Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті
«Айтылған тарих» ғылыми-зерттеу орталығы
Қазақст ан тарихшыларының қауымдастығы

«Айтылған тарих» жөнінде
Ұлт тарихы, соның ішінде кеңестік кезеңде жазылған тарих
түбе гейлі өзгерістерге бет бұрды. Басқаша болуы да мүмкін емес.
Өйткені кез-келген білім жəне ақыл-ой саласы дамылсыз өзгерістегі

өмір арнасында жəне сол өмірмен бірге түлеп, жетіле отырып қана
өзіне деген сұраныс пен қажеттілікті сақтап, қоғамға қызмет жасай
алады. «Біз қандай қоғамнан шықтық? Қайда бет алдық?» деген са-
уал қоғам алдына бұрындар да қойылған, қазір де тұр, бола бермек.

Ал осы сауалға барлық ғылым салалары жауап іздейді. Дегенмен,
оған іргелі жауапты ең алдымен тарих ғылымы беруге тиіс. Өйткені
қоғамның өткен өмірін арнайы, ғылыми əдіс-құралдар арқылы
нақты фактілік материалдарға сүйеніп талдауға алу осы ғылым

саласының үлесінде. Бұл сауалға жауапты тарих ғылымы жаңа,
озық əдіс-құралдарды зерттеу арсеналына тарту арқылы бере ала-
ды. Тіптен сол кеше ғана өзіміз өмір сүрген социалистік қоғамды
зерттеп, түсіну үшін де жаңа теориялық, методологиялық құралдар

қажет. Енді сол əдіс-құралдар жөнінде.
Əлемде біз жалғыз ел емеспіз. Бұл ретте, мəселен, əлемдік
ғылымның, əсіресе батыстық тарихнаманың тəжірибесіне назар
аударған жөн. Мəселен, батыс тық тарихнамада біраз уақыттан бері

айтылған тарих материалдарын айналымға тарту үрдісі қалыптасып
келеді. Бұл арада тарих айту дəстүрінің екі түрін ажыратып алған
жөн. Бірі, мəселен, өткен өмірдегі адамдар мен оқиғалар жөнінде
жадта сақталып ұрпақтан-ұрпаққа ауызша айту арқылы беріліп

келе жатқан тарих айту дəстүрі. Екіншісі, жеке адамдардың маман
тарихшыға арнайы берген сұхбаты (интервью) арқылы баяндалған
естелігі. Тарих айту дəстүрінің алғашқы түрі біздің халқымызда
ерте замандардан келе жатқандығын айта кеткен жөн.

Қазақ – өте бай тарих айту жəне оны сақтау дəстүрі мен мəдениеті
бар ел. Көшпелі өмір салты басымдық алған қоғамда ауызша та-
рих айту дəстүрі белгілі дəрежеде отырықшы өркениеттегі мұрағат
пен кітапхана міндетін атқарды. Халықтың рухани құндылықтары

ұрпақтан-ұрпаққа осы негізде жəне арнада жетіп, ұласып отырды.
Бұл дəстүр кеңестік кезеңде біршама кідіріске ұшырады. Жазба
дəстүр келген соң ол өзінің бұрынғы бай мүмкіндіктерінен айрыла
бастады.

Кітап «Халық тарих толқынында» атты мемлекеттік
бағдарлама бойынша жарық көрді
Кітапты баспаға Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық
университетінің Ғылыми кеңесі ұсынған

Рецензенттер:
Қожакеева Л.Т. – тарих ғылымдарының докторы, профессор
Нұртазина Н.Д. – тарих ғылымдарының докторы, доцент

Менің ғылымдағы өмірім. Ғалымдармен 21 сұхбат-Моя жизнь
в науке. 21 интервью с учеными: Научное издание/ М.К. Койгелдиев,
Б.О. Жангуттин, Ш.Б Тілеубаев, З.Б. Мырзатаева, М.Ш. Қалыбекова,
Л.А. Бисем баева, С.Г. Белоус, Ə. Болатхан // Под ред. М.К. Койгелдиева. –

Кітапта А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі, А.Бектұров атындағы
химия ғылымдары жəне Д.Сокольский атындағы органикалық катализ
жəне электрохимия институттарының жетекші ғалымдарымен жүргі-
зілген сұхбат материалдары берілді. Онда ғылымдағы өмірі советтік

кезеңде қалыптасқан аға буынның жүріп өткен жолы туралы сөз бола-
ды. Олардың ашқан жаңалық тары, шығармашылық жетістіктері келешек
ұрпаққа зор ғибрат екендігі сөзсіз.
Басылым көпшілік оқырман қауымға арналады.

© Қазақстан тарихшыларының қауымдастығы, 2014
Абай атындағы ҚазҰПУ, «Ұлағат» баспасы

Тарих айту дəстүрінің екінші түрі (интервью алу арқылы) ба -
тыстық тарихнамада өткен ғасырдың екінші жартысында қол-
данысқа түсе бастады. Біздің бүгінгі əңгімеміз міне осы екінші
дəстүр жөнін де.

Бұл арада алдымен тарихты баяндаудың екі деңгейіне көңіл
аударған жөн. Соңғы мезгілге дейін ғылымда мемлекет, саяси пар-
тиялар, ұлт тарихы сияқты үлкен де ауқымды құрылымдарды зерт-
теуге, яғни макротарихқа басымдылық берілді. Ғылымның ішкі да-

муы, жетілуі барысында мұндай кезеңнің де өз орны болғандығын
мойындаған артық емес.
Ал қазіргі уақытта əлемдік тарих ғылымында жаңа үрдіс – тари-
хи процесті микро деңгей арқылы ашуға тырысу үрдісі байқалады.

Макро тарихтың бір кемшілігі – жеке адам, жұмыр басты пенде на-
зардан тыс қалып қояды. Қоғам, партия, ұлт, мемлекет өміріндегі
өзгерістерге баса көңіл аударған тарихшының жеке адамның
өміріндегі қандай өзгерістерге үңі лу ге мүмкіндігі жетпей жата-

ды. Жеке адам қоғамдағы үлкен құбы лыстарды, өзгерістерді қалай
қарсы алды? Тарих арнасында қандай жағдайларды бастан кешірді?
Осы сауалдардың жауабын табу үшін қазіргі уақытта микротарихқа
ерекше назар аударылуда. Яғни зерттеуші қоғамдық өзгерістерге

жеке адамның өмірі арқылы үңілуге күш салады. Мұны жалпы
тарихты танудың, қоғамды танудың бір əдісі жəне жолы ретінде
қабылдауға болады. Макротарихта қоғамдық байлықты жасаушы
халықтың үні – ол жұмысшы бола ма, шаруа бола ма, мейлі – көп

естіле бермейді. Ол үнсіз, тобыр ретінде қалып қояды. Біз көп
жағдайда қолбасшылардың, ірі тұлғалардың көзқарасы, ұстанымы
арқылы тұжырым, талдау жасаймыз. Ал сол тарихи оқиғаға, та-
рихи процестерге қарапайым адамның, жұмыр басты пенденің

көзқарасы қандай? Оған жауап іздей бермейміз. Соған байланысты
болса керек тарих ғылымында жаңа үрдіс, жаңа бағыт – микро-
тарих əдісі кең өріс алуда. Ондағы мақсат қоғам дағы өзгерістерге
«кішкентай» адамның көзқарасы тұрғысынан, қарапайым адамның

ұстанымы тұрғысынан бағамдау болып табылады.
Бұл арада микротарих əдісі тұрғысынан жазылған тарих қан-
шалықты шынайылыққа жақындай алады деген сауалдың тууы
əбден мүмкін. Бұл арада, əрине, жеке тұлғаның, пенденің тарихты

қорыту ісіндегі орны мен рөлін жоққа шығаруға болмайтындығы
сияқты, бұл ұстанымды тым асыра бағамдауға да болмайды. Ғалым
тарихи про цестегі барлық факторды, сол сияқты жеке адамның да,
мемле кеттік тұлғаның да рөлі мен ұстанымын есепке алуға міндетті.

Зерттеуші сол арқылы тарихи шындыққа жақындай түседі. Яғни,
микротарих шынайылыққа жетудің бір құралы есебінде жүрмек.
Қорыта айтқанда, əлемдік тарихнамадағы айтылған тарих сияқ-
ты жаңа технологияны игеру үшін Абай атындағы ұлттық педа-

гогикалық университеттің жанынан «Айтылған тарих» аталатын
ғылыми-зерттеу орталығын ұйымдастырдық.
Орталықтың жұмысы арқылы біз ең алдымен социалистік
кезең дегі тарихқа көңіл аудармақпыз. Бұл, белгілі дəрежеде, ол қо-

ғамды зерттеп тануда марксистік-лениндік методологиядан шегі-
ніс жасаудың көрінісі. Жалпы ғылымда қоғамдық процестерді
тал дауға алуда бір ғана зерттеу əдісі басымдылық алмағаны жөн.
Социа листік атанған қоғамдық қатынастар тарих қойнауына кетті.

Ал социалистік қоғамда өмір сүріп, еңбек еткен адамдар арамызда
жүр. Советтік жүйенің ыдырағанына ширек ғасырға таяп қалғанын
есепке алсақ, онда сол қоғамның куəгерлерінің де соншалықты жас
емес екендігін бағамдауға болады. Сол адамдардың қазіргі жаңа

жағдайда советтік қоғам жөнінде жасаған тұжырымдары, көзқарас
ұстанымы біз үшін маңызды. Сондай-ақ олардың бəрі бірдей
көрген-білгенін жазып қалдыра алмайды ғой. Əсіресе қарапайым
еңбек адамында ондай мүмкіндік бола бермейді. Көп жағдайда ол

ішкі сырын сыртқа шығаруға сараңдау келеді. Ал бірақ, сəті түссе
ішіндегі ойымен бөлісуге кет əрі емес. Тарихшы-ғалымның міндеті
міне осындай тұлғалардың ғылым үшін бағалы ой-пікірін сұхбат
арқылы жазып алу. Ал, жеке тұлғалардан алынған сұхбаттың (ау-

дио жəне видео түрінде) төлқұжаты жасалынып мемлекеттік
мұра ғатқа өткізіледі. Орталықтың ҚР Орталық Мемлекеттік мұра -
ға тымен келісім-шарты бар. Төлқұжатта респонденттің «Осы
айтқандарымды мұрағатқа беруге келісемін, кейін оны зерт теу -

шілердің пайдалануына болады» деген келісімі алынады. «Айтыл-
ған тарихқа» барғандағы мақсатымыз кешегі кеңестік қоғам ды
біржақты емес, объективті тұрғыдан түсіну əрекеті. Қазіргі тарих
ғылымында кейде социалистік заманды біржақты сипаттау да бар.

Ал енді біз, тарихшылар, мүмкін болғанша объективті, тарихи
шындыққа əділ болғанымыз жөн. Қалай болғанда да ол қоғамда

біздің əке-шешелеріміз, өзіміз өмір сүріп, еңбек еттік қой. Сол
қоғамға екі-үш буынның еңбегі сіңді, тіптен олар жаңа, таза, гу-
манды, дұрыс қоғамда өмір сүріп жатқандығына сенімді болды.
Сондықтан да ата-бабамыз, əке-шешеміз өмір сүрген қоғамның

жақсы жəне көлеңке жақтарын қатар көре білгеніміз жөн. Бүтін бір
өткен кезеңді тарихтан біржолата сызып тастауға болмайды.
2005 жылы Тарих институтында жұмыс істеп жүрген кезімде
экспедиция ұйымдастырып, Оңтүстік Қазақстан облысындағы

Қошқар ата деген ауылға бардық. Тарих институтының жəне Абай
атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің ғалымдары
бірігіп, Бəйдібек ауданындағы Қошқар ата ауылында үлкен ғылыми-
практикалық конференция өткіздік. Румынияның Елшісі Василе

Соаре мырзаны өзімізбен ала барғанбыз. Баяндама жасаған Елші
Еуропада ауызша тарихтың қанат жайғанына біраз уақыт болғанын
айтты. Еуропалық елдердің мұрағаттарында ауызша тарих қоры
ашылғанына біраз болыпты. Менен: «Сіздерде сондай қор бар

ма?», – деп сұрады. Жоқ екенін айттым. «Сіздер сəл кешеуілдеп
қалыпсыздар ғой», – дегені бар. Содан бері осы тақырып үнемі
есімде жүретін. Өткен жылы Абай атындағы ҚазҰПУ-дің ректоры
Серік Пірəлиевке өтініш айттым. Ректор ұсынысымды қабыл алып,

«Ауызша тарих» деген орталық ашып берді.
«Ауызша тарих» атауы қайдан шыққан. Кезінде Африканың
тарихын жазуға байланысты ғалымдар елдің жадында сақталған
фактілерді молынан пайдаланған. Батыс елдерінде «Ауызша тарих-

тың» өркен жаюына осы жағдай түрткі болған сияқты. Ал біздің
тіліміз бен ойлау жүйеміздің ерекшеліктеріне «ауызша тарих» ата-
уы емес, «Айтылған тарих» атауы үйлесімді ұғылады екен. Жадта
сақталып, ауызша айтылған тарих деген ұғымды береді.

Орталық іс жүзінде 2013 жылы ашылғанымен, жұмысымызды
сəл ілгері бастап кеткенбіз. Мəселен, 2012 жылдың наурыз айын-
да Алматы облысының Көксу жəне Ескелді аудандарына, сəуір
айында Панфилов ауданына экспедициямен шықтық. 2013 жылы

Ескелді ауданына қайта бардық. Алғашында арнайы тақырыптар
төңірегінде сұхбат жүргізбегендіктен, екінші рет барғанда нақты
бір тақырып төңірегінде əңгіме өрбітсек деген ой туды. Ескелді
ауданында Нұрмолда Алдабергенов атындағы ауыл бар. Екі мəрте

Социалистік Еңбек Ері атағын алған Нұрмолда Алдабергенов
білікті басшы ретінде аты аңызға айналған адам. Сол кісі басқарған
колхозда Қазақстанда бірінші рет Халық театры ашылған. Кол-
хоздың төңірегіндегі малшылардың балалары үшін интернат ұйым-

дастырылған. Бір ғажабы, сол колхозда 21 адам Социалистік Еңбек
Ері атағын алған. Барлығы да қарапайым еңбек адамдары: малшы-
лар, сауыншылар, қызылшашылар... Мұның ар жағында не жатыр?
Билік, партия тарапынан арнайы жасалған қолдау, қолпаштау ма,

əлде қарапайым жұмыс адамының тарапынан көрсетілген шынайы
ерлік пе? Осыны білгіміз келді. Осы үшін 15-16 адамнан сұхбат
алдық. Өкінішке орай, Еңбек Ері атағын алған адамдардан тірі
жүргендері жоқ екен, есесіне, көзкөргендер, ұрпақтары бар. Сұхбат

алу барысында түрлі көзқарастар қақтығысы барын байқадық.
Сол кездегі социалистік еңбекке байланысты түрлі ұстанымдар,
көзқарастар жеткілікті екен. Ол заңды да. Біз əңгіменің бəрін жа-
зып алдық, оны қорытып, жүйеге түсіріп, мұрағатқа өткіземіз.

Сұхбат алу барысында сол замандағы қарапайым адамдардың өмі-
рін көрсететін əңгімелер молынан айтылды.
Біздің зерттеу жұмысымызға арқау болған тағы бір тақырыпқа
тоқтала кетейін Алматының іргесінде бой түзеген «Шаңырақ»

жəне басқа ықшамаудандар тəуелсіздік алған жылдарға тəн, яғни
1991 жылдан кейінгі құбылыс. Шаңырақтың негізгі халқы – ауыл-
дан жұмыс, жағдай іздеп келген қарапайым халық. Тəуелсіздіктің
бір көрінісі ғой деп, Шаңыраққа бардық. Менің өзімнің немере

бауырым Қойгелдиев Дарияқұл ауылдан көшіп келді. Бес-алты
сотық жер сатып алып, бала-шағасын осында алып келіп, əйтеуір
үй салып алды. Өзі қайтыс болып, бала-шағасы қазір «Əйгерім»
ықшамауданында тұрып жатыр. Немере бауырымның басынан

кешкен қиыншылықтарын көзіммен көрдім. Ал мұндай мысалдар
жетіп артылады ғой.
Ауылдан келген халық қала өміріне қалай бейімделіп жатыр?
Қандай жағдайды басынан кешірді? Ол да тарих. Біз осы сұрақтарға

жауап іздедік. Аудан əкімі бізді қолдады. Сөйтіп, Шаңырақта
бірнеше кездесу өткіздік. Ауылды жерден келіп, қалалы жерге орна-
ласу, кірігу оңай емес. Алғашқы кезде Шаңырағы жер учаскелерінің,
телімдерінің басым бөлігі заңдастырылмаған екен. Адамдардың

материалдық жағдайлары да əртүрлі ғой. Халықтың мекен еткен
тұрағын, қалаға қосуда өкімет қандай игілікті іс атқарды, мемле-

кет тарапынан беріл ген көмек қандай? Шаңырақтықтар (мұны
тəуелсіздіктен кейінгі жылдары «қалалық» болған қазақтар деп
те түсініңіз) ішкі өмірін қалай ұйымдастырды? Осының бəрі де
қызықты, маңызы бар мəселе. Біз осы бағытта сұрау, зерттеу

жұмыстарын жүргіздік. Саясатпен жұмысымыз жоқ, Шаңырақтағы
жағдайды тарихи құбылыс ретінде зерттейміз. Қазақстанның түрлі
облыс, түрлі аудандарынан келген адамдар қазір ел болып бірігіп,
ел болып өзінің тіршілігін жасап жатыр. Өзінің жаңа қалалық

өмірін бастап кетті. Дəстүрді, т.б. насихаттайтын түрлі ұйымдар
құрылған, олардың барлығы ерікті түрде өз жұмыстарын атқарып
жатыр. Яғни, қазақ өз еркімен, қала өміріне дендеп еніп кетті.
Бір-екі факті. Осы жылдары «Шаңырақ» сияқты 18 ықшам-

аудандарда, 4 523 отбасы бастапқы кезде заңсыз жер телімдерін
иемденген. Алатау ауданы əкімдігінің көмегімен, міне осы жер
телімдері түгелдей дерлік заңдастырылыпты. Жаңа құрылған осы
ауылдардың қажетіне мемлекет тарапынан соңғы төрт-бес жылда

ғана 76 миллиард теңге жұмсалған. Олардың ішінде соңғы жылда-
ры ғана пайдалануға берілген бес мектеп, төрт бала бақша бар.
Бүгінгі елдің тарихы туралы оқулық жазар болсам, қарапайым
адамның күнделікті өміріне көп көңіл аударған болар едім. Өйткені

тарихи оқиғалар, қоғамдағы өзгерістер, əр алуан құбылыстар
жеке, қарапайым адамның өмірінде өте маңызды рөл атқарады.
Мысалға, ХХ ғасырдағы Қазан төңкерісі нəтижесінде орнаған,
Кеңестік биліктің қарапайым адамның өміріне қандай əсері бол-

ды? Біз осыған көңіл аудара бермейміз. Қарапайым шаруаның
ғалым болғаны туралы, білім алғаны жайлы айтылды, жазылды.
Бірақ ол идеологиялық тұрғыдан жазылды. Тарихи шынайылық
тұрғысынан келгенде ол заман қарапайым адамның өмірін қалай

өзгертті? Біз осы мəселеге тереңірек үңілуіміз қажет. Тағы бір көңіл
аударуға лайық нəрсе: қазақтың шалғайдағы, түкпірдегі бір ауылын
алайықшы. Бəріміз де ауылдың баласымыз. Сол ауылдың шынайы
тарихы, микротарих тұрғысынан жазылса қандай сауап болар еді.

Ол ауыл қашан пайда болды? Қанша буын сол ауылда өсіп-өнді?
Ауылдың шаруашылығы, оның экономикалық, тарихи ортасы
қандай өзгерістерге ұшырады? Бізде осындай зерттеулер жоқ. Егер
осындай зерттеулер болса, біз өз тарихымызды, өткен өмірімізді

тереңірек білген болар едік, сондай-ақ зерттеу арсеналын жаңа əдіс-
құралдармен байытқан болар едік. Біздің респонденттеріміз əртүрлі
əлеуметтік топтардың өкілі. Оның ішінде шаруа да, басшылар да,
жұмысшы да, зиялылар да, өлкетанушылар да бар. Панфилов ау-

данына барғанымызда əкімшілікке біраз ақсақалдар жиналыпты.
Жергілікті өлкетанушылардың жергілікті жер-су, ауыл аттарына
байланысты айтары өте қызық əрі маңызды екен. Осындай зерттеу
жұмысы, меніңше, еліміздің барлық өңірінде жүргізілсе құба-құп.

Əр өңірде жеке-жеке тақырыптық зерттеулер жүргізу қажет-ақ.
Мəселен, жергілікті ерекшеліктерге жəне сұраныстарға байланыс-
ты жер-су аттарына байланысты зерттеу жүргізілсе тіптен ғажап бо-
лар еді. Тарих ғылымының функционалдық міндеті осындай жаңа

бағыттарды зерттеуге алу арқылы байи түспек, пайдалы болмақ.
Оқырманға ұсынылып отырған бұл кітап А.Б. Байтұрсынұлы
атындағы Тіл білімі, Ə.Б. Бектұров атындағы химия ғылымдарының
жəне Д.В. Сокольский атындағы катализ жəне электрохимия

институттарының жетекші ғалымдарынан алынған сұхбаттардан
тұрады. Яғни, қазақ тілі жəне химия сияқты гуманитарлық жəне жа-
ратылыстану салаларының ғылыми мектеп, бағыт қалыптастырған
көрнекті өкілдерімен өткізілген сұхбат арқылы біз бірнеше сауал-

дарға жауап алуға тырыстық. Ол сауалдар басым түрде ғалым-
ның балалық шағы, ғылымға келген жолы, түрлі кедергілер мен
қиндықтардан өту тəжірибесі сияқты мəселелер төңірегінде қойыл-
ғанымен, сол сауалдарға алынған жауаптар арқылы, мəселен, өмірі-

нің ең құнарлы да жемісті кезеңі, ХХ ғасырға тұс келген аға буын-
ның еліміздің интеллектуалдық тұрғыдан өзгеруіне қосқан үлесі
туралы ой түзуге болады.
Біздің қазақ тілі ғылымы мен химия ғылымдары салаларындағы

ғалымдардың ғылымдағы өмірін зерттеу объекті ретінде алуы-
мыз, əрине, кездейсоқ емес-тін. Біріншіден, аталған салалардағы
ғалымдардың қол жеткізген табыстары мен ашқан жаңалықтары
елімізден тыс мемлекеттерде мойындалған. Сол ғылыми жетіс-

тіктерге жетуге тікелей атсалысқан ғалымдардың біразы, Аллаға
шүкір, əлі де жемісті еңбек үстінде. Ендеше, оларды осындай нəти-
желерге жетуге мүмкіндік берген жағдайлар жөнінде сол тұлға-
лардың өз аузынан естіп, олар берген фактілік материалдарды

айтылған тарих əдіс-құралдары арқылы жазып алып, неге дерек
көзіне айналдырмасқа!

Екіншіден, ғалымдардан алынған сұхбат таза биографиялық тұр-
ғыдан жүргенімен, ондағы фактілік материалдар еліміздің ғылым
саласының жүріп өткен жолы жөнінде тың тұжырымдар жасауға
мүмкіндік береді. Басқаша айтқанда, айтылған тарих əдісі арқылы

алынған материалдар еліміздегі ғылымның тарихын тек архив
құжаттары негізінде ғана жазуға болады деген түсініктің біржақты
екендігін аңғартады.
Үшіншіден, айтылған тарих əдісі арқылы алынған материалдар

еліміздегі ғылыми интеллигенцияның қалыптасу жəне өсу жолда-
рына қатысты толыққанды тұжырымдар жасауға мүмкіндік береді.
Кітапқа енген сұхбат материалдары, əрине, болашақта атқа-
рылатын жұмыстың бастауы ғана. Бұл жұмысқа магистрант жəне

докторанттарды тартуымыздың бірден-бір себебі де жас мамандар
жаңа зерттеу технологиясын игерсе екен деген ниеттен туындап
отыр. Осы ретте кітапта берілген сұхбаттарды алу жəне оларды
баспаға даярлау ісіне атсалысқан магистранттар мен докторанттарға

үлкен ризашылығымызды білдіреміз.
Осы еңбекті даярлау ісіне түсінушілікпен қарап, қолдау көр-
сеткені үшін ҚР ҰҒА президенті, академик Мұрат Жұрынұлына,
сондай-ақ академик Е.Е. Ерғожинге, филология ғылымдарының

докторы, профессор М.М. Малбақовқа сұхбат өткізуге келісімін
берген ғалымдарға Қазақстан ғылымының тарихи мұражайының
директоры Дүйсембаева Назираға шексіз ризашылығымызды біл-
діреміз.

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ə. Назарбаев
ҚР Ұлттық Ғылым академиясының 60 жылдығына арналған
салтанатты жиналыста. 2006 жыл

Қазақстан Республикасының Ұлттық
Ғылым Академиясының президенті
М.Ж. Жұрыновпен сұхбат
Жұрынов Мұрат Жұрынұлы – ҚР ҰҒА

пре зиденті, академик, химия ғылымдарының
докторы, профессор, ҚР мемлекеттік сыйлы-
ғының лауреаты, Д.В.Сокольский атындағы
«Органикалық катализ жəне электрохимия»

оқып жүргенде бір кафедрада 50 аспирант болдық. Асханаға барар
дəлізде үлкен айна, трюмо тұратын, сол айнаға бір қарамай өтпейтін
едік. Шашы сиреп қалған бір профессорымыз бар еді, сол кісі айна
алдында тұрып, қазіргі менің шашым сияқты, аппақ шашын ұзақ та-

райтын. Профессормен бірге айнаға қарауға ыңғайсызданған аспи-
ранттар кезек күтіп тұратын. Шашын тарап болған соң, кезек күтіп
жиналып қалған аспиранттарға қарап: «Жастар, естеріңде болсын,
шашың сиреген сайын ұзағырақ тарауға тұра келеді» дейтін, сол

жағдай бізге де таяп қалды ма деймін. Ал енді əңгімемізді бастайық.
М.Қ. Қойгелдиев: Құрметті, Мұрат Жұрынұлы! Біз күрделі
өзгерістер заманында өмір сүрудеміз. Сондықтан да болар
ғылымның да көтерген жүгі ауырлай түскен сияқты. Өйткені

адамзат қоғамы алдында тұрған көптеген мəселелердің
шешіміне байланысты жауапты адамдар алдымен ғылымнан
күтеді. Қазақстан ғылымы, оның бас штабы Ұлттық Ғылымдар
Академиясы соңғы ширек ғасырда күрделі өзгерістер жолынан

өтті. Соған байланысты Қазақстан ғылымының өткен ғасырда
жəне тəуелсіздік кезеңінде жүріп өткен жолы, жетістіктері
мен өзекті мəселелері туралы аға ұрпақтың өз аузынан есту,
сондай-ақ олардың пікірін аудио-видео құралдар арқылы жа-

зып алып құжаттау, оларды бүгінгі жəне ертеңгі зерттеушілер
үшін дерек көзіне айналдыру ғылымға қажет атқарылған
іс болар еді. Осы мақсатта Абай атындағы Қазақ ұлттық
педагогикалық университеті жанынан құрылған «Айтылған

тарих» орталығы Қазақстан Республикасының Білім жəне
ғылым министрлігінің қолдауымен «Менің ғылымдағы
өмірім» аталатын ғылыми-зерттеу жобасын іске асыруда. Бұл,
əрине, үлкен ауқымды жəне біраз уақытты талап ететін жұмыс.

Халық «көз қорқақ, қол батыр» дейді. Бұл жұмысты бастап
кеткен жағдайымызда бар. Əзірге оны тіл білімі жəне химия
ғылымдары салаларындағы жетекші ғалымдардан сұхбат
алудан бастадық. Қазіргі Қазақстан ғылымының жағдайы

жөнінде айтып беруді өзіңізден өтініп отырмыз.
Жобамыздан туындайтын дəстүрлі сұрауымыз: ғылымға
келу жолыңыз неден басталды?

оның табиғатына ізденімпаздық қасиетті қоса берген. Адам жердің
бетінде алғаш пайда болғаннан бастап, айналасын зерттей бастаған:
«Ана жақта не бар?», «Анау орманның ішінде, таудың ар жағында
қандай өмір ағымы жүріп жатыр?» деген сияқты. Содан бері адамзат

та, ғылым да өніп-өсу жолында келеді. Оны ешкім тоқтата алмайды.
Қазақстанның Ғылым Академиясы Совет билігі кезінде құрылды.
1932 жылы алдымен, ғылым академиясының базасы құрылды. 1938
жылы ол филиал болды, ал 1946 жылы Республикалық Ғылым Ака-

демиясы мəртебесін иеленді. Оның бірінші президентітігіне ака-
демик Қаныш Сəтбаев сайланып, оған мүшелікке Мұхтар Əуезов
сияқты шыншыл да, батыл тұлғалар қабылданды. Мен Ғылым
Академиясының президенті болып сайланғаннан кейін оның та-

рихына біраз үңілдім. Бұл академияның мүшелерінің 85% – і
ауылдың мектебінен шыққандар. Мен өзім де ауылдағы мектепті
бітірдім. Орыс тілінен беретін мұғаліміміз, армиядан орыс тілін
үйреніп келген, өте жақсы кісі еді. Мінезі, балаларға, тəрбиеге де-

ген көзқарасы керемет болатын. Бірақ, жоғары білімі жоқ. Қарсы
кездескенде, алдынан шығып: «Сəлеметсіз бе, ағай?» дегенде ол:
«Здраствуйте, ағай!» десеңдер жақтарың қарысып қала ма дейтін.
Содан кейінгі кездескенде «Здравствуйте, ағай!» дейміз. Сөйтсек,

«Молодец-молодец!» – деп өтеді. Неміс тілінен берген мұғаліміміз
бір əпенде ағай-тын, татар кісі еді. Оның неміс тілінен білетіні :
«тұр», «отыр», «кім кезекші» деген сияқты бірнеше сөздер мен сөз
тіркестері ғана. Сондай мектепте оқыдық. Бірақ, біздің ұрпақтың

баланың, 35–і институтқа түстік. Өзіміздің талпынысымыз арқылы.
Институтты бітіргеннен кейін, Мəскеуге барып оқығандар да бол-
ды. Мəскеудің мектебінде оқып, институтын оқып бітіргендерден
өзімізді ешқандай осал санаған жоқпыз. Мен өзім істеген зертханада

бірінші болып, үш жылдық аспирантураны мерзімнен екі ай бұрын
қорғап кеттім, бұрын ондай болмаған екен ол жерде. Өйткені, мен
тырысып жұмыс істедім, əкем теміржолшы, анам үй шаруасында.
Мен ауылға қорғамай қайтсам, маған Мəскеуге барып келуге кім

қаражат береді, кім маған жолдама береді, бұл мүмкін емес ғой.
Ірі шенеуніктердің балалары жолдама алып, жылдар жүріп қорғай
алмай қайтатын. Мен соны көре жүріп, білек түрініп жұмысымды
бітірдім. Екі жетекшім де разы болды. Сөйтіп қорғап қайттым.

Аспирантураның бастығы бір полковник еді, менің Қазақстаннан
екенімді білгеннен кейін: «Соғыс кезінде, менің отрядымда 3 қазақ
болды. Керемет батыр, адал, сондай мəрт жігіттер еді. Мен қазақ-
тарды сондықтан сыйлаймын»,– дейтін. Көрдіңіз бе?.. Екі ай бұрын

бітіріп қоштасайын деп барғаным ғой, «қазақтарды жақсы көре-
тініңізді білемін, сондықтан сізбен қоштасайын деп келдім» деге-
німде: «Сен тоқтай тұр! Мына екі айлық стипендияңды не істейміз?
Мен саған осыны беріп жіберейін», – деді. Ақша ол уақытта көптік

қылмайтын кез. Рахметімді айтып, бір сыйлық апарып бердім.
Сол кезде Мəскеуде оқыған, қазақтарға тəн бір ерекшелік, бірге
оқып жүрген жігіттердің біреуі де сонда қалуды армандаған емес.
Бəрінің ойында бір-ақ нəрсе, ол елге қайтып, жұмыс істеу. Ал

мына Кавказ жақтан келген құрдастарымның, жамандағаным емес,
бəрінің арманы – «қайткенде Мəскеуде қалу» болды. Бізде ондай
ой болған жоқ. Міне, қазақ балаларының əке-шеше аманатына де-
ген адалдығы. Міне, сол ауылда мектеп бітіріп академик болғандар

сыртта жүріп институт бітірді, аспирантурада оқыды, көбісі
Москваға барып қорғады, басқа халықтардың арасында жүріп еш
кемдік көрген жоқ. Бұл біздің халқымыздың табиғи мүмкіндігінің
жоғары екендігінің көрінісі. Менің түйгенім осы.

Советтік кезеңде Қазақстан ғылымына бірнеше мəрте үлкен баға
берілді. КСРО ғылымдар академиясының президенті А.П. Алексан-
дровтың айтқан сөзі бар: «Қазақстан ғылымы Совет одағында
үшінші орында тұр, Ресей мен Украинадан кейін» – деп. Оның өзі

үлкен көрсеткіш. Міне Қазақстан Ғылым академиясының қол жет-
кізген табыстары.
М.Қ. Қойгелдиев: Өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдары
Ғылым Академиясының өмірінде ірі өзгерістер болып өткені

белгілі. Ғылым Академиясына президенттік қызметке сіз осы
күрделі кезеңде келдіңіз. Осыншама ауыр жүкті өз жауап кер-
шілігіңізге алу жеңілге түспеген шығар?

байланысты мемлекет басшысы Нұрсұлтан Əбішұлы бізге келіп,
академияға сенім артып, оны мемлекет ісіне тартып, өзіне сүйеніш
болады ма деген оймен: «Ғылым Академиясының президенттігіне
белсенді де беделді ғалым академик Ө.А. Жолдасбековты ұсына-

мын, бұл кандидатураға қалай қарайсыздар?», – деді. Жиынға
қатынасып отырғандардың бəрі де «Ойбай, жақсы!», – десті. Сонда
академиктердің бірі шығып, атын айтпай-ақ қояйын (ол кісінің бұл
арада кінəсі жоқ) артында тұрған үлкендердің жұмсауы болса керек,

президенттікке академияға мүше-корреспондентті ұсынды. Сонда
Елбасының айтқан сөзі бар: «Мүше-корреспонденттің жарғы бой-
ынша президент болып сайлануға құқы жоқ. Жарғы бойынша тек
академик қана президент сайлануға құқылы. Мəселен, Ш. Есенов

үлкен ұйымдастырушылық қабілеті бар адам болды, бірақ ғылым
кандидаты еді. Оны президент сайлау үшін алдымен Академияға
толық мүше етіп сайладыңыздар, сонан соң президенттікке сай-
ланды. Сол сияқты Қ. Сəтбаевтың орнына Ғылым Академиясына

президент болып сайланғандардың бəрі дерлік академиктер ара-
сынан сайланды. Бұл дəстүрді, академия жарғысын бұзбағанымыз
дұрыс», – деді. Сол жолы мемлекет басшысының ұсынған адамын
құлатып, басқа адамды сайлады. Бұл, əрине, үлкен қателік болды.

Жаңадан сайланған республика президентіне тиісті құрмет көрсете
алмады. Бары-жоғы 4-5 академик ағаларымыздың кесірі. Жаңа ғана
аяғына тұрып келе жатқан мемлекетке қоғамның тұтастығы, зиялы
қауымның бірлігі ауадай қажет шақ-тын....

Содан кейін Ғылым Академиясының абыройы түсе бастады.
Оған қоғамдық ұйым статусы берілді. Ал оның құрамында бо-
лып келген ғылыми-зерттеу институттары қазыналық кəсіпорын
аталып, Білім жəне ғылым министрлігінің қарауына өтті. Ғылы-

ми-зерт теу институттарынсыз академияның жағдайы белгілі,
клуб болды да қалды. Сол күйде үш-төрт жыл өтті. Ол кезде
министрліктің аппаратында ғылым департаменті деген бар, В. Мо-
гильный деген кісі басқарады. Содан бір топ академиктеріміз бас

қосып «түрлі мəселелерімізді шешу үшін ғылым департаментінің
есігін тоздырып барғыштап жүргенше, өз бетімізше күнімізді
көрейік» деп, бөлініп шықтық. Қоғамдық бірлестік болып шық-
қанда, мен президент болып сайландым.

Сол кездегі академия президиумының күйін еске алудың өзі
қиын. Кабинеттерде тіптен қолға ұстайтын қалам–қағаз қалмаған.
Өйткені қоғамдық бірлестік статусына өткен соң бұрынғы акаде-
мия меншігіндегі мүліктерді ликвидациялық комиссия қайтадан

мемлекет меншігіне өткізіп тастайды екен, заң талабы сондай.
Осы кездегі өзіме қатысты мынадай бір шегініс жасайын.
Түркістан қаласындағы Қ.А. Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-
түрік университетінде 10 жылдық ректорлық қызметтен соң, Ал-

маты қаласына ауысып келдім. Мамандығыма сəйкес «Катализ
жəне электрохимия» институтының директоры қызметі жүктелді.
Арада үш ай өткенде, ортаншы ұлым қайтыс болды. Екі жылдай
уақыт өтсе де, басымнан қайғы арылмай жүрген кезім, бір күні сол

кездегі білім жəне ғылым министрі Ж. Құлекеев шақырып алып:
«Академияның президент сайлауы болады, соған қатысыңыз»,– деді.
Мен сайлауға қатыспайтынымды айттым. «Осындай ауыр қайғыда
жүріп, біреуден дауыс сұрағаным, ұят емес пе?», – деп қайтарып

тастадым. Екінші рет, үшінші рет...ұсыныстар жасалынды. Өтуге
мүмкіндігім бар екендігі айтылды. Мен өз ұстанымымда қалдым.
«Онда келісім беріңіз, біз өзіміз жұмыс жүргіземіз, ешкімнен дауыс
сұрамай-ақ қойыңыз», – деді. Содан академиктер келіп: «Перзентіңіз

өмірден қайтса, ол Алланың ісі, солай болды. Өмір бар ғой алда,
Аллаға шүкір, екі балаң бар, немерелерің бар, беліңді бекем буып,
жұмысыңа кіріс» – деген соң, тəуекел деп сай лауға түстім, 75% дау-
ыс алып, сайландым. Содан жұмысқа кірі сіп кеттім.

Ұлттық университеттердің ректорларын шақырып: «Академия
жалғыз маған керек емес, қазақ халқы үшін керек. «Ғылым Ака-
демиясы жоқ мемлекет» деген сөз жараса қоймас. Мынау қыр-
ғыздар мен армяндардың зейнетақысы 10 доллар, қаржысы тап-

шы. Құдайға шүкір, біз бай елміз, оны ыждағаттықпен, ысырапсыз
халықтың қажетіне жарата алсақ болғаны, мүмкіндігіміз бола тұра
академияны жауып, тарап кеткеніміз қалай болады? Елден ұят емес
па?», – деген ойды айттым. Содан көп болып, қаражат жинап, керек

жарақтарымызды алып, штатқа 5–6 адамды жинап... Сонда басқа
мемлекеттер біздің тарап кеткенімізді білмейді. Конференцияларға
шақырады, хат жазады, оған жауап беруге тура келеді, ал ол үшін
академиктер жұмыс істеуі керек емес пе? «Жоқ, біз жабылып

қалдық, жазбаңдар» деп айту намысқа тиеді. Қазақта мақал бар емес
пе, «Бөрі арықтағанымен, жүнін тікірейтіп азғанын білдірмейді»
деген. Сол сияқты жүрген жағдайымыз бар осы күнге дейін. Бертін
мен Елбасының қабылдауында болып, жағдайды түсіндіріп айт-

тым. Сонда Елбасы: «Совет моделі маған ұнамайды, біз нарықтық
экономикаға келе жатырмыз, кері қайтпайық, кері қайтқан дұрыс
болмас, Батыс Европа моделіне ауысқандарың жөн болады», – де-
ген пікірін білдірді.

Англияның, Американың, Францияның академияларының еш-
қай сысы мемлекеттік орган емес, бірақ беделі өте күшті. Кеше
ғана Франция Республикасының президенті Франсуа Олланд келіп
қайтты. Ғылым Академиясына келіп, кездесу өткізді. Өйт кені

ол елде Ғылым Академиясының беделі, министрліктен жоғары.
Бұрында, өзіңіз білесіз, Жазушылар одағы мен Ғылым Академия-
сының басшылары КСРО Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сай-
ланатын. Ал министрлер Казақ КСР Жоғарғы Кеңесіне ғана де-

путат болып сайланатын. Зиялы қауымның басын біріктерген
бұл мекемелердің беделі өте жоғары болды. Францияда да солай.
Оларда Ғылым Академиясының мемлекеттік мəртебесі жоқ, олар
əдейі мемлекеттік жасамаған, тəуелсіз болсын, ешкімге Франция

президентіне бағынышты болмасын, ғалымдар өздерінің пікірлерін
ешкімге жалтақтамай еркін жеткізетін болсын дегендері. Олар-
да мемлекеттік мекеме ме, мемлекеттік мекеме емес пе, оған
қарамайды. Америкада, Германияда, Францияда жəне басқа елдер-

де солай. Ол мекеме қоғам үшін пайдалы болса, онда ол ең қажет
мекеме. Мысалы, Гарвард университеті мемлекеттік емес, бірақ
беделі қандай... Оны мемлекет қолдайды, қаржылай көмектеседі.
Өйткені ең күшті университеттер қатарында. Олардың шығарған

мамандары сол елге қажет.
Сондықтан ғылымның қазіргі ең үлкен проблемасы, оны бас-
қару тетігін таба білуге тəуелді. Басқару ісіне шала-шарпы ғалым
келсе, ол үлкен қауіп тұғызады. Біріншіден ол өзін, диссертация-

сын біреулерге жаздырып алып «оңай» жолмен қорғап алғанына
қарамай, нағыз ғалыммын деп санайды. Екіншіден ғылыми атақ-
ты оп-оңай алған соң, бəрі мен сияқты деп ойлайды. Нағыз
ғалым дарды сыйламау осыдан туады. Ғылым академиясы ашық

мекеме, жасырын ештеме жоқ, бастық деген мұнда болмайды. Ака-
демияның президенті деген жұмысшылардың бригадирі тəрізді не-
месе парлементте оның басшысы депутаттың кез келгенімен тең
құқылы ғой, сол сияқты. Бізде барлық уақытта академияда осындай

шынайы демократиялық ахуал болған. Сталиннің кезінде де оған
билік аса көп тиіспеген, мұны «демократия аралы (остравок демо-
кратии)» деп атаған. Ғылымдағы басқару билігі академияда болса,
оған ешкім араласа алмайды. Ол тура жолмен жүреді. Бөлінетін

қаржы ашық түрде талқыланып, бөлінеді. Жасырын үстелдің асты-
нан ешкім бөліп əкетпейді, ешкім ұрламайды ол ақшаны. Академия
президиумы басқарған жерде, ғылымда коррупция болмайды.
Америкада екі академия бар, өздеріңізге мəлім бізде басқа

академиялар көп. Нью–Йорк академиясы сізге өзі хат жазады, 50
доллар төлесеңіз, мүшелікке өтесіз деп. Ал АҚШ–тың ұлттық
ғылым академиясына ғалымдардың ғалымы өтеді, олардың 20%
Нобель сыйлығының лауреаттары. Ол нағыз ғылым академиясы.

Бізде де нағыз академия бар, сондай-ақ төлем ақы ақшаңды алып,
мүше болдың деп хат жіберетін академиялар бар. Кезінде ғылым
академиясының жалпы жиналысында айтқаным бар: «Рас, ендігі
уақытта Ғылым Академиясы қоғамдық ұйым мəртебесіне өтті, де-

генмен, Аллаға шүкір, осы кезеңге дейін еңбегімізбен жиған абы-
ройымызды өзіміз жоймайық, ғалымдарды сайлауда өте мұқият
болайық, кездейсоқ адамдарды мүшелікке жібермейік, ғалымның
ғалымы ғана өтсін», – деп. Кеше ғана сайлау өткіздік, бюллетендерді

ашық санаттық, ғалымдар өздері дауыс берді, ашықтық деген
осы емес пе?.. Кездейсоқ адамдар өтпейді нағыз ғалым болсаң,
ғалымдар өздері бағалайды, кімнің қаншалықты дəрежеде ғалым
екенін біледі, өздері сайлайды. Өзіңіз де сайлауға қатыстыңыз.

Мысалға, сіз сияқты өз мектебі бар, ірі ғалымдар сайланбай қалса,
ол бізге ұят болар еді.
М.Қ. Қойгелдиев: Мұрат Жұрынұлы, шынымды айтайын,
ешкімге барып «маған дауыс беріңіз» деп өтінген жоқпын,

ұялдым, өйткені дауысты сұрап алу ғалым адамның мінезіне
жат нəрсе деп түсіндім.

ұяты ең алдымен, академияға тиесілі болады. Шынайы ғалымдарға
есігі жабық қандай академия демей ма халық?! Біздің күшіміз де,
беделіміз де осы ашықтықта. Ең күшті ғалымдар осы жерде. Бəрі
деп айтпаймын, мүмкін біз байқамай жүрген ғалымдар болуы əбден

мүмкін, бірақ негізгі күш осында. Ұлттық Ғылым академиясы
барлық уақытта осы бағытты ұстанады, біз мемлекетімізді сүйеміз,
Елбасын қолдаймыз. Қазақта мақал бар: «Елу жылда ел жаңа, жүз
жылда қазан» деген. Бұл айтылған сөздің астарында терең ой жа-

тыр. Ел өмірінде түрлі өтпелі кезеңдер болады. Сол сын сəттерде
зиялы қауым, ғалымдар Елбасының жалпы елдік мүдде тұрғысынан
қабылдаған шешімдеріне қолдау жасап отырғаны жөн. Қолдау де-
ген, жай бас изеу ғана емес. Елбасының күрделі мəселелерге байла-

нысты қабылдаған шешімдерін халыққа тура жеткізуге, түсіндіріп
беруге атсалысып отыруға тиіспіз. Бұл біз өмір сүріп отырған
кезеңнің ерекшелігінен, төңіректе болып жатқан оқиғалардан ту-
ындап жатқан қажеттілік. Жақында ғана Елбасы сөйлеген бір

сөзінде: «Ел ішінде іріткі салуға бейім элементтерге, өте қатаң жаза
қолда ныңыздар» – деген тұжырым айтты. Дұрыс айтылған пікір.
Өйткені ел арасынан бірлік кетсе, ол елде береке болмайды. Біздің
«дос тарымыз» соны күтіп отырған жоқ па? Украинадағы жағдай біз

үшін сабақ болғаны жөн.
Елбасының Қазақстан Халқының Ассамблеясын құру тура-
лы шешімі орынды екені хақ. Бірақ, қалғаны осы тамаша идеяны
орындаушыларға байланысты, кейбір жағдайлар бар... Мəселен,

мен былтыр Ассамблеяның бір тойына бардым. Немістер, орыстар,
украиндар бөлек-бөлек үйшік тігіп алған екен, содан біреуінің ба-
сында Оңтүстік Кореяның жалауы тұр, біреуінің басында Ресейдің
жалауы дегендей. Соған байланысты: «Мыналарың не? Біз бір

халықпыз ғой, конституция бойынша», – дедім. Соны айтқаннан
соң туларын алып тастады. Көрдіңіз бе, орынды нəрсені уақытында
айтып отырмасаң, кейбіреулер бетімен кетеді.
Мен Арыс деген қалада туып өстім, ауылдық жер, темір жолы

станциясы шағын ғана, үлкен қала болғаны кейін ғой. Мектепте
оқыған кезімде сол жерде бір ғана диірмен бар еді, оған кезек бо-
латын. Шешемнің уақыты болмағандықтан, бізді кезекке қойып,
кететін. Содан есек арбамен бір қап, екі қап бидайды ұн қылып

тартып əкелеміз. Екі–үш күн жатамыз сонда. Жатқанда қаптардың
үстінде, диірменнің ішінде жатамыз. Бір күні жергілікті орыстар
келіп бізге ұрыса бастады: «Есектерің жерді былғап тастайды,
қазақтар осындай», – деп. Сонда диірменші: «Сен олай айтпа, олар

бірақ қазақтардай жақсы халықты мен еш жерден кезіктермедім»,–
деді. Грек шалдың сол сөзі осы уақытқа дейін есімде. Менің
грек жолдас балам болды, сол Кавказдан көшіп келгендері тура-
лы мынадай жағдайды айтты: «Бізге келіп, таңертең жүк поезы

келеді, соған бəрің шығасыңдар, дүние-мүліктеріңді тастандар»–
деп ескертті. Содан лепешкамызды пісіріп, нан жауып, жолға
дайындалдық. Менің бір айғырым, артымнан шауып біраз жерге
дейін келді, əлгіге мініп алып, ауылға қайта барып, пісіп тұрған ал-

мадан салып алып, қайта қайттым да, жануардың арқасынан қағып
жібердім. Жолда менің тамағым таусылып қалды. Сонда біздің
вагондағы соғыстан жарақат алып келе жатқан қазақтың төрт сол-
даты, өздері нің нандарынан бөліп беріп, аман қалдым. Ал біздің

Сібірге кеткен қандастарымыздың көбі қырылды, бір-екеуі ғана
аман келді»,– деді. Міне, қазақ халқы қандай халық?! Ал қазақ
жеріне сол қиын кезеңде келген халықтардың қазіргі балалары,
осы сияқты фактілерді білмейді, оларға осы жағдайды айтып отыру

артық емес. Мына Ассамблеяның рөлі осында емес пе?
Сырттан қарап тұрсаң, мынадай ой туады: олар өзінің жерінен,
өзінің елінен көшіп келіп, бізге қосылып бір мемлекет құра салған
сияқты. Шындық олай емес ғой! Ассамблеяның бір міндеті осы

бағытта жұмыс істеу. Барлық мəселені қазақтың момындағын
пайда ланып, ұлттық мүддеден шегіну арқылы істеуге болмайды.
Əркім нің өз орны бар. Шынайы достық сол кезде ғана қалыптасады.
Əрбір адамға өткенді білу парыз. Бірінші кезекте, мемлекеттік тілді

жан дандыру арқылы, бір мемлекеттің бір халқы ретінде, бір тілді
толық білуіміз керек.
Ғалым ретінде, мен соны ойлаймын. Еліміздегі əрбір ұлттың
өкілі, шынайылыққа ұмтылса, əділ болса, достық сонда болады.

Қазақ халқы кең халық, біз ешкімді кейін итерген емеспіз. Тарихы-
мыз солай қалыптасты. Ортақ мүддеміз бар. Қарапайым халықтың
жазығы жоқ. Бірақ соны түсіндіріп айтатын кім? Ассамблея бас
қосып, билеп, өлең айтып, қалжын айтып тарайтын жер емес қой?!

Түсіндіріп айтатын жұмыс жүргізу қажет. Мені ойландыратыны
осы жағдай. Ресейде мың халықтың өкілі бар. Бірақ оларда ассам-
блея жоқ. Бізде бар. Осыны қазақтың кеңдігінен туған нəрсе деп
айтып отырғанымыз жөн?! Міне əңгіме қайда? Иран мемлекетінің

негізін құрайтын парсы халқы – 40 пайыз. Сіз олардың көпұлтты
мемлекет деп айтқанын естідіңіз бе? Еш уақытта естімейсіз.
Түркияға барып, Түркияның азаматтығын алатын болсаңыз сізді
қазақ деп жазбайды, түрік деп жазады. Германияда да солай, Фран-

цияда француз деп жазады. Неге? Халықаралық келісім бойынша
егер мемлекет құрушы ұлт (этнос) сол елдің 3/2 бөлігін, яғни 66,6
пайызын құраса онда ол мемлекет моноұлтты мемлекет болып са-
налады, соған байланысты, сырттан кірген адам мемлекет құрушы

ұлттың атын ғана қабылдайды. Қазақстан да сол жағдайға жетіп
қалды. Бірақ біз əлгіндей тəртіпке көшейік деп жатқан жоқпыз ғой.
Бұл Қазақстанның ерекшелігі емес пе? Нағыз демократия да осы.
Міне бұл жағдай да түсіндіруді талап етеді. Менің бір досым айта-

ды: «түрмеге баруға ұяламын, басқа ұлттардан ешкім жоқ, бəрі де
қазақтар» деп. Не біздің пешенемізге сондай тағдыр жазылған ба?
Неліктен солай? Өйткені жұмыссыздық бар, жейтін тамақ, киетін
киім жетімсіз, вокзалда қазақтың балалары бəрі тəшкі сүйреп жүр,

соларды көрудің өзі ауыр. Базарға барсаңыз күнімен сонда тұратын
тағы да өз отандастарымыз. Бұл шындық. Осы халден шығудың жо-
лын біз айтпасақ, кім айтады? Зиялы қауым айтуы керек. Біз айту-
ымыз керек! Соның бəрін көріп, президентті алдап, халықты алдап

жүргендердің өздерін оппозиционер деп есептеу керек. Шындықты
айтқан адам, еш уақытта оппозиционер болмайды. Елбасымыздың
нағыз сүйенер адамдары солар.
Ғылымдағы жағдайға оралайық. Ғылым министрі болып жүр-

генде Америкаға бардым. Америкадағы əріптесімнің қойған
бірінші сұрағы: «Қазақстан халқының қаншасы сауатты? Қанша
пайыз?»,– деді. Мен айттым: «100 % сауаттымыз» деп. Таң қалды.
Мен айттым: «Қазақстан кешегі Совет мемлекетінің үлкен бөлшегі.

Бізде сауатсыздық жойылған», – деп. Сонда ол, Америкада халық-
тың 8 пайызы сауатсыз екенін айтты, осы уақытқа дейін айлықты
саусағының бармағымен басып алатындар бар екен. Олар, түрлі се-
бептермен келген сондағы африкалықтар, латынамерикандықтар.

Американың 8 пайызы 16 миллион адам, яғни бір Қазақстан. Сонда
олар таң қалды. Біз осыны мақтан етуіміз керек. Пайдалана алмай
отырмыз. Жапондықтар: «Халықтың 70 пайызы жоғары білімді
болғаны жақсы» дейді. Осындай ұлттық бағдарламалары бар. Ол

жақсы, өйткені жоғары білімі бар адам жұмыс тауып, күнін көре
алады. Ол ұрлық, баукеспелік жасамайды, өйткені оның жоғары
білімі бар, ар-ұяты жібермейді. Біз айтамыз, бізде жоғарғы оқу
орындары көбейіп кетті, жабу керек деп. Жекеменшік оқу орын-

дарын берген білімінің сапасына қарай іріктеу қажет, оларды
категорияға бөлу керек. Қалғандарын біріктіріп, ірілендіру керек.
Орнымен ашылған жеке меншік оқу орындары балаларға білім
береді, əйтпесе олардың орынын ресторан, қонақ үйлер басады да,

ұл–қыздарымыз көшеге шығады. Сол керек пе? Бұрынғы заң бой-
ынша колледждерді жақсы бітіргендер, емтихансыз (тестілеусіз)
жоғары оқу орындарына түсіп, оқуға хұқығы болатын. Бұл ауыл
мектебінде оқыған табиғи талабы күшті балалардың жолын ашушы

еді. Оны жауып тастады. Ол шенеулілерді мен ауыл балаларының
дұшпаны деуге аузым бармайды, бірақ бұқара халықтың ауылдағы
өмірінен бейхабар, терең түсінігі жоқ, топас адам екендігі айдан
анық. Бұл жағдайды шұғыл түзету керек.

Қорыта айтқанда, елімізде ғылым даму жолында, ал оның шта-
бы Ұлттық Ғылым Академиясы бұрынғыдай жұмыс жасауда. Өткен
жылы үш ғылыми ұжым мемлекеттік сыйлықты иемденді. Биыл
Қ. Сəтбаев, Д. Қонаев, Ш. Уəлиханов, Күлтегін атындағы сыйлықтар

берілді. Алғандардың бəрі де бұрынғы ғылым академиясының
инсти тут тарының қызметкерлері. Қазіргі уақытта бұрынғы ғылым
академия сының 45 институттары, əр жақта жүр, 20–ға жуығы
министр ліктің өзінде, қалғандары əртүрлі мемлекеттік мекемелер-

де – министрліктер, ұлттық холдингтер, ҚазМұнайГаз сияқты, бірақ
шынайы ғылым сол институттарда, ғалымдар да сонда, шетелдің
ғалым дары мойындайтын жетістіктер де сонда. Сол институттар-
ды, солардың ішіндегі 40 – 50 жыл бойы құрылған ғылыми мектеп-

терді сақтау керек.
Осы ретте мынадай бір жағдайға көңіл аударайын. Мемлекет
тара пынан қаржы бөлініп, конкурс жарияланғанда, кем дегенде 400-
ден астам ғылыми мекемелер пайда бола қалады. Бəріне де қаржы

бөлінеді. Бірақ бұрынғы академиялық институттардан басқа ла-
рының тындырып жатқаны шамалы. Мəселен, қаржыны ұтып алған
10 – 15 адамнан тұрған ЖШС-ден не күтуге болады? Əсіресе жа-
ратылыстану саласында қалыптасқан ғылыми ұжымсыз ештеме

біт пейді. Əлгі ЖШС–тер қаржыны ғылыми–зерттеу институттары-
мен бірдей алады. Мен басқаратын Д.В. Сокольский атындағы ка-
тализ жəне электрохимия институтында 200 адам жұмыс жасайды,
ғылыми қызметкерлері ғана, ал еден жуушы, күзетшілері өзінше.

Ал, əлгі ЖШС–тер 2–3 бөлмені жалға алады да, бар болғаны 15 қыз-
меткері бар, ал бірақ бізбен бірдей қаржы алып, үлкен міндет керлікті
мойнына алады. Осы екі жағдайды салыстыруға болады ма? Бұны
коррупция демей–ақ қояйық, бірақ протекция екені соқырға таяқ

ұстатқандай анық емес пе? Осы жағдайға қарап, кейде ішің ашиды.
Халықаралық сарапшылар əрбір мемлекеттегі ғылымның даму
деңгейін оған бөлінген қаржыға қарап өлшейді. Яғни, мемлекет
бюджетінен ғылымға бөлінген пайызына байланысты қарайды.

Жалпы алғанда бұл дұрыс əдіс. Прибалтика елдеріне Еуропалық
Одаққа кірерде мынадай талап қойылған: мемлекеттік бюджет-
тен ғылымға бөлінетін қаржы 1% – дан төмен болмауы керек деп.
Бізде – 0,25%, Белоруссияда – 0,7–0,9%, Украинада – 1%, Ресей-

де – 1,5% жуық. Тек біздің академия ғана қоғамдық бірлестік,
бұрынғы советтік республикаларда ғылым академиялары мұндай
статусқа өткен жоқ. Ресейдің ғылыми–зерттеу институттарын
бөліп, федеральдық агенттік жасады. Бірақ ғылымды басқару,

қаржыландыру, экспертиза академияда, мүшелері стипендия алады.
Мен, жаңадан сайланған Ресей Ғылым Академиясының президенті
академик В.Е. Фортовпен сөйлестім. Ол елде Ғылым Академиясына
қолдау əлі де күшті. Олар ғылымсыз болашақ жоқ деген аксиоманы

жақсы біледі, тəжірибесі бар. Олар өз ғалымдарын бағалай біледі,
сыйлайды. Ал біздің кейбір шенеуніктер шет ел ғалымдарына ғана
сенгісі келеді. Қомақты қаржы беріп шақырады, сараптаманы да
соларға береді. Əрине өз қалталарын да ұмытпайды.

Қоғамдық бірлестік болғанның өзінде бізге кейінгі жылдары
көзқарас жақсарып келеді. Елбасы екі рет келіп, біздің Академия-
ның ғалымдарымен кездесті, ол кісі біздің академияның академигі,
ҰҒА-ның керектігін біледі жəне елдегі осы бір Академияны ғана

қолдайды. Бірақ төменгі жақтағы адамдар бізді ғылыми сарап-
тамаға араластырғысы жоқ. Мен өткен жылы президентпен
жолы ғып, өзінің Академия ендігі жерде Ұлттық ғылыми баянда-
ма жазып, журналдар шығарып, ғылыми сараптама жасасын де-

ген сөздерін қайталап айтқанымда, оларды толығымен қолдады.
Министр менен жолығып, келісім-шартқа қол қойдық. Содан кейін
Ұлт тық Ғылыми Кеңес деген болады (ННС), соған мен жиыр-
ма шақты академиктерді еңгіздім. Ол үкіметте бекітілді, ал кейін

қарасам оның құрамын вице-министр өзгертіп жіберген, 4 – 5–уі
ақ қалған, қалғанының барлығын шығарып тастапты. Ал, сонда
қолдау, Президенттің айтқаны қайда? Президенттің қол қойып бер-
ген қағазы қайда? Келісім-шарт қайда? Орындалмай жатыр. Өйт-

кені оның басты себебі, Ұлттық Ғылым академиясының акаде мигі,
елге белгілі адам, ол жөнсіздікке жүрмейді, шындықты айтып оты-

рып алады. «Ей, осы бəледен құтылайықшы», дейді содан кейін
кейбір шенеуніктер. Көрдіңіз бе, біздің трагедиямыз осында, Пре-
зи дентіміздің айтқанының өзі кейде орындалмай жатады.
Мысалы, біз 8 журнал шығарып келе жатырмыз. 1946 жылдан

бері, Совет елінің ғылымының беделінің арқасында Американың,
Англияның, Францияның, Жапонияның ұлттық кітапханаларына
біздің журналдар барады, реестерге тіркелген. Одан бір шығып
қалсаң, жиырма жылға дейін кіре алмайсың қайтып. Ал, осы

журналды жабуымыз керек пе, ол мына мемлекетке ұят емес
пе?! Басқалар айтпай ма, мына Қазақстан Академиясы журналын
тоқтатыпты, оларға не болды екен демей ме? Көшбастаушы 30
мемлекеттің ішіне кіруге ұмтылған ел ғылымға осылай қарай ма?

Қазіргі кезде Академияның журналдары халықаралық «Scopus»
қорына енуде. Бұл ҰҒА-сының тағы бір жеңісі болады.
Осындай-осындай жағдайлар бар, бірақ құдайға шүкір, мемле-
кетіміз берік, шекарамызды Қытаймен де, Ресеймен де заңды түрде

бекітіп алдық. 1 метр жерімізге біреу күмəн туғыза алмайды, бəрі
өзіміздікі. Келісім-шартқа қол қойылды, ратификациядан өтті. Енді
жағдайды Елбасымыздың кемеңгерлік басшылығымен тыныш өмір
сүрсек, бізден бақытты халық болмайды. Өйткені, біздің мұнайы-

мыздың қоры 9-шы орында, дүние жүзі бойынша, көмір мен
хромнан 2–3-ші орында, ураннан екінші орында, Д.И. Менделеев
кестесіндегі металдардың біразын біз шығарамыз. Ал қазіргі ең зор
қол жеткен табысымыз – стратегиялық жетістіктеріміз. Бұл мынау

Өзен – Берекет темір жолын салдық, темір жол сонау Иранның Гор-
ган деген жеріне дейін тартылған. Енді біз жыл бойы қатпайтын
теңіздермен, тауарларымызды Тынық мұхиты арқылы, Атлантика
арқылы сата аламыз. Біздің кедендік одаққа кіргеніміздің себебі,

біздің тауарымыз Ресей арқылы Еуропаға өтеді. Белоруссия, Укра-
ина арқылы, басқа жол жоқ. Егер біз теңіз жолы бар Австралия,
Жапония, Корея сияқты мемлекет болсақ, онда тынысымыз кеңірек
болар еді. Біз сондықтан түрлі одақтарға кіруге мəжбүрміз. Ертең

кеден салығын көбейтіп жіберсе, біздің тауарымыз қымбат болады
да, Еуропа алмай қояды немесе бізге түсетін пайда азайып кетеді.
Жалпы, бейбітшілікті сақтау біздің табиғатымызда бар халықпыз
ғой. Бұл жақсы саясат. Ғылым-білім дамып келеді, жер байлығы-

мыз мол, олай болса біздің болашағымыз жарқын.
Уақыт бөліп, сұхбат бергеніңізге үлкен рахмет!
А.Байтұрсынұлының құрметіне қойылған ескерткіш оның мұражай үйі

Біз де тіліміз бұзылмай сақталуын тілесек,
өзгелерше əуелі ана тілімізбен оқытып,
сонан соң басқаша оқытуға тиіспіз.
А.Байтұрсынұлы

Тіл білімі институтының тарихынан
Қазақ тілін зерттеу жолының бастау көздері мен негіздерін та-
рихи таразыласақ, оның жекелеген мəселелерінің қарастырылуы,
сөздіктер мен оқу құралдарының жазылуы, Қазан төңкерісінен

бұрын басталғаны белгілі (Н.И.Ильминский, М.А.Терентьев,
В.В.Катаринский, Г.М.Мелиоранский, В.Григорьев, А.Н.Самойло-
вич, Ы.Алтынсарин т.б. еңбектері). Бірақ қазақ тілінің ғылыми
тұрғыдан жүйелі зерттеле бастауы, 1920-30 жж. мəдени-ағарту,

саяси-əлеуметтік салалар, ұлттық серпіліспен сабақтас мемлекеттік
қажеттіліктермен тығыз байланысты. Осы кезеңдегі теориялық
мəселелерден гөрі, практикалық мұқтаждық басымырақ болып
тұрған кезде, қазақ мəдениетінің алып тұлғасы А.Байтұрсынұлы-

ның басшылығымен бір топ тіл мамандары оқу-ағарту жұмы сына
қызу араласып, оны дамытуда көп еңбек сіңірді. А.Байтұрсынұлы
Қазақстан Халық ағарту комиссариатында құрылған Академиялық
орталықтың тұңғыш төрағасы (1921-1922 жж.), Қазақстандағы

ғылыми жұмыстарды академиялық жолмен алғаш ұйымдастырушы
жəне басқарушылардың бірі болды.
А.Байтұрсынұлы - қазақ тіл білімін өзіндік категориялары,
зерттеу əдіснамасы, бір-біріне бағынышты иерархиядағы жүйелік

қатынастағы деңгейлері бар, өз алдына дербес ғылым саласы ретін-
де қалыптастырған, осы саланың бастапқы терминологиялық жүйе-
сін, теориялық негізін, ғылыми аппаратын жасап берген қазақтың
тұңғыш тілтанушысы.

А.Байтұрсынұлының араб графикасына негізделіп, халық ара-
сында «төте жазу» аталып кеткен қазақ əліпбиі, əлемдік ғылымда
тендесі жоқ дыбыстық жазудың графемалық жүйесі ретінде дүние-
жүзінің лингвистикасында «Байтұрсын феномені» атымен еніп

отыр.
А.Байтұрсынұлы, ең алдымен, қазақ тілінің дыбыстық жүйесі
мен грамматикалық құрылысын зерттеді, қазақ əліпбиі мен емлесін
ретке келтірді, ғылыми терминдер жүйесін жасап берді. Осы

жұмыс тардың бəрінде де ғалымның тірек еткені - қазақ тілінің өз
бай лығы, өз заңдылығы.
Қазақ тілінің табиғатына икемдеп, жетілдірген араб жазуының
(А.Байтұрсынұлының) өз кезінде қазақ мəдениеті тарихындағы

мəні ерекше болғаны мəлім. Осы үлгіге қарап, өзге туыс тілдер
өкілдері де жазуын реформалаған болатын. Өкінішке қарай, бұл
əліпбидің ғұмыры белгілі себептерге байланысты ұзақ болмады.
Қазақ тіл білімінің қалыптасып, даму жолына түсуіне А.Байтұр-

сынұлы жасаған оқулықтар мен өзге де еңбектерінің ықпалы зор
болды. Мысалы, 1912 жылдан 1925 жылға дейін 7 рет басылған
«Оқу құралы» қазақ балаларының ана тілінде сауат ашуына қызмет
етті. «Тіл құралы» – қазақ тілінің дыбыстық əрі грамматикалық

құрылымын талдап, танытып, жүйелеп берген қазақ тіліндегі
тұңғыш еңбек. Ал «Тіл жұмсары» сөйлеу, оқу, жазу тілін жұмыс
тəжірибесі арқылы танытатын кітап ретінде ұсынылды.
1912 жылдан шыға бастаған «Баяншы» атты кітабы да қазақ

тілін оқыту əдістерінің негізін салған еңбектердің қатарында орын
алады.
Қазақ тіл білімінің əрі қарай дамып, өркендеуіне айрықша еңбек
сіңірген, алғашқы ғылыми еңбектердің авторы ретінде қазақ тіл

білімінің теориялық негізін қалаған – профессор Қ.Жұбанов.
Профессор Қ.Жұбановтың синтаксис, морфология, фонети-
ка, орфография мəселелерінен жазғандары ғылыми мəні мен
қойған мəселелерді дұрыс шешу жағынан, қазақ тіл білімінің асыл

қазынасынан айрықша орын алатын ғылыми мұра [1].
Қазақстанда академиялық ғылыми мекемелердің қалыптасуы
1932 жылдан, яғни осы жылы КСРО Ғылым Академиясының
Қазақ стандық базасының өмірге келуінен бастау алады. 1933

жылы оның құрамында тарих, археология, əдебиет жəне фоль-
клор, тіл, бейнелеу жəне музыкалық-хореографиялық өнер салала-
рын зерттеумен айналысатын Қазақ ұлттық мəдениеті институты
ашылып, оның директоры болып Аманжолов Сəрсен Аманжолұлы

тағайындалады. Елімізде қазақ тілін дербес ғылым саласы ретінде
зерттеу тарихы, осы 1933 жылдан басталған болатын. Қазақ тіл
білі мінің, оның академиялық Институтының ондаған жылдар бойы
қалыптасқан ғылыми жолы, сабақтастығымен жалғасын тауып келе

жатқан ғылыми мектептері мен бағыттары, өзіндік зерттеу дəстүрі
қалыптасты.
Кейін 1936 жылы КСРО Ғылым Академиясы Қазақстандық
филиалы базасында Тіл жəне əдебиет секторы мен Тарих секторы

ұйымдастырылған болатын [2].
Осы ретте еліміздегі тіл білімінің дербес ғылыми сала ретінде
аяқтанып кетуіне, ресейлік Баскаков, Мещанинов, Малов сияқты
ірі филолог-ғалымдардың атқарған қызметін бөліп айтқан жөн.

Мəселен, 1940 жылы 4 наурызда Ғылым Академиясының Қазақ-
стандық филиалының Тіл, əдебиет жəне тарих секторларының
біріккен мəжілісі өтіп, Мəскеудегі Ғылым Академиясынан арнайы
іс-сапармен келген академик Струмилин төрағалық жасайды. Ол

өзінің кіріспе сөзінде, секторлардың бір-бірімен тығыз бай ланыста
жұмыс істеуі ғылыми жұмыстарды қарқында түрде жүргізуге жəне
зерттеу жұмысының сапасын арттыруға мүмкіндік беретінін атап
өтеді.

Тіл секторы атынан қысқаша хабарламамен Адайханов сөз
сөйлеп, ол 1940 жылдың жоспары қайта қаралғанын жəне біршама
қысқартылғанын айтады. Бастапқыда болған 9 тақырыптан негізгі
деген 4 тақырыптың қалғанын, одан əрі қысқарту обал екеніне

тоқталып, осы тақырыптардың қалдырылуын сұрайды. Сонымен
қатар лингвистикалық экспедициялардың жұмысын күшейту қажет
деп есептейді [3].
Мұндай мəселелердің көтерілуі аталған секторлардың сол

тұстағы күрделі жағдайын көрсетеді. Бастапқы кезеңде тіл секто-
ры үшін зерттеулерді өрістету жолында тұрған ең үлкен кедергі
кадр мəселесі болғандығы байқалады. Аталған мəжілісте сөйлеген
сөзінде І.Кеңесбаев «Біз 1940 жылға азғантай ғана жоспар алып

отырмыз. Кейбір тақырыптар өтпелі болу керек. Тіл секторы аз
ғана қызметкерлерімен, болар-болмас қаржымен үлкен жұмыс жа-
сап жатыр, көлемі бойынша шамамен Ленинградта 26 қызметкер,
оның ішінде атақты лингвистер Мещанинов, Ушаков жəне т.б.

бар көлемдегі жұмысты атқаруда» дей келе, кадр мəселесінің тап-
шылығына көңіл бөліп, «кадрлар жоқ емес бар, тіпті мамандар да
бар, бірақ біз қаржы жағынан тапшылық көрудеміз (тұрғын үй-
тұрмыстық жағдай), соған байланысты оларды жұмысқа тарта

алмаймыз»-деп көрсетті [4].
Осы мəжілістен кейін көп уақыт өтпей шағын филология жəне
тарих секторлары 1941 жылы бір ғылыми мекемеге біріктіріліп

Осылайша бірыңғай, кешенді ғылыми зерттеу институты құрылды.
Мұндай институтты ұйымдастыру 1938 жылы КСРО Ғылым
Академиясының қазақстандық базасын қайта құру нəтижесінде
мүмкін болған еді [5]. Жаңа бөлініп шыққан Институтқа дирек-

тор болып Сауранбаев Нығмет Тінəліұлы бекітіледі. Институттың
өмірге келіп, қалыптасуына Н.Т. Сауранбаев, Ə.Х.Марғұлан,
С.Аманжолов сияқты ғалымдар атсалысады.
Институттың Ережесін КСРО Ғылым Академиясының Прези-

денті академик Е.А. Чудаков 1941 жылдың 15 желтоқсанында өз
қолымен бекітеді. Ережеде Институттың мақсаты мен міндеттері,
ғылыми бағыттары, құқықтары т.б. белгіленген [6].
Сонымен қатар Ережеде Институттың құрылымы төмендегідей

тілінің тарихы мен диалектологиясы, лексикография жəне тер ми-
нология бөлімдері;

секторы, оның ішінде қазақ əдебиеті тарихы, халық ақындары жəне
фольклор, аударма бөлімдері;

Институттың Ережесі бекітілген кезде Ұлы Отан соғысы да жүріп
жатқан болатын. Соғыс жағдайындағы түрлі ауыртпалықтарға
қара мастан, тілтанушы ғалымдар тарихи жағдай жəне уақыт сұра-
нысы деңгейінде болуға күш салғаны байқалады. Институттың

1941 жылғы берген ғылыми есебіне қарағанда Тіл секторы мына-
дай бағыттарда жұмыс атқарған:
Түрлі сөздіктер (академиялық, орысша-қазақша, қазақша-орыс-
ша (орфографиялық) құрастыру.

үшін түрлі оқу құралдарын құрастыру [8].
1941 жылы Тіл секторының штатында 4 аға ғылыми қызметкер,
4 кіші ғылыми қызметкер жəне 1 ғылыми-техникалық қызметкер,
барлығы 9 ғана қызметкер болған. Штаттағы 4 аға ғылыми қыз-

меткердің 2-і жылдың екінші жартысынан қарастырылған екен.
Оның өзінде бұл штат бірнеше рет өзгеріске ұшыраған. Аға ғылыми
қызметкердің міндетін атқарушы? Аспандияров қыркүйекте, ал
кіші ғылыми қызметкер Əбжанов қазан айында қысқартуға түседі,

кіші ғылыми қызметкер Мұсабаев желтоқсан айында əскерге
шақыртылады. Ал, 1 аға ғылыми қызметкердің орны вакантты бо-
лып қалған. Осылайша жыл аяғында сектордағы ғылыми кадр лар-
дың жағдайы төмендегідей болған:

орта білімді [9].
Осы кезеңде жаңа құрылған институтқа жүктелген міндеттер де
аз емес еді. Институттың құрылуы қарсаңында, республикада ла-
тын əліпбиіндегі қазақ жазуын жаңа əліпби, яғни орыс графикасына

(кириллицаға) көшіру жөнінде үлкен даярлық жұмыстары жүргізіліп
жатты. Бұл шараларды шешу ісінде жетекші міндет атқару жаңа
құрылған жас институтқа жүктелді. Республика тілтанушыларының
алдында əліпбидің құрылуына (жазу графикасының спецификалық

фонетикаға бекітілуіне) жəне рационалды орфографияға байла-
нысты көптеген мəселелер тұрды. Əрине, жазу мəселесінің сəтті
шешілуі ана тілінің фонетикасының, грамматикасының зерттелу
деңгейіне де қатысты еді. Қазақ тілтанушыларына жазу мен грам-

матика проблемаларына байланысты қазақ жəне т.б. түркі тілдеріне
қатысты ертеректегі түркологтардың еңбектеріне сүйене отырып
зерттеулер жүргізуіне тура келді. Бірақ тіл құрылысының көптеген
мəселелері Қазақстанның жас тілтанушыларының күшімен жа-

салды. Тоталитарлық жүйе тұсында елдегі қалыптасып отырған
қоғамдық-саяси жағдай, əлеуметтік-экономикалық өзгерістер қазақ
тілтанушы ғалымдарынан жалпы мəселелерді ғана тереңдетіп зерт-
теу емес, сонымен қатар қазақ тілі мен əдебиетінің жеке мəселелерін

де терең зерттеуді талап етті. Қазақстанда орта жəне жоғары оқу
орындарының ашылуына байланысты Институттың тілтанушы ма-

мандары оқулықтар мен оқу құралдарын даярлауға, оларды одан
əрі қарай жетілдіруге белсенді түрде атсалысты. Оқушылардың ана
тілінде оқытылуы əлеуметтік-экономикалық, ғылыми-техникалық,
көркем əдебиеттерді аударуға қатысты ұлттық терминология мен

түрлі (академиялық, қазақша-орысша, орысша-қазақша) сөздік-
терін құрастыруға байланысты бірқатар шараларды іске асыру
қажеттігін көрсетті.
Институт қызметкерлері күрделі кезеңнің талаптарына қарай

алдарына нақты жоспарлар қойып жұмыс істеді. Тіл секторы 1941
жылы тақырыптық жоспар бойынша:

даярлаған. Сонымен қатар сектор қызметкерлері Адайханов, Цун-
заво жəне Мұсабаевтың жоспардан тыс 15 б.т. көлемінде əскери
орысша-қазақша сөздік құрастырған. Сондай-ақ, Тіл секторының
ғылыми қызметкерлері түрлі тақырыптарда дəрістер оқып, кеңестер

беріп, ғылыми мақалалар жазып отырған [10].
Алайда, бұл тұста жоспарланған жұмыстарды атқару да оңай
болмағаны байқалады. Оған техникалық құрал-жабдықтар жетіс-
пеу шілігі мен қағаз тапшылығы, т.б. факторлар əсер еткен бо-

латын. Мысалы, Тіл секторының меңгерушісі Сəрсен Аманжо-
лов 1941 жылы КСРО Ғылым Академиясының Қазақ филиалы
Төрағасының орынбасары Бұзырбаевқа жазған хатында алфавиттің
ауысуына байланысты 23 б.т. «Академиялық сөздіктің», 10 б.т.

«Диалектологиялық жинақ», 100 б.т. «Орысша-қазақша сөздіктің»
даяр болғандығын, ол ғылыми жұмыстарды бастыру үшін жаңа орыс
алфавитімен жасақталған құрал-жабдықтардың жетіспейтіндігін
айтып, онымен қамтамасыз ететін Ғылым Академиясының Қазақ

филиалының шаруашылық бөліміне алдына мəселе қояды [11].
Сондай-ақ ҚазКСР Халық Комиссарлары Кеңесінің Төрағасы
Оңдасыновқа жазған хатында Сəрсен Аманжолов «Революцияға
дейін қазақтардың тіл мəдениеті, олардың сөздік қоры ешкімді

қызықтармады. Ол кезеңдегі сөздіктер отарлаушылардың практи-
калық тар мақсаттарына ғана құрастырылды да, қазақтардың
мəдени сұраныстарына жауап бере алмады. Ал Қазан революция-
сынан кейін қазақ мəдениетінің барлық салалары, оның ішінде тіл

кең құлаш жайып даму жолына түсті. Қазақтардың тіл саласындағы
жетістіктерін көрсетіп жəне практикалық басшылық жасау үшін
Ғылым академиясының Қазақ филиалы Тіл секторы лексикалық
материалдар жинау бойынша, бірқатар орысша-қазақша, қазақша-

орысша жəне академиялық сөздіктер құрастыруда үлкен жұмыстар
атқарды» дей келе, олардың практикалық оқу құралы ретіндегі
маңыздылығына жəне оған деген сұраныстың өте жоғары екендігін
айтады [12].

Сонымен қатар Ғылым академиясының Қазақ филиалы Тіл сек-
торы ұжымының қажырлы еңбегінің нəтижесінде 1936 жылдан
бастап 100 б.т. көлемінде орысша-қазақша сөздік, 23 б.т. тұратын
академиялық сөздіктің бірінші томы даярланды, 80 б.т. қазақша-

орысша сөздік аяқталу үстінде екендігіне тоқталады. Орысша-қа-
зақша сөздік 1939 жылы келісім-шартпен Мəскеу баспасына, ака-
демиялық сөздік 1940 жылдың маусымында Қазақстандық бас паға
тапсырылғанын айтып, енді осы «Орысша-қазақша сөз дікті» 10 000

тиражбен басып шығару үшін кем дегенде 10 тонна, «Қазақша-
орысша сөздік» үшін 8 тонна, «Академиялық сөздік» үшін 2 тонна
қағаз керектігін, аталған сөздіктерді шығаруға қатысты тез арада
шаралар қолдану қажеттіген сұрайды [13].

Институт ғалымдарына соғыс ауыртпалықтары, басқа да əлеу-
меттік-тұрмыстық қиындықтарға қарамастан, ғылыми зерттеу жұ-
мыс тарын жүргізді.
Тіл секторы 1942 жылы «Академиялық сөздік», «Термино ло-

гиялық түсіндірме сөздік», «Қазақ тілінің грамматикасы» сияқты
тақырыпта ғылыми жұмыстар атқарды [14].
Қазақ қоғамы үшін латын алфавитінен орыс жазуы негізіндегі
жаңа алфавитке көшу оңай болмаған еді. Алфавиттердің ауысуы-

на байланысты атқарылған күрделі шараларға Тіл, əдебиет жəне
тарих институты, оның ішінде тілтанушылар белсенді атсалысты.
Ал жаңа алфавитке көшу жұмыстары 1942 жылдың басына қарай
аяқталды деп саналған болатын. Ол туралы ҚазКСР Халық Ко-

миссарлары Кеңесі 1942 жылдың 2 ақпанында аталған шараларды
іске асыруға байланысты құрылған Үкіметтік комиссияның есебін
тыңдап, қабылдаған қаулысында оларға жүктелген міндеттердің
орындалғандығын атап көрсетті [15].

1943 жылдың 8 ақпанында Институт қызметкерлерінің өндіріс-
тік мəжілісі өтіп, онда 1942 жылы атқарылған жұмыстардың қоры-
тындысы тыңдалады. Соғыс жағдайында жұмыс істеп жатқандықтан
ғылыми қызметкерлер құрамының əскер қатарына шақырылуына,

астық себу мен жинау науқандарына қатыстырылуына байланыс-
ты, жиі ауысуына қарамастан тақырыптық жоспарлар қана ғат-
танарлық деңгейде орындалған болатын. Тіл, əдебиет жəне тарих
институтының қызметкерлері Ғылым Академиясының Тарих ин-

ститутымен бірлесе отырып «Қазақ халқының тарихы» атты еңбек
даярлауда оның 5 тарауын жазып, аталған еңбектің барлық тарау-
ларына академик И.И. Мещанинов, мүше-корреспондент С.Е. Ма-
лов, Н.Т. Сауранбаевтың қатысуымен филологиялық түзетулер мен

толықтырулар енгізген. Сонымен қатар «Қазақ тіліндегі құрмалас
сөйлемдер жүйесі» атты үлкен монография даярлап, т.б. көптеген
ғылыми мақалалар жазып, баяндамалар жасаған. Аталған мəжілісте
1943 жылы атқарылатын жұмыстар да белгіленеді [16].

Тіл секторы бойынша 1943 жылға төмендегідей тақырыптар
жос парланған:

Институттың 1943 жылғы штаттық кестесі бойынша Тіл секто-
рында 1 сектор меңгерушісі, 3 аға ғылыми қызметкер, 2 кіші ғылы-
ми қызметкер, 1 ғылыми-техникалық қызметкер, барлығы 7 ғана
ғылыми қызметкер болған [18].

Ал, 1944 жылы Институт негізінен екі бағыт бойынша жұмыс
істеген:

бек терді редакциялау, ғылыми кеңестер беру, баяндамалар жасау, ре-
цен зиялар жазу, радиодан сөйлеу жəне газеттерге мақалалар жазу, т.б.).
Инститтуттың бұл жылғы бюджеті 595 мың рубльді құраған.
Институтта 28 ғана қызметкер болған (директоры Н.Сауранбаев).

(филология ғылымдарының кандидаты), 3 аға ғылыми қызметкер, 2
кіші ғылыми қызметкер.

(филология ғылымдарының кандидаты), 2 аға ғылыми қызметкер,
2 кіші ғылыми қызметкер.

(филология ғылымдарының кандидаты), 4 аға ғылыми қызметкер,
3 кіші ғылыми қызметкер.

рында 6 аспирант, тарих секторында 5 аспирант, тіл секторында 3
аспирант [19].
1944 жылға Тіл секторы бойынша төмендегідей тақырыптық
жоспарларды орындау белгіленген:

шылар авторлар тобы.
ІІ. «Қазақ тілінің ғылыми грамматикасы» – орындаушылар:
фило логия ғылымдарының докторлары Н.Т. Сауранбаев, І.К. Кеңес-
баев жəне филология ғылымдарының кандидаттары М. Балақаев

жəне С.С. Жиенбаев. (Бұл жұмыс тақырыптық жоспарға орысша-
қазақша сөздік бойынша жұмыстар қосылуына байланысты 1945
жылға ауыстырылған).
ІІІ. «Орысша-қазақша сөздік» – құрастырушылар: авторлар тобы.

ІV. «Қазақ тілінің тарихы жəне диалектологиясы» – жетекші,
фило логия ғылымдарының кандидаты Жиенбаев С.С.

жетекші филология ғылымдарының докторы Н.Т. Сауранбаев.
Құрастырушы – аспирант Т.Əбішев [20].
Соғыс аяқталған соң, 1945 жылы Тіл, əдебиет жəне тарих ин-
ституты екіге бөлініп Тарих, археология жəне этнография инсти-

туты мен Тіл жəне əдебиет институты болып жеке ғылыми-зерттеу
құрылымдары ретінде құрылды. КСРО Ғылым Академиясы Қазақ
филиалы Президиумының 1945 жылғы 19 маусымдағы бұйрығымен
Тіл жəне əдебиет институтының директоры болып Н.Т.Сауранбаев

тағайындалады [21].
1945 жылы Институттың штаты бойынша, Тіл секторында 19
адам қарастырылған, бірақ онда 5 аға ғылыми қызметкер, 7 кіші
ғылыми қызметкер жұмыс істеген, ал 7 орын бос болған. Ғылыми

жұмыстар негізгі екі бағыт бойынша атқарылған: сөздіктер даярлау
жəне қазақ тілінің ғылыми грамматикасын зерттеу [22].

1946 жылы ҚазКСР Ғылым Академиясы құрылғаннан кейін Тіл
жəне əдебиет институты ірі академиялық ғылыми мекемелердің
біріне айналды.
Институттың 1946 жылы 24 сəуірдегі № 25 бұйрығымен бекі-

тілген штаттық кестесі бойынша институтта 1 сəуірде 56 адам жұмыс
істеген. Олардың үшеуі институт басшылығы Н.Т.Сауранбаев – ди-
ректор, І.К.Кеңесбаев – директордың орынбасары, Р.Хайрулин –
ғалым хатшы.

Тіл секторы бойынша
Қазіргі қазақ тілі бөлімінде: 1-сектордың жəне осы бөлімнің
меңгерушісі, 1-аға ғылыми қызметкер, 3-кіші ғылыми қызметкер;
Лексикография бөлімінде: 1-бөлім меңгерушісі, 2-аға ғылыми

қызметкер, 2– кіші ғылыми қызметкер;
Диалектология бөлімінде: 1-бөлім меңгерушісі, 1-аға ғылыми
қызметкер, 2-кіші ғылыми қызметкер;
Картотека жəне қорлар бөлімінде: 1-бөлім меңгерушісі, 2-кіші

ғылыми қызметкер;
Əдебиет секторы бойынша
Қазақ əдебиеті тарихы бөлімінде: 1-сектордың жəне осы бөлім -
нің меңгерушісі, 1-аға ғылыми қызметкер, 2-кіші ғылыми қыз меткер;

Қазақ фольклоры бөлімінде: 1-бөлім меңгерушісі, 2-аға ғылыми
қызметкер, 1-кіші ғылыми қызметкер;
Абай шығармашылығын зерттеу бөлімінде: 1-бөлім меңгеру-
шісі, 1-аға ғылыми қызметкер;

Жамбыл шығармашылығын зерттеу бөлімінде: 1-бөлім мең-
геру шісі, 1-аға ғылыми қызметкер, 1-кіші ғылыми қызметкер;
Қазақ əдебиетінің КСРО халықтары əдебиетімен байланыс
бөлімінде: 1-бөлім меңгерушісі, 1-аға ғылыми қызметкер, 1-кіші

ғылыми қызметкер;
Көркем аударма бөлімінде: 1-бөлім меңгерушісі, 1-аға ғылыми
қызметкер, 1-кіші ғылыми қызметкер;
Қолжазбаларды даярлау бөлімінде: 1-бөлім меңгерушісі, 2-кіші

ғылыми қызметкер;
Ұйғыр-дүнген тілі мен əдебиеті бөлімінде: 1-бөлім меңгерушісі,
1-аға ғылыми қызметкер, 2-кіші ғылыми қызметкер;
Əкімшілік-шаруашылық бөлімінде: 1-директордың шаруашылық

бөлім бойынша көмекшісі, 1-аға бухгалтер, 1-іс басқарушы, 1-кас-
сир, 3-машинкашы, 1-арбакеш, 1-курьер [23].
1946 жылы Тіл секторы жоспар бойынша қазақ тілінің грам-
матикасын зерттеумен, қазақ əдеби тілінің Академиялық сөздігін,

қазақша-орысша сөздік құрастыру жəне қазақ тілінің диалектілерін
зерттеумен айналысқан. Институтта 40 ғылыми қызметкер жұмыс
істеген, олардың ішінде 2 ғылым докторы, 13 ғылым кандида-
ты, ғылыми атағы жоқ 4 аға ғылыми қызметкер, 17 кіші ғылыми

қызметкер болған. Ғылыми қызметкерлердің қатары соғыстан
қайтып келгендердің есебінен де толыға түскен. Жыл соңына
қарай Институт қызметкерлерінің саны 48-ге жетіп, 4 ғылым док-
торы (олардың екеуі штаттан тыс жұмыс істеген), 16 ғылым кан-

дидаты, 9 ғылыми атағы жоқ аға ғылыми қызметкерлер мен бөлім
меңгерушілері, 20 кіші ғылыми қызметкерлер жұмыс істеген [24].
1946 жылдың басында Институттың аспирантурасында 12 адам
болса, жыл ортасында тағы да 10 адам қабылданған. Жыл соңына

қарай 20 аспирант болған. Қазақ тілі бойынша 3, қазақ əдебиетінде
8, орыс-қазақ əдебиеті бойынша 3, орыс-қазақ бойынша 6 аспирант.
Олардың ішінде 10 қазақ, 8 орыс жəне 2 өзге ұлт өкілдері, оның
14-і əйел, 6-ы ер адам. Олардан 12 адам өндірістен қол үзіп оқыса,

8 адам өндірістен қол үзбей оқыған [25].
Бұл жылы Тіл секторының бөлімдері бойынша тақырыптық жо-
спарлары төмендегідей ғылыми-зерттеу проблемаларын қамтыған:

касы», «Батырлық эпостың тілі», «Қазақ тілінің орфографиялық
сөздігі».

«Қазақша-орысша сөздік», «Терминологиялық сөздік», «Топо ни-
микалық сөздік».

был облысы тұрғындарының диалектологиялық ерекшеліктері»,
«Оңтүстік аудандардың диалектілірін зерттеудің алғашқы қоры-
тындылары», «Қазақ тілінің диалектілірін зерттеу», «Қазақ тілінің
тарихы» [26].

Институттың Тіл секторы 1946 жылы Н.Сауранбаев, І.Кеңесбаев,
М. Балақаевтың редакциялық басқаруымен 10.000 тиражбен 80 б.т
көлемінде 2 томдық «Орысша-қазақша сөздік» жарыққа шығарған
(құрастырушылары: С.Аманжолов, К.Адайханов, С.Жиенбаев,

Ғ.Бегалиев, М. Балақаев, І.Кеңесбаев, Н.Сауранбаев). Сөздікте
40 000 сөз қамтылған-ды жəне бұл жұмыс сөздік шығарудың

алғашқы тəжірибесі болатын. Бірақ соған қарамастан, жұмыста
интернационалдық жəне орыс сөздері мен терминдерін қазақ тіліне
аударғанда əсіресе, əлеуметтік-саяси, Ұлы Қазан революциясы
жəне социалистік құрылыспен бірге енген сөздерге дұрыс бағыт

бермейтін саяси қателіктер жіберілген деп танылады [27].
Аталған сөздіктің бұлай деп танылуында өзіндік сыр жат-
ты. Осының қарсаңында 1946 жылы БК(б)П Орталық Комитеті
««Жұлдыз» жəне «Ленинград» журналдарының қызметі тура-

лы», одан соң «КСРО Ғылым Академиясының Əдебиет жəне өнер
институтының қызметі туралы» қаулы қабылдайды. Қаулыда кеңес
əдебиеті мен өнер қайраткерлерінің идеологиялық жұмыста жібер-
ген қателіктері жəне кемшіліктерінің үлкен күшпен ашылғандығы

айтылып, ол кемшіліктерді жоюдың жолдары көрсетіледі [28].
Бұл сталиндік тоталитарлық жүйе жүргізіп отырған саяси
қуғын-сүргін саясатының жаңа толқыны басталып, оның бір ұшы
шығармашылық зиялылары мен ғылыми мекемелердің жұмыс-

тарына қарай бағытталғанының көрінісі еді.
Орталықта қабылданып жатқан осындай қаулылардан кейін,
Қазақстан Коммунистік партиясының Орталық комитеті де респуб-
ликадағы ғылыми мекемелердің жұмыстарын жіті қадаға лауға

кіріскен болатын.
1946 жылдың 8 қаңтарында Қазақстан К(б)П Орталық коми-
тетінің Бюросы ҚазКСР Ғылым Академиясы Тіл жəне əде биет
институтының негізгі міндеттері жəне оның ғылыми-зерттеу

жұмыстарының бағыттары туралы мəселе қарап, қаулы қабылдай-
ды. Аталған қаулыны іске асыру барысында Институт өзінің 1946
жылғы тақырыптық жоспарында, қазіргі қазақ тілі жəне қазақ
əдебиеті тарихының маңызды мəселелерін шешуге бағытталған

жұмыстарына ерекше назар аударады. Ал, осы 1946 жылдың
қыр күйегінде Қазақстан К(б)П Орталық комитетінің Бюросы
Институттың бес жылдық жоспарын бекіту туралы шешім қабыл-
дап, онда Институттың алдында тұрған маңызды проб ле маларға

қатысты тағы да мəселелерге көңіл бөліп, мынадай нұс қаулар
береді:
а) қазіргі қазақ тілінің ғылыми граматикасын зерттеу;
б) қазақ тілінің Академиялық сөздігін жəне қазақша-орысша

сөздік құрастыру;
в) қазақ тілінің диалектілерін зерттеу;
г) қазақ əдебиетінің тарихын жазу;
д) Абай, Жамбыл жəне басқа ақындар мен жазушыларың шығар-

машылығына арналған монографиялық зерттеулер;
е) орыс əдебиетінің қазақ əдебиетіне ықпалын зерттеу;
ж) қазақ əдебиетінің үлгілерін жинау жəне баспаға əзірлеу;
з) ұйғыр жəне дүнген халықтарының тілі мен əдебиетін зерттеу.

Орталық комитеттің Бюросы, қазақ тілі жəне қазақ əдебиеті
тарихының маңызды проблемаларын ғылыми тұрғыдан терең зерт-
теу қажеттігіне ерекше мəн береді [29].
Ал, 1947 жылдың 21 қаңтарында Қазақстан К(б)П Орталық

комитеті Тіл жəне əдебиет институтының жұмысын арнайы қарап,
«ҚазКСР Ғылым Академиясының Тіл жəне əдебиет институты
жұмысындағы дөрекі саяси қателіктер туралы» қаулы қабылдайды.
Қаулыда Институт жұмысында ірі кемшіліктердің бірі ретінде,

қазіргі қазақ əдеби тілін зерттеуде артта қалушылық бар екені
атап өтілген еді. Бұл кемшілікті жою мақсатында, 1947 жылдың
наурыз айында ҚазКСР Ғылым Академиясының Президиумының
келісімімен, Тіл секторының құрамында жаңа бөлім құрылып,

оған қазіргі қазақ əдеби тілінің мақсаты мен міндеттерінен туын-
дайтын зерттеулер ұйымдастыру міндеті жүктеледі. Жаңа бөлімнің
1947 жылға арналған жоспарын жасап бекітеді. Жоспарда мынадай
негізгі деген мəселелер қарастырылады:

академиктер І.К.Кеңесбаев пен Н.Т.Сауранбаевқа жəне филоло гия
ғылымдарының кандидаты М.Б.Балақаев пен доцент А.Ысқақовқа
жүктеледі.

зерттеу болды.
Жоспарда көрсетілген кейбір мəселелерді тақырыптарға бөлініп
қарастырылуы белгіленген. Оларды талдап бекітуде Тіл секторы
да, Институт басшылығы да қазіргі қазақ əдеби тілінің ең өзекті

деген мəселелерін көрсетуге ұмтылады [30].
Қазақстан К(б)П Орталық комитетінің аталған қаулысында, Ин-
ститут кадр таңдауда большевиктік принципдерді бұзып, əлеуметтік
жат жəне кездойсоқ адамдарды жұмысқа қабылдаған деп те

көрсетілген еді. Қаулы қабылданған тұста Институтта 37 ғылыми
қызметкер, 9 əкімшілік-шаруашылық персонал, 18 аспирант жұмыс

істеген. Барлығы 64 адам негізгі қызметкер жəне 9 қосымша аға
ғылыми қызметкерлер болған. Аталған қаулыдан кейін Институт-
тан біраз адамдар жұмыстан шығарылады.
а) Кеңестік ғылымға жат адамдар ретінде: Нұртазин Темірғали,

Аппаев О., Хайруллин Рақыш, Əжікеев Хəкім,Бөкейханов Рай-
ымжан, Қойшыбаев (аспирант), Бақбергенов Мақаш (аспирант),
Байқадамова Данаш жұмыстан шығарылған;
б) Жұмысты атқара алмаған жəне даярлығы жоқ адамдар ретінде:

Калменоа Нұрыш, Тəжібаев (аспирант), Сейдұзова Р., Тұрысбекова
К., Қазірова, Серкеева, Даниленко А.К. жұмыстан шығарылып, ор-
нына басқа адамдар қабылданады. Олар:

БК(б)П мүшесі [31].
Институттың ғылыми мекеме ретінде қалыптасу барысын да,
кадр даярлау мəселелеріне үнемі көңіл бөліп отырған. Филоло-
гиялық кадрларды кандидаттық жəне докторлық диссертациялар

қорғату арқылы даярлауға да ерекше мəн берген. Бұл жұмыс Ұлы
Отан соғысының қиын кездерінде де тоқтатылмады. Егер инсти-
тут құрылған 1940 жылға дейін екі кандидаттық диссертация
(С.Аманжолов, І.Кеңесбаев) қорғалса, 1940-1943 жылдары оннан аса

кандидаттық диссертация қорғалған, олардың ішінде С.Жиенбаев,
Н.Сауранбаев, М.Балақаев, Ə.Марғұлан, Е.Ысмайылов, Ғ.Бегалиев,
В.Зиновьев, Қ.Жұмалиев, М.Сильченко, Н.Смирнова жəне т.б. бол-
ды. 1945 жылы І.К.Кеңесбаев пен Н.Т.Сауранбаев филология бойын-

ша докторлық диссертация қорғаған. Ал бұрынғы кешенді институт
Тіл, əдебиет жəне Тарих институтынан, Тарих секторы бөлініп өз
алдына жеке Институт болып құрылғанға дейін бес ғылым докторы
(М.Əуезов, Н.Сауранбаев, І.Кеңесбаев, Ə.Марғұлан, Қ.Жұмалиев)

болған. Олар 1946 жылы ҚазКСР Ғылым Академиясы ашылғанда
құрылтайшыларының құрамына енген еді [32].
Аталған ғалымдардың ҚазКСР Ғылым Академиясының толық
мүшелігіне сайлануына байланысты 1946 жылдың 27 ақпанында

Институттың кеңейтілген мəжілісі (№ 2 хаттама) өтіп, онда Н.Т.
Сауранбаевты, М.О. Əуезовты, Ə.Марғұланды ҚазКСР Ғылым
Академиясының толық мүшелігіне ұсыну туралы мəселе қаралған
болатын. Мəжілісте Н.Т. Сауранбаевты қолдап Зиновьев, Т.Балақаев,

І.Кеңесбаев сөз сөйлейді. Ал М.О.Əуезовты қолдап ғалымдар Рит-
ман, Б.Шалабаев, жазушы Ə.Тəжібаев, өнертанушы А.Жұбанов
сөйледі. Ə.Марғұланды қолдап Зиновьев, Т.Нұртазин сөз сөйлейді.
Мəжіліс соңында Н.Т. Сауранбаев, М.О. Əуезов, Ə.Марғұланда

бірауыздан қолдау тауып, оларды ҚазКСР Ғылым Академиясының
толық мүшелігіне ұсыну жөнінде шешім қабылданған болатын
[33].
Қазақстан К(б)П Орталық комитетінің «ҚазКСР Ғылым Ака-

демиясының Тіл жəне əдебиет институты жұмысындағы дөрекі
саяси қателіктер туралы» туралы шешімінің орындалуына бай-
ланысты құрылған Комиссиясына берілген анықтама бойын-
ша, Институттағы кадрлардың жағдайы мынадай болған. 1947

жылдың басында 46 ғылыми қызметкер жұмыс істеген, олардың
ҚазКСР Ғылым Академиясының академиктері мен мүше-
корреспонденттері – 2, ғылым кандидаттары – 16, ғылыми атағы
жоқ бөлім меңгерушілері мен аға ғылыми қызметкерлер – 7, кіші

ғылыми қызметкерлер – 21. Ал, 1947 жылдың 20 тамызында 49
ғылыми қызметкер жұмыс істеген, ҚазКСР Ғылым Академиясының
академиктері мен мүше-корреспонденттері – 3, ғылым кандидатта-
ры – 16, ғылыми атағы жоқ бөлім меңгерушілері мен аға ғылыми

қызметкерлер – 8, кіші ғылыми қызметкерлер – 22, аспиранттар 12,
оның ішінде 5-і қазақ, 5-і орыс, 2-і еврей болған [34].
1951 жылдың 1 қаңтарында Институттың құрамында 4 ғылым
докторы, 13 ғылым кандидаты жұмыс істеген. Ал 1959 жылдың 1

қазанында Институтта 115 адам жұмыс істеген, олардың құрамында
8-і академик, мүше-корреспондент жəне ғылым докторы, 36-ы
ғылым кандидаты, 46 кіші ғылыми қызметкер, 11 лаборант жəне 14
əкімшілік-шаруашылық қызметкерлері болған [35].

ҚазКСР Министрлер Кеңесінің 1961 жылғы 30 маусымдағы №
447 қаулысы бойынша, Тіл жəне əдебиет институтының базасы
негізінде Тіл білімі институты болып қайта құрылады [36]. Оның
директорлығына ҚазКСР Ғылым Академиясы Президиумының

1961 жылғы 6 мамырдағы № 6/11 қаулысымен академик Кеңесбаев
Ісмет Кеңесбайұлы тағайындалған болатын [37].
1961 жылы Тіл жəне əдебиет институты негізінде құрылған Тіл
білімі институтына 1990 жылы 26 ақпанда Ахмет Байтұрсынұлының

аты берілді.
50 жылдан аса өткен уақыт ішінде, Институт ғалымдары қазақ
тілін сала-сала бойынша фонетика, грамматика, лексикология
сияқты дəстүрлі пəндерінен бастап, кейін ономастика, тіл тари хы

жəне диалектология, терминология, этнолингвистика, тіл мəде -
ниеті, стилистика, лексикография, фонология, интонология, ком-
пью терлік лингвистика, салыстырмалы, тарихи түркітану мəселе-
лері бойынша жан-жақты зерттеу жұмыстарын жүргізіп, қазақ тіл

білімінің қалыптасуы мен түркітануға нақты түрдегі өз үлес терін
қосты.
Қазақ тіл білімінің бұдан кейінгі даму дəуірі қазақ кеңес
тіл білімінің іргетасын қаласқан Н.Сауранбаев, І.Кеңесбаев,

С.Аманжо лов, М.Балақаев, Ғ.Мұсабаев, А.Ысқақов, А.Қалыбаева,
Ж.Досқараев, Ж.Аралбаев т.б. ғалымдардың есімдерімен байла-
нысты.
1960-70 жылдарда қазақ тіл білімінің дамуы жаңа деңгейге

көтеріліп, қанатын кеңге жая бастады. Қазақ тіл білімінің кенже
қалып жатқан мəселелері жөнінде көптеген монографиялар жа-
зылды. Фонетика мəселелерінің экспериментальді түрде зертгелуі,
ғылыми грамматика, көркем əдебиет, мерзімді баспасөз тілдерінің,

əдеби тіл тарихының, тіл мəдениеті, орыс пен қазақ тілдері салы-
стырмалы қарастыру мəселелері т.б. осы дəуірде қолға алынды.
Негізінен, Тіл білімі институты қабырғасында іргелі зерт-
теулер жүргізуші көрнекті ғалымдар түрлі Халықаралық кон-

грестер мен мəжілістерге қатысып, баяндамалар жасап, шетел
ғалымдарымен шығармашылық байланыстарын одан əрі кеңейте
түсті. Атап айтқанда, ака демик Н.Сауранбаев 1954 жылы Шығыс
зерттеушілерінің XXІІІ халықаралық конгресінде қазақ тілінің та-

рихы жөнінде, академик ККеңесбаев пен С.Аманжолов Шығыс
зерттеушілерінің XXV халықаралық конгресінде, І.Кеңесбаев
1967 жылы Анкарада өткен түркі лингвистикалық қоғамының ІІ
конгресінде, кейбір сөздердің шығу төркіні жөнінде баяндама жа-

сады. ҚазССР ҒА корреспондент-мүшесі М.Балақаев Болгарияда
өткен конгресте Балқандағы түркі тілдес халықтардың тілі жөнінде
хабарлама жасап, София университетінің студенттеріне қазак
тілінен дəріс оқыды. Бұл ғылыми байланыстар қазақ тіл білімі та-

быстарын насихаттауда белгілі рөл атқарды.
Тіл білімінің өзекті мəселелерін зерттеуге арналған көпте ген
бүкілодақтық, республикалық конференциялар мен кеңестердің
Алматыда өткізіліп тұруына да, Тіл білімі институты ғалымдары-

ның еңбектерінің əсері болды. Мысалы, 1962 жылы КСРО
халықтары əдеби тілінің дамуына арналған бүкілодақтық кеңес,
1966 жылы түркі тілдерінің грамматикалық мəселелеріне арнал ған
респуб ликалык кеңес, 1968 жылы тіл мəдениеті мен баспасөз тілі

мэселелеріне арналған республикалық конференция, 1969 жылы
түркі тілдерін статистикалық жэне информациялық тұрғыдан
зерттеуге арналған бүкілодақтық конферен ция, 1973 жылы түркі
тілдері диалектологиясы бойынша бүкілодақтық аймақтық кеңес

жəне С.Маловқа арналған республикалық кеңес, 1976 жылы түр-
кітану мəселелеріне арналған бүкілодақтық конференция өткізілді.
Бұл конференциялар мен кеңестерде қазақ тіл білімінің де күрделі
проблемалары қозғалып, оның бұдан əрі дамуының бағыт-бағдары

белгіленді.
Сонымен, жоғарыда қысқаша шолу жасалған Тіл білімі инсти-
тутының 50 жылдан астам уақытта атқарған ғылыми-зерттеу
жұмыс тары оның Қазақстандағы жəне əлемдегі қазақ тілін, соны-

мен бірге түркітанудың қазақ тілімен сабақтас мəселелерін ғылыми
тұр ғыда іргелі жəне қолданбалы бағдарламалар аясында зерттеумен
айна лысатын бірден республикалық кеңес, 1976 жылы түркітану
мəселелеріне арналған бүкілодақтық конференция өткізілді. Бұл

кон ференциялар мен кеңестерде қазақ тіл білімінің де күрделі
проб лемалары қозғалып, оның бұдан əрі дамуының бағыт-бағдары
белгіленді.
Аталып отырған 50 жыл ішінде Республикадағы жоғары білікті

тілтанушы, ғылыми ізденістер жүргізе алатын қазақ тіл білімінің
ғылыми кадрларын дайындайтын бірден бір мекеме ретінде
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты мамандар дай-
ындауда елеулі табыстарға жетті. Қазіргі ғылым саласында өзіндік

зерттеу нəтижелерімен белгілі болған жəне жоғарғы оқу орында-
рында еңбек етіп жүрген жоғары ғылыми дəрежелі мамандардың
дені – Тіл білімі институты жанындағы Диссертациялық кеңесте
қорғалған жұмыстардың иегерлері.

Диссертациялық зерттеулердің негізгі тұжырымдары мен
қағи даларының талқыланып, ғылыми ортаға таралуы, сонымен
бірге республикадағы озық тілтанымдық ғылыми ойдың дамуы
«ҚР ҒА Хабарлары» (оның филология сериясы) журналы мен

А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының профессо-
ры Н.Уəлидің тікелей бастамасымен 2003 ж. Институт жанынан
ашыл ған «Тілтаным» ғылыми лингвистикалық басылымы арқылы
іске асқанын ерекше атап өткен жөн.

Қазақ тілінің жан-жақты жəне көбірек зерттелген саласы – қазақ
тілінің грамматикалық құрылысы (Қ.Жұбанов, Н.Сауранбаев,
А.Ысқақов, Ғ.Мұсабаев, Ш.Сарыбаев, А.Қалыбаева, В.Есенғалиева,
Н.Оралбаева, И.Ұйықбаев, Қ.Неталиева, А.Ибатов, Б.Қайымова,

Е.Жанпейісов, Ж.Шəкенов, Қ.Есенов т.б. еңбектері).
Грамматика мəселелері жөнінде көптеген монографиялық
еңбектердің жарыққа шығуы, жоғары жəне арнаулы орта оқу
орындарына арнап, оқулықтар жазуға негіз боларлықтай көп ма-

териал берді, ұжымдық ірі зерттеулер жүргізуге мүмкіншілік
туғызды. Соның нəтижесінде 1954 жылы «Қазіргі қазақ тілі» атты
көлемді еңбек, 1962 жылы фонетика мен морфология тараулары-
нан құрылған «Қазіргі қазақ тілі» деген атпен орыс тілінде шыққан

ғылыми грамматика, 1967 жылы морфология мен синтак сис сала-
ларын қамтитын екітомдық «Қазақ тілінің грамматикасы», 2002
жылы жаңа ғылыми сипаттағы «Қазақ грамматикасы» жарық көрді.
Грамматика бөлімінің соңғы кезеңдегі зерттеу үрдісін грамма-

тикалық қүрылымды функционалдық жəне антропоөзектік бағытта
кешенді қарастыру деңгейі сипаттайды. Оның айқын көрінісі

С.Құлманов, А.Жаңабекова, О.Жұбаева, А.Солтанбекова).
Осы уақыт аралығында, қазақ тілінің фонетикалық жүйесіне
қатысты, Институтта көптеген іргелі зерттеулер жүргізілді, оның
зерттеу əдістері мен тəсілдері жетіліп, эксперименттік фонетика,

сөйлеу фонетикасы, фоно логия, суперсегментті фонетика, инто-
нация, интонология салалары жіктеліп, олардың мəселелері өз ал-
дына зерттелді. Атап айтқанда, қазақ тілінің фонемаларының сөз
ағымындағы түрленімі, түрленім зандылықтары, айырым белгілері,

сөз ағымы бірліктерінің ұйымдасу заңдылықтары дискреттілігі, сөз
сазы, просодикалық, интонациялық бірліктер, интонемалар мен
олардың түрленіміне т.б. қатысты қазақ фонетикасының өзекті
мəселелері жан-жақты қарастырылып, тексерілді (Қ.Жұбанов,

І.Кеңесбаев, Ж.Аралбаев, Ə.Жүнісбеков, Т.Талипов, Б.Қалиев,
З.Базарбаева, А.Қошқаров, С.Татубаев, Ж.Əбуов, А.Фазылжанова,
А.Аманбаева, Ж.Жұмабаева, А.Қаршығаева т.б.) бір ғылыми-линг-
вистикалық мекеме екенін дəлелдейді.

Институт сонымен қатар, мемлекеттің ғылыми-лингвистикалық
базасын құрайтын іргелі тілтанымдық еңбектерін – қазақ тілінің
үлкен нормативтік сөздіктерін дайындап, баспаға ұсыну арқылы
мемлекеттік деңгейдегі Елбасының қолдауымен атқарылған «Мəде-

ни мұра» бағдарламасының жүзеге асырылуына белсене араласқан
ұжымның бірі болды.
Институт – қазақ тілінің дыбыстық жəне лексикалық қорын
жинақ тау, жүйелеу, нормалау негізінде қазақ тілі жəне тіл ғылымы

бойынша құнды зияткерлік (интеллектуалдық) мүліктің сақ тау шы-
сы жинақтап, байытушысы болып табылатын бірден бір мекеме.
Мұнда көлемі 5 миллионнан астам картотекадан тұратын Ұлттық
тілдің сөздік қоры бар. Осы күнге дейінгі шыққан сөздік тердің

сөзтізбесіне негіз болған, үнемі толығып отырған бұл сөздік қор
еліміздің мемлекеттілігінің бірден бір нышаны ретіндегі мемле-
кеттік тілдің лексика-фразеологиялық байлығын, сөзтізбелік
құра мын айқындайтын құнды мұра болып табылады. Сонымен

бірге Институт жанынан қорғалған кандидаттық жəне докторлық
жұмыс тардың қоры жəне үнемі толығып отыратын 6 мыңнан аса
линг вистикалық əдебиет жинақталған арнайы кітапханасының
қоры жоғарыда айтқан ұлттық сөздік қормен бірге, Институттың

құнды зияткерлік қорын құрайды.
Атап көрсетілген зерттеу нəтижелері мен қазақ тілін зерттеудің
қазіргі жəне болашағына сəйкес Институттың негізгі мақсатын бы-
лайша көрсетуге болады:

сау (қазақ тілінің ұлттық тіл ретіндегі нормативтік сөздіктерін,
академиялық сипаттағы Қазақ грамматикасын, көптілді аударма
сөздіктерді дайындау;

жинақтап, байытып отыру; жұртшылықтың сөз мəдениетін, мем-
ле кеттік тілдің қолданыс аясын кеңейтіп тереңдететін лингво-
əлеуметтік //мəдени// елтанымдық зерттеулер мен құралдар əзірлеу;

айқындайтын əлемдік лингвистиканың дамуына сəйкес қазақ тіл
ғылымын дамыту (когнитивтік, антропоөзектік бағыт, лингво-

мəдениеттану, этнолингвис тика, психолингвистика, прагмалинг-
вистика, компьютерлік лингвистика, функционалды грамматика,
мəтін лингвистикасы т.б.);

сында қазақ тіл білімінің қазіргі даму үдерістері мен жаңа үрдіс-
терін белгілеу;

дар дайындау.
Тəуелсіздік алғанға дейін ұлт мүддесі жолында аянбай еңбек
еткен қазақ зиялыларының ғылыми ізденістерін танып, құн-
ды мұрасын кеңінен əрі ашық түрде насихаттауга əрдайым жол

беріле бермегендіктен, олардың толық игерілмей келгені мəлім.
Сондықтан кеңестік кезеңдегі зерттеулерде тіліміздің фонетика-
лық жүйесін, лексикологиялық қорын, грамматикалық құрылы-
мын, ономастикалық, терминологиялық т.б. арналарын, қазақ

тілінің дамуының тарихи кезеңдері мен көздерін, оның ішінде
түркологияның мəселелерін, қазақ тілінің жазуын (графикасы), ор-
фографиясын, терминологиясын, қазақ тілін оқытудың əдістемесін
зерттеген, қазақтың академиялық тіл білімін қалыптастырушы

ғалымдарымыздың еңбектері бүгінгі таңдағы қазақ тіл білімінің
өзекті мəселелерін шешудің бастау көзі ретінде анықталып
отыр. Атап айтқанда, А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, І.Кеңесбаев,
Ғ.Мұсабаев, М.Балақаев, Н.Сауранбаев, А.Ысқақов, Ə.Қайдар,

Р.Сыздық, Ш.Сарыбаев, Ө.Айтбаев т.б. ғалымдардың еңбектеріндегі
келелі тұжырымдар мен теориялық ізденістер, жаңа əдіснамалар
қазақ тіл білімінің дербес ғылым саласы ретінде қалыптасып,
өзіндік мектептерінің дамуына жол ашты.

Тəуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңдегі Тіл білімінің дамуы ерек-
ше қарқын мен жаңа сипат алды. Бұл ең алдымен, қазақ тілінің
Қазақстан Республикасы мемлекет құрушы ұлтының тілі ретінде
мемлекеттік мəртебе алуымен – саяси фактормен, осы мəртебесінің

қоғамдық өмірдің барлық салаларында заңды түрде бекітілуімен –
құқықтық фак тормен, қазақ тілінің қолданыс аясының кеңеюімен
қатар қолдану мəдениеті сапасының артуымен – əлеуметтік линг-
вистикалық фактормен, қазақ тілінде сөйлейтін тілдік тұлғалар

саны мен сапасының артуымен –демографиялық фактормен, қазақ
халқының ұлттық бірегейлігінің көркеюі, тарихи санасының жаң-
ғыруымен – тарихи фактормен, сол сияқты баска да қазақ тілді
қоғам үшін тың факторлармен байланысты болды. Осы факторлар

негізінде, қазақ тілінің дамуында, тың əрі қарқынды даму үрдістер
орын алды. Қазіргі тіл білімінде қоғамдық санадағы, қоғамдық бол-
мыстағы осы өзгерістердің тілдегі рефлексиясына талдау жасау,
тілдің даму болашағын айқындау, тілдегі кейбір үдерістердің бағы-

тын тілдік жүйенің іргелі, қоғам сұранысына тиімді жауап бере-
тіндей болуы үшін, дұрыс арнаға бұру мақсатында дəстүрлі ғана
емес бейдəстүрлі – антропоцентристік бағыттағы əлемдік тіл ғылы-
мы салалары бойынша да күрделі зерттеулер жүзеге асырылып отыр.

Тəуелсіздіктен кейінгі қазіргі қазақ тіл білімінің салалары на
қатысты жүргізілген ғылыми зерттеу жұмыста рында қазақ тілі-
нің төл фонетикалық жүйесінің, лексикалық қазынасы мен грам-
ма тикалық құрылымының, функцио нал дық грамматика мəсе леле-

рінің өзекті түйіні кешенді сипатта, жаңа ғылыми пара дигмаға сай
ғылыми кеңістікте ашылуда.
Қорыта айтқанда, А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі инсти-
туты – өзіндік зерттеу жүргізу дəстүрімен, сабақтастығымен, жал-

ғастығымен ерекшеленетін, ғылыми мектептері мен бағыттары
бар, мамандар арқылы қалыптасқан зияткерлік əлеуеті күшті, қазақ
тіл білімі мен түркітанудың өзекті ғылыми мəселелерін заманауи
қабілетті деңгейде шешуді камтамасыз ете алатын ғылыми-зерттеу

мекемесі [38].
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының
қаржыландыру динамикасы (млн. теңге)*

Академик Ə.Т. Қайдармен сұхбат
Қайдар Əбдуəли Туғанбайұлы – (1924 ж.т.).
Филология ғылымдарының докторы, профес-
сор, Қазақстан ҰҒА академигі. Ə.Қайдар жар-

ты ғасыр бойы қазақ жəне ұйғыр тілдері мен
жалпы жəне салыстырмалы түркітану мəсе ле-
лерін зерттеумен шұғылданады. Оның жалпы
түркітану ғылымына, оның ішінде, əсіресе,

қазақ тіл білімі мен ұйғыртану саласына қос-
қан нақтылы үлесі мен сіңірген еңбегі жеке
моно графия, оқулық, сөздік, жинақ, мақала
түр ін де көрініс тапты.

Құрметті Əбдуали Туғанбайұлы! Əңгімені өзіңіз туралы
мəлі мет беруден бастағаныңыз жөн болар еді!
Аз ба, көп пе, кім біледі, əйтеуір, біраз өмірді жүріп өткен екенбіз.
Осы уақыттың ішінде мен туралы бірсыпыра пікір де айтылған

екен, айтылып та келеді. Олармен де үзбей танысып жүрген жай-
ым бар. Əсірелеп, мақтау да жеткілікті, тұла бойыңнан мін тау-
ып, күйелей салу да табылады. Бұл, əрине, заңды құбылыс. Мұны
адамның қадірі мен парқын білетіндер жақсы түсінеді. Мұндайда

айтыла беретін дос сүйінер, дұшпан күйінер, не керісінше, дұшпан
сүйініп, дос күйінер ерсілі-қарсылы пікірлерді саралап, төрелігін
айтар, рухани жан дүниеңе тереңірек үңіліп, барша адами болмы-
сына объективті баға берер уақытта келер дегенді місе тұтасың.

Мүмкін ол болашақ ұрпақтың үлесіне тиер. Құдайға шүкір,
қадірімді білер үзеңгілес замандастарым да бар, қаумалап өсіп келе
жатқан шəкірттерім де баршылық. Ғылымдағы жарты ғасырлық
өмірімнің шынайы сарапшысы солар болар, өз бағасын солар бере

жатар деп ойлаймын.
Біріншіден, менің өзімді, өзінше күрделі, азды-көпті өзіндік
сыры, мəн-жайы бар ғұмырымды өзімнен артық та, толық та тұтас
білетін жан жоқ десем, күпірлік бола қоймас. Мені «білемін!» деп

сеніммен айтар жер бетінда бір адам болса, ол менің анам болар.
Бірақ, ол да менің тумысымды жақсы білгенімен, барша болмы-
сымды, ержетіп, адам болған қалпымды, өмірден тапқан орным-
ды, өскен ортамды біле бермейді. Өйткені менің ана тəрбиесінен

кеткеніме, міне, 60 жылдай уақыт болыпты. Мен жасаған өмірдің
қыр-сырын, бастан кешкен үлкенді – кішілі, мəнді де мəнсіз оқи-
ғаларды білетін, менің туа жаралған ерекшеліктерім мен жүре пай-
да болған əдеттерімді, өмірден ала білген тағылым-тəлімім мен

қабілет-қасиетімді, жан-дүнием мен ой-арманымды, ішкі сырым
мен жүрек сезімімді бастан аяқ түгел білетін, тап басып, дəл айта-
тын – сайып келгенде, бірге туған бауырларым – іні-қарындастарым
да емес, өмірлік жарым мен өз кіндігімнен өрбіген балаларым да,

етене жақын жүрген туған-туысқандар мен қатар өскен дос-жаран-
дарым да емес, өзім ғана.
Екіншіден, «сырттан қарап, тон пішу, шамалап, тұспалдау емес,
«ғұмырнаманың» дəл де нақтылы болуы үшін, деректеме түрінде

жайдақ баяндамай, негізгі кейіпкердің пенде ретіндегі бейнесі
мен болмысын суреттейтін, қалыптасқан рухани əлемі мен мінез-
құлқын, іс-əрекетін сипаттайтын, өмірінің ащы-тұщы сəттерінен
көсілте сыр шертетін кім?» дегенде, мен басқаны емес, өзімді ғана

атаған болар едім. Бұл пендешілік те, күпірлік те, астамшылық та
емес, «өз жағдайымды өзім жақсы білем!» деген сенім.
Үшіншіден, дүниеге келген пенде, ұлысы бар, кішігі бар, өзін
тұлға санайды; өзі туралы не айтса да, біліп айтады, шын жүрегінен

айтады жəне тілі жетсе еркін айта алады. Азаматқа өзі туралы не
айту, қалай айту да – бір сын.
Біріншіден, туылған уақытым нақтылы емес, екі түрлі: біреуі
құжат бойынша – 1924 жылдың 13 желтоқсаны да, екіншісі туған

анамның айтуы бойынша – 1925 жылдың мамыр айының аяқ шені,
не маусым айының басы.
Бұған таңданудың қажеті жоқ. Өйткені мен қағазға хаттап, ай-
жылын жаттап өскен, тіпті туған күні мен сағатына дейін ұмыт-

пайтын қаланың қағылез, бəрін «білетін» пысықай балаларындай
емес, мұндай «мəдениеттен» бейхабарлау өскен даланың нағыз
қарапайым, қара сирақ балаларының бірі болдым.
Сонымен, менің туған жылым, айым, күнім туралы туған

анамның «версиясы» – 1925 жыл (бұл сиыр жылы) мамырдың аяғы
(25-31күндері), не маусымның басы (1-5 күндері) болып шығады.
Дүниеге келген жұмыр басты пенденің өз өмірінде жүрмейтін
жері, тұрмайтын мекені жоқ болса да, туған жері, кіндік қаны

тамған жері – біреу-ақ. Ол мен үшін – Талдыбұлақ. Бірақ мен бұл
жерде туылғаным болмаса, дəл өзінде көп тұрған емеспін. Ол,
əрине, менің емес, əке-шешеміздің еркінде болды. Неге екенін мен
біле бермеймін, əйтеуір, менің əкем бала-шағасымен Талдыбұлақ

төңірегіндегі бұрынғы екі (Шелек, Еңбекшіқазақ), қазіргі бір
(Еңбекшіқазақ) ауданға қарасты елді мекендердің көбінде, тіпті
Алматыға дейін көшіп – қонып өмір сүрген екен. «Көшпенділіктің
бұл түрін (төмендегі кесте бойынша) еске алу да қызғылықты:

Талдыбұлақ – туған ауыл (1925ж)
9-ауыл – аталарымыздың тұрған ауылы (1926ж.)
Есік – нағашы əже Зімила ауылы (1927-29ж.)
Қаракемер – Алуа əпкеміздің біз тұрған үйі (1930-1931ж.)

Алматы – (Татарка) бірінші сыныпқа барған татар мектебі (1932ж.)
Қайназар – нағашы аға Темірғалының қолында уақытша тұрдық
( 1932ж.)
Қорам – 1– сыныпты ұйғыр мектебінде жалғастырдым (1932-

1933ж.)
Байсейіт – 2– сыныпта оқыдым (1933ж)
Шелек – 2– сыныпты жалғастырдым (1933ж.)
Атамқұл – 2– сыныпты қазақ мектебінде оқыдым ( 1933 ж.)

Қызылқазақ – мектеп болмады ( 1933 ж.)
Еңбек – 2, 3, 4 – сыныптарда оқыдым ( 1933– 1936ж.)
Есік – уақытша тұрдық, 5– сынып, қазақ мектебінде оқыдым
(1936 ж.)

Көктөбе – ауылдан Есікке жаяу келіп, 5, 6, 7, 8, 9 – сыныптарда
оқыдым (1937– 1941ж.)
Алматы – 1947 жылдан бері тұрамын.
Шынында да, мына кестеге қарап отырып, ата-анамыздың сон-

шама шиырлаған көші-қонына таң қаламын. Оқу бұл қазақ, бас-
қаны былай қойғанда, сол кездегі маңдайындағы жалғыз ересек
бала сының оқу жағдайын ойламағаны ма? Тек 1,2 – сыныпты бітіру
үшін 2 жыл (1932 -1933ж.) ішінде мен 8 елді мекендегі ( Алматы –

Татар каны қоса есептегенде) үш ұлт (татарша, ұйғырша, қазақша)
тіліндегі бастауыш мектепте оқып, тəрбие алыппын!!!
Сонымен, мен өзімді «қазақ халқының төл перзентімін» деп
есептеймін. Он жетіме дейін əкемнің ғана баласы болсам да, одан

кейін, күні бүгінге дейін сол халықтың ұлы, азаматы болуға тыры-
судамын. Нəсілім – қаңлы.
Бəрі де бала кездегі арманнан басталмайды ма? Арманшыл
кезіңізді есіңізге түсіріңізші!

Қарап тұрсам, менің тіл сындырып, қара тануым, білім алып,
ғылыми, əскери маман болуым төрт тілде – қазақ, ұйғыр, татар,
орыс тілдерінде жүзеге асқан екен. Соның ең алғашқысы – əліпби
үйреніп, пəн тілінде сөйлеу (ескіше – «тіл сындыру») татар мекте-

бінде басталған болатын.
Өмір бойы көшіп – қонып жүрген біздің үй мен жетіге келіп, мек-
тепке баратын 1932 жылдың қыркүйегінде Алматының шетіндегі
Татар қалашығында (орысша – «Татарка», бұрынырақ – «Татар-

ская слабодка» деп аталған) тұрып жатқан болатын. Бұл жерге
əке-шешемнің жел қуған қаңбақтай, келіп қалуы баяғы тағдырдың
тауқыметі, ауылдағы қалың қазақты қаңғыртып, қалаға əкеліп,
кіріптар қылған 1932 жылғы ашаршылыққа байланысты болатын.

Қанша қиыншылық болса да, Татаркадағы Алуа əпкеміздің үйін
паналаған əке-шешем мені үйлеріне жақын жердегі (қазіргі Татар-
кадағы дөңнің үстіндегі үлкен аялдамадан сəл төмендеу, бұрынғы
наубайхана жанындағы) татар мектебіне тапсырыпты. Өйткені, мен

болсам, бір ауыз орысша білмеймін, жақын жерде қазақ мектебі
болмаған, сондықтан татар мектебін мұсылманша оқытатын мек-
теп деп түсінген болар əке – шешем.
Əлі есімде, мектепке барып келу, партада отыру, балалармен

асыр салып ойнау маған өте ұнайтын. Күнде барғым келіп тұратын.
Əсіресе, маған ұнағаны – бір-екі сабақтан кейін түс кезінде бір
стакан шаймен (не компотпен) беретін, арасына алма қағын салып
пісірген пирожогы болатын. Көпке дейін аузымнан дəмі кетпей

қойған, тіпті Алматыдан көшіп, Қорамға барғанда да есіме алып
жүретінім – осы пирожок еді. Балалық шақтың қылығын айыптауға
бол майды, əрине. Ал, кейінірек ойласам, «ашаршылықта жеген
құй қаның дəмі аузыңнан кетпейді» дейтін мақал шындықтан туған

екен.
Қалай болғанда да, Алматыдағы Татар қалашығында өткізген
бір жылға жуық уақыт – татар балаларымен ойнау, татар мектебінде
оқу – менің жадымда қалды, татарша таза сөйлемесем де, еркін

түсіне тіндей мүмкіндік берді.
Жастық шақта көңілдің шалқып, əр тарапқа шарықтауы – заңды
құбылыс қой.Жүйрік көңіл, ұшқыр қиял жас ұланның жан дүниесін
тербеп, қай қияға бастамады дейсің. Біз де сол жас ұланның бірі

болып, ойымызды он қырға, санымызды сан қырға самғатып
көргенбіз.Аспандағы жұлдыздарды қолмен ұстап, тұңғиық теңіз
түбіндегі інжу – маржандарды салмақтап көруді армандасам да,
жер бетіндегі тіршіліктің біразына менің де қол созғаным рас.

Жастық шақтың асқақ қиялын қанат етіп, бір кезде ұшқыш болғым
да келді, теңізші де болғым келді, ақиық ақын да, ақылы асқан
жүйрік математик те болғым келді. Есіме алсам, бұлардың бəрі
де өткінші қиял екен. Бірақ 7– сыныптан бастап шындап кіріскен

өнердің екі саласы – сурет пен музыка болды. Өнердің бұл екі са-
ласын да шыңдалып, шыңына жете алмаған, өрелі биігіне өрбіп,
өркен жаймаған деп есептеймін. Оның, əрине, көптеген объективті
себептері болғаны белгілі. Бірақ өз кезінде бұл өнердің екеуі де мен

үшін өзегімді жарған арман болғаны рас. Мені үйреткен маман,
оқытқан мектеп, жол-жоба көрсеткен ұстаз болған жоқ. Мұның бəрі
өз бетімізше, нар тəуекелмен, кеуде күшімен басталып, жалғасын
таба алмай қалған тірлік болды. Бүгінде өзіміз көріп, балаларымыз

бен немерелерімізге жасап отырған жағдай ол кезде, біздің ауылда
қайдан болсын!?
Мен саз аспаптарынан домбыра, скрипка, мандолина сияқты-
ларды үйренуге қатты құмарттым. Есік қаласының көшесін дегі

бағана басында тұратын репродуктордан, сызылта тартылған скрип-
каның сиқырлы дауысын естігенде, аяғына дейін тапжылмай тұрып
тыңдаймын деп талай сабақтан кешігіп қалып, мұғалімдерден «таяқ
жегенім» əлі есімде. Неге екенін білмеймін, сызылта тартылатын

скрипка үні, күмбірлеген күй үні, бұлбұлша сайрайтын мандолина,
балалайка т.б. аспаптардың үні маған жас күнімнен-ақ ерекше əсер
етуші еді. Бірақ амал нешік, мен бұл аспаптардың ішінен скрипка
мен мандолинаны ғана ептеп меңгергендей болдым. Соғыстан кейін

сол қолымның жаралануына (саусақ қимылдарының шектелуіне)
байланысты, бұл өнерді жалғастыра алмадым.
Сурет өнеріне де қатты қызықтым. ІХ сыныпты бітіргенге дейін
бұл өнерді əжептəуір игеріп, мектеп көлемінде «суретші» болып

аталдым. Мен сол жылдары майлы бояумен Абайдың портретін,
Ə.Қастеевтің Амангелдіге бағышталған бірнеше полотносын үлкен
етіп, майлы бояумен көшіріп жасадым. Бұлардың бəрі 1946 жылға
дейін, мен оқыған мектеп қабырғаларында ілулі тұрды. Сурет өнерін

мен Отан соғысынан оралғанан кейін де жалғастырғым келді. Амал
нешік, ондай мүмкіншілік тағы болмады. Қастеевке шəкірт болуға
да талпындым, Алматыдағы сурет училищесіне де түсіп оқыдым,
бірақ 2-курсын бітірмей, оны тастап кетуге мəжбүр болдым. Өйткені

бұл(1950-51 оқу жылында) университетті бітіріп жатқан кезім еді.
Қарынның қамымен 3-4 фотоательеде сурет салып, ақша табу, ди-
плом жұмысын жазу, емтихан тапсыру, училищенің екінші курсында
оқып, оның небір қиын да қызық (композиция, живопись,жалаңаш

адам бейнесін салу т.б) сабақтарына қатысып, профессор Черкас-
ский, Куритильников т.б. аса шебер суреткерлердің басшылығымен
бəрін атқару, əрине, маған қиын болған еді. Жас шағымнан арман
болып, жан дүниеме ұялаған сурет өнерімен де, міне осылай бір-

жолата қоштастым. Ғылыми негіз, тəжірибе болмағандықтан оны
өзімше дамытуға тырысуым нəтижесіз болды. Оның үстіне, мен
таңдап алған «ғылым» деген əлемнің де өз қызығы аз болған жоқ.
Міне, асқақ арманды өз арнасына салатын, талап пен талғамды

тар шеңберіне салып, шектейтін күйкі тұрмыс өнері де өз ырқына
көндірген сияқты. Əрине, тағдырдың бұл тақылеттес талғам та-
лабына мен де бірден көне салған жоқпын. Көпке дейін тырмы-
сып көрдім. Сонау Германия жерінен соғысты аяқтап, елге кей бір

тісқаққан офицерлердей зат-бұйымдарды, үй жиһаздарын арқа-
лап қайтпай, болашақта суретші, музыкант болуды армандап,
бір скрипканы, көптеген бояулар мен түрлі түсті открыткаларды
(мəселен, Дрезден мұражайының литографияларын) елге арқалап

келгенім де сол құмарлықтың бір айғағы болса керек. Тіпті универ-
ситетте оқып жүрген жылдарымда да қоғамдық қызмет ретінде мен
университеттің (10-12 ватман парағынан тұратын) «Жас қалам»
атты əйдік қабырға газетінің суретшісі болып та, бір топ (Т. Аман-

досов, З. Қабдолов, Е. Жакупов, т.б.) талантты журналист, филолог
жастармен бірге талай жүлдегер болғаным да есімде. Міне, осылай,
маған сурет өнерін бастау да, мəреге жете алмай, тастау да қиын
болған еді. Жалынды жастыққа тəн асқақ арманның бірі іске асып,

бірі орындалмай қалуының бұл бір мысалы ғана.
Сонымен, «балалық шақ, бал дəуреннің бар қызығы, қиял-ар-
маны, талап – талпынысы, өскен орта мен өсірген ата – анадан
алған тағлымым мен тəлім – тəрбием, үлгі – өнегем, жиренген жат

əдет терім, ұққаным, есімде қалғаны мен жадымда сақталғаны –
міне, осылар. Мен онда 16 жасқа толып, 17-ге аяқ басқан бала едім.
Бал дəуренмен мен бір сəтте – ақ қоштастым. Өйткені ел шетіне
жау тиді...

Сіз майдангерсіз. Ол жылдар жеңістерге толы өміріңіздің
ең бір маңызды кезеңі. Майданға аттанған сəтіңізді еске түсіре
аласыз ба?
Мен майданға аттанғанда, үйде шешем жоқ еді. Ол Алматыдағы

майданға кетуге дайындалып жатқан 100-ұлттық дивизияның құра-
мындағы əкеммен қоштасып қалу үшін, жаяу-жалпы жол жүріп
кеткен еді. Үйде үлкен əжем, жеңгем мен інілерім бар еді, өзімізбен-
өзіміз болып қоштастық. Қара жол бойында темекіде істеп жүрген

ауылдың қыз-келіншектері жапырласып келіп менімен қоштасып,
ақ жол тілеп, елге аман оралуыма тілектістігін білдіріп қалысты.
Сөйтіп, 3 мамыр күні 12 бала, арқамызда бір-бір дорбамыз бар
(азық-түлік), туып-өскен Есікті қимай, артымызға қарай-қарай жаяу

жалпылай «Алматы қайдасың?» деп жүріп кеттік. Менің майданға
сапарым осылай басталды.
Осы бір сəттен бастап, «Балалық шақ балдəуренмен» де қоштас-
қанымды сезіндім. Мен үшін құпия – сыры мүлдем белгісіз басқа

бір дүниенің есігі айқара ашылғандай болды.
Артыма қайта-қайта қарағаным:

деп ойлағаным еді.
Есіктен біраз ұзап кеттік. 12 баланың əрқайсысы өз ойымен
үнсіз келе жатыр. Менің де көңілім əлем-тапырық: апырмай, май-
данға бізден бұрын аттанғандарды ел-жұрт болып ат-арбаларға

отырғызып, құрмет көрсетіп, шуылдасып, қоштасып жатушы еді,
ал біз болсақ, міне, өз аяғымызбен, жаяу-жалпылай кетіп барамыз,
қол бұлғап, қоштасқан бір пенде көрінбейді, военкоматтың жолда-
ма қағазында басқа біреуден беріп жіберіпті. Сонда біздің бұл елге

де, майданға да онша керек болмағанымыз ба, қалай?
Сананы сартсытқан осындай сан алуан ойлармен əркім өз-өзі-
мен болып, ауылдан ұзапта кеткен екенбіз. Жолда (Калинин колхо-
зының тұсына келгенде) арықтың ішіне бір түнеп, ертесіне 4 ма-

мыр күні, І-Алматы вокзалына келдік. Ел құж-құж. Біреуді біреу
біліп болмайды. Алғашқы барар жеріміз – Ташкент. Жолдама
құжаттарымызды қабылдап алған ауылдың біз қатарлы бір жігіті
(қазір ол бар, атын айтпай-ақ қояйын) бізді күтпей өзі жалғыз Таш-

кентке тартып отырыпты. Қайда барарымызды білмей иіріліп, екі-
үш күн қиналып, содан соң Казвоенкоматтан жаңағы жолдаманың
көшірмесін алып, поездға отырып, Ташкентке бізде кеттік-ау. Осы
күнге дейін менің бір өкінетінім: ІІ-Алматыда майданға аттанғалы

жатқан əкеме жолығып, қош айтысу ойыма келмегені. Шешемді
де сол жерде көруім мүмкін еді. Əттең, балалық ай. Сонымен, 12
бала жұбымыз жазылмай, Ташкентте 3 ай оқып, радио-телеграфист
мамандығын игерген соң, поездбен Мəскеуге келдік. Одан ары

майдан соқпақтарымен, соғыс оты шарпыған Еуразияның біраз
жерлерін аралап, аттың басын Шецин / Штеттин қаласына тіреп,
сол қалада жеңіс күнін мейрамдап, елге оралдық.
Бұл ұзақ жолды (майдан соқпақтарын) сөз арқылы суреттеуден

гөрі төмендегі кесте арқылы көрсету əлдеқайда көрнекі сияқты:
Көктөбе (3.05.1941 ж.)
Есік (3.05.1942 ж.)
Алматы (4.05.-6.05.1942 ж.)

Ташкент (05.08.1942 ж.)
Мəскеу (09.1942 ж.)
Волоколамск (10.12.1942 ж.)
Великие Луки (12.1942 – Калинин майданы)

Торжок (12.1942 ж.-Госпиталь)
Кальчугино (01.02.1943 ж. – Госпиталь)
Невель (02.03.1944 ж. – 1 Прибалтика майданы)
Ярославль (03.04.1944 ж. – Госпиталь)

Кострома (05.1944-02.1945 ж. – Əскери училище)
Варшава (02.1945 ж.)
Штеттин-Шецин (02.05.1945 –Германия, Польша)
Бромберг (05.06.1945 ж.– Польша)

Кульмзее (06.1945 ж.– Польша)
Брест– Литовск (07.1975 ж.)
Ковель –Михайловка (07.08.1945 ж. – Бат. Украина)
Ташкент (08.1945 ж. -05.1946 ж.)

Ходжент-Ленинабад (05.09.1946 ж.)
Ташкент (09.1946 ж.)

Алматы (09.1946 ж.)
Есік (09.1946 ж.)
Көктөбе (09.1946 ж.)
Майданнан оралып студенттік өмірге араласып кеткен екен-

сіз. Ауыр болған жоқ па?!
Əрбір оқыған азамат басынан өткерген жəне көбісі «Қайда екен,
қайда сол жылдар, Махаббат, қызық мол жылдар!» деп кейін де ар-
мандап, аңсайтын студенттік өмірді (1947– 1951 ) менде өзімше ба-

сымнан кешірдім. «Өзімше» дейтін себебім: бұл кезең бұрынғыдан
өзгеше, соғыстан кейінгі аласапыран қарбалас заманға тура келді,
сондықтан да студенттік өмірдің қызығы мен шыжығы болса, оны
бұл кезде «балапан басымен, тұрымтай тұсымен» дегендей, əркім

өзінше сезінді.
Отан соғысының соңы мен одан кейінгі 4-5 жыл барысында
жоғары оқу орындарында замана талабына сай біраз «өзгерістер»
жүз берді. Мектеп бітіруші жастар тобына майдангер (жарылысы

бар, «олжабайы», бар, демобилизацияланғаны бар, т.б.) азаматтар
толқыны келіп қосылды. Содан бері институт, университет коридор-
лары мен аудиторияларында «ересектеу», тіпті мосқалдау, бірінің
аяғы ақсақ, бірінің қолы шолақ, енді бірінің тағы бір кемістігі бар

жігіттер жиі кездесетін болған.
Сол топтың ең соңғы легі болып университеттің филоло-
гия факультеті (қазақ бөлімі бойынша) Алматы төңірегінен мен,
Жамбыл облысынан Балтабай Адамбаев екеуіміз келіп қосылдық.

«Балық шы балықшыны алыстан таниды» дегендей, екеуміз бірі-
мізді-біріміз бірден таныдық. Бір көргеннен-ақ көңіліміз түсінісіп,
жөн сұрасып, сырласып кеттік. Оған таң қалудың да қажеті жоқ.
Бірін шіден біздер (Мен 22 демін, Балтабай 30 ды алқымдап қалған

екен.) 17-18 ге жаңа толған қыз-жігіттермен бірден араласып,
əмпей-жəмпей болып кете алмай, оқшаулау жүрдік. Екіншіден,
біздің майдангер екендігіміз сырт пішінімізден де, киген киімізден
де атойлап көрініп тұрды. Үшіншіден, курстас студенттердің бəрі

«ағайлап» сөйлейтін болды. Демек, студенттік ортаның өзі бізге
деген құрмет ілтипатымен-ақ, біздің олардан «үлкен» екендігімізді
реті келген жерде «астын сызып тұрып» аңғарта бастады. Бұл да
Балтабай екеумізді жақындастыра түсті. «Майдангер ағайлар» де-

ген сөзге құлағымызды үйретті, университет бойынша жүздеп са-
налатын, «майдангер студенттер» санатына қосты.
Сол жылдары (1947-1951) университетте қатар оқыған «май-
дангер студенттердің» көбісі кейін республикамыздың рухани-

мəдени, саяси-əлеуметтік өміріне, əдебиет, білім, ғылым, өнер са-
ласына, белсене ат салысушы белгілі қайраткерлер болып шықты.
Солардың ішінде есімде қалғандары: Əбдіжəміл Нұрпейісов (кейін
ол Мəскеуге ауысып кетті), Рахматулла Сəрсенбаев, Сейілбек Елу-

баев, Рысқали Дүйсенғалиев, Тауман Амандосов, Какенов т.б. аза-
маттар.
Майдангер студенттер өзінен кейінгі жастардан өмірлік тəжі-
рибисіменде, көзқарасыменде жүріс-тұрысымен де өзгешелеу

бол ды. Бірақ олар қой бастайтын серкедей болып, көп жүре алма-
ды. Студенттік орта оларды да көпшілікпен мидай араластырды.
Ересек, бойдақ жігіттердің, «Ағай, ағай!» деп, өздерінен алыс тата
беретіні қу қыздармен тіл табысып, олардың құрдастарын «жезде»

аталып кеткені де аз болған жоқ.
Майдангер студенттердің көбісі-ақ жақсы оқыды, қоғамдық
жұмыстарға да белсене араласып, бұл жағынан олар үлгі-өнеге
көрсеткені белгілі. Реті келгенде айта кетейін: бірінші курстан-ақ

менде əр түрлі қоғамдық жұмыстарға белсене араластым, мəселен,
көп жылдар бойы филология бойынша шығатын «Жас қалам» атты
қабырға газетінің суретшісі болып істедім. Бұл газетті шығарушылар
негізінен (редакторы Тауман Амандосов болатын) майдангер сту-

денттер мен оларға жеделғабыл оқитын белсенді жастар (Зейнолла
Қабдоллов, Тұрсынбек Кəкішев, Е. Жакупов т.б. болатын). Газет
факультет студенттерінің рухани-мəдени өмірінде зор тəрбиелік
рөл атқарғаны белгілі. Ай сайын шығатын газеттің номері 14-16

ватман парағын алатын еді. Əрбір парақ 80 см болғанда, бір газеттің
ұзындығы 10-12 метрге созылып, корридордың бір қабырғасын
тұтас алып жатушы еді. Осыншама үлкен қабырға газетіне матери-
ал дайындау бір топ, өте дарынды жастардың қаншама уақыытын

алса, оларды түрлі-түсті бояулар мен көрнекі де көркем көрсету тек
мойнымда ғаңа болатын...
Қайран жастық шақ-ай. Осының бəрін əрі мəртебе, əрі міндет
санап, күні-түні ұйықтамай орындап жүрдік. Сол газетті («Жас

қалам») кезінде көрген замандастар оны шығаруға қатысқандар
осы күнге дейін есіне алып, оған сіңірген еңбегімді де ұмытпайды.
Газет талай көрмелерге қатысып, жүлдегер аталды, марапатталды.
Есте қалсын деп, редакция алқасы болып түскен бажайлап қараған

адам майдангер жастардың (оның ішінде əрине, өзімде бармын).
Қажырлы бейнесінен, қаталдау қас-қабағынан бұдан жарты ғасыр
бұрынғы өмірдің өзіндік ерекшелігінде байқауым мүмкін. Сол
ұрпаққа тəн ол ерекшелікті менің өз басым: қанды қырғыннан

кейін, есін жинап, еңсесін көтере бастаған елінің ендігі жерде
арқа сүйер, ес тияр жаны бола білу; жастық шақтың жалынды
күш жігерін, жеңілдің үстімен, ауырдың астымен жүріп өткізетін,
кейбір ысқаяқ, желікпе жігітердей емес, өміршең ұрпаққа тəн ерең

еңбекке, ұлы мақсатқа, жарқын болашаққа бағыштау деп түсінемін.
Шынында да Отан соғысынан кейнгі бір дəуірде лап беріп, білім
мен ғылымға ұмтылған жастардың өмірлік мақсаты мен азаматтық
пафосы осылай еді.

Бұл да –соғыстан кейнгі студенттік өмірге тəн құбылыс. Х сы-
ныпты бітіре салысымен, не біз сияқты бітірмей жатып өз еркімен
сұранып, майданға кетіп, не əр түрлі басқа себептермен институтқа
түсіп оқи алмаған жастар. (1941-1945 жылдардан кейінгі кезең)

өте көп болды. Солардың біразы біз сияқты майданнан оралып, өз
бетімен оқуға түскен жастар еді.
Міне осы объективті жағдайды ескере отырып Үкімет «май-
дангер студентке бір жылда (1-2 ) екі курсты бітіруіне мүмкіндік

берілсін» деген қаулы қабылданған екен. Ол үшін студент екі шарт-
ты орындауға міндетті болған: 1– 1 курстын барлық сабақтарын
тек «5 –ке тапсыру, 2– университет өміріне белсене араласып, жеке
басының үлгі –өнеге екенін таныта білу».

Біз Балтабай екеуміз осыған бірінші курстың екінші жартысы-
нан қызу дайындала бастадық. Бірінші курстың түгел сабақтарын
түгел беске тапсыру онай емес еді. Біз оған екінші курс сабақтарын
қоса оқып жүрдік. Кейбір лекцияларға (Мəселен, М.Əуезовтың,

Бейсенбай Кенжебаевтың) жасырынып барып, «заңсыз» қатысып
жүрдік. Жақсы оқитын екінші курс балаларының конспектілерін
өзімізге көшіріп алып, жүйелі түрде оқулықтар бойынша қайталап,
пысықтап отырудың барлығына қаншама күш жігер қажет екенін

əркім-ақ түсінеді. Алдымызға қойған мақсатқа жету үшін біз екі
майдангер студент осыны істедік, сондықтанда ол нəтижесіз болған
жоқ.
Бірінші курстың өзінен-ақ, оннан астам сабақтан емтихан тап-

сыруымыз керек болды. Əр пəннің өзіде – əр басқа дүние. Ал енді
олар оқытушының жеке басының өзіндік ерекшелігіне байланысты
студент болмысында əр түрлі əсер қалдыратыны тағы бар. Мəселен
біз 1 курста қазақ тілі бойынша өзіндік ерекше əдістемесімен

республикаға əйгілі болған Шамғали ақсақалдың алдынан дəріс
алдық. Бұл əдістер кейбір əдеттегі «құрғақ» лекцияларға мүлдем
ұқсамайтын еді, олар тілдің күрделі табиғатымен өзіндік даму
заңдылығын саналы түрде дамытудың сауаттылық əліпбиін бойына

сыналап сіңірудің, ана тілге деген сезімді дамытудың əсерлі, əсетті
де тəсіл-əдістемерімен тұратын бөлекше ғылым болатын. Ана
тілінен алған алғашқы мағлұмат, осылай мəңгі бақи есте қалды.
Сол ұстазыма мен жақын болдым. Ол кезде Шəкең бəйбішесі

екеуі ғана Талғар көшесіндегі кішкентай екі бөлмелі пəтерде
тұратын. Шора мен Болат (кейінгісі сазгер, ғалым) бұлардан бөлек
тұратын жыл бойы курстың старостасы болғандықтан Шəкеңді сол
үйден университетке аптасына бір рет қолтықтап əкеп, апарып салу

менің мойнымда болатын.
Шəкеңнің сабағынан студенттер əдеттегідей, ереже жаттап
шпаргалка дайындамай-ақ бойына сіңген білімі бойынша тапсы-
ратын. Логика мен психология сабақтарын біз орысша тыңдадық.

Майданда болғандықтан, маған олар онша қиын болған жоқ. Бірақ
ауылдан келген кейбір қыз жігіттер бұл сабақтан қатты қиналды.
Əлі есімде оқулықты бастан аяқ түгел тақырып бойынша жаттап
алып, емтиханды беске тапсырған курстастарымда болды.

Сонымен біз Балтабай екеуміз бір курс пəндерінің бəрін
беске тапсырып болған күні университет ректоры, профессор
Ə.Т. Тəжібаев атына өтініш жазып, заң негізіне сəйкес 2 курсқа жаз
айла рында емтихан тапсыруға рұқсат алдық. Енді қайткен күндеде

келесі оқу жылына дейін он шақты сабақтарды емтихан жəне
сынақтардан өтіп, 3 курсқа барып отыруымыз керек.
Əрине бұл айтуға оңай орындауға өте қиын іс. Біз барлық
сабақтан да дайындығымыз бар өзімізге сенімді едік. Бұрын соңды

алдынан дəріс алмаған ұстаздарымыз біздің бұл əрекеттерімізді
əр түрлі қабылдады. Біреулері оқымаған пəннен не біледі екен деп
сынай қараса, енді біреулері жағдайымызға түсіністікпен қарап,
білімімізді бағалауға тырысты.

«Бітер істің басына жақсы келер қасына» дегендей, Балтабай
екеуіміз бұл мақсатымыздың алдыңғы қадамын жасауда Мұхтар
Əуезовке тап болдық. Емтихан тапсыруға рұқсат алуға Балтабай
екеуміз 28 панфиловшылар паркінің қарсысындағы университет-

тің бас корпусына барған едік. Рұқсат қағазды алып, филология
факультетінің деканатына жолыға кетейік деп, кіре бергенімізде
алдымыздан асқар таудай болып Мұқаңның өзі шыға келді. Екеуміз
сасқалақтап жол беріп, кейін шегіндік.

жағдайды түсіндірді де, алдыңыздан дəріс алмасақ та сабағамызға
дайындығымыз бар, уақытыңыз болса сынап көрсеңіз – деп қиы-
лып, ортақ шаруамызды бірден жайып салды.
Мұқаң сонда:

мын – деп, жүре əнгімелесейік дегендей ыңғай танытты.
Университеттің үлкен есігінен Мұқаңа ілесе шыққанда ол Бал-
табай мен маған ауызша 3-3 тен сұрақ берді де, – Үйге жеткенше
жауап беріп үлгеретін болыңдар, – деп, жай басып, асықпай Абай

көшесіне қарай беттеді.
Екеуімізде қазақ фольклоры бойынша берілген сұрақтарды
жақсы білуші едік. Сəл жүргеннен кейін Балтабай:

изеген ишаратынан соң, сартылдатып жауап бере бастады. Мұқаң
біраз үндемей тыңдады да, риза болған кейпін танытып:

аяғына дейін айтқызбай тоқтатты.
Кезек енді маған келді. Менде Балтабайша мəселені алыстан
шолып, пікірімді əспеттеп, əдемілеп айта бастадым. Байқаймын
менің жауаптарыма да риза болған сияқты. Аяғына дейін айтқызған

деді де, Абайдан Калинин көшесіне қарай бұрылып, Опера жəне
балет театрының қарсысындағы пəтеріне барғанша, біздің хал-
жағдайымызды, қай майданда болғанымыз туралы, болашаққа де-
ген жоспарымыз жайлы сұрай бастады. Əне-міне дегенше Мұқаң

қойып берейін деді.
Ұят болғаны, біздің қалтамызда зачетка жоқ еді. Өйткені дəл
бүгін рұқсат алған сəтте құдай жарылқап Мұқаңды кездестіреміз,
ол бізден қолма– қол емтихан алады деп кім ойлаған.

едік. Рахмет ретін тауып қол қойғызармыз – деп сəл күмілжіп
тұрды да кетуге ыңғайланған Мұқаңа тура қарап, – Мұқа, мына
майдангер шəкірттеріңіз күтпеген жерден келіп қалған екен, ұлы
дидарыңызды көрдік, ұлағатты лебіңізді естідік. Енді сіз жасайтын

құтты ханаңызды да көре кетсек– дегені. Менің бетіме қан бұрқ
ете түскендей болды. Мұқаң ішінен не ойлағанын қайдам, əйтеуір
бетіне сəл қан жүгіріп күлді де:

екінші қабатқа қарай көтеріле бастады. Есік ашқан орыс жеңгеміз
Валентинаға Мұқаң орысшалап:

Біз Мұқаңның үйінде жарты сағаттай-ақ болдық, бірақ жарты
ғасырлық рухани азық болатындай ғибрат алып шықтық. Мұқаң
отырған кабинеттегі заттардан бірден көзім түсіп, есте қалғаны
ат үстіндегі бүркітшінің қола мүсіні. Ол бүгінде Əуезовтың мұра-

жайында сақталады. Мұқаң жеке кітапханасын көрсетіп, бізді та-
ныстырып шықты.
Міне, құрметті оқырман «бір жылда екі курс» деп аталған біздің
программамыздың бірінші қадамы осылай басталған еді. Оның біз

үшін оңынан басталып, тамаша табыспен мəңгі бақи ұмытпайтын
оқиғамен аяқталуы, шындықты мойындасақ, Балтекеңнің өзіне
ғана тəн өжеттігі мен өткірлігіне байланысты болған еді.
Дəл осы тəрізді ғажап оқиға болмасада, екінші курс бойынша

емтихан тапсыру барысында, байқалған əр түрлі қызық деректерді
келтіруге болар еді. Бірақ оның дəл қазір қажеті жоқ.
Сонымен 1948 жылдың қыркүйегінде майдангер студенттер–
Балтабай Адамбаев пен Əбдуəли Қайдаров 3-курс студенттерінің

қатарына келіп отырды.
Студенттік күнделікті өмір туралы не айтар едіңіз?
Біздің қоғамда қалыптасқан пікір бойынша студенттік өмірді та-
маша қызыға мол, той-думанды дəурен деп санау бар. Бірақ оның

шындыққа жанасатын да, жанастпайтын тұстары да бар екенін
қоғам дық өмірге, замана ағымына əлеуметтік жағдайға тікелей
бай ланысты екенін ұмытпаған жөн
Отан соғысынан кейінгі жылдардағы мен білетін студенттік

білім алу мектептен келген жастарға да, майдан көріп оқ-дəріні
иіскеп келген ересек майдангер студенттерге де оңай болған жоқ.
Барлық қиыншылыққа төзіп, тіршілік тұрмыстың ауыртпалығын
көтеріп жүрген, сол студенттердің өз басы емес, олардың бойына

тəн албырттық пен жастық жалыны болатын.
Ал сол кездегі студент өмірінің сыртқы көрінісіне емес, ішіне
терең бойлап, саналы көзбен қарап, сарапқа салып көрсең көп
нəрсені аңғаруға болатын. Көптеген фактілерді тек өткен өмірдің

бейнесін елестету үшін ғана емес, бүгінгі жəне болашақ студент жас-
тарға қажет тағылымдық тəрбиелік мəні бар дүние деп есеп теймін.
Соғыстан кейінгі дəуірде, əбден күйреген қаусаған шаруа шылық
бірден қалыпқа келе қоймады. 1947 жылы ақша топанға айна лып,

инфляция шарықтау шегіне жетті. Бір бөлке нан неше жүз сом бол-
ды. Студенттер бір уақыт карточка талондар бойынша тамақ танды,
стипендия болмады, ауылдан келетін көмек те мардымсыз еді.
Міне, маған жəне менің майдандас жолдастарыма осындай

жағдайда оқуға тура келді.
Қысқасы студенттер үшін оқудан да күнкөріс қиын болғаны рас.
Сол жылдарды еске алғанда бүгінгі оқып жүрген балаларға ой са-
латын, өзімді де ойландыратын көп жағдайлар елестеді. Солардың

кейбіреулерін ғана атап өтейін.
Мен оқыған төрт жыл бойы, оқумен қабаттасып күнкөріс про-
блемасы күн тəртібінен бір сəт түскен емес. Мен осы жылдары
Алматыдағы 4-5 фото ательеде жұмыс істедім. Жұмысымның түрі

виньетка жасау. Ауылдан келіп, қалада оқып жүрген жерлес бала-
лар өзара жиналып, аудан-аудан болып, облыс-облыс болып сурет-
ке түсуді дəстүрге айналдырып алған болатын. Бір топ қыз жігіттің
басын қосып, аты-жөнін жазған, Ленин мен Сталиннің суретін

салған бір виньетка 95 сом болатын.
Қазақ атам «ашаршылықта жеген құйқаның дəмі аузыңнан
кетпейді» деп бекер айтпаған көрінеді. Алматының шетінде тұра-
тын Қали Сарыбаев деген жекжатымыз болды. Шешемнің əпкесінің

қайын інісі Отан соғысына барып, бір аяғынан айырылып кел-
ген мүгедек еді. Сол Қалекең төңірегіндегі сиыр ұстайтын көрші
қолаңның сауған сүтін жинап, екі флягасын есек арбасына Николь-
ский базарына əкеліп сататын. Мен жатқан жатақхана сол базардың

қарсысында. Ол міндетті түрде айына бір рет есек арбасымен
жатақхана қорасына кіріп, 1-қабаттағы мен тұратын 43-бөлменің
терезесін таяғымен тақылдатып, қағатын да маған онсыз да бо-
лар болмас табысынан үйдегі бала-шағасынан жырып, 15-20 сом

беріп кететін. Бұл да мен үшін нəпəқаның бір көзі болған сияқты.
Бөлмеде мен жоқ болсам, басқа жігіттерге тапсырып кететін.
Бір күні асханада бір уақыт тамақ ішетін нан алатын карточкам-
ды жоғалтып алдым. Дəл сол кезде қалтада ақша да болмай қалған.

Жеті күндей тек нан сумен қоректенуге тура келді. Біреуге айтуға,
нан сұрауға намыстандым. Сөйтіп, «бөрі арығын білдірмес деген-
дей» іштей жүдеп жүрген күндері де тағы Қалекең есегін қантарып
қойып терезені таяғымен тақылдатты.

Міне өмірдің осындай нəзік те, елеусіз сəттері кейде өмір бақи
есте қалады екен. Студенттік өмірдің қиын қыстау күндерін еске
алғанда, думанды тойлар, шат-шадыман жиындар емес, жан тебі-
рентер осындай игі істер ғана есіңде қалады екен, шалқыған байлар

мен қалтасы қалың қауымның елді жарылқаған жалған сөзі емес,
Қалекең сияқты өзі мүгедек, жарымжан жанның жан дүниеңді
тебіренткен осынау бір адамгершілік қасиетін əлі күнге дейін
ұмыт паймын.

Бес-он сом деген не? Кімнен алып, кімге бермей жүрміз. Мəсе-
ленің түйіні басқада болса керек. Майданнан келе сала, қиналып
оқып жүрген жылдарымда менің əл-ауқатты туыстарым, атақ-
лауазымды ағайындарым болды. Бірақ, солардың ішінде, ең болма-

са Қалекең қылығын танытқан азаматтың болмағаны белгілі.
«Дүние кезек» дегендей қиналып жүріп, біз де оқу бітірдік,
ел қатарына қосылдық. Жаңағы тым-тырыс жатқан туыстарым
сонда ғана мені іздей бастады. Енді олар мені өздеріне қажет

бол ғандықтан іздеді. Оларға қолдан келгенше жəрдемдестік те.
Бірақ осындай жөнсіз өкініштерінен мезі болғанда, «кеше қайда
болдыңыз?» деген базына айтқан кезім де болды.
Студенттік өмірдің тағы бір ерекшелігі – жеке дара жүріп емес,

бірлесе қауымдаса тіршілік ету. «Бір жапырақ нанды бөлісіп же-
ген дос едік» аянышты сөздердің айтылар реті де, болашақ ер аза-
матының сыналар сəті де, міне осы тұста.
Естелік ретінде айту маған қаншама қиын болса да, осы мəселеге

орай, басымнан өткерген бір жағдайды айтпай кету шындыққа
қиянат сияқты. Бұл 1951 жылы мен университеттің соңғы курсын
тəмəмдап қалған кезім еді. Никольский базараның қарсаңындағы
жатақхананың бір бөлмесінде 4 жігіт жататын едік. Біреуі украин

жігіті Михаил, екіншісі еврей жігіті – Иза Смирнов, үшіншісі – мен
де, төртіншісі – Ғ. Қаражігітов болатын. Төртеудің үшеуі (1951)
университетті бітіретін еді де, біреуі сол жылы бірінші курсқа
келіп түскен, бізден жастау жігіт болатын. Мұндайда екеу-ара

бірігіп, тапқан табыс ортаға салынып, ыдыс-аяқ араласып кететін
студенттік əдеп бар ғой. Біз де солай бар мəзірімізді бөліп жеп,
ағалы-інілідей тату-тəтті тұрып жаттық. Менің өйтіп-бүйтіп ақша
табатын бұлақтарымның да болғандығын айттым. Сөйтіп жүргенде

əлгі көршім өзінен-өзі бүлініп, бұлданып аяқастынан мені небір
жағымсыз əңгімеге тартты.
Əбеке кешіресіз, сіз біраз қарыздарсыз – деп бастады ол əңгі месін.
Біраздан бері ас суымызды бірге ішіп жүрміз, біздің үйден бір-

неше посылка келді, сіз жақтан ондай болған жоқ. Есептеп қарасам
сіз маған берешек екенсіз дегені.
«Өзі сөзге пысық, əдебиетке құмар жігіт еді, əзілдеп отырған
жоқ па екен?», – деп ойладым да бажайлап бетіне қарадым. Жоқ бет

пішінінде əзіл қалжыңның табы байқалмайды. Қас-қабағы түрің-
кілеу, еріндерінде болар болмас діріл байқалады.
Шынымды айтсам не айтарымды білмей мен де сасып қалдым.
Бар болғаны:

дармын. Мен тапқан ақша пұлды тең ортақ жұмсап жүрген жоқпыз
ба, үш-төрт жерден жұмыс алып істеймін, степендтиянтпын. Олар-
ды жинап жүрген мен жоқ... «Қарыздарсың» деп қалай аузың ба-
рып айтып отыр деп қаттырақ айттым.

төрт көзіміз түгел отырғанда сөйлесейік, бір жыл бойы кімнің
не жеп, не ішіп отырғанын ақша посылка т.б. қайдан жəне қалай
келіп жатқанын бəрімізде білеміз. Өйткені біз жасырып жейтін
мысық емеспіз. Күнде көріп отырмыз. Егер сенің айтқаныңды олар

қолдаса қарызыңды қолма-қол санап беремін. Егер олар қолдамаса
басқа жүгінетін адам жоқ. Онда ертеңнен бастап іргеңді аулақ алып,
кетесің – дедім де шығып кеттім бөлмеден.

екен. Мен, оларға болған əңгіменің бəрін айттым, олар менен де
жаман ашуланып, бұрқан-талқан болды. «Келсе үйге кіргізбейміз
деуге дейін» барды. Сол күні Ғаббастың өзі де бөлмеге оралмады.
Ертесіне келді. Үйде көрші жігіттер жоқ еді. Ол кіре сала қолымды

ұстап тұрып, менен қайта-қайта кешірім сұрады: «Кешегі айтылған
əбес сөзімді ұмытыңыз»– деп жалына өтінді. Мен əрине кешірдім!
«Білмегеніңді кешірмесең, білгенің қайсысы!» деген даналар сөзі
ойыма келді. «Ұмыта алсам, ұмытайын» – деп уəдемді бердім.

Екеуіміз ғана аға-іні ретінде отырып алып көп əңгімелестік. Бір-
бірімізді түсінгендей болып тарастық. Бірақ «Ұмытайын» деп
сол кезде уəдемді берсемде, күні бүгінге дейін ұлттық рухымызға
жаттау осы бір қылық жадымнан кетпей-ақ қойды. Естелігіме

енгі зіп, еріксіз жаңғыртып отырғанымда содан. Ол жігіт кезінде
университетті бітітіріп еліне қайтқан, бүгінде сол аймаққа белгілі
жазушы, əдебиетші. Кездескен сайын «Кешіріңіз» деген сөзді айту-
ды ұмытпайды. Онысына да рахмет!

Ғылым жолындағы ұстазым деп кімдерді атар едіңіз? Ұстаз-
дарыңыздан не үйрендіңіз?
Шын мəнісінде ұстаздың бəрі – ұлағатты жандар. Солардың
бір тобы-маған, мен сияқтыларға университет құзырында ғылым-

білім үйреткен, тəлім-тəрбие берген, өмірлік өнеге көрсеткен, жан
дүниесін айқара ашып, рухани байлығын бөліскен менің ұстаз-
дарым. Ел қатарында ілігіп, ел игілігіне қосқан үлесімде, ғылым жо-
лында жеткен табысым мен көтерілген биігімде солардың арқасы.

Төрт жыл оқытқан, 54 рет алдынан өткізіп, емтихан алған, 54
пəннен сабақ берген оқытушыларымның бəрі– менің ұстаздарым,
бəрінің алдында басымда иемін, бəрінің алдында өзімнің шəкірттік
парызымды сезінемін. Мамандығыма байланысты мен ең алдымен

тілші жəне əдебиетші ұстаздарымнан: акад. І.К. Кенесбаев, акад.
Н.Т. Сауранбаев, кор. – мүше М.Б. Балақаев, доц. Ы.Е. Маманов,
проф. Х.М. Сайкиев, доц. Төлекенов, доц. Ш.Х. Сарыбаев, доц.
Х.Д. Номинханов, доц. Ж.А. Аралбаев, Акад. М.О. Əуезов,. Акад.

Х.Ж. Жұмалиев, проф. Б.К.Кенжебаев, проф. Б.Ш.Шалабаев, т.б.
атаған болар едім.
Мəселен Сəкеңнің, əсіресе, «Академик Н.Я. Маррдың жаңа
ілімі» деген арнайы курс бойынша бірнеше неше түрлі қиын тер-

миндермен өріп, екі (орыс, қазақ) тілде бірдей, еркін де əсерлі етіп,
жарқылдата оқыған лекциялары əлі күнге дейін есімде.
Мен университетті бітірерде диплом жұмысын тілден, яғни
«қазіргі заман ұйғыр тіліндегі қос сөздер» деген тақырыпта жаз-

дым. Қазақ тілі тұрғанда, ұйғыр тілін таңдап алу өзімнен бол-
са да, тақырыпты ұстазым Ісмет Кеңесбайұлы ұсынған еді жəне
өзі ғылыми жетекші болғанды қалаған еді. Бұл шешімнің өзіндік
шешімнің өзіндік себептері де жоқ болатын. Біріншіден, лексиколо-

гия, соның ішінде фразеология, қос сөз т.б. тұрақты тіркес мəселері
Секеңнің докторлық диссертация қорғаған, көптен айналысып келе
жатқан етене жақын проблемасы болатын; екіншіден бұл мəселе
басқа түркі тілдерінде біршама зерттелсе де, ұйғыр тілі негізінде

бұрын-соңды қарастырылған емес; үшіншіден, ұстаз-шəкірт ара-
сында болатын пікір үйлесімділігі, ғылыми мүдделестік, өзара
ілтипаттың да белгілі əсері болғаны рас.
Сонымен, мен Секеңнің ғылыми жетекшілігімен аталған тақы-

рыпқа диплом жұмысын қорғадым. Мемлекеттік коммиссияда,
оппонентім филология ғылымының кандидаты Церен Доржаевич
Номинханов (ұлты қалмақ) та оны «ерекше бес» деп бағалады.
Сіздің ғылымға қызығушылығыңыз неден басталды,

ғылым жолындағы мансабыңыз қалай қалыптасты?
Қалаған мамандығым – ұйғыр тілі бойынша емтихандардың
бар лығын үздік тапсырып, республикадағы Ұлттық Ғылым акаде-
мия сының аспирантурасына (1951 жылы кыркүйек айында) қабыл-

дандым. Жаңа ғасыр құзырына келіп отырғандығым дүние сінде
мен үшін көп жағдайлар əлі түсініксіз еді. Білетін елдің айтуына
қарағанда, аспирантурада оқудың ең басты мəселесі – мықты дұрыс
бағыт-бағдар беретін, қамқорлық көрсеткен, өз мамандығын жетік

білетін ғылыми жетекші табу. Мұндай жетекшілікке ғылым канди-
даты Айша Шамиевадан басқа лайықты адам Алматыда жоқ еді.
Сөйтіп жетекші мəселесі белгісіз болып, мен бұл кезде «істі бо-
лып, жер аударылып» Қызылорда қаласына Ісекеңе (І. Кенесбаевқа)

хат жазып, ақыл кеңес сұрадым. Ісекең өз хатында: «Белгілі жағдайға
байланысты мен жетекші бола алмаймын, кімді тағайындаса сол
сенің жетекшің болады; сен соның құлақесті құлысың» деп жауап
қайтарды. (хаты жеке архивімде сақтаулы).

«Енді не істеуім керек» деп ойланып жүргенде бір күні (1951
ж. қыркүйектің соңғы күндері) Академия қабырғасында: «Биыл
аспирантураға түскен жастармен академия президенті академик
Қ.И.Сəтбаевтың кездесуі болады» деген хабарландыру ілінді.

Бəріміз түгел жиналдық. Бұл – сол кезде Академияда қалып тас-
қан дəстүр бойынша аспирантураға түскен жастардың əлеуметтік
хал-жағдайымен танысу, олардың ғылымда ұстанған бағыт-бағда-
рын анықтау, ғылыми жетекшілерін тағайындап, диссертация

тақы рып тарын жобалау мəселелеріне бағышталған президенттің
өзі өткізіп отыратын жиналысы еді.
Қаныш Имантайұлы Сəтбаев аспирантураға қабылданған жас-
тарды ерекше бір көңілді жағдайда құттықтап, бəрімізге ғылымның

қиында қызық соқпағында төзімді де жемісті, табысты болуымызға
тілек білдіріп, əр-қайсысымызбен жеке жеке сөйлесіп, əркімнің
ғылымдағы мақсат-міндетін анықтап, жол-жоба көрсетіп, ақыл
кеңесін беріп жатты. Өз мамандығы басқа ғылым саласынан болса

да, Канекең тіл, əдебиет, тарих салалары бойынша да біліктілігін та-
нытып, əрбір тақырыптың мəн-жайын түсіндіріп, жас талапкердің
қиялына қанат жалғап, ғылымға деген талабын қолдап-қуаттап
жатты. Сөйлесу кезегі мағанда келгенде, Қанекең құжаттарыммен

алып отырсыз? – деп сұрақ қойды. Көңілімде көптен қалыптасып
үлгерген ойымды жасырмай:

сымен жақын танысқаннан кейін, менің де ұйғыр тілімен шұғыл-
данғым келді. Бұл тілді жасымнан білемін – дедім.

алды да,Академияның бұдан кейін ұйғыртану мəселелерімен де
шұғылданатынын айтып:

Ефимович түрколог, соғыс жылдарында Алматыда тұрды.Академи-
яны құру қарсаңында өзінің көп ақыл кеңестерін берген. Ұйғыр-
дүнген мəдениеті секторында сол кісінің кеңесімен құр ған быз. Ол
кісі қазір Ленинградта. Ұйғыр тілінен одан жүйрік ғалым Одақта

жоқ. Сол кісіге шəкірт болыңыз. Барып-келіп тұрасыз деп, өзінің
президенттік шешімін айтты.
Сонымен ғылым дүниесіне апарар ұлы сапар Алматыдан бас-
талғаны мен, Алматы шеңберімен ғана шектелмейтін болды.

Канекең тағайындаған ғылыми жетекшім, байырғы ленинградтық
ғалым Сергей Ефимович Маловпен жүздесіп, танысу үшін сол жыл-
дың күзінде мен оны (1951 ж.) Ленинградқа іздеп бардым. Əрине,
айтуға оңай, бірақ сол кезде атағы əлемге əйгілі, ұлы түрколог, ака-

атасы саналатын Сергей Ефимович Малов Ленинградтан іздеп табу
оңай болғанымен, онымен ұстаз-шəкірт ретінде сөйлесу, ғылым ту-
ралы пікірлесу мен үшін қиямет қайымнан да қиын болып көрінді.
Əлі есімде Сергей Ефимович Малов тұратын үйдің мекен-жайы:

Ленинград, Площадь Труда,6,23-пəтер.
Сол күні ғалым маған біраз уақытын бөлді.Ертесіне ол мені
ертіп барып, Ленинград университетіндегі өзі басқаратын «Көне
түркі сөздігі» секторының істеп жатқан ғылыми жұмыстарымен

таныстырды, кейіннен ол «Древнетюркский словарь» деген атпен
аса бағалы еңбек болып шықты. Фрунзе (қазіргі Бішкек) қаласында
тұратын профессор Константин Кузьмич Юдахин дейтін менің
досым ның жетекшілік еткенін қалар едім.

Мен оған хатымды жазып дайындап қойдым. Ол бұл істен бас
тартпайды.
Ол үшін Ленинградтан Алматыға емес, бірден Фрунзеге тартуың
керек,– деді де ғалым, біраз ойланып алып:

дұрыс түсінерсіз. Екі ғылыми жетекшім бар деп еңбек ет! Ғылымда
табысты болуына тілектеспін. Хат жазып тұрғайсыз! – деп ол
менімен жылы қоштасып, шығарып салды.
Болашақ ұстазымның жанына жақындап келіп (орыс болған соң),

орысша сəлемдесіп ем, ол: «Уағалейкумассалам!», – деп қолымды
алып, «бұл жігітің кім?» дегендей, мені ертіп əкелген Шүкіровке
қарады. Ол қырғызша:

қазақтың» бірі ғой, шəкірт болатын ойы бар сізге – деп қулана
сөйлеп, таныстырып жатты. Бірақ менің жаңағы «маңқа қазақ» де-
ген сөзінен сəл тіксініп қалғанымды байқап қалған Кузьмич бетіме
күлімсіреп қарап:

ежелден бір-бірімен «маңқа қазақ», «сақау қырғыз» деп қалжың-
дасатын əдеті ғой. Үйге кіріңдер, – деді (кейін білдім: бұл Шүкіров
деген қу тілді, сайқымазақ қырғыз жігіттерінің бірі екен).
Үйге кіріп, талдау кабинетіндегі стол басына отырғаннан соң

мен Сергей Ефимович Маловтың хатын қолына бердім. Көзілдірігін
киіп, хатты асықпай оқып шықты да:

десеңші. Қалай екен Сергей Ефимович, Александра Михайловна-
лар? – деп, олар туралы біраз сұрастырып алды.

20-жылдарға дейін Шығыс Түркістанда ұйғыр арасында да жұмыс
істегенім бар. Мен Сергей Ефимович Маловтың шəкірт-досымын,
сөзін жерге тастай алмаймын,əрине. Мені өзіңнің «екінші ғылыми
жетекшім» деп есептей бер. Қазақтар мақалшы халық қой, «тілі

жұмсақ бұзау екі енені бірдей емеді» дейтіні бар. Алған тақы-
рыбың мағанда ұнайды, қос сөздер табиғатында жатқан көп сыр
бар. «Іске сəт»! – деп енді заңды түрдегі жетекшім, Қырғыз ССР
Ғылым академиясының академигі, профессор Константин Кузьмич

Юдахиннің айтқаны есімде.
Ғылым жолында талай ірі ғалымдарға кезіккен екенсіз.
Олар жөнінде өзіңізден кейінгі жастарға айтатын əңгімеңіз бар
шығар?

Үлкен ғылымға барып, бағымды сынау үшін дайындаған еңбе-
гімді бірден қорғауға ұсынып, додаға түсуден бұрын ұлағатты
ұстаз дардың алдынан өтіп, олардың жұмыс туралы ой-пікірін білу-
ді, талапқа сай деп тапса, оң батасын сұрауды жөн көрдім.

Міне, осындай игі мақсатпен 150 беттік (орыс тілінде жазылған)
диссертациямды құшақтап, ең алдымен (1968 жылы) Фрунзедегі
ғылыми жетекшім академик К.К.Юдахинге бардым. Ол кісі жұ-
мыс ты аударып-төңкеріп біраз қарады да, өзінің інісіндей санай-

тын, ол да ірі түркологтардың бірі – академик Игорь Алексеевич
Батмановқа жіберіп, одан тез қарап шығып, пікірін айтуды өтінді.
Шынында да ол аса білгір, білікті адам еді. Жұмысты бір-екі
күн ұстап, толық танысып, келіп, маған: «1.Докторлық диссерта-

ция үшін 150 беттің жартысы да («Уйгурские диалекты и диалект-
ная основа литературного языка» деген бөлімі де) жеткілікті. Еңбек
өте күрделі. Оның төрелігін айтатын Орталықта (Мəскеуде) бір-ақ
адам бар. Ол – профессор Эрванд Владимирович Севортян» деп

ақыл-кеңесін берген адам сол И.А.Батманов болды.
Мен кандидаттық диссертациямды 1954 жылы, ал докторлықты
одан 15 жылдан кейін ғана қорғадым. Оның себебі басқа емес,
сол кезде (60-70 жылдарда) қалыптасқан ғалымға, ғылымға деген

жоғары талапқа байланысты еді. Мəселен, біздер кандидаттықты
үлкен ғылымның алғашқы сатысы ғана, ал біздің «білгеніміз – бір
тоғыз, білмегеніміз – тоқсан тоғыз» деп есептедік те, еңбек етуге,
кітап шығаруға, білімімізді толықтыра түсуге тырыстық. Қазіргі

кейбір жастардай шапқан аттың екпінімен ентелей басып, үлкен
ғылымның мəресіне бір-ақ шығуды мақсат еткен жоқ едік.

«Əр нəрсенің бір себебі бар» дегендей, бір себеп болмаса,
мүмкін мен одан да ұзақ уақыт қорғамай жүре берген болар едім.
Ал осы себептің аты – намыс. Докторлығын менен бұрын қорғап,
буына бөртіп жүрген менен жас жігіттердің бірі маған «мен кім,

сен кім?» дегендей пиғыл танытқаны, намысыма тигені маған он
екі өрім бұзау тіс қамшымен тартып жібергендей ауыр тиді, намы-
сымды жаныды.
Содан кейін, материалдарын бұрыннан дайындап жүрген жұмы-

сымды, сізге өтірік, маған шын, бас – аяғы 8 айдың ішінде 1500
бет етіп жазып бітірдім. (Ол кезде диссертация көлемі неғұрлым
аумақты болса, соғұрлым бағалы болатын!).
Мəскеуге барып жүріп, Тіл білімі институтында Э.В.Севортян-

мен бірнеше рет кездесіп, танысқаным бар еді. Маған оны
төңірегіндегі ғалымдар «өзі қаламаса, сөйлесу өте қиын. Уақытын
қимайды» деп таныстырған еді. Ол түркі тілдерінің этимологиялық
сөздігін дайындау үстінде екен. Г.Вамбериден кейін бір ғасыр

өтсе де, мұндай күрделі де іргелі еңбекке Э.В.Севортяннан басқа
түркологтың жүрегі дауалап, тісі батып, бара қоймаған екен.
Міне, сол ұлы ғалымның алдына, «шешінген судан тайын-
бас» деп, академик И.А.Батманов пен К.К. Юдахиндердің ақыл-

кеңесімен баруға тура келді. Алдымен Эрванд Владимировичке
телефон соғып, өтінішімді айттым. Ол үндемей, мені түгел тың дап
алды да: «Жігітім, мен өте қатал адаммын, егер жұмысың ұна маса,
бір ауыз ғана сөз айтып, өзіңе қайтарып жіберемін! Оған өкпе-

лемейтін бол! Мен тек бірінші оппоненттікке ғана келісім беремін!
Бұл менің өз принципім!» – деп ол сөзін қысқа қайырды.
Сөйтіп, докторлық диссертациямның 600 беттік қолжазбасын
пошта емес, Москваға кетіп бара жатқан бір сенімді адам арқылы

жіберіп, көп кешіктірмей ғалымның қолына тигіздім. Бұл 1968
жыл дың жаз айлары еді. Екі көзім төрт болып, Мəскеуден хабар
күткен күндерім əлі есімде. Бірақ хабар мені көп күттіре қойған
жоқ: «Жұмысың ұнады. Фатихамды бердім. Қорғау əрекетін істей

бер!» – деген екі-үш ауыз сөзден тұратын телеграмманы бір айға
жетпей-ақ алдым.
Бұл жүрекжарды хабардың маған қаншама қуаныш əкелгенін,
сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес еді. «Дос бар, дұшпан бар»

дегендей, солардың алдында атағы əйгілі ғұламаның ақ батасы
мен маған берген «жолдамасы» деп сезіндім. Осы бір қуанышты
сезімнен төбем көкке жеткендей болды, рухым көтеріліп, қиялыма
қанат бітіп, асқақтай түстім.

Сонымен, жазған диссертациямның іске жарайтыны, оның
болашақ оппоненті профессор Э.В.Севортянның болатыны маған
алдын-ала белгілі болды. Бірақ, бұл істің басқа да машақаттары көп
еді. Академик І.К. Кеңесбаев басқаратын КазССР ҒА құзырындағы

диссертациялық кеңесте заң бойынша (директордың орынбасары
ретінде) менің қорғауға құқымның болмауына байланысты, ең ал-
дымен Алматыдан басқа жерде қорғайтын кеңес іздеуге тура келді.
Ең алдымен жақын ғой деп, Фрунзе қаласына, Қырғыз универ-

ситетінің ректоры Табышалиевке Ісмет ағаймен бірге бардық.
Сөйлестік. Əр түрлі (маман жоқ, ВАК-тан рұқсат сұрау керек т.т.)
себептер айтып, бізді шығарып салуға тырысты. Қырғыздың белгілі
тілші ғалымы Болот Юнусалиевпен телефон шалып хабарласқан

ректор мырза қалжың-шыны аралас бір сөзінде: «Шыңғыс хан
шапқыншылығынан құтылып едік, міне, қазақ көршілеріміз
қаптады» деп қалды. Бұл сөзді Ісекең естімей қалды. Естімегені
де жақсы болды. Əңгіменің астарын байқадым да, Ісекеңді ректор

кабинетінен тез алып кеттім.
Осы арада мен ғылымдағы тағдырыма тікелей араласып, атса-
лысқан тағы да үш бірдей тамаша азаматтың аттарын ерекше
атап өтуді өзімнің парызым деп санаймын. Олар: азербайжандық

түркология ғылымының аса көрнекті өкілі, кезінде азербайжан
тілі диалектологиясы бойынша кандидаттық жəне докторлық дис-
сертацияны бірден (бір күнде) қорғап шыққан, білікті де білгір,
Азербайжан ҒА академигі, ф.ғ.д., проф. Мамедаға Ширалиоғлы

Ширалиев; Азербайжан ҒА мүше-корреспонденті, түркі тілдерін
салыстыра зерттеудің үлкен маманы, аталмыш университеттің ка-
федра меңгерушісі, ф.ғ.д., профессор Фархад Рамазаноғлы Зейна-
лов жəне мен докторлық диссертациямды қорғап шыққан Ғылыми

кеңестің төрағасы, сол университеттің филология факультетінің
деканы, ф.ғ.д., профессор Ағамұса Ағасиоғлы Ахундов сынды аза-
маттар еді.
Академик Мамед аға Ширалиев те, құрдасым профессор Фар-

хад Зейналов та ресми оппоненттерім болып, жұмысымды жоғары
бағалап, төбемді көкке жеткізген еді. Менің докторлық диссер-
тация қорғауым (мақтанғандық емес) тоғыз жолдың торабында
тоқайласып тоғысқан, өзара қауышқан түркі тілдері мамандарының

пікір сайысына, тіл табысып тарқаған алқалы жиынына көбірек
ұқсаған еді. Назар аударыңыздар: ортақ əңгіме нысаны – ұйғыр тілі,
ол бойынша диссертация қорғап тұрған қазақ азаматы – Ə.Қайдаров;
диссертацияға алғаш пікір айтқан – менің ғылыми жетекшім, қырғыз

тілінің маманы, ұлты орыс К.К.Юдахин; қорғауға ақ батасын беріп,
бірінші оппонент болып, сонау Мəскеуден Бакуға мазар аттап келіп
отырған əлемге əйгілі түрколог, негізінен түрік тілінің маманы про-
фессор Э.В.Севортян, ұлты армян, оппоненттердің екеуі деп – ака-

демик М.Ш.Ширалиев пен профессор Ф.Р.Зейналов – азербайжан
халқының перзенттері, жетекші мекеме ретінде диссертацияға
пікір жазған Түрікменстандағы Мақтымқұлы атындағы Тіл жəне
əдебиет институтының директоры, түрікмен тілінің белгілі мама-

ны, түрікмен азаматы профессор Б.Ч.Чарияров.
Ғылым Академиясына мүшелікке өту оңайға түспеген
шығар?
Мен абзал ағалар алдында парыздар болғанымды айтқым бар.

Ең болмаса сол арқылы мойнымдағы қаржылай қарыз емес, игілікті
парызымды біршама жеңілдеткім келеді.
Ғылымдағы ғұмырымда ел қатарлы сатылап өсу, атақ-лауазым
алып марқаю, əр алуан құрмет белгі-нышандарымен марапатта-

лу менде де болды. Бірақ олардың бəрі өзінен-өзі емес, өзім жəне
өзге тарапынан болған іс-əрекеттерге байланысты. Ол үшін мен ең
алдымен өзім, ел қатарлы ерінбей еңбек етуім қажет деп түсіндім.
Өмір – күрес, сондықтан мен де күресетін жерінде белдесе білдім,

өмір – аламан жарыс, мен де шаң қауып, ел артында қалмау үшін
оза шауып, алдында болуға тырыстым, өмір – адамдар қарым-қаты-
насы, мен де өз ортамда жақсы жандармен тіл табысуға, жамандар-
дан аулақ жүруге тырыстым, өз жолымды, қоғамдағы өз орнымды,

өз қадір-қасиетімді біліп, жат қылық, жағымсыз мінез көрсетпей,
мүмкін болғанынша «сұлу торы аттай» болып, əдемі ғұмыр сүруге
тырыстым.
1972 жылы Академияда сайлау өтті. Сайлау айтыс-тартыстар-

мен қызу жүріп жатты. Үміткерлердің де оған қатысуға қақысы
жоқ, сырттан шолып жүрміз. Біздің атымызға айтылып жатқан
кейбір мақтау, жамандау сөздері құлағымыз шалып қалып жат-
ты. Бірінші тур нəтижесінде біз Ақаңмен (Ахмеди Ысқақов)

екеуіміз де бес те – бес дауысқа ие болып, «ит жығыс» жағдайында
қалдық. Əдебиетшілерден бірден алты дауыс алып, Зəки Ахметов
жайраңдап шыға келді. Ал сайлау тəртібі бойынша Ақаң екеуміздің
«тағдырымыз» енді екінші турда, яғни жоғарыда аталған 8 акаде-

миктің қайта дауыс беруімен шешілмекші.
Үзіліс жарияланып, академиктердің бəрі сыртқа шықты. Шай
ішіп, біраз демалысып отырысты. Осы бір сəтте Ғабеңнің (Ғабит
Мүсіреповтың) көзі шеттеу отырған маған түсіп кетті де, дауыстап:

құлда жан барма?» дегендей, тез тұрып, жанына келіп отырдым.
Біраз үндемей отырды да:

Бұрын-соңды алыстан ғана сый-құрмет көрсетіп, жақын жүріп, көп
сырласпаған сөз зергері ұлы жазушының не ойлап отырғанын тап
басып, тани алмасам да:

ңыздан өтіп, өз жағдайымды айта алмадым, жол жіңішке, уақыт
қысылтаяң болған сияқты... Алдыңызда тұрмын ғой. Міне, мойын,
міне бас, – деп қалдым. Өмір бойы қолданбаған мұндай сөздің ау-
зымнан қалай шығып кеткенін де аңғармай қалыппын.

Ғабең асықпай алдындағы шайынан бір ұрттап алды да, елдің
бəрі естісін дегендей, отырғандарды көзімен бір шолып өтті де:

нан тұруға ыңғайлана бастады. Осы бір сəттегі менің жан дүниемді,
бар ша болмысымды айтып жеткізу, əрине, мүмкін емес.
Ғылымдағы ең биік мəртебе – «академик» атағы маған істеген
еңбе гімнен гөрі, істелуге тиісті міндеттерім үшін берілді деп түсін-

дім.
Ғылым жолының қуанышы мен азабы қатар жүреді емес
пе, көңіліңізге қаяу түсірген кісілер болды ма?
1970 жылы мен Баку қаласына барып, докторлық диссертация

қорғадым. Москвадан бірінші ресми оппонент болып аты əлемге
əйгілі түрколог ғалым, профессор Э.В.Севортян келді, азербайжан
ғалымдары академик М.Ширалиев пен профессор Ф.Зейналовтар
т.б. түркологтар еңбегімді қызу қолдады. Бірақ ертең қорғаймын

деп тұрған күні Алматыдан менің бір «досым» 32 бет телеграф
бланкасының екі жағына бірдей жапсырып жазған арызын жіберіп
те үлгеріпті. Сондағы таққан кінəсі – мен Лениннің бір сөзін дұрыс
аудармаппын. Бұл «қарсылықтың» өзіме таныс авторы сөз аяғында:

«Бұл тележеделхаттың көшірмесі Брежневке де жіберілді» деп
қоқан-лоқы көрсетуді де ұмытпапты.

Бəлеқордың байбаламы, бұл жолы да іске аспады. Мен дис-
сертациямды бір ауыздан қорғадым. Бірақ көңілімде бұл «құқай»
қалып қойды.
Кейбір «достарымның» үстімнен жазған арызында, маған таққан

«айыбының» түрі мынадай: «Қайдаров – қазақ тілінің маманы емес,
қазақша жаза алмайды, ол ұйғыр болуы да мүмкін, сондықтан қазақ
институтын басқаруға тиісті емес», «Қайдаров институтқа тек өзінің
туыстарын, жерлестерін, не сөзін сөйлейтін жағымпаздарды жинап

жатыр», «Қайдаров өзінің ойына келгенін істейді, институттың
бөлімдерінің бəрін өзгертіп жіберді», «Қазақша-орысша сөздікті»
жарамайды деп, өзінің атынан шығарғысы келіп жүр», «Қайдаров
мені үш рет қорғатты», т.б. осы сияқты «өйтті-бүйттілер». (Кімнің

не айтқанын, «авторлары» тірі болса, өздері тауып ала жатар).
Бұл тəрізді əңгімелердің бəрі кешегі партократия заманында
аяқсыз қалған жоқ, комиссия арқылы арнайы тексеріліп, жиналыс-
тарда талқыланып, түсініктемелер жазылып, елдің қыруар уақы тын

алғаны көпшілікке мəлім.
Біржан салдың «Қара қылды қақ жарып жүрсең дағы, біреу
мақтап кетеді, біреу даттап...» дегеніндей, директор болып, тұтас
елдің бəріне жаққан адамды өз басым көре алмадым. Мен де солар-

дың бірі шығармын. Бірақ «елге жағу» бар да, сол елде жазылмай-
тын «пендешілік» деген ауру бар. Бұлардың бəрі өткен іс қой, біреу-
ге шағынып отырғаным жоқ, тек «ондай құқайлар қоғамда бол маса
екен» дегім келеді.

Алла нəсіп еткен жарты ғасырлық ғылымдағы ғұмырымда мен
де ел қатарлы ірілі-ұсақты 400-дей еңбек жазған екенмін. «Жазыл-
ғанның бəрі – керемет дүние» деген пікірден аулақпын. Дегенмен,
солардың арасында өзім үшін де, жалпы түркітану дүниесінің

жылы қабылдап, берген бағасына қарағанда да бірер еңбегімнің
бағы жанып, ғалымдық беделімді арттыра түскендігін жасыра
алмаймын. «Ғылым – инемен құдық қазумен бірдей» деген сөз
ғылым ның қиын да ауыр іс екенін көрсетеді. Сондықтан да болар,

ғылым көпшілік қолды іс емес, білімді бірегейлердің ісі болып
саналады. Ғылымның шарықтау шегі мен асқақ биігін, теңіздей
тұңғиық тереңдігін өлшеу де мүмкін емес, өйткені ол – ылғи даму,
өсу үстінде болатын өміршең құбылыс.

Əрбір өзін сыйлай білетін ғалым: «Осы мен біраз еңбек етіп
едім-ау, соны оқитындар бар ма екен, айтқан ой-пікірлерімді қаже-
тіне жарататындар, не ұнатпай, сынайтындар кімдер екен?» деп,
оны білуге тырысады. Оның ешбір айыбы жоқ. Ал оны білудің

бірден-бір оңай жолы – əрбір кітаптың ғылыми аппаратына, яғни
бөтен авторлардың пікілеріне берілген сілтеме (ссылка) мен дəйек-
темеге (цитатаға) қарау керек. Əрбір ғалымның еңбектеріне деген
сұранымын жайын, оның ой-пікілерін кімдер жəне қалай жал ғас-

тырып, өрісін кеңейтіп, өресін биіктетіп жүргендігі туралы дерек-
терді білген жөн. Бұл туралы Еуропа ғалымдары арасында бұрын-
нан келе жатқан тамаша дəстүр де жоқ емес.
Шəкірттеріңізге қандай кеңестер айтасыз?

Ұстаз бен шəкірт проблемасы – күрделі проблема. Өйткені ол
адамзат өмірінің барлық саласынан табылып, «үйрету-үйрену» де-
ген пафос арқылы өзінің сан алуан үлгі-өнегелерімен көзге түседі.
Біздің сөз еткелі отырған «ұстаз-шəкірт» туралы əңгімеміз –

жалпы емес, ғылымның белгілі бір саласы – Тіл біліміндегі оның
кейбір көріністері туралы ғана.
Ғылыми жұмыстың дұрыс басталып, жемісті де табысты аяқ-
та луының басты бір шарты – тақырыпты дұрыс таңдау деген сөз.

Өз басым бұл мəселеге ерекше мəн беремін. Бұл арада менің ұста-
натын бірінші принципім – берілер тақырып өзіңе ұнауы керек,
ол үшін кездейсоқ идеядан туындаған, не басқа ғылымдардың
үлгі-өнегесіне еліктеуден ойыңа келген тақырыпты емес, көптен

бері көңіліңді күпті қылып жүрген, өзің зерттеп жүрген проблема
төңірегінен туындап, өзің зерттеуге уақытың жетпей жүрген, иде-
ясы, мақсаты, міндеті, айтар жаңалығы айқын тақырыпты ұсынған
жөн. Екінші принципім– ол тақырыпты болашақ шəкірттерімнің

көлеңкесіне емес, өзіне қарап өлшеп, бойына емес, ойына лайықтап
беруге тырысамын. Ол үшін ұстаз ретінде ол адамның ең алдымен
ғылымға деген қабілетін, зерттеу нысаны – тілді білу деңгейін,
салт-дəстүр, əдет-ғұрыптан мағлұматын, мінез-құлық, танымдық

көз қарасын білуді қажет деп білемін.
Ұстаз бен шəкірт арасын қосып тұратын дəнекер – ең алдымен
олардың бірыңғай бағыт-бағдары, ұстанған ғылыми принциптері
мен зерттеу жұмысының ортақ мүддесі. Өз басым айтқаныңның

бəрін мақұлдай беретін «көмпіс» шəкірттерден гөрі, əр сөзіңе сын
көз бен қарап, сана сарабынан өткізіп отыратын зерек те, сергек
шəкірт терді көбірек ұнатамын.

Қандай жағдайда болмасын, ұстаз бен шəкірт қарым-қаты на-
сында инсандық принцип сақталуы қажет: өзара түсінісу, ұғы ныс,
сый-құрмет.
Əңгіме тілші мамандығына байланысты болғандықтан, бұрын-

ғы-соңғы шəкірттерімнің бəрінен мен: 1) ана тілін жетік меңге-
руін, 2) ұлттық сананың сергектігін; 3) өз халқының салт-дəстүрін
сақтай білуін; 4) ғылымға деген қалауы мен қабілеттің қауышып
келуін; 5) пендешілік əдеттерден аулақ болуын; 6) таңдап алған

мамандығының ғылым үшін, қоғам үшін жəне өзі үшін қажеттігін,
мақсат-мүддесін айқын білуін; 7) ғылымға келген жас талапкердің
«ғылымды бөрікпен ұрып аламын!» деген қиялдан аулақ болу-
ын; 8) ұстаз –шəкірт қарым-қатынасының бір-біріне деген сенім

негізінде қалыптасуын; бір-бірін кемсіну, қомсыну, олқысыну,
ғайбаттау дегендердің болмағанын қалаймын. Өз басым осыны та-
лап етемін. Мұны менің шəкірттерімнің көбісі жақсы біледі.
Білім, ғылым саласында шəкірт санатына, əдетте, оқушы, сту-

дент, аспирант, докторанттар жатады.
Олардың докторы: қорғағаны – 9, қорғайтыны – 11;
кандидаты: қорғағаны – 46, қорғайтыны – 30;
дипломанттар – 34 адам.

Жалғасы өмір ғой. Бүгінгісі – осы. Ертеңгісін жобалау қиын.
Қа лай болғанда да, «ұстаздық еткен жалықпас» деген сөздің жаны
бар.
Есімізде, 80-90 жылдары тіл үшін күрес жолында Сіздің

қайраткерлік мінезіңіз анық байқалды...
Тіл – ең қастерлі байлық. Тіл бар жерде – халық бар, халық бар
жерде – тіл бар. Мысалы Ресейде болып жатқан оқиғаны жақсы
білесіздер. Оларда украйн тілі бұрын шықты ма, əлде орыс тілі

ме деген айтыс жүрді. Мəке, өзіңіз білесіз, мұндай қайшылықтар
бұрын-соңды болмаған. Украйндықтар ана тілі үшін, үлкен ерлік-
терге барды. Сондықтан тілдің баға жетпес қымбат екенін осыдан-
ақ көреміз. Егер бұрын бізге орыс тілін мəжбүрлеп таңса, бүгінгі

жағдайлардан кейін оның құндылығын халыққа біз де жете түсін-
діруіміз қажет. Тіл үлкен айтыс алаңына түсіп жатыр. Елімізде
Ахмет Байтұрсынұлы кезеңінен бастап тіл үшін күрес жүрді, сон-
дықтан тілдің бағасы бүгін де күн тəртібінен түспеуі тиіс.

«Языкознание» деген сөз «я» – дан басталады, сөздің бас əрпі
əліпбидің ең соңында тұрғандықтан, «тіл» дегеннің маңызы азырақ
дегенді талай естідік. Сонда тілімізді ұмытқан халқымыздың тағ-
дыры не болмақшы, əке мен бала, ата мен немере, тіпті, шөбере

орыс тілінде сөйлесетін болып барады. Соны көргенде тіл маманы
ретінде «апырым-ай, қайда кетіп бара жатырмыз» деп қатты ой-
ланамын. Аталған салада 60 жыл жұмыс істеп келемін, мемлекет
үшін, халық үшін, адамдар үшін тіл керек екенін жақсы түсіндік.

Ш. Уəлихановтан бастап, бүгінге дейін үздіксіз қозғалып келе
жатқан мəселелердің бірі, шынымен де тіл мəселесі екен.
Тəуелсіздікке жеттік, Аллаға шүкір! Енді не істеу керек дегенде,
ат төбеліндей зиялы қауым əр жерде бұл мəселені көтере бастады. Бір

кездерде С.Сейфуллин өз заманында тіл туралы елу мақала жазып-
ты. Бұл аз емес, өкінішке орай, сонда да бүгінге дейін қазақ тілінің
мəселелері толыққанды шешілмей келеді. Тіл мəселесін шешу үшін
халықты көтеру керек кой! Тілді алдымен халық қажет ету керек!

Совет заманында жиналыс барысында біреулер орнынан тұрып,
қазақша сөйлей бастаса, «һм, опять на казахском» деп оны күлкі
етіп, ол кісіні артта қалған кемістігі бар адам сияқты мұқатушы
еді. Тіл маманы болған соң «біз не үшін жүрміз, оны дамыту үшін

емес пе еді?» деген ой үнемі мазалайтын. Сөйтіп, егемен ел болған
соң, «Қазақ тілі қоғамын» құру ойға келді. Оған кім басшылық
ету керек дегенде, институттың директоры болған соң, осыны
мен бастауым керек қой, – деп ойладым. Коллективті шақырып,

жиналыс өткіздім, сонда əр түрлі пікірлер, сөздер айтылды, бетін
шымшыды, таңдайын қақты кейбіреулер. «Қазақ тілін қорғайтын
қоғам не үшін керек?», – дегендер де болды. Қатты айтыс-тартыс
жүрді. «Соңында қоғамды құру керек!» деген шешім қабылданды.

Ертеңіне жастарды шақырып алып, жиналыс өткіздім. Сонымен,
«Қазақ тілі қоғамы» институтта құрылды. Азаттық алған еліміздегі
келелі рухани өзгерістерді халыққа жеткізудің жолына кірістік, га-
зетке мақалалар жарияладым. Ең бірінші «Мемлекетшіл тіл» деген

тақырыпта 7-8 бет еңбегімді даярлаған болатынмын. Оны «Еге-
мен Қазақстан» газетіне шығармақ болдым. Сөйтсем редакцияға
«мемлекетшіл» дегенді көтермеңдер, ол шикі мəселе деген нұсқау
түсіпті. «Нұрекең Мəскеуге кетті, съезге кетті, ол мəселе кейін

шешіледі», – деді. Нұрсұлтан Əбішұлы іс-сапардан оралған кез-
де, мəселе қойылды. Мен сонда Н.В. Колбин жолдастың алдында
сөйледім. Ол жерде де «қоғамға» қарсы адамдар шықты. Қысқасы
тіл қоғамын құру жұмысына Нұрекең өзі жəрдем берді. Нұрекең

елдің көзқарасы өзгере бастады. Оның үстіне «қазақтар басқа
халықтарға қарағанда орыс тілін жетік біледі» деген тезисті бет-
ке ұстап, қазақтарға «көпшік» қою басталды. Сол тұста шынымен
қазекеңдер керемет екен ғой деп ойлап та қалдық. Грузиндер мен

қазақтарды қатар отырғызып сөйлестірсе, біздің жақ орысшада су-
дай ағатыны рас қой. Біз Совет одағында түркологиядан үшінші
орынды алып тұрдық, екінші орында Татарстан болатын.
Қоғам құрылғаннан кейін, халыққа хат жаздық. Халықты көтер-

дік, алайда халық бір дегеннен барлық жерден бұрқ етіп, көтеріліп
шыға қойған жоқ. Анда-санда, сосын əр жерден біртіндеп шығып,
ақыры от алған өрттей қазақ тілін қорғайтындар көбейе бастады.
Қызылордада, Ақтөбеде, Жезқазғанда т.б. жерлерде үгіт-насихат

жүргізіліп, жиналыстар өткізілді. Теледидардан, радиодан хабар-
лар беріліп тұрды. Уақыт аз болды ғой, түн жарымында өткізген
жиналыстарымызға алыстан келіп қатысқандар да болды. Демек
қазақ тіліне деген елдің құлшынысы бар екені сезілді. Енді біз оны

«қазақ тілі қоғамы» деп бастап құрып едік, кезекті жиналыстардың
бірінде орыстың бір мұғалімі неге «қазақ тілі қоғамы» болады,
бəрімізге ортақ етіп «ана тілі қоғамы» болсын деді. Сонымен ақы-
рында «Халықаралық қазақ тілі» деп оның аясын кеңейттік, ал оған

шетелдік қазақтар қуанып қалды. Бауырластарымыз да өзге жерде
жүріп, өз қоғамын құрып, көтеріле бастады.
Алайда, қазақ тілінің мəселесі, бүгінде де толық шешіліп болған
жоқ. Дегенмен «қоғам» қызметі елдің рухани сезімін оятты. 73-ке

кел генімде Астанада жиналыс болды. Менің жасым келген соң,
өз келісіміммен орнымды босаттым. Орныма сол қоғамды құруға
жəрдемдесіп жүрген Айтбаев Өмірзақты бекітті. Міне, бүгінде 90
ға келдім.

Тоқсанға келген жасым бар,
Көпті көрген басым бар,
Басымда көп асыл бар,
Керегіңді аршып ал! –

деген өлең шығардым. 90-ға келгенде өлең шығару деген ол оңай
емес (күлді). Бұрын 90 дағыларды көріп, қандай ұзақ жасаған адам
деп ойлаушы едім.
Ал енді ғылымда əр түрлі пендешілік жағдайлар болады. Арыз-

дар мен шағымдар жазылады. Алайда оның бір қызығы, хат бірінші
жоғарыдағы əкімшілікке жолданатын. Олар болса оны Ғылым
Академиясына жіберетін. Келесі баспалдақ бойынша өзіміздің
институтқа келіп түседі. Сосын хат маған жетеді, мен оны алып

оқып, шағымданушының жазу стиліне, хаттың мазмұнына, ол
кісінің талабына қарап отырамын да, оның кім екенін біліп қоямын.
Əлгі адамды шақырып, оған əулиедей көрініп, бəрін алдына жайып
салғанымда «иə, солай» деп бақыраң ете қалады (бəріміз күлдік).

Көп арыздар орынсыз болатын, кейбіреулері дұрыс. Өмірде соның
бəрі болу керек екен ғой. Сөйтіп 40 жыл басшылықта, оның 14
жылы директор орынбасары, 16 жылы директор қызметінде өтті.
Əбдуали Аға, өмірлік естеліктеріңізді бізбен бөліскеніңіз

үшін алғысымызды білдіре отырып, жасыңыз ұзақ болсын
дегіміз келеді!
Сұхбатты жүргізгендер
Қойгелдиев М.Қ.

Академик Р.С. Сыздықпен сұхбат
Сыздық Рəбиға Сəтіғалиқызы (1924 ж.т.) –
филология ғылымдарының докторы, профес-
сор, Қазақстан ҒА-ның академигі. Ғылыми

еңбек тері негізінен қазақ тілінің орфография-
сы мен пунктуациясына, тіл тарихына, Абай
шығармаларының тілі, синтаксистік құрылы-
сына арналған.

Құрметті Рəбиға Апай! Өзіңізге мəлім тіл мен тарих егіз
ұғымдар. Бірінсіз-бірі болмайды. Тарихы бай халықтың тілі де
бай. Тіл халық тарихының, сол тарихтағы халық жанының ай-
насы. Сіз қазақ тілінің тарихын тиянақты зерттеген ғалымсыз.

Бізге тіл маманы ретінде сұхбат беруге келіскеніңіз үшін зор
ризашылығымызды білдіреміз. Тіл мəдениетін игеру отбасы-
нан, жеке тұлғаның өскен ортасынан басталатындығы мəлім.
Олай болса əңгімені өзіңіз өскен ортадан, əулет тарихынан,

ата-анаңыз туралы мəліметтен бастағанымыз жөн болар еді.
Мен сіздің «Қазақ əдебиетінде» «Айтылған тарих» деген мақа-
лаңызды оқыдым. Мақалада қойылған мəселе маған да жақын.
Ауызша дамыған тілді зерттегенім бар. Қазақ халқының рухани

мəде ниетінде ауыз əдебиетінің алатын орны ерекше. Сол сияқты
айтыл ған тарихтың да өзіне тиесілі арнасы бар. Мəселен, менің
бас тан кешкен уақиғаларым, көрген-білгенім, қуаныштарым мен
реніш терім, халқымның жүріп өткен жолыммен байланысып жат-

қандай көрінеді. 1937 жылы əкелері ұсталып кеткен ұрпақ жалғыз
мен емес, жүздеген деуге болады. Менің өмірімде де солардың
тари хымен астасып жатқан детальдардың кездесуі мүмкін ғой.
Сондықтан да айтылған тарих арқылы көрген-білгеніммен бөлі суі-

мен болады.
Алдымен, өзімді мынау жарық дүниеге əкелген əкем мен анам
туралы аз-кем сыр шертейін. Əкем Сəтіғали (1887 ж.т., анамыз
Сəтқали деп атайтын) қазақ даласының батыс өлкесіндегі Тайпақ

деген ауданның 4-ауылында орта дəулетті шаруа адамы Құтқожа ның
алты ұлының екіншісі болып дүниеге келген. Қазақ балаларына,
əсіресе ұлдарына жеті атасын білдіріп тəрбиелейді ғой. Құтқожаның
баласы Сəтіғалидан туған біздер, оның ішінде қызы – мен де жеті

атамызды былайша таратамыз. Біз Он екі ата Байұлының Ысық
деген атасынан тараған екенбіз. 7-атамыз Жақсыбайдан Тілеубай,
Тілеубайдан Қабыл, Қабылдан Сəмбет, Сəмбеттен Бұйдағара, Бұй-
да ғарадан Құтқожа, Құтқожадан Сəтіғали, одан 7-ұрпақ біздер:

Сəтіғалидың екі ұлы Шафхат пен Хамит, екі қызы Рəбиға мен
Роза болып келеміз. Ата тегімізді қазбалап əріден бастап отырған
себебім – əрідегі бабаларымыздан тараған ұрпақ аз болмас, солар
бір-бірлерінің туыстық-жақындығын біле жүрсе, қандас, туыстар-

мыз деп жүрсе, оның кісілік те, тəрбиелік те мəні бар сияқты.
Халқымыздың тағы бір жақсы салты – 3-4 атаға дейінгі бабала-
рының, əжелерінің өмір жолдарын, елде есімін танытқан іс-қимыл-
дарын, жақсылық болып дарыған мінез-құлықтарын жиі əңгімелеп

отыратындығы. Сондай əңгімелердің бір-екеуін біздің анамыз
Жеміс Қалуқызы жəне оның тетелес қайнысы – əкеміздің інісі
Еркін ғали ағамыз да əдемілеп əңгімелейтін. Сол əңгімелердің бірі

5-атамыз Сəмбет(оны Сəмембет деп те атаса керек) мыңғыр-
ған бай болмағанымен, дəулетті, беделді атаның баласы болып
ат жалын тартып мінген шағында, бірде жолаушылап бара жатып
Орынбор (Ақбұлақ) өңірінде бір сұлу қызды көреді, көреді де

ғашық болады, ғашық болады да айттырады (əрине, тоқалдыққа,
өйткені үйде белді атаның қызы – бəйбішесі бар ғой). Орынбор
қазағы келіседі (оның не ойлағаны барын кім біліпті). Сəмбет сол
бойда, қалың малын айдатып береді. Бір жыл өткен соң келісім

бойынша Сəмбет айттырған қалыңдықты алып келуге тағы да
елшілер жібереді. Қайын атасы Сəмбет мырзаға жесірін (ол кезде
қалыңы берілген қызды солай атайтын) аттандырады. Беті жабық
қалыңдықты алып келсе, ол баяғы ғашық болған сұлу қыз емес,

бойы аласа, өңі қара (торы), ажарсыздау есікте жүрген жас қыз бо-
лып шығады. Жасауы да жоқ. Сəмбет қазақтың жазылмаған əдет-
ғұрып заңына өз ісінің қайшы болғанын бір-ақ біледі: жол-жөнекей
көре салып қыз айттыру деген болмайтын іс, ол кімнің қызы, басы

бос па, ұзатылайын деп отырған біреудің қалыңдығы ма дегендерді
əбден біліп алмай менмендікпен, жастықтың, байлықтың буымен
бұлайша əбестік жасауға бола ма екен? Орынбор қазағы (аты-
жөнін білмегендіктен осылай атайық) Сəмбеттің «бұзақылығын»

бұзу деген атасыздық, көргенсіздік, бұзақылық болар еді. Бұрын
сөзге де, істе де жеңіле білген ғой. Сəмбет ешбір даусыз (қалың
малды қайтартқызбай), бір ауыз сөзге келмей, күң-қалыңдықты
қабылдайды. Басына күрке тігіп беріп, жалшылықта ұстайды.

Бір жыл өтеді. Ажарсыз күң болса да, атамыз қалыңы төленген
жас қой деп, анда-санда күркеге де соғып кетіп жүрсе керек, бірер
жылдан соң Болпанай (тоқал əжеміздің аты осылай екен) балпа-
нақтай ұл туады.

Бəйбішеден де бір ұлы бар Сəмбет атамыз бұған онша көп көңіл
бөлмейді. Бай байша, күң күңше «міндеттерін» атқарып жүре
береді. Тағы да жылдар өтеді. Болпанай тағы үш-төрт ұлды «дома-
латып тастайды».

Бір күні бай ертемен тұрып, малын шолып жүріп, күркенің жа-
нынан өте бергенде Болпанай мен оның 9-10-дарға келіп қалған
үлкен баласының əңгімесін естіп қалады. Бала пышақ қайрап
отырса керек. Шешесі: «Оны не істейсің?» – деп сұраса, баласы:

«Əкемді жарып өлтірем, біздер неге күркеде тұрамыз, пəленше
(бəйбішеден туған баланы айтады) сияқты неге біздер бір-бір тай
мініп жүрмейміз», – десе керек. Осыны естіген Сəмбет: «Рас екен,
бұл ұлдар өскенде, менің тірегім де, ұрпағым да осылар болар» де-

ген ойға келіп, сол күні Болпанайдың басына алты қанат ақ үй тігіп
беріп, алдарына мал салады, балаларына үйірімен жылқы атайды…
Жылдар өтеді. Сəмбет Болпанай əжемізден жеті ұл сүйеді.
Ұлы көп əйел қай кезде де, əсіресе ХІХ ғасырдың 1-жартысында

(Сəмбеттің өмір сүрген кезеңінде) сыйлы да, беделді де болған.
Оның үстіне «қара сирақ кедейдің қызы – күң – жалшы» болып
келген əжеміз ақылды, сабырлы, шаруаға жинақы, қолы ұсынақты
əйел болыпты. Айналасына қайырымы мол, айтқан сөзі орынды бо-

лып, ауыл «Болпанай ауылы» атана бастапты. Біз – Құтқожа əулеті
осы Болпанай əжеміздің құрсағынан өрбіген ұрпақпыз.
Бұл – ата-баба тарихының бір үзігі, бір жағынан шындықпен
ұласса, екінші жағынан, бұл əңгіме аңызға да жанасады. Өйткені өт-

кенді аңыз етіп тарату, сірə, қай халықта да бар болу керек, ал қазақта
мұндай аңыздар – əрі «тарихи шығарма», əрі «педагогикалық оқу
құралы», əрі «көркем сөз үлгісі»! Мұндай аңыздардың қажеттігі де,
қымбаттығы да айдан анық дүние. Сондықтан осындай жартылай

шындық, жартылай аңыздар ұрпақтан ұрпаққа негізінен ауызша
жеткізіліп отырады, оларды қызықтыра айтады, сүйсіне тыңдайды.
Жоғарыда келтірілген əңгімені бір жағынан аңыз деп отырған
себебіміз – оның аңыздық тұстарына келсек, пышақ қайрап отырған

баласы мен анасының əңгімесі, бүкіл бір ауылдың күні кеше күң
болып келген «тексіз» тоқалдың атымен оп-оңай аталып кетуі де
аңыз айтушылардың «шығармашылық өнімдері» емес пе екен деп
ойлайсың. Өйткені Сəмбеттің өзі тегін тұлға емес. Оның атын

атақты ақын, «тарих жаздым Алашқа» деп жыр жазған Ығылман
Шөрек ұлының «Исатай-Махамбет» деген поэмасынан табасыз.
Исатай-Махамбет қолы орыс пен хан əскерінің отты қарумен
болған шайқаста жеңіліп, 40 адамымен Жайықтың шығыс бетіндегі

елге жетіп, күш жимақ болады. Ығылманға сөз берсек, олар:
Алдымызда Қаракөл,
Қатар түзеп отырған
Ысық пен қалың берішке

Жетелік соған тез жүріп…
Алдымызда бар дейді
Сəмембет ысық, Шығанақ,
Соған барсақ жайланып

Шығармыз деді кеңіске…
Бұл – «жедінің айы құралай, аспаннан борай қар жауған» жайсыз
кез болса керек. 40 кісі қол өздері жаурап, аттары болдырып, жүдеп
келсе керек. «Құдай айдап келген, бір көруге асық боп жүрген»

Исатай мен Махамбет тобын «аяғынан тік тұрып, Сəмембет батыр
сыйлап, демалдырып, жылы киімдер беріп, астарына тың қосар ат-
тар мінгізіп аттандырады.
Əрине, мен мұны мақтан үшін айтып отырғаным жоқ: ата-ба-

баларымыз осындай белгілі адамдар болғандықтан, ұрпақтарының
ат атандырып, сүйек сындырып жүрулеріне моральдық құқықтары
жоқ екенін түйіп отырғаным. Егер жақсы адамдардың ұрпақтары
еліне, халқына, оның мəдениеті мен білім-ғылымына елеулі еңбек

еткен болса не тер төгіп жүрсе «шөп шыққан жерге шығады, түк
біткен жерге бітеді» деп қазекем бүгінгі генетикалық теорияны
жақсы білген-ау, соны айтайық дегенім ғой.
Анамыздың əңгімелерінен білетініміз: əкеміз сол жылдар-

да, сірə, 1915-16 жылдар мен 1917-20 жылдарда жерлесі Халел
Досмұ ха медовпен (олар бір мектепте оқыған, бірақ 3-4 класс

айырмашылықпен – əкеміз Халелден 4-5 жас кіші болған), дəрігер
Иса Қашқынбаевпен, заңгер Жанша Досмұхамбетовпен, төре
тұқымы Шынтас Қаратаевпен, жерлесі Рахметолла Қаржаубаевпен
жиі араласып, қатар жүрген. Бұл аталғандар Алаш партиясының,

Алашорда үкіметінің көрнекті, жетекші қайраткерлері болғаны
мəлім. Əкеміздің бұлармен пікірлес, идеялас болғандығы сөзсіз,
бірақ олар сияқты алдыңғы шептегі қайраткер болмаған сияқты,
əйтпесе тарихта аты бірге айтылар еді. Дегенмен 1937 жылы

ұсталғанда, Алаш басшылары түгел атылғанда, олармен пікірлес,
аралас, жолдас болған тіпті қарапайым адамның да аман қалуы
мүмкін емес еді.
Əкемізге «халық жауы» деген қаракүйенің жағылуы балалары-

ның тағдырына із қалдырмай қойған жоқ. Жəне ол із бірден түсті,
өткен ХХ ғасырдың 50-нші жылдарының соңына дейін (1957 жылы
əкеміз ақталғанша) жоғалмай отырды. Міне, жарты ғасырдан соң
тарих өз сабасына түсті, бəрі өтті-кетті… тек қана жазылмас жан

жарасы қалды.
Əкеміз ұсталып, «халық жауы» атанған күннен бастап, балалық
санамда жаңа, жат, үркек таным басталды… 1937-38-нші оқу жылы
басталды. Мен 7-кластың оқушысымын. Мен əдетте алдыңғы парта-

да отыратынмын, өйткені бала кезімнен алыстан нашар көретінмін
(ол орысша «близорукость» деген көз ақаулығы екен, оны біліппін
бе?). Мектепке ертерек келіп, əдеттегідей алдыңғы партаға
жайғастым. Қасыма ешкім келіп отырмады. Өзге парталарда екіден,

тіпті орын жетпей үштен отыра бастады. 4-кластан жұбымызды
жазбай бірге жүрген жан досым, «подругам» Жидехан Дербісалина
деген қыз болатын. Ол да жоламайды. Бала болсам да, ішім сезеді:
əкеміз ұсталғандықтан, оның балалары «жау емес» əкелілерден

бөлек жүруі керек болған ғой. Бұл – қорланудың басы болды. Сол
1937 жылы А.С. Пушкиннің өлгеніне 100 жыл толуын атау үшін,
оның өлеңдерін жаттап, концерт сияқты бір салтанатты жиынға
дайындық басталды. Балаларға Пушкиннің қазақша аударылған

өлеңдерін жатқа айтуға бөліп берді. Маған ұлы ақын өлеңдері «жет-
пей қалды». Бала емеспін бе, маған да жаттауға өлең беріңіз деп
жыларман болып ем, «Жаттасаң, «Ағайынды қарақшылар» («Бра-
тья-разбойники») деген поэмасын жатта, бірақ түгел жатқа айтатын

боласың», – деді. Түгел жаттадым, бірақ жиын кешінде айтқызбады:
маған келгенде, тағы да уақыт жетпей қалды. Бұл – əділетсіздіктің
екінші сабағы болды. Жас санамда реніш-ызамен қоса намыс
оты жана бастады-ау деймін. Сондықтан болар, бір нəрсені ойла-

сам, жетпей қоймауға тырыстым: комсомолға үш рет талпынып,
үшіншісінде əрең түстім, партияға да неше рет арыз бердім. Сту-
дент кезімде оқу озаты болдым, комсомол «вожактарының» бірімін
деп «алға ұмтылғандардан» қалмас үшін «коммунист» атанғым

келіп жүр ғой! Мұнда да институтта жүргенде түсе алмай, редак-
тор болып қызмет істеп жүргенде, 1957 жылы əрең қабылдандым
(ол кезде «Учпедгиз» деген баспада «редакция меңгерушісі» де-
ген əжептəуір жауапты «лауазым» иесі болатынмын). Онда да бір

ғажабы – райком бюросының құрамындағы қазақтар қарсы болып,
орыс ағайындар, əсіресе аты-жөнін ұмыттым, бір аяғы жоқ қартаң
тартқан орыс азаматы жақтап, жарты сағаттай айтысып, мені «қып-
қызыл коммунист» етіп шығарды. Коммунистік партия тарап кет-

кенше, мұндағы міндетімді де адал атқардым. Алдымдағы «халық
жауының» ұрпағы деген құйыршығым өстіп, ілесті де отырды.
Соған ерегестім бе, əлде өмірдің заңы солай ма – өмір жолында,
еңбек жолында, ғылым əлемінде аз-көп нəрсеге қол жеткізсем, ол

ышқына талпынудың, намысты қолдан бермеудің нəтижесі бо-
лар. Заманымыз бен саясатымыз қанша сыртқа тепкенмен, өзімді
ешкімнен кем санамайтынымды, қажет болса көбінен биіктеу тұра
алатынымды (əрине, тұра алған болсам, биік тұрдым деп мақтана

алмаймын) көрсету керек болған шығар.
Мұндай намысқорлыққа, ұлы Абай айтқандай, «Өзіңе сен, өзің-
ді алып шығар, ақылың мен еңбегің екі жақтап» деген сияқ ты өз
күшімізбен талпынуға тəрбиелеген де, баулыған да, өз тұлғасымен

үлгі болған да анамыз Жеміс Қалуқызы еді. Өмір серігі, жолдасын
саясат құрбандығына шалып, ағайын-туыстардан алыста, төрт бала-
мен қалған бұл абзал жан бізді өр етіп өсірді, ешкімге көз сүзбеуге,
ешкімге ешбір жалынбауға, жеңіл жүрмеуге, еңбекпен күн көруге

баулыды. Ол өмір бойы бала тəрбиелеп, үй шаруасымен айналысқан
адам еді. Аса бейнетқор (еңбекқор) болатын, орынсыз қыдыру,
бос əңгіме айту, күндіз мезгілсіз жатып алу дегенді білмейтін.
Қыздары – Роза екеуімізді де осыған үйретті: біздерді күндіз ұйық-

татпайтын, əбден ұйқыларың қанғанша түнде ұйықтаңдар, күндіз
аяғы көстиіп əйел ұйықтап жатқан үйдің берекесі болмайды,
сондықтан əдеттенбеңдер! – дейтін. Күндіз ұйықтап жатқан əйел-
дің аяғы неге «көстиеді», яғни рабайсыз көрінеді дейді екен деп

ойласам, себебі бар екен. Жаз киіз үйде, қыс бірер бөлмелі жер
үйде өскен мамамыздың көз алдына нақты картина келеді екен
ғой: «бір бөлмелі» киіз үйде не қыстау үйде əйел күндіз төсек са-
лып, шешініп жата алмайды (ауру болмаса), сол үйдің бір жеріне

киімшең, бірақ етігін шешіп қисая салатын болар. Сонда əйелдің
көзге түсетін жалаңаш аяқтары (ол кезде шұлық дегендер жоқ, мəсі
де екінің бірінде бола бермесе керек) көстиіп, рабайсыз көрінуінің
картинасы осы болу керек деп ойлаймын.

Анамыз 75-ке келіп дүние салды, төрт баласы қолымыздан ат-
тандырдық. Кете-кеткенше тыным алмай үй шаруасын істеп, келі-
ніне балаларын бағысып, тамақтарын пісіріп, ара-арасында қыз-
дарына да келіп, анау-мынау жұмыстарына көмектесетін. Ол кісі нің

қажыры мен қайраты, іскерлігі біздерге дарыды ма, дарымады ма,
бірақ үлгі болды.
Туғаным – 1924 жылы жаздың соңғы айында, тамыздың екінші
жартысында (он жетісі күні) қызметкердің отбасында. Қызметкер

деп отырғаным, бұл жиырмасыншы жылдардың өзінде қазақтың
оқығандары түгелдей қызметкер болған емес, оқығандар да көп
болған жоқ.
Күрделі кезеңнің перзенті болғандықтан балалық шағыңыз

да жеңіл болмаған шығар?
Менің төрт жасыма дейін Ойылда тұрдық. Төрт жасымнан ба-
стап менің өмірім жол жүрумен, бір жерден екінші жерге көшумен
болды. Шамасы əкеміз телефон, телеграф, пошта істерін білетін аз

адамның бірі болуы керек, қай жерде жаңадан аудан ашылып жа-
тыр, қай жердің байланысын күшейту керек, соған бір жыл өтер-
өтпестен əкемізді ауыстырды да отырды.
Ойылдан Ақтөбеге, Ақтөбеден Табын деген ауылға, Табыннан

Арал ауданына, Арал ауданынан Темірге көштік. Сол мезгілде
ашар шылық басталды. Қайыр сұрап аш балалар келетін. Сонда
ана мыз: «ішіп отырған тамақтарынан аш балалармен бөлісіңдер»,

1934 жылы аштық тоқтады. Астық та сол жылы мол шықты.
Сөйтіп күйленіп қалдық. Жақсы тұрамыз.
1937 жылы жаздың басында, бір күні өзіміз тұрған үйімізден
шық тық. Анамыздан сұраймын «Неге шығамыз?» деп. Əкемізден

сұра маймыз, тіпті оны көрмейміз. Анамыз айтты: «Əкелеріңді
жұмыс тан шығарды, бұл – кеңсенің үйі», – деп.
Темір қаласының алыс бір шеттегі жер үйіне көштік. Бізбен
бірге Ойылда тұрсақ Ойылда, Табынға барсақ Табынға əкеміздің

тете інісі Еркінғали деген жай шаруа адамы көшіп жүретін. Жалғыз
қызы бар. Соның үйіне ме, əлде соның көршісіне көштік пе, есімде
жоқ. Əйтеуір екі бөлмелі жер үй екен. Қоржын үй, біреуінде біздер
жатамыз, екіншісінде əке-шешеміз жатады. Ортасында қазандық.

Киім ілетін шкафымыз болатын. Стол, орындықтарымыз сима-
ды есіктен. Олардың есік алдындағы қорада тұрғаны есімде.
Əкеміз кейде кетеді бір жаққа, кейде келеді. Анамыздың да қабағы
жабыңқы.

Жазда, бір күні анамыз Роза екеумізді қаладағы нанға жіберді.
Түс кезі болатын. Екеуміз нан алып қорадан кіре берсек, ат арба
шығып келе жатыр екен. Алдында көшір отыр, артында 3 адам, екі
жағында екі адам, ортасында əкем отыр. Бізді көрді де басын изеді.

Сөйткенше болмай, зулатып алып кетті. Үйге кірсек, үйдің іші тас-
талқан. Сандық ашылып, ішіндегі киім-кешектің барлығы жерде
жатыр. Азын-аулақ кітап-қағаздар бар болатын, олар да жерде жа-
тыр, ыдыс-аяқтар да жерде. Анамыз жылап, бүк түсіп отыр. Хамит

ағам сұп-сұр болып үйдің ортасында тұр. «Əкелеріңді ұстап алып
кетті», – деді.
Содан ауыр күндер басталды. Анамыз күнде түрмеге тамақ апа-
рып беріп тұрады. Тамағын кейде алмайды: «очередь тимейді» деп.

Əртүрлі əңгіме естіп келеді. Кездестірмейді, сөйлестірмейді. Содан
бір күні келді: «Тамағыңды алмаймыз, ертеңнен бастап келмеңдер,
алып кетеді» – депті.
Сол жылдардан бір ұмытылмайтын, өмірі ұмыта алмайтын,

қазірге дейін есіме түссе жылап жібере жаздайтын уақиғалардың
болғанын айтайын, əкем ұсталғаннан кейінгі.
Əкемді алып кетеді деген соң анам Ақтөбеге кетті, іздеп. Ақтөбеге
барса, онда да, түрме де жоқ депті. Жұрт айтыпты: «Бұларды айдап

алып кетті, не бір жерге жасырып отыр» – деп, атып тастады деп
ешкім айтпапты.
Əкеміздің тағдырын кейін білдік. Учпедгизде (оқу-ағарту бас-
пасы) істеп жүрген кезде, күйеуі ұсталған бір орыс əйелі болды.

Сол күйеуі туралы Москваға хат жазып, күйеуінің жағдайын білген
екен. Маған да адресті беріп, жол-жосықты көрсетіп, хат жазғызды.
Əкеміздің атылғанын сонда ғана, 1956 жылы білдік.

1999 жылы Ғарифолла Əнес Ақтөбеге барғанда əкеміздің ісін
прокуратурадан алуға болады, туысқанына береді екен деп айтып
келді.
Содан əкем кеткеннен кейінгі өмірімді жалғастырсам,…

Кішкентай кезімнен менің көзім нашар көретін. Көзіммен ешкім-
нің жұмысы жоқ. Мен ойлайтынмын, барлық адамдар осылай на-
шар көреді екен деп. Таласып, бірінші партаға отырып алатынмын.
Бұл жолы да алғаш сабаққа келгенімде сөйттім. Бірінші партаға

отырып алдым. Жаныма ешкім келмейді. Басқаларға таласып келіп
отырып жатыр, артыма қарасам, өмірі қасымда отырытын Жидеха-
ным отыр. «Ойбай, Жидехан мына жерге келсейші» десем, «Осы
жерге отыра берейін, отыра тұрсайшы» дейді.

Онда да ойымда ештеңе жоқ, басқа біреулерді отырғызайын
дедім де, отыра бердім. Сабақ басталды, жалғыз отырмын, артыма
қарасам екі-үштен отыр, бала көп, парта жетпейді. Бірақ Жидехан
қасыма келген жоқ.

Мамам бірден айтты: «Айналайын, ұсталып кеткендердің ба-
лаларымен отырғызбайды, оның əкесі ұсталмағанымен, əкесі
қыз меткер болмағанымен, əкесінің інілері болады, құдалары қыз-
меткер болады. Соларды ұсталған адамның үйіне кіріп-шықты деп

ұстайды» деп. Ол кезде кіріп-шыққан адамды ұстап əкетіп жатты
ғой. Тіпті ол туысы ма, байланысы бар ма, жоқ па; пəленше-пəлен-
шенің үйіне кіріп шықты демек байланысы бар, Хабар беріп жатыр
деп ұстап, бір-екі күн болса да жауап алып, жібереді екен. «Оған

қиналма, отыра бер, орныңа» деді мамам.
Сөйтіп, біраз уақыт жалғыз отырдым. Қысқа таман барып біреу
келді, Жидехан емес-ау деймін. Сонда ең бірінші рет халық жауы-
ның ұрпағы деген таңба маңдайыма басылғанын көргенім сол

болды.
Айтпақшы, мен 5 кластан бастап безгек деген аурумен ауыр-
дым. Роза мен Хамит те ауырды, бірақ олар жазылып кетті. Мен
жазыла алмадым. Күнде ұстайтын. Жидеханым иығына салып, екі

сабақтан кейін əкеліп тастайды. Қалған сабақты Жидехан артынан
келіп айтып кетеді. Таңертең жазылып, қайта барамын мектепке,
11-дің кезінде тағы ұстайды. Мұғалімдер біледі, апара ғой дейді.
Сөйтіп жүргенде 1937-38 оқу жылы да бітті.

Хамит ағам Темір қаласындағы педучилищені бітіріп, шойын-
жол бойындағы Алға деген стансаға бастауыш мектептің мұғалімі
болып кетті. Ал мен сол училищенің 1-курсына түсіп, Темірде
қалдым.

Онда жатақхана береді, үш мезгіл тамақ береді: таңертең бір
тілім нан мен шай, түсте сорпа мен нан береді, кешке қайта шай
береді. Соған ырзамыз. Киім-кешек бермейді.
1940 жылдың мартында Хамит ағамнан хат келді: «Мені армияға

шақыртып жатыр. Сірə, алып кететін шығар, сен оқуыңды тастап,
анықтама алып кел, мамам мен Розаны асырау керек. Бастауыш
мектептің мұғалімі боласың» – деген.
Содан мен Перзадаев деген директорыма барып, жағдайды

айттым. Жақсы кісі еді. Біліп отыр, жалғыз менің басымда емес,
мұндай жағдайды бəрі біледі, бəрі түсінеді. Жарайды деп келісті.
Алғаға бардым. Бірден қабылдап, 4-класты берді. Мұғалімін
əскерге алып кетіпті, үш жұма болды, мұғалім жоқ деді.

Сөйтіп, 1941 жылдың жазында, алдыңғы 1940 жылдың бір-екі
айы бар, кəдімгідей ысылып, бір жарым жылдай, жұмыс істедім
мұғалім болып. Сабақ біткен кезде, жазда, туған жерді сағындым
ба, əлде баратын жер жоқ па, əйтеуір Темірге кеттім. Еркінғали

ағамның үйіне барып қайтайын деп.
Бір күні демалған болып жатқам, таң сібірлеп атып келе жатқан
кезде үлкен жалпақ қара радио тұратын, дауыстап сөйлейтін жəне
əрбір көшеде əрбір үйде тұрады, содан хабарлап жатыр: бүгін соғыс

басталды, немістер бомбалап жатыр деп. Жаман болып кеттім.
Бірінші, ағам туралы ойладым.
Хамит менен екі жарым жас үлкен болатын. Сол қалай болады?
Ол армияға алынғанда, соғыстың алдында ғана қосып алған Ба-

тыс Украинаның Злочев дейтін қаласында танкистер дайындайтын
училищеде оқитын. Білімі бар деп, жас, бойлы, денелі жігіт деп,
соған жіберген. Соны ойладым, ойпырмай-ай, бірден тек соғыс,
бірінші күннен бастап соғысқа кірген ғой, таңда соғыс басталса,

сол таңнан бастап соғысқа кірген ғой деп. Ұйқым шайдай ашылды,
таңғы шайымызды шала-пұла ішіп, біреулерге ілестім бе, жаяулап,
бірде көлікке мінесің, бірде жаяулап жүресің…
Үйге келдім, Алғаға.

Сабақ басталды. Кірістік, бəрін армияға алып жатты. Маған енді
бастауыш кластарды берген жоқ, мені бір жылдан артық жұмыс

істеп үйреніп қалды деді ме, 5-6 кластарға қазақ тілінен мұғалім етіп
қойды. Ал қазақ тілі мен үшін ең оңай, ең жақсы көретін сабағым
болатын. Педучилищеде оқып жүргенде, бір ғана атын ұмытпаған
мұғалімім – қазақ тілінің мұғалімі Бақытжан Алтыбаев деген кісі

еді. Осы Алматы жақтан ба, шеттен келді. Бір, бойы кішкентай ғана
ақ сары жігіт болатын, жас адам. Сабақты сондай жақсы беретін.
Кейін мен біздің Нұргелдіні (проф. Нұргелді Уəли) көргенде,
ылғи сол кісі есіме түсетін, құдды Нұргелді сияқты. Сондай жай

сөйлейді, жақсы түсіндіреді, осы ғаламат мұғалім болатын… Басқа
бірде бір мұғалімнің аты-жөні есімде жоқ. Тіпті ең жақсы көретінім
алгебра болса да. Соның мұғалімінің де аты-жөні есімде қалмапты.
Содан тілді жақсы көретінімді сезді ме, əйтеуір, тілден сабақ

бересің деді. Сөйтіп, сабақ беруді бастадым.
Күз келді. Үйде Роза, мамам – үшеуміз, басқа ешкім жоқ,
(үлкен ағамыз Шавхат Мəскеуде институтта оқитын) мен мамам,
Роза үшеуміздің тамағымыз үшін жұмыс жасаймын. Мал-мүлік