Мүсірептің тарихшы М.Қойгедиевпен сұхбатын ұсынамыз.

1990 жылы «Егемен Қазақстан» газетінің қаңтардағы үш санында менің Ә.Бөкейхановтың қызметі және көз қарастық ұстанымына арналған «Қуандым түнде жүріп күн шығар деп»... аталатын мақалам жарық көрді. Сол кездегі қызмет жасайтын партия тарихы* институтының басшылығының келісімінсіз бұл материалды жариялаған үшін менің ісім бөлім қызметкерлерінің талқысына түсіп ескерту алдым. Сонда менің оппаненттерімінің мақалаға қарсы айтқан уәжі: Бөкейханов Коммунистік идеологияны қабылдамаған, Кеңестік билікке қарсы қазақ ұлтшылдарының, Алаш қозғалысының көсемі. Яғни Алаш қозғалысы және қазақ ұлтшылдығы бұл ұлт мүддесіне қайшы құбылыстар екен. Менің ұстанымымды сынға алған институт қызметкерлерінің дерлік бәріде талқыға түскен мақаланы оқыған жоқ-тын. Өйткені, олар қазақ тілінінен мақұрым басқа ұлттың өкілдері, сондай-ақ өз ана тілінде жазып, оқи алмайтын қазақтар еді.* Бұл талқылау менің көңілімде сенім отын жақты. Партияның Орталық Комитетінің қарауына ұсыну үшін Ә.Бөкейхановтың өмірі мен қызметі жөнінде анықтама даярладым. Ұмытпасам комиссия төрағасы Ақмола облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы Андрей Георгиевич Браун еді. Коммиссия отырысына кейде партия тарихы институтынан түрлі анықтамалар даярлаған ғылыми қызметкерлер де шақыралатын. Бұл жолы солай болып мәжіліске қатысуыма тура келді. Отырыстың соңын ала Әлихан Бөкейхановты ақтау жөнінде анықтама авторы ретінде маған сөз берілді. Мен алты беттік құжаттың мазмұнын қысқа баяндап шықтым. Ә.Бөкейхановты ақтаудың ерте екендігін айтып комиссия құрамындағы екі академик ағайым (бірі философ, бірі тарихшы) сөйледі. Менің ұсынысым орынды екендігін жақтаған жалғыз А.Г. Браун болды. Сөйтіп, менің ұсынысым өтпей қалды. Бұл 1990 жылдың сәуірі еді. Сондағы қарсы пікір білдірген кісілердің уәжі: Алаш қозғалысының тарихы әлі толық зерттеуге алынған жоқ. Алаш қайраткелері коммунистік партияға,Кеңес үкіметіне қарсы лагерде болды. Ал Ә. Бөкейханов Алаш қозғалысының көсемі қазақ ұлтшылдығының негізін қалаушы, бас теоретигі. Алаштық тұлғалардың қызметін қайта қарау барысында негізге алынған өлешемін, біріншіден, олардың Кеңестік билікке, коммунистік идеяға қатынасы, екіншіден, тұлғаның ұлт мәселесіндегі ұстанымы еді. Ол кезде коммунистік идеяға қарсылық және қазақ ұлтшылдығы – бұл еш ақтай алуға жатпайтын кінәлар қатарында. Бұл мезгілде А.Байтұрсынов, М. Дулатов және басқа Алаш қайраткерлерін ақтау жөнінде қаулылар қабылданып қойған. Ал Алша қозғалысының, яғни жаңа сападағы ұлт азаттық күрестің негізін қалаушылар ретінде мойындалған осы үш тұлға

Алаш қайраткерлерінің еңбектері көптомдық түрінде жарық көруде, қызметі жан-жақты зертеуге алынуда, мерейторлары аталып өтілуде...

Дегенмен, Ә.Бөкейхановтың өмірі мен қызметіне байланысты билік тарапынан арнайы құжат қабылдау әлі де болса өз өзектілігін жоғалтпаған мәселе. Неге? Қысқа ғана айтып өтейін. Біріншіден, Ә.Бөкейханов жай қатардағы ұлт-азаттық қозғалысының белсенді тұлғасы емес. Ол жаңа мазмұн, сипаттағы қазақ азаттық қозғалысының негізін қалаушы көш бастаушысы, лидері. Оның азаттық қозғалысын жаңа интеллектуалдық деңгейге көтеру ісіндегі еңбегін кезінде бүкіл ел-жұрты, патшалық және кеңестік биліктер мойындаған. Өткен ғасырда үнді халқы үшін Махатма Ганди, қытай халқы үшін Сун Ят Сен қандай маңызды қызмет атқарса, қазақ халқы үшін Әлихан Бөкейханда сондай мазмұн және бағытта қызмет жасады. Бұл ретте, әрине, қазақ азаттық қозғалысының тек өзіне ғана тиесілі қайталанбас тарихи жағдайда жүргендігін ескергеніміз жөн. Екіншіден, Әлихан Нұрмұхамедұлы жаңа тарихи жағдайда (XX ғ. басы) қазақ ұлттық мемлекеттігін жаңғырту ісін теориялық және практикалық тұрғыдан қолға алып, заман сұранысына лайық өлшеусіз көп жұмыс атқарған тұлға. Оның белсенді де мақсатты қызметінің нәтижесінде қазақ елінің жер мәселесі Ресей Мемлекеттік Думасының мінберінен үздіксіз қойылып, демократиялық қүштердің назарына ілікті, империялық орталық қазақ азаттық қозғалысының талап-тілектерімен есептесуге мәжбүр болды. Әлихан Нұрмұхамедұлының қажырлы еңбегінің арқасында қазақ азаттық қозғалысы заман сұранысына лайық деңгейге көтерілді. Ұлт тарихындағы бағдарламалық мақсатты көздеген тұңғыш саяси партия «Алаш» өмірге келді, ұлттық мемлекеттік идеясын іске асыруды көздеген Алашорда үкіметі құрылды. Кейінгі тарих көрсетіп бергендей Ә.Бөкейханов басшылық жасаған бұл екі құрылым қазақ ұлт-азаттық қозғалысының дұрыс жолда тұрғандығының және билік өрісінің нақты айғағы болатын. Бүгінгі ұлттық тарихнама бір ауыздан бұл тарихи құбылыстарды осы ұстаным тұрғысынан бағалайды. Яғни, патшалық және кеңестік биліктер жағдайында саяси қызметі үшін ұдайы құғын-сүргін жағдайында өмір сүруге мәжбүр болған, ең соңында атылған (1937) Әлихан Бөкейхановтың өмір жолы жөнінде арнайы ресми құжат қабылдау, бұл жеке тарихи тұлғаның ұлт алдында сіңірген өлшеусіз зор еңбегін мойындау ғана емес, сонымен бірге Алаш қозғалысының ел тарихындағы өзіне тиесілі табиғи да заңды орынын мойындау дегенді білдіреді. Басқаша айтқанда, мұндай Мәртебелі құжатты қабылдап, жария ету кеш болса да тарихи әділеттіліктің салтанат құруы, сондай-ақ кейінгі ұрпақтың аға буын алдындағы өз парызын орындауы екендігін білдірсе керек. Сонымен бірге мұндай қадам негізгі мәселеде ұрпақтар арасындағы өзара сабақтастықтың үзілмегендігінің де айғағы болмақ. Бұл менің көп жылдан бері алаш қозғалысы тарихын зерттеуші ретінде пікірім, оның басқа біреулердің ұстанымдарына сәйкес келмеуі де мүмкін. Үшіншіден, империялық күшетермен идеологиялық күресте жеңіліс тапқан елміз. Оның мойындамай өз мүддеміз үшін кереске дете аламыз ба?

Ә.Бөкейхановтың және Шоқайдың өмір жолдары мен қызметі ғылыми сараптаудан өткен. Халық оларды өзінің ұлы тарихи ұлы тұлғалары ретінде қабылдайды, артында қалған мұралары жарық көрген. Маған түсініксіз нарсе, осындай көңіл күйін білдіретіндердің айтпағы не?

Енді жоғарыда өзіңіз еске алған Қарағанды газетіндегі «жанжал» жөнінде. Мен журналист Мезенцеваның мақаласына байланысты «Жас қазақ» газетінің тілшісі Еренғайып Қуатайұлына сұқбат бердім (№48, 8.12.2006) Онда Қарағандыдағы Ленин атындағы көшені Ә.Бөкейханов атына ауыстыру жөнінде ұсыныстың орынды екенін айттым. Осы басылымның 2006 жылғы 22 желтоқсанындағы санында қарағанды қаласының 48 азаматының қолдау хаты жарияланды. Осы жағдайдың артын ала Қазақстан тарихшылары қауымдастығынан сол кездегі облыс әкімінің атына Ә.Бөкейхановтың 140 жылдығына байланысты Е.А. Букетов атындағы университетте ғылыми конференция өткізіп жергілікті жұртпен тарихы тұлғаның өмірі мен қызметі жөнінде әңгіме өткізуді ұсындым. Облыс әкімінен жауап болмады, ал университет проректорынан мұндай шара өткізу мүмкін еместігі туралы хат келді. Сөйтіп, Қарағандыда Ә.Бөкейханов атын көшеге беру әрекеті нәтижесіз аяқталды. 2007 жылы Балқаш қаласындағы үкіметтік емес ұйымдардың (НПО) ьастамасымен Алаш қозғалысының 90 жылдығы аталып өтті. Арнайы шақырылған қонақ ретінде конференцияда баяндама жасадым. Өз сөзімде Балқаш қаласынан қырық шақырым жерде Балқан көліне келіп құятын Тоқырауын өзенінің бойында Бөкейхановтар әулетінің зираты бар екендігін, сонда Әлекене де арналып қойылған құлпы тас бар екендігін, ал қайраткердің ата-жұртындағы қалада осындай ұлы тұлғаны еске саларлықтай ешқандай да белгінің жоқ екендігін айттым. Қала әкімі айтылған пікірді тыңдап отырды. Өкінішке орай, міне одан бері 4-5 жылда Қарағанды Облысы мен Балқаш қаласында Әлкеңе арналып мынадай – мынадай шаралар іске асыпты деген сөзді естігенім жоқ. Осы пікірімді кейін теледидар арқылы айттым, газеттерге де жарияладым, бірақ «осындай орынды ұсыныс бар екен» деген жауап ишара байқалмады. Мен бұл баяндалған жағдай бізде ұлт пен оның төл тарихы, ұлт пен мемлекет арасында ортақтектілеу (идентичность) процессінің баяу, әлсіз жүріп жатқандығының көрінісі. Сіздің сауалыңызға орай «қазақ ұлтшылдығы» деген тақырыпқа қысқаша тоқталып өтейін. Заман өзгерсе де осы ХХ ғасырдың алғашқы жартысында қазақ ұлтшылдығына байланысты негіссіз, жаңсақ пікірлер естіліп қалады. Мәселен, Ә.Бөкейханов бастаған Алаш басшылары «бір ғана ұлттан тұратын мемлекет құруды көздеді немесе олардың қызметінде ұлттық емес рулық- жүздік мүдделер басым түсіп жатты», т.б.с.с. Осы ретте мынадай жағдайларды ескергеніміз жөн. Біздің таримызда Иншалла, жағымсыз, агрессивтік мазмұндағы ұлтшылдық көрініс алған емес. Ондай фактіні ешкім де келтіре алмайды. Ал қазақ зиялалары тарапынан байқалғанмыш «буржуазиялық ұлтшылдық» бұл кеңестік идеология қолдан жасалған аңыз (миф) 1986 жылғы желтоқсан ұлт-азаттық қозғалысына байланысты КПСС-тің ОК-і шығарған «қазақ ұлтшылдығы» осы қатардағы нәрсе. Ал ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде көрініс тапқан қазақ ұлтшылдығына келсек бұл әлемдік контексте алғанда толық табиғи құбылыс болатын. Сондықтан да Дж.Неру ұлтшылдық бұл мезгілде «бүкіл Азия елдерінде үстем құрған прогресшіл күш болды» – деп көрсетті (Неру Дж. Открытие Индии. Книга 2-ая М., 1989, С.111). Жиырмасыншы ғасыр басындағы қазақ қоғамы жағдайында білімді және саналы азаматқа ұлтшылдық ұстанымында болмау мүмкін де емес-тін. М.Дулатұлы айтқандай сол тарихи жағдайда қазақ қоғамында «шын ұлтшылдың өзі аз еді, ұлтшыл еместердің көбі өзімшіл, дәрежеқұмар, зорлықшыл еді». Бұл мезгілдегі қазақ ұлтшылдығының өзі ағартушылық сипат алды. Бұл тұрғыдан алғанда Абай мектебінен алғанда ұлтшылдық, яғни өз ұлты – қазақ елінің кемшілігін ашық сынға алып, онымен ымырасыз күреске шыққан сыншыл әрі қорғаныс ұлтшылдық болатын. Азия елдеріне дейін ХІХ ғасырда қоғамдық ойдағы ұлтшылдық ағымы Еуропада да көрініс тапты. Міне осы өз табиғи қалыптасу және даму жолынан өткен батыс және шығас елдеріндегі ұлтшылдық ағым ұлттық мемелкеттердің (нация-государство) өмірге келуімен аяқталды. Ал оны құру үшін күрес жүргізген саяси топ жаппай репрессия құрбаны болған жоқ. Біздегі жағдай мүлдем басқаша қалыптасты. Қазақ ұлтшылдығы идеясын негіздеп оны іске асыруды қолға алған Әлихан Бөкейханов бастаған саяси топ екі билік тұсында да құғын-сүргін жағдайында өмір сүріп, соңғы Кеңестік билік оларды түгелдей дерлік жойып жіберді. Репрессия құрбаны болған ұлт зиялыларымен бірге ұлттық мемлекеттік идеясы да, ұлт өмірі де дағдарысқа ұшырады. Әлихан Бөкейхановқа, Алаш идеясына байланыста қоғамда байқалатын самарқаулық міне осы дағдарыстың салдары. Алаш қозғалысы тарихын білім жүйесінде оқыту Алаш қайраткерлерін мұрасымен қызметін кең насихаттау ісін бүгінгі сұранысқа лайық деңгейге көтеру қажет. Бұл біздің міндетіміз.

Мәмбет Қойгелдиев, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің Қазақстан тарихы мен мәдениеті кафедрасының меңгерушісі, тарих ғылымының докторы, профессор: Алаштың аманатын орындау үшін Алаш қозғалысына тиісті орын беруіміз керек.

Ал кеңестік билік ыдыраған соң, кеңестік империя құлағаннан кейін, өмір бізге жаңа талаптар қойды. Бұрынғы идеологиялық негіздегі көптомдық тарихымыз, оқулықтарымыз бізді қанағаттандырмайтын болды. Ол да – табиғи нәрсе. Кеңестік тарих, империялық орталық – Мәскеудің идеологиялық орындарының айтуы бойынша, солардың берген бағытымен жазылған, әдістемелік тұрғыдан шектеулі тарих болатын. Ол тарихтың ішінде ұлтқа қатысты мәселелер, көптеген тақырып қамтылмады, айтылмады, тарихи тұлғалар сызылып тасталды. Үлкен оқиғалар қозғаусыз қалды. Сондықтан тарихты қайта жазу мәселесі туындады. 1991 жылдан, бәлкім, одан да сәл ертерек, «қайта құру» кезеңінде ме екен, ұлттық тарихты қайта қорыту процесі басталды. Бұл процесс әлі де жүріп жатыр, аяқталған жоқ. Біз мынаны түсінуіміз керек – ғылым үшін, әсіресе тарих саласына, 20 жыл көп уақыт емес. Дүниетанымдық көзқарастағы ғылымдардың қайта жазылуы, толыққанды айналымға түсуі үшін, біріншіден, уақыт керек, екіншіден, бүгінге дейін айналымнан шығып қалған немесе айналымға тартылмаған тарихи деректер, мәліметтер, құжаттар бар, тарихшы ғалымдар соларды айналымға түсіруіміз керек. Жоқ болса, табуға тиіспіз. Үшіншіден, дүниетанымдық көзқарастағы тарихты түзу үшін кәсіби деңгейі жоғары жаңа буын, жаңа ұрпақ керек. Бірақ ол – бір-екі, тіпті он жылда бола қоятын нәрсе емес. Бұрынғы коммунистік идеологияға байланбаған, шырмалмаған, одан тәуелсіз, еркін ойлайтын, азат көзқарастағы, батыл жазатын, әлемдік тарихнаманың жетістіктерін игерген, бірнеше тіл білетін жаңа буын қалыптасуы керек. Мәселен, дамыған, өркениетті елдерде тарих ғылымы қалай жазылып жатыр? Оны анықтау үшін тіл білуіміз керек. Көп жағдайда айтады: «Бізде тарих ғылымы жоқ! Қазақ тарихы жазылмай жатыр» деп. Бәлкім, бұл пікірлер дұрыс та шығар. Бірақ кәсіби тарихшы ретінде айтарым: Нәрестенің өмірге келуі үшін Алланың белгілеген тоғыз ай, тоғыз күн уақыты бар. Осы уақыттан кейін ғана нәресте толыққанды өмірге келеді. Нәрестені күту керек, баптау керек. Денсаулығын қадағалап, білім беру керек деген сияқты жауапты жұмысты, үлкен ыждаһатты талап ететін нәрсе ғой.

Әрине, шежіренің ішінде қате нәрселер, аңыздар көп болуы мүмкін. Алайда шежіре – халықтың тарихи танымының бір көрінісі ғой. Оны қайтіп жоққа шығарасыз?! Мағжанның «Батыр Баян» поэмасы мынадай сөздермен басталады: «Қазақтың даласында батырлардың сүйегі шашылып жатыр, тұрған жел батырларының атын атап, зарлайды. Қоғам ұмытса да, жел ұмытқан жоқ». Сол кездегі рухани қайғылы жағдайды Мағжан осылай береді. Сол «Батыр Баянда» армандаған заман келді ғой. Аймақтарда қазақ батырларының зәулім ескерткіші тұр. Бұл – халықтың ұлттық танымының, тарихи санасының өзгергендігінің көрінісі. Ғажап көрінісі! Батырлар халықтың санасына қайта оралып жатыр. Мен кеңес заманында өмір сүрдім. Сол кезде «батырын ұмытқан халық болдық-ау » деп іштей қатты қиналатынмын.

Тарих ғылымның үлкен салалаларына мемлекеттік тапысырыс болуы керек. Мақсатты ізденіс, зерттеулер жүруі керек. Сонда біртіндеп бәрі өз орнына келеді.

ХХ ғасырдың басында неге зиялы азаматтарымыз құрбанға ұшырады? Міне, сондай Алаш азаматтарын қадірлеп, бағалай білейік. Жас ұрпақтың санасына соны дұрыс жеткізейік, сол бағытта бәріміз бірге жұмыла жұмыс жасайық. Биліктегі іскер азаматтар да, тарихшылар да, қарапайым журналистер де біріксек, пайдалы іс жасар едік. Меніңше, сонда халықтың санасында дұрыс саяси сана қалыптасады.

Бір қызығы, Мәмбет Қойгелді сияқты тарихшыларымызбен үстел басына жиналамыз да, бір-бірімізге Алаш туралы әңгіме айтамыз. Мұның қажеті аз. Алаш қозғалысына қатысты мәселелердің барлығы кең ауқымда, қарапайым халық арасында насихатталуға тиіс. Жуырда «Түркістан» газеті (№ 47, 22 қараша, 2012 ж.) «Алашорда» фотоальбомының жарық көруіне байланысты «Қазақылықты сақтау – Алаштың асыл арманы» атты тақырыпта «Нұр Отан» ХДП хатшысы Ерлан Қарин мен саясаттанушы Айдос Сарымның осы басылымға берген сұхбатын жариялады. Болат Мүрсәлімнің ұсынысы және даярлауымен шыққан бұл фотоальбомға менің де қатысым бартын (бас редакторы). Автордың келісімімен кітапқа Алаш қозғалысының қырғыз қанаты және алаш әскерінің офицерлері жөнінде материалдар бердім. Сондай-ақ фотоальбомға ҰҚК мұрағат қорының қызметкерлерінің көмегімен алынған алаш қайраткерлерінің абақты қабырғасында түсірілген суреттері де осы кітапқа енді. Берген сұхбатында Е.Қарин мырза Алаш қозғалысына арналған шаралардың «қасаң» сипатта екендігіне тоқталады. Дұрыс-ақ! Қозғалыс тарихы мен идеясы кең ауқымда насихатталуға тиіс. Дегенмен, осы ғылыми мәселемен біраз уақыттан бері саяси конъюнктура, пиар үшін емес, тұрақты түрде айналысып келе жатқан зерттеуші ретінде менің атыма айтылған бұл пікірмен келісе алмайтындығымды білдіруді өзіме парыз санадым. Айта кетейін, есеп беруден қиын көп нәрсе жоқ, берейін деген ықыласта да емеспін. Алаш қозғалысына таяу жылдарда жүз жыл толады, осы ретте «Алаш идеясын насихаттау жолы мен әдісін менен артық білетін кімің бар?» деп шіренудің қажеті бар ма? Одан іске пайда жоқ қой! Осы тақырыпқа қатысты мәселе әуесқойлық, конъюнтуралық деңгейде емес, шынайы жанашырлық деңгейде көтеруге ынталы саясаткерлерге беретін бір-ақ кеңесім бар. Егер сіздер бұл мәселені қолға алуға ықыласты болсаңыздар, онда алаш қайраткерлеріне байланысты 1927-1932 жылдар аралығында жүрген сот істерінің материалдарын жарыққа шығаруға көмектесіңіздер. Ол материалдарды іздеп табу үшін, Е.Қарин айтқандай, «жер шарының түпкір-түпкірін» аралаудың қажеті жоқ, олар өзіміздің ҰҚК-нің мұрағат қорларында жатыр. Бұл іс биліктегі партияның қолынан келмесе, онда жеке зерттеушілер жөнінде не айтуға болады? Е.Қарин мырза М.Қойгелдінің атқарып жүрген жұмысының «қажеті аз» десе де айтайын, тек биыл, яғни 2012 жылы ғана Алаш ісіне қатысты ықпалды-ау деген парламент мүшелеріне тарихшылар қауымдастығы атынан үш хат жолдадым. «Алаш ісіне» қатысты құжаттың материалдарын жарыққа шығару жөнінде. Бұл хаттар ҰҚК-нің және басқа құзырлы мекемелердің атына бұрыннан бері жолданып келе жатқан өтініш-хаттарымның жалғасы ғана. Қанағаттанарлық жауап ала алмағаныма, әрине, өкінемін. Рас, «Алаш ісіне» қатысты деген материалдардың біраз бөлігін үш томдық түрінде белгілі ғалым әрі жазушы Тұрсын Жұртбай баспадан шығарды. Атқарылған жұмысты сыйлау парыз, бұл сөзсіз елеулі жұмыс. Дегенмен, біздің пікірімізше, «Алаш ісі» материалдары тұтас түрінде, түпнұсқа тілінде және ғылыми аппаратпен жарық көргенде ғана талғамды оқырман сұранысын қанағаттандыра алады. Ондай басылымды даярлауға отан тарихшыларының деңгейі жетеді. Осы реттегі «Алаш ісіне» байланысты Парламент депутаттарына жолдаған хаттарымнан үзінді беруді жөн көрдім. Зерттеуші ғалымның әрекетінен оқырман да хабардар бола жүрсін. «Қазақстан Республикасы Парламенті мәжілісінің депутаты, халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің мүшесі... Елімізде жылда аталып өтілетін жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні (31 мамыр) қарсаңында Сізге, сіз арқылы Мәжіліс депутаттарына тиесілі дәрежеде шешімін таба алмай келе жатқан қоғамдық мәселеге қатысты пікірімді білдіруді өзіме міндет санадым. Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың тікелей қолдауымен және басшылығымен еліміздің өткен тарихында орын алған саяси репрессия құрбандарын жадта сақтау, сондай-ақ бұл жалпыхалықтық қасіреттен тиесілі тұжырымдар жасап, ол жөнінде қоғамдық санада негізді пікір қалыптастыру ісінде біраз жұмыстар атқарылды. Соның нәтижесінде қоғамның санасында түбегейлі өзгерістер болып өтті. Сонымен бірге саяси репрессия тақырыбына байланысты атқарылуға тиісті істер әлі де аз емес. Қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні қарсаңында мынадай мазмұндағы ұсыныстарға көңіл аударуыңызды өтінемін: 1. Елімізде қабылданған «Ұлттық мұрағат қоры және мұрағаттар туралы» (1998, 22 желтоқсан) және «Мемлекеттік құпиялар туралы» (1999, 15 қаңтар) ҚР Заңдық актілері бойынша «саяси, әлеуметтік және басқа себептермен жаппай қуғын-сүргін құрбандарына» қатысты материалдар зерттеушілерге берілуге тиіс. Өйткені «Мемлекеттік құпиялар туралы» заңның 17-бабының 7-тармағы бойынша жаппай қуғын-сүргін құрбандарына қатысты материалдар құпияға жатпайды. (Қараңыз: Закон РК «О государственных секретах» - Алматы, 2009. С.14,15) 2. Өткен ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ тарихында терең із қалдырған оқиға – бұл, әрине, Алаш қозғалысы. Алаш қозғалысы – қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы. Сондықтан да оған қатысты 1927-1932 жылдарда жүргізілген «Алаш ісі» сот процестері құжаттық материалдарының көп томдық (3-4 том) түрінде жарық көретін уақыты жетті (кезінде бұл көптомдықты әзірлеп баспадан шығару ісі мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасында белгіленген. Қараңыз: «Мәдени мұра» стратегиялық ұлттық жобасының 2009-2011 ж.ж. арналған тұжырымдамасы. - Астана, 2009, 50 б.) 3. Біраз жылдан бері бұл тақырыпты зерттеумен айналысып келе жатқан мүдделі зерттеуші ретінде Алаш зиялылары сотына қатысты бұл ғылыми көптомдық басылымның қоғам тарапынан зор қолдау табатындығына сенімдімін және ол сауапты іс болмақ. Ал мұрағат қорларынан кітапқа енетін материалдарды сұрыптап алу осы мазмұндағы құжаттармен жұмыс істеп жүрген зерттеуші мамандар үшін соншалықты қиындық туғызатын нәрсе емес. Тек оларға сеніммен қарау қажет. Өз тарапымыздан құжаттарды баспаға даярлау ісін ғылыми және кәсіби деңгейі жеткілікті әріптестеріммен (тарих ғылымдарының кандидаттары Ш.Тілеубаев және З.Мырзатаева) бірлікте өз міндетімізге алуға әзір екендігімізді білдіремін. 4. Біз өз тәжірибемізден жақсы білеміз, ол құжаттық материалдарды қолмен көшіріп отыру өте қиын. Өйткені, ескірмейтін нәрсе жоқ. Өткен ғасырдың 20-50 жылдары жүргізілген тергеу материалдары хатталған қағаздар әбден ескірген, енді бір 5-10 жылда олар тозып, жыртылып бітеді. Сондықтан да оларды тарихи құндылық ретінде фото көшірмесін алып, бүгінгі компьютерлік технология арқылы өңдеу жұмыстарын жүргізіп, келесі ұрпаққа жеткізу біздің азаматтық борышымыз. Бұл жағдайды ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің мұрағат қызметкерлері ескереді деп ойлаймыз. Бұған қосымша мынадай фактілерді қоса тіркеуді жөн көріп отырмын. Қоғамдық әділеттілік ұғымы барлық халықтарға ортақ құндылық. Ресей Федерациясында саяси репрессия тақырыбында кең ауқымды зерттеу жұмыстары жүргізіліп, халыққа тарихи шындықты жеткізу мақсатында орасан ағартушылық мазмұндағы жұмыстар атқарылды. Бұл бізге үлгі аларлық іс. Мәселен, Ресей ғалымдары батыстық зерттеушілермен шығармашылық бірлікте КСРО-ның сталиндік кезеңіне байланысты 100 томдық зерттеу еңбектерінен тұратын ғылыми жобаны іске асырды. Көптомдықтың үлкен бөлігі сталиндік жүйенің репрессиялық саясатына арналған (Қараңыз: Научно-издательский проект Фонда первого президента России Б.Н. Ельцина и издательства «Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН) – «История сталинизма» // http://www.rosspen.su/). Бұл көпбағытта және түрлі көзқарастық ұстанымда мақсатты түрде жүргізіліп жатқан іргелі зерттеу жұмыстарының бір бағыты ғана. Басқаша айтқанда, бүгінгі Ресей мемлекеті өзінің кеңестік кезеңдегі қайшылықты жүріп, өткен жолы бойынша теориялық тұжырымдар жасау ісін белсенді әрі қарқынды жүргізуде. Бұл қандай тұрғыдан болмасын тура шешім. Өйткені әрбір елдің өткен тарихы алдымен оның өзіне қажет, өз құндылығы, яғни кеңестік кезеңдегі еліміздің тарихы отандық тарихшы-ғалымдардың күшімен қорытылғаны жөн. Ондай болмаған күнде, ХХ ғасырдағы қазақ тарихына байланысты ресейлік көзқарасты қабылдауымызға тура келеді. Ал мұндай жолға түсу, елдің ертеңіне байланысты алаңдаушылық туғызбай қоймайды. Ұлы Абайдан қалған сөз бар: бір жанға екі күймек әділет пе? ХХ ғасыр басындағы ұлттық басқарушы топ саяси әділетсіздіктің құрбаны болды. Өткенге салауат делік. Бірақ біз бүгін сол аға буын ұрпаққа байланысты екінші әділетсіздікке жол бермейік. Отаншыл тегеурінді басқарушы топтың кейінгі жас ұрпаққа қалдырған азаматтық ұстанымы мен арман-тілегін мұрағаттық қорларда қаттаулы күйінде шірітпей, заңды иесіне – халыққа беріп, жарыққа шығуына жол ашайық. Сөйтіп, азаматтық міндетімізді орындайық! Тарихшы маман ретінде мәселені бұлай қоюға толық хақым бар деп білемін. Өйткені мен Республика Парламентінің жанынан құрылған екі бірдей комиссияның (1990 және 1997) мүшесі ретінде ұзақ мезгіл ОГПУ-НКВД-МГБ мұрағаттық материалдарымен жұмыс жасадым, өткен ғасырдағы қазақ басқарушы тобы мен шығармашылықтағы зиялыларының тергеу істерімен айтарлықтай терең таныстым. Соның нәтижесінде «Алаш қозғалысы» (1995,1 кітап), «Ұлттық саяси элита» (2004), «Сталинизм и репрессии в Казахстане 1920-1940 годов» (2009) сияқты монографиялық зерттеу еңбектерін жаздым және көптомдық құжаттық жинақтарды даярлау ісіне басшылық жасадым («Алаш қозғалысы. Движение Алаш. /Құжаттар мен материалдар жинағы. 1-4 т.т М.Қ.Қойгелдиевтің редакциялық басқаруымен/ Алматы, – 2004-2008.; «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында жарық көрген 12 томдық «Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы». М.Қ.Қойгелдиевтің редакциялық басқаруымен Астана, – 2007-2008 ж.б. Парасатты да байсалды саясаткер ретінде өзіңіздің тікелей араласуыңызбен еліміздің ұлттық қауіпсіздігі мен руханият ісіне қатысы бар. Бұл өзекті мәселе өзінің дұрыс шешімін табады деген үміттемін». Әрине, Алаш қозғалысына қатысты күнделікті ағымда атқарылатын жұмыстар да аз емес. 2008 жылы Батыс Қазақстан облысы Жымпиты қаласында болып өткен конференцияда сол өңірдің азаматы, алаш офицері Әлмұхамед Оспановтың есімін оның тұрған көшесіне беру жөнінде ұсыныс айтқан едім, жақында естідім ол іс орындалыпты. 2009 жылы «Сталинизм и репрессии в Казахстане 1920-1940-х годов» атты монографиялық еңбегім жарық көрді. Кітапта Алаш қозғалысына және 1921 жылғы Батыс-Сібір шаруалар қозғалысына іш тартып, қолдау жасаған Есіл бойындағы қазақ байлары мен ауқаттыларының сот ісіне байланысты тараулар берілген. Көңіл аударарлық нәрсе, сол дүрбелең кезінде еш кінәсіз айыпталып, сотталған адамдардың біразы әлі де ақталмаған. Яғни олардың көзі тірі туыстарының көңілдері әлі де күпті деген сөз. Міне, осы күдікті сейілту үшін репрессия құрбандарының ісін қарауды аяғына дейін жеткізген жөн. Осы кітапта аталатын Байқазы Ахметовтың («Тауқымет пен тағзым» кітабынан) ісін кітап шыққан соң, Солтүстік Қазақстан облыстық прокуратурасы қайта қарап, жағымды шешім қабылдағанын естідім. Прокуратура қайырымды іс атқарған! Осындай мазмұнды бағыттағы істер жалғасын тапса, кешігіп жетсе де, әділеттің жеңгені емес пе?! Яғни көпшілік болып жұмылып жасайтын істер жеткілікті, көңіл, ниет дұрыс болса болғаны. «Менің атқарып жүрген жұмысым маңыздырақ» деген күңкіл басқа тақырыпқа жүрсе де, бұл тақырыпқа жүрмейтіндігін ұмытпағанымыз жөн!

Стендаль: «Біздің ғасырда тарихты қолдан жасайтын тарихшылар көбейді», – деп күңіреніпті. Осылай ой түйген Стендаль туралы Стефан Цвейг: «Ол өзі де тарих туралы өтірік жазды, өтірік әңгіме айтты. Бірақ оның «өтірігі» көп «шындықтан» әдемі еді», – дейді. Маған қазір тарих тақырыбында «белсенді» көрініп жүрген жазушылар секілді көрінеді. Бірақ менің бұл пікіріммен тарихшы Мәмбет Қойгелді мүлдем келіспейді...

Гоголь көз жұмғанда Тургенев Мопассанға хат жазыпты. «Гоголь өлді. Гогольдің кім екенін, қандай адамның өлгенін түсіну үшін, орыс болуың керек» дейді хатында. Орыс әдебиеті мен мәдениеті үшін, жалпы орыс қоғамы үшін, кімнің өлгенін Тургенев жанымен сезінген. Бұл әңгімені не үшін айтып отырмын? Қазақтың тағдырын, тарихын түсінуің үшін, қазақ болуың керек. Менің тамырымда қазақтың қаны ағып жатыр. Бес-он ғасыр бұрын өмір сүрген ата-бабамның рухымен сөйлесе аламын. Он ғасыр бұрын өмір сүрген ата-бабамның не үшін, қандай мақсатта күрескенін түсінем. Мына ағашты басқа жаққа отырғызсаң, тамыр жаймайды. (Қолымен терезе алдында тұрған қара ағашты көрсетті, – ред.) Адам да сол секілді. Бұл топырақты басқа ұлттың адамы мен секілді жақсы көрмейді.

Иә, мемлекеттік құрылымға қатысты Бөкейханов пен Шоқайдың көзқарасы екі түрлі еді. Бөкейханов «ұлттық мемлекет құрамыз» деді, ал Шоқай болса, Орта Азиядағы түркі халықтарының басын біріктіруді армандады. Бірақ екеуінің мүддесі бір еді. Ұлтты көтеру еді. Түркия, Қытай, Индияны алыңыз. Бұл мемлекеттерде ұлт-азаттық қозғалыстар барлық даму сатысынан өтті. Қозғалыстың басында тұрған тұлғаларды атып тастаған жоқ. Бір буынның идеясын екінші, үшінші буын жалғастырды. Ал бізде ше? Бір буын бас көтеріп еді, бәрін атып тастады. Алашордалықтарды Мағжан Жұмабаев «Алтын айға қол созғандар» дейді. Олар он бес жылдың ішінде ұйықтап жатқан халқын оятты. Қазақтың рухани әлеміне сілкініс жасады. Зиялының негізгі қызметі – ұлтына өзін-өзі танытуды үйрету. Ұлттың алдында тұрған міндеттерді айқындап беру. Алаштықтар өз міндетін орындады. Патша өкіметінің большевиктерге қарағанда, мәдениеті жоғары екен. Патша өкіметі зиялыларымызды қудалады, бірақ бәрін атып тастаған жоқ қой. Ал большевиктердің интеллектуалды деңгейі төмен еді. Қазақтың ұлт-азаттық қозғалысын бастаған зиялыларындай тұлғалар өзбекте де, қырғызда да болған жоқ. Қазаққа қандай билік бақыт әкеледі? Қазақ неге мұқтаж? Қазаққа не керегін билік білуге тиіс. Кеңес өкіметі қазақтың психологиясын, табиғатын ескерген жоқ.

Мынау кино түсіретін сценарий емес. Кеңесші болмаймын. Мені Рустам Ибрагимбековке жолықтыршы», – дедім. Содан не керек, сол күні Р.Ибрагимбековке жолыға алмадым. «Көшпенділердің» сценарийі туралы рецензия жазып, «Жас Алашқа» апарып бердім. Газеттің ертеңгі нөміріне мақалам басылды. Маған сценарийді әкеліп берген байғұс жігітті жұмыстан шығарып жіберіпті. «Көшпенділерге» қыруар қаржы бөлінді. «Көшпенділерді» түсірушілерге бәрінен сол ақша маңызды еді. ...Бір күні маған «Қазақфильмнің» сол кездегі басшысы Сергей Әзімов хабарласты. Ол кезде Тарих институтының директорымын. «Ертең Мәдениет министрі Е.Ертісбаев келеді. Сол жиынға сіз де қатысып, Мұстафа Шоқай туралы фильм түсірудің маңыздылығын баса айтсаңыз», – деп тілек білдірді. Мұстафа Шоқайды зерттеген тарихшымын. Шоқайдың әруағы үшін бардым, тұлғалар туралы кино түсірудің маңыздылығы туралы әңгіме айттым. Бұл фильмді тарихшы ретінде, көрермен ретінде қабылдай алмадым. Мұстафа Шоқайдың бейнесі дараланбаған. Мұстафаның образы ашылмаған.

Мені қызметтен шеттеткенде сенсеңіз, сонша қайғырғаным жоқ. Мен қазақ тарихын қазақ жазса екен, шындықты жазсақ екен дедім. Қайталап айтам, қазақ тарихын тек қана қазақ жазуы керек.

Мәмбет ҚОЙГЕЛДІ, тарих ғылымының докторы, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті жанындағы магистратура және докторантура институтының Қазақстан тарихы мен мәдениеті кафедрасының меңгерушісі, профессор.

Астанада күні кеше өткен келелі жиын Қазақстан Республикасының ұлттық тарихын зерделеуге байланысты өзекті мәселелерді қозғады. Бұл жиында негізгі баяндаманы Мемлекеттік хатшы Марат Тәжин жасады. Сонымен қатар Мемлекет тарихы институтының директоры Бүркітбай Аяған, Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының директоры Хангелді Әбжанов, Ә.Марғұлан атындағы Археология институтының директоры Бауыржан Байтанаев та өз ойларымен бөлісті. Осы жиында маған ерекше әсер еткені – Мемлекеттік хатшының баяндамасы болды. Теориялық тұрғыда құрылған бұл баяндамада мемлекет және ұлт тарихына қатысты маңызды мәселелерге талдау жасалынды. Жалпы, біздің тарих ғылымының жүріп өткен жолына, болашағына байланысты терең талдауға негізделген бұл баяндама ғылыми тұрғыдан тереңдігімен, ұстамдылығымен, негізгі мәселелерді кең қамтуымен көпшілікке қатты әсер етті.

Мемлекеттік хатшы «Бүгінгі заман сұранысына бейімделу дегеніміз – тарихтың методологиялық зерттеу аппаратын қазіргі заман талабына сәйкестендіру » деген ойға баса назар аударды. Бұл орайда, тіпті тарих ғылымының тілі де өзгеріске ұшырауы керек. Мемлекеттік хатшының баяндамасында толғағы жеткен біраз мәселелер қойылды. Мен соның бірнешеуіне ғана тоқталайын. Мәселен, біздің Отан тарихы осы уақытқа дейін бұрынғы, күні өткен методологиялық ұстанымдарға тәуелді болып келді. Өткен ХХ ғасырда біздің ұлттық тарихымызды қорытуда еуроцентристік методологиялық ұстанымдар басымдық алды. Бұдан бөлек, біз тарихты зерттеуде көп жағдайда сырттан таңылған идеологиялық ұстанымдарға иек арттық. Бізде өзіміздің төл тарихымызды аша алатындай методологиялық ұстаным болуы тиіс. Методологиялық құралдар, методологиялық әдістер сол біздің өзіміздің ұлттық тарихымыздан, оның ерекшеліктерінен, оның төлтума құндылықтарынан бастау алуы тиіс. Сонда ғана ол төл тарихымызды, халқымыз жүріп өткен қайталанбас жолды түсіндіре алады. Ал біз көп жағдайда сырттан таңылған қондырғы ұстанымдарды басшылыққа аламыз. Ондай ұстанымдар біздің төл тарихымызды ашуға көмектесе алмайды. Сырттан таңылған методологиялық ұстанымдар арқылы ұлт тарихын зерттеу қазіргі уақытта өзін-өзі ақтай алмайды. Ал бізге кәдімгі, өзіміздің төл тарихымыздан туындайтын методологиялық әдістер, құралдар қажет.

Тағы да бір айтылған іргелі ой – «Біздің жеріміздің иесі де, киесі де – қазақ халқы» деді. Меніңше, бұл – өте орынды айтылған тұжырым.

Әсіресе мен Алаш қозғалысының маманы ретінде мынаны айтқан болар едім, Алаш қозғалысы – біздің ХХ ғасырдың басында ұлттық жаңғыру жолына түскендігіміздің көрінісі. Алаш тастаған ұран – «Оян, қазақ!» болды. «Оян, етекжеңіңді жи, өркениет жолына түс, өз-өзіңді сақта, болашағың, өзіңнің жерің, ұлттық тұтастығың, өзіңнің ұлттық мемлекеттілігің үшін күрес!». Алаш қозғалысының қайраткерлері, міне, осы ойды қазақ ұлтының санасына сіңіруге тырысты. Алаш қозғалысының қандай қозғалыс екенін патшалық билік те, кеңестік билік те жақсы түсінді. Сондықтан да олар бұл ұранды шамасы келгенше дер кезінде тұншықтыруға тырысты. Біз мұны Алаш қозғалысын бастаған алғашқы буынның түгелдей репрессияға ұшырағанынан көреміз. Тіпті кеңестік жүйені, идеологияны қабылдаған екінші буын зиялыларымыз да түгелдей репрессия құрбаны болды. Яғни империялық орталық біздің халықтың, ұлттың өзінің табиғи, тарихи даму, жаңғыру жолына түскенін қаламады. Бірінші және екінші буын ұлт зиялыларының репрессия отында өртеніп кетуі содан. Империялық жүйе қай заманда, қай елде, қай континентте болмасын кіші ұлттардың жаңғыру процесін мүмкін болғанша уақытында сөндіруге тырысады. Біз осы жағдайды бастан кешірдік. Қазақ «ауруын жасырған өледі» дейді. Демек, біз мұны жасырмауға тиістіміз. Қайта ұлтымыздың қандай ауыр жағдайдан өткенін және қандай тереңнен шығып келе жатқанын ұрпаққа түсіндіруіміз керек. Қоғамдық мәдени өміріміздің осындай терең дағдарыстан шығып келе жатқандығын сезінуіміз қажет. Астанада өткен кешегі жиында Мемлекеттік хатшы: «Егер біз өзіміздің ұлттық тарихымызды бұрынғы дәреже, деңгейде, бұрынғы әдіс-құралдармен жаза беретін болсақ, онда ол тарих біздің шекарамыздан бір шақырым асқаннан кейін керексіз болып қалуы мүмкін», – деген ойды айтты. Меніңше, өте дұрыс айтты. Яғни біз төл тарихымызды түсіндіруде жаңа теориялық-методологиялық әдіс-құралдарды игеруіміз қажет.

ХХ ғасыр – өте күрделі кезең, күрделі тарих. Әсіресе кеңестік реформалар кезеңі 20, 30, 40 жылдардағы елдің тарихы – әлі де толық ашылмаған тарих. Оның құпиясы әлі де болса ішінде. Сол шындықты ашу, баяндау үшін бізге жаңа тәуелсіздік философиясын меңгеру қажет. Ескі методологияның шырмауында қалып қоюдан пайда жоқ. Тағы бір айтқым келетін нәрсе, кеңестік тарихқа байланысты зерттеу жұмысына қазіргі уақытта Ресей тарихшылары ғана емес, батыс тарихшылары да белсене кірісіп кетті. Олар өздерінің зерттеу әдістерін бізге таңғысы келеді. Біз оған мойынсұнып көне береміз бе? Әрине, жоқ. Бұл орайда ресейлік тарихшылардың жолымен жүре алмаймыз. Бұл – басы ашық нәрсе. Сол сияқты, батыс тарихшыларының да зерттеу әдіс, құралдарын сол күйінде қабылдай алмаймыз. Егер де соларды қабылдап, соларды басшылыққа алсақ, онда тағы ұтыламыз. Сол себепті де, әсіресе ХХ ғасырдағы тарихымызға жаңа көзқарас қалыптастыру аса маңызды. Оны кім жасайды? Әрине, отандық тарихшы ғалымдар. Әсіресе қазақ тілді тарихшы ғалымдар. Сондықтан бұл жерде біз үлкен жауапкершілікті мойнымызға алуға тиіспіз. Міне, осы тұрғыдан алғанда мемлекеттік қолдауға мұқтажбыз. Ботаника ғылымында дегрессивті қатар деген ұғым бар. Экожүйенің бүлінуінің бес-алты кезеңі болады. Сол бүлінуге тоқтау болмаса, экожүйе біржола құриды, азып-тозады. Ал соның, айталық, үшінші, әрі кеткенде, төртінші кезеңінде азып-тозуға шек қойылса, қайта жандану процесі жүреді, яғни ботаникалық құбылыс өлмейді. Тарих та сол сияқты. Кезінде біздің ұлттық тарих ғылымына үлкен шабуылдар жасалған. Біздің ұлттық тарих ғылымы – үлкен сыннан өткен ғылым. Мен сізге бірақ мысал келтірейін: Қазақстанның ұлттық тарихнамасы өткен ХХ ғасырда төрт рет Мәскеуде талқылаудан өтті. Бұл деген сөз – империялық орталық қазақ тарихын зерттеуде өз ұстанымын орнықтыруға, өзінің әдіс-құралдарын бізге таңуға, мойындатуға тырысты деген сөз. Бұл, әрине, тарих ғылымына әсер етпей қоймады. Соның салдарынан бір емес, бірнеше буын тарихшылар қудалауға ұшырады. Ермұхан Бекмаханов, Бекежан Сүлейменов сынды тарихшылар кезінде 25 жылға сотталды, жер аударылды. Не үшін? Қазақ тарихын тәуелсіз методологиялық әдіс-құралдар арқылы зерттеуге тырысқаны, жазылған тарихтың ішкі энергиясын сақтауға күш салғаны, халықтың санасына әсер ететін тарихты беруге тырысқаны үшін... Біз мұны ұмыта алмаймыз. Дегрессивті қатар деген осыдан шығады. Кезінде шабуыл жасалған сол тарих ғылымының бойына қайтадан қан жүгіртуіміз керек. Осы процеске билік те, қоғам да атсалысқандары жөн.

Мен жасықтық деп осыны айтамын. Ал қазір біз – Тәуелсіз мемлекеттің тарихшыларымыз. Кезінде тыйым салынған кез келген тақырыпқа еркін баруымыз керек. Тың тұжырымдар жасауымыз керек. Сонда ғана шындық ашылады. Мен әсіресе репрессия саясатына байланысты осыны айтар едім. Кезінде Алаш қозғалысының көсемі Әлихан Бөкейхановты Мәскеуге апарып, бір бөлмелі пәтерге отырғызып қойды, Қазақстанмен байланысын үзді. Өйткені қазақ еліндегі азаттық қозғалысын көсемінен айыруды көздеді. Кейін атып тастады. Бұл – Ресейдің тәжірибесінде бірінші рет емес, одан бұрын да болған жағдай. XІХ ғасырда тура осындай саясатты кіші жүздің ханы Абылғазы сұлтанға қатысты да жасаған. Петербургке шақырып алған да Калугаға апарып, үй қамауында ұстаған. Тіпті өлгеннен кейін де сүйегін артындағы жесіріне бермей қойған, «бір жерленген адам екінші қайтара жерленбейді» деген. Кейіннен Сталин Алаш қайраткерлерінің бәрін репрессияға ұшыратып, атып тастады. «Мемлекеттік, еркіндік туралы енді айтпайтын болсын» деді. Осындай Тәуелсіздік мәселесін көтерген Т.Рысқұлов, С.Сәдуақасов бастаған топты да атып тастады. Біз соны бүгін өз дәрежесінде неге айтпаймыз, неге лайықты бағаламаймыз? Бұл жасықтық емей, немене? Біздің қайраткерлеріміздің не себепті репрессияға ұшырағандығын, оның ар жағында қандай саяси астар жатқандығын тарихи шындық тұрғысынан ашып айтуымыз қажеттілік болғалы қашан. «Шын мәнісінде Кеңес өкіметі ұлт-азаттық қозғалыс пен күресті, соның лидерлерін қуғындады» деп неге айтпаймыз? Міне, осы сияқты жасық тұжырымдар, көзқарастар бізде өріп жүр.

Кезінде Әлихан Бөкейхан орыстың атақты мемлекет қайраткері Керенскимен жақсы қатынаста болған. Ресей Кадеттер партиясы орталық комитетінің ең беделді мүшелері қатарында жүрді. 1916 жылы Орталық Азияда болып өткен ұлт-азаттық көтеріліске байланысты А.Ф. Керенскиге хат жазып:« Орталық Азиядағы көтеріліс туралы шынайы зерттеу жұмысын жүргізіп Мемлекеттік Кеңеске шындықты, әділеттілікті жеткізсеңіз жақсы болар еді» деген өтініш айтады. Сонда Финляндияда бір бүйрегіне ота жасатып, емделіп жатқан Керенский Әлиханның өтінішін жерде қалдырмай Ташкентке келіп, Орталық Азияны аралап, үлкен баяндама жасап, парламентке хабарлап, өтінішінің орындалғандығы туралы Әлиханға жеделхат арқылы сәлем жолдайды. Міне, Алаштың шын қамын жеген асыл азамат Ә.Бөкейхан осындай тегеурінді қайраткер болған. Өкінішке қарай, Сталин одақ құрамындағы ұлттардың зиялыларының ұстанымдарынан жақсы хабардар болған. Билікке келе салысымен оның қырына бірінші іліккен Алаш зиялылары болды. 1923 жылы татар ұлтшылы Мірсайт Сұлтанғалиевтың ісі қаралады. Сонда Тұрар Рысқұлов сөйлейді, сонда Сталин оған ескерту жасаймын деп Т.Рысқұлов тарапынан тойтарысқа ұшырайды. Міне, қазақтың сол кездегі саяси элитасының тегеуріні осындай деңгейде еді. Бірақ сол бірінші және екінші буын зиялылар түгелдей дерлік репрессия құрбаны болды. Кеңес үкіметі қазақ басқарушы тобының арасында дәстүр қалыптасуына кедергі жасады. Олардың еркін сөйлеуіне, ойлауына жол бермей, қудалауға ұшыратты.Оларға таққан кінәсі біреу-ақ — «қазақ ұлтшылдығы». Сонау патша өкіметі тұсынан басталған бұл «көшпелі» жала кешегі Дінмұхамед Қонаевқа дейін ұлтымыздың соңынан еріп келді.

Сұлтанбек Қожанов пен Тұрар Рысқұловтың арасында бітіспес жаулық бар деп ойламаймын. Екеуі де ірі мемлекет қайраткері дәрежесіне көтерілген тұлғалар. Яғни олардың ұлт мүддесінен алшақ кетуі мүмкін емес жағдай ғой. Ал бірақ олар да пенде ғой, соған байланысты пенделік кемшіліктерін заман контексінде қарап, сол тұрғыдан түсінуге тырысқанымыз жөн. Әрине, империя құрамында болған ұлттардың өмірі жеңіл-желпі нәрсе емес. Сұлтанбек Қожановтың мынадай сөзі бар: «Біздің желкемізде «дамоклов айбалтасы» төніп тұрды» деген. Ұлт қайраткерлерінің күрделі жағдайда жұмыс істеуіне, заман ағымына бейімделуіне тура келді. Империялық үкіметтің саясатымен есептесуге мәжбүр болды. Түрлі мәселелерге байланысты екеуінің арасында келіспеушіліктің орын алғаны рас. Ал бүгін сол бір тарихи кезеңде орын алған өзара келісе алмаушылықтарды үлкейтіп көрсетуге қандай қажеттілік бар? Мен ондай қажеттілікті көріп тұрғаным жоқ. Кейбір зиялы қауым арасында сөз болып жүрген Тұрар Рысқұлов Сталинге жазған хаты арқылы алашордашыларға опасыздық жасады деген пікірге – ешқандай негізі жоқ. Мәселе мынада – Алаш қозғалысына, Алаш қайраткерлеріне 1923-1924 жылдардан бұрын, 1917 жылға дейін-ақ патшалық билік сеператистер ретінде қарады. Советтік билік жағдайында Сталин де осындай ұстанымда болды. Қазақ зиялыларына ұлтшылдар ретінде, ұлттық мемлекет құрушылар ретінде қарады. Алаш зиялыларын Қазан төңкерісінен бұрын патша үкіметі, одан кейін кеңес үкіметі қудалады.Азаттық қозғалыс басшысы Әлихан Бөкейхановты 1908 жылы Самараға жер аударып, 1917 жылға дейін елге келуіне шектеу жасады. 1922 жылы Семейде тұтқынға алып, Мәскеуде бір бөлмелі пәтер беріп, сонда ұстады. 1937 жылға дейін Қазақстанға келуге құқығы болмады. Сталин 1917 жылдан бастап Алаш зиялыларын шеттетіп, билікке жібермеді. 1918-1919 жылдардан бастап Сталин қазақ қоғамын басқару ісіне кімдерді тартты? Ұлт-азаттық қозғалысына қарсы ұстанымдығы адамдарды. Мұнда алдымен көзге түскені — Әліби Жангелдин. 1917 жылға дейін қазақ қоғамында белгілі бір қызметімен танылмаған, беймәлім адам болатын. Ол туралы «Қазақ» газетінде мақала жарияланған. Онда Ә.Бөкейхан Петроград жұмысшы және солдат депутаттары советінің жіберуімен Бүкілресейлік құрылтай жиналысына депутаттыққа тек социал-демократтардың өкілдерін ғана сайлауға үгіттеуге Торғай уезіне «миссионер» Әліби Жангелдиннің келгенін, бірақ оның бұл әрекетінен ештеңе шықпағандығын айтып, сайлау нәтижесінде Торғай уезі бойынша Алаш партиясы – 54978 дауыс, ал социал-демократтардың бар-жоғы 41 дауысқа ғана ие болғандығын жазады. Өз ретінде Ә.Жангелдин де айналасына ұлтқа жаны ашымайтындарды тартты. Соның бірі Мұхамедияр Тұнғачин еді. Ол 1917 жылғы төңкеріске дейін ұзақ мерзім Орынборда татар және қазақ басылымдарының цензоры болып, ұлт-азаттық ұстанымындағы қазақ зиялыларына қарсы патшалық билікке қызмет жасаған адам еді. Ал Тұрар Рысқұлов Алашқа қарсы саяси жазалауды бастап берді деу – ешқандай негізі жоқ жала. Кеңес үкіметі Т.Рысқұловтың хатынан бұрын- ақ Алашордаға қарсы ұстанымда болған. Ол жөнінде тарихи фактілер жетерлік, бұл арада оларға сілтеме жасап жатудың қажеті жоқ деп білімін.Біз тарихи тұлғаларды жөнсіз бір-біріне қарсы қоюды доғарғанымыз жөн. Олардың өмір сүрген заманынан бір ғасырға жуық уақыт өтті. Ал біз болсақ, онлардың арасында орын алған ұсақ-түйек келіспеушілікті дабырайтып көрсетіп, бітпейтін дауды қуып, әуре-сарсанға түсіп жүрміз.

Кеңес идеологиясы Алаш қозғалысын халықтан бөліп тастауға тырысқан. Халықты алаш зиялыларына қарсы қойған. Оларға буржуазиялық қоғамдық қатынастар үшін күрескен қазақ ұлтшылдары ретінде қараған. Ал шын мәнінде Алаш қозғалысы қазақ ұлт азаттығы қозғалысы дегенді білдіреді. Біз солай қабылдауымыз керек. Егер Алаш қозғалысы болмаса, біз кім болар едік? Сахарада қой соңында жүрген тобыр ретінде қалар едік. Олар өз бағдарламасымен, іс-әрекетімен бізді ұлт деңгейіне көтерді. 1917 жылы жазылған Алаш партиясының бағдарламасын кез келген еуропалық партиялардың бағдарламасымен салыстырып, қатар қойып, қабылдауға болады. Алаш партиясының өмірге келуі қазақ елінің ортаазиялық кеңістікте алда тұрғандығының көрінісі.Иә, рас, 1917 жылы Қоқанда Түркістан автономиясы өмірге келді. Дегенмен ол үкіметті құрғандарың басында Мұстафа Шоқай, Мұхамеджан Тынышпаев және Серікбай Ақаев сияқты алаштың азаматтары жүрді. Алаштық азаматтардың деңгейінің қаншалықты жоғары болғандығын осы фактіден байқауға болады. Тағы бір мәселе – егер Алаш қозғалысының бағдарламасы іске асқан жағдайда біз кім болатын едік? Егер орындалғанда біз мүлдем басқа сападағы, басқа деңгейдегі ұлтқа айналатын едік. Мысалы, 1917 жылы өзбек ағайындардың саны – 3,5 миллион, қазақтардың саны 5,5-6 миллион еді. Бүгінде өзбек ағайындардың саны 30 миллионға жетіп қалды. Ал қазақтар 10 миллионнан енді асып үлгерді. Неге олай болды? Себебі біз кеңестік реформаның даму вариантымен жүруге мәжбүр болдық. Француздың ұлы ойшылы Жан Жак Руссо «Кез келген биліктің қызметін бағалаудың негізгі өлшемі сол мемлекеттегі халықтың сан жағынан өсуінен немесе кеміп кетуінен байқауға болады» деген пікір айтқан.1931-1933жылдардағы аштық тұсында қазақ халқы жартысына жуығынан айырылды. Алаштың жеңілуі – ұлттың жеңілуі, осы фактіні мойындағанымыз жөн. Әлихан Бөкейхановқа атылған оқ ұлттық идеяға атылған оқ еді. Ал біз бүгін сол жоғалтқанымызбен табысып жатырмыз. Жақында Қарағанды қаласында алашордашылардың қызметіне арналған ғылыми конференция болып өтті. Сонда бір профессордың айтқандары есіме түсіп отыр. Әлімхан Ермеков (алашордашылардың ең соңында өмірден қайтқан тұлға еді) 1960 жылдары айтқан екен: «Азаттық қозғалысы әлемнің барлық елдерінде болған. Олардың тұлғалары да империялық күштер тарапынан қудалауға ұшырады. Бірақ олар дәл қазақ қайраткерлері сияқты баудай оталған жоқ еді». Оны жасаған кім? Кеңес үкіметі. Ондағы ойы қазақ халқын тәуелді, ассимиляцияға ұшыраған халыққа, ұлт мәдениетін көшірме мәдениетке айналдыру еді. Құдайға шүкір, бүгін біз қазақ мемлекеттілігін қайта жаңғырту мүмкіндігіне ие болдық. Әлем елдерімен еркін қарым-қатынас жасай алатын жағдайға жеттік. Жүріп жатқан бәсекелестікке шыдау үшін бізде ұлттық рух, жоғары мәдениет, сапалы білім болуы керек.

Тарихтан шерткен, тағылымы терең сыр-сұхбатыңызға рахмет.

1741 жылы сұлтан Абылай Галдан-Цереннің арнайы жіберген адамдарының қолына түседі де, екі жылға жуық мерзім ойрат ханының қолында тұтқында болады. Сол кездегі ойрат басқыншыларына қарсы күрестің ең белсенді ұйымдастырушыларының біріне айналған Абылайдың жау қолына түсуі қазақ басқарушы топтары арасында үлкен абыржу туғызады. Міне, осы тұста Төле би мен Әбілқайыр ханның өтініші бойынша орынбор әкімшілігі Абылайды босатып алу мақсатында Жоңғар хандығына орыс-қазақ елшілігін ұйымдастырады. Бұл келтірген фактілер бидің орыс-қазақ қатынасының басында тұрған саяси тұлғалардың бірі екендігін көрсетеді.

Төлеге халық сүйіспеншілігін негізгі сыры оның ел еңсесін басқан қиын-қыстау заманда сол қоғамдық қатынастар шеңберінде әділ билік үлгісін көрсетіп, халық жанына әділдік пен адалдықтың дәнін еге алуында еді. Халық әр уақытта, әсіресе сын кезеңдерде өз ортасынан ізгі мақсат-мүддесін, болашаққа деген ұмтылысын ерлік еңбегімен, күресімен білдіре алған перзенттерін шығарып отырған. Бұл тұрғыдан келгенде Төле би өзінен бұрынғы тарихи кезеңдерде өмір сүріп, халықтың рухани өсуіне үлкен ықпалын тигізген Майқы би, Асан қайғы,Жиренше шешен сияқты ойшылдардың заңды жалғасы, негізін солар қалаған гуманистік дәстүрді жаңа тарихи жағдайда одан ары дамытушы. Төле би қызметінен біз Майқы бидің қара қылды қақ жарған әділдігін, Асан қайғының ел берекесін ойлаған қамқорлығын, Жиреншенің қарапайым бейнет адамдарының мүддесін қорғауды ұмытпауға шақырған шешендік өнерін көргендей боламыз. Сондықтан да Төле би тұлғасы біздер үшін айқын, оның әділдік пен адалдыққа, адамгершілік пен ізгілікке үндеген ойлары халықтың рухани қазынасына еніп, талай ұрпақтың әділеттілік, отаншылдық сияқты қасиетті ұғым-түсініктерінің қалыптасуына қызмет етіп келеді. «Өз пайдасынәркім өзі ойлайды, ел пайдасын ер ойлайды»,- деген Төле бидің өзі де қиын-қыстау тарихи кезеңде халқының болашағы үшін белсене еңбек еткен ұлы тұлға.

Біздің түсінігімізше, бұл арада осы айтылған екі себеп те бар және олардың болуы – толық табиғи құбылыс. Мырза Мұхаммед Хайдарды бізден, яғни халқымыздың рухани мәдениетінен алыстатуға ешқандай да қисын жоқ. Біріншіден, Мырза Мұхаммед Хайдар – біздің отандасымыз. Ол өмір сүрген XVІ ғасырда, ұлы ғалымның өзінің сөзімен айтқанда, «Қытай шебі мен Ферғана өңірі» арасында тіршілік құрып, түрлі ірі тайпалық одақтардан тұрған түркі халқы бүтін бір ортағасырлық этнос болатын. Олардың арасында кейінгі ғасырларда пайда болған шекара, тілдік, психологиялық және басқа алшақтықтар тым әлсіз еді. Бұған қосымша XV ғасырда өмірге келген Қазақ хандығының бесігі Жетісу Мырза Мұхаммед Хайдар жанымен сүйген отаны – Моғолстанның құрамды бөлігі болатын. Ұлы ғалым Жетісуға, Дешті-Қыпшаққа, елінің салт-дәстүріне, Қасым хан сияқты кемеңгер билеушілеріне аса үлкен ілтипатпен қарады. Өз шығармасында моғол билеушілерінің қазақ хандарымен болған өзара жылы қатынасын үлкен ықыласпен баяндап, кейінгі ұрпаққа қалдырды. Екіншіден, Мырза Мұхаммед Хайдар Оңтүстік Қазақстан мен Шығыс Түркістан көне замандардан бері өзіне құтты мекен етіп келе жатқан дулат тайпасынан. Ал дулат тайпасы Жетісу жерінде өмірге келген Қазақ хандығының ірге тасын құрған қабырғалы жұртының бірі болғандығы даусыз шындық. Бізге мәлім деректердің куәлігі бойынша, Жетісу өңірінің көне замандардан негізгі тұрғындары болған үйсін-дулат жұртына мұндай еншіні қимау, әрине, ғылыми логикаға қарсы шығумен бірдей болар еді. Н.А. Аристовтың көрсетуінде қазақ елінің құрамындағы дулат тайпасының саны XІX ғасырдың соңына қарай қырық мың шаңыраққа жеткен. Дулат жұртының моғолдар мемлекетінің саяси өміріне белсенді түрде араласып, хандық билікке үлкен ықпал жасауы XІV ғасырдың екінші жартысына тұс келеді. Шығыс Түркістандағы моғолдар династиясының негізін қалаушы Тоғылық Темір ханның билігі тұсында соңынан басқа әмірлерді ертіп ислам дінін бірінші болып қабылдаған әмір Төлек осы дулат тайпасынан. Ол жөнінде Мұхаммед Хайдар: «Сарайдағы әмірлерді біртіндеп шақырып мұсылман дініне кіруге ұсынды. Бірінші болып шақырылған әмір Төлек еді, ол менің нағашы атам болады, ол хан сөзін тыңдап болған соң көзіне жас алып: «Мен осыдан үш жыл бұрын Қашқарда мұсылмандықты қабылдаған едім. Тек сізден именіп, ағымнан жарыла алмай жүрмін. Енді маған бұдан артық бақыт жоқ» , – дейді. Мырза Мұхаммед Хайдардың баяндауынша моғол мемлекеттігінің, қоғамның өркениеттік негізі – дін. Тоғылық Темір хан моғолдар мемлекетінде, ислам дінін жаюшы Қожа Шейх Жамаладдинге: «Адамды иттен артық етіп тұрған не?» – деген сауалмен қайырады. Сонда Қожа ойланбастан: «Иман», – деп жауап береді. Ал осы моғолдар мемлекетінде алғашқылардың бірі болып Меккеге барып құлшылық жасап, Мәдинада көз жұмған Құдайдат әмір де дулат тайпасынан. Ел арасындағы деректерге қарағанда Құдайдат алты ханды моғол тағына отырғызған аса беделді адам болған. Бұл кісі Мұхаммед Хайдардың тікелей арғы тегінен еді, діни қызметінде Самарқанның билеушісі Ұлықбектің қолдауына сүйенген.

Ұлы тарихшының пікірінше «тарихшылардың борышы – ұрпақтардың шежіресін қандай болмасын сол қалпында баяндап беру. Біз патшалардың тек жақсы мінезін ғана жазып, бөтен қылығын жасырып қала алмаймыз, барлық болған оқиғаны түгел баяндап, әлем жұртына танымал етіп, тарихта қалдырамыз. Кейінгі ұрпақ өз ата-бабасының тегін ғана біліп қоймай, сондай-ақ жағымды мінезбен бірге ұнамсыз қылықтардың да қандай пайда-зиян әкелерін бағамдап, келешектегі өмірінде қандай нәтиже берерін де болжап отыруға тиіс». Осы айтылған пікірге өзектес мынадай мәселеге тоқталып өту де артық емес сияқты. Мырза Мұхаммед Хайдар тарихының географиялық ауқымы үлкен. Одан маман тарихшылар Қытай, Үнді, Ауғанстан, Пәкістан және Ирак сияқты мемлекеттердің тарихына байланысты көптеген фактілік материалдарды кездестіре алады. Дегенмен, «Тарих-и Рашиди» – ең алдымен ортазиялық кеңістікті мекендеген түркі халықтар XІV-XVІ ғасырлардағы жүріп өткен жолының шежіресі. Олай болса, ірге тасын Бумын, Істеми, Елтеріс қағандар қалаған түркі өркениеті бұл тарихи кезеңде қандай үдерістерді бастан кешіруде еді.

Бірақ, өкінішке орай, бұл жеке ұлттық құрылымдардың да қалыптасу үдерісі сәтті, жеке халықтардың табиғи мүддесіне сай қарқында және бағытта жүрді деп айтуға негіз жоқ. Түркі халықтарының, оларды билеуші Шыңғыс тұқымдарының өзара қанды қақтығысулардан, саяси билік үшін тынымсыз күрестен әбден шаршап-шалдыққандығы соншалық, олар енді қайтып Алтын Орда немесе Әмір Темір империясы сияқты қуатты мемлекеттік жүйені құруға шамасы келген жоқ. Кезінде әлемдік дамуға қуатты ықпал болған Түркістанның ендігі уақытта тәуелсіз өркендеу мүмкіндігінен айрылып Шығыс (қытайлық) және Батыс (орыстық) болып бөліне бастауы, сондай құлдыраудың айғағы болса керек. Мұхаммед Хайдар айтқандай «Әйгілі гүлденген дәурен тек ауыздан ауызға айтылып келе жатқан тарихи әңгімелерде ғана қалды» Мырза Мұхаммед Хайдар еңбегінде Моғолстан хандары мен сұлтандарының билік үшін тынымсыз таласын баяндап қана қойған жоқ. Сонымен бірге ол барлық ұлы ғалымдар сияқты өзі зерттеген тақырып үлгісінде жақсылық пен жамандықтың, білім мен надандықтың өзара мәңгі үзілмес егесін де баяндады. Тарихшы өз зерттеуінде: «Парасатты ақыл нағыз ерліктің жол сілтеушісі. Ақылдылық пен парасаттылықтың пайдасы оқ пен семсерден артық. Жебе қаншалықты айбатты болғанымен, нағыз жеңіске тек ақыл ғана жетелейді» – деп жазған гуманист ғалымның өзі баяндаған тарихи кезеңде Түркістан өлкесін билеушілердің арасында жалпы түркі жұртының болашағын ойлаған Бабыр мен Ұлықбек сияқты кемеңгер патшалардың кем болғандығына өкініш білдіріп отырғандығын аңғару, әрине, қиын емес.

Мырза Мұхаммед Хайдар өз еңбегіне дерек көзі ретінде ғылыми ортада мәлім болған еңбектерді түгелдей пайдаланбаса да, олардың негізгілерін тартқандығы анық. Автордың өзі олардың ішінен Қожа Рашид ад-дин Фазуллахтың «Жами ат-тауарихын», Қожа Хамидолла Мұстауфидің «Тарих-и гу-зидасын», «Маулана Шәрафаддин Әли Нәзидің «Зафарнамасын», Маулана Абдол Рәзақтың «Тарих-и Мәнсумын» және Мырза Ұлықбектің «Төрт ұлысын» бөліп айтады. Бұдан басқа Мырза Хайдар Турган өзінің тарихи еңбегін жазу жолында «Алланың кішкентай құлы ретінде жастайымнан ата-бабалардың өткен өмірін білу үшін моғол елінің әмірлері мен ақсүйектерінен сұрастырдым», – деген ойды айтып, олардың көбінің жасы жүзді алқымдап қалған қариялар болғандығын білдіреді. Ғалым өткен тарихты баяндаушылардың арасынан өз әкесін бөліп айтады. «Менің әкем (оған Алланың нұры жаусын!) және оның бауырлары – менің ағаларым (оларды Алланың өзі жарылқасын) хандар жайында секілді рауаяттарды айтып беретін еді. Одан бері талай уақыт өтіп, олардан ешкім өмірде қалған жоқ», – дейді. Міне, бұл айтылғандар Мырза М. Хайдардың «Тарих-и Рашидиді» жазуға үлкен арнайы даярлықпен келгендігінен, сондай-ақ, еңбектің деректік негізін сенімді көздерден алғандығынан біраз хабар берсе керек. Мәселен, автор еңбегінде Қасым хан тұсындағы Қазақ хандығы жөніндегі деректік материалдарды Қазақ хандығында 24 күн бойы қонақтап қайтқан Сұлтан Сәйід ханның өзінің аузынан бір емес, бірнеше рет өз құлағымен естігендігін білдіріп: «Сәйід хан Қасым ханмен болған соншалықты әсем жүздесуін өмірінің соңғы сәтіне шейін ұмытпай еске алып отыратын еді», – дейді.

Міне, бұл берілген түсініктен аңғарылатыны, біріншіден, «қазақ» аталған жұрттың әуелде Әбілқайыр ұлысынан жарыла көшкендігі және екіншіден, біраз уақыт билеуші сұлтандар емін-еркін, өз бетінше көшіп-қонып жүргендігі. Мұхаммед Хайдардың айтуына қарағанда, «қазақы өмір саясаты» сол тарихи кезеңдегі өзбек және моғол ұлыстарын-дағы өмір салтынан өзгешелігі бар. Бұл өмір сүру жүйесінің негізінде біздің түсінігімізше, көшпелі мал шаруашылығымен ғасырлар бойы айналысып келген халықтың қалыптасып қалған өзіндік тұрмыс құру логикасы жатыр.

Біздің өлкеде өсімдіктер бағы мен ғимарат жоқ. Жазында серуен құрар жеріміз – кең мол жайлауы. Арғымақтарды қызықтаймыз. Жүріңіз, бірге барып соларды тамашалайық, нағыз демалысты сонда ғана сезінесіз. Менің екі тұлпарым бар. Екеуі қалған бүкіл үйірге татиды», – дейді. Одан ары Қасым хан: «Еліміз жылқының қуатына сай тіршілік құрады. Менде осы екі арғымақтан басқа лайық санайтын ат жоқ. Сондықтан да екеуін бірдей сізге тарту етуді жағдайым көтермейді. Қадірменді қонағымсыз, екеуінің бірін таңдап, қабыл алыңыз», – деп хан екі арғымақтың әрқайсысының жеке сипатын бергенін айтады. Сәйід хан екі арғымақтың біреуін таңдап алғанын, оны аты «Оғылан тұрық» екені, мұндай көркем де сүйкімді жануарды өмірінде бұрын-соңды кездестірмегендігін сүйсіне баяндайды. Бұдан соң Қасым хан қонағына қымыз толы шыныны ұсына отырып: «Біздің қонақ сыйлауымыз осылай, егер осы кеседегі қымызды ішсеңіз, бізді қатты қуантасыз», – дейді. Сәйід хан бұдан біраз уақыт бұрын бір оқиғаға байланысты ішімдікті біржола қойып кеткендігін, «сертті бұзу қиын болатындығын» айтады. Оған Қасым хан: «Жаңа әлгіде айтқанымдай, біздің ең ғажап сусынымыз – қымыз, жылқының сүті. Егер бұл тілегімізді орындамасаңыз, қазақ күтуден үлкен олқылық кеткен болады. Сіз біздің аса құрметті қонағымызсыз. Сізге қандай қызмет көрсетіп, көңіліңізден шығу керек екендігін біле алмай отырмын… Бұл арманды қалай орындап алар екенмін!» – деп басын төмен ұстап жүзінен мұңайған нышан көрінеді. Өз ретінде Сәйід хан ашылып Қасым ханға: «Енді амал жоқ, сертті бұзамыз да қымыз ішеміз!» – деп жауап береді. Қонағының бұл ісіне Қасым хан шексіз қуанады. Сөйтіп қызу әңгімемен, Сәйід хан «Жиырма төрт күн қатарынан қымыз ішімдігінің кесесінен сусын ішіп жүрді», з деп жазады Мұхаммед Хайдар Дулати. Әрине, бұл айтылғандардан Қасым хан билеген қазақ жұрты тек мал мен жайлаудан басқа құндылықтарды білмеді деген тұжырым тумаса керек. Мырза Мұхаммед Хайдар, Қасым ханның, Сырдария бойындағы қалалар - Сайрам, Иәнги (Тараз), Ташкент үшін үлкен күрес жүргізгендігін жазады. Бұл әрекеттен қазақ билеушілерінің бұл аймақтық стратегиялық мәнін, сондай-ақ, отырықшы тұрмысқа тән құндылықтарды да жоғары бағалағандығын аңғару, әрине, қиын емес.

«Қасым хан Дешті Қыпшақты түгелдей өз билігіне алғаны соншалық, Жошы ханнан соң ешкім де ол сияқты жоғарғы билікке қол жеткізе алған жоқ», – дейді. Бұл арада тарихшының миллион деп, әрине, жалпы қазақ жұртының санын айтып отырғандығы түсінікті болса керек. Қасым хан өмірден өткен соң, Мұхаммед Хайдардың айтуына қарағанда, қазақ хандығында берекесіздік басталады. Ол жөнінде тарихшы: «Қасым хан 924 жылы яғни (1516) жылы қайтыс болды. Қазақ сұлтандарының арасында өзара қақтығыстар басталып кетті. Қасым ханнан соң оның ұлы Мамаш хандық таққа отырды. Ол шайқастардың бірінде буындырылып өлтірілді. Одан соң Адик сұлтанның ұлы Тайыр хан таққа отырды. Ол мейірімсіздігі шектен шыққан дөрекі адам болғандықтан, саны төрт жүз мың шамасындағы елі тез арада одан теріс айналып, шілдей бытырап кетті. Ал ханның жалғыз өзі қырғыз арасында қалды. Сөйтіп, бақытсыз азапты күйде қаза тапты. Бұдан соң тағы да отыз мыңға жуық адам Моғолстанда жиналды. Тайыр ханның бауыры Бұйдаш хан таққа отырды», – деп налиды. Мұхаммед Хайдардың тарих философиясы бойынша мемлекеттік биліксіз халықтың даму, өркендеу жолына түсуі мүмкін емес. «Егер ел билеушісіз қалса бақытсыздыққа ұшырайды, ал халқы жау опасыздығынан күйреп жойылады». Билеушісіз жаһан, бассыз тәнмен тең. Бассыз тән, жолда жатқан ұлтанмен тең, яғни патша мемлекеттің, елдің жаны басы. Бұл арада мынадай анықтау енгізуіміз қажет. Мұхаммед Хайдар мырзаның түсінігі бойынша, кез-келген патша елдің құты бола алмайды. Ғалым: «Алла тағала әлемді жаратты және жаһанда тәртіп орнату үшін соған лайық биік тұлғалы патшалардың дәнекер болуын жөн көрді. Сонда ғана адамзат зұлымдық пен зорлықтан аман-есен болып, тіршілігін жасайтын болады. Бұл Құдайдың хикметі», — дейді. Басқаша айтқанда елдің басы мен құты жалпы жұрттың болашағы мен берекесін ойлаған білімді кәсіби билік. Моғолдар хандардың шежіресін жазған ғалым үшін халыққа әділдік, дін және бейбітшілік әкелген патша ғана ең жоғарғы құрметке лайық.

XX ғасыр басында қазақ ұлтының зиялылары қарудың күшіне қаламның ұшымен жауап қатуға болатындығын дәлелдеп кетті. Ондай тұлғаларымыздың қатарында Мұстафа Шоқай есімін ерекше атауға болады. Тұтас Түркістан халықтарының азаттық идеясын насихаттау «Жас Түркістан» журналының басты бағыты болды. Осыған байланысты М.Шоқайдың тұлғалық болмысын дәріптеуге белсенді қызмет атқарып жүрген тарихшы, ҚР ҰҒА корреспондент-мүшесі, профессор Мәмбет Қойгелдімен сұхбаттасуды жөн көрдік.

Сол кездегі Өзбекстан, Қазақстан республикалардың экономикасының бір жақты дамығандығын Мұстафа Шоқай жақсы жазды. Қазақстан мен Өзбекстанның шикізат көзіне айналғандығын сол кезде көре білді және дәл бағасын берді. Қазіргі шындық М.Шоқай тұжырымдарының дұрыс екендігін көрсетіп отыр ғой.

Оңтүстік Қазақстан облысының Бәйдібек ауданы шежіреге бай. Тарих қойнауына ой жүгіртсек, дүйім елдің алдында сөз бастаған билері, ақтабан шұбырындыда жаудан жерін, халқын қорғаған батырлары, қалың елді Ислам діні арқылы имандылыққа ұйытқан ишан, молда, имамдары еске оралады. Билер мен батырлар туралы сөз басқа. Сондай халықтық тұлғалардың бірі – аудан орталығы Шаяннан мешіт-медресе ашып, жұртты имандылыққа ұйытып, сауапты іспен айналысқан Аппақ ишанның жөні бөлек. Міне, биыл сол ишанның туғанына 150 жыл толып отыр. 1845 жылы Түркістан қаласынан ағайынды ишандар Қосым мен Құлатай Шаянға қоныс аударып, көпшіліктің қолдауымен мешіт-медресенің іргесін қам кесектен қалаған. Жылдар өте бұл дін орталығы жан-жақтан ағылған талапкерлерге тарлық еткен соң Қосымның ұлы Сейдахмет ишан патша ағзамның шенеуніктеріне қайта-қайта жүгініп, ақша бөлдіреді. 150 мың рубль! Сол ақшаға күйген қызыл кірпіш сатып алып, мешіт-медресенің құрылысын қайта бастайды. Аумағы біраз жерді алып жатқан құрылыс ондаған жылдарға созылса керек. Алғашқы жобасында 40 құжыра салу көрсетілген екен. Бірақ қаржының жетіспеуіне байланысты 29 құжыра ғана салынып, құрылысты Қосымның немересі Аппақ ишан аяқтайды. Аппақ ишан деп халық атаған. Әкесі Сейдахметтің ұлына әу баста азан шақырып қойған есімі – Мақсұм. Ел құрметіне бөленген дін қайраткерінің өмірі мен тағдырын мұрағат материалдары арқылы кеңінен зерттеген белгілі ғалым, ҚР ҰҒА корреспондент-мүшесі, профессор Мәмбет Қойгелдиевпен әңгіме өрбіткен болатынбыз.

Аппақ ишан 1864 жылы Шаян ауданындағы №1 ауылда туған. Ұзын бойлы, арықша келген, келбеті келіскен кісі екен. Үнемі үстінен ақ киімі түспеген тақуа адам болған. Мүмкін оны жұрт сол үшін де Ақ ишан деп атаған шығар. Ол жеті ағайынды. Солардың бізге аты белгілі болғандары Мәди, Рахматулла, Асадулла, Ыдырыс, Сабыр. Аппақ ишанның екі әйелінен бес баласы бар. Олар: Бахабулла, Алауатдин, Сағадулла, Сүнатулла да, бесінші баланың аты ОГПУ-дің тергеу құжаттарында көрсетілмепті. Аппақ ишан көшеге жөн-жосықсыз шығып, жұрттың көзіне түсе бермеген. Ол көбіне күні бойы мешітте Жаратушы иемізге құлшылық етіп, медреседе шәкірттеріне дәріс оқып, кітапханада ұзақ кітап ақтарумен өткізген. Оның шәкірттері арасынан елге танылған білімді молдалар мен имамдар көп шыққанын бүгінде жетпіс, сексендегі ақсақалдар жақсы біледі. Аппақ ишанның сондай ел таныған шәкірттерінің бірі Шәді Жәңгіров. Созақ ауданындағы қарапайым отбасында 1855 жылы дүниеге келген. Әкесі Жәңгір Абылай ханның шөбересі. Кезінде Кенесары ханның жорықтарына қатысып, ұлт тәуелсіздігі үшін күрескен. Шәді бала кезінде осы Шаян мешітінде оқып, діни сауатын ашқан. Кейін Шымкенттегі Абдолла Шәріп деген имамнан дәріс алып, Бұхарадағы «Мир-араб» медресінде білімін ұштап, араб, парсы тілдерін меңгеріп, атақты шығыс шайырларының шығармаларымен танысады. Өзі де дінді уағыздайтын ақындық жолға түседі де «Алты бармақ» пен «Назым Сияр Шәриф» жыр ғақлият дастандарын жазып, Аппақ ишанның құрметіне бөленген. Содан халық оны Шәді төре деп атап кетіпті. Бұл кітаптар Түркістан өңірінде Қожа Ахмет Яссауидің «Диуани хикметінен», сопы Аллаярдың «Сәбәтул әжизинінен» кейін көп оқылатын шығармаға айналса керек. Шайырдың «Хайбар» дастаны Құран мен Мұхаммед пайғамбар хадисінің желісімен жазылған. Жазушы-ғалымдар Ө.Қоңыратбаев пен Н. Келімбетовтің зерттеулеріне зер салсақ, Шәді төре кейін тарих тақырыбына да қалам тартыпты. Оның «Хазірет Ескендір», ал «Тарихнама» дастаны тікелей қазақ тарихына арналған. Дастан екі бөлімнен тұрады. Біріншісі «Шыңғыс ханның тарихы» да, екіншісі «Абылай хан тарихы». Оның және басқа да шығармалары Алматыдағы Ғылымдар академиясының Орталық кітапханасы мен М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында сақталған. 1930 жылы Кеңес өкіметі оны «ханның тұқымы», «Ислам дінін насихаттаушы молда» деп қудалаған соң, Өзбекстанға барып жан сауғалаған.1932 жылы 12 қыркүйекте сол жақта дүниеден озыпты. Аппақ ишанның тағы бір шәкірті Сүлеймен Сегізбаев деген кісі болды. Ол Шаяннан ары жиырма шақырым жердегі Жүзімдік ауылының тумасы. Ес біліп қалған бала кезімде көріп тұрушы едім. Бойы ортадан биік, ақшыл сары өңді ақсақалдың басындағы ақ сәлдесі, үстіндегі етегі тізеден төмен түскен аппақ жейдесі мен кең ақ дамбалы, омырауын жапқан ұзын ақ сақалы, қолындағы аса таяғы әлі күнге көз алдымда. Оны тас лақтырым жерден көрген ауыл адамдары жол жүріп бара жатса да кідіріп, тізіліп барып, «Тақсыр, ассалаумағалейкум!» деп сәлем беретін. Әсіресе ақ жаулықты аналар мен кимешек киген әжелер Сүлеймен молданы алыстан көрсе де жолын кеспей күтіп тұратын. Ол кісі алдарынан өтіп кеткен соң ғана орындарынан жылжитын еді. Ауылдағы телі мен тентек те оның айтқанына тақ тұратын. Сегізбаевтар әулетінің бәрі молда, имандылықтың ұйтқысы болды. «Құран Кәрімді» жатқа оқушы еді. Ауылдағылар оларға құрметпен қарады. Ораза күндері жұрт қарияларды кезектесіп ауызашарға үйлеріне шақыратын. Сонда төрде отырған Сүлеймен имамға ақсақалдар дін жөнінде сұрақтарын қоятын. Сонда Сүлеймен ұзын сақалын саусақтарымен салалай тарап отырып: «Ұстазым Аппақ ишан былай деуші еді...», – деп бастап, дін хикаяттарынан қызықты әрі құлаққа сіңімді әңгіме айтатын. Сол Сүлеймен бастаған қарттар ұлттық әдет-ғұрып, салт-дәстүрді берік ұстанды. Бертінде Мырзахан деген қариядан естідім. Шаян мен Түркістанның арасы төтелетіп жүргенге шамамен 130 шақырымдай. Жаздың кейбір күндері Аппақ ишан бейсенбінің елең-алаңында таң намазын оқып, қасына имамдарын ертіп, түйелерге мініп, Түркістанды бетке алады екен. Біздің Жүзімдік сол төте жолдың бойында, Арыстанды өзенінің жанынан орын тепкен. Сәскеде өзен жағасына жетіп, түйесін шөгеріп, бұлақтан шай қайнатып ішіп отырып, тоғайдың сулы-нулы көк майса жеріне қызыға қарап: «Мына жерге жүзім ексе болғандай екен-ау», – деген. Содан ары жол жүріп, түнделетіп Түркістанға жетеді. Ертеңіне жұма намазды Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жамиғатпен бірге оқыған. Шаянға қайтып келген соң ауылдың болысына шәкірттерінің бірін жіберіп, жүзім егетін жер сұратады. Ишанды пір тұтқан болыс сұраған жерін беріпті. Аппақ ишан келесі жылдың көктемінде Ташкенттен жүзім көшетін алдырып, шәкірттеріне отырғызған. Екі, үш жылдан соң жүзімнен мол өнім жинап, медресенің көкөніс мәселесін солай шешіпті. Содан бастап біздің ауыл Жүзімдік аталып кеткен.

Кеңес өкіметінің алдында көлденең тұрған ықпалды күштің бірі, әрине, ұлт зиялысы. Олардың шығарған газеттері, журналдары, кітаптары халықтың саяси өмірге көзін ашуда ықпалы зор еді. Олардың сол басылымдар арқылы қоғамға жеткен ойлы сөзі ХХ ғасыр басында қазақ қоғамын өзгертті. Жаңа өкімет осы ұлтшыл ұстанымдағы зиялы қауымды құртпай өз биліктерін толық жүзеге асыра алмасын жақсы білді. Ал Ислам дінінің ролі сол кезде ел ішінде өте күшті еді. Қарапайым халықтың дін адамдарына көзқарасы ерекше болды. Өйткені дін адамның жан дүниесімен біте қайнасқан. Адам өмірге келгенде және өмірден озғанда діни жоралғылар жасалынады. Адам бақилыққа аттанғанда жаназасын имам, ишандар шығарады. Сондай-ақ, сол кезде ел ішіндегі небір күрделі мәселелер шариғат заңымен шешіліп жатты. Кеңес өкіметінің басындағылар Ресей тарихын жақсы білді. Кавказдағы Имам Шәміл көтерілісі оларға көп ой салған. Дін иелері халықты соңынан ерте алды. 1929 – 1930 жылғы халық көтерілістерінде имамдар, ишандар, молдалардың белсенділік танытуы соған дәлел. Кеңес өкіметі солардан құтылмай өз саясатын жүзеге асыра алмайтын еді. Осы үш кедергіні жойса, хадық тобырға айналады. Олар үшін тобырды басқару әлдеқайда оңай.

Біздегі бар мәлімет бойынша, Аппақ ишан Сейдахметов Ташкент округінің Жоғарғы Шыршық ауданындағы Сексен Ата деген елді мекенде тұрып жатыр, ал қалғандарының тұрған жері әзірге мәлім емес. Аппақ ишан Сейдахметов пен оның ұлы Алауатдин Аппақовты тез арада тұтқынға алып, бізге жіберулеріңізді өтінеміз, ал қалғандарының үстінен бақылау орнатыңыздар. Сонымен қатар, осы жылдың қарашасында Ташкент қаласына қашып барған Сайрам ишаны Хансейд-Қожаев Сыдық қожаны тауып, тұтқынға алуларыңызды өтінеміз». Ташкен қаласындағы ОГПУ қызметкерлері оларды іздестіруге кірісіп, 1930 жылдың сәуір айының соңғы күндері Аппақ ишан Сейдахметовті, Бахабулла Аппақишановты (жоғарыдағы құжатта «Мадиев» деп көрсетілген) және Сабыр Сейдахметовті тұтқынға алып, № 2690 тергеу ісін жүргізеді. Ал сол жылдың 20 маусымында ОГПУ-дің Сырдария облыстық бөлімінің бастығы Журавлевтің бекітуімен қабылданған қаулыда «тұтқындалған ишандардың бостандықта жүруі тергеу ісіне әсері болуы ықтимал» деген негіздемемен қылмыстық-процессуалдық кодекстің 143-бабына сәйкес, оларды абақтыда ұстау қажеттілігі айтылған. Осы жылға 29 сәуірде ОГПУ (БМСБ) тергеушісі жүргізген тергеу хаттамасында мынандай мәліметтер берілген. Сейдахметов Аппақ-Мақсұм, қазақ, 66 жаста, екі әйелі, бес баласы бар, сауатты, өз ауылында білім алған, өзі 1926 жылға дейін имам қызметін атқарған. Дауыс беру құқы жоқ. Қора-қопсысымен 2 үйі, 3 түйесі, 4 өгізі, 5 сауын сиыры, 9 жылқысы, 40 бас қойы, 14 десятина жері және түрлі үй заттары болған. Сотталмаған. Орыс-жапон соғысы тұсында қажылыққа барып, сонда 4 ай тұрған. Революцияға дейін 60 бас қойы, 6 бас сиыры, 10 жылқысы, 3 түйесі, 5 өгізі болған. Аппақ ишан тергеуші сұрағына: «Әкем 20-30 жыл бойына ишан атанды. 600-800 мүриттері болған, осыдан 35 жыл бұрын өмірден өтті. Өлер алдында мүриттерін балалары алдында бөліп, маған 60-ы тиесілі болған. Олар Шаян, Сасық, Бөген ауылдарында тұрады. Жылдық табысым 300-400 рубль көлемінде. Бірақ, сол мүриттерді көрмегеніме міне, үш жыл болғанын мәлімдеймін», – деп көрсеткен. Аппақ ишанның мүриттерін үш жылдан бері көрмегеніне қарағанда, Оңтүстік Қазақстанда бұл институт ұстаз бен шәкірттің ара байланысы дәрежесінен асып, ықпалды құбылысқа айнала қоймағаны байқалады. Мүриттерге байланысты хаттамадағы сауалға оралсақ, онда тергеуші Аппақ ишанның медресе ұстағанын негізге ала отырып, оның қанша шәкірті бар екенін білгісі келгенін аңғару қиын емес. Ресми орындар кезінде Имам Шәміл тұсында Кавказда орыстарға қарсы көрініс тапқан мүриттер қозғалысының жаңа жағдайда Орталық Азия аймағына ауысуынан қауіптенген болса керек. Аппақ ишанның үлкен ұлы Бахабулла тергеу материалдарында мынандай мәліметтер берген. «Мен, Аппақ ишанның ұлы, Бахабулла мәлімдеймін: менің әкемді ел арасында «Ақ ишан» деп атайды. Мен әкем екеуміз салынған салықты өтеуге күшіміз жетпегендіктен өзіміз тұрып жатқан қышлақтан кетіп, жасырынуға мәжбүр болдық. Маған 150 пұт бидай, әкеме 1400 пұттан астам астық салығы салынған еді. Әкем өтеді, менің өтеуге мүмкіндігім болған жоқ. Сондықтан да жасырынуға тура келді». Бахабулла ишанның астық салығын төлей алмағаны жөніндегі мәліметін 1930 жылы 30 сәуір күнгі тергеу хаттамасынан көруге болады. «Мен Аппақишанов Бахабулла, жасым 30-да, Қазақстанның Сырдария округіне қарасты Шаян ауданы, №1 ауылында туып, өскенмін. Әкем дін қызметкері, имам-ишан, ақпан революциясына дейін өте көп мүриттері болған, қазақ. Соңғы 4 айда Тайтөбедегі «Ысты» ауылында тұрдым. Диқандық шаруашылығым бар, сондай-ақ малшылықпен де айналысамын. Үйленгенмін. Әйелім мен балаларым 2 жыл бұрын қаза болған. 1918 жылы Ташкенттегі қазақ мұғалімдер курсына түсіп, 8 ай оқығанмын. Қазір әкемнің үйінде тұрып жатырмын. 1 атым, 2 түйем бар. Салынған 30 рубль ауыл шаруашылық салығын төледім. Салынған 150 пұт бидайдың 15 пұтын ғана өтей алдым...». Ол сол хаттамада қазақтар арасында көре алмаушылықтың салдарынан ишанның баласы ретінде көз алартып қарайтындардың кесірінен 150 пұт астық салығы салынғанын, сондай жағдайда өздерімен бірге Сүннатулла бауырының да қашып, Ташкенттің ескі бөлігінде тұрып жатқанын айта келіп: «Рахматулла мен Сабыр Сейдахметовтер менің әкемнің туған бауырлары. Рахматулла шаруашылықпен айналыспайды, Шаян мешітінің сопысы. Сабыр болса, ескі Ташкент қаласында «Падахан» махалласында тұрады, ал ағам Сүннатулланың кімнің үйінде тұрып жатқанынан хабарсызбын. Ауылдан безіп кетуімізге себепші болған жайт – біз көтере алмаған астық салығы. Біздің ауылдан біреулердің басмашыларға, Насырхан төреге кеткені жөнінде ештеңе білмеймін, естіген жоқпын», – деп көрсеткен. Бұдан Аппақ ишан мен оның бауырлары мен балаларының басмашыларға қатысы болмағандығы байқалады. Сонымен, Аппақ ишанды және оның бауырлары мен ұлдарын өз ауылдарынан кетуге мәжбүр еткен отбасына түскен ауыр астық салығы. Бір қарағанға солай сияқты. Алайда, Аппақ ишанға туған жерін тастап, басқа өлкеге кетуге итермелеген жағдай бұл ғана емес-тін. Ол жөнінде ишанның тергеушіге берген алғашқы жауабында: «Мені ишан болғаным үшін тұтқындады», – деген сөзінің астарында Кеңес өкіметінің түпкі мақсаты жатқанын аңғарамыз. Расында, Кеңестік билік үшін Аппақ ишан мен оның ұлдарының астық салығын өтей алмағаны жай сылтау ғана еді. Билік үшін негізгі мақсат қоғам алдында дін басшыларының, солар арқылы Ислам дінінің беделін түсіру болатын. Ал мұндай үлкен масштабты мақсатқа жетер алдында Аппақ ишан секілді ірі тұлғаны қоғам санасындағы биіктен құлату, сондай-ақ бұл биліктің құдіретін танытуға тиіс болған таптырмайтын факті еді. Кеңес өкіметі дінге, имандылыққа, салт-дәстүрге қарсы жолға түсіп, өзінің болашағын кесіп тастады.

Өз ретінде ишан ел арасында имандылықты дәріптей жүріп, емшілік міндеттерін де жүргізген.

Тергеу хаттамасындағы осындай мазмұндағы куәлікті Шаянның тағы бір тұрғыны «Ш» берген көрсетуден оқыдық. Мұнда ескеретін бір жағдай, бұл екі куәлік берушінің көрсетулерінде де Аппақ ишанның қызметі ауылдағы кеңестік билікпен қатар балама билік жүргізу әрекеті ретінде бағаланды. Мәселен, Аппақ ишан төңірегі сайлау нәтижесінде ауылсовет төрағасы қызметіне партия мүшесі Ноғаев Жүністі өткізіп, ал ол өз ретінде «ишан мен оның жақтастарының, барлық молдалардың мүддесін қорғайтын болады». Тергеу ісі барысында Аппақ ишан мен оның бауырлары мен ұлдарының кінәлары дәлелденбесе де, 1930 жылы 11 шілдеде ОГПУ-дің Сырдария облыстық бөлім бастығы бекіткен қаулыда тұтқындағы ишандардың заң алдында кінәлі екендері толық дәлелденбегендеріне қарамастан, мынадай тұжырым жасаған: «Жоғарыда аталғандар ауыл мен қышлақтағы бай-ишандық элементтің жоғарғы бөлігінің өкілдері екені жеткілікті деңгейде әшкереленді. Өздерінің бұқараға ықпалын пайдалана отырып, олар ауылдағы саяси шаруашылықтық шараларды үзіп тастауға бағытталған антисоветтік насихатты жүйелі түрде жүргізіп отырған. Сейдахметов Аппақ ишан өзінің беделін тұрғындардың санасы төмен бөлігін қорқытып пайда табуға жұмсаған. Бұлар жергілікті кеңестік аппаратқа айтарлықтай ықпал жасап, оны өздерінің мақсаттарына пайдаланған». ОГПУ тергеушілері осыны негізге ала отырып, Аппақ Сейдахметов бастаған ишандарды 1927 жылы қолданысқа енген Қылмыстық кодекстің 58-10 және 59-7 баптары бойынша айыпқа тарту жөнінде шешім қабылдайды. Қаулы жазылған парақтың төменгі жағына үш ишан да «өзімді кінәлі ретінде мойындамаймын» деп көрсетіп, қолдарын қойған. «Айыптау қортындысында» да ишандарға негізінен жоғарыда баяндалған кінәлар тағылған. «Іс бойынша жауапқа тартылған Сейдахметов Аппақ-Мақсұм (яғни Аппақ ишан), Аппақишанов Бахабулла және Сейдахметов Сабыр өздерінің кінәсін мойындаған жоқ» деп көрсетілді. «Айыптау қортындысында» олардың кінәлі екенін куәлардың көрсетулері және басқа істегі құжаттар ақылы жеткілікті дәрежеде анықталды, соған байланысты бұл аталғандардың советтік қоғам тарапынан жеккөрінішті екенін, сондай-ақ бұл жағдайды ауылдық советтің анықтамасы мен батырақтардың көрсетулерінің қоштайтынын, Сейдахметовтер мен Аппақишановтың нағыз антисоветтік элемент екенін ескере отырып... бұл аталған азаматтардың ісі 58/10 және 59/7 баптарға сәйкес «ҚКСР бойынша ОГПУ-дің өкілетті өкілі жанындағы үштіктің соттан тыс қарауына жіберілсін» делінген. Үштіктің 1930 жылғы 18 тамыздағы қаулысында Ресей Федерациясы «Қылмыс Кодексінің 58-7-10-бабына сәйкес Сейдахметов Аппақ-Мақсұм антисоветтік насихат жұмысы және астық даярлау шарасын үзгені үшін округтен тыс аймаққа 3 жылға жер аударылсын» деп үкім шығарды. Осы қаулыда Сейдахметов Сабыр және Аппақишанов Бахабулла «Қылмыс Кодексінің 58-7-10 баптарына сәйкес антисоветтік насихат жұмысы және колхоздарды ұйымдастыру ісіне қарсылығы үшін 3 жыл еңбекпен түзету лагеріне (ИТЛ) жіберілсін» деп көрсетілген. Үштіктің үкімі шыққан соң Аппақ ишанды Шаянға алып келіп, алаңға халықты жинаған. «Міне, сендерді дінмен алдап жүрген адам. Пітір-садақаны желеулетіп еңбектеріңді қанаған. Енді жүзіне түкірулеріңе болады», – дейді шенді бірі екілене сөйлеп. Сонда олар Аппақ ишанның алдынан бастарын төмен салып, үн-түнсіз өтіпті.

Түрме түнегінде жарық дүниеден өткен Аппақ ишанмен бірге халықтың рухани шежіресінің тағы бір маңызды парағы жабылғанын оның замандастарының бірлі-жарымы сезсе де, басым бөлігі, әрине, пайымдай қойған жоқ. Кеңестік билікке керегі дін ықпалынан ада, илеуге көнетін «жаңа кеңестік» адам еді. Солай Қазақстандағы ең ірі, беделді әрі белгілі мешіттердің бірі – Шаян мешіті өз жұмысын тоқтатты. Мешітпен бірге оның жанындағы медресе де жабылды.

Бірақ, кеңес өкіметі кезеңінің бір жақсы тұсы малшылардың балаларын оқытатыны еді. Ол кезде ауылда 7 жылдық мектеп қана болатын. Ары қарай орта білім алу үшін 8-9-10 сыныптарды оқу керек. Сонда аудан орталығына бет бұратынбыз. Төле би ауылында мектеп-интернат және интернат-пансион болды. Интернат-пансион қарауындағы балаларға киімін кигізіп, тамағын беріп, балалардың бүкіл қажеттілігін өз мойнына алатын, яғни тегін оқытатын. Бұл Кеңес өкіметінің бізге жасаған қамқорлығы еді. Әлі күнге дейін интернат-пансионның нанының дәмі аузымда. Ол жақсылықты ешқашан ұмытпаймын. Мен мектеп бітіргенде әкем 58 жасында қайтыс болды. Ағамды 3 жылға әскерге алып кетті де, оқуды жалғастыруға мүмкіндігім болған жоқ. Ауылда 2 жыл еңбек еттім. Алдымен тіркеуші болдым, кейіннен трактор айдадым. Ол кезде трактор айдау – үлкен бір мектеппен тең. Тракторшы болып жүріп өмірден алғашқы сабақтарымды ала бастадым. 2 жылдан соң Фрунзе қаласындағы Қырғыз мемлекеттік университетінің тарих факультетіне оқуға түстім.

Жалпы, ауылда өскен балалар арманшыл келеді ғой. Сол арманшыл баланың бірі мен едім. Университетте жүргенде «ғылым» әлемі ең қасиетті әлем болып көрінетін. Ғылым мені өзіне қатты тартты, ғалым болуды армандадым. Шамам келгенше, тарих ғылымын игеруге тырыстым. Университет марксистік-лениндік философияны кеңінен оқыта отырып, шәкірттерге іргелі білім беруге жол ашты. Өйткені, марксистік-лениндік философияны меңгеру үшін неміс классикалық философиясын оқу қажет. Университеттік оқу бағдарламасы кең, ауқымды келетін. Сонымен қатар, мен классикалық орыс әдебиетін жақсы көрдім. Орыс тіліне аударылған еуропа классиктерінің шығармаларын оқыдым. Осы философия мен әдебиет тарих ғылымы жолына түсуіме септігін тигізді. Қазіргі уақытқа дейін мен әдеби шығармаларды оқығанды жақсы көремін. Әдебиет пен философия тарихты түсінуге көмектеседі. Тек қана архивте отырып, тарихи фактілерді жинап тарихшы болу мүмкін емес. Тарихшы болу үшін көп нәрсе білу керек. Жан-жақты білімдар болу қажет. Соның ішінде, философияның маңызы зор. Толыққанды тарихшы әлемдік тарихи процестерден де хабардар болғаны жөн. Қазақ қоғамының жағдайы мен басқа елдердің тарихын салыстыра отырып, ара-байланысын іздеу керек. Тек қазақ тарихымен ғана шектеліп қалмай, қазақ тарихын кең контексте, кең арнада карауға тиіспіз. Тарихшы ретінде менің алдымда осындай міндеттер тұрды. Қазақ халқының тарихына, жүріп өткен жолына ұқсас елдердің тарихынан көбірек мәлімет алуға тырысамын. Мәселен, қазақ тарихының қырғыз және өзбек халықтарының тарихымен ортақ тақырыптары бар. Мен жақында ғана «қазақ ағартушылығы» мәселесін қарастырып, мақала жаздым. Қазақ ағартушылығын терең де тура түсіну үшін, мәселен қырғыз, өзбек ағартушылығына көңіл аударған жөн. Олар қандай ағартушылық жолдан өтті, олардың ағартушыларының тағдыры қалай қалыптасты, осының барлығына назар аударуға тура келді. Яғни, біз өзімізбен ғана шектеліп қалмай, тарихты кең ауқымда қарастырғанымыз жөн. Әйтпесе, біз жаңа нәтижелерге жете алмаймыз. Содан, ауылда мектепте жұмыс істеп жүргенде, маған ғылым саласында өсу үшін ары қарай оқу керек болды. Осылайша, сол кездегі Жамбыл, қазіргі Тараз қаласына бардым. Ол жерде біраз жұмыс таба алмай жүргенімде, Әлдихан Қалдыбаев деген жазушы ағам қол ұшын берді. Ол кісі мені облыстық мұрағатқа кіші ғылыми қызметкер ретінде жұмысқа орналастырды. Сол жерде жұмыс істеп жүріп, Жамбыл технология институтына мұғалімдік қызметке тұрдым. Кейінен әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетіне аспирантураға оқуға түстім. Аспирантураға түсуіме себепші болған ағам, СССР тарихы кафедрасының меңгерушісі профессор Дауылбаев Нәби Нұғманұлы болды. Әркімнің өмір жолында қол ұшын созатын адамдар болады. Ол кісілерді ұмытуға біздің қақымыз жоқ. Сондай-ақ, Қырғыз университетінде оқып жүрген кезімде Қырғызстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі, ғалым Хасанов Әнуарбек Хасанұлы есімді қазақ кісі маған үлкен қолдау жасады. Жамбылда жұмыс істеп жүрген кезімде Алматыға қызметке шақырған профессор Серік Құрманғалиұлы Жақыпбеков деген ағам болды. Осындай ғажап кісілердің арқасында мен өз арманымның орындалуына бір табан жақындадым. Өмір деген сабақтастықтан тұрады. Біз де осылай кейінгі жастарға көмектесуіміз керек. Үлкен буын өзінен кейінгі буынға қамқорлық жасауға тиісті. Жас таланттарды іздеп тауып, қол ұшын созып, олардың өсуіне жағдай туғызу керек. Әйтпесе, қоғамда даму болмайды. Бізден бұрынғы буындар осы сабақтастық принципіне мықты еді. Біз оны ары қарай жалғастыруымыз қажет. Ғылымға таланттыларды тарту керек.

1980-ші жылдардың екінші жартысынды көңілім қалаған тақырыппен айналысуды армандап жүрдім. Ол кезде Алаш қайраткерлерін ақтау процесі басталып кеткен еді. Содан, Алаш қозғалысын зерттеуге мүмкіндік туды. Содан, жолым болып, партияның Орталық Комитеті жанындағы партия тарихы институтының директоры Б.А.Төлепбаев пен бөлім меңгерушісі А.Ғ.Сармурзин «кел, қалаған тақырыбыңмен айналыс» деп мені жұмысқа шақырды. Алдымда қажетті заттардың барлығы болды. Мәскеуге, Орынборға іссапарға жіберді. Орынбор мұрағатында алғаш рет жандармерия қоры ашылды. Соны алғаш парақтағанның бірі мен болдым. Алаш тарихымен айналыстым. Мен үшін көптеген мәселелерді дұрыстап, қайта қарауға мүмкіндік туды.

Бүгінгі заман – мүмкіндігі мол заман. Кейбір сыншыларымыз өміріміздің жақсы жақтарын көргісі келмейді. Алайда, жағымды өзгерістер де бар ғой. Әсіресе, жастар үшін жаңа мүмкіндіктер ашылуда. А. Байтұрсыновтың «Мәдениетті, білімді ел ғана тәуелсіз бола алады» деген сөзі бар. Сондықтан, біз мәдениетті, білімді ел болуға тиіспіз. Білім арқылы ғана біз тәуелсіздігіміздің туын ұстап қала аламыз. Ұлттық негізіміз мықты болу үшін, кәсіби деңгейі жоғары, мәдениетті әрі білімді жастарды тәрбиелеуіміз керек. Ұлттық бет-бейнесі жоқ халықтың болашағы да жоқ. Біз қазір өзгеріс заманында өмір сүрудеміз. Тарих ғылымы да түбегейлі өзгерістер кезеңінде тұр. Мемлекет құрып жатқан халық болғандықтан, әр адам мемлекетіміздің ірге тасының нығаюына атсалысуға міндетті. Әркім «еліме, халқыма не берем?» деген оймен қызмет істеп, өмір сүруі керек деп ойлаймын.

Тарих айту дәстүрінің екінші түрі (интервью алу арқылы) батыстық тарихнамада өткен ғасырдың екінші жартысында қолданысқа түсе бастады. Біздің бүгінгі әңгімеміз міне осы екінші дәстүр жөнінде. Сонымен бірге тарихты баяндаудың екі деңгейіне көңіл аударған емес. Олар макротарих және микротарих аталады. Соңғы мезгілге дейін ғылымда мемлекет, саяси партиялар, ұлт тарихы сияқты үлкен құрылымдарды зерттеуге басымдылық берілді. Ғылымның ішкі дамуы, жетілуі барысында мұндай кезеңнің де өз орны болғандығын мойындаған жөн шығар. Ал қазіргі уақытта әлемдік тарих ғылымында жаңа бір үрдіс – микродеңгейге ұмтылу үрдісі байқалады. Макротарихтың бір кемшілігі – жеке адам, жұмыр басты пенде назардан тыс қалып қояды. Қоғам, партия, ұлт, мемлекет өмірінде қандай өзгерістер болды деп, тарихшы соған жауап іздейді де, ал жеке адамның өмірінде қандай өзгерістер болды – ол ұмыт қала береді. Жеке адам қоғамдағы үлкен құбылыстарды, өзгерістерді қалай қарсы алды? Тарих арнасында қандай жағдайларды бастан кешірді? Осы сауалдардың жауабын табу үшін қазіргі уақытта микротарихқа ерекше назар аударылуда. Яғни ол қоғамдық өзгерістерге жеке адамның өмірі арқылы үңіледі. Мұны жалпы тарихты танудың, қоғамды танудың бір әдісі, тиімді жолы ретінде қабылдауға болады. Макротарихта қоғамдық байлықты жасаушы халықтың үні тарихтан – ол жұмысшы бола ма, шаруа бола ма, мейлі – көп естіле бермейді. Ол үнсіз, тобыр ретінде қалып қойяды. Біз көп жағдайда қолбасшылардың, ірі тұлғалардың көзқарасы, ұстанымы арқылы тұжырым, талдау жасаймыз. Ал сол тарихи уақиғаға, тарихи процестерге қарапайым адамның, жұмыр басты пенденің көзқарасы қандай? Оған жауап бере алмаймыз. Сондықтан тарих ғылымындағы жаңа үрдіс, жаңа бағыт – микротарих әдісі етек алуда. Қоғамдағы кішқандай адамның көзқарасы тұрғысынан, кішкентай адамның өмірі тұрғысынан бағамдау.

2005 жылы Тарих институтында жұмыс істеп жүрген кезімде экспедиция ұйымдастырып, Оңтүстік Қазақстан облысындағы Қошқар ата деген ауылға бардық. Тарих институтының ғалымдары, Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің ғалымдары бірігіп Бәйдібек ауданындағы Қошқар атада ауылында үлкен ғылыми-практикалық конференция өткіздік. Румынияның Елшісі Василе Соаре мырзаны өзімізбен ала барғанбыз. Баяндама жасаған Елші Еуропада ауызша тарихтың қанат жайғанына біраз уақыт болғанын айтты. Еуропалық елдердің мұрағаттарында ауызша тарих қоры ашылғанына біраз болыпты. Менен: «Сіздерде сондай қор бар ма?», – деп сұрады. Жоқ екенін айттым. «Сіздер сәл кешеуілдеп қалыпсыздар ғой», – дегені бар. Содан бері осы тақырып үнемі есімде жүретін. Өткен жылы Абай атындағы ҚазҰПУ-дің ректоры Серік Пірәлиевке өтініш айттым. Ректор ұсынысымды қабыл алып, «Ауызша тарих» деген орталық ашып берді. «Ауызша тарих» атауы қайдан шыққан. Кезінде Африканың тарихын жазуға байланысты ғалымдар елдің жадында сақталған фактілерді молынан пайдаланған. «Ауызша тарих» атауы осыдан шыққан. Ал бізге, «Айтылған тарих» деген атау келіңкірейтін сияқты. Жадта сақталып, ауызша айтылған тарих.

Ауылдан келген халық қала өміріне қалай бейімделіп жатыр? Қандай жағдайды басынан кешірді? Ол да тарих. Біз осы сұрақтарға жауап іздедік. Аудан әкімі бізді қолдады. Сөйтіп, Шаңырақта бірнеше кездесу өткіздік. Ауылды жерден келіп, қалалы жерге орналасу, кірігу оңай емес. Алғашқы кезде Шаңырақтың жерлерінің басым бөлігі заңдастырылмаған екен. Адамдардың материалдық жағдайлары да әртүрлі ғой. Халықтың мекен еткен тұрағын қалаға қосуда өкімет қандай игілікті іс атқарды, мемлекет тарапынан берілген көмек қандай? Шаңырақтықтар (мұны тәуелсіздіктен кейінгі жылдары қалалық болған қазақтар деп те түсініңіз) ішкі өмірін қалай ұйымдастырды? Осының бәрі де қызықты, маңызы бар мәселе. Біз осы бағытта сұрау, зерттеу жұмыстарын жүргіздік. Саясатпен жұмысымыз жоқ, Шаңырақтағы жағдайды тарихи құбылыс ретінде зерттейміз. Қазақстанның түрлі облыс, түрлі аудандарынан келген адамдар қазір ел болып бірігіп, ел болып өзінің тіршілігін жасап жатыр. Өзінің жаңа қалалық өмірін бастап кетті. Дәстүрді, т.б. насихаттайтын түрлі ұйымдар құрылған, олардың барлығы ерікті түрде өз жұмыстарын атқарып жатыр. Яғни, қазақ өз еркімен қала өміріне дендеп еніп кетті. Бір-екі фактілер келтіре кетейін. Осы жылдары «Шаңырақ» сияқты 18 ықшамаудандарда 4 523 отбасы бастапқы кезде заңсыз жер телімдерін алған. Алатау ауданы әкімдінің көмегімен міне осы жер телімдері түгелдей дерлік заңдастырылған. Жаңа құрылған осы ауылдардың қажетіне мемлекет тарапынан соңғы төрт-бес жылда ғана 76 миллиард теңге жұмсалған. Олардың ішінде соңғы жылда ғана берілген бес мектеп, төрт бала бақша бар.

Тағы бір тәжірибе, қазақтың шалғайдағы, түкпірдегі бір ауылын алайықшы. Бәріміз де ауылдың баласымыз. Сол ауылдың шынайы тарихы микротарих тұрғысынан жазылса. Ол ауыл қашан пайда болды? Қанша буын сол ауылда өсіп-өнді? Ауылдың шаруашылығы, оның экономикалық, тарихи ортасы қандай өзгерістерге ұшырады? Бізде осындай зерттеулер жоқ. Егер осындай зерттеулер болса, біз өз тарихымызды, өткен өмірімізді тереңірек білген болар едік.

Біз кезекті сұхбатқа Мәмбет Қойгелдіні шақырдық. Басқаның бәрін жиып қойғанның өзінде, алда Алаш қозғалысының 100 жылдығы келе жатыр. Өткенімізге есеп беріп, кем-кетігімізді түзейтін кез. ХХ ғасырдың өн бойындағы бірнеше ірі тарихи оқиғаның шындығы да күні бүгінге дейін бүркемеленіп келеді. Оның да жай-жапсарын сұрадық. Көп мәселенің түйіні өз-өзінен шешілгендей әсер алдық. Сіз де өз төрелігіңізді айтыңыз, қадірлі оқырман!

XVІ ғасырдың соңы – XVІІ ғасырдың басында Қадырғали бей Қосымұлы өзінің еңбегінде қазақ атауын пайдаланбайды. Ол кісі Алаш атауын пайдаланады. Яғни, қазақтың өзінің ішінде қабылданған атауды пайдаланады. Ал Мұхаммед Хайдар Дулати, керісінше, қазақ ұғымына тоқтайды, соны қолданады. Қазақ хандығы, қазақ қоғамы деп жазады. Тарихта осындай да қызықты жайттар бар. 1917 жылы Әлихан Бөкейханов «Алаш» партиясын құрар алдында «Қазақ» газетіне мақала жазады. «Алаш сөзі қандай ұғым-түсінікті береді, осыған жауап бере алатын азамат бар ма екен?» деп сауал тастайды. Көп ұзамай, Халел Досмұхамедұлы ол сауалға жауап берген. Халекең Алаш атауын бізге қатысты көрші халықтар, соның ішінде қалмақтар пайдаланған дегенге келтіреді. Жоңғар қалмақтарының тілінде Алаш ұғымы «қанішер, қатыгез» деген мағынаны береді деп көрсеткен. Егер қазақ жұрты ол тарихи кезеңде қалмақтар үшін негізгі қарсылас болғандығын ескерсек, онда Алаш жұртын неге «қатігез, қанішер» деп атағанын түсінуге болады. 1917 жылдың шілдесінде Орынборда өткен І жалпықазақ съезінде Әлихан Бөкейханов баяндама жасап, «Алаш» партиясын құру туралы ұсынысын айтқан. Жалпыұлттық саяси партия уақыттың сұранысы дей келіп, партияның қажеттігіне негіздеме берген. Қазақты ортақ идеяның төңірегіне жинап, ортақ мақсатқа жұмылдыру үшін саяси партия керек деп түйіндеген. Қазіргі қалыптасқан жағдайда партиясыз тығырықтан шыға алмаймыз дегенге келтірген. Бірақ, ол съезде партияның аты қойылмаған. Күзге қарай бүкілресейлік құрылтай жиналысына сайлау науқаны жақындап қалған уақытта тез арада партияны құрып, депутаттықтан үміткерлерді ұсыну қажет болды. Соған байланысты күзге қарай партияны тез арада ұйымдық тұрғыдан құру жұмысы басталып кетеді де, Бөкейханов партияның атын «Алаш» деп атауды ұсынады. Бір ғажабы, ешкім қарсы болмайды. Сол заманның зиялылары «Алаш» атауын бірауыздан қабылдап, «орынды, сәтті атау» деп бағалайды. Біздің қоғамда бір қызық жағдай бар. Советтік билік тұсында біз орысша ойлайтын болдық. Өзіміздің тарихымызға да орыстың көзқарасымен қарайтын болдық. Өз өміріміздегі ірі тарихи құбылыстарға орыстың ұстанымы тұрғысынан баға беретін әдет пайда болды. Бұл – тоталитарлық жүйенің, коммунистік идеологияның соншалық терең із қалдырғанының көрінісі. Халықты рухани жойылуға жақын қалдырған сол процестен әлі шыға алмай отырмыз. Ол «Алаш» партиясына деген көзқарастың әлі де болса терең орныға қоймағандығынан да көрініп қалады. Мұны, әсіресе, басқарушы элитаға қаратып айтқан болар едім. Басқарушы элита Алаш идеясын толық қабылдады деп айта алмаймын. «Алаш» идеясын қабылдау үшін оны алдымен түсіну керек. Бойға сіңіру керек. Ұлтыңның болмысы ретінде ұғынып, сол ұлтыңа қажет идея ретінде қабылдауың керек. Қабылдау деген – соның кейбір озық ұстанымдарын басшылыққа алу деген сөз. Мен осы ұстанымды басқарушы элитаның әрекетінен байқамаймын. Байқалмайды. Бұл – біздің осы уақытқа дейін орыстық ойлаудан арыла алмай келе жатқанымызды көрсетеді. Әрине, тәуелсіздік алғаннан бері мемлекет құру, оны баянды ету тұрғысында жасалған жұмыстарды мойындаймын. Бірақ, олардың негізінде ұлттық мүддеге, оның өркен жаюына, тарихи шындыққа айналуына қажет жұмыстар атқарылды деп айту қиын. Алайда, ол атқарылуы тиіс. Онсыз тәуелсіз ел ретінде болашағымыз болмайды. Ұлттық бірегейлік деген ұғым бар. Міне, осы ұлттық бірегейлік болмаса, мұратқа жету қиын. Осы арада бір мысал келтірелік. Атақты Кир патша – Иран патшасы бүкіл Азияны бағындырған. Сол Кир бәрін жеңіп, еліне оралған уақытта ақсақалдар қарсы алыпты. Арқа-жарқа әңгімеден кейін ақсақалдардан бұйымтай сұрайды. Сонда үлкендер жағы өтініш айтады. «Үлкен жеңістерге жеттің, парсылардың атағын шығардың. Мәртебесін ұлықтадың. Біз оған ризамыз. Бірақ, біздің өтінішіміз бар. Біздің жеріміздің біраз бөлігі құм, тас. Егіншілікке, шаруашылыққа онша қолайлы емес. Бізге өмір сүру жеңілге соғып тұрған жоқ. Нанымызды тауып жеу үшін көп еңбектенуіміз керек. Осыншама жерді, елді алдың. Енді бізді, парсыларды бір дұрыстау өлкеге көшіріп апарсайшы. Біз де берекелі өмір сүрейік», – дейді. Сонда Кир ойланып отырып қалған екен. Біраздан кейін ғана жауап беріпті: «Мүмкін сендердің өтініштерің дұрыс та шығар. Бірақ, оны орындау мүмкін емес. Өйткені, туған жерді адамға Алла береді. Осы жерде туып, өніп-өскен халық туған жеріне тартып өседі. Мінезі, табиғаты, болмысы туған жеріне ұқсап кетеді, туған жері мен халық бірігіп кетеді. Бір жерде тамыр жайған ағаштың екінші жерде тамыр жаюы қиындау ғой. Халық та сол сияқты. Сендер, парсылар, осы жерде өндіңдер, өстіңдер. Басқа жерде өмір сүре алмайсыңдар. Басқа керемет жерге көшіріп апарсам, сендер ел ретінде, халық ретінде, мәдениет ретінде жойылып кетулерің мүмкін. Сондықтан, тілектеріңді орындай алмаймын», – деп жауап береді. Мұның астарында терең ой жатыр. Біздің қазақ қоғамы да сол сияқты. Ұлттық бірегейлігімізді әйтеуір осы күнге дейін сақтап, жеткіздік. Патшалық билік те, советтік билік те біздің бірегейлігімізге үлкен шабуылдар жасады. Бірегейлікті ыдыратуға, жоюға көп әрекет етті. Одан айырылған халық ұлт болудан қалады. Басқа ұлттың құрамына араласып, сіңіп кетеді. «Берегейлігі, ұлттық намысы жоқ халық көң сияқты» деген бір философтың сөзі бар. Дұрыс айтады. Яғни, ондай халық топырақты тыңайтқан секілді басқа ұлттардың өсіп-дамуына қызмет жасауы мүмкін, ал өзіне қызмет жасай алмайды дегенге келтіреді. Бұл сөз қазір де өзекті.

Бөкейхановтың, Байтұрсыновтың, Дулатовтың, Шоқайдың көптомдығыХалел Досмұхамедовтің еңбектері жарық көрді. Құдайға шүкір, олардың мұрасымен халық таныс. Әсіресе, «Мәдени мұра» аясында біраз шаруа атқарылды. Бұның барлығы басқарушы элитаның осы процесті қолдайтынын көрсетеді. Бірақ, атқаратын жұмыс әлі көп. Алаш идеясы әлі де болса кең таралып отырған жоқ. Алаштық азаматтардың ұлтқа, мемлекеттілікке, экономикаға, рухани әлемге қатысты кейбір ұстанымдарын тереңдеп оқыту жағы әлі де болса кемшін. Оқу процесіне енгізу, тәрбие жұмысында пайдалану жағынан олқы түсіп жатырмыз. Мұны ғалымдардың да кінәсі деп түсінген жөн. Асылы, Алаш идеясын насихаттап, халыққа жеткізуде билік пен ғылымның арасында өзара үйлесімділік болуы керек. Ғалымдар, зиялы қауым түрлі ғылыми жобалар жасап, соларды билікке ұсынып, өткізіп, орындауда әлі де болса табандылық көрсете алмай отыр ғой деп ойлаймын.

Өткен жылы «Халық тарих толқынында» деген бағдарлама қолға алынды. Марат Тәжин басқарды. Сол уақытта Мемлекеттік хатшы қызметін атқарған Тәжин ұлттық бірегейлік мемлекеттік тарихтың өзегі болуы керек дегенді айтты. Бұл – өте дұрыс пікір. Ұлттық бірегейлікке қатысты іргелі зерттеу керектігін баса ескертті. Ал Алаш қозғалысына жасалған қиянат – ұлттық бірегейлікке жасалған үлкен шабуыл. Мақсатты, бағдарламалық тұрғыдан жасалған шабуыл. Алаш қозғалысы – ұлт тарихында ерекше орны бар қозғалыс. Мұндай қозғалыс біздің тарихымызда одан бұрын да, одан кейін де болған жоқ. Ол кәдімгі өркениетті, Еуропалық деңгейдегі, бағдарламалық негізі бар, интеллектуалдар басқарған саяси қозғалыс болатын. Оның мақсаты – ұлтты, қазақ этносын сақтау болды. Оның жерін сақтауды, мемлекеттілігін қалпына келтіруді көздеді. Одан үлкен қандай мақсат болуы мүмкін?! Ал осы Алаш қозғалысына қатысты халыққа іргелі, негізді түсінік береміз десек, онда Алаш ісі бойынша жүрген сот процестерін бөліп-жармай, біртұтас күйінде жария етуіміз керек. Ғылыми негізбен беруіміз керек. Ондай жұмысты атқаруға қазақ тарихшыларының күш-қуаты да, кәсіби даярлығы да жетеді. Мен өзімді мемлекетшіл адамдардың қатарына жатқызамын. Осы мемлекеттің нығаюына тілектес, сол үшін жұмыс істеуге даяр адаммын. Ол – менің балаларымның болашағы ғой, бәріміздің болашағымыз. Ал Алаш зиялылары осы мемлекет үшін, осындай болашақ үшін күрескен жоқ па?! Олардың жұмысын неге жасыруымыз керек? Ресейде тарихшылар мен зерттеушілер арасында соңғы жылдары үлкен қозғалыс басталды. Олар «Ресейдің кейбір билеуші топтары Ресейдің бұрынғы қылмысын жасырғысы келеді» деді. Совет өкіметінің, патша өкіметінің халыққа, халықтың мүддесіне қарсы жасалған қылмысын жасырғысы келетінін айтты. Мұрағаттағы құжаттарды бермеуге ықыласты екенін сынға алды. Ресейдің қазіргі билеуші тобындағы кейбіреулердің осы ұстанымды бұрынғы одақтың құрамында болған елдерге қолданып отырғанын ашып айтты. Санкт-Петерборда өткен үлкен бір жиында билеуші топ өкілдері тарихшылар мен зерттеушілер Ресей өкіметіне қатысты деректерді жарияламас бұрын ақылдасып алуы керек деген де ой айтты. Егер біз Алаш қозғалысын зерттемесек, тарихи шындықты ашпасақ, оған қатысты өзіміздің көзқарасымызды білдірмесек, онда ресейлік ғалымдардың жасаған тұжырымын қабылдауымызға тура келеді. Орыстық көзқарас деп осыны айтамын. Соңғы кезде одақтық республикалардың тарихын сол елдің адамдары жаза бастады. Қазақтың тарихын қазақтар, қырғыздың тарихын қырғыздар жаза бастады. Ал бұл жағдай Ресейдің ұлыдержавалық ұстанымдағы ғалымдарына ұнамайды. Олар қазір біздің Отанымызда жүріп жатқан тарихты қорыту процесіне ықпал жасағысы келеді. Олар ескі әдетпен соны басқарғысы келеді. Тіпті, орталықазиялық елдердің президенттерін сынауды әдетке айналдырып алған данышпансымақ тарихшылар бар. Бірде мен оған қатысты ұстанымымды ашық білдірдім де. Оқулықтарға талдау жасаған Шустов деген және бір тарихшысы менің атыма біраз сын айтты. 11-сынып оқулығына автор едім, сондағы менің көзқарасым қолайына жақпай қалыпты. Оларға салсақ, біз тарихымызды солардың рұқсатымен жазуымыз керек екен. «Отаршылдық деген болған жоқ, сондықтан ХХ ғасырда қазақтарда ұлт-азаттық қозғалыс болған жоқ. Ал Қойгелдиев ондай қозғалыс болған дейді», – деді. Егер ондай болмаса, 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысты қайда қоямыз? Қазақ жерінде болған 370-тен астам ұлт-азаттық бас көтеруді қайда қоямыз? Міне, орыс ғалымдары арасында осындай да көзқарас-ұстаным бар. Бірақ, Ресейде ұлыдержавалық ұстанымдағы тарихшылардан бөлек, демократиялық бағыттағы тарихшылар да бар. Дегенмен, Қазақстан, Армения, Украина сияқты елдердегі тарихи шындықтың ашылуына, мұрағат құжаттарының жариялануына кедергі келтіргісі келетін топтар жеткілікті. Олар кейбір құпиялардың, соның ішінде Қауіпсіздік Комитетінің мұрағатындағы құжаттардың ашылып қалуынан қорқады. Егер Мәскеудің ұстанымына бас шұлғып отыра беретін болсақ, жағдайымыз қиындайды. Біз, Талас Омарбеков екеуміз осы мәселеге үн қатып, республикалық «Айқын» газетінде арнайы хат жарияладық. Үкіметті мұндай келісімге қол қоюдан бас тартуға шақырдық. Бірақ, өкінішке қарай, онымызға ешқандай да реакция болған жоқ. Бізде ылғи солай. Соңғы 4-5 жылда Парламентке де бірнеше рет хат жолдадым. Реакция жоқ. Бір рет қана жауап алдым, оның өзі мардымсыз. Сосын «Ақ жол» партиясына хат жаздым. Бұл партия ғалымның ұстанымы деп айтпастан, депутаттық сауал жолдады. Одан да ештеңе өзгермеді. 2017 жылы Алаш партиясының құрылғанына 100 жыл болады. Төбесі көрініп тұр. Соған дейін біраз шаруа қолға алынса, оң болар еді.

Бұл хатты өзіңізге жолдаудың мынадай себептері бар. Осыдан 22-23 жыл бұрын, яғни ол кезде Сіз партияның Орталық Комитетінде, ал біз (әріптесім Талас Омарбековпен бірге) ОК-тің жанындағы партия тарихы институтында қызметте жүріп өткен ғасырдың 20-30-шы жылдарындағы саяси репрессия құрбандарын ақтау ісіне қатысты кездесіп, сіз берген тапсырмаларды орындап жүрдік. Бүгінгі күннен көз салғанда ол дағы бір ғажап мезгіл екен. Өйткені, өткен ғасырдың алғашқы жартысындағы тарихымызда пайда болған тоң, сол жылдары еру кезеңіне өтіп, көңілде көктемнің күрек желі соққандай әсер қалыптасқан еді. 1991 жылғы түбегейлі өзгерістерден соң шынымен де солай болып шықты да. Қоғамның тарихи танымындағы өзгерістер таудан төмен құлай аққан селді еске салатын. Сол өзгерістердің нәтижесін бүгін анық байқауға, байқай отырып шүкіршілік айтуға тиіспіз, сондай-ақ оған негіз де жеткілікті. Ал менің хатым өзіңізге таныс мынадай мәселе жөнінде. Өткен XX ғасыр ұлт тарихының ең бір күрделі кезеңі. Бұл мезгілде ел өмірінде түбегейлі өзгерістер, ілгері өсу орын алды. Халқымыз сапалы өзгерістерді басынан кешірді. Дені сау, жаппай сауатты халыққа айналды. Қоғамды, мемлекетті басқару ісіне тартылды. Ғылым мен техникалық прогреске араласа бастады. Бұл тарихи шындықты ешкім де жоққа шығара қоймас. Сонымен бір мезгілде оның ішкі өмірінде түсініксіз дағдарыстық жағдайлар байқалды. Салт-дәстүр, ұлттық құндылықтар өз құнын жоғалта бастады. «Қағынан жеріген құлан» кейпін киіп ана тілін, ата тарихын мансұқ ету жолына түсті. Қазіргі уақытта осы үрдістерге шектеу қою әрекеті жүріп жатыр. Осы ретте мынадай жағдайға көңіл аударайықшы. Дерттен айықтырудың бірден-бір жолы оған дұрыс диагноз қою болса керек. Яғни, біздің еліміз жоғарыда айтылған қауіпті жолға қашан, неге байланысты түсті? Тарихтың тамырына құлақ салар болсақ ол дерт біздің қоғамның өміріне өткен ғасырдың 20-30 –шы жылдары ене бастады. Ал оған жол ашқан саяси репрессия саясаты болатын. Ұлттың рухани көшбастаушысы, «қараулы» – ұлт зиялылары жаппай репрессия саясатының құрбаны болды. Ал халық серкесі жоқ тобыр сияқты жат пиғылдағы күштердің жетегінде кетті. Оның рухани болмысы, мәдениеті илеуге түсті. Біздің бүгінгі портретіміздің авторы советтік шындық, коммунистік партия. Кеңестік кезеңдегі өміріміздің бағыт-бағдарын анықтаушы, серкеміз, ал бүгінгі күні бізді өзді-өзімізбен арпалыстырып, жаға жыртыстырып қойған солар болатын. Енді қайттік? Мұндай күрделі сауалдың жауабын айту маған жеңілге түспесін білемін. Мәселенің тек өзіме қатысты қырына байланысты пікірімді айтумен шектелейін. Ал оның қысқаша мазмұны мынаған саяды. Жиырмасыншы ғасырдағы кеңестік билік жүргізген репрессия саясатының жай-жапсары қалтқысыз, түгелдей ашылуға тиісті. Осы уақытқа дейін жарық көрген көптомдық академиялық тарихымызда саяси репрессия тақырыбы ашылмаған күйінде қалып келеді. Ал кеңестік қоғамның тарихы сәл «сыни» тұрғыдан жазылғаны болмаса, түбегейлі қайта талдаудан өте қойған жоқ. Ал бұл кезеңге деген қатынасымызды түбегейлі қайта қарамасақ, жиырмасыншы ғасырдағы ел тарихы бұлыңғыр, түсініксіз күйінде кейінгі ұрпаққа жетпек. Ал бұлыңғыр, күмәнді тарихтың кімге керегі бар? Біз, яғни бүгінгі аға буын кейінгі ұрпағымызға неге берер сабағы екіұшты, күмәнді тарихты қалдыруға тиіспіз? Олай ету тарих алдындағы жауапсыздық болар еді. Тарихшы маман ретінде мәселені бұлай қоюға толық хақым бар деп білемін. Өйткені мен Республика Парламентінің жанынан құрылған екі бірдей комиссияның (1990 және 1997) мүшесі ретінде ұзақ мезгіл ОГПУ-НКВД-МГБ мұрағаттық материалдарымен жұмыс жасадым, өткен ғасырдағы қазақ басқарушы тобы мен шығармашылықтағы зиялыларының тергеу істерімен таныстым. Соның нәтижесінде «Алаш қозғалысы» (1995,1 кітап), «Ұлттық саяси элита» (2004), «Сталинизм и репрессии в Казахстане 1920-1940 годов» (2009) сияқты зерттеу еңбектерін жаздым. Осы баяндаған ойларды тұжырымдай отырып мынадай ұсыныстар айтпақпын. Біріншіден, елімізде қабылданған «Ұлттық мұрағат қоры және мұрағаттар туралы» (1998, 22 желтоқсан) және «Мемлекеттік құпиялар туралы» (1999, 15 қаңтар) ҚР Заңдық актілері бойынша «саяси, әлеуметтік және басқа себептермен жаппай қуғын-сүргін құрбандарына» қатысты материалдар зерттеушілерге берілуі тиіс. «Мемлекеттік құпиялар туралы» заңның 17 бабының 7 тармағы бойынша жаппай қуғын-сүргін құрбандарына қатысты материалдар құпияға жатпайды. Соған қарамастан, менің ҚР ҰҚК-нің басшылығына жолдаған өтініш-хаттарым тиесілі нәтиже бермей отыр. ҰҚК-нің қызметкерлері (әсіресе Бахмутов мырза) түрлі желеулермен саяси репрессия материалдарын зерттеушілердің қолына тигізетін түрі жоқ. Мәселен мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында Алаш қозғалысына қатысты сот процестерінің құжаттық материалдарын үш томдық түрінде жариялау жоспарланған. Бірақ ол құжаттардың ең қажет дегендерінің көшірмесі оларды баспаға даярлайтын мамандар ретінде біздің қолымызға берілмеді. Ол құжаттармен мен жақсы таныспын. Кітапқа енетін материалдарды сұрыптап алу соншалықты қиындық туғызады деп ойлау қателік болар еді. Бұл жағдайды мұрағат қызметкерлері де жақсы түсінеді. Олардың бізге айтатын бір-ақ уәжі бар. Яғни ол материалдары жариялау нәтижесінде репрессия құрбандары мен кезінде «көрсетушілер» міндетін атқарған кісілердің бүгінгі көзі тірі ұрпақтары өзара жауласып кетуі мүмкін деген. Бұл жай сөз. Біріншіден «көрсетушілердің» куәлігі бөлек папкада сақталады. Екіншіден, тергеу материалдарында кездесетін «кейбір» фамилиялар мен фактілерді оп-оңай ажыратып, алып тастауға болады. Басқаша айтқанда, бұл уәж соншалықты дәлелді әрі нанымды уәж емес. ҰҚК-нің мұрағат қызметкерлері мынадай бір қарапайым шындықты есепке алғылары келмейді. Кезінде алаш қайраткерлеріне байланысты кеңестік билік әділетсіздік жасады. Оларды репрессияға алып, жоқ етті. Енді міне бүгін, мұрағат қорларында қаттаулы жатқан олардың идеяларын, пікірлерін халыққа жеткізуге түрлі кедергілер жасау қаншалықты орынды болмақ? Осы ретте Абайдың «бір жанға екі өлмек әділет пе?» деген сөзі еске оралады. Ұлт-азаттық қозғалыс басшыларының тергеу барысында айтқан ой-пікірлерін кейінгі ұрпақтың білуге толық хақысы бар. Өткен ғасырдың 20-50-ші жылдарындағы репрессия саясатын іргелі зерттеуге алуға байланысты арнайы мемлекеттік тапсырыс жасалатын уақыт жетті. Бұл өзекті ғылыми мәселені мемлекеттік тапсырыс арқылы жан-жақты іргелі зерттеуге алу жас ұрпақты тарихи шындық арқылы тәрбиелеу ісіне қызмет жасамақ. Бұған қосымша мынадай фактілерді қоса тіркеуді жөн көріп отырмын. Қоғамдық әділеттілік ұғымы барлық халықтарға ортақ құндылық. Бұл пікірге байланысты мынадай фактілер келтіруге мәжбүрмін. Бұрынғы Кеңестер Одағы құрамындағы Ресей Федерациясында саяси репрессия тақырыбында кең ауқымды зерттеу жұмыстары жүргізіліп, халыққа тарихи шындықты жеткізу мақсатында түрлі ағартушылық мазмұндағы еңбектер жарық көруде. Ондай кең ауқымдағы жұмыстың біздің елде ұшқыны да жоқ. Мәселен, Ресейде «Академическое дело, сфабрикованного ОГПУ. С-Петербург, Т.1,2.» атты кітап 1993 жылы-ақ жарық көрген. Оны даярлаған сол елдің тарихшы мамандары. Бұл аз десеңіз тура осы тақырыпқа тарихшы Виктор Брачевтың «Травля русских историков» (М., Алгоритм, – 2006. – С. 320.) атты монографиялық еңбегі жарияланды. Зерттеу жұмысында тағы да сол ОГПУ-НКВД мұрағаттарының материалдарына негізделген. 2000-2005 жылдары Москвада Ресей, Франция, Швеция ғалымдарының, Ресей Федерациясы Федералдық Қауіпсіздік Қызметінің Орталық мұрағатының қатынасуымен «Советская деревня глазами ВЧК-ОГПУ-НКВД. 1918-1939. Документы и материалы в 4-томах. Под редакцией А. Берловича (Франция), В. Данилова (Россия)» атты құжаттар мен материалдар жинағы жарық көрді. Мұндай еңбектер тізімін ондап-жүздеп келтіруге болады. Сонда қалай, Ресей халқына айтылған тарихи шындықтың Қазақстан халқы түсіне алмайтындай соншалықты күрделі болғандығы ма? Біздің де сұрау салып отырған құжаттарымыз өткен ғасырда-ақ ақталған Алаш қозғалысы қайраткерлері мен 1940-50-ші жылдары қуғын-сүргінге ұшыраған қазақ ғалымдарының ісіне қатысты материалдар. Біз тәжірибелі зерттеуші ретінде қандай мазмұндағы ақпаратты жария етуге болмайтындығын жақсы білеміз. Бұл ретте бізге сенімсіздікпен қарауға ешқандай да негіз жоқ. Тіптен қажет болса бұл құжаттық материалдарды Ұлттық Қауіпсіздік Комитетінің мұрағаты қызметкерлерінің қатысуымен даярлап, жарыққа шығаруға қарсы емеспіз. Осы жағдайды баяндай отырып сізден мынадай екі мәселенің жағымды шешімін табуына ықпал жасауыңызды өтінемін: 1) бекітілген заңдық актілерге сәйкес Алаш (ұлт-азаттық) қозғалысына қатысты 1930-1950 жж. аралығында болып өткен сот процестерінің тергеу материалдарын көптомдық кітап түрінде шығару үшін ҚР ҰҚК мұрағаттарындағы құжаттық материалдарды алуға осы тақырыпты көптен бері зерттеп келе жатқан ғалымдар проф. М.Қ. Қойгелдиев пен т.ғ.к., Ш.Б. Тілеубаевқа рұқсат әперуге атсалысуыңызды; 2) Қазақстандағы саяси репрессиялар тарихын іргелі зерттеуге алу үшін ҚР Білім және ғылым министрлігі тарапынан «Қазақстан тарихшылары қауымдастығына» арнайы мақсатты гранттық қаржы бөлдіру жөнінде депутаттық сұрау салуыңызды. Жалпы сталиндік кезеңге қатысты ҚР ҰҚК-дегі мұрағаттық құжаттарды мемлекеттік мұрағаттарға беріп, оларды зерттеушілердің қолына жеткізетіндей жағдай туғызу ғылым үшін өзекті мәселе. Егер Парламент бұл мәселеге қатысты тыңдау өткізу жөнінде шешім қабылдаса Қауымдастық атынан баяндама жасауға әзір екендігімді білдіремін

Парасатты да байсалды саясаткер ретінде өзіңіздің тікелей араласуыңызбен еліміздің руханият ісіне қатысы бар бұл өзекті мәселе өзінің дұрыс шешімін табады деген сенімдемін.

Как историк исследователь я достаточно длительный период занимаюсь изучением истории казахско-кыргызских взаимоотношении. В 2009 году были опубликованы книги «Жетысу-Иссыккульская трагедия. 1916-1920гг.» (Изд. АО «Астана-полиграфия», «Ел шежіре», 22,0 печ. листов) и «Байзак Мамбетулы и его современники» (Изд. «Ел шежіре», 5,0 печ. л.), подготовленные мною совместно с моими коллегами-историками. Презентация этих книг прошли в КНУ им. Баласагына в том же году. (См. газ. «Кыргыз туусу» 2009, 5,9,13 июнь, № 41,42,43). Еще в 1990 году в газете «Кыргызстан маданияты» (1990, 22 март, №12) мною была опубликована статья «Замана санжырасы». В ней речь шла о взаимодействии казахских и кыргызских интеллектуалов по организации помощи голодающему населению прииссыккуля в трудном 1917 году. В этом добровольном и поистине героическом деле с кыргызской стороны самое активное участие принимали Ишеналы Арабаев, Касымбай Тельтаев и Максут Солтоев – кыргызские интеллигенты, позже репрессированные органами ОГПУ- НКВД за сотрудничество с казахскими алашордынцами. В настоящее время я и мои коллеги готовим новую книгу об исторических событиях 1916-1917 гг., где получит отражение и деятельность вышеназванных кыргызских деятелей. В этой связи приходится констатировать, что освещение их деятельности было бы односторонним и неполным без вовлечения материалов следственных дел, содержащихся в архиве Государственного Комитета Национальной Безопасности Кыргызской Республики. В этой связи я обращаюсь к Вам с просьбой разрешить нам (мне и кандидату исторических наук Тлеубаеву Шамек Баяновичу, доценту кафедры «Истории и культуры Казахстана» Института магистратуры и PhD докторантуры Казахского национального педагогического университета им. Абая) ознакомиться с материалами следственных дел Ишеналы Арабаева (репрессирован в 1933 г.), Жусупа Абдрахманова (репрессирован в 1937 г.), Касыма Тыныстанова (репрессирован в 1937 г.), Аджимана Шабданова (репрессирован в 1932 г.), Касымбая Тельтаева (репрессирован в 1933 г.) и Максута Солтоева. Все эти выдающиеся деятели кыргызской культуры в свое время были обвинены по известной 58 статье УК РСФСР (1926 г.) в контрреволюционной деятельности, национализме, в сотрудничестве руководящими националистически настроенными (впоследствии посмертно реабилитрованными) руководящими работниками республик Средней Азии и Казахстана. Доводим до Вашего сведения, что наше первое обращение было адресовано председателю ГКНБ КР генерал-лейтенанту К.А. Душебаеву, ответом чему был отказ. Вполне обоснованно возникает вопрос: в условиях советского тоталитарного режима по известным идеологическим соображениям на эту тему было наложено табу, тогда, что же мешает нам разрабатывать этот вопрос обьективно, без предвзятости в условиях свободного развития наших государств? Почему эту работу мы должны возлагать на плечи будущих поколении? О себе: доктор исторических наук, профессор, с 1999 года работаю документальными материалами архивных фондов КНБ РК. Выявленные документы использованы в моих монографических исследованиях «Движение Алаш» (1995, 2008, 1 книга), «Сталинизм и репрессии в Казахстане 1920-1940-х годов» (2009), «Национальная политическая элита» (2004) и др. Надеюсь на плодотворное творческое сотрудничество в деле создания объективной научной истории наших народов (XX веке). Заранее благодарю Вас за оказание столь нужного содействия в изучении исторических фактов нашей обшей истории.

Біздің еліміз, Қазақстан Республикасы, тәуелсіз мемлекет, «өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады» (ҚР Конституциясы, 1 бап). Сондықтан да ол кезінде өз халқына қарсы жаппай репрессиялау саясатын жүргізген Кеңестік биліктің мұрагері бола алмайды. Соған қарамастан, өкінішке орай, Кеңестік тоталитарлық жүйенің елімізде жүргізген қылмысты саясаты ғылыми негізде әрі тиесілі дәрежеде зерттеуге алынып, көпшілік қауымның назарына ұсынылмай келеді. Оның басты себептерінің бірі бұл мәселені зерттеуге мүмкіндік беретін мұрағат қорларының, әсіресе, КСРО Мемлекеттік Қауіпсіздік Комитеті мұрағат қорларында сақтаулы құжаттық материалдардың, зерттеушілер үшін әлі де болса жабық күйінде қалуы. Иә, рас, бұл ретте ҚР ҰҚҚ-інің Мұрағат басқармасы көпшіліктің тілегін қанағаттандыру мақсатында шектеулі дәрежеде болса да, зерттеушілерге өз есігін ашқанын жоққа шығару әділетсіздік болар еді. Дегенмен мұндай мүмкіндіктің соңғы жылдары мүлдем тарыла түскеніне назар аудармасқа лажымыз жоқ. Ендігі уақытта «құпия қорларға» байланысты жағдайдың күрделене түсетін түрі бар. Мәселен, мынада. Өткен 2011 жылдың қазан айында Санкт-Петербург қаласында болып өткен ТМД елдері саммитінен соң КСРО кезеңінде құпия деп танылған құжаттық материалдардың құпиялық дәрежесін келісімшартқа Ресейден басқа Беларусь, Армения, Тәжікстан және Өзбекстан мемлекеттерінің қосылғандығы мәлім болып отыр. (Спецслужбы РФ пытаются воспрепятствовать ресскречиванию архивов других стран? hro.org, 11/11/11.) Бұл келісімшартқа Ресейдің ұсынысы бойынша басқа да ТМД елдерінің, мәселен, Қазақстанның қосылуы әбден мүмкін. Егер бұл жағдай шындыққа ұласса, онда таяу арада еліміздің кеңестік кезеңдегі қайғылы тарихын жазу қиялға айналмақ. Ресей тарихшылары (мәселен, Никита Петров «Мемориал» қоғамынан) жоғарыда аталған құпия мұрағат қорларына қатысты келісім шартты «Мәскеудің советтік мұрағаттарға байланысты өз ұстанымын басқа да ТМД елдеріне тану» әрекеті ретінде бағалауда. Бұл әбден орынды берілген баға. Мәскеу, белгілі себептерге байланысты, Кеңестік режимнің өз халқына, қазақ сияқты ұлттарға, миллиондаған кінәсіз жеке тұлғаларға жасаған шексіз көп қиянатын жария етуден жалтаратындығын байқатуда. Кеңестік биліктің репрессия саясатына байланысты мұндай жабық ұстаным қоғамымыздың бүгінгі жағдайымен мүлдем үйлеспек емес. Бүгінгі қоғам өзінің өткен тарихына қатысты ащы шындықты үлкен парасат және сабырмен қабылдауға әзір, сондай-ақ оны білуге құқылы. Бұл ретте ол өзінің кемелдігін соңғы жиырма жылда әбден танытты да. Ал дәлелді де байсалды айтылған шындық халықты өсіреді, тәрбиелейді, оның патриоттық сезімін қалыптастырады. Міне, осы айтылған тұжырымдарға сүйене отырып біз: -Республикалық билік орындарын жоғарыда аталған ТМД көлеміндегі «мұрағаттық» келісімшартқа қосылмауға шақырамыз, өйткені Ресей тарапынан советтік мұрағат қорларына байланысты ұсынылып отырған «ортақ ұстаным» («единый подход») біржақты күні өткен империялық мүддеге ғана тиімді, ал біз үшін өткен тарихымызды, яғни кеңестік кезеңге тән тарихи шындықты мансұқ етумен тең; -Елімізде қабылдаған «Ұлттық мұрағат қоры және мұрағаттар туралы» (1998, 22 желтоқсан) және «Мемлекеттік құпиялар туралы» (1999, 15 қаңтар) ҚР Заңдық актілері бойынша «саяси, әлеуметтік және басқа себептермен жаппай қуғын-сүргін құрбандарына» қатысты материалдар зерттеушілерге берілуге тиіс. «Мемлекеттік құпиялар туралы» заңның 17- бабының 7 тарауы бойынша жаппай қуғын – сүргін құрбандарына қатысты материалдар құпияға жатпайды. Сондай-ақ біздің ҚР «Мемлекеттік құпия туралы» Заңының 20-бабының 3-тармағында мерзімі өткен құжаттарды құпиясыздандыру туралы ұстанымының орындалуын талап етуге толық құқымыз бар; -сондай-ақ советтік биліктің 1917-1918 жылдардан бергі кезеңдеріне қатысты мұрағаттық құжаттар сақтаулы Ішкі Істер Министрлігінің, Бас Прокуратураның және басқа мемлекеттік мекемелердің ведомоствалық мұрағат қорларына зерттеушілер еліміздің мемлекеттік мұрағат қорларында орнатылған тәртіпті негізге ала отырып жұмыс істеуге құқылы екендігі заңдастырылуға тиісті; -біз ғылым және мәдениет қайраткерлерін, бұқаралық ақпарат құралдарын діни конфессия қызметкерлерін мұрағат қорларында жабулы жатқан коммунистік кезеңнің құпияларымен қоғамды кеңірек таныстыру, мұрағаттардың жабық қорларын құпиясыздандыру, сондай-ақ отандық тарихнаманың советтік кезеңін объективті зерттеуге қажет жағдай туғызу ісіне мүмкін болғанша белсенді атсалысуға шақырамыз.

Еліміздің мәртебелі билік орны – Қазақстан Республикасы Мәжілісінің депутаты, сондай-ақ Мәжілістің әлеуметтік-мәдени даму комитетінің Төрайымы болып сайлануыңызбен шын жүректен құттықтауға рұқсат етіңіз! Сіздің базалық білім тұрғысынан тарихшы-маман (тарих ғылымдарының кандидаты) екендігіңізден мәліметім болғандықтан да осы хатты өзіңізге әріптес (коллега) әрі Комитеттің төрайымы ретінде жолдап отырмын. Өзіңізге мәлім Қазақстанда тарихнама дербес ғылым және білім саласы ретінде өткен ғасырда кеңестік билік жағдайында өмірге келді. Дегенмен, белгілі себептерге байланысты еліміздің шынайы тарихын, әсіресе оның ХХ ғасырда жүріп өткен жолын, ғылыми тұрғыдан қорыту жеңілге түскен жоқ. Көптеген тақырыптарды зерттеуге тиым салынуы, зерттеуге алынғандарының бұрмалауға ұшырауы, ал 50-шы жылдары Ермұхан Бекмаханов және Бекежан Сүлейменов сияқты алғашқы буын тарихшы-мамандардың жиырма бес жылдық мерзімге кесілуі соның айғағы. Кеңестік идеологияның тарих ғылымына араласуы осындай нәтижелермен аяқталды. Мемлекеттік тәуелсіздік жағдайында отан тарихын жаңа көзқарас тұрғысынан қорытуға мүмкіндік туды. Мемлекет басшысы Н.Ә. Назарбаевтың ұсынысы және қолдауымен «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы (2004-2011 ж.ж.) және басқа көптеген шаралар іске асырылды. Бұл атқарылған жұмыстардың толыққанды отан тарихын жасау ісіндегі маңызды қадам болғандығы хақ. Сонымен бірге кеңестік идеологиялық шектеуліктер жағдайында ғылым ретінде мүмкіндігін толық аша алмаған отандық тарихнаманың әлі де өз кезегін күтіп жатқан мәселелері аз емес. Солардың бірі Орталық биліктің ХХ ғасырдың 20-50 ж.ж. Қазақстанда жүргізген саяси репрессиялық шараларының тарихы. Қазақстан тарихында ұлттық саяси басқарушы топқа (элита) және шығармашылықтағы зиялыларға байланысты жүргізілген жаппай репрессиялау шараларының себеп-салдары іргелі зерттеу тұрғысынан әлі де болса жан-жақты толық ашылмаған күйінде қалып келеді. Бүтіндей алғанда кеңестік қоғамның тарихы сәл «сыни» тұрғыдан баяндалғаны болмаса, түбегейлі қайта талдаудан өте қойған жоқ. Бүгінгі мемлекеттік тәуелсіздік жағдайында кеңестік кезеңге деген қатынасымызды объективті ғылыми негізге қоя алмасақ жиырмасыншы ғасырдағы тарихымыз бұлыңғыр, түсініксіз күйінде кейінгі ұрпаққа жетпек. Бұл алаңдаушылық туғызатын жағдай. Мәселе мынада. Көрші Ресей мемлекетінің тарихшы ғалымдары батыстық зерттеушілермен шығармашылық бірлікте КСРО-ның сталиндік кезеңіне байланысты 100 томдық зерттеу еңбектерінен тұратын ғылыми жобаны іске асырды. (Қараңыз: Научно-издательский проект Фонда первого президента России Б.Н. Ельцина и издательства «Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН)

Бұл көпбағытта және түрлі көзқарастық ұстанымда мақсатты түрде жүргізіліп жатқан іргелі зерттеу жұмыстарының бір ғана тарауы. Яғни бүгінгі Ресей мемлекеті өзінің кеңестік кезеңдегі қайшылықты жүріп өткен жолы бойынша теориялық тұжырымдар жасау ісін өзге елдердің зерттеушілеріне аударып салмай, өз күшімен жүргізуде. Бұл қандай тұрғыда болмасын тура шешім. Өйткені әрбір елдің өткен тарихы алдымен оның өзіне қажет, яғни әркімнің төл тарихы өз құндылығы. Сол сияқты кеңестік кезеңдегі еліміздің тарихы отандық тарихшы-ғалымдардың күшімен қорытылғаны дұрыс. Ондай болмаған күнде ХХ ғасырдағы қазақ тарихына байланысты Ресейлік көзқарасты қабылдауымызға тура келеді. Мұндай жолға түсу, әрине, келесі жеңіліске бет алумен тең. Өзіңізге мәлім, өткен ғасырдың 20-50 жылдары кеңестік билік тарапынан жүргізілген репрессиялық шаралар Алаш қозғалысы қайраткерлерін қуғындау және жазалау ісінен басталды. «Алаш ісі» бойынша жүргізілген сот процестері (1928-1930, 1930-1932) Қазақстанда басталып Мәскеуде аяқталды. Мемлекеттік тәуелсіздік жылдары Республикалық заң орындары «Алаш ісіне» қатысты құжаттармен мұқият танысып, бұл іске тартылған азаматтарды түгелдей дерлік ақтады. Логикалық қисынға сүйенсек, ендігі уақытта Алаш қозғалысына қатысты тарихи ақиқатты ешқандай да бүкпесіз толық түрде қазақ елі білуге хақылы. Тура осындай тарихи шындық Т. Рысқұлов, С. Меңдешов, Н. Нұрмақов және басқа Кеңестік билікті оның бірінші күнінен бастап-ақ мойындап, оған адал қызмет жасаған келесі буын қазақ саяси басқарушы тобына да байланысты айтылуға тиіс. Ал тарихи шындыққа көз жеткізудің ең дұрыс жолы мәселеге қатысты деректік құжаттық материалдарды жариялау.

Парламенттік Комитеттің Төрайымы және білікті де тәжірибелі саясаткер ретінде осы іске өз үлесіңізді қосып, мынадай мазмұндағы мәселелерді шешуге атсалысуыңызды өтінемін: 1. Өткен ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ тарихында терең із қалдырған оқиға – бұл әрине, Алаш қозғалысы. Алаш қозғалысы – қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы. Сондықтан да оған қатысты 1928-1932 жылдарда жүргізілген «Алаш ісі» сот процестері құжаттық материалдарының көп томдық (3-4 том) түрінде жарық көретін уақыты жетті. Еліміздің Парламенті тарапынан оның Комитетінің Төрайымы ретінде бұл істі өз қамқорлығыңызға алып, редакторлық жетекшілігіңізбен бұл ғылыми жобаны іске асырғанымыз орынды болар еді. «Алаш ісі» сияқты ғылыми жоба бойынша көптомдық еңбектің жарық көруі, әрине, Тұңғыш президент қоры үшінде, сондай-ақ еліміздің тарих ғылымы үшін де абыройлы іс болатындығына сенуіңізге болады. Біраз жылдан бері бұл тақырыпты зерттеумен айналысып келе жатқан мүдделі зерттеуші-ғалым ретінде «Алаш ісіне» қатысты құжаттық материалдарды баспаға даярлау ісін өз міндетіме алуға әзір екендігімді білдіремін. 2. «Алаш ісі» материалдарын жарыққа шығару үшін ең алдымен шешімін табуға тиіс мәселе, ол ҚР Ұлттық Қауіпсіздік Комитетінің мұрағаттарында сақтаулы құжаттық материалдармен жұмыс істеуге рұқсат алу. Ал мұрағат қорларынан кітапқа енетін материалдарды сұрыптап алу осы мазмұндағы құжаттармен жұмыс істеп жүрген зерттеуші мамандар үшін соншалықты қиындық туғызатын нәрсе емес. Тек оларға сеніммен қарау қажет. 3. Біз өз тәжірибемізден жақсы білеміз, ол құжаттық материалдарды қолмен көшіріп отыру өте қиын. Өйткені ескірмейтін нәрсе жоқ. Өткен ғасырдың 20-50 жылдары жүргізілген тергеу материалдары хатталған қағаздар әбден ескірген, енді бір 5-10 жылда олар тозып, жыртылып бітеді. Сондықтан да олардың тарихи құндылық ретінде фото көшірмесін алып, бүгінгі компьютерлік технология арқылы өңдеу жұмыстарын жүргізіп, келесі ұрпаққа жеткізу біздің тарихшы ретінде кәсіби борышымыз. Бұл жағдайды ҚР Ұлттық Қауіпсіздік Комитетінің мұрағат қызметкерлері ескергені жөн. 4. Жоғарыда баяндалған жұмыстарды атқару үшін осы тақырып бойынша көптен бері зерттеу жұмыстарын жүргізіп келе жатқан профессор М. Қ. Қойгелдиев пен тарих ғылымдарының кандидаты Ш.Б. Тілеубаевқа ҚР Ұлттық Қауіпсіздік Комитетінің мұрағаттары қорындағы құжаттық материалдармен жұмыс істеуге рұқсат алып беруге көмектесуіңізді өтінемін. Бұл кісілер бұдан бұрын да арнайы рұқсатпен ҰҚК қорларында жұмыс жасаған зерттеушілер.

1990 және 1997 жылдары Республика Парламентінің жанынан құрылған Комиссиялардың мүшесі ретінде ұзақ мезгіл ОГПУ-НКВД-МГБ мұрағаттық материалдарымен жұмыс жасап, өткен ғасырдағы қазақ басқарушы тобы (элита) мен шығармашылықтағы зиялыларының тергеу істерімен таныстым. Соның нәтижесінде «Алаш қозғалысы» /1 кітап/ (1995), «Ұлттық саяси элита» (2004), «Сталинизм и репрессии в Казахстане 1920-1940 годов» (2009) сияқты зерттеу еңбектерін жаздым, «Алаш қозғалас(ы. Движение Алаш. /Сборник документов и материалов». Под редакцией М.К. Койгелдиева. В 4-х томах/, – Алматы, 2004-2008; «Красный террор: Политическая история Казахстана. /Сборник документальных материалов. Под редакцией М.К. Койгелдиева/, – Алматы, 2008; «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында жарық көрген 12 томдық «Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы» (М.Қ. Қойгелдиевтің жетекшілігімен), – Астана, 2007-2008 сияқты көптомдық құжаттық жинақтарды даярлауға басшылық жасадым.

Хатта көтерілген мәселелерге байланысты түсінік беруді қажет деп тапсаңыз Сіздің қабылдауыңызға арнайы баруға әзір екендігімді білдіремін. Менің жұмыс орным: Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті Магистратура және PhD докторантура институтының «Қазақстан тарихы мен мәдениеті» кафедрасының меңгерушісі.

Елімізде жылда аталып өтілетін жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні (31 мамыр) қарсаңында Сізге, сіз арқылы Мәжіліс депутаттарына тиесілі дәрежеде шешімін таба алмай келе жатқан қоғамдық мәселеге қатысты пікірімді білдіруді өзіме міндет санадым. Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың тікелей қолдауымен және басшылығымен еліміздің өткен тарихында орын алған саяси репрессия құрбандарын жадта сақтау, сондай-ақ бұл жалпыхалықтық қасіреттен тиесілі тұжырымдар жасап, ол жөнінде қоғамдық санада негізді пікір қалыптастыру ісінде біраз жұмыстар атқарылды. Соның нәтижесінде қоғамның санасында түбегейлі өзгерістер болып өтті. Сонымен бірге саяси репрессия тақырыбына байланысты атқарылуда тиісті істер әлі де аз емес. Қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні қарсаңында мынадай мазмұндағы ұсыныстарға көңіл аударуыңызды өтінемін: 1. Елімізде қабылданған «Ұлттық мұрағат қоры және мұрағаттар туралы» (1998, 22 желтоқсан) және «Мемлекеттік құпиялар туралы» (1999, 15 қаңтар) ҚР Заңдық актілері бойынша «саяси, әлеуметтік және басқа себептермен жаппай қуғын – сүргін құрбандарына» қатысты материалдар зерттеушілерге берілуге тиіс. «Мемлекеттік құпиялар туралы» заңның 17 бабының 7 тармағы бойынша жаппай қуғын – сүргін құрбандарына қатысты материалдар құпияға жатпайды. (Қараңыз: Закон РК «О государственных секретах» - Алматы, 2009. С.14,15) 2. Өткен ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ тарихында терең із қалдырған оқиға – бұл, әрине, Алаш қозғалысы. Алаш қозғалысы – қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы. Сондықтан да оған қатысты 1928-1932 жылдарда жүргізілген «Алаш ісі» сот процестері құжаттық материалдарының көп томдық (3-4 том) түрінде жарық көретін уақыты жетті (кезінде бұл көптомдықты әзірлеп баспадан шығару ісі мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасында белгіленген. (Қараңыз: «Мәдени мұра» стратегиялық ұлттық жобасының 2009-2011 ж.ж. арналған тұжырымдамасы. - Астана, 2009, 50 б.) 3. Біраз жылдан бері бұл тақырыпты зерттеумен айналысып келе жатқан мүдделі зерттеуші ретінде Алаш зиялылары сотына қатысты бұл ғылыми көптомдық басылымның қоғам тарапынан зор қолдау табатындығына сенімдімін және ол сауапты іс болмақ. Ал мұрағат қорларынан кітапқа енетін материалдарды сұрыптап алу осы мазмұндағы құжаттармен жұмыс істеп жүрген зерттеуші мамандар үшін соншалықты қиындық туғызатын нәрсе емес. Тек оларға сеніммен қарау қажет. Өз тарапымыздан құжаттарды баспаға даярлау ісін ғылыми және кәсіби деңгейі жеткілікті әріптестеріммен (тарих ғылымдарының кандидаттары Ш.Тілеубаев және З.Мырзатаева) бірлікте өз міндетімізге алуға әзір екендігімізді білдіремін. 4. Біз өз тәжірибемізден жақсы білеміз, ол құжаттық материалдарды қолмен көшіріп отыру өте қиын. Өйткені, ескірмейтін нәрсе жоқ. Өткен ғасырдың 20-50 жылдары жүргізілген тергеу материалдары хатталған қағаздар әбден ескірген, енді бір 5-10 жылда олар тозып, жыртылып бітеді. Сондықтан да оларды тарихи құндылық ретінде фото көшірмесін алып, бүгінгі компьютерлік технология арқылы өңдеу жұмыстарын жүргізіп, келесі ұрпаққа жеткізу біздің азаматтық борышымыз. Бұл жағдайды ҚР Ұлттық Қауіпсіздік Комитетінің мұрағат қызметкерлері ескереді деп ойлаймыз. Бұған қосымша мынадай фактілерді қоса тіркеуді жөн көріп отырмын. Қоғамдық әділеттілік ұғымы барлық халықтарға ортақ құндылық. Ресей Федерациясында саяси репрессия тақырыбында кең ауқымды зерттеу жұмыстары жүргізіліп, халыққа тарихи шындықты жеткізу мақсатында орасан ағартушылық мазмұндағы жұмыстар атқарылды. Бұл бізге үлгі аларлық іс. Мәселен, Ресей ғалымдары батыстық зерттеушілермен шығармашылық бірлікте КСРО-ның сталиндік кезеңіне байланысты 100 томдық зерттеу еңбектерінен тұратын ғылыми жобаны іске асырды. Көптомдықтың үлкен бөлігі сталиндік жүйенің репрессия саясатына арналған (Қараңыз: Научно-издательский проект Фонда первого президента России Б.Н. Ельцина и издательства «Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН) – «История сталинизма» // http://www.rosspen.su/). Бұл көпбағытта және түрлі көзқарастық ұстанымда мақсатты түрде жүргізіліп жатқан іргелі зерттеу жұмыстарының бір бағыты ғана. Басқаша айтқанда, бүгінгі Ресей мемлекеті өзінің кеңестік кезеңдегі қайшылықты жүріп өткен жолы бойынша теориялық тұжырымдар жасау ісін белсенді әрі қарқынды жүргізуде. Бұл қандай тұрғыдан болмасын тура шешім. Өйткені әрбір елдің өткен тарихы алдымен оның өзіне қажет, өз құндылығы, яғни, кеңестік кезеңдегі еліміздің тарихы отандық тарихшы-ғалымдардың күшімен қорытылғаны жөн. Ондай болмаған күнде, ХХ ғасырдағы қазақ тарихына байланысты Ресейлік көзқарасты қабылдауымызға тура келеді. Ал мұндай жолға түсу, елдің ертеңіне байланысты алаңдаушылық туғызбай қоймайды. Ұлы Абайдан қалған сөз бар: бір жанға екі күймек әділет пе? ХХ ғасыр басындағы ұлттық басқарушы топ саяси әділетсіздіктің құрбаны болды. Өткенге салауат делік. Бірақ, біз бүгін сол аға буын ұрпаққа байланысты екінші әділетсіздікке жол бермейік. Отаншыл тегеурінді басқарушы топтың кейінгі жас ұрпаққа қалдырған азаматтық ұстанымы мен арман-тілегін мұрағаттық қорларда қаттаулы күйінде шірітпей, заңды иесіне – халыққа беріп, жарыққа шығуына жол ашайық. Сөйтіп, азаматтық міндетімізді орындайық! Тарихшы маман ретінде мәселені бұлай қоюға толық хақым бар деп білемін. Өйткені мен Республика Парламентінің жанынан құрылған екі бірдей комиссияның (1990 және 1997) мүшесі ретінде ұзақ мезгіл ОГПУ-НКВД-МГБ мұрағаттық материалдарымен жұмыс жасадым, өткен ғасырдағы қазақ басқарушы тобы мен шығармашылықтағы зиялыларының тергеу істерімен айтарлықтай терең таныстым. Соның нәтижесінде «Алаш қозғалысы» (1995,1 кітап), «Ұлттық саяси элита» (2004), «Сталинизм и репрессии в Казахстане 1920-1940 годов» (2009) сияқты монографиялық зерттеу еңбектерін жаздым және көптомдық құжаттық жинақтарды даярлау ісіне басшылық жасадым («Алаш қозғалысы. Движение Алаш. /Құжаттар мен материалдар жинағы. 1-4 т.т М.Қ. Қойгелдиевтің редакциялық басқаруымен/ Алматы, – 2004-2008.; «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында жарық көрген 12 томдық «Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы». М.Қ. Қойгелдиевтің редакциялық басқаруымен Астана, – 2007-2008 ж.б.).

Парасатты да байсалды саясаткер ретінде өзіңіздің тікелей араласуыңызбен еліміздің ұлттық қауіпсіздігі мен руханият ісіне қатысы бар бұл өзекті мәселе өзінің дұрыс шешімін табады деген үміттемін.

1. Үш томдықтан тұратын құжаттар мен материалдар жинағында тікелей «Алаш ісіне» қатысты материалдар жүйесіз, шашыранды берілген. Берілген материалдардан Алаш қозғалысы туралы жүйелі де түсінікті мәлімет алу мүмкін емес. 2. Қазіргі уақытта саяси репрессияға қатысты мұрағаттық материалдарды баспадан шығару мәдениеті белгілі бір жүйеге түсіп, ол оқырман қауым тарапынан қабылданған. Біз әңгіме етіп отырған жинақта бұл тәртіп сақталмаған. Жинақтағы құжаттық материалдар ғылыми аппаратсыз берілген. Сондықтан да жинақтағы материалдар арқылы ұлт тарихынан үлкен орын алған қоғамдық қозғалыстың шынайы тарихына көз жеткізу қиын. Мәселен, ғылыми этика бойынша мұрағат қорларынан алынған материалдардың дереккөздері міндетті түрде көрсетілуге тиісті. Ал бұл кітаптарда бұл талап мүлдем орындалмаған. 3. 428 беттік 1 томның 279 беттен тұратын құжаттары «Алаш ісі» сот процесі материалдарына тікелей қатысы жоқ. Үшінші томда берілген материалдардың репрессия тарихына қатынасы болғанымен, «Алаш ісі» сотына қатысы жоқ. Үш томдықтың 2-ші және 3-ші кітаптарында көптеген маңызды құжаттар оларды даярлаған кісілердің еркін аудармасы түрінде берілген. Осы ретте мынаны айтқан жөн. Оқырманға ұсынылған құжаттар бұл басылымда түпнұсқа тілінде берілгені жөн еді. Әрине, сот процесінің материалдарын қазақ тілінде шығару қажет-ақ, бірақ бұл жұмыс тиесілі ғылыми деңгейде және үлкен жауапкершілікпен атқарылғанда ғана межеден шықпақ. Ондай болмаған күнде жақсы идея аяқ асты болады. Қорыта айтқанда, өзекті де күрделі қоғамдық мәселеге қатынас тиянақтылық пен байсалдылықты талап етеді. Ал іргелі ғылыми мәселеге аталған үш томдық авторлары көрсеткен жолмен келу ғылымға абырой әпермейді.

Мемлекеттік тәуелсіздік жылдары қоғамның тарихи танымына жаңа мазмұн және серпін беру ісінде ұлт өмірінде бұрын болмаған істер атқарылды. Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың жарлығымен 1997 жыл – «Қоғамдық келісім және саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу» жылы, 1998 жыл - «Халық бірлігі мен ұлттық тарих» жылы, ал 1999 жыл – «Ұрпақтар бірлігі мен сабақтастығы» жылы болып жарияланды. 2004 жылдан бастап мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы іске аса бастады. Әлемдік ірі мұрағат және кітапхана орталықтарынан қазақ тарихына қатысы бар маңызды деректік және фактілік материалдар елге жеткізілді. Елдегі тозығы жеткен тарихи ескерткіштер қайта өңдеуден өтті. Тарихи жадты жаңғыртуға байланысты қоғамның тереңінде үлкен сілкініс байқалды. Еліміздің түкпір-түкпірінде тарихи тұлғаларға арналған ескерткіштер бой көтерді. Олардың үлкен бөлігі демеушілердің қаржысына салынды. Осы бағдарлама аясында басталған жұмыстар бүгін де өз жалғасын табуда. Қорыта айтқанда, тәуелсіздік жылдары тарих саласында мемлекеттік деңгейде атқарылған кешенді де ауқымды шаралар арқылы қоғам мүлдем жаңа жағдайда өмір сүре бастағанын анық сезінді. Сонымен бірге, түрлі себептерге байланысты еліміздің көп ғасырлық шынайы тарихын, тіптен мерзімдік тұрғыдан жақын деген ХХ ғасырда жүріп өткен жолын ғылыми негізде және заман сұранысына лайық дәрежеде қорыту ісі жеңілге түскен жоқ. Оның бірден бір себебі өткен ғасырдағы қоғам тарихына қатысты мұрағат қорларының зерттеушілер үшін жабық болуына байланысты еді. Бұл мәселе бүгін толық өз шешімін тапты деп айтуға әлі де болса ерте. Бұл өтініш – хатымызда еліміздегі мұрағат қорларына байланысты қордаланып қалған мәселелерге назарыңызды аудара отырып ғылым және қоғамның тарихи санасы үшін аса маңызды осы мәселелерді шешуге атсалуыңызды өтінеміз. Бұл ретте ең алдымен ауызға оралатын мәселе, әрине, «Алаш ісі» аталған сот процесінің құжаттық материалдары. Бүгін біз өткен ғасырдың басында (1917) Қазақ мемлекеттігін жаңғырту ісін қолға алған Алаш партиясы мен Алаш орда үкіметінің өмірге келуін қазақ елінің тарихи жеңісі ретінде бағаласақ, онда Алаш қозғалысы аталған бұл ұлт-азаттық қозғалысының жеңілісін (1918-1919) қазақ елінің жеңілісі болғандығын мойындағанымыз жөн. Өкінішке орай, өмір тек жеңістерден тұрмайды ғой! Ал бүгін біз үшін ең маңызды нәрсе ол ел тәуелсіздігі жолында арпалысқан Алаш зиялыларының жүріп өткен тарихи жолы мен тарихи тәжірибесінен сабақ алу болса керек. Жеңіліске ұшыраған Алаш зиялылары үстінен екі дүркін сот процесі болып өтті (1928-1930, 1930-1932 ж.ж.). Бұл сот процесстері Қызыл Орда және Алматы қалаларында басталып, екеуі де Мәскеудегі Бутырка түрмесінде аяқталды. Қазіргі уақытта бұл сот процестері бойынша түрлі мерзімге кесілген, сондай-ақ атылып кеткен Алаш азаматтары еліміздің заң орындары тарапынан түгелдей ақталған. Ал Алаш қозғалысы бойынша ұйымдастырылған сот процестерінің заңдық негізі жоқ болғандығы, оларды ұйымдастырушы биліктің тек саяси мақсаттарды көздегені жөнінде арнайы құрылған Қазақстан Республикасы Жоғары Кеңесінің Төралқасы Комиссиясының қорытындылары мен ұсыныстарында айтылды. («Егеменді Қазақстан» газеті, 22 желтоқсан 1992 ж., № 292). Бұл сот процестеріне қатысты тергеу материалдары ҚР ҰҚК-нің мұрағаты қорларында сақтаулы және олар құжат ретінде құқықтық тұрғыдан өздерінің күшін баяғыда-ақ жойған. Қазіргі уақытта олар тек дерек көзі ретінде ғана зерттеу жұмыстарына тартылып, кәдеге аспақ. Сондықтан да ҚР ҰҚК-нің мұрағаты қорында (№ 6 – фонд «Прекращенных уголовных дел и реабилитированных») сақталған «Алаш ісіне» қатысты материалдарды зерттеушілерге танысу үшін беретін уақыт жетті. ҚР ҰҚК-нің мұрағаты қорларында (№6 аталған қор) өз кезегін күтіп жатқан материалдар бұл, әрине, елемізде өткен ғасырдың 20-50-ші жылдары жүргізілген саяси репрессия материалдары (12 мыңнан аса тергеу ісі). Бұл тек тергеу істері бойынша (1926 ж. РСФСР Қылмыстық кодексінің атақты 58 бабы) сотталған азаматтар тәуелсіздік алған жылдары «істерінде қылмыс құрамы» болмағандықтан ақталған. Бүгінгі күнде Қазақстан бойынша репрессия жылдары (1920-1950) 103 мың адам қуғын-сүргінге ұшырап, оның 25-ы атылды деген пікір айтылап жүр. Бұл көрсетілген сан әліде болса анықтай түсуді қажет етеді. 1999 жылы 15 наурызда (№ 349-1) қабылданған «Мемлекеттік құпиялар туралы» ҚР заңының 17 бабының 7 тармағында «саяси әлеуметтік және басқа себептерге байланысты жаппай құғын – сүргінге ұшырағандарға» қатысты мәліметтер құпия ұстауға жатпайды деп көрсетілген (Қараңыз: Закон РК «О государственных секретах» А., 2009, с.14). 1929-1932 ж.ж. Қазақстанда биліктің күштеу және зорлау әдіс құралдары арқылы жүргізілген реформалық шараларына көрсетілген халық қарсылылығы ретінде 372 қарулы көтерілістер мен толқулар болып өтті. Тек ОГПУ органдарының өздері ғана осы бас көтерулерге қатысқан 5551 адамды соттап, оның 883-ін атып жіберді. Міне осы көтерілістерге байланысты құжаттық материалдар қазіргі уақытта ҚР Бас Прокуратурасының және оның облыстық мекемелерінің «Құқықтық статистика және арнайы тіркеу Комитетіне» қарайтын мұрағат қорларында сақтаулы (Комитет по прававой статистике и спецучетам. Қысқаша: ЦПСиИ). Осы қорда Карлаг материалдары, сотталғандардың жеке іс қағаздары да сақтаулы. Өкінішке орай, бұл материалдар да осы уақытқа дейін зерттеушілердің қолына тимей келеді. 1993 жылы 14 сәуірде ҚР Президенті «О реабилитации жертв массовых политических репрессии» деп аталатын ҚР Заңына қол қойды. Саяси репрессия процесін зерттеп тану ісінде үлкен пайдасын тигізген бұл заңның 2, 6, 14 және 16 бабын тура түсіне алмаған ҚР ҰҚК мұрағатының қызметкерлері зерттеушілерге құжаттық материалдарды бермеу үшін түрлі кедергілер қоюда. Ал бұл жағдай өз ретінде Қазақстан көлемінде 1920– 1950-ші жылдары орын алған тарихи процесстерді тура түсініп қорытуға кері әсерін тигізіп отыр. Отан тарихын жаңа сапа және мазмұнда қорыту ісіне пайдасын тигізе алатын материалдарының үлкен бөлігі ҚР Орталық Мемлекеттік мұрағатында. Аталған мұрағаттағы жүз он қордың материалдарына «құпия» грифі қойылған. Олардың он жетісі Патшалық Ресей кезеңіне, ал қалғаны Кеңестік билік кезеңіне тән. Бұл қорлардың біразындағы «құпия» деген грифті сақтау мерзімінің өтуіне байланысты алып тастап, зерттеушілердің қолына беруге болатындығы жөнінде ҚР ОММ қызметкерлері тарапынан 2008 жылдан бері бірнеше мәрте ұсыныстар жасалынған. (Олардың тізімі хатқа қосымша ретінде тіркелген). Өкінішке орай, бұл ұсыныстарды қарастыру өте баяу жүруде. Ғылым үшін маңызды, бірақ «құпия» грифімен сақталған құжаттық материалдар бұрынғы партия мұрағаты (Қазақстан Коммунистік партиясы Орталық Комитеті жанындағы партия мұрағаты), қазіргі ҚР Президенті мұрағатында да бар. Олардың қатарына, мәселен, 1) Партия мүшелерінің іс қағаздары; 2) Партиялық тергеу істері; 3) Ерекше папкалар ж.б. жатқызуға болады.

Осы мәселені мүмкін ведомствоаралық комиссияның талқысына шығарып (мүмкін басқа жолдар арқылы, ол жағын өзіңіз білесіз!) шешкен орынды болар еді. Егер бұл мәселе бойынша комиссия құрыла қалған күнде оның құрамына мына ғалымдарды қосуды өтінемін: 1.Қойгелдиев Мәмбет Құлжабайұлы – тарих ғылымдарының докторы, профессор, ҚР ҰҒА-ның корреспондент-мүшесі, Абай атындағы ҚазҰПУ-дың кафедра меңгерушісі; 2.Тілеубаев Шәмек Баянұлы – тарих ғылымдарының кандидаты, Абай атындағы ҚазҰПУ-дың доценті; 3.Қалыбекова Манара Чәлтенқызы – тарих ғылымдарының кандидаты, Абай атындағы ҚазҰПУ-дың доценті.

Басшы ретінде, әрине шаруаңыз көп екенін жақсы түсінемін. Сол кең ауқымды шаруаларыңыздың бірі руханият саласы болғандықтан төменде баяндалған пікірге уақыт бөлуіңізді өтінген болар едім. Қазіргі уақытта халқымыздың төл мемлекеттігіне деген сенімі мен құрметін нағыз бағбанға тән іскерлікпен қалыптастыру – бұл басқарушы аппарат пен мемлекетшіл зиялылардың ортақ ісі әрі міндеті. Сондай-ақ бұл аса маңызды іс кейінге ысырылмай, тура бүгін өз ретімен белсенді түрде жүргізілгені жөн. Қоғамда, әсіресе жастарда жаңа отаншылдық, мемлекетшілдік сана қалыптастыру бұл кезек күттірмейтін шаруа. Бізді қоршаған әлемде болып жатқан оқиғалар ағымы осы ойға жетелейді. Тәжірибелі басшы ретінде Сіз бұл мәселені өте жақсы білесіз. Осы ортақ іске байланысты басқарушы аппарат пен зиялылар арасында іскерлік байланыс орнап, мақсатты пікір алысулар жүріп, оларда белгіленген шаралардың іске асып отырғаны, әрине, пайдалы болмақ. Жамбыл облысы мен оның орталығы Тараз қаласының тарихы тереңде жатқаны елімізден тыс өркениеттерге мәлім. Мәселен, Қарахандар мемлекеті (840-1212 ж.ж) тұсында Жетісу-Шу-Талас өңірі бұл алып империяның аса маңызды аймағына айналды. Шу бойында орналасқан Баласағұн қаласы Қашқар қаласымен бірге мемлекеттің саяси-экономикалық және мәдени орталығы міндетін атқарды. Ислам дінін қабылдап, араб халифаты мәдениетінің орбитасына тартылған Қарахандар мемлекеті тұсында Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік», Махмұд Қашқаридың «Түрік сөздігі», Қожа Ахмет Ясауидің «Даналық кітабы», Әбунасыр Фараби және басқа ғұлама шығармашылық иелерінің еңбектері арқылы түрік халықтарының мәдениеті әлемдік кеңістікке шықты. Бүгін біз, яғни қазақ және басқа түрік халықтары осы Қарахан дәуіріндегі мәдени-рухани негіздерімізді қазіргі заман сұраныстарына лайық деңгейде қайта жаңғырту арқылы қоғамдық өмірімізді жаңа сапаға көтере аламыз. Ол үшін, Жүсіп Баласағұн, Махмұд Қашқари, Әбунасыр Фараби, Ибн-Сина, Қожа Ахмет Ясауи және басқа ұлы ғұламалар буыны негізін қалаған мәдениетті жай құрмет тұтумен шектелмей, бұл мәдениет пен әдебиеттегі іргелі құндылықтарды жаңа сапада қорытып, бойға сіңіруге (әсіресе жастардың) жағдай туғызуымыз қажет. Өйткені бойға сіңірілген (ассимилированная) құндылықтар ғана жемісті нәтиже бере алады. Осы ретте мемлекетіміздің басшысы Н.Ә. Назарбаевтың аталған еңбектерге байланысты «Бұлар – ұлағатты үлкен мәдениеттің, терең тарихи танымының мектебі. Халқымыздың рухани жаңғыруы осындай ғылыми, көркем ой-санамыздың шығу тегін танудан басталуы тиіс» (Махмұд Қашқари Түрік сөздігі. Үш томдық. 1 том. А, 1997, 6 б.) деген тұжырымын басшылыққа алғанымыз жөн. Өйткені тарихи сабақтастық болған жерде ғана мәдениет жемісті дамып, жаңа нәтижелерге қол жеткізе алады. Бұл ретте біз антикалық грек және Рим дәуірінен бастау алатын еуропалық өркениеттен үйренуіміз қажет. Өкінішке орай, бүгінгі орта мектепті бітіретін біздің жас өркендеріміз Жүсіп Баласағұн мен Махмұт Қашқаридың еңбектеріндегі құндылықтарды түсініп, бойына терең сіңірмей жатып-ақ өмір жолына аттанатын болып алды. Бұл бетімізде біздің қоғамды тамырын тереңге жая алмаған тал сияқты кез-келген дауылдың жұлып алып кетуі әбден ықтимал. Жүсіп Хас Қажыб Баласағұнды оқи отырып, атамекен жеріміз бен еліміздің қасиеті мен құдіретіне бүгінгі өмір биігінен қарағандай боласың. Алланың адамзатқа жіберген ақыл-ойының біздің де топырамызға тамыр жайып, жемісін бергеніне, Түркістан өңірін иемденген түркі жұртының бүгінгі мәдениетінің өзегін қондырғы, сырттан келген элементтер емес, бірыңғай төлтума құндылықтар құрайтындығына, олардың жалпыадамзаттық құндылықтармен үйлесіп, жалғасып жатқанына көзің жете түседі. Білім жүйесінде, жалпы қоғам өмірінде Жүсіп Баласағұн, Махмұт Қашқари және басқа түркістандық ойшылдардың еңбектерін негізге ала отырып, тарихи сабақтастық мәселесіне тиесілі дәрежеде назар аударылса аса пайдалы іс болар еді. Осы ретте тарихшы маман ретінде мынадай мазмұндағы ұсынысты өзіңіздің назарыңызға жеткізуді жөн көріп отырмын. Жүсіп Баласағұнның туып-өскен және еңбек еткен жері Шу бойында орналасқан Баласағұн (Құзорда) қаласы. Осы жағдайды ескере отырып 2014 жылы Тараз қаласында Жүсіп Баласағұн мен Махмұт Қашқаридың шығармашылық мұраларына арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілсе бұл ғұлама ойшылдардың еңбектерін оқыту және насихаттау ісін жаңа сапаға көтеруге жасалған маңызды қадам болар еді. Соған байланысты Білім және ғылым министрлігінің 2014 жылға арналған Халықаралық ғылыми конференциялар жоспарында «Жүсіп Баласағұн мен Махмұд Қашқари мұралары және бүгінгі түрік өркениеті» атты Халықаралық ғылыми конференция өткізу белгіленсе дұрыс болар еді.