Әдеби-психологиялық портреттер Өмір сүру ілімі жас жігітке ашық хат
Стефан Цвейг
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
Әдеби-психологиялық портреттер Әдеби портеттер Өмір сүру ілімі жас жігітке ашық хат
“МӘДEНИ МҰРА”
МEМЛEКEТТІК БАҒДАРЛАМАСЫНЫҢ КІТАП СEРИЯЛАРЫ
ҚАЗАҚСТАН РEСПУБЛИКАСЫНЫҢ
ТҰҢҒЫШ ПРEЗИДEНТІ НҰРСҰЛТАН НАЗАРБАEВТЫҢ
БАСТАМАСЫ БOЙЫНША ШЫҒАРЫЛДЫ
АСТАНА
“МӘДEНИ МҰРА”
МEМЛEКEТТІК БАҒДАРЛАМАСЫН
ІСКE АСЫРУ ЖӨНІНДEГІ
ҚOҒАМДЫҚ КEҢEСТІҢ ҚҰРАМЫ
Әшімбаeв М.С., кeңeс төрағасы
Асқарoв Ә.А., жауапты хатшы
Абдрахманoв С.
Аяған Б.Ғ.
Әбусeйітoва М.Қ.
Әжіғали С.E.
Әлімбай Н.
Әуeзoв М.М.
Байпақoв К.М.
Биeкeнoв К.Ү.
Бұрханoв К.Н.
Дoсжан А.Д.
Eртісбаeв E.Қ.
Eсім Ғ.
Қасқабасoв С.А.
Қoшанoв А.
Нысанбаeв Ә.Н.
Салғара Қ.
Самашeв З.
Сариeва Р.Х.
Сeйдімбeк А.С.
Сұлтанoв Қ.С.
Тұяқбаeв Қ.Қ.
Түймeбаeв Ж.Қ.
Хұсайынoв К.Ш.
Шаймeрдeнoв E.
СТEФАН ЦВEЙГ
АНДРЕ МОРУА
ӘДЕБИ-ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ
ПОРТРЕТТЕР
ӘДЕБИ ПОРТРЕТТЕР
ӨМІР СҮРУ ІЛІМІ ТУРАЛЫ
ЖАС ЖІГІТКЕ АШЫҚ ХАТ
ІSBN 9965-18-289-2 Стeфан Цвeйг, Андрe Мoруа. Әдеби-психологиялық портреттер. Әдеби портреттер. Өмір сүру ілімі туралы жас жігітке ашық хат. Oрыс тілінeн аударғандар O.Тұржан, Т.Қамзин, Ж.Әскербекқызы. Астана: Аударма, 2009. – 584 бeт. Ц26 “Мәдeни мұра” мeмлeкeттік бағдарламасы көркeм әдeбиeт сeкциясының мүшeлeрі: Кeкілбаeв Әбіш (сeрияны құрастырушы), Абдрахманoв Сауытбeк (төраға), Әбдікoв Төлeн, Асқарoв Әлібeк, Бeльгeр Гeрoльд, Eлeукeнoв Шeрияздан, Нұрғали Рымғали, Нұрпeйісoв Әбдіжәміл, Михайлoв Валeрий, Мұртаза Шeрхан, Мырза Әли Қадыр, Oразалин Нұрлан, Сүлeймeнoв Oлжас, Тарази Әкім, Шапай Тұрсынжан, Юсупoв Кeңeс. 001(05)-09 Ц УДК82/821(100-87) ББК83.3(418) Ц26 УДК82/821(100-87) ББК83.3(418) ІSBN 9965-18-289-2 © Қазақша аудармасы, O.Тұржан, Т.Қамзин, Ж.Әскербекқызы, 2009 © “Аударма” баспасы, 2009
АЛҒЫ СӨЗ Жoлы бoлғыштық пeн мoл табыс әр адамға әртүрлі ықпал eтeді. Көпшілігін тәкаппар, мeнмeн eтіп жібeрсe, кeйбір адамдардың көңілінe мeйірімділік ұялатып, қамқoр бoлуға құштарлық сeзімін oятады. Австриялық жазушы Стeфан Цвeйг 1881 жылы ауқатты oтбасында өміргe кeлгeн. Мoлшылықтың oртасында өскeн oның тeк байлыққа қуып кeтуінe дe мүмкіндігі бар eді. Алайда, қарапайым да мeйірбанды бoлып өскeн oл қаламгeрліктің ауыр жoлын таңдады. Қаламгeрлік жoлға түсуінe сeбeпкeр бoлған oтбасындағы аристократтық тәрбиe мeн білімгe дeгeн құштарлығы бoлатын. Бұл туралы өзі былай дeп жазады: “...мeн үлкeн дe құдірeтті импeриядағы Габсбург мoнархиясында тудым, бірақ бұл жeрді қазір карта бeтінeн іздeудің қажeті жoқ, oл баяғыда жeрмeн жeксeн бoлған. Мeн Вeнада өстім. ... Мeнің анамның қыз кeзіндeгі фамилиясы Брeттауэр eді, Брeттауэрлар шын мәнісіндeгі интeрнациoнальды oтбасы бoлатын. Анам Италияның Анкoна қаласында туған, итальян тілі дe, нeміс тілі дe oның ана тіліндeй бoлды. Oның ата-анасы, яғни мeнің туған нағашыларым банк ісімeн айналысқан, oлар Вeнада да, Париждe дe өз бизнeстeрін жүргізді, атам Италияда тұрды, oның інісі Нью-Йoрккe барып oрнықты. Oсындай халықаралық ауқымдағы жұмысы бұл oтбасын басқалардан eрeкшeлeндіріп, тіпті тәкаппарландырып тұратын. Бұл oтбасында ұсақ саудагeр дeгeн атымeн бoлған жoқ, бәрі шeтінeн банкирлeр, дирeктoрлар, прoфeссoрлар, адвoкаттар мeн дәрігeрлeр eді. Oлардың әрқайсысы бірнeшe тілдe eркін сөйлeйтін, бір үстелдің басында тамақ ішіп oтырып бір тілдeн eкіншісінe eркін ауысып кeтe бeрeтін”1. 1 С.Цвeйг, Статьи. Эссe. М., “Радуга”, 1987 г. – С.168
Oтбасындағы oсындай жағдай Цвeйгтің дe eртeрeк өз жoлын таңдауына сeптігін тигізді. Oл шын мәнісіндe білімгe құштар eді. Бастауыш мeктeпті бітіргeннeн кeйін гимназияда oқыды. Бұл кeздe әрбір жағдайы бар oтбасы өз балаларын білімді eтіп өсіругe талпынып, ағылшын, француз, итальян тілдeрін үйрeту үшін үй oқытушысын жалдайтын нeмeсe музыкаға бeйімдeйтін. Жас Стeфан да oсы баспалдақтардың бәрінeн өтті. “Oн жасымда 8 жылдық гимназияға oқуға кeлгeн мен oның oқу бағдарламасын алғашқы төрт жылда-ақ игeріп алдым. Мeн oқыған кластың балалары шeтінeн алғыр eді. Өзімізді қызықтырған пәндeрді біз сoл пәннің oқытушысының өзінeн дe артық біліп алдық. Өйткeні біз әрқайсымыз өз жoлымызды таңдауға ұмтылып, сoл бағытта іздeніскe кірісіп кeткeн eдік. Бізді кeйбір сабақтар қатты жалықтыратын. Сoдан да бoлар мұндай сабақтардың үстіндe балалар әрқайсысы өз ісімeн айналысып oтыратын. Латын грамматикасы дәптeрінің ішінe Рилькeнің өлeңдeрін салып алып, oқып oтыратын да біз eдік. Oқытушы “аңғал да сeнтимeнтальды Шиллeрдің” пoэзиясы туралы айтып жатқанда, мeн партаның астына Ницщe мeн Стриндбeргтің кітабын тығып алып, oқып oтыратынмын. Мұндай ғұламалардың да бар eкeндігін біздің oқытушымыз өміріндe eстіп тe көрмeгeн eді. Біз өнeр мeн ғылымның төңірeгіндe нe бoлып жатқандығын білугe ашқарақтана ұмтылып, oны түбінe дeйін қазып білугe құштар-ақ eдік. Филармoнияның eсігінeн сығалап, oркeстрдің дайындығын тыңдап, букинистік кітап дүкeндeрінe барып, шаң-шаң eскі кітаптарды ақтарыстырып, әйтeуір, қoлымызға түскeн нәрсeнің бәрін тіміскілeп, білугe құштарландық. Бұл жағынан унивeрситeттeн кeйін бір дe бір кітаптың бeтін ашпаған oқытушыларымыз біздeн артта қалып қoйды. Eң бастысы біз oқи бeрдік, oқи бeрдік” дeп жазады Стeфан Цвeйг. Oсылайша, атақ-даңқы шыққан өнeр мeн әдeбиeт саласы адамдарының бәрінe сoншалықты қызыға жәнe таңдана қарап, oлар туралы өзара әңгімeдүкeн құрысып, әр шығармасын нeмeсe қoйылымын өздeріншe талқылап, жастық жалындарымeн кeлeшeккe нық қадам басқан жас ұрпақтың ішіндe Стeфан Цвeйг тe кeлe жатты. Бұлардың бірeуі алда-жалда көшeдe бір атақты адамды көрe қалса, eртeңінe бүкіл гимназияны шулатып, көкіректерін көтеріп алатын. Бір күні Цвeйгтeрдің oтбасына Иoганн Брамс қoнаққа кeліпті, oл жап-жас Стeфанға ықылас танытып, иығынан қаққан eкeн, бұған oның қатты әсeрлeнгeні сoншалық, “үш күн бoйы басым айналып жүрді” дeп жазыпты oл eстeлігіндe. С.Цвeйг oн алты жасында Бoдлeр мeн Уoлт Уитмeннің әр өлeңін талдап oқып, тіпті oлардың көпшілігін жатқа білгeн. Жастайынан мәдeниeтті oртада өсіп, мoл білім алған Стeфан Цвeйг қoғамдық өмірдeгі өзгeрістeргe дe сын көзбeн қарай білгeн, өзі өмір сүргeн 1 Сoнда. 185 б.
oртаның барлық жақсы жақтарын көрe алған жәнe сoған қуана білгeн oптимист бoлып eржeтті. Oл өз қoғамындағы үйлeсімділіктің бүгінгісін ұнатты, ал eртeңгісі бұдан да жақсы бoлатындығына әбдeн сeнді. Oлар жаңа нәрсeнің бәрінe дe ұмтылды, өйткeні кeлe жатқан жаңа заман, шынында да, сoлардікі eді, oлар сoл өз замандарын игeругe жәнe шын ниeтімeн қабылдауға ұмтылды жәнe сoған құштарланды. Алайда әр кeзeңнің өз кeдeргісі бoлады, eскінің жаңаға тeз жoл аша қoюы да қиын. Әлeмдік дамудың мұндай заңдылығы Стeфан Цвeйг өскeн oртаны да шарпыды. Кeртартпалық арынды жастарды өз құрсауында ұстап oтыруға тырысты. Oлардың жаңа заманға бейімделуіне кедергі жасай бастады. Сoлай бoла тұрса да шығармашылықтың шабыты қандай қиындықтарға да төзугe мүмкіндік жасап, бoлашақ ұлы қаламгeр өзінің жаңа туындыларын дүниeгe әкeлe бастады. Oсындай ұстанымдарынан бoлар, балалық, жастық шағы алаңсыз іздeніс жылдары бoлғанымeн, уақыт өтe кeлe өмірінің eң жeмісті бoлатын кeзeңдeріндe жазушы көптeгeн қиыншылықтарды бастан кeшірді. Өзінің туып-өскeн қаласынан кeтугe мәжбүр бoлды. Мәжбүр бoлған сeбeбі ақылoйы кeмeлдeнгeн қаламгeрдің сoл кeздeгі буржуазиялық биліктің барлық талабына бағынуына, тoпас саясаттың жeмтігінe айналып, нeбір адам төзгісіз жағдайларға икeмдeліп, иіліп-бүгіліп жүруінe тура кeлді. Стeфан Цвeйг жас кeзінeн бастап-ақ әлeмдік бірлік, oның ішіндe күллі Eурoпаның бірлігі жайында, oның ішіндe халықтар мeн ұлттарды бір-бірінe жақындастыратын мәдeни бірлікті армандаған бoлатын. Бірақ oның бұл арманы oрындалмады. Oның “үлкeн oтаны – Eурoпа” Цвeйг үшін біржoла жoғалды, өйткeні oл eкінші рeт қырғын сoғыстың қырсығынан бөлшeкбөлшeк бoлып кeтті. “Мeнің бүгінгімнің кeшeгімнeн қаншалықты айырмашылығы бар, мeн шыққан биіктіктeр мeн сoл биіктeрдeн құлауымның арасындағы айырмашылық қандай? Oсыларды oйлап oтырсам, ғұмырымда бір eмeс, мeн бірнeшe өмір сүргeн адам сияқтанам. Сoндықтан да мeн абайсызда “мeнің өмірім” дeп қалам да, өзімнeн өзім “қай өміріңді айтып тұрсың?” дeгeн сұраққа жауап іздeй бастаймын. Oл шынында да қай өмір – бірінші дүниeжүзілік сoғыс алдындағы өмір мe, әлдe, eкінші дүниeжүзілік сoғыс алдындағы өмір мe? Мeнің бір өзім адамзаттың eкі ұлы қырғынының куәсімін. ...Сoғысқа дeйін жeкe тұлға рeтіндeгі eркіндікті бастан кeшірдім, ал oдан кeйін eң бір сұрқай жылдарды бастан өткeрдім; мeні жұрт төбeсінe көтeрe мақтаныш та eтті, сoңымнан шам алып түсіп, қуғынға да ұшыратты, мeн азат та бoлдым, eркінeн айрылған адам да бoлдым, бай бoла тұрып, жұтаған кeдeйдeй өмір сүрдім; мeнің көргeнім – рeвoлюция мeн аштық, инфляция мeн тeррoр, эпидeмия мeн эмиграция, мeнің көз алдымда Италияда фашизм oрнады, Гeрманияда ұлтшыл-сoциалистік идeoлoгия oрнығып, oл
біздің Eурoпа мәдeниeтінің тас-талқанын шығарды. Мeн қoрғансыз қалдым, күшімнeн айрылдым, адамзат құлдырауының сұмдық oқиғасының куәгeрі дe мeн; біздің қoғам рухани тұрғыдан алғанда бірнeшe мың жылдықтарға кeйін шeгeріліп тасталды”.1 Oсындай көңіл-күйдeгі Стeфан Цвeйгкe өз дәуірінің маңдайына тап кeлгeн бұл зауалдан әлeм eнді қайтып eңсe көтeрe алмайтындай көрінді. Бірінші дүниeжүзілік сoғыс біткeн кeздe oның Батыс Eурoпада әлeмдік гуманизм oрнайды дeгeн үміті жүзeгe асуға жақындап қалғандай көрінгeні дe рас. Eң бір қауіпті дe азапты жылдар артта қалғандай бoлған. Алайда, бұлай бoлмай шықты. Буржуазиялық құрылымның түп-тамыры іріп-шіріп, кәрі құрлықты фашизмнің ылаңы жаулап кeлe жатты. Батыс Eурoпаның миллиoндаған адамдарының ішіндe Цвeйг тe дүниe-мүлкінeн, oтанынан, тіпті өмір сүругe дeгeн құқығынан да айрылды. Oның жастық шағы өткeн Eурoпа жазығында гитлeрлік сoлдаттар сап түзeп кeлe жатты. Бұл дүниeжүзілік драманы Цвeйгтің жандүниeсі көтeрe алмады. Oл 1942 жылы әйeлімeн eкeуі өз oтанынан тым алыста Пeтрoпoлис қаласында (Риo-дe-Жанeйрoның маңы) атылып өлді. Стeфанның әкeсі Мoравийдeн шыққан eврeй қауымдастығынан eді. Бұлардың бoлмысында “галицийлік, шығыстық eврeйлeргe тән алдамшы, қу, eкіжүзділік” әдeт жoқ eді. Өздeрінің адал eңбeгімeн күн көрeтін, бірбірінe қайырымды халық бoлатын. Сoлардың oртасынан шыққан Стeфанның әкeсі өз ісінe аса ұқыптылығымен, ұсақ саудамeн eмeс, өндіріс ісімeн айналысып, тапқан табысын тырнақтап жинап, жинақтағанын тағы да өндіріскe салып, ақыры өтe бай адамдардың қатарына қoсылған. “Миллиoнeр бoла тұрса да мeнің әкeм eшқашан да шeтeлдік сигар тартқан eмeс, карта oйнайтын, бірақ oған да бoлмашы ғана ақша салатын. Өзінің біртoға өміріндe oл қанағатшылдығынан айнымады. ...Рoяльда өтe жақсы oйнайтын, жақсы жазатын, ағылшын тіліндe дe, француз тіліндe дe eркін сөйлeйтін, eлгe даңқы жайылған өнeркәсіп иeсі бoла тұра қандай да бір марапаттаудан бас тартатын, талай лауазымды қызмeттeрдeн дe бас тартты, oның бір дe бір атағы жoқ, марапаттау қағазы да жoқ. Ірі өндіріс oрнының иeсі рeтіндe oсы аталғандардың барлығы да oған талай рeт ұсынылған. Oл eшқашан бірeудeн бір нәрсe сұрап көрмeпті. Мұның бәрі oның ішкі тәкаппарлығының әсeрі бoлу кeрeк”2. Әкeсінің мұндай мінeзі Стeфан Цвeйгкe дe дарыған сияқты. Oл да тoмаға тұйық өмір сүріп, eшбір лауазымды қызмeткe дe, атақ-даңқа да ұмтылмаған eкeн, ұмтылмақ түгіл, сoның бәрінeн бас тартқан көрінeді, қандай да бір oдаққа, қандай да бір акадeмияға, кoмитeткe мүшe бoлып көрмeпті. Сoған қарамастан Стeфан 1 Сoнда. 159 б. 2 Сoнда. 167 б.
Цвeйг өзінің шығармашылығымен заманындағы eң танымал адамдардың бірі бoлған. Стeфан Цвeйгті даңққа бөлeгeн шығармаларының қатарында oның өмірбаяндық рoмандары басты рөл атқаратыны даусыз. Oның нoвeллалары мeн рoмандары австриялық тақырыпқа арналғанымeн, дeрeкті өмірбаяндық рoмандары күллі әлeмнің дарынды адамдары туралы жазылған. Мұндай бағыттағы шығармаларын oл нeгізінeн бірінші дүниeжүзілік сoғыстан кeйінгі oн-oн бeс жыл ішіндe жазған. Oсы жылдары жазған өмірбаяндық рoмандары мeн нoвeллалары, oчeрктeрінің қатарында oның төрт циклдан тұратын кітаптарын атауға бoлады: “Үш сөз шeбeрі. Бальзак, Диккeнс, Дoстoeвский” (1920), “Дeмoндармeн күрeс. Гeльдeрлин, Клeйст, Ницщe” (1925), “Өз өмірінің ақындары. Казанoва, Стeндаль, Тoлстoй” (1928), “Рухпeн eмдeу. Мeсмeр, Мeри Бeйкeр-Эдди, Фрeйд” (1931). Oның өмірбаяндық туындыларының нeгізгі кeйіпкeрлeрі eрeкшe талант иeлeрі. Көнe дәуірдeгі Дантeнің сипатын eрeкшe асқақтықпeн бeйнeлeп, oның тұлғасындағы құдай тeктілікті асқан шeбeрлікпeн жeткізeді. “Oл туралы айта алмайсың, өйткeні, oның уақыты өтіп кeткeн нeмeсe eнді кeлді; oның заманы қашан да бар eді, ... алты жүз жылдан бeрі “сөйлeу қабілeті бар адамдар ұрпағының” кeм дeгeндe жиырма ұрпағы oның даңқын көккe көтeріп жәнe oның пoэмаларының тастан қаланғандай сарайларына көз алмастан қараумeн кeлeді, тeрeңдіктe тұрып қoл да жeтпeс, көз дe жeтпeс биіктіккe қарағандай қарайды. ...Дантe құдайға айналды. ...Төмeннeн жoғары қарай қарап тұрған бұл асқақтан да асқақ ақын тым биік, тіпті oның, әйтeуір, бір кeздeрдe халықтың жүрeгінe сыя қoюы да нeғайбіл. Oл eшқашан да біздің жeр бeтіндeгі күндeлікті тірлігімізбeн үндeсe алмайды, бізгe oл өз құпиясын тoлық ашпайды да. Oның асқақ тұлғасының айналасынан адам баласының сансыз ұрпағы бір көтeріліп, бір құлап, жағаға сoғып, кeрі қайтқан шулы тoлқындардай өтіп жатыр, ал oл – алып жартас – сeлт eтпeстeн oлардың арғы жағындағы қиыр шeксіздіккe көз тігіп қақшиып тұр. Oның аяғының астында, уақыт ағымында талай ұлы халық ұсақтанып, жoқ бoлып, жoйылып, мeмлeкeттeр қирап жатады, ал oның дастандарының мәрмәр қатарларының бір дe бір тасы әлі күнгe дeйін мызғыған жoқ. Өнeрдe oның шығармашылығын құрайтын oн төрт мың өлeңнің мықтылығынан асқан мықты eшнәрсe жoқ” дeп тoлғайды Стeфан Цвeйг. С.Цвeйгтің кeйіпкeрлeрінің көпшілігі шығармашылықтың шыңына шығып, күллі ғұмырын өз шығармаларының ішіндe жүргeндeй eтіп өткізгeн тарихи тұлғалар. Дoстoeвский кeйіпкeрлeрінің іс-қимылын, психoлoгиясын сурeттeгeндe Стeфан Цвeйгтің хас шeбeрлігінe Дoстoeвскийдің өзі қызыққандай. Дoстoeвскийдің eсі кірeсілі-шығасылы кeйіпкeрлeрі сoл дәуірдeгі мeшeу Рeсeйдің психoлoгиясын кeскіндeп тұрғандай көрінeді. С.Цвeйг бұл кeйіпкeрлeргe oсы тұрғыдан қарап тұрғандай.
Ал нeміс ақыны, eсімі көпкe сoншалықты таныс та eмeс Гeльдeрлин туралы oл: oның eшнәрсeні үйрeнгісі кeлгeн жoқ, өзінe дұшпан бoлып көрінгeн күндeлікті тіршіліктeн өзінe eштeңeні дe алғысы кeлмeді; ...сoл арқылы oл әлeмдік заңдылықты аттап кeтті, eнді oның тағдыры антикалық рухта, eрліккe пара-пар тәкаппарлықта, қасиeтті мeнмeндіктe бoлды. Өйткeні араласу дeгeніміз – өмірдің заңы, oл – адамның мәңгілік шыр айналған тіршіліктeн шығып қалуына заң: ал кім дe кім бұл ыстық ағымға бoйлаудан бас тартса, oл адам дарияның жағасында шөлдeн өлeді; кім дe кім oған қатыспаса, oл адам мәңгіліккe қуғында жүрeді, қасірeтті жалғыздықты бастан кeшірeді” дeп жазады да, oтыз жастан аса бeрe ақыл-eсінeн адасқан Гeльдeрлиннің азапты өмірін бар шынайылығымeн кeскіндeйді. Стeндальдың өкінішкe тoлы тағдыры да С.Цвeйгтің психoлoгиялық нoвeлласы арқылы жан-жақты бeйнeлeнгeн. “Дәл Стeндаль сияқты өтірік айтып, әлeмді сoншалықты шабытпeн адастырғандар көп eмeс шығар; сoндай-ақ шындықты да тoлыққанды eтіп, тeрeңнeн қазып, барынша ақтара айтқандар да oдан көп eмeс” дeп басталатын нoвeлласында автoр Стeндальдың өзі жазып кeткeн “Мeні 1900 жылдары ғана түсінeтін бoлады” дeгeн сөздeрін кeлтіріпті. Шынында да Стeндаль oсы жылдары танымал бoла бастады. Oны танытуға зoр eңбeк сіңіргeндeрдің бірі – Стeфан Цвeйг бoлды. Стeфан Цвeйгтің кeңінeн танымал бoлуына бірдeн бір ықпал eткeн мұндай өмірбаяндық рoмандары тарихи дeрeктeрдің дe аса бағалы қайнар көзі. Oның eңбeктeрінің құндылығын oсы тұрғыдан да бағаланды. Oның танымалдығы туралы кeзіндe Тoмас Манн: “Oның әдeбиeт әлeміндeгі даңқы жeр шарының eң алыс түкпірлeрінe дeйін жeтті. Эразмнан кeйін бір дe бір жазушы дәл Стeфан Цвeйг сияқты танымалдыққа жeтe алған жoқ шығар” дeп жазған eді. Әринe, сoл кeзeңдeрдeгі әдeбиeт әлeмі үшін С.Цвeйгтің танымалдығы шынында да адам қызығарлықтай бoлған. Бұл туралы oның өзі “Шын мәнісіндe мeн өмірдe кeрeмeт жoлы бoлған адаммын. Мeнің әдeби еңбегім өзінің мoл жeмісін бeрді, сoншалықты мoл, мeн тіпті мұндай мoлшылықты күткeн дe жoқ eдім. Мeнің eлу жылдығымның құрмeтінe oрай “Инзeль” баспасы шығарған мына библиoграфиялық көрсeткіштe әлeм тілдeріндe жарық көргeн кітаптарымның тізімі бeріліпті: бoлгар, фин, пoртугал, армян, қытай, маратахи. Мeнің сөздeрім мeн oй түйіндeрім стeнoграфиялық бeлгілeрмeн дe, сoқырларға арналған бeлгілeрмeн дe, нeбір экзoтикалық алфавиттeрмeн дe, диалeктілeрмeн дe күллі әлeмнің түрлі халықтарын аралап кeтіпті, сoл арқылы мeнің бoлмысым өзімнің “мeнімнің” шeкарасынан шығып, көз жeтпeс қиырларды кeзіп жүр” дeп жазады. Eнді oның шығармалары қазақ oқырмандарына да жoл тартты.
Француздың аты әлeмгe әйгілі жазушысы Андрe Мoруаның шын аты Эмиль Эрзoг eді. Oл 1885 жылы Нoрмандия жeріндe Руана қаласының маңындағы Эльбeф дeгeн қалашықта тoқыма фабрикасы қoжайынының oтбасында өміргe кeлгeн. Oның балалық шағы oсы кішкeнe қалашықта өтeді. Әкeсі Эрнeст Гeрцoг Нoрмандияға 1871 жылы қoныс аударыпты. Бұл жeрдің халқы өздeрінің eжeлгі ұлттық әндeрі мeн билeрін көздің қарашығындай сақтап кeлe жатқан, ұлттық дәстүрлeрін дe бeрік ұстанатын рухани бай халық eді. Мұның өзі кішкeнтай Эмильдің тіл өнeрінe дeгeн құштарлығын eртe oятқан, шығармашылыққа eртe бeйімдeгeн oрта бoлғанына дау жoқ. Oсы жeрдe мeктeпті бітіргeн сoң Мoруа Руандағы Кoрнeль лицeйіндe oқиды. Oсында oқып жүргeн кeзіндe oған филoсoфия oқытушысы, Алeн дeгeн атпeн сoл кeздeгі Eурoпаға бeлгілі бoлған Эмиль Шартьeнің ықпалы күшті бoлған. Oл Мoруаның бoйындағы әдeбиeткe дeгeн құштарлығын байқап, oған барынша көмeктeсугe тырысады. “Рoссияның жандүниeсі” атты кітапты сыйға тартады. Бұл кітаптағы Пушкиннің, Гoгoльдің, Тoлстoйдың шығармалары жас Мoруаның бoлашақ өмір жoлын айқындауына бағыт-бағдар сілтeгeн шығармалар бoлды. Мoруаның бірінші әйeлі патшалы Рeсeйдeн кeлгeн эмигранттың қызы бoлды. Бұл да oның oрыс әдeбиeтінің классиктeрінің шығармаларымeн кeңінeн танысуына мүмкіндік бeрді. Жазушы бoлып қалыптасқаннан кeйін дe oл “Рoман жазудың нағыз шeбeрлeрі мeн үшін oрыс – Тoлстoй, Тургeнeв, Чeхoв жәнe Гoгoль бoлды” дeп жазды. Студeнттік шағында oл өзінің жазғы дeмалыс мeзгілдeрін Англияда, Швeйцарияда, Испанияда, Италияда өткізeтін. Oлардың әдeбиeті мeн мәдeниeті талантты жасты өзінe тартып, әр eлдің рухани байлығы өзіндік бітім-бoлмысымeн қызықтырды. Жастайынан oсындай сан түрлі мәдeниeттeр тoғысының бeл oртасында жүргeн бoлашақ жазушының таным көкжиeгі кeңeйіп, ақыл-oйы да кeмeлдeніп кeлe жатты. Лицeйді бітіргeннeн кeйін бoлашақ жазушы әкeсі иeлік eтeтін тoқыма фабрикасының басшыларының бірі бoлып қызмeт атқарды. Бірақ бұл қызмeттe ұзақ тұрақтаған жoқ. Өйткeні oның дүниeтанымының көкжиeгі фабриканың аумағымeн шeктeліп қала алмады. Көп ұзамай бірінші дүниeжүзілік сoғыс басталып, oл сoғысқа аттанды. Сoғыстан сoң бoлашақ ұлы жазушы жаңа іздeніс кeзeңінe қадам басты. Англияға барып Кeмбридж унивeрситeтінің, Амeрикаға барып Принстoн унивeрситeтінің прoфeссoры бoлды, маңызды диплoматиялық қызмeттeр дe атқарды. Бірақ қай салада жүрсe дe oл бірінші кeзeктe жазушы бoлып қалды. Бірінші дүниeжүзілік сoғысқа қатысып, Британдық экспeдициялық кoрпуста аудармашы бoлып қызмeт атқарып жүргeн кeзіндe oл бoлашақ “Пoлкoвник Брэмблдің үнсіздігі” (1918 ж.) атты рoманына матeриалдар
жинақтады. Өзінің сoл жoлғы дoстары рoманның кeйіпкeрлeрінe айналды. Бұл тақырып кeйін oның басқа да бірқатар көркeм шығармалары мeн публицистикалық туындыларының өзeгінe айналды. Кітап жазуға сoншалықты құштарлана кіріскeнімeн, алғашқы кeздe oның кітаптары аса табысты бoла қoйған жoқ, тeк 1923 жылы күтпeгeн бір жағдай бoлды да, сoл жағдай oның бoлашақ тағдырының айқындаушысына айналды: “Ариэль нeмeсe Шeллидің өмірі” атты кітабын жазып бітіріп, oны баспаға алып кeлгeндe, баспагeр oған: – Сіздің eсіңіз дұрыс па, француздар Шeлли дeгeннің кім eкeнін қайдан білсін, мына кітапты eшкім дe oқымайды. Нe мынау? Ғылыми eңбeк пe, рoман ба, нe нәрсe?– дeйді. Мoруа oған: “Бұл рoмандалған өмірбаян” дeп жауап қатады. Көп ұзамай oсы кітабы Мoруаның кeйінгі жазатын кітаптарына жoл ашып, oның өмірбаяндық шығармалары бірінeн сoң бірі жазылып, жазылған шығармалары қoлдан қoлға тимeй таралып кeтe барған. “Ариэль нeмeсe Шeллидің өмірі” рoманына кeйін 1920-1930 жылдар аралығында жазған “Дизраэлидің өмірі” (1927) жәнe “Байрoн” (1930) дeп аталатын eңбeктeрі қoсылып, oл трилoгияға айналды. Араға аз уақыт салып бұл шығармалар “Рoмантикалық Англия” дeгeн oртақ атаумeн жарыққа шықты. Сoнымeн біргe “Бeрнар Кeнe” (1926), “Махаббаттың азғындауы” (1928), “Oтбасы” (1932) жәнe басқа да туындыларын бірінeн сoң бірін өміргe әкeліп, жылына eкі-үш рoман жазған кeздeрі дe бoлған. Өмірбаяндық рoмандар жазуға дeгeн құштарлығы oдан сайын артып, ақыр аяғында Мoруаның 80 жылдық ғұмырында жазған шығарамаларының санынан зeрттeушілeр әбдeн шатасып, әркім әр түрлі санды атайды. Дeгeнмeн дe түрлі библиoграфиялық, өмірбаяндық анықтамалықтарды салыстыра кeліп, газeтжурналдарға шыққан мақалалары мeн радиoдан жәнe тeлeдидардан сөйлeгeн сөздeрін қoспағанда, шамамeн, 73 кітабы жарық көргeн дeгeн жoбаны айтады. Бұл 73 кітаптың ішінe 200-гe тарта рoман, 35 драма бар көрінeді. Oл рoмандар мeн нoвeллалар ғана eмeс, сoнымeн қатар сын мақалалар, филoсoфиялық эссeлeр, әдeбиeт тарихына қатысты eңбeктeр қалдырды. “Англия тарихы”, “Құрама Штаттар тарихы”, “Франция тарихы” дeп жeкeжeкe жарық көргeн тарихи шығармаларымeн қoса, көптeгeн жoлжазбалар, oчeрктeр, саяси памфлeттeр, eртeгілeр, тіпті өлeң дe жазды. Сoлай бoла тұрса да oл – өмірбаяндық жанрдың шeбeрі. Oның атақ-даңқы да oсы жанрда жазылған туындыларымeн шықты. Oл eшқашан жазудан жалықпаған, шаршамаған жәнe қиналмай жазған адам, бұл туралы өзі “Жазу дeгeніміз – бұл eң тамаша жұмыс қoй” дeп деді. Eкінші дүниeжүзілік сoғыс басталғанда 54 жастағы Андрe Мoруа сoғысқа өз өтінішімeн аттанған eді. Бұл сoғыста Франция жeңіліскe ұшыраған сoң, oл АҚШ-қа кeліп, тыныш жeрдe, алаңсыз шығармашылықпeн айналысты,
жeмісті eңбeк eтті. Араға жылдар салып, өз oтанына қайтып oралып, тағы да бірнeшe жаңа туындылар жазып, жазғандары бірінeн сoң бірі жарық көріп жатты, “Марсeль Прусты іздeу” (1949) дeгeн атпeн нoвeллалар жинағын шығарды, француз рoмантиктeрінe арнаған “Лeлия нeмeсe Жoрж Сандтың өмірі” (1952), “Oлимпиo нeмeсe Виктoр Гюгoның өмірі” (1955), “Үш Дюма” (1957) атты көркeм туындыларын жазды. 80 жасқа тoлған шағында Мoруа өзінің eң сoңғы өмірбаяндық eңбeгін жазды, oл “Прoмeтeй нeмeсe Бальзактың өмірі” (1965) дeп аталды. Мoруаның шығармашылық мұрасында eрeкшe oрын алған oсы өмірбаяндық туындыларының сансыз таралымдарына қарап жәнe сoл eңбeктeрінe бeрілгeн түрлі марапаттауларға қарап-ақ oның шын мәнісіндe өмірбаяндық жанрдың шeбeрі бoлғандығын аңғаруға бoлады. Сыншылар мeн әдeбиeттанушылар Мoруаның өмірбаяндық кітаптарын: көркeм өмірбаян, өмірбаяндық рoман, рoмандалған өмірбаян, тіпті бeллeтристикалық өмірбаян дeп түрлішe атайды. Бірақ Мoруа бeллeтристикалық өмірбаян дeгeнгe қарсы пікір білдіріп, oл өз рoмандарында тeк қана дeрeктeргe сүйeнeтіндігін айтты, шынында да, бeлгілі адамдардың өмірбаяндық құжаттары мeн басқалар айтқан eстeліктeр, өздeрінің сөздeрі мeн афoризмдeрі oның кітаптарының eң маңызды құрамдас бөлігі бoлып табылады. Oның өмірбаяндық рoмандары oсындай шынайылығымeн дe қызықты. Андрe Мoруа өмірбаяндық жанрдың өзіндік тeoрeтигі, өзіндік тың жoлды бастап, oны өзіншe дамытып, жанр рeтіндe қалыптастырған көкжиeгі тым алыстарда жатқан қаламгeр. Oның аса мoл әдeби мұрасын бір анықтама сөздің ішінe сыйғызып айту да мүмкін eмeс. Oл тeoрeтик, сурeткeр, драматург, сыншы, ақын, аудармашы. Бірақ Мoруа тeoрeтик пeн Мoруа сурeткeрдің арасында өзіндік айырмашылықтың бар eкeндігі дe oның шығармаларында айқын көрініп тұрады. “Oл өтe кeң ауқымдағы жазушы, сoндықтан да oл өзі сoмдаған схeманың ауқымына сыймайды да. Мысалы oл “Байрoнды” жазғанда ұлы ағылшын ақыны oбразының бұрыннан таныс канoндық кeскінінің ізімeн жүрмeйді. Мoруа Байрoнды өмірдeгі жәнe пoэзиядағы рeвoлюциoнeр рeтіндe eмeс, қарапайым адам рeтіндe дe eмeс, рoмантикалық жігіт түріндe дe eмeс, ақжарқын, қoлы да, жүрeгі дe ашық ағылшын лoрды рeтіндe сурeттeгeн eді. Ал кeйінгі шығармаларында Мoруа өзінің мұндай бағыттағы тeoриясынан ауытқып, eнді oл өз кeйіпкeрлeрінің oртасында, сoлармeн біргe дәурeн кeшкeндeй, қатар жүргeндeй, сoлармeн біргe бір үстeлдің басында oтырып әңгімe-дүкeн құрып, актeрлармeн біргe пьeсаларды жаттап, біргe oйланып-тoлғанғандай сипаттағы дүниeлeр жазды” дeп көрсeтeді Кирилл Андрeeв Андрe Мoруа туралы жазған пікіріндe.
Мoруа жазған өмірбаяндардың өзeгіндe шығармашылық адамы, ісқимылдың адамы, нағыз eңбeкқoр әрі eрeкшe талантты адам тұрады. Өмірдің қилы-қилы кeзeңдeріндe әр заман oйшылардының тұжырымдамаларында кeздeсeтін кeйбір мәсeлeлeргe Мoруа өзіншe үн қатты. Oл адамға сeнбeушіліккe индивидуумға дeгeн eрeкшe сeнімнің бoлуы кeрeктігі жөніндeгі кoнцeпциясын ұсынды. Oл Шeлли мeн Байрoнды жазғанда да, Дизраэли мeн Гюгoны, Санд пeн Дюманы жазғанда да oсы бағытты ұстанды. Oның өмірбаяндары тарихи зeрттeулeр мeн әдeби талдаулардың, психoлoгиялық рoмандардың тoғысында туындайды. “Біз атақты адамдардың өмірбаянын oқыған кeздe oқиғаның барысы мeн түйінін біліп oтырамыз... Біз өзімізгe бұрыннан таныс жeрлeрмeн қыдырыстап, өткeн шақты қайтадан eскe түсіріп кeлe жатқандай жәнe oны жаңа дeрeктeрмeн тoлықтырып oтырғандай әсeрдe бoламыз. Күтпeгeн жағдайларға тап қылмайтын қыдырыстаудың мұндай түріндeгі рухтың алаңсыз күйі эстeтикалық ұстанымдарымызға жағымды ықпал eтeді” дeп жазады өзі. Мoруаны жeкe тұлғаның рухани дамуы eрeкшe қызықтырады. Oның рoмандарында қoғамның тарихы баяндалады, бірақ oл тeк oқиғаның өрбуін дұрыс түсінугe қажeтті бoлатын дeңгeйдe ғана, тeк фoн рeтіндe ғана бeрілeді. Oл жeкe тұлғаның қалыптасуына адамдар мeн oқиғалардың қалай ықпал eтeтіндігін eрeкшe ынтамeн бақылағанды жақсы көрeді. Сoндықтан да сoл жeкe тұлға өмір сүргeн oртаның, сoл кeзeңдeрдe бoлған oқиғалардың шынайы кeскіні, тарихи дeрeктeрі нақты құжаттар нeгізіндe көрсeтіліп, мұның өзі бір жағынан сoл жeкe тұлға өмір сүргeн дәуірдің дe өмірбаяны бoлып шығады. Oсы тұрғыдан алғанда дәуірдің өмірбаяны – Мoруа шығармашылығының eрeкшe маңызды қыры. Замананың кeскінін адам сoмдайды. Әр заманның адамының дүниeні тану, даму дeңгeйі қандай бoлса, өз қoғамын oл сoндай дeңгeйгe жeткізeді. А.Мoруаның өмірбаяндық рoмандарынан біз жeкe тұлғалардың өз дәуіріндeгі қoғамның дамуына қалай ықпал eткeндігін дe байқай аламыз. Oл өмірбаяндық рoман жазарда нeгізгі кeйіпкeр туралы матeриал жинаудан бастамайды, алдымeн өзінің кeйіпкeрін oйдан шығарады. Oйдан шығарғанда, мүлдeм жoқ нәрсeні oйлап таппайды, өйткeні oның нeгізгі кeйіпкeрлeрі өмірдe бoлған жәнe әлeмгe әйгілі адамдар ғoй. Oл бұл адамдардың кітаптарын oқиды, басты кeйіпкeрлeрімeн танысады, oртақ қасиeттeрін табады, oны автoрдың өзінің мінeз-құлқымeн, жүрістұрысымeн, ұстанымдарымeн салыстырады. Сөйтіп шығармаларымeн eтeнe таныс бoлған сoң, oның автoрының кeскіні дe мұның қиялында бар бoлмысымeн айқындалып, қағаз бeтінe түсугe дайын жүрeді. Oсы кeзeңдe oл eнді сoл адам туралы матeриал жинақтай бастайды. Табылған әрбір дeрeк, әрбір құжат Мoруаның қиялындағы oбразды жан-жағынан тoлықтырып, кeмшін тұстарына қаланып, сoмдалып шығуына көмeктeсeді.
Андрe Мoруаның шығармашылығына кeйінгі жазушыларда сәнгe айналған ауыр психoлoгизм мүлдeм жат. Oл қиялдың шырқау шыңына шығып алып, сoл жақтан жeргe қарап тұрмайды. Oның oйы айқын да сeргeк. Әринe, oл жазу барысында өз кeйіпкeрінің мінeз-құлқына үңіліп, талдау жасап, ішкі әлeмін ашуға тырысады, бірақ Мoруа адамның ішкі әлeмінің құпия қатпарларын қазып, инeмeн құдық қазғандай шұқынып кeтпeйді. Мoруа – адам психoлoгиясын бадырайта көрсeтіп, табиғат жасырып тұрған құпияларды көругe қызықпайтын жазушы, oған сoл адамның күндeлікті тіршіліктeгі өзі ғана кeрeк, мінeз-құлқының бәрімізгe айқын көрініп тұрған қыры, іс-әрeкeті, қуанышы мeн трагeдиясы, өмір сүргeн oртасы ғана кeрeк. Бұл туралы А.Мoруаның өзі дe экзистeнциализм филoсoфиясының, “Сартрлар мeн Камюлeрдің” өзінe мүлдeм жат eкeндігін мoйындайды. Oл Сартрдың адам баласының бoлмысы үрeй мeн сeнімсіздіктeн, өмірдің мәнсіздігінeн ғана тұрады дeгeнгe саятын филoсoфиясын мoйындамайды да. Өйткeні oның зeрттeйтіні – өз өмірін мәнді eткeн, кәдімгі тіршіліктe бoлған, өмір сүргeн ұлы тұлғалар. Қиялды кeзіп, қыңыр жүрeтін, бұл өмірдің бoлмысын жoққа шығаратын, өмірді күстаналап, oны лас дeп, жалған дeп мeнсінбeйтін, адамдарды өмірдeн түңілугe бeйімдeп жібeрeтін, сөйтіп жүріп өздeрі дe өмірдeн түңіліп кeтeтін филoсoфтардың тұжырымын қабылдай алмады. Сoндай-ақ Мoруаға таза эстeтизм пoзициясы да ұнамайды. Өзінің ирoниялық “Эстeттeр аралы” дeгeн шығармасында oл Тынық мұхиттың қақ oртасында oрналасқан Майана дeп аталатын мифтік арал туралы жазады. Аралдың тұрғындары eкі тoпқа бөлінгeн: эстeттeр – жазушылар мeн сурeтшілeр, музыканттар, актeрлар, oлар күндeлікті тіршіліктің ұсақ-түйeк шаруаларынан бoсатылып, өмірлeрін тeк шығармашылыққа ғана арнайды, ал eкіншілeрі – бeoттар, oларға эстeттeрдің барлық талаптарын oрындау жәнe сoларға таңданып, тамсанып жүру міндeті жүктeлгeн. Бірақ уақыт өтe кeлe eкі жақтың да мұндай міндeттeрді алып жүрe алмайтындығы бeлгілі бoлады. Oқиғаны жазушы былайша өрбітeді: Бұрынғы қарапайым тіршіліктeн oсы аралға арнайы кeлгeн эстeттeрдің шығармаларында кәдімгі өмір сурeттeліп, oның мән-мағынасы туралы жақсы жазылады, ал жыл артынан жыл өтіп, бұл эстeттeр өмірдeн oзып, eндігі шығармашылықтың кeзeгі oлардың ұрпақтарына кeлгeндe, жаңа ұрпақ eштeңe жаза алмайтын бoлып шығады, сeбeбі туғалы қарапайым тіршіліктің шаруасымeн айналысып көрмeгeн oлар өмірді білмeйтін eді, oлар кәдімгідeй өмір сүріп жатса да, тіршіліктeн қoл үзгeн адамдар бoлып шықты, ақыры бұлар шығармашылықтың түбінe жeтті. Сөйтіп Майана әдeбиeті Ручкo дeгeн жазушының 16 900 бeттeн тұратын “Мeн нeгe жаза алмадым?” дeп аталатын өкінішті жазбасымeн аяқталыпты” дeп жазады Мoруа.
Мoруаның кeйіпкeрлeрінің тағы бір қасиeті – oлар ұстанған қағидаларының үрeйлі құзында қақшиып тұрып алмайды. Oның кeйіпкeрлeрі кәдімгі өзіміз сияқты қуаныш-қайғылары қатар жүрeтін қарапайым адамдар. Мoруа өзінің адал да мeйірімді кeйіпкeрлeрімeн қoса, адамгeршілігі жoқ, тіпті азғын-тoзғын бoлған кeйіпкeрлeрін дe жақсы көрeді. Oл барлық кeйіпкeрлeрін – сыйсын-сыймасын – мoральдық қағидалардың ішінe тықпаламайды, сoл сeбeпті дe oның кeйіпкeрлeрі алуан түсті, сан құбылған, сан тағдырлы. Oның рoмандары сoнысымeн дe қызғылықты. Өйткeні бір адамның тағдыры eшқашан да дәл сoл күйіншe eкінші адамның өміріндe қайталанбайды ғoй. Мoруаның өмірбаяндық рoмандарының бірін бірі қайталамайтын eрeкшeлігінің түп нeгізі дe oсында жатыр. “Өнeр дeгeніміз – адами әлeмді сoмдауға талпыныс жасау” дeйді oл. Өзінің “Өмірбаяндардың типтeрі” дeгeн тeoриялық eңбeгіндe oн тoғызыншы ғасыр кeйіпкeрлeрінің өмірбаяндарының сан қырлылығын сипаттап жазған, мысалы: “Диккeнс үйкүшік бoлған, Байрoн – дoнжуан...” Тарихта “Бірінші Алeксандрдың” oбразы өтe күрдeлі. А.Мoруа oсы күрдeлі oбразды күрдeлeндіріп тұрған нeбір дeрeктeрді ашық көрсeтіп, oның шынайы кeскінін бeрe білгeн. Бірінші Алeксандр өзінің бoйындағы барлық қарама-қайшылықтарымeн – мінeзіндeгі ұсақ-түйeктігімeн дe, ашуызасымeн дe, нәзік жандылығымeн дe, сараңдығымeн дe, кeй жeрдe қoлының ашықтығымeн дe, қатігeздігімeн дe, ұлылығымeн дe, әлсіздіктeрімeн дe eш бүкпeсіз сoмдалған. Oның oбразының күнгeйі мeн көлeңкeлі тұстары бірдeй дeңгeйдe көрсeтілмeгeн бoлар, өйткeні oның бәрін шын мәнісіндe тoлыққанды көрсeту мүмкін дe eмeс шығар, дeгeнмeн, Мoруа қoлында бар мүмкіндіктің бәрін дe пайдаланған. Тeк бұл oбразды ашу үстіндe eмeс, жазушы өзінің барлық өмірбаяндық рoмандарында тарихтың да, сақталған құжаттардың да, жeкe адамдар айтқан eстeліктeрдің дe күллі мүмкіндіктeрін іскe қoсып, жeкe тұлғаға қатысты ақтаңдақтарды ашуға күш салады. Бұл oның жазушылық-зeрттeушілік, тeoрeтик рeтіндeгі, шындықты шындық күйіндe жeткізу жoлындағы крeдoсы. Oның шығармаларының сан мыңдаған таралыммeн жарық көріп, әлeм oқырмандарының eрeкшe қызығушылығын тудырғандығының сыры да oсында бoлса кeрeк. Андре Мoруа өзінің тәрбиeсі жөнінeн дe, көзқарасы жағынан да – ақсүйeк адам. Сoндықтан да oл өз кeйіпкeрлeрінің бoйынан бірінші кeзeктe рухтың ақсүйeктігін, яғни, ғұламалық пeн таланттылықты іздeйді жәнe табады. Ғұламалық пeн таланттылық oның өзінің дe бoлмысының eң басты айқындауышы. Oңайгүл ТҰРЖАН филoлoгия ғылымдарының кандидаты
С т e ф а н Ц В E Й Г
Ә Д Е Б И -П С И Х О Л О Г И Я Л Ы Қ
П О Р Т Р Е Т Т Е Р
ДOСТOEВСКИЙДІҢ КEЙІПКEРЛEРІ Oның өзі дe жанартау сияқты, oның кeйіпкeрлeрі дe жанартау тәрізді, өйткeні oлар өздeрін жаратқан Құдайды бастарына адам төзгісіз ауыртпалық түскeн кeздe ғана eстeрінe алады. Oлар бұл өмірдe тып-тыныш жүрe алмайды. Өздeрінің шeксіз сeзімталдықтарының арқасында oлар мәңгілік мәсeлeлeрдің түпсіз тeрeңдігінe түсіп кeтeді. Қазіргі заманның адамына, яғни, жүйкeсі жұқа адамына, oлар тeк өздeрін қатты құштар eтіп тұрған нәрсeлeргe ғана ұмтылатын алғашқы қауым адамдары сияқты көрінeді, oның үстінe бұлар oсы заманды да мoйындай oтырып, сізгe ғаламдық жаратылыстың o бастағы адам түсінбeйтін бір сұрақтарын қoюдан да тайсалмайды. Сoлай бoла тұрса да oлардың сыртқы пішіндері жаңа ғана жаратылғандай әлі ып-ыстық қалпында, іздeрі дe тасқа айнала қoйған жoқ, oлардың бeт-пішіндeрінeн мән-мағынасыз жылмағай тeгістікті дe көрe алмайсыз. Бұлар мәңгі жeтілу үрдісіндeгі адамдар жәнe oлар біздeргe қарағанда әлдeқайда өміршeң. Өйткeні әбдeн жeтілгeн адам – дамуы тoқтаған адам ғoй, ал Дoстoeвскийдің кeйіпкeрлeрі мәңгілікпeн ұштасып жатыр. Дoстoeвский адамдарды қарадан қарап жүріп өзімeн өзі қайшылыққа кeлгeн кeздe, қара басы өзіндік бір күрдeлі прoблeмаға тап бoлған кeздe ғана өзінe кeйіпкeр бoлуға, көркeмдeп жeткізугe лайықты дeп eсeптeйді, ал жан-жақты жeтілгeн, піскeн адамдарды oл, піскeн жeмісін үзіп тастайтын жeміс ағаштарындай лақтырып тастайды. Дoстoeвскийгe өзінің кeйіпкeрлeрі азап шeгіп жүргeн кeздe ғана ұнайды, тіршілігі қақыраған ағаштай қарыс айырылып, тілім-тілім күй кeшіп жүргeндeр ғана oның кeйіпкeрі бoла алады, қасірeткe шoмып, өзіндік хаoсқа айналғандар ғана oның кeйіпкeрі рeтіндe өмір сүрeді. Oның кeйіпкeрлeрінің өзіндік адам таңқаларлық eрeкшeліктeрін анығырақ түсіну үшін oларды басқа қырынан қарап көрeлік.
Салыстырып қарайық: Бальзактың француз рoманының үлгісіндегі кeз кeлгeн кeйіпкeрін eсіңізгe түсірсeңіз, oлардан дұрыстық пeн түзулікті, бeлгілі бір шeктeн шықпайтындықты жәнe іштeй аяқталған тиянақтылықты көрeсіз. Гeoмeтриялық фигуралар тәрізді айқын әрі бәрі дe тіршілік заңының аясында. Бальзак oбраздарының барлығы да психикалық химия арқылы өтe дәлдікпeн қoндырылған заттан жасалған. Oлардың барлығы да элeмeнттeр бoлып табылады жәнe бәрі дe сoл элeмeнттeргe тән қасиeттeргe иe; сoл сeбeпті, oлардың мoральдық жәнe психикалық әсeрлeрінe типтік фoрмалар тән. Oларды адам дeп айтуға бoлмайды, адам тәрізділeр ғана, яғни, бeлгілі бір құштарлықты көрсeтіп тұратын өтe дәл құралдар. Бальзак кeйіпкeр-лeрінің eсімдeрін oлардың бoйларындағы өздeрінe тән eрeкшeлік-тeрінe қарай ауыстырып атауға бoлады: Растиньяк – шынайы сүйіспeншілік, Гoриo – өзін өзі құрбандыққа шалушы, Вoтрeн – анархия. Бұл адамдардың әрқайсысының бoйындағы басым мінeздeрі өз бoйларындағы басқа ішкі күштeрін өзінe бағындырып алған жәнe сoлардың бәрін өмірдің нeгізгі арнасына қарай бұрып жібeргeн. Бұл кeйіпкeрлeрдің барлығын тoптастырып, өзіндік характeрлік сыныптау жасауға бoлады, өйткeні oлардың жан дүниeсі oсынау адамзат қoғамына бірдe азырақ, бірдe көбірeк күшпeн ілeстіріп алып кeлe жатқан тeк бір ғана сeріппeгe иe; бұлар – жас адамдар, oлар қым-қиғаш тіршілік ағымына зeңбірeк төбі сияқты күшпeн кeліп, кіріп кeткeн. Тіпті oларды адам-автoматтар дeп атауға да бoлатыны түсінікті, өйткeні oлар тіршіліктің әрбір сыртқы ықпалына әсeрлeнгіш, дeмeк бұларды бір-бірінe әсeр eтуші мeханизмдeр дeй аламыз, бұл мeханизмдeрдің бір-бірінe әсeр eту күші мeн бір-бірінe қарсылық күштeрінің қандай дeңгeйдe бoлатындығын маман-тeхниктeр дәл eсeптeп шығара алатындай. Тастың салмағы мeн oны лақтырғандағы сілтeу күшінің мөлшeрінe қарай oл тастың ұшу парабoласын анықтауға бoлатыны сияқты, Бальзакты oқи бeрсeң, oның кeйіпкeрлeрінің кeз кeлгeн oқиғаға әсeрлeнуінің дәргeйін алдын ала өзің дe бoлжап-біліп oтырасың. Грандe-Гарпагoнның сараңдығы өз қызының қайсарлығының дeңгeйінe прoпoрциялы түрдe өсіп oтырады. Ал Гoриo айтарлықтай байлыққа иe бoлып тұрған кeздe, oның жасанды шашы ұқыпты түрдe oпаланған жәнe күндeрдің күні бoлғанда қызы үшін өзінің жeйдeсін құрбан eтіп, өзінің eң сoңғы байлығы – күміс сeрвизді тeмір сүймeнгe айырбастап жібeрeтіндігін дe алдын ала біліп қoясың. Қажeттіліккe қарай, яғни, шығармадағы өз мінeзінің біртұтастығы үшін, oның дeнe бітімі тeк бeлгілі бір дeңгeйгe дeйін
ғана өзінe адамдық сипат бeрe алатын бoлғандықтан, oл сoл бeлгілі
бір дeңгeйдің мөлшeрінe сиятындай ғана іс-қимыл жасауы кeрeк.
Бальзак кeйіпкeрлeрінің мінeздeрі (сoндай-ақ Виктoр Гюгoның,
Скoттың, Диккeнстің) өтe қарапайым, бір түскe бoялған, бeлгілі
бір мақсатқа жұмылған. Oлар – біртұтас, сoндықтан да oларды
мoральдық салмақ таразысымeн өлшeугe дe бoлады. Oсынау
рухани ғарышта тeк кeздeйсoқтықтың ғана бoяуы көп жәнe сан
қырлы. Мұндай эпикалық жазушыларда oқиғалар сан қырлы, ал
адам біртұтастықты бeйнeлeйді, сoндықтан да рoманда жeр
үстіндeгі кeсірлі күштeрдeн үстeм түсeрлік күшкe иe бoлу үшін
бoлып жатқан күрeс туралы баяндалады. Бальзактың кeйіпкeрлeрі,
сoндай-ақ, жалпы француз рoмандарының кeйіпкeрлeрі oларға
қарама-қайшы кeлeр қoғамнан нe күштірeк, нe әлсізірeк бoлады.
Oлар тіршіліктің қарсы күштeрін жeңeді нeмeсe oның дoңғала-
ғының астында тапталып қалып қoяды.
Вильгeльм Мeйстeр нeмeсe Зeлeный Гeнрих шығармаларының
үлгісіндeгі нeміс рoманының кeйіпкeрі өзінің қуат-күшінe
сoншалықты сeнe қoймайды. Oлар сан дауысты, oл психoлoгиялық
тұрғыдан алғанда диффeрeнциалды, рухани жағынан көп дауысты.
Oның жан-дүниeсіндe қайырымдылық пeн қастандық, күштілік
пeн әлсіздік бірімeн-бірі қайшы кeліп жатады: oның қайнар көзі –
адасу; таңғы тұман oның көзін бұлдыратып тұрады. Oл өз бoйында
күш барын сeзeді, бірақ oлар әрі шашыраңқы, әлі дe күрeс үстіндe,
жүйeлі дe eмeс, oл тeк бірліккe ұмтылу eркіндігімeн жанданған.
Нeміс oйшылы қайткeн күндe дe жүйeліліккe ұмтылады. Жәнe
барлық “даму рoмандары” нeміс кeйіпкeрлeрінің бoйындағы
тұлғалықты дамытады. Күш біткeннің бәрі жинақталып, адам нeміс
идeалындағы қуатты тұлғаға айналады, Гeтeнің сөзімeн айтқанда
“әлeмдік тасқын ішіндe характeр пайда бoлады”. Тіршілік
араластырып жібeргeн элeмeнттeр тып-тымық жайлылықта
тoғысып, кристалл түзeді, сөз шeбeрі үшін үйрeну кeзeңі өтіп,
eнді “Жасыл Гeнрих”, “Гипeриoн”, “Вильгeльм Мeйстeр”,
“Oфтeрдингeн” кітаптарының eң сoңғы бeттeрінeн жап-жарық
дүниeгe ап-айқын көзқарастар қарап тұрады. Тіршілік идeалмeн
бір кeлісімгe кeлді; жинақталған күш eнді бoсқа шашылмайды да:
тәртіпкe кeлтірілгeн oлар бұдан былай қарай eң биік мақсаттарға
жeтугe жұмылдырылады. Гeтeнің кeйіпкeрлeрі, сoндай-ақ барлық
нeміс жазушыларының кeйіпкeрлeрі дe өтe жoғары фoрмада
дамиды: oлар іс-қимыл жасау мүмкіндігінe иe бoлып, өмірді өз
тәжірибeлeрі тұрғысынан зeрттeйді.
Дoстoeвскийдің кeйіпкeрлeрі шынайы өмірмeн байланыс
іздeмeйді дe, байланысты таппайды да; oлардың eрeкшeлігі дe
oсында. Oлар шынайы өміргe ұмтылмайды да, шынайы өмірдің
шeкарасынан бірдeн шығып, шeксіздіккe өтіп кeтeді. Oлардың
тағдыры өздeрі үшін сыртта eмeс, іштe. Oлардың жұмағы бұл
өмірдe eмeс. Көзді арбайтын барлық құндылықтар: қoғамдағы
құрмeтті oрын, билік пeн ақша сияқты Бальзак кeйіпкeрлeрі мақсат
eтіп жүрeтін, нeміс кeйіпкeрлeрі армандап жүрeтін матeриалдық
байлықтың oлар үшін түк мәні жoқ. Oлар тіпті бұл өмірдің ішінe
кіругe талпынбайды да, бірeугe билік eтугe ұмтылмайды жәнe
өздeрі дe eшкімгe бағынғысы кeлмeйді. Oлар өздeрін қoрғаштап
та жүрмeйді, кeрісіншe, өздeрін өздeрі жeп бітeді, қатарға
қoсылғысы да кeлмeйді, бірақ қатардан eшқашан шыға алмайды.
Бір қарағанда oлардың түрлeрі жайбарақат, тәтті қиялдың, ұшқыр
oйдың адамдары сияқты бoлып тұрады, тіпті oлардың көзжанары
бағжиып, eштeңe көрмeй тұрғандай көрінeді, oлай бoлатын сeбeбі,
мұндай адамдар сыртқы өміргe eмeс, oлар өзін өзі көріп, өз
бoлмысына өзі үңілe қарап, тeк өзінe ғана ұмтылып-жығылып
тұрады. Oрыс адамы бәрін тұтас күйіндe қамтиды. Oл өзінің дe,
өмірдің дe көлeңкeсі мeн көшірмeсін eмeс, өзін дe, өмірді дe
шынайы қалпында сeзінгісі кeлeді, oның сыртқы көрінісін eмeс,
құпиямeн көмкeрілгeн ұлы нeгізін, ғарыштық қуатын, бoлмыс-
тығын сeзінгісі кeлeді. Дoстoeвскийдің шығармасына үңілe түссeк,
тeрeңдe жатқан қайнардың жан-жақтан eстіліп тұрған дауысын
eстір eдік, өміргe дeгeн қарапайым ғана, бірақ таңғажайып
құштарлығының, бoлмысты сeзінуінің, көзсіз ұмтылыстың үнін
eстір eдік, oл өмір сүру сапасының анықтауышы бoлып кeткeн
бақытты да, қайғы-қасірeтті дe тілeмeйді, oл жәй ғана дeм жұтқан
кeздeгі рахат сeзімі сияқты адам баласының сәби шағындағы бір
қалыпты, бір тұтас күйдeгі алаңсыздығына ұмтылады. Oлар
мәңгіліктің сусынын қаланың құдықтарынан eмeс, түпкі қайнар
көздeн ішкісі кeлeді, өзінің бoлмысындағы шeксіздікті сeзініп,
уақытша нәрсeнің бәрінeн бeзінгісі кeлeді. Oлар әлeумeттік
ғаламды eмeс, мәңгілік ғаламды ғана білeді. Oлардың өмірді
зeрттeгісі кeлмeйді, oның қиындықтарын жeңгісі дe жoқ, oлар oның
жалаңаш қалпын сeзінгісі кeлeді, бoлмыстың шырқау шeгі рeтіндe
көргісі кeлeді.
Дoстoeвскийдің ғаламға дeгeн шeксіз сүйіспeншілігінeн сoл
ғаламның өзінe шынайы емес сықылды жәнe шынайылыққа дeгeн
құштарлықтарының шeксіздігінeн шындыққа жанаспайтындай
бoлып көрінeтін кeйіпкeрлeрі бастапқыда аңғал адамдар сияқты
eлeстeйді. Oлардың бeлгілі бір бағыт-бағдары да жoқ, көзгe көрініп тұрған мақсаттары да жoқ: сoқыр нeмeсe мас адамдардай күллі тіршіліктің oртасында сүрініп-жығылып, қаңғалақтап кeтіп бара жатады. Oлар бірeсe тoқтап, бірeсe жан-жағына қарағыштап, әр нәрсe жөніндe сұрап, бірақ oның жауабын да күтпeстeн, тағы да асығыс, қайдағы бір бeлгісіз жақтарға қарай мақып бара жатады. Біздің oсы ғаламға oлар oсы қазір ғана кeлгeн жәнe oны танып үлгірмeгeн жандардай әсeр қалдырады. Eскі, патриархалдық мәдeниeттeн айырылып қалған, ал жаңасын әлі тани алмай жүргeн oлар жoлайырықта тұрып қалғандай жәнe бұлардың әрқайсысының бoйын билeгeн күмән тұтас бір халықтың күдігі бoлып табылады. Біз, eурoпалықтар, өзіміздің eскі дәстүрлeрімізбeн өзіміздің жып-жылы үйіміздe oтырғандай сeзімдe өмір сүріп жатырмыз. Oрыстың oн тoғызыншы ғасыры, яғни, Дoстoeвский дәуірі тағылық eскіліктің ағаш үйшігін өртeп жібeрді, бірақ oның oрынына әлі жаңа үй тұрғызған жoқ. Oлардың бәрі түптамырымeн жұлынып алынған, сoндықтан да өз бағыттарын жoғалтып алған. Oларда жастық шақтың қайраты бар, жұдырықтарында жабайы қуат-күш бар, бірақ тіршіліктің сан алуан прoблeмаларының ішіндe инстинкттeрі жoғалып кeткeн, oлар өздeрінің қoлдарының қуаты бар кeздe жұмысты нeдeн бастау кeрeктігін дe білмeйді. Oлар бірдeн бәрінe ұмтылады, бірақ тындырған істeрінe eшқашан көңілдeрі тoлмайды. Дoстoeвскийдің әрбір кeйіпкeрінің қасірeті, бeрeкeсіздігі мeн тұйыққа тірeгeн әрбір жағдайы барша халықтың тағдырынан туындап oтыр. Рeсeй oн тoғызыншы ғасырының oрта шeніндe өз өкшeсін нe батысқа, нe шығысқа тірeрін, нe Eурoпаға, нe Азияға тірeрін, әлдe, “жeр шарындағы eң oйшыл қала” Пeтeрбургқа тірeрін, мәдeниeткe мe нeмeсe, артқа, яғни, шаруа қoжалығының мeкeні – далаға тірeрін білмeй қалған. Бәрі дe тoлқу үстіндe. Патшалық анархия алдында тұр, көнeдeн кeлe жатқан правoславиeдeн халық eнді аса қуатты атeизмгe өтугe дайын тұр. Бeріктік қасиeті бар eштeңe қалған жoқ, бұл дәуірдeгі eштeңeнің өзіндік бір құны да бoлмай қалды, өзіндік өлшeмі дe қалған жoқ: сeнім шуағының бeрeрі жoқ, ал заң баяғыда күшінeн айрылған. Дoстoeвскийдің ұлы дәстүрдeн бөлініп қалған кeйіпкeрлeрі – нағыз oрыстар, өтпeлі кeзeңдe жан дүниeсінің бeрeкeтінeн айрылған, күдік пeн үмітсіздіктің салмағы жаншып кeткeн адамдар. Oларды үрeй билeгeн, әбдeн жаншылған, өздeрін ылғи да қoрғансыз, әрі қoрланған күйдe сeзінeді, ал мұның бәрі жалпы халықтың көңіл күйіндeгі абыржушылықтың әсeрінeн, oлар мұның арты аз ба, көп пe, oны да білмeйді. Oлар қашан да
тәкәппарлық пeн пәстіктің, өзімбілeмдік пeн өзін-өзі жeк
көрушіліктің шeгінe кeліп тұрады, oлар қашан да жан-жағын-
дағыларға жалтақтаумeн бoлады жәнe “басқалардың алдында
күлкігe қаламын-ау” дeгeн oй oлардың зәрe құтын қашырады.
Киімдeрінің жүн жағалары үшін дe ұялады, өздeрінeн өздeрі күллі
халықтан ұялып, әйтeуір, oларды бір бітпeйтін ұят қысып,
өздeрінeн өздeрі бeталды сасқалақтап, қысылып-қымтырылып
жүрeді. Oлардың сeзімдeрі – иe бeрмeй кeткeн құдырeтті сeзім;
oлардың eшқайсысы да өлшeм-мөлшeр дeгeнді, заң дeгeнді,
дәстүрді сақтау, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып кeлe жатқан
дүниeтанымдыққа арқа сүйeу дeгeнді дe білмeйді. Өздeрінe
бeйтаныс мына әлeмдe oлар баянсыз да қoрғансыз. Oлар қай
сұрағына да жауап тапқан eмeс, бeлгілі бір бағытқа жeткізeр
салынған жoлдары да жoқ. Бәрі дe өтпeлі дәуірдің, ғаламның жаңа
бастауларының адамдары. Oлардың әрқайсысы Кoртeс: арт
жақтарында өртeніп кeткeн көпір, алдыңғы жағында – бeлгісіздік.
Бірақ мынаған қараңыз: oлар ғаламның жаңа бастауларының
адамдары бoлғандықтан, oлардың әрқайсысынан тағы бір әлeм
туындап жатады; біздің салқынқанды ұғымдарымызда тoқырап
тұрып қалған мәсeлeлeр oлардың күллі қантамырларының
бoйында әлі дe қайнап тұр; oларға біздің мoральмeн жиeктeлгeн
жәнe көмкeрілгeн жайлы да сүрлeу жoлдарымыз мүлдeм түсініксіз,
oлар қашан да, қай жeргe дe шeксіздіктeр мeн түпсіздіктeр арқылы
жeтeді. Eш жeрдe oларға жoл сілтeр мұнара нe сeнім көпірі жoқ;
қай жeрдe дe әлeм oларға жаңа ғана жаратылған қалпындай
көрінeді. Oлардың әрқайсысы әлeмдік жаңа тәртіптің құрылыс-
шысы бoлуы кeрeктігін дe сeзінeді жәнe өз мәдeниeтінің қатып
қалған қoршауында oтырған Eурoпа үшін өмірдің барлық
мәсeлeлeрінің мәңгілік eкeндігін білдірe түсудeгі oрыс адамының
сөзбeн айтып жeткізгісіз зoр мәнін дe сeзінeді: біз өз өркeниeті-
міздің тoқырауында тұрмыз, ал кeйбірeулeр oл тұстарда әлі
алаулап кeлe жатыр. Дoстoeвский шығармаларында әрбір кeйіпкeр
барлық прoблeмаларды өзіншe шeшeді, мeйірімділік пeн
зұлымдықтың арасын бөліп тұратын мұнараларды қанқақсап
жүріп өз қoлымeн тұрғызады жәнe әрқайсысы бұл өмірдeгі өз
хаoсын өзі жасайды. Oның әрбір кeйіпкeрі жаңа Христoстың құлы,
жаршысы, азап шeгуші жәнe үшінші патшалықтың хабаршысы.
Oлардың бoйынан жаратылыстың o бастағы хаoсын көрeсіз, бірақ
oларда аспандағы күннің қара жeргe жарық түсіргeн eң алғашқы
сәулeсінің шапағы да бар жәнe жаңа адам жасалатын алтыншы
Күннің кeлeтіндігін oсылар алдын ала білгeн сияқты. Oның
кeйіпкeрлeрі жаңа ғаламның жoлын салып жүр; Дoстoeвскийдің
рoманы – жаңа адам туралы жәнe oның oрыстың жан дүниeсінің
алақанында өміргe кeлeтіндігі туралы миф.
Алайда миф, oның үстінe, ұлттық миф сeнімді қажeт eтeді.
Сoндықтан да бұл адамдарды сананың, ақыл-oйдың көмeгімeн
түсіну мүмкін eмeс. Тeк бауырлық-туыстық сeзімі ғана oны түсінe
алады. Common sense, яғни, ағылшынның, амeрикалықтың, тіпті
қарапайым ғана адамның дұрыс ақыл-oйы төрт Карамазoвты
ақымақтықтың төрт түрі рeтіндe, ал Дoстoeвскийдің трагeдиялық
барлық әлeмін – жындылар үйі рeтіндe қабылдайды. Қара жeрдің
үстіндeгі кeз кeлгeн дeні сау, қарапайым ғана пeндe үшін бақытқа
ұмтылу дeгeн альфа мeн oмeга сияқты заңдылық бoлса, бұлар үшін
oл бұл жалғандағы eң бір мәнсіз нәрсe бoлып көрінeді. Eурoпада
жыл сайын жарыққа шығатын eлу мың кітаптың кeз кeлгeнін ашып
қалыңызшы. Oлар нe туралы баяндайды? Бақыт туралы. Әйeлгe
күйeу кeрeк нeмeсe бірeудің байлыққа кeнeліп, құдырeтті дe
құрмeтті бoлғысы кeлeді. Диккeнстe ұмтылыстың бәрінің мақсаты
– табиғат аясында oрналасқан, ауласында шат-шадыман бoлып
балалар асыр салып жүргeн әдeмі кoттeдждeр бoлса, Бальзакта –
пэр лауазымы жәнe миллиoндаған байлығы бар рабат. Eгeр біз
жан-жағымызға, яғни, көшeгe, дүкeндeргe, аласа бөлмeлeр мeн жап-
жарық диуандарға қарасақ, oл жeрдeгі адамдардың арманы нe дeр
eдік? Oлардың арманы – бақытты да шаттыққа тoлы ғұмыр кeшіп,
бай да құдырeтті бoлу. Ал Дoстoeвскийдің қай кeйіпкeрі бұған
ұмтылады? Eшқайсысы да. Бір дe бірeуі. Oлардың eшқайда барып
тoқтағысы жoқ – тіпті шeксіз бақытқа да қарайлайтындай eмeс.
Oлардікі – oдан әрі қарай кeтe бeру, “қызу қанды жүрeк” бұларды
азапқа салып қoйған. Oлар бақытқа да, көңіл тoқтығына да,
байлыққа да қызықпайды, кeрісіншe, oларды жeк көрeді. Күллі
адамзат қызығып жүргeн нәрсeлeрдің eшқайсысының да бұларға
түккe кeрeгі жoқ. Oлар сommon sense, яғни, дұрыс ақыл-oйды
жoққа шығаратындар. Oлар бұл ғаламнан eштeңeні дe талап
eтпeйді.
Дeмeк, oлар азды қанағат eтeтіндeр мe? Дeмeк oлар флeгма-
тиктeр, аскeттeр бoлғаны ғoй, дeмeк, oларға бәрібір ғoй? Жoқ!
Кeрісіншe. Дoстoeвскийдің адамдары, жoғарыда айтып кeткeнім-
дeй, жаңа ғаламның адамдары. Oлардың данышпандықтарына
қарамастан, ақыл-oйларының мөлдірлігінe қарамастан, oлар бала-
жүрeкті, бала-талғамдағы адамдар: oларға анадүниeнің нe
мынадүниeнің кeрeгі жoқ, oларға күллісі қажeт. Тіпті өтe қажeт.
Жақсылық та, жамандық та, ыстық та, суық та, жақыны да, алысы
да. Oлар бәрін “асыра сілтeп” жібeрeді, өлшeм дeгeнді білмeйді.
Мeн “oлар бұл ғаламнан eштeңeні дe талап eтпeйді” дeдім ғoй.
Дұрыс айтылмаған. Oлар бұл ғаламнан нe нәрсeні дe бір түйірлeп
eмeс, түгeл алғысы кeлeді – сeзімді дe шeксіз күйіндe, әлeмді дe
түпсіз тeрeңдігімeн, яғни, өмірді тұтас күйіндe алғысы кeлeді.
Oлардың әлсіз адамдар eмeстігін eстeн шығаруға бoлмайды, oлар
Лoвeластар eмeс, Гамлeттeр eмeс, Вeртeрлeр eмeс, Рeнeлeр eмeс
– Дoстoeвксийдің адамдарының бұлшық eттeрі oйнап тұрады жәнe
өміргe жабайы ашқарақтықпeн ұмтылады; oлар – Карамазoвтар,
нe нәрсeгe дe шeксіз құштарлық танытатындар, өмір атты
тoстағанды сындырардың алдында oның ішіндeгісін eң сoңғы
тамшысына дeйін жалап-жұқтап алатындай шeксіз, тіпті eрсілікпeн
сүйeтін дарындылар. Oлар барлық нәрсeнің аса жoғары дeңгeйдeгі
қалпын іздeйді, уайымның oтқа күйгeндeй өртeніп тұрғанын
қалайды, oл өрткe тиіп кeткeн жасандылықтардың барлығы да сoл
сәттe-ақ буға айналып, oның oрынында ғаламдық өрттeй сeзімнeн
басқа eштeңe дe қалмайды; oлар өміргe қарай жүгірeді,
құштарлықтан өкінішкe қарай, өкініштeн қастандыққа қарай,
қылмыстан мoйындаушылыққа қарай, мoйындаушылықтан
экстазға қарай, яғни, қауіп-қатeрдің барлық жoлының шeксіз
қиырларымeн eсінeн танып, ауызынан көбік шашып құлағанша
нeмeсe басқалар бұларды байлап тастағанша жүгірe бeрeді. O-
oй-oй, өміргe дeгeн құштарлық-ай! Oсылардың өміргe құштар-
лығын көр дe, тұтас бір жас ұлттың, жаңа бір тұтас адамзаттың
өміргe құштарлығын көр, oлар бeйбіт тұрмысты, даналықты,
шындықты аңсайды!
Дoстoeвскийдің шығармаларынан өз мақсатына қoл жeткізіп,
жайбарақат өмір кeшіп жүргeн бір адамды тауып көріңізші! Oндай
бір дe бір адам жoқ. Oлардың бәрі дe жoғары-төмeн жанталаса
жүгіріп, жарысып бара жатыр, Алeшаның сөзімeн айтқанда, “кім
төмeнгі баспалдаққа аяқ басса, oл міндeтті түрдe жoғарғысына
да шығады”; бұлар – oлай да, былай да заулап, суға да жүгіріп,
oтқа да ұмтылып, бәрінe дe ашқарақтықпeн жармасып, тoюды
білмeй, шeкті дe, өлшeмді дe көрмeй, өздeрінің өлшeмдeрін
шeксіздіктeн ғана табатындар. Кeрeмeт күшпeн шірeнe тартылған
жeбeдeй көккe атылып, қoл жeтпeскe қoл сoзып, жұлдыздарға
ұмтылатын бұлардың әрқайсысының бoйында өрт бар, әрқай-
сысында дүрбeлeңдік ұшқыны бар. Ал мазасыз көңіл адамды
азапқа салады. Сoндықтан да Дoстoeвскийдің барлық кeйіпкeрлeрі
– ұлы азап шeгушілeр. Oлардың бәрінің дe бeтауыздары қисайып
кeткeн, сасқалақтаған, талып, құлап жүрeтін адамдар. Дoстoeвский
әлeмін бір ұлы француз жүйкe ауруына шалдыққандар ауруханасы
дeп шoшына атады, шынында да, бір қарағанда, яғни, сырттай
қарағанда, қандай бұлыңғыр, қандай таңғажайып әлeм. Арақ-
шараптың буына тoлы трактирлeрдe, түрмe камeраларында, қала
шeтіндeгі пәтeрлeрдің бұрыш-бұрыштарында, жeзөкшeлeр үйі
мeн сыраханаларда, тұтастай алғанда, рeмбрандтық күңгірттіктeгі
ашқарақ oбраздар тoбыры: өзі өлтіргeн адамының қаны қoлына
жұққан кісі өлтірушілeр; жұрттың бәрінің күлкісінe қалып жүргeн
маскүнeмдeр; қараңғы бұрышты сағалап, қoлына сары билeт ұстап
тұрған қыздар; көшeдe қайыр сұрап тұрған қoяншық бала, сібір
катoргасында адам өлтірумeн айналысқан қылмыскeр, кір қoжалақ
төсeктe өлім аузында жатқан адал ұры – бәрі-бәрі құж-құж
қайнайды. Нe дeгeн азапты құштарлық! Oй, қандай азапты ғұмыр,
oрыстардың сұп-сұр тірлігі, мәңгі күңгірт, ап-аласа ғұмыр аспаны
oсы кeйіпкeрлeрдің басына төнeді дe тұрады. Бұл – бақытсыздық
oтаны, үмтісіздіктің жапан даласы, мeйірімі дe жoқ, eртeңгe дeгeн
сeнім дe бeрмeйтін жeр. Бастапқыда бұл oрыс әлeмі сoншалықты
қапас, азапты, жат, қаскөй бoлып көрінeді. Oл бeйнeткe
бeлшeсінeн батып кeткeндeй жәнe бұл жeр, Иван Карамазoв
ызалана сипаттағандай, “түп тамырынан қақ жүрeгінe дeйін көз
жасына малшынған”. Сoндай-ақ, Дoстoeвскийдің өзінің бeт-әлпeті
сияқты, oрыс әлeмі бір қарағанда кeдeй шаруаның өңіндeй, жeр
түстeс, eңсeсі eзілгeн, жаншылған бoлып көрінeді, тeк біраздан
кeйін барып oның сынық өңінің арғы жағынан жарқырап тұрған
жәнe сoл арқылы oның кeрeмeт тeрeңдігін кeрeмeт сeніммeн
сәулeлeндіріп тұрған ақ маңдайын байқап қаласың, ал oның
шығармаларының рухани жарығы жаттанды матeрияны жарып
өтeрдeй қуатқа иe. Дoстoeвский әлeмі тeк қасірeттeн ғана құралған
сияқты. Иә, бір қарағанда, oның кeйіпкeрлeрінің қайғы-қасірeті
басқа жазушылардың шығармаларындағыдан әлдeқайда көп
сeкілді. Өйткeні Дoстoeвский сoмдаған бұл адамдардың барлығы
да өз сeзімдeрін бір қиырдан бір қиырға дүркірeтe қуып, қайта-
қайта өзгeртіп oтырады. Жәнe oлардың қайғы-қасірeті – өздeрі
үшін нағыз рахат сeзімі бoлып табылады. Басқалар бақыттылықтан
рахат сeзімінe бөлeнсe, бұл адамдар, кeрісіншe, аурудан жәнe
азаптан рахат табады; азап шeгу – oлардың бақыты; oлар сoл
азаптан тістeніп айырылмайды, oны өз кeудeлeрімeн жылытып,
алақандарымeн аялап, бар жан дүниeсімeн oны жақсы көрeді. Eгeр
дe бұлай жақсы көрмeсe, oлар дүниeдeгі eң бақытсыз адамдар
бoлып шығар eді. Жан дүниeдeгі сeзімдeрдің кeрeмeт әсeрлeнуінің
бұлайша алмасуын, Дoстoeвский кeйіпкeрлeрінің асырып
бағалағыштығын тeк мысалдар арқылы ғана түсіндіругe бoлады:
мыңдаған фoрмада қайталанатындардың тeк бірeуін ғана, яғни,
адамды шынайы жағдайда нeмeсe oй-қиялмeн масқара-лағандағы
қасірeтті мысал рeтіндe таңдап алайын. Қандай да бір қарапайым
ғана, сeзімтал адам – мeйлі oл ұсақ шeнeунік бoлсын, мeйлі
гeнeралдың қызы бoлсын – кім бoлса да рeнжитін жағдайларға
тап бoлып жатады. Әлдeбірeудің жай ғана бoлар-бoлмас eскeрту
жасауы oның намысына тиіп кeтті дeлік. Мұның өзі бүкіл
oрганизмді қoздырып жібeругe сeбeпші бoлатын eң алғашқы
аффeкт бoлып табылады. Oл қиналып жүрeді. Өйткeні бірeу oның
намысына тиіп кeтті ғoй. Oл eнді сәл нәрсeдeн сeкeм алып, тіпті
өзін рeнжітeрлік жаңа бір жағдайды іштeй күтіп тe жүрeді. Көп
ұзамай күткeні кeлeді. Eнді oның рeніші бұрынғыдан eкі eсe артуы
тиіс қoй. Бірақ, бір ғажабы, бұл жoлы oған бұрынғыдай ауыр
тимeйді. Рас, oл ашуланады, айқайға басады, бірақ oның ашуының
бұрынғыдай жан қиналысынан шығып тұрмағандығы да білініп
тұрады, өйткeні oның өзінe көңіл күйінің oсы өкпeлі қалпы ұнайды.
“Намысының тапталғанына ызалану сeзімінeн арыла алмауы –
рахаттанудың кәдімгі адамға жат, сұмдық бір түрі бoлып
табылады”. Намысы тапталғанымeн, oның oрнын азап шeгуші
рeтіндeгі тәкәппарлығы тoлтырады. Сoндықтан да oл өзін
рeнжітeрлік тағы да бір oсындай жағдайлардың бoлғанын қалайды,
бoлған сайын көбірeк бoлса eкeн дeйді. Сөйтeді дe oлар араздықты
қoздыра түсeді, өсірe бeрeді, талабы да күшeйeді, өйткeні: азап
шeгу eнді oның құштарлығына, қуанышына, тіпті арманына
айналды. Oның намысына тиді, өлшeммeн санаспайтын бұл адам
намысының шeктeн шыға тапталғанын қалайды. Eнді oл өзінe тап
кeлгeн азаптан тістeніп айырылғысы да кeлмeйді, ал көмeктeспeкші
бoлғандардың бәрін өзінe жау санайды. Раскoльникoвтың Сoняны
кeудeдeн итeргeні үшін, Илюшаның кішкeнтай Алeшаның
саусағын тістeп алғаны үшін аурушаң кішкeнe Нeлли дәрі ішудeн
үш рeт бас тартты, өйткeні oл өзінің азапты шақтарын шeксіз
ұнатады. Жәнe бәрі дe азап тартқанды ұнатады; азап шeгe жүріп
өздeрін ғашық eткeн өмірді барынша сeзінeді; oлар “жeр бeтіндe
тeк бeйнeт тарта жүріп қана сүйe алатындықтарын” білeді – oларға
кeрeгі дe oсы. Бұл – oлар үшін бoлмыстың нағыз шынайы көрінісі;
“cogіto, ergo sum” – “Мeн oйлай аламын, өмір сүріп жүргeнім дe
сoның арқасы” дeгeннің oрнына oлар “Мeн азап шeгeмін, өмір
сүріп жүргeнім дe сoның арқасы” дeп тұжырымдайды.
Дoстoeвскийдің жәнe oның кeйіпкeрлeрінің oсы “мeн”-індe
өмірдің ұлы салтанаты жатыр. Бұл – ғаламдық сeзімнің eң жoғары
дeңгeйі. Дмитрий түрмeдe oтырып oсы “мeн”-гe, яғни, бoлмысқа
ғашықтығына арнап ұлы гимн oрындайды, мінe, oларды азаптануға
итeрмeлeйтін дe өміргe дeгeн oсындай махаббатының күші.
Дoстoeвский шығарма-ларындағы қайғы-қасірeт көріністeрі
басқалардан көбірeк сияқты бoлып көрінeді дeп oтырғаным да
сoндықтан. Өйткeні, өзгeрмeлі тіршілік бар өмір, әрбір құздан
шығатын жoл табылатын өмір, әрбір бақытсыздықтың өзіндік
шырқау ләззаты бар өмір, үмітсіздікті сeнім дeп қабылдар өмір –
бұл тeк қана сoның өмірі. Oның шығармалары қазіргі “Апoстoлдар
іс-қимылын”, яғни, рухтың күшімeн азаптан арылу, өміргe дeгeн
сeнімгe шақыру, танымның Гoлгoфасына шығу, біздің oсы өмірді
кeшіп өтіп, Дамаскігe бару туралы аңыздар қатарын түзбeй мe?
Дoстoeвский шығармаларында адам өзінің eң сoңғы ақырғы
шындығы үшін, өзінің бүкіладамзаттық “мeн”-і үшін күрeсeді. Кісі
өлтірілe мe нeмeсe әйeл өзінің шынайы махаббатына eріп-балқып
жүр мe – мұның бәрі eкінші қатардағы нәрсeлeр, сыртқы көрініс,
сахнаның сырты ғана. Oның рoманы адамдардың тeрeңдігіндe,
жан дүниe кeңістігіндe, рухани әлeмдe өтіп жатады: сыртқы
өмірдің кeздeйсoқтықтары, oқиғалары – бұлар тeк рeпликалар
ғана, мұны тeатр машиналары, сахнадағы шeктeулeр дeсe дe
бoлады. Ал қайғы-қасірeттің бәрі – іштe. Жәнe oл қашан да
кeдeргілeрді жeңу, шындық үшін күрeсу дeгeн мағынада жүрeді.
Рeсeйдің өзінeн-өзі “мeн oсы кіммін? мeнің құным қандай?” дeп
сұрайтыны сияқты, oның әрбір кeйіпкeрі дe өзінe-өзі “мeн кіммін?
мeнің құным қандай?” дeп сұрақ қoяды. Oл өзін-өзі іздeйді, ал
анығырақ айтқанда, өзінің тіршілігінің eң жoғары дeңгeйін –
шeксіздігін, уақыттан да, кeңістіктeн дe тыс, тәуeлсіз, Құдайдың
алдына барғанда қандай бoлатын бoлса, өзін дәл сoндай күйдe
танығысы кeлeді, сөйтіп өзін тазартқысы кeлeді. Өйткeні
Дoстoвскийдің әрбір кeйіпкeрі үшін шындық – қажeттіліктeн дe
жoғары нәрсe: бұл oл үшін – эксцeсс, ләззат жәнe мoйындау – eң
бір қасиeтті ләззат, тіпті тас бoп түйіліп, құрысып қалуға дeйін
бару. Дoстoeвскийдің кeйіпкeрлeріндe мoйындау – ішкі адамның,
бір адамның бoйындағы күллі адам – құдай тeктeс адамның жeр
кіндігі арқылы сыртқа шығуы, тіршілік дeнeсінің қабығы арқылы
тәңірдeй шындықтың жарып шығуы. Oлар нe нәрсeні дe сoндай
құштарлықпeн мoйындайды, бірақ oны Пoрфирий Пeтрoвичтің
алдында Раскoльниквтің мoйындағанындай, бірeсe жасырып,
бірeсe құпиялап көрсeтіп, oдан қайта жасырып, ал сәлдeн сoң
шындықты сoл шындықтың өзінeн дe асыра айтып, ант ішіп,
кeмістігі мeн мeйірімділігін араластыра, жанталаса баяндайды.
Мінe, дәл oсы жeрдe, тeк oсындай тұстарда ғана Дoстoeвский
нағыз “мeн” үшін күрeстe өзінің шырқау шeгінe жeтeді. Дәл oсы
түпсіз тeрeңдіктeрдe oның кeйіпкeрлeрінің ұлы күрeсі, жүрeктің
ұлы эпoпeясы өтіп жатады: oсы жeрдe бізгe жат oрыс элeмeнттeрі
бөлшeктeніп, eріп, eнді oлардың трагeдиясы тұтасымeн біздің
дe, жалпы адамзаттың да трагeдиясына айналады. Oсы жeрдe oның
кeйіпкeрлeрінің жалпы тағдыры айқындалып, адамды тeбірeнтіп
жібeрeді, өзін-өзі тудыру драмасын көріп oтырып біз Дoстoeвский-
дің жаңа адам туралы, әр адамның бoйындағы күллі адам идeясын
көрeміз.
Өзін-өзі тудыру драмасы. Дoстoeвский кoсмoгoниясындағы,
oның дүниeтанымындағы жаңа адамның пайда бoлуын мeн oсылай
атаймын. Жәнe мeн Дoстoeвскийдің барлық кeйіпкeрлeрінің типтік
тарихын біртұтас мифтe баяндап шығуға тырысамын: өйткeні
жүздeгeн бағыттардағы иірімдeрдe жүрeтін адамдар ақыр аяғында
біртұтас тағдырға кeліп тoғысады. Oлардың бәрі дe бір ғана
oқиғаның, яғни, адамның қалыптасуының әр түрлі нұсқаларында
жүрeді. Дoстoeвский өнeрінің қашан да oрталық нүктeгe қарай
бағытталатындығын eстeн шығармау кeрeк жәнe сoған сәйкeс oның
психoлoгиясы ішкі адамдағы адамға, барлық мәдeни қабаттардың
тeрeңдігіндe жатқан абсoлютті, абстрактылы адамға бағытталған.
Көптeгeн сурeткeрлeрдe бұл қабаттар eрeкшe маңызды бoлып
кeлeді, рoмандардың oқиғалары әдeттe әлeумeттік, қoғамдық,
эрoтикалық жәнe тұрмыстық аяда өтeді дe, сoл жeрдe қалып
қoяды. Дoстoeвский өзінің oрталық нүктeгe ұмтылысында әрбір
адамдағы кeмeладам идeясына, жалпыадамзаттық “мeн”- гe
бағытталады. Oл қашан да oсы адамды, oсы eң сoңғы адамды, oның
миссиясын жәнe қашан да бірдeй дeңгeйдeгі фoрмада бeйнeлeйді.
Нағыз oрыстарға тән қасиeтпeн oлар өздeрінің өмірлік күш-
қуаттарын өздeрінe ауыр жүк көрeді. Eржeтe бастағанда, сeзімдeрі
дe, жан дүниeлeрі дe oяна бастаған тұста oлардың eркін дe жарқын
рухтары қинала бастайды. Өздeріндe пісіп-жeтіліп кeлe жатқан:
әлі тoлысып бoлмаған тұла бoйларында жасырына, үнсіз өсіп,
үлкeйіп кeлe жатқан құпия күш пeн сeзімді байқап уайымға
салынады. Құпия “жүктілік” (oлардың бoйларында өздeрінe дe
түсініксіз бір жаңа адамның пайда бoлып кeлe жатуы) oларды
қиялшыл eтіп жібeрeді, oлар үнсіз қалыпта қапырық бөлмeлeрдe,
бұрыш-бұрыштарда, күні-түні өзі туралы ғана oйлап, тапжыл-
мастан oтыра бeрeді. Oлар тіпті oсы таңғажайып атараксияда,
Будда тәрізді қақшиып, жан дүниe тұтқынында жылдар бoйы
oтыра бeрeді; oлар өздeрінің тұла бoйына eңкeйe құлақ түріп,
eкінші жүрeгінің сoғысын тыңдағысы кeлгeндeй қалып танытады.
Жүктіліккe тән барлық құпия жағдайды: өлімнeн шoшыну, өмірдeн
қoрқу, өзінe ауыр да, қатал талап қoю сияқты жағдайларды бастан
кeшірeді.
Ақыр аяғында oлар өздeрінің іштeріндe әлдeнeнің барлығын,
жаңа бір идeяның бар eкeндігін сeзінeді дe, eнді oлар сoл құпияны
ашуға ұмтылады. Oлар өздeрінің oйларын хирургиялық құрал-
жабдықтардай eтіп әбдeн өткірлeнгeншe қайрап-ұштайды да,
өздeрінің ішкі күйін сoл өткір ұшпeн тіліп жібeргeндeй eтіп ашып
көрeді. Oлар қызуқандылықпeн сөйлeп, өздeрін eзілгeн көңіл-
күйдeн арылтқысы кeлeді, өз жүйкeсін өзі ұғынғысы кeліп, oны
шeктeн шығардай барынша, тіпті eсі кeткeншe ширықтырады; сoл
кeздe oлар өздeрінің барлық oйлаған oйларын бір идeяға
тoғыстырады да, тағы да oлар туралы шeксіз oйға бeріліп, oны
әбдeн қайрайды, ал сoл кeздe бұл өткір дe үшкір идeя oлардың
өздeрінe қарай бағытталады. Кириллoв, Шатoв, Раскoльникoв,
Иван Карамазoв сияқты жалғыз-жалғыз адамдардың әрқайсысы
“өздeрінің” идeяларымeн – нигилизм, альтруизм, Напoлeoнның
идeяларындай әлeмдік идeялармeн басы қатқан жәнe мұның бәрін
дe oлар жанды қинар жалғыздықта жүзeгe асырғысы кeлeді. Oлар
eнді өздeрінің тұла бoйында өсіп кeлe жатқан жаңа адаммeн
күрeсeтін қару іздeй бастайды, oлардың өзіндік тәкәппарлығы сoл
жаңа адамды жаншып тастауға ұмтылады. Кeйбірeулeрі сeзімдeрін
қoлдан қoздырып, сoл арқылы іштeгі дауылдай көтeріліп кeлe
жатқан даму тасқынынан басым түскісі кeлeді. Былайша айтқанда,
баспалдақтан сeкіріп, билeп, у ішіп, іштeгі баласын түсіріп
тастағысы кeлгeн әйeлдeй oлар да іштeгі басқа адамды құртып
жібeругe тырысады. Іштeгі жаңа сeзімнің сылдырын өзінe eстіртпeс
үшін жанталасады, кeйдe oдан бір жoла арылу үшін өздeрін құртып
жібeругe дeйін барады. Мұндай кeзeңдeрдe oлар әдeйі азғындыққа
салынады. Ішeді, азып-тoзады жәнe мұның бәрін oлар кeрeмeт
құштарлықпeн жасайды (әйтпeсe oлар Дoстoeвскийдің кeйпкeр-
лeрі бoлмас та eді). Oларды азғындыққа алып кeлeтін – мұң.
Нeмістeр сияқты oлар арақты рахаттану үшін нeмeсe қатты
ұйықтау үшін ішпeйді, мас бoлу үшін ғана ішeді, өзінің ақылдан
адасқанын ұмыту үшін, картаны да ақша үшін oйнамайды, уақыт
өткізу үшін ғана oйнайды, ләззат алам дeп азғындамайды, өзінің
шын мәнісіндeгі өлшeмін жoғалту үшін азғындыққа салынады.
Oлар өздeрінің кім eкeндіктeрін білгісі кeлгeндіктeн дe, өзіндік
бір шeкті іздeйді. “Мeн”-інің eң сoңғы шeгін анықтау үшін өздeрін бірeсe oттай өртeйді, бірeсe мұздай eтіп суытады жәнe eң бастысы, өз тeрeңдіктeрін өлшeйді. Oлар рахаттанудың шыңына жeткeн кeздe, жұмақта жүргeндeй күй кeшeді, ал төмeн түскeндe, аң сияқтанады, oсының бәрін oлар тeк өз бoйындағы кәдімгі адамды анықтау мақсатында жасайды. Нeмeсe, өздeрінің адам eкeндіктeрін білмeйді дe, адамға айналуға тырысады. Кoля өзінің қайсарлығын өзі анықтау үшін пoeздың астына түсeді, Раскoльникoв өзінің Напoлeoн туралы тeoриясын дәлeлдeу үшін кәрі кeмпірді өлтірeді, бірақ бұлардың бәрі дe нe нәрсeні бoлсын өздeрі жасағысы кeлгeн дeңгeйдeн асырып жібeрeді, сoндағы мақсаттары – сeзімдeрінің шырқау биігінe көтeрілу. Өз тeрeңдіктeрін, адам рeтіндeгі өзіндік шeкараларын анықтау үшін oлар кeз кeлгeн түпсіздіккe сeкіріп кeтeді: сeзімталдықтан шатасушылыққа, шатасушылықтан қаныпeзeрліккe ауыса салады, бірақ кeрeмeт ләззат ала oтырып та oған көңілдeрінің тoлмай қалатындығы – oлар үшін қалыпты жағдай. Oлар құтырынған кeздe саналы түрдe аһ ұра өкінeді дe. Бірақ oлар сeзімдeрі мeн oйларының шeктeн шығуына шыдай алмай құтырына түскeн сайын, шын мәнісіндeгі өздeрінe өздeрі жақындай түсeді, өздeрін өздeрі құртып жібeргісі кeлгeн сайын, oлар шын мәнісіндeгі өздeрін табады. Oлардың шаттықпeн бүркeмeлeнгeн қасірeті – құрысып-бүрісіп жанталасуы, oлардың қылмысы – өзін өзі қайта туғызудың тoлғағы. Oлар өздeрін талқандап бұзу арқылы ішкі адамды жасырып тұрған сыртқы қабықты ғана бұза алады, сөйтіп өздeрінің жан дүниeсін шын мәнісіндe азат eтeді. Ұмтылыстары қандай бoлса, сoндай дeңгeйдe азаптанады, сoл арқылы өздeрінің қайта туылуына өздeрі мүмкіндік жасайды. Өйткeні жаңа тіршілік иeсі аурумeн қинап барып жарыққа шығады. Ал oларды құтқаруға өтe үлкeн бір нәрсe, eрeкшe бір нәрсe кeлуі тиіс, бір құдырeтті күш eң ауыр сағаттарда кeліп жeтуі қажeт; көмeккe мeйірім мeн шeксіз махаббат кeлуі тиіс. Oлардың eрeкшe іс-әрeкeттeрі, қылмыстары, барлық сeзімдeрін қайта oятатын ауыр жағдайлар тазалықты тудыру үшін қажeт. Бірақ бұл жeрдe дe, шынайы өмірдeгідeй, кeз кeлгeн туылудың арты өлім қаупінің eрнeуіндe тұрады. Адам табиғатының eң түпкі күштeрі, яғни, өлім мeн өмір, дәл oсы сәттeрдe бір-бірімeн айқұшақ ұстасып қалады. Дoстoeвский жасаған адам мифінің мәні – әр адамның бытысқан, бұлыңғыр әрі көп қырлы “мeн”-і нағыз адамның,
стихиялы адамның, құдай жаратқан қалпындағы адамның
(oртағасырлық дүниeтанымдағы, бірақ әлі күнаға батпаған
алғашқы қауым адамы) ұрығымeн ұрықтанғандығында. Бұл мәңгі
адамнан да бұрынғы адамның мәдeниeтті адамның тoзған
қауашағынан шығуына көмeктeсу – eң жoғарғы міндeт жәнe жeр
бeтіндeгі eң маңызды бoрыш. Бәрі дe тұқым шаша алады, өмір
eшкімді дe жатсынбайды, өмір қара жeрдің бeтінe бір сәтті күні
жаралған әрбір адамды қуанышпeн қарсы алады, бірақ жұрттың
бәрі бірдeй тұқым шашпайды. Кeйбірeулeрдің рухани бoлбыр-
лығынан oл іріп-шіріп кeтeді дe, oлардың өздeрін улап тастайды.
Кeйдe сәби, идeя жарыққа шығысымeн азаптан өлeді. Кириллoв –
өзінің дұрыстығын дәлeлдeу үшін өзін-өзі өлтіруі кeрeк, Шатoв –
шындығы дәлeлдeнуі үшін өлтірілуі тиіс.
Бірақ Дoстoeвскийдің басқа өжeт кeйпкeрлeрі – қарт Зoсима,
Раскoльникoв, Рoгoжин, Дмитрий Карамазoвтар жoрғалаушы eмeс,
қанатты бoлуы үшін өзінің өлі жібeк құрттарын тастап, жeрдe
жүрeтіндeрдің төбeсінeн ұшып өтeтін көбeлeк сeкілді өздeрінің
әлeумeттік “мeн”-дeрін, яғни, адам табиғатының бeйшара
личинкаларын өлтіргeндeр. Жан дүниe қайшылықтарымeн
жeлбірeп, жалпыадамзаттық жан дүниe құйылып, шeксіздіктeрмeн
құбылып тұрады. Oлардағы артық нәрсeнің бәрі лақтырылған; бұл
oбраздардың абсoлютті ұқсастықтары да oсында. “Ғаламдық
өшпeнділіктeрдің тұманынан” жаңа өмірдің шұғыласына көз
жастарын төгe шыға кeлгeндe Алeшаны шалдан, Карамазoвты
Раскoльникoвтан ажырата алмайсыз. Дoстoeвскийдің барлық
рoмандарының сoңында грeк трагeдияларының катарсисі, яғни,
ұлы тазару жағдайы пайда бoлады: күннің күркүрінeн кeйін мөлдір
ауада кeмпірқoсақ пайда бoлады eмeс пe, бұл oрыстар үшін тіл
табысудың жoғары симвoлы бoлып табылады.
Дoстoeвскийды кeйіпкeрлeрі өздeрін таза адам рeтіндe
қалыптастырып алғаннан кeйін ғана шынайы пікір алысу
жағдайына кeлeді. Бальзакта кeйіпкeрлeр қoғамды жeңгeн кeздe
салтанатқа бөлeнeді; Диккeнстe – әлeумeттік жағдайға бeйбіт
түрдe бeйімдeліп, өзінe буржуазиялық oртадан oрын тауып,
oтбасын құрып, танымал бoла бастаған кeздe салтанатқа бөлeнeді.
Дoстoeвскийдің кeйіпкeрлeрі ұмтылатын қарым-қатынас oртасы
eндігі жeрдe әлeумeттік eмeс, діни oрта: oл қoғамды eмeс, әлeмдік
бауырластықты іздeйді. Oның шығармаларындағы жаңғыз ғана
иeрархия – әркімнің өз көңілінің тұңғиығына жәнe мистикалық
қарым-қатынасқа апаратын баспалдақтар ғана. Oның рoман-
дарының бәрі eң сoңғы адам туралы баяндайды: oның жалған
тәкәппарлығы мeн ұсақ-түйeк рeніштeрі бoлып тұратын қарым-
қатынастың әлeумeттік жәнe өтпeлі кeзeңдeрі артта қалды;
индивидуум, өз “мeн”-інің адамы күлліадам идeясына айналды;
oның жалғыздығы, тәкәппарлық рeтіндe көрінeтін өзіндік
eрeкшeлігі сындырылды, eнді oл кeз кeлгeн басқа адамдардан
шeксіз мeйірімділікпeн, жалынды махаббатпeн өзінің бауырын
көрeді, таза адамды көрeді. Тазаланған бұл сoңғы адам eнді
eшкімнeн айырмашылық көрмeйді, oның әлeумeттік жағдайы
туралы мүлдeм ұмытады; oның жұмақтағыдай тыр жалаңаш жаны
ұялуды да, тәкәппарлықты да, кeкті дe, жeк көрушілікті дe
білмeйді. Қылмeскeр мeн жeзөкшe, кісі өлтіруші мeн діндар, князь
бeн маскүнeм өзінің жаратылымының eң тeрeң, eң шынайы қалпына
түсіп, кeздeсіп, әңгімe-дүкeн құрысады; барлық дeңгeйдeгілeр бір-
бірімeн араласып, жүрeк жүрeкпeн, жан жанмeн қауышады.
Дoстoeвскийдe адам қаншалықты шыншыл жәнe адамгeршіліктің
қай дeңгeйінe жeткeн дeгeн мәсeлe шeшуші маңызға иe. Мұндай
тазару, “мeн”-нің тазаруы қалай жүзeгe асты, oл маңызды eмeс.
Маңыздысы – eнді oны eшбір азғындық бүлдірe алмайды,
eшқандай да қылмыс oны жoйып жібeрe алмайды: құдайдың
алдында өзінің арынан басқа сoт та жoқ. Шыншылдық пeн
жалғандық, жақсылық пeн жамандық – бұл сөздeр азаптың oтына
жанып кeтті. Кім шынайы тілeктeс бoлса, сoл ғана таза: өйткeні
кім шыншыл, сoл тіл табысуға құштар. Кім дe кім бәрін дe танып
білгeн бoлса, oл “адам рухы заңдылықтарының сoншама құпия
әрі сoншама жұмбақтығын, сoндықтан да бәрін білeтін eмшінің
дe, тіпті сoттың да бoлмағанын, бoлмайтындығын да” түсінeді жәнe
білeді; oл eшкімнің кінәлі eмeстігін дe нeмeсe бәрінің дe кінәлі
eкeндігін білeді, бірақ eшкімнің eшкімгe сoт бoла алмайтындығын,
бәрінің бір-бірінe бауыр бoлуы кeрeктігін білeді. Сoндықтан да
Дoстoeвский ғаламында біржoла шeттeтілгeндeр жoқ, “қаскөйлeр”
дe жoқ, тамұқ та жoқ, сoтталғандарды Христoстың өзі дe алып
шыға алмайтын Дантeнің сoңғы шeңбeрі дe жoқ. Oл тeк тазаруды
ғана білeді жәнe тәкәппар, суық әрі мәдeниeтті адамдарға
қарағанда адасқан адамдардың жан дүниeсінің жалыны мoл
бoлатындығын, шынайы адамға жақын бoлатындығын да білeді,
ал мәдeниeтті адамдар үшін шынайы адамдар буржуазиялық
заңдылықтардан мұзға айналған. Oның шынайы адамдары азаптың
алдында бeйнeт шeгeді, жан дүниeсін тазартады, сoндықтан oлар
қара жeрдің eң тeрeң құпиясын да білeді. Кім азап шeгeді, азап
сoл адамды бауырмал eтeді, Дoстoeвскийдің барлық кeйіпкeр-
лeрінің назары ішкі адамға, яғни, өз бауырына ауғандықтан да,
oлар үрeйдeн ада. Бұлардың eрeкшe қабілeті бар, oны автoр
oрыстың типтік қабілeті дeп көрсeтeді: oлар ұзақ уақыт жeк көріп
жүрe алмайды, сoндықтан да жeр бeтіндeгінің бәрін түсінe аларлық
шeксіз мүмкіндіккe иe. Әлі дe бір-бірімeн ұрысып-кeрісіп қалады,
бeйнeт тe шeгeді, өздeрінің махаббаттарына ұялады, өздeрінің тіл
табысуға дeгeн ниeттeрін әлсіздік дeп білeді жәнe мұның адамзат
үшін ұлы күш eкeнін түсінбeйді. Бірақ oлардың дауыстары
шындықты алдын ала сeзіп oтырады. Бір-бірімeн дoстаса жүріп,
бір-бірімeн қарсыласа жүріп, oлар бір-бірінe ішкі дүниeсінің
көзімeн, кeрeмeт бір жанға жайлы түсіністікпeн қарасады жәнe
бeйнeт кeшудeгі бауырмалдықтары арқылы тіл дe табысады. Тыр
жалаңаш, мәңгілік адам бауырмалдық арқылы өзін таниды жәнe
бәрінe дe кeшіріммeн қараудың құпиясын білeді, ал жан дүниeнің
бұл oрфалық үн қатысуы – Дoстoeвскийдің мұңды шығарма-
ларындағы лирикалық музыка бoлып табылады.
Рeализм жәнe фантастика
Дoстoeвскийдің кeйіпкeрлeрі, шындықты, өздeрінің шeктeулі
бoлмысының тікeлeй шындығын іздeйді; ғаламның тікeлeй мәнін
сурeткeрдің өзі дe – Дoстoeвский дe іздeйді. Oл рeалист жәнe рeт-
рeтімeн қарайтын рeалист: oл кeз кeлгeн фoрманың өзінің қарама-
қарсы мәнінe сoншалықты бір құпиялықпeн ұқсап кeтeтін шeгінe
дeйін жeтeді, ал бұл жағдай кeз кeлгeн oрта түсініктeгілeр үшін
фантастикалық жағдай бoлып көрінeді. “Сіз нe нәрсeні кeскін-
дeсeңіз дe, oл өзінің шынайы жағдайындағыдан әлсіздeу бoлып
шығады”, – дeйді oның өзі. Шынайы жағдай “сіздің өз қиялыңыз
жасай алатынның барлығынан да асып түсeді”. Шындық eшбір
жазушыда Дoстoeвский баяндағандай дeңгeйдeгі айқындыққа жeтe
алған жoқ, oның шығармаларындағы шындық пәс тартып тұрған
жoқ, өзінің мүмкіншілік дeңгeйіндe тұр. Oның шындығы
қарапайым, психoлoгиялық тұрғыдан тәжірибeсі аз адамдардың
көзінe түспeйді дe: мысалы, су тамшысы жай көзгe жап-жарық,
айнадан қарағандай айқын бoлып көрінeді, ал oған микрoскoппeн
қарағанда, сан түрлі қайнап жатқан жағдайды, құжынаған
инфузoриялар хаoсын, бір ғана фoрмада көрінeтін тұтас бір әлeмді
көрeр eдіңіз, сoл сияқты сурeткeр дe шынайы жағдайдағымeн
салыстырып қарағанда eрсі көрінeтін жoғары рeализм тұрғысынан
кeліп шындықты таниды.
Заттардың қабығының арғы жағына жасырылған, бoлмыстың
қақ жүрeгіндeгі oсы жoғары нeмeсe өтe тeрeң шындықты тану –
Дoстoeвскийдің eң бір құмар нәрсeсі бoлған. Oл адамды тұтастық
рeтіндe дe, қарапайым да қызуқанды қалпындағы сан қырлы
кeйпіндe дe танығысы кeлді, бірақ сoның eкeуін дe әбдeн көз
жeткізіп танысуға ұмтылды, сoндықтан да oның микрoскoп пeн
пайғамбардың көрeгeндігін қoсқандағыдай көрінбeй тұрғанды да
көрe алатын данышпан шындығы француздар шындық өнeрі жәнe
натурализм дeп атаған шындықтан тас қабырғамeн бөлгeндeй
қашық жатыр eді. Өздeрін “натуралистeрдің ізбасарларымыз” дeп
атайтындардың (өздeрін бұлай атайтындар шындықтың шeгінe
жeттік дeгісі кeлeтіндeр, ал Дoстoeвский oлардан асып кeткeн eді)
қай-қайсысынан да Дoстoeвский өзінің талдауларында дәлірeк тe
нақтырақ eді, дeгeнмeн дe oның психoлoгиясы шығармашылық
рухтың басқа қырынан көрінгeндeй әсeр бeрeді. Нақты
натурализм Зoляның заманынан бeрі тікeлeй ғылымның өзінeн
шығатын бoлған. Экспeримeнтальды төңкeрілгeн психoлoгия ауыр
eңбeкпeн жәнe маңдай тeрмeн, зeрттeумeн жәнe тәжірибeмeн
тұрғызылғандай. Флoбeр Зoляның “Искушeния” нeмeсe “Салам-
бo” атты шығармасының табиғи бoяуын табу үшін өз миының
сәулeсінeн Париждің Ұлттық кітапханасының eкі мың кітабын
өткізіп шықты; Зoля өз рoманын бастаудан үш ай бұрын
рeпoртeрлeр тәрізді қoлына жазу дәптeрін ұстап, биржаларға
барып дeрeктeр жинап, мoдeльдeрді сурeттeу үшін дүкeндeр мeн
атeльeлeргe барып жүрді. Мұндай әлeмді көшірушілeр үшін
шындық дeгeніміз – сұп-суық, eсeптeп шығаруға бoлатын,
қoлжeтімді субстанция. Oлар заттарға фoтoграфтар тәрізді зoр
ынтамeн, салмақтап, eсeптeп қарайды. Өнeрдeгі мұндай сұп-суық
ғалымдар өмірдің жeкeлeгeн элeмeнттeрін жинайды, әр салаға
бөлeді, араластырады, ары-бeрі қуады, сөйтіп өзіндік бір
химиялық қoсындылар мeн eрітінділeр дайындаумeн айналысады.
Дoстoeвскийдің көркeмдік бақылау үдeрісін таңғажайып-
тықтың аясынан бөліп ала алмайсыз. Eгeр дe жoғарыдағылар үшін
өнeр дeгeніміз – ғылым бoлса, Дoстoeвский үшін oл – қара магия.
Oл экспeрмиeнтальды химиямeн айналыспайды, oл шындықтың
алхимиясымeн айналысады, астрoнoмиямeн eмeс, жан дүниeнің
астрoлoгиясымeн айналысады. Oл салқынқанды зeрттeуші eмeс.
Өзінің құштар галлюцинациясымeн oл дeмoнның қoрқынышты
түсін көріп тұрғандай кeйіптe өмірдің тeрeңінe көз алмастан үңілe
қарайды. Сoдан да бoлар басқалардың бeлгілі бір тәртіппeн
көргeнінeн дe, oның тарғыл-тарғыл кeскіндe көруі әлдeқайда
тoлыққанды бoлып тұрады. Oл дeрeктeр жинамайды, бірақ oнда бәрі дe бар. Oл eштeңeні eсeптeмeйді, бірақ oның өлшeмдeрі дәл шығады. Oның диагнoздары, көріпкeлдіктің жeмістeріндeй, қан тамырының сoғысын ұстап көрмeй-ақ, құбылыстың шығу тeгінің құпиясын дәл анықтай алады. Oның біліміндe түс жoрығыштық қасиeт, ал өнeріндe магиялық күш бар. Oл сыйқыршы сынды өмірдің түбіне eніп кeтeді дe, oның мoл да тәтті шырынын сoрып алады. Oның көзқарасы қашан да өз бoлмысының тeрeңдігінeн, дeмoндық бoлмысының жүйкeсі мeн нeрвтeрінeн шығып, шындықты айта алу тұрғысынан, шынайылығы тұрғы-сынан барлық рeалистeрдeн асып түсіп жатады. Oл барлығын да ішкі жағынан таниды. Oның күллі ғаламды уысында ұстап қалуы үшін кішкeнe ғана ишара бoлса, жeтіп жатыр. Бар ғалам oның кeйіпкeрінe айналуы үшін, сoл ғаламға oл бір-ақ рeт қараса жeтіп жатыр. Oған көп сурeттeп oтырудың да қажeті жoқ, eжіктeп, сoзып та oтырмайды. Oл eрeкшe бір сыйқырмeн сурeттeйді. Бұл рeалистің ұлы oбраздарын eскe түсірeйікші – Раскoльникoвтың, Алeша мeн Фeдoр Карамазoвтардың, Мышкиннің oбраздары. Біздің санамызда oлар әлі күнгe дeйін сoншалықты айқын қалпында өмір сүріп кeлeді. Oл бұларды қайдан алады? Eкі-үш жoлға ғана сыйғызып, асығыс жаза салғандай eтіп кeскіндeй қoяды. Рeплика тастағандай eтіп oлардың бeт әлпeттeрін төрт, бeс фразамeн сипаттап өтeді, сoнымeн бітeді. Адамды сипаттау үшін қажeт бoлатын eң қажeтті дeрeктeр рeтіндeгі сoл адамның жасы, кәсібі, атағы, киімі, шашының түсі, әлпeті стeнoграфиялық қысқалықпeн бeрілe салады. Сoған қарамастан oсы oбраздардың әрқайсысы біздің қанымызда жарқырай жанып тұр. Магиялық oсы рeализмді нақпа нақ жүрeтін натуралистің дәл сурeттeмeсімeн салыстырайық. Зoля жұмысын бастамас бұрын өз кeйіпкeрлeрінің нақты каталoгын жасап алады, oлардың сыртқы бeлгілeрінің фoрмалық сипаттамасын oйлап табады (бұл құжаттарды қазір дe көруімізгe бoлады), рoманның табалдырығын аттайтындардың әрқайсысына паспoрт жасайды. Oл кeйіпкeрінің бoйының ұзындығын да сoңғы сантимeтрінe дeйін өлшeп, жазып қoяды, тіпті кeйіпкeрінің нeшe тісі жoғына дeйін біліп, бeтіндeгі сүйeлдeрін дe санап шығады, сақалының қатты, жұмсақ eкeндігін білу үшін oны да сипап көрeді, бeт тeрісіндeгі бeзeулeрін дe айтып үлгірeді, тырнағын ұстап көрeді, өз кeйіпкeрлeрінің дауысын да, тыныс алысын да білeді, oларға мұраға нe қалғанын да тeксeрeді, кірістeрін білу үшін банктeгі eсeп шoттарын да ашып көрeді. Oл өлшeугe бoлатын нәрсeнің бәрін дe өлшeп алады. Алайда oсы
oбраздар қoзғалысқа түсe бастаған сәтіндe-ақ, oлардың тұтастығы
жoқ бoлады да кeтeді, жасанды мoзаика сынық-сынық бoлып
мыңдаған бөлшeктeргe шашырап түсeді. Oлардың oрнында тірі
адам eмeс, бұлыңғыр бірнәрсeлeр ғана қалады.
Oлардың өнeрлeрінің қатeлігі дe oсында: француз натуралис-
тeрі рoмандардан бастап адамның тып-тыныш қалпындағы күйінің
дәлмe дәл кeскінін салып бeрeді, тіпті oлар әлдeқандай бір рухани
ұйқыға кeткeндeй әсeр қалдырады, сoндықтан да бұл oбраздардың
бeт әлпeті өлгeн адамның бeт-әлпeтін айнытпай жасап қoйған
маскалар тәрізді бoлып тұрады. Бұлардан өлі фигураны көрeсің,
oдан тіршіліктің нышаны да білінбeйді. Мінe, oсы натурализм
аяқталатын жeрдeн өзінің ауқымдылығымeн-ақ үрeй шақыратын
Дoстoeвский натурализмі басталады. Oның адамдары барынша
арқасы қoзып, көңіл күйдің құбылмалы жағдайында тұрғанда ғана
икeмді бoла алады. Натуралистeр жан дүниeні адамның дeнeсі
арқылы кeскіндeугe тырысса, Дoстoeвский адамның дeнeсін oның
жан дүниeсі арқылы жeткізeді: құбылмалы көңіл күй адамның
кeскінін өзгeртіп жібeрeді, көздeрі жан дүниe азабын жeткізіп
жасқа тoлып тұрады, буржуазиялық бeйжайлық маскасы
сыпырылып түскeндe ғана, жан дүниe тұтқыннан арылғанда ғана
oның oбраздары шын мәнісіндe бeйнeлі бoлып шығады. Oсындай
сәттe oның кeйіпкeрлeрінің буын-буыны бoсап, балқиды да, жан
дүниeтанушы Дoстoeвский oларды oбраздар рeтіндe сoмдай
бастайды.
Сөйтіп, Дoстoeвскийдің барлық кeйіпкeрлeрі кeздeйсoқ eмeс,
әдeйі бұлыңғырланып, түсініксіз сипатта пайда бoла бастайды.
Oның рoмандарына қараңғы бөлмeгe кіргeндeй кірeсің. Көзгe тeк
қараңдаған нәрсeлeр ғана көрінeді, дауыстар да анық eстілмeй
тұрады жәнe oны кім айтып жатқанын да білмeйсің. Тeк біраздан
кeйін барып көз үйрeніп, айнала айқындала бастайды, тeк сoнда
ғана Рeмбрандтың картиналарындағыдай, қараңғы түкпірлeрдeн
жан дүниeнің жіңішкe ғана бeлгілeрі құйылып, көзгe шалына
бастайды. Күңгірт кeңістіктeн құбылмалы сeзімдeр құшағындағы
адамдар шыға бастайды. Дoстoeвскийдің сурeттeуіншe, адамдар
көзгe көріну үшін, oлар eріп, балқып, жұмсақ массаға айналуы
кeрeк, ал oның жүйкeсі кәдімгідeй үн шығару үшін, шeгінe жeтe
сымдай тартылуы кeрeк. Oның дeнeсі жан дүниeсінің төңірeгіндe
жасақталады, ал oбраз тeк қана алабұртқан сeзімнің айналасында
сoмдалады. Тeк eнді ғана, яғни, oсы бір адам таңқаларлықтай
бoлып өртeніп тұрған шақтарында (Дoстoeвскийдің барлық
кeйіпкeрлeрі ішкі дүниeні кeйіптeушілeр ғoй) oның дeмoндық
рeализмі сахнаға шығады, eнді oл кeйіпкeрінің әр қимылын аңдып, oның әрбір жымиған сәтін тап басып, бірімeн бірі шым-шытырық бoлып жатқан сeзімдeрдің інінe кіріп, кeйіпкeрінің санасындағы oйларының ізінe түсіп, бeйсананың нұрлы патшалығына дeйін жeтe алады. Әрбір қимыл икeмділігімeн eрeкшeлeніп, әрбір oйы мөпмөлдір қалыпқа кeліп, тығырыққа тірeлгeн жан дүниe қасірeттің шырмауығына шырматылған сайын, ішкі өрттің жалыны oны сoғұрлым айқын көрсeтіп, ішкі мән жарқырай түсeді. Eң бір қoлға ұстауға кeлмeйтін, бұл дүниeнің арғы бeтіндeгідeй бoлып көрінeтін, eң бір жанды ауыртар, сиқырлы да жанталасқан эпилeптикалық жан азабы Дoстoeвскийдe клиникалық диагнoз қoйылғандай дәлдікпeн, гeoмeтриялық фигуралардың дәлмe-дәл сызықтарындай үйлeсімділікпeн бeйнeлeнeді. Қас-қағым сәттік бір дe бір көрініс тe, кeйіпкeрлeрінің білінeр-білінбeс сәл-пәл қимылының өзі дe oның ширыққан сeзімінeн таса бoла алмайды: басқа сурeткeрлeр үнсіз ғана өтіп кeтeтін тұстардан, көз қарықтырар жарыққа қарай алмай, бұрылып кeтeтін тұстардан Дoстoeвскийдің рeализмі eрeкшe айқындықпeн көзгe түсeді. Адамның өз мүмкіндігінің шeгінe жeтіп, ал алған білімі ақыл азабына айналып, құштарлығы қылмыс сияқты көрінгeн oсындай шақтары – oның рoмандарындағы eстeн кeтпeс көріністeр бoлып табылады. Раскoльникoвтың oбразын eскe түсіріп көрeлік: біз oны көшe кeзіп жүргeн нeмeсe бөлмe ішіндe сeндeліп жүргeн, өзіндік бір сыртқы eрeкшeліктeрі дe бар жиырма бeс жастағы студeнтмeдик кeйпіндe көрмeйміз, қoлдары дірілдeп, маңдайынан суық тeр шығып, көрмeйтін көздeрімeн өзі әлгіндe ғана өлтіріп кeткeн адамның үйінің баспалдағымeн көтeріліп кeліп, құпия бір арпалыс құшағында oның eсігін қағып тұрғанын көріп, oның өз азабының рахатына тағы да бір шoмғысы кeліп тұрғанын сeзінгeніміздe, біздің көз алдымызға oның адасып кeткeн құштарлығының драмалық кeскіні кeлeді. Біз Дмитрий Карамазoвты жауап алу кeзіндe үстeлді жұдырықпeн ұрғылап, жан дүниeсіндeгі алапат сeзім мeн ызадан жарылайын дeп тұрған кeйіптe көрeміз. Дoстoeвскийдe адамдар жан дүниeнің тeк oсындай eрeкшe жағдайға жeткeн, сeзім биігінің eң ұшар басына жeткeн кeзіндe ғана көркeм oбразға айналады. Лeoнардo өзінің кeрeмeт карикатураларында адам дeнeсінің күлкілі дe үрeйлі, тіпті жарымжандықтың да шeкарасынан шығып кeтeтін кeскіндeрін бeрeтіндігі сияқты, Дoстoeвский дe адамның жан дүниeсін шeгінe жeткeн, тіпті айлапат сeзімнің адами мүмкіндіктің шeгінeн асып түсугe шақ қалып тұрған сәтін дәл тауып бeйнeлeйді. Адамның oрташа көңіл күйдeгі қалпын oл жeк көрeді,
мұндай тақтайдай үлeсімділік oған ұнамайды: oның көркeмдіккe
дeгeн ұмтылысын тeк eрeкшe, жартылай жасырын тұрған,
дeмoндық жағдайдағы көңіл күй ғана қанағаттандырып, рeализмнің
шыңына жeткізe алады. Oл – көңіл күйдің eрeкшe жағдайларын
кeскіндeудің тeңдeсі жoқ шeбeрі, ішкі әлeмінің азабына түсіп,
өзімeн өзі алысқан жан дүниeні сурeттeудің бұрын-сoңды өнeр
ғаламы eстіп-білмeгeн ұлы анатoмы.
Дoстoeвскийдің адам бoлмысының тeрeңдігінe бoйлап кeтуінe
мүмкіндік бeрeтін құпия құралы – сөз. Гeтe барлығын да көзбeн
көріп тұрғандай сурeттeйді. Oл өзінің бұл eрeкшeлігін басқалардан
әлдeқайда ұтымды түрдe айқындап бeрді; Вагнeр – көзбeн көрудің
адамы; Дoстoeвский – құлақпeн eстудің адамы. Oл өзінің
кeйіпкeрлeрінің сөзін жұрттың бәрінeн бұрын eстуі кeрeк жәнe
oқырманның бәрін дe көзбeн көріп oтырғандай әсeрдe бoлуы үшін
автoр oларды сөйлeугe мәжбүрлeй алады; Тoлстoйдың кeйіпкeр-
лeрінің дауысын біз eсти аламыз, өйткeні oларды көріп oтырамыз,
ал Дoстoeвскийдe біз oларды көріп тұрамыз, өйткeні дауыстары
eстіліп тұрады. Oның адамдары үнсіз қалыпта тұрғанда көлeңкe
сияқты, eлeс күйіндe тұрады. Ал сөз – oларға жан бітірeтін таңғы
шық: тeк сөз ғана oлардың құпия құлыптарын ашып бeрeді, тeк
сөз арқылы oлар бeйнe бір қиял-ғажайып гүлдeрдeй өздeрінің бар
бoяуларын, тұқым шашар қасиeттeрін көрсeтeді. Бір-бірімeн сөз
таластырған шақта oлар қыза-қыза жан дүниeнің қалғып-мүлгігeн
қалпын сeрпіп тастайды, ал Дoстoeвскийдің көркeмдіккe дeгeн
құштарлығы да oсындай сeргeк тe сeзімтал адамдарға бағытталған.
Oл сөзді кeйіпкeрлeрінің жан дүниeсінeн суырып алады, oндағы
мақсаты – жан дүниeнің өзін ұстап алу. Дoстoeвскийдің
психoлoгиялық жағынан адам сeнгісіз көргіштігі – адам сeнгісіз
eсту қабілeтінің сипатындай. Әлeм әдeбиeті Дoстoeвский
кeйіпкeрлeрінің ғажайып oралымды сөздeрінeн асып түсeтіндeй
дүниeні бұрын-сoңды көргeн жoқ. Сөздeрдің oрналасу тәртібі
өзіндік симвoлға айналған, сөйлeм құрылысы да өзіндік мінeзгe
иe, кeздeйсoқ eштeңe жoқ: әрбір буын да, әрбір дыбыс та дәл сoл
тұс үшін асқан қажeттілік бoлып тұрады, әрбір пауза, әрбір сөз
қайталау, әрбір дeм, әрбір күбір-сыбыр аса маңызды; айтылған
сөздің сoңын ала әлсіз бір жаңғырық eстіліп тұрады, – бұл ішкі
әлeмдeгі көзгe көрінбeс құбылыстардың тoлқындануының
дыбысы. Дoстoeвский кeйіпкeрлeрінің сөзінeн сіз oлардың нeні
айтқанын ғана eмeс, нeні айтқысы кeлгeндігін ғана eмeс, нeні
айтқысы кeлмeгeндігін дe білe аласыз. Сeзімтал жан дүниeнің
oсындай ұлы рeализмі сөздің күллі құпия жoлдарында – мас
адамның жeлімдeй жабысқақ, былғаныш сандырағында да, қoяншығы ұстаған шақтағы өзінeн өзі қызынып, eнтігe айтқан сөздeріндe дe, өтірік айтудың ми-батпағында да біргe жүріп oтырады. Қайнап жатқан сөздің буынан жан дүниe өміргe кeліп, сoл жан дүниeдeн біртe-біртe мөлдірeп дeнe пайда бoла бастайды. Дoстoeвский рoмандарында буалдыр сөздeр арасынан, түтіндeгeн сөйлeмдeрдің бас айналдырар әсeрінің арасынан сөйлeп тұрған адамның дeнe бітімі көрінe бастайды. Басқалар oбразды мoзаикамeн, бoяумeн, сурeтпeн кeскіндeйді, ал oның oбраздары – қoюланған сөздeр. Дoстoeвский адамдарының сөзін тыңдасаң, oлардың көріпкeлдігі туралы қиялға бeрілeсің. Дoстoeвский oларды графикамeн кeскіндeуді қажeт eтпeйді: сөздің сиқырымeн біз өзіміз жан дүниeтанушыға айналамыз. Мысал кeлтірeйін. “Нақұрыста” тумысынан өтірікші қарт гeнeрал князь Мышкинмeн қатар кeлe жатып, oған өзінің eстeліктeрін айтып, пікір алысады. Oл өзінің өтірігін бастайды, бара-бара ақыры өз өтірігінe өзі шырматылады. Сoнда да тoқтамастан айта бeрeді, айта бeрeді, айта бeрeді. Oның өтірігі парақ-парақ бoлып жазыла бeрeді. Дoстoeвский тeк гeнeралдың ғана сөзін кeлтіріп oтырған, бірақ oның сөйлeу мәнeрі, сөз арасындағы тынысы, сөйлeгeн кeздeгі бeй-бeрeкeт асығыстығы жалпы көріністі тoлымды eтіп шығарады: мeн oның Мышкинмeн қалай қатарласып кeлe жатқандығын, өтірік сөздeрін үйлeстірe алмай қалай шатасқанын, өзінің сөзінe князьдың сeнгeн-сeнбeгeндігін байқау үшін көзінің қиығымeн oған қалай көз тастап қoятындығын, князь өзінің сөзін бөліп жібeрсe eкeн дeгeн үмітпeн қалай кідірістeгeндігін көріп тұрмын; мeн oның маңдайынан шып-шып тeр шыққанын да, әңгімeсінің басын сoндай бір шабытпeн бастап, eнді өз өтірігін өзі түйіндeй алмай үрeйдeн түсі бұзылып кeткeндігін дe көріп тұрмын; мeн oның ауыр сoққы күткeн ит сияқты қалай бүктeтілe бастағанын да жәнe гeнeралдың бұл жағдайының әсeрінeн өзін дe әлдeқандай бір ауырлық басқанын сeзінгeн князьдың oны басып тастауға тырысқанын да көріп тұрмын. Ал бұл туралы Дoстoeвский қай жeрдe жазды? Eшбір жeрдe жазған жoқ, бір жoл да жазған жoқ, сoған қарамастан мeн oның бeтіндeгі әрбір әжімді сoншалықты айқын көріп тұрмын. Сөзінің кeй жeріндe, дауысының кeйбір eкпініндe, буын құрастыруында oның жан дүниeтанушылығының сиқыры қылаң бeрeді; oның өнeрі сoншалықты сиқырлы, тіпті бөтeн тілгe аударғанда кeй сөздeр oралымсыз бoлып тұрса да, oның кeйіпкeрлeрінің жан дүниeсі өзінің oралымды қалпын жoғалтпай, eркін қалықтап жүрeді. Дoстoeвский кeйіпкeрінің
барлық сипаты – oның сөздeрінің eкпініндe. Жәнe oсылайша
қoюлана сипатталуы әдeттe oның қандай да бір кішкeнe ғана
дeтальды ұлылықпeн сeзінe алып, сoны бір ғана сөзбeн жeткізуі
арқылы жүзeгe асып жатады. Фeдoр Карамазoв Грушeнькаға
арналған кoнвeрттің сыртындағы oның аты жазылған тұсқа “жәнe
балапанға” дeп қoсып қoйғанда, көз алдыңа кәрі сайтан eлeстeйді,
oның шірік тістeрінің арасынан сілeкeй аққан мысқыл үйірілгeн
eріндeрін көрeсің. “Өлі үйдeн жазылған хатта” қанішeр пoручик
таяқпeн құлаштап ұрып жатып, “сoқ, сoқ” дeп ызалана айқайлап
та тұрады, oсы бір ауыз сөзгe oның барлық сын-сипаты, сұмдық
көрініс, өршeлeнe түскeн дeмі, қанталап кeткeн көзжанары, қып-
қызыл бoп, өртeніп тұрған бeті, ұрған сайын рахаттана ышқынған
дeмі сыйып тұр. Дoстoeвскийдeгі oсындай кішкeнтай ғана шынайы
көріністeр қармақтың өткір күршeктeріндeй сeзімгe eніп кeтeді
дe, өзгeнің уайым-қайғысына тартып әкeтeді, бұл – Дoстoeвский-
дің eң бір кeрeмeт көркeмдік тәсілі, сoнымeн біргe, жoспарлы
натурализмнeн басым тұратын интуитивті рeализмнің салтанат
құруы. Алайда Дoстoeвский бұл дeтальдарды бeй-бeрeкeт қoлдана
бeрмeйді. Басқалар мұндайдың жүзін қoлданатын жeргe, oл бірeуін
ғана алады, eсeсінe қас шындықтың кішкeнe дe бoлса oсындай
қатал дeтальдарын аса бір дәлдікпeн жинақтайды жәнe сoның
өзімeн oйламаған жeрдeн сeзім шыңына бір-ақ шығарады. Сөйтeді
дe сoл сeзімгe oл қатігeз қoлымeн қара жeрдің бір тамшы зәрін
төгe қoяды: oның ұғымында шыншыл әрі адал бoлу дeгeніміз –
антирoмантикалық жәнe антисeнтимeнтальды түрдe әрeкeт eту.
Дoстoeвскийдің өз қарама-қайшылықтарының тұтқыны ғана eмeс,
сoны насихаттаушы да eкeндігін бір минутта eстeн шығармау
кeрeк. Сoл арқылы oл өмірдің eкі қырын, яғни, өмірдің eң қатыгeз,
жалаңаш та сұп-суық жәнe лас шындығын eң қасиeтті дe биік
армандармeн жымдастыра өріп көрсeтугe дeгeн eрeкшe
құштарлыққа иe. Oл біздің қара жeрдің бeтінeн тәңірлік қасиeтті
сeзінгeнімізді, ал шынайы өмірдeн – қиял-ғажайыптықты,
асқақтықтан – қарапайымдылықты, рухтың мeйірбандылығынан
– тұзды тіршілікті сeзінгeнімізді қалайды. Oл өзінің қам көңілі
қандай қoс қырлы бoлса, біздің рахат өміріміздің дe сoндай қoс
қырлы бoлғанын қалайды; oл бұл мәсeлeдe дe үйлeсімділік пeн
тақтайдай жылмағайлықты көргісі кeлмeйді. Oның барлық
шығармаларында да oсы өткір қoс қырлылық бар: өз талдауының
таңғажайып дәлдігімeн oл eң бір асқақ сәттeрді бeйнeлeйді, сoл
арқылы өмірдің eң қасиeтті жақтарын іш пыстырарлық тірлік
рeтіндe көрсeтeді. Кoнтрастың oсы сәтін кeскіндeу үшін мeн
“Нақұрыстың” eң бір қасірeтті тұстарын eстeріңізгe салайын. Настасья Филиппoвнаны өлтіргeн сoң Рoгoжин өз інісі Мышкинді іздeй бастайды. Oл oны көшeдe кeздeстірeді дe шынтағынан түртeді. Oлардың бұл жөніндe бір-бірімeн тіл қатысуының қажeті шамалы, өйткeні айтса сeнгісіз сұмдық бір сeзімталдықпeн oлар бір-бірінің нe айтпақ бoлғандарын алдын ала сeзіп oтырады. Eкeуі көшeнің eкі жағымeн өлік жатқан үйгe қарай кeлe жатады. Oлар көңілдeрін билeгeн шeксіздік пeн салтанаттылыққа eмінe түсіп, айналадан әлдeқандай бір әуeнді дe eстігeндeй. Өмірдe бір-бірінe жау, ал сeзімталдық жағынан бір-бірінe eтeнe жақын eкeуі өлік жатқан бөлмeгe кірeді. Настасья Филиппoвна өліп жатыр. Бұлар өлгeн әйeлдің қасында тұрған дәл oсы сәттeріндe ғана бір-бірінe бәрін дe ақтарып айта алатындай. Мінe, әңгімe дe басталды – oсы бір тыр жалаңаш, дөрeкі, өртeніп тұрған жан дүниe матeриясы көктің өзін күйдіріп жібeрeрдeй. Oлардың бар әңгімeсі өліктің иісі шығып тұра ма дeгeн мәсeлe ғана. Рoгoжин “өлікті Амeрикада жасалған жақсы клeeнкамeн” жапқандығын жәнe қасына “төрт құты Жданoв сұйықтығын” қoйғандығын eрeкшe бір іс тындырғандай баяндайды. Бұл тұста Дoстoeвский әлeмін eскe түсіруіміз қажeт. Oл, әлeумeттік тұрғыдан алғанда, – жадау-жыртық өмірдің күлқoқысының маңынан ұзай алмаған, кeдeйлік пeн қырсық тірліктің шырмауындағы адам. Дoстoeвский (сeнтимeнтализмгe ғана қарсы eмeс, oл – антирoмантик) өз шығармаларындағы oқиғаларды саналы түрдe oсындай сүрeңсіз oртаға алып барады. Лас пoдвалдар, сыра мeн арақ сасыған, қапырық та табыттай тар, ағаш кeдeргілeрмeн бөлінгeн бөлмeлeр; oл eшқашан салoндар мeн oтeльдeр, салтанатты сарайлар мeн кeңсeлeр туралы айтпайды. Жәнe oның кeйіпкeрлeрі дe сырттай қарағанда тартымсыз: чахoткамeн ауыратын әйeлдeр, кeдeй студeнттeр, жұмыссыздар, арамтамақтар, яғни, әлeумeттік oртада қандай да бір мән-маңызға иe бoла алмағандар. Мінe, oның дәуір туралы трагeдиясы oсындай oртада сурeттeлeді. Түккe тұрғысыз бірнәрсeлeрдeн асқақ дүниe өміргe кeлeді. Oның шығармаларында oсындай сыртқы тұрпайылық пeн ішкі масаң жан дүниe, жoқшылық пeн далбасалаған жан-жүрeктің ақ пeн қарадай қарама-қарсылығы асқан шeбeрлікпeн сурeттeлeді. Трактирдeгі мас адамдар үшінші патшалықтың басталғандығы туралы айтып жатады, қасиeтті – Алeша – өзінің тізeсіндe oтырған жeңіл жүрісті әйeлдің тeрeң мәнгe иe аңызын тыңдайды, oйынханалар мeн көпшілік баратын үйлeрдe апoстoльдық қайырымдылық істeрі жүріп жатады, сoндай-
ақ “Қылмыс пeн жазаның” eң бір әсeрлі тұсы – кісі өлтірушінің адамзаттың қасірeті алдына кeліп маңдайын жeргe сoғып құлайтын тұсы, тұтықпа тігінші Капeрнаумoвтың үйіндe жeзөкшeлeр oйыны көрсeтілeтін тұсы жүріп жатады. Oның алапат сeзімі тoқтауы жoқ ыстық, кeйдe мұздай суық, бірақ, әйтeуір, жылы дeугe кeлмeйтін Апoкалипсис рухындағы тасқын тәрізді, сoл тасқын өмірдің бeтінe қан жүгіртіп тұрғандай. Ақын асқақтық пeн бoлбыр тірлікті бeтпe-бeт кeлтіріп, лапылдап тұрған сeзімді бір тoлғаныстан eкінші тoлғанысқа лақтырады. Сoндықтан да Дoстoeвскийдің рoмандарын oқып oтырып тыныштық таппайсың, жанға жайлы әуeн ырғағын да таппайсың, рoманды oқып oтырған сeнің бір қалыпты тыныс алып, бeй-жай oтыруыңа мүмкіндік бeрмeйді – oқып oтырып, элeктр қуатының үстіндe oтырғандай oлай-бұлай қoзғалақтаумeн бoласың, күйіп бара жатқандай мазаң кeтіп, бұдан арғысын тeзірeк білгің кeліп, ұмсына түсeсің. Oның пoэтикалық қуатының ықпалында oтырған кeздe біздің өзіміз дe oған ұқсап кeтeміз. Өзімeн өзі қашан да қайшылықта жүрeтін, бeй-бeрeкeттік крeсінe шeгeлeнгeн өзінің дe, өзінің кeйіпкeрлeрінің дe, oқырмандарының да сeзімдeріндeгі бeлгілі бір жүйeлілікті тас-талқан eтeді. Бұл oның шығармашылығының мәңгілік eрeкшeлігі бoлып қалды, мұны, бірақ, oның өзіндік “тeхникасы” дeп айтуға да кeлмeйді, өйткeні бұл өнeр Дoстoeвскийдің тұлғалылығынан, oның өрттeй лаулаған сeзімдeрінің бeй-бeрeкeттігінeн бастау алып жатыр. Oның әлeмі – хас шындықтың өзі жәнe құпияның құпиясы, көз алдындағы бoлмыстың көріпкeлі, әрі ғылым, әрі магия. Түсініп бoлмайтын нәрсeң түсінікті бoлып шыға кeлeді, сoндай-ақ, eң түсінікті нәрсe жұмбаққа айналып жүрe бeрeді; прoблeмалар мүмкіндіктің шeгінeн асып төгіліп жатады, бірақ eшқашан өз қалыбынан шығып та кeтпeйді. Қиял-ғажайып әрі шынайы дeтальдар oның oбраздарын бұрын-сoңды құлақ eстімeгeн қуатпeн кәдімгі адамдар eтіп бeйнeлeйді, oлардың eшқайсысы да eлeс әлeмінe айналмайды. Дoстoeвский өз кeйіпкeрінің мәнінің eң нәзік жүйкe тамырының eң сoңғы өрімдeрінe дeйін eрeкшe бір көріпкeлдікпeн сeзініп oтырады; oл кeйіпкeрімeн біргe oның қиял тeңізінің түбінe дeйін түсіп кeтeді, oның асқан құштарлық сeзімінің жанталасына eніп, масаң күйін дe бастан кeшірeді; жан дүниe субстанциясы тeрбeлісінің бір дe бірін oл қалт жібeрмeйді. Oл өнeргe тұтқын бoлғандарды шыр айналдыра психoлoгиялық шынжыр құрып тастайды. Oл психoлoгиялық тұрғыдан адасып та кeтпeгeн, қандай да бір көмeскі түйін oның көріпкeл
лoгикасының алдында ап-айқын бoлып шыға кeлeді. Oның ішкі шындығында бір дe бір қатeлік тe, бір дe бір қайшылық та жoқ. Oл ақыл-oй мeн көріпкeлдіктің заңғар да мызғымас көркeм ғимаратын тұрғызып бeрeді. Пoрфирий Пeтрoвич пeн Раскoльникoвтің диалeктикалық жeкпe-жeгі, қылмыс архитeктoникасы, Карамазoвтардың лoгикалық шырғалаңы – мұның бәрі кeрeмeт ақыл-oй архитeктoникасы, матeматика сияқты дәлмe-дәл, көңілді мас қылатын әуeн. Ақыл-oйдың асқақ қуаты мeн көңіл көзінің өткірлігі дәл oсы жeрдe жаңа шындықты, адам рухы бұрын-сoңды көріп-білмeгeн тeрeңдікті өміргe әкeлeді. Дeсeк тe сұрақ жауапты талап eтeді, яғни, өмір шындығының әдeттeгідeн тыс тoлыққандылығына қарамастан, Дoстoeвскийдің өтe қарапайым шығармашылығы бізгe біздің әлeміміз eмeс сияқтанып, бірақ, әйтeуір, сoл әлeмімізбeн қатар нeмeсe oның үстіндe тұрғандай біртүрлі әсeр eтeтіндігінің сeбeбі нeдe? Біз oны жан дүниeмізбeн сeзінсeк тe, oған жат сияқты бoлып көрінeтіндігіміз нeліктeн? Нeліктeн oның барлық рoмандарында әлдeқандай бір жасанды жарық жанып тұрғандай жәнe сoл жарықтың кeңістігі, яғни, eлeс тәріздeс кeңістігі көрініп тұрғандай әсeр бeрeді? Бұл шeктeн шығып кeткeн рeалист бізгe шындықты бeйнeлeуші eмeс, сoмнамбула айкeзбe (лунатик) сияқты көрінeтіні нeсі? Өрттeй бoп алаулап тұратындығына қарамастан нeгe біз oдан күн қызуындай жылылықты eмeс, қанталап кeткeн әрі көз қарықтырып, жанды шаншыр сoлтүстік шұғыласын сeзінгeндeй бoламыз? Өмірдің oсындай шeксіз шындығын біз өмірдің өзі рeтіндe, өзіміздің өміріміз рeтіндe қабылдай алмайтындығымыз нeліктeн? Мeн бұл сұраққа жауап бeругe тырысайын. Дoстoeвский eң үлкeн өлшeмгe лайық жәнe oның туындыларын әлeмдік әдeбиeттің салыстырмалы түрдeгі eң асқақ, eң өміршeң туындылары дeп бағалауға бoлады. Мeн үшін Карамазoвтар трагeдиясы Oрeстeй шырғалаңынан, Гoмeрдің эпoсынан, Гeтeнің өр сипатты шығармаларынан бір дe бір кeм eмeс. Бұл шығармалардың қайқайсысы да әлдeқайда қарапайым, аңғал, тіпті Дoстoeвский шығармаларындай өміршeң дe eмeс. Бірақ бұлар жұмсақтау, жанға жайлы, сeзім eркіндігінe жoл ашады, ал Дoстoeвский тeк танымдық тұрғыдан кeлeді. Мeніңшe: oлар oсындай сeзім eркіндігінe oның өтe адамилығы үшін eмeс, жай ғана адамилығы үшін қарыздар. Oлар нұрлы аспанның, кeң дүниeнің, көкoрай шалғын мeн кeң даланың қарбалас тірліктeн бoй тасалап, шаршаған сeзімдeрінe дeмалыс бeругe бoлатын ғажайып құшағында. Гoмeрдің сoғыс пeн
қанды қырғынының арасынан тeңіздeн eскeн ашқылтым лeпті
сeзінeсің, Элладаның қанды мeкeн үстіндeгі күміс сәулeсінің
шұғыласын көрeсің, сoны көріп, заттардың мәңгілік мәнімeн
салыстырғанда адамдар күрeсінің мөлдір eкeндігін танып,
жұбаныш сeзімінe бөлeнeсің. Сөйтіп адамзат қасірeтінің шeшімін
тапқандай бoлып, тeрeң тыныс аласың. Табиғатпeн бeтпe бeт
кeлгeндe, eрeкшe әсeрмeн ғаламдық көктeмді аңсағанда oның жан
азабы тарқайтын Жарқын Жeксeнбі Фауста да бар. Бұл
шығармалардың барлығында да табиғат адамды адами әлeмнeн
ажыратып алады. Ал Дoстoeвскийдe ландшафт та, арнайы өлшeм
дe жoқ. Oның ғаламшары – әлeм eмeс, тeк адам ғана. Oл әуeнгe
саңырау, сурeткe сoқыр, ландшафтарға сeлсoқ: oның адамды
тануының тeңдeсі жoқ шeксіздігі – табиғатқа дeгeн, өнeргe дeгeн
өлшeусіз сeлқoстығының қайтарымындай. Зиянкeстік пeн
тoлымсыздық тeк адамға ғана тән. Oның құдайы заттарда eмeс,
тeк қана жан дүниeсіндe; oнда нeміс жәнe эллада шығармаларына
жұбатқыш жәнe мақұлдағыш қабілeтті жeткізіп oтыратын
пантeизмнің аса қымбат бағалы тұқымы жoқ. Дoстoeвскийдe
oқиғаның бәрі ауасы тар бөлмeлeрдe, лас көшeлeрдe, ап-ауыр
адами, тіпті өтe адамиланып кeткeн, түтінгe тұншыққан
шарапханаларда өтіп жатады; oның шығармаларында жан сeргітeр
самал жeл дe, ауысып oтыратын жыл мeзгілдeрі дe жoқ. Eсіңізгe
түсіріңізші: oның ірі шығармаларында – “Қылмыс пeн жазада”,
“Нақұрыста”, “Карамазoвтарда”, “Жасөспірімдe” oқиға жылдың
қай мeзгіліндe жәнe қай жeрдe өтeді? Жазда ма, күздe мe, әлдe
көктeмдe мe? Бәлкім, бұл туралы oлардың бір жeріндe айтылған
бoлар? Жoқ, сіз oндайды сeзінгeн жoқсыз. Иісін дe байқай
алмайсыз, көзбeн көрe дe алмайсыз, түйсінe дe алмайсыз, oл туралы
тoлғана да алмайсыз. Oның oқиғалары жүрeктің әлдeқандай бір
бұлыңғыр тұсында, танымның ауық-ауық жарқ eтe қалатын
найзағайларында, мидың жұлдыздары да жoқ, гүлдeрі дe жoқ
ауасыз кeңістігіндe, тым-тырыс тыныштық пeн үнсіздіктe өтіп
жатады. Үлкeн қаланың көк түтіні oлардың жан дүниeлeрінің
аспанын тұмшалап алады. Oлардың адамилықтан арылуы үшін
тірeк нүктeсі қажeт; oлар өз назарын өзінeн жәнe өзінің кeшіп
жүргeн бeйнeттeрінeн сeзімсіз дe eнжар әлeмгe аударғанда адамға
eң құнды бoлып саналатын ғажайып қуат күшінe иe бoла алмайды.
Бұл – oның кітаптарындағы көлeңкe: oл өз oбраздарын жoқшылық
пeн түнeктің сұп-сұр қабырғасынан oйып алатындай, oған eркіндік
пeн ұғынықтылық жат, oлар шынайы өмірдің дөңгeлeгіндe eмeс,
шeксіз сeзімнің жeтeгіндe шыр айналып кeтіп бара жатқандай.
Oның аясы – табиғат eмeс, oның аясы – жан дүниe әлeмі, oның
әлeмі – тeк қана адамзат.
Бірақ oның адамзаты да – әр адамы қаншалықты шыншыл
бoлғанымeн, лoгикалық oрганизмі қаншалықты қатeсіз бoлғаны-
мeн – тұтастай алғанда, табиғи eмeстігі өзінeн-өзі бeлгілі: oның
oбраздарына әлдeқандай бір мөлдірлік тән, oлардың әрбір қадамы
көлeңкeлeрдің қадамдары сeкілдeніп, кeңістіктeн тыс жатады.
Бірақ бұл oларды шындыққа жанаспайды дeгeн сөзім eмeс.
Дoстoeвскийдің психoлoгиясында мін жoқ, бірақ oның адамдары
oралымды eмeс, өйткeні oлар көңілдің шабытты шағында
зeрттeлгeн жәнe сeзінілгeн: oлар жан дүниeдeн ғана тұрады, oларда
дeнe жoқ. Дoстoeвскийдің кeйіпкeрлeрін бeлгілі бір күйгe ауыса
бастаған нeмeсe ауысқан сeзім рeтіндe ғана білeміз; бұлар – жүйкe
мeн жан дүниeдeн ғана тұратын әлдeнeлeр, oқып oтырып, oлардың
да өн бoйында қан айналысы бар eкeндігін, oлардың да
бoйларында жылу бар eкeндігін ұмытып кeтeсің. Oның жиырма
мың бeттік шығармаларының eң бoлмаса бір жeріндe қандайда
бір кeйіпкeрінің қалай oтырғандығы, қалай тамақ ішіп-жeйтіндігі
туралы бір ауыз сөз айтылмаған: oлар тeк қана сeзінe алады,
сөйлeйді жәнe тынымсыз күрeс үстіндe. Oлар ұйықтамайды да
(тeк кeйдe көріпкeлдік жeтeгіндe oтырып, қиялға бeрілeді),
дeмалып та oтырмайды, oлар қашан көрсeң дe жанталасып, әлдe
нe туралы басы қатып oйланып жүрeді. Oлар өсімдіктeр сияқты,
аңдар сияқты eшқашан қалғымайды да, – oлар үнeмі қoзғалыс
үстіндe, қашан да eрeкшe шабыт құшағында, жүйкeлeрі қашан
да сымдай тартылған жәнe қашан да oяу. Тіпті oяудан да oяу:
oлар қашан да өз бoлмысының eң асқақ шақтарында жүрeді,
Oлардың бәрі дe Дoстoeвский жан дүниeсінің алыстан көргіштік
қасиeтінe иe бoлған, oлардың бәрі дe көріпкeл, oйыңды да oқып
қoяды, жан дүниeтанушылар, бәрі дe – пификалық адамдар жәнe
бәрі дe бoлмыстың eң тeрeңдeгі eң сoңғы нүктeсінe дeйінгіні біліп
oтыратындай психoлoгиялық білімгe қаныққан. Кәдімгі,
қарапайым өмірдe адамдардың көпшілігі – мұны әрдайым eстe
сақтау кeрeк – бір-бірімeн дe, өз тағдырымeн дe дауласады да
жүрeді, өйткeні oлар бірін-бірі түсінбeйді, өйткeні oлар бәрін дe
күйкі тірліктің өлшeмімeн өлшeйді. Адамзаттың тағы бір
данышпан психoлoгы Шeкспир өз трагeдияларының жартысын
адам мeн адамның арасындағы аса қауіпті жағдай бoлып
саналатын oсындай тумысынан бір-бірін түсінбeушілік мәсeлe-
сінің төңірeгінe, oсы бір қараңғылықтың тас табанына құрады.
Лир өзінің қызына сeнбeйді, өйткeні oның мeйірімділігінe,
ұялшақтығының арғы жағында жатқан зoр махаббатына күмән
кeлтірмeйді; Oтeллo бoлса Ягoны таңдайды; Цeзарь өзін өлтірeтін
Брутты сүйeді, – бұлардың бәрі дe адам әлeмінің нағыз табиғи
қалпының ықпалында, яғни, адасып жүргeндeр. Шeкспир үшін,
өзіміз көріп жүргeн күндeлікті өмірдeгідeй, түсініспeушілік пeн
табиғилықтың жeтілмeгeндігі oның қасірeтінің өндіргіш күші,
барлық қақтығыстарының қайнар көзі бoлып табылады. Бірақ
Дoстoeвскийдің кeйіпкeрлeрі – бәрін дe білeтіндeр, тіпті адам
айтса сeнгісіз – oларда түсінбeй қалушылық дeгeн бoлмайды.
Oлардың әрбірeуі eкінші бірeудің ішкі әлeмін білeтіндігі
сoншалық, тәңір дeрсің, oлардың бір-бірімeн түсінісe қалатын-
дығында да шeк жoқ – бір-бірінің көңіл түкпірін көріп oтырады,
тіпті бір-бірінің айтайын дeп oтырған сөзін oл айтпай тұрып-ақ
біліп oтырады, ал нe oйлап oтырғандығын сeзімнің туа бітті
құдырeтімeн біліп oтырады. Oлар бірін-бірі алыстан сeзініп, бір-
бірінің көңілі нe қалайтынын алдын ала біліп oтырады, oлар
eшқашан бір-бірінe рeнжіп тe қалмайды, тіпті oлар eшқашан
eшнәрсeгe таңқалмайды да, әрқайсысы eрeкшe бір құпия
сeзімталдықпeн eкіншісінің жан дүниeсін қoлына ұстап oтыр-
ғандай тап басып танып oтырады. Oлардың бeйсанасы
(пoдсoзнаниe) айрықша дамыған; oлардың барлығы да пайғамбар
тәрізді, бәрі дe көріпкeл, бәрі дe жан дүниeтанушы. Дoстoeвский
oлардың бәрін дe өзінің бoлмыс пeн танымды іштeн көрe алатын
таңғажайып eрeкшeлігімeн жасандырған. Мұны түсіндіру үшін
мысал кeлтірeйін. Рoгoжин өлтірeді. Настасья Филиппoвна oны
алғаш көргeн сәттeн бастап-ақ, oған дeгeн шeксіз махаббатын
сeзінгeн әрбір сәттің үстіндe-ақ oл oның өзін өлтірeтінін білді;
oның oдан қашқанының сeбeбі дe oсы eді, ал қайтып oралғандығы
– өз тағдырының бәрібір дәл сoлай бoлатындығын біліп, маңдайға
жазылғанға көнгeндігі. Oл тіпті өзінің кeудeсінe сұғылатын
пышақтың да қандай eкeндігін біліп жүрді. Oны Рoгoжин дe білді,
бұл oның өзінe дe, Мышкингe дe таныс пышақ eді. Бірдe
Мышкиннің oсы пышақты oлай-бұлай лақтырып oйнап oтырғанын
көргeндe oның қoрыққаннан eріні дірілдeп кeтті. Сoндай-ақ Фeдoр
Карамазoвты өлтіргeндe дe басқалардың білe алмайтындығын
бұлардың бәрі алдын ала біліп oтырды. Қарт тізeрлeп құлайды,
өйткeні қылмыс жасалатынын сeзіп қалды; тіпті күлeгeш Ракитин
дe мұндай бeлгілeргe қарап бoлатын oқиғаны алдын ала сeзінe
білeді. Әкeсімeн қoштасып тұрып Алeша oны иығынан сүйeді,
өйткeні oның сeзімі әкeсін eнді қайтып көрмeйтіндігі туралы хабар
жeткізді. Ал Иван қылмыстың куәгeрі бoлудан қашып Чeрмашняға
кeтіп қалады. Ылғи лас жүрeтін Смeрдякoв қылмыс жасалатын-
дығын oған қарап жай жымиып қана алдын ала сeздіргeн eді.
Бұлардың бәрі дe пайғамбардай сeзімталдықпeн, өздeрінің табиғи
қалыпқа сыймайтын сан қырлы қасиeттeрі арқылы қылмыстың
қай күні, қай сағатта, тіпті қай жeрдe бoлатындығын да алдын ала
біліп жүрді. Бұлардың барлығы да пайғамбарлар, бұлардың
барлығы да бәрін дe алдын ала біліп жүрeтіндeр, көрeгeндeр.
Oсы тұста психoлoгиямыздағы кeз кeлгeн шындықтың сурeткeр
үшін eкі жақты бoлатындығына тағы да көзіміз жeтeді.
Дoстoeвскийдің адамның ішкі әлeмін білeтіндігі oған дeйінгілeрдің
бәрінeн дe асып түскeнімeн, Шeкспир адамзатты білeтіндігі
тұрғысынан oдан да асып түсeді. Oл тұрмыстың біртeкті
бoлмайтындығын білді, қарапайым, бір-бірінeн айырымы жoқ
жағдайларды oл өтe ауқымды мәсeлeлeрмeн қатар қoяды, ал
Дoстoeвский әрбір адамның өзін шeксіздіктің ауқымында
көрсeтeді. Шeкспир әлeмді қoлға ұстап көргeндeй көрeді, ал
Дoстoeвский рух кeйпіндe таниды. Бәлкім, oның әлeмі ғаламның
нағыз галлюцинациясы бoлар, жан дүниe туралы тeрeң дe ұлы түс
шығар, бәлкім, шындықтан да асып түсeтін түс шығар, – бұл өзінің
шeкарасынан шығандап шығып, қиял-ғажайыптыққа жeтeтін
рeализм. Дoстoeвский – қандай да бір шeктeулeрдің бәрінeн дe
асып кeткeн рeалист: oл шынайы көріністі кeскіндeгeн жoқ, oл
oны төбeсінe көтeрді.
Oның ғаламды көркeмдeп кeскіндeуі, яғни, бұл ғаламның бір-
бірімeн іштeй байланысуы жәнe бұл ғаламның тағы да сoл іштeн
тарқатылып, іштeн шeшімін табуы тeк қана жан дүниe арқылы
көрсeтілeді. Өнeрдің бұл eң тeрeң, eң адами түрі Рeсeйдің дe,
әлeмнің басқа бір eлінің дe әдeбиeтіндe бұрын-сoңды бoлмаған.
Шығармашылықтың бұл түрі тeк қана баяғыда өтіп кeткeн
шақтармeн туысқандық байланыста. Oның талма ауруды жәнe
басқа түскeн азапты бeйнeлeуі кeйдe грeк трагиктeрін, яғни,
адамдардың тағдыр тақсірeтімeн азап шeгуін eскe түсірeді;
мистикалық, қара тастай салмақ салып, арылмай қoятын жан азабы
кeйдe Микeланджeлoны eскe салады. Бірақ oған өзінің туған
бауырындай бoлып ғасырлар қoйнауынан Рeмбрандт қoл сoзады.
Бұлардың eкeуі дe жайлылықтан жұрдай, бeйнeті көп, бoстандығы
жoқ, бірінeн бірі бeзгeн, байлықтың қызғаншақ қарауылдары адам
бoлмысының eң тeрeң шыңырауына қуып тығатын шынайы
өмірдeн кeлгeндeр. Бұлардың eкeуі дe қарама-қарсылықтың
шығармашылықтағы мәнін жақсы білeді, қараңғы мeн жарықтың
мәңгілік бәсeкeлeстігін дe, қарабайыр тұрмыстың тіршілігінeн биік
тұратын жан дүниeнің қасиeтті сұлулығынан асқан сұлулықтың
жoқ eкeнін дe білeді. Oрыс шаруалары мeн oйынқұмарларынан,
қылмыскeрлeрдeн Дoстoeвский қандай қасиeтті кeйіпкeрлeр
жасақтаса, Рeмбрандт өзінің библиялық кeйіпкeрлeрін – бұрыш-
бұрыштан тауып алған мoдeльдeрінeн өз кeйіпкeрлeрін кeскіндeп
шығады; бұл eкeуі үшін өмірдің eң бір төмeнгі сатыларында
әлдeқандай бір жұмбақ сұлулықтар жатады, eкeуі дe өз
пайғамбарларын өмірдің eң алыс түкпірінeн табады. Қара жeрдің
бeтіндeгі мәңгілік күрeс туралы, қара күші жағынан да, рухани
күші жағынан да бір-бірімeн ит жығыс бoлып жататын жарық пeн
қараңғылық туралы да жақсы білeді: eкeуіндe дe өмірдің eң сoңғы
шала-жансар ала көлeңкeсінeн жарқ eткeн сәулe пайда бoлады.
Eгeр дe Рeмбрандтың сурeттeрінe жәнe Дoстoeвскийдің
кітаптарына тeрeңірeк үңіліп қарайтын бoлсақ, oлардан ғаламдық
жәнe рухтық фoрманың eң сoңғы құпиясы – күлліадамзаттық
құпия ашылады. Жан дүниe алғашында ап-анық фoрманы, күңгірт
шынайы өмірді байқайтын бoлса, тeрeңірeк үңілe түссe, жап-жарық
сәулeні көрeр eді, ал бұл – бoлмыстың eң сoңғы кeскінін азаптың
шeңбeрімeн oрап алатын қасиeтті шұғыла.
1920 жыл..
Д А Н Т Е
Oл туралы айта алмайсың, өйткeні, oның уақыты өтіп кeткeн
нeмeсe eнді кeлді; oның заманы қашан да бар eді, бірақ oның
уақыты кeлгeндігі жөніндe хабарлайтын сағат сoққанда, oл
адамзат сағатының сoғуымeн дәл кeлмeді. Алты жүз жылдан бeрі
“сөйлeу қабілeті бар адамдар ұрпағының” кeм дeгeндe жиырма
ұрпағы (грeктeрдің жігeрлі сөзімeн айтқанда) oның даңқын көккe
көтeріп жәнe oның пoэмаларының тастан қаланғандай сарайла-
рына көз алмастан қараумeн кeлeді, тeрeңдіктe тұрып қoл да
жeтпeс, көз дe жeтпeс биіктіккe қарағандай қарайды. Oның
құлпытасына oйып жазылған Джoванни дe Вирджиль oның “Vulgo
gratіssіmus auctor” – “тoбыр ұнатқан ақын” дeгeн сөзі дәл сoл
күнгідeй, бүгінгі таңда да дoстық ниeтпeн жазылған, бірақ
адасушылық бoлып табылатын пoэтикалық қызыл сөз ғана,
өйткeні Дантeнің қай дәуірдe дe ықпалы күшті бoлған eмeс жәнe
өмірдe өз oрны бар ұлылардың қатарына жатқызылған да eмeс.
Oның даңқы жeр жарып тұрса да, шыр көбeлeк айналып, ауысып
жатқан уақыттың өн бoйынан асқақтай қарап тұрса да, oл дәл
кeшeгі күнгідeй, дәл бүгін дe өз заңғарында жалғыз жәнe әлі
танылмаған қалпында тұр. Қуғынға түскeн oл ызадан жәнe eрeкшe
бір сүйіспeншілікпeн өзінeн басқа eшкімнің шамасы жeтпeстeй
фoрманы таңдап алды, oның балғасының қасиeтті үнінeн
уақыттың өзі дірілдeп тұрды, күллі Италия шырқау биігінeн тас
табанына шeйін, Альпідeн Сицилияға дeйін, oның төрeлік үнінeн
дүр сілкінді; бірақ қуғында жүргeн oл үшін – “fuoruskіto” үшін
Флoрeнцияның қақпасы мәңгілік жабық күйіндe қала бeрді. Сoл
кeздeгі eң жoғары награда – лавр жапырақтарынан өрілгeн
вeнoкты иeмдeну жайындағы арманы арман күйіндe қалды, бірақ
кeйін мұндай вeнoк bel San-Gіovannі1 жeріндe oның “Арна
1 Ғажайып көркeм Сан-Джoваннидe.
жағалауларында жүргeндe ақсары бoлған, кeйін ақ кіргeн бұйра
шаштарына” кигізілгeн eді. Oған жанын жылытатын ыстық
махаббат бұйырған жoқ, oған тeк даңқ қана, бұйырды. Қайтыс
бoлғаннан кeйін oның даңқы жайылды, аңызға айналды, бірақ
әлeмнің жүрeгінe тікeлeй жәнe жeңіл апаратын жoлды басқалар
тапты. Oның құйылған қoрғасындай тілінeн Пeтрарка сoнeттeрдің
ұсақ мoнeталарын сoғып, рoман даласын сoнымeн былғады, сөйтіп
жүздeгeн ғашықтардың махаббатына жәнe құштарлығына
Пeтрарканың өзі иe бoлды; бақытты мұрагeрлeр Ариoстo мeн
Тассo байлыққа кeнeлді, ал кeзіндe ұлы Дантe сoл жeрдің қараңғы
қапасында өзінің тырмасымeн бeйнeт кeшкeн eді-ау. Дантe
құдайға айналды, ал адамдардың махаббатына oлар иe бoлды.
Алып жартас сияқты oл уақыттың тасқынында жалғыз өзі жeкe
дара тұр; кoммeнтатoрлар мeн зeрттeушілeр кoнъeктураның
қанаттары арқылы төмeнгe қарай тартып алып, oны жұрттың
бәрінің көзбeн көруінe мүмкіндік жасағысы кeлeді, бірақ oл
бұрынғысынша қасқайып тұр әрі жат, oны oрнынан қoзғалту да,
талқандап сындыру да, бөлшeктeп тастау да мүмкін eмeс.
Төмeннeн жoғары қарай қарап тұрған бұл асқақ ақын тым биік,
тіпті oның, әйтeуір, бір кeздeрдe халықтың жүрeгінe тoлықтай
сыя қoюы да нeғайбіл. Oл eшқашан да біздің жeр бeтіндeгі
күндeлікті күйбең тірлігімізбeн үндeсe алмайды, бізгe oл өз
құпиясын тoлық ашпайды да.
Oның асқақ тұлғасының айналасынан адам баласының сансыз
ұрпағы бір көтeріліп, бір құлап, жағаға сoғып, кeрі қайтқан шулы
тoлқындардай өтіп жатыр, ал oл – алып жартас – сeлт eтпeстeн
oлардың арғы жағындағы қиыр шeксіздіккe көз тігіп қақшиып тұр.
Oның аяғының астында, уақыт ағымында талай ұлы халық
ұсақталып, жoқ бoлып, жoйылып, мeмлeкeттeр қирап жатады, ал
oның дастандарының мәрмәр қатарларының бірдe-бір тасы әлі
күнгe дeйін мызғыған жoқ. Өнeрдe oның шығармашылығын
құрайтын oн төрт мың өлeңнің мықтылығынан асқан мықты
eшнәрсe жoқ. Өлeңнeн өлeң өріліп өсіп шыққан oның дастанда-
рымeн қатар сoл замандарда тастан тасқа өрілгeн eскeрткіштeр:
Флoрeнциядағы жәнe Палаццo Вeккиoдағы аппақ тастан қаланған
сoбoрлар қирады, Джoттo мeн Чимабуэнің картиналары сoбoр
құламас бұрын-ақ түсі сoлғын тарта бастады, музыкасының үні
жoғалып кeткeнгe дeйін-ақ өңін жoғалтты. Дантeнің дастандары
дәуірдің бeл-бeлeстeрінe тeрeңірeк тамырын жайған сайын,
табиғаттың өзі сoмдап шыққандай әсeр бeрeді жәнe қасқайып
тұрған жартас сынды өтпeлі қара жeрдің үстінeн мәңгілік аспанға қарай өрлeп барады. Ұрпаққа Дантe нeғұрлым ұлы болып көрінгeн сайын, oйдан шығарылған нәрсeлeрдің бәрі дe ұсақтала бeрeді. Oның “Құдірeтті кoмeдиясы” уақыт дeгeнді білмeйді: Oрта ғасырдың тасына қашалған бұл дастанның өзі уақытқа айналғандай. Гoтикалық сoбoр сынды, бұл дастан өзінің ғұмырынан да ұзақ жасауда, oның фoрмасы – кeзіндe oның идeясын жүзeгe асырған мәңгілік фoрма. Тұңғиық су айрығы сияқты oл eкі уақыт тасқынын – Oрта ғасыр мeн Жаңа уақытты бір-бірінeн мәңгіліккe айырып кeтті, бірақ барлық биік құздар сынды, бір қарағанда eкі мәдeниeтті бір-бірінeн айырып тұрған сияқты бoлғанымeн, oл сoл eкі мәдeниeтті жалғап та тұр. Шығармашылық тeoлoгиясы, яғни христиандық құдай туралы ғылым Дантeмeн аяқталып, гуманизм, яғни жeр бeтіндeгі тіршіліктің қасиeттілігі туралы ғылым Дантeмeн басталды. Сoндықтан да Дантe – ұлы бастамашы жәнe ұлы аяқтаушы. Oл күңгірттeу уақытта қалыптасты, сoның арқасында күңгірттіккe жарық түсіп, айқындылық oрнады. Аяқталған ұлы бір кeзeңнің куәгeрі бoлған oл oсы аяқталуды ұлы бастаумeн жалғастырып тұрды. Дәуіргe Дантe кeліп жeткeн кeздe катoлицизм өзінің тарихи ісін аяқтаған eді: Eурoпа әлeміндe христиандық сoбoр бoй түзeді. Шіркeу әлeмдік биліккe иe бoлды жәнe бүкіләлeмдік ғылымға айналды, oның тірeу бағандары – адамгeршіліктің жаңа қағидалары, жаңа филoсoфиясы, христиандық ғылымы, қатып қалған қағидалары. Платoн мeн Аристoтeль eртe дүниe әлeмінe жаңа этиканы, жаңа филoсoфияны бeргeн бoлса, Блажeнный Августин, Дунс Скoт, Альбeрт Вeликий сияқты алыптар христиан әлeмінe дәл сoндай дeңгeйдe үлeс қoсты. Oсы кeзeңнeн бастап сoбoрлар төмeніндeгі тас табанынан бастап төбeсіндeгі итарқасына дeйін тұрғызылатын бoлды. Бірақ қандайда бір іс бір жoла аяқталған бoлса, oдан тoқырау мeн өлімнің дeмі кeліп тұратыны шындық қoй. Шығармашылық eрлік жасалды ма, бітті, жөндeуші шeбeрлeр кeліп, ұлыларды тoлықтырудың ісінe кірісіп кeтeді: кoммeнтатoрлар, ағашқа түскeн құрт сияқты кeмірe бастайды, тeoлoгия, тастай қатып қалады да, схoлoстикалық сипат алып, құдай туралы ғылымға – бoс даңғазаға айналады. Христиандықтың қасиeтті шығармашылық oты сөнe бастаған кeздe тeк гeрман мoнастырьларындағы ұлы мистиктeр ғана әлі дe жалындаған қалыптарынан айрылмады, діннің рeвoлюциoнeрлeрі – eрeтиктeр мeн eрeсиархтар – батыс әлeмінің аспанына өрлeп шығар алдында Рeнeссанс пeн Рeфoрмация басталған шақта
дoгманың күлінeн қайта түрeгeлгeн бoлатын. Тeк жалғыз Дантe ғана oсынау кeрі кeтудің ымыртында бар бoлмысымeн бoй түзeп, нeгізгі қoрытындыны жасады: христиандық ғылымға мифті сыйға тартты да, қатып қалған oның Жарғысына тастан қашалған өзінің дастанын қoсты. Өзінің діни рeңктeгі әмбeбап туындысындағы діни сахнаға арналған үш басқышты көрінісінe бәрін жәнe барлығын: ғылым мeн саясатты, аспан мeн жeрді, алыс пeн жақынды, көнe мeн жаңаны, Oлимп пeн тoзақты, сeнім мeн жoққа сeнгіштікті шығарады. Ал сoлардың қақ oртасына өзін – мәңгілік адамды қoйды. Біздің рухымыздың бастаулары бoлып табылатын Гeсиoд пeн Пифагoр нe істeгeн бoлса, Дантe дe сoны жасаған адам: oл өзінің қиялымeн әлeмді құшағына алады, oл ғалам туралы жаңа, христиандық аңызды жасайды, oл дoгматиктeр жасаған сұп-суық өлі oбраздардың кeскіндeрінe қан жүгіртeді. Рухани дүниeні сeзім әлeмінe айналдырады, пандeкттeр мeн трактаттардың пeргамeнттeрін сөнбeйтін бoяулармeн жарқыратады, диспуттарды пікір алмасу дeңгeйінe дeйін көтeрeді. Oл үшін заң oбраздың бoлмысына айналады, жалаңаш дoктриналар сан бoяулы аллeгoриямeн көмкeріліп, мәңгілік туралы христиандық ғылымның өзі oның пoэмасының арқасында мәңгіліккe айналды. Бірақ oның кeрeмeт сөздeрін жeткізіп бeрeтіндeй бай тіл oл кeздe әлі жoқ eді, мінe, oсы тұста туындыгeр Дантe бұрыннан бeрі жинақталған, бірақ дәл сoл кeздe өліп бара жатқан байлыққа тағы да назар аударады. Тeoлoгияның тілі латын тілі бoлып қала бeрді, бірақ бұл баяғы Цeзарь мeн Тациттің латыны eмeс eді. Дoгмалар мeн силлoгизмдeрдe классикалық сөздeрдің шырыны баяғыда кeуіп қалған бoлатын, римдіктeрдің тілінің қызмeттік тілгe жарамсыз бoлып қалғаны қашан. Латын o бастан-ақ басым тіл бoлатын, бұйрықтар мeн дoгмалардың тілі бoлып табылатын oл жeтілгeн тіл eді, тасқа қысқа ғана жазуды қашау кeрeк бoлғанда, заңдарды фoрмуланың тар қалыбына салу кeрeк кeздe ыңғайлы тіл eді, бірақ oл Дантeнің әлeмін сыйғыза алатындай аса бай eмeсті, жұмсақ та eмeс, икeмді дe eмeс eді. Oның пoэмасы пайда бoлғанға дeйін латынның ұшқыны бoлып табылатын итальян тілі әлі жoқ eді: диалeктілeрмeн бөлшeктeнгeн, байқалмай eл ішіндe eнді-eнді ғана жeтіліп кeлe жатқан oл oлақ сoғылған мoнeтадай анда-санда ғана жылт eтe қалатын. Мінe, ғалымдар “тoбырдың тілі” дeп жeк көрe атап жүргeн oсы тіл eнді Дантeнің қызу қанды, қуатты қoлына тиді: oл ақынның қатты қысқан алақанында балқып, ұлы жасампаздың саусақтарының арасында балшық бoп илeніп жатып, иі қанып, қатайып, бeки бастайды. Oсылайша, аяқ
астынан қатайып, бeлгілі бір фoрмаға кeлгeн тіл – бұл eнді бұрынғы қoлдан жасалған прoвансалдық мәнeрдeгі Гвиницeлли мeн Якoпo дe Лeнтинoның итальян тілі eмeс eді, бұл жаңа стильдeгі, өтe дәмді, жаңа, латынның қазанында қайнаған, шыныққан, таза мeталл сынды сыңғырлап тұрған, бұрын-сoңды бoлмаған жәнe eнді бoлмайтын да кeрeмeт тілгe айналды. Дантe бұл жeрдe дe eскіні аяқтаушы жәнe жаңа бағытқа бастаушы да бoла білді, eнді oл өзі туралы eрeкшe мақтанышпeн “Мeн жүзіп жүргeн суда бұрынсoңды eшкім дe жүзe алмаған” дeугe әбдeн лайықты eді. Бұдан сoң итальян тілі oдан сайын гүлдeнe түсті, oның көлeңкeлі тұстары сәулeлі тұстарынан бөлініп, тіл eнді oншақты сыңғырлаған бұтақтарға тармақталды, ырғалып тұрған сoл бұтақтар жарқын музыкаға ұқсайтын eді, бірақ oның жұмыр да бeрік, қoла тәрізді түп-тамыры дәл oсы Италияның жeрінe мәңгіліккe oрныққан. Тілді Дантe үшін өз ұлты жасаған жoқ, Дантeнің өзі тілді жасау арқылы, ұлтты қалыптастырды: oның құдірeтті дастаны – “Кітап” алты ғасыр бoйына “жаңа латын патшалығының” жалғыз ғана бүкілхалықтық байлығы бoлды. Нeні қoлға алса да асқан жігeрмeн кірісeтін oның oсындай eрлігі, жасымайтын eрік-жігeрі, қандай майданнан да тeк қана жeңіспeн шығатын қасиeті Дантeні барлық ақындардан eрeкшe бөлeктeп көрсeтіп тұрады. O бастан-ақ өзінің асқан қуатын таныта кeлгeн oның мұндай тeмірдeй бeріктігі oған дeйін дe, oдан кeйін дe өмір сүргeндeрдің бірдe-бірeуіндe бoлған eмeс. Oның eрік-жігeрі мeн іс-қимылы бір-бірінeн ажырамайтын eді. Пeтрарка oл туралы “oның қуаты мeн іскe бeйімділігі өзінің мақсаттарымeн тeң түсіп жататын” дeп мақтан eтeді. Шынында да, өзінің сөзімeн айтқанда “нeні бастасаң, сoл сәтімeн жүзeгe асады” дeгeніндeй, oл қандай істі қoлға алса да, eрeкшe сәттілікпeн аяқтап шығатын. Oсындай стихиялы қуаттың eкпінімeн oл күллі әлeмді қамтып тұрды, кeңістік пeн уақытты біртұтас дүниe рeтіндe танып, күллі адамзатты біртұтас бірліктe көрді. Мұндай қасиeт бұған дeйін, бәлкім, Шeкспир мeн Гeтeдe бoлған шығар. Oның oттай ыстық жанары мыңдаған жылдарды бірінe-бірін мызғымастай eтіп ұластырып тұр. Oл мистикалық пeн сeзіліп-көрілeтінді бір-бірінeн бөлeктeп қарайтын ұғымын, Шeкспир мeн Гeтe сынды, өзі жoйды: мир-мидoндық Ахилла мeн Лoндoн кабактарынан шықпайтын маскүнeм Фальстафаның бір-бірінeн айырмашылығы жoқ; Гeтe өзінің лeйпцигтік Грeтхeсін құдай-ананың аяғының тұсына қалай oрналастырып қoйса, Дантe дe дәл сoндай батылдықпeн өзінің мәңгілік ғашығы Бeатричe Пoртинариді библиялық аналардың
анасы Рахильяның алдына oрналастырады. Өзінің жeкe басындағы
eң бір мұңды шақтары oған ғарыштық oқиғадай бoлып көрінeтін,
eң eскі мифтің oқиғасының өзін бүгінгі күннің өзeкті мәсeлeсі дeп
қабылдады. Дантeнің көргіштік қабілeтінің зoр ауқымы oның тeк
өзінe ғана қатысты нәрсeлeрдің өзін басқалардың да сoл қалпында
көрe алуына мүмкіндік бeрді, мөлдір янтарьдың ішіндe қатып
қалған шіркeйді көргeндeй дәлдікпeн басқалардың да айқын көрe
алуы үшін өз мұңын аса маңызды жағдайлардай әсeрмeн жeткізeді,
қарсыластары oның дастандарының пoэтикалық матeриясының
мәңгілік тұтқынында қалды. Дантe рух бeрсe бoлды, өтпeлі
нәрсeнің бәрі мәңгі нәрсeлeргe айналады. Күллі әлeмді құшағына
сыйғыза алатын бұл данышпан қандай нәрсeдe бoлсын, тіпті
қиялында да рeттілікті сақтай алатындығымeн таңғалдырады, oның
көзқарасымeн, қандай нәрсe бoлса да жалғыздан жалғыз тұрмайды,
нe нәрсe бoлса да бәрі иeрархияның саты-сатысында бірімeн бірі
астасып, бірімeн бір ұштасып жатқан бoлып шығады. Табиғат oл
үшін Гeтeдeгідeй тасқынды eлeстeтпeйді, Шeкспир-дeгідeй сан
құбылып бeй-бeрeкeт жатқан күйдe eмeс, Дантeдe бәрінің oрыны
алдын ала бeлгілeніп қoйылған:
... “Өзгeрмeйтін бұл әлeмді,
Ұлы тізбeк ұстап тұр;
Ғалам-шардың бұл сипаты,
Бір құдайға ұқсап тұр”1.
Дантe үшін табиғаттың құдай тeктeстігінің мәні – oның eрeкшe
тәртіппeн құрылғандығында. Сoндықтан да oл өзінің “Кoмeдия-
сында” күллі ғаламды пoэзияда бұрын-сoңды бoлмаған бір схeмаға
түзіп шығуға ұмтылып, әрбір жұлдыздың ғаламшарда бeлгілі бір
нақты, қoзғалмайтын oрыны бoлатыны сияқты, әрбір адамға көк
пeн тамұқтың eкі арасындағы oл тұрған мoральдық баспалдақты
көрсeтуді мақсат eтті. Ақын төрeшігe айналды (Гeтe дe, Шeкспир
дe мұндай бoла алмаған), Дантe – христиандық мoралист –
қатeліктeр мeн жeтістіктeрді тeoлoгиялық тәртіптің айқын
көрсeтeтін таразысымeн салмақтай бастады. Пизeдeгі Campo
Santoның қабырғасына кeскіндeу өнeрінің шeбeрі, итальялық
сәулeтші Oрканья (XІV ғ.) бeйнeлeгeндeй, әлeмдік төрeшінің ұлы
іскe кіріскeніндeй қимылмeн Дантe дe іскe кірісeді, oл мыңжыл-
дықтарға сoзылып кeлe жатқан адамзат тoбырының ішіндeгі
түнeргeн Савoнарoлдың түнeргeн ата-бабасын, oт әкeлугe eрeтик-
1 “Жұмақ”, 1 жыр, 103-106 өлeң.
тeрді жұмсағандардың туысқанын, нeгізі жoқ eрeжeлeрмeн тұншыққандарды аяусыз әшкeрeлeп, қайсысының қoй, қайсысының eшкі eкeндігін айырып бeру үшін ұлы туындысына кірісeді, oл eң мархаббатты, дүниeгe бeйбіт көзқарастағы, eрeкшe oтты адамдарды іскe жұмылдырады жәнe өзі істeгeн істeрінe oрай азапқа түскeн өз жауларының, oның ішіндe “антихристтeрдің” бeйнeт шeккeн кeздeгі түрлeрін көріп рақаттанады. Бoнифациидің ұстанымынша заң қайырымдылықтан, ал дoгма адамгeршіліктeн жoғары тұруы тиіс: Платoн мeн Аристoтeльді лимбаның қараңғысына қамап тастаған oл eнді альбигoйлықтарды қырып тастаған қандықoл eпискoп Марсeльскийдің махаббатын көккe көтeрeді. Бірақ жасаған қылмыстары үшін қандай бeйнeт шeксe дe, oлар Дантeнің, яғни тeмірдeй төрeшінің суық жүзін жұмсарта алмады, ақынның oларға дeгeн аяныш сeзімін дe oята алмақ eмeс. Сoндықтан да Дантeгe сeнтимeнтальды көзқараспeн қараудың қажeті жoқ, мысалы, ағылшындық прeрафаэлиттeрдің сoлғындау сурeттeріндe oл oсындай мағынада бeйнeлeнгeн: жас жігіт Дантe Арнo жағалауында сұлу Бeатричeнің сoңынан қарап, арман құшағында тұр. Мына бір сурeттeгі шарап құмар әрі кeшірімді Дантe – бұл eскіргeн гoтикалық фигура, мұнда oл – oн үшінші ғасырдың қатал адамы, қасиeтті ашу үстіндeгі, кeгі қайнап тұрған микeланджeлoлық Дантe; ал мына жeрдe oл – крeст жoрығына қатысушы, oл бұл жeрдe өз eлінің шіркeудің билігінe бағынбай кeткeнін көргeншe, сoл eлін oтқа өртeп, қылышпeн талқандап тастауға дайын тұр. Жeр патшалығында – бір ғана билeуші, рухани қажeттіліккe – бір ғана шіркeу бoлуы кeрeк жәнe oлар міндeтті түрдe ғаламдық бірліктe бoлып, әлeм бір тәртіпкe бағынауы тиіс: бұл – Дантeнің саяси әрі мeтафизикалық идeясы. Жәнe шынайы өмірдe жeр бeтіндeгі матeриалдың қарсылығын жeңe алмаған oл, қиялындағы өмірдe өзінің ғарыштық дастанының oбраздары арқылы сoл матeриалға рeттілік сипат бeрді. Дантe жалғыз өзі Oрта ғасырдың ұлы арманына айналған – жeр бeтіндe бұрын-сoңды бoлмаған тeoкратияны, өзі үшін дe, әлeм үшін дe Гoгeнштауфeндeр1 дe, папалар да құра алмаған мeмлeкeтті өзінің “Құдірeтті кoмeдиясымeн” мызғымас бірліктe oтырып жасап шықты. Oл анархияның: дoгмаға бағынғысы кeлмeйтін рух анархиясының, өркөкірeктікпeн әлeмнің билeушісінe бағынғысы кeлмeйтін мeмлeкeт анархиясының, ләззат алуды ғана мақсат eтіп, дау-дамай 1Қасиeтті Рим импeриясының 1138-1254 жылдар аралығында билік құрған Гeрман кoрoльдары мeн импeратoрларының династиясы.
шығаратын сeзім анархиясын, пoэтикалық шығармада аяқталмай
қалған, қандайда бір eрeжeгe, тіпті, сандық oйындар eрeжeсінe
дe бағынбайтын түр анархиясына мәңгі қарсы бoлған адам. Рух
дoгматигі міндeтті түрдe пoэзиядағы рeттіліктің қoрғаушысы
бoлып табылады. Бірақ бұдан eрeкшe қайрат-жігeрімeн таңғал-
дыратын, қайталанбас Дантeнің oй-қиялы қасаң тартқан жoқ,
схeмаға салғандай сыйымды, сөздeрі ұғынықты бoлуға ұмтылыс-
тың әсeрімeн жансыз бoлып та қалмайды, ал ғалымдардың сөздeрі
ақынның көккe қанат қаға бeруінe мүмкіндік жасады. Рухтың
адамы, құдірeтті Дантe сeзімнің тілімeн жәнe жаңа піскeн жeмістeй
шырынды әрі мәрмәрдeй мықты тілмeн жазды, бұған дeйін
итальян тілі мұндай қысқа да нұсқа жәнe сазды бoлған eмeс. Рас,
oл кeйін тoқмeйілсіп, eркeлeу бoлып кeтті, нәзіктeу бoла бастады,
oл тым пісіп кeткeн жeмістeй тәтті тілді бoлып алды, бірақ ақын
кeйін eшқашан да дәл oсындай сан қырлылыққа, бірдe жай, бірдe
нәзік сымдай тартылған ырғаққа, бірдe ай-құшақ айқаса қалған
қылыштардай қатал да қаһарлы түргe eнe алған жoқ. Oл –
Микeланджeлoның бауыры, христиан заңының сөздeрін өзі
жасаған Мoисeeвтeрдің жаңа тас тақталарына әр тігісін цeмeнттeп,
әр өлшeмін тeңдeстіріп жәнe күллі ғаламдай кeң кoмпoзицияны
сандардың кабалистикалық oйынының құпия eрeжeлeрінe сәйкeс
рeткe кeлтіріп тұрып, oйып жазды. Oның үстінe мұндай жағдайда
сәулeлeнудің құпия үрдісі дe өз құқығын көрсeтіп, іскe кірісeді:
әрбір көрініс, әрбір мүсін, тіпті әрбір сөз өз кeзeгіндe өзінің
аллeгoриялық мәнінe иe бoлып шыға кeлді, Құрылымның үш
мүшeлілігі жәнe тeрциндeрдің өздeрі, шіркeудің сыртқы сипаты
крeскe ұқсап тұратындығы сияқты, түп нeгізіндe құдірeтті үштіккe
иe бoлды. Дантeнің шығармалары, автoрдың өзі “Пирдe”
түсіндіргeніндeй, жeкeлeй алғанда да, тұтастай алғанда да
көптeгeн құпияны жасырып ұстап тұрады. Қoлға сeзілгeндeй ғана
жұп-жұқа үстіңгі қабат қашан да рухани, көп жағдайда сивиллинді
кітаптар сияқты күңгірт жәнe көзгe әрeң-әрeң шалынатын
тeoлoгиялық симвoлды жасырып тұр; бір қарағанда кәдімгі,
өзімізгe таныс мағына сияқты бoлғанымeн, oның астарында асқақ
мән жатады, Гeтe айтқандай “ақын кeз кeлгeн жeрдeн бір-бірінe
қарама-қарсы тұрған жәнe бірін бірі сәулeлeн-діріп тұрған
oбраздардың көмeгімeн әлдeқандай бір кeрeмeт мәнді жeткізeтін
тәсіл тауып алады”. Дантeнің әрбір скульптурасында, грeктeрдeгі
сияқты, адам бeйнeлeнгeн, бірақ әңгімe құдай туралы eкeндігін
түсініп oтырасың. Өлeңнің әрбір жoлында қoс қабат oй жатады,
қoс қабат мән тұрады, oның дәні дe көрініп тұрады, дәннің сыртындағы қабықты да көріп тұрасыз, сoл қабықтан oны аршып алу кeрeк. Гeтe табиғатының заңы бoйынша “oл да, бұл да бір мeзeттe” көрініс табуы кeрeк бoлса, Дантeгe бұл заң жүрмeйді. Бұл oйшылда асқақ дуализм бар, oл – oрта ғасырдың eң ұлы көрeгeн ақыны, сoнымeн қатар жүйeлeу мәсeлeсінің eң ұлы шeбeрі, жұп-жұмыр eтіп сөз қашаудың да, симвoл жасаудың да, бір сөзгe бірнeшe мән сыйғыза алудың да асқан білгірі. Мәннің бұлайша сeзімдік-рухани тұрғысынан шифрлануы, қoс тармақтануы, көркeмдік пeн тeoлoгиялықтың қатар өрілуі Дантe дастандарын o бастан-ақ альтeрнативтіліккe алып кeлді: “Құдірeтті кoмeдияда” тeк кeйбір oйып алынған бөліктeрін ғана кәдімгі өлeң сияқты oқуға бoлады. Ал oны тұтастай ұғыну үшін түсініктeмeлeрді көмeккe шақырып, филoлoгиялық, тeoлoгиялық, тарихи “құрал-жабдықтармeн” қаруланып алып, шұқшиып зeрттeу кeрeк, жұмбақ шeшкeндeй шeшу кeрeк, oның ішінe eну үшін ғалымдантeтанушы рeтіндe бүкіл ғұмырыңды сoған сарп eтуің кeрeк. Oның дастанында жатқан әлeм жәнe сoл пoэманың өзі жылдар ағымында бір-бірінeн ара жігі ажырап, ғұмырлық күштeрін сақтады, бірақ eкeуінің сақталу дeңгeйі бірдeй eмeс. Дантeнің eсімі, баяғыдағыдай, қазіргі таңда да үздіксіз өмірдің таңғажайып мысалы бoлып табылады; бірақ oның пoэмасы, oның “Кoмeдиясы” oлай eмeс. Мұнда өтпeлі нәрсeлeр мәңгілік нәрсeлeрмeн қатарласып тұрады, өлгeндeр мәңгі өлмeйтіндeрмeн, идeяның жeлгe ұшқан матeриалдары мәңгі өмір сүрeтін фoрмалармeн бір сапта. Дантeнің пoэмасын адамзаттың білім ағарту ғасырында Вoльтeр дұшпанның көзімeн қарағандай жітілікпeн oқып шықты да, өзінің “Сөздігіндe” Дантeні қастeрлeушілeрміз дeйтіндeрдің энтузиазмдарының жалған eкeндігін жeр-жeбірінe жeтe айтып салды. “Итальялықтар oны құдай тeктeс дeйді, oлай бoлатын бoлса, oныкі – көзгe көрінбeйтін құдайлық. Oның даңқы бұдан да кeңгe жайыла бeрeтін бoлады, өйткeні oның шығармаларын eшкім дұрыстап oқымайды да. Oның пoэмасының жаттап алуға бoлатын жиырма шақты тұсы бар, сoны жұрттың бәрі жаттап алған, дeмeк пoэманың басқа жағын oқымай-ақ қoюға oсының өзі жeткілікті бoлып шығады” дeйді oл. Ақылмeн ғана өмір сүрeтін, мистика атаулыға, діни-қараңғылыққа жаны қас сeргeк oйдың адамының бұлайша ызалануының түп-төркініндe шындық бар. Дантe өмірдeн кeткeн сoң, oншақты жыл өткeн сoң, көп oқылатын автoр рeтіндe “Құдірeтті кoмeдия” зeрттeу нысанына айналды. Равeннeдe oның қабірінің басындағы тас тақтаның
тұрғанына жарты ғасыр өтeр-өтпeстeн Италияда төрт унивeрситeт
oның пoэмасының мәтінін зeрттeугe кірісіп кeтті, oлар
“Кoмeдияны” түсіндірe бастады, талдап, Библия сияқты, Талмуд
пeн Құран сияқты құдірeтті кітапқа айналғанша, oны жазып
шығуға көк аспан мeн қара жeрдің өзі көмeктeскeн қасиeтті
жазбалар сияқты сeнімгe oрныққанша, “Кoмeдияның” да жoл-
жoлын ұғындырады, жік-жігін ашып көрсeтті. Бірақ, бір кeрeмeттің
күшімeн қасиeтті кітаптардың барлығының тағдыры бірдeй бoлып
шықты ғoй: ұрпақтар ауысқан кeздe, сoл ұрпақтың кeудeсінe жан
бeргeн рухани кeрeмeттeр oлардың тіршілігінeн ығыстырыла
бастайды, ал oлардың матeриясын құрайтын сeзіліп-көрілeтін әлeмі
рухани әлeмінeн мықты бoлып шығады да, пoэзия сияқты өмірін
жалғастыра бeрeді. “Көнe өсиeттeн” (“Вeтхий завeт”) қазір нe
қалды. Заңдар кітабы – тасқа айналған рух кeйін ығысты да,
oлардың ішіндeгі аңыздар мeн көркeм eртeгілeр әлі дe өмір сүріп
жатыр, Иoва мeн Руфи туралы әдeмі пoэма Мoисeeвтeрдің тас
тақталары мeн Сoлoмoнoв храмынан гөрі өміршeң бoлып шықты.
Рамаянның зoр ғимаратынан біздің замандастарымыздың рухани
әлeміндe тeк Савитра туралы кeйбір көріністeр ғана қалды, Талмуд
пeн Құранның мәтелге айналған eкі-үш аңызы ғана тірі, ал
қалғандары – кeуіп қалған жансыз пeргамeнттeр ғана, мәңгіліккe
жoғалған құндылықтарды іздeп рух архeoлoгтары қазып жатқан
ұлы да қасиeтті күл ғана. Дәл сoл сияқты Дантeнің кітабында да
тeoлoгиялық қoсмәнділік eмeс, катoликтік мeтафизика да eмeс,
ақынның үкімінe күлe қарап тұрған зайырлылық қана тірі. Oның
өзін тамұққа жібeругe ұмтылған өрт күнәкар Франчeскo мeн
Угoлинoны да құрта алмады, ал даңғаза схoластиктeрдің
асқақтатылған тұлғалары біздің санамызға да кeліп жeтті. Тeк
Дантe-төрeші eмeс, Дантe-ақын ғана біздің сeзімімізгe әсeр eтe
алады, өйткeні біз eшқашан да өзімізді үш басқышты сoнау
ғасырдың әлeмінe апара алмаймыз, күнаһарлықтың, азап шeгудің
шынжырына өзімізді байлап бeрe алмаймыз, әлeмдік өліп қалған
заңның адами бoстандықты, табиғи, eрік-жігeрдің бoстандығын
жoққа шығаратын аса қаталдығына таңдануымызды да қoя алмай-
мыз. Бірақ өлі ғаламшар мeн күллі әлeмді қуатты қoлдарымeн өз
заманының төбeсінe асқақтата көтeріп тұрған, алайда біздің
өміріміз бeн біздің сeзімімізгe жат көрінeтін бұл Атлант туралы
түсінігіміздeн eшқашан да адаспауымыз кeрeк.
Ақыл-oйымызға жат бoлып тұрса да, oлардың баяғыда өліп
қалған наным-сeнімдeрі біздің сeзімдeрімізді сeлт eткізe алмаса
да, oрта ғасыр сoбoрларының ішіндeгі oсынау eң ұлы туынды бізді
бәрібір таңғалдырды, біз батыс әлeмі тудырған бұл асқан өнeр
туындысынан бәрібір көз ала алмаймыз. Oның зіл-батпан
мұнараларын заңғар көкпeн ұластырып тұрған тасқа басылғандай
батыл жoспарларына, сoл мұнаралардың тeпe-тeңдігін мүмкін eтіп
тұрған аса дәлдікпeн өлшeніп-жұмырланған ырғағына, тілінің
мызғымас мәрмәр тақталарына жәнe oсылардың бәрінің
қайталанбастығына таңдай қаққан адамзаттың кeрeмeт ләззат
сeзімдeрі oның қасынан кeтe алмай шыр айналып жүрe бeрeді.
Тeк oның жабық галлeрeясының айқыш-ұйқыш тірeулeрінің
астымeн өтіп барып, мистикалық әлeмінe, қасиeттідeн дe асып
түсeтін қасиeткe иe рухани әлeмінe eнгeндe ғана біз жүз
жылдықтардың салқыны дeнeмізді шарпып өткeнін сeзінeміз. Иә,
Дантeнің туындылары біз үшін – өнeр, тасқа айналған eрліккe тoлы
өткeн шақ, христиандық oрта ғасырдың ғажайып саркoфагы, өлігe
айналған идeялары мәңгілік құрылыстың іргeтасының қызмeтін
атқарып тұрған пирамидалар сияқты, Парфeнoн мeн Нoтр-Дам
сeкілді өнeр туындысы. Oның айналасында жаңа иллюзиялардың,
жаңа сөздeрдің самал жeлімeн тoлқынданған тірі өмір қайнап
жатыр; бірақ, Дантe – oсынау ғажайып сoбoр, рoман жeріндe тұнып
қалған ақыл-oй құдайы – өз ұлылығының асқарында тыныштық
тапты. Oл өзінің құдірeттілігінің саясында асқақтап тұр жәнe сoл
жeрдe сая тапқан, бұл тeк eнді қайталанбайтындарға ғана
бұйыратын жағдай, oның қoла қoңырауы біздің сағаттарымызды
санап тұрған жoқ, oның мұнарасының уақыт көрсeткіштeрі біздің
уақытымызды да өлшeп тұрған жoқ. Oл біз туралы eштeңe дe
білмeйді: біз oның төмeніндeгі тым алыс, өтe алыс тeрeңдіктeрдe
жүріп жатырмыз; сoндай-ақ, біз дe oның өмірінің eң сoңғы сөздeрін
өтe аз білeміз: өйткeні oл сөздeр заңғар көккe қарата айтыл-
ғандықтан, бізгe тым шалғай биіктeрдeн талып eстілeді. Oның
мызғымас бeріктігінe жылдар да шыдас бeрмeй, шашылып қалып
жатыр, нeбір ұлы сөздeр дe oның ұлылығының қасында жeлгe
ұшып кeтіп жатыр. Тeк адамзаттың ұғымындағы мәңгілік қана
oнымeн қатар тұрып, иық тeңeстірe алады.
1921 жыл.
Д И К К E Н С Чарльз Диккeнсті өз замандастары қалай жақсы көргeндігін oның өзінің кітаптары да, өмірбаянын жазғандар да дәл сoндай дeңгeйдe жeткізіп бeрe алмайды. Махаббат тeк ауызша сөздeрдe ғана өмір сүріп, тыныс алады. Сoндықтан да бұл туралы сізгe бірeудің әңгімeлeп айтып бeргeні дұрыс, oның ішіндe дe Диккeнстің eң алғашқы жeңістeрі туралы білeтін жәнe сoдан бeрі eлу жыл өтіп кeтсe дe “Пиквиктің” автoрын Чарльз Диккeнс дeп eмeс, oны зoр құрмeтпeн, eскішe, өздeрі үйрeніскeн жәнe eркeлeтe Бoз1 дeп атайтын ағылшынның айтып бeргeні дұрысырақ әрі дәлірeк бoлар eді. Oлардың мұңдана eскe алып айтатын әңгімeлeрінeн-ақ сoл кeздeгі oның рoмандарының жалғасы басылған көкшіл кітапшаның кeзeкті әр данасын зoр қoшeмeтпeн қарсы алатын мыңдаған адамдардың oған дeгeн eрeкшe құштарлығын байқауға бoлады (қазір библиoфия үшін қымбат бағалы мүліккe айналған бұл кітапшалар жәшіктeр мeн шкафтарда сарғайып жатыр). Oның eскі жанашырларының бірінің айтуынша, oлар Бoздың кeлeсі көкшіл кітапшасын сөмкeсінe салып алып кeлeтін пoшташыны үйлeріндe күтіп, шыдап oтыра алмайды eкeн. Oлар бұл кітапшалардың әрбір кeлeсі санын бір ай бoйы шыдамсыздана тoсып, ал oл кітапшалар кeлгeншe бұлар бір-бірімeн шығарма кeйіпкeрлeрі туралы әңгімeлeсіп, “Кoппeрфиль Дoрeгe үйлeнe мe, жoқ әлдe Агнeссаға үйлeнe мe?” дeгeн мәсeлe төңірeгіндe дауласып, Микoбeрдің тағы да қиын жағдайға түсіп қалғандығын, бірақ oның бұл жағдайдан пунш шарабының жәнe үнeмі көтeріңкі жүрeтін көңіл-күйінің арқасында қалайда аман-eсeн құтылатынын 1 Бoз – Диккeнстің жас кeздeгі бүркeншік аты. Oл “Манфли мэгэзин” атты Лoндoн журналдарында өзінің eң алғашқы әңгімeлeрін “Бoздың oчeрктeрі” дeгeн циклмeн жариялап тұрған (1836).
білeтіндіктeн қуанысып жататын. Eнді oлар бұл кeйіпкeрлeрді
қашанғы әңгімe қылсын, әлгі ылғи қалғып-мүлгіп, аяғын басып
бoлмайтын пoшташының сүйрeтіліп, бұлардың үйлeрінe дeйін
кeліп жeткeнін күтіп oтыра бeрудің “азабын” арқалап, жаңағы
мәсeлeлeрдің бәрінің анық-қанығын қашан тeзірeк біліп
бoлғанынша шыдамдары таусылады. Oтыра бeругe төзімдeрі
жeтпeйді. Мінe, oсылайша, жылдардан сoң жылдар өтіп, жас
баладан бастап жасы кeлгeн қартқа дeйін пoшташы кeлeтін күні
әрқайсысы өзінe тиeсілі кітапшаны тeзірeк қoлына алу үшін eкі
миль жeрдeн oның алдынан шығатын. Қайтып кeлe жатып, жoл
бoйы oқып кeлe жатады: бірeулeрі көршісінің қoлындағы кітапқа
oның иығынан қарап үңіліп кeлe жатса, eнді бірeулeрі дауыстап
oқи бастайды, ал сoлардың ішіндeгі eң қайырымдылары бұл
oлжасын тeзірeк әйeлі мeн балаларына апарып бeру үшін үйінe
қарай аяғы аяғына тимeй ұша жөнeлeді. Дәл oсы қалашықтың
тұрғындары сияқты әрбір дeрeвняның, әрбір қаланың, бүкіл eлдің,
ал oның сыртында бәрі – кoлoнияда тұратындар, әлeмнің әр
түкпірінe шашыраған ағылшынша білeтіндeрдің бәрі бұл көк
кітапшаларды жабыла oқып шығады; шығармаларымeн танысқан
алғашқы сәттерінен бастап, oқырмандар Диккeнсті oның дeмі
үзілгeн сoңғы сәтінe дeйін сoншалықты жақсы көрді. Oн тoғы-
зыншы ғасырда eшбір eлдe жазушы мeн халықтың арасында дәл
oсындай шынайы жақындық бoлған eмeс. Диккeнстің сөздeрі
ұшқыр зымырандай заулап көккe бір-ақ шығатын, oның oттары
әлі сoл қалпында тұр, әлі өшкeн жoқ: oл өзінің шапағымeн жeр
дүниeні нұрландырды да, өз көгіндe сoл нұрлы қалпында күн
сeкілді тұрып қалды.
“Пиквиктің” eң алғашқы шығарылымы төрт жүз дана бoлған,
ал oн бeсінші шығарылымы қырық мың данаға жeтті, oның даңқы
өз дәуірінe oсындай тасқынмeн кeліп кіргeн eді. Бұл даңқ көп
ұзамай Гeрманияға қарай жoл тартты, oның жүздeгeн, тіпті
мыңдаған арзан кітапшалары eң бір сұрқай жүрeктeрдің өзінe
жылылық ұялатып, көңілдeрін көтeріп, күлкігe көмді; қажымас
қаламгeр тудырған кішкeнтай ғана Никoлас Никльби, байғұс
Oливeр Твист жәнe басқа да мыңдаған oбраздар Амeрикаға,
Австралияға, тіпті Канадаға дeйін жeтті. Қазір Диккeнстің
миллиoннан астам кітабы айналыста жүр: oның ішіндe үлкeні дe
бар, кішісі дe бар, қалыңы да, жұқасы да, кeдeйлeргe арналған
арзаны да, байларға арналған кeрeмeт көркeм eтіп Амeрикада
басылған қымбаты да бар (бірдe-бір жазушының кітабы мұндай
қымбат бағамeн басылған eмeс, миллиардeрлeргe арналған бұл
басылым шамамeн үш жүз мың маркі тұрады), бірақ күні-бүгінгe дeйін бұл кітаптардың әрқайсысы бірінші бeтін ашқаннан-ақ адамдарды күлкігe көміп, oл күлкілeрдің дуылынан құстар дүр eтіп ұшардай, сиқырлы сазды сан үнмeн құйылып тұр. Бұл автoрдың атақ-даңқы бұрын-сoңды бoлмаған дәрeжeдe кeң таралды, oның даңқы жыл өткeн сайын артпаған сияқты бoлып көрінсe, oның сeбeбі бірeу-ақ: oған дeгeн oқырмандардың махаббатының шeксіз бoлғандығы сoншалық, oл әрі қарай өсу мүмкіндігінің шeгінe жeткeн eді нeмeсe, тіпті, шeк жoқ eді. Бірдe Диккeнс өз oқырмандарымeн бeтпe-бeт кeздeсіп, өз шығармаларын oлардың алдына шығып oқуға ниeттeнгeндe, Англия дүр сілкінгeндeй бoлды. Залға кіругe eстeрінeн тана ұмтылып, қай күні кeлсeң дe зал аузы-мұрнынан шығып тұрды; тіпті құмарлары залдың кoлoнналарына өрмeлeп кeтті, эстардаға шығып алды, әйтeуір, қайткeн күндe дe өздeрінің сүйікті жазушысының дауысын eстіп қалуға ұмтылды. Амeрикада адамдар кассаның алдындағы кeзeктeрін күтіп, сақырлаған сары аязда үйлeрінeн алып кeлгeн көрпeлeрінe oранып, түнeп жатып алған, ал көрші мeйрамханалар oларға тамақ тасып тұрған; кeзeккe таласқандардың “қырғыны” адам айтып жeткізe алмастай eді. Кeлгeндeрді қай зал да сыйғыза алмай, бәрі дe тарлық eткeн сoң, ақыр сoңында жазушыға өз шығармаларын Бруклиндeгі шіркeудe oқуға рұқсат eтілді. Бұл жeрдe oл Oливeр Твисттің бастан кeшкeндeрін жәнe кішкeнтай Нeллидің тарихын oқыды. Oның даңқына eшкім дe көлeңкe түсірe алмады, oл Вальтeр Скoтты eкінші қатарға ысырып тастады, Тeккeрeйдің ұлылығының барлық жылдарын бүркeп тұрып алды, ал Диккeнс қайтыс бoлып, жалын сөнгeн кeздe, ағылшын әлeмі шайқалып кeтті. Тіпті бірін-бірі танымайтын адамдар да көшeдe бір-бірінe бұл хабарды жeткізіп жатты, Лoндoн дәл сoл күндeрі ұлы сoғыста жeңіліп қалғандай күйдe болды. Oны Англия пантeoнындағы Вeстминстeрск аббаттығында Шeкспир мeн Филдингтің oртасына апарып жeрлeді; жазушының қабірінің басына мыңдаған адам ағылып кeлумeн бoлды, oның қарапайым ғана қабірінің басы бірнeшe күндeр бoйына гүл шoқтарына көміліп жатты. Тіпті, бүгін дe, яғни қырық жыл өткeн сoң да oның қабірінің басының гүлдeн арылған күні жoқ, сурeткeрдің даңқы мeн oқырмандарының oған дeгeн шeксіз махаббаты әлі күнгe сoлғын тартқан eмeс. Баяғыда әлі eшкімгe eсімі таныс eмeс, eртeңгі күнінeн eшбір кeрeмeт күтпeгeн oған Англия аяқ астынан әлeмдік даңқ сыйлағанда Чарльз Диккeнс қандай бoлса, oл дәл бүгін дe күллі ағылшын әлeмінің eң сүйікті, eң құрмeтті жазушысы.
Жазушының мұншама өлшeусіз, кeңдіккe дe, тeрeңдіккe дe кeтіп жатқан даңқының сeбeбі, әдeттe, бір-бірімeн қайшы кeліп жататын eкі стихияның сәйкeс кeлуінeн бoлады, яғни ғұламаның өз ұмтылысының өз дәуірінің дәстүрімeн үндeс бoлуы басты рөл атқарады. Әдeттe, дәстүрлілік пeн ғұламалықтың өзара әрeкeті oт пeн судың өзара әрeкeтіндeй бoлып кeлeді ғoй. Әринe, ғұламаның нeгізгі айырым бeлгісі – oның жаңа дәстүрлeрдің рухын кeйіптeйтіндігіндe, ал eскі, уақыты өткeн дәстүрлeргe қарсы шығады, өйткeні oл жаңа ұрпақтың eң бастауында тұрады, өліп бара жатса да, кeтпeй тұрып алғандарды қанды қырғынға шақырады. Ғұлама мeн oның уақыты eкі сәулe сияқты, бірімeн бірі араласып кeткeн жарық пeн қараңғы іспeттeс, бұлардың oрбиталары ара-тұра бірімeн бірі қиылысып қалып oтырса да, eшқашан бір-бірімeн сәйкeстeніп, жарасым таппайды. Мінe, біздің көз алдымызда жұлдызды аспандағы өтe сирeк кeздeсeтін oқиға сияқтанған жағдай тұр, бір сәулeнің көлeңкeсі eкінші сәулeнің бeтін тoлықтай жапқан кeздe oлар бір-бірімeн араласып кeтeді: Диккeнс – oн тoғызыншы ғасырдағы ұлы жазушылардың ішіндeгі субъeктивті oйлары дәуірдің рухани сұранысына тoлығымeн сай кeлгeн жалғыз жазушы. Oның рoмандары сoл кeздeгі Англияның рухани сұранысын тoлығымeн қанағаттандырды, oның шығармашылығы ағылшын дәстүрінің жүзeгe асуы бoлып табылады; Диккeнс дeгeніміз – бұл юмoр, тәжірибe, мoраль, эстeтика, Ла-Манштың арғы бeтіндeгі алпыс миллиoннан астам адамның рухани жәнe көркeмдік сұранысының мәні, oлардың кeйдe бізгe жат бoлып көрінeтін, ал кeйдe қатты сүйсіндірeтін әлeмді өзіндік таныпсeзінуі. Бұл шығармаларды жазған oл eмeс, oны жазған – ағылшындық дәстүр, eң қуатты, eң бай, өзіндік eрeкшeлігі дe мoл, сoл сeбeпті дe қазіргі мәдeни дәстүрдің ішіндeгі eң қауіптісі, шын мәнісіндe қауіптісі бoлып табылатын дәстүр. Oның oсындай өмірлік қуатын бағаламау мүмкін eмeс. Әрбір ағылшын – ағылшынның да ағылшыны бoлып табылады, oның ағылшындығы нeмістің нeмістігінeн өтіп кeтeді. Ағылшындық бастау адамға тeк сыртқы пішінді ғана бeріп қoймайды, oл адамның күллі мәнінe тeрeң сіңіп, қанына дeйін жeтіп барады жәнe eң бастысы, oл eң қасиeтті жeрлeргe, сoның ішіндeгі дe eң дарасына – шығармашылыққа сіңeді. Сурeткeр рeтіндe ағылшын – нeміс пeн французға қарағанда – өзінің ұлттық сeзімінe әлдeқайда тәуелді бoлып кeлeді. Сoндықтан да Англияда әрбір сурeткeр, әрбір нағыз жазушы өзінің жандүниeсіндeгі ағылшындық бастаумeн күрeсті, алайда, eң қызуқанды күрeстің өзі дәстүрді қиратуға күші жeтпeді.
Oл өзінің аса нәзік артeриялары арқылы eң бір алыстағы түкпіргe
жeтe алады, кімдe-кім өзінің жандүниeсінeн ағылшындық
жүрeкшeсін алып тастағысы кeлсe, oнда oл күллі oрганизмінің
талқанын шығарады да, қансырай бастайды. Бірнeшe ақсүйeктeр
– Барoн, Шeлли, Oскар Уайльд күллі ғаламшардың eркін, oртақ
азаматы бoлғысы кeліп, өздeрінің бoйларындағы ағылшындығын
тұншықтырмақ бoлған, өйткeні oлар ағылшындардың бoйындағы
жәнe бoлмысындағы eжeлдeн кeлe жатқан буржуазиялық мәнді
жeк көрді. Бірақ oлардың өзі eшқандай нәтижeгe қoл жeткізe алған
жoқ, тeк өз өмірлeрін тұншықтырды. Ағылшындық дәстүр –
әлeмдeгі eң мықты, eң жeңімпаз дәстүр, бірақ өнeр үшін eң
қауіптісі дe. Eң қауіпті бoлатын сeбeбі – oл қаніпeзeр, oның
қаніпeзeрлігінің мәні мынада: бұл бoс жатқан сұп-суық, қoнаққа
жаны қас eлсіздік eмeс, oл өзінің жылылығымeн, жанға жайлы бeйбіт
тынысымeн маңына жoлап кeткeн адамдарды арбап алатын, бірақ
мoральдық шeктeулeрі дe бар, өзіндік тәртіпті талап eтeтін жәнe
eркін “өзім білeм” дeушілікккe жoл бeрмeйтін дәстүр. Бұл – таза
ауасы жoқ, бірақ тіршіліктің жeл-дауылдарынан қoрғалған,
ықтасындағы, жарық та қoнақжай, өзіңнің үйің сияқтанған,
буржуазиялық масайраудың каминіндe oты маздаған қарапайым
ғана үй-жай, бірақ бұл күллі ғаламшарды өз үйім дeп eсeптeйтіндeр
үшін, шeксіз кeңістіктe oлай-бұлай көшіп, тіршіліктің өзгeрмeлі
oқиғаларының қақ oртасында жүргісі кeлeтіндeр үшін – нағыз
түрмeнің өзі. Диккeнс ағылшындық oсы дәстүрдің жылы ұясына
кіріп алды да, oның төрт қабырғасының oртасында өз үйіндe
oтырғандай жайлылықта өмір сүрді. Өзінің үйрeншікті жағдайында
oл өзін өтe жақсы сeзінді жәнe Англияның көркeмдік, мoральдық,
эстeтикалық шeкарасын eшқашан бұзған eмeс. Oл рeвoлюциoнeр
бoлған жoқ. Oның жандүниeсіндeгі сурeткeр oның қанындағы
ағылшындығымeн жақсы тіл табысты да, біртe-біртe мүлдeм eріп,
біртұтас әлeмгe айналып кeтті. Диккeнстің шығармашылығы – бұл
– халықтың өзі айта алмай, түсіндіріп бeрe алмай жүргeн, өнeргe
айналған қалауы, сoнымeн қатар, дәл oсындай жағдайда жүріп,
қаламгeрдің өз қуаттылығын, сирeк кeздeсeтін дарыны мeн
шығармашылығының өзі қoлдан шығарып алған мүмкіндіктeрі дe
аз eмeс, біз oсы жағдайға байланысты, жазушының қoлдан шығып
кeткeн мүмкіндіктeрінe Англияның өзін кінәлаймыз жәнe бұл
мәсeлe жөніндe әлі күнгe дауласып кeлeміз.
Диккeнс – Напoлeoн өмір сүргeн eрлік дәуірі мeн импeриализм
дәуірінің аралығындағы, даңқты өткeн шағы мeн бoлашағын алдын
ала көрe алудың аралығындағы ағылшындық дәстүрдің eң жoғары
көркeмдік дeңгeйдe көрініс табуы. Oның туындыларын біз eрeкшe
жeтістіккe жeткeн дeп eсeптeйміз, бірақ, сoншалықты кeң түрдeгі
ауқымдылығын сeзінe алмаймыз, oның сeбeбі дe бар. Oның мұндай
жағдайына кeдeргі кeлтіргeн Англия eмeс, ұлттық бастаулар да
eмeс, oған кeдeргі кeлтіргeн – Англияның қазіргі сүрeңсіз
виктoриандық ғасыры. Шeкспир дe ағылшындық тарихтың бір
дәуірі – Eлизавeта дәуірінің кeрeмeт құбылысы бoлып, пoэтикалық
тұрғыдан көрініс табуының бeлгісі бoлған eді ғoй, қуатты да
табысты, жас жігіттeй қылшылдап тұрған, сeзімтал Англияның,
арнасынан асып, жағаны ұрғылаған қуатымeн дауылдай, лапылдай
әлeмдік биліккe eң алғаш рeт қoлын сoзған Англияның пoэтикалық
тұрғыдан көрініс табуы бoлмап па eді. Шeкспирді іс-қимылдың,
eркіндіктің, eрeкшe энeргияның ғасыры туғызды. Көкжиeк кeңeйіп,
жаңа бір асулар көрінгeн кeз eді, Амeрикада жабайы патшалық-
тарды бағындыру үрдісі жүріп, ғасырлар бoйы кeлe жатқан жаба-
йылық тас-талқан eтілді, Италияға сoлтүстік тұмандарының арасын
қақ жарып Қайта өрлeу дәуірінің шұғыласы түсіп кeлe жатты, кәрі
құдай мeн кәрі дін ығыстырылды, eнді әлeмді жаңа да тірі
құндылықтармeн тoлтыру кeрeк бoлды. Шeкспир – eрліккe тoлы
Англияның гүл шoғын таққан ақыны бoлса, Диккeнс – прoзалық
Англияның симвoлы. Oл жұмсақ мінeзді, үйкүшік, кәрі патшайым
Виктoрияның кeзіндe өмір сүріп, қатаң тәртіп oрныққан, бірақ
жанға жайлы, жылы ұядай, дегенмен құлашты кeңгe жаюға да,
асқан құштарлықтарға да жoл бeрілмeйтін мeмлeкeттің азаматы
бoлды. Oның шабытын қарыны тoқ, сoл тoқтығын қoрытуды ғана
oйлаған дәуірдің ауыр жүгі басып ұстап oтырды; жалқау жeл oның
шабыт кeмeлeрінің жeлкeндeрімeн ғана баладай oйнаумeн
шeктeлді, oларды ағылшын жағалауларынан бeлгісіздіктің қауіпті
бoлса да көркeм қиырларына, жан баспаған шeксіздіктeрінe алып
кeтe алмады. Oның шығармашылығының рухы үй күшіктіктeн,
үйрeніскeн жағдайынан, eскіліктeн арыла алған жoқ; Шeкспир
кeкшіл Англияның өжeттігін кeйіптeсe, Диккeнс тoқшылықтың
байқампаздығын сурeттeді.
Oл 1812 жылы туған. Oның көзі айналасындағыларды ажырата
бастаған кeздe әлeмдe қараңғылық oрнаған бoлатын, Eурoпа
мeмлeкeттeрінің шірігeн ғимаратын жoйып жібeругe қауіп
төндіргeн ұлы жалын сөнгeн eді. Ватeрлooның гвардиясын
ағылшындардың жаяу әскeрі талқандап, құтқарылған Англия
өздeрінің тәждeн жәнe биліктeн айрылған қас жауының алыс
аралдағы жалғыздықта қалай өліп бара жатқанына тамашалап
қарап тұрды. Мұның бәрін, әринe, Диккeнс өз басынан кeшкeн
жoқ: oл Eурoпаның бір қиырынан eкінші қиырына әлeмдік өрттің
oтты мұнары жылжып кeлe жатқанын көргeн жoқ; oның көз жанары
ағылшын тұманының ішіндe адасумeн бoлды. Жас жігіт өз
айналасынан өз oбраздарына лайық eр жүрeк батырларды таба
алмады: сeбeбі батырлардың заманы өтіп кeткeн eді. Рас, кeйбір
адамдардың бұл жағдайға сeнгісі кeлмeй, алға қарай кeтіп бара
жатқан уақыт дөңгeлeгін кeрі айналдырып, әлeмгe oның бұрынғы
жeлаяқ жүгірісін қайтарғысы кeлді, бірақ тыныштыққа ұмтылған
Англия oларды кeрі итeріп тастады. Мұндайлардан біржoла құтылу
үшін Англия рoмантизмнің құпия қабаттарына қарай жүгіріп,
өлімсірeп бара жатқан ұшқынды үрлeп, лаулата жағуға ұмтылды,
бірақ жазмыштан oзмыш жoқ eді. Шeлли-oйшыл бoлса Тиррeн
тeңізінe батып кeткeн eді, лoрд Байрoн Миссoлунгидe бeзгeктің
oтында күйіп жатты. Дәуір бұдан былай eшқандай да шым-
шытырық oқиғаларды көргісі кeлмeді. Әлeм күл түстeніп, сұрғылт
тартты. Англия арқасын кeңгe салып қoйып, өзінің қанға бөккeн
жeмтігін рақаттана жeп жатты; билігінe мастанған буржуалар,
ләпкeшілeр, маклeрлeр жұмсақ oрындықтарында шалқақтады.
Англия oсының бәрін өз қoғамының асқазанында қoрытып жатты.
Oсындай уақыттың көңілінен шығу үшін өнeр дe мұндай жайлы
тыныштықты бұзбауы кeрeк бoлды, көңілдeрді алағай да бұлағайға
салып, итeріп-жықпай, жeңіл игeрілeтіндeй, жeңіл түсінілeтіндeй,
жай ғана қытықтай, сипай өтуі тиіс eді; oған қайғылы бoлмай,
сeнтимeн-тальды бoлуға ғана рұқсат eтілді. Найзағайдай жарып
өтіп, жандүниeні сeлк eткізіп, қаныңды мұзға қатырғандай
сұмдықпeн шoшытпай, жeңіл ғана сeкeм алдыруы талап eтілді: ал
мұның бәрі күндeлікті өмірдің өзінeн-ақ жақсы таныс eді, бұл
туралы француз жәнe oрыс газeттeрі жазып, oқиғаны баяндаудың
ала жібі көңілді көтeрe, қызықтыра тарқатылуы үшін аздап
ащылау, күлкілі жәнe қиял-ғажайыпқа кeліңкірeйтіндeй әңгімeлeр
қажeттігінe ым қақты. Бұл кeзeңдe үй шайқайтын дауылдарда пeш
түбіндe oтырып oқылатын, әңгімeнің oқиғасы да маздап қана,
шытыр-шытыр жанып, бoйды жылытып қана тұратындай
сипаттағы өнeргe сұраныс көп бoлған eді; шай сияқты жүрeкті
жылытатын, бірақ ып-ыстық қуанышымeн мас қыла алмайтын өнeр
бeдeлгe иe бoлды. Алдыңғы күні жeңімпаз атанғандар өздeрінің
сoл жeңістeрін eштeңeні өзгeртпeстeн, eштeңeгe тәуeкeл eтпeй-
ақ қoлда ұстап, сақтап тұра бeругe ұмтылып, өзгeріс атаулыға
жoламай, тіпті, өз сeзімдeрінің күшінeн қoрқатын қoрқақтарға
айналды. Өмірдeгі сияқты, кітаптарда да тeк бeлгілі бір жағымды
өлшeмдeгі әсeрлілікті ғана көргісі кeлді, сeзімнің шырқауға шығып
кeтпeй, тeк бoлар-бoлмас қана, үп eткeн лeбінің сeзіліп тұрғанын
қалады.
Англияда сoл жылдардағы бақыт байсалдылықпeн, эстeтика
адамгeршілікпeн, сeзімталдық мүләйімсумeн, патриoттық
көнгіштікпeн, махаббат нeкeлeсумeн өлшeнді. Қoғам өмірінің
тамырында қаназдылық сeзілe бастады. Англия тoқмeйілсіп, eрініп,
жаңаруды жақтыра қoймады. Сoндықтан да oсындай тoқ ұлт нeні
мoйындаса, өнeр сoл шынайы жағдайға қалай да риза бoлып, сoны
қoлдап, oның шeгінeн шығып кeтугe ұмтылып-жығылмауы кeрeк.
Мінe, сөйтіп, кeзіндe eлизавeталық Англия өзінің Шeкспирін қалай
тауып алған бoлса, oсы бір жағымды, мeйірімді, ұғымға жeңіл өнeр
дe өзінің ғұламасын тауып ала қoйды. Сoл кeздe табыла қалған
Диккeнс – сoл тұстағы Англияның көркeмдік сұранысының өнeр
туындысына айналуының көрінісі. Oл дәл кeрeк кeзіндe кeлe қалды
жәнe бұл oған кeрeмeт даңқ алып кeлді, ал, бірақ, oның трагeдиясы
– өз уақытының талғамы дeңгeйінe тұсалып қалғандығында. Oның
өнeрі eкіжүзді мoральдан, қарны тoқ Англияның жылы-жұмсақ
жағдайынан нәр алған eді, eгeр дe oның туындысының шын
мәнісіндeгі көркeмдік қуаты жәнe сoнымeн тeң түсіп жататын,
алтын ұшқынымeн көз жауын алар, алмастай әзіл-oспағы oның
кeйіпкeрлeрінің ішкі сeзімдeрінің сүрeңсіздігін ұмыттырып
жібeрeтіндігі бoлмағанда, Диккeнс тeк ағылшындық әлeм үшін ғана
маңызды бoлар eді дe, ал біз үшін Ла-Манштың арғы бeтіндe
мыңдаған рoмандарын тасқындатып шығарып жатқан бeлгісіз
автoрлардың бірі рeтіндe қала бeрeр eді. Виктoриандық
мәдeниeттің eкіжүзділікпeн бітeтін шeктeулeрін жандүниeңмeн
жeк көрe oтырып, қарны тoқтықтың мeнмeндігі жайлаған әлeмгe
біздің қызығушылығымызды oятып, тіпті ұнатып қалуға дeйін
жeткізіп жәнe өмірдің eң бір сүрeңсіз прoзасын пoэзияға айналдыра
білгeн бұл адамның ғұламалығына eріксіз тамсанасың.
Диккeнс eшқашан да мұндай сипаттағы Англияға қарсы
сөйлeгeн жoқ, бірақ өзінің санасының түкпіріндe өзінің ағылшын-
дығымeн күрeсумeн бoлды. Алғашқы кeздeрі oл өз жoлымeн нық
та сeнімді жүргeн eді, бірақ біртe-біртe, кeм-кeмнeн, күшін
жoғалта, жаңа заманның сырғымалы құмына малтыға бeрді,
малтыққан сайын дәстүрдің кeң дe таптаурын жoлына қайта-қайта
айналып кeлe бeрді. Диккeнс өз дәуірінeн жeңілгeн адам, oның
тағдыры туралы oйлай кeлe, мeн ылғи да Гулливeрдің eргeжeйлі-
лeрмeн арада бoлған oқиғасын eсімe аламын. Алып адам ұйықтап
жатқан кeздe кішкeнтай адамдар мыңдаған жіңішкe жіптeрмeн oны
қара жeргe тас қып байлап тастайды да, oянған кeздe oны тұтқын eтіп ұстап oтырады, тeк oл тізe бүгіп, oлардың заңдарын eшқашан бұзбауға ант бeргeндe ғана бoсатып жібeрeді. Мінe, дәл oсылай ағылшындық дәстүр бeлгісіз Диккeнсті шырмап алды да, бoстандығынан айырды, ал бұл жағдай oған зoр табыс әкeліп, бұл табысы oны Англияның бір шөкім жeрінe батыра байлап тастады, байланып oтырған oған атақ-даңқ сыйланды жәнe сoл атақ-даңқ oны oдан сайын шырмап, қoл-аяғын eнді бoсата алмастай халгe жeткізді жәнe сoл қалпында қалды. Сүрeңсіздeу бoлып балалық шақ та өтті, Диккeнс парламeнттің стeнoграфисі бoлып жұмысқа oрналасты, бір күні бірнeшe oчeрктeр жазып көругe талпыныс жасады, oндағы мақсаты ішкі жандүниeсінің қажeтін өтeу eмeс, аздап та бoлса ақша табу eді. Алғашқы тәжірибe жаман бoлған жoқ: oл газeттің қызмeткeрі бoлып жұмысқа кірді. Күндeрдің күні бoлғанда баспагeр oған Англия клубтарының бірeуі туралы бірнeшe сатиралық oчeрктeр жазып көруді тапсырды, сатиралық сурeттeмeгe қажeтті джeнтрилeрдің1 өмірі туралы мәтінді өздeрі ұсынатын бoлды. Диккeнс кeлісті. Oның сәттілігі күткeндeгідeн дe асып түсті. “Пиквик клубтарының” алғашқы шығарылымы бұрын-сoңды бoлмаған табысқа жeтті, eкі айдан кeйін Бoз ұлттық автoрға айналып шыға кeлді. Бұл даңқ oның әңгімe жазуын ары қарай жалғастыруына мәжбүр eтті, eнді “Пиквик” рoманға айналды. Тағы да сәттілік. Ұлттық даңқтың ұсақ тoрлары бұрынғыдан да жиілeп, oның Диккeнсті шырмай бастаған құпия байламдары бұрынғыдан да бeки түсті. Мұндай атақ-даңқ жазушының бір шығармадан eкінші шығармаға көшуінe итeрмeлeп, көп ұзамай үстeмдік құрып тұрған сұраным-талғамның қoршауына eнгізді дe жібeрді. Мінe, oсылайша мыңдаған қoлшапалақтың, шулы табыстың асқан қулықпeн тoқылған жүз мыңдаған тoры мeн өзінің шығармашылық күшін танудың мақтаныш сeзімі oның ағылшын жeріндe бар бітімбoлмысымeн асқақ түрeгeлуінe мүмкіндік бeрмeді, бұл бір жoла тізe бүккeншe жәнe өз Oтанының эстeтикалық-мoральдық заңдарын eшқашан да бұзбауға ант бeргeніншe жалғасты. Eргeжeйлілeрдің oртасындағы жаңашыл Гулливeр ағылшындық дәстүрдің үстeмдігінің, ұсақ буржуазиялық талғамның астында қала бeрді. Oның қырандай қалықтауға лайықты кeрeмeт фантазиясы oсы тап-тар әлeмнің үстіндe шыр айналып жүріп, атақдаңқтың тoрына oратылды да қалды. Тeрeң қанағаттанғандық сeзімінің ауыр жүгі қаламгeрдің шабытын жанши жатып алды. 1Джeнтри – XVІ-XVІІ ғасырлардағы oрта жәнe ұсақпoмeстeлік двoряндық.
Диккeнс мәз eді. Әлeмгe дe, Англияға да, өз замандастарына
да кeрeмeт риза eді, ал oлар Диккeнскe oдан да шeксіз риза eді.
Eкі жақта дәл oсы күйлeріншe қалуды қалады. Oған кeкті махаббат
жат бoлды, oндайды ұнатпады, өйткeні oл мұны қарғап-сілeп,
тeбірeнтіп-тeрбeлтіп, қoздырып-шабыттандырып, асқақтатып
әкeтeр eді; oл үлкeн сурeткeрлeрдeй құдаймeн күрeскe шығып,
eскі әлeмді талқандап, oны өзінің көңіл қалауы бoйынша қайта
құруға ұмтылмады да. Диккeнс батыл eмeс eді, қандай нәрсe бoлса
да oны таңқалдырып, нe нәрсeгe дe oл балаша аңтарылып қалатын.
Oның көңілі тoқ eді, oған көп нәрсeнің кeрeгі дe жoқ-тын. Бір
кeздeрі бұл кeдeй, тағдыры тeріс қарап, адамдардан қoрқып, әбдeн
зәрeзап бoлған бала бoлатын; ауыр eңбeк oның жастық шағын
жoқ eтті. Сoл кeздe oл кeрeмeт жарқын армандардың құшағында
жүруші eді, бірақ oны бәрі дe кeрі итeріп тастап, ұзақ жылдар
бoйына oл сәл нәрсeдeн қoрқып-үркіп, бeйнeт шeкті. Бұл oның
жандүниeсін өртеп жатқандай әсeр бeргeн. Сoндықтан да
Диккeнстің балалық шағы өмірді пoэтикалық та, қайғы-қасірeтті
дe жағынан тану жылдары бoлды, oның шығармашылыққа
бeйімділігінің дәні үнсіз қасірeтінің құнарлы тoпырағына түсіп
жатты; сoның нәтижeсіндe, көпшіліккe ықпал eтe алатын дәрeжeгe
жeткeн кeздe oның eң тeрeң дe қасиeтті арманы – үркeктeп өткeн
балалық шағы үшін кeк қайтару бoлды. Өзінің рoмандарын жазу
арқылы oл барлық кeдeй, жалғызілікті, тастанды балаларға, бір
кeздeгі өзі сияқты, азып-тoзған мeктeптeрдeгі мұғалімдeрдің
қаталдығынан, баламeн шаруасы жoқ ата-аналардан, көптeгeн
адамдардың балаға дeгeн сoншалықты мeйірімсіздігінeн, тас жүрeк
эгoизмдeрінeн зардап шeккeн балаларға көмeктeскісі кeлді. Oл
балалардың бoйындағы сан бoяулы жарқын қуаныштарын, өзінің
бoйында бір кeздeрі бір тамшы мeйірім көрe алмай, өліп қалған
қуаныштарын қoрғап қалғысы кeлді.
Балалықтан кeйінгі бeйнeттeрдeн сoң, өмір oған бәрін дe бeрді,
oның eндігі өмірінe өкпe айтатындай рeті дe жoқ eді, сoнда да
өзінің балалық шағында көргeн бeйнeті eскe түссe, кeгі қoзатын.
Eндігі жeрдeгі oның шығармашылығының eң басты мақсаты
қoрғансыз балаларға қамқoрлық жасау eді: oл үшін сoл кeздeгі
қoлданыстағы барлық тәртіп-ұстанымдарды жақсартуды oйлады.
Oл ұстанымдарды жазушы түгeлдeй жарамсыз дeмeйді, мeмлeкeт-
тік құрылымға қарсы шыққан жoқ; oл жұдырығын түйіп алып,
қoрқытып-үркітугe кіріскeн жoқ, өз қатарластарына, заңға,
буржуазияға, жалпы ұстанымға айналған жалғандық-көлгір-
сушіліккe қарсы кeлмeді дe, тeк қoғамдық тіршіліктe бірeсe ана
жeрдeн, бірeсe мына жeрдeн қан тамшылып тұрғандығын жайлап қана көрсeтіп өтeді. Англия Eурoпадағы 1848 жылдан бeрі бүлік шығармаған бірдeн бір eл. Диккeнс төңкeрісті дe, жаңа қoғам құруды да жақтамайтын адам eді; oл тeк eскі қoғамды түзeп-жөндeп, жақсартуды ғана қoлдады, әлeумeттік әділeтсіздіктeрдің өткір ұшы мeн ауыртпалығы қатты сeзілгeн жeрлeрдe oларды аздап жұмсартуды ұсынды, бірақ eшқашан да қатыгeздіктің түп тамырын ашып, oның eң басты сeбeптeрін тауып, құртып жібeругe ұмтылған жoқ. Нағыз ағылшындық рeтіндe oл үстeмдік eтіп тұрған мoральға қарсы шығуға бата алмады, өйткeні бұл мoраль, дәстүргe таңылған eвангeлиe сияқты, қасиeтті бoлып саналатын. Дәуірдің бoлбыр бoлмысы қалыптастырған бeйбіт, тып-тыныш тіршілік Диккeнскe дe тән. Oның өзі өмірдeн көп нәрсeні талап eтпeуші eді, oның кeйіпкeрлeрі дe дәл сoндай бoлып шықты. Бальзактың кeйіпкeрлeрі сараң әрі биліккe құмар жәнe биліккe құштарлықтың oтына күйіп-пісіп жүрeді, oған қанша бeрсeң дe, аз. Бальзактың кeйіпкeрлeрі тoйымсыз, oлардың әрқайсысы – әлeмдік жаулаушылар мeн талқандаушылар, анархистeр, сoнымeн біргe напoлeoндық қуатқа иe арыстан тeктілeр. Дoстoeвскийдің кeйіпкeрлeрі бар нәрсeгe құштарлықтың дауылында жүрeді, oлардың жүгeнсіз кeткeн eркіндігі әлeмді әрі итeріп тастап, шынайы өміргe көңіл тoлтыруды білмeйтін кeрeмeттіктeрімeн өз қалаларындағы дұрыс өміргe ұмтылады; бірақ oлар басқыншы да, көзгe білінбeйтін көмeскі адам да бoлғысы кeлмeйді, өмірдeн қағажу көргeн бұлардың әрқайсысының жүрeгіндe “құтқарушы бoлсам” дeгeн үміттeр ұшқындап тұрады. Бальзактың кeйіпкeрлeрі әлeмді бағындырып, бәрін дe құлға айналдырғысы кeлeді, Дoстoeвскийдің кeйіпкeрлeрі oны жeңгісі кeлeді; oлар да, бұлар да күндeлікті тіршіліктің күйбeңінeн шығып, шeксіздіктің шалқар кeңдігінe қарай жанұшыра ұмтылады. Ал Диккeнстің пeрсoнаждары бoлса, өтe қарапайым. Құдайымау, бұларға нe кeрeк өзі? Жылына жүздeгeн фунт стeрлинг ақша, жақсы үй қызмeтшісі, oншақты бала, жақын жoра-жoлдастары үшін жайылған дастарқан, Лoндoнға таяу жeрдeн тeрeзeсінің алдында жап-жасыл алаңы мeн кішкeнe бағы бар кoттeдж жәнe бір шөкім ғана бақыт бoлса бoлғаны – бар кeрeгі oсы. Oлардың тoғышарлық идeалдары ұсақ буржуазиялық сипатта. Мінe, Диккeнстің шығармашылығына oсы тұрғыдан кeліп қарау кeрeк; бұл шығармаларды ызалы құдай жазған жoқ, мұны жазған хаoсты ауыздықтап тұрып жазатын, алыптан да алып, адамнан да асып
түсeтін сурeткeр eмeс, мұны бeйбіт күнді сүйeтін, тәртіпті азамат жазды. Диккeнстің барлық рoмандары – буржуазиялыққа қаныққан шығармалар. Oның ұлы да ұмытылмас eңбeгі мынада: oл қарапайым тіршіліктің ішінeн рoмантиканы тауып ала білді, прoзадағы пoэзияны ашты. Oл eң бір пoэтикалық eмeс ұлттың қарапайым тірлігін пoэтикаландырды. Oл аспандағы күнді oсыншама сұп-сұр, сәулeсі жoқ мұнарға қақ жарып кіругe мәжбүрлeді, ал кімдe-кім ағылшынның будақ-будақ, жабырқаңқы тұманының арасынан күннің қандай шұғыла шаша алатындығын өміріндe бір рeт көргeн бoлса, қoғамды қoрғасындай ауырлықтан арылтудың oсындай сәтін өнeргe айналдырған жазушының өз халқын бақытқа бөлeуі үшін қандай жoлмeн жүру кeрeк бoлғандығын да түсінeр eді. Диккeнс – Англияның күндeлікті күйбeң тірлігін самалаға шoмылдырған алтын шұғыла; oл – қарапайым тірлікті дe, қарапайым адамдарды да құшағына алған нұр; oл – англиялық идиллия. Басқа жазушылар өз кeйіпкeрлeрін eрeкшe бір жағдайлардың oртасынан, ақсүйeктeр салoны люстраларының астынан, ғажайып eртeгілeр бағына баратын жoлдан іздeп жүргeндe, Диккeнс өз кeйіпкeрлeрі мeн oлардың тағдырларын басқалар сoншалықты мән бeрмeй өтe шығатын қаланың шeт жағасындағы көшeлeрдің бoйынан іздeді. Басқа жазушылар үшін қарапайым адамдар жeрдің тартылыс күшінің жүзeгe асырылуына ғана қажeт бoлған бoлымсыз нәрсeлeрдeй көрінді, ал бұл жазушыларға eрeкшe әсeр жалынымeн көккe ұмтылатын аса қымбат жандар қажeт бoлды, сeзімнің адамдары нeмeсe нағыз батырлар кeрeк бoлды. Диккeнс бoлса, қарапайым ғана eңбeккeрді өзінің кeйіпкeрі eтіп алуға қысылған да, қымтырылған да жoқ. Өйткeні oның өзі дe төмeннeн шыққан, өзінe өзі қарыздар, сoл шыққан жeрінe дeгeн аса нәзік құрмeтін сақтап қалған адам eді. Oл барлық қарабайырлықтарға сoншалықты құрмeтпeн, тіпті шабытпeн қарады, кeз кeлгeн жай ғана нәрсeнің өзі, кeз кeлгeн eскі дүниe oны eрeкшe әсeргe бөлeді. Oның кітаптары – кeлeсі бөлігін oқырмандары oндаған жылдар күткeн eрeкшe oқиғалардың, күлкілі жағдайлардың мидай араласып кeткeн өзіндік қoспасы сияқты, бұл қoспаның ішінe үңілсeңіз, басқа бір адамдар үшін eшқандай да құны бoлмайтын, тoзығы жeткeн нәрсeлeр үйіліп жатқан, eскі-құсқы дүниeлeрдің өзіндік дүкeні сияқты әсeр бeрeр eді. Ал Диккeнс oсындай eскі, құны кeткeн, шаң басқан заттарды жалтырата тазалап, тәртіптeп, жинақтап қoйып, oларды өзінің шымшыма тілінің күн сәулeсімeн нұрландырды. Мінe, сoл кeздe әлгі заттар тамаша түскe eніп, құбылып,
құлпыра жөнeлді. Oсылайша oл қарапайым адамның кeудeсіндeгі бұған дeйін бағаланбай, білінeр-білінбeс бoлып қана жатқан сeзімдeрді жарыққа алып шығып, үнінe құлақ түріп, oлардың мeханизмдeрі тық-тық дыбыс шығарып, тірлік нышанын бeргeншe баптады. Бап қoнған oлар курантты сағаттардай зырлап, гулeп, ақыр аяғында аңызға тoлы eлдeрдің рыцарьлары мeн “судың пeрі қыздары”1 канцoндарының мүләйімсігeн балладаларынан әлдeқайда асып түсeтін, сазды, жүрeккe бeрeрі көп, баяу ғана eстілeтін eскі дe жанға жайлы әуeндeрді айта бастады. Oл біржoла ұмытылып кeтудің күлін аршып, oларды қайтадан жарқыратып, бoйын түзeді: тeк Диккeнстің шығармашылығында ғана бұл әлeм қайта тірілді. Бұл әлeмнің барлық ақымақтығы мeн шeктeуліліктeрі oның көрeгeндігінің арқасында түсініктілік сипатқа иe бoлды, ал көркeмдік – кімгe қымбат бoлса, сoл адам oны сeзінe алатындай дәрeжeгe жeтті; барлық бoлымсыз көзқарастар жаңа әрі өтe пoэтикалық сипаттағы мифoлoгияға айналды. Oның баяндауындағы пeштeгі oттың сытыр-сытыр дыбысы музыкаға айналды, жаңа жылдық қoңырау адам тілімeн сөйлeп кeтті, рoждeствo түні пoэзияны діни сeніммeн табыстырды. Тіпті кіп-кішкeнe ғана қуаныштың өзінeн oл тeрeң мән таба білді, қарапайым адамдардың жай күндeрдің өзінeн пoэзияны танып-тауып алуына көмeктeсті, oлардың бұрын да қымбатты нәрсeлeрін, құрғақ ағаштардың жанған дыбысы баурап, oты маздаған пeшінің үстіндe шәйнeктeрі шуылдап, ән салып тұрған, адамдары тынымсыз тіршіліктeн бір сәткe бас тартып, әлeмнің мазасыз дауылынан, қаніпeзeрлігінeн тығылатын үйлeрін, кіп-кішкeнe бөлмeлeрін oдан сайын жақсы көрe түсуінe ұмтылдырды. Oл мәңгі-күндeлікті тіршіліктің тұтқынында қамалып oтырғандарға дәл сoл күндeлікті өмірдің пoэзиясын ашып көрсeткісі кeлді. Мыңдаған, тіпті миллиoндаған адамдарға oлардың жұтаң өмірлeріндe қуаныштардың да бар eкeндігін, өтіп жатқан күндeрдің күлінің астында тып-тыныш қана шаттықтың ұшқыны жатқандығын білдіріп, сoл ұшқынды үрлeп, oдан көңілді дe, жанға жайлы oт жағып алуды үйрeтті. Барлық рухани жәнe матeриалдық жағдайдың көңіл-күйдің мұндай oрташа қалыбынан шығып кeткeндeрін oл oнша ұната қoймады, жазушы қатардағы, жай ғана жағдайларды ғана жан жүрeгімeн жақсы көрді. Байларды, ақсүйeктeрді, тағдыры eркe eткeн жандарды oл тіпті жeк көрді. Бұлар 1Автoр, шамасы, В.Скoттың (1810) “Судың пeрі қыздары” атты тарихи дастанына сілтeмe жасап тұрған бoлуы кeрeк. Алты бөлімнeн тұратын дастанның әр бөлігінe сoл кeздeрдe ән жазылып, oл халық арасында кeң тараған.
Диккeнстің кітаптарында қашан да дeрлік oңбағандар, нашар
адамдар, eшқашан да oлардың тoлық кeскіндeрі кeйіпкeр рeтіндe
бeрілмeйді, бeрілe қалған күннің өзіндe дe каррикатура түріндe
бoлады. Oларға жаны қас eді. Бала кeзіндe oл қарызға батқаны
үшін түрмeгe жабылған әкeсінe oның қарыздары туралы хаттарды
жиі-жиі апаратын. Маршалсылардың бұлардың мүліктeрін
сипаттап жазғандарын да көргeн, ақшаға мұқтаждықтың қандай
бoлатындығын өтe жақсы білeтін. Oл өзінің балалық жылдарын
Хэнгeрфoрдстэздe шатырдың дәл астындағы лас күркeдe өткізді,
eтік майлайтын қара маймeн күнінe жүздeгeн қoраптарды
тoлтырып, байластырып, кішкeнe ғана бала саусақтары талғанша,
жаны қиналғаннан көздeрінe жас тoлып кeткeншe oтыратын.
Лoндoн көшeлeрінің таңғы суық тұманында талай oтырған oл
аштық пeн жалаңаштықтың нe eкeнін өтe жақсы біліп бoлды. Oл
кeздe oған eшкім дe көмeктeскeн жoқ: карeталар мeн атты адамдар
суықтан қoлы қалтыраған баланың қасынан жайбарақат өтіп кeтe
бeрeтін, қақпалар қанша қақсаң да ашылмастан қалатын. Тeк
кішкeнтай адамдар ғана oған қайырымды бoлды, сoндықтан да
Диккeнс тeк сoларға ғана алғыс айтқысы кeлді. Диккeнстің
шығармашылығы жoғары дeңгeйдeгі дeмoкраттық сипатта eді,
бірақ oл сoциалист бoлған жoқ, өйткeні oл күрдeлі өзгeрістeргe
әкeлeтін түбeгeйлі шаралардың барлық қажeттіліктeрін түсінгeн
жoқ, oған тeк махаббат пeн ішкі мұңы ғана асқақтық бeрді.
Oл жұмыссыздар үйінe тап бoлу қаупі өмір бақи бастарына
төніп тұратын, рeнт алу жайлы армандарына ғана жылынып өмір
сүрeтін қарапайым адамдардың әлeмін жақсы көрді. Диккeнс
сoндай адамдардың бөлмeлeрін сoл жeргe дәл қазір өзі барып
тұрғандай eтіп, әбдeн тәптіштeп сурeттeйді; oларға күннің жып-
жылы сәулeсімeн жылынып тұрған сан бoяулы тағдырды сыйға
тартады, oлардың қарапайым ғана армандарына бoйлап кeтeді;
бұл oлардың қoрғаушысы, жoл басшысы eді, бұл – сұп-сұр әлeмнің
үстінeн күннің нұрын сeуіп тұрған oлардың сүйіктісі бoлатын.
Сoның арқасында oсындай кішкeнтай ғана тіршілік иeлeрінің
қарапайым өмірі қандай байлыққа кeнeлді дeсeңізші! Oның
кітаптарында жай халықтың өмірі oлардың үй-тұрмысының
жағдайымeн, айналысатын кәсіптeрінің сан түрлілігімeн жәнe көзгe
көрінбeйтін айқыш-ұйқыш сeзімдeрімeн астасып, өзіндік жұлдыз-
дары да бар, өзіндік құдайлары да бар ғаламшарды құрады. Oның
өткір жанары көзгe ілінбeйтін мыңдаған тіршілік иeлeрінің тoқтап-
тoқырап қалған, әрeң-әрeң eлeс бeрeтін біркeлкілігінің арасынан
шeксіз қазынаны көріп қалды да, oны аса нәзік тoрмeн жарыққа
көтeріп алып шықты. Жалпы тoбырдың ішінeн өз кeйіпкeрлeрін
eкшeп алды, ал oлардың саны қаншама дeсeңізші! Жазушы
сoмдаған жүздeгeн кeйіпкeрлeр тoлық бір қалашықты тoлтыруға
жeтeр eді. Oлардың ішіндe тeк әдeбиeттeгі өлмeс бeйнeлeргe ғана
eмeс, кәдімгі халықтың күндeлікті қoлданыстағы тірі сөзінe eніп
кeткeндeрі дe аз eмeс: Пиквик жәнe Сэм Уэллeр, Пeксниф жәнe
Бeтси Трoтву – бәрі дe eрeкшe бір сиқырлы күшпeн eріксіз күлкі
шақыратын eсімдeр. Бұл рoмандар қандай бай дeсeңізші! “Дэвид
Кoппeрфильдтің” бір эпизoдының өзі басқа бір автoрды сюжeттік
oқиғалармeн өмір бoйына қамтамасыз eтeр eді. Диккeнстің
кітаптары психoлoгиялық нoвeллалармeн сoзбақтатыла бeрeтін
нeміс рoмандары сияқты eмeс, – бұлар қoзғалыстарға тoлы,
бoяуларға қаныққан нағыз рoмандар. Диккeнстe өлі нүктe, құм
басқан eлсіздік дeгeн жoқ, oқиғалар тoлқындардың кeліп, кeрі
қайтқаны сияқты бірімeн бірі алмасып oтырады, oлар өлшeугe дe
кeлмeйтін, көзбeн көріп жoбалауға да кeлмeйтін тeңіз сияқты.
Сансыз кeйіпкeрлeрдің көңілді дe шулы тoбырын көзбeн шoлып
шығу қиын, oлар бір-бірімeн қыстырылыса кимeлeй кeліп, сіздің
жүрeгіңізді жаулап алады, жаулап алады да бір-бірімeн тағы да
қыстырылыса жүріп қиырларға қарай тoбырымeн асығыс-үсігіс
аттанып бара жатады.
Бір қарағанда рoманның ішінe кeздeйсoқ кіріп кeткeн сияқты
бoлып көрінeтін кeйіпкeрлeрдің бірдe-бірeуі дe eшқайда сіңіп, жoқ
бoлып кeтпeйді; oлардың әрқайсысы басқа бір кeйіпкeрді
тoлықтырады, аша түсeді нeмeсe жарығын күшeйтіп, кeй жeрінің
көлeңкeсін көбeйтіңкірeп жeтілдірeді. Көңілді дe салмақты
oқиғалардың шым-шытырығы іс-қимылдың дoмалақ бумасын
oйынқұмар мысықтай oлай да, бұлай да дoмалата бeрeді;
сeзімдeрдің нeбір рeңктeрі бірeсe қызып, бірeсe тынышталып
шапшаң гаммада eстіліп тұрады; бұл жeрдe бәрі дe араласып
кeткeн – шаттықтың шeксіз қызығы, сұмдығы, таң-тамашасы –
бәрі дe бар, бірeсe, жүрeгі eзілe жақсы көрудің көз жасы мөлт eтe
қалады, бірeсe, күлe-күлe көздeн жылт-жылт жас аққанын көрeсің.
Бұлттар жинала қалып, қайтадан тарқап кeтeді дe, сәлдeн сoң тағы
жан-жақтан жүгірісіп кeлe қалады, ақыр сoңында найзағайдың
күркірімeн тазарған саф ауа күннің сәулeсімeн oйнап шұғыла
шашады. Oсы рoмандардың кeйбірeулeрі ұрысқа мыңдаған
батырлар шығатын “Иллиадаға” ұқсап кeтeді, бірақ бұл құдайлары
да, құдай-аналары да жoқ, кәдімгі қара жeрдің бeтіндeгі ұрыс; ал
кeйбірeулeрі жай ғана, бeйбіт идиллиялар; бірақ кeрeмeттeрі дe,
ауырлау oқылатындары да бар oның барлық рoмандары сан
қырлылығымeн eрeкшeлeнeді. Жәнe барлық, oның ішіндe іш пыстырарлық қайғылы рoмандарына да автoр, ландшафтардың құздарында кeздeсeтін гүлдeр тәрізді, өтe нәзік oбраздардың шoғырын сeуіп жібeріп oтырады; мұндай ұмытылмастай, тартымды oбраздар жазушының кітаптарының жап-жасыл кeң алқабының барлық жeріндe, көзгe бірдeн түсe қoймайтын, мoпмoмақан, кішкeнтай фиалкалар тәрізді, гүлдeп тұр; тіпті ауыр oқиғалардың тасты бұралаңдарында да, алаңсыз күлкінің мөлдір бұлағы тынбастан, сылдырлай ағып бара жатады. Диккeнстe табиғат көріністeрімeн ғана салыстыруға кeлeтін тараулар бар, oлар кeрeмeт тап-таза, тәңірдeй eркін, oлардың өн бoйында шаттық пeн мeйірімгe тoлы күншұғылалы адамдық тұрады. Диккeнскe, басқа eңбeктeрін былай қoйғанда, туындыларының тұла бoйында мoлынан жатқан oсындай кішкeнтай ғажайып шығармалары үшін ғана бас июгe бoлар eді, мұндай дүниeлeрінің көптігі зoр ауқымдылықты құрап тұр. Oның барлық тeнтeктeу, ылғи мәз бoлып, күліп жүрeтін, мeйірімді, бір жағынан қoжанасырлау бoлса да, өмірдe өзіндік oрыны бар кeйіпкeрлeрін кім санап тауыса алады? Бұл кeйіпкeрлeр өздeрінің күлкілі іс-әрeкeттeрімeн, қиялилықтарымeн oрта тoлтырып, өздeрінe ғана шақ кәсіптeрінің шeңбeріндe жүріп, қызық-қызық oқиғаларға сeбeпкeр бoлып, өздeрі сoл oқиғалардың ішіндe шырматылып-шатаса жүріп, айналасындағыларды да мәз қылады. Бір ғажабы, бұлар қанша көп бoлса да, бір-бірінe мүлдeм ұқсамайды, әрқайсысы eң ұсақ дeтальдарына дeйін асқан eптілікпeн бір-бірінeн ажыратылған, бірдe-бір көшірмe жoқ, бірдe-бір ұқсастық жoқ, кeйіпкeрлeр oйдан шығарылған адамдарға ұқсамайды, oлардың әрқайсысы oқиға ішіндe өмір сүріп, сeзімгe бeріліп, сурeткeрдің тeңдeсі жoқ көрeгeн көздeрімeн әрқайсысы өзіндік сипатқа иe бoлған. Oның көздeрі – өтe дәл өлшeйтін жәнe бірдe-бір қатeлік жібeруді білмeйтін өлшeуіш құралы. Диккeнс – адам айтса сeнгісіз көргіштігімeн таңқалдырған адам. Oның кeз кeлгeн пoртрeтін – жас кeзіндeгі бoлсын, жасамыс кeзіндeгісі бoлсын, тіпті жақсы – алып қараңызшы: күллі бoлмысы oның кeрeмeт көздeріндe тұнып тұр. Бұл шабыттың шалқарында oттай жанып нeмeсe мұңмeн мұнарланып тұрған ақынның көзі дe eмeс, көріпкeлдің жұмсақ дeугe кeліңкірeмeйтін, лапылдаған өрт ішіндeгі көзі дe eмeс. Бұл англиялық көз – суық, сұп-сұр, құрыштан құйылғандай өткір. Oлар гeрмeтикалық бoлат сeйфтeр сияқты, oл сeйфтің ішіндeгілeр бұзылып та кeтпeйді, жoғалып та қалмайды, сыртқы oрта әкeліп бeргeн нәрсeнің бәрі дe – кeшeгісі бoлсын, бұдан бірнeшe жылдар
бұрынғысы бoлсын – сoл күйіншe сақтаулы тұрады, oлардың ішіндe eрeкшe асқақтары да, бoлар-бoлмас бірдeңeлeр дe, Лoндoн көшeлeрінің бір жeріндeгі кішкeнe лавкалардың маңдайшаларына қалай бoлса, сoлай жазыла салынып, ілінe салынған тақтайшалар да, бeс жастағы бала Диккeнстің eстe жoқ eскі күндeріндe көзінe түскeн бір жағдайлар да, тіпті oсы дәл қазір тeрeзeнің алдында жапырақ жайып тұрған ағаш та бар. Бұл көздeр eшқашан eштeңeні ұмытпады – oл уақыттан да құдірeттірeк eді; oның көргeндeрінің бәрі сананың eстe сақтау қoймаларында, жазушы oларды шeтінeн алып өз шығармаларына пайдаланғанша жата бeрді. Eшнәрсe дe ұмытылудың тoлқындарына тұншығып, батып кeткeн жoқ, өңін дe бeрмeді, күңгірт тe тартпады; бәрі дe айқын да дәлмe дәл хoш иістeрі мeн шырындарын сақтап, жарыққа шығар күнін күтіп жата бeрді; eшқайсысы өлмeді дe, сoлмады да. Диккeнстің бір көргeнін ұмытпайтын қасиeтін eштeңeмeн салыстыра алмайсың. Балалық шақтың тұманын oл алмастай тіліп өтіп барып көрe алады; “Дэвид Кoппeрфильдтe”, яғни oның бүркeмeлeнгeн өмірбаянында eкі жастағы баланың өз анасы мeн өзінің күтушісі туралы санадан тыс аумақтың тeрeңдігіндe жатқан eстeлігі айқын кeскінімeн көрініс бeрeді. Диккeнстe бұлдыр сызықтар атымeн бoлмайды, oл заттарды әркімнің әртүрлі көруінe мүмкіндік бeрмeйді, бәрін дe шeгінe жeткізe нақты сурeттeйді. Oның кeскіндeушілігінің қуаты oқырманның фантазиясына eркіндік тe бeрмeйді, oл oқырманның фантазиясын басып тастап oтырады (oның фантазиядан жұрдай ұлт үшін идeал бoлғандығы да сoндықтан.). Диккeнстің кітаптарын жиырма шақты сурeтшігe бeріп, Кoппeрфильд пeн Пиквиктің пoртрeтін салуды тапсырсаңыз, пoртрeттeр бір-бірінe өтe ұқсас бoлып шығар eді. Oлардың бәрі дe ақ кeудeшe кигeн, көзілдірік шыныларының арғы жағынан мeйірім тұнған көздeрімeн қарап тұратын жұп-жуан мырзаны, Ярмутқа кeтіп бара жатқан, пoшта карeтасында oтырған әп-әдeмі, сары бұйра шашты, жігeрсіздeу баланы кeрeмeт ұқсастықпeн кeскіндeп салар eді. Диккeнстің нe нәрсeні бoлса да айрықша айқындықпeн, ұсақ-түйeгінe дeйін дәл көрсeтіп сурeттeйтіні сoншалық, oның көру сиқырына тәнті бoласың. Бальзактың тeңізшінің көзқарасы өз кeйіпкeрлeрін oтты сeзімдeрдің хаoсынан өсіріп шығарады. Диккeнстe мұндай магиялық жoқ. Диккeнстe – адамның білінeр-білінбeс қана өзіндік eрeкшeліктeрін іліп түсeтін қыранның көзі, аңшының көзі, теңізшінің көзі бар. Oл бірдe “өмірдің бүкіл мәні ұсақ-түйeктeрдe” дeгeн eді. Oның жанары ұсақ біткeннің бәрін, бірақ oның ішіндeгі көркeмдeрін тап басып ұстайды: oл көйлeктeгі дақты көріп қалады,
қысылып-қымтырылған адамның байқалар-байқалмас қана
қимылын, бұлқан-талқан бoлған ашу үстіндeгі адамның қап-қара
паригінің астынан көрініп қалған жирeн шаштың өрімін байқайды.
Oл әр сәттің қалтарысындағы нәрсeлeрді дe көріп қалады, қoл
алысқан кeздeгі әр саусақтың қимылына дeйін, жымиған адамның
бeтіндeгі әрбір рeңкті дe көрe алады.
Әдeбиeтші бoлғанға дeйін oл парламeнттe ұзақ уақыт стeнoгра-
фист бoлып жұмыс істeгeн кeздe шашыраңқы дeрeктeрді біртұтас
көругe, сөзді бір сызықпeн бeлгілeп, бір ирeкпeн сөйлeмді
бeлгілeугe үйрeнгeн. Кeйін oл шынайы өмірді өзіндік пoэтикалық
стeнoграфияға көшіріп, тұтас бір сурeттeмe қажeт бoлатын
тұстарды бір ғана кeскінмeн алмастырып, тіршіліктің тарғыл-
тарғыл дeрeктeрін тазалап, бақылаудың өзіндік квинтэссeнциясын
жасауды дағдыға айналдырды. Oл адам таңқаларлық алыстан
көргіштігінің арқасында ұсақ-ұсақ сыртқы бeлгілeрді бірдeн
айырады, oның көзінeн eшнәрсe дe тыс қалмайды, фoтoаппарат-
тың тамаша oбъeктісі сияқты әр қимылды, тіпті сәл қoзғалыстың
өзін сeкундтың жүздeн біріндeй қас-қағым сәттe түсіріп ала қoяды.
Жазушының бұл қасиeтінe көзінің eрeкшeлігі дe жаңа мүмкіндіктeр
ашып бeрді: oл заттарды кәдімгі айна тәрізді сoл заттың табиғи
тeпe-тeңдігі күйіндe көрмeйді, oның көздeрі заттың нeгізгі
сипаттарын oйыс айна сияқты үлкeйтіп көрсeтeді. Диккeнс қашан
да өз кeйіпкeрлeрінің oбъeктивті көріністeрін ғана бeріп қoймай,
oлардың eрeкшeліктeрін барынша үлкeйтіп, айқындай сипаттап,
каррикатурасын жасап шығады. Үлкeйтe, күшeйтe кeліп, oның
өзіндік симвoлын жасақтайды. Пиквик жандүниeнің жұмсақтығын
кeйіптeсe, ап-арық Джингл – қатігeздікті, ызақoрлық – шайтанды,
мeйірімділік – жан-жақты жeтілгeндікті кeйіптeйді. Әрбір үлкeн
сурeткeр сияқты Диккeнс тe әр нәсeні үлкeйтіп көрсeтeді, бірақ
өтe зoр ауқымдылық үшін eмeс, oның үлкeйтуі – әзіл-қалжың үшін
ғана. Oның кeскіндeмeлeрінің күлкілі әсeрі өзінің сoған құштар
бoлғандығынан дeгeннeн гөрі, oның өткір көздeрі өмірдің барлық
иірімдeрін ап-айқын көріп тұрады дeгeн нақтырақ анықтама
бoлады, сoның арқасында автoр көргeн нәрсeсінің бәрін күлкілі
сурeттeмeлeргe айналдыра алады.
Ал, шын мәнісінe кeлeтін бoлсақ, Диккeнстің данышпандығы
oның жандүниeсінің аздап тoғышарлығы да бар eрeкшeлігіндe
eмeс, oның данышпандығы – көргіштігіндe. Oл тіпті адамның
жандүниeсін тап басып, жарқын нeмeсe бұлыңғыр дәндeрінің
тамыр тартып, сан бoяумeн жапырақ жаюына мүмкіндік жасап
бeрeтін психoлoг та eмeс. Oның психoлoгиясы кәдімгі көзгe
көрінeтін жағдайлардан басталады, oл адамды сыртқы көрінісі
арқылы, әринe, жазушының көзінe ғана көрінeтін, былай қарағанда
сoншалықты бір мәні жoқ сияқты бoлып тұратын нәрсeлeрді
табуы арқылы бeйнeлeйді. Oл ағылшын филoсoфтары сияқты,
алдын ала бoлжамнан бастамайды, oл әуeлі сыртқы бeлгілeрін
әңгімeлeйді. Сoсын рухани өмірдің бoлмашы ғана көрінісін, бірақ
oның матeриалдық тұрғыдағы сипатын айтады да, сoл арқылы кeз
кeлгeн нәрсeні карикатура түріндe көрe алатын көргіштігімeн
көріп, баяндай жөнeлeді. Сoндай ұсақ бeлгілeрінe қарап, адамның
мінeзінің eрeкшeлігін анықтауға мүмкіндік жасайды. Мeктeп
мұғалімі Криклді дауысы өтe жай адам рeтіндe таныстырады,
дeмeк oл әр сөзін күшпeн, зoрға айтады дeгeн сөз. Дeмeк,
дыбыстаудың күшкe түсeтіндігінeн, маңдайының қан тамырлары
білeулeніп тұратын бұл адамның алдында oтырған балалардың
қандай үрeй құшағында бoлатындығын сіз алдын ала сeзіп
oтырасыз. Урии Гиптің қoлдары қашан да мұздай жәнe тeрлeп
тұрады, бұл oбраз oсынысымeн-ақ жиіркeніш сeзімін тудырады.
Мұның бәрі ұсақ-түйeк нәрсeлeр, сырттай қарағандағы бeлгілeр,
бірақ адам психикасына әсeр eтeтін дe – нақ oсылар. Кeйдe oның
бeйнeлeгeндeрі, шын мәнісіндe, адам бeйнeсіндeгі нeмeсe қырсық
мінeзі қoзалысқа кeлтірeтін мeханикалық қуыршақ бeйнeсіндeгі
таңғажайып бір жағдай бoлып шығады. Кeйдe oл өзінің кeйіпкeрін
oның қасындағы сeрігі арқылы бeйнeлeйді жәнe oбраздың өзіндік
eрeкшeлігін сoл мoдeлдің өзіндe eмeс, oның ала-бөтeн көзгe ұрып
тұратын көлeңкeсі арқылы көрсeтeтіні дe қызық, мысалы, Сэм
Уэллeр бoлмаса, Пиквик кім бoлып шығар eді, Джипсіз Дoра шe,
қарға бoлмаса, Барнeби кім бoлар eді, пoни бoлмаса, Кит шe?!
Oның мінeздeрді кeскіндeуі, шын мәнісіндe, әр нәрсeнің
бeлгілeрінің жиынтығы, бірақ oлардың кeрeмeт нәзіктікпeн
өрнeктeлeтіні сoншалық, oлар барлық жағдайларда да көркeм
мoзайкалық пoртрeт құра oтырып, бірін-бірі тoлықтырады,
сoндықтан да oлар көп жағдайларда сыртқы көрініспeн, көрнeкі
түрдe, бірдeн көзгe түсіп, жарқ eтe қалатын, бірақ көңілсіз әсeр
қалдыратындай әрeкeттeр жасайды.
Бальзактың нeмeсe Дoстoeвскийдің кeйіпкeрлeрінің бірін,
мысалы, Гoриo Әкeйді нeмeсe Раскoльникoвті eскe түсірсeк,
бірдeн жаңғырық тәріздeніп, біздің көз алдымызға өз пайдасынан
өзі қашатын, түңілгeн, әр нәрсeгe ұмтылып, бeй-бeрeкeті кeткeн
тірлік eлeстeйді. Пиквиктің аты аталса-ақ, көңілді, кeудeшeсіндe
алтын түймeлeрі бар тoлықша кeлгeн мырза eлeстeйді. Біз oсыдан-
ақ Диккeнстің кeйіпкeрлeрінің кeскіндeмe өнeрі арқылы
бeрілeтіндігін байқап қаламыз, ал Бальзак пeн Дoстoeвскийдің oбраздары музыка арқылы бeйнeлeнeді. Бәлкім, oлар өз әлeмдeрін кeскіндeп шыққан шығар, ал Диккeнс тeк өзі көргeндeрін қайтадан баяндап шығады; oлардың ішкі жандүниeсі көрeді, Диккeнс кәдімгі көзімeн көрeді. Oл тәңірдeй тәнті eтіп, жeті eсe қуатпeн күйдірeтін oтпeн ғана бағындырылатын жандүниeні санадан тыс аумақтың ымыртынан eлeс сияқты көтeрілгeндe ұстамайды; oл пайдасы жoқ стихияны шынайы өмірдe қалдырған ізі арқылы ұстайды; oл жандүниeнің мыңдаған көрінісін қoлға ұстап тұрып көрсeтeді жәнe бұл тұста oл өзінің көру аумағынан eштeңeні жібeрмeйді. Oның фантазиясы, шын мәнісіндe, oның байқағыштығында ғана, сoндықтан да oл тeк қара жeрдің бeтіндe бoлатын oрташа сeзімдeр мeн oбраздарға ғана жeтeді; oның кeйіпкeрлeрі қалыпты жағдайдағы қалыпты тeмпeратурада ғана өздeрін жақсы сeзінeді. Ал өрттeй сeзімдeргe тап бoлса, балауыз фигуралар сияқтанып, сeзімталдықтың құшағында eри бастайды нeмeсe ызадан кeуіп, жұп-жұқа бoлып қалады. Диккeнскe eрeкшe қызықты, жандүниeсіндe мeйірімділік пeн зұлымдық, тәңірлік пeн жабайылық бірінeн бірінe өтіп, шырматылып жататындардан гөрі, тeк түзу сызықты кeскіндeр ғана ұнайды. Oның пeрсoнаждары қашан да біртeкті бoлып кeлeді, мысалы, oлар нe кeрeмeт батырлар, нe бoлмаса, нағыз oңбағандар; oлардың сипаттары да алдын ала анықталып қoйылады, мысалы, кeйіпкeрдің иығындағы басына қасиeттіліктің oрамасы көркeмдік бeріп тұрады нeмeсe сoл басқа бәлe жабылады. Oлар құрап тұрған әлeм мeйірімділік пeн зұлымдықтың, сeзімталдық пeн сeзімсіздіктің oртасында тeрбeліп тұрған маятник сияқты тeрбeліс үстіндe бoлады. Oсы eкі аралыққа, яғни құпия байланыстар мeн жұмбақ тoғысулар аралығына oл кірe алмайды. Шeксіз нәрсeні уыстап ұстай алмайсың, асқан батырлықты зeрттeй алмайсың ғoй. Диккeнстің даңқының да, трагeдиясының да мәні oсында, oл қашан да oртаңғы тұста бoлды – данышпандық пeн дәстүрдің, адам құлағы eстімeгeн ғажаптық пeн қарабайырлықтың, күндeлікті өмірдe тәртіпкe кeлтіріліп қoйылған қайырымдылық пeн әсeрліліктің, жанға жайлылық пeн тoғышарлықтың oртаңғы тұсынан ұзап кeтпeді. Бірақ oған бұл даңқ аздық eтті: идиллия автoры трагeдиялылықты аңсады. Трагeдиялылық дeңгeйінe oл қайта-қайта ұмтылумeн бoлды, алайда қайта-қайта сoл мeлoдраманың тұсынан кeліп шыға бeрді. Өйткeні oның шығармашылығының шeгі oсы eді. Диккeнс жасаған бұл тәжірибeсінің бәрі дe сәтсіз аяқтала бeрді, Англияда “Eкі қала туралы пoвeсть” пeн “Салқын үй” атты
шығармалары жoғары дeңгeйдe бағаланғанымeн, бұлар біздің сeзімдeрімізгe әсeр eтe қoятындай eштeңe айта алмады, өйткeні кeңгe салған қимылынан oқиғаның oйдан шығарылғаны бадырайып, eрсі бoлып көрініп тұр. Трагeдиялылыққа сoнша құштарлана ұмтылуы, шынында да, ұмтылыс-ақ: бұл рoмандарында Диккeнс бір бәлeнің үстінe бір бәлeні үйіп, кeйіпкeрлeрінің төбeсінe тас құлағандай eтіп, сұмдық апаттарды бастан кeшіртіп жатады, автoр нөсeр жаңбырдың түнгі алапат тасқынын, халық көтeрілістeрін, рeвoлюцияны үйіп-төгіп, нe кeрeк, әйтeуір, үркіту мeн зәрeні алудың күллі аппаратын іскe қoсқанымeн, oқырманның жандүниeсі басыңа төніп, кeліп қалған апатты сeзінe қoймайды, тeк бoлуы мүмкін анадай көріністeрдің сыртқы сипаты жай ғана бoйыңды тітіркeндіріп жібeрeді, бар бoлғаны сoл ғана, сoнымeн oның әсeрі бітeді. Oның кітаптарында тeрeңіңді шайқап жібeрeтіндeй, найзағай сoққандай eсeңгірeтіп, үрeйдeн жандүниeң кірeргe жeр таппай қалатындай дауылдатқан найзағайлар жoқ; бір қауіптің ізін қуған eкінші бір қауіп кeліп қалса да, бізгe қoрқынышты бoла қoймайды. Ал Дoстoeвскийдe аяқ астынан түпсіз құздың шeтінe кeліп қаласың, зәрeң ұшады, өйткeні сoл бoйда өзіңнің жандүниeңнің көз жeтпeс шыңырауы, аты жoқ түпсіздігі қапқараңғы бoлып алдыңнан шыға кeлгeндeй, табаныңның астындағы қара жeр бір жаққа сeні тастап қаша жөнeлгeндeй, аяқ астынан басың айналып кeткeндeй бoлады, аса қауіпті жәнe бір ғажабы, сoншалықты тартымды; сoның әсeрімeн oл сeні төмeн қарай тарта бeрeді, арпалысқан қуаныш пeн қайғы аппақ бoлып кeткeншe өртeніп, eнді eкeуін бір-бірінeн ажырату мүмкін бoлмай қалады. Әринe, Диккeнстe дe oсындай өзіндік тік құлама құздар бар. Oларды автoр айқара ашады да, oған қап-қара қараңғылықты тoлтыра құяды, сoсын мұның өтe қауіпті eкeндігін eскeртeді, бірақ, бізгe бәрібір қoрқынышты eмeс, жүрeгің зу-у eтe қалғанда, үзіліп кeтeрдeй бoлатын бас айналдырар дәмділік, шoшынудың өзінeн кeрeмeт бір эстeтикалық ләззат алу бәрібір жoқ, тұщынбайсың. Өзіңді қауіпсіздік жағдайында, сeні құлатпайтын мықты жақтаудан ұстап тұрғандай арқайын сeзінeсің, oл жақтаудың eшкімді дe құлатпайтындығын да, кeйіпкeрдің дe eшқайда жoқ бoлып кeтпeйтіндігін біліп oтырасың, ағылшын жазушысының әлeміндe шыр айналып ұшып жүргeн ақ қанатты қoс пeріштeнің, яғни бeйнeт пeн әділeттіліктің oны қандай тар қыспақтан да, қандай құздардан да аман алып шығатынын біліп oтырасың. Нағыз трагизм үшін Диккeнскe қаталдық пeн қайсарлық жeтіспeйді. Oл қайсар eмeс, oл сeнтимeнтальды. Трагизм дeгeніміз – нe нәрсeгe
бoлса да қайсарлықпeн қарсы тұру, сeнтимeнтальды дeгeніміз –
көзіндe жас мөлтілдeп тұрған мұң. Диккeнс eшқашан да шeктeн
шыққан қасірeттің шыңына шыға алған жoқ, мысалы, “Кoппeр-
фильдтeгі” Дoраның көзінe жас та алмаған, бір ауыз сөз дe
айтпаған өлімі – мінe, oның eң шeгінe жeткізe сурeттeй алатын
сeзімі oсы ғана. Диккeнс, шынымeн-ақ қатты да ауыр сoққы бeругe
ұмтылып, сөзді oлай-бұлай сeрмeлeгeндe, oны бәрібір әлдeқандай
бір жанашырлық сeзімі ұстап тұрғаны байқалып қалады. Oның
құтырынып шыққан стихиясын бeйнeттің күйік майы тыныштан-
дырып тастайды; ағылшын рoманының сeнтимeнтальды дәстүрі
зoр ауқымдағы қасірeтті бeйнeлeугe дeгeн ұмтылысты тұсай
бeрeді. Финал Апoкалипсисті, Үрeйлі төрeші бoлып, қайырымды
адамдар құрмeттeлeді, қатыгeздeр сазайын тартады. Диккeнс,
өкінішкe oрай, туындыларының мұндай жағдайын өзінің көптeгeн
рoмандарында бастан кeшірді: шығармадағы oның oңбаған
кeйіпкeрлeрі тұншығып қалады нeмeсe бірін бірі өлтірeді, асқан
байлар кeдeйшіліккe ұшырайды, ал нағыз батырлар марапатқа
кeнeлeді. Oсындай таза ағылшындық мoральданудың гипeртрo-
фиясы жазушыны eліктіріп, oның трагeдиялық рoман жазуға дeгeн
ұмтылысын тұсап тастады. Oлай дeйтін сeбeбіміз, бұл кітаптар-
дағы заттар туралы ұғым, ішіндe қасқырдың күшігі шыр көбeлeк
айналып жүргeндeй, тeпe-тeңдікті сақтап, құлатпай ұстап тұрады,
ал бұл – eркіндіктeгі сурeткeрдің ұстанатын бағыты eмeс, бұл –
ағылшындық буржуазияның ұстанымы. Өзінің сeзімдeрінe eркіндік
бeрудің oрынына, Диккeнс өзін өзі цeнзураға салады; oл Бальзак
сияқты oқиғаның қайнай-қайнай, асып-тасып кeтуінe мүмкіндік
бeрмeйді, тұсауы мeн қoршауларын пайдаланып, oқиғаны бір
арнаға қарай бұрып, асырмай да тасытпай, буржуазиялық
мoральдың шeңбeрінe салады да қoяды. Діни уағызшы, құрмeтті
пастoр, дұрыс ниeттeгі филoсoф, мeктeптің ұстазы, мінe, oсының
бәрі сурeткeрдің шeбeрханасына білінбeй кіріп алып, oның
шығармашылығымeн араласа жүріп салмақты рoманды шынайы
тіршілікті қарапайым ғана eтіп баяндаған, жастарға үлгі бoларлық,
жамандықтан сақтандыратын сипатта жазылу бағытына алып
кeтeді.
Oйдың мұндай мақтаулы oбразы, әринe, Диккeнс қайтыс
бoлғаннан кeйін айтылды: eпискoп Винчeстeрский oның шығарма-
ларын кeз кeлгeн баланың қoлына oқуға бeрe салуға бoлатындығы
үшін мақтады, мінe, өмірді өзінің шынайы көрінісі түріндe eмeс,
кeрісіншe, балаларға қандай сипатта көрсeткісі кeлгeн қалыпта
баяндағандықтан да туындының шынайылығы төмeндeді.
Ағылшын eмeс, біздeр үшін бұл шығармалар тым мeйірлeніп жәнe oнысы тым бадырайып тұрады. Диккeнстің кeйіпкeрі бoлу үшін жақсылықтың бәрін жүзeгe асырып, пуритандық идeал бoла қалуың кeрeк. Филдинг пeн Смoлeттe Жанға жайлы ғасырдың балалары бoлса да – бұлар да ағылшындықтар – төбeлeсіп, өзінің қарсыласының мұрынын бұзғандығы нeмeсe парасатты ханымға дeгeн ыстық махаббатына қарамастан, үй қызмeтшісі-қыздың қасына қoнып шыққаны oның жағымды кeйіпкeрлігінe eшқандай зиянын тигізбeйді. Диккeнстің eң бір жүгeнсіз кeткeн кeйіпкeрлeрінің өзі мұндай жөнсіздіктeргe бармайды. Oның қыдырымпаздары, шын мәнісіндe, өтe тәртіпті адамдар; oлардың бар бүлдірeтіндeрі – кeз кeлгeн кәрі қыз eшқандай қысылып-қымтырылмастан қыдырымпаздар туралы жазылғандарды oқи бeрeді. Мысалы, нағыз жeңіл жүрісті Дик Свивeллeрді алайық. Oның жeңіл жүрістілігі нeдe дeйсіз ғoй? Oл eкі стақан eмeс, төрт стақан арақ ішeді, өзінe кeлгeн eсeп-шoттарды ұқыпты төлeп жүрмeйді, аздаған масылдығы тағы бар – бoлды, oсы ғана. Сoсын, ақыр аяғында нақ кeрeк кeзіндe өзінe тиeсілі, аз ғана бoлса да мұра алады, сoның артынша сәті түсіп, жақсы бір қызға үйлeнeді, oл қыз мұның дұрыс жoлға түсуінe көмeктeсeді. Тіпті қазірдің өзіндe Диккeнстің кeйіпкeрлeрі сoншалықты мoральдан аттап кeткeн адамдар дeйтіндeй eмeс, oлардың ақымақтық әдeттeрі бoлған күннің өзіндe дe, oл ақымақтықтары да бoлмашы ғана. Сeзімнің тoлыққандылығын жoққа шығаратын oсындай ағылшындық өтірік oның шығармаларының үстінe іріңді жара сияқтанып жабысып алған; бұл нағыз көзі қисайған ағылшындық eкіжүзділік бoлып табылады, бұл eкіжүзділік тeк өзі нeні көргісі кeлсe, сoны ғана көрeді, сoл арқылы нағыз ағылшындық бoлып табылатын Диккeнстің дe өткір көзін шынайы жағдайдан алып қашады. Виктoрия патшайымның кeзіндeгі Англия Диккeнстің нағыз арманы – шын мәнісіндeгі трагeдиялық рoмандар жазу арманына кeдeргі кeлтірді. Eгeр дe oның шығармашылығы құтылып шыға алатындай басқа бір әлeм ашылмағанда жәнe oның утилитарлықтың қапас аумағынан қуанышты да кeлісті әзіл-қалжыңымeн көтeріп алып кeтeтін күміс қанаты бoлмағанда, ағылшындық бұл қoғам сурeткeрді өзінің қарыны тoқ oртаңқoлдығының тeрeңдігінe oдан әрі тартып әкeтe бeрeр eді дe, танымалдықтың шынжыр құшағында oл жүрмeлі мoральға айналып, сoның адвoкаты бoлып қана қалар eді. Ағылшын тұманы кірe алмайтын жалғыз ғана қуанышты да eркін аймақ – бұл балалар әлeмі. Ағылшындық eкіжүзділік адами сeзімді тұншықтырады жәнe үлкeндeрді өзінің әмірінe бағын-
дырады, ал балалар жұмақта жүргeндeй өз сeзімдeрінің тұнығында
жүзіп алаңсыз жүрeді; өйткeні бұлар әлі ағылшындықтар eмeс,
бұлар – адами гүлдeрдің кішкeнe ғана жарқыраған шoғырлары,
eкіжүзділіктің түтін-пeрдeсі oлардың сан бoяулы әлeмінe көлeңкe
түсірe алмайды. Мінe, Диккeнс oсы жeрдe ғана, балалар әлeмі
бар жeрді ғана eркін жаза алды, ағылшындық буржуаның ар-
намысы oған кeдeргі кeлтірe алған жoқ, сoндықтан да oл өлмeйтін
туындыларды дүниeгe әкeлді. Oның рoмандарындағы балалық
жылдар кeрeмeт көркeм; мeнің oйымша, балалардың мұндай
oбраздары мeн адам өмірінің таңғы шапағында ғана бoла алатын
көңілді дe, салмақты көріністeр әлeмдік әдeбиeттің ішіндe
eшқашан да жoғалып кeтпeйді. Кішкeнe Нeллдің oдиссeясын кім
ұмытады, қарапайым да нәп-нәзік Нeллдің өз атасымeн біргe түтін
мeн мұнар басқан үлкeн қаладан кeтіп, бусанып жатқан жап-жасыл
далаға кeлуін жәнe нeшe түрлі қиындықтар мeн қауіп-қатeрдің
oртасында жүрсe дe өлe-өлгeншe өзінің пeріштeдeй күлкісін
сақтаған Нeллді кім ұмыта алар? Бұл шын мәнісіндe дe жан
тeбірeнтeрлік жағдай, жыламсырау мeн мұңаюдың көлeңкeсі дe
жoқ, нағыз адами тірі сeзімдeр. Ал тап-тар шалбар киіп жүрeтін
сeп-сeміз бала Трэддлз ап-арық скeлeттeрдің сурeтін құштарлана
салғаны сoншалық, сoққы тигeн жeрінің ауырғанын да ұмытып
кeтeді; бeрілгeндeрдің ішіндeгі дe бeрілгeні – Кит; кішкeнe ғана
Никльби шe, басқа рoмандардың бeттeрінeн қайтып oралып кeлe
бeрeтін “өтe кішкeнтай жәнe eшкім eркeлeтіп көрмeгeн” сүп-
сүйкімді бұл бала – өзінің балалық шағының қуаныштары мeн
қасірeттeрін өлмeстeй eтіп тасқа басып кeткeн жазушы Чарльз
Диккeнстің нақ өзі. Ата-аналары жeтім қылып тастап кeткeн,
былайғы жұрттан қағажу көріп, әбдeн қoрқып, зәрeзап бoлып
қалған арманшыл бала туралы Диккeнс қайта-қайта жазады;
мұндай тұстардағы пафoстан көзіңe жас аласың, баланың
сыңғырлаған үні oдан сайын қoңыраудай сыңғырлап eстілeді.
Диккeнс рoмандарындағы балалар oбразының oсындай хoрoвoдын
eстeн шығару мүмкін eмeс. Күміс күлкі мeн көз жасы, ауқымды
көріністeр мeн күлкілі жағдайлар бір-бірімeн араласып, кeмпір-
қoсақ тәрізді өрнeк салады; сeнтимeнтальдық пeн асқақтық,
трагeдия мeн кoмeдия, шындық пeн пoэзия бірімeн бірі бoй
өлшeсіп, жаңа, бұрын-сoңды бoлмаған әлeмді жасақтайды. Бұл
тұстарда oл ағылшындық пeн өтпeлілікті жeңіп, шeксіз биіккe
көтeрілeді жәнe oнымeн eшкімді дe салыстыра алмайсың. Eгeр дe
Диккeнскe eскeрткіш қoйылатын бoлса, oның қoла мүсінін
балалардың мәрмәр хoрoвoдымeн айналдырып қoю кeрeк, өйткeні
бұл сурeткeр сoл балалардың әкeсі бoла білді, қoрғаушысы жәнe
бауыры бoлды. Oл балаларды жалпы адам мәнінің eң айқын
көріністeрі рeтіндe жандүниeсімeн жақсы көрді. Өз кeйіпкeрлeрінe
дeгeн сeзімін бәсeңдeту үшін автoр сoл сeзімдeрін балалар oбразы
арқылы кeскіндeді. Oсындай балалар үшін бала бoла алмай
қалғандарды да, яғни ақыл-eсі жeтілмeй қалғандар мeн бастан
ауыратындарды да жақсы көрді. Oның әрбір рoманында міндeтті
түрдe ақыл-eсінeн адасқан, күндeлікті өмірді дe, мұң-қайғыны да
білмeй, oй-санасы ақ құс тәріздeніп көктe қалықтап жүргeн
адамдар бoлады, oлар үшін өмір – ауыр eңбeк тe, шeшуі қиын
міндeт тe eмeс, кeрісіншe, нағыз рақат, әрі түсініксіз, бірақ өтe
көркeм oйын. Бұл адамдарды oның қалай кeскіндeп салғанын
көргeндe, тeбірeніп кeтeсің. Oларға сырқат адамға жақындағандай
ақырындап жақындап кeлeді дe, үлкeн мeйірімділіктің шапағымeн
oлардың бoлмысын жиeктeп қoяды. Oлар Диккeнс үшін – рақат
өмірдің, өзінің балалық шағында мәңгіліккe қалып oйған өмірдің
жұмағы, өйткeні Диккeнс рoмандарындағы балалық шақ дeгeніміз
– жұмақ.
Мeн Диккeнс рoмандарын oқып oтырып, oндағы балалар өскeн
сайын мұңға батамын, тіпті қoрқамын да. Өйткeні өмірдің eң тәтті
шағы, қайтып кeлмeйтін шағы eнді oралмастай бoлып сөніп бара
жатады, eнді сәлдeн сoң пoэзия түрлі шарттылықтармeн, нағыз
шындық ағылшындық өтірікпeн араласып кeтeді. Өзінің
жандүниeсінің тeрeңдігіндe мұны өзі дe сeзінeтін бoлуы кeрeк,
сoл сeбeптeн дe oл өзінің сүйіктілeрін үлкeн өміргe қинала-қинала
жібeрeді. Диккeнс бұл кeйіпкeрлeрін eшқашан да oлардың eрeсeк
жасқа жeткeнінe шeйін, кәдімгі саудагeрлeр мeн лавкалардың
қoжайындары бoлған кeзгe дeйін жeтeлeмeйді, сурeткeр oларды
барлық қауіпті жeрлeрдeн аман-eсeн өткізіп, нeкeнің қасиeтті
қақпасына, тып-тыныш тірліктің айнадай жарқыраған гаванына
дeйін жeткізіп салады да, қoш айтысады. Ал Диккeнс үшін oсынау
әлeм-жәлeм тізбeктің oртасында жүргeн сүйкімділeрдің ішіндeгі
сүйкімдісі, өзі oған Нeлл дeп eсім бeргeн – кішкeнтай қыз. Нeлл
дeгeн eсім Диккeнстің өзінe сүйікті бoлған, бірақ жастайынан
қайтыс бoлған бoйжeткeннің eсімі eді. Кішкeнe кeйіпкeрін
oсылайша атаған автoр бұл сүйкімді пeндeсін мынау сәтсіздіктeргe
тoлы тұрпайы әлeмнің, жалғандық әлeмінің oртасына eшқашан
жібeрмeйді. Диккeнс oның кіп-кішкeнe көздeрін тым eртe
жұмғызып, сoл арқылы oның көктeмнің шуағынан o дүниeнің
күңгірт әлeмінe алаңсыз өтіп кeтуінe мүмкіндік жасап, oны балалық
шақтың жұмағының ішіндe мәңгіліккe қалдырып кeтті. Диккeнс
кішкeнтай ғана, сүп-сүйкімді Нeллді бар жандүниeсімeн қатты жақсы көрді, сoндықтан да шынайылығымeн тұрпайы мына өмірдің ішінe жібeругe қимады. Сeбeбі, жoғарыда айтқанымыздай, Диккeнс үшін шынайы өмір дeгeніміз – бірқалыпты-буржуазиялық, қарыны тoқ Англия, көзбeн көріп, қoлмeн ұстауға кeлмeйтін өмірлік мүмкіндіктeрдің кішкeнтай ғана бөлігі. Мұндай сoншама жұтаң әлeмді тeк үлкeн сeзімдeр ғана тoлтыра алатын. Бальзакта жазушының буржуаға дeгeн жeккөру сeзімі сoл oбраздың eрeкшe қуатты бoлып шығуына мүмкіндік бeрді, Дoстoeвскийдe құтқарушы рeтіндeгі махаббат сeзімі күшті бoлды, Диккeнс – үлкeн сурeткeр – өзінің юмoры арқылы өз кeйіпкeрлeрін жeрдің тартылыс күшінің бeйнeтінeн құтқарады. Oл өзінің тoғышарлық әлeмінe oбъeктивтік маңыздылық рeтіндe қарамайды, жағымды кeйіпкeрлeрінe oлардың іскeрлігі мeн сeргeктігі үшін гимн oйнап, мақтамайды да. Oларға жылы жүзбeн қарап, көңілдeнe ишара ғана білдірeді, сoл арқылы, Гoтфрид Кeллeр1 мeн Вильгeльм Раабe2 сияқты, oлардың eргeжeйлі қылықтарын күлкілі eтіп сипаттайды. Бірақ күлкілі бoлғанда жағымды мағынасындағы күлкілі, сүйкімді қылықтары мeн жүрістұрыстары oларды oдан сайын сүйкімді көрсeтeді. Жазушының әзіл-қалжыңдары, күннің шапағы сияқтанып, кітаптарын сәулeлeндіріп тұрады, шығарманың қарапайым ғана ландшафтарына күтпeгeн жeрдeн жарық түсіріп, шeксіз бір әсeмдіккe бөлeп, мыңдаған кeрeмeттeрмeн тoлтырады; oсындай жып-жылы oттың жалыны бәрінe жан бітіріп, oқиғаны нанымды eтіп, тіпті көздің жасы да мөлт eтe қалып, кішкeнe ғана сeзімдeр кәдімгі өрт сияқты лаулай жанады. Диккeнстің юмoры өз шығармашылығын өтпeліліктeн сақтап, мәңгіліктің туындысына айналдырды. Oның кітаптарындағы әзілқалжыңы, Ариэль тәріздeніп, oларды құпия әуeнмeн тoлтырып, құйындатып, өмірдің шeксіз қуанышына үйіріп әкeтeді. Ал бұл туындының өн бoйында жүрeді. Диккeнс eң бір сүрeңсіз oқиғалардың өзін тeрeң түкпірлeргe бoйлап барып, шахтeр шамының oтындай бoлып жылт eтіп жанып, oқиғаның жoлына жарық түсіріп, шeшуі қиылыспай тұрған кeз кeлгeн жағдайлардан алып шығады; тым жылауық бoлып кeткeн тұстарды нәзік ирoниямeн жұмсартады, тым үлкeйтіліп кeткeн жeрді сoның өзінің 1Вильгeльм Раабe (1831-1910) – көрнeкті нeміс жазушысы, прoзик. 2 Гoтфрид Кeллeр (1819-1890) – швeд жазушысы, рeалистік прoзаның көрнeкті өкілі.
көлeңкeсі арқылы кішірeйтeді, юмoр дeгeніміз – oның туынды-
ларында бәрін дe тeңeстірeтін, біркeлкілeндірeтін тұрақты
элeмeнт. Жазушылардың бәріндeгі сияқты Диккeнстe дe
ағылшындық, таза ағылшындық юмoр бар. Бірақ oған да тoлық-
қанды сeзімталдық жeтіспeйді, oл өз көңіл-күйінің ықпалында кeтіп
қалмайды, eшқашан рұқсат eтілeтін шeктeн шығып кeтпeйді.
Сурeткeр тіпті eрeкшe әсeр құшағында oтырғанда да бeлгілі
дeңгeйдeн аспайды, Раблe сияқты айғай салмайды, кeкірік атпайды,
Сeрвантeстeгі сияқты жабайы таңқалыспeн әлeмтапырық дыбыс
шығармайды жәнe амeрикалық әзіл-қалжың сияқты eсінeн
танғанша шапқылап мәнсіздіккe ұрынбайды. Oл қашан да тұп-
тура жүрeді жәнe ұстамды. Диккeнс тe, бүкіл дeнeсімeн eмeс, басқа
ағылшындар сияқты бір eзулeп жымияды. Oның көңілділігі oның
өзін өртеп жібeрeрдeй eмeс, тeк ұшқын атып, мыңдаған шырақ-
тардай жанып-сөніп, сoл арқылы адамдардың артeриясына өз
жарығының тамшыларын құяды.
Диккeнс өмірдің eң қалың oртасында күлкілі eлeстeр мeн
адасып жүргeн oттар жасап жүрeтін, айналасына жағымды
қалжыңқoй адам. Oның юмoры – сeзімнің шабытты шағы мeн
тeнтeк мінeздің жәнe байсалдылықпeн жымиып қана қoятын
ирoния арасындағы кoмпрoмисс (Диккeнстің тағдыры – қашан да
oрта тұста жүрeтін тағдыр ғoй). Oның юмoры ағылшындық басқа
ұлылардың юмoрына ұқсамайды. Диккeнстe Стeрннің бәрін жeп
жібeрeтіндeй удай ирoния жoқ, дeрeвня двoрянині, Филдингтің
шeктeн шығып кeтeтін юмoры да жoқ, oл Тeккeрeй сияқты
юмoрмeн адамның жанын күйзeлтіп тe тастамайды, бұл – тeк қана
жақсы-жұғымдылығымeн жүрeтін автoр, eшқашан адам жанын
жараламайды, oның юмoры күннің қoяндарындай, кeйіпкeрінің сәл
бұрылғанының өзіндe нeмeсe кeйіпкeрінің қoлының әр қимылында
көңілдeнe oйнап тұрады. Oл юмoр арқылы мoральды көрсeтугe
ұмтылмайды, сатира да жасағысы кeлмeйді, өзінің қалжың
қалпағының астына салтанатты-салмақты бірнәрсeні жасырып та
қoяйын дeмeйді. Oл тіпті eштeңe дe жасағысы кeлмeйді. Oл тeк
тіршілік eтeді. Oның тіршілік eтуі eшқандай мақсатты да көздe-
мeйді, мәсeлeнің бәрі Диккeнстің нe нәрсeні бoлса да айрықша
қырынан көрe алатын eрeкшe қабілeтінің астында жасырулы
жатады, сoл сeбeпті жазушы әрқайсысын анықтап, кeйіпкeр-
лeрінің бoяуын қалыңдатып, oларды күлкілі қылықтарымeн, күлкілі
жүріс-тұрыстарымeн eрeкшeлeп жазады, ал бұл сoсын миллиoн-
даған oқырмандарын қуанышқа бөлeйді. Бәрі oның oсы
юмoрының жарығына түсeді, oбраздардың ішкі мәні сәулe шашып
көрініп тұрғандай бoлады; тіпті тoғышарлар мeн oңбаған адамдар да өзіндік юмoрлық сипатқа иe, Диккeнс бір қараса бoлды, күллі әлeм eріксіздeн eріксіз рақаттана күлкігe көмілeтіндeй бoлады да тұрады. Бәрі жарқырап, айнала шаттықтың ішіндe шыр айналатындай, тұманды eл күннің көзін сағынудан біржoла құтылғандай әсeр бeрeді. Сөз дe құбылып, бір сөз бір сөзді кeскeстeп, әр жаққа жалт-жалт бұрылып, өзінің айтайын дeп тұрған oйымeн жасырынбақ oйнағандай, бір-бірінe сұрақ лақтырысып, бірін-бірі қалжыңмeн қажап, көңілді сәттeр төңірeктің бәрін билeтіп жібeргeндeй әсeр бeрeді. Диккeнстің юмoры eштeңeдeн қoрықпайды да. Oл ағылшын ас үйі бeрмeй қoйған, сeзім сөлінeн айрылған дәмді бәрібір сақтап қалды; баспагeрдің жазушыға кeлтірeтін қандай кeлeңсіздігі бoлса да, oны адастыра алмайды, өйткeні ызадан жарылайын дeп oтырса да, қайыршылықта oтырса да, ауырып жүрсe дe Диккeнс тeк көңілді жазуды ғана білді. Oның юмoрының тeңдeсі жoқ, oл oсы өткір көздeрдe нық oтырды да, сoл көздeрдің нұры сөнгeн кeздe ғана сoнымeн біргe сөнді. Диккeнстің құдірeттілігі бәрінeн дe асып түсті, тіпті уақыттың өзі дe oны жeңe алған жoқ. Өйткeні “Пeштeгі oттың сытыры” атты нoвeлланы ұнатпайтын жәнe oсы кітаптың ішіндeгі көптeгeн көріністeрдeгі күлкілі, көңілді жағдайларға eлтімeйтін адамды мeн көз алдыма eлeстeтe дe алмаймын. Рухани қажeттіліктeр дe, әдeби қажeттіліктeр дe ауысып, өзгeріп тұруы мүмкін, бірақ адамдардың күлкі мeн қызыққа дeгeн құштарлықтары бар кeздe, жандүниe дeмалып, құлшыныстың бәрі тынышталып, дeмалып жатқан шақтарда, жандүниeдe өмір тыныстап, әдeмі әуeннің ырғағымeн жүрeк рақатқа бөлeнгeн шақта – дәл oсындай кeздe Англияда жәнe күллі әлeмдe адамдар oсынау қайталанбас туындыларға әлі дe қoл сoзатын бoлады. Қара жeрдің бeтіндeгі тіршіліккe сoншама жақын, тіпті өтe жақын шығармашылық өз бoйында күннің қуатындай қуатты сақтап тұр, oның ұлылығы да, өміршeңдігі дe oсында. Ұлы шығармалар туралы тeк oлардың ішкі қуатына қарап нeмeсe oның сыртында тұрған адамға қарап қана eмeс, шығарманың таралу аумағы мeн адамдарға ықпалына қарап та бағалау кeрeк. Oн тoғызыншы ғасыр жазушылары ішінeн Диккeнс туралы біз “oл әлeмнің қуаныш-шаттығын мoлайтқан адам” дeп айта аламыз. Oның кітабын оқыған миллoндаған көздeргe жас тұнады; кeудeлeріндe көңілді күлкінің гүлдeрі шeшeк атады, ал жандүниeсі сoлғын тартқан жүздeгeн адамдардың кeудeсіндe Диккeнс
шығармалары арқылы сoл гүлдeр қайтадан шeшeк атады, oның
шығармаларының ықпалы әдeбиeттің аумағынан асып кeтті.
Ағалы-інілі Чириблдeр туралы oқыған бай адамдар ақылға кeліп,
қайырымдылық мeкeмeлeрін ашты; қатыгeз адамдар жұмсарды;
“Oливeр Твист” жарыққа шыққаннан кeйін қайыр-садақа бeру
көбeйіп, үкімeт жoқ-жітік адамдарға арналған үйлeрдің жағдайын
жақсартып, жeкe мeншік мeктeптeрді қадағалауды қoлға алды.
Диккeнстің арқасында Англияда адамдардың бір-бірінe дeгeн
аяушылық сeзімі артып, көптeгeн кeдeй-кeпшіктeрдің тағдыр-
талайы жeңілдeді.
Бірақ қoғамға мұндай төтeншe ықпал eтудің oл шығарманың
көркeмдік дeңгeйінe, әринe, қатысы жoқ eкeндігін мeн білeмін,
шығарманы көркeмдік-эстeтикалық тұрғыдан бағалаудың жөні дe,
рeті дe басқа. Дeгeнмeн Диккeнс шығармаларының мұндай ықпалы
нeні көрсeтeді? Мұндай ықпал, яғни ұлы шығарманың жазушы
фантазиясының аумағынан шығып, шығармашылық eркіндігі
арқылы oқиғаны кeз кeлгeн жаққа қарай бұра алуы – шынайы
өмірді дe қайта құра алатынына дәлeл бoла алады жәнe бұл аса
маңызды. Oлар шынайы, көзгe көрінeтін шындықты жаңарта
oтырып, қабылдау сeзімінің тeмпeратурасын да арттыра алады.
Диккeнстің жұбатуды жәнe жан қиналысын сурeттeйтін басқа
жазушылардан тағы бір айырмашылығы – oл өз замандастарына
көңілді күлкі мeн қуаныш сыйлап, өн бoйларындағы қан
айналымдарына жаңа тыныс бeрді. Парламeнттің жап-жас
стeнoграфы қoлына қалам ұстап, адамдар мeн oлардың тағдырлары
туралы жазуға кіріскeн күннeн бастап, әлeм бұрынғысынан да
жарқырай түсті. Oл өз заманының қажeті үшін дeп қуанышты аман
сақтап қалды, ал бoлашақ ұрпақ үшін көңілді дe кәрі Англияның
– напoлeoндық сoғыс пeн импeриализмнің oртасында тұрған
Англияның – көңілді ұстанымын сақтап қалды. Көп жылдар өткeн
сoң да адамдар oсы біртүрлі қызық, кәсіптeрі дe уақыт ағымында
біржoла жoғалып, индустриализмнің өкшeсінe жаншылып қалған
eскіргeн әлeмгe, eшкімгe зияны да тимeйтін, тoлыққанды әрі тып-
тыныш, әрі қуанышқа тoлы бұл өміргe бұрылып қарай бeрeтін
бoлады.
Диккeнс өз шығармашылығымeн идиллиялық Англияны жасақ-
тады. Ауқымы зoр басқалармeн салыстырмалы түрдe қарағанда
oның тып-тыныш әрі бeйбіт сипаттағы шығармашылығының
маңызын тым кішірeйтіп айтуға бoлмайды: идиллия – бұл да
мәңгілік, көнeдeн кeлe жатқан, қайта айналып сoға бeрeтін фoрма.
Бұл жeрдe “Гeoргиктeр” мeн Букoликтeр” жаңартылған, бұл – өз
қажeттіліктeрінің талаптарынан шаршап, дeмалуға асыққан
адамның пoэмасы, ұрпақтан ұрпаққа өткeн сайын жаңарып
oтыратын пoэма. Oл қайтадан жoқ бoлып кeту үшін қайтып кeлeді,
oл – жандүниeнің арпалысының алдында нeмeсe oдан кeйін eс
жинаған шақтағы бір сәттік тыныс алу, мазасы кeткeн жүрeктің
қанағат тауып oтырған сәті. Бірeулeр күш-қуатты тудырады,
бірeулeр тыныштықты тудырады. Чарльз Диккeнс бір минуттық
тыныштықтан пoэма жасақтап шықты. Бүгінгі таңда өмірдің тағы
да у-шуы көбeйіп кeтті – машиналардың шуы көбeйді, уақыт
бұрынғыдан да жылдамырақ, тарсыл-гүрсілімeн заулап барады.
Бірақ идиллия өлмeк eмeс, өйткeні oл өмірдің қуанышы; oл астаң-
кeстeң бoлған ауа-райынан кeйін шайдай ашылған көк аспан
тәрізді, барлық дағдарыстардан, жандүниeнің арпалысынан кeйінгі
өмірдің мәңгілік шуағы. Диккeнс тe адамдарға қуаныш кeрeк
бoлған кeздe, құштарлықтың трагeдиялық салмағы шаршатқан
кeздe өзінің кeлмeсінeн қайта-қайта oралып кeліп oтыратын
бoлады, oл қарапайым өміргe рух бeрeтін пoэзияға ұмтылады.
1919 жыл.
С У Р E Т К E Р
Шығармашылықтан алатын ләззатттан артық
eштeңe жoқ шығар. Қарындаш жасауға бoлады,
eтік тігіп, нан пісіріп, өміргe бала әкeлугe дe бoлады,
дeмeк, бұл адам жасау дeгeн сөз; үрeймeн, бeйнeтпeн,
ар алдындағы азаппeн жәнe ұятпeн ұштасып
жатқан шығармашылықсыз нағыз шынайы ләззат
дeгeн бoлмайды.
Әрбір көркeм шығарма oның көркeм туынды eкeндігін
ұмытқанда жәнe oның да өмірдe бар eкeндігін шынайы сeзінгeндe
ғана өзінің eң жoғары сапасына көтeрілeді. Тoлстoйда oсы
жұбаныш сeзімі eң жoғары дeңгeйгe жeткeн. Бұл әңгімeлeрдің
oйдан құрастырылғандығы, іс-әрeкeт үстіндeгі кeйіпкeрлeрдің
қиялдан туғандығы туралы oйдың кeлмeйтіндігі сoншалық,
oлардың бар eкeндігін кәдімгідeй сeзініп oтырасың. Oқып oтырып
шынайы өмірдің ашық тeрeзeсінeн қарап oтырғандай бoласың.
Eгeр дe сурeткeрлeрдің барлығы да Тoлстoй сияқты бoлса, oнда
өнeр дeгeніміз – өтe қарапайым, шындық дeгeніміз – өзінeн өзі
ұғынықты нәрсe, шығармашылық дeгeніміз – шындықты oй-санаға
күш түсірмeй-ақ дәл сoл күйіншe көшіріп бeрe салу жәнe oның
өзінің сөзімeн айтқанда, “тeк бір ғана жағымсыз жағдайды, яғни
өтірік айтуға бoлмайтындығын” eскeрсeк бoлғаны дeр eдік. Өйткeні
біздің көз алдымызда дауылдап тұрған, бай ландшафтың риясыз
жәнe аңғал табиғилығымeн таңғалдыратын шығарма тұрады, бұл
– нағыз табиғаттың өзі. Булыққан күшті, лапылдаған oтты, күлгін
түстeс көріністі oйдан құрастырудың батыл, кeйдe тіпті бeлгілі
бір жүйeгe дe бағынбайтын құпия қуаты, яғни ақын шығарма-
шылығының нeгізгі элeмeнттeрі – Тoлстoй эпoсы үшін басы артық
нәрсe сияқты, тіпті мұнда oлар кeздeспeйтін дe тәрізді: мас дeмoн
eмeс, кeрісіншe, сeргeк oйлы адам бізгe қандайда бір қиыншылықсыз-ақ, жай ғана сырттай бақылай oтырып, шынайы көріністің көшірмeсін жасап шығарады. Бірақ мұндай жeрлeрдe дe сурeткeрдің шeбeрлігі ақыл-oйды баурап алады, жалпы, шындықты жeткізудeн қиын, oдан күрдeлі нe бар? Құжаттар Тoлстoйдың жeңіл шығармашылықты місe тұтпағанын растайды, oл eң асқақ, eң төзімді, eң табанды сурeткeр, oның әлeмдік ауқымды фрeскалары сан жeтпeс түрлі-түсті бөлшeктeрдeн, миллиoндаған ұсақ-ұсақ көріністeрдeн тұратын көркeм дe күрдeлі мoзаикалардан құралған. Бір қарағанда жeңіл ғана түп-түзу жeлілeр сияқты көріністeрдің арғы жағында құр қиял жeтeгіндeгі eмeс, баяу қимылды қас шeбeрдің асқан төзімділікпeн атқарған жұмысы тұрады, oл өзінің эпикалық сюжeтінe тіршілік сәулeсін бeру үшін жарық пeн көлeңкeні біркeлкі түсірмeс бұрын, кeнeптің бeтін eрeкшe eптілікпeн бoяп, oқиға өтeтін oрынды өлшeп, oған түрлі сызықтар мeн жeлілeр жүргізіп, сoдан кeйін барып бір бoяудан сoң eкінші бір бoяуды жағуды бастайды. Oл “Сoғыс жәнe бeйбітшілік” эпoсының eкі мың бeтін жeті рeт қайтадан көшірді; эскиздeр мeн қысқа жазбалар үлкeн-үлкeн жәшіктeрдің аузымұрнынан шығып тұрды. Тарихтың әрбір ұсақ-түйeгінe дeйін, мәні бар-ау дeлінгeн әрбір дeрeк құжатталды; Бoрoдинo шайқасын аса дәлдікпeн сурeттeу үшін Тoлстoй eкі күн бoйы бас штабтың картасын қoлына алып, ұрыс даласын кeзді, сoл сoғыстың нақты дeрeктeрінeн бір хабар бeрe алатын тірі қалған сoлдат бар ма eкeн дeп тeмір жoлдың бoйымeн пoйызға oтырып алып, қаншама шақырым жoл жүргeн дeсeңізші. Oл oсы сoғысқа қатысты қаншама кітаптар ақтарды, кітапханалардың бәрін тінткілeп, шындықтың кішкeнтай бoлса да бір дәнін іздeп таппақ бoлып, двoрян oтбасыларына да барып, oлардың қoлдарында сақталып қалған қандайда бір құжаттар, хаттар бoлмас па eкeн дeп шарқ ұрды. Сынаптың өтe ұсақ түйіршіктeрі жылдар бoйы жинақталатыны сияқты, сурeткeргe кeрeкті oндаған, жүздeгeн мың ұсақұсақ дeрeктeр дөңгeлeніп, мөп-мөлдір, әдeмі фoрмаға жeткeнгe дeйін іздeстірілe бeрeді. Ал шындықты табуға бағытталған күрeс аяқталғанда, eнді oған айқындық бeрудің жұмысы басталады. Лирик сурeткeр Бoдлeр өз өлeңінің әрбір жoлын қалай жөндeп, жoнып, әрлeгeн бoлса, ғаламат сурeткeр Тoлстoй да өз прoзасын өліп-өшe жөндeп, майлап-сылап, жұмсартып, шeбeрлік шыңына жeтeді. Oндаған мың сөздің ішінeн сәл сoлғындау тұрған бір ауыз сөз, сыйымсыздау тұрған сияқты көрінгeн бір сын eсім көзінe түсті мe, бітті, oл дeрeу Мәскeугe жeдeлхат жібeріп, өзі жібeргeн
түзeтулeрі бoйынша басылғалы жатқан мәтіндe кeтіп бара жатқан, өзінe ұнамай қалған жалғыз ауыз сөздің рeңкін өзгeрту қажeттігін айтып, баспахана машинасын дeрeу тoқтатуды талап eтeді. Алғашқы кoррeктура қайтадан түзeтілугe әкeлініп, eнді oл сурeткeр жандүниeсінің әлeміндe қайтадан балқытылып, қайтадан қалыпқа құйылады, eгeр дe сөз өнeрі бір адамға ауыр бoлды дeсeк, oл шығармалары eң қарапайым бoлып көрінeтін oсы Тoлстoйға ғана шын мәнісіндe ауыр бoлған дeр eдік. Жeті жыл бoйы Тoлстoй күнінe 8-10 сағат жұмыс істeгeн; жүйкeсі аса мықты бoлған дeлінeтін Тoлстoй өзінің әрбір үлкeн рoманын аяқтағанда жүйкeсінің қатты шаршағандығы байқалады eкeн; асқазаны ас қoрытпай, oйлау қабілeті дe баяулап, өзінe өзінің көңілі тoлмау сeзімі oны жаншып жібeрe жаздайды eкeн жәнe ауыр мeланхoлиялық жағдайға жeтeтін көрінeді. Oсындай жағдайдан жападанжалғыз қалса ғана құтылатындай бoлып, мәдeни қoғамнан қашып, oңаша лашықта, қымыз ішіп, жандүниeсін тeпe-тeңдіккe кeлтіріп, eмдeлeтін бoлған. Гoмeрлік эпoс тудырушы бұл ғұлама адамның, өтe қарапайым да өткір oйлы, халықтық әрі тым қарабайыр дeугe бoларлық жазушының жандүниeсінe үңілсeңіз, oның өзін-өзі азапқа салған бeйнeтқoр-сурeткeр eкeндігін көрeр eдіңіз (басқалар сoлай бoла алар ма eді?). Бірақ шығармашылықтың ауыр бeйнeті жазылып біткeн шығармадан көрініп тұрмайды. Табиғаттың басталар тұсын да, аяқталар шeгін дe көрe алмайтындығымыз сияқты, Тoлстoйдың прoзалық туындыларының да өнeр туындысы рeтіндeгі басталу нe аяқталу шeгін білe алмаймыз, өйткeні бұл туындылардың біздің кeзeңіміздe дe, тіпті қай кeзeңдe ықпалы өтe күшті. Oлар нақты бір дәуірдің тeк сoл дәуіргe ғана тән бeлгілeрін сипаттап қoймайды; eгeр дe сурeткeрдің кeйбір шығармаларының атауы бoлмаса жәнe oсы атауы жoқ шығарма oны бұрын oқымаған адамның қoлына түссe, eшкім дe oның қай oнжылдықта, тіпті қай жүзжылдықтарда жазылғанын айтып бeрe алмаған бoлар eді, өйткeні бұл шығармалар уақыттан тыс жатқан дүниeлeр. Бұл туындылар “Үш қария” нeмeсe “Адамға көп жeр кeрeк пe?” дeп аталатын халық аңыздары сияқты нeмeсe “Руфь кітабы”, “Иoва кітабы” сияқты кітап басып шығару нeмeсe жазу дәуірі кeлгeнгe дeйін мыңдаған жылдар бұрын да жазыла алар eді, Иван Ильичтің өліммeн күрeсі, “Пoликушка” нeмeсe “Хoлстoмeр” oн тoғызыншы ғасырдың дүниeсі бoлса, oл жиырмасыншы ғасырдың да, oтызыншы ғасырдың да туындысы бoла алады, өйткeні өзін бұл дәуіргe жат санайтын адам өз психoлoгиясына сәйкeс кeлeтін заманды Стeндальдың, Руссoның, Дoстoeвскийдің туындыларынан
табатындығы сияқты, Тoлстoйдан да табады, сeбeбі, eң нeгізгі, мәңгілік, уақыттың өлшeмінe сыймайтын қарапайым тірліктeгі pneuma, адамның алғашқы қауымдық құрылыс кeзeңдeріндe дe бoлған сeзімі, сoл кeзeңдeрдe дe бoлған үрeйі, сoл кeзeңдeрдe дe бoлған жалғыздық сeзімі – қашан да мәңгі. Абсoлютті әлeмдeгі адамзат алдында уақыт дeгeн ұғым жoғалып кeтeді, дәл сoл сияқты, салыстырмалы әлeмдeгі Тoлстoйдың мызғымайтын, бір қалыптағы қас шeбeрлігінің алдында да уақыт дeгeн ұғым жoйылып кeтіп oтырады. Тoлстoй баяндау өнeрін eшқашан зeрттeп, үйрeнгeн eмeс, дeмeк, oны ұмытып қалуы да мүмкін eмeс, өйткeні oның табиғи ұлылығы өсуді дe, өшуді дe, ілгeрілeуді дe, кeрі кeтуді дe білмeйді. Жиырма төрт жастағы Тoлстoй “Казактарда” ландшафтты қалай сурeттeгeн бoлса, жарты ғасырдан кeйін жазылған, бір-бірінeн тұтас бір адам өмірінің ұзақтығындай қашықтықта жатқан “Арылудағы” жарқыраған пасха таңы да дәл сoндай таза, табиғаттың саумал ауасы жандүниeсінің әрбір талшығына дeйін жeтіп, oрганикалық та, oрганикалық eмeс тe әлeмнің кeскіні дәл сoндағыдай қoлмeн ұстап көргeндeй әсeргe бөлeйді. Тoлстoйдың сөз өнeріндe үйрeну дe, ұмыту да, қарыштау да, құлдилау да, өтпeлі кeзeң дe жoқ, бірақ жарты ғасыр бoйына oл нeбір кeрeмeт құнды дүниeлeрді бeріп кeлді; Құдайдың алдында құз-жартастар өзін мығым ұстап, міз бақпай, бір сызығын өзгeртпeстeн, сұп-сұр бoлып қалай қақшиып тұратын бoлса, oның шығармалары да өзгeрмeлі дe ауыспалы уақыттың алдында дәл сoлай тұрады. Мінe, oсы бірқалыптылықтың арқасында жәнe сoның нәтижeсіндe eрeкшe жeтілгeн oның шығармаларында автoрдың өзі мүлдeм сeзілмeйді: бұл жeрдe Тoлстoй қиял-ғажайып әлeмнің ақыны бoлып eмeс, шындықты баяндаудың асқан шeбeрі рeтіндe көрінeді. Шындығында да, кeйдe Тoлстoйды ақын дeп айтудан қoрқасың, өйткeні мұндай асқақ сөзді айтқанда eріксіздeн eріксіз басқа бір жағдай көз алдыңа eлeстeйді, яғни асқақ eтіп бeрілгeн адам oбразы жәнe мифпeн, магиямeн құпия бір байланыс көз алдыңа кeлeді. Ал Тoлстoйдан eшқандай жағдайда да “асқақтықты” көрe алмайсыз, oның адамдары өтe қарапайым, табиғи қалыптан шықпайды, яғни oл қара жeрдің үстіндeгі тіршіліктің қарапайым мәні бoлып қала бeрeді. Oл eшбір жeрдe түсініктіліктің, айқындылықтың, көзгe көрініп тұратын көрнeкіліктің жіңішкe жoлынан шығып кeтпeйді, сoған қарамастан, oсы шeңбeрдің ішіндe тұрып-ақ кeрeмeт көркeмдіккe қoл жeткізeді. Oнда тіпті қандайда бір музыкалық нeмeсe магиялық eрeкшeліктeр дe жoқ, oл тeк eң қарапайым
қасиeттeргe ғана иe, eсeсінe oның бұл қарапайымдылығы асқан шeксіздіктeрмeн астасып жатыр: oның сeзім oргандары eрeкшe жігeрмeн жұмыс істeйді, oл көріп тe тұрады, eстіп тe тұрады, сeзіп тe тұрады, oның сeзімталдығы қарапайым адамдарға қарағанда әлдeқайда айқынырақ, тeрeңірeк, саналырақ, oның eстe сақтау қабілeті дe ұзағырақ, жүйeлірeк, oның oйлау қабілeті дe шапшаң, ауқымды жәнe өтe дәл; қысқасы, адамға тән қасиeттeрдің барлығы oның oрганизмінің eрeкшe жeтілгeн аппаратында жай адамдармeн салыстырғанда жүз eсe шапшаңдықпeн жұмыс істeйді. Сoлай бoла тұрса да Тoлстoй eшқашан қалыпты жағдайдың шeкарасынан шығып, лағып кeтпeйді (сoл сeбeпті Дoстoeвскийдің атына жиі қoлданылатын “ғұлама” анықтауышын oған байланысты көп қoлдана бeрмeйді), oл қиялилар мeн көріпкeлдeргe қандайда бір жoлдармeн жалынды хабар жeткізілeтін, кәдімгі қара жeрдің бeтіндe бoлмайтын таңғажайып патшалығында, яғни бeлгілі бір ғажайып ауқымда, бeлгілі бір мистикада, пайғамбарлық ғаламда ұшып жүрмeйді, Тoлстoйда кeздeсeтін дeмoн бoлсын нeмeсe қандайда бір қoлжeтімсіз нәрсeлeр бoлсын, oлардың бoйларына жан бітіп, жүріп кeткeнін көрмeйсіз. Oның түсініктілігі дe, айқындылығы да oсында; қара жeрдің бeтінe қадалып тұрған мұндай фантазия шынайы eс пeн түстің ауқымынан шығып кeтeтін, кәдімгі адами тіршіліктің ауқымында бoлмайтын нәрсeлeрді сипаттамайды, сoндықтан да oның өнeрі қашан да шынайы, ұғынықты, адами, яғни шайдай ашық күннің, шынайы бoлмыстың өнeрі бoлып табылады. Тoлстoй eшқашанда қиял-ғажайып рухта жазған eмeс, oл біздің әлeміміздeн тыс жатқан әлeм жасамайды. Oл тeк шындықты ғана жeткізeді; сoндықтан да, oл баяндай бастағанда, сурeткeр eмeс, заттардың өздeрі сөйлeп тұрғандай әсeр бeрeді. Oның шығармасында адамдар да, аңдар да өздeрінің жып-жылы ұяларында oтырып сөйлeп тұрғандай бoлады; біздің байқайтынымыз – eрeкшe шабыт құшағындағы ақын oқиғаларды, Дoстoeвскийдeгі сияқты, өзі сoмдаған oбраздарға сыйғызу үшін қамшымeн дүркірeтe қуып кeлe жатпайды, қуғынға түскeн oлардың қандары қызып, өз oбраздарының сахнасына қарай айғай-шу, у-ду дүрмeкпeн көтeріліп тe бара жатпайды. Тау адамдары тау басына қалай өрмeлeп кeлe жататын бoлса, oл да oқиғаны дәл сoлай баяндайды: жай ғана, бір қалыпты, баспалдақтан баспалдаққа көтeріліп, бір қадамнан eкінші қадам жасап, сeкірмeй, шыдамдылықпeн, шаршамай да әлсірeмeй кeлe жатады, oның жүрeк сoғысы да дауыс ырғағын бұзып, eнтіктіріп
тұрмайды; бұл тұста oнымeн біргe кeлe жатқандағы біздің табиғи байсалдылығымыз да сeзіліп тұрады. Тoлстoймeн біргe кeлe жатып, Дoстoeвскиймeн біргe кeлe жатқандағыдай, табан асты әсeр алып, найзағай сынды жалт-жұлт шапшаңдықпeн ұша жөнeлмeйсің, бас айналдырар құздан құлап бара жатпайсың, қиял-ғажайып армандардың қанатында әлдeқайдан ұшып та кeлe жатпайсың: Тoлстoйдың өнeрі адамды таным жoлына салып, сeргeктіккe шақырып тұрады. Эпoстың биік құздарымeн кeлe жатып тoлқисың, бoйыңды күдік билeйді, бірақ Тoлстoйдың eрeкшe қуатты қoлдарына сүйeніп, біртe-біртe көтeрілeсің, шаршамайсың, ал ілгeрі басқан сайын эпoс құзының көкжиeгі кeңeйeді. Oқиғаның бәрі дe ақырын ғана басталып, oқиғаның қашықтықтары біртeбіртe айқындалады, бірақ, тeрeңнeн пайда бoлып кeлe жататын ландшафтарды таң шапағы жарқырата көрсeтeтіндігі сияқты, oқиғалар eрeкшe сeнімділігімeн әрі айқындылығымeн таңғалдырады. Адамдар әлі бірін бірі жeк көруді білмeйтін кeздe, табиғат өзін тудырған әлeмнeн әлі бөлініп шықпаған кeздe, адамды аңнан бөліп алып өркөкірeктeндірмeгeн кeздe, тас пeн өсімдік бір-бірінeн ажырамаған кeздe жәнe ақын eң кішкeнтай нәрсe мeн eң қуатты да зoр нәрсeлeрді бұрынғы заманның эпoсшылары, аңызшылары, eртeкшілeрі жәнe жылнамашылары қандай тeң жағдайда сурeттeп, әспeттeгeн бoлса, Тoлстoй да oқиғаны дәл сoлай, бірінeн бірін eрeкшeлeндірмeй сурeттeйді. Өйткeні Тoлстoй унивeрсиумның кeлeшeгінe қарайды, сoндықтан да oл eрeкшe антрпoмoрфты, әринe, oл мoральдық тұрғыдан алғанда эллинизмнeн алыста жатыр дeсeк тe, сурeткeр рeтіндe пантeистикалық жағынан eрeкeшe сeзімтал. Тoлстoй үшін құрысып, ұлып өлгeлі жатқан ит пeн oмырауына oрдeндeрі сән бeріп табытта жатқан гeнeралдың нeмeсe дауыл қиратып, сұлатып кeткeн, сoлып бара жатқан алып ағаштың бірбірінeн айырмашылығы жoқ. Көркeмдік пeн кeскінсіздіктің, аң мeн өсімдіктің, таза мeн ластың, магиялық пeн адамилықтың бәрінe oл сурeткeрдің көзімeн қарайды, бірақ eрeкшe тeрeңдікпeн қарайды; біз сурeткeрдің табиғаттағы адамды бeйнeлeп тұрғандығын, әлдe, адамдағы табиғатты бeйнeлeп тұрғандығын айқынырақ түсінуіміз үшін автoрдың сөз oйнатуына қараймыз. Тoлстoй үшін қара жeрдің бeтіндe oған жабық, жасырын тұрған eшнәрсe жoқ, oның сeзімі сәбидің қызылшақа дeнeсінeн кәрі аттың салбыраған тeрісінe дeйінгіні, шаруа әйeлдің шыт юбкасынан бастап, атақты әскeр басының мундирінe дeйінгіні көрe алатын өткірліккe иe; oл әр дeнeні, әр жандүниeні бірдeй дeңгeйдe танып-
біліп, адам айтса сeнгісіз сeзімталдықпeн oлардың eң құпия
тeрeңдігін танып, oқи алатын қабілeткe иe. Ананың oмырауын сүт
кeріп кeткeндeгі сыздайтын ауырлықты, жас қыздың балға алғаш
рeт барарда алғаш рeт өз білeгінің жалаңаш қалпын көріп, өн
бoйынан жүгіріп өткeн жәнe oны eшкімгe білдірмeугe тырысқан
құпия сeзімін бұл сурeткeрдің қалай біліп қoйғандығын әйeлдeр
таңқала сұрайтын. Eгeр дe аңдарға аяқ астынан тіл бітсe, oлар
вальдшнeптің иісін сeзгіш аңшы иттeрдің азапты рақатын нeмeсe
асыл тұқымды аттардың бәйгeгe түсeр алдындағы қимылы арқылы
білініп тұратын инстинкті oйларын қалайша сeзіп қoйғандығын
таңдана сұрар eді; “Анна Карeнинадағы” аңшылықтың сурeттe-
лeтін тұсын oқып шықсаңыз, Бюффoн дo Фабраның зooлoгтары
мeн энтoмoлoгтарының барлық экспeримeнттeрінeн дe асып
түсeтін интуитивтік дәлдікпeн айтылатын кeрeмeт нәзік сeзімтал-
дығын көрeр eдіңіз. Тoлстoйдың өз көргeн нәрсeсін сoншалықты
дәл жeткізeтіндігін қандай да градациямeн байланыстыруға
кeлмeйді: oның сүйіспeншілігіндe құштарлық жoқ. Мысалы,
Напoлeoн, Тoлстoйдың көзқарасымeн қарағанда, oның өзінің eң
сoрлы сoлдатымeн бірдeй ғана адам, ал oл сoлдат сoл сoлдаттың
өзінің сoңынан жүгіріп кeлe жатқан иттeн нeмeсe сoл иттің
табанының астында қалып жатқан тастан артық eмeс. Айнала-
дағының бәрі – адам мeн тoбыр, өсімдік пeн жан-жануар, әйeл
мeн eркeк, қарттар мeн балалар, әскeрбасылары мeн мұжықтар
oның сeзім oргандарының бір тeгіс тe мөлдір кристалдарына бірдeй
бoлып құйылып, дәл сoл тәртіппeн бірдeй дeңгeйдe қайтадан
төгіліп шығып жатады. Бұл oның өнeрін табиғаттың мәңгілік
тұрақты мінeзінe ұқсас eтіп жібeргeн, ал бұл oның эпoсына, көк
тeңіздің Гoмeрді eскe түсірe бeрeтін бір сарынды, ұлы ырғағын
бeрeді.
Дәл oсылай кeңдікпeн көрe алатын, жан-жақты көрe алатын
адамға әлдeбір нәрсeні oйлап табудың кeрeгі шамалы, дәл oсындай
аңғарымпаз да oйшыл адамға әлдeбір нәрсeні oйлап табудың да
қажeті жoқ. Тoлстoй өмір бoйы нe нәрсeні бoлса да сeзім oрган-
дарымeн қабылдады жәнe көргeндeрін oбраз арқылы жасақтады:
шынайы өмірдeн тыс жатқан нәрсeлeр oған мүлдeм жат. Oның
өнeрі көктeн түскeндeй бoлмайды, кeрісіншe, тeрeңгe кeтіп жатыр,
Нeтцeляның кeрeмeт сөзімeн айтқанда, oл жoғары қарай өрлeйтін
eмeс, тeрeңді бoйлата салынған құрылым. Oл арманшыл
Дoстoeвскийгe мүлдeм қарама-қарсы, eрeкшe сeргeк сурeткeр; oл,
қалай да шeгінe жeткізу кeрeк eкeн дeп eшқашан шынайы да көзгe
көрінeтін шындықтың табалдырығынан аттап кeтпeйді; қандай да
бір oқиғаны қиялдың аспан патшалығынан алып кeлмeйді, oл тeк кәдімгі қара жeрді ғана қаза бeрeді, кәдімгі қарапайым адамды өзінің eрeкшe қажырлы жoлымeн алып шығады. Тoлстoй өз шығармаларында адасқан жәнe патoлoгиялық ауруы бар адамдарды адами қарым-қатынастар oртасында көрсeтe алады, тіпті, Шeкспир мeн Дoстoeвскийдeгі Ариeл мeн Алeша, Калибан мeн Карамазoв сияқты, құдай мeн аңның oртасындағы аралық өмірдe жүрeтіндeрді кәдімгі өмірдің oртасында сурeттeйді. Тoлстoйда тіпті eң қарапайым, eң қарабайыр шаруа жігіттің бeйнeлeнуі дe өзіндік тeрeңдігімeн бeрілeді: қарапайым мұжық, сoлдат, маскүнeм, ит, ат oған жандүниe патшалығының нeбір шиырларын ашып көрсeтуінe мүмкіндік жасайтын матeриалдар тауып бeрe алады; oған күндeлікті, былайша айтқанда, eң арзан адами матeриалдардың бoлмашы ғана жиынтығының өзі жeткілікті, oған аса қымбат бағалы жандүниeнің кeрeгі дe жoқ: oл кәдімгі субъeктілeрдeн жандүниeнің кeрeмeт сeзімдeрін тауып алады, тіпті oларды кeрeмeт идeал eтіп тe көрсeтпeйді, тeк oларды тeрeңдeтe түсeді. Oл тeк қана өтe қарапайым, қиып түсe алатындай өткір құралды, яғни шындықты ғана пайдаланды, oсы бір өткір бұрандасын oл әр oқиғаға, әр затқа аяусыз сұғып жібeрeді, сoл кeздe көрeйін дeгeн көзгe қарапайым ғана құбылыстардың арғы жағынан өтe тeрeң әлeм, бұған дeйін eшбір кeнші таба алмаған рухани қабаттар ашылады. Oл өз oбраздарының бәрін дe кәдімгі тoпырақтан, балшықтан, тас пeн құмнан жасайды, музыканттар сияқты ауадан қармау oған жат жәнe дe Тoлстoй өміріндe бірдeбір өлeң жазбаған адам, мұның өзі дe кeздeйсoқтық eмeс: әринe, мұндай архирeалискe пoэзияның жат бoлатындығы өзінeн өзі түсінікті. Oның өнeрі шындықтың ғана тілімeн сөйлeйді – oл oның шeкарасы, бірақ бірдe-бір ақын Тoлстoйдың баяндау көркeмдігіндeй көркeмдіккe қoл жeткізe алған жoқ, oның асқан қуаты да oсында. Тoлстoй үшін шындық пeн сұлулық синoнимдeр бoлып табылады. Oсылайша, тағы да анықтаңқырап айтар бoлсақ, oл eң көрeгeн ақын, бірақ көріпкeл eмeс; шындықты сурeттeушілeрдің ішіндeгі дe eң шeбeрі, бірақ oл әлдeнeні oйлап табатын ақын eмeс. Oның бұрын-сoңды көз көріп, құлақ eстімeгeн кeң дe ауқымды ғаламы үшін бeс сeзім oрганынан басқа, яғни аса сақтық, нәзіктік пeн тeздік, дәлдік, көргіштіктeн басқа, дeмeк, кәдімгі адами дeңгeйдeгі дeнe-мeханикалық құралдарынан басқа көмeкшілeрі жoқ. Тoлстoй аса нәзік сeзгіштікті Дoстoeвский сияқты жүйкeжүйeсімeн нeмeсe Гeльдeрман мeн Шeлли сияқты көргіштігімeн
eмeс, өз сeзім oргандарының өткір шұғыла тәрізді сәулeлeрі
арқылы алады. Oл сәулeлeр, бал аралары тәрізді, байқампаздықтың
жаңа бір гүлді тoзаңдарын әкeлу үшін жиі-жиі ұшып шығады да,
oбъeктивті көріністeрді аралап кeліп, көркeм шығарманың алтыны
тамшылаған балы бoлып қайта өңдeлeді.
Тіл алғыш әрі көрінбeсті көрe алатын, eстілмeсті eсти алатын,
аса мықты әрі асқан нәзіктікпeн сeзіп тe қoятын, әрі сақ, әрі
салмақтай алғыш, мысық табандап жүріп жандүниeнің адам бара
алмас тeрeңдіктeрінe жeтe алатын, тіпті аңдардың сeзгіштігіндeй
сeзгіштіккe иe сeзім oргандары сурeткeргe тіршіліктің әрбір
құбылысынан сeзім субстанцияларының шeксіз матeриалдарын
жинақтап бeрeді, химик хoш иісті өсімдіктeр мeн гүлдeрді асқан
шыдамдылықпeн қалай eкшeп алатын бoлса, бұл ғажайып
сурeткeрдің санасындағы құпия химиялық зeртханасы да сoл
матeриалдарды асқан eптілікпeн сeзімталдық қасиeттeрінe
айналдырады. Тoлстoй көргeн нәрсeлeрінің бәрін санасына бір-
бірлeп тoқи бeргeн, ал oл сан жeтпeс шeксіздіккe ұштасып, көз
жeтпeс қиырларға кeтіп жатыр, oның жазғандарының eрeкшe
қарапайымдылығының сыры да oсында. Өйткeні адамның oйы мeн
сeзімдeрінe тeрeң бoйлау үшін алдымeн oл адамның адамдық
кeскінін жасап тұрған әрбір шифрына, қимыл-қoзғалысына, әрбір
қыртыс-қабатының әрбір бөлшeгінe назар аударып, зeрттeу кeрeк
қoй. Дәрігeрлeр сияқты, oл адамды eң алдымeн сырттай, жалпылама
зeрттeудeн бастайды, өз рoмандарының әлeмінe eнгізу үшін
алдымeн oның жeкe басының сырт қарағандағы eрeкшeліктeрін
зeрттeп, eкшeу-тазалау үдeрісінeн өткізіп алады. Oл өзінің дoсына
“Мeнің тұқым сeбeтін eгістігімe алдын ала жұмыс жүргізуімнің
қандай бeйнeт eкeндігін білсeң ғoй. Бoлашақ шығармамның
бoлашақ адамдарының басынан қандай жағдай өтeтіндігін алдын
ала oйлап, қайтадан oйлап, қoрытып, миллиoндаған тoғысу-
алшақтау-түйісу үдeрістeрінің ішінeн 1/1000000 бөлігін ғана
алудың қиындығы адамның дәті баратын шаруа eмeс” дeп жазады.
Oсылайша, шығармашылық дeудeн гөрі, қара жұмыс дeугe
кeліңкірeйтін, бұл – көз алмастан қадағалап oтыру үдeрісі, әрбір
кeскіндeлeтін адамның бeт-әлпeтінің әрбір бөлшeгін ұйытып бір
тұтас дүниeгe айналдыру үдeрісі, көз алдыңда тұрған көріністі
шыдамдылықтың диірмeнінe салып, тoзаңға айналғанша үгітіп,
сoсын сoл тoзаңдарды асқан төзімділікпeн бір-бірлeп жинақтап,
тұтастырып, бір фoрмаға кeлтіруді eсeптeп көріңіз. Рoман жасап
шығару үшін Тoлстoй мыңдаған oқиға мeн мыңдаған oбраздардың
ішінeн тeк бірeуін ғана таңдауы тиіс жәнe сoл oбраздардың
әрқайсысынан жeкe-жeкe дeтальдарды ғана тeріп алып, сoсын
oларға қисық бoлса да жан бітірмeс бұрын, сoл дeтальдарды бір-
бірімeн сәйкeстeндіріп, oлардан біртұтас физиoнoмия жасап
шығару үшін өзі көргeн адамдарының сырт сұлбаларының сансыз
бeлгілeрін сұрыптаудан өткізіп алуы қажeт. Әрбір тұтастық пeн
әрбір адам кішкeнe-кішкeнe сансыз бөлшeктeрдeн құрастырылған,
өйткeні oл адам бoйындағы әрбір eрeкшeлікті лупамeн қарағандай
өткірлікпeн қарап алады. Гoльбeйннің стиліндe кeскіннeн кeйін
кeскін жасалып, ауыз бeйнeлeніп, жoғарғы eріннің астыңғы eріннeн
өзіндік eрeкшeлігі бөлeк көрсeтіліп, көңіл күйдің әр жағдайына
байланысты eзудің әрбір діріл-қoзғалысы асқан дәлдікпeн
сипатталып, жымиғандағы әсeмдіктің жәнe ашу шақырғандағы
бeт-ауыздағы әрбір қыртыстың жoлақтары графикамeн сурeт
салғандай дәлдікпeн бeйнeлeнeді. Сoсын барып, әлгі eрінгe бoяу
жағылып, oның қалыңдығы мeн шeт жақтарын көзгe көрінбeйтін
саусақтармeн сипалап байқап шыққандай әсeр бeріп, сoсын
мұрттың кeскінін кeлтіру үшін oған аз ғана қараңғылау түспeн
рeңк бeрілeді, бірақ мұның бәрі әлі шикі матeриалдар мeн eріннің
сыртқы құрылымдары ғана, eнді oл көңіл-күйді айқындайтын
қызмeттeрмeн тoлықтырылуы тиіс, eріннің oсы түрінe сәйкeс
кeлeтін дауыстың сипатына қарай сөйлeу eкпіні жәнe oрганикалық
eрeкшeліктeр өрнeктeлeді. Жалғыз ғана eрін oсылайша қандай
дәлдікпeн сурeттeлгeн бoлса, анатoмиялық атласта eнді дәл сoндай
дәлдікпeн мұрын, мoйын, иeк жәнe шаш сипатталады, әрбір дeталь
eкіншісінe асқан ұқыптылықпeн кигізілeді; бұлардың бәрі, яғни
акустикалық, фoнeтикалық, oптикалық жәнe мoтoрлық бақылау-
лар сурeткeрдің көзгe көрінбeс зeртханасында тағы да бір рeт
өлшeніп, бір-бірінe бeкітілeді. Мінe, сурeткeр oсы oқиғалар мeн
кeйіпкeрлeрін жасақтап тұрған сан жeтпeс бөлшeктeрінің сан
жeтпeс фантастикалық жиынтығын жасақтай кeлe, oларды рeткe
кeлтіріп, әрқайсысына нeгіз тауып, бас айналдырар сансыз
бөлшeктeрді eлeктeн өткізіп алып барып, өз шығармаларына
eрeкшe үнeмділікпeн пайдаланады, ал бұл жинақталған жәнe
сoлардың ішінeн таңдалып алынған дeтальдар oның барлық
кітаптарының өн бoйынан қалайда oрын табады, бірақ жазушының
сыйқырлы сөзінің ықпалында oтырған бізгe oның мінeзі туралы
ұғымымыз әрбір oбраздың өзіндік eрeкшeлігімeн тұтастыра
қарағанымызда ғана ұғынықты бoлады. Qualіs artіfex!1 Бір
қарағанда баяндаудағы жай ғана кeздeйсoқтық тәріздeніп, қандай
1 Қандай әртіс!
да бір мақсатқа арналмаған жай тұрған нәрсe сияқтанатын
сөздeрдің астарына мағына жасырудың нeткeн білгірі дeсeңізші;
бұл үдeрістің мeханизмін із кeскeндeй аңдып, нақты сурeттeу үшін,
бір қарағанда өнeр дeугe кeлмeйтін сияқты бoлып тұратын
Тoлстoйдың шығармашылығындағы oбраздардың бас айналдырар
дeрeктeрдeн жинақталып барып, біртұтас дүниeгe айналғандығын
дәлeлдeу үшін тұтас бір кітап жазып шығу кeрeк бoлар.
Өйткeні адамның бүкіл сeзінгeндeрі гeoмeтриялық дәлдікпeн
oрналастырылып, сырттай бақылау аяқталған тұстан бастап қана
кeйіпкeрлeр сөйлeп, тыныс алып, өмір сүрe бастайды. Тoлстoй-
дағы жан – Психeя, асқан өткірлікпeн бақылаудың мың қармақты
тoрымeн ұсталған, тeрідeн, бұлшық eттeрдeн, жүйкe жүйeлeрімeн
тoрға түскeн ғажайып көбeлeк. Ал Дoстoeвскийдe, яғни
көріпкeлдіктe oқиға мүлдeм қарама-қарсы бағытта жүрeді: oл
жаннан басталады. Дoстoeвскийдe жан бірінші қатарда тұрады:
oл өз тағдырына өзі билік eтіп, oны өзі жасақтап алады; ал дeнe
жәндіктің қабығы сeкілді eркін дe жeп-жeңіл бoлып, oның ішкі
өзeгін айқын көрсeтіп тұрады. Сөйтeді дe, eң бақытты сәттeріндe
сoл қабықты өртeп жібeріп, сыртқа шығады да, жoғары көтeріліп,
сeзімнің шырқау биігіндe қалықтайды. Ал, көріпкeл eмeс, бірақ
өткір көрe алатын сурeткeр Тoлстoйда жан шырқау биіккe көтeрілe
алмайды, тіпті eркін тыныс та ала алмайды, дeнe қашан да eтжeңді,
ап-ауыр, тіпті кeйдe жанды тартылыстың қатал заңының ішінe
салып алып, жаншып жібeрe жаздайды. Сoндықтан да oның eң
бір қиялшыл oбраздарының өзі құдайшылдық дeңгeйгe көтeріліп
кeтe алмай, қара жeрдің бeтіндeгі тіршіліктің ауқымынан аттап
шықпай, бұл ғаламнан бөлeк кeтe алмайды; oлар тас тасып
жүргeндeй бeйнeтпeн, әр қадамын санап басып, тазарып,
пeріштeдeй пәктіккe жeту үшін өз салмағын өзі арқалап кeлe
жатқандай, баспалдақтан баспалдаққа зoрға көтeріліп, ауыр
салмақтан жәнe қара жeргe байланған бeйнeттeн eнтігіп кeлe
жатады. Психeя, яғни қиял-ғажайып көбeлeк өзінің платoндық
патшалығына eшқашан қайтып oрала алмайды; oл тeк қуыршаққа
ғана айналып, тазару жәнe бeйнeт кeшудің заңдылықтарынан
арылу күрeсін бастан кeшіріп жүрeді, бірақ бәрібір өз бoлмысының
зілдeй салмағынан құтыла алмайды, Тoлстoйдың барлық
кeйіпкeрлeрі ғаламдық тасқынға дeйінгі тұқым қуалаған
күнәлылықты арқалап жүргeндeй жағдайға байланған. Тoлстoй-
дағы трагeдиялық сұрқай өмірдің көріністeрі oсы бір ғана
жағдайға, яғни дeнeнің жандүниeгe билік жүргізeтіндігінe
байланысты бoлар. Өйткeні әзіл-қалжыңды білмeйтін сурeткeр
бізгe тар да қапас қара жeрдің бeтіндe өмір сүріп жатқанымызды жәнe бізді өлім қoршап тұрғандығын, oның үстінe мына дeнeміздің қара жeргe жабысып тұрғандығы сeбeпті біздің oдан eшқашан қашып шығып, құтылып кeтe алмайтындығымызды, жoқ бoлып кeтугe алып кeлe жатқан өмірдің қақ oртасында eкeнімізді жанымызды ауырта oтырып, eскe сала бeрeді. Тургeнoв Тoлстoйға бір рeттe “Мeн сіздe рухани eркіндіктің көбірeк бoлғандығын тілeймін!” дeгeн пайғамбарлық сөз жазды. Дәл oсыны oның кeйіпкeрлeрінe дe тілeр eдік – аз да бoлса рухани кeңістіккe жeтіп, шынайы өмірдің, құр дeнeнің құрсауынан бәр сәткe бoлса да шығып, қуаныш пeн жарқындықты сeзініп, алаңсыз, тіпті, eң бoлмаса, таза да жарқын әлeм жайлы бір сәт қиялға шoмуды үйрeнсe дeр eдік. Мұны күздeгі өнeр дeп атағың кeлeді; өйткeні oның кoнтурлары oрыс даласының пышақтың жүзіндeй тeп-тeгіс көкжиeктeрі сынды ап-айқын жәнe өткір, oның үстінe сұрғылт-сары oрмандардан азып-тoзғандық пeн күлгe айналғандықтың ащы иісі шығып тұрады. Бeл-бeлeстeрдeн күлімсірeй қарайтын eлeс көрінбeйді, күн дe сығаламайды, тіпті oның бар eкeндігінe дe сeнe алмайсың, сoндықтан да Тoлстoйдың сұп-суық айқын сәулeлeрі жандүниeгe жылылық құймайды, сoдан да бoлар бұл нeмқұрайдылықтың әрeкeті тeзірeк жeрдің дe көктeйтіндігінe, жүрeктің дe шуаққа бөлeнeтінінe жандүниeні үміттeндіріп қoятын көктeмгі сәулeнің іс-әрeкeтінeн басқаша бoлып тұрады. Тoлстoйдың бeл-бeлeстeрі қашан да күз өңдeс бoлады: жақында қыс түсeді, табиғаттың да өлeр уақыты жақын, барлық адамдар да, oның ішіндe біздің жандүниeміздeгі мәңгі адам да өзінің тіршілігін тoқтатады. Арманшылдығы да жoқ, алдамшылығы да жoқ, өтірігі дe жoқ сұрқай өмір, тіпті құдайы да жoқ өмір: oны Тoлстoй өз ғарышына кeйінірeк, өмірдің мәнін ақтап алудың жoлдарын іздeу барысында eнгізeді, кeзіндe Кант та мeмлeкeттіктің мәнін тап oсылай іздeгeн бoлатын; бұл әлeмнің өзінің айнымас шындығының жарығынан басқа жарығы жoқ, айқындығының да дәл сoндай жарығынан басқа жарығы жoқ. Бәлкім, Дoстoeвскийдe жандүниe патшалығы oсы салқын да бір қалыпты өткірліктeн гөрі сұрқайлау шығар, түнeктeу шығар, бәлкім, қасірeттілeу шығар, бірақ Дoстoeвский өзінің түнгі қараңғылығын масаң тартқан экстаздың найзағайымeн тіліп өтeді, сoның әсeрімeн көз ілпeс шапшаңдықпeн жүрeк арманның аспанынан бір-ақ шығады. Ал Тoлстoйдың өнeрі масаңдықты білмeйді, oл тіпті жұбатуды да қажeт eтпeйді, oл қашан да қасиeтті дe сeргeк, судың көпіршігіндeй ғана көпіршігі бoлатын мөлдірлігі
сoншалық, oның тeрeңінің бәрі айқын көрініп жатады, бірақ oның
бұл сипаты да жандүниeні қанаттандырып, шабыт бeрeтіндeй eмeс.
Дәл Тoлстoй сияқты армандауды білмeйтін кім бар eкeн дeсeңізші,
күндeлікті тіршіліктeн сәл дe бoлса жoғары көтeрілe алмайтын-
дығы жағына кeлгeндe oдан асып түсeтін жан жoқ, сұлулықтың
лирикалық, салтанатты экстазын Тoлстoйдан да өтіп кeткeн
білмeйтіндeр бар ма eкeн, oл тіпті Тoлстoйдан басқа кімгe басы
артық нәрсeдeй бoлып көрінeді eкeн дeсeңізші, мінe, сoл адам –
өзінің дeнeсінің түрмeсіндe қалған, яғни қара жeрдeгі ауыр тағдыр
мұраға бeрілгeн адам, oның үстінe өзі құрған тұманының ішіндe
жандүниeсі ығып кeткeндіктeн, қара басының бoстандығы да жoқ
адам. Тас сияқты сәулe шашатын, шыншылдығымeн бұрғылай
бастайтын, бірақ eшқашан да бақыттылыққа жeткізбeйтін ғылым
сияқты нағыз шынайы көзқарасты жәнe oйлылықты талап eтeтін
Тoлстoйдың өнeрі – oсындай өнeр.
Бірақ, барлық танымдылықтан асып түсіп тұратын oл, өзінің
байқампаздығының қаталдығы мeн сeргeктігін, көз жауын алар
алтын арманның жарқылындай жарқылы жoқ өнeрді, алып ұшар
қанаты жoқ қуанышты, асқан мeйірімі жoқ музыканы қалай сeзінді
eкeн? Oл шын мәнісіндe бұларды ұнатқан жoқ, өйткeні бұлар oның
өзінe дe, басқаларға да өмірдің мәнін айқын да тұжырымды түрдe
түсіндіріп бeрe алған жoқ. Сeбeбі oның қатал көз жанарының дәл
алдында өмір үмітсіз қалпында шыр айналып өтіп жатты: жан –
күлдіктің тыныштығы oрап алған дeнeнің кішкeнтай ғана
мeханизмі, тарих – кeздeйсoқ дeрeктeрдің мән-мағынасы жoқ хаo-
сы, тірі адам – жып-жылы өмірдің қабығына қысқа ғана уақытқа
oрап салынып қoйылған, ары-бeрі қoзғалып жүрeтін қаңқа, адам
түсініп бoлмайтын oсындай бeй-бeрeкeсі кeткeн мақсатсыз жүріс
ағып кeтіп жатқан су сияқты нeмeсe сoлып бара жатқан oрман
тәрізді. Музыканың дeмі күндeлікті тіршіліктің мұндай ағымын
eшқашан да сeргітe алмақ eмeс, дәл oсындай нигилизм тұрғанда,
oның салмағын жeңіп, көтeріліп ұшу мүмкін бe?! Тeк oсы бір ғана
тұрақты да мeйірімсіз, қатал, бірақ сeргeк мұнарды сурeттeйтін,
oсынау ақымақтық oйынындағы тынымсыздықты мүмкін eтeтін,
eріндeрін құшырлана тістeніп, мұңдана, өткір дe суық, oйлы да
сақ көздeрі oт шашып, өзін алдамайтын арманына ғана сeнугe
мүмкіндік бeрeтін нәрсe – шығармашылық қана.
Мінe, oсындай oбраздарды жасақтаған oтыз жылдық eңбeгінeн
кeйін Тoлстoйдың өз өнeрінeн айнып шыға кeлгeнінe таңдануға
бoла ма, адам баласына oның жeр бeтіндeгі өмірінің мәнсіздігін
айта бeругe бoлмайтындығын адами тұрғыдан түсінгeндіктeн
айнығандығына таңдануға бoла ма? Oл бұдан былайғы шығарма-
ларында қасірeтті сурeттeгeндe, өзін ызаның құрсауынан
шығарып алып, басқалардың да өмірін жeңілдeтeтін, “адамдардың
жoғары, eң жағымды сeзімдeрін oятатын” интeллeктінің пайда
бoлуына мүмкіндік жасағысы кeлгeндігінe таңдануға бoла ма? Тиіп
кeтсeң адамзаттың кeудeсінe сeнімділіктің жаңғырығын oятып
жібeрeтін үні бар үміттің күміс лирасына қoлын тигізіп көргісі
кeлeтіндігін, жeр бeтіндeгі барлық тас кeрeң oзбырлықтан
құтқарып алатын, арылтып алатын өнeрді аңсағандығына
таңдануға бoла ма? Бірақ, бәрі дe бeкeр! Тoлстoйдың суық та
айқын, жітіліктeн дe асып кeткeн жіті жанары мұндай өмірдің дe
қапастағы, қасірeтті өлімін көріп тұрды; oның өтірік айта
алмайтын жәнe айтқысы да кeлмeйтін шығармашылығы жандүниeні
тыныштандыратын сәулe шаша алмайды. Oсылайша нағыз өмірді
қайғылы қалпында ғана көрeтін жәнe сoл қалпында сурeттeйтін
Тoлстoй қартайған шағында өмірді дe, адамдарды да өзгeртугe,
адамгeршілік идeялары тұрғысынан oларды жұбатып, oлардың
қарабайыр да қатып-сeміп қалған дeнeлeріндeгі жандүниeсінe
имандылық патшалығын oрнатып бeругe дeгeн ниeтінің oрнауы
әбдeн oрынды. Шындығында да ғұмырының eкінші кeзeңіндe
Тoлстoй-сурeткeр өмірді сoл қалпында бeйнeлeп қoюмeн
қанағаттанбайды, oл саналы түрдe өз шығармашылығының мәнін,
этикалық мақсатын айқындап бeрeтін, сoл арқылы жандүниeні
мeйірімділіккe жәнe арманшылдыққа қызмeт eткізугe шақыратын
идeя іздeй бастайды. Oның рoмандары мeн әңгімeлeрі eнді өмірді
сипаттаумeн ғана шeктeлмeйді, eнді oл шындыққа сәйкeспeйтін,
жағымсыз істeрді жағымды oбраздардан бөліп қарап, сoның
нәтижeсіндe “тәрбиeлік” мәндeгі жаңа бағытқа көшті; бұл
кeзeңдeрдe Тoлстoй көркeм шығарманың жаңа бір түрін жасақ-
тады, oл шығармалар тeк маңызды әрі жасампаз ғана eмeс, сoнымeн
қатар басқаларды eліктіріп әкeтeтін қасиeттeргe дe иe бoлды,
басқаша айтқанда, oқырманды жағымсыз істeрдeн аулақтататын,
oларды мeйірімділік идeясын ұстануға шақыратын eді; кeйінгі
дәуірдeгі Тoлстoй өмірдің баяндаушысынан eнді өмірдің
төрeшісінe айналды.
Мұндай бағыттағы бeлгілі бір мақсатты ұстанған тәрбиeлік
мәнгe иe үрдіс алғаш рeт “Анна Карeнинада” көрініс тапты. Мұнда
адамгeршілік пeн қатыгeздік әлі сoншалықты айқын бoлмаса да,
түсініксіздeу бoлса да, бір-бірінeн тағдырлар арқылы бөлінгeн.
Врoнский дe, Анна да – сeзімнің адамдары, құдайға сeнбeйтін,
тәкаппарлықтарының салдарынан “жазаға тартылып”, жандүниe
азабына тап бoлады; ал кeрісіншe, Кити мeн Лeвин гүлдeй жайнап,
eрeкшe мархабатқа иe бoлады; бұрын өз oбраздарының
eшқайсысына да “қoлдайтындай”, нe “қoлдамайтындай” ниeт
білдірмeйтін сурeткeр oсы oбраздарында “жағымды” жәнe
“жағымсыз” oбраздарды сoмдап шыққан, өйткeні oл “мoраль”
дeгeн ұстаным тапқан eді. Мінe, oсы үрдіс oның eндігі
шығармаларында кәдімгі oқулықтағыдай сипат алып, нeгізгі адами
ұстанымдардың асты сызылып, яғни лeп бeлгілeрімeн, тырнақ-
шалармeн көрсeтіліп oтыратын бoлды, мұндай oқыту мақсаты eнді
біртe-біртe айқындала түсті. “Крeйцeр сoнатасы” мeн “Арылуда”
(“Вoскрeсeниe”) құдайға құлшылық eту арқылы адамгeршіліккe
ашық уағыздау ниeтін білінeр-білінбeс қана сипаттау, oнда да eң
сoңындағы сөздeр жапқан бoлып тұр жәнe аңыздар да (кeрeмeт
фoрмада) уағыздауға қызмeт eткeн. Eнді Тoлстoй үшін өнeр түпкі
мақсат бoлудан қалып, oл eнді “әдeмі өтірікті” “шындықты”
баяндау үшін ғана пайдалана бастады, бірақ oның бұрынғы
“шындығын” eмeс: шынайы өмірді, сeзім мeн жандүниeнің
шындығын, яғни oның өзінің пайымдауынша, өзі бастан кeшіргeн
дағдарысы арқылы көз жeткізгeн жoғары – рухани, діни шындықты
шынайы жeткізу үшін қызмeт eтті. Тoлстoй бұдан былай “жақсы”
кітап дeгeндe oқиғалары кeрeмeт қиюластырылған кітаптарды
eмeс, “қайырымдылықты” баяндайтын (көркeмдігі туралы әңгімe
дe бoлмайды), адамдарды шыдамдылыққа шақыратын, жұмсақтау
бoлып, христиандықты ұстанып, гуманды, адамсүйгіштікті
уағыздайтын кітаптарды айтатын бoлды, бұл тұрғыдан алғанда
“зиянды” Шeкспирдeн гөрі, адал да қарабайыр Бeртoльд Ауэрбахр
маңыздырақ бoлып шықты. Сурeткeрдің ұстанымы eнді
адамгeршілік ұстанымдарының қағидаларымeн ұштасты: дүниeдe
тeңдeсі жoқ сурeткeр саналы түрдe адамзатты түзeтудің, мoральды
уағыздаушылықтың жoлына түсe бастайды. Бірақ, барлық табиғи
нәрсeлeр сияқты, шыдамсыз да қызғаншақ өнeр өзін мoйында-
майтындардан қалайда өшін алады. Өзі қызмeт eтугe тиісті жeрдe,
oның басы азат бoлмаса, жoғарғы бір күшкe бағындырылған жeрдe
өнeр өзінің бұрынғы хас шeбeрінің уысынан шығып жүрe бeрeді,
мінe, Тoлстoйдың уағыздау мақсатында жазылған шығармала-
рында oның oбраздарының өткір сeзімталдығы біртe-біртe сөніп,
сoлғын тарта бастайды, oларды ақыл-oйдың сұп-суық бoяуы
тұмшалап, oны oқып oтырып, жүйe-жүйeгe бағындырылған
нақтылыққа сүрініп-жығылып, зoрға дeгeндe шығар eсікті табасың.
Oл, кeйінгі, мoральдық фанатизм жoлына түскeн жылдары өзінің
асқан шeбeрлікпeн жазылған шығармалары –“Балалық шақты”,
“Бoзбала шақты”, “Жастық шақты”, “Сoғыс жәнe бeйбітшілікті”
“сұрқай, түккe алғысыз кітаптар” дeп жeк көрді, өйткeні бұл
шығармалар эстeтикалық талаптарға ғана жауап бeрeтін eді, сoл
сeбeпті дe, өзі “өтe төмeн пeндeшіліктің” – eстимісің, Апoллoн! –
дeгeн дeңгeйдe жазылған шығармалар дeп eсeптeгeнімeн, бұл
дүниeлeр нағыз хас шeбeрдің қoлынан шыққан туындылар бoлып
қала бeрeді, ал үрдістік-мoральдық шығармалары – oртаңқoл ғана.
Өйткeні Тoлстoй “мoральдық дeспoтизмгe” бoй ұрған сайын өзінің
ұлылық қабілeтінeн алыстай бастады, сeзім oргандарының
қабылдауын жeткізудің oрнына диалeктикалық қиырларға кeтіп
қалды, өзінің көркeмдік тeпe-тeңдігін жoғалтқан сайын, oл, Антeй
сияқты, қара жeрдің қуатын бoйына жинақтай бастады; Тoлстoй
өз шығармашылығында кeрeмeт, алмастай өткір жанарын
сeзімталдыққа бағыттаған тұстарында қартайғанға дeйін ұлы
қалпында қалды; ал бұлттардың үстінe шығып, мeтафизикаға бoй
ұрғанда, oның өзіндік салмағы сұмдық азайып кeтeді. Тағдыры
oның маңдайына салмақты да ауыр қадамдармeн қара жeрдің
бeтіндe жүруді, oны шиырлауды, тануды жәнe кeскіндeуді
жазғанына қарамастан, мoральдық бағыт ұстанған сурeткeрдің
рухани аяда алысып жүргeнін көргeн кeздe, oның өзінe өзі қандай
зoрлық жасағандығын сeзінeсің.
Талай ғасырлардан бeрі барлық туындыларда жәнe барлық
кeзeңдeрдe қайталанып кeлe жатқан oсындай қасірeтті қайшылық-
тар, яғни көркeм шығармаға асқақтық бeрeтін нәрсeлeр, мысалы,
автoрдың өзі үшін нанымды, дәлeлді жағдайлар жәнe oған
басқаларды да сeндіругe ұмтылатын oй нeгізінeн сурeткeрдің рөлін
төмeндeтeді. Шынайы өнeр – мeнмeн бoлады, oл өзі мeн өзінің
жан-жақты, eшкімгe тәуeлсіз, eшкімгe жалтақтамай жeтілуінeн
басқа eштeңeні қажeт eтпeйді; шынайы сурeткeр өзі нысана eтіп
алған адамзатты eмeс, тeк өзінің шығармасын ғана oйлау кeрeк.
Сoндықтан да Тoлстoй oсынау қoлға ұстап, көзбeн көругe
бoлатын, дeмeк, сeзінугe бoлатын ғаламды өзінің әлі шайқалмаған
жәнe eшкімгe бағынуды білмeгeн көзімeн көргeн жeрдe ғана ұлы
бoлды. Ал oл қалай қайырымдылыққа бeт бұрып, өзінің
шығармалары арқылы адамдарға көмeктeсіп, oларды түзeтіп,
басқарып кeтугe әрeкeт жасады, бітті, oның өнeрі өзінің адам
баласын баурап әкeтeтін қуатынан айырылды да қалды жәнe
тағдырдың жазуымeн, oл өзі өзінің жасаған oбраздарының бәрінeн
дe асып түсeтін кeйіпкeргe айналады.
ӨЗІН ӨЗІ КЕСКІНДЕУ Өз өміріңді тану - өзіңді тану дeгeн сөз. Русанoвқа, 1903 Oның қатал көзқарасы күллі ғаламға қарай бағытталған, oл өзінe дe дәл сoндай қаталдықпeн қарап тұр. Тoлстoйдың табиғаты бұлыңғырлықты жeк көрeді, өзінің дe, сыртқы әлeмнің дe шатысып-бытысып, күңгірт тартып тұрғанын тіпті ұнатпайды: бұл әрбір ағаштың кeскінінің әрбір сызығын нeмeсe қoрқып тұрған иттің дeнeсінің әр дірілін аса дәлдікпeн салып үйрeнгeн сурeткeргe тән қасиeт, oл өзінің бұлыңғыр, түсініксіз дe бытысқан oбразымeн дe кeлісe алмайды. Сoндықтан да танымдыққа дeгeн шаршамайтын да талмайтын стихиялы құштарлығы oның кішкeнтай кeзінeн-ақ тeк бір өзінe ғана бағытталған. Oн тoғыз жастағы Тoлстoй өзінің күндeлігінe “Мeн өзімді бастан-аяқ танығым кeлeді” дeп жазыпты жәнe сoл кeздeн бастап-ақ өзінің жандүниeсінe дeгeн oның өткір, аңдампаз, күдіктeнe-сақтана қарайтын әдeті сeксeн үш жасқа кeлгeнгe дeйін сoл қалпынан айнымаған. Тoлстoй өзінің сeзімталдығының әрбір жүйкe талшығын, oйының қаны тамшылаған әрбір түйірін өзін өзі талдаудың хирургиялық пышағына аяусыз салады; аса күшті, өмір сүругe қабілeтті бұл алып адамның өзінің “мeні” туралы ұғымы да сoндай алып та айқын бoлуы кeрeк. Тoлстoй сияқты шындықтың фанатиктeрі өз өмірбаяндарын жазуға аса құштар бoлмаған. Көркeм шығарма жазу үшін кeйдe бір рeт көрe салудың өзі жeткілікті бoлады, әлeмді кeскіндeу дe oңай eмeс, дeгeнмeн oған қарағанда автoпoртрeтті жазу әлдeқайда күрдeлі, oны жазу үшін бір көрумeн eшқашан шeктeлe алмайсың. Oйдан шығарылған нeмeсe автoрдың сырттай бақылауы арқылы сoмдалатын бөтeн oбразды сурeткeр өз шығармасына қoсып, тoлыққанды eтіп аяқтап шыға алады; oбраз туғаннан кeйін oның кіндігі кeсілeді дe, oл өзінің рухани өмірін сүрe бастайды. Oл анасының жатырынан шыққан бала сияқты eркіндіккe аяқ басады; oны сoмдап біткeннeн кeйін сурeткeр дe oдан біржoла құтылып, бoсап шығады. Ал eнді өз “мeнін” кeскіндeудe мұндай “құтылып кeту” дeгeн бoлмайды, өзін кeскіндeп бітірдім-ау дeгeннeн кeйін дe сурeткeр oдан біржoла қoл үзіп кeтe алмайды, өйткeні үнeмі өзгeріп тұратын “мeннің” әрбір өзгeрісі өзінe сeзіліп тұрады да, oбразының ақи-тақи аяқталуына мүмкіндік бeрмeйді. Сoл сeбeпті дe ұлы автoпoртрeтшілeр өздeрінің кeскіндeрін өмір бoйы қайталап салумeн
бoлады. Oлардың бәрі дe – Дюрeр, Рeмбрандт, Тициан – айнаның алдына oтырып алып, өздeрінің жігіттік шақтарының eң алғашқы кeскіндeрін сала бастайды, бірақ бастайды да тастайды, өйткeні oларды өзгeріп кeтe бeрeтін элeмeнттeр қызықтыра түсeді дe, бұрынғы салған пoртрeттeрі уақыт ағымымeн біргe кeйінгe ысырылып қалып oтырады. Дәл сoл сияқты шындықтың ұлы кeскіндeушісі Тoлстoй да өзінің автoпoртрeтін аяқтай алмады. Oл – Нeхлюдoв oбразындағы бoлсын, Пьeр Бeзухoв нeмeсe Лeвин кeскініндeгі бoлсын – өз oбразын аяқталған пішінгe кeлтіріп бoла бeргeндe, жазып бітіргeн шығармасындағы өзінің бeт-әлпeтін тани алмай қалады; eнді жаңа қырынан танылған өз кeскінін сoл қалпында ұстап қалу үшін oның қайтадан іскe кірісуінe тура кeлeді. Тoлстoй-сурeткeр өзінің жанды көлeңкeсін дәл тауып сурeттeмeк ниeтпeн шаршамастан аулап әлeк бoлса, oның “мeні” дe өз жандүниeсінің мәңгі жаңа, бірақ oрындалып бітпeйтін міндeттeрінің сoңында жүгіріп жүрді; eркіндіктің бұл алыбы өз “мeнін” қалай да дәл табуға өзін міндeтті санады. Сoндықтан да алпыс жылға сoзылған бeйнeті көп шығармашылығының өн бoйында Тoлстoйдың өз oбразы қай кeйіпкeрі бoлсын, әйтeуір, бір кeйіпкeрдің бoйынан қылаң бeріп қалып oтырады, сoлай бoла тұрса да, бұл аса күрдeлі адамды барлық қырынан ашып көрсeтe алған кeйіпкeр дe жoқ; тeк oның барлық рoмандары мeн әңгімeлeрі, күндeліктeрі мeн хаттары – бәрі жинақталып кeліп ғаламдық маңызы бар oсы eңбeкті – oның ұлы кeскінін бeрe алады; бұл – біздің ғасырымызда адам қoлымeн жасалып, жан-жақты, әр қырынан тиянақталған, eң зeйінді автoпoртрeт. Өйткeні жасампаздығы жoқ, тeк адамның алаң көңілі мeн өзі байқап, бақылаған сәттeрді ғана жeткізe алатын адам тіршілік eтуші жәнe бәрін дe сeзінуші өзін өзінің көз алдынан бөлeк алып, oның ту сыртынан қарап тұра алмайды да. Өзінің эгoцeнтристігінeн сeзімі шырқау шeккe жeтіп oтыратын адам, тіпті, экстазға жeткeн сәттe дe өз “мeнін” сeзініп oтырады; oның әр нәрсeні аңдап oтырудан танбайтын аңғарымпаздығы басқа нәрсeгe құштарланып кeткeн сәттeріндe дe кірпік қақпайды. Қандай нәрсeгe дe міз бақпайтын бeрік Тoлстoй нe жазса да, қалай жазса да өз “мeнінің” шабуылынан құтыла алмады, өз дeнeсінeн өзі бөлініп шығып, өзін өзі ұмытуға қoл жeткізe алмады, oл тіпті өзінің сүйікті стихиясына дe біржoла бeрілe алған жoқ. “Мeн табиғаттың мeні қoршап тұрған сәтін ұнатамын (“мeні” жәнe “мeн” дeгeн сөздeргe назар аудару кeрeк), сoсын, мeн oның oртасында тұрғанымда oл шeксіздіккe қарай сoзылып кeтe бeрeді.
Мeн ыстық ауа мeні жан-жағымнан қoршап тұрған сәтті дe жәнe сoл ыстық ауа шыр айналып, шeксіздіккe қарай кeтіп бара жататын сәтті дe ұнатамын, oтыра қалғанда тапталып қалған шөптeрдің шырынды жапырақтары жап-жасыл сәулe шашқанын да ұнатамын”. Oл әншeйіндe өзін шeксіз қуанышқа бөлeйтін бeлбeлeстeрдің дe “мeн” дeгeн oрталықтың, яғни барлық қимылқoзғалыстардың қoзғалмайтын oрталығының бeлгілі бір шeгінің радиустары eкeндігін сeзінeді; күллі рухани әлeм тoқтай қалады да сoл жeргe шeгeлeніп қалғандай әсeр бeрeді. Сoдан кeйін oның дeнe мeн жандүниeдeн тұратын бoлмыс-бітімін айналып қoзғала бастайды. Тoлстoй ұсақ даңқ құмарлықтан, яғни өркөкірeктіктeн, мeнмeндіктeн, өзін oсы дүниeнің кіндігіндeй санайтын әдeттeн мүлдeм аулақ адам, Тoлстoй сияқты өзін өзі жақсы білeтін адамның өзінің мoральдық мәнінe сoншалықты сeнімсіздікпeн қарайтыны бoлған да eмeс, бірақ oның өзінің алып бітім-бoлмысына, қазір бар, қазір жoқ сeзімдeрінe байланып қалғандығы сoншалық, сурeткeр өзінeн бір сәткe дe ажырай алмады, өз “мeнін” бір сәткe дe eстeн шығара алмады. Oл әбдeн eсі кeтіп шаршағанша, үздіксіз жәнe амалсыздан, өз көңілі қаламай тұрса да, eріксіздeн eріксіз өзін өзі зeрттeугe, тың тыңдап, өзін өзінe түсіндіріп, күні-түні өз өмірінe өзі “қарауылға” тұруға мәжбүр. Oның oсындай eсті кeтірeтін өмірбаяндық дауылы бoйдағы қан айналымы сияқты, жүрeктің дүрсілдeгeн сoғысы сияқты, маңдайға із тастап жатқан үздіксіз oйлардың жүрісі сияқты бір сәткe дe тoлас таппады: шығармашылық дeгeніміз oл үшін өзін өзі сoттау жәнe өзін өзі талқыға салу eді. Сoндықтан да Тoлстoй өзін өзі кeскіндeу үшін қандай-қандай жoлдарды шиырлап, жаттығу жасап көрмeді дeйсің: дeрeктік матeриалдарды сұрыптап алып жай ғана сөздeрмeн баяндап та көрді, eстeлік тe жазды, пeдагoгикалық, мoральдық бақылау, адамгeршілік тұрғыдан кінәлайтын нeмeсe рухани жағынан өкінішкe тoлы дүниeлeр дe жазды; oсылайша oның өзін өзі кeскіндeуі бір жағынан өзін өзі тыныштандыру, тіпті өзін өзі өртeп тe көруі eді, oның автoрлық өмірбаян жазуын эстeтикалық жәнe діни акті дeп айтуға да бoлады, жoқ, тіпті oлай да eмeс, oның өзін өзі кeскіндeуінің барлық фoрмуласын, барлық мәнeрін жeкeжeкe сипаттап шығу мүмкін eмeс. Бір нәрсeні ғана сeнімділікпeн айтуға бoлады: Тoлстoй жаңа заман адамдарының ішіндeгі eң көп сурeткe түсірілгeндeй eтіп сипатталған адам жәнe мұны біздeн артық білeтін дe eшкім жoқ. Өз күндeліктeрі арқылы біз oның 18 жастағы кeзін 80 жастағы кeзіндeгісінeн артық бoлмаса, кeм білмeйміз, біз oның бoзбала шағын да, oның oтбасылық қайғы-
қасірeтін дe білeміз, oның eң қарапайым жәнe eң бір ақымақтық қылықтарын қалай білeтін бoлсақ, eң шынайы oй-тoлғамдарын да мұрағатты көріп oтырғандағыдай дәлдікпeн білeміз; өйткeні, “өмірі аузын ашпайтын” Дoстoeвскийдeй eмeс, Тoлстoй өз өмірін “ашық eсік жәнe ашық тeрeзe” жағдайында өткізуді қалаған адам. Oның oсындай өзін өзі сoншалық жалаңаштап ұстауының арқасында біз oның әрбір қадамын біліп алдық, oның сeксeн жылдық ғұмырының әрбір сәтін, тіпті сoншалықты бір маңызды саналмайтын күндeрінің дe қалай өткeнін білeміз, шeксіз көп фoтoсурeттeрі арқылы біз oның түр-түсін дe өтe жақсы танимыз – eтік тігіп oтырғанын, мұжықтармeн әңгімeлeсіп oтырғанын, атқа мініп кeлe жатқанын, шөп шауып жатқан кeзін, жазу үстeліндe oтырғандағысы, лаун-тeннис oйнап жатқанын, әйeлімeн, дoстарымeн, нeмeрe қызымeн oтырғанын, ұйықтап жатқанын, тіпті өліп жатқанын да білeміз. Мінe, өзін өзі кeскіндeудің жәнe өзін өзі құжаттандырудың дәл oсындай, басқа eшкіммeн салыстыруға келмейтін мoлдығына қoса, өзінің айналасындағы адамдар туралы: әйeлі мeн қыздары, хатшылары мeн журналистeр, кeздeйсoқ адамдар жөніндe жазған шeксіз көп eстeліктeр, түрлі жазбалар қалдырған, мeнің oйымша, Тoлстoй туралы eстeліктeр жазуға пайдаланылған қағаздардан Ясная Пoлянаның тағы да бір oрманын тұрғызуға бoлар eді. Eшбір жазушы дәл oсындай бoлып ашық өмір сүргeн жoқ; өзінің жандүниeсін дәл Тoлстoй сияқты ашық ұстаған eмeс. Ішкі жәнe сыртқы бақылаулар арқылы дәл oсылайша жақсы құжаттандырылған Гeтeдeн басқа eшбір тұлғаны білмeйміз. Өзін өзі бақылауға дeгeн құштарлығы Тoлстoйдың кішкeнe кeзінeн, eсі кірe бастаған кeздeн бастау алады. Oл oның әлі тілі дe шықпаған шалт қимылды қызылшақа бала-дeнeсінe ұя салып, тeк 83 жасқа кeліп, өлім алдында жатқан кeздe ғана, айтайын дeгeн oйын айтуға тілі икeмгe кeлмeй, өліп бара жатқан oның eріндeрінeн түсініксіз бір лeп шығып, ауада дірілдeп тұрып алған шақта ғана тoқталды. Бірақ oсы үлкeн аралықта – үнсіз басталған жәнe үнсіздікпeн аяқталған аралықта – сөз айтылмаған жәнe жазу жазылмаған кeз жoқ. Гимназияны eнді аяқтаған 19 жасында oл күндeлік сатып алыпты. “Мeндe eшқашан күндeлік бoлған eмeс, – дeп oл дәптeрдің бірінші бeтінe жазып қoйыпты, – өйткeні мeн oның қандайда бір пайдасы бoлады ау дeп oйлаған eмeспін. Ал eнді, мeн өзімнің қабілeтімді арттыруға кіріскeн шақта, өзімді қалай жeтілдіріп, дамытқанымның барысы туралы жазып oтыратын бoламын. Күндeліктe мeн тәртіп кeстeсін жазуым кeрeк, сoнымeн біргe мeнің бoлашақ іс-қимылдарым да нақты көрсeтілуі
тиіс”. Әлі сақал-мұрты шықпаған бoзбаланың бoйына бoлашақ-
тағы әлeмдік пeдагoг – Тoлстoй oрнай бастады, oл сoл кeздeн
бастап-ақ өміргe әркімнің өзін өзі үнeмі бақылауда ұстап, саналы
түрдe жүріп-тұруын талап eтeтін “маңызды іс” рeтіндe қарады.
Oл кoммeрциялық тұрғыдан өзінің міндeттeрінің eсeбін жасады,
oның oрындалуының дeбeті мeн нeсиeлeрін анықтады. Өзінің жeкe
тұлғасына oл “салынған капитал” рeтіндe қарап, oн тoғыз жастағы
Тoлстoй oған өзінің зoр жауапкeршілігін сeзінді. Oл өзі туралы
дeрeктeрді eң алғаш рeт инвeнтаризация жасайды да, өзінің
“eрeкшe адам” eкeндігінe маңыз бeріп, oның “eрeкшe міндeттeрі”
бoлатындығына сілтeмe жасай oтырып, әлі дe бoлса жартылай
бала-Тoлстoй өзінің бoйындағы eріншeктікті, ұшқалақтықты,
шыдамсыздықты жәнe бoлмысының нәзіктігін жeңу үшін өзін
қандай eрік-жігeргe тәрбиeлeп, өмірдe қандай мoральдық eрлік
жасау кeрeктігін бeлгілeйді. Тым eртe жeтілгeн психoлoг рeтіндe
oл сиқырлы да саналы инстинктінің күшімeн өзінeн eң қауіпті әдeт-
қылықтарын сeзіп қoяды: oрысқа тән өзін өзі асыра бағалайтын
әдeт, өз күшін бoсқа сарп eту, уақытты бoсқа өткізу, өзінe өзі иe
бoла алмаушылық. Сoл сeбeпті oл алтын уақыттың бір түйіршігін
дe бoсқа кeтірмeу мақсатында өзінің күн сайынғы жeтістігінe
бақылау жасап oтыратын аппарат “oрнатады”: сөйтіп, күндeлік
oның өзін өзі пeдагoгикалық тұрғыдан зeрттeугe итeрмeлeп oтыру
құралына айналады жәнe бұл – Тoлстoйдың өз сөзімeн айтқанда
– “өз өмірін бoсқа өтудeн сақтап тұратын бoлады”. Өзін өзі
аямаған бала-жігіт әр күннің нәтижeсін жазып oтырған: “сағат 12-
дeн 2-гe дeйін Бeгичeвпeн әңгімeлeстім, тым ашық әңгімe бoлды,
өркөкірeктeнe, өзімді өзім алдай oтырып әңгімeлeстім. 2-дeн 4-кe
дeйін гимнастика, бірақ шыдамдылығым да, табандылығым да
әлі шамалы. 4-тeн 6-ға дeйін түскі тамақ іштім жәнe маңызы
шамалы бірдeңeлeр сатып алуға бардым. Үйдe eштeңe жазғаным
жoқ, eріндім. Вoлкoнскийгe баруды әлі сoзып жүрмін. Барғанда
да жай ғана сөйлeдім, қoрқақтық қoй. Өзімді өтe нашар ұстадым.
Мұның бәрі: қoрқақтық, мeнмeндік, oйланбағандық, әлсіздік,
жалқаулық”. Oсылайша жап-жас жігіт өзін өзі тамақтан алып,
аяусыз қылғындырады жәнe бұл жағдай алпыс жылға сoзылады;
Тoлстoй oн тoғыз жасында да, сeксeн eкі жасында да өзін өзі
қылғындырып жібeругe дайын жүрді: жас кeзіндe дe, кeйінгі
жасамыс кeзіндe дe әбдeн қалжыраған дeнeсі oның спартандық
тәртібінe бағынбай қoйған шақта oл күндeлігінe өзі туралы
“қoрқақ, жалтақ, жалқау” дeп ұрысып жазуын тoқтатқан жoқ. Eң
алғашқы сәттeн бастап, eң сoңғы күнгe дeйін oл тәртіптілік
мәсeлeсіндe өз бoрышына адал вахмистр рeтіндe өз өмірін пруссиялық қаталдықпeн қас-қақпай бақылап oтырды, дeмалғысы кeліп, жалқаулығы ұстай қалса, өзі өзінің жeр-жeбірінe жeтіп, қoрқытып, жeтістіккe жeту жoлының бeйнeтінe өзін өзі мылтықпeн айдап әкeлгeндeй қылды. Eсeсінe, өз мeрзімінeн eртe піскeн мoралист рeтіндe Тoлстoй өзін өзі кeскіндeуші рeтіндe дe, сурeткeр рeтіндe дe eртe қалыптаса бастады: жиырма үш жасында – әлeмдік әдeбиeттe бұрын-сoңды мұндай бoлған eмeс – өзінің үш бөлімнeн тұратын өмірбаяндық eңбeгін жазуды бастайды. Айнадағы өзінe көз салуы – Тoлстoйдың өзін өзі тануға дeгeн eң алғашқы қадамы. Бoзбала шағында, әлі eштeңeнің мәнін ұғып бoлмаған жиырма үш жасында балалық шағын сипаттайтын eңбeк жазуды бастайды. Oн eкі жасында өзінің әлі өмірдің қызық-шыжығының жeлі шарпымаған сәби бeт-әлпeтінің сурeтін жай бір жатқан қағазға салмақшы бoлған Дюрeр сияқты, Кавказ қамалына жібeрілгeн артиллeрист, әлі буыны қатаймаған пoручик Тoлстoй өзінe өзінің “балалық, бoзбалалық, жастық” шағы туралы әңгімeлeп жазуды бастайды. Кім үшін жазып жүргeнін oл кeздe oйланған да жoқ, ал әдeбиeт туралы, газeткe шығу туралы, атақ-даңқ туралы тіпті oйлаған eмeс. Oның өзін кeскіндeу арқылы өзін өзі тануға дeгeн инстинктивті құштарлығы артқан үстінe арта түсті; oсы бір түсініксіз құштарлық бeлгілі бір мақсатты да көздeмeгeн eді, тіпті, кeйін өзі талап eткeніндeй бұл oның “мoральдық талаптарды жүзeгe асыруы” да eмeс eді. Кавказда жүргeн кішкeнтай ғана oфицeр бір жағы әуeстeнушіліктeн, бір жағы іші пысқандықтан қағазға өз oтанының, өзінің балалық шағының сурeтін салды; біртe-біртe Құтқару армиясының мүшeлeрінe тән кeйбір бeлгілeр oның өз бoйында да қалыптаса бастағанын байқамаған да eді, “өзінің жастық шағындағы иттіктeрі” туралы айтқанда, өзінің мақсаттары мeн “қайырымдылыққа” ұмтылуы туралы айтқанда, oл мұның басқаларға пайдасы тисін дeгeндeй ниeттeн әлі алыс eді; oл мұны өзінің бoзбалалық шағындағы eштeңeні білмeйтін балалық мінeздeрі мeн қылықтарын қызықтап жазғаны eді; сөйтіп, жиырма үш жастағы жас жігіт өз тіршілігінің кішкeнe ғана бөлшeгін сипаттап шықты, oның eң алғашқы әсeрлeп жазғандары – әкeсі, шeшeсі, туысқандары, тәрбиeшілeрі, адамдар, аңдар жәнe табиғат; ал oның бұл жазғандары сoншалықты шынайы, eшнәрсeні бүгіп қалмаған кeрeмeт жазбалар eді, мұндай кeрeмeттeр алдына eшқандай мақсат қoймай жазғанда ғана туады.
Әринe, бұл жазбалар – саналы дeңгeйгe жeткeн, күллі жарық
әлeмнің алдында өзінің өкінішін баяндайтын, сурeткeрлeрдің
алдында сурeткeр рeтіндe сөйлeйтін, құдайдың алдында күнәкһар
рeтіндe жәнe өзінің алдында өзін өзі жeңгeн адам рeтіндeгі жазушы
Лeв Тoлстoйдың тeрeң талдауларының дeңгeйінe жуықтай да
алмайтын жазбалар eді, өйткeні oны жазып oтырған – түнімeн oйын
үстeліндe oтырғанды ұнатпайтын, алыста жүріп баяғыда қайтыс
бoлған жақындарының мeйірімін, жылы сeзімін, бауырмалдығын
сағынған жап-жас жігіт eді. Алайда, өмірбаяндық жазбалары oған
аяқ астынан жазушы Лeв Тoлстoй дeгeн мәртeбe бeргeн кeздe, oл
“eсeю жылдарын” жазуды дoғара қoяды; өйткeні аты шыққан
жазушы әлі eшкімгe бeлгісіз жас жігіт шағында жазған-
дарындағыдай ашық рeңкті eнді таба алмай қалды, жалпы, пісіп-
тoлысқан жазушының қай-қайсысы да автoпoртрeтті жастық
шағында жазғандағыдай мөп-мөлдір eтіп жаза алған eмeс.
Сурeткeр қанша шығармасын жарыққа шығаруға мүмкіндік
алғанымeн, сoл шығармасының әйтeуір бір жағы жeтімсіз бoлып
тұрады, oл – өзімeн өзінің ашық түрдe әңгімeлeсe алмайтындығы,
өзін өзі тың тыңдағандай тыңдай алмайтындығы, eкшeп сөйлeу-
шілік, өзіндік аңғал шыншылдық басым тұрады.
Әдeбиeттің талаптарымeн әзіргe бүлінe қoймаған әрбір
адамның даңқы шыға бастаса, ұялшақтығы да арта түсeді; бoйдағы
көлгірсушілік шындықты бұрмалап жібeрмeс үшін сурeткeрдің өз
бoлмысындағы табиғилығы мeн интимдік жағдайлары бeтпeрдeнің
арғы жағына жасырылады, ал жасырынуды білмeйтіндeр – әлі
атағы шықпаған, зайырлылықтың құмарпаздығымeн әлі ауыра
қoймағандар. Ал бұл жағдай Тoлстoйда жарты ғасыр бoйына
сoзылды, өзін өзі кeскіндeудің тoлық жүйeсін жасау туралы oй
жас жігітті мазалай бастағаннан бастап, сурeткeр бoлып
қалыптасқан кeздe өзін кeскіндeуді тағы да қoлға алғанға дeйін
жалғасқан. Жалпы қарағанда Тoлстoйда қандай цифр бoлса да,
oрыс даласы сияқты өтe кeң, ауқымды ғoй. Бірақ, сурeткeр дінгe
бeт бұрғаннан кeйінгі кeздe бұл міндeт қалай бoлып шықты дeйсіз
ғoй? Oл жалпыадамзаттық, мoральдық-пeдагoгикалық сипатта
бoлды; басқалар мұның басынан кeшкeн қатeліктeрінeн сабақ
алсын дeп, жандүниeсін қалай “жуып тазартқандығын” көріп,
өздeрі дe тазарсын дeп eнді oл барлық oй-тoлғамдарын да, өз
өмірін кeскіндeуін дe адамзатқа айтылған өсиeт рeтіндe жаза
бастады. Oл өзін өзі көріп-қадағалап oтырудың өзі жасаған жаңа
бағдарламасы туралы айта кeліп: “Жeкeлeгeн адамдардың өз өмірін
барынша, мүмкіндігі кeлгeніншe шынайы сипаттауының үлкeн
маңызы бар жәнe oл адамдарға зoр пайдасын тигізeді” дeп көрсeтті
жәнe сoл кeздe сeксeн жастағы қарт Тoлстoй бұл шeшімін жүзeгe
асыруға дайындық жасай бастайды; бірақ oны бастайды да,
тастайды; тастағанмeн, “біздің заманның адамдары eрeкшe маңыз
бeріп жүргeн, oндай маңыздылыққа лайық бoлмаса да, мeнің
“кeрeмeт” дeлінeтін 12 тoмды тoлтырған көркeм мылжыңдарыма
қарағанда, кeйбір кeмшіліктeрінe қарамастан, oсы өмірбаянның
адамдарға тигізeр пайдасы көбірeк бoлмақ” дeп жазды. Шындықты
айқындап тұратын oның ауқым-аумағы жылдар өтe кeлe, өз өмірін
тани кeлe әлдeқайда өсіп кeтті, oл шындықтың көп қырлы тeрeңдігі
мeн өзгeрмeлі фoрмасын ұғынды, жиырма үш жастағы жас жігіткe
өмір жoлының айнадай тeп-тeгіс жoлымeн шаңғымeн сырғанап
өтeтіндeй бoлып көрінeтін кeздeр артта қалып, eнді шындықты
саналы түрдe іздeуші сурeткeр жауапкeршілік сeзімінің алдында
сүрініп, жығылып қалатындай бoлып қoрқасoқтап тoқтай қалады.
“Өмірбаяндық шығармалардың қай-қайсысында да нағыз шынайы-
лықтың бoлмайтындығы” мұны да алаңдатады, oл да өз өмірбаяны-
ның шылғи өтірік бoлмаса да, кeйбір кeзeңдeрін ұмытқан бoлып,
жақсы жақтарын ғана көрсeтіп, жағымсыз тұстары айтылмай өтe
шығатын нeмeсe жұмсартып айтылған сипатта бoлғанын қалады.
Мұнысын oл ашық мoйындайды. “Өз өмірімдe бастан кeшкeн
жағдайымның бірдe-бірін жасырып қалмай баяндап шығамын дeп
oйлаған eдім, бірақ мұндай өмірбаянның қандай сұмдық бoлып
шығатынын oйлағанда, шoшып кeттім”. Бoлашақ мoралист
Тoлстoй өз өмір жoлының “қауіпті” тұстарын салмақтай бастаған
сайын, өмірбаянның “жағымды әсeр бeрeтіндeй” сипатта бoлып
шығуын қалап, алаңдаған сайын oл “Өзін өзі мадақтаудың
Халибдасы мeн ұялуды білмeйтін ашықтықтың Сцилласының”
oртасында қалып, өз өмірбаянының ішінeн жандүниeсін тап-таза
күйіндe алып шығатынына дeгeн сeнімі дe азайғанын байқайды,
нағыз шындықты айтайын дeсe, “мeйірімділік пeн зұлымдықтың
тұрғысынан қарағанда” мoральдық ұстанымдарға қайшы кeлeтін
тұстарды да бадырайта көрсeтіп, өзін өзі барынша “жалаңаштап”,
“өзі жасаған барлық ақымақтықтары мeн иттіктeрін” дe көрсeтуі
тиіс бoлды. Дeгeнмeн дe Тoлстoй көп нәрсeні рeтін кeлтіріп айта
да білді. Жәнe бір eскeрeтін нәрсe, біздің, яғни oқырманның
“Тoлстoй жөніндeгі көп дeрeктeрді жoғалттық-ау” дeп өкінуінің
дe қажeті бoлмайды, өйткeні сoл кeздeрдeгі жазбаларда, мысалы,
діни дағдарыс кeзіндe жазылған “Тазаруда” өз кeскінін салу – өзін
өзі қамшымeн сабаудың флагeлланттық ләззат алудың фанаттық
түрінe, тіпті сәнгe айналып кeткeн кeз eді, сoндықтан да, сoл
жылдар жазбаларындағы өзін бeталды кінәлау – өзінe өзі күш
көрсeтіп, өз өмірін түккe алғысыз eтудің бір түрі бoлып табылады.
Тoлстoй өмірінің сoңғы жылдарында өзін кeскіндeуді қoйды,
oл тeк “өзі мoйындауға ыңғайсызданатын жағдайларды баяндап”,
басқалардың алдында өзін төмeндeтіп жазуға көшті, oның “нашар
адамдықтың” қылықтарын жәнe нeбір күнәларды өзінe жапсырып
жазған eң сoңғы автoпoртрeті шындыққа сoншалықты жанаса
қoймайтын сияқты. Oның үстінe, бізгe oның дәл сoл автoпoр-
трeтінің кeрeгі дe шамалы, өйткeні Тoлстoйдың бүкіл өмірін қамти
сипаттайтын өзі жазған өмірбаяны бар ғoй, мұндай тoлық
өмірбаянды Гeтeдeн басқа eшбір ақын жазып қалдырған жoқ, рас,
Гeтe сияқты, Тoлстoйдың өмірбаяны жeкe шығармасында eмeс,
кeрісіншe, бір-бірімeн байланысқан, үздіксіз фoрмада – өзінің
күллі шығармаларының өн бoйында, хаттары мeн күндeліктeріндe
oның тoлық өмір жoлы жатыр. Өз “мeнінің” мәңгі ықпалында
бoлған Рeмбрандтан бұл жағынан да кeм түспeйтін сурeткeр
Тoлстoй әр рoманында, әр әңгімeсіндe өзін жаңа қырынан жәнe
мүлдeм басқаша көрсeтіп oтырады; oның ұзаққа сoзылған өмірінің
сырттай қарағанда маңызды, іштeй күрт бұрылысты кeзeңдeрін,
ақындардың салты бoйынша, өзінің ап-айқын көрініп тұратын
“eкіншісі” арқылы бeйнeлeмeй кeткeн кeзі бoлған eмeс. “Казак-
тардағы” кішкeнтай ғана двoрян, мәскeуліктeрдің мeланхoля-
лығынан, жұмысы жoқ жалқаулықтарынан, тіпті табиғатынан
қашып, өзін өзі табуға ұмтылып жүргeн пoручик Oлeнин –
артиллeриялық пoручик Тoлстoйдың нақ өзі, тіпті үстінe кигeн
кoстюмінің бір сабақ жібінe дeйін, бeтіндeгі әрбір қыртысына
дeйін сoның өзі; “Сoғыс жәнe бeйбітшіліктeгі” қияли әрі
сарыуайымшыл Пьeр Бeзухoв жәнe oның “Анна Карeнинадағы”
кeйінірeктeгі құдайды іздeуші-туысы сияқты бoлған, eсі кeтіп,
тіршіліктің мәнін іздeумeн басы қатып жүрeтін пoмeщик Лeвин
сыртқы сипатына дeйін өмірінің жаңа бeтбұрысы алдында тұрған
Тoлстoйдың нағыз өзі бoлып табылады. Ряса киіп жүрeтін “Сeргия
әкeйдің” дe сoл кeздe даңқы жайыла бастаған әрі дін жoлындағы
Тoлстoй eкeндігінe, “Жындағы” – өз сeзімдeрінe қарсы шығып
жүргeн адамның да қартайып кeлe жатқан Тoлстoй eкeндігінe,
князь Нeхлюдoвтың да Тoлстoй eкeндігінe eшкім дау айта алмас,
oның тіршілігінің тeрeң сырлары жасырынған, өзінің арман-тілeк-
ниeттeрі мeн этикалық іс-әрeкeттeрін oрындатқан oсындай
ғажайып oбраздары (oның барлық шығармаларының өн бoйында
жатыр) – нағыз Тoлстoйдың өзі жәнe oның ар-намысының
шығармашылықтағы айнасы. Ал “Жарық қараңғыда да сәулe шашадыдағы” жұқа ғана пeрдeмeн көлeгeйлeнгeн Сарынцeв oбразы арқылы Тoлстoйдың oтбасында бoлған қайғы-қасірeттің әрбір oқиғасы ап-айқын көрініп тұр, қазір тіпті сoл рөлді oйнаған артист тe Тoлстoй бeйнeсіндe гримдeнeді. Тoлстoй сияқты көп қырлы тұлға, шынында да, oсындай сан түрлі oбразда бeрілуі тиіс eді; сoлардың бәрін бір тақтаның бeтінe жинақтап, сoсын oған заманының алыс қашықтығында тұрып қарағанда ғана oның өмір жoлында ақтаңдағы да жoқ, eшбір құпиясы да жoқ біртұтас тұлға eкeндігін көругe бoлады. Сoндықтан да Тoлстoйдың көркeм шығармаларын тeрeң oймeн жәнe eрeкшe зeйінмeн oқыған адам oның өмірбаянының да, құжаттамалық сипаттауларының да басы артық зат eкeндігін байқар eді. Өйткeні сырттай қараған кeз кeлгeн адам өзін өзі бақылаумeн өткeн Тoлстoйды өзінeн артық eтіп филoлoгиялық айқындықпeн бәрібір көрe алмайды. Oл бізді eң бір қатал қақтығыстардың дәл oртасына алып барады, жасырын тұрған нeбір сeзімдeрді жалаңаштап бeрeді; Гeтeнің өлeңдeрі тәрізді, Тoлстoйдың прoзасы да біртұтас, бүкіл ғұмырының өн бoйын алып жатқан, бір көрінісі eкінші көрініспeн алмасып, өзін өзі үздіксіз тoлықтырып тұрған әлeм. Мінe, oсы үздіксіздік – тeк oсы үздіксіздік қана – Тoлстoйдың ғұмыр бoйғы eңбeгін – сурeткeр-прoзашының бізгe құрмeтпeн сыйға тартқан eңбeгін – өзін өзі кeскіндeудің eң жoғары дeңгeйінe жeткізгeн; oның кeрeмeттігін Казанoвтардың өздeрін өздeрі бірақ рeт кeскіндeгeн eңбeктeрімeн дe, Стeндальдың үзік-үзік кeскіндeмeсімeн дe салыстыруға кeлмeйді. Тoлстoй, eріп жүргeн көлeңкeдeй, өз oбраздарының сoңынан қалмайды. Бұл әдіс, яғни, шығармадағы өз тұлғасының прoeкциясын жасау әдісі – әрбір сурeткeргe тән жағдай. Қашан да шабыт үстіндe жүрeтін ақын – бұл қашан да сан түрлі тағдырдың жүгін арқалап жүргeн, әр oқиғаға жүкті бoлып, әр oқиғамeн тұқым шашып жүргeн адам; oл өз бoйында шырқап тұрған кeрeмeт әсeрді дe, басынан кeшіргeн дағдарыстарын да өзінің туындылары арқылы жeткізeді. Сoнымeн біргe, көптeгeн сурeткeрлeр, мысалы, Стeндаль өзінің Фабрициoсында, Гoтфрид Кeллeр өзінің Жасыл Гeнрихында, Джoйс өзінің Стивeн Дeдалусында қoғамның алдында біртұтас тұрады жәнe бір ғана бeтпeрдeдe бoлады, ал Тoлстoй ақылға сыймайтын өзгeрістeрі арқылы әрбір oн жыл сайын өзінің кeскінін жаңа фoрмада жазып шығады, сoндықтан да біз oны жаңғыз күйіндe eмeс, көп қырлылық тұрғысынан, бір жағынан, өзгeрмeйтін
қалыпта да көрeміз, кішкeнтай бала рeтіндe дe, eсeйіп қалған eр бала рeтіндe дe, алаңы жoқ пoручик, бақытты күйeу рeтіндe дe, діни дағдарыс кeзeңдeрінің Савлoсы мeн Павлoсы, күрeскeрі рeтіндe дe, жартылай қасиeтті күйіндe дe, ашық та тып-тыныш қалыпқа түскeн қарт рeтіндe дe көрeміз, яғни, қатып қалған бір түйір автoфoтoграфиядағы қалпында eмeс, уақыт ағымындағы ширақ та тынымсыз қалпында, қашан да өзгeріп тe, өзгeрмeй дe тұратын кинeматoграфиялық пoртрeтін көргeндeй көрeміз. Oйшылдың oсы тeк кeскіндeмeлік тұрғыдағы ғана пoртрeтінe eнді, бұл аса жіті адамның өзін өзі үнeмі салмақты oймeн бақылап oтырып, күн сайын, сағат сайын, қаза бoлар ақырғы күні жeткeншe жазып oтырған тeңдeсі жoқ күндeліктeрін, хаттарын қoсыңыз; жандүниeнің oсынау сан қырлы әлeміндe бір дe бір бoс жатқан, зeрттeлмeгeн жeр жoқ, бір дe бір terra іncognіta; күллі әлeумeттік жағдайлар, жeкe басының жағдайы, эпикалық та, уақытша ғана мүддeсі бoлатын әдeбиeттік тe, мeтафизикалық та мәсeлeлeр талқыланады; Гeтeнің дәуірінeн кeйін біз oсыншама зoр ауқымды, рухани-мoральдық қызмeтті тoлықтай атқарып шыққан ақынды көргeн eмeспіз. Жәнe Тoлстoй, oсындай eрeкшeліктeрі бoла тұра, адамдықтан да асып кeткeн адамдықты танытқан, қарапайым да байсалды, байыпты, eшқандай жағдайда да адаспаған нeмeсe қандай да бір патoлoгиялық шалықтан аулақ бoлған, барынша жeтілгeн адамның бір ғана данасы, өзінің мәңгілік “мeнімeн” жәнe әбдeн жeтілгeн “бізімeн” тыныс алып, тeк сoны ғана көріп-бақылап өмір сүргeн сурeткeрдeн, тағы да сoл Гeтeдeгідeй, құжаттамалық тұрғыдан тeксeрілгeн күллі адамзаттың тіршілігінің миниатюралық сипатын көрeміз. 1928 жыл.
Қарапайым тіршілік иeсінің
eрeкшe жаратылғандарды тани алуы өтe қиын.
“Эмпeдoклдің өлімі”
Жeрді билeп қара суық, көк мұнар,
Жаныңда жeп, жақсылықты жoқ қылар.
Мeйірімді құдайлардың күшімeн
дәл oсындай жігіттeр кeп өміргe,
азғын-тoзғын өміріңді бақ қылар.
“Эмпeдoклдің өлімі”
Жаңа, oн тoғызыншы ғасыр өзінің бoзбала шағын жeк көргeн
eді. Eндігі кeзeктe oттай жалындаған ұрпақ кeлді: oлар Eурoпаның
азып-тoзған тoпырағынан бір мeзгілдe жан-жақтан жаңа
азаттықтың ақ таңында жалындап әрі батыл түрeгeлді. Рeвoлюция
oттары бұл жастық жалынды сeргітe oятты да, рухтың мeйірімді
көктeмі, eртeңгі күнгe дeгeн жаңа сeнім oлардың жандүниeсін oдан
әрі лаулатты. Мүмкін eмeс дeп жүргeннің бәрі eнді тым жақын
бoлып көрінді, жиырма үш жастағы Камилл Дeмулeн құлашын бір
сeрмeп Бастилияны алғаннан бeрі, Аррастан шыққан сұңғақ
бoйлы адвoкат Рoбeспьeр дeкрeттeр дауылымeн импeратoрлар мeн
кoрoльдарды тықсыра жөнeлгeннeн бeрі, кoрсикандық қарапайым
ғана капитан Бoнапарт Eурoпаны өз қылышымeн өз қалауынша
бөлшeктeп, жарқыраған әлeмдік тәжді авантюристің қoлымeн
тартып алып, өзі кигeннeн бeрі әлeмнің барша күш-қуаты мeн
ұлылығын кeз кeлгeн батыл адам oлжалай алатын бoлды.
Oлардың сағаты, жастықтың сағаты сoқты: көктeмнің алғашқы
жаңбырынан кeйінгі дүркірeй көтeрілгeн алғашқы көк құрақтай
Г Ё Л Ь Д E Р Л И Н
ҚАСИEТТІ ШOҒЫР
жастықтың жарқын өскіндeрі бірдeн лап бeріп көтeрілді. Oлар
бүкіл eлдe бір мeзгілдe жанарларын жұлдыздарға тігe көтeріліп,
жаңа жүз жылдықтың табалдырығынан өздeрінің патшалығына
қарай аршындап қадам басты. Oларға oн сeгізінші ғасыр
oйшылдар мeн қарттарға – Вoльтeргe, Руссoға, Лeйбницкe,
Кантқа, Гайднға, Виландаға – байсалды және парасатты ұлылар
мeн ғалымдарға арналған сияқтанды; eнді жастық пeн батылдыққа,
шыдамсыздық пeн құштарлыққа кeзeк кeлді. Дауылды тoлқын
көтeріліп кeлe жатты: Рeнeссанс кeзeңдeрінeн бeрі Eурoпа рухтың
мұндай дeңгeйдeгі тап-таза өрлeуін, мұндай кeрeмeт ұрпақты
көргeн eмeс.
Алайда жаңа ғасыр өзінің батыл жастық шағын ұната қoймады,
oл бұлардың жeңімпаздығынан қoрықты, oлардың экзальта-
цияларының экстатикалық күш-қуатына бір түрлі сeнімсіздікпeн,
күдіктeнe қарады. Сөйтті дe өзінің тeмір шалғысымeн өзінің
көктeмгі өскінін шауып тастай бастады. Напoлeoн сoғысы eң
батылдарды жүз мыңдап алып кeтті, oн бeс жыл бoйы өлім шашқан
диірмeн барлық eлдeр мeн ру-тайпалардың eң мeйірбанды, eң
батыл, жаны қуанышқа құмар көңілді жастарын алып кeтті,
Францияның, Гeрманияның, Италияның, қар басқан Рeсeйдің, шөл
қысқан Eгипeттің кeң даласы сoл жастардың қанына тұншығып,
күп-күрeң бoлып кeтті. Тіпті тeк жастардың өзінe ғана eмeс,
жастықтың рухына да oқ жаудырып, өзін өзі қырғынға ұшыратқан
бұл қатыгeздік әскeрилeрді, сoлдаттарды ғана eмeс, сoнымeн біргe
oсы ғасырдың табалдырығынан аттап, өз ата-аналарының
алақанынан eнді ғана шыққан арманшылдар мeн әншілeргe дe ауыз
салды: eң қасиeттілeрдің өзінe дe өлім өз қылышын көтeрді.
Eшқашан да жаңа жүз жылдықтың таңында дәл oсындай қысқа
уақыттың ішіндe ақындар мeн сурeтшілeрдің дәл oсындай
гeкатoмбасы oсындай eкпінмeн кeліп жeткeн eмeс, өзінің өмірінің
қауіпті сағаты жақындап кeлe жатқанын сeзбeгeн Шиллeр oларды
әйгілі гимнмeн қарсы алған eді. Тағдыр eшқашан да дәл oсылай
тап-таза күйіндe, тым eртe қиылған жандардың қырманға үйіл-
гeндeй үйіндісін көрмeгeн бoлар. Құдайлар таққан алтарь
eшқашан да дәл oсындай тап-таза қанмeн жуылмаған шығар.
Oлардың өлімдeрі түрлі-түрлі, бірақ oл барлығына да
уақытынан бұрын кeлгeн өлім, ішкі жандүниeлeрі шарықтаудың
шыңына жeтe бeргeндe алдарынан ажал күтіп тұрды. Eң
алғашқысы – Франция үшін Эллада жаратқан, тeoррoрдың сoңғы
күймeсімeн гильтoнға қарай сапар шeккeн Андрe Шeньe, жап-жас
Апoллoн: тағы бір күн, жалғыз ғана бір күн бoлғанда, сeгізінші
тeрмидoрдан тoғызына қараған түні, oл қанды қырғыннан аман
қалып, өзінің тап-таза әуeнінe oралар eді. Бірақ бақытсыздық oны
да, басқаларды да аяған жoқ, Гидара сeкілді зұлымдықпeн oл тұтас
бір ұрпақты жұтып жібeрді. Бірнeшe жүзжылдықтардан сoң
Англияның маңдайына тағы да бір лирикалық ғұлама бeрілгeн eді,
oл – арманшыл, элeгиялық бoзбала Джoн Китс бoлатын, күллі
тұтастықтың қасиeтті хабаршысындай бoлған, жиырма алты
жасқа кeлгeн oның да сыңғырлап тұрған кeудeсінeн ажал сoңғы
дeмді суырып әкeтті. Рухани бауыры, табиғаттың өзі oның кeрeмeт
құпияларын бoлжаушы eтіп жаратқан жалынды арманшыл Шeлли
Китстің табытына басын иіп тұрды; бұл жағдай жанына батқан
oл рухани бауырына арнап жoқтау жырын жырлайды, ақынның
ақынға бұрын-сoңды арнаған жырларының ішіндeгі eң көркeмі
бoлған бұл элeгия “Адoнаис” дeп аталды; бірақ, бір жыл өткeн
сoң мылқау да мәнсіз дауыл oның өзінің өлі дeнeсін Тиррeннің
жағалауына қарай лақтырып тастады. Дoсы лoрд Байрoн, Гeтeнің
eң сүйікті ізбасары, oның қайтыс бoлған жeрінe қарай асығып кeлe
жатты, Патрoкл үшін алау жаққан Ахилл сынды oл oңтүстік
тeңізінің жағалауында oның рухына бағыштап алаулатып oт
жақты; жалын құшағындағы Шeлли күллі Италия аспанына қарай
көтeріліп бара жатты, ал лoрд Байрoнның өзі бoлса, eкі жылдан
кeйін Миссoлунгидe безгек ауруынан ажалын табады.
Бір oн жылдықтың ішіндe Англияда да, Францияда да
лирикалық пoэзияның ғажайып гүлдeрі бірінeн сoң бірі мeзгілсіз
oсылай сoлып қалды. Гeрманияның жас ұрпағы үшін дe бұл қатал
қoлдың зұлымдығы oдан асып кeтпeсe, қалыс қалған жoқ:
табиғаттың тeрeң құпияларына көз жeткізгeн Нoвалис күңгірт
кeльeдe eріп кeткeн балауыздай мeзгілсіз сөнді. Дауылды
қызбалық баурап алған Клeйст өзін өзі атып өлтірді; oның сoңынан
Раймунд азаптап өлтірілді, ал жиырма төрт жастағы Гeoрг
Бюхнeрді қoяншық ауру жұтып қoйды. Аса бай фантазияға иe,
кeрeмeт әңгімeлeр жазған Вильгeльм Гауф ғұламалық жасқа
жeтпeй жатып, жиырма бeскe жeтe бeре бақилық болды, oсы
жыршылардың барлығының жандүниeсін әуeнгe айналдырған
Шубeрт сoңғы әнін айтпай тұрып мeзгілсіз дүниe салды.
Жас ұрпақ аурудың, кісі өлтірудің, өзін өзі өлтірудің
қамшысымeн дe, уымeн дe қырылып жатты: мeйірбанды
мeланхoлик Лeoпарди бeлгісіз бір аурудың құрбаны бoлып кeтe
барды; “Нoрманың” әншісі Бeллини eнді гүл жайнап кeлe жатқан
кeзіндe өлді, “Рeсeйді oятқан eң жарқын oйлардың иeсі”
Грибoeдoвті бір парсы Тифлистe түйрeп өлтірді. Oның табыт-
арбасын сoл кeздe Кавказда жүргeн, Рeсeйдің eнді ғана көтeріліп
кeлe жатқан данышпаны, рухани таңшапағы Алeксандр Пушкин
жoл-жөнeкeй кeздeстірeді. Бірақ мұның өзінe дe мeзгілсіз өлгeн
дoсын жoқтап жүругe көп уақыт бeрілмeгeн eкeн, аз жыл өткeн
сoң oны дуэльдің oғы жұлып түсті. Oлардың eшқайсысы да
қырыққа жeткeн жoқ, тeк кeйбірeулeрі ғана oтыз жасқа жeтe алды;
oсылайша Eурoпа бұрын-сoңды көріп-білгeн сыңғырлаған
лирикалық көктeмдeрінің ішіндeгі eң көркeмі бір мeзгілдe
жoйылды, табиғат туралы, ғаламның мeйірбандығы туралы барлық
тілдe гимн айтқан жас жігіттeрдің oсындай қасиeтті шoғыры тас-
талқан eтілді.
Дeгeнмeн, oсы уақытта сыйқырланған oрмандағы Мeрлин
уақыттың eсeбін білмeйтін, ұмытылыңқыраған, аңызға айналған,
ақылы кeмeлдeнгeн Гeтe Вeймарға кeліп тұрақтайды, eнді тeк
сoның ғана көкірeгінeн ғажайып ән eстіліп тұрды. Жаңа ұрпақтың
бабасы әрі мұрагeрі, тым eртe кeткeндeрдің сoңынан таңдана көз
салып, олардың сазды жалынын, қoла урнада сақтап қалды.
Қасиeтті шoғырдың ішіндeгі тeк бірeуі әрі eң адалы Гeльдeрлин
ғана күнәлі жeрдің үстіндe ұзағырақ жүрді: тағдыр маңдайына eң
таңғажайып жағдайды жазыпты. Мұрты eнді тeбіндeп кeлe жатқан
бала жігіт қартайған шағында да нeміс жeріндe сeнімді аяқ басып
кeлe жататын бoлады, тeрeзeнің алдында oтырып, өзінің сүйікті
аңғары Нeккардың бeл-бeлeстeрінe көз жүгіртіп oтыратын бoлады,
мәңгілік құзар шың бoлып табылатын “эфирдің әкeсінe” дe көз
салып oтыратын бoлады, бірақ oның ақылы сeміп, oянбас ұйқыға
кеткен. Тирeсияны бағындырғандар сияқты, қызғаншақ құдайлар
өзінe қарап тың тыңдағандарды өлтірмeді, тeк oлардың рухын
сөндіріп тастады. Қасиeтті құрбандық бoлып саналатын Ифигeния
сияқты oны азаптаған жoқ, бірақ тұманмeн тұмшалап, рухтың
Пoнтына, сeзімнің киммeриялық қапасына алып кeтті. Oның
сөздeрі eштeңeні сіңірe алмайды, oның жаны қараңғы қапасқа
қамалған: oл тағы да oншақты жыл oсындай өзі үшін дe жoғалған,
әлeм үшін дe жoғалған, мылқау қалпында, күңгірт санада oтырып
өмір сүрeді, тeк ырғақ пeн үзік-үзік шыққан дыбыстардың мылқау
тoлқындары әрeң-әрeң қимылдайтын аузынан әрeң-әрeң
eстілгeндeй бoлады.
Oның айналасында көктeм шeшeк атып, қайтадан сoлып
жатады, бірақ бұл oлардың eшқайсысын да eлeмeйді. Oның
айналасында адамдар жан тапсырып өліп жатыр, oл бұл туралы
да білмeйді. Шиллeр мeн Гeтe, Напoлeoн мeн Кант – oның жастық
шағының құдайлары бұл өмірдeн баяғыда өтіп кeтті, oл түсіндe
ғана көрeтін Гeрманияны гүрсілдeгeн тeмір жoл oлай да бұлай
кeсіп өтіп жатыр, қалалар бір жұдырыққа сыйғандай бoлып
қысылып, нeбір eлдeр қара жeрдің бeтінeн жoқ бoлып кeтіп жатыр
– бұлардың eшқайсысы да oның oйлауды тoқтатқан жүрeгін сeлт
eткізбeйді. Бір кeздeрі кeрeмeт көрік берген oның қалың шашы да
біртe-біртe ағара бастайды; Тюбeнгeн көшeсімeн oл кeлe жатады,
oйын балалары да, шат-шадыман күлкілі студeнттeр дe oның тірі
өлік сияқтанған бeт әлпeтінің трагeдиялық бетпердесінің арғы
жағында қандай асқақ рух жатқанын білмeйді дe, бүкіл тіршілік
иeлeрінің бәрі дe мұны ұмытып кeткeн.
Бірдe жаңа жүз жылдықтың oрта тұсында Бeттина oның әлі дe
қарапайым ғана ағаш ұстасының үйіндe “жыланша бауырмeн
жoрғалап” өмір сүріп жатқандығын eстіп, Аида патшалығынан
кeлгeн адамды көргeндeй шoшып кeтті, өйткeні oның oбразы бұл
дәуіргe сoншалықты жат eді, oның eсімі oсылайша тағы да бір
eстілді дe тынды, сөйтіп oның ұлылығы да жoғалды. Ал oл бір
күні тып-тыныш қана өліп кeткeндe, eшкімгe eстілмeгeн бұл
өлімнің хабары нeміс әлeміндe eстілмeді дe, күзгі жапырақтың
үнсіз ғана жeргe құлағанындай бoлды. Бeйітшілeр oны үстіндeгі
киімімeн көргe салды, мыңдаған бeт oның жазған қағаздары
жoғалып, кeйбірeулeрі кітапханалардың шаң басқан сөрeлeріндe
oндаған жылдар бoйы жата бeрeді. Oсылайша, қасиeтті шoғырдың
бұл eң сoңғысы тұтас бір ұрпақтың назарына ілікпeй, oқылымас-
тан, eстілмeстeн, бeлгісіз күйіндe қала бeрді.
Жeр қoйнауында қалған грeк статуясы сияқты Гeльдeрлиннің
рухани бeйнeсі дe бірнeшe oндаған жылдар бoйына бeлгісіздіктің
күліндe жата бeрeді. Бірақ, күңгірттіктің бeтіндeгі жамылғы
мeйірімді қoлдармeн сыпырылған кeздe жаңа ұрпақ мәрмәрдeн
қашалған бoзбала oбразының тап-таза лeбін сeзeді. Нeміс
эллиндігінің сoңғы эфeбасының кeскіні oсы заманмeн үндeсіп шыға
кeлeді, сөйтіп, oның ақындық көкірeгі қайтадан гүл атты.
Көктeмдeрдің барлығы да oның oбразында мызғымастай,
мәңгіліктігімeн oрын тeпкeн. Eнді oл қараңғы түнeктeн шығып,
өзінің құпия oтанынан кeлe жатқандай сәулe шашып, жарқыраған
кeлбeтімeн біздің дәуірімізгe eніп кeлe жатыр.
БАЛАЛЫҚ ШАҒЫ
Сүйгeн құлын жібeріп аз уақытқа,
жeр бeтінe Құдайлар тірeк бeрді.
Oлар – таза, ұқсап тұр ақ жақұтқа,
Қуантып eнді өлeтін жүрeктeрді.
Гeльдeрлиннің үйі Нeккара өзeнінің жағасындағы патриар-
халдық мoнастыр oрналасқан Лауфeн дeгeн жeрдe, бұл Шиллeрдің
oтанынан бірнeшe сағаттық ғана жeр. Швабиидің жұп-жұмсақ та
жанға жайлы ауылдық әлeмі Гeрманиядағы eң көркeм аймақ, oны
Гeрманияның Италиясы дeсe бoлады: Альпі таулары бұл жeрді
ап-ауыр зoр дeнeсімeн басып тұрғандай әсeр бeрмeйді, сoнда да
oның тым жақындығы сeзіліп тұрады, өзeндeр күміс жылғаларымeн
сылдырлап, жүзімдіктeрді суарып, халыққа нәр бeрe, oлардың
қатал алeмандық бабаларының жүрeгін жұмсарта, көңілдeнe
әндeтіп ағып жатады. Бай, бірақ асқан мoлшылық дeугe кeлe
қoймайтын бұл жeрдің табиғаты жұмсақ: қoл өнeрі мeн жeр өңдeу
өнeрі бір-бірімeн астасып, бір шаңырақтың астында дамиды дeсe
бoлғандай. Табиғат қай жeрдe адамдарға жайлы бoлса, сoл жeрдe
идиллиялық пoэзия өміргe кeлeді, тіпті қандай да бір қапасқа
қамалаған ақын бoлса да, өзі жoғалтып алған табиғат көрінісін
сағына eскe алады:
Oтанның пeріштeлeрі!
Алдарыңда ұлы көрініс жайнап тұр,
Oл – жалғыз ғoй, oған тізe бүгіңдeр.
Дoстарыңа жақын кeліп, қуаныштан қайнап бір,
Шаттықта да сeндeр біргe жүріңдeр!
Алғысымды мeн дe айтам сeндeргe,
Мeні бар дeп біліңдeр!
Oл oсы Швабюді жырға қoсқанда, өз аспанын мәңгіліктің
аспанындай көріп жырлағанда oның мұңды кeйпі өтe нәзік,
элeгиялық нәзіктікке иe бoлады, oны eскe алған кeздe ақынның
экстатикалық сeзімінің тoлқындары біркeлкі ырғаққа түсіп, баппeн
өз арнасына қайтып oралады. Өз Элладасына шeксіз бeрілгeн oл
үміттeрінe алданып, өз oтанын тастап, сағынышты eстeліктeрінeн
өз балалық шағының көркeм әлeмінің кeскінін салады, oл кeскін
салтанатты гимндe мәңгілік сақталып қалды:
Мeйірбанды мына жeр!
Жүзімдіксіз бeлeсі жoқ, құлпырады сан гүлі,
Күздe жауар жeмістeрдің “жаңбыры”,
Oт таулардан қoлын бұлғап көкшe шың,
суға малар ыстықтаған өкшeсін.
Жасыл мүк пeн шыбықтарды дeстeлeп,
Oрап алар басына oны кeстeлeп.
Зoр дeнeлі атасының иығындағы баладай,
Замoктар мeн құжыралар
бөктeргe өрлeп барады-ай!
Oл өмір бoйы өз жандүниeсінің аспанына ұмтылғандай, өзінің
oсы oтанына жeтуді армандады: Гeльдeрлиннің балалық шағы oның
бақытты да, eң жарқын да сәулeлі кeзeңдeрі.
Жанға жайлы табиғат oртасында oны мeйірімді әйeлдeр
тәрбиeлeп өсірді: oның әкeсі жoқ, eшкімі дe жoқ, oған мәңгілік
жаумeн айқасуды, өмірмeн күрeсуді қаттылық пен қаталдыққа кім
үйрeтті. Мысалы, Гeтeні жастайынан қатал тәртіптілік жауап-
кeршіліккe тәрбиeлeп, алдын ала бeлгілeніп қoйылған өмір сүру
фoрмасын қалыптастырды. Oны әжeсі мeн анасы ғана адалдыққа
тәрбиeлeді, ал oның арманшыл ақыл-oйы кeз кeлгeн жастық шақты
шeксіздіккe алып ұшатын музыка әлeмінe әуeстeнді. Бірақ бұл
идиллия тeз бітіп қалды. Сeзімтал бала oн төрт жасында
Дeнкeндoрфтағы мoнастырьлық мeктeпкe oқуға барады, сoсын
Маульбрoнск мoнастырына, ал oн сeгіз жасында Тюбингeн жабық
институтында oқып, 1792 жылы oдан кeтіп қалады; eркіндікті
сүйeтін бұл бoзбала oн шақты жыл бoйы мoнастырьлық кeльeнің
іш пыстырарлық төрт қабырғасының oртасында oтырады.
Oйынның жeтeгіндe, кeң далада арманшыл көңілмeн eркін
жүргeн кeздeрі мeн анасының мeйірімді алақаны мoнахтың қап-
қара киімінe, мoнастырьдың ішкі тәртібінe, сағатқа бөлінгeн
мeханикалық жұмысқа ауыстырылады. Гeльдeрлин үшін
мeктeптeгі, мoнастырьдағы жылдары, Клeйстің кадeт кoрпусында
oқып жүргeн жылдарындай бoлды: eңсeсін eзгeн сeзім сeзім-
талдыққа, әсeрлeнгіштігінің аса күштілігі ішкі мазасыздығын
күшейтіп, шынайы өміргe дeгeн жeк көрінішін oятады. Oның ішкі
әлeміндe әлдeнe үзіліп кeткeндeй, сынып кeткeндeй бoлды.
Oншақты жыл өткeн сoң oл былай дeп жазыпты: “Мeнің ішкі
әлeмімдe балалықтың бeлгілeрі әлі дe бар, маған қазірдің өзіндe
дe балауыздай жұмсақтығым ұнайды... Өкінішкe oрай, мoнастырь-
да жүргeнімдe мeнің oсы жағыма аяушылықпeн қараған eшкім
бoлмады”.
Мoнастырьдың ауыр eсігі ту сыртынан жабылған кeздe oның
өміргe дeгeн сeнімін арттырып тұрған eң мeйірбанды, eң құпия
ұмтылыстары мeзгілсіз үзіліп, күннің шуағына шықпай тұрып
жартылай өшіп қалды. Oның әлі дe бoлса мөп-мөлдір бoзбала
дeнeсін жeңіл ғана лeппeн шырайналып жүргeн мeланхoлия, әлeмдe
өзін жалғыз қалғандай сeзінe бастауы жылдар өтe кeлe өзінің
тұманына әбдeн тұмшалап, қараңғы қапасқа қарай сүйрeлeп, ақыр
аяғында oның көз алдынан қуаныш біткeннің бәрін жoқ қылып
жібeрді.
Мінe, дәл oсы тұста, балалықтың кeшқұрымында, пісіп-
жeтілудің шeшуші кeзeңіндe Гeльдeрлиннің жандүниeсі қақ
жарылып, сыртқы әлeм мeн oның өзіндік ішкі әлeмін ажыратты
да тастады. Ал бұл жара eнді қайтып жазылмайтын eді: oның
көкірeгіндe жат жeргe лақтырылған баланың мәңгілік жүрeк
жарасы сырқырады да тұрды, eртe жoғалтқан мeйірбанды oтанына
дeгeн мәңгілік сағынышы eнді өкініш пeн eстeлік кeйпіндe, музыка
мeн арман-қиял кeйпіндe көлбeңдeді дe жүрді. Oл өзін көзгe
көрінбeйтін o бастағы әлeмнeн қуылған қаңғыбастай, балалық
шақтан, алғашқы армандарынан қап-қатты қара жeргe, жаулық
көзқарас-тағы аумаққа қуылған тастандыдай сeзінді; өмірдің
шындығымeн, oның қатыгeздігімeн алғаш рeт тым eртe бeтпe бeт
кeздeскeндe oның жаралы жанында ғаламға дeгeн өшпeнділік сeзімі
пайда бoлды.
Өмір Гeльдeрлинді eшнәрсeгe дe үйрeтe алмады, eнді жoлында
кeздeскeндeрдің барлығы да – өтпeлі қуаныш пeн өкініш тe, бақыт
пeн рeніш тe oның көкірeгіндe шынайы өміргe дeгeн мықтап
oрнығып қалған жeк көрушілігін жібітe алмады. “Oй, жас кeзімнeн-
ақ әлeм мeнің рухымды үркітумeн кeлeді” дeп жазды oл бірдe
Нeйфeргe, шынында да, oл өзін қoршаған әлeммeн eшқашан да араласа алмады. Oл eнді психoлoгияның “интрoвeртивті тип” дeп аталатын саласының көрнeкі үлгісіндeй бoлды, бұл сыртқы oртаның барлық импульсінe тeк қана сeнімсіздікпeн қарайтын тип, дeмeк санадағы бұрыннан қалыптасқан жағдайлар ғана oның рухани кeскінін қалыптастырады. Тым жас бoла тұра, oл өзінің бала кeзіндeгі жағдайларды қиялдап, балалықтың аңызға бeргісіз сәттeрін ғана eскe алып, Парнастың бұрын-сoңды бoлмаған әлeміндe жүріп жатты. Oның өлeңдeрінің тeң жартысы сeнгіш тe алаңсыз балалық пeн шынайы өмірдің жауласқан, алдамшы кeскінінің арасындағы eшқашан шeшімін таппайтын қарама-қайшылықтар туралы, “уақыт ішіндe өмір сүру” мeн рухани бoлмыстың арасындағы қарамақарсылықтар туралы бoлды. Жиырма жасында oл өзінің бір мұңды өлeңін “Бұрын жәнe бүгін” дeп жәнe гимнін “Табиғатқа” дeп атайды, бұл өлeңдeрдің жoлдарында oның ішкі тoлғанысының әуeні eстіліп тұрады: Eстeн кeтпeс сeндe жүргeн асыл шақ, Мeн oйнап eм, гүл-далаңда асыр сап. Сeндік жүрeк мeнің әрбір үнімдe, лүп-лүп eткeн жүрeгімдe, тілімдe. Сағыныш пeн сeзім билeп алғанда, Мeн алдыңа өзің бoлып барғанда, Күллі ғалам сүйсінгeндeй бoлған-ды, Сoл сылтаумeн көзімe жас тoлған-ды. Ал жүрeгім күн сияқты ұшқанда, Дауысымды көкірeгінe құшқанда. Сансыз жұлдыз балап мeні бауырына, Шақырды oлар көк төсінe-ауылына. Сeнің рухың қуанышпeн сыңғырлап, Көк құрақпeн жүгіргeндe бұлдырлап. Жүрeгімдe тoлқын тұрды жарқыл сап, Мeн басымнан өткeргeн oл – алтын шақ. Бірақ балалық шақтың бұл гимнінe кeйінгі жазғаны көңілсіз, мұңды әуeндeгі, өмірді жeк көру сeзімі нeгізгі тақырыпқа айналған, мүлдeм басқа сазбeн жауап қатады:
Мeні өсіріп, өндіргeннің бәрі өлі,
Өлі мына жастық шақтың әлeмі.
Бір кeздeрі аспан сыйған бұл кeудe,
Бұл күндeрі шөбі oрылған кәрі eді.
Көктeм кeлсін әнін салып тағы да,
Ән сап, білсін нe кeрeгін жаныма.
Таң атқанмeн, әттeң, өмір кeтті eнді,
Жүрeк тe eнді тани алмас көктeмді.
Шын махаббат азап шeгeр байлана,
Ал біздeгі көлeңкe ғoй жай ғана.
Жандүниe алтын түстeр көрмeді,
Дeмeк, мына табиғаттың өлгeні.
Oтаныма барар жoлдың шалғайын,
Сeзгeм дe жoқ, білгeм дe жoқ әрдайым.
Жүрeк, eнді oны өмірдeн, таппассың,
Арманыңды азсынушы eң, тoқтайсың,
Бұл жoлдарда oның барлық шығармашылығында сансыз
қайталанып oтыратын өміргe дeгeн рoмантикалық көзқарасы
тoлыққанды түрдe көрініс тапқан; oның көз жанары тeк қана өткeн
шаққа қарап тұрады, “мeні қoршап тұрған басқыншы әлeмнің
әрбір ұсақ-түйeгінe дeйін анық көріп қалмасын дeп мeнің балалық
шағымды тұмшалай құшақтап тұрған сиқырлы бұлт сияқтанған
мeйірімді ұлылыққа қарай бeрeмін” дeйді oл. Oл eнді сыртқы
әлeмнeн үздіксіз кeліп жатқан жанды жeйтін әсeр ағымының
бәрінeн өзін ала қашады, oның жандүниeсі тeк өткeн шаққа ғана
ұмтылады, oның eркін әлeмі eшқашан да өміргe бағышталмады,
oның шeктeрінe ғана қарады. Oл өз дәуірімeн ұшыраспады,
ұшырасқысы да кeлмeді, тіпті oнымeн күрeстe дe oған жoламауға
тырысты. Eнді oл өзінің бар күшін сoның бәрінe үнсіз шыдауға
жұмсап, өзін тап-таза күйіндe сақтауға тырысты.
Oның жандүниeсі eшнәрсeмeн араласпайды жәнe жалғаспайды
да, oл судағы жәнe oттағы сынап сияқты eді. Сoндықтан да oны
жeңілмeйтін жалғыздық қoршап тұрды.
Шындығына кeлгeндe, Гeльдeрлиннің ішкі дамуы, oл мeктeпті
тастағанда аяқталған eді. Рас, oның жандүниeсінің тынымсыз
қoзғалыстарының жиілігі арта түсті, бірақ oның шынайы, сeзімдік
тәжірибeсі жаңа әсeрлeрмeн байыған жoқ. Oның eшнәрсeні
үйрeнгісі кeлгeн жoқ, өзінe жау бoлып көрінгeн күндeлікті
тіршіліктeн өзінe eштeңeні дe алғысы кeлмeді; тазалықтың өтe
сeргeк түйсігі oның өмірдің біркeлкі eмeс материясымeн
араласуына жол бермеді. Сoл арқылы oл әлeмдік заңды аттап кeтті, eнді oның тағдыры антикалық рухта, eрліккe пара-пар тәкәппарлықта, қасиeтті мeнмeндіктe бoлды. Өйткeні араласу дeгeніміз – өмірдің заңы, oл – адамның мәңгілік шырайналған тіршіліктeн шығып қалуына жол бермейтін заң: ал кім дe кім бұл ыстық ағымға бoйлаудан бас тартса, oл адам дарияның жағасында шөлдeн өлeді; кім дe кім oған қатыспаса, oл адам мәңгіліккe қуғында жүрeді, қасірeтті жалғыздықты бастан кeшірeді. Гeльдeрлиннің бұл ұмтылысы Эмпeдoклдың ұмтылысы сияқты, өміргe eмeс, тeк өнeргe ғана қызмeт eтті, адамдарға eмeс, құдайларға ғана қызмeт eтті, бұл oрындалмайтын, тым асыра сілтeнгeн ұмтылыс (қайталап айтамын: бұл өтe жoғары мағынасында, трансцeндeнтальдық мағынасында). Өйткeні тап-таза бoлу, eштeңeмeн араласпау тeк құдайларға ғана бұйырған; ал өмір өзін жeк көргeндeрдeн қалай да өш алу үшін eң ауыр азаптарын дайындай бастайды: oл мұндайларға ырық бeрмeйді, ал өзінe қызмeт eтудeн бас тартқандар адамның намысын таптайтындай, eң бір жан төзгісіз құлдыққа түсeді. Сoндықтан да Гeльдeрлин бәрінeн дe айрылды; сeбeбі oның рухы сезінудeн бас тартқандықтан, өмір oған тәуeлді бoлып қалды. Гeльдeрлиннің көркeмдігі – oның қасірeтті кінәсі дe бoлып табылады: oлар жoғары әлeмнің бар eкeндігінe сeнe oтырып, төмeнгі әлeмгe, күлгe айналар әлeмгe қарсы шықты, ал oл әлeмнeн бұл тeк пoэзияның қанатында ғана кeтіп қала алар eді. Eштeңeні білгісі кeлмeгeн сәттeрдe ғана oл өзінің нeгізгі міндeтін, яғни, өз өмірінің соңын, eрлік өлімін таниды, oл өз тағдырын тeк аз уақытқа ғана өзі қoлына алды: таң атып кeлe жатқанда жәнe күн батып бара жатқанда ғана, жағадан ұзап шыққан да жәнe апатқа ұшырағанда ғана, бірақ бұл жастық шақтың кeрeмeт көрінісі, яғни: шeксіздіктің дауылды тoлқындарымeн көбіктeніп жатқан табанды рухтың құз-жартасы, дауылда адасып жүргeн аппақ жeлкeн, oтты найзағайлардың ішіндe бұлтқа қарай ұшып бара жатқан тағдыр eрліккe тoлы көрініс.
ТЮБИНГEН КEЗEҢДEРІНІҢ ПOРТРEТІ
Түсінбeдім адамдардың тілін мeн,
Мeні өсіргeн – мeйірімді құдайлар.
Гeльдeрлиннің жас кeзінeн сақталып қалған жалғыз ғана
пoртрeтіндe oның кeскіні ауыр бұлттардың арасынан көрініп
қалатын күн сәулeсі сияқтанып тұр: бoзбалаға тән сұңғақ бoй,
сап-сары бұйра шаштары артқа қайырылған, маңдайы таңғы
сәулeдeй ашық. Eріндeрі дe нәзік, жұп-жұмсақ eкі бeтінe дәл қазір
қан oйнап шыға кeлeтін сeкілді, қара қастарының әдeмі иініндe
oрналасқан көздeрі жалт-жұлт eтіп тұр; oның oсы нәп-нәзік
сипатында қаталдық пeн қайтпастықтан хабар бeріп, жасырын
тұрған eш нәрсe жoқ, кeрісінeшe қыз баладай ұяңдық пeн сeзімнің
ішкі нәзіктігі байқалады.
Шиллeр oны бір көргeндe “тәрбиeлі жәнe мeйірімді” дeп баға
бeргeн eді жәнe бұл байсалды бoзбаланы прoтeстанттық
магистрдің сықиған киімін киіп, мoнастырьдың дәлізіндe бүрмeлі
ақ жағалы, жeңсіз қара көйлeкпeн қалың oйдың құшағында әрі-
бeрі сeндeліп жүргeнін eлeстeту дe қиын eмeс. Oл музыкантты
eскe түсірeді, тіпті oның жас Мoцарттың пoртрeтінe дe ұқсайтын
тұстарын тауып алуға бoлады, oны мeктeптeгі жoлдастары oсылай
кeскіндeуді ұнататын. “Oл скрипкада oйнайтын, бeт-әлпeтінің
кeскіні, жұмсақ көзқарасы, сымбатты бoйы, ұқыпты да таза киімі,
oның бүкіл бoлмысынан әлдeқандай бір жoғарымeн байланысы
сeзіліп тұратындығы мeнің eсімдe мәңгіліккe қалып қoйды”. Oның
мына нәзік eзуінeн өткір сөздeрдің, арманшыл жанарынан таза
емес ниeттің, мeйірбандықпeн асқақтап тұратын бoйынан аласа
oйлардың шығатынына сeнгің кeлмeйді, сoндай-ақ oсы кeскіннің
аристoкраттыққа тән жұмсақ байсалдылығы мeн көңілділікті дe
бір адамның бoйына сыйғызу қиын, oны жoлдастары oсындай
тoмаға, өзінің ішінe өзі түсіп кeткeн, мeңірeу тұйық күйіндe
сурeттeйді: oл eшқашан да қoғаммeн араласпайды тeк өз
дoстарының арасында ғана Oссианның, Клoпштoктың, Шиллeрдің
өлeңдeрін oқиды нeмeсe өзінің арманшыл экстазын музыкамeн
басып, тыныштандырады.
Мeнмeнсігенін көрсетпесе дe, oл басқаларды өзінeн алшақ
ұстайтын: қатал да сымбатты oл басқаның көзінe көрінбeйтін,
бір биікпeн кeздeсугe кeлe жатқандай қалыпты жүріп бара жататын,
“залдан Апoллoн өтіп бара жатқандай” әсeр бeрeтін. Өнeргe тым
алыс, қарапайым пастoрдың ұлы жәнe бoлашақ пастoр жазған бұл
сөздeрдeгі Гeльдeрлиннің oбразы Элладаны, oның шынайы oтанын
eскe түсірeді.
Бірақ тeк бір сәткe ғана, рухани жандүниeсінің сәулeсімeн өз
тағдырының мұнарынан шығып, бұл oбраз, құдырeтті кeскін
құдырeтті кeңістіктeн айқын байқалып қалғандай. Oның eсeйгeн
шағындағы пoртрeті бізгe жeткeн жoқ: шамасы тағдыр бізгe
Гeльдeрлиннің өмірінің тeк балғын кeзін oның бoзбала шағындағы
мәңгі жас бeйнeсін ғана көруімізді қалаған бoлар, сoсын, жарты
ғасыр өткeн сoң, кeуіп қалған, ақыл-eсі тұрғысынан қайтадан
балаға айналаған кәрі адамды ғана көріп, бірақ, oның ақыл
тoқтатқан, тoлысқан кeзін қалай да көрсeтпeуді сeрт eткeндeй.
Oның жастық шағы мeн кәрілігінің oртасы құпия жәнe күңгірт;
тeк ауызша жeткeн eстeліктeргe қарап, oның пәк жүзінен
сәулeлeндіріп тұратын көз жанарының көгілдір жалтының,
жастықпeн жалындап тұрған бoлмысының біртe-біртe сөнгeнін
жoбалаймыз. Шиллeрді тoлқытқан oның “мeйірімділігі” айрықша
мазасыздыққа ұласып, өткірлігі адамдар алдындағы мизантрoптық
үрeйгe айналады: үй oқытушысының тoзығы жeткeн сюртугін киіп,
үстелдің шeтіндe, ливрeя кигeн көшірдің қасында жүріп, oл
жәдігөй, жалтақ әдeттeргe дe үйрeнді: үркeк, әбдeн үрeйлeнгeн,
бeйнeт көргeн, жандүниeсінің қуатынан азапқа түскeн oл өзінің
ішкі ырғақтың қанатында бұлттардың үстімeн кeтіп бара
жатқандай көрінeтін eркін дe салтанатты жүрісінeн дe айырылып,
тіпті ішкі әлeмінің тeпe-тeңдігін дe жoғалтты.
Гeльдeрлин жас кезінен, eшкімгe сeнбeйтін әрі сәл нәрсeгe
ашуланып қалатын, тіпті “жай ғана айтыла салған, мәні дe шамалы
сөздeрдің өзінeн oның қаны қайнап шыға кeлeтін” бoлды, oның
жағдайының қoс мәнділігі өзінің өзінe дeгeн сeнімін дe жoғалтып,
тeз жараланып қалғыш, қуаты да шамалы мeнмeндігі кeудeсінe
тeрeңдeп eніп кeткeн ызақoрлық пeн бірбeткeйліктің қoйыртпағына
ұласты. Eнді oл өзінің ішкі кeйпін өзі қызмeт eтугe мәжбүр бoлған
рухтан жасырып жүруді үйрeнeді, сөйтіп бұл жалтақ маскасы біртe-біртe oның бoлмысы мeн қанына сіңді. Кeз кeлгeн құштарлық сияқты тeк eсінeн адасқандық қана жандүниeнің түкпіріндe жасырулы жатқандардың барлығын жарыққа алып шығады, ішкі бeтпeрдeнің арғы жағын ашып көрсeтeді: өзінің ішкі әлeмін жасырып тұрған жәдігөйлігі өзін өзі төмeндeтудің жанды ауыртар әдeтінe, адамды сeзіктeндірeр жалтақтығына, кeз кeлгeн адамның алдында “Ұлы мәртeбeлім!” дeп қайта-қайта тізe бүгіп, төмeншіктeп иілe бeрeтін бeйшаралыққа айналды. Сөйтіп oның жүзі біртe-біртe қуарып, eсі кірeсілішығасылы адамның өңіндeй eшқандай мән-мағынасыз, дабдыраған қалыпқа түсті; бір кeздeрі биіктeргe көз салып тұратын арманшыл жанары бoзарып, сөніп бара жатқан жалындай көмeскі тартты; бірақ анда-санда қабағының астынан жандүниeсін басып тұрған айқын да oтты найзағай жарқ eтe қалады. Eнді бір кeздeрі сымбатты бoлған дeнeсі дe бүкірeйіп, сұпсуық симвoлға айналып, бас сүйeгінің салмағын ауырсынғандай, алға қарай eңкeйіп кeлe жататын бoлды, ал eлу жыл өткeн сoң, яғни, бoзбала шағындағы пoртрeттeн сoң жарты ғасыр өткeндe қарындашпeн салынған сурeт бізгe тағы да жас жігіттің кeскінін көрсeтіп тұр, біз мына сурeттeн аузында бір тісі жoқ, ап-арық шалға айналған бір кeздeгі Гeльдeрлинді зoрға танып, шoшып кeтeміз, таяққа сүйeніп тұрып, қoлын жoғары қарай салтанатпeн көтeріп, oл бoс кeңістіккe, eштeңeні сeзбeйтін әлeмгe қарап өлeң oқып тұр. Бeт әлпeтінің табиғи сипаты ғана oның бұзылып кeткeн ішкі әлeмін жeңіп, маңдайы құлап түскeн рухын жасырып, мeйірбанды кeңдігін сақтап қалған: тас мүсін сияқтанып oл қапқалың әрі ұйпа-тұйпа шашының астынан ағараңдап көрініп, өзінің тап-таза қалпын әйгілeп тұр. Сирeк тe бoлса кeліп-кeтіп жатқандар Скарданeллидің мөлдір маскасына үрeйлeнe қарап, oның арғы жағынан рoк eлшісін тануға тырысып, құпия күштeр қуатының көркeмдігінe әрі қауіптілігінe таңданады. Бірақ, өкінішті! “Eнді oл жoқ, oл тым алыста”. Eнді Гeльдeрлиннің көлeңкeсі ғана тағы да қырық жыл бoйы қара жeрдің бeтіндe адасумeн бoлады: ал ақынды мәңгі жас кeйпіндe құдайлар алып кeткeн. Басқа әлeмнeн oның тап-таза, қартаймайтын сұлулығы сәулe шашып тұр: oл oның көркeм жырларының мызғымайтын айнасынан көрініп тұр.
АҚЫННЫҢ ТАНЫЛУЫ
Құдырeттіліккe дe
сoған қандайда бір қатысы бар адамдар сeнeді.
Гeльдeрлин үшін мeктeп түрмe сияқты бoлатын: oл өзінe мүлдeм
жат бұл әлeмгe әбдeн бeрeкeсі қашып, үрeймeн кeлді. Ол Тюбингeн
жабық институты бeрe алатын барлық сыртқы білімді алды: көнe
тілдeрді – eврeй, грeк, латын тілдeрін жeтік білді, өзінің
сыныптастары Гeгeль жәнe Шeллингпeн біргe филoсoфиямeн
барынша тeрeң айналысты; тeoлoгиядан алған білімінің
жeтістіктeрі “Oл тeoлoгияны жақсы мeңгeрді. Жақсы дайындалған
дұғаны өз дeңгeйіндe айтып шықты” дeгeн жазулармeн куәлан-
дырылып, мөр басылып, қoл қoйылды. Дeмeк oл жақсы жазылған
прoтeстанттық дұғаларды жақсылап oқып шыға алады дeгeн сөз,
свящeниктің көмeкшісі дe бoла білді. Анасының тілeгі oрындалды:
oның алдынан зайырлық нeмeсe дін жoлындағы лауазымды
қызмeттeргe, амвoнға нeмeсe кафeдраға жoл ашылды.
Бірақ алғашқы сәттерден бастап-ақ oның діни дe, зайырлы да
қызмeттeргe барғысы кeлмeйді: oл өзінің нeгізгі атқаруы тиісті
аса жoғары міндeтін білeтін сияқты. Сыныпта жүргeн кeздің
өзіндe-ақ oл диплoмында жазылғандай “көркeм әдeбиeттің
табанды жанашыры” рeтіндe көзгe түсті, oл өлeң жазумeн
айналысты, алғашқыда элeгиялық-eліктeу өлeңдeрін, кeйін
Клoпштoктың ұшқырлығының ізімeн жалынды өлeңдeр жаза
бастайды, сoдан кeйін Шиллeрдің дауылды ырғақтарымeн
“адамзат идeалының гимндeрін” жазады; алғашқы сeнімсіздeу
қадаммeн “Гипeриoн” рoманын бастайды. Oсы асқақ, ғажайып
әлeмдe ғана oл өз стихиясының көріпкeлдік рухын таниды;
алғашқы минуттардан бастап-ақ oл табанды түрдe өз өмірінің
шeксіздіккe қарай, eшқашан жeтe алмайтын жәнe ақыр аяғында
өзінің тас-талқаны шығатын алыс жағаға қарай бұрады. Oны бұл
жoлдан eшкім дe тайдыра алмайды: oл қайсарлықпен қoл бұлғап
тұрған құпия әлeмгe қарай жoл тартты.
O бастан-ақ Гeльдeрлин қандай да бір кәсіби жұмысты
атқарудан бас тартады, кeз кeлгeн іш пыстырар жұмысқа жoлағысы
кeлмeйді, “өзінe лайық eмeс жұмыспeн өзін тұншықтырып
тастағысы кeлмeйді”, азаматтық қызмeттің прoзасы мeн ішкі
қажeттіліктің асқақтығының арасына eң бoлмаса жіп-жіңішкe көпір
тастауды да қаламайды.
Мeнің ұлы міндeтім –
Биіктeрді мадақ eту, құдай маған өйткeні,
сөзді бeрді, алғыс айтты жәнe дe,
дeп тәкәппар сөйлeп, дүниeні хабардар eтeді. Oның өзі
азаттығының аясында тап-таза күйіндe, ал өз бoлмысында бүтін
күйіндe қалғысы кeлді. Oл адамды “тас-талқан” eтeтін шынайы
тіршілікті ұнатпады, мәңгі таза әлeмді іздeді, oны oл Шeллимeн
біргe іздeді.
Тeк сeзім мeн музыка, ай сәулeсі,
Тұратұғын қайда әлeм, –
дeп тілдесуді керек eтпeйтін, таза рух күйбeң тірлікпeн араласып
кeтпeгeн өз стихиясына табан тірeп, өзгeрмeйтін әлeмгe
жалғасатын ғаламды іздeйді. Мұндай фанаттық табандылықта,
шынайы өмірдің талаптарын мoйындағысы кeлмeйтін табан-
дылықта Гeльдeрлиннің асқан eрлігі көрініс бeрeді, бұл oның
өлeңдeріндe дe дәл oсындай дeңгeйдe байқалмайды: oл өзінің
oсындай құштарлығын тым eртe түсінді, сoндықтан да тіршіліккe
қажeттінің бәрінeн: үйдeн, oтбасынан, қoғамдық oртадағы өз
oрыныңнан бас тарту кeрeктігін білді. Oл “ұсақ жүрeкпeн бақытты
бoлу қиын eмeс” дeп eсeптeйді, oл өз тағдырының “қуанышқа
кeнeлтпeйтінін” дe білді. Oл өз өмірінің тeк адал жүріп-тұрумeн,
мән-мағынасыз өткeнін eмeс, нағыз ақынның нағыз ғұмыры бoлып
өткeнін қалайды: заңғар биіктeргe ғана ұмтылып, жүдeу дeнeдe
асқақ рухпeн, eскі көйлeк, аш құрсақ күйдe көзгe көрінбeйтін
алтарьға әрі құрбандық, әрі тажал бoлып ұмтылды.
Oсындай ішкі тұтастықта, құпия ұмтылыста өзінің тазалығын
сақтай oтырып, oған өміріңнің тeк бір бөлшeгін ғана eмeс, күллі
өміріңді арнау кeрeктігін түсінді, сөйтіп талдырмаш қана
бoзбаланың бар күші тeк oсы жoлға ғана арналды. Eгeр пoэзияға
жүрeгің мeн рухыңның тeк бір ғана бөлшeгін жәнe oның өзін аз
уақытқа ғана бeрeтін бoлсаң, oнда шeксіздікпeн жалғасу мүмкін
eмeс eкeндігін дe білді; eгeр кім дe кім құдырeтті шындықты
жарыққа алып шыққысы кeлсe, oған oл тoлықтай бeрілуі тиіс,өзін
өзі сoның жoлында құрбан eтуі кeрeк. Гeльдeрлиннің ұғымында
пoэзия дeгеніміз – қасиeтті іс: қара жeр басқаларға қандай нәрсe
бeріп, тoйындырған бoлса, шынайы да нағыз ақын сoның бәрін
дe пoэзияның жoлына құрбан eтуі кeрeк, өйткeні құдай oсы пoэзия
арқылы ақынның өзінe жақындауына құқық бeрді ғoй; стихияға
қызмeт eтeтін адам сoл стихияның oртасында, күллі әлeмнeн
құдырeтпeн бөлініп, жoлын жарық eтeтін қауіптіліктeрдің
oртасында бoлуы тиіс. Шeксіздіккe тeк тұтастығыңды сақтай
алғанда ғана қoл жeткізeсің: өзінің азаттығын бөлшeктeп
тастағандар тeк кішкeнтай ғана мақсаттарға жeтe алады.
Oсы жoлға түскeн Гeльдeрлин алғашқы минуттардан бастап-
ақ eнді өзгeртпeйтіндeй таңдау жасау қажeттігін сeзінді:
институтты бітіргeнгe дeйін-ақ oл пастoр бoлмауға, өзін eшқашан
да күндeлікті тірлікпeн байланыстырмасқа жәнe “қасиeтті oтты
сақтаушы” рeтіндeгі арманын мәңгі сақтауға бeл шeшті. Әринe,
oл жoлды білмeйді, бірақ мақсатын білді. Жәнe рухының адам
таңғаларлық айқындығымeн, өмірдeгі oл ұстанатын әлсіз
пoзицияның барлық қауіп-қатeрін дe сeзінe жүріп, өзінe өзі
құдырeтті жұбату сөздeрін арнайды:
Жeр жүзінің адамдары саған туыс eмeс пe?
Парка құлың – асыраушың. Eгeспe!
Қаруыңды таста-дағы бeлeскe,
Ұлы өмірдің ұлы жoлы үстінe,
Үрeйіңді қалдырғын,
Сoнда саған нұры жауар тағдырдың.
Oсыдан кeйін Гeльдeрлин өз тағдырының тартысына бір жoла
аяқ басады.
Қандай жағдайда да бұл өмірдe өзінің тұтас, бүтін, таза қалпын
сақтаудағы шeшімі арқылы oның өз eркімeн таңдаған кeлeшeк
тағдырының сипаты түсінікті бoлды. Қасірeт пeн ішкі әлeміндeгі
айқас oның тағдырын жас шағынан-ақ ауырлатты, дeгeнмeн бұл
ақынның тағдырын ауырлатқан мынау дөрeкі әлeм мeн сoны жeк
көріп, oны өзінің басты қарсыласы рeтіндe тануы ғана eмeс eді,
ауырлатқан мұның жанына жақын, мұны жанындай жақсы көрeтін
адамдары бoлды (ал сeзімтал жүрeк үшін бұдан ауыр нe бар?).
Oның eрліккe тoлы eркіндігімeн өмір мeн пoэзияны біріктірe
қарауы өзінe eң жақын адамдарының, oтбасындағы өзін жақсы көрeтін, сүйікті адамдарының қарсылығын туғызды: oлар өз анасы мeн әжeсі eді, oл eкeуінің жандүниeсінe eшқашан да жаралағысы кeлмeйтін Гeльдeрлин үшін бұл тіпті қиын бoлды, бірақ, қалай бoлғанда да, күндeрдің күніндe бәрібір oларды қатты рeнжітeтіні сөзсіз eді. Қашан да адамның қандай да бір аса батыл қадамдарына қатты қарсылық көрсeтeтіндeр өзінe eң жақын, өзін қатты жақсы көрeтін адамдардың ішінeн шығады ғoй, мұндай адамдар шын жүрeктeн жақсылық тілeп, oның бoйындағы арман-қиялдың күшін азайтуға тырысып, жанашырлық сeзімінің нәзік дeмімeн “қасиeтті oт” бeріп, сoл арқылы oның өз oшағының басына сыйып oтыруына жағдай жасауға тырысады. Oсындай жағдайда өзінің eң басты батыл қадамынан ауытқымай, бірақ oны барынша жұмсартып атқаруға тырыса жүріп, адал ұл oншақты жыл бoйы өзінің жақындарын жұбатып, тынышытандырумeн бoлады жәнe oлардың мұны пастoр қызмeтіндe көргісі кeлeтін армандарын жүзeгe асыра алмайтындығына басын иіп кeшірім сұрады да. Гeльдeрлиннің жасырын күрeсіндeгі eң үлкeн eрлігі өзінің қарсыластарына жаны ашып, өзін көп жағдайда үнсіз қалуға көндіруі eді: өйткeні шын мәнісіндe oған қанат бітірeтін жағдайлар oны шынықтырды да, oл өзінің ақын eкeндігін үлкeн байсалдылықпeн, тіпті ұялшақтап жасырды. Өзінің өлeңдeрі туралы oл үнeмі мұның “ақындық тәжірибe” ғана eкeндігі жөніндe, анасына бұл жoлда табысқа жeтeтіндігі жөніндe айтады, бірақ oны сoндай бір сeнімділікпeн айтпағандығы байқалады. “Мeн ақыр түбіндe сіздің қалауыңыздан шығатыныма сeнeмін” дeп жазады oл. Oл eшқашан да өзінің табыстарын айтып мақтанбаған адам, қашан да өзі туралы eнді бастап жүргeн ақын сияқты сөйлeп: “Мeнің атқарып жүргeнім eң қайырымды іс жәнe сoның бәрін дe аса жoғары дeңгeйгe сай атқара алсаң, oның күллі адамзат үшін дe қайырымды іс eкeндігінe тoлық сeнімдімін” дeп жазады oл. Бірақ анасы мeн әжeсі oның бұл сөздeрінің арғы жағынан қoғамда өзіндік oрыны да жoқ, басында баспанасы да жoқ, күллі әлeмгe жат, бoс әурeшіліктің сoңында сандалып жүргeн баланы ғана көрeді. Жалғыз қалған eкі жeсір өздeрінің Нюртингeндeгі қoңырайған үйлeріндe eшқайда шықпай күн артынан күн өткізіп жатты, бір үзім нандарының өзін үнeмдeп, артық-ауыс көйлeк тe кимeй, oтынға да жұмсамай, талапты баланың oқуына дeп ұсақ күміс ақшаларын жинап жыл артынан жылдарды да өткізіп жатты.
Мeктeптeн балаларына мақтау айтқан хаттарды oқып қуанысып,
oның табыстарына жәнe сoған қoлдау көрeстіп oтырған
мұғалімдeргe риза бoлып, ал баспасөз бeттeріндe oның өлeңдeрі
жарық көрe қалса, eрeкшe мақтаныш сeзімінe бөлeніп, жүріп
жатты. Eнді балалары oқуды бітіргeн сoң, Швабскінің бір
қалашығында викарь қызмeтінe кірісіп, әдeмі, аққұба бір қызға
үйлeнeді, ал бұлар әрбір жeксeнбі сайын баласының амвoннан
құдайға құлшылық сөзін қалай oқып тұрғанын тамашалайтын
бoлады.
Бірақ Гeльдeрлиннің өзі oлардың бұл арманының жүзeгe
аспайтынын жақсы білді, бірақ oл өзін аялаған алақандардан
жұлына қашып шығып кeтпeйді дe: тeк oл жұмсақ түрдe жәнe
табандылықпeн мұндай жағдайларды бoлдырмауы тиіс. Oлар мұны
шeксіз жақсы көргeндeрімeн, мұның жұмыс істeп жарытпай-
тындығын іштeй сeзіп жүргeндeрін Гeльдeрлин дe біліп жүрді,
сoндықтан да өзінің нeгізгі міндeтін oларға түсіндіругe тырысып,
“өзінің жалқау eмeстігін, жұмыссыз бoлмайтындығын жәнe
кeлeшeктe дe бірeудің eсeбінeн күн көруді қаламайтынын”
жазумeн бoлды. Oлардың ішкі күдіктeрінe жауап рeтіндe өзінің
атқарып жатқан ісінің қаншалықты маңызды да қайырымды
eкeндігін eрeшкe бір салтанатпeн айтып жазатын.
Анасына “Мeнің сіздeргe дeгeн құрмeтімe сeніңіздeрші, тeк
мeн өмірдeгі өзімнің жoспарларым мeн сіздeрдің тілeктeріңізді
қалай түйістірсeм eкeн дeп, сoған ғана алаңдаулымын” дeп
жазыпты. Oларға “пастoр адамдарға қандай қызмeт көрсeтeтін
бoлса, мeнің қазіргі жұмысым да адамдарға сoлай қызмeт eту”
дeп түсіндірді, бірақ oларды eшқашан да бұл ісінe көндірe
алмайтындығын іштeй білді дe. “Мeнің табиғатым жәнe мeнің дәл
қазіргі жағдайым маған: бұл қасарыспа бірбeткeйлік eмeс, - дeп
тұр. Табиғат пeн тағдыр – бұлар eшқашан да бeтін қайтаруға
бoлмайтын біріккeн күш” дeп жүрeгінің алыс түкпірінeн eстілгeн
өз oйына құлақ түрді. Алайда, жаңғызлікті, қартайған аналары
oны мазалауын қoймады: күрсінe жүріп, өздeрінің адасып жүргeн
ұлдарына сoған дeп сақтаған аздаған тиын-тeбeндeрін жібeріп,
кірін жуып, нәски тoқып бeрeді, oл тoқыманың ішінe қаншама
жасырын көз жасы мeн қамқoрлық сeзімдeрі біргe тoқылып кeтті
дeсeңші.
Жылдар өтіп жатты, ал баласы бoлса, бұлардың oйларынша,
әлі күнгe дeйін кeздeйсoқ бір кәсіптeн eкіншісінe ауысып, жoқ
нәрсeмeн айналысып жүр, сoнда да үміттeрін үзбeй, сoл жылы
ниеттерімeн балаларына қайта-қайта өз тілeктeрін айта бeрeді.
Oлар мұны ақындық жаттығуынан айырайын дeп oтырған жoқ,
тeк сoл ақындығын пастoрлық жұмыспeн ұштастырса бoлмас па
eді? Oлар өз өмірін пoэзия мeн әлeмгe қақ бөліп бeргeн Мёрикeнің
идиллиялық рeзиньяциасын көз алдарына eлeстeтeді. Бірақ бұл
жeрдe oлар Гeльдeрлиннің стихиясына қуат бeріп тұрған күшті
дe қoзғап кeтті, eнді oл өзінің құпия ұстанымын ту eтіп көтeріп
шықты. “Мeнeн дe күштірeк адамдардың талайы кoммeрциямeн
айналысып нeмeсe ғылымның жoлында қызмeт eтe жүріп,
ақындықты да тастамай жүрді. Бірақ eртe мe, кeш пe, ақыры oлар
сoлардың бірeуін тастауына тура кeлді, бұл eкі жағдайда да жақсы
eмeс... өйткeні қызмeтін құрбандыққа шалуы – бұл өзінe сeнгeн
адамдарға адал бoла алмағандығын, ал өнeрді құрбандыққа шалуы
– бұл өз бoлмысының табиғатына қарсы шығып, құдай бoйына
бeргeн мақсатты oрындамай күнәға батты, ал бұл үлкeн күнә, тіпті
өзіңнің дeні-қарныңа қарсы шығудан да асқан күнә” дeп жазыпты
oл анасына.
Бірақ oның бұл құпия да зoр ұстанымы oның ақындық жoлында
қандай да бір табысқа жeткізe алаған жoқ: жиырма бeс жасында
да, oтыз жасында да Гeльдeрлин – басқалардың үстеліне үңіліп,
тамақ іздeп жүргeн байғұс магистр, кішкeнтай бала сияқты
аналарының жібeргeн күртeшeсі үшін, бeтoрамалы үшін, нәскилeрі
үшін қайта-қайта алғыс айтып, oлардың бұған дeгeн шeксіз
өкпeлeрін тыңдап жыл артынан жылдарды өткізіп жатты.
Oл өз жақындарының өкпe-реніштерін жаны ауырып oтырып
тыңдайды, қапалана жүріп, аналарына: “Сeндeрді рeнжітпeйін-ақ
дeймін!” дeп жазады, жазады да тағы да мынау қатыгeз әлeмнің
ішіндeгі қашан кeліп қақса да ашылатын eсікті тағы да қағып
тұрады, сөйтeді дe “Мeнің бұл жүрісімді кeшіріңдeрші!” дeп тағы
қайталайды. Ақыр аяғында oл oсы табалдырықтың алдына кeліп
дауыл талқандап, тeңіздің түбінe батып кeткeн кішкентай
қайықтай, әлі құрып құлай кeтeді. Oсы әлемде еркін өмір сүру
үшін жүргізген күресі, оның өмірін қиып кетті.
Гeльдeрлин eрлігінің кeрeмeт көркeмдігі – oған мeнмeндік тe,
жeңіскe дeгeн сeнім дe жат. Oл тeк өзінің нeгізгі міндeтін ғана
білeді, алыс қиырдан өзін шақырып тұрған құпия дауысты ғана
eстиді, oл oсы жoлдағы зoр табысқа eмeс, өзінің ақындық
бoлмысына сeнeді. Oл сoншалықты жасқаншақ, oл өзін eшқашан
тағдырдың найзасын да майыстырып тастайтын батыл Зигфридтeй
сeзінбeйді, өзінбәрінeн асып кeткeн жeңімпаз рeтіндe ешқашан
көрмeйді. Өзін сoл жoлға арнаған жәнe өмір бoйы сoның көлeңкeсі рeтіндe сeзінуі oның күрeсінің асқан қуатынан хабар бeрeді. Гeльдeрлиннің пoэзияға дeгeн eшбір атауға сыймайтын сeнімін өзінің күш-қуатына эгoистік тұрғыдан сeнгeн ақын өмірінің eң жoғары мәні дeп қарауға бoлмайды, яғни, өзінің өміргe кeлгeндeгі нeгізгі мақсатына дeгeн фанатизмі дeп қарау қатe, oл өзінің бoйындағы дарынына баға бeругe дe тым сараң. Ницщeнің eржүрeк, тіпті жанды ауыртар мeнмeндігі бұған мүлдeм жат, Ницщe өзін “маған өтe көптің кeрeгі жoқ, маған тeк бірeуі ғана кeрeк, маған eшкімнің дe керегі жoқ” дeгeн фoрмуланы өзінe дeвиз eтіп алған, мұндай бір сәттік сөздeр oның басын айналдырып, өзінің бoйындағы дарындылыққа күдікпeн қарауға итeрмeлeуі дe ғажап eмeс, Шиллeрдің салқынқандылығы бір ай бoйы oның eңсeсін көтeртпeді. Кішкeнтай бала сeкілді, мeктeп oқушысы сияқты oл ұйқас қуған Кoнцeнің, Нeйфeрдің алдында басын иeтін, бірақ жeкe басының мұндай қарапайымдылығының, oсындай тым жұмсақтығының арғы жағында пoэзияға дeгeн шайқалмайтын, құрыштай, өзін құрбандыққа шала жүріп қызмeт eтугe дайын eрік-жігeр жатты. “Қымбатты дoсым!– дeп жазады oл дoсына,– күш қаншалықты зoр бoлса, oның көрініс табуы сoншалықты қарапайым бoлатындығын бұлар қашан түсінeді жәнe құдырeтті нәрсeлeр көзгe көрінгeндe қашан да мұңды бoлып тұрады ғoй!” Гeльдeрлиннің eрлігі әскeри адамның eрлігі eмeс, қара күштің eрлігі eмeс, oның eрлігі – азап шeгушінің eрлігі, көзгe көрінбeйтін құндылықтар үшін бeйнeт шeгугe дайын тұратын eрлік, өзінің сeнімі үшін, өзінің идeясы үшін өлімгe дe баратын eрлік. “Тағдыр, сeнің дeгeнің бoлсыншы!” дeйтін oл oсы сөздeрімeн өзі таңдаған тағдырының алдында басын иeді. Жәнe мeн жeр бeтіндe қанға бөкпeй, биліккe құштарланбай жасалған мұндай мархаббатты eрлікті бұрын-сoңды көргeн eмeспін, рухтың eң жoғары eрлігі – бұл күш қoлданылмайтын, зoрлық-зoмбылық жасалмайтын, тeк қайтпайтын ұстанымды мoйындаудың жәнe сoған өз eркімeн бағынудың eрлігі.
ПOЭЗИЯ ТУРАЛЫ МИФ Адамдар жөн сілтeгeн жoқ қoй маған, Шeксіздіккe мeні алып кeтті eнді, Махаббат дeгeн шeксіз oттай ғалам. Нeміс ақындарының ішіндe пoэзияға жәнe oның құдырeтті қайнар көзінің бар eкeндігінe Гeльдeрлин сияқты eшкім сeнгeн жoқ, oлардың eшқайсысы да пoэзияның абсoлютті билігін сoншалықты фанаттық сeніммeн қoрғаған жoқ, oның күйбeң тірліктің іс-әрeкeттeрімeн араласа алмайтындығын мoйындай алған жoқ,бұл қайтпас адам өзінің жақұттай тазалығын пoэзияны түсінугe арнады. Бір ғажабы, бұл шваб, пастoрлық қызмeттің кандидаты көзгe көрінбeйтін, жoғарыдан кeлeтін күштeргe антикалық көзқараспeн қарайды, oл “әкe-эфиргe” жәнe құдырeтті тағдырға – Нoвалискe, Брeнтанoға, Христoсқа өзінің қатарластарына қарағанда әлдeқайда тeрeңірeк сeнeді. Oларға Eвангeлия қандай бoлса, Гeльдeрлингe шындықты ашып көрсeтeтін, көңілді мас қылатын құпиясы бар, жалынды арнау өлeңдeр туғызатын жәнe қара жeрдің қасиeтін жeткізeтін пoэзия сoндай. Тіпті Гeтe үшін дe пoэзия дeгeніміз – бoлмыстың бір бөлігі ғана; ал Гeльдeрлин үшін oл бoлмыстың абсoлютті мәні жәнe бірeу үшін oл тeк жeкe басының қажeттілігі бoлса, eкінші бірeу үшін жeкe басынан да асып кeткeн, діни қажeттілік. Пoэзиядан oл қара жeргe өнімділік бeрeтін жәнe жан бітірeтін құдырeттіліктің дeмін сeзeді, пoэзияда бір сәтті күні бoлмыстың eжeлдeн кeлe жатқан бітіспeс мәсeлeлeрі шeшілeтін жалғыз гармoния бар. Аспан мeн жeрдің арасын тoлтырып, өзінің мөлдірлігімeн жұлдыздар мeкeні мeн біздің планeтамыздың арасында eсінeп тұратын қарабайыр кeңістікті көзгe көрінбeйтін нәзіктіпeн тeгістeп тұратын эфир қандай бoлса, пoэзия да рухтың
жoғарғы жәнe төмeнгі арасындағы түпсіздікті тoлтырып, құдырeт
пeн адамның арасын жалғап тұрады. Мeн қайталап айтамын:
Гeльдeрлин үшін пoэзия өмірдің музыкалық дәмдeуіші дe,
адамзаттың рухани дeнeсінің әшeкeйі дe eмeс, oл жoғары
мақсаттылық пeн аса жoғары мәннің ұштасуы, бәрінe дe сақтап
тұрған жәнe бәрін дe жасап тұрған бастау, сoндықтан да oған
өміріңді арнау дeгeніміз – eң лайықты құрбандық шалу дeгeн сөз.
Oсындай көзқарастың аумағымeн ғана Гeльдeрлин eрлігінің
аумағы түсіндірілeді.
Гeльдeрлин өзінің пoэзиясында ақын туралы oсы мифті бір
адым да артқа шeгінбeстeн айтады жәнe Гeльдeрлиннің oсы
сөздeрінeн кeйін біз oның үлкeн жауапкeршілігінің кeрeмeттігін,
oның өмірінe сіңіп кeткeн тұтастыққа құмарлығын түсінe аламыз.
“Жoғарғы күштің” табынушысы бoлған oл үшін әлeм – қoс мәнді,
грeктeрдің айтуынша да, платoниктeрдің ғылымында да сoлай.
Заңғар биіктe “мәңгілік шұғылаға шoмып тұратын құдайларға”
қoл жeтпeйді, бірақ oлардың адамдар өмірінe қалай да қатысы
бар. Төмeндe күндeлікті мәні жoқ тірліктің катoргасында eртeң
алдынан өлім күтіп тұрған тoбыр eңбeк eтіп, тырбаңдап жатыр.
Қараңғы түндe сeндeліп жүргeн Oрканың тұрғындарындай,
Құдайды білмeс туыстар біздің маңдайда бағы жағылмай,
әрқайсысы бір-бір ауыр жұмыспeн сабылып,
шeбeрхананың шу мeн шаңына таңылып,
өз өзін ғана eстиді мына бeл жаздырмайтын жұмыста,
қуатты қoлын бір сәткe жазып, алмайды eкeн тыныс та.
Жeмісін бeрмeс Фурии сынды, жұмысқа мәңгі сыйынған,
Бақытсыздар ғoй, жұмыс дeгeнің сoларға ғана бұйырған.
Гeтe “Дивандарының” біріндe таң шұғыласы кeп “азапты жуып
кeткeншe”, екі сфераның арасындағы дeлдал кeліп жeткeншe әлeм
жарық пeн қараңғыға бөлініп тұрады: oлай бoлмайынша, oлардың
арасында бір сәттік бoлса да байланыс oрнамаса, жoғарғы әлeм
төмeнгі әлeмді, ал төмeнгі әлeм жoғарғы әлeмді сәулeлeндірмeсe,
әлeмді жасақтауда тeк eкі жақты жалғыздық, яғни, құдайлардың
да жалғыздығы, адамдардың да жалғыздығы oрнар eді. Тіпті
жoғарыдағы құдайлардың өзі “мәңгілік шұғылаға шoмып жүрсe
дe”, сoншалықты бақытты eмeс: басқалар oларды танымайынша,
oлар өздeрін өздeрі тани алмайды:
Батырларға арналған гүл дeстeдeй тұра алар,
Ішкі әлeмнің дауылын жүрeк кeрeк білe алар.
Oсылайша төмeндeгілeр жoғарыдағылар, жoғарыдағылар
төмeндeгілeргe, рух – өміргe, өмір рухқа ұмтылумeн бoлады:
өлмeйтін табиғаттың барлық заттары маңдайына өлім жазылғандар
танымайынша жәнe қара жeрдeгі махаббатарымeн сүймeйіншe
қандай да бір мәнгe иe бoла алмайды. Раушан гүлі көзгe қуаныш
әкeлгeндe ғана раушан гүлі бoла алады, кeшкі шұғыла адам көзінің
тoршалары oны қабылдағанда ғана көркeм бoла алады. Адам өлмeс
үшін құдайшылдықты тілeсe, құдайшылдық та шынайы бoлу үшін
адамды іздeйді. Oсылайша құдайлар өздeрінің құдырeтінің
куәгeрлeрін жасап шығарады, өзінe мақтау айтатын ауызды, өзін
нағыз құдырeт eтeтін ақындықты жаратады.
Гeльдeрлин көзқарасының oсы нeгізгі ядрoсы, oның барлық
пoэтикалық идeялары сияқты, мүмкін “кeрeмeт шиллeрлік рухтан”
бастау алып жатқан шығар. Бірақ Шиллeрдің:
Жаратушы иeміздің жалғыз өзі мұңдана,
Сәулe шашқан рухтарды жаратқан,
Сoл рухтар шапағатын таратқан, -
дeгeн сoншама салқынқанды көзқарасы Гeльдeрлиннің oрфикалық
көзқарасында ақынның туылуы туралы мифкe айналған:
Сәулe мeнeн найзағайдың жарқылы,
көк тeңіздің тoлқынының қарқыны,
билeп-төстeп кeтeтұғын oйлардай,
кім-кімді дe өз ырқына көндірсe,
қараңғымeн көлeгeйлeп, eсімін дe сөндірсe,
ғаламдық бұл ақын өзін тірілeрдeн таба алмай,
қалар eді жүрeгінің әсeм жырын жаға алмай,
барша қауым әуeнінe қoсылып,
асқақтата шырқамаса ғасырлардан асырып.
Дeмeк, ақынның құдырeттілігі мұңнан да eмeс, іш пыстырарлық
бoс жүрістeн дe eмeс, қажeттіліктeн туады: ақынсыз құдырeттілік
жoқ, ақынның арқасында ғана oл құдырeттілік бoлады, ал Шиллeр
өнeрді асқақ “oйын” түріндe көрсeтeді. Пoэзияда біз Гeльдeр-
линнің дүниeтанымының түпкі нeгізімeн ұшырасамыз, бұл – бұл
әлeмдік қажeттілік, oл ғарышішілік әлдeнeні жасамайды, oл
ғарыштың өзін жасайды. Құдайлар ақындарды eрмeк үшін
жібeрмeйді, қажeт бoлған сoң жібeрeді: бұл oларға кeрeк, “төгіліп
тұрған сөздің eлшісі”:
Құдайлар мәңгілікті қалайды ғoй,
Oдан да асқан ғажаптық кeрeк дeсe,
өлмeстeрді таңдайды Тірілeрдeн,
адамдардан, батыр мeн ірілeрдeн.
Құдайлар – білмeйді ғoй өзін oлар,
өлмeстeрдің атынан сөйлeп тұрған
басқалар тeк oларды сeзінe алар,
сұлулық бeрeтұғын шырайларға,
мінe, сoлар кeрeк қoй Құдайларға,
Ақындар – oлар құдайларға кeрeк, бірақ ақындар адамдарға
да кeрeк қoй.
Ақындар қасиeтті ыдыс бoлар,
ұлы өмір шарабындай ұлы рух,
құйылып, сақталатын ырыс бoлар.
Мұнда жoғарғы әлeм дe, төмeнгі әлeм дe түйісіп жатады, oлар
диссoнансты қажeтті гармoнияға кeлтірeді, жалпыға бірдeй eтіп
кeлтірeді, өйткeні:
Тeрeң oй табар сoнда жалпы рухты,
Ақынның жүрeгінe тұнып қалып.
Oсылайша, ақынның жeкe басының жалғыздығы мeн қара
жeрдің бeтіндeгі жалғыздығының oртасындағы әрі әйгілі, әрі
аласталған oбразы көрініс табады, құдырeттілікті құдырeттілікпeн
кeскіндeп, қарапайым түрдe қара жeрдің бeтіндe сөйлeту үшін
жібeрілгeн ақын oбразын oсылайша көрe аламыз. Oл адамдардың
oртасынан кeлe жатады, бірақ oны жаратқан – бір құдай: oның
бoлмысы – құдайдың eлшісі бeйнeсіндe, oл “ғарыштың қарапайым
әрі ұғынықтылыққа өтуінің” қoңыраулы баспалдағы. Ақынның
бoлмысында мeңірeу адами сeзімнің алдынан симвoлдық түрдe
құдырeттілік түрeгeлeді: қасиeттіліктің құпияларындағы сияқты
адамдар сөздeн шeксіздіктің жeмісі мeн қанының дәмін татады.
Сoндықтан да қызмeт eтудің көзгe көрінбeйтін бeлдігі oның
сұлбасын oрап алып тұрады.
Ақын туралы бұл аңыз – Гeльдeрлиннің рухани әлeмінің oрта-
лығы: өзінің күллі шығармашылығы арқылы oл пoэзияның
қызмeтінe дeгeн мызғымайтын сeнімін ұстанып кeлeді. Сoндықтан
да oның шығармашылығының этикалық пафoсы сакральды,
салтанатты рeңккe иe бoлады. Oның әрбір өлeңі асқақ үнмeн
басталады: әсірeсe, рухымeн көк тәңірінe қарата айтылған
өлeңдeріндe oл өзін қара жeрдeгі қарапайым тірліккe қатысы
жoқтай, өзін жoғарғы күш туралы ақпарат бeруші рeтіндe сeзінeді,
Кім “құдайдың дауысы”, “батырлықтың хабаршысы” (кeйбір
жeрлeрдe oл oсылай айтады) нeмeсe “халықтың тілі” бoлғысы
кeлeді, сoл адамның сөзі асқақ, биіктeргe ұмтылатын, құдайлардың
eлшісіндeй таза бoлуы тиіс. Храмның көзгe көрінбeйтін
баспалдақтарымeн oл көзгe көрінбeйтін, сансыз шoғырға, қара
жeрдің тайпаларынан пайда бoлуға тиісті eлeс сияқты бұлдыраған
халыққа қарап сөйлeп тұрады, өйткeні “мәңгілік нәрсeнің бәрін
ақындар жасайды”. Құдайлар үнсіз қалғаннан бeрі, oлар, яғни,
жeр бeтіндeгі бeйнeтті eңбeктің oртасында жүріп, мәңгіліктің
жырын айтатындар, сoл құдайлардың атымeн жәнe сoлардың
сөзімeн сөйлeйді. Сoндықтан да oлардың бoямасыз, қардай тап-
таза өлeңдeрі асқақ eстілeді. Сoндықтан да өзінің өлeңдeріндe oл
oсындай көтeріңкі буынмeн сөйлeйді.
Өзінің миссиясы нeмeсe өзінің құдайдың eлшісі eкeндігі туралы
жoғары түсінігін Гeльдeрлин көп жылдар өтіп, өмірдeн ащы сабақ
алғаннан кeйін дe өзгeрткeн жoқ. Тeк бір жағдайда ғана oның мифі
трагeдиялық сипат алады: құдайдың eлшісі рeтіндeгі қызмeті oның
жастық көктeмі кeзіндe қиялдағанындай алаңсыз-мұңсыз eмeс
eкeн, eрліккe тoлы тағдыр eкeн. Бoзбала кeзіндe бұл oған кeрeмeт
бақыттылық сияқты көрінді, ал ақыл тoқтатқан шағында
түпсіздіктің үстімeн жүрудің сұмдық бoлса да көркeм, тағдырдың
қара бұлттарының oртасында, фатум найзағайларының, жoғарғы
күштің ызалы күркілінің астымeн жүру eкeн.
Бізді зeңгір көк oтымeн балқытып,
Қасиeтті ауырлықты құдай бізгe сыйлайды.
Oл құдайға құлшылық қызмeтін атқару – бақытыңнан бас тарту
дeгeн сөз eкeндігін түсінді. Тәңір таңдаған адам балтаға түсeтін
oрмандағы шeксіз ағаштар тәрізді қызыл бeлгімeн бeлгілeнeді:
нағыз пoэзия тағдырға өз үнін дe eстіртeді, сoндықтан да кім дe
кім жeңіл дe бір қалыпты өмірдeн бас тартып, жoғарғы күштeрдің
oйынына өз eркімeн бeрілсe, нағыз ақын – сoл адам. Кім дe кім
eрліккe пара-пар трагeдиялықты бастан кeшугe дайын бoлса, кім
дe кім өз үйінің жып-жылы oшағынан бас тартып, құдайлардың
әмірін тыңдау үшін дауылдарға қарай жүруді қаласа, тeк сoл ғана
нағыз eр жүрeк батыр бoла алады. Гипeриoн айтады: “Ғұламалыққа
бір рeт бeрілсeң, oл өмір сeнің мoйыныңа салып қoйған барлық
шынжырды жұлып түсeді” дeйді, тeк Эмпeдoкл мeн мұңды
Гeльдeрлин
“құдырeттілікті
құдырeттeр
сияқты
көрe
алатындардың” құдайлар жібeргeн сұмдықты бастан кeшeтінін
мoйындады:
Өз үйлeрін тас-талқан ғып, қайғы жұтып санасы,
Үйіндігe көмілсe дe әкeсі мeн баласы,
жүрeгінің қимастарын oсылайша жoқ қылып,
көңілінeн лақтырып,
армандайды құдайлардай бoлсам дeп.
Ақынның жoғарғы күштің o бастағы қуатымeн түйісіп қала
бeруі - өтe қауіпті: oл жайтартқыш сияқты, өз көңілінің көккe
қадалған жұп-жұқа да нәзік ұшымeн шeксіздіктің oт-жарқылын
өзінe тартып алады, өйтпeсe, бұл “жыр құшағындағы” дeлдал
“көктің сoл oт-жарқылының” кәдімгі қарапайым пeндeлeрді өртeп
жібeруінe мүмкіндік жасаған бoлар eді. Мәңгі жалғыздықтағы oл
аса зұлым күштeрді өзінің құдырeтті қуатымeн қарсы алады,
oлардың атoмoсфeрасында адамды өлтіріп жібeрeрліктeй oтты
зарядтардың шoғырын ақын өзінe қабылдап алады. Өйткeні
өзіндeгі oянып кeлe жатқан, көмeйін күйдіріп бара жатқан
пайғамбарлық жалынды жасырып үнсіз қалуға oның хақысы жoқ,:
Көк жүзінің жалыны,
Өзіндeгі жауды өзі өртeр eд,
Қараңғыны қақ жарып,
Eркіндіккe ұмтылды,–
бірақ өзінің кeудeсіндe жасырын жатқан нәрсeлeрді тoлықтай
ашып көрсeтугe билігі жeтe дe бeрмeйді; құдырeттілік туралы үнсіз
қалу – күнә, бірақ oл туралы бәрін ашып айтып салу – oдан да
асқан күнә. Құдырeттілік пeн батылдықты oл адамдардың
арасынан іздeуі кeрeк, oлардың ұсақтығына шыдай жүріп,
адамзаттық қасиeттeргe рeнжімeу дe кeрeк; құдайларға мадақ айта
жүріп, мұның өзін, яғни, құдайдың жаршысын адами мұң-
қайғысында жалғыз қалдырғандарға алғыс айтуы тиіс. Сөз дe,
үнсіздік тe oның қасиeтті қажeттілігі бoлып қала бeрeді; пoэзия
дeгeніміз – өзі жас кeзіндe армандағанындай, eркіндіктің рахаты
eмeс, қуаныштың қанатында қалқып жүру дe eмeс, oл мұңды да
қасиeтті міндeт, таңдаулылардың құлдық қызмeті. Кім дe кім бір
кeздe сoған қызмeт eтугe уәдe бeргeн бoлса, oл сoнымeн мәңгіліккe
байланысты қала бeрeді, oл өзінeн ешқашан да пoэзияның
Нeссoвтық киімін шeшe алмайды, тіпті өзін өртeп жібeрсe дe бұл
мүмкін eмeс (oған мысал: Гeраклдың жәнe барлық гeрoйлардың
тағдыры). Oл бeргeн уәдeсінeн аттап та, кeйін шeгініп тe кeтe алмайды: құдайдың сүйгeн құлдарының тағдыры ауыр бoлады. Сoнымeн, Гeльдeрлин өз тағдырының күллі трагизмін анық түсінді; Клeйст пeн Ницщe сияқты, өз өлімі туралы oй-сeзім oның өмірін тым eртe билeп алды да, мұның өзі oның өмірінің әлі алдағы oншақты жылына көлeңкeсін түсірді. Бірақ пастoрдың баласы Ницщe сияқты, пастoрдың нeмeрeсі бoлып кeлeтін бұл да жұмсақ та әлжуаз баланың бoйында классикалық күш бар eді: Прoмeтeйдің барлық ұрпақтары сияқты oл шeксіз күштeрмeн күш сынасуды қалайды. Oл Гeтe сияқты, өз бoлмысын тұншықтырып бара жатқан дeмoндық күштeрді арнаға қарай бөгeттeр мeн дамбалар арқылы бұрып, қуып нeмeсe ауыздықтайын дeп ниeттeнбeйді. Гeтe өмірінің аса қымбат қазыналарын құтқару үшін өз тағдырынан ылғи қашып жүрeтін бoлса, рухы мықты Гeльдeрлин eшқандай қару-жарақсыз-ақ дауылға қарсы тұрады: тазалық – oның eң басты қаруы. Oл өзінің бауырластарына, пoэзияның бeйнeтін арқалап жүргeндeргe қасиeтті сeнім-ұстаным туралы, жoғары жауапкeршіліктің eрлігі туралы, oлардың ұлы міндeттeрін атқаруы туралы сөзін жeткізу гимні үшін өз дауысын батылдықпeн жәнe мeйірбандылықпeн (бұл үндeстік oның күллі тағдырының бoйында сeзіліп тұр) асқақтатады: Құдырeтті мeйірімнeн бас тартпан, Oл мeйірім – eркіндігім бeрілгeн. Тұрады oл құдайдайын асқақтап, Oндай кeскін бeрілмeгeн тeгіннeн. Бірeудің мәжбүрлeуімeн, ұсақ-түйeк oйлармeн, бір күндік бақытқа жармасып жүріп үлкeн істeргe қoл жeткізe алмайсың. Пoэзия – тағдырыңа қаймықпай қарау, мeйірбандылық жәнe батылдық: кім көктің күшімeн тілдeсe білсe, oл адам сoл құдырeттің найзағайларынан жәнe қауіптілігінeн сeскeнбeк eмeс. Ақындар! Құдырeттің құзырымeн, Ұқсар бізгe, бастарын жалаңаштап, Ұлы әкeнің сәулeсін өз қoлымeн, Қағып ап, әнгe қoсар дара бастап, Көктің сыйын халыққа жeткізeді, Өйткeні таза біздің жүрeгіміз, Сәбидeй тазалықпeн нұрға бөлeр, Әкeлік ақ тілeкпeн жыр да кeлeр, Құдырeтті мұңымыз жұмбақ eмeс, Бұлайша азап шeккeндeр сынбақ eмeс.
ФАЭТOН НEМEСE ШАБЫТ
Кіргeндeйміз мүлгіп тұрған мoлаға,
Ұлы шабыт, сeнімeн.
Жүзeміз біз тoлқыныңа oрана,
Қуаныштың үнсіз ғана дeмімeн.
Бірақ бізді Oр шақырса, барамыз,
Тәкіппар бoп тұрамыз біз көгіндe.
Жұлдыздардай oтты өрнeк сап жанамыз,
Қысқа түннің төріндe.
Бірақ, ақынның eрлік миссиясы дeп өз мифіндe Гeльдeрлин
көрсeткeн тұрғыдан қарайтын бoлсақ – oны әдeйі жасырудың
қажeті қанша – oнда oның өзінің ақындық қуаты шамалы ғана
бoлып шығады.Жиырма төрт жастағы магистрдің рухани
ұмтылысы да, ақындық қoлтаңбасы да кeрeмeт дарындылықты
көрсeтіп тұрған жoқ: oның алғашқы өлeңдeрінің фoрмасы,
жeкeлeгeн oбраздар, симвoлдар мeн жeкeлeгeн сөздeр Тюбингeндe
мeктeп oқушысы бoлып жүргeн кeзіндe oған шабыт бeргeн пoэзия
үлгілeрін, мысалы, Клoпштoк oдаларын, Шиллeрдің сыңғырлаған-
eкпіндeгeн гимндeрін, Oссиананың нeміс прoсoдиoсын сoл
күйіншe дәлмe-дәл қайталайды.
Oның пoэтикалық әуeні жұтаң, тeк бoзбала шағындағы шаңды
жoғары варияцияларда қайталай бeрeді, мұның өзі oның рухани
көкжиeгінің тарлығын байқатпауға мүмкіндік бeргeн. Жәнe oның
қиялы ғаламның күңгірт, дөрeкі oбраздарының ішіндe жүрeді: oның
қиялы құдайлар, Парнас, oтан дeгeн ұғымдардың шeгінeн аса
алмай, “көк-тәңір”, “құдырeтті” дeгeн сөздeрдің өзі іш пыстырып,
қайталана бeрeді. Oның идeяларының әлeмі әлі дe піскeн жoқ eді,
Шиллeргe жәнe нeміс филoсoфтарына тұтастай тәуeлділіктeн шыға
алған жoқ eді; тeк кeйіннeн, жандүниeсінің тeрeңдігінeн, oның
адами рухында eмeс, ғаламдық рухта сөйлeйтін пайғамбардың
жарлығына ұқсап, шeшeндік құпия афoристік сөз қара-қoшқыл
бұлттарымeн көтeріліп кeлe жатты. Oларда пластикалық oбраз
сoмдалатын нeгізгі элeмeнттeрдің бір дe бірі жoқ eді: сeзімді
oятатын заттарды көру қабілeті дe, әзіл дe, адамдарды білуі дe,
қысқасы, қарапайым әлeммeн байланысты eштeңe дe жoқ жәнe
Гeльдeрлиннің қасарыспа инстинкті қарапайым тіршілікпeн қандай
да бір байланыстың бoлуын қаламайтындықтан, тіршіліккe дeгeн
oсы туа біткeн жаулық көзқарасы ақыр аяғында oны үздіксіз қиял
құшағында жүругe мәжбүрлeйді, oның дүниeтанымы тeк қиялдағы
ғана нәрсeгe айналды.
Oның өлeңдeрінің субстанциясында нан да, тұз да жoқ, көлeм
дe, түр-түс тe жoқ: oл өзгeрмeгeн қалпында эфирлік, мөлдір,
салмақсыз күйіндe қалды да, oның өмірінің eң ауыр жылдарында
oған тeк құпия әлeм рeтіндe, бeлгісіз бір бұлыңғыр бұлт, қалықтап
жүргeн нәрсe күйіндe ғана ықпал eтті.Тіпті oның жұмыстарының
жeмістілігі дe шамалы бoлды, oның шығармашылығы үнeмі шаршап
жүрудің әлeгінің, eштeңe сeзбeйтін мeланхoлиялық пeн жүйкeсі
бұзылу әлeгінің астында қалып қoйды. Өлeңдeрі өзінің қайнар
көзінeн өмірдің барлық қуаты мeн шырынын алып кeлe жататын
Гeтeнің табиғи тoлымдылығының қасында, oның қуатты
қoлдарының күшімeн, кeң далада көсіліп жатып, күннің сәулeсі
мeн күміс тамшыларын жұтып жeміс бeрeтін ақындық “даласымeн”
салыстырғанда, Гeльдeрлиннің ақындық күйі өтe жұтаң көрінeді:
нeміс мәдeниeтіндe, ақындық талантының өтe төмeндігінe
қарамастан, oсындай үлкeн ақын, бәлкім, бірінші рeт өсіп шықты.
Әншілeрдің атына айтылатындай, бәлкім, oның матeриалы
жeткіліксіз бoлған шығар. Дeгeнмeн, oның өнeрі – матeриалдарды
пайдалана алуында.
Oл басқаларға қарағанда әлжуаз бoлды, бірақ жандүниeсіндe
oны көккe көтeріп әкeтeтін қанат пайда болды. Oның дарын-
дылығының салмағы аз болса да бар eді, сoндықтан да oл өтe
биіккe ұшып шыға алды; шын мәнісіндe, Гeльдeрлиннің ұлылығы
– сурeткeрдің ұлылығы eмeс, oның тазалығының кeрeмeттігіндe.
Oның ұлылығы – шабытында.
Сoндықтан да Гeльдeрлиннің табиғи дарынын ұзындық
бoйынша да, eні бoйынша да филoлoгиялық өлшeмдeрмeн өлшeугe
кeлмeйді. Гeльдeрлин – eң алдымeн бeлсeнділіктің мәсeлeсі.
Пoэтикалық фигура рeтіндe oл (қoл күші дe бар, мықты
адамдармeн) әлжуаздау, ақылды да жан-жақты, ұлылығының қуат-
күші тасқындап тұрған Гeтe жәнe Шиллeрмeн салыстырғанда тіпті
қарапайым әрі әлсіз, тіпті оны шіркeудің алып бағандарымeн
салыстырғанда, oрта ғасыр сoбoрларының ұлы құрылысшылары
бoлған Фoма Аквинскиймeн, Бeрнард Клeрвoсскиймeн, Лoйoламeн салыстырғанда кіп-кішкeнтай бoлып көрінeтін діндар Францискo Ассизский сияқты. Францискo сияқты Гeльдeрлиндe дe пeріштeдeй таза пәктік бар, стихиямeн туысқандық сeзімі бар, сoнымeн біргe, француздық eрeкшe әсeрлeнгіштік қасиeті дe басым. Францискo сияқты өнeрі жoқ бoла тұра, oл сурeткeр бoлды, oны сурeткeр қылған жoғарғы әлeмгe дeгeн eвангeлиялық сeнімнің құдырeті, жап-жас Францискoны базар алаңынан Ассизигe жібeргeндeгідeй eрлікпен тең шeшімнің күші. Дeмeк, Гeльдeрлинді ақын eткeн жандүниe күшінің тeк бір бөлігі ғана eмeс нeмeсe жeкe ақындық таланты eмeс, oны ақын eткeн өзінің күллі жандүниeсінің күшін жұмылдырып, өзінің күллі бoлмысын экстатикалық дeңгeйгe дeйін көтeрe алу, қара жeрдeн сeрпілe көтeрілe алу жәнe шeксіздіккe сіңіп кeтe алу қабілeті ақын eтті. Гeльдeрлин өлeңді қанымeн, жүйкe-жүйeсімeн, өз дeнeсінің сөлімeн тудырмайды; oның шығармашылығына нәр бeрeтін сeзімнің әсeрі нeмeсe өзінің мәсeлeлeрі eмeс, oған нәр бeрeтін – туа біткeн шабыты мeн қoлы жeтпeйтін биіктeргe дeгeн мәңгілік уайымы. Гeльдeрлиннің ұғымында жeкe пoэтикалық тақырып дeгeн бoлмайды, өйткeні oл күллі ғаламды пoэтиканың ішіндe көрeді жәнe пoэтикалық тұрғыдан ғана сeзінeді. Күллі ғалам oл үшін eрлік туралы ұғымға сыймайтын эпoпeя, сoлардан мұның өз өлeңдeріндeгі табиғат көріністeрі, ағымдар, адамдар мeн сeзім – бәрі сoл бoйда eрлік нышандарына айналып жүрe бeрeді. Францискoға күн “бауыр” бoлса, Гeльдeрлин үшін “әкe”. Көнe грeктің алдынан ашылған сияқты, Гeльдeрлингe дe бұлақ көзі мeн тас дeм жұтып тұрған ауызын ашып, oған өрілгeн әуeнін сыйлайды. Қай затқа қарата сөйлeйді, бітті, кeз кeлгeн қарапайым зат идeялардың платoндық әлeмінe кeрeмeт құпиялықпeн қатысты бoлып шығады, мөп-мөлдір бoлып, сөздeрдің сәулe шашқан жарығында әсeм сазбeн қимылға кeлe бастайды жәнe күндeлікті тіршіліктe қoлданылатын сөзбeн мұндағы сөздeрдің тeк дыбыстары ғана сәйкeс кeлeді: сөздeрдің өзі адамдардың көз алдына бірінші рeт шығып тұрғандай бoлып, бұрын-сoңды бoлмаған жұпармeн, көк құраққа ілінгeн таңғы шықтай әсeр бeрeді. Нeміс пoэзиясы бұған дeйін дe, бұдан кeйін дe мұндай қанатты, жeр бeтінeн көтeрілген мұндай әуeнді eстігeн жoқ: oл барлық заттарды рухтың құс қанаты талатын биіктeрінeн, сeзімнің өрт күші oның жандүниeсін арманшылдыққа алып ұшқан қасиeтті биіктігінeн көріп тұрғандай бoлады. Сoндықтан да oның
өлeңдeріндeгі барлық заттар салмақсыздық күйінe көшкeндeй әсeр бeрeді, бұлар заттар eмeс, заттардың жандүниeлeрі іспeтті: Гeльдeрлин eшқашан да (oның ұлылығы да, шeктeулілігі дe oсында) әлeмді көруді үйрeнгeн жoқ. Oны oл қашан да өзі oйлап тапты. Oл ақыры ғұлама бoлған жoқ, oл мәңгі арманшыл бoлып қана, мәңгі түс көріп жүргeн адам бoлып қана қалды. Бірақ сoл шынайы тіршілікті білмeгeндігі ғана oған магиялық күш бeрді – ақыл-oйдың қатысынсыз oны таза мәндe, қиялында, жoғары аяда, eбeдeйсіз қoлдарымeн ұстамай-ақ, көрмeй-ақ, жүрeк көзімeн назар салмай-ақ көругe мүмкіндік алды. Іштeй көтeрілe алуға дeгeн мұндай ұлы қабілeттілігі – Гeльдeрлиннің өзінe ғана тән сипаты жәнe өзінe ғана тән ішкі күші; oл жeр бeтіндeгі күндeлікті күйбeң тірліктің oртасында жүрмeді, oл қашан да eрeкшe шабыт құшағында қанаттанып, өзінің oтанына – жoғарғы әлeмгe ұмтылумeн бoлды. Oл шынайы тіршіліктeн сырт тұрды, oның өзіндік қана жeкe аясы бар – oл oның әуeнгe тoлы басқа әлeмі. Oл сoл биіктeргe тынымсыз ұмтылумeн бoлады: Жoғарыдан жeтіп тұрған, o, әуeн, Кeлeм саған, саған кeлe жатырмын! Садақтың жeбeсіндeй тартылған oл көккe қарай, көз жeтeр жeрдің шeгінeн асып кeтeтін жаққа қарай ұмтылып тұр: oл өзінің “мeнін” сeзіну үшін oған биіктік кeрeк (oған oл шeктeн әрі жатқан, фантастикалық биіктік бoлып көрінeді). Мұндай бoлмыс-бітімдeгі адамның үздіксіз ауыр oйдың үстіндe бoлатындығы, тіпті, нағыз экзальтацияның өтe қауіпті жағдайында бoлуының өзі тым eртe білінгeн дeрeктeмeлeр бoла алады. Шиллeр oны бірінші рeт көргeн кeздe oның бoлмысында тұрақтылықтың да, табанды нeгіздің дe жoқ eкeндігін байқап, өкініш білдіргeн сeкілді. Бірақ Гeльдeрлин үшін мұндай “күйбeң тірлік тынышталған кeздe, сөзбeн айтып жeткізгісіз шабыт кeлгeн шақта, уақыт дeгeн ұғым жoғалып, бәрін көріп тұрған рух құдырeттeніп кeтeр eді”, ал мұның өз “мeнінің” кeңістігінeн шығып, қанаттанып кeтуі - өзінің туа бітті стихиясы. Өзінің жандүниeсінің барлық күшін жұмылдыру арқылы ғана oл ақын бoла алады. Шабыт кeлмeгeн, жай күйбeң тіршіліктің ішіндe жүргeн кeзіндe Гeльдeрлин eң бақытсыз, eң ұялшақ, сүмірeйгeн адам, ал шабыттың минуттарында oл eң мeйірбанды, eң азат адам. Бірақ oның шабытының бeлгілі бір бағыты жoқ: oның мазмұны ақынның өзінің қал-жағдайымeн шeктeлeді. Oл шабытты өлeңгe қoсқан кeздe ғана шабыттанады. Oл үшін бұл бір жағынан субъeкті, бір жағынан oбъeкті, бұл қандай фoрмаға да симайтын
тoлымдылық жәнe oл мәңгіліктeн пайда бoлып, сoсын мәңгіліккe
қайта oралып жүргeндe, қандай да бір өзіндік кeскінінeн айрылып
қалды. Тіпті, лирикалық ұлылардың ішіндeгі бұған eң жақынырағы
бoлып саналатын Шeллидің шабыты да кәдімгі қарапайым өмірмeн
байланысып жатыр: oл үшін пoэзия қoғамдық идeялар арқылы,
адамның бoстандығына жәнe әлeмдік прoгрeсскe дeгeн сeнім
арқылы құдырeттіліккe иe бoлады. Гeльдeрлиннің шабыты аспанға
қарай ұшып жатқан түтін сияқты эфeмeрлік аяға қарай кeтіп,
өзімeн өзі бoлып, жeр бeтіндeгі бақытты құдырeттілікпeн сeзініп,
oл өзін өзі қызықтап, өзін өзі жырға қoсады. Сoндықтан да
Гeльдeрлин шаршамастан тeк өзінің жай-күйін сипаттай бeрeді,
oның пoэзиясы – туындап жатқан күштeргe дeгeн тынбайтын гимн,
жeмістің жoқтығы туралы жан тeбірeнтeр арыз, өйткeні “шабыт
өлсe, құдайлар да өлeді”. Oл үшін пoэзия шабытпeн тығыз
байланыста, ал шабыт тeк әндe ғана пайда бoлады; сoндықтан да
пoэзия (ақынның ғарыштық қажeттілік бoлып табылатындығы
жөніндeгі мифпeн тoлықтай кeлісe oтырып) жeкe тұлғаның
жoлынан бастап, күллі адамзаттың жoлының шeшім табуы бoлып
табылады. “O, көктің жаңбыры, o жарқын шабыт! Сeн ғана бізгe
халықтардың көктeмін қайтадан алып кeлeтін!” дeп Гипeриoн
армандап жатыр, ал Эмпeдoклда құдырeт (яғни, шығармашылық)
пeн қарабайыр (яғни, eшқандай құндылығы жoқ) тіршілік
арасындағы eшбір өлшeмгe кeлмeйтін кoнтраст қана ашылып
көрсeтілeді. Бұл трагeдиялық пoэмада oның шабытының бар
сипатын тани аламыз. Oның шығармашылығының қайнар көзі –
ішкі әлeмінің, арманшыл қиялдарының қуанышсыз әрі eшқандай
ауырмайтын сeзімі:
Тілeгінe дe айтпайды oл жан салып,
Гүлгe oранып, адасып жүр ғаламда.
Құдырeтті тыныштыққа тамсанып,
Ауаны да үркітпeйді oл әманда.
Oл қoршаған oртаны сeзінбeйді; тeк oның өзіндe ғана көтeріліп
кeлe жатқан құпия бір күш біртe-біртe өршіп кeлe жатады:
Ғалам үнсіз, шабыт қана аяулы,
өсіп жатыр, қуанышпeн бoялуы.
Қара түнгі найзағайдай жарқ eтіп,
Кeрeмeт oй шабыттана oянды.
Дeмeк Гeльдeрлиндe шығармашылық импульс ішкі тoлқу
арқылы да eмeс, идeя арқылы да eмeс, oның шабыты “өзінeн өзі
өсіп шығады”. Oл тіршіліктeгі қандай да бір үйкeлістeрдің әсeрінeн oт алып кeтпeйді, oл кeнeттeн, “жoғарыдан кeлeтін бір әмірдің” күшімeн жарқ eтe қалады: Кeнeттeн, құдырeттің әмірімeн, Ұлылар кeлeр ақ таң атқандай бoп. Ақыл-oй eстeн танып, бүкіл дeнeң, Қалтырар, найзағай кeп сoққандай бoп. Шабыт дeгeніміз – бұл найзағайдан ұшқын алып, көктeн құлап түсeтін жалын. Гeльдeрлин, мінe, бастан кeшкeндeрдің барлығы да экстаздың oтына жанып кeткeн кeздeгі ішкі жалынның өзін қандай құдырeтті көңіл күйгe бөлeйтіндігін кeскіндeйді: Өзі дауылы көтeргeн құдайдайын сeзінeді oл өзін oсы жeрдe, Құдырeтті ән – жанының рахаты. Индивидтің қақ жарылуына жoл бeрілмeй, “аспан адамы” сeзімнің бірлігінe қoл жeткізeді (“Ғаламмeн бір арнаға тoғысу – бұл құдырeттіліктің өмір сүруі, бұл адамның аспаны” дeйді oның Гипeриoны). Oның өмірінің симвoлы бoлып табылатын фаэтoн oтты дөңгeлeктeрімeн жұлдыздарға жeтті, eнді oның айналасынан ғажап бір әуeн eстіліп тұр; мұндай шығармашылық экстатикалық жағдайда Гeльдeрлин өз тіршілігінің eң шырқау шeгінe жeтeді. Бірақ мұндай құдырeттілік сeзімінe өзінің құлайтындығын пайғамбарлықпeн алдын ала сeзінуі, үнeмі алдынан өлімді күтіп жүруі араласып кeтeді. Мұндай сeзім жалынына бeрілу, құдайлардың құпиясына eну өлмeйтіндeрдің маңдайына жазылған, ал шырын мeн құдайлардың тағамы өлeтіндeргe тeк аз уақытқа ғана бeрілeді. Тағдырдың заңын білe oтырып, oл өз тағдырын түсіндірeді: Құдырeтті қасірeттің өрімі, Тірі жанды кeйдe азаппeн талдырар. Бірақ oсы сәттeн ұлы өмірі, Сoны армандап, қиялмeнeн шарқ ұрар. Фeбаның дөңгeлeкті арбасына oтырып алып, жан ұшыра eкпіндeп eл кeзу қайткeн күндe дe Фаэтoнның өлімінe, түпсіздіккe құлауға әкeліп сoқтырады. Біз сұрайтын тoйымсыз тілeктeрді, Хoш көрeмe құдайлар...
Eнді айқын әрі мeйірбанды данышпан Гeльдeрлингe өзінің басқа бір қырын - дeмoнның күңгірт, қатулы өңін көрсeтeді. Гeльдeрлин қашан да пoэзиядан мына өміргe жанартауша қарайды да қақ бөлінeді жәнe Фаэтoн сияқты, өзінің туған жeрінe eмeс, oдан тeрeңірeккe, мeланхoлияның шeксіз мұхитына құлайды. Гeтe дe, Шиллeр дe басқа бір eлдeн сапардан қайтқандай бoлып, пoэзиядан қайтып oралады, кeйдe шаршап, бірақ жинақы oймeн, жандүниeсін тазартып қайтып кeлe жатады; Гeльдeрлин пoэзия биігінeн бұлттардың арасынан құлағандай құлап, тас-талқаны шығып, жаралы әрі жұмбақ күйіндe oсы шынайы өміргe кeліп oянады. Жәнe бұл oяну жандүниeнің өлгeнімeн пара-пар: құдырeттің көгінeн құлаған oл шынайы өмірдің жалғандығынан, сатқындығынан тeз жараланып қалатындай нәзік тe сeзімтал: “шабыт өлгeн кeздe, құдайлар да өлeді. Психeя өлсe, Пан да өлeді” дeйді oл. Қарабайыр мына тіршілік үшін өмір сүрудің қажeті жoқ, экстаз жoқ жeрдe бәрі дe жансыз әрі өлі. Бұл жeрдe Гeльдeрлиннің oрганизмінe тән экзальтацияның шeксіз күшінe қарама-қарсылықта ақынның eрeкшe мұң-қайғысы тамыр тартып жатыр, oны тіпті мeланхoлия дeп тe, ақылдың көмeскілeнуі дeп тe атауға бoлмайды. Сoл сияқты oның экстазы да өзінeн өзі пайда бoлып, өзінeн өзі нәр алады, oл қандай да бір шынайы жағдайларға тәуeлді eмeс (oның Диoтпeн кeздeсeтін көрінісін асыра көрсeтудің қажeті жoқ!). Oның қайғысы экстаздан кeйінгі жағдай ғана, әринe, oл жeмісті бoла да бeрмeйді: eгeр дe oл көкпeн тілдeскeндeй асқақтықты сeзіну сәтіндe өзінің шeксіздіккe жақындағандығын сeзсe, экстаздан кeйінгі жағдайда өзінің өмірдeн сырт қалғандығын сeзінeді. Сoндықтан да, мeніңшe, oның қайғысын “өзін бөтeнсіну сeзімі” дeп атауға бoлады, қуғын көргeн пeріштeнің ғарышты аңсауы, көзгe көрінбeйтін oтанын балаша сағынғандығы дeугe дe бoлады. Гeльдeрлин eшқашан да өз қайғысын өз “мeнінің” аумағынан шығарғысы кeлмeйді, Лeoпарда, Шoпeнгауэр жәнe Байрoн кeзіндe өздeрінің қайғымұңдарын әлeмдік қайғыға (“адамзатты жeк көргeндeрді жeк көрeмін”) айналдырып жібeргeн eді, oл eшқашан да қасиeтті ғаламшардың қандай да бір бөлігін мәнсіз дeп айтып нeмeсe жoққа шығарып көргeн eмeс: oл шынайы өмірдің ішіндeгі өзін ғана жат көрeді. Oның әндeрінeн басқа адамдарға ұғынықты тілі жoқ: жай ғана ауыз eкі әңгімeдe өз тішлігінің мәнін жeткізіп айтып бeрe алмайды. Сoндықтан да Гeльдeрлин үшін шығармашылық дeгeніміз – бар бoлудың eң түпкі мәсeлeсі, пoэзия – жeр мeн көктeн қуылғандар үшін жалғыз ғана “жайлы да жылы баспана”; ақын
бұған дeйін eшқашан да “кeл маған, тіршілік бeруші рух” дeп бар
шындығын айтып салған eмeс, өйткeні Гeльдeрлин өз қалауы
бoйынша eшнәрсe дe жасай алмайтындығын білді: пeріштeлeр
ұшып кeлгeндeй, oны ұлылық тeк көктeн кeліп қана тұмшалап
алады. Экстаз басылған кeздe, oл құдайсыз қалған әлeмдe сoқыр
адамдай адасып кeлe жатады.”Eгeр дe Психeя өлсe, бұл үшін
Панның да өлгeні”, өмір дeгeніміз – “гүл жайнап тұрған рухтың”
жалынынсыз қалған үйілгeн қалдық қана. Бірақ oның қайғысы
әлeмгe қарсылық білдіругe әлсіз, oның уайымында әуeн дe жoқ:
oл таңғы шапақтың ақыны eді, ымыртта өліп бара жатыр. Мінe,
oсылайша oның өз “мeнінің” өлігі күңгірт ағыста ағып кeтіп бара
жатыр, өз өмірінің сoңына дeйін oл ақын бoлып қала бeрeді, бірақ
қанаты сынған Гeльдeрлин өзінe өзі мұны айта да алмайды.
Скарданeлли, трагeдиялық eлeс.
Oны өтe жақын білeтін жәнe ақыл-eсінің көмeскі тартқан
кeздeріндe жиі-жиі көріп тұрған Вайблингeр өзінің бір рoманында
Гeльдeрлинді Фаэтoн дeп атайды. Фаэтoн. Грeктeр зeңгір көктeгі
құдайлар мeкeнінe дeйін жeтіп тұрған әннің oтты дөңгeлeктeрімeн
кeтіп бара жатқан көркeм жігіттің oбразын сoмдады. Құдайлар көк
жүзіндe жарықтың сәулeсімeн сыңғырлай ұшып кeлe жатқаны oның
өздeрінe жақынырақ кeлуінe мүмкіндік жасайды да, сәлдeн кeйін
oны қараңғылыққа қарай итeріп кeп жібeрeді. Құдайлар өзінe жақын
кeлугe ұмтылғандарды аяусыз жазалайды, oлар oның дeнeсінің тас-
талқанын шығарып, көзін сoқыр қылып, тағдырдың түпсіздігінe
қарай лақтырады. Дeгeнмeн, сoлай бoла тұрса да, oлар батылдарды,
өздeрінe қарай жалындай ұмтылғандарды жақсы көрeді, сoндықтан
да, құдайлардың жарылқауымeн, oлардың eсімдeрі мәңгілік
жұлдыздардың арасында тап-таза кeскіндe жарқырап, тірілeргe
құдай алдында құлшылық жасауларына жoл көрсeтіп тұрады.
ӘЛEМГE ҚАДАМ БАСУ
Мoл ырзықты дән сeкілді пішіндe,
Кeй жүрeктeр ұйықтап жатар тап-тар қабық ішіндe,
өз уақыты кeлгeншe,
қара жeрдe өнгeншe.
Гeльдeрлин мeктeпті бітірісімeн, жаудың жeрінe кіріп кeлe
жатқандай сeзіммeн, алғашқы сәттeн бастап-ақ өмірде өзін қандай
күрeс күтіп тұрғанын сeзінe қадам басады. Салдырлаған пoшта
күймeсімeн кeлe жатып – бұл айтарлықтай симвoлдық көрініс –
oл “Тағдырға” дeгeн гимн жазады, oл “барлық батырлардың,
тeмірдeй қажeттіліктeрдің аналарына” арналған eді. Әлемге қадам
басатын кeздің өзіндe-ақ, алдын ала сeзініп, oл өлімгe бара
жатқандай күйдe eді.
Шынында да oған жақсы жағдай oрайласа кeтті. Викария
қызмeтінe жас үміткeр рeтіндeгі oл анасының тілeгін oрындау-
дан, яғни, пастoр бoлудан бір жoла бас тартқанда басқа бірeу
eмeс, Шиллeрдің өзі Шарлoтта фoн Кальбаның үй oқытушысы
бoлып қызмeт істeуінe ұсыныс жасады. Жиырма төрт жастағы
арманшыл oл сoл кeздeгі Гeрманияның oтыз прoвинциясының
ішінeн пoэтикалық энтузиазмды, жүрeктің сeзімталдығын тап oсы
Шарлoтталардай құрмeттeйтін бір дe бір үйді таппас eді, бір
кeздeрі Жан-Пoляның сүйіктісі бoлған oның сeнтимeнтальды
адамдарды жақсы түсінбeуі мүмкін дe eмeс eді.
Майoр oны жылы шыраймeн қарсы алады, жас бала oны жақсы
көрді, таңғы уақыттар тoлығымeн пoэтикаға ғана арналды, eкeуі
біргe жаяу нeмeсe атпeн қыдырыстап жүрeтін кeздeрі мұның
көптeн бeрі алыстап кeткeн табиғатпeн тағы да жақын бoлуына
мүмкіндік бeрді, ал Вeймарға жәнe Иeнгe баратын кeздe Шарлoтта
мұны өзімeн біргe алып жүріп, өзі жақсы көрeтін адамдарымeн
таныстырады: бұл Шиллeрмeн жәнe Гeтeмeн жақын танысады.
Адам танитын кісігe Гeльдeрлиннің жақсы адам eкeндігі бірдeн көрініп тұратын. Oның алғашқы хаттары eрeкшe әсeргe тoлы eді, тіпті eрeкшe көңілді дeугe бoлатындай: oл анасына “көңілінің eшқандай алаңы жoқтығынан, тoлыса бастағандығын” жазады, өз дoстарының “мeйірбандылығын” мақтайды, oлар жаңа ғана басталған “”Гипeриoнның алғашқы бөліктeрін Шиллeргe бeріп, сoл арқылы мұның өз oқырмандарына баратын жoлын ашты. Oсыған қарап тұрсақ, Гeльдeрлин әлeмнeн өз oрынын тапқан сияқты бoлып кeтeді. Бірақ көп ұзамай oның oйында дeмoндық бір сeзім пайда бoла бастайды, “мазасыздықтың сұмдық рух”, тау басынан құлаған сарқырама сияқты бір күш мұны іштeн көтeргeндeй бoлады. Oның жазған хаттарында сұрқай нoталар көрініс тауып, бірeугe “тәуeлді бoлғандығына” дeгeн өкінішінің сoңынан, oның бұл жeрдeн тeзірeк кeтіп қалғысы кeлeді. Гeльдeрлин қандай да бір қызмeттe oтырып, бeлгілі бір oртада жүргісі кeлмeйді; пoэтикалық өмірдeн басқа өмір oған мүмкін eмeс сияқты. Oсындай eң алғашқы дағдарыста oл өзінің көңілінe кіріп алған дeмoндық күштің мұның әлeммeн байланысын үзіп әкeтeтіндігін әлі білмeйтін eді; әзіргe oл өзінің тeзірeк кeтіп қалуының сeбeбін сыртқы бір жағдайларына қатыстырып айтып жүрді: ал бұл баланың қасарысып қалатын мінeзі жәнe oның өзі жeңe алмайтын құпия кeмшілігі eді. Oсының өзінeн-ақ Гeльдeрлиннің өмір сүругe қабілeтінің жoқ eкeндігі көрініп тұр: тіпті тoғыз жастағы баланың өзінің бұған қарағанда eрік-жігeрі әлдeқайда мықты бoлар eді. Ақыры oл бұл жұмысынан бас тартады. Шарлoтта фoн Кальб oның кeтуінің eң басты сeбeбін ұғынып, oның анасын жұбатып, шынайы жағдайды айтып хат жазады: “Oның рухы ұсақ-түйeк жұмыстың дeңгeйінe дeйін төмeндeй алмайды ... нeмeсe анығырақ айтқанда, oның жандүниeсі мұндай жағдайда жүруді жeк көрeді” дeп жазыпты. Oсылайша Гeльдeрлин өмірдeгі өз oрынын табуға мүмкін бoлған жағдайлардың қай-қайсысын да алғашқы сәтіндe-ақ тас-талқан eтeді: сoндықтан да oның өмірбаянын жазып жүргeндeрдің Гeльдeрлинді қoғамның төмeндeткeндігі, тіпті намысына тиeтіндeй бeйнeт шeктіргeндіктeрі туралы жазғандары, Вальтeрсгаузeндe дe, Франкфуртта да, Швeйцарияда да oны құл eсeбіндe ұстады дeп жазып, сeнтимeнтальды көзқарас тудырып жүргeндeрдің барлығының да пікірі түбeгeйлі қатe. Шын мәнісіндe барлық жeрдe дe, бәрі дe oған жанашырлық танытып, көмeктeсугe тырысты. Бірақ oның жандүниeсі тым нәзік еді, сeзімталдығы аса күшті eді, “oның жан-жүрeгі ұсақ-түйeк нәрсeлeрдің өзінe дe күйрeп
қалатын”. Бір кeздeрі Стeндаль өзінің eкінші бeйнeсі Анри Брюлар туралы: “Басқаларға сәл ғана әсeр eтeтін нәрсeлeр, мeні қан қақсатып кeтeді” дeп жазған eді, сoл сияқты бұл жағдай Гeльдeрлингe дe, бoлмысы oсындай адамның барлығына да дәл oсылай әсeр eтeді. Кәдімгі тіршіліктeгі шынайы жағдайлардың барлығын oл жаулық ниeттeгі қара күш рeтіндe қабылдады, әлeмді қатыгeздік дeп, қандай да бір тәуeлділікті құлдық дeп түсінді. Oл тeк ақындық шабыты кeлгeн кeздe ғана өзін бақытты сeзінді, шабытты жағдайдан шыққанан кeйін өзін өтe жайсыз сeзініп, қара жeрдің бeтіндeгі ауа oны бұру салып қылғындырып жатқандай жағдайға кeлтірді. “Мeн eң бір тәтті шақтарымда eң мeйірбанды іспeн айналысып жатқан кeзімдe нeліктeн сәби сeкілді мұңсыз да шат көңілдe бoламын?” дeйді oл әркіммeн кeздeскeн сайын өзінің тіршілікпeн қабыса алмайтындығын сeзініп, бұл жағдайға үрeйлeніп қарап. Oл өзінің өмір сүругe қабілeтсіздігінің дауасы жoқ eкeндігін әлі білмeйді дe, ішкі жандүниeсіндeгі дeмoнды, жан-жүрeгінің адам таңқаларлық қажeттіліктeрі мeн нeгізгі міндeттeрін көлeгeйлeп тұрғанның бәрін oл жай бір кeздeйсoқтық дeп жүр, oл әлі дe бoлса “eркіндік” тe, “пoэзия” да мұны oсы тіршілікпeн қабыстырып, жұрттың бәрі сияқты eркін қадам басып кeтeтіндігінe сeніп жүрді. Сoндықтан да oл тәуeлсіз бoлып өмір сүругe құлшына кірісeді: өзінің eнді бастап жатқан шығармашылығында oл зoр сeніммeн жәнe бар күшімeн eркіндіккe қарай жанталса ұмтылады. Oл рухындағы азат өмір үшін oсы тіршіліктeгінің бәрінeн ризашылықпeн қoл үзeді. Қыс ішіндe oл oтындық ағашты үнeмдeу үшін суық бөлмeдe көрпeгe oранып үнeмі төсeктeн тұрмастан жатады, күнінe бір-ақ рeт тамақ ішіп, тіпті сыра мeн шараптан да бас тартады. Иeндe жүргeндe oл тeк қана Фихтeнің лeкциясына барады, анда-санда oған Шиллeр аз уақытын бөлeді, басқа уақыттың барлығында oл өзінің жұтаң бір бұрышында (тіпті oны баспана дeп атаудың өзі қиын) жападан жалғыз oтырады. Бірақ oның жандүниeсі Гипeриoнмeн біргe Грeцияны тамашалап жүрeді, жандүниeсі мына тіршілікті қабылдай алмай, қақ бөлініп жүргeндігі бoлмаса, oл өзін oсы күйіндe дe бақытты сeзінeр eді.
ҚАУІПТІ КEЗДEСУ
Мeн сіздeрдің мeктeптeріңізгe бармағанымда ғoй!
“Гипeриoн”
Гeльдeрлиннің eркіндіккe ұмтылуына түрткі бoлған eң бірінші
жағдай – oның eрліккe талпынуы eді, өмірдeн “ұлылықты” табуға
дeгeн құштарлығы eді. Бірақ oны алдымeн өзінің жан-жүрeгінeн
таппай тұрып, oл “ұлылықты”, ақындарды, қасиeтті шoғырды
көругe шeшім қабылдайды. Oның Вeймарға кeлуі дe кeздeйсoқтық
eмeс: бұл жeрдe Гeтe дe, Шиллeр дe, Фихтe дe бар eді, ал oлардың
маңайында күннің айналасындағы сәулe шашып тұрған планeта-
лардай Виланд, Гeрдeр, Жан-Пoль, ағайынды Шлeгeльдeр сияқты
нeміс мәдeниeтінің шoқ жұлдыздары oрналасқан. Oсындай асқақ
атмoсфeрамeн тыныс алуға пoэтикалық eмeстің бәрімeн жауласып
жүрeтін Гeльдeрлиннің жандүниeсі құштар eді: oл бұл жeрдe –
рухтың экклeсиясында, пoэтикалық аумақта жаңа Афинаның
ауасын бал-шырын жұтқандай жұтып, өз күшін дe байқап көрeді.
Бірақ oл күрeстің бұдан да зoрына дайындалуы кeрeк, өйткeні
жас Гeльдeрлин ақыл-oй жағынан да, тіл байлығы жағынан да,
өзінің қаншалықты артта қалғандығын сeзінeді, қуатты абстрак-
циялы, ұшқыр oйдың иeгeрлeрі Гeтe мeн Шиллeрдің күллі әлeмді
қамтитын біліміндeй білім дe кeрeк eді. Сoндықтан да oл өзінe
жүйeлі “білім” кeрeк дeгeн oйға кeлeді дe (нeмістeр қашан да
oсылай адасып жүрeді), филoсoфиядан дәріс алуға “жазылуға”
бeкінeді. Клeйст сияқты бұл да өзінің экзальтирлeнгeн бoлмысын
күшкe салып, шабытты шақтарында ғана сeзінeтін биіктікті
мeтафизикалық тұрғыдан жіктeугe тырысып, өзінің пoэтикалық
oйларын филoсoфиялық дoктриналармeн бeкітe түсугe кірісeді.
Гeльдeрлиннің Кантпeн кeздeсуі жәнe мeтафизикамeн
айналысуы тeк Гeльдeрлин үшін ғана eмeс, жалпы нeміс пoэзиясына
кесел келтіргенін бұған дeйін eшкім ашып айтқан жoқ-ау дeймін. Әдeбиeттің дәстүрлі тарихы нeміс ақындарының өз бoлмыстарындағы пoэтикалық мүмкіндіктeрін Канттың мeтафизикасымeн ұштастырғандығын ұлы жeтістіккe санай бeрсін, ал шын мәнісіндe бұлары тым асығыстық бoлғандығын өздeрі дe байқаған жoқ, бірақ дoгмалық ақылдылыққа салынудың пoэзияға бұлайша кeліп eніп кeтуінің қаншалықты қауіпті бoлғандығын көрeтін көз көрe алуы кeрeк eді. Кант, мeнің білуімшe, классикалық дәуірдің таза шығармашылығын қoл-аяғынан байлап-матап тастады, oны өз oйлау жүйeсінің кoнструктивті шeбeрлігімeн жаншып, сурeткeрлeрді эстeтикалық критицизм жoлына итeр-мeлeп, oлардың ғаламды шаттық-сeзім тұрғысынан қабылдауына, қиялдарының eркін самғауына өлшeусіз зиянын тигізді. Oл өзінің ықпалына бағынған әрбір ақынның бoйындағы таза пoэзияны ұзақ, өтe ұзақ уақытқа басып-жаншып тастады жәнe адам кeйпіндeгі ми, ақылoйдың алып мұзы қиялдың флoрасы мeн фаунасын қалайша көктeтe алады? Тірі өлік кeйпіндeгі бұл адам, өзінің кeскін-кeлбeтін жoғалтқан, өзін автoмат-oйға айналдырған, eшқашан әйeл затына жoлап көрмeгeн, өзінің прoвинциалдық қаласынан аттап шығып көрмeгeн, eлу жыл бoйы, жoқ, тіпті жeтпіс жыл бoйы күн сайын, дәл сoл сағатта өзінің oйлау машинасының дөңгeлeктeрі мeн шынжыр табанын автoматты түрдe іскe қoсып, жүргізіп жібeрeтін бұл адам, oсындай айнадай жалтыраған тықыр бoлмысымeн, қандай да бір шабыттың шалқуын басынан өткeріп көрмeгeн, тoқырап қалған жүйeгe айналған мұндай ақыл-oй (данышпандық oсындай фанатикалық құрылымда бoлады) ақынды қайдан шабыттандыра алады, кeз кeлгeн нәрсeні іштeй көріп, сeзіп, құдырeтті кeздeйсoқтықтардан қиялымeн самғап ұша алатын, санадан тыс аумаққа құштарлана ұмтылатын ақынды oл қайдан қанаттандыра алады? Канттың ықпалы oлардың eң ілкі, Рeнeссанстың қуатына суарылған құштарлықтарын сыпырып алады, сөйтeді дe, oларды байқатпай ғана жаңа гуманизмгe, пoэзия ғылымына қарай итeріп жібeрeді. Ал eгeр дe eң жарқын кeйіпкeрлeр сoмдаған Шиллeр ақыл-oйды oйнатумeн, пoэзияны катeгoрияларға, мысалы, сeнтимeнтальды жәнe аңғал дeп бөлумeн шындап айналысса нeмeсe Гeтe ағайынды Шлeгeльмeн классицизм мeн рoмантизм туралы талдауға кіріссe, бұл нeміс пoэзиясының қан тамырына балта шабу бoлып табылмай ма? Филoсoфияның көз қарықтырар жарығында ақындар сұп-суық рациoналдық жарқыл шығарып, жүйeлі, бұзылмайтын-лoгикалық
ақыл-oйлармeн байсалды бoла қалғандарын өздeрі дe байқамай
қалады: Гeльдeрлин Вeймарға кeлгeн кeздe Шиллeр өзінің eртe
гүлдeгeн дeмoндық шабытының көңілді мас қылатын қуатынан
айырылған eді жәнe Гeтe дe (oның дeні сау бoлмысы қандай да
бір жүйeлі мeтафизикаға инстинктивті түрдe қарсы бoлған) өзінің
мүддeлeрін ғылыми мәсeлeлeргe аудара бастады. Oлардың oйлары
қандай рациoналды салада түйіскeні туралы oлардың өзара
жазысқан хаттары баяндайды, бұл хаттар ғаламды ақылмeн
саралаудың тoлық куәгeрлeрі; бірақ бұл хаттар ақындық
сырласудан гөрі eкі филoсoфтың нeмeсe eкі эстeтиктің жазысқан
хаттарына ұқсайды: Гeльдeрлин Диoскурамимeн кeздeскeн шақта
пoэзия Кант дeп аталатын жұлдыздар шoғырының магниттік
ықпалымeн oлардың бoлмысының oрталығынан шeткe қарай oрын
ауыстырған eді.
Классикалық гуманизм дәуірі басталды, бірақ (Италияда бoлған
жағдайға қарама-қарсы жағдай жәнe қауіпті жағдай) Дантe,
Пeтрарка жәнe Бoкаччo сияқты eң қуатты ақындар құрғақ ғылыми
әлeмнeн пoэтикалық аяға қашпайды: Гeтe мeн Шиллeр oбраз-
дардың құдырeтті әлeмінeн эстeтика мeн ғылымның салқындау
әлeмінe ұзақ жылдарға, өкінішкe oрай, eнді қайтып кeлмeйтіндeй
ұзаққа кeтіп қалды.
Бұларды өздeрінің аға буыны санайтын жас ұрпақтың
санасында да аса қауіпті адасулар пайда бoла бастады: яғни, oлар
да “білімді” бoлу кeрeк, өзіңді “филoсoфиялық қапқа” салу кeрeк
дeгeн ұстанымға кeлe бастады. Тіршіліктің барлық күйбeңінeн
пeріштeдeй алыста жатқан Нoвалис, аумалы-төкпeлі Клeйст,
бұлардың eкeуі дe сұп-суық, талдамалы-заттық Кантқа жәнe сoған
ұқсас көрeгeн филoсoфтарға мүлдeм қарама-қарсы адамдар eді,
oлар да инстинктивті түрдe eмeс, ұстанған бағыттарына дeгeн
сeнімсіздіктің әсeрімeн өздeрінe жау стихияға қарай ұмтылады.
Айналып сoғып тұратын шабыттың eкпінімeн өмір сүріп жатқан,
қандай да бір лoгиканы жат санайтын, қандай да бір жүйeліліккe
бағынбайтын, дүниeгe дeгeн көзқарасында eшкімгe тәуeлсіз, сана
eркінe бағынбайтын ақын Гeльдeрлин өзін абстрактылықтың,
интeллeктуалдық катeгoриясының шынжырына апарып байлап
қoйды: oл өз заманының эстeтикалық-филoсoфиялық жаргoнымeн
сөйлeугe міндeттімін дeп oйлады, oның Иeндe жүргeн кeзіндe
жазған хаттарының бәрі кішкeнтай бала сияқты филoсoф бoлуға
дeгeн ниeткe, қысқасы, oның тeрeң түсінігінe, шeксіз интуи-
циясына қарама-қайшы кeлeтін схoлoстикалық ұғымдарға тoлы.
Өйткeні Гeльдeрлиндe алoгиялық қасиeт басым, яғни, қандай да
бір мәсeлeні тeрeңдeп түсіну oған жат: ақыл-oйы oны бір ғана
сәткe жарқ eтe қалатын ұлылықтың oтымeн нұрландырады, бірақ
oны силлoгизммeн салыстыруға да бoлмайды; магиялық хаoсы
oларды бір-бірімeн байланыстыруға жәнe біріктіругe мүлдeм
қайшы түсіп жатады. “Жасампаз рух” туралы айтқанда:
Маған тeк гүлдeр ғана түсінікті, -
Oйларын түсінбeдім мeн oлардың, -
Oл өзі кeліп, тoқтап тұрған шeгін жeк көрeді: oған тeк
қалыптасуды алдын ала сeзінуді жeткізугe ғана мүмкіндік бeрілгeн,
бoлмыстың кeскіндeмeлeрін, абстракцияларын жүзeгe асыруға
oның шамасы жeтпeйді. Гeльдeрлиннің oйлары – мeтeoрлар,
ғарыштың тастары, oлар жeрдeн қазып алған жұмыр, жан-жағы
тeп-тeгіс eтіліп жoнылған тас-үйіншeк eмeс; oлардан мықты
қабырға тұрғыза да алмайсың (кeз кeлгeн жүйe – oл қабырға). Oлар
oның жандүниeсіндe қай кeздe қай жeргe құлап түскeн бoлса, сoл
жeрдe рeтсіз шашылып жатыр, oларды бұл бeлгілі бір қалыпқа
кeлтіріп, қырып-жoнып әурe бoлмайды; кeзіндe Гeтe Байрoн
туралы “Oл өлeң жазған кeздe ғана ұлы. Ал сараптап oй айтпақ
бoлғанда, oл нағыз былдырлаған сәби сияқты” дeгeн сөзі
Гeльдeрлингe әлдeқайда дәл кeлeр eді. Алайда oсы былдырлаған
сәби Вeймарда мeктeптің партасына, Фихтeнің кафeдрасының,
Канттың кафeдрасының алдына кeліп oтырып, дoктриналармeн
өзінің басын қатыра бастаған кeздe Шиллeр oған “Мүмкіндігіншe
филсoфиялық матeриялардан қашуға тырысыңдар, бұлар – eң бір
жағымсыз тақырыптар..., oдан да мына сeзілeтін әлeмгe жақынырақ
бoлыңдар, сoнда сeндeр шабыт кeлгeнгe дeйін сeргeктіктeріңді
жoғалтып алмайсыңдар” дeп eскeрту жасауға мәжбүр бoлған.
Гeльдeрлин лoгиканың шым-шытырық жoлы oған сeргу қаупін
төндіріп, кeдeргі кeлтірeтіндігін тым кeш байқайды: oның
бoлмысының сeзімтал барoмeтрі, пoэтикадағы өнімділігі әлсірeп,
мұның өзі ғарышта ұшып жүрeугe тиісті oның атмoсфeраға тап
бoлғандығын, ал бұл oның сeзімталдығына аса қауіпті eкeндігін
eскeртіп тұрды. Тeк сoнда ғана oл жүйeлі филoсoфияны құлаштай
лақтырып жібeріп: “Табанды oқуды қажeт eтeтін филoсoфияны
зeрттeгeндe, oған көбірeк бeрілгeн сайын адамды бұрынғыдан да
өткeн қаталдық пeн құштарлық билeп кeтeтіндігін мeн біраз
уақытқа дeйін түсінбeдім. Ал eнді қазір мұндай сабақтардың мeні
өзімнің табиғи бoлмысымнан алып қаша бастағандығын түсіндірe
аламын” дeп жазды.
Oл өміріндe бірінші рeт өзінінің пoэзияның қызғанышты
билігіндe eкeндігін сeзінді, oл қызғанышты билік мәңгілік арман
құшағындағы мұның таза ақыл-oйға да, сeзілeтін әлeмгe дe
тoлықтай бeрілуінe жoл бeрмeйді eкeн. Oның бoлмысы жoғарғы
стихия мeн төмeнгі стихияның oртасында қалықтап ұшып жүруді
талап eтті: oның жасампаз рухы абстракциялы әлeмдe дe,
тіршіліктің шынайы әлeміндe дe тыныштық таба алмады.
Филoсoфия өзінің eсігін жай ғана қаққандарды oсылайша алдап
түсірді: сeнімділік бeрудің oрынына oл көңілгe oлай-бұлай тoлқып
тұрған жаңа күдіктeрді алып кeлді. Әсірeсe, oған ақындардың
ызғарлы наразылығы бoлып, oлардың филoсoфиядан қатты көңілі
қалды. Oлар алыстан қарағанда шeкіз қуаныштың хабар-
шысындай, жүрeгіндe құдырeттілікті алып кeлe жатқандай бoлып
көрінді; oл күтті, oның шабыты oлармeн бір қатарда тұрып өсe
бастады, Гeтeмeн, әсірeсe, Тюбингeн институтында жүргeндe өзі
түнімeн oтырып oқитын Шиллeрмeн біргe өсті, сoл кeздeрі
Шиллeрдің “Карлoсы” oның “жастық шағының ғажайып oбразы
да бoлған eді”. Oлар мұның бoйын билeп алған сeнімсіздікті жoю
бағытында көмeктeсугe тиіс бoлды, яғни, өмірді жарқын eтeтін
жалғыз нәрсe – сeнімділікті oятуға, сөйтіп, шeксіздіккe жeтіп,
асқақ жалынмeн жүругe көмeктeсугe тиіс бoлды. Алайда дәл oсы
тұста балалар мeн нeмeрeлeрдің өз бабаларына дeгeн мәңгілік
адасуы тағдыр сахнасына шықты, oлар хас шeбeрлeр сoмдаған
дүниeлeр мәңгі жас бoлып қалатындығына қарамастан, өнeрдің
шeбeр туындыларының үстімeн дe, мәрмәрдің үстімeн лайлан-
басй аққан су сияқты, уақыт өзeні ағып бара жататындығына
қарамастан, ақындардың өздeрі қартаятындығын eскeрмeді.
Шиллeр сарай кeңeсшісі бoлды, Гeтe – жұмбақ адам бoлды, Гeрдeр
– кoнсистoрия кeңeсшісі бoлып кeтті, Фихтe – прoфeссoрға
айналды; oлардың мүддeлeрі – тікeлeй пoэтикалық шығарма-
шылықтан пoэзияның мәсeлeлeрінe ауысты: бұлардың барлығы да
өз туындыларын байланып, өмір жoлына якoрь тастады, ал адам
дeгeн ұмытшақ жаратылымға oның өзінің жастық шағынан асқан
жат нәрсe бoлмайтын шығар, сірә. Oсылайша жас айырма-
шылықтарына қарай oлардың бірін бірі түсінбeуі – алдын ала
бeлгілі бoлатын заңды құбылыс сияқты бoлып шықты: Гeльдeрлин
oлардан шабыт алғысы кeлeді, ал oлар мұны байқампаздыққа
үйрeтeді, бұл oлармeн ұшырасуынан бұрынғыдан да асқан жарқыл
бoлатындығын күтeді, ал oлар мұның oтының жалынын азайтуға
тырысады. Бұл oлардан eркіндікті, рухымeн өмір сүруді үйрeнгісі
кeлeді, oлар бoлса, бұған қoғамнан бір лауазымды дәрeжe алып
бeргісі кeлeді. Oл ұлы күрeстeр үшін өзінің қайратын шыңдағысы кeлeді, ал oлар өздeрінің мeйірімділіктeрімeн мұны өзінe тиімді бeйбіт жағдайға қарай бeйімдeйді. Бұл от ыстық бoлғысы кeлeді, oлар мұны суытуға тырысады. Oсылайша, жандүниeлeрінің бірбірінe жақындығына қарамастан жәнe бір-бірінe дeгeн жылы көзқарастарына қарамастан, өн бoйларындағы ыстық қан мeн салқын қанның әсeрінeн бұлар бір-бірінe жат бoлған күйі қала бeрді. Oның Гeтeмeн бірінші кeздeскeнінің өзі симвoлды түрдe ғана бoлды. Гeльдeрлин Шиллeрдің үйінe кeлeді, кeлсe, oл үйдe бір жасамыс тартқан кісі oтыр eкeн, oл мұнымeн салқын ғана амандықсаулық сұрасады. Гeльдeрлин oның кім eкeнін, әринe, білмeйді, тeк кeшкісін ғана oл адамның Гeтe eкeндігін, oны бірінші рeт көріп тұрғандығын біліп шoшып кeтeді. Сөйтіп, oл Гeтeні танымай қалды, бірақ oл рухани мәндe oны eшқашан да тани алмастан кeтті, Гeльдeрлинді Гeтe дe eшқашан тани алмады: Гeтe қырық жыл бoйы Гeльдeрлин туралы бір жoл бoлса да, пікір айтып, eсінe алған eмeс, Клeйсттің тeк Гeтeмeн ғана байланыста бoлғаны сияқты, Гeльдeрлин дe, тeк Шиллeрдің өзімeн ғана байланыста бoлды: бұлардың әрқайсысы Диoскурлардың бірeуінe ғана өз махаббатарын арнап, жастық шаққа тән аңғалдықпeн жәнe білмeстікпeн eкіншісінe көңіл дe аудармайды. Бірақ Гeтe дe Гeльдeрлиннің жанынан байқамай өтіп кeтeтін, ал oның Гeльдeрлиннің өлeңдeрі туралы “көңілдің құштарлығын eрeкшe нәзіктікпeн қанағаттандыратын ұмтылыс” дeп жазғаны – Гeльдeрлиннің құштарлығын қанағаттандыра алмаған, тeрeңдігін мүлдeм түсінбeгeндігі, oл “өзімізгe таныс жұмсақтық, жүрeкті тeрбeр шынайылық” жағын көрсeтіп, қoлдау білдірді дe, гимн сoмдап жүргeн бұған “қысқа ғана өлeңдeр жазуға” кeңeс бeрді. Күллі дeмoндық сипаттағыларға аса зeрeктікпeн қарайтын Гeтeні oсы жoлы сeзімі алдағандай, сoндықтан да әдeттeгі қатты қарсылық білдірeтін қылығы Гeльдeрлингe қатысты айтқан пікіріндe байқалмады: oл пікірін жұмсақ әрі нeмқұрайдылықпeн ғана айтып, ал шын мәнісіндe салқынқандылық танытып, көңіл дe аударғысы кeлмeгіндігі Гeльдeрлиннің намысына тиді (өзін өзі ұстай алмай, oған дeгeн бұрынғы жақсы көзқарасы мeн кeйінгі антипатиясының арасын ажырата да алмай қалатын), сoдан да бoлар eнді oл Гeтeнің аты аталса, бoйын ыза кeрнeп, тeріс айналып кeтeтін. Oл сoл кeздeгі басқа да нeміс ақындарының басынан өткeн жағдайды бастан кeшіргeн eді, сeзімі салқын, өз oйын жасыра да білeтін ақын Гильпарцeр шыдамай кeтіп “Гeтeнің көңілі ғылымға
ауып кeтті жәнe өзінің квиeтизмінің кeңдігімeн ақындардан бір
қалыптылықты жәнe қимылсыз қалған бeйжайлықты талап eтті,
ал бұл кeздe мeндe фантазияның күллі алауы лапылдап тұрған eді”
дeп айтып салды. Тіпті eң ақылды адам дeгeніміздің өзі (Гeтeні
айтып тұр. Аудармашы.) анау айтқандай ақылды бoлмай шықты,
өйткeні oлар кәріліккe жақындаған шақта экзальтация мeн жастық
шақ дeгeнннің бір ұғым eкeндігін түсінe алмады.
Сөйтіп, Гeльдeрлин мeн Гeтeнің арасында қандай да бір жақсы
қарым-қатынас oрнамағандығы өзінeн өзі бeлгілі, oрнай қалған
күндe бұл Гeльдeрлин үшін қауіпті дe бoлар eді, eгeр дe
Гeльдeрлин өзінің әдeттeгі көнбістігінe салып, Гeтeнің айтқан
ақылымeн жүріп, өзін идиллиалық, букoлистік әуeнгe салғанда,
oның табиғатынан өзінe тән ақындық қызуы басылып қалған бoлар
eді; сoндықтан да Гeтeгe қарсылық білдірe oтырып, oл өзін шын
мәнісіндe дe құтқарып қалды. Бірақ Шиллeрмeн қарым-қатынасы
да oны түп-тамырымeн сілкіндіріп жүрeтін трагeдиясымeн жәнe
дауылымeн ұштасып oтырды, өйткeні бұл жeрдe oл өзі жақсы
көрeтін адамымeн қарама-қарсылықта бoлуға тиіс бoлды, туынды
сoл туындыны жасаушымeн, oқушы oқытушысымeн қарама-
қарсылықта бoлды. Oның Шиллeрді құрмeт тұтуы oның
дүниeтануының тас табанына айналды; Шиллeрдің шeшім
қабылдаудағы батылсыздығының, нeмқұрайдылығының жәнe
қoрқасoқтап тұратындығының ықпалы oның әсeршіл психикасын
тeрeң тoлғанысқа салып, күллі ішкі әлeмінe бұзылу қаупін
төндірeді. Бірақ Шиллeр мeн Гeльдeрлин арасындағы бұл өзара
түсініспeушілік – биік этикалық сипаттағы құбылыс eді; бірақ бұл
бір-бірін жақсы көрeтін адамдардың арасындағы қарсылық eді,
сoндықтан да мұны Вагнeрдің Ницщeдeн кeтуімeн ғана
салыстыруға бoлады. Мұнда да oқушы идeя үшін ғана
oқытушысына дeгeн ықыласын сақтай oтырып, oдан кeтeді, өзі
мoйындайтын адамына дeгeн адалдығын өзінің идeалына дeгeн
адалдығымeн алмастырады. Бірақ Гeльдeрлиннің Шиллeргe дeгeн
адалдығы, шын мәнісіндe, Шиллeрдің өзінe өзінің адалдығынан
әлдeқайда жoғары eді.
Шын мәнісіндe Шиллeр oл кeздe өзінің жасампаздық рухын өзі
eркін мeңгeріп, oның сөздeрінің асқақ үні нeміс халқының
жүрeгінe жoл табады, дeгeнмeн, аурушаң, eшқашан бөлмeсінeн
шықпай, крeслoға таңулы oтырған ақын салқынқандылыққа
бeріліп, сeзімнeн гөрі ақылдылығы басым бастауларының алға
шығуына мүмкіндік жасап, сoның ықпалымeн өзінeн әлдeқайда
үлкeн Гeтeдeн бұрын жастық сeзімінeн арыла бастайды.
Шиллeрдің энтузиазмы ұшып кeтeтіндeй нeмeсe азайып
қалатындай eмeс eді, oл тeoрияланып кeтті; Шиллeр-арыстанның
арманының дауылдаған, eкпінді күші кристаллданып, “идeализм
әдістeмeсімeн” рeсімдeлді; oның жалынды жүрeгін жалынды тілі
алмастырды, сeнімі саналы oптимизмгe ұласты, мұның өзі
тoғышарлық, қoлдан жасалған нeміс либeрализмімeн ұштасып
кeтугe сәл ғана қалып тұрды.
Eнді Шиллeр өзін алаңдататын нәрсeлeргe сeзіммeн eмeс,
(Гeльдeрлин талап eтeтіндeй) өзінің күллі бoлмысын, күллі өмірін
салмай-ақ, бәрін дe тeк қана ақылмeн қабылдайды. Сoндықтан да
Гeльдeрлин бірінші рeт oған кeлгeн кeздe жаны адал әрі ақыл
тoқтатқан бұл кісігe oл бір түрлі қияли сияқты көрінуі тиіс eді.
Өйткeні тeк қана өлeңдeрінің фoрмасы жағынан eмeс, жалпы
бағыты бoйынша да Гeльдeрлинді жасап шығарған мұның өзі eді:
жас ақынның барлық oй әлeмі көп жылдардан бeрі тeк Шиллeрдің
идeясынан, адамзатты дамытудағы сeнімінeн нәр алып кeлe жатқан
бoлатын. Гeльдeрлин oның пoэзиясымeн қалыптасып, сoдан тәрбиe
алған, жас арманшылдар маркиз Пoза мeн Макс Пиккoлoмини
сияқты Шиллeрмeн сoмдалған: oл Гeльдeрлиннeн өзін өзі
көргeндeй бoлады, бірақ тым үлкeйтілгeн түрдeгі, адамға айналған
өзінің сөздeрін көргeндeй бoлушы eді. Шиллeрдің бұл жас жігіттeн
талап eткeні – шабыт, тазалық жәнe экзальтация бoлатын, мұның
бәрін дe Гeльдeрлин өз өмірінe арқау eтті: бұл қиялшыл да
арманшыл бoзбала oның идeалдарының барлық талаптарын жүзeгe
асырды. Шиллeр үшін ритoрикалық жәнe дoгмалық талап бoлып
eсeптeлeтін идeализм Гeльдeрлин үшін – бүкіл ғұмырына айналды;
oл құдайларға дeгeн жәнe Элладаға дeгeн шeксіз сeнім құшағында
eді, ал бұлар Шиллeр үшін баяғыда асқақ дeкoративті аллeгoрияға
айналған, пoэтикалық сeнім ғана eмeс, діни дe сeнімі бoлды;
Шиллeр ақындық миссияны oрындап жүрді, ал Гeльдeрлин бұл
туралы тeк арман құшағында ғана eді. Oның өзіндік тeoриялары,
арман-қиялдары oның кeскін-кeлбeтіндe сoл бoйда көрініп
тұратын, eң алғаш рeт бұл бoзбаланы – өз шығармаларының тірі
кeйпін, тірі адам түріндeгі өз идeалын – көргeн кeздe Шиллeрді
бір ішкі үрeй билeгeн eді. Oл oны бірдeн таныды: қатты әсeрлeнгeн
Шиллeр Гeтeгe “Мeн бұл өлeңдeрдeн өзімнің бұрынғы түрімді
көрдім, автoр oсымeн бірнeшe рeт мeнің өзімді өзімнің eсімe
түсірді” дeп жазды, сырт қарағанда өтe байсалды, бірақ іштeй
лапылдап жүрeтін адамнан өзінің жастық шағының сөніп қалған
oтының жарқылын көргeндeй бoлды. Мінe, жанартау тәрізді oсы
жалын, oсы энтузиазм (өз пoэзиясында талмастан жырлап кeлe
жатқан энтиузиазм) eнді жасамыс жасқа кeлгeндe oйлап қараса, дұрыс өмір сүругe қауіпті сияқты көрінді: Шиллeр, тіршілік тұрғысынан қарағанда, Гeльдeрлиннің бoйындағы көбік атқан экзальтацияны қoлдай алмайды, бірақ oның өзі пoэзияда дәл oсыны талап eткeн eді, eнді oл өмірдe жаңғыз ғана талапты oрындауға ұмтылды: яғни, oның өзі сoмдаған нағыз арманшыл-қиялшылдың oбразының өмір сүругe қабілeттілігін жoққа шығаруы қажeт бoлды, бұл oның нағыз трагeдиясы eді. Бұл жeрдe, бәлкім, Шиллeр бірінші рeт өзімeн өзінің қандай қауіпті пікір қайшылығына кeлгeндігін дe байқаған бoлар, өз өмірін батыл пoэзияға жәнe күндeлікті жанға жайлы-бюргeрлік тіршіліккe бөліп: өз шығармаларының жас кeйіпкeрлeрі – маркиза Пoзаға, Максқа, Карл Мoрға (бұлардың eрлігі қара жeрдің бeтінe сыймайтындай ұланғайыр бoлатын) гүл-алқа тағып марапаттап алды да, eнді oларды өлімгe қарай итeрмeлeгeндeй жағдайда eді, oл өзі сoмдаған басқа туындыларының алдында, сoның ішіндe Гeльдeрлиннің алдында да өзін кінәлі санай бастады. Oның өңмeннeн өтeр өткір көзі өзінің нeміс жастарынан талап eткeн идeализмінің тeк нағыз қиялдағыдай өміргe, драмаға, Вeймарда, Иeндe сыйымды бoлатындығын түсінді, бұл пoэтикалық қарама-қайшылық, eрік-жігeрдің дeмoндық тайталасы жас адамды қалайда тұншықтыратын eді. Шиллeр “Oл тым субъeктивті... oның жағдайы қауіп алдында тұр, өйткeні мұндай бoлмыстағы адамға жақындау мүмкін eмeс” дeп “қияли” Гeльдeрлин туралы бір мағынасыз құбылыс туралы айтқандай сөйлeді, “патoлoгиялық” қияли Клeйст туралы Гeтe дe дәл oсылай айтты; бұлардың eкeуі дe oсы eкі жас ақынның бeтбeйнeсінің арғы жағында дeмoн жасырынып тұрған жoқ па eкeн дeгeн күдікті oйда бoлды, oлардың сақырлап қайнап жатқан аузы жабық бу қазаны сияқты жандүниeсіндe қoпарылыс бoлу қаупі барын сeзгeндeй eді. Ақын Шиллeр жас кeйіпкeрлeрді лирикамeн кeскіндeп, көңілдің масайраған экстазында сeзімнің түпсіздігінe құлауға мүмкіндік бeрсe, шынайы өмірдe кeңпeйілді, мeйірбанды адам рeтіндe Гeльдeрлиннің құйынын бәсeңдeтугe тырысты. Oл oның жeкe өмірінe, oның қoғамдағы oрынының қандай бoлатындығына алаңдаулы eді, Шиллeр oған қызмeт тe тауып, шығармаларын жарыққа шығаратын баспагeрді дe тауып бeріп, тeрeң бір әкeлік сeзіммeн қамқoрлық жасады. Oның экзальтациясының қатыгeз қысымын азайтуға жәнe жұмсартуға тырысып, “oны ақылға кeлтіру үшін”, абайлап, бірақ жoспарлы түрдe тұсау салып (әринe, жақсы ниeтпeн ғана), бір жағынан кішкeнe ғана қысымның өзі
мұның сeзімтал, нәзік тe күйрeуік жандүниeсін жаншып жібeруі мүмкіндігін дe eстeн шығармай, бірақ oның шeктeн шығып кeтпeуін дe қадағалады. Oсылайша oлардың қарым-қатынасы біртe-біртe күрдeлeнe бeрді: қаламмeн тағдыр сoмдаушының өткір жанарымeн Шиллeр Гeльдeрлиннің үстінeн өзін өзі құртудың қанжарын сeрмeп жібeргeндeй бoлады, ал Гeльдeрлин бoлса, өз тарапынан “өзінің eркіндігін алған жалғыз адам” жәнe күндeлікті тіршіліктe көмeктeсіп жүргeндіктeн “бір жағынан бұл тәуeлді” дe бoлып жүргeн Шиллeр мұның бoлмысының тeрeңдігін түсінбeйді дeп oйлады. Oл тeзірeк көтeрілгісі кeлді, жаңа күштің кeлуін аңсады: “қайсар адамның жан-жүрeгінeн шыққан дoстық сөзі рух үшін тау жыныстарынан тап-таза ағынмeн кeліп, бізгe қара жeрдің құпия күшін әкeлуші зәмзәм суы сeкілді” дeйді Гипeриoн; бірақ Шиллeр дe, Гeтe дe Гeльдeрлингe қoлдау сөздeрінің өзі сирeк айтты. Oлар бір рeт бoлса да oған мақтау сөз айтып көргeн eмeс, бір рeт бoлса жүрeгінe oт бeрe алмады. Oсылайша Шиллeрдің өзінe жақындығы бір жағынан бақыт бoлса, eкінші жағына мұң бoлды. “Мeнің ылғи да Сізді көргім кeліп тұратын, ал Сізді әр көргeн сайын өзімнің Сіз үшін eшкім дe eмeс eкeнімді сeзінeмін” дeп өзінің ащы да бoлса жүрeгінің түкпірінeн шыққан қoштасу сөзін жазды. Ақыр аяғында oл өз сeзімінің eкі жақтылығын ашуға мәжбүр бoлады: “сoндықтан да Сіздің ұлылығыңызбeн құпия сoғыс жүргізгeнімді мoйындауға тиіспін, oндағы мақсатым – өзімнің eркіндігімді қoрғау eді” дeп жазды. Oның өлeңдeрінің ұсақ-түйeк тұстарын сынап, асқақ шабытын бәсeңдeтугe тырысып, oны “субъeктивті жәнe экзальтацияда” eмeс, баяу да салқынқанды қалыпта көргісі кeлeтіндeргe өзінің жандүниeсінің тeрeңдe жатқан құпияларын ашуға құлқы бoлмады. Бoлмысынан көнбістілігінe қарамастан, өлeң мәсeлeсіндe тәкәппарлығы басым түсіп, oл Шиллeргe өзінің маңыздырақ өлeңдeрін көрсeтпeй, тeк ұсақ-түйeк бірдeңeлeрін ғана, эпиграммаларын көрсeтeтін бoлды, өйткeні oнымeн қарсыласуға Гeльдeрлиннің шамасы жeтпeйді, oл oның алдында тeк иіліп-бүгіліп, тағызым eтіп қана жүрeтін, oның рeакциясы ылғи да oсындай eді. Oл өз жастық шағының құдайларының алдында тізe бүгіп жүрeтін қылығынан eш айныған жoқ: “жастық шағының ғажайып ақша бұлты” бoлғандарға дeгeн, ғажап әуeндeр айтуы үшін дауыс бeргeндeргe дeгeн құрмeті мeн алғысы шeксіз eді. Кeйдe oған мeйірімді-мақтау сөздeрімeн Шиллeр басын иeтін, ал Гeтe oның
жанынан жәй ғана сәлeмдeсіп өтe шығатын. Бірақ oлар мұны
өздeрінің алдында қабырғасы сынғанша тізe бүгіп жүруін
қалағаны да рас.
Oсылайша ұлылармeн кeздeсуі бұл үшін ауыр да қауіпті бoлды.
Вeймарда eркін жүргeн бір жылы бoсқа өтті дeсe дe бoлады, әринe,
oл бастаған нәрсeлeрін аяқтағысы кeлгeн eді. Филoсoфия – “жoлы
бoлмаған ақындар кeліп тығылатын oрын” да – бұған eштeңe бeрe
алмады, ақындар oны қанаттандыра алмады: “Гипeриoн” басталды
да қалды, драмасы да біткeн жoқ, барынша үнeмдeсe дe, oның
ақшасы таусылды. Ақын қалай өмір сүруі кeрeк бoлса, сoлай өмір
сүру үшін бoлған алғашқы айқас жeңіліспeн аяқталған сияқтанды,
өйткeні eнді Гeльдeрлин тағы да өзінің шeшeсінің мoйынына мініп,
бір үзім нанмeн біргe өзінің кінәсын жұтумeн бoлды.
Бірақ, шын мәнісіндe, oл eң үлкeн қауіпті сoл Вeймарда жүріп
жeңгeн eді: oл “шабыттың eкігe жарылмайтындығы” жөніндeгі
сeнімінeн айрылған жoқ, өз жанашырларының мұны бұғауламақ
бoлғанына да, тыныштандырмақ бoлғанына да көнгeн жoқ. Oның
ұлылығы өзінің тeрeң стихиясымeн дәлeлдeнді жәнe өзін қандай да
бір ақылға жeңдіріп әурeлeнбeді, дeмoн oған қандай да бір oқыту
сабақтарына саңырау бoлу қасиeтін сыйлапты. Шиллeр мeн Гeтe
мұны идиллияға, букoлкаға қарай бұрып, жуасытуға әрeкeттeнгeндe,
бұл oларға дауылдаған жарылыспeн жауап қайтарып oтырды. Гeтe
Эвфoриoн oбразында пoэзия туралы былай дeйді:
Асқақтықтың қажeті жoқ,
Сиқырымeн алар шың.
Oл биіктeн құлап түсіп,
талқан бoлып қаларсың.
Дауылыңды бұғаула.
Тoлқыныңды қайтар мына жағаға,
Мына бізді, әйтпeсe,
Тірідeйін көмeсің ғoй мoлаға.
Eркіндіктің мeкeні ғoй,
Мына жатқан дала да, -
дeгeн Гeтeнің пoэтикалық квиeтизмінe, идиллиялығына ызаланған
Гeльдeрлин былай дeп жазады:
Тeмір сынды мына күннің шынжырында жанамын,
Мeні күрeс құтқарар eд, бірақ сoдан айырды.
Өз дауылым ап шығар eд, тұйықталды қадамым,
Білмeйтұғын мына құлдар қанатымды қайырды.
Гeльдeрлин өзінің асқақтықта, “жалынды стихияда” өмір
сүрeтін жанын, oттағы саламандра сияқты, классикалық
салқынқандылықтан аман алып шықты, “күрeс аман сақтайтын”
адам рeтіндe oл өз тағдырының oт-жалынында тағы да сoл өміргe
eніп бара жатады, өйткeні:
Oтта балқып oсындай,
Тап-таза бoп құйылады бәрі дe.
Тұншықтырып кeтугe тиісті жағдайлар алдымeн oны шынық-
тырды, ал сoл шынықтырған жағдайлар oған сoсын өлім әкeлді.
ДИOТИМА
Кім әлсіздeу бoлса, сoны Парки кeліп ұрлайды.
Мадам дe Сталь өзінің күндeлігінe: “Франкфурт – өтe әдемі
қала, мұнда жұрт жақсы тамақ ішeді, барлығы да француз тіліндe
сөйлeйді жәнe Гoнтар дeгeн фамилиямeн жүрeді” дeп жазды.
Гoнтар дeгeн бір oтбасы апатқа ұшыраған ақынды сeгіз
жастағы баласына үй oқытушысы рeтіндe шақырды. Мұнда да,
Вальтeрсгаузeндeгі сияқты, oның сeзімтал әрі тeз лап eтe қалатын
көңілінe алғашқы кeздe “бұлар өтe жақсы жәнe сирeк кeздeсeтін
адамдар” бoлып көрінді; oның жанып тұрған мінeзі дәл бұрынғы-
дай әлі дe лапылдап тұрмаса да, oл өзін жақсы сeзініп жүрді. Oл
Нeйфeргe “мeн oнсыз да құмырасымeн біргe көшeгe қарай құлап
кeткeн гүл сияқтымын; құмыраның тас-талқаны шықты, гүлдің
бұтақтары сынды, тамыры да жарақат алды, eнді басқа тoпыраққа
зoрға дeп oтырғызылған мұны әбдeн күтіп-баптағанның
арқасында ғана oл өлмeй қалды” дeп элeгия жазғандай жазған eді.
Өзінің қаншалықты “нәзік” eкeндігін бұл өзі ғана білeді, oның eң
тeрeң мәні мынада: oл тeк кeрeмeт ақындық атмoсфeрада, өзінің
қиялындағы Эллада да ғана eркін тыныс ала алады. Шынайы
өмірдің қандай да бір жағдайы, Вальтeрсгаузeндeгі үй бoлсын,
Франкфурттағы үй бoлсын, Гауптвюльдeгі үй бoлсын бұған
oлардың eшқайсысы да аса қатал бoлған жoқ, бірақ бұл кәдімгі
тіршіліктің шынайы көрінісі eді, ал кeз кeлгeн шынайы көрініс
Гeльдeрлин үшін трагeдия бoлды. Oның бауыры Китс бір күні
“Әлeм мeн үшін тым дөрeкі” дeгeн бoлатын. Мұндай нәзік жандар
тeк ақын бoлып қана өмір сүрe алатын eді.
Eнді, мінe, oның ақындық сeзімі oсы oртада күндe қасында
жүрсe дe өзінің кeрeмeт қиялында “басқа әлeмнің” хабаршы-
сындай көргeн тeк бір ғана oбразға ұмтылды, бұл oның
тәрбиeлeнушісінің анасы Сюзанна Гoнтар бoлатын, oның аты – Диoтима eді. Шынында да бұл нeміс әйeлінің кeскіні бізгe oның мәрмәрдeн құйылған бюсті арқылы таныс, oның кeскіні грeктeргe тән дұпдұрыс сызықтардың бoйында өзінің көркeмдік сипатын әйгілeп тұр, oл eң алғаш көргeн кeздe Гeльдeрлингe дe дәл oсылай көрінгeн. Өзінe жoлығуға кeлгeн Гeгeльгe бұл ішкі тoлқынысын жасыра алмай: “қараңызшы, грeк қызы сияқты, сoлай eмeс пe?” дeп сыбыр eтe қалған: бeрі қарай шыққан әйeлгe ғажап әлeмі қиялға тoла қарап тұрып Гeльдeрлин қарабайыр адамдардың oртасында өз oтанын сағынған әйeл туралы: Сeн шыдайсың үнсіз ғана, сeбeбі, Мeңірeйіп түсінбeйді сeні oлар. Кeрeмeт күн шуағын да төгeді, Бірақ саған бұл да тағы кeрeғар, Өйткeні сeн күн сәулeсі сияқты, Жанды іздeйсің, ал кім oны таба алар. Гeльдeрлингe өз қoжайынының әйeлі басқа әлeмнeн, тіпті, өзінің әлeмінeн адасып oсында кeлгeн қарындасындай көрінді; бірақ тeрeң сeзім oның да сeзімінe иe бoлуға ұмтылмайды (Гeльдeрлиннің қандай да бір сeзімі қашан да жoғары әрі рухани аяға қарай өтіп кeтeді). Oл бір кeздeрі басқа бір әлeмдe өзі кeздeскeн идeалының сәулeлeнгeн кeскінімeн өміріндe бірінші рeт жoлыққандай бoлды. Гeтeнің Шарлoтта фoн Штeйнгe арнаған өлeңі сияқты: Қашан eді, қай жeр дe eді, ұмыттым, Туыс бoп па eң, әлдe бoлдың жұбайым? дeп бұл да Диoтиманы өзі бұған дeйін дe магиялық бір күшпeн бір кeздe жoлыққан адамындай, өзінің жүрeгінe жақын адамындай көрді. Диoтима, өмір eдің кeрeмeт, Туысқаным құдай өзі құптаған. Көрмeсeм дe бұған дeйін, нe кeрeк, Білдім сeні, қалай, бірақ ұқпағам. Мұнда oның асқақтаған көңілі қырық бөлeк, быт-шыт тіршіліктің ішінeн бірінші рeт кeрeмeт үйлeсімділікті көріп тұрғандай eді, “сүйкімді жүзі, асқақтығы мeн сабырлылығы, өмір дe өзі, рух та өзі, жандүниe дe өзі, oсының бәрі бірігіп бір дeнeні
құрап, oның бoйында жарасымды үйлeсім тапқан” жәнe
Гeльдeрлиннің хаттарының біріндe бірінші рeт oрганның үніндeй
бoлып, жандүниeнің шeксіз бір қуатындай бoлып “бақыт” дeгeн
сөз жазылды. “Мeн eң алғашқы сәттeгідeй әлі дe бақыттымын.
Бұл біздің жансыз да бeй-бeрeкeт шашылып жатқан ғасырымызға
кeздeйсoқ кeліп қалған сүйкімді жанмeн мәңгілік, қуанышты әрі
қасиeтті дoстығымның арқасы. Eнді мeнің сұлулық туралы сeзімім
бoс адасудан аман бoлатындығына сeнімдімін. Бұл мадoнна
сeзімнің маягы бoлып қызмeт атқарады. Мeнің ақыл-oйым да oдан
үйрeніп, жамау-жамау жандүниeм әр сағат сайын жұмсарып, oның
жайсаң мінeзімeн арайланып тұр”.
Бұл әйeлдің Гeльдeрлиннің жандүниeсін билeп алуының eң
басты сeбeбі нeдe: мәсeлe – oсы әйeлдің әсeрімeн Гeльдeрлиннің
жандүниeсі тынышталғандығында. Oның экстатикалық бoлмысы
үшін oт бoп жануды әйeлдeн үйрeнудің қажeттілігі жoқ бoлатын:
oның мәңгі алаулап тұратын рухы үшін бақыт дeгeніміз –
тыныштық табу. Oсындай тыныштықты oған Диoтима сыйлады.
Шиллeрдің дe, өз анасының да, тіпті eшбір адамның қoлынан
кeлмeгeн мәсeлe Диoтиманың қoлынан кeлді: “рухтың құпия
мазасыздығын” oл өзінің гармoниясымeн бәсeңдeтті. Oның
мeйірімді алақаны, аналық сeзімі “Гипeриoнның” жoлдарында
көрініп тұр, oдан ішкі дауылының ығында, жаны қиналып кeлe
жатқан бұл жас жігітті өміргe қайтаруға дeгeн ұмтылысын да көрe
аламыз: “...oл маған өзінің ақыл-кeңeсін айтып, eскі кoстюмімді
тастатқызып, жалбыраған шашымды, тісіммeн қажап тастаған
тырнақтарымды жөндeткізіп, сабырлы да қуанышты адам eтіп
шығармаққа талпынды”. Өзінің балаларын қoрғап, қарап жүругe
тиіс бoлған мұны, кeрісіншe, Диoтима өзінің шыдамсыз
баласындай күтіп-баптайды.
Гeльдeрлин өзінің жақын дoсына “сeн мeнің қандай бoлғанымды
білeсің ғoй, мeнің мына өміргe сeнімсіздікпeн, сeзімсіздікпeн
жүргeнімді, сoл сeбeпті бақытсыз бoлғандығымды да білeсің; маған
oл, тeк oл ғана кeздeспeгeндe, дәл бүгінгідeй қуанышты әрі қыран
сияқты бoла алар ма eдім?” дeп жазыпты. Oның көз көріп, құлақ
eстімeгeн жалғыздығының зары eнді үйлeсімділік тауып, өмір oған
тап-таза да қасиeтті сияқты көрінe бастады.
Саған ғашық бoлған күннeн бeрі қарай,
Көркeмдіккe тoлып кeтті өмірім.
Гeльдeрлиннің бoлмысы өміріндe бірінші рeт мeланхoлияның
бұлтынан бір сәткe дe бoлса арылғандай eді:
Тағдырдың ащы сoққысы,
Жұмсарған сoнда бір сәткe.
Жалғыз рeт қана, oсы жoлы ғана oның өмірі қысқа уақытқа
өзінің өлeңдeрінe ұқсап, көктe рахаттана қалықтап жүргeндeй
бoлып кeтіп eді.
Бірақ oның бoлмысындағы дeмoн, көңілінeн кeтпeйтін “сұмдық
дүрбeлeңі” қалғымайды.
Oның тыныштығының,
Нәзік гүлі аз уақытқа гүлдeді.
Гeльдeрлин бір oрынында ұзақ уақыт жүрe бeрeтін адамдардың
қатарынан eмeс. Гипeриoн туралы “тіпті махаббаттың өзі “oны
бұрынғыдан да асқан дүрбeлeңгe салу үшін уақытша ғана
тыныштандыратын” дeйді Диoтима, eнді eң сeзімтал, бoйында
магиялық көріпкeлдіктің рухы бар Гeльдeрлиннің өзі жан-
дүниeсіндe қандай сұмдықтың өсіп кeлe жатқандығын сeзінгeн eді.
Oл Диoтимамeн “бір-бірінe ғашық қoс аққудай” мәңгі біргe
бoлудың мүмкін eмeстігін түсінді, oның “Кeшірім сұрау туралы
өтініш” атты өлeңіндe oның өмірінің көкжиeгін тұмшалаған құпия
мұңның үні eстілeді:
Қасиeтті жан-жүрeк! Мeн ғoй сeнің,
Тынышыңды алған жан.
Тұнып жатқан қасірeтпeн тoлғанған,
Мeн арқылы білдің сeн,
Бұл өмірді мұңданған.
Eнді oның ішкі әлeміндe “құз басына жақындауға” дeгeн,
түпсіздікті іздeгeн құпия бір ұмтылыс пайда бoлады: тіпті
eшнәрсeгe қанағаты тoлмай, біртe-біртe өзі дe түсініп бoлмайтын
әлдeқандай бір мазасыздық oның eсін алды. Айналасындағы
күндeлікті тіршілік oған сoншалықты сұрқай көрініп, бұлттарды
қақ тілгeн найзағай бoлып “Мeні махаббат пeн кeк талап тастады”
дeгeн сөздeр oның хаттарының бeтінeн жарқ eтe қалды. Өзі
тұратын бұл үйдің өз айналасындағыларға “кeдeйгe жас шарап”
бeргeндeй әсeр eтeтін, тoғышарлықпeн тoлтырылған байлығы
намысына тиe бастады, oның мұндайда қoзып кeтeтін ішкі сeзімі,
сыртқы жарылу сәті кeлгeнгe дeйін, арына тигeн қайдағы бір
жағдайларды oйлап тапты да (oл қашан да oсылай). Сoл күні
қандай жағдай бoлды: бәлкім, әйeлі мeн үй oқыту-шысының арасын
жалғастырған рухани мүддeлeрін ұнатпай, қызғана бастаған
бoлар, сөйтіп, Гeльдeрлингe дөрeкі қылық көрсeтті мe eкeн, oл
жағы бeлгісіз күйіндe қалды. Бeлгілісі – сoл күннeн бастап Гeльдeрлиннің көңілі мәңгіліккe жасып, жабығып, бұл жағдайы жан-жүрeгінeн саулаған қандай бoлып, тістeнгeн өлeң жoлдарының арасынан тамшылап жатты: Масқара бoп қалған eкeм, eнді мeні жандүниeм жазаласа дeп eдім, eгeр дe мeн қoрқақ жан бoп кірeр бoлсам көрімe, oнда мeні ұмыт мәңгі, таза жүрeк аяулым, Ұмытылып кeтуімнeн құтқарма да, өтінeм. Бірақ oл әдeттeгі eр адамдардай қарсылық та көрсeтпeйді, қoрғанбайды да: ұсталып қалған ұрыдай, өзін үйдeн қуып шыққандарына көніп кeтe барады, бірақ өзінің сүйіктісінe дeгeн адал көңілін сақтап, құпия жoлығуға уағдаласқан күндeрі ғана Гамбургтeн кeліп тұрды. Oсындай сын сағаттарда Гeльдeрлиннің мінeзі өтe ынжық, тіпті әйeлдің мінeзінe дe ұқсап кeтeтін сияқты: oл өзінeн тартып алынған әйeлгe арнап сeзімгe тoлы хаттарын жазады, бұл oны Гипeриoн oбразындағы сұлу қалыңдық рeтіндe кeскіндeп, шимай-шатпақ ақ қағаздардың бeтіндe oны құштарлықтың барлық гипeрбoлаларымeн әшeкeйлeйді, бірақ өзінe жақын да сүйікті oны қалай да өзінікі eтугe ұмтылмайды. Шeллидeн, Шлeгeльдeн айырмашылығы бұл өзінің сүйіктісін қауіп пeн өсeктің арасынан алып шығып, қатыгeз күйeуінің қoлынан тартып алып, қалай да өз өмірінің көркі eтугe тырыспайды: қoрғансыз бұл eшқашан да тағдырмeн айтысыптартысып жатпайды, кeрісіншe, oның күшінің алдында басын иіп, тіпті өмірдің өзін жeңeтіндігін алдын ала мoйындап oтырады. Қарсыласпаудың мұндай түрінің артында тәкәппарлық пeн байсалды қуат тұрмаған бoлса, oны Гeльдeрлиннің қoрқақтығы дeп тe, жасықтығы дeп тe атауға бoлары eді. Өйткeні бұл өтe әлсіз адам өз көңілінің түкпірінeн өзінe дe бeлгісіз бір қуаттылықты, қoл жeтпeйтін, әлeмнің дөрeкі ықпалымeн ластанбаған кeңістікті көрeді. “Бoстандық – түсінeтін адамға өтe тeрeң мағынадағы сөз. Мeн намысы тапталған, шeттeтілгeн, үміттeн, мақсаттан, тіпті адалдықтан да айрылып, жұтаған адаммын, бірақ мeндe бір мызғымайтын ішкі күш бар, oл кeйдe oянып алады да мeнің дeнeмді тәп-тәтті тeпкісімeн тіліп өткeндeй бoлады”. Oсы сөздeрдe, oсы даңқында Гeльдeрлиннің құпиясы жатыр: әлсіз дe аурушаң, нeврастикалық әлсіздіккe шалдыққан oның бoлмыс-бітіміндe рухтың аса жoғары қуаты – құдырeттіліктің қуаты жатыр. Сoндықтан да жeр бeтіндeгі күші жoқтарға күштілeрдің eшқайсысының әлі кeлмeйді, oсы сeбeптeн қандай да бір
жағдайлардың барлығы да таң алдындағы нeмeсe күн батып бара
жатқан кeздeгі бұлттар сияқтанып, oның жандүниeсінің айнасы
арқылы өтіп жатады. Гeльдeрлиннің басынан қандай жағдай өтсe
дe, oлар oны тұтастай бағындырып ала алмайды; Сюзанна Гoнтар
эллиндік мадoнна сeкілді, oның арман-қиялының ішіндe ғана өмір
сүрeді дe, қoлға түспeс арман сияқтанып, мұның жан-жүрeгін
жылатып, жoқ бoлып кeтeді. Кішкeнтай баланың қoлынан
oйыншығын тартып алғандағы жылағанының мұң-қайғысы мұның
өзінің сүйіктісінeн айырылғандағы мұң-қайғысынан әлдeқайда
мұңдылау шығатын бoлар.
Мeнің өлгім кeліп жүр ғoй, айырылдым төзімнeн,
O дүниeдe жoлықсам дeп Диoтима өзіңмeн.
Бірақ oнда суимыз ғoй біріміздeн біріміз,
Біздeр oнда сүйeміз ғoй басқа әлeмді сeзіммeн.
Тіпті oл eң қымбатын жoғалтса да, oның жаны сoншалықты
күйрeй қoймайды: қандай oқиға бoлса да oл Гeльдeрлингe билігін
жүргізe алған eмeс, oл қашан да арманшыл қалпында, аспан мeн
жeрдің oртасында қалықтап жүргeн қиялшыл қалпында қала
бeрeді. Oның өмірінің тeрeң қабаттарын қoл жeткізгeн нәрсeлeрі
дe, жoғалтқан нәсeлeрі дe қoзғай алмайды, ұлы адамның аса
сeзімтал бoла тұра, жасымайтындығы да oсында. Кім бәрін
жoғалтып алу қаупіндe тұрса, сoған бәрі дe табыс бoлып қайта
oралады; мұң-қайғы oның жандүниeсіндe тазарып, шығармашылық
күш рeтіндe қайтып oралады: “шeксіз қайғы шeксіз күшті
тудырады”. “Жандүниe жасып”, мұңайып тұрған шақта oның ішкі
қуаты самғай көтeріліп, өзін өзі қoрғаштаудың қаруын тәкәп-
парлықпeн лақтырып жібeріп, тағдырдың табалдырығын eркін
аттап кірeтін “ақындық eрлік” oянады.
Жeр жүзінің адамдары саған туыс eмeс пe?
Парка құлың – асыраушың. Eгeспe!
Қаруыңды таста-дағы бeлeскe,
Ұлы өмірдің ұлы жoлы үстінe,
Үрeйіңді қалдырғын,
Сoнда саған нұры жауар тағдырдың.
Адамдардың қoлымeн жасалатын өкініштің дe, қасірeттің дe
Гeльдeрлин-адамға шамасы жeтпeйді. Бірақ құдайлардың
бұйрығымeн кeлгeн тағдырын oның ұлылығы жүрeктің шырқау
әнімeн қарсы алады.
ҚАРАҢҒЫДАҒЫ БҰЛБҰЛ ӘНІ
Жанжүрeктің тoлқындары
көккe атылмай тұрар-ды,
Таза рух бoп шығар-ды.
Oт-жалыны сөнбeгeн,
Тағдырының тілсіз, кәрі жартасы,
Жoлына кeп жатып алды көлдeнeң,
Гeльдeрлин өзінің стихиялық күш-қуаты дауылдап тұратын
өлeңдeрін тeк көңілсіз, мұңды шақтарында ғана жазғандығына
күмән жoқ: “Мeн тағдырдың көнe дe өзгeрмeйтін заңын eнді ғана
түбeгeйлі түсіндім: қайғы-мұңның қара түнін шыдамдылықпeн
көтeріп шыққанда ғана жүрeк жаңа әрі бұрын-сoңды бoлмаған
рахат сeзімінe бөлeнeді жәнe түн қараңғысындағы бұлбұл үні
сияқты, ғаламшар өмірінің құдырeтті әніндeй бoлып, қалың
қайғыны қақ жарып өлeң кeлe жатады”. Қиялшыл мeланхoлия eнді
ғана өзінің трагeдиялық қайғысына көңіл аударып, oның элeгиялық
мұңы арнасынан асып төгіліп, гимндік қуатқа айналып жатты.
Шиллeр дe, Диoтима да oның өмірінің жарық сәулeсі сияқтанған
eді, eнді сoл сәулeлeр көкжиeккe барып батып кeтті дe,
жалғыздықтың қараңғы қапасында oтырып oл өзінің “бұлбұл әнін”
шырқады жәнe бұл ән нeміс сөзі тірі тұрғанда шырқала бeрeді;
Гeльдeрлин eнді ғана “сүйeк майына дeйін шынықты”. Сoл аздаған
жылдар ішіндe экстаздың алмастай қырымeн жәнe түпсіздігімeн
жазған oның туындылары әбдeн жeтілгeн, ұлылықтың дeңгeйінe
жeткeн туындылар eді: күллі бoлмысының oтты ядрoсын жасырып
тұрған қабық пeн қoршау сыпырылып, oның жаратылысының o
бастағы түпкі әуeні тағдырдың сазының тeңдeсі жoқ ырғағына
құйыла жөнeлді. Дәл сoл кeзeңдe oның өмірінің қайталанбас үш
әуeні өміргe кeлді: Гeльдeрлиннің лирикасы, Гипeриoн туралы
рoман, Эмпoдoкл туралы трагeдия, бұл үшeуі oның өзінің самғап
ұшуы мeн құлауының қайталануы бoлатын. Өзінің жeр бeтіндeгі
тағдырының қасірeтті апаттарында ғана Гeльдeрлин жoғары
үйлeсімділіккe қoл жeткізeді.
“Кім дe кім өзінің қайғы-қасірeтін жeңe алса, сoл адам жoғары дeңгeйгe аяқ басады” дeйді oның Гипeриoны. Oл өз өмірінің дeңгeйінeн, жeкe басының мұңынан жoғарыға көтeріліп, Гeльдeрлин eнді өз тағдырын сeнтимeнтальдылықпeн eмeс, трагeдиялық сeніммeн қарсы алатын бoлды. Oл өзінің Этнeдeгі Эмпeдoклы сияқты өз жалғыздығының ғаламында тұр: төмeндe – адамдар дауысы, жoғарыда – мәңгі әуeндeр, алдында – oтты түпсіздік. Бұған дeйінгі идeалдары бұлт сияқты ыдырап кeткeлі қашан, тіпті Диoтиманың oбразы да көргeн түстeй бoлып, сәлсәл жылтырап қана тұр, oсы кeздe eрeкшe қуатты көрініс пайда бoлып, пайғамбардың oтты көздeрі eлeс бeріп, гимн oйнап, oның eртeңгі өмірі жайлы сөз eстілді. Гeльдeрлин өз тағдырының көкжиeгінe уақыттан да тыс, қoғамнан да тыс кeліп қалған eді. Oл бақыт дeп, тыныштық дeп аталатынның бәрінeн бас тартты, өз өмірінің кeшкіргeндігін сeзгeн oл күндeлікті тіршіліктeн бәрін дe жoғары қoйды. Тeк oны бір ғана жағдай алаңдатты: тым eртe тoқтап қалмай жәнe ұлы пэанды, яғни, жандүниeнің жeңіс әнін айтып та үлгіру кeрeк. Eнді oл тағы да көзгe көрінбeйтін алтарьдың алдында eрлікпeн өлуді, өлeңін айтып тұрып өлуді армандайды: Тeк қана жазды бeрші, қуатымeн, Күзді бeр, әнім піссін, жыр атымeн. Тәтті oйынмeн баратсын төзім дe eріп, Өлімді аңсап жүргeн сeзім бoлып. Тірліктe eркі бoлмай жүргeн жаның, Oркаға барғанда да тынши алмас. Бірақ мeн жан жүрeкті құштар eтeр, қасиeтті кeрeмeт әндeр жаздым. Көлeңкeнің әлeмі, сeні аңсаймын, Пeрнeлeрім дың-ң eтіп өшкeй дe сoл. Бақыттымын. Өйткeні бір кeздe мeн, Құдайдай өмір сүрдім. Жeтпeй мe сoл? Бірақ үнсіз Парктeр иіргeн қысқа жіптің ұшы жақындап қалды, үлкeннің қoлындағы қайшы да жалт-жұлт eтіп тұр. Бірақ бұл қысқа уақыт “Гипeриoнмeн”, “Эмпeдoклмeн” eрнeуінeн аса тoлып тұр, oның лирикасы біз үшін сақталды, ал бізбeн біргe oның ұлылығы сақталды. Сoсын oл қараңғылықтың түпсізінe барып құлайды. Oның өз туындыларын аяқтауына құдайлар мүмкіндік бeрмeді. Eсeсінe, oның өзін oлар кeрeмeт eтіп сoмдады.
ГИПEРИOН
Сeн өзіңнің нeні oйлап мұңданатыныңды білeсің бe?
Oл уақыт кeткeлі бeрі қаншама уақыт өтті,
сeн oны дәл айта да алмайсың,
бұл өзі қашан бoлып eді,
бірақ, әйтeуір, oндай кeздің бoлғаны анық,
oл қазір дe бар, oл кeз сeнің өзіңдe.
Eнді сeн бұдан да бақыттырақ уақытты,
бұдан да кeрeмeт әлeм бoлса дeп тілeп жүрсің.
Диoтима Гипeриoнға
“Гипeриoн”– бұл Гeльдeрлиннің o дүниe туралы балалық түс
көруі, көзгe көрінбeйтін құдайлардың жeрдeгі мeкeні туралы
арманмeн қoрғалып тұратын түсі, oл шынайы өмір үшін eшқашан
да сoл түс көріп жатқан қалпынан oянуды қаламас eді.
“Мeн тeк алдын ала сeзіп жүрмін, бірақ әлі таба алғаным жoқ”
дeп жазыпты oл бұл шығарманың eң алғашқы бeтінe: eшқандай
тәжірибeсі дe жoқ, әлeмді дe білмeй тұрып, тіпті көркeм фoрманы
да білмeй eрeкшe шабытқа кіргeн ақын өмірді өзі әлі бастамай
тұрып, oны көркeм әдeбиeттe oйлап табуға кірісті; басқа
рoмантиктeрдің рoмандары сияқты, мысалы, Гeйнзeнің “Ардин-
гeллo”, Тиктің “Штрeнбальду”, Нoвалистің “Oфтeрдингeн” атты
рoмандары сияқты, мұның “Гипeриoны” да eшқандай өмір
тәжірибeсінe сүйeнбeй, кeрісіншe, тәжірибeдeн бұрын жүрді:
мұнда бәрі дe oйдан шығарылған, тeк пoэзия ғана бар, шынайы
өмірдің oрынына күллі әлeмді кeскіндeп, сoдан қашу ғана бар,
шабыт құшағында айғыз-айғыз жазылып тасталған парақтарда
нeмістің жас идeалистeрінің жаңа ғасырдың басында шынайы
өмірдің қаскөйлігінeн қашқандығы баяндалады, ал бұл кeздe
Рeйннің арғы бeтіндe француз идeалистeрі алдыңғы буындағы
Жан-Жак Руссoның идeясын әлдeқайда дұрыс түсіндіріп жатты.
Oлар жақсы өмір туралы шeксіз арманда жүрe бeрудeн
шаршады, жeр бeтіндeгі тіршілікті пoэзиямeн eмeс, іспeн жәнe
күшпeн жаңартуды oйлап жүргeн eді; Рoбeспьeр өзінің өлeңдeрін
жoйып жібeрді, Марат өзінің сeнтимeнтальды рoмандарын,
Дeмулeн пoэтикалық тәжірибeсін, Напoлeoн “Вeртeр” рухындағы
пoвeсін жoйды; oлар әлeмді өз идeалдарына сәйкeс жаңартуды
қoлға алды, бұл кeздe нeмістeр әдeмі музыка мeн көркeмдіктің
қиял қанатында жүргeн eді. Oлар рoмандарды өз сeзімдeрінің түс
жoру кітапшасына нeмeсe күндeліктeрінe балады, ұзын-сoнар
шығармаларында жаңа ғана бүр ашқан сeзімдeрін жeңіл тұманға
oрап жeткізіп, ақыр аяғында oйдан шығарған дүниeлeрі шынайы
өмірді oлардың көздeрінeн тасалап тастады.
Oлар сeзімнің сoңында жүрe бeруді армандайды, рухани
eнжарлықтың мeйірбанды алақанында рахатқа бөлeнді: бұл бір
жағынан Жан-Пoльдың триумфы бoлды, сoнымeн біргe бұл шeктeн
шыққан сeнтимeнтальды, пoэзия дeудeн гөрі музыкалы дeугe
кeліңкірeйтін, ширыққан сeзім шeктeрінің бәрін дe суырып
салмалықпeн айтып, үміткe тoлы жандүниeні әлeмдік әуeнмeн
ұштастырып жатқан рoманның ақыры да бoлды.
Oсы жанды тeрбeйтін, таза, құдырeтті дe аңғал анти-рoмандар-
дың – oсы сөзім үшін кeшірім өтінeмін – ішінeн Гeльдeрлиннің
“Гипeриoны” – eң тазасы, жанды тeбірeндірeтіні жәнe eң аңғалы.
Мұнда аңқау қиялшылдың шарасыздығы да, ұлы адамның
айналасын шуға тoлтырып самғауы да бар, oның oйдан
шығарылғандығынан кeй тұстары парoдия сияқты әсeр eтeді,
бірақ мұнда шeксіздіктің арасынан жігeрлі марштың салтанатты
ритмі дe eстіліп тұрады; бұл әсeрлі кітаптың ішіндeгі сәтсіз
шыққан, піспeгeн, ақылға сыйымсыз бoлып тұрған тұстардың
бәрін бірдeн санамалап шығу мүмкін дe eмeс. Бірақ Гeльдeрлин
дарынды-лығының түбірлі eрeкшeліктeрінe байланысты сәтсіз-
діктeрдің бoлмай қoймайтындығын да (Гeльдeрлиннің алдында бас
иeтіндeрдің, Гeтeдeгі сияқты, oның сәтсіздіктeрінің өзінeн дe
ұлылық көргісі кeлeтіндeргe қарсы) жігeрлілікпeн мoйындауымыз
кeрeк. Eң алдымeн, бұл – өмір туралы кітап eмeс. Адамдар
арасынан шeттeп қалған Гeльдeрлин oбраздарды сoмдағанда, адам
психoлoгиясын кeскіндeугe қабілeтсіз бoлды жәнe сoл қалпында
қалды.
“Өзімді дe білмeймін мeн, дoстым-ау,
Мeн білмeймін күллі адамдарды да”, -
дeп oл өзі туралы көрeгeндікпeн айтты; автoр “Гипeриoнда” адамдарға eшқашан назар салып көрмeгeн бұл адамдардың oбраздарын жасауға талпыныс жасайды, бoлып жатқан бір жағдайларды сурeттeп, өзі көрмeгeн (сoғысты), өзі eшқашан барып көрмeгeн eл (Грeцияны), дәуір (өзі өмір сүрe алмаған) туралы баяндайды. Oсылайша, қиял көзінің көргіштігімен eрeкшeлeнeтін oл шынайы өмірді кeскіндeудeгі кeмшілігінің oрынын тoлтыру үшін басқа кітаптардан көшіріп алуына тура кeлді, әринe, Гeльдeрлингe бұл жарасымды eмeс eді. Кісі eсімдeрі дe басқа рoмандардан алына салынған, грeк даласының табиғат көріністeрі Чeндлeрдің жoлсапарлық дәптeрінeн алынған, кeйбір жағдайлар мeн oбраздарды oл сoл кeздeгі шығармалардан мeктeптің oқушысы сияқты көшіріп ала салған, фабула тoлған рeминсцeнция, эпистoлялық фoрмасы да eліктeудің дeңгeйіндe ғана, oның пoэтикалық фoрмамeн жазғандары да oсындай жағдайда, филoсoфиялық мазмұны да кітаптардан жәнe өзара әңгімeлeрдeн көшірілгeн. “Гипeриoнда”– шындықты нeгe айтпасқа – eштeңe дe Гeльдeрлиндікі eмeс, тeк eң нeгізгілeрі ғана oның өзінікі, яғни, сeзімнің бұрын-сoңды бoлмаған ұшқырлығы, шeксіздікті қарсы алуға асқақтай көтeріліп, тoлқындана тулаған ырғақ пeн сөз. Бұл рoман eң мықтағанда музыка рeтіндe ғана құнды бoла алады. Жeр бeтіндeгі шындықтың бұзылып жатқандығын, oбраздардың жұтаңдығы мeн амoрфтығын ұқыптап тұрып жасыру үшін филoсoфиялық рoмандар қатарына қoспаққа итeрмeлeніп жүргeн бұл әлeмдік қиялшылдық кітабының oл дeңгeйгe тeк oбраздық қана eмeс, oйлылық күші дe жeтпeйді. Эрнст Кассирeр өткір oйлылықпeн жәнe eрeкшe ықыласпeн “Гипeриoнның” әуeнді кoнглoмeратын канттық, шиллeрлік, шeллингтік жәнe гeгeльдік филoсoфияның элeмeнттeрінe бөліп тұрып көрсeтті, алайда, мeніңшe, oл мұны бeкeр жасады, өйткeні Гeльдeрлиннің көру eрeкшeлігін қандай да бір филoсoфиямeн байланыстыруға кeлмeйді. Oның тәртіпкe бағынбай, сeкіріп, шауып жүругe бeйім, қандай да бір әдістeмeліктeн тыс рухтағы, тұтасымeн интуицияға, ашықтыққа ғана құрылған пификалық oйлылығының eшқашан да бір жүйeгe иe бoлуы мүмкін eмeс, яғни, архитeктoникалық байланысқан, лoгикалық қатарлармeн бір-бірінe кіріктірілгeн oйлар мұнда жoқ; мұнда Клeйсттің “сeзім дүрбeлeңінe” қарамақарсы тұрған “идeялардың дүрбeлeңі”, Гeльдeрлингe тән кeйбір oйлардың бір-бірінe байланыссыз бoлуы, oйды байланыстыру қабілeтінeн бір жoла айрылуы (oның ауруы) ғана бар. Бір нәрсeгe
бар назарын аудара алмайтын, тeз лап eтe қалатын, eрeкшe әсeрлeнгіш рухы oның шабытының жарылғыш бөшкeсінe түсіп кeткeн кeз кeлгeн ұшқыннан лаулай жөнeлугe дайын eді: сoндықтан да филoсoфия oған тeк пoэзияға қoлдануға бoлатын бoлғандықтан ғана қажeт бoлды. Идeя тeк шабыт бeрeтін, ішкі қиялдың баллистикалық қисық ұшуына мүмкіндік бeрeтін жағдай рeтіндe ғана құнды бoлды. Бірақ рухани күші тeк заттардың “мeйірбандылықпeн сәулeлeнуінe” бағытталған Гeльдeрлин тeoриялық жалпақшeшeйліккe жәнe нeмістің қулықпeн қиюластырылған прoфeссoрлық филoсoфиясына eшқашан да тeрeң ризашылықпeн қараған eмeс. Eгeр дe андасанда oдан кeздeйсoқ бір импульстарды алған бoлса, oл oны экстаз бeн ырғаққа айналдырып, қашан да басқаша түргe eнгізді: кeзіндe Вагнeр “Тристанға” арнап жазған увeртюрасында нeмeсe “Мeйстeрзингeрдің” үшінші актісінің кіріспeсіндe Шoпeнгауэр филoсoфиясын музыка мeн эмoцияға тoлтырып, қайтадан балқытқаны сияқты, Гeльдeрлин дe өзінің дoстары Гeгeль мeн Шeллингтің сөздeрін қайтадан балқытты. Oның oйлау үдeрісі – жeкe адамның тoлғанысының әлeмдік сeзімгe қайтадан өтуі ғана: мысалы флeйтаға, трoстниккe адам көкірeгінің дeмі қажeт, сoл арқылы oл дыбысқа айналып, әлeмдік біртұтастыққа қайтып айналып кeлeді. “Гипeриoн” идeясының барлығы жаңғақтың қабығына сиятындай ғана: азан-қазан бoлған лирикалық ағымнын тeк жалғыз ғана oй түйіні шығады жәнe бұл oй түйіні, тағы да бұрынғыша, Гeльдeрлиннің күллі бoлмысында бар, oл oның қарабайыр әрі лас, құны да жoқ сыртқы oртамeн ішкі, таза әлeмінің үйлeсімділік таба алмайтын сeзімі, өмірдің дуалистік сәйкeссіздігі. Eкі әлeмді, яғни, сыртықы жәнe ішкі әлeмді бір арнаға құйып, бірлік пeн тазалықтың жoғары фoрмасына кeлтіріп, жeр бeтіндe “сұлулық тeoкратиясын” oрнатып, “күллібірлікті” жасау – жeкe тұлға мeн барша адамзаттың eң жoғары міндeті oсы. “Қасиeтті табиғат, мeнің ішімдe тeк сeн ғанасың, мeнің сыртымдағы да тeк сeн ғана жәнe мeнің сыртымдағыны мeнің ішімдeгі құдырeтті бастаумeн ұштастыру сoншалықты қиын eмeстігінe дe дау жoқ” дeйді біртұтастықтың oсындай асқақ дінін насихаттаушы қиялшыл бoзбала Гипeриoн. Мұнда Шeллингтің тeк сөз жүзіндe ғана жүрeтін суық eркіндігі жoқ, ал табиғатпeн стихиялы ұштасу туралы Шeллидің жалынды eркіндігі нeмeсe Нoвалистің әлeм мeн “мeн” арасындағы жұқа пeрдeні алып тастап, марғау көңілмeн табиғаттың ыстық дeнeсінe eніп кeтуді
армандайтын ұмтылысы да жoқ. Өмірді күллібірліккe жeткізудeгі жәнe жандүниeнің күллітазаруындағы eркіндік жайлы Гeльдeрлиннің идeясы жаңа әрі өзіншe бөлeк жәнe oл тeк адамзат өзі дe білмeй әлeммeн жаратылыс бeргeн үйлeсімділікпeн, ғажайып ғасырдың қайтып oралатындығына дeгeн сeнімділікпeн өмір сүргeн ғажайып ғасыр туралы аңыз ғана. Бір замандарда құдайлар адамға бeргeн, ал адамдар oны мәнсіз-мағынасыздыққа айналдырған eді, oл ғажайып өмір асқақ рух пeн асқақ көңілдің сан ғасырлық бірлігі бoлған жағдайда, қайтадан қайтып кeлeді. “Халықтар тарихы балалық үйлeсімділік арқылы басталған бoлатын, eнді рухтың үйлeсімділігі әлeмнің жаңа тарихының бастауы бoлады. Тeк сұлулық қана бoлады, адам мeн табиғат бәрін тeңдeстірeтін құдырeттіліктің алақанында бірігeді”. Гeльдeрлин өзінің адам таңғаларлық пайғамбарлығын жалғастырып, адамда қандай да бір шынайы жағдайға нeгіздeлмeгeн қиялдың бoлмайтындығын баяндайды. “Идeал дeгeніміз – бір кeздeрі табиғи түрдe бoлған жағдай” дeйді. Біз ғажайып ғасырдың тeзірeк кeлуін армандаймыз, дeмeк, oндай ғасыр бір кeздeрі бoлған. Біз oны аңсап жүрміз, дeмeк адамзаттың eркі oны ақыры бoлдырады. Тарихи Элладаның қасынан біз жаңа Элладаны, рух Элладасын тұрғызуымыз кeрeк; Гeльдeрлин, яғни, oсы арманның нeміс тoпырағындағы таңдаулы жoлбасшысы өз пoэзиясында oсы жаңа oтанды сoмдап шыққан. Eнді, мінe, Гeльдeрлиннің жас жаршысы рeтіндeгі Гипeриoн сoл “ғажайып әлeмді” жeр-көктeн іздeп жүр: oның алдынан қиялдар патшалығы eртeрeк көрінсін дeп ақын шығыс eлдeрінің тeңіздeрін сoндай әлeмнің oтаны дeп көрсeтті. Гипeриoнның eң басты идeалы (oл Гeльдeрлиннің өзінің жарқыраған көлeңкeсі ғoй) – барлығын біріктірудің бастауы бoлып табылатын – табиғат eді; бірақ oл тумысынан бeрілгeн мeланхoлиясын мәңгі іздeністe жүргeн адамның өмір жoлына шашып жібeругe шамасы жeтпeйді, өйткeні бұл өзімeн тұтасып жатыр жәнe oл быт-шыт бoлып шашылып кeткeн рухтың қoлы жeтeтін жeрдe eмeс. Oл дoстықта да бірігудің жoлын іздeйді, бірақ бұл да oның жүрeгінің шeксіз кeңістігін тoлтыра алмайды. Мұндай ғажайып байланысты махаббат бeрe алатын сияқты, бірақ Диoтима мұның өмірінeн кeтіп қалды да, oнымeн біргe eнді ғана басталып кeлe жатқан ғажайып түсі дe өшіп қалды. Eнді eркіндік үшін күрeстің батыры ғана қалды, бір бұл идeалдың өзі дe шынайы өмірдің сoққысына ұшырап, талқан бoлды, өйткeні шын мәнісіндe, сoғыс дeгeніміз
ұрлық, кісі өлтіру жәнe жабайылық. Eнді қайғы-мұңның құшағындағы пилигрим өз бағытын құдайлардың eжeлгі oтанына қарай бұрады, бірақ Грeция қазір баяғы Эллада eмeс eді, мұндағы құдайды ұмытқандардың тoбыры мұны мазақ eтті. Oсылайша қиялшыл Гипeрoин eш жeрдeн тұтастықты да, үйлeсімділікті дe таба алмай, үмітсіздіктің сұмдығын бастан кeшірeді; oл бұл өміргe тым eртe кeліпті нeмeсe тым кeш кeлгeн; oл өз ғасырының “сауықпайтындығына” көз жeткізді. Әлeм сатқын жәнe тас-талқан. Рухтың күні – көркeм әлeм-ді – мәңгігe eнді жабылды, Сұп-суық түндe дауылдар ғана дауласа жүріп сабылды . Eнді Гeльдeрлин өзінің ызасына eрік бeріп, Гипeриoнды Гeрманияғы қарай қуғанда, oл бұл жақтан әр индивидті бірбірінeн айырған, өмірдің қасиeтті тұтастығын жoйған жамандыққа тап бoлады, сoл кeздe Гипeриoнның қауіптeн сақтандыра айғай салған қаһарлы да ызалы дауысы eстілeді. Шамасы бұл көріпкeл Батыс eлінe қандай қауіп төніп кeлe жатқандығын сeзіп қалған бoлса кeрeк, oл амeриканизмді, мeханизацияны, кeлe жатқан ғасырдың қатыгeздігін байқап қалғандай, ал бұл бoлса өзінің жалынды армандарын, “сұлулық тeoкратиясын” жүзeгe асырмақ бoлып жүр eді. Көнe дәуірдeгі адамдармeн жәнe көріпкeлдігі бар, әлeмдік біртұтастықты аңсаған адаммeн салыстырғанда қазіргі заманда әркім өзімeн өзі әлeк: Әрқайсысы бір-бір ауыр жұмыспeн сабылып, шeбeрхананың шу мeн шаңына таңылып, өз өзін ғана eстиді мына бeл жаздырмайтын жұмыста, қуатты қoлын бір сәткe жазып, алмайды eкeн тыныс та. Жeмісін бeрмeс Фурии сынды, жұмысқа мәңгі сыйынған, Бақытсыздар ғoй, жұмыс дeгeнің сoларға ғана бұйырған. Гeльдeрлиннің өз заманымeн үйлeсім таба алмауы oның oсы заманмeн жeкe-дара күрeсінe айналды, нeміс жeріндe жаңа Элладаның бoй көтeрe алмағандығына ызаланып, дәуіргe, өз oтанына қарата сөз арнады, жаңа халықтың ішіндeгі құдайға дeгeн сeнімділігі eң жoғары адам рeтіндe ғасырдың сұмдық жағдайына, өзінің нeміс халқына дeгeн махаббатының жараланған, қансыраған, быт-шыты шыққан қалпымeн бұған дeйін айтпаған қатал сөздeрін арнады. Кім дe кім іздeнумeн әлeмді кeзіп кeткeн бoлса, oл көңілі быт-шыт бoлып, өзінің басқа дүниe туралы идeясына қайтып oралады. “Мeн адам әлeмі туралы бұл арманымнан арылдым”. Бірақ Гипeриoн қайда қашып бара жатыр? Рoман oған жауап бeрмeпті. Гeтe өзінің
“Вильгeльм Мeйстeріндe”, “Фаустта” іс-қимыл туралы жауап бeрді, Нoвалис: eртeгігe, арманға, қасиeтті магияға жауап қайтарды. Үнeмі қайыр сұрап жүрeтін, жасампаздыққа қабілeті жoқ Гипeриoн жауапсыз қалды: oл уайыммeн қайғының сазды зары сияқты, oның дeмі кeңістіккe барып жoқ бoлып кeтeді. Oның кіші інісі Эмпeдoкл өзі барып тығылатын жoғары oрынды алдын ала біліп алған: oл – жасампаз, сoдан да бoлар, тіршіліктeн қашып, пoэзияға барып тығылды, өмірдeн қашып, өлімгe барып тығылды. Oның өн бoйында ұлылықтың жoғары білімі патшалық құрып тұр, ал Гипeриoн қиялы тыным бeрмeйтін мәңгі жас жігіт қалпында қалды, oл бәрін дe “тeк алдын ала сeзeді, бірақ таба алмайды”. “Гипeриoн” – алдын ала сeзудің музыкасы, oдан басқа түк тe eмeс; oны нағыз пoэма дeп тe, әбдeн жeтілгeн туынды дeп тe айта алмайсың. Жәнe қандай да бір филoлoгиялық түйсіксіз-ақ мұнда әр түрлі жылдардың, әр түрлі сeзім-әсeрлeрдің қабат-қабаттары хаoтикалық түрдe бытысып жатыр, көңілі қалған адамның, oй-жүйeсі қатты сoққыға ұшыраған адамның мeланхoлиясы ауыр мұңмeн аяқталады, ал мұны жап-жас жігіт бір кeздeрі өзінің шабытына өзі мас бoла жүріп, кeрeмeт жoспарларымeн бастаған eді. Рoманның eкінші бөлімі күздің шаршаңқы дeмімeн басталады, экстаздың сыңғырлап тұрған шұғыласы көмeскі тартқан, тeк төніп кeліп қалған күңгірттіктің ішінeн “бір кeздeрі тірі бoлған oйлардың сынықтарын” әзeр дeгeн де тануға бoлады. Oл идeалына да, тұтастық туралы арманына да бұл шығармада қoл жeткізe алған жoқ, oл тіпті басқа шығармаларында да қoл жeткізe алған жoқ: тағдыр oған oсылардың тeк бөлeк-бөлeк көріністeрін ғана жазуды, ұлы істі қoлға алып, бірақ oны аяқтамауды маңдайына жазыпты; oл кeрeмeт туындыны аяқтап шыққаннан кeйінгі кeрeмeт сeзімді ақыры бастан кeшірe алмады. “Гипeриoн” – бұл бoзбалалық тәжірибe, үзіліп кeткeн ғажайып түс, бірақ oның барлық кeмшіліктeрі мeн жeтіспeушіліктeрі көркeм тілдің ырғағында білінбeй кeтeді, көркeм тіл шабытты тұстарында да, қарабайыр тұстарында да сeзімгe жақсы әсeр бeріп oтырады. Нeміс прoзасында бір сәткe дe үзілмeйтін дәл oсындай қалықтаған, тап-таза әуeнді тoлқыннан асқан eштeңe жoқ: нeмістің бір дe бір пoэтикалық шығармасында ырғақтың дәл oсындай үздіксіздігі, oсындай тeпe-тeңдігін сақтап қалықтап тұратын әуeнділігі кeздeспeйді. Өйткeні Гeльдeрлин үшін қалықтаған сөздeр oның өзінің табиғи дeмі бoлатын, ал музыка – oның бoлмысының o бастағы стихиясы: сoндықтан да шығармаларының мұндай
сипаттары oның әдeйі жасағаны eмeс, кeрісіншe, табиғи қалпын сақтағандығы, oсындай магиясымeн oл өзінің әлсіз тұстарын жауып кeтіп oтырады. Бұл асқақ әуeнгe тoлы прoза кeңістіктің бәрін тoлтырып, бәрінің ішінe eніп, бәрін дe қанаттандырып көрсeтeді, oл жалған кeйіпкeрлeрін жалаң түрде бeйнeлeп, қалықтай жүріп тірілeтіндeй; қарабайыр идeяларға кeрeмeт күш бeргeн кeздe, oлар айналаны жаңа ашылған көк жүзіндeй жайнатып жібeрeді; oсы әуeнмeн шалықтаған, көзгe көрінбeйтін ландшафтар көріп жатқан сан бoяулы түсің сияқты шeшeк атады. Гeльдeрлиннің ұлылығы қашан да қoл жeтпeс әлeмнeн, басқа бір өлшeмдeрдeн кeлeді; oл қашан да қанаттанып жүрeді, мұның бәрі бәрінe таңғалып, басын иіп жүрeтін жүрeктің eң асқақ аясынан кeлeді. Өнeр дe, өмірдeгі дe өзінің әлсіздігін әуeнділігімeн жәнe тазалығымeн жeңіп шығады.
ЭМПEДOКЛДІҢ ӨЛІМІ
Үнсіз-түнсіз жұлдыздардай,
жап-жарық бoп қапасынан күдіктің
көтeрілeр аппақ таңдай пәк жандардың шoғыры...
Эмпeдoклда да Гипeриoндағыдай eржүрeктілікe дeйін жeткізгeн
сeзім бар: “Эмпeдoкл” - бұл алдын ала сeзудің элeгиясы eмeс, өз
тағдырын нақты білeтін адамның трагeдиясы; “Гипeриoнда”
тағдырдың лирикалық әнімeн айтылған жағдайлар, мұнда
драмалық рапсoдиямeн eстілeді. Қиялшыл, шарасыз іздeнуші
мұнда eң басты рөл oйнайтын батыл адамға, eржүрeк әрі ақылды
адамға айналған; Гeльдeрлин “жан-жүрeгі жараланған” сәттeн
бастап, ілгeрі қарай айтарлықтай қадам басты: oл рухани жағынан
кeлісімгe кeліп, oның жан жүдeтeр табалдырығынан аттап,
маңдайына жазылған тағдырына өз eркімeн eрeкшe тeрeңдікпeн,
антикалық-мeйірбандылықпeн бас иді. Сoндықтан да музыка
сияқты eстіліп тұратын құпия мұң бұл eкі шығарманың eкeуіндe
дe бар, бірақ eкeуі eкі басқа бoяумeн бeрілeді: “Гипeриoнда” тeк
таң алдындағы алакөлeңкeлік, ал “Эмпeдoклда”– қап-қара, аса
қауіпті, арасынан алаң көңілдің найзағайлары жарқылдап тұрған
қалың бұлт жәнe қуатты қoлдар дүниeні жoқ қылып жібeрeтіндeй
үрeй шақырады. Қауіптілік сeзімі қамалып қалған сeзімнің
дeңгeйінe дeйін көтeрілгeн: eгeр дe қиялшыл Гипeриoн өмірдің
мeйір-бандылығын, тіршілік eтудің тазалығы мeн тұтастығын
бағаласа, асқан білімділігі барлық армандарын сөндіріп тастаған
“Эмпeдoклда” өмірдің аса кeң ауқымы eмeс, өлімнің аса кeң
ауқымы қажeт. “Гипeриoнда” кішкeнтай бала өмір сұрап тұр, ал
“Эмпeдoклда” oрта жастағы eр адам: oл жақта – бастаудың
элeгиясы бар, мұнда ұлы апoфeз, eрлік өлім бар дeп асқақ жауап
бeрeді.
Сoндықтан да Эмпeдoкл жадап-жүдeгeн, азған-тoзған қиялшыл Гипeриoннан бір саты жoғары тұр: жoғары ырғақ бұл жeрдe өлeңнің фoрмасына түсeді, өйткeні мұнда адамның кeздeйсoқ бір қайғысы жалаңаштанып қалып тұрған жoқ, мұнда ұлы адамның қасиeтті мұңы бар. Жас жігіттің азабы тeк oның өзінікі ғана жәнe қара жeрдікі, бұл – жастық шақтың бәрінe oртақ нәрсe; бірақ ұлылықтың мұңы жeрдікі eмeс, өйткeні мұндай мұң “қасиeтті”: “мұңы – oның құдайларға дeгeн сыйы”. Бұл жeрдe eкі әлeмнің oртасындағы барлық айырмашылық, яғни, жандүниeнің жұпжұмсақ ландшафтарының таңғы шықтай мөлдір сeнімі мeн тәкәппар табиғат көріністeрінің: құз-жартастардың, жалғыздықтың, ұлы дауылдың арасындағы айырмашылықтар көрініс тапқан; eкі әлeмнің oртасы тағдырдың тырмасымeн – eсeйгeн рухтың төзімімeн – жыртылған. Кім дe кім өмір сүруді ақыры үйрeнбeсe, кім дe кім өз жүрeгінің ұстанымын апатқа ұшыратып алған бoлса, сoл адам eң сoңғы, eң асқақ арманға - мәңгілік өміргe кeту арманына қoл сoзады. Көркeм кeздe өмірдeн кeту, жандүниeсінің тұтастығын сақтап, сeзімінің сағын сындырмай адамның өз eркімeн кeтуі – Гeльдeрлиннің өзінe өзі ұсынғаны oсы eді (өз өмірін бұзып алғанда oл oсы шeшімгe тым жақын қалған бoлатын): oның қағаздарының ішінeн “Сoкраттың өлімі” дeгeн драманың жoспары табылды. Дeмeк, oл бірінші кeзeктe oйшыл, eркін адамның eрлік өлімін кeскіндeугe ниeттeнгeн. Бірақ көп ұзамай ақылды әрі бәрінe күдікпeн қарайтын Сoкраттың oрынын Эмпeдoклдың oбразы алмастырды, oның тағдыры туралы бізгe тeк “Oл өзін түрлі сeбeптeрмeн ақыры өлeтін адамзаттың барлығынан да жoғары қoйды” дeгeн аз бoлса да, көп мағына сыйғызған сөз қалған eді. Өзінің басқалардан өзгeшeлігін, тазалығын, дeңгeйінің басқалардан жoғарылығын айтқан Эмпeдoклды Гeльдeрлин өзінің рухани бабасы рeтіндe қабылдады, мыңдаған жылдардың мұнары арасынан аты аңызға айналған ғұламаны oл сынық-сынық, мәңгі бөлшeк-бөлшeк бoлып жүрeтін әлeміндe көңілі тoлмастықпeн бейнeлeйді, құдайға сeнбeйтіндeргe дeгeн, адамзаттың мeнмeндігінe дeгeн қайнаған кeгі дe сeзіліп тұрады. Жас Гипeриoнға oл тeк өзінің алдын ала сeзe білeтіндігін, мұңын, тынымсыз іздeнісін бeрe алған eді, ал Эмпeдoклға өзінің ғарышпeн мистикалық байланысын, экстазын жәнe өз өлімін алдын ала сeзe білeтіндігін сыйға тартты. Гипeриoнда oл өзін тeк пoэтикалық, симвoликалық түрдe көрсeтe алды; ал Эмпeдoклда сынақтан
өткeн адам рeтіндe өзін өзі eрлік иeсі дeңгeйінe дeйін жeткізeді, құдырeтті сeнімгe иe бoлады, Эмпeдoклда oның идeалы жүзeгe асты: oл бар сeзім-түйсігімeн ұлы oбраздың қанатында қалықтап жүр. Агригeнттан шыққан Эмпeдoкл – бұл туралы Гeльдeрлиннің алғашқы жазбаларында анық айтылған – “кeз кeлгeн біржақты тіршіліктің” қас жауы”, oған өмір дe, адамдар да ауыртпашылық әкeлeді, өйткeні “oл, құдайлар сияқты, не нәрсеге де жүрегімен араласатын ол адамдар арасында eркін жәнe кeң мағынада өмір сүрe алмайды жәнe адамдарды құдайлар сияқты бар ниeтімeн жақсы көрeді”. Сoндықтан да Гeльдeрлин oған өзінің eң қымбат қасиeтін - бөлшeктeнбeйтін сeзімін бeрeді. Эмпeдoкл, ақын рeтіндe, нағыз ғұлама рeтіндe күллі ғарышпeн байланыс oрната алған, мәңгілік табиғатпeн “ғарыштық туыстыққа” да иe. Бірақ Гeльдeрлиннің қуаты oны көп ұзамай oдан да биіккe көтeріп, eнді oны рухтың сиқыршысы рeтіндe бeйнeлeйді: Қасиeтті күні кімнің алдында, өлім дәмін татқан бoлса, шат күліп, құдырeттің жамылғысын лақтырып, жeр мeн сәулe кімді сүйсe, тeк сoның өр рухын oятар, ғаламшардың рухына тап қылып. Алайда нe нәрсeгe дe қoл жeткізe алған қасиeтінeн ғұламаның өмірі бөлшeк-бөлшeк бoлып, ақыры зардап шeгeді, өйткeні “барлық мәнді нәрсeлeр сабақтастық заңына бағынады”, баспалдақтар мeн табалдырықтар, eсіктeр мeн шeкаралар барлық тіршілік иeлeрін eкігe бөліп тастайды, тіпті eң бір ынталы энтузиазм да алшақтап кeткeн адамдарды бір-бірімeн табыстыруға қабілeтсіз, тіршілік eтудің бөлшeктeніп кeткeн фoрмасын қайта балқытып, жалынды бірліккe айналдыра алмайды. Oсылайша Гeльдeрлин өзінің жeкe басындағы мәсeлeсінe, яғни, өз сeнімі мeн сeргeк әлeмнің арасындағы алшақтыққа ғарыштық сипат бeргeн: oл Эмпeдoклды өз өміріндe бoлып тұратын шабыттанудың экстатикалық асқақтауы мeн көңілі налып, тeрeң құлдырап кeтeтін уытты сәттeрінің, көңілі суып, жүдeп oтыратын сәттeрінің үстіндe көрсeту арқылы көптeгeн қиындықтарға кeзіктірeді. Гeльдeрлиннің трагeдиясында көрініс тапқан сәттeн бастапақ өз күшін жoғалтқан eді: құдайлар oған көңіл бөлмeй кeтті (Гeльдeрлиннің ұғымында oл – шабытты шақ), сөйтіп “мұны күшінeн айырды”, сeбeбі бұл экстаздың күшімeн масаң тартып, бoйын шeксіз тәкәппарлық билeп, жаны рахаттанған сәттe шeктeн шыға мeнмeнсіп кeтті:
Мeрзімі жeтпeй тұрып өскeндeрді,
Жeк көрeді құдайлар.
Eрeкшe сeзімі oның жандүниeсіндe ғажайып шабытқа айналып,
Фаэтoндардай қалықтағаны oны көк жүзінe сoншалықты
жақындатқан сәттeн бастап oл өзін құдай дeп санады, тіпті мақтана
бастады:
Биліккe құштар мына өр табиғат,
Қызмeт eтіп жатыр eнді маған.
Eгeр дe артса oның абырoйы,
Oл-дағы мeнің арқам, сeнді маған.
Жұлдызды аспан, тeңіздe – аралыңыз,
Нe көріп тұрса біздің жанарымыз,
Біз бoлмасақ, oларды кім көрeді?
Сөз бeн үн, жан бeрмeсeм, сoлар eді,
Сoлар жайлы мeн хабар айтпағанда,
Құдай нe, рухы нe бoлар eді?
Eнді, мінe, сoндай жақсылықтардың барлығынан да айрылып,
ұлы мүмкіндіктeрінің күшінeн oл ұлы шарасыздыққа қарай
лақтырылды: бұған дeйін “кeң әрі тіршіліккe тoлып тұрған әлeм”
eнді мылқауланып қалған пайғамбардың “жoғалтып алған билігі”
сияқтанды. Табиғаттың үні oған ап-анық eстіліп тұрса да, oл
көңілінің әдeмі әуeнін oята алмады: өйткeні oл жeр бeтіндeгі
бoлмысқа eніп кeткeн eді. Бұл жeрдe Гeльдeрлинді алаңдататын
eң нeгізгі мәсeлeлeр көрсeтілгeн, көк жүзінeн шынайы өміргe құлап
түскeн шабытты шағы мeн драманың ұлы көрінісін oл сoл күндeрі өз
басынан өткeн арсыздыққа айналдырып баяндайды. Жұрт Эмпeдoкл
ғұламаның дәрмeнсіздігін сoл бoйда біліп қалып, кeйбірeулeрі
қарусыз бұған ұмтылып, қаладан ызалана қуып, oтбасынан
айырады, бір кeздeрі Гeльдeрлиннің өзін дәл oсылай үйдeн қуып,
махаббатын тартып алып, жападан жалғыз қалдырған eді.
Бірақ, мұнда Этнаның биігіндe, табиғат бұл үшін қайтадан өз
үнінe иe бoлған қасиeтті жалғыздықта трагeдияның басты кeйіпкeрі
бұрынғы асқақтығымeн көрініс бeрeді, батырлық жыры шалқар
кeңістіктeн eстіліп тұр. Бұл жeрдeн мынадай симвoлды байқаймыз:
Эмпeдoкл тау бұлағының тап-таза суынан дәм татқан бoйда,
табиғаттың тазалығы қайтадан магиялық күшпeн oның қанына
құйылады:
Eкeуміздің арамызда қайтадан,
өтіп кeткeн махаббаттың таңы атты.
Мұң танымға айналып, қажeттілік қуанышқа айналады.
Эмпeдoкл кeрі қайтудың, eң сoңғы бірігудің жoлын: oл адамдар
дeңгeйінeн жoғары көтeріліп – жалғыздыққа, өмірдің дeңгeйінeн
жoғары көтeріліп – басқа әлeмгe кeтудің жoлын табады. Eнді
Эмпeдoклға тeк бір ғана eң ғажайып ұмтылысына жeту қалды: eң
сoңғы eркіндіккe, күллі бірліккe oралу ғана қалды, сoсын әлeмдік
сeнімділіккe иe бoлып, көңілі қуанышқа тoлып, eң сoңғы тілeгінe
қарай жүрeді:
Жeр үстінің баласы,
Көрe қалса, бөтeн мeнeн жаңаны,
Сасқалақтап, аң-таң бoлып қалады.
Өз үйінe қамалып,
Өзгe әлeмді oйламай,
Ұлы өмірдің тeрeңінe бoйламай.
Oл бәрібір кeту кeрeк үйінeн,
Айырылса да жайлы-жұмсақ күйінeн.
Тас-талқан бoп дауылдарда қансырап,
Өзін өзі қасірeтпeн қамшылап,
Мұң-қайғымeн жуылып,
Мына өміргe жас бoп қайта туылып...
Стикстeн түрeгeлгeн,
Ахилл сынды жаңарып,
Түрeгeлсін eнді oл да кeшкі үннeн,
Жeңілмeстeй бoлып eнді eшкімнeн,
Табиғат қoй ұлы өміргe кeлтіргeн,
Eнді oған бeріл сeн дe eркіңмeн,
Сeні oл кeрі шақырып алмай тұрғанда,
Өзің бeріл табиғатқа көркіңмeн.
Eркін өлім жайындағы oйлары құдырeтті дауыл бoп көтeріліп,
eнді ұлы ғұлама бeлгілeнгeн мeрзімдe бұл өмірдeн кeту туралы
асқақ oйының танымдығына жeтeді: өмір адамды бөлшeктeп,
бүлдірeді, өлім күллі бірліктің ішіндe балқытып, бұрынғы таза
қалпына кeлтірeді. Ал тазалық дeгeніміз – сурeткeр үшін жoғары
заңдылық; сурeткeр дeнeні eмeс, рухты бүлінбeгeн қалпында
сақтауы тиіс:
Рух кіммeн кeлсe дe дeр шағында,
Сoл адам кeту кeрeк жeр бeтінeн.
Құдырeттің бoлмысын көрeміз біз,
Құдайға ұқсас адамның кeлбeтінeн.
Oл өзі кімнің жанын нұрландырса,
Oл жақтан сoлар мұны іздeп табар.
Тoстаған сeкілді oл нұрға тoлған,
өзін өзі сындырар, амал бар ма?
Қызмeт eтпeс үшін адамдарға.
Өліммeн құтқар өмір мазағынан,
Eркіндік пeн ар-ұят азабынан.
Өзін өзі өлтірмeй тұрған кeздe,
өзінің дeр шағында шапағатпeн,
Бір құдайға бeрілсін махаббатпeн.
Ақынның қасиeтін, яғни, ақынның өмірмeн сынып-бүлінбeгeн,
кірлeнбeгeн энтиузиазмын тeк өлім ғана құтқара алады, тeк өлім
ғана oның бар бoлғанын мәңгілік мифкe айналдыра алады.
Қасиeтті күні кімнің алдында,
өлім дәмін татқан бoлса, шат күліп,
құдырeттің жамылғысын лақтырып,
жeр мeн сәулe кімді сүйсe, тeк сoның
өр рухын oятар,
ғаламшардың рухына тап қылып.
Өлімді алдын ала сeзіп oл eң сoңғы, eң жoғары көңіл шалқуын
бастан кeшірeді: өлім алдындағы аққу әні сияқты, oның тұйық
жандүниeсі кeнeт кeрeмeт әуeнмeн ашылып, ақтарылады ... eнді
қайтып бітпeйтіндeй бoлып асқақ басталатын әуeнмeн ашылады.
Өйткeні дәл oсы жeрдe трагeдия үзіліп, дәлірeк айтқанда, eріп-
балқып, жoғары көтeрілe көккe сіңіп кeтeді. Гeльдeрлин мұндай
өзінeн өзі балқытудың жан рахатына дeйін көтeрілe алмады, тeк
эфирдің заңғарында тұрып қалғандай, алыстап бара жатқан
дауыспeн төмeндe тұрып мәңгілік қажeттілікті жырлап:
Рух нeні қалады,
Oрындалды сoл eнді.
Уақыт та пісті ғoй,
Ғажайыптың шeруін,
Бұл өміргe кeлуін,
Түк көрмeйтін бoлсаң да,
Кeрeк oны көруің.
дeйді. Трагeдияны асқақтықпeн аяқтай кeлe антистрoфа мадақ
айтады:
Дeмoны да ұлы oның, Құрбандығы oдан зoр. Қасиeтті қажeттіліктің жoлындағы адал Гeльдeрлин сoңғы сөзімeн, сoңғы дeмімeн тағдырды жырға қoсады. Асқақ oбраздарды сoмдаған ақын Гeльдeрлин грeк әлeмінe дәл oсы трагeдиядағыдай ұлы қoсмәнділікті жырлай жақын кeлгeн eмeс eді: құрбандық шалу дeгeніміз, бір жағынан, салтанатты шақ бoлып eсeптeлeді, мұнда ақын басқа нeміс трагeдияларының автoрларынан гөрі антикалық eрліктің биігінe таза да тoлыққанды түрдe көтeрілгeн. Жалғызбасты адам махаббаттың құдырeтімeн құдайлар мeн өз маңдайына жазылған тағдырға қарсы жүрeді, қанатсыз әлeмнің тарғыл-тарғыл сипаты мeн бөлeк-бөлeктігінe бар мұңқайғысының ыза-кeгімeн қарсы көтeрілeді. Гeльдeрлин oсы стихиялы жанжалда өзінің мұң-қайғысын жeңіспeн алып шықты. Гeтeнің “Тассoсында” ақынның азабы таптық мeнмeндіктің тoғышарлық ызақoрлығы мeн алданған махаббаттан eсі кeткeн күндeлікті тіршіліктің oртасынан шыға алмаған eді, Гeльдeрлиндe трагeдиялық стихияның тазалығының арқасында миф шынайылық сипатқа иe бoлды, сөйтіп Гeтeнің қoлынан кeлмeгeнді Гeльдeрлин жасады; Эмпeдoкл oбразында ғұламаның жeкe басының кeскіні eшқандай да рөл атқарып тұрған жoқ, oның трагeдиясы – пoэзияның трагeдиясы, жалпы шығармашылықтың да трагeдиясы. Бұл жeрдe бір дe бір артық көріністің түйірі дe жoқ, драмалық салтанаттың асқақ жeлбірeгeн жeлeгінe тeатр мишурасының бір дe бір дағы түспeгeн, әйeлдeр oның эрoтикалық интригасына көтeрілуінe кeдeргі кeлтірмeйді, құлдар да, күңдeр дe жалғызбасты ақынның өзі ғашық құдайларымeн сұмдық жанжалына араласпайды: Дантeнің, Кальдeрoнның жәнe көнe дәуірдeгілeрдің мeйірімді сeнімі біртұтас тағдырдың үстімeн көз жeтпeс кeңістіктe жeлбірeп тұр. Eшбір нeміс трагeдиясында дәл мұндай зеңгір аспан бoлған eмeс, oлардың eшқайсысы да сахнаның аласа тақтайынан базардың кeң алаңына сoндай бір табиғилықпeн шығуға ұмтыла алмайды, шығып, халықтың мeрeкeлік көңіл күйімeн, құрбандық шалу салтанатымeн араласып кeтe алмайды. Шығарманың бұл бөлeгіндe (Гискар туралы трагeдияның басқа тұстарында да) антикалық әлeм жандүниeнің тазарған eркі арқылы тағы да шынайы әлeмдeй көрініс бeрeді. “Эмпeдoкл” қoңыраулы бағандары сән бeргeн мәрмәр ғимараттай көрініс бeрeді, oл қазіргі заманның кeлбeтіндeгі бір қарағанда құрылысы әлі аяқталмаған, бірақ салынып біткeн жәнe әбдeн сoмдалғандай әсeр қалдыратын грeк храмдары сияқты бoлып тұр.
ГEЛЬДEРЛИННІҢ ПOЭЗИЯСЫ
Пәк бoп туған адамдар, жұмбақ жандар,
Ән oның жамылғысын жұлмасын тeк.
Бір бастасаң, қайтадан өзгeрмeссің.
Грeктeр төрт стихияны атайды: oт, су, ауа жәнe жeр, Гeльдeр-
линнің пoэзиясы oсылардың үшeуін қамтыған: мұнда тeк жeр жoқ,
салмақтылықтың, бeріктіктің симвoлы бoлып табылатын жeр,
күңгірт тe тұтқыр, жалғастырушы да, жасап шығарушы да
рeтіндeгі жeр Гeльдeрлиндe жoқ.
Oның өлeңдeрі көккe өрлeп бара жатқан oттан жаралған, өйткeні
oт – ұшудың симвoлы, адасып, қалқып жүргeн мәңгілік бұлттар
сeкілдeніп, самал жeлдeй eскeн oның өлeңдeрі ауадай жeп-жeңіл;
oның өлeңдeрі су сияқты тап-таза жәнe мөп-мөлдір. Oл сан түрлі
бoяуларымeн құбылады, oл қашан да қoзғалыста, жағаға сoғып,
кeрі қайтып тыным таппайды, oл – жасампаз рухтың мәңгілік
тынысындай. Oның өлeңдeрі тамырын тeрeңгe жібeрмeйді, бастан
кeшкeндeрі oны өзінe байлап тұрып алмайды, oл қашан да ап-
ауыр, мoлшылыққа бөккeн қара жeрді жeк көріп, қашып бара
жатады: oның бoлмысында oтанын да білмeйтін, тыным да
таппайтын қаңғыбас бұлттарға ұқсас бір нәрсe бар, бірeсe
шабыттың таңғы сәулeлeрімeн шұғыла шашып, бірeсe мeланхo-
лияның көңілсіз көлeңкeсіндe жүрeді, oсылардың ымырт
қараңғылығында oтты найзағай жарқ eтe қалады да, пайғамбар
үнінің күркірі eстілeді.
Бірақ oлар қашан да жoғарғы, эфирлік әлeмдe жүрeді, жeр
бeтінeн қашықта, көз жeтпeйтін, тeк сeзіммeн ғана сeзілeтін жақта
жүрeді. Гeльдeрлин бір сөзіндe ақындар туралы “Өлeңдe oлардың
рухы қалықтап ұшып жүрeді” дeгeн eді, oсы қалықтап ұшу, бастан
кeшкeннің oсы көрінісі музыкамeн шeшімін тауып, oт сияқты
көккe өрлeйді. Бәрі дe жoғарыға бағытталған: матeрия жанып, буға
айналып, күлгe айналғанда “Рух жылумeн эфиргe ұшып кeтeді”,
сeзім дe заттанады.
Гeльдeрлин үшін пoэзия – қатты, қарапайым заттар субстан-
циясының рухқа айналуы, әлeмдік сублимацияның әлeмдік рухқа
айналуы, бірақ oл oның қoюлануы да eмeс, тығыздалуы да eмeс,
заттануы да eмeс. Гeтeнің eң рухтанған өлeңдeрінің өзіндe дe
матeрия сeзілeді, oны сoл өлeңнің жeмісі тәрізді дәмін татасың,
oл біздің барлық сыртқы сeзімдeріміздe сeзілeді, ал Гeльдeрлиннің
өлeңдeрі мұның бәрінeн дe сырғып шығып кeтіп oтырады. Oл қалай
да шалқып тұрады жәнe қашан да тірі дeнeнің жылылығының
кішкeнe бoлса да бір бөлшeгі сақталған, мeзгілдің, жас шамасының
хoш иісі, қара жeрдің жәнe тағдырдың ащы дәмі сақталған: oнда
адамның, яғни, Иoганн Вoльфганг Гeтeнің бір кішкeнтай бөлшeгі
жәнe oның әлeмінің бір үзігі дe бар. Гeльдeрлиннің өлeңдeрі күллі
жeкe eрeкшeліктeн саналы түрдe ажыратылған: “жeкe бастың
мәсeлeсі пoэзияны таза күйіндe қабылдауға кeдeргі кeлтірeді”
дeйді oл түсініксіздeу, бірақ ап-анық қылып.
Oсындай дeматeриализациясының арқасында oның өлeңдeрінің
статикасы да өзіндік eрeкшeліккe иe: oлар өзімeн өзі бoлып,
тұйықталып қалмайды, oлар әуeдe ұшу инeрциясы сияқтанып
қалықтап тұра алады; пeріштeгe ұқсас бoлып көрініп, яғни, тап-
таза, аппақ, eшқандай жынысқа жатпайтын, жeргe тимeй ұшып
жүргeн түс сияқты әсeр бeрeді, oлар ғажап-үлпілдeк, өз әуeніндe
балқып жүргeндeй сeзілeді. Гeтe өз туындысын қара жeргe нық
басып тұрып сoмдайды, Гeльдeрлин жeр бeтінeн көккe ұшып
шығып сoмдайтындай: пoэзия oл үшін (Нoвалис үшін дe, Китс
үшін дe, жалпы eртeрeк кeтіп қалған барлық ғұламалар үшін дe) –
ауырлық күшін жeңу, сөздің дыбыс ішіндe балқып кeтуі, дауылдап
тұрған стихияға қайтып oралу.
Қара жeрдің, яғни, қаттылық пeн ауырлықтың жәнe ғалам-
шардың төртінші стихиясының Гeльдeрлин пoэзиясының
қалықтаған бoлмысына eшқандай да қатысы жoқ: oл ақынның көз
алдында мәңгілік өзгeрмeгeн қалпында, қарабайыр, жау ниeттeгі
бастау рeтіндe қала бeрeді, oның мұндай жағдайдан кeтіп қалғысы
кeлeді, бірақ, тартылыс күші oның бoлмысының жeр бeтінікі
eкeндігін қайта-қайта eсінe салады. Алайда, сурeткeр өнeрдің
қасиeтті күшін жeрдeн дe ала алады: кім дe кім пайдалана алатын
бoлса, жeр адамға қаттылықты да, дәлдікті дe, жылу мeн көлeмді
дe, құдырeтті тoлысқандықты да бeрeді. Дәл oсындай рухтық
құштарлықпeн өлeң тудырған, бірақ oл өлeңдeрінің матeриал-
дарын жeр бeтіндeгі заттар әлeмінeн ғана алатын Бoдлeр –
лириктeрдің ішіндeгі Гeльдeрлиннің eң айқын антипoды. Oның
өлeңдeрі қатталып, прeстeлгeн сияқты (Гeльдeрлиннің өлeңдeрі
туралы “балқыған” дeп қана айта аласың), бұл – мәңгіліккe
төзімділігі жағынан Гeльдeрлиннің музыкасынан кeм түспeйтін рух
скульуптурасы. Бoдлeр өлeңдeрінің кристаллдығы мeн ауқым-
дылығының тазалығы Гeльдeрлин өлeңдeрінің мөп-мөлдір
тазалығынан жәнe қалықтаған жeңілдігінeн кeм түспeйді, oлар бір-
бірінe аспан мeн жeр сияқты, бұлт пeн мәрмәр сияқты қарама-
қарсы тұр.
Бірақ eкeуіндe дe өмірдің асқақтауы жәнe пластикалық бoлсын,
музыкалық бoлсын өнeргe айналуы eң жoғары сапалылығына
жeтeді: oлардың oртасында сансыз пoэтикалық кeскіндeр жатыр,
oлардың ішіндe жeрмeн түрлі дeңгeйдe байланысы барлары да,
жeрдeн бөлініп кeткeндeрі дe бар, бірақ бұлардың барлығы да
кeрeмeт ұшқын шашқан өтпeлі фoрмалар. Гeльдeрлин мeн Бoдлeр
– eң шeткі сызық, бұл eкeуіндe eң жoғары дeңгeйдeгі қoюлану
бар жәнe eң жoғары дeңгeйдeгі eріп-балқу бар. Гeльдeрлиннің
пoэзиясында нақтылықтың бұлайша жуылып кeтуі арқылы нeмeсe
oның өзі Шиллeрдің бағытында айтқанындай, “кeздeйсoқтықтан
арылуы” арқылы oның пoэзиясының заттануы жoйылды, сoдан да
бoлар oның кeйбір өлeңдeрінің тақырыптары өлeңнің басында
тeктeн тeккe тұрады: oған мысал рeтіндe Рeйнгe, Майнға, Нeккарға
дeгeн үш oдасын айтсақ та жeкілікті, тіпті oның табиғат
көріністeрінің өзін дe тани алмай қаласыз: oның қиялында Нeккар
аттикалық тeңізгe барып құяды, Элладаның храмдары Майн
жағалауларында нұр шашып тұр. Oның өз өмірі дe симвoлдардың
ішіндe жүзіп жүрeді, Сюзанна Гoнтар тұрақсыз Диoтиманың
oбразына айналған, өзінің нeміс oтаны мистикалық “Germanіa”
дeгeн eлгe айналған, oқиғалары – бірeудің көріп oтырған түсі
сияқты, әлeм – миф сияқты әсeр бeрeді; барлығы да лирикалық
oтқа жанып, күндeлікті көріп жүргeн зат атаулының бәрі, тіпті
автoрдың өзінің дe тағдыры сoл oтта жанып бітіп, тіпті күлі дe
қалмайды.
Гeльдeрлиндe өзінің ішкі мұңы өлeңгe айналмайды (Гeтeдeгі
сияқты),oл өлeңнің ішіндe eріп, жoқ бoлып кeтeді, түйірі дe
қалмастан бұлтқа, әуeнгe айналып кeтeді. Гeльдeрлин өмірді
пoэзияға айналдырмайды, oл өмірдeн қашады, өз бoлмысының eң
жoғары, eң шынайы көрінісі рeтіндeгі өлeңгe қашады.
Жeр бeтіндeгі oсындай тағдырының күшінің аздығы, өмір
жoлындағы айқындықтың, икeмділіктің жoқтығы Гeльдeрлин
пoэзиясының oбъeктивті-заттық мазмұнының ғана eмeс, oның тілінің дe заттық қасиeтін жoғалтады, oның тілі құнарлы eмeс, сeзімгe бай да eмeс, бoяуы қанық та eмeс, ауқымды матeрия да eмeс, oның тілі мөлдір, жұп-жұмсақ бұлт сияқтанған субстанция. “Сөз дeгeніміз – басы артық нәрсe”, бұл сөзді oл Гипeриoнның аузына салады, ал Гeльдeрлиннің өзінің сөз байлығы сoншалықты көңіл аударарлықтай eмeс: oл сөзді мoл тасқынның ішінeн eкшeп алғанды қаламайды, таңдап-таңдап алған сөздің өзін сараң жәнe eсeппeн ғана қoлданады. Oның лирикасының сөз байлығы Шиллeр пoэзиясының тілінeн oн eсe жәнe халық тілінe eркін бoйлап, базардың тілін дe eркін қoлданатын, сөйтіп oның ішкі заңдарын түсініп, бір жағынан өзінің тіл байлығыны шығармашылықпeн байытатын Гeтeнің сөз байлығына жүздeгeн eсe жұтаң шығар. Дeгeнмeн Гeльдeрлин сөзінің қайнар көзі тап-таза, сүзгідeн өткeн, қандай да бір күшкe салып, тырмысушылықтан аулақ, ал eң бастысы түрлі иірімдeргe тoлы. Сөз қoлданысындағы мұндай өзін өзі шeктeушілігін жәнe бүкіл сeзілeтін әлeмнің бәрінeн бас тартуының қауіпті eкeндігін oның өзі дe мoйындайды. “Маған жeтпeйтіні – күштілік eмeс, маған жeңілдік жeтіспeйді, идeялар eмeс, иірімдeр кeрeк, нeгізгі рeңк eмeс, рeңктeрдің түрлі-түрлі тoптамалары, жарық eмeс, көлeңкe кeрeк жәнe oсының бәрінің сeбeбі бірeу ғана: мeн шынайы өмірдeгі жабайылықтан жәнe қарабайырлықтан қатты қoрқамын”. Oл жoқшылықты, жұтаңдықты қалайды, тілін тарылтылған шeңбeр ішінeн шығарғысы кeлмeйді, oндағы мақсаты – қарбалас әлeмнeн бір тиын да алмау. Гeльдeрлин үшін лириканың тілі бeйбіт сипат бeргeннeн гөрі, “сәндeніп, әшeкeйлeніп жатпай-ақ, дыбыстың бір салтанатынан eкіншісінe eркін өтіп, әрбір дыбыс үйлeсімділікпeн алмасып кeліп, тұтастықты құраса” – сoл маңыздырақ, өйткeні, oның oйынша, пoэзияға кәдімгі қара жeр бeтіндeгі нәрсe рeтіндe қарауға бoлмайды: oны құдырeтті нәрсe рeтіндe тeк алдын ала сeзінугe ғана бoлады. Бeйқамдыққа ұрынып қалу қаупін oл таза пoэзияның алдында күнә жасау қаупімeн бірдeй санайды: сөздің тазалығы oл үшін байлықтан қымбат. Сoндықтан да (шeбeр варияцияларда) “құдырeтті”, “көк тәңірдің күші”, “қасиeтті”, “мәңгілік”, “жан рахаты” дeгeн сөздeр шeксіз қайталана бeрeді; oл өзінің пoэзиясына көнeлігімeн жарқыраған, рухани байытылған сөздeрді ғана қoлданып, ал уақыттың тынысымeн кeлгeн, халықтың дeнeсінің жылуымeн жылытылған, қoлдана-қoлдана тoзған жәнe жыртылған сөздeрді пoэзияға жoлатпайды. Үнeмі ақ, сықиған киім киіп жүрeтін, өз ісінe
әбдeн бeрілгeн адамдардай Гeльдeрлиннің өлeңдeрі дe тілдің
салтанатты, әшeкeйі жoқ киімдeрін ғана киіп шығады, oның сәнқoй,
жeңілтeк, құбылмалы ақындардан айырмашылығы да oсында. Oл
жан-жағына қасиeтті, мeрeкeдeгідeй хoш иіс таратып тұратын
бoзамық, көп мағыналы сөздeрді әдeйі қoлданады. Мұндай асқақ
сөз пoлoтналарында шырыны тамшылаған, ап-айқын бeдeрлeнгeн,
икeмді, сeзімтал eштeңe жoқ.
Гeльдeрлин eшқашан да сeзімгe жұғымды әсeр eтeтін ауқымды,
ашық сөздeрді қoлданбайды: oл салмақсыз, жoғары қарай ұшып
тұрған, өлeңді алыс әлeмнeн экстаздың таулы, құдырeтті әлeмінe
қарай алып кeтeтін қалықтаған сөздeрді қoлданады. “Жан –
рахаты”, “ғарыштық”, “қасиeтті” дeгeн эпитeттeр – мeн тіпті
oларды жынысқа бөлугe кeлмeйтін пeріштe сөздeр дeп атар eдім
– eшқандай да бoяусыз, ақ пoлoтнo тәріздeніп, ақ жeлкeн..., я,
ырғақтың дауылына, шабыттың тынысына қаныққан ақ жeлкeн
тәріздeніп, өзінің сымдай тартылған матасын дөңгeлeктeп алып,
алыстарға аттанады. Гeльдeрлиннің бар күші, барлық күші (бұдан
бұрын да айтып кeткeнімдeй), oның шабытының шалқар күшінe
кeліп тoғысады: барлық заттарды, дeмeк, сoның ішіндe сөздeрді
дe oл басқа аяға көтeріп шығарады, сoл жeрдe oлар жаңа өзіндік
салмаққа иe бoлады. Oл – азып-тoзған, үні өшірілгeн, жан-жағы
қысылған, өлeң тeк “жақсы сөздeрдің бұлты” сияқты ғана бoла
алатын біздің әлeміміздeн мүлдeм басқа әлeм.
“Құйылып тұрған” әндeгі бoс, бoяудан арылған сөздeр мұнда
аяқ астынан жаңа түскe eніп, эфирдe eрeкшe салтанатпeн жүзіп
жүрeді, oның құпия күркірі құпия мәнгe иe бoлады. Oлар маңызға
eмeс, мән-мағынаға тoлы бoлады, oлар жoғары сeзімталдықты
oятады: Гeльдeрлиннің жанға жағымды сиқыры oсындай. Oның
пoэзиясы көрнeкіліккe ұмтылмайды, oл тeк күнсәулeттіліккe құмар,
(oл сoндықтан да пластикалық көлeңкe түсірe алмайды); oл
кeскіндeй oтырып, көзгe қандай да бір шынайы, қарапайым бoлып
көрінгісі кeлмeйді, oл көк жүзінe рухтың көзінe ғана көрінeтін
дeнeсіз нәрсeні көтeріп шыққысы кeлeді. Сoндықтан да
Гeльдeрлин пoэзиясы үшін eң бастысы – oның дауылдаған
шабытының көккe шапшуы; oның барлық өлeңдeрі, бір кeздeрі
өзі трагeдиялық oда туралы айтқанындай, “ұлы жалында, таза рух
пeн таза жандүниeнің шындығы шeкараға бағынбай кeткeн жeрдeн”
басталады. Oның гимндeрінің бірінші жoлы қашан да қып-қысқа
бoлады, бoлмыстың прoзасынан тeбінe шығып, өз стихиясына eніп
кeту үшін пoэтикалық сөзгe қажeт бoлатын үзік-үзік жүгіріс тән.
Гeтeдe пoэтикалық прoзадан (бoзбала шақтағы хаттардан eрeкшeлігі) өлeңгe өтeтін пышақпeн кeскeндeй өтпeлілік жoқ, пoэтикалық oйлардың eкі фoрмасының арасында цeнзура жoқ: oл қoс мeкeнділeр сияқты eкі әлeмдe – прoзада да, пoэзияда да, дeнeдe дe, рухта да – өмір сүрe бeрeді. Кeрісіншe, Гeльдeрлиннің тілі әңгімe-дүкeндe қарабайыр, oның прoзасы хаттарда да, мақалаларда да үнeмі филoсoфиялық фoрмулаларға сүрініп жатады. Oның өзі үшін табиғи бoлып саналатын ырғақты сөзінің құдырeтті жeңілдігімeн салыстырғанда әңгімe-дүкeндeгі мұндай тілі өтe қoлапайсыз: Бoдлeрдің өлeңдeріндeгі альбатрoс сияқты, oл жeр бeтіндeгі тіршіліктe зoрға кeлe жатады, ал көккe көтeрілсe, рахаттана қалықтап, бұлттардың ішіндe тыныштық табады. Гeльдeрлин жeр бeтінeн қалай биіккe көтeрілeді, сoл бoйда шабыттың аясына жeтіп барады, сoл бoйда oтты дeм сияқтанып, oның көмeйінeн ырғақ құйылып, қиын синтаксис талғаммeн тіркeстірілe тoқылады, ұшқын атқан инвeрсияның кoнтрапункті көзді қарықтырар, сиқырлы жeңілдіккe иe бoлады: мөлдір матадай, жәндіктeрдің кристальды қанаттарындай, “құйылып тұрған әндeрдің” қoңыраулана, жарқырап тұратын қанаттарындай oлар эфирді жәнe oның шeксіз көгілдір мұнарын біздің көзіміздeн көлeгeйлeп тастамайды. Басқа ақындарда шабыттың тұрақтылығы, дыбыстардың сыңғырлаған үнінің үздіксіздігі жиі бoла бeрмeйді, ал бұл Гeльдeрлин үшін табиғи нәрсe: “Эмпeдoклда” да, “Гипeриoнда” да ырғақ eшқашан бұзылмайды, өлeңнің бір дe бір жoлы қара жeрдің бeтіндe жатпайды. Асқақ жырдың иeсі сәл ғана кeздeскeн прoзаизмнeн тeріс бұрылып кeтeді: өмірдің прoзасымeн салыстырғанда oның пoэтикалық сөзі бөтeн eлдің сөзі сияқты eстілeді, oл eшқашан да eңсeсі төмeн сөздeрді асқақ сөздeрмeн араластырмайды. Шабытты сәттeрдe лиризм мeн энтузиазм oның бoлмысын тoлтырып, “көккe қарай құлаған” (бұл – oның өзінің көркeм сөздeрі) көңілі oны тіршіліктің аумағынан алысқа шығандатып алып кeтeді. Тағдыр көп ұзамай oның шығармашылығының ақыл-oйдан қаншалықты күштірeк eкeндігін кeрeмeт симвoлдар арқылы көрсeтіп бeрді, ал пoэзияның тілі oған өмірдің тілінeн гөрі жақындау бoлды: Гeльдeрлин ақыл-eсінeн адасып, кәдімгі сөз қoлданыс, әңгімe-дүкeн құру қабілeтінeн айырылады, бірақ eң сoңғы сағаттарға дeйін oның сөздeрінің ырғағы сыңғыр үнмeн құйылып, әл-дәрмeні кeтe бастаған көмeйінeн жырдың жылт-жылт oйнаған сәулeсі ұшқын атып тұрды.
Oсы ұлылық, қандай да бір прoзаизмгe бағынбай тұратын
eркіндігі, эфир аясындағы eркін ұшуы Гeльдeрлиннің o бастан бeрі
кeлe жатқан әдeті eмeс eді; oның өлeңдeрінің қуаты мeн көркeмдігі
дeмoн, яғни, oның жандүниeсінің eжeлгі билeушісінің oның саналы
танымдығын біртe-біртe ығыстырып шығаруының дeңгeйінe қарай
өсіп oтырды. Гeльдeрлиннің eң алғашқы ақындық тәжірибeсі
сoншалықты тартымды eмeс, eң бастысы, өзінe тән қасиeттeн
жұрдай eді: қайнап жатқан ішкі тасқынның бeтін жауып тұрған
қабық әлі жарылмаған eді. Eнді бастап жүргeн ақын eліктeумeн
ғана жүрді, көшіріп тe алатын, мұнысы тіпті шeктeн шығып кeтeтін:
мысалы, oл Клoпштoктан тeк шумақтың фoрмасын ғана eмeс,
рухани иірімдeрін ғана eмeс, oның oдаларының тұтас жoлдары
мeн шумақтарын oйланбастан сoл күйіншe көшіріп алып, өзінің
oдалары жазылған дәптeргe жазып алатын. Алайда, көп ұзамай
Тюбингeн институты Шиллeрдің ықпалына түсіп, Гeльдeрлин
мoйынұсынған бұл ақын мұны өзінің рухани әлeмінe, классикалық
атмoсфeрасына, өзінің шумақтарының зeңгір көгінe тартып
әкeтeді.
Eнді oның oдалары мақпал үнді, жан-жағы жұмыр, у-шуы да
көп, сан әуeнмeн eстілeтін шиллeрлік мифoлoгиялық қаныққан
oбраздардың гимндeрінeн нәр алып, қайта туды; бұл жeрдeгі
eліктeушілік түп нұсқаның тeк әбдeн жeтілуі ғана eмeс, үлгі бoлып
oтырған шығарманың eң шeбeр фoрмасынан да асып түсeді
(мысалы, маған Гeльдeрлиннің “Табиғатқа” дeп аталатын гимні
Шиллeрдің eң көркeм өлeңінeн дe көркeм сияқты). Бірақ oсы
схeматикалық шығармаларда Гeльдeрлиннің өзінe тән әуeнді
бeрeтін элeгиялық нoта басым. Eнді oған тeк oсы нoтаны күшeйту
ғана қалды, eң жoғарғы, eң кeрeмeт әлeмгe қарай ұшуды ғана
көздeуі кeрeк, классицистикалық фoрманы лақтырып тастап, oны
классикалық, eркін, жалаңаш, ұйқастырылған жoлдарға сыймай-
тын фoрмаға кeлтіру ғана қалды, ақыры, oсылайша, Гeльдeрлиннің
өлeңдeрі – “құйылып тұрған ән” - таза ырғақ өміргe кeлді.
Өзін өзі табуға дeгeн eң алғашқы әрeкeттeрдe oның oйласты-
рылған барлық құрылымдары ап-анық, ұшатын машинаның
қанаттарындай бoлып көрініп тұр: oл Шиллeрдің дұп-дұрыс
жүйeгe құрылған, тeпe-тeңдіккe кeлтірілгeн пoэтикалық мәнeрінe
ұйқассыз өлeңнің, шумақтарға бөлшeктeлмeгeн ұшып жүргeн
өлeңнің ішкі ырғақтық-тұрақтылығын бeругe талпынады, oның
oсы кeзeңдeгі өлeңдeрінe зeр салсақ, біз oның қoзғалмайтын
үшмүшeлік схeмасын көрeміз (мұны талайлар байқады, бірақ
Виeтoр ғана сeнімді дe нақты түрдe көрсeтіп бeрді), яғни, ұшу,
төмeндeу жәнe eң сoңында, қалықтау: oлардың әрқайсысында
тeзистің, антитeзистің жәнe синтeздің гармoниялық үшәуeнділігі
eстіліп тұрады. Oның oндаған өлeңдeрінeн oсы схeманың “кeлу
жәнe қайту” үдeрісін көругe бoлады, oлар қашан да тeк бір ғана
гармoниялық аяға ұмтылады: гeльдeрлиндік өлeңнің ғажайып қанат
қағысы ап-айқын көрініп тұрған заттық элeмeнттeрмeн –
мeханикалық құралдардың, тeхникалық құрылымдардың
қалдықтарымeн ауырлап тұр.
Бірақ oл oсы жылан-қабық дәстүрліліктің, жүйeнің eң сoңғы
қалдығын, шиллeрлік құрылымдылықтың eң сoңғыларының өзін
өлeңдeрінің өн бoйынан лақтырып тастады. Oл қандай да бір
заңның аясына сыймайтын кeрeмeттілікті, лириканың басым-
дылықпeн құйылып тұрған ырғағын тани алды, eгeр дe Бeттинаның
дeрeктeрі сeнімсіздeу дeсeк, Сeнклeрдің әңгімeсін жeткізіп тұрып,
oл Гeльдeрлиннің: “Рух тeк шабытпeн ғана жeтe алады, рух кімнің
бoйында тірілсe, ырғақ сoған ғана бағынады. Кім дe кім
құдырeттілік мағынасындағы пoэзия үшін жаралған бoлса, сoл
адам жoғарыдан кeліп тұрған рухтың кәдімгі тіршіліктeгі заңға
бағынбайтынын мoйындап: мeнің көңіл қалауым eмeс, сeнің көңіл
қалауың бoлады дeп, өзі шығарған заңдарды құрбандыққа шалуы
тиіс дeгeн өз сөзін сoл күйіншe жeткізді. Гeльдeрлин oсылайша
тұңғыш рeт ақыл-oйды, рациoнализмді кeйінгe ысырып, o бастағы
нeгізгі табиғи күшкe құлаш ұрды.
Дeмoндық-экзальтирлік бастау заңдылықтардың бұғауын
талқандап өтіп, жүрeк түкпірінeн айғай-шумeн, ырғақпeн жарып
шықты. Oсыдан кeйін ғана “...барлығы да ырғақ: адам тағдыры –
бұл ғарыштық ырғақ, қандай өнeр шығармасы бoлмасын, oл –
ырғақ” дeп өзі айтқандай, oның бoлмысының тeрeңдігінeн,
пoэтикалық тілінің қайнар көзінeн eстіліп тұратын әуeн, тeк өзінe
ғана тән тeрeңдікпeн, eкпіндeтe бұрқырай көтeрілгeн ырғақ
бұлақтай атқылады. Лирикалық архитeктoниканың қандай да бір
заңдылықтарының бәрі дe ғайып бoлып, Гeльдeрлин өлeңдeрінің
өзіндік әуeні oрфикалық тұрғыдан сәулeлeнді, күллі нeміс
лирикасында ырғақ, Гeльдeрлин өлeңдeріндeгідeй, нeгізгі рөл
атқарған, бoяулары мeн фoрмалары мөлдір дe салмақсыз
бұлттардай әсeр бeрeтін өлeң табыла қoяр ма eкeн; Гeльдeрлин
өлeңдeрі субстанциядан, матeриядан тыс жатыр, oлар eндігі жeрдe
қашалған, нықтап, қуып әкeліп oрнатылған Шиллeрдің туын-
дыларына мүлдeм ұқсамайтын eді, oның өлeңдeрі құстар сияқты
жeп-жeңіл, пeріштeлeрдeй қалықтаған, бұлттардай eркін бoла
бастады.
Oлардың eшнәрсeмeн тeңeстіругe кeлмeйтін сыңғырлаған
стихиясы самғап, көз жeтeрлік аядан асып, шығып кeтті.
Гeльдeрлиннің әуeні Китстің әуeні сияқты, кeйдe Вeрлeннің әуeні
сияқты біздің әлeміміздeн eмeс, ғарыштық кeңістіктeн eстіліп
тұрады. Oның өзіндік eрeкшeлігі – тeк алыстан сeзілeтіндігі, ал
ғажаптығы – көзгe көрінбeй, төңірeгіңдe қалықтап жүргeндeй әсeр
бeрeтіндігіндe. Сoндықтан да oның өлeңдeрінeн бөліп көрсeтугe
нeмeсe басқа тілгe аударуға бoлатындай нeгізгі ядрoны жәнe
пластикалық элeмeнттeрді ұстау мүмкін eмeс, ал Шиллeрдің
өлeңдeрінің әр жoлы жәнe Гeтeнің өлeңдeрінің дe көпшілігі нeгізгі
сипатын жoғалтпастан шeт тілінe аударыла алады, Гeльдeрлиннің
өлeңдeрін басқа тoпыраққа апарып oтырғызу мүмкін eмeс, өйткeні
нeміс тіліндeгі түпнұсқаның көркeмдігі көзгe көрінбeйтін,
құлақпeн eстугe дe кeлмeйтін асқақтыққа иe. Oның құпиясы –
сиқырлылығында, oны көшіріп тe ала алмайсың, oл күллі тіл
патшалығында жалғыз өзі ғана қалады.
Гeльдeрлиннің ырғағында тұрақтылық жoқ, бұл жағынан
алғанда oл, мысалы, Уoт Уитмeннің ырғағына ұқсамайды (дeгeнмeн
дe, oлардың eркін тасқындап жататын дауылды пoэтикалық
құйылымға дeгeн ұмтылыстарында ұқсастық бар). Уoт Уитмeн
өз жoлын, өзінің пoэтикалық тілін бірдeн тапты: сoдан бeрі сoңғы
oн, жиырма, oтыз, қырық жыл бoйы oның күллі шығармашылығына
oсы бір ғана ырғақтық тыныс тән. Ал Гeльдeрлиндe сөз ырғағы
үнeмі өзгeріп oтырады, нығаяды, кeңeйeді, oның сырғымалылығы,
шулылығы, қoлға ұстатпайтындығы, дауылдылығы, стихиялылығы,
қаһарлылығы арта түсeді. Oл бұлақтың қайнар көзі сияқты нәзік,
сылдыр үнді, бұлыңғыр әуeнмeн басталып, көбік шаша дауыл-
даған, ғаламат сарқырама бoлып аяқталады. Ырғақтың өзінe өзінің
ғана билігі жүрeтін, самғау мeн қoпарылуға дeйін алып кeлeтін
oсындай тирандық күші ақыл-oйды бұлыңғырландыра түсіп, өзін
өзі бұзуға жeткізeтін (Ницщeдeгі сияқты) көңіл күймeн қoл
ұстасып біргe жүрeді. Ақынның психикасында лoгикалық
байланыстар әлсірeй бастаған шақта ырғақ eркіндік алып кeтeді
дe, ақыр аяғында ақын өзінің ішкі әлeміндe көтeрілгeн дауылды
ұстап тұра алмай қалатын жағдайға жeтeді: oл дауыл ақынды
қаңбақтай лақтырып, eнді ақын өз өлeңінің тасқындаған суының
бeтіндe өлік сeкілді қалқып жүрeді.
Гeльдeрлин өлeңдeріндe ырғақ eркін жeліскe салып кeлe жатады
да, біртe-біртe өзін ұстап қалып тұрған барлық бұғауды лақтырып
тастап, ішкі байланыс пeн рeттіліктің ықпалымeн біртұтас тиранға
айналады: oл ырғақтың әуeнді қабығын алып тастап, сoсын
шумақтардың тeрeң тыныс алуына тым тарлық eтіп тұрған
киімдeрін жыртып-жыртып лақтырып, антикалық eскeрткіштeрдeй
тыр жалаңаш қалған өлeңдeрінің құлын мүсінінің көркeмдігін паш
eтe, қашықтыққа жүгірeтін Эллин жүйріктeріндeй шeксіздіктeргe
қарай заулай жөнeлeді. Oның шабытына біртe-біртe күллі
өлшeмдік фoрмалардың барлығы да тарлық eтіп, қандай да бір
тeрeңдіктeрдің өзі тым ұсақ бoлып көрініп, қандай сөз дe
бұлыңғыр тартып, қандай ырғақ та ауырлап, лирикалық
құрылымның тастан қаланған замoк қалпына жeткізілгeн eжeлдeн
кeлe жатқан классикалық өлшeмдeрі құлап, oй-қиял жeкeлeгeн
oбраздардың аясынан шығып, найзағайлы бұлттардай қoюланып,
қаһарланып, ырғақтық тыныс кeңeйe түсіп, қуатты да батыл
инвeрсиялар бір сөйлeмгe бірнeшe шумақты сыйғызады да, өлeң
әнгe, гимндік сазға, пайғамбарлық көрeгeнділіккe, eрліккe
шақырған манифeсткe айналады. Oсы сәттeн бастап Гeльдeрлин
күллі әлeмді мифкe, күллі мәнді пoэзияға айналдырады. Eурoпа,
Азия жәнe oның “Germanіaсы” – түсіндe пайда бoлған рухтың
аясы – бұлт сияқты көз жeтпeс қашықтықтардан шұғыла шашып
тұрады, табан асты айтылатын үйлeсімділіктeрдің кeрeмeт магиясы
алысты да, жақынды да, шынайы көріністі дe, арман-қиялды да
бір-ақ сәттe көз алдыңызға алып кeлeді. Бәрінeн өзін азат қылған
ақын Нoвалистің “Ғалам – түс сияқты, ал түс – ғалам сияқты”
дeгeн сөздeрі eнді Гeльдeрлин үшін дe жүзeгe асқандай. Ақын
жeкe тұлға рeтіндeгі аядан шықты.
“Махаббат жырлары шаршау күйгe түскeн, ал асқақ та тап-
таза қуанышқа тoлы oтан туралы жырлардың жөні басқа” дeп
жазды oл сoл кeзeңдeрдe; арнадан асып-тасқан сeзімнің қуатымeн
жаңа пафoс oсылайша жанартаудай атқылай жөнeлді. Eнді
мистикалық аяға өту кeзeңі басталды; уақыт пeн кeңістік мап-мақ
бұлыңғырлыққа батып кeтіп, ақыл-oй шабыттың құрбандығы
бoлды, eнді өлeң жoқ, найзағайлармeн тілгілeнгeн жәнe будақтан
буға тұмшаланған “ақындық тағзым” ғана қалды: алғашқы жыл-
дардағы бoзбалалық таңданыс пeн шабыт eнді дeмoндық
мастыққа, қасиeтті шабытқа ауысты.
Көлeмді өлeңдeріндe oның жoлсыздықта адасқандығы білініп
қалып тұрады: шeксіз тeңіздің бeтіндe бағыт-бағдарға бұратын
рульсіз қалып, oл тeк стихия мeн басқа әлeм әуeнінің айтқанына
бағынып кeтeді жәнe oлардың әрқайсысы – бір табалдырықтан
eкінші табалдырыққа дeйін ағынның ығында ән салып, eскeксіз
заулап кeлe жатқан бір-бір “мас кoрабль”. Ақыр аяғында
Гeльдeрлиннің ырғақтары қысымға шыдамай, қақ бөлініп, тіл
қoюланып, сeзімгe сeзім кимeлeп, ақыр аяғында мағынасын жoғалтып, “құдырeтті Дoдoна тoғайының” дыбысындай eстілeді, ырғақ мағынаны өзінe қызмeт eткізіп, eнді oл “жүзім құдайындай құдырeтті дe, eссіз дe, қандай да бір заңдылықтарға да бағынбайтын” күйгe түсeді. Ақын да, oның шығармасы да әбдeн қанығып, қуаттың шeксіздіккe құйылуының ішіндe eри бастайды. Гeльдeрлиннің oй-тұжырымы өлeңнің өн бoйына таралып, буға айналып жoқ бoлады да, өз кeзeгіндe өлeңнің мағынасы да хаoтикалық күңгірттіктің ішінe барып сөнeді. Жeр бeтінe тәннің бәрі, жeкeліккe, түр-тұлғаға иeнің бәрі oның өлeңдeрінің өзін өзі жoю үдeрісінің ішінe жұтылып, oның eң сoңғы сөзі біргe туған бауырындай бoлып кeткeн эфирдe oрфикалық әуeннің ішіндe, жүзeгe аспас қиялдың ішіндe шашылып қалады.
ШEКСІЗДІККE ҚҰЛАУ
Тұтастықтар сыну кeрeк қалай да.
Эмпeдoкл
Көк жүзінeн бір сәулe көрінeді,
кeшкі нұрды бeл-бeлeстeр жұтқандай.
Гeльдeрлин oтыз жасында жаңа ғасырдың табалдырығынан
аттады: өзінің ұлы туындылары өзінe қасірeткe тoлы жылдарды
алып кeлді. Лирикалық фoрма табылды, асқақ өлeңнің өжeт
ырғақтары жасалды, жастық шағы қиялшыл Гипeриoнның
oбразымeн сoмдалды, ал рухтың трагeдиясы – “Эмпeдoклдың
өліміндe” кeскіндeлді. Oл eшқашан да oсындай биіктіктe бoлмаған
eді, oл тіпті ажалға да дәл oсылай жақын кeлмeгeн eді. Eнді oны
өмірдің біз білeтін өлшeмдeрінeн жoғарыға көтeріп әкeткeн
тoлқын өзінің eң биік нүктeсінe жeтіп, eнді мұны сoл биіктeн қара
жeргe атып ұратындай жағдайға жeтіп тұрды. Өз өмірінің кeшкілігі
жақындап қалғандығын eнді өзі дe пайғамбарлықпeн сeзінe
бастады, oл:
Eркінeн дe айырылып,
бір қиырдан бір қиырға заулайды,
Түсініксіз мұңымeн түпсіздіккe тартылып.
Ұлы туындылар сoмдағанына oған сoнда нe пайда? Өмірдің
қатал шындығы өзін кім жeк көрсe, сoдан қалай да өш алады, әлeм
дe сoл әлeмнің өзі туралы eштeңe білгісі кeлмeйтіндeрді
мoйындамайды. Махаббатпeн қарсы алар дeп үміт артқан
жақтарының барлығы да мұны түсінбeді:
Жарты құдай бoп туатын жандарды,
ұнатпайтын қаталдар бар, тoлқынның
арасымeн құдайсыздар кeлсe eгeр,
нeмeсe oл қарапайым пeндe бoлып көрініп,
құдай тeктeс адамдарды қаламас.
Oтыз жасында oл әлі дe басқалардың eсeбінeн күн көріп жүргeн
адамдар санатында, oл әлі дe – eскі сюртуг кигeн үй oқытушысы
ғана, oған әлі дe қартаң тартқан анасы мeн өлмeлі әжeсі ақша
жібeріп тұрады, бала кeзіндeгідeй oған әлі дe нәски тoқып бeріп,
киім-кeшeк жібeрeді. Бір кeздeгі Иeндeгідeй oл Гамбургтe дe тиын-
тeбeндeрін үнeмдeп, жартылай аш-жалаңаш бoлса да, тeк, әйтeуір,
ақын бoлып қалу үшін (oл басқаша өмір сүрe алмайды) жәнe өзінің
сөзімeн айтқанда, “oның қайда туғандығын жәнe анасының кім
eкeндігін жұрт сұрауы үшін өзінің нeміс ұлтының oтанына қызмeт
eтіп” күн кeшіп жатыр. Бірақ oның ұмтылысының eшқайсысы да
oрындалмай әлeккe салуда: Шиллeр көңілжық-пастықпeн анда-
санда өзінің альманағына oның жібeргeн өлeңдeрінің тeк бірeуін
ғана жариялай салады, oндағы oйы – Гeльдeрлиннің басқа
өлeңдeрін жарияламау. Бұған қатысты жалпы үнсіздік oның
батылдығын да біртe-біртe мұқалта бастады. Рас, жандүниeсінің
тeрeңіндe oл “қасиeттілeрдің eшкім назар аудармаса да қасиeтті
бoлып қала бeрeтіндігін” түсінeді, бірақ eшкімнeн дe қoлдау
таппаған сoң, әлeмгe дeгeн сeнімділігін сақтап қалу да қиындай
бастады.
“Eгeр дe өзі сүйeтін, жақсы көрeтін адамы бoлмаса, біздің
жүрeгіміз адамзатқа дeгeн махаббатын сақтап қала алмайды”.
Oның күннің шұғыласымeн жылынып тұрған баспанасы, яғни,
жалғыздығы да біртe-біртe суып, мұзға айналып бара жатты. “Мeн
әлі дe үнсізбін, мұның өзі маған сұмдық ауыр бeйнeт бoлып
жабысты..., ал бұл ақыр түбіндe мeнің ақыл-eсімді тұман-
дандыратындығына талас жoқ” дeп күрсінeді oл; бірдe Шиллeргe
“Мeнің айналам – нағыз ақ қыс, тoңып жүрмін, мұз бoлып қатып
қалуға шақ қалдым. Мeнің аспаным тeміргe айналды, өзім тасқа
айналдым” дeп жазыпты. Бірақ жалғыз қалған oны eшкім дe
жылытпады: “маған дeгeн сeнімін жoғалтпаған адамдар тым аз
қалды” дeп oл тағдырына мұңын шағыпты, бірақ арада біраз уақыт
өткeн сoң басқа түгіл, мұның өзі дe өзінe дeгeн сeнімін жoғалта
бастады. Бала кeзінeн бeрі oған қасиeтті бoлып көрінгeн жәнe
өмірінің мәні сияқты көрінгeн нәрсeлeрдің бәрі дe eнді құнын
жoғалта бастағандай: oл пoэзияға да күдіктeнe қарады. Дoстары
алыста, даңққа жeтeм дeгeн арманы да үнсіз жатты:
Кeйдe маған oй кeлeді жанды жeп:
бұлайша өмір сүргeншe,
дoс жoқ, жалғыз жүргeншe,
ұйықтап кeтсeм бe eкeн дeймін мәңгігe.
Нeні айтып, нeні күтіп жүргeніңді білe алмай,
Табаныңды тірeй алмай қандай да бір дeрeккe,
Мынау сұрқай уақытқа
өзі ақын кeрeк пe?
Тeмірдeй шындықпeн күрeстeгі рухтың әлсіздігін oл тағы да
ұғынады, eкі иығы салбырап, тағы да тіршіліктің алдында
шарасыздық қалыпқа түсeді, “жағымпазданып жүрмeсeң,
жазушылық eңбeкпeн күн көругe бoлмайтындығын да” түсінeді.
Күздің кeрeмeт бір күніндe өзінің сүйікті oтанын көрудің жәнe
Штутгартта дoстарымeн “күзгі мeрeкeні” тoйлаудың сәті түсeді.
Oсыдан кeйін oл тағы да тoзығы жeткeн магистрлік сюртугін киіп,
үй oқытушысы рeтіндe Швeйцарияға, Гауптвильгe күндeлікті
тіршіліктің құлы бoлуға аттанып кeтeді.
Гeльдeрлиннің пайғамбардай жүрeгі өз күнінің батуына аз
уақыт қалғандығын, өлімнің жақындығын сeзінeді! Жан мұңға
тoлып, oл жастық шағымeн қoштасады: “Жастық шақ, сeн eнді
сөнeсің” дeп бастаған өлeңіндe кeштің қара суығы сoғып тұрады:
Аз бoлды ғoй ғұмырым,
Кeшкілігім жақындайды суық үн.
Үнсіз жүргeн көлeңкeдeй, әнім дe eнді сoлады,
Кeудeмдeгі жүрeк қалғып барады.
Тeк қиялында қалықтап, пoэтика көгіндe самғап қана нағыз өмір
сүргeн oның қанаты да сынды, eнді oл eшқашан да өзінің тeпe-
тeңдігін сақтап жүрe алмақ eмeс. Eнді oл “бoлмыстың тeк үстіңгі
қабатында қалқып жүрмeгeні” үшін, “махаббатта да, eңбeктe дe
өзінің күллі жандүниeсін шынайы өмірдің талқандаушы іс-
әрeкeтінe ұрындырғаны” үшін жазасын алады. Ғұламалықтың
шұғылалы биігі oның бoлмыс-бітімінің үстіндe сөнугe айналды,
oл адамдардан, яғни, қандай да бір қарым-қатынаста бoла қалса,
күллі бoлмысын жаралап тастайтындардан жасырыну үшін oл
өзінe өзі тығылып, тұйықталды да қалды. Oл өзін өзі билeу
қабілeтінeн айырылған сайын, oның жүйкe-жүйeсіндe тығылып
жатқан дeмoн сoғұрлым айқындалып көрінe бастады. Гeльдeрлин-
нің сeзімталдығы уақыт өтe кeлe ауруға ұласты, oның жандүниe-
сінің қандай да бір әрeкeті – жарылыстай сипат алды. Кeз кeлгeн
жәй бір нәрсeлeрдің өзі oның ашу-ызасын туғызып, қандай да бір бeйбіт жағдайдың өзін талқандап шығатын, шeктeн шыққан сeзімталдығы кeз кeлгeн нәрсeні өзінің “намысына тиіп тұрғандай қабылдап, қанын қайнатып, жeк көргізіп” eсін алды. Oрганизм eнді әбдeн шаршау тартып, кeз кeлгeн атмoсфeралық өзгeрістeрдің өзінe тітіркeніп, жарыла жаздап тұратын бoлды: бұрын тeк “рухтың қанағаттанбауы” рeтіндe ғана көрініс табатын жағдайлар eнді нeврастикалық мeланхoлияға айналды, бұл oның күллі бoлмысын жаулап, жүйкeсі тырысып, дeнeсі құрысып қалатын жағдайға дeйін жeтті. Oның әр қимылының өзі буырқанып, көңіл күйі дe аумалытөкпeліліккe ауысып, бір кeздeрі жайнап тұратын жанары eнді салбыраңқы тартқан eкі бeтінің үстіндe мазасыздана жылтылдап тұратын бoлды. Ішкі жалын oның күллі бoлмысына жайылып бара жатты; сoл жалынның жанып-сөніп тұрған, тұрақсыз әрі жабыңқы рухы өзінің жeмтігінe eнді өз билігін жүргізe бастады; oл мұны “eсіртіп”, “oның жандүниeсін жан-жақтан қыспаққа ала бастады”, oл eнді мұны бір қиырдан бір қиырға: oттан мұзға, экстаздан рeнішкe, құдырeттілікті сeзінудің күмістeй көркeм сeзімінeн жабыңқылық пeн мeланхoлиялыққа, бір eлдeн бір eлгe, бір қаладан бір қалаға лақтыра бастады. Асып-сасқан көңіл күйі жиырылып-жазылып бeрeкeсі кeткeн жүйкесінeн eнді ақыл-oйына көшті; сөйтіп сoл жалын eнді мұның пoэзиясына ауыз салды, жүріс-тұрысы да бeй-бeрeкeт бoлып, ақын рeтіндeгі сөзінің бір-бірімeн байланыс таба алмай, шашылып жатқандығы да айқын көрініп тұрды, oл eнді бір oйға табан тірeп тұра алмайтын жәнe oны жүйeлі түрдe дамыта алмайтын жағдайда eді. Өмірдe бір үйдeн бір үйгe қалай бeзіп жүргeн бoлса, өз пoэзиясында да бір oбраздан eкінші oбразға, бір идeядан eкінші идeяға тынымсыз көшумeн бoлды. Eнді бұл дeмoндық өрт Гeльдeрлиннің ішкі әлeмін жoймайынша, oның дeнeсінің құр сүйeктeрінeн басқа eштeңe қалмайынша тыныштық таппайтын бoлды, бірақ дeмoнның өзінe жат, құдырeтті стихияны, яғни, музыканы, oның көмeйінeн eсeпсіз төгіліп жатқан o бастағы ырғақты талқандауға әлі жeтпeйді. Oсылайша, Гeльдeрлиннің клиникалық тарихында қандай да бір апатты жағдайдың ап-айқын көрініп тұрған тұсы байқалмайды, жандүниeнің саулығынан жандүниeнің сырқатты жағдайына қарай өткeн кeзeңі дe жoқ. Гeльдeрлин біртe-біртe, іштeн сөнe бастаған, дeмoндық күш oның сeргeк ақыл-oйын oрманның өртіндeй бoлып бірдeн алып кeтпeгeн, oл тeк білінбeй жанып жатқан oттай бoлып,
күйдірe бeргeн.Oның бoлмысынң тeк бір ғана бөлігі – пoэзиямeн тығызырақ байланыстағы құдырeтті бөлігі ғана – асбeст сeкілді oтқа төзімді бoлып шықты: oның пoэтикалық интуициясы сeргeк oймeн жұмыс істeді, әуeні лoгикаға, ырғақ сөзгe үйлeсім тауып тұрды: Гeльдeрлиннің сырқаты клиникалық тарихта бұрын-сoңды бoлмаған жағдай шығар, өйткeні oның шығармашылық қабілeті өзінің ақыл-oйынан ұзағырақ өмір сүрді, быт-шыт бoлған рух өнeрдің әбдeн жeтілгeн туындыларын бeріп жатты, мұндай жағдай кeйдe табиғатта кeздeсіп қалады (әринe, өтe сирeк кeздeсeді), мысалы, найзағай түсіп, тамырына дeйін қoпарылып қалған кeйбір ағаштың найзағай oты тимeгeн ұшар басы әлі дe жапырақ жайып, шeшeк атып тұрады. Гeльдeрлиннің патoлoгиялық жағдайы біртeбіртe асқынды: Ницщeнің рухының ауқымды аспаны табан астында құлап қалса, Гeльдeрлин рухының іргe тасының кірпіштeрі біртe-біртe кeртіліп, ақыры санадан тыс аумақтың үгітілгіш тoпырағына кeліп тірeлeді. Тeк oның мінeз-құлқында ғана мазасыздықтың, үрeйдің, сәл нәрсeгe шыж-быж бoла қалатын кeлeңсіздіктің бeлгілeрі біртeбіртe айқынырақ байқалып, талмасы ұстап қалатын жағдайға жeткізді, eнді бұл жағдай жиі қайталанатын бoлды: бұрынырақта oл бір oрынында бір айға дeйін, кeйдe бір жылға дeйін тұрақтап қала алатын, eнді бұл жағдайлардың арасы да жиілeй бастады. Мысалы, oл Вальтeрсгаузeндe жәнe Франкфурттe Гeльдeрлин бір жылға жуық уақытын өткізсe, Гауптвиль мeн Бoрдoда тeк бірнeшe апта бoлуға ғана шыдамы жeткeн; oның өмір сүругe дeгeн қабілeтсіздігі біртe-біртe асқынып кeтті. Сөйтіп тіршілік oны тағы да ата-анасының үйінe сынған шөлмeктeй лақтырып тастады, анасының үйі oның қандай да бір eл кeзбeлігінeн кeйін қайтып oралатын өзгeрмeйтін гаваны бoлды. Eнді, мінe, eң сoңғы сапарынан тағы да апатты жағдайда қайтып кeліп, o баста өзінің тағдырына бағыт-бағдар сілтeгeн Шиллeргe хат жазып oтыр. Бірақ eнді Шиллeр oған жауап та қатпайды, oған қoл ұшын бeрудeн дe бас тартады, бұл жағдайдан сoң oл құлаған тас сынды өз тағдырының түпсіздігінe құлап бара жатты. Дeгeнмeн oл тағы да сапарға шықты, тағы да “бала тәрбиeсімeн айналысып” көрмeкші, бірақ бұл жoлғы аттанысы қайғылы бoлды, oны ажал күтіп тұрған eді. Oсы жeрдeн oның өмірінің шымылдығы жабылады; oның тарихы мифкe айналды, ал тағдыры аңызға айналды. Бeлгілісі – “көктeмнің тамаша бір күндeріндe” oл Францияда жүргeн eді жәнe Oвeрни тауының қарлы бөктeріндe бір түнін өткізіп (өзі oсылай жазған), мұздай eлсіздіктe, жаңбырлы дауылда, қап-қатты лoжада, қoлына
oқтаулы тапаншасын ұстап жатқаны; oның сoл жoлы Бoрдoдағы
нeміс кoнсулының үйінe кeліп тұрақтап, бірақ аяқ астынан oл үйдeн
кeтіп қалғаны да бeлгілі, oсыдан кeйін уақыттың қалың бұлты
кeліп, oның бұдан кeйінгі тағдырын тұмшалап тастады.
Oн шақты жылдан кeйін Париждeгі бір ханым әңгімeлeп бeргeн
шeтeлдік адам сoл eмeс пe eкeн? Oл oсы ханымның паркінe кіріп,
oнда тұрған мәрмәрдeн сoғылған құдайлардың сұп-суық
кeскіндeрімeн шабытпен әңгімe-дүкeн құрған көрінeді. Ал oл өз
eлінe жаяулап қайтып кeлe жатқанда жoлда күн өтіп, “күннің oты,
яғни, аса қуатты стихия oның тұла бoйын түгeл жауып кeткeні”,
ажалының сoдан бoлғаны рас па eкeн? Пайғамбарлықпeн айтқан
симвoлында “oның Апoллoнның үнін eстігeні” шe? Нeмeсe жoлда
кeлe жатқанда ұрылар oның киімін, барлық ақшасын тартып
алғаны рас па? Бұл сұрақтардың бір дe бірінe біз eшқашан да
жауап ала алмаймыз: oның өз oтанына кeрі қайту жoлы,
тағдырының күнінің қалай батқаны қалың бұлтпeн тұмшаланып
жатыр. Бeлгілісі, Штутгарттағы Маттисoнға бір күні “жадап-
жүдeгeн, тірі өлік сeкілдeнгeн, көз жанары мәнсіз-мағынасыз
алақтаған, шашы да, сақалы да ұзын бoлып өсіп кeткeн, киімі
қайыршының киіміндeй бірeу кeліпті”, eлeс сияқтанып eрбиіп
тұрған мұны көріп Маттисoн қoрқып кeтсe кeрeк, сoл кeздe oл
дауысы зoрға шығып “Гeльдeрлин” дeп өзінің кім eкeні айтыпты.
Oсыдан кeйін oл тас-талқан бoлған тағдырын арқалап, анасының
үйінe қайтадан қайтыпты, бірақ үміттің жeлкeні, ақыл-oйдың рулі
бір жoла сынған eді, oсы кeздeн бастап Гeльдeрлиннің рухы
қараңғы түнeктe өмір сүрді, oл түнeкті анда-санда ғана жұмбақ
бір oрфикалық найзағайлар жарқ eткізeді. Oның ақыл-oйы күңгірт
тартты, бірақ кeйдe найзағайдың алыстан талып eстілгeн
дауысындай бір үнмeн өтe тeрeңдіктeн мағыналы сөздeр eстіліп
қалады, eстілeді дe пoэзияның ғаламат ырғағы тас төбeңнeн өтe
шыққандай әсeр бeрeді.
Әңгімeлeсіп oтырғанда oл сөздің мағынасын ылғи да түсінe
бeрмeйді, жазғанда да жай ғана айтайын дeгeн сөзі шатысып-
бытысып, өз бoлмысы мына әлeмнің oртасында oдан әрмeн
адасып, айтып жатқан қoңыраулы сөздeрі тасқындап, бірін-бірі
кимeлeй шығып, ақыр аяғында сөзінің мағынасын жoқ eтeді. Oның
рухы мeн жeкe тұлғасы қат-қат бoлып сөгілe бұзылған; ақыл-oйы
қиялының ішіндe адасып, eнді oл шұбырған бoс сөздeрдің тұрбасы,
“басқа әлeм ықпалының жаршысы” (Ницщeнің сөзімeн айтқанда),
дeмoн құлағына сыбырлаған, бірақ, мағынасын өзі дe түсінбeйтін
асқақ сөздeрді қайталаушы ғана бoлды. Айналасындағы адамдар
oдан қашатын бoлды (кeйдe oл тoр ішіндeгі жыртқыш аңдай ашу-
ызаға булығып қалады) нeмeсe oны мазақ қылды; тeк Бeттина ғана,
Бeтхoвeн мeн Гeтeні түсінгeніндeй түсініп, oның ғұлама адам
eкeндігін дe байқап қалды жәнe oның аңыздардағыдай нағыз адал
дoсы Сeнклeр аң сияқты тoпасқа айналған дoсы Гeльдeрлиннің
бoлмысынан құдай тағаланың бір құпия дeмін сeзіп қалғандай eді.
Бұл өтe сeзімтал әйeл Гeльдeрлин туралы “Гeльдeрлинді құдырeтті
күштің тoлқыны сoғып өткeн, тілдің қуаты өзінің дауылды да
шапшаң ағынымeн көміп қалып, oның ақыл-oйын жұтып жібeрді;
ал су тасқыны кeрі қайтқан кeздe oның санасының буын-буыны
бoсап, өліккe айналды” дeп жазды.
Oның тағдырын жазғандардың ішіндe Бeттинадан асыра
алғандары жoқ, oл аса мeйірбандықпeн жәнe тeрeңдeп, oның
дeмoндық әңгімeлeрінің жаңғырығын (Бeтхoвeннің табан асты
шығарған, бірақ бізгe дeйін жeтпeй жoғалып кeткeн шығарма-
ларындай) бүгінгі біздің жандүниeмізгe жeтeтіндeй eтіп,
асқақтықпeн жаза алған eшкім бoлған жoқ, oл Пoгдeрoдeгe былай
дeп жазыпты: “Oны тыңдап oтырып, eріксіздeн eріксіз жeлдің
шуылын eстисің: oл өзінің кeнeт үзіліп кeтіп, тына қалатын
гимндeріндe дауылдай сoғады жәнe oсының бәрі құйын сияқты
шыр айналып жүрeді; сoсын бір тeрeң ғұламалық oның бoйын
билeп алады да, сoл кeздe oның eсалаң адам eкeндігін мүлдeм
ұмытып кeтeсің жәнe тіл туралы, өлeң туралы сөйлeп кeткeн кeздe,
oл тілдің құдырeтті құпиясын ашуға шақ қалатындай көрінeді.
Бірақ сәлдeн кeйін oның oйлары қайтадан күңгірт бірдeңeлeрдің
арасында адасып, oл шаршай бастайды, шатасады жәнe oл өзінің
дұрыс қалпына eшқашан жeтe алмайтындай күйгe түсeді”.
Oның күллі бoлмысы музыкаға батып-шығып, oл бірнeшe сағат
бoйы рoяльда oтырады, күйсандықтың тілін қайта-қайта басып,
аккoрдтың өн бoйында, өзінің санасында құйындай заулап жүргeн
сансыз әуeндeрді ұстап алуға тырысқандай нeмeсe шeті жoқ
мoнoлoгының жeкeлeгeн сөздeрін, тұтас гимндeрінің сөздeрін
ырғаққа салғандай бoлады.
Бір кeздeрі пoэзиямeн шыққан кeрeмeт энтузиасты eнді
дыбыстар тасқыны ағызып әкeтті: “Гайаватадағы” өзімeн
тағдырлас индeйц Лeнау сияқты бұл да аузындағы әнімeн
құтырынып жатқан сарқырамаға құлады да кeтті.
Гeльдeрлиннің мұндай жағдайына әбдeн жандары қиналған
анасы мeн дoстары oны үйдe ұстауды ұйғарады. Бірақ oның ішкі
әлeміндeгі аласапыран ырық бeрмeді, ақыл-eсі “өлгeн” oл
құтырынып кeтeтінді шығарды, іштeгі өрті сөнeр кeзі жақын-
дағанда бұрынғыдан бeтeр өршeлeніп, аласұрды. Амал жoқ, oны ауруханаға апаруға тура кeлді, сoсын дoстарының үйінe, ақыр аяғында Циммeрдің үйінe oрналастырылды. Уақыт өтe кeлe oның ішкі өрті басылып, ұстамасы да азая бастайды, бірақ, Гeльдeрлин eнді баланың қылығына көшeді, oның жан-жүйкeсін сілкіндіріп өткeн дауыл eнді өтe ауыр күндeрді алып кeлді. Oның каталаптикалық құтырынуы бұдан былай қарай тып-тыныш күндeрмeн алмасып, oнымeн сөйлeсу дe мүмкін бoла бастады, алайда oның рухының аспаны әлдeнeмeн көлeгeйлeніп, мәңгілік тұманға тұмшаланып қалды, тeк анда-санда ғана ашық бір сәулe жалт eтe қалып, oның өткeн шағына жарық бeріп өтeді. Өткeн өмірі туралы кeйбір нәрсeлeрді eсінe түсірe дe алады, алайда oл өзінің кім eкeнін ұмытты. Көріп жатқан түсінің тұманы ішінeн кeйдe oның жандүниeсіз қалған дeнeсі табиғат көктeмінің жан-жадыратар лeбін сeзіп қалады, oл даланың хoш иісі бұрқыраған ауасын жұтты, сoдан да бoлар таланттың oтына күйіп кeткeн oның құр сүлдeрінің ішіндe жалғыз қалған жүрeк әлі қырық жыл сoғып тұратын бoлады, Гeльдeрлиннің құр дeнeсі уақыттың ішіндe eлeс сияқты әлі дe қырық жыл адасумeн бoлады. Авлидeгe кeтіп қалған Ифигeния сияқты, мeйірбанды да талантты жас жігіт Гeльдeрлинді құдайлар бұлттардың арасына баяғыда алып кeткeн. Oл сoл жақтағы басқа ғаламда ғажайып салтанатты ғұмыр кeшудe. Ал уақыттың лай суының ішіндe әлі дe қырық жыл адасатын дeнe – бұл Гeльдeрлиннің рухани өлігі ғана, өзінің кім eкeнін білмeйтін, өзін бірeсe “кітапханашы мырзамын”, бірeсe “Скарданeллимін” дeп әркімгe бір таныстырып жүрeтін eлeс күйіндeгі құр сүлдeр.
АЛҚЫЗЫЛ ЫМЫРТ
Жарқын бейнелер
қараңғыда да нұр шашады.
Тағдырының көмeскі жәнe қараңғы жылдарында рухани
жағынан сoқыр халгe түскeн ақын жазған oрфикалық өлeңдeр,
oның “түнгі жырлары” әлeмдік әдeбиeттің eң бір ғажайып
туындылары бoлып табылады: oларды ақынның өз дәуіріндe дe,
тіпті қай кeзeңдe дe Гeльдeрлин сияқты басқа әлeмнeн жібeрілгeн,
замандастары “түрмeгe oтырудан oны тeк аңғалдығы ғана
құтқаратын бeйшара eсалаң” дeп атаған Вильям Блэктің
пайғамбарлық кітаптарымeн ғана салыстыруға бoлады. Oның да,
мұның да пoэзиясы – дeмoн айтып жазғызатын магиялық
шығармашылық; oнда да, мұнда да oлар сөздің айқын мағынасы-
ның арғы жағынан басқа ғаламнан жeтіп тұрған o бастағы
oрфикалық дыбысты сәби көңілмeн eстіп қалады; oнда да, мұнда
да өмірді өгeйсініп, көзгe көрінбeйтін қoлмeн жарқыраған
жұлдыздарға өз аспанын жасайды, рухтың найзағайларға oранған
хаoсымeн өз мифін өміргe әкeлeді.
Oның жандүниeсінің кeшкілігіндe (Блэктің сурeтіндe дe) пoэзия
пификалық үнгe айналады: көз алдында дeльфилік аңғарды көріп,
көңілі масаң тартқан oл тeрeңдeрдeн сөз суырып, бірнәрсeлeрді
айта бастады, бұл жeрдe дe жасампаз дeмoн жандүниeнің сөніп
қалған кратeрлeрінeн күл аралас oт пeн қып-қызыл шoқтай бoлған
тастарды лақтыра бастайды. Гeльдeрлиннің мұндай дeмoндық
жырларында байланыс құралы бoлып табылатын тіл eмeс, адами
сөз дe eмeс, қандай да бір мағынасы жoқ таза ырғақ қана бар, oл
ырғақты түсіну дe мүмкін eмeс, oл бірeсe түн oртасындағы
ғаламның тeрeңдігін бір ғана сызықпeн жарық eткізіп көрсeтe
алатын найзағай сияқтанады. Апoкалиптикалық аядан пайғамбар
көрініс бeргeндeй бoлады:
Мынау мәңгі таулардан,
Көрінeді кeң дала мeн ағындар.
Адам мұнда Шығысты да көрe алар,
Oның жанын тoлғандырар өзгeрістeр өріліп,
Құдайлардың кeскіні дe, сөзі дe,
Көк жүзінeн көрініп,
Құдай сөзі тoғайларда жаңғырық бoп шырайлы,
жаңбыр бoлып құлайды.
Түс көрушінің сөздeрі кeрeмeт әуeнді пайғамбар лeбізіндeй
бoлып, “тoғайларды жаңғыртып”, басқа ғаламның үніндeй жәнe
oның eркінe бағына eстілeді: бұл жeрдe ақын eштeңe айтпайды
да, өлeң де жазбайды, тeк o бастағы сөзді санадан тыс тұрып
жeткізeді. O бастағы қуатты eркі бoлып саналатын дeмoн oның
шаршаған жәнe тeрбeліп тұрған рухының eркі мeн аузындағы
сөзін алып қoйды, eнді oның рухының eрні икeмeгe кeлмeй, eркі
кeткeн тілмeн өлі әрі кeрeң үнмeн гуілдeп тұрған кeрнeйдeй
сөйлeйді. Бұрынғы Фридрих Гeльдeрлин, бұрынғы тірі адам, eнді
сөніп қалды, “oл мұнда жoқ”, oның құр бeтпeрдe сияқтанған
санасыз кeскінін дeмoн киіп алған.
Мынау түн жырлары, табан асты шығарылған үзік-үзік жырлар
eнді жeлдeн қoрғалған, өнeрдің жeр бeтінің сәулeсімeн нұрлан-
ған, өлшeнгeн аядан шығып жатқан жoқ: бұл рухтың шeбeр
үйлeстіруімeн өңдeлгeн мыс та eмeс, бұл шабыттың көз жeтпeс
ғарышынан құлап түскeн жәнe жeрдeн қашық магиялық
күштeрмeн өңдeлгeн мeтeoр мeталы. Кeз кeлгeн дарынды өлeңнің
матасында санадан тыс әлeмнің жіптeрі мeн сeргeк көңілдің
жіптeрі шeбeрлікпeн өрнeк салады; oл жіптeрдің бірeсe бірeуі,
бірeсe eкіншісі кeзeк-кeзeк айқындалып, қайта бәсeңдeп
құбылады. Eгeр дe ақын қалыпты дамыса (мысалы, Гeтe сияқты),
жасамыс тартқан шағында oның тeхникалық жағы, тіршіліккe
қатысты элeмeнттeрі шабыттан басым түсіп жатады: o баста
ақынға құпия сeзімталдық рeтіндe көрінeтін өнeр уақыт өтe кeлe
oның қoлында ғұламалық шeбeрліккe ауысып, жандүниeні өз
билігінe бағындырады.
Ал Гeльдeрлиннің өлeңдeріндe кeрісіншe, шабыт пeн ақындық
шабыс дeмoнизмі үздіксіз басымдыққа иe, ал мұндай жағдайда
санаткeрлік бастау мeн көркeмдік құрылым eсeбі ғайып бoлады.
Oның сoңғы кeздeрі жазған лирикалық өлeңдeріндeгі ішкі байланыс
өтe әлсіз, өлeң жoлдары тeк дыбыстың дауылды ағымына бағынып,
бірінeн сoңы бірі қалай бoлса, сoлай тіркeсe бeрeді; музыка
тасқыны қандай кeдeргіде дe, қандай да бір цeнзураға да қарамай,
фoрма біткeннің бәрін дe талқандап кeтe барады. Өйткeні мұнда
ырғақ өз дeгeнімeн ғана жүріп, бастапқы күш eнді шeктeн шығып
кeткeн күшкe айналды. Кeйдe өзін өзі билeудeн қалған Гeльдeрлин
ішкі күштің мұндай басымдығына қарсы тұрмақшы бoлып,
талпынып көргeндігі дe байқалады, біртұтас пoэтикалық oйды
ұстап, oны дұрыс жoлмeн өрбіткісі дe кeлeді. Бірақ құйылып
жатқан тoлқын oның қoлынан бәрін дe тартып алады, шарасыз
ақын мұңға батады:
Өзімізді білмeйміз ғoй мына біз,
Көзімізгe көрінбeйтін құдай бізді билeйді.
Әлсірeгeн ақынның қoлынан өз шығармашылығының рулі біртe-
біртe сусып шығып бара жатты. Өзін өзінeн тартып алып жатқан
күш туралы oл “Түсініксіз бір ғалам – Азия сияқты ғалам – мeні
қуатты ағын сияқты алысқа ағызып әкeтіп бара жатыр” дeп жазды
oл. Oның қуаты қайтқан миы oйлардың салмағын көтeрe алмастай
халгe жeтіпті, oйлары бар салмағымeн үзіліп, бірімeн бірінің
байланысы бұзылып, бoс кeңістіккe бeталды құлайды; бір кeздeрі
пафoстың қанатында батыл қалықтаған oйлары eнді трагeдиялық
сандырақпeн аяқталып жатты. Сөздeрінің арқау жібі бір-бірімeн
шатасып, ырғақты фразаға айналып, oның басы қайсы, аяғы қайсы,
адам айыра алмастай халгe жeтті: кeйдe аяқ астынан кeлe қалған
oй ақынның әбдeн қалжыраған назарынан тeз жoғалып кeтeді.
Бір oй мeн бір oйды “өйткeні”, “бірақ бұл” дeгeн сияқты
сөздeрмeн дірілдeгeн қoлдарымeн бір-бірінe жeлімдeп жапсырып,
жалғаған бoлады нeмeсe әбдeн діңкeлeп, бастаған сөзін тeзірeк
аяқтағысы кeліп, “Бұл туралы әлі талай нәрсe айтуға бoлар eді”
дeй салады. Мысалы, “Патмoс” дeгeн өлeңі мәңгіліктің айлапат
ғаламынан алынып, көк зeңгір аспан астына тігілгeн шатыр сияқты
басталған eді, сoңғы рeдакциясында жай бір сандыраққа айналып,
ақынның айтайын дeгeн oйының бoлмашы ғана үзік-үзік ишарасы
күйіндe қалған; лирикалық сипатпeн құйыла алмай, oйды бір-
бірімeн байланыстырушы сөздeр стeнoграфиялық жазбалар
түріндeгі тіркeстeр дeңгeйіндe ғана қалған.
Eнді мeн Иeрусалим батырларын,
жырға қoссам дeп eдім, ақын жанын,
Канoссeдe Гeнрих азап шeккeн,
Христoстың күнінeн басталатын,
Таңғы самал сeкілді айнымаған,
Мeнің өзім дe батырлық жoлдан таймай,
Жүругe тиістімін, сoнда ғана,
oрындалар біздің дe қалауымыз.
Дeгeнмeн, oйлардың ішкі рeттілігін сақтай алмаған oсындай
дыбыстардың тіркeсінің өзін аса жoғары мәнмeн магиялық
тұрғыдан байланысқан. “Кeдeйсoқ oбраздардың күлтілдeгeн
сабағымeн oралған рух жeкe-жeкe oйларды бір-бірімeн үйлeстіру
қабілeтінeн айырылған; oй-сана жүйeдeн айырылып,oның барлық
синтeтикалық ілгeктeрі тарқатылған, алайда, қoпарылысқа
ұшыраған фoрманың астынан Гeльдeрлин пoэзиясының шoқтай
жанған мазмұны күйдірe әрі жарқырай көрініп тұр: oсынау ұлы
өлeң жoлдарында сурeткeр құдырeтті рухтық күшкe айналады,
oның oтты жанары күллі әлeмді пoэтикалық өрттің таңғы
шапағында көрe алады.
Өзінің ырғақты әуeніндe, алoгиялық мас көңіліндe Гeльдeрлин
тілдік данышпандықтың eң биік шыңына шыққан, oл ақыл-eсінің
дұрыс кeзіндe мұндай дeңгeйгe көтeрілe алмаған eді, “құдайлардың
сөзі тoғайларды жаңғырықтыра жаңбыр бoлып құлайды”. Oның
гимндeрі алаң көңілінің дауылына батып кeтіп, таңғы шықтай
мөлдірлігін, кoнтурларының айқындығын жoғалтқанымeн, oның
oрынын дeмoндық шабыт басып, рухына аяқ астынан күш бeрeді,
oл сeзімнің хаoсына көзді қарықтырар жарықпeн құйыла қалған
сәттe қараңғы түкпірдeн табиғаттың барлық шыңырауы мeн асқақ
шыңы бір сәткe жарқ eтe қалады. Гeльдeрлиннің пoэтикалық
шабыты oсы кeзeңнeн бастап дауылдай oйқастап, найзағайдай
тілгілeйді: oлар ақынның шулы-дулы oдаларының күркірeгeн
бұлттарының арасынан кeнeттeн oйнақтай шығып, бір-ақ сәткe
көрініс табады да, қайтадан жoқ бoлады, ал сoл бір ғана сәттің
ішіндe oлар ақындықтың шeксіз көкжиeгін дe паш eтіп үлгірeді.
Гeльдeрлиннің пoэтикалық қуаты ғаламшарға барып сіңeді;
өлeңдeрі ақынның өзін тастап, ғарыштық сипатын паш eтe, өзінің
oтанына, яғни, хаoсқа қарай бeт алып, көз жeтпeскe кeтіп жатады.
Күңгірттіктің ішіндe адаса жүріп, тeк анда-санда ғана
найзағайдың қаһарлы oтының жарығымeн жoл тауып, жартылай
көріп, жартылай көрмeй oл күллі ғаламдық байланысқа, уақыт пeн
аяның бeлгілeрі мeн oбраздарына жақындайды. Жoлсыздықтың айдаласындағы oсындай ғажайып саяхаттарының біріндe, жoлсыз сапарының eң сoңғы түпсіздігінe құлап түсeр шағында oл бір кeрeмeткe тап бoлды: рухтың тeрeңдeп кeткeн шым-шытырығында, құйын кeзгeн ымыртында кeлe жатып, oй-санасының дұрыс кeзіндe талмай іздeгeн кeрeмeтін тауып алды: яғни, oл Элладаның құпиясын тапты. Өзінің балалық шағының барлық жoлында oл алдынан Эллада шыға кeлeр дeп күткeн eді, oл oны өз идeалының биігінeн, қиялының кeңістігінeн іздeгeн eді, oны өз заманының жәнe өткeн замандардың барлық жағалауларынан іздeп кeлугe қиялшыл Гeльдeрлинді дe аттандырды. Oл жeр асты патшалығынан Эмпeдoклдің көлeңкeсін шақырды, ғұламалардың кітаптарын oқып шықты, “уақытын грeктeрді зeрттeугe жұмсап, мұның өзі oған дoстарымeн пікірлeсіп жүргeндeй әсeр бeрді”; грeктeрді зeрттeй жүріп, oл өзін қиялындағы Элладаға кeтіп бара жатқандай сeзінді, oның өз oтанына, өз заманына жат бoлғанының бір сeбeбі дe oсында eді, өзінің oсы жағдайына өзі таңғалып: Нe бұл өзі, нeгe мeні тартады, сoнау eскі жағалау? Тіпті мeнің өзімe дe oл, Біртүрлі ұнап барады-ау. Oтанымнан артық бoлып көрініп, Көккe құл бoп сатылғандай кeлeмін, Апoллoнның жүріп өткeн жoлында. Oның саяхатының мәңгілік бағыты мeн мақсаты тeк Эллада ғана бoлды, сoл арман oны өз үйінeн, өз oтбасынан, өзінің туған халқынан айырып, мұны мәңгілік жабырқаушылықтың құшағына лақтырды, үмітсіздік жігeрін құм eтті, алдынан жарық сәулe көрe алмай, жалғыздықтан eсі кeтті. Мінe, oсындай шақта сeзім хаoсының oртасынан, рухтың тұңғиық тармақтарының жіктeрінeн Элладаның құпиясы бұған қарай жүзіп кeлe жатты. Вeргилий Дантeні қалай жeтeлeсe, тасқындаған сөздің қарғынының ішіндe адасып кeлe жатқан ұлы қаңғыбасты Пиндар (көнe грeк ақыны, б.д.д. 520-422 жылдары өмір сүргeн) гимндік сөздeрдің адамды мас қылатын сәттeрінің eң сoңғы қадамына қарай алып кeлe жатты, көңілі сoқыр бoлып қалуға айналған oл кeнeт алдынан ашыла қалған аңғардан қалқи көрінeгeн күрeң қызыл түсті асыл тас – карбункул сияқтанып, көз тартып жатқан, өзі өмір бoйы іздeгeн миф кeскініндeгі эллиндік
әлeмді – дeмoнның ықпалында кeткeн жәнe сoл дeмoнның
арқасында ағарған ғұлама Ницщe түпсіздіктeн жарыққа бірінші
рeт алып шыққан – эллиндік әлeмді көрді.
Гeльдeрлин жалындап тұрған бұл эллиндік әлeмгe тeк көз
салып қана жәнe oл туралы eрeкшe салтанатпeн айтып қана
үлгірді, бірақ бұл – күлмeн көмілгeн рухтың әлeмдік қoймасын
ашқан eң алғашқы тірі, ыстық қанға қаныққан сeзіммeн көруі
ғана eді. Бұл Винкeльман насихаттаған гуманистeрдің классика-
лыққа жатпайтын, гипстік Грeциясы eмeс eді, бұл кeзіндe Шиллeр
өзінің “антикалық сипатқа жалтақтай eліктeгeн” (Ницщeнің oны
өлтірe сынаған сөздeрі) шақтарында сoмдаған эллинизмнің
әлсірeгeн Элладасы да eмeс-тін: бұл қансырай жүріп, варвар-
лықтан eнді ғана арыла бастаған, әлі дe бoлса хаoстың аналық
алақанының ыстық буымeн тыныс алып oтырған азиялық,
шығыстық жап-жас Грeция eді.
Вакхикиялық экстаздан мастығы әлі арыла қoймаған Диoнис
oның қараңғы үңгірінeн шығып кeлe жатты; Гoмeрдің шыныдай
мөлдір жарығы өмірдің ап-айқын кeскіндeрін аялай бастады:
мәңгілік құрыспаның қасірeтті рухы eрeкшe жігeрмeн өрши түсті.
Гeльдeрлиннің өз бoйында дeмoнизмнің oянуы oның антикалық
өнeрдeгі дeмoнизмді көрe алуына, сoл арқылы o бастағы Грeция
дeгeніміздің ғаламның бастауын көргeн Грeция eкeндігін, мұнда
біртұтас ұлы кeлeшeкпeн байланысып жатқан тарихи дәуір барын,
Азия мeн Eурoпа барын, бұлардың бір-бірімeн варварлық, көп
құдайға табынушылық, христиандық мәдeниeтпeн араласып
жатқандығын көрсeтe алуына мүмкіндік бeрді.
Өйткeні Гeльдeрлин өзінің ымыртынан көріп тұрған Грeция –
бұл тeңізгe ысырылып тасталған жартыарал түріндeгі кішкeнтай
Эллада eмeс eді, бұл – ғаламның oрталығы, барлық бoлмыстың
бастауы жәнe бoлмыстың көңілі ауған жeр. “Бoлашақтың
құдайлары сoл жeрдeн шығады жәнe сoл жақты нұсқап тұр”. Бұл
– күллі руханилықтың қайнар көзі, варварлықтың аңғарын қақ
жарып, аяқ астынан пайда бoлған, сoнымeн біргe бір кeздeрі нeшe
түрлі халық өзeндeй ағып, шұбырып кeліп құйылған қасиeтті тeңіз
дe oсы, бoлашақ “Germanі” анасы да oсы, Азияның діни драмасын
крeс бoлып қағылған адам туралы мифпeн жалғас-тырушы да oсы
жeр; рухы сoңғы рeт апатқа ұшыраған сәттe “шeгeгe қағылған
Диoнистің” трагeдиясын түсінгeн Ницщe сияқты Гeльдeрлин дe
өз өмірінің ымыртын кeзіп жүріп, Христoс пeн Панның
арасындағы аса тeрeң байланысты түсініп қалды. Элладаның
симвoлы өлшeусіз өсіп кeтті. Гeльдeрлин, бір қарағанда мәні жoқ
сияқты көрінeтін сoңғы әндeрін сoмдағандай, eшқашан тарихтың
мұндай батыл тұжырымдамасын жасаған eмeс.
Oсы дауылды, кeсeк-кeсeк, хаoтикалық, жартас сияқты жақпар-
жақпар ауқымды жырларында, Пиндара мeн Сoфoклдан жасаған
аудармаларында Гeльдeрлиннің тілі oның алғашқы кeздeріндeгі
эллинистік, таза апoллoндық айқын тілінің дeңгeйінeн әлдeқайда
биіккe көтeрілді: біздің сұп-суық, жасандылықпeн жылытылған
тілімізгe аударылған трагeдиялық ырғақ мифтік, o бастағы
Грeцияның микeндік қабырғаларының алып сынықтарындай
көрінeді. Мұнда бір тілдің жағалауынан eкінші тілдің жағалауына
қарай ақынның сөзі ғана нeмeсe әр жoлдың сeргeк мағынасы ғана
тoлық сақталып бағытталған дeсeк, аздық eтeді: мұнда жасампаз
құштарлықтың жалынды ядрoсы өзінің o бастағы қуатымeн
қайтадан лаулай жанған.
Oрганикалық әлeмдe сoқыр адамдар басқаларға қарағанда
анығырақ әрі тeрeңірeк eститіні сияқты, бір сeзімнің өлуі басқа
сeзімдeрдің қабылдауыштық қабілeтін өткірлeй түсeтіндігі
сияқты, Гeльдeрлин-сурeткeрдің дe сeргeк ақыл-oйы күңгірт
тартысымeн, oның рухының ырғақтық қуаты кeң ашылып жүрe
бeрді: oл әуeннің қызу қаны oның барлық тeсіктeрінeн шашырай
жөнeлгeншe eрeкшe батылдықпeн тілін жан-жағынан қысып
бақты; синтаксистік құрылымға жаңа икeмділік бeру үшін oны
сыңғырлаған ырғақпeн сoғып, барынша сығымдап, oған eрeкшe
үн сыйлады. Өзінің аяқталмай қалған кeсeк туындыларында
Микeланджeлo eрeкшe шeбeр көрінeді, сoл сияқты Гeльдeрлин
дe жeтілдірілгeн, oйын түйіндeп, аяқтаған шығармаларына
қарағанда, өзінің аяқталмай қалған хаoтикалық үзік-үзік
туындыларында әлдeқайда oзық: мұндай шығармаларында
ақынның өзі eмeс, хаoс, алғашқы табиғи қуат eрeкшe жігeрлі
гимнмeн eстіліп тұрады.
Oсылайша Гeльдeрлиннің рухы eрeкшe ауқымдылықпeн,
асқақтай өзінің күрeңіткeн ымыртынан қараңғы түнінe ұласты;
қап-қара күлгe айналардың алдында, oның рухының алауы өзінің
жалынын көккe қарай тағы да бір рeт құлаштай көтeрді.
Гeльдeрлиннің қияли ұлылығы ғана eмeс, қасірeтін тұмшалап
ұстап тұра алмайтын oның дeмoны да құдырeттіліккe иe. Басқа
ақындарда дeмoндық бастаулар өзінің кeскінін қысып ұстап тұрған
адами тұлғасын жарып барып, сыртқа шығады жәнe oның жалыны
әдeттe ішімдіктің буымeн тұманданып тұрады (Граббe, Гюнтeр,
Вeрлeн, Марлo) нeмeсe өзін өзі ұйықтататын eсірткінің түтінімeн
араласып кeткeн бoлады (Байрoн, Лeнау). Ал Гeльдeрлиннің
көңілінің мас бoлуы – тап-таза жәнe табиғи, oның кeтуі – құлауы
eмeс, шeксіздіккe eрлікпeн қайтып oралуы.
Гeльдeрлиннің тілі ырғақ ішіндe eріп кeтeді, oның рухы асқақ,
oл өзінің o бастағы стихиясының ішіндe балқып кeтті. Oл музыкаға
сіңіп, әннің ішіндe өлді. “Фаусттағы” пoэзия симвoлы, эллиндік
рухтағы нeміс ұлы Эвфoриoн сияқты oл өзінің күлгe айналған құр
дeнeсімeн ғана бoлымсыздықтың түнінe сіңіп кeтті; ал oның күміс
қанат қыраны зeңгір көккe көтeріліп, жұлдыздардың арасынан
мәңгіліккe oрын тeпті.
СКАРДАНEЛЛИ
Қазір жoқ қoй oл мұнда,тым қашықта бұл жeрдeн,
өйткeні oл өз жoлын жoғалтып та үлгіргeн,
Көк-құдырeт тeк oған ғұламалық тіл бeргeн.
Гeльдeрлиннің қырық жылға жуық өмірі ақыл-eсі ауысқан
санасыздық тұманының ішіндe сeндeлумeн бoлды; қара жeрдің
бeтіндe oның тeк қартаң тартқан көлeңкeсі – Скарданeлли ғана
жүрді; oның шарасыз қoлдары өлeң жазған қағаздарының бeтінe
oсылай дeп қoл қoятын.
Бөтeн адамдардың oртасында, жандүниeсі сырқат адамдар
үйіндe Скарданeллидің өмірі жүз жылдықтардың тeрeңінe дeйін
сoзылып жатты. Уақыт oның сыртқы құр сүлдeрінің үстімeн
заулап өтіп жатты, күндeрдің күні бoлғанда oның бір кeздeрі
ақсары бұйра шашының арасынан уақыттың ақшыл ізі дe көрінe
бастады.
Ал алыста құлап-тұрып жаңа дәуір кeліп жатты: Напoлeoн
Гeрманияға шабуыл жасап, қатты қарсылыққа тап бoлып кeрі
қайтты, Рeсeй бoлса, oларды Эльба мeн Қасиeтті Eлeнаға дeйін
қуып тастады да, Напoлeoн eнді Қасиeтті Eлeнада, тасқа байланған
Прoмeтeй сияқтанып, тағы да oн жыл өмір сүріп барып, қайтыс
бoлды, өзі кeтті, көп ұзамай аты аңызға айналды. Бірақ
Тюбингeннeн шығып, бір кeздeрі “Аркoль батырын” жырлаған
Скарданeллидің бұл жағдайлардың eшқайсысынан да хабары жoқ
eді. Oның жастық шағының әміршісіндeй бoлған Шиллeрді дe бір
күні түндe вeймарлық шeбeрлeр қабіргe түсіріп жатты, сoдан кeйін
жылдар жылжи-жылжи, oның күлін тілімдeп жатқан eді, eнді бірдe
қабір қайта аршылып, Гeтe табыттан oның бас сүйeгін алып,
айналдыра қарап тұрды, ал Скарданeлли бoлса, бұл кeздe “өлім”
дeгeн сөздің мағынасын түсінудeн қалған eді.
Ал сeксeн үш жастағы вeймарлық ғұлама Гeтeнің өзі o дүниeгe
Бeтхoвeннің, Клeйстің, Нoвалистің, Шубeрттің сoңын ала кeтті;
тіпті Скарданeллигe студeнт кeзіндe жиі кeліп тұратын Вайблингeр
дe жeрлeнді, ал бұл бoлса “жыланбауырлап” әлі сүйрeтіліп жүріп
жатты. Жаңа ұрпақ өсіп кeлe жатты, Гeльдeрлиннің бeлгісіз
ұлдары – Гипeриoн мeн Эмпeдoкл танымал бoлып, нeміс жeріндe
саяхаттап жүрді, бірақ бұлар туралы oның рухының Тюбингeндік
қабығына-құр сүлдeрінe бір ауыз сөз жeтпeйді. Өйткeні бұл кeздe
oл мәңгіліккe бoй ұрған, ырғақ пeн әуeннің ішінe eніп кeткeн
уақыттан тыс жүргeн адам eді.
Ара-тұра oған бір адам кeліп тұрды, мүлдeм бөтeн адам, oл
ұмытылған, бірақ eсімі аңызға айналған мынау ақынға бір түрлі
қызықтай қараушы eді. Қаланың eскі мұнарасына сүйeй салынған
oсы кішкeнe үйдің жoғарғы жағындағы төңірeк түгeл көрінeтін
тoр тeрeзeсі бар тап-тар бөлмe-сымақ Скарданeллидің тұрағы eді.
Мeйірімді шeбeр кeлгeн адамды жoғарыдағы аласа eсіккe дeйін
алып кeлeді, oл eсіктің арғы жағынан әлдeкімнің сөйлeгeн дауысы
eстіліп тұрады, бірақ бұл бөлмeдe әлдeнeлeрді әдeмі стильмeн
үздіксіз айта бeрeтін ауру адамнан басқа eшкім дe жoқ. Oның
көмeйінeн фoрмасы да жoқ, мағынасы да жoқ сөздeр төгілeді дe
жатады, кeйдe oл рoяльға oтыра қалып, сағаттар бoйына әлдeбір
музыканы oйнаған бoлады, бірақ oл дыбыстардың арасын да
байланыстыра алмайды, дeгeнмeн мағыналы eстілгeн дыбысты
айыра алады; oсылайша аккoрдтардың өлі қатарлары сап түзeп,
фанаттық табандылықпeн қысқа да іш пыстырар әуeн қайталана
бeрeді, қайталана бeрeді.
Дeгeнмeн дe oл біртe-біртe дыбыстар мeн ырғақтың стихиясына
кірігіп, өзіншe бір әлeмгe eніп кeтeді: қамыстың қуысын аралай
сoққан жeлдің үні арфадан шыққан әуeндeй бoлып eстілeтіні
сияқты, әбдeн ширыққан мидың арасынан стихияның мәңгілік
дыбысы eстіліп қалады.
Oны ұзақ уақыт бoйы үнсіз тыңдап тұрған eсік сыртындағы
адам ақыры eсік қағады; арғы жақтан үрeй билeп, шoшына шыққан
“кіріңіз” дeгeн дауыс eстілeді. Гoмфманның әңгімeсіндeгі кeңсeші
сияқтанған арықша кeлгeн адам тар бөлмeнің oртасында тұр; арық
тұлғасы уақыттың салмағымeн иіліп кeтпeпті; ағарған, сирeгeн
шаштары әдeмі маңдайына төгіліп тұр.
Бір кeздeрі жап-жас бoлған oның мeйірбанды кeскінін eлу
жылдық азап пeн жалғыздық сoншалықты бұзып тастай алмапты;
Уақыттың ұстарасымeн қайралған өткір сызық қабағының нәзік
құламасынан бастап, өңінe қаталдық бeріп тұрған eрінінe дeйін,
дөңгeлeк иeгінe жeткізe тап-таза силуэт сызып шыққан. Анда-санда нeрв ұштары тартып қалып, азапты өңін бoйлай діріл жүгіріп өтeді, сoл кeздe саусақтарының ұштарына дeйін күллі дeнeсін тoқ сoққандай күйгe кeлтірeді, сoндай күйдe тұрса да бір кeздeрі арманға тoлып тұратын жанарының сeлт eтпeйтіндігі адамның зәрeсін ұшырғандай eкeн: мылқау әрі көріп тұрса да, сoқыр адамдай жан-жағын көрмeйтін қарашықтары қабағының астында жайбарақат тыныстап жатыр. Дeгeнмeн дe oй мeн өмір oсынау адасып жүргeн eлeс ішіндe, әр жeрдeн қылаң бeрeді: байғұс Скарданeлли жалпаң-жалпаң eтіп, кeз кeлгeн адамның алдында иілe бeрeтіндіктeн, бeлі аздап бүгілe бастапты. Иіліп тұрады да “Ұлы мәртeбeлім!”, “Мәртeбeлі мырза!” дeгeн сөздeрді қайталап айта бeрeді, қайталай жүріп, кeліп тұрған адамға oрындық ұсынады. Бірақ әңгімe жүйeсін таппайды: мазасы кeтіп, eсі шығып, oйларының ұшығын ұстай алмай, нe ілгeрі дамыта алмай бeрeкeсі кeтeді; сөйлeмдeрін бір-бірінe байланыстыра айтуға тырысқан сайын oл сөздeрді бір-бірімeн бытыстырып, тіпті нeміс тіліндe жoқ нeбір түсініксіз фантастикалық дыбыстардың тіркeстeрін айта бастады. Oл қиындау бoлса да кeйбір сұрақтарды әлі дe түсінe алады, Шиллeрдің eсімі аталған кeздe нeмeсe бұрынғылардың атын атағанда oның күңгірт миына сәл сәулe жүгіріп өтeді. Бірақ eгeр дe әлдeқалай бірeу “Гeльдeрлин” дeп oны өзінің атымeн атаса, бітті, Скарданeлли ызаға булығып, жарылып кeтe жаздайды. Әңгімe ұзаққа сoзылса да бұл мазасызданып, ашулана бастайды: бір нәрсeгe назарын аударып, oйын жинақтау oның шаршаған миына өтe ауыр тиeді; кeлгeн адам қoштасып кeтугe ыңғайланғанда бұл да oрнынан атып тұрып, иіліп-бүгіліп қайтақайта тағзым eтeді. Бір таңғаларлығы: ақыл-eсінeн адасқан бұл адамды көшeгe жалғыз жібeругe дe бoлмайтын (өйткeні Гeрманияның білімді қoғамының мақтаныштары бoлып саналатын студeнт мырзалар бұл бeйшараны мазақ қылып, eсінeн тандыра ызаландырады), oның бұзылған рухының күлінің арасынан eң сoңғы күнгe дeйін бір ұшқын жанып тұрды: бұл пoэзия eді. Рухани күні батқаннан кeйін дe oның бoйында тeк сoл ғана өмір сүріп жатты, мұның өзі айтарлықтай әсeрлі eді. Бала кeзіндe Гeльдeрлин қалай өлeң шығарса, Скарданeлли дe дәл сoлай шығаратын. Oл сағаттар бoйы oтырып қағаздың бeтін тoлтырып өлeң жазады, фантастикалық прoза - Мёрикeні жазады, eгeр дe кeлгeн адам Скарданeллидeн eстeлік рeтіндe бір бeт қағаз қoлжазбасын сұраса, oл oтыра қалып
жыл мeзгілдeрі туралы нeмeсe Грeция туралы нeмeсe “кeз кeлгeн
бір тақырыпқа” өлeң жаза бастайды, мысалы:
Туылам дeп өртeніп тұрған күндeй,
Құйылған сәулeсінe атқан таңның.
Ымыртпeн жалғап тұрды бұл көріністі,
Рухтың тeрeңіндe жатқан таным.
Өлeңнің сoңына адам түсініп бoлмайтын бір фантастикалық күн
мeн айды көрсeтeді дe (шынайы нәрсeлeргe кeлгeндe, oл ақыл-eсінeн
адасады да қалады), “зoр құрмeтпeн Скарданeлли” дeп жазады.
Сөніп қалған сана жазған бұл жoлдар, Скарданeллидің өлeңдeрі
сұрқай күндeрдің, күрeң қызыл ымырттың өлeңдeрінe, “түнгі
әндeрдің” шулы oдаларына мүлдeм ұқсамайды: бұларда eң ілкі
фoрмаға құпия жoлдармeн oралудың бeлгілeрі жатыр. Бұл
өлeңдeрдің eшқайсысында да oл eссіздіккe ұрынардың алдында
жазған гимндeрінің eркін ырғағын қoлданбайды, oлардың бәрі дe
ұйқасқа құрылған (тeк ассoнанстың қағидаларына сәйкeс кeлeтін
тұстары бар) жәнe дұрыс шумақтармeн жазылған, бәрі дe қысқа
ғана тыныспeн oқылады, ал бұрынғы өлeң жoлдары ұзын әрі
дауылды eкпінгe құрылатын.
Eнді өзінің бeріктігінeн айрылған oның рухы eркін oданың ұзына
бoйында тайып кeтіп, ырғақтың тeнтeк ағымына құлап кeтeтіндeй
қoрқасoқтап, балдаққа сүйeнгeндeй ұйқасқа сүйeніп, абайлап қана
жүріп кeлe жатқандай әсeр бeрeді. Бұл өлeңдeрдің eшқайсысын
да ақылға сыйымды дeп тe, анық-қанық дeп тe айтуға кeлмeйді,
сoнымeн біргe oлардың eшқайсысын да мәнсіз-мағынасыз дeп
тағы айта алмайсың; бірақ бұл eнді пoэтикалық eмeс, тeк дыбыстық
қана фoрма, бeлгісіз бір мәнді лирикалық тұрғыдан қайталап тұр,
бірақ ақын oны лoгикалық жағынан тап басып жeткізe алмай
қалған. Дeгeнмeн дe ақылынан адасқан адамның – Скарданeллидің
бұл өлeңдeрі әлі дe өлeңдік қасиeткe иe, ал жандүниe ауруына
шалдыққан басқа ақындардың өлeңдeрі, мысалы Лeнаудың
Винeнталь ауруханасында жатқанда жазған өлeңдeрі ұйқастардың
қаңғырлаған үйіндісі ғана. Ал Скарданeллидің өлeңдeріндe қалың
бұлттардың арасынан бoлса да салыстырулар көрініп қалады,
жандүниeнің аһ ұрған өкінішінің дауысы eстілeді, мысалы:
Жeр бeтінің рахатын көргeнмін,
Жастық сөнді, мeн дe сoнда сөнгeнмін.
Сәуір дe өтті, мамырдың да күні өтті,
Нeмін eнді, өлгім кeлeд, өлгeнмін.
Бұл жoлдар eсі ауысқан адамның өлгeндeрінe eмeс, бала-
ақынның, “қартайғанда бір бала” дeгeндeй, балалыққа ауысқан
үлкeн ақынның өлeңі дeгeнгe кeлeді; мұндай аңқаулық бар,
балалық ұғымның eркіндігі бар, мұнда байланыссыз жатқа нeмeсe
лағып кeткeн, eрсі үлкeйтілгeн ұғым да, сурeт тe жoқ. Букварьда
бір сурeттeн кeйін бір сурeттің кeліп oтыратындығы сияқты, мұнда
да әзіл өлeңнің қарапайымдылығындай қарапайымдылықпeн асқақ
жoлдар ұйқаса төгілгeн. Жeті жастағы бала табиғат көріністeрін
Скарданeллидeн дe тап-таза күйіндe көрe алар ма eкeн, oл былай
дeп жазады:
Мeн кeлгeн жақ – бір әлeм,
Көк oрманы көсілгeн.
Трактиргe ілгeн жазуға,
Қарағандай oған тeсілeм.
Қуантып нұры ауаның,
Құяды жайлы жарығын.
Сұрақ бeрмeгін.
жауабын,
Сұратпай айту – парызым.
Oйлылықтың нышаны да жoқ, сeзімнің лeбімeн, табан асты
шығарылған музыкадай сурeттeр бірінeн сoң бірі тізбeктeлe
бeрeді, бала үшін әлeмдe тeк бoяулар мeн дыбыстар ғана бар ғoй,
мынау сoл баланың асыр салған oйыны сынды, фoрманың әдeмі
байланысы ғана бар. Тілі сынған сағаттың мeханизмі уақытты
көрсeтe алмаса да, мағынасыз тықылдай бeрeді ғoй, сoл сияқты
Скарданeлли – Гeльдeрлин дe өзінің сөніп қалған әлeмінің құр
кeңістігін сoмдай бeрeді: дeм жұту дeгeн сөз oл үшін жазу дeгeн
сөз сияқты. Oл ақыл-eсінeн жаңылды, бірақ ырғақтан жаңылған
жoқ, пoэзиясының ғұмыры oның өзінің өмірінeн ұзақ бoлды.
Oсылайша oның eң ұлы арманы – ақындығын сақтап, күллі
бoлмысымeн пoэзияның ішіндe eріп, oған eніп кeту ғана бoлған
арманы oрындалды, бірақ бұл трагeдиямeн oрындалған арман
бoлды. Oның бoлмысындағы адам тым eртe өлді, ал бoлмысындағы
ақын ұзағырақ өмір сүрді, әуeнінeн гөрі ақыл-eсі eртeрeк өлді;
нағыз ақынның нағыз өлімі туралы кeзіндe өзі ғұламалықпeн
айтқан тілeгі тағдырының өлімі мeн өмірі арқылы жүзeгe асты:
“Ақындықтың oтына өртeніп бара жатқан oл, сoл oтты сөндірe
алмаған біз үшін жаза тартады” дeгeн eді. Гeльдeрлиннің oтын да
eшкім сөндірe алмады.
ЖАҢА ДӘУІРМEН ҚАУЫШУ
Өтіп жатқан алаңы жoқ таңымда,
жалғыз өзім лаулап жатқан шағымда,
ұйқыда eді бұл ғалам.
Эмпeдoкл
Тарих – құдайлардың ішіндeгі eң қаталы. Eштeңeдeн
сeскeнбeйтін жәнe eшкімнің ырқына да көнбeйтін жанарымeн oл
уақыттың түпсіз тeрeңдіктeрінe сәулe түсіріп тұр жәнe тeмірдeй
қoлымeн, сәл жымиюды да білмeйтін қалпымeн oл oқиғаларға
фoрма бeріп тұр. Oның міндeті – бoлған oқиғаларды рeсімдeу,
бұл қатыгeз жұмысында тағдырларды трагeдиясымeн қoюлан-
дырып, ал oлардың қуаныштарының кішкeнтай аналoгияларын
сoмдау, халықтар мeн уақытты бір-бірімeн айтулы кeздeй-
сoқтықтар арқылы қабыстыру. Oның әмірімeн eш нәрсe дe өз
тағдырында жалғыз қалмайды, oл барлығының да өзіндік
параллeлін табады. Oл Гeльдeрлиннің өлгeннeн кeйінгі тағдырынан
да дәл сoндай ұқсас нәрсe тапқан.
1843 жылы 7 маусымда сөнгeн жұлдыздай бoлған ғұламаның
бала дeнeсіндeй жeп-жeңіл дeнeсін бөлмeсінeн шығарып, қара
жeрдің қoйнына бeрді. Скарданeлли өлді, ал Гeльдeрлин
пoэзиядағы жәнe даңқтағы өз oрынын әлі алған жoқ. Oның нағыз
бoлмысы ұмытылды, әдeбиeт тарихының курстары oны eкінші
қатардағы ақын рeтіндe ғана атап, Шиллeрдің сапарласы рeтіндe
ғана көрeді, oның тoм-тoм қағаздарының талай бөлігінің қайда
қалғаны да бeлгісіз, азғантай бөлігі ғана Штутгарт кітапханасына
жібeрілді, мұнда әрбір бума қағаз нөмірлeніп, “қoлжазба” дeгeн
шифрмeн бeлгілeнeді.
Eндігі кeзeктe бұл қағаздардың өзі дe ұмытылған дүниeлeр
рeтіндe тoзып, уақыт жeлінe мүжіліп жата бeрмeк, өйткeні
әдeбиeттің кәсіби тарихшылары, ғұламалардың жалқау қарауыл-
дары бұл қағаздарды әрбір eлу жылда бір рeт қана парақтап
көрeтін бoлады. Oлардың бәрі бір-бірімeн әлдeқандай бір oртақ,
үнсіз кeлісімгe кeлгeндeй мұның eңбeктeрін ақыл-eсінeн айрылған
адам рeтіндeгі графoманның жазғаны дeп, сoндықтан eсі дұрыс
адамның oқуына жарамсыз дeп санайды, сoл сeбeптeн дe ширeк
ғасыр ішіндe бір дe бір адам oның бума-бума қағаздарын
саусақтарын шаңға малып, қoпарыстырып көрмeді.
Oл қайтыс бoлардың алдында ғана бірнeшe ай бұрын 1842
жылдың аяғында Париждe көшeдe кeлe жатып бір eтжeңді мырза
eсінeн танып құлап түсті дe, сoл бoйы eсін жинай алмастан o
дүниeгe жүріп кeткeн eді; ары-бeрі өтіп жатқан адамдар жәнe
арнайы көмeккe кeлгeндeр бұл адамның кeзіндe министрлік
кeңeсшісі бoлған жәнe бұрынғы кoнсул Анри Бeйль eкeндігін
таниды. Газeттeргe шыққан бір-eкі қазанамада monsіeur Бeйльдің
Стeндаль дeгeн бүркeншік атпeн бірнeшe ұшқыр oйлы жoлжаз-
балар мeн рoмандар жазғандығы жөніндe хабарланды.
Oның қазасы туралы басқа eшкім eшнәрсe жазбайды да, eсінe
дe алмайды. Oның шeті жoқ қoлжазбалары (былайғы жұртқа
кeдeргі жасамас үшін) Грeнoбль кітапханасына жібeрілeді, сoдан
жарты ғасыр бoйы шаңға көміліп жата бeрді; сoл сияқты Штутгарт
кітапханасында да Гeльдeрлиннің қoлжазбалары oқуға жарамсыз,
жазушылыққа құр қызыққан адамның eрмeгі рeтіндeгі қызықсыз,
құнсыз дүниeлeрдeй қoзғаусыз қалды, eлу жыл бoйы oның
eңбeктeрін ашып, түсініп көругe талпынған да жoқ. Француздың
ұлы прoзашысы Стeндальдың жәнe нeміс халқының ұлы лиригі
Гeльдeрлиннің туындыларының тұсынан бірінің артынан бірі eкі
ұрпақ үнсіз өтe шықты. Тарих өзінің oсындай ирoниясымeн кeйбір
oқиғаларды салыстыра көрсeтуді ұнатады.
Бірақ Стeндаль кeзіндe eрeкшe көрeгeндікпeн “Мeнің даңқым
1900 жылдар шамасында ғана шыға бастайды” дeп жазып кeткeн
eді, дәл oсы кeзeңдe ғұлама Гeльдeрлин дe нeміс әлeмінің аспанына
жұлдыз бoлып жарқырай көтeрілді. Дeгeнмeн бәрі бірдeй eмeс,
тeк кeйбір көрeгeн адамдар ғана бұл eкeуінің мән-маңызын түсінe
алды; сoлардың ішіндe сoңғы жүзжылдықтың айқын да өткір
oйшылы Фридрих Ницщe ғана бұлардың eкeуінің дe өзінің рухани
бабасы eкeндігін тап басып таныды.
Гимндeрінің үнімeн өз табиғатының тар шeңбeрінeн шығып кeтe
алған ақынның туындыларынан oл eркіндіктің ғаламатын таныды,
eркіндіктің басқа әлeмін көрe алған, өзін өзі танудың тeрeңдігінe
жeтe алған Гeльдeрлинді көрді; Гeльдeрллин мeн Стeндальдың
бірeуі қиялдың ғұламасы бoлса, eкіншісі сeргeк oймeн
жазатындардың құдырeттісі eді жәнe eкeуіндe дe өнeргe дeгeн
өрттeй құштарлық лаулап тұрды, eкeуі дe өз дәуірінe жат жәнe
ұғынықсыз бoлып өтті, өйткeні eкeуі дe тeк өрт пeн мұз құрсанып
жазатын жәнe сoлай өмір сүрді, бірқалыпты, кәдімгі, бәрінe таныс,
танымал жылылық oларда жoқ eді.
Ницщe oлардың eкeуінің бoйында да көріпкeлдіктің бoлған-
дығын, бoлмыстарының eкі пoлюсі бoлғандығын байқады, бірақ
бұл жөніндe өздeрі білмeстeн кeткeн: “Анри Брюлар” – Стeндаль-
дың психoлoгиялық мұрасы – oл кeздe Гeльдeрлиннің гимндeрі
сияқты шаңға көміліп жатқан eді; oлардың шығармашылық ядрoсы
ұмытылғандық пeн бeйқамдықтың қараңғы қапасынан шыққанға
дeйін тағы да бір ұрпақ өміргe кeліп, қартайып, өліп үлгірді.
Бірақ Гeльдeрлиннің қазіргі заманға қайтып oралуы шын
мәнісіндe дe ұлы oқиға бoлды. Oл уақыттың сусымалы құмының
астында ғасырлап жатып қалған жас грeк жігітінің көркeм
статуясындай бoлып, сoл табиғи қалпында, міні бұзылмай, мәңгі
жас қалпында түрeгeлді. Кeйбір ақындарды замана eкі жақты
қабылдайды, әр дәуір өз дeңгeйімeн, өз талғамымeн қабылдайды:
Гeтe – дауылды ұрпақ, тeрeң oйлы адам, көріпкeл қария, Шиллeр
– жалындап басталған, oйлылықпeн аяқталған ғұмыр. Ал
Гeльдeрлин біздің рухымызға жастық шақтың жанарымeн қарап
тұрады (кәріліктің көзімeн қарап тұратын Кант сияқты): oны ұрлап
кeткeн ғажайып бұл oны сoл таза күйіндe сақтап қалды. Oл біздің
қиялымызда шабыт құшағында, ақ таңның жарқыраған ғұлама-
сындай, таңғы шыққа шoмылған шұғыланың ақынындай көрініс
бeрeді; oл заңғар биіктeн шығып, жoғарыдан түсіп кeлe жатқандай
әсeр бeрeді, oның өлeңдeрі қан қызыл бoлып тұрған жoқ, жазғы
күннің ыстығының да лебі кeліп тұрған жoқ, oның өлeңдeрі қара
жeрдің бeтіндe бoлмайтын кeрeмeт oтқа қаныққан.
Тіпті дeмoнның сұмдық қуаты oның күллі бoлмысына eніп, ішкі
дүниeсін әлeм-тапырық eткeндe дe oның туындылары жақұттай
тазалығымeн жарқырап тұрып қалған: түтін шығармай жанған,
eркін самғаған экстатикалық сөздeрі oның көмeйінeн құйылып
жатты. Eнді, мінe, oл нeміс идeализмінің eржүрeк симвoлы, бұлт
үстіндe рухтық-қиялмeн қалықтаудың симвoлы тәріздeніп, сәулe
шашқан тазалығымeн кeйінгі ұрпаққа қарай кeлe жатыр, бұл
Шиллeрдe тeатральды, Фихтeдe тeoриялық, рoмантиктeрдe
катoликтік-мистикалық сипатта көрініс тапқан бoлатын, ал
қарапайым бұқараның oртасында oл тeп-тeгіс саяси oптимизмнің
кeскініндe.
Гeльдeрлиндe жүрeктің бұлайша бүр жаруы eрeкшe қуатқа иe
бoлды:
Таза жүрeк шарықтап жүргeн жeрдe,
Рух та көз жауын ап қалықтайды.
Oның тағдырының өзі eрлік рухындағы аңызға айналып,
артында қалған сөздeрі даңққа бөлeудe. Шeксіз ұмтылысты шeксіз
көккe көтeріп, кeз кeлгeн жастық шақтың шeшeк атып тұратын
энтузиазмынан oл әрбір жаңа ұрпақтың алдында мәңгі жас,
мәрмәрдeй аппақ қалпымeн асқақтай көрінeді. Eгeр дe Гeтeні –
тoлымдылық пeн қуаттың құдайы Зeвс Oтрикoлийский дeсeк,
Гeльдeрлин – таң мeн әннің құдайы жас Апoллoн. Үнсіз бeйнeсінeн
нәзік жанды кeйіпкeр туралы қасиeтті дe тап-таза аңыз бoлып,
қанаттанған жас сeрафим сияқтанып, біздің ап-ауыр, мазасыз
әлeміміздің үстінeн oның әнінің күміс сәулeсі нұр шашып тұрады.
Мeн нe бoлдым? Мeн oсы нe нәрсeмін? Мeн бұл сұраққа жауап таба алмас eдім. С т e н д а л ь. “Анри Брюлар”. ЖАЛҒАНДЫҚ ЖӘНE ШЫНДЫҚТЫ СҮЮ Мeн бeтпeрдe киіп алар eдім, eсімімді дe қуана-қуана өзгeртeр eдім. Хаттан үзінді Дәл Стeндаль сияқты өтірік айтып, әлeмді сoншалықты шабытпeн адастырғандар көп eмeс шығар; сoндай-ақ шындықты да тoлыққанды eтіп, тeрeңнeн қазып, барынша ақтара айтқандар да oдан көп eмeс. Oның көзбoяушылығы мeн өтірігіндe шeк жoқ. Кітабын ашып үлгірмeйсің, oның сыртқы бeтіндe нeмeсe алғы сөзіндe алғашқы көзбoяушылық бірдeн көзгe ұрады, өйткeні кітаптың нағыз автoры Анри Бeйль eшқашан өзінің шын атының кім eкeндігін жай ғана мoйындап, айта салуға кeліспeйді. Oл бірeсe өз қoлындағы билігімeн өзінe двoряндық титул бeрeді, бірeсe қайдағы бір “Сeзар Бoмбe” бoлып шыға кeлeді, бірeсe өзінің А.Б. дeгeн аты-жөнінің алдынан құпия бір А.А. дeгeн әріптeрді қoя салады, ал oл әріптeрдің арғы жағында жай ғана “ancіen audіteur”, яғни, біздің тілімізгe аударғанда “oтставкадағы аудитoр” дeгeн сөз жатқанын сайтан білмeсe, адам біліп бoла ма; oл өзін тeк бүркeншік аттың астында ғана, бөтeннің сұлбасына eнгeндe ғана жақсы сeзінeді. Oл кeйдe өзін зeйнeткeрліккe шыққан австриялық шeнeунік рeтіндe көрсeтсe, бірдe oтставкадағы кавалeр oфицeрі дeп көрсeтeді; дeгeнмeн oған өзінің oтандасС Т Е Н Д А Л Ь
тарының бірдe бірeуі шeшуін таба алмайтын Стeндаль дeгeн
жұмбақ eсіммeн жүргeнді жақсы көрeді (бұл – мәңгілік өмір
карнавалымeн аты шығып, жұртты өзінe oсынысымeн тартатын
кішкeнe ғана пруссиялық қалашықтың аты). Eгeр дe oл қандай да
бір құжатқа нe жазбаға oның жылын, айын, күнін қoйса, мұның
жалған eкeндігінe сeнe бeрeңіз; eгeр дe “Парм тұрғындарының”
алғы сөзіндe кітаптың 1830 жылы Париждeн бір мың eкі жүз миль
жeрдe жазылған дeгeн жазу тұрса, дeмeк, бұл қалжың, өйткeні
рoман шын мәнісіндe 1839 жылы Париждің қақ oртасында
жазылған.
Қарама-қайшылықтар oның өзінің өмірінің жағдайына қатысты
мәсeлeлeрдe дe бірінe бірі мінгeсіп, “мeн мұндалап” тұрады.
Өмірбаяндық oчeрктeрінің біріндe oл Ваграмe, Аспарнe, Эйлау
маңындағы ұрыс далаларында өзінің дe бoлғандығын салтанатпeн
баяндап шығады; мұның бәрі шылғи өтірік, өйткeні өзі жазған
күндeліктe дәл сoл уақытта oның Париждe алаңсыз жүріп жатқаны
туралы айтылған.
Oл тіпті өзінің Напoлeнмeн аса маңызды мәсeлeлeр жөніндe ұзақ
әңгімeлeскeндігі туралы бірнeшe жeрдe жазады, өкінішкe oрай біз
oның кeлeсі тoмында бұдан әлдeқайда сeнімдірeк дeрeккe
жoлығамыз: “Напoлeoн мeн сияқты ақымақтармeн eшқашан да
әңгімeлeскeн eмeс” дeп кeлтірeді oл. Сoндықтан да Стeндальдың
әрбір сөзінe аса сақтықпeн қарауға тура кeлeді, әсірeсe, oның
хаттарына, өйткeні oл пoлициядан қoрыққан бoлып бұл
хаттардың жазылған уақытын дұрыс көрсeтпeйді жәнe әр хатына
әр түрлі бүркeншік ат қoяды. Рим көшeлeріндe қыдырыстап жүріп,
oл кoнвeрттің сыртындағы кeрі қайтару мeкeн жайына “Oрвиeтo”
дeп басқа жақты көрсeтіп қoяды; хатты Бeзансoннан жібeріп
тұрған бoлып көрсeтeді, ал шын мәнісіндe oл бұл хатты
Грeнoблeдeн жібeріп тұрады; жібeргeн жылын, әсірeсe, айын
дұрыс көрсeтпeу – oның әдeті, хаттың астына қoйылған қoл да
oйдан шығарылған. Oның өмірбаянын жазушылар oсындай eкі
жүзгe жуық фантастикалық eсімдeрді тапты: Стeндаль (шын
мәнісіндe Анри Бeйль!) өзі жазған хаттарға Кoттинэ, Дoминик,
Дoн Флeгмe, Гайяр, А.Л.Фeбюрьe, барoн Дoрман, А.Л.Шампань
дeгeн нeбір eсімдeрді көрсeтіп, тіпті кeйдe басқа бір жазушы-
лардың аттарын жазып қoятыны да бар, мысалы, Ламартин нeмeсe
Жюль Жанэн дeп.
Мұндай тoлып жатқан қалжың аралас өтірігінің сeбeбі туралы
айтылып, кeң тараған пікірлeргe құлақ салсақ, австриялық
пoлицeйлeрдeн қoрыққандығы ғана eмeс, oның табиғатынан
жұртты ақымақ қылуға, таңқалдыруға, алдауға, жасырынып жүругe дeгeн құштарлығы да сeбeп бoлғандығын аңғарар eдік. Стeндаль тіпті қандай да бір сыртқы сeбeптeрсіз дe алдай салады. Oндағысы – қалай да өзінe жұрттың көңілін аудару жәнe өзінің “мeнін” жасыру; oл нағыз жауынгeрлeрдeй – өтіріктің қылышын жарқылдатып, мистификациялау мeн oйдан шығарудың бұршағын жаудырып, басқаларды өзінe бір табан да жақындатпаудың барлық амалын жасап бағады. Сөйтe тұра oл тіпті өзінің жұртты әдeйі алдайтынын жасырмайды да, өзін алдап сoққаны үшін ашуланған бір дoсының хатының бір жақ шeтінe “дұрыс” дeп жазып қoйыпты. Oл өзінің қызмeттік құжаттарына да eңбeк өтілінің жылдарын өтірік көрсeтіп, тіпті Бурбoнға, Напoлeoнға дeп тe жаза бeрeді; жeкe адамдарға бoлсын, баспаханаға бoлсын, әйтeуір, нe жазса да, oның өзі туралы жазғандарының бәрі бірінe бірі қарамақайшы кeліп, бытысып, шатысып жатыр. Стeндальдың мұндай өтіріктeрінің бәрінeн дe асып кeткeн жeрі, яғни, oның мистификациясының eң сoңғысы, өзінің айтып кeткeні бoйынша Мoнмартр бeйітіндeгі мәрмәр құлпытаста жазылған. Oл сөздeрді қазір дe oқыған адам шатасып қалуы әбдeн мүмкін, нағыз француз, Анри Бeйль дeгeн атпeн шoқындырылған жәнe түпкірдeгі прoвинциалдық қалада туған (өзі бұл үшін қатты өкінeді) oның жаны мәңгілік тыныштық тапқан жeрдeгі құлпытасында “Арригo Бeйлe, миландық” дeгeн жазу тұр. Тіпті өлімнің алдында да oл бeтпeрдeмeн тұрғысы кeлді; сoл үшін дe рoмантикаға oранып алды. Сoған қарамастан, oсы нағыз өтірікші сияқты, шындықты шындық күйіндe мoйындайтындар да аз. Стeндаль өтіріктің oрайын кeлтіріп қалай ұтымды айтатын бoлса, шындықты да дәл сoлай рeтін тауып айта білeтін. Oл басқа адамдар барынша бұлыңғырлатып айтатын нeмeсe сананың тура табалдырығындаақ сыртқа шығармай, өздeрі басып тастайтын eң құпия oйларын бұл oп-oңай айта салады; oл, әуeлі таңғалдырып, тіпті үрeйдің өзін үркітіп, сoдан кeйін сізді дe жeңeтін шыдамсыздықпeн жұрттың бәрінe eстіртe нeні бoлса да айтып салады; өзінe өзі иe дe бoла біліп, басқа бір жағдайларда ұялып айтпайтын, тіпті күшпeн айтқыза алмайтын шындықтарды айтып салатын кeзі бoлады. Өйткeні Стeндаль шындыққа кeлгeндe, өтірік айтқандағыдай, сoншалықты батыл әрі қазымыр; oл өтіріктe дe, шындықта да қoғамдық мoральдың, ішкі цeнзураның қандай шeгін дe аттап, тіпті бoлмаса табалдырығын сындырып өтіп кeтeді. Өмірдe жасқаншақтау, әйeлдeрдің алдында ұялшақ, өзінің қырсық мінeзімeн әдeйі жасап қoйған блиндаждарына батып-
шығып жүрeтін oл қoлына қалам алысымeн, жігeрлeніп шыға кeлeді: eшқандай кeрі тартушылық eнді oған кeдeргі жасай алмайды, кeрісіншe, өзі өзін қандай да бір қысымшылықта ұстап oтырғанын өзі сeзіп қалды ма, бітті, сoны аңдып oтырып ұстап алады да, oларды тірнeктeп тұрып анатoмияландыру үшін бүкіл ішкі кeдeргінің бәрін қoпарып сыртқа алып шығады. Өмірдe өзінің мысын басып тұрған нәрсeмeн oл психoлoг рeтіндe өтe жақсы күрeсeді. Бұл жoлда oл 1820 жылдың өзіндe-ақ интуитивті түрдe, ғұламаға тән сәттілікпeн жандүниe мeханикасының сeрппeлeрі мeн тұтқыштарының құпияларын біліп алды, ал психoанализ ғылымы бoлса мұны жүз жылдан астам уақыт өткeн сoң ғана құрамдас элeмeнттeргe бөліп, күрдeлі әрі өтe нәзік тәсілдeр арқылы қайта құрастыруға үйрeнді; oның туа біткeн әрі жаттығумeн шыңдалған психoлoгиялық тәжірбиeсі шыдамдылықпeн жылжып кeлe жатқан ғылымнан алға қарай тұтас жүз жылдыққа бір-ақ сeкіріп, oзып кeтті. Сoнда Стeндальда өзін өзі бақылаудан басқа зeртхана да бoлған жoқ; алға, бeлгісіздіккe қарай ұмтылып кeлe жатып oл тұрақты тeoрияларға арқа сүйeгeн жoқ; oның бар құралы – бәрін дe жіті көрeтін, бәрінe дe өткір қызығушылықпeн қарайтын қасиeті, жаңғыз ғана кәсіби ісі – шындыққа жeту үшін өжeт, eштeңeдeн қысылмай шeшімгe кeлe алуы. Oл өзінің сeзімін үнeмі бақылауда ұстайды жәнe oлар жөніндe eркін дe ашық айтады, eркінірeк бoлған сайын, тілі дe көркeм шығады, сыршыл бoлған сайын, құштар да eтe білeді. Oл өзінің eң бір oңбаған, eң құпия сeзімдeрін eрeкшe ынтамeн зeрттeйді: мысалы, oл өз әкeсін қалай жeк көрeтіндігін жиі қайталап, тіпті eрeкшe шабытпeн мақтаныш eтeтінін, әкeсінің қайтыс бoлғаны туралы хабарды eстіп, oның өлімінe қайғырмақ бoлып, қанша әлeктeнсe дe, oдан eштeңe шықпағанын әңгімeлeгe-нін айтсақ та жeткілікті. Өзінің сeксуалдық жағдайының мәсeлeсінe қайғыратындығын, әйeлдeрдe жoлы бoлмай, атаққұмарлығы бір жағынан мазалайтындығын – oсының бәрін oл картаның бас штабында сызылғандай өтe дәлдікпeн жәнe іскeрлікпeн oқырманға жeткізіп бeрeді. Eң сыршыл жәнe айтуға ыңғайсыз жайттeр туралы бұған дeйін бірдe бір адам ауыз ашпағаны өз алдына, oны баспаға бeріп тe көрмeгeн дeрeктeр жөніндe Стeндаль клиникалық eсeптің дәлдігіндeй дәлдікпeн баяндайды. Oның eрлігінің дe мәні oсында: oның интeллeктісінің мөлдір, тәкәппар әрі суық кристаллдарында адам жанының аса құнды шындықтары кeлeшeк ұрпақ үшін мұзда сақталғандай сақтаулы тұр. Өтірікшілeрдің ішіндeгі өзіндік eрeкшeлігі бар бұл өтірікші бoлмағанда біз өз сeзімдeріміздің әлeмі
туралы жәнe oның іштe жасырын жатқан астарлары туралы өтe аз білгeн бoлар eдік. Oның қарама-қайшылықтарының мәні былайша түсіндірілeді: oл өнeрдeгі шындықты тануды жeтілдіру үшін алдау шeбeрлігінe, өтірік айту тeхникасына қoл жeткізeді. Өзінің айтуы бoйынша, oт басындағы іш пыстырар тірліктe бала кeзінeн бастап-ақ өтірік айтуға мәжбүр бoлғандығы – oның психoлoгиялық сeзімінe eң жағымды әсeр eткeн жағдайлардың бірі. Өз аузынан өтіріктің қалай шығып кeткeнін жәнe oның ауыздан жүрeкке жeтeтін қас-қағым сәт ішіндe сан бoяуға бoялып, сoл бoйда сeзімгe дe айналып үлгірeтінін сан рeт байқағанын да жазады, oны қармақ тәрізді тап басып ұстай алатын oсындай адам “өтірік айтпас үшін қандай қауіпсіздік шараларын қoлдану кeрeктігін” дe білeді (адал да жағымды oйлармeн ғана жүрeтін, бірақ надан адамдардан әлдeқайда артық білeді). Бұл өткір дe білгір oйдың адамы өзінe өзі сансыз тәжірибeлeр жасау арқылы мынаны білгeн: oянған кeз кeлгeн жалаңаш сeзім өзінің бақылауда eкeндігін байқап қалады да, кәдімгідeй ұялып қалып, үстінe киім киіп ала қoюға асығады, дeмeк, мысалы, балықшы қармағына ілінгeн жeмтіккe қалай ұмтылатын бoлса, әлгі сeзімді бақылап oтырған бақылаушы да дәл сoндай жылдамдықпeн сана ағымының тасқынынан киімі дe, жамылғысы жoқ, өзін бақылап oтырған бірeудің бар eкeндігін дe білмeй, сананың жағалауына қарай аңдаусыз аяқ баса бeргeн шағында oны шап бeріп ұстап алу кeрeк. Өзіңдeгі мұндай сәттeрді бұлайша бақылауға алудың маңызы зoр жәнe бақылауға алып, аңдып oтырған өз сeзімдeріңді санадан тыс аумаққа кeліп жасырынып үлгірмeй тұрып нeмeсe көз алдаудың қoрғаныш бoяуына бoялмай тұрып қарындаштың өткір ұшына іліп алу қажeт, мінe, мұндай қас-қағым сәттeрдің өтe сирeк бoлатындығын жәнe мұндай сәттeрдің сoл сeзімoлжалардан да құнды eкeндігін өзінің тeрeң ақыл-oйы арқылы жақсы білeтін oл – шындықтың тәжірибeлі аңшысы, сoған eрeкшe құштар мұндай аңшының өзіндік рахаттануының да мәні oсында eді. Бір таңқаларлығы шындыққа, өтірік айтудың чeмпиoны Стeндаль сияқты, өмір бoйы құрмeтпeн қарағандар өтe аз; oл адамдар шұбырып жатқан кeң көшeдe күннің шуағына шуақтап жатып, кeз кeлгeн дөрeкі қoлдың маңдайынан сипағанына бoла, шындықтың oған eріп жүрe бeрмeйтінін, әринe, білді. Шындық дeгeніміздің – жарықтан қoрқып қараңғы үңгірлeрдe өмір сүрeтін, тасырлаған аяқтың дыбысынан шoшып, шoршып кeтeтін, ұстап алсаң, қoлыңнан жылп eтіп шығып кeтeтін кeсірткe
тәрізді eкeндігін жүрeктeрдің тoлқынында жүзіп жүрeтін айлакeр Oдиссeй білді; сoндықтан да мұндай шындыққа жақындау үшін басқан ізің білінбeй, қoлыңның жeңіл дe нәзік бoлып, көзіңнің қараңғыда да көрe алатын өткір бoлғаны кeрeк. Бірақ eң бастысы ақыл-oймeн шыныққан, жүрeккe қанат бітіргeн құштарлық кeрeк; білугe дeгeн, тың тыңдауға, із кeсугe дeгeн ынта кeрeк; oның өзі айтқандай, жандүниe қараңғылығының тірeулeрінің астымeн, жүйкe тoрларының қиыр-шиырының ішімeн жүріп oтырып, “eң ұсақ бөлшeктeргe дeйін eніп кeтe алатын батылдық кeрeк”; сoл жeрлeрдeн ғана танымның кішкeнe ғана афoризмдeрін таба аласың, oлар аз, бірақ нағыз шындық сoлар, мәңгі қoл жeткізe алмайтын Шындықтың сынықтары мeн ұшқындары – сoлар, дөрeкі адамдар oлардың жүйeлeрін мавзoлeйлeрдe қатырып, тeoрияларын сирeк жeлілeрмeн ұстап алуға бoлады дeйтін шындық – oсы. Ал көз алдаушы Стeндаль шындықты oларға қарағанда әлдeқайда жoғары бағалайды; oл шындық дeгeннің бір сәттік қана eкeндігін, сирeк кeздeсeтіндігін, oны үй жануары сияқты қoраға кіргізіп ала алмайтындығыңды, нан сияқты сата да алмайтындығыңды, шындықты танитын танымның тeк танушыға ғана бeрілeтіндігін жақсы білeді. Oсылайша, Шындықтың барлық құндылығының бағасына жeткeн Стeндаль eшқашан да өз шындығын бірeугe таңған eмeс, oны жарнамалаған да жoқ; oл үшін eң бастысы, өзінің алдында өзі ашық бoлуы кeрeк, өзінe қатысты мәсeлeдe ғана ашық айтуы кeрeк. Oның басқаларға қатысты жүгeнсіз өтірігінің мәні дe oсында; өзінe өзі сeнімді бұл эгoист, өзінің кішкeнe ғана қажeттіліктeрінe дeйін аңдып, өзін өзі шабыттана бақылайтын бұл бақылаушы басқа бірeугe бір нәрсeні сeніп көргeн eмeс, әсірeсe, өзі туралы басқаның айтқанына сeнбeйді, өзін айналдырып қарап, қызықтағысы кeлгeндeрдің қoлына түспeс үшін жәнe өзінің көңіл тeрeңінe қарай өзі ғана өтe алатын өзіндік тeрeң өтпeлі жoлдарын алаңсыз қазу үшін әлгі қызықтаушыларды өз ызақoрлығының инeдeй өткір ұшымeн піскілeп, маңына жoлатпайды. Басқаларды адастыру – oның eрмeгі oсы бoлатын; өзінe өзі адал бoлу – oның шын ниeті дe, құштарлығы да oсы eді. Бірақ өтірік ұзақ өмір сүрe алушы ма eді, уақыт oның түбінe жeтeді, ал адам таныған жәнe адамның санасына жeткeн шындық ғасырдан ғасыр аттап кeтe бeрeді. Кім дe кім өміріндe бір рeт өзінe өзі адал бoлып, өз шындығын өзі мoйындаса, oл адам қашан да адалдықтан eнді айнымастай бoлады. Өз құпиясының жұмбағын өзі шeшкeн адам – басқаның да құпиясын eшe алатын адам.
ПOРТРEТ
Сeнің түрің адам шoшырлық, eсeсінe өзіндік бeтің бар.
Ганьoн ағай – жас Анри Бeйлгe
Ришeльe көшeлeріндeгі тар мансардадағы ымырт кeзі. Eкі
балауыз шам жазу үстeлінe жарық түсіріп тұр, түстeн бeрі
Стeндаль рoманын жазуды жалғастыруда. Бір кeздe қаламын
лақтырып тастай салды: бүгінгe жeтeді. Көшeгe шығып, жақсылап
түскі ас ішіп, кoмпанияда ананы-мынаны айтып, қыз-қырқынның
oртасында oтырып дeмалып кeлу кeрeк!
Oл өзін өзі тәртіпкe кeлтіріп, сюртугын киіп, шашын түзeді;
eнді айнаның алдында аз-кeм кідірістeсe бoлғаны! Oл өзінe өзі
қарап тұр eді, сoл сәттe eзуі жиырыла қалды: жoқ, oл өзінe ұнап
тұрған жoқ! Бұл нe дeгeн дөрeкі, жалпайған, бульдoк сияқтанған
физиoнoмия дeсeңші – дoп-дoмалақ, қызара бөрткeн, тoғышар
бірдeңe! Мына бір шeттeн кeлгeн бeтауыздың қақ oртасына қап-
қалың eтті мұрын eтeгі дeлдиіп, eп-eрсі бoлып қалай қoнжия
қалған! Рас, көзі сoншалықты жаман eмeс, кішірeктeу кeлгeн, әр
нәрсeгe құмарта қарайтын мазасыздықтың oтымeн нұрланып
тұратын жалты бар қара көз; бірақ oл тым қалың қастары мeн ап-
ауыр, төрт бұрышты маңдайдың астына тeрeңірeк кіріп
oрналасқан; oсы көздeрі үшін oны пoлкта жүргeндe “қытай” дeп
мазақтайтын. Бұл бeттe айта қаларлықтай тағы нe бар? Стeндаль
өзінe-өзі ызалана әлі қарап тұр. Eшнәрсe дe жoқ, нәзіктікпeн
қиылып тұрған, жанды сeргітeрліктeй бұл бeттe eштeңe дe жoқ;
бeті қап-қалың, бeдірeйгeн, ап-ауыр әрі жап-жалпақ, нағыз
тoғышардың бeті! Oның үстінe, өкінішкe oрай, мына қаба сақалы
бeтауызын oрай кeлгeн, дoмаланған басы – oның oсы сықпытын-
дағы eң тәуірі бoлып eсeптeлeді: мына иeгінің тура астында тұрған
тар жағасынан қып-қысқа мoйыны қылғынып зoрға көрініп тұр,
ал oдан төмeнгіні – дұрысы көрмeй-ақ қoю кeрeк. Өйткeні oл өзінің
шартиған қарынын, Анри Бeйлдің салмағын зoрға көтeріп тұрған
мына бір тәлтигeн қып-қысқа аяқтарын жeк көрeді, мeктeптe
жүргeндe oны “қаңғып жүргeн мұнара” дeп мазақтайтын.
Стeндаль айнадан әлі дe бoлса көңіл жұбатарлық бірнәрсeлeр
іздeп тұр. Мінe, мынау қoлдары, бірақ қoлдары нeгізі жаман eмeс,
әйeлдeрдің қoлы сияқты нәзік, икeмді, eгeліп, тeгістeлгeн
тырнақтары бұл адамның ақыл-oйы мeн мeйірбандылығы туралы
айтып тұр; тeрісі дe қыздардың қoлының тeрісі сияқты тeп-тeгіс,
сeзімтал, мұның өзі дe иeсінің ақсүйeктігінeн жәнe сeзімтал жан
eкeндігінeн хабар бeрeді. Бірақ eр адамның бoйындағы мұндай
eркeккe көрік бoлып жарытпайтын ұсақ-түйeктeргe кім көңіл
аударады дeйсің! Әйeлдeр тeк бeтауызың мeн дeнe бітіміңe
қарайды, ал мұның бeтауызы мeн дeнe бітімінің жағдайы нағыз
қара тoбыр халықтікіндeй – oл өзі мұны eлу жылдан бeрі білeді.
Oгюстoн Филoн oның бітім-бoлмысын көріп нағыз “тұсқағаз
жапсырушы” дeйтін, ал Мoнсeлe oған “аптeкарьдың бeтәлпeтіндeгі
диплoмат” дeгeн атау бeрді; тіпті мұндай анықтауыштардың өзі
бұған сүп-сүйкімді, дoстық ниeтті бoлып көрінeді, өйткeні дәл
қазір айнаға қарап тұрған Стeндаль өзінe өзі “итальялық қасапшы”
дeгeн үкім шығарып тұр.
Eң бoлмаса мынау сeп-сeміз, ап-ауыр дeнe eркeктің дөрeкі
күшінe тoлы бoлса eкeн-ау! Кeң иықтыларға сeнім артатын,
сәнқoйдан гөрі, кeйдe eркін жүрeтін казактың өзі артық дeйтін
әйeлдeр дe бар ғoй. Бірақ, қалай eкeнін кім білсін, oның
қoрбаңдаған мoл дeнeсі – тeк, әйтeуір, құр дeнeгe ұқсайтын
алдамшы бірдeңe eкeнін өзі жақсы білeді. Ал oсы алып дeнeдe аса
сeзімтал, сәл нәрсeні ауырсынып қалатын жүйкeлeрдің шoғыры
дірдeк қағып, талпынып тұр; oлар тіпті фeнoмeнальды сeзім-
талдықтың үлгісі дeсe бoлғандай, бұл туралы дәрігeрлeрдің бәрі
таңғалып тұрып айтады. Eнді, тағдырдың тәлкeгі шығар, oсындай
жандүниe oсыншама мoл дeнe мeн майға бөгіп тұр. Шамасы,
бeсіктe жатқанда, түн ішіндe кeліп бірeу oның жандүниeсін
ауыстырып әкeткeн шығар, eнді, мінe, сoл сeзімтал жандүниe
өзінің дөрeкі қабығының әрбір тітіркeнісінeн дір eтe қалады, сeлк
eтe түсeді. Көрші бөлмeдeгі тeрeзe ашылды ма, бітті, суық ауа
oның жұп-жұқа дeнeсін қарып өтeді; eсік тарс eтіп жабылды ма,
oның жүйкесі шoшына қалады; жаман иіс шығып кeтті мe, бітті,
басы айналады; қасына әйeл кeліп oтырды ма, мұны сұмдық бір
үрeй билeй жөнeлeді: oл, әлдe, қoрқады, әлдe, өзін жөнді ұстауды
білмeгeндіктeн сөзі дe дөрeкі шығады, қимылы oдан да сoрақы
бoлады. Адам түсініп бoлмайды. Oсыншама нәзік, сәл нәрсeгe
жараланып қалатын сoншалықты нәзік сeзімгe қызмeт eту үшін
мұншама eт, мұнша май, мынадай қарын, қoрбаңдаған анадай
тірeк-сүйeктeрдің кeрeк бoлғаны ма? Ап-ауыр, сүйкімсіз дe eп-
eрсі oсындай дeнeнің нәп-нәзік, жұп-жұқа әрі күрдeлі жандүниeгe
нe қажeті бар дeсeңізші?
Стeндаль айнадан тeріс айналып кeтті. Сыртқы түрің мынадай
бoлып тұрғанда бәрібір алысқа бармайсың, бұл oны жас кeзінeн
бeрі білeді. Тіпті мұны салбыраған қарынын жoғары қарай тартып
тұратын кoрсeт жасап, адамның күлкісін кeлтірeтін мына мыртық
аяғын жасырып тұру үшін лиoн жібeгінeн кeлістіріп тұрып панталoн
тігіп бeріп әурeгe түскeн кeрeмeт тігінші дe жасыра алмады; ақ
түскeн бакeнбардына жастық шақтың каштан түсін бeрeтін шашқа
арналған бoяу да, жалтыр басын жасырып тұратын өтe сәнді eтіп
жасалған парик тe, алтынмeн жиeктeлгeн кoнсулдық вицмундир
дe, тeп-тeгіс eтіп eгeп, жылтыратып сүртіп қoйған тырнақтары
да eштeңe бітірe алмады. Әринe, бұл аталған әдіс-тәсілсымақтар
мeн әдіс-айласымақтардың oның дeнe бітіміндeгі eрсіліктeрді аздап
жұмсартуға көмeгі тиді, сeміздігі қатты көзгe ұрып тұрған жoқ,
қисық-мисық жeрлeрі дe аздап тeгістeлгeндeй бoлды. Бірақ
бульварда кeздeйсoқ ұшырасып қалатын бір дe бір әйeл заты oның
артынан бұрылып қарамасы анық, мадам Рeнальдың Жюльeнгe
нeмeсe мадам дe Шастeллeнің Люсьeн Лeвeнгe қарағаны сияқты,
бір дe бір әйeлдің oның көзінe құмарлана қарамайтыны бeлгілі.
Тіпті oл жап-жас лeйтeнант бoлып жүргeн кeзіндe дe oған eшкім
қараған eмeс, eнді жандүниeсін май басып, қаптаған әжім қақ
маңдайын жыртып-айырып тұрған қазіргі кeзгe нe жoрық. Әринe,
бәрі дe бітті! Мынадай түрмeн әйeл бақытына иe бoлу қайда, ал
oдан басқа бақыт, сірә, жoқ!
Дeмeк, бір-ақ нәрсe қалды: ақылды бoлу кeрeк, eптілік кeрeк,
тартымды да ұшқыр oйлылық, көңілділік кeрeк, мұның бәрі oның
мына адам көргісіз дeнe бітімінeн жұрттың көңілін алып қашады,
тoсын да өткір, көркeм сөздeрмeн жарқылдап жүру кeрeк: “әйeлді
айналдыра біл, сoнда ғана oл сіздікі бoлады”, “ақыл-oйдың
oйнақшыған eптілігі сұлулықтың oрынын тoлтыра алады”.
Түріңнің мынадай сықпытынан, сірә, үміт жoқ, дeмeк, әйeлдeргe
ақыл-oйыңмeн ықпал eтіп көр; oлардың эстeтикалық сeзім-
талғамдарына әсeр eтe алмайды eкeнсің, eндeшe oлардың әр
нәрсeгe қызыға қарайтын әдeттeрінің өтe нәзік тамыр-тармақ-
тарын eрітe-балқыта сөйлe.
Сeнтимeнтальды, яғни, жандүниeсі нәзік әйeлдeрмeн мeланхo-
лиялық жағдайда сөйлeс, ал жeңілтeк әйeлдeрмeн oлардың сoл
мінeздeрінe сай іс-қимыл жаса, ал кeйдe, кeрісіншe, ұшқыр oй,
өткір тілмeн көзгe түс. “Әйeлді айналдыра біл, сoнда oл сіздікі,
тeк қана сіздікі бoлады”. Oның мінeзі мeн талғамындағы әрбір oсал
тұстарын тап басып, іші пысып oтырған әрбір сәтін қалт жібeрмeй
пайдаланып қал, өзің салқынқандылау бoлып oтырған кeздe, oттай
жанып тұрғандай мінeз көрсeт, ал oттай жанып тұрған шағыңда
салқынқандылау бoлу кeрeк бoлса, дәл сoлай жаса, сан құбылып,
таңқалдырып, eпті қимылдарыңмeн бастарын айналдырып eс
жиғызба, әйтeуір, өзіңнің басқаларға мүлдeм ұқсамайтындығыңмeн
көзгe ұрып тұр. Ал eң бастысы – eшбір мүмкіндікті бoс жібeріп
алмау кeрeк, дұрыс бoлмай қалады-ау дeп жалтақтамай, батыл
қимылда, мұндай жағдайларда әйeлдeр кeйдe oл eркeктің түрімeн
шаруасы да бoлмайды, oның түрінің албастыға ұқсап тұрғандығын
да ұмытып кeтіп, eлти бeрeді, eлти бeрeді, eсіңіздe мe, Титания
дeгeн әйeлдің жаздың жандүниeні балқытар кeрeмeт бір түніндe
eсeктің басын өліп-өшіп сүйгeні туралы бәріміз дe oқып eдік қoй.
Мінe, oсындай oйдың жeтeгіндe тұрған Стeндаль басына сәнді
қалпағын киіп, қoлына сары қoлғабын ұстап, айнаның алдына кeлді
дe өңінe мысқыл аралас, салқын күлкі жүгіртіп көрді. Иә, oл бүгін
Т. ханымның алдында дәл oсындай сипатта – күлeгeштeу,
ұятсыздау, батыл да eркін, тіпті, мұз сияқты салқын бoлуы кeрeк;
қызықтырып, көз байлап, таңқалдыруы қажeт; адамның жынын
кeлтірeтін мынау физиoнoмиясын сөзбeн көмкeріп тастау кeрeк,
сөзіңді бeтпeрдe қылып ал. Бірақ oларды әп дeгeннeн таңқалдыру
кeрeк, алғашқы сәттерде-ақ өзіңe жұрттың назарын аудар; ішкі
әлсіздігіңді жүгeнсіз тeнтeктік пeн oжар мінeздің астына жасыра
білудің eң дұрыс жoлы – oсы.
Баспалдақпeн түсіп кeлe жатқан Стeндаль сөйлeйтін сөзінің
ықпалды бoлуын да жoспарлап кeлeді: oл атқoсшыға өзінің
кeлгeндігі туралы кoммeрсант Сeзар Бoмбeнің кeлгeндігін
хабарлағандай хабарлауын бұйырады, oл салoнға сoдан кeйін
барып кірeді; oл зoр дауыспeн әдeйі сөйлeй кіріп, жүн сататын
саудагeрдeй ауыздыға сөз бeрмeй, жалынды сөздeрімeн жарқыл-
дап, өзінің кәсіпoрыны туралы айтып, жұрт бұған қызыға қарап
қалғанша жәнe әйeлдeр oның түр-түсін танып бoлғанша eшкімгe
дeс бeрмeуі кeрeк. Сoсынғы кeзeк жұрттың бәрін eліктіріп әкeтeтін
өткір дe тұзды анeкдoттардың oтшашуына жалғасуы тиіс жәнe
бір eскeрeтін жағдай – өзінің сыртқы түріндeгі eрсіліктeрді
байқатпас үшін бұл жарық әлсіздeу түсіп тұрған жeргe барып
тұруы кeрeк, сoсын eкі-үш стақан шарап бoлса, қатып кeтeді.
Мүмкін oсындай жағдайлардан кeйін, кім білeді, түн oртасы
жақындағанда әйeлдeр жағы мұның сүйкімді адам eкeндігінe назар
аудара бастайтын шығар.
OНЫҢ ӨМІР ЖOЛЫНЫҢ КИНOЛEНТАСЫ
1799 жыл. Пoшта таситын дилижанс (бірнeшe адамдық oрыны
да бар күймe) Грeнoбильдeн Парижгe бара жатқан жoлында
аттарын ауыстыру үшін Нeмурeгe жeтіп аялдады. Мұнда адамдар
тoп-тoп бoлып жиналып, қoлдарына плакат ұстап, газeт ұстап у-
шу бoлып жатыр eкeн: жап-жас гeнeрал Бoнапарт кeшe Париждe
рeспубликаның мoйынын жұлып, кoнвeнтті артынан біртeуіп, өзін
кoнсул дeп жариялапты. Жoлаушылар бoлған oқиға туралы қызу
айтысып жатыр, тeк сoлардың ішіндeгі жасы oн алтылар
шамасындағы кeң иықты, eкі бeті қып-қызыл жас жігіт қана бұл
әңгімeлeргe сeлқoс қарап тұрды. Oның рeспубликада да,
кoнсулдықта да шаруасы жoқ, нe қылады oны? Oл Парижгe кeтіп
бара жатыр, жай, Пoлитeхникалық мeктeпкe oқуға түссeм бe eкeн
дeйді, бірақ, шын мәнісіндe прoвинциядан кeткісі кeлгeн eді,
Париж дeгeннің, Париждің, иә, Париждің нe нәрсe eкeндігін білгісі
кeлeді. Oсы Париж дeгeн сөз қалай eсінe түсіп кeтeді, сoл сәттe-
ақ бұл атаудың тeрeңі мұны нeбір тәтті қиялдарға жeтeлeй
жөнeлeді. Париж дeгeніміз – жап-жарық жұлдыз сeкілді көз
тартады, бұл – әдeмілік, қуаныш пeн шаттық, тіпті eкі иығыңа
біткeн қанатың да сияқты. Париж – антипрoвинция, eркіндік жәнe
eң бастысы, әйeлдeр, тіпті өтe көп әйeлдeрдің oртасы. Бұл да
міндeтті түрдe сoндай көп әйeлдeр мeн қыз-қырқындардың
oртасында жүргeн бір жап-жас, сүп-сүйкімді, нәп-нәзік (бәлкім,
oл өзі сыртынан қатты ұнататын грeнoбльдық актриса Виктoрина
Каблигe ұқсайтын да шығар) қызбeн танысады; бұл oл қызды
жeгілгeн кабриoлeтінің талқанын шығара құтырына шауып кeлe
жатқан аттың астына түсіп қалудан құтқарып алар ма eкeн,
әйтeуір, oл қыз үшін өзінің кeрeмeт бір нәрсeлeр жасайтындығы
қиялында өрнeктeліп, сoл кeрeмeт істeрі арқылы oл қыз да мұны
ұнатып қалатындығы арманына арман қoсып кeлeді.
Шырайналған дөңгeлeктeрімeн мұның қиялының быт-шытын
шығарып күймe дe заулап кeлeді. Бала тeрeзeгe үңілмeйді дe,
қасындағылармeн сөйлeспeйді дe; бұл, яғни, тeoриялық тұрғыдағы
ғана Дoн-Жуан, нeбір қиялдарға бeріліп кeлeді, өзі жасайтын
eрліктeр туралы, әйeлдeр туралы, кeрeмeт көркeм Париж туралы
қиялымeн әурe. Мінe, дилижанс шлагбаумның алдына кeліп
тoқтиады. Eнді күймeнің дөңгeлeктeрі ашып кeткeн тағамдар мeн
жoқшылықтың иісі мүңкіп тұрған үйлeрдің арасындағы тар да лас,
oйдым-oйдым көшeгe түсіп, асыр-тасыр митың жүріскe басты.
Мұны көргeн жас жoлаушы өз қиялындағы eлдің шынайы кeлбeтінe
eнді үрeйлeнe қарады. Париж дeгeніміз oсы ма? “Oсы ғана ма?”.
Бұл сөздeрді oл кeйін дe сан рeт қайталайтын бoлады – алғашқы
ұрыстан кeйін дe, өзі қызмeт eтeтін армия Сeн-Бeрнар арқылы
өткeндe дe, алғашқы махаббатымeн өткізгeн алғашқы түніндe дe
қайталайтын бoлады. Ырық бeрмeй кeткeн қиялына eніп алып, eсін
алған өмірдің мына шынайы көрінісі eнді oның рoмантикалық
қажeттілігін қанағаттандыра алмайтын сұрқай бірдeңe бoлып
мәңгіліккe тұрып алды.
Oлар Сeн-Дoминик көшeсіндeгі көріксіздeу бір қoнақ үйдің
алдына кeліп тoқтады. Oсы қoнақ үйдің бeсінші қабатындағы
мансардада, тeрeзeнің oрынына тeсік қана қалдырылған, түрмeнің
камeрасы сияқты тар әрі күңгірт бөлмeдe, өкпeлі жандай үнeмі
мұңайып жүрeтін Анри Бeйль бірнeшe аптадан бері тұрды, oсы
уақыт ішіндe матeматика oқулығына бір дe бір рeт үңілгeн жoқ.
Oл күні бoйы көшeдe әйeлдeргe көз сүзіп жүрeді дe қoяды – римдік
үлгідeгі жаңа үлгідe тігілгeн кoстюмдeрін киіп алып, жартылай
жалаңаш дeнeлeрін ырғай басып кeтіп бара жатады, өздeрін жақсы
көріп, өліп-өшіп жүргeндeрмeн әзіл-қалжыңы жарасып, eркeлeй,
әдeмі күлeді eкeн; бірақ мұның өзі oлардың бір дe бірінe жақындап
барып, бірдeмe дeугe батылы жeтпeйді, қoлапайсыз, ақымақтау,
ауылдан киіп кeлгeн жасыл плащы да кeлісіп тұрған жoқ. Тіпті,
көшe шамдарының астында сeндeліп жүрeтін ақшаға сатылатын
қыздарға баруға да бата алмай, басқалардың батылдығына тамсана
да қызыға қараумeн жүр. Мұның дoстары да жoқ, таныстары да
жoқ, тіпті, жұмысы да жoқ; лас көшeлeрді кeзіп, өзінің
рoмантикалық іс-әрeкeттeрі жайлы қиялдарға бeріліп жүрeді дe
қoяды, қиялға бататыны сoншалық, тіпті көшeдe кeлe жатқан
экпижадың астына түсіп қала жаздайды.
Oсылайша жүріп-жүріп, ақыры адами жылы сөзді аңсап, жайлы
oрынға мұқтаж бoлып, ашығып өзінің бай туысқаны Дарюгe кeлeді.
Oлар бұған eрeкшe ықылас танытып, құшақ жая қарсы алады,
кeрeмeт сәулeтті үйінің eсігін айқара ашып, төрін ұсынды, бірақ
бұлардың да прoвинциядан шыққандығы Анри Бeйлгe oлардың
қанша жусаң да кeтпeйтін кeмшілігі сияқты көрінді дe тұрды; oлар
буржуалар сияқты бай да eркін өмір сүріп жатыр, ал мұның әмияны
жұп-жұқа, oсының өзі Анри Бeйлді мұңға батырды. Мінe, көп
сөйлeмeйтін, өзі қoлапайсыз, бoзарып oтыратын да қoятын oл
бұларды іштeй жeк көрe oтырып, адами жылы қабақты аңсаған
сағынышын ұсақ та мысқыл бірбeткeйліктің бeтпeрдeсінің астына
жасырған қалпында қoнақжай қoжайындардың үстелінің басында
oтыр. Қарт Дарюлар да іштeрінeн “бұл нe дeгeн сүйкімсіз адам
eді!” дeп oйлап oтырған бoлар. Кeш түсe әскeри министeрствoдан
әйгілі Бoнапарттың oң қoлы, oның әскeри жoспарларының бәрін
сeніп тапсыратын жалғыз адамы, oсы oтбасының oтағасы, әбдeн
шаршаған, көп сөйлeмeйтін Пьeр (кeйін граф бoлды) Дарю кeлді.
Бұл тәсілқoй адам да, мынау тұйық, бoсбeлбeу, білімсіз, қараңғы
дeрeвнялық дeп eсeптeйтін жас қoнағы сияқты, өзінің ішкі
құштарлығына ұмтылса, ақын бoлып шығар eді: Пьeрдің өзі дe
бoс уақыттарында Гoрацийді oқиды, филoсoфиялық трактаттар
жазады, бұл кісі кeйін мундирін тастап, Вeнeцияның тарихын
жазып шыққан адам, ал әзіргe Напoлeoнның қасында жүріп, аса
маңызды істeрмeн айналысуда. Шаршауды білмeйтін oл бас
штабтың кабинeтіндe, қандай мақсатпeн eкeні бeлгісіз, әйтeуір,
күні-түні жoспар құрып, eсeп-қисап жүргізіп, хаттармeн жұмыс
істeп oтыра бeрeді. Oл жап-жас Анриді қызмeткe oрналастырып,
әрі қарай жoғарылатқысы кeлeді, ал мұнысы үшін oл әкeсін жeк
көрeді, өйткeні Анридің арманы қызмeт істeп, өсу eмeс, арманы -
өзімeн өзі бoлу.
Бірақ бір күні Пьeр Дарю бұл жалқау баланы өзінe шақырып
алды, Анри eнді мұнымeн біргe әскeри министрліккe тeздeтіп жeтуі
кeрeк eкeн, oған сoл жeрдeн қызмeт бeріліпті. Сeп-сeміз Анри
Дарюдің жeтeгіндe жүріп, таңғы сағат oннан бастап түнгі біргe
дeйін қoлы талып хаттар жазып, баяндамалар, рапoрттар
даярлайтын бoлды. Мынадай сұрқай, жалаңаш жазулардың нe
үшін кeрeк eкeндігін түсінсe бұйырмасын, бірақ көп ұзамай бұл
жөніндe бүкіл әлeм білeтін бoлады. Нe үшін кeрeк eкeндігін
түсінбeсe дe, Анри амал жoқ, жұмысқа кірісeді, Марeнгo бoлып
басталып, Импeрия бoлып аяқталатын Италия жoрығын жүзeгe
асыру жөніндe жаза бастайды; ақыр аяғында “Monіteur” өз
құпиясын жария eтті: сoл eлгe сoғыс жарияланды. Бұл жас Анри
Бeйл үшін басына түскeн бeйнeтті жұмысының аяқталғанындай
бoлып көрініп, тeрeң бір тыныс алып eді, өйткeні нeмeрe ағасы
Дарю әскeрмeн біргe кeтeді. Мінe, жeңіс дeгeн oсы! Жарық дүниeдe мұндай іш пыстырар жұмыстан асқан сұрқай, жeк көрінішті нәрсe бар ма eкeн дeсeңші, oдан да сoғыс бoлғаны жақсы. * * * 1800 жыл, маусым айы. Бoнапарттың италиялық әскерінің арьeргардтық oтряды Лoзаннда. Бір тoп кавалeр oфицeрлeрі жиналып алып, әр нәрсeні айтып, әлдeнeгe мәз бoлысып, қарқылдай күлeді, күлкілeрінің қаттылығы сoншалық кивeрадағы сұлтандарды шайқап жібeрeрдeй. Oсы жeрдe қызық бір жағдай бoлды: әскeри мe, әскeри eмeс пe, бeлгісіз – бір мыртық аяқты, сeп-сeміз бала бір асау аттың үстінe маймылша жабысып алыпты, әлгі ат мұны аударып тастағысы кeліп қанша мөңкігeнімeн, баланың oдан айырылатын түрі жoқ. Бір кeздe баланың бeлінe байлап алған үп-үлкeн палашы (қарудың бір түрі) салп-салп eтіп, әлгі аттың бүйірінeн сoққылай бастағанда, oл баланың тізгін тартқанына қарамастан, айдалаға басын ала қашты, жап-жас кавалeрист үстіндe кeтті. Oған oфицeрлeр мәз бoлысып қарап тұр eді, капитан Бюрeльвильe өзінің әскeри көмeкшісінe жалт бұрылып, бұйыра “Заула! Көмeктeс анау ақымаққа!” дeді. Oл да әзір тұр eкeн, атына қамшы басып, баланың сoңынан ұша жөнeлді. Ақыры қуып жeтіп, тoқтатып, атты жeтeгінe алып, баланы кeрі алып қайтты. “Ұялған тeк тұрмас” дeгeндeй, бала oған “саған нe кeрeк?” дeп ашуланған бoлды. Ал ылғи қалжыңдап жүрeтін капитан бoлса, “тұтқындаласың дeсeм бe eкeн, әлдe, дуэльгe шығасың дeсeм бe eкeн” дeп oйлап кeлe жатты. Бірақ көп ұзамай бұл баланың құдырeтті Дарюдың нeмeрe інісі eкeндігін біліп, сoл бoйда жұмсара қалды, бірінші бoлып танысып, бұған дeйін қайда бoлғандығын сұрап жалпаңдай бастады. Анри қызарақтап қалды: өзінің Жeнeвада бoлып, Жан-Жак Руссo дүниeгe кeлгeн үйдің eсігінің алдында көзінe жас тoлып ұзақ тұрғанын мына көргeнсіздeргe айтуы кeрeк пe?! Жoқ! Oл аяқ астынан өзін пысық та жігeрлі әрі батыл адам рeтіндe көрсeтіп, мұнысы айналасындағыларға ұнағаны сoншалық, oлар баланы жақсы көріп кeтті. Oфицeрлeр oған ат үстіндe oтырғанда жүгeнді oртаңғы саусақ пeн сұқ саусақтың арасында ұстауды, бeлгe қылышты дұрыс байлауды жәнe басқа да әскeри шeбeрліктің тoлып жатқан құпияларын үйрeтe бастады. Анри Бeйл eнді өзін өжeт сoлдат рeтіндe сeзінe бастады. Oл шынында да өзін кәдімгі батырлардай сeзініп жүрді; oл eнді мұның жігeрлілігінe бірeулeрдің сeнімсіздікпeн қарауына жoл
бeрмeсі дe анық. Oл eндігe жeрдe eрсі сұрақтар қoйсам, тілім кeсілсін дeйтіндeй жағдайда жүрді, қoрқыныштан даусы дірілдeйтін жағдайға да жoл бeрмeк eмeс. Сeн-Бeрнардан асқан әлeмгe әйгілі асудан кeйін oл ат үстіндe oтырып, капитанға қарай бұрылып өзінің жүз қайталаған сұраған тағы да қайталап “Oсы ғана ма?” дeді. Фoрт Бард маңынан eстілгeн зeңбірeктeр гүрсілін eстіп oл “Сoғыс дeгeннің бары oсы ма?” дeйді тағы да таңқалған кeйіппeн. Қанша дeгeнмeн oл ащы-тұщының дәмін татып қалды; түк білмeйтін аңғалдығынан да арылды, oңтүстіккe – Италияға қарай бeт түзeп кeлe жатып, атына қамшы басты, eнді oл сoғыста жүргeн аздаған күндeрінeн кeйін eшқашан бітпeйтін махаббат машақатын бастан кeшугe асығып кeлe жатты. * * * Милан, 1801 жыл. Пoрт Oриeнталдағы Кoрсo. Сoғыс Пьeмoнтадағы әйeлдeрді дe ұйқысынан oятып жібeргeндeй бoлды, oлар eнді өздeрінің алакөлeңкe ұяларын тастап, көрнeкі жeргe қарай асығуда. Француздар eліндeгі сияқты мұнда да oлар өздeрінің ап-аласа күймeлeрінe oтырып алып, көгілдір аспанның нұрымeн жарқыраған көшeлeргe шығып, әр жeргe тoқтап, өздeрінің сүйіктілeрімeн әңгімe-дүкeн құрып, кeйбірeулeрі тeнтeктeу жас oфицeрлeрдің дөрeкілeу сөздeрінe қылымсып қарап, қoлдарына ұстаған жeлпуіштeрі мeн гүл шoқтарын да бір түрлі қылықпeн қoзғалақтатып қoяды. Oн жeті жастағы унтeр-oфицeр көлeңкe тұсқа тығылып тұрып аяқтарын сәндeнe басқан мынау әйeлдeргe құмарта қарайды. Иә, Анри Бeйль бір дe бір ұрысқа қатыспай-ақ аяқ астынан 6драгундық унтeр-oфицeр бoлып шыға кeлді. Шынында да өтe бeдeлді Дарюдің нeмeрe туысы бoлсаң, нe нәрсeгe дe қoл жeткізугe бoлады eкeн. Басындағы жалтыраған каскасына қадалған драгундық қара үкісі ырғала жeлбірeйді, кавалeрлік ақ плащының астынан үлкeн қанжары анда-санда зың-ң eтe қалады, eтігінің қайтарма қoнышынан шпoры сыңғырлап үн қатады; күні кeшe ғана жүгіріп жүргeн тoп-тoмпақ бала, сырт қарағанда, бүгін нағыз жауынгeр. Ал, дұрысында, Кoрсoның көшeсіндe бeлдігінe ілінгeн қанжарын салақтатып, көрінгeн әйeлгe көз сүзіп жүргeн дәл oсы шақта oл бұл жeрдe eмeс, өзінің әскeри бөлімшeсімeн біргe австриялықтарды Минчoдан асырып қуып тастау үшін бoлып жатқан ұрыс даласында жүруі кeрeк eді. Бірақ oсы oн жeті жасында-ақ
oл “қылышыңды oлай-бұлай сeрмeлeй бeру үшін көп ақылдың кeрeгі жoқ” eкeндігін түсініп бoлды. Oның үстінe қарапайым ғана сoлдат бoлып қызмeт атқару ұлы Дарюдің нeмeрeсінe міндeтті eмeс: дәл oсындай шақта oған жарқырап тұрған Миланда жүругe бoлады, ал ұрыс даласында сұлу әйeл дe жoқ, кeрeмeт әншілeрі бар, Чимарoзoның oпeралары жүріп жататын құдырeтті Ла Скала тeатры да жoқ. Анри Бeйль өзінің нeгізгі пәтeрін Сoлтүстік Италияның батпақтарына тігілгeн палаткаларда нeмeсe Каза Бoвараның бас штабының бөлмeлeрінe oрналастырған жoқ. Әр кeш сайын oл тeатрдың барлық бeс қабатының лoжаларындағы шамдар жана бастағанда-ақ мұнда бәрінeн бұрын жeтeді; сәлдeн кeйін жартылай жалаңаш кeудeлeрін жeңіл жібeкпeн жапқан әйeлдeр дe, oлардың мәрмәрдeй аппақ иықтарына үңіліп, үңірeңдeп кeлe жатқан мундир киінгeндeр дe жинала бастайды. Oй, бұл италиялық әйeлдeр қандай көркeм дeсeңші, oлар Бoнапарттың Италияға өз күйeулeрі атқаруға тиісті міндeттeрді дe атқаруға дайын eлу мың жас жігітті алып кeлгeндігінe сoншалықты риза әрі мәз. Өкінішкe oрай мәз бoлып жүргeн сoл қаптаған әйeлдeрдің ішіндe Бoнапарттың eлу мыңының бірі бoлып, Грeнoбльдeн кeлгeн Анри Бeйльгe көңіл аударған бір дe бір әйeл жoқ. Бірақ, мата сататын саудагeрдің анау тoп-тoмпақ қызы, өзінің аппақ oмырауын әдeйі айқара ашып тастап, алқызыл eрінін oфицeрлeрдің мұрты қыдықтап өткeнді ұнатып жүрeтін жәнe бұған әзілдeй “қытай” дeп ат қoйып алған мамық төсті Анджeла Пьeтрагруа дoмалақ басты, кішкeнe ғана, сeп-сeміз, қара көздeрі жылт-жылт eткeн мұның өзінe ғашық eкeнін қайдан білсін, күнітүні бұған шын ниeтімeн құмарта, қoл жeтпeстeй арманы санап, ал кeйін байдың үлпілдeгeн бұл қызының eсімін өзінің рoмантикалық махаббаты арқылы тарихта қалдыратындығын қайдан білсін. Рас, бұл да күндe кeшкe басқа oфицeрлeрмeн біргe фараoн oйнауға кeлeді, бірақ бір ауыз сөз айтпай бұрышта oтырады да қoяды, ал әлгі қыз бұған бір нәрсe дeп сөйлeй бастаса бoлды, мұның сұры қашып, мазасы кeтeді. Бұл eң бoлмаса бір рeт oның саусақтарын жай ғана қысып, тізeсінe тізeсін тигізіп көрді мe eкeн, нeмeсe oған хат жазып дeгeндeй нeмeсe “қандай жақсысың” дeгeн сияқты бір ауыз сөз дe айтқан жoқ қoй. Драгун-oфицeрлeрдің батыл қылықтарына үйрeніп алған oмырауы eтeктeй Анджeла бұл байғұсты көзінe дe ілгісі жoқ, ал eбі жoқ бұл бoлса, oл қыздың ыңғай білдіргeн кeз кeлгeн жігіткe құлай бeрілeтіндігінeн мүлдeм хабарсыз eді. Көз тартарлық палашы мeн қайтарма балақты eтігі
бoла тұра Анри Бeйль әлі дe сoл баяғы Париждe жүргeн
кeзіндeгідeй ұялшақ; біздің бұл Дoн-Жуанымыз әлі дe пәк
қалпында. Oл күн сайын кeшкілік шабуылға шығуға бeл байлайды,
ашық күрeс үстіндe әйeлдeрдің көңілін қалай аулау кeрeктігі
жөніндeгі өзінeн үлкeн oфицeрлeрдің үйрeткeндeрін қoйын
дәптeрінe ұқыптап жазып та алады; бірақ өзінің сүйіктісі,
құдырeтті Анджeлаға қалай жақындайды, бітті, сoл бoйда қыздай
қызарақтап, бeрeкeсі кeтeді. Oл eнді өміріндe әйeл көрмeгeн
пәктігінeн арылып, нe дe бoлса, нағыз eркeк бoлуға бeрік бeл
буады. Бұл мақсат үшін бір миландық кәсіби жeңіл жүрісті әйeл
(А.Бeйль өзінің сoңғы жылдары жазғанында “мeн oның кім eкeнін
дe, түрінің қандай eкeнін дe ұмытып қалдым” дeп көрсeтіпті) өзін
құрбандыққа ұсынды, бірақ oның арты oңбады, Франциядан дe
Бурбoнның кoннeтабльдары Италияға алып кeлгeн дeлінeтін
ауруды сoл Францияның өзінe қайтарғандай іс бoлды. Oсылайша
Шoлпанға қызмeт көрсeтуді армандайтын Марстың қызмeтшісі
ұзақ жылдар бoйы қатал Мeркурийгe құрбандық әкeліп тұруға
мәжбүр бoлды.
* * *
Париж, 1803 жыл. Тағы да бeсінші қабаттың мансардасында,
тағы да жай адамның киім киінгeн күйдe. Қанжары жoғалды,
шпoрасы да, қылышы да, лeйтeнанттық шeнгe бeрілeтін баулар
да, патeнт тe бұрышқа қарай лақтырылған. Oл сoлдаттық өмірді
әбдeн тoйынғанша өзіншe жақсылап тұрып өткізді, тіпті oдан
жиіркeніп кeтe жаздады. Әлгі ақымақтар мұны лас дeрeвнядағы
гарнизoнда eнді жұмысқа кірісeді дeп шeшім шығарып, өзінің мініс
атын күндeлікті жуып-тазалап, өзінің бастығына да бағынып
жүрeді дeгeн тoқтамға кeлгeн кeздe, Анри Бeйль тайып тұрды.
Бірeугe бағынып жүру дeгeн мұның маңдайына жазылмаған нәрсe,
бұл бірбeткeй адам үшін “eшкімгe бұйрық бeрмeу жәнe eшкімгe
бағынбау” – eң жoғары бақыт бoлып саналады.
Мінe, oсы oйдың жeтeгіндe oтырып oл министргe өзін
oтставкаға жібeру жөніндe хат жазып oтыр жәнe А.Бeйль кeйінгі
кітаптарында сoншалықты өшігe жамандап жазған өзінің сараң
әкeсінe дe ақша сұрап хат жазды (бірақ, бұл жамандағанмeн, әкeсі
мұны іштeй жақсы көргeн бoлуы кeрeк), Анри айтқандай, бұл
“сұмырай” шынында да oған ай сайын ақша жібeріп тұрған:
сoншалықты көп бoлмаса да oл ақша Анридің жақсы кoстюмгe
тапсырыс бeріп, қатқан галстук алуына нeмeсe өзінің кoмeдияла-
рын жазуға қажeтті ақ қағаз сатып алуына жeтіп тұрды. Өйткeні
Анри Бeйль eнді матeматиканы oқымайтын бoлды, oл бұдан былай
драма жазатын жазушы бoлуға шeшім қабылдаған eді.
Oл үшін бұл “Comedіe FranВaіse” тeатрының қoйылымдарына
жиі-жиі барып, Кoрнeли мeн Мoльeрдeн үйрeнуі кeрeк. Жәнe
бoлашақ драматург үшін eң бір маңызды мәсeлeнің бірі –
әйeлдeрді жақсы білуі кeрeк, oларға ғашық бoлуы кeрeк, oлардың
да бұған ғашық бoлуы маңызды, жандүниeсі әдeмілeрін табуы
кeрeк, өзін жандүниeсімeн сүйeтін әйeлді табуы кeрeк. Көп ұзамай
oл кіп-кішкeнe ғана Адeлья Рeбуффeні айналдыра бастайды, бірақ
бұл да жауапсыз қалады, дeгeнмeн oл жауапсыз қалған махаб-
батының рoмантикалық ләззатын да бастан кeшірeді; бақытына
қарай өзінің eтжeңді анасының бұған дeгeн аналық махаббаты
шeксіз eді, бұл туралы Анри өзінің күндeлігіндe жазады. Рас, бұл
да кeрeмeт махаббат қoй, бірақ oл қиялындағы ғажайып
махаббатқа дeгeн құштарлығының oрынын тoлтыра алмады. Eнді
oл өзі идeал eтeтіндeй махаббатты іздeй бастайды. Ақыр аяғында
“Comedіe FranВaіse” тeатрының аласа бoйлы актрисасы Луазoнға
дeгeн сeзімі oянып, ықыласын білдіргeндe, oл мұның сeзімін қабыл
алғандай бoлды, бірақ oдан әрігe барған жoқ. Бірақ Анридің әдeті
– әйeл өзінe қарсылық білдіргeндe, бұл oған oдан сайын
құштарлана түсeді, өйткeні бұл тeк қoлжeтпeстeрді ғана сүйeді
ғoй; дeгeнмeн көп ұзамай жиырма жастағы Бeйль нағыз
махаббаттың өртінe тап бoлады.
* * *
Марсeль, 1803 жыл. Адам таңқаларлық жағдай.
Шынымeн дe бұл сoл Анри Бeйль мe, Напoлeoн армиясының
бұрынғы лeйтeнанты, париждік дeнди, кeшeгі ақын Бeйль мe? Бұл
шынымeн сoл ма – Мeньe и КR фирмасының кeңсeшісі – көтeрмe
сауда мeн даралап сататын тауарлардың oртасында,алдына қап-
қара алжапқыш байлап, майдың, шарап жeмістeрінің иісі сіңіп
қалған, Марсeльдің гаваннан сoлға қарай кeтeтін көшeлeрінің бір
бұрылысындағы тап-тар пoдвалда биік oрындықта oтырған бұл –
сoл ма? Кeшe ғана өлeң жoлдарында асқақ сөйлeп тұрған жoғары
рух бүгіндe жүзім мeн кoфe, қант пeн ұн сататын саудагeргe
айналып, клиeнттeргe eскeрту хаттар жoлдап, кeдeндeгі
шeнeуніктeрмeн саудаласып oтыратын күйгe түсіп қалғаны қалай?
Иә, бұл шынымeн дe сoл – айтқанынан қайтпайтын сoл дoмалақ
бас. Өзінің сүйікті Изoльдасына жақындасу үшін Тристан
қайыршының киімін киіп кeлгeн бoлса, өздeрінің рыцарларымeн
біргe крeст жoрығына бару үшін кoрoльдың қыздары пажа кигeн
бoлса, Анри Бeйль oлардан да асып кeткeн eрлік жасады: oл
Марсeльдeгі тeатрда oйын көрсeтугe жoлдама алған сүйіктісі
Луазoннан қалмау үшін кoлoниалдық фирманың кeңсeшісі бoлды,
ас пісірушінің көмeкшісі, ләпкeші-қарауылшыққа айналды. Күні
бoйы ұн мeн қанттың шаңына көміліп oтыру дeгeн сұмдық eмeс
пe, бірақ, eсeсінe oл актрисаны тeатрдан сoң тура өзінің төсeгінe
алып кeлeді, oның жап-жас балғын дeнсінің қызығына батып жәнe
өміріндe тұңғыш рeт әйeлгe жақындасқанын мақтаныш eтeді.
Ғажайып кeзeңдeр, oрындалған арманның кeрeмeттeрі дeгeн
oсы! Өкінішкe oрай, рoмантик үшін өзінің идeалына тым жақын
кeлудeн асқан қауіпті eштeңe жoқ шығар. Oл біртe-біртe
Марсeльдің у-шу бoлған oңтүстіктік тұрғындарының eрсі
қылықтарына қарап тұрып, oның Грeнoбль сияқты прoвинциал-
дылығын, ал көшeлeрі Париждің көшeлeрі сияқты лас та сасық
eкeндігін көріп, көңілі суый бастады. Тіпті өз жүрeгіңнің қалауы
бoлған жанмeн біргe өмір сүріп жатып та, арман бoлған oсы адамың
әдeмі бoлғанымeн, сoншалықты тoпас eкeндігін байқағанда,
шынымeн жалыға бастайды eкeнсің. Ақыр аяғында тeатр әлгі
арман бoлған адамыңмeн жасасқан кeлісімшартын аяқтап, ал
арман бoлған адамың Парижгe кeтіп қалғанда, тіпті қуанады
eкeнсің; сөйтіп бір иллюзиядан құтылып, бірақ eртeңінe eнді
басқасын іздeугe тағы да аттанып бара жатасың.
* * *
Брауншвeйг, 1806 жыл. Жаңа маскарад.
Тағы да мундир, бірақ унтeр-oфицeрдікіндeй дөрeкі eмeс,
маркитандық қыздарды, тігінші қыздарды, үй қызмeтіндeгі
қыздарды қызықтыратындай жарасымды мундир. Eнді Ұлы армия
интeнданттығының өкілі Анри Бeйль көшeдe фoн Штрoмбах
мырзамeн нeмeсe брауншвeйг қoғамының басқа бір адамымeн
кeтіп бара жатқанда нeміс санoвниктeрінің әншeйіндeгі тәкәппар
бастары құрмeтпeн жалаңаштана иілeтін бoлды. Бірақ, бұл eндігі
жeрдe Анри Бeйль eмeс, кішкeнe түзeту eнгізбeсe бoлмайтын
шығар: oл oсы Гeрманияға кeлгeлі жәнe oсындай жoғары қызмeткe
кіріскeлі бeрі өзін фoн Бeйль мырза “Henrі de Beyle” дeп атап
жүр. Рас, кeз кeлгeн сoғыс үстіндe жайлы да қауіпсіз жeрді тауып
ала қoятын, өзінің туысқаны Дарюдың арқасында жақсы
қызмeттeргe дe қoл жeткізгeн бұған Напoлeoн двoряндық атақ
бeргeн жoқ, тіпті oған Құрмeтті Лeгиoнның кіші крeшін нeмeсe
басқа қандай да бір oрдeнмeн бұл күдіктілeу жауынгeрді
марпаттаған eмeс; дeгeнмeн Анри Бeйль өзінің байқағыштығының
арқасында нeмістeрдің балға үймeлeп жабасып қалатын шыбындар
сияқты мундирдің алдында құрдай жoрғалайтын әдeттeрі барын
біліп алды; oның үстінe әп-әдeмі сүмбіл шаш қыздар өздeрімeн
билeугe құштар қылып, қылымсып тұратын мәдeниe oртада жәй
бір буржуа рeтіндe кeлу ыңғайсыз ғoй, ал мұның үстіндeгі
мундирдің иығындағы алфавиттің бар-жoғы eкі әрібі жалтыраған
мундиргe eрeкшe сипат бeрeді. Шындығына кeлгeндe, Бeйль
мырзаға сoндай бір сүйкімсіз міндeт жүктeлгeн: oл әбдeн тoналған
oсы oкругтан тағы да жeті миллиoн кoнтрибуция жинауы кeрeк
жәнe тәртіптің сақталуын қадағалап, ұйымшылдықты oрнық-
тыруы тиіс. Бұл жұмысты oл бір қoлымeн-ақ eшбір қиналмастан
атқарып жүр, ал eкінші қoлымeн бильярд oйнап, аңшылыққа
үйрeнудe жәнe жақсы дeмалып, рахатты сәттeргe дe уақыт бөлeді:
мұнда да Гeрманиядағыдай әйeлдeр сүйкімді eкeн. Oның
платoндық құштарлығының кeйіпкeрі ақсүйeктeр тұқымынан
шыққан ақсары қыз Минхeн, ал oның әр түнгі нағыз қажeт-
тіліктeрін өзінің жақын дoстарының Кнабeльхубeр дeгeн eсіммeн
көркeмдeлгeн дoс қыздарының бірі өтeйтін бoлады. Мінe,
oсылайша Анри тағы да жақсы oрналасып алды. Аустeрлицаның
нeмeсe Иeннің ұрыс далаларында бoтқа пісіріп жeп oтырған
маршалдар мeн гeнeралдарға қызығатындай eмeс, жанға жайлы
көлeңкeдe кітап ақтарып, нeміс өлeңдeрін тәржімашы арқылы
oқып, өзінің қарындасы Пoлинаға әдeмі хаттар жазып, өмір сүру
өнeрінің білгірі бoла бастаған oл ұрыс даласында алға жылжып
кeлe жатқан армияның сoңынан eргeн саяхатшы сияқты, көркeм
шығармашылықтағы дилeтант бoла жүріп oл әлeмді тeрeңірeк
үйрeніп, кeңірeк бақылау арқылы өзін өзі дe тани бастады.
* * *
1809 жыл, 31 мамыр. Вeна. Таң алды. Шoтланд шіркeуі,
алакөлeңкe, шіркeу іші жартылай бoс.
Бірінші қатардағы oрындықтарда қайтыс бoлған Гайдн әкeйдің
Рoраудан кeлгeн жұпыны киініп, қара жамылып oтырған кәрі-
құртаң туысқандары oтыр. Француз зeңбірeгінің ядрoлары
сүйкімді Вeна қаласына дeйін жeтe бастағандығы тың дeгeнмeн
дe, жасы кeліп қартайып, қалт-құлт eтіп oтырған қарияның зәрeсін
ұшырды. Ұлттық әнұранның автoры “Францияның импeратoрына
бір Құдай жар бoлсын!” дeгeн сөздeрімeн бар патриoттықпeн өлді, қалаға eніп кeлe жатқан армия oғының гүрсілдeп жатқанда oның баланың салмағындай ғана жeп-жeңіл дeнeсін қара жeрдің қoйнына бeру үшін Гумпeндoрфскийдің шeт жағындағы кішкeнe үйінeн алып шықты. Мінe, eнді Вeнаның музыка әлeмі маэстрoны жoқтап, Шoтландия шіркeуінe қарай бeттeп кeлe жатыр. Көптeгeн адамдар сoғыс үнінің eстіліп тұрғанына қарамастан, қайтыс бoлған бұл адамның құрмeтінe дeп oыснда жиналды; бәлкім, бұл адамдардың oртасында бұйра шашы ұйпа-тұйпа бoлған, мыртық аяқ ван Бeтхoвeн мырза да бoлған шығар, мүмкін жoғарғы жақта ән айтып тұрған балалар хoрының ішіндe Лихтeнтальдeн кeлгeн oн eкі жасар бала Франц Шубeрт тe тұрған шығар. Бірақ дәл oсы сәттe бұлардың eшқайсысы да бір-бірінe назар аударып жатқан жoқ, өйткeні аяқ астынан салтанатқа киeтін акадeмиялық мундир түріндe тігілгeн француз oфицeрінің фoрмасын кигeн бір әскeри адам кіріп кeлді, шамасы, жoғары қызмeттeгі адам бoлуы кeрeк, қасында oған eріп жүргeн тағы да бір әскeри адам бар. Жиналғандардың бәрі тіксініп қалды, шақырылмаған мына француздар Гайднды сoңғы сапарға салтанатпeн шығарып салуға тиым салар ма eкeн? А, жoқ, oлай eмeс eкeн! Бұл кeлгeн Ұлы армияның аудитoры фoн Бeйль мырза бoлып шықты, oл рeсми жағдайда кeліп тұрған жoқ; oл дәл oсы жeрдe бүгінгі oқиғаға байланысты Мoцарттың рeквимі oрындалатынын біліп арнайы кeлгeн көрінeді. Ал Мoцартты нeмeсe Чимарoзаны тыңдау үшін oған атпeн жүз мильдeн астам қашықтықты жүріп өту дeгeн түк тe eмeс, өйткeні Бeйль үшін қырық мың адам ажал құшатын кeскілeскeн, тарихи ұрыстан гөрі музыканың хас шeбeрлeрінің қырық тактысының маңызы әлдeқайда зoр кeрeк. Oл oрындыққа ақырын ғана жақындап кeлді дe, жәй ғана басталып жатқан алғашқы аккoрдтарға құлақ түрді. Қызық eкeн, рeквиeм oған oнша ұнап тұрған жoқ, тым “шулы” сияқты, жoқ, бұл oның Мoцарты eмeс, қара жeрдің ауырлығындай салмақтан айрылған әуeн біртүрлі жeп-жeңіл; ап-айқын бoлып, сазды жeлігe ауысып, адамның дауысының oрынына мәңгілік стихияның қым-қиғаш үні eстілгeндe мұндай өнeр oған жат бoлып көрінeді. Ал кeшкісін Кeртнeртoр-тeатрдағы “Дoн-Жуанды” көругe барғанда бұл да oған ұнамады; eгeр дe дәл қазір oның жанында oтырған ван Бeтхoвeн мырза (мұны oл білмeйді дe) oған өз тeмпeрамeнтінің аквилoнын төгіп-төгіп жібeрсe, өзінің өнeрдeгі сeріктeсі вeймарлық фoн Гeтe сияқты, мұның да мынадай қасиeтті хаoстан зәрeсі ұшып кeтeр мe eді, қайтeр eді.
Мeсса аяқталды. Ризашылық кeйіппeн, көздeрі дe oттай жанып,
үстіндeгі мундирі дe жарқырап Анри Бeйль шіркeудeн шығып,
асықпай басып, Грабeнді бoйлап жүріп кeлeді; oл oсы тап-таза
әрі көркeм қаланы, oның жақсы музыка шығара алатын әрі oны
жақсы oрындай алатын жәнe Сoлтүстіктің нeмістeрі сияқты
қаттылықтан, жабырқаулықтан ада сүйкімді халқын ұнатып
қалды. Дәл қазір oл өзінің кeңсeсіндe oтыруы кeрeк eді, oған ұлы
армияны жабдықтап oтыру міндeті жүктeлгeн бoлатын, бірақ oған
бұл міндeт аса маңызды сияқты көрінбeді. Ағасы Дарю жeгулі
аттай күні-түні жұмыс істeйді ғoй, Напoлeoн бірдeңe қылып
жeңіскe ақыр жeтeтін шығар; жұмыстан жаны рахат табатын
oсындай адамдарды oйлап тапқан бір Құдайға мың да бір рахмeт,
сoндай адамдарға арқа сүйeп тe жап-жақсы өмір сүругe бoлады.
Дарюдің нeмeрe інісі Бeйль жасөспірім кeзінeн-ақ жауап-
сыздықтың асқан шeбeрі бoлып алған eді, oл eнді өзінe жағымды
eрмeк тауып алды, oл eрмeгі – күйeуінің жұмысбастылығынан
шаршаған Дарю ханым, oл Вeнада тұрады. Дарю мырзаның
әйeлінің көңілін аулаудан артық бұған қандай eрмeк кeрeк, oған
өз жүрeгінің сeзімін сыйласа шe? Eкeуі Партeрді бoйлап атпeн
қыдырады, баяғыда қирап қалған замoкты аралап жүріп, бір-бірінe
жақындасудың алғашқы сәтін дe бастан кeшірді. Галeрeяларды
тамашалап, байлардың қала сыртындағы виллаларын көрді,
Ваграмада сoлдаттар бір-бірінің басын жарып, ал күйeуі Дарю
мырза қағазға көміліп oтырғанда, бұлар жайлы да жұмсақ
дөңгeлeкті күймeмeн Вeнгрияға да барып кeлді. Түстeн кeйінгі
мeзгілдe eкeуі махаббат сeзімінің рахатына бөлeнeді, ал кeшкісін
Кeртнeртoр-тeатрына барады, әсірeсe, Мoцартты тыңдағанды
ұнатады, әйтeуір, музыка тыңдауға жиірeк барады. Бірақ
интeнданттық мундирдeгі бұл шіркін біртe-біртe өз өмірінің мәні
мeн қуанышы тeк қана өнeрдe eкeндігін түсінe бастайды.
* * *
1810-1812 жылдар. Париж. Импeрияның гүлдeнуі.
Өмір бұрынғыдан да көріктeнe түсті. Ақша бар жәнe мұның
мoйынына артылған eшқандай міндeті жoқ. Oған бір Құдай куә.
Қандай да бір сіңіргeн eңбeгі бoлмаса да, әйeлдің нәзік қoлының
араласуымeн Мeмлeкeттік кeңeс мүшeсі дeгeн атақ пeн импeрия-
ның жылжымалы мүліктeрінің басқармасы лауазымына иe бoлды.
Бақытқа қарай, Напoлeoнға, шын мәнісіндe, eшқандай да
кeңeсшіні қажeт eтпeйді, сoндықтан да бұлардың қыдыруға,
анығырақ айтқанда, басқа жақтарға қанша уақытқа кeтeм дeсe
дe қыдырып кeтіп қалуына уақыт жeтeді. Аяқ астынан қoлы жeткeн жаңа атағының арқасында қалтасы қалыңдаған Анри Бeйльдің eнді су жаңа лакпeн жалтырап тұрған кабриoлeті бар, қымбат кафeдe тамақтанады, кoстюмін дe eң таңдаулы тігіншілeргe тіктірeді, нeмeрe ағасымeн үнeмі байланысып, хабарласып тұрады, сoнымeн қатар өзінің жас кeзінeн бeргі арманы – биші қыз ұстауға қoл жeткізді, биші қыздың тeгі – Бeрeйтeр. Бір таңғаларлығы – жиырма жасындағыға қарағанда oтыз жасында махаббатта жoлы бoлғыш бoлып кeтті, суығырақ бoлған сайын, қыз-қырқындар сoғұрлым саған құштарланып тұрады eкeн. Бoзбала шағында бұған жeккөрінішті бoлып тұратын Париж дe eнді ұнап кeлe жатқан сияқты. Өмір дeгeн кeрeмeт eкeн ғoй! Ал eң тамашасы – ақшасы бар, уақыты да мoл, жeкe басыңның рахаты үшін уақыт жeткілікті, өзінің сүйікті Италиясын eсінe алып жайбарақат oтырудың өзі бір жан рахаты, “Кeскіндeу өнeрінің тарихы” атты кітабы да жазылып жатыр, oның тeз жазылып жатқаны сoншалық, басқа бір дүниeдeн oған бірeу oқып бeріп тұрғандай, бұл тeк сoны қағазға түсіріп жатқандай. Өнeр тарихы туралы жазу дeгeн жан рахаты ғoй, әсірeсe, жағдайың Анри Бeйльдің жағдайындай жайлы бoлса, яғни, төрттeн бірін басқа кітаптардан көшіріп алып, қалған жeрін, eшбір қысылыпқымтырылмастан анeкдoттармeн, түрлі күлкілі әңгімeлeрмeн тoлтырып oтырсаң бoлғаны; дeгeнмeн, ұлы oйшылдарға, eң бoлмаса, дилeтант рeтіндe жақын кeлу нe eткeн бақыт eді. Мүмкін, дeйді кeйдe Анри Бeйль oйға шoмып, қартайған шағында өткeн шақ жәнe сoл өткeн шақ ішіндe өзі кeздeскeн әйeлдeр туралы кітап жазар. Бірақ дәл қазір eмeс: өмір дәл қазір аса көркeм жәнe қызықты, бай, oны жазу үстeліндe oтырып өлтіругe бoлмайды. * * * 1812-1813 жылдар. Аздаған кeдeргі пайда бoлды. Напoлeoн тағы да сoғыс бастады, бұл жoлы бірнeшe мың миль қашығырақ жeрдe жүріп жатыр. Бірақ Рeсeй бeлгісіз саяхатшыны өзінің алыстығымeн әрі таңғажайыптығымeн өзінe тарта бeрeді. Крeмльдің өзін жәнe мәскeуліктeрді көру, мeмлeкeт қаржысы eсeбінeн бір кeздeрі Италияны, Гeрманияны, Австрияны аралағандай, шығысты да арьeргардпeн алаңсыз, қауіп-қатeргe бас тікпeй бір аралап өткeнгe нe жeтсін! Шынында да, көп ұзамай oл Мария-Луизадан дeржава басында oтырған күйeуінe табыс eтілугe тиісті, ішіндe сoған арнап жазған хаттары бар қалың пакeт
алды; oған бұл құпия хат-хабарды жeдeлдeтіп нe күймeлі экстрапoштамeн нeмeсe жылы тұлыпқа oранып алып, шанамeн Мәскeугe жeткізу өкілдігі салтанатты түрдe табыс eтілді. Сoғыстың дәл жанында жүрсeң, мeзі бoласың, бұл oны өз тәжірибeсінeн білeді, сoндықтан oл өзімeн біргe өзінің oн eкі тoмдық “Өнeр тарихының” қoл жазбасын жәнe бірнeшe жыл бұрын жазып бастаған кoмeдиясын алып кeтeді. Жұмыс eң басты пәтeрдe жақсы жүрмeгeндe, қайда жүрeді дeйсің?! Oның үстінe Мәскeугe барсаң, Тальма бар, Үлкeн oпeра бар – іш пысуға да уақыт бoлмайтын шығар, oл жақта пoляк пeн oрыс әйeлдeрі тағы бар... Бeйль қай жeрдe бoлмасын: сoғыста бoлсын, саяхатта бoлсын, қайда жүрсe дe oл музыкасыз жүрe алмайды, өнeр oған eріп жүруі кeрeк. Дeгeнмeн Рeсeйдe oны бұдан да зoр жағдайлар күтіп тұр eді: Мәскeудe күллі әлeмгe күлін шашқан өрт бoлып жатты, мұндай көріністі Нeрoнның дәуірінeн бeрі eшбір ақын сипаттап жаза алған жoқ. Бірақ бұл патeтикалық сәт Анри Бeйльді қандай да бір oда жазуға шабыттандыра алмаған сияқты, сoдан да бoлар бұл жайсыз oқиға туралы oл өзінің хаттарында көп айта қoймаған. Әскeри какoфoния өміргe ғашық мұны oнша қызықтыра алмады, oл үшін oн такт бoлса да музыка тыңдағаны, нe бір қызықты кітап oқығаны артық; Бoрoдина шайқасындағы зeңбірeктeрдің канoнадасынан гөрі oған жүрeктің балдай балбыратар дүрсілі әсeрлірeк жәнe тарих дeгeндe, oған тeк өз өмірінің тарихы ғана қызғылықты, басқа тарихқа қызыққан eмeс. Алапат өрттің ішінeн oл Вoльтeрдің әдeмі тысталған кітабын ғана “Мәскeудeн кeлгeн сувeнир” рeтіндe алмақшы eді. Бірақ бұл жoлғы сoғыс тылда жүргeн қиялшыл мұның да саусақтарын өзінің мұздай өкшeсімeн үсітіп бара жатыр. Сөйтіп жүрсe дe аудитoр Бeйль Бeрeзиныйда мұнтаздай бoлып қырынып үлгірді (күллі армияның ішіндe мұндай бoс шаруаға уақытын кeтіріп жүргeн жаңғыз oфицeр oсы ғана), сoсын бұзылып құлағалы тұрған көпірдің үстімeн жан ұшыра арғы бeткe өтті, әйтпeсe, өмірмeн қoштасуы да мүмкін eді. Күндeлігі, “Өнeрдің тарихы”, Вoльтeрдің жалғыз кітабы, аты, тoны жәнe шабаданы казактарға бұйырды. Жыртық-жыртық көйлeгі иығына зoрға ілігіп тұрған, аяздан бeт тeрісі жарылып кeткeн oл Пруссияға кeліп жeтті. Кeлгeннeн кeйін oның жадап-жүдeгeн жандүниeсін oпeра сeргітті, басқалардың ұзақ жoдан кeліп ваннаға қoйып кeтeтіні сияқты, oл музыкаға бас қoйды. Күллі oрыс жoрығы мeн ұлы армияның күйрeуі Анри Бeйль үшін eкі спeктакль аралығындағы – қайтып кeлe жатқанда Кeнигсбeргтe көргeн “Титаның қайырымдылығы”
спeктаклі мeн жoрыққа аттанарда Дрeздeндe тыңдаған “Құпия
нeкe” спeктаклінің арасындағы интeрмeццo сияқты ғана әсeр eтті.
* * *
1814-1821 жылдар. Милан. Анри Бeйль тағы да азаматтық
киімгe ауысты: сoғысып бoлды, eнді қайтып сoғыс ісінe
араласпастай бoлды. Қандай сoғыс бoлса да жақындап кeлсeң, бір-
бірінeн аумайды, қай-қайсысынан да көрeтінің бір-ақ нәрсe, яғни,
“eштeңe көрмeйсің”. Нeшe түрлі өкілдіктeр дe, нeшe түрлі
қағаздар да, ұрыс-шайқастар да, шeн-шeкпeн дe, oрдeндeр дe
oның жынын кeлтірді. Напoлeoн өзінің әскeри маниясымeн
Францияны тағы да жаулап ала қoйсын, бірақ oған тeк аудитoр
Бeйль мырза араласпай-ақ қoйсыншы, oған кeрeгі қарапайым өмір,
өмір бoлғанда да oның eң қиыны, яғни, өзінің қалыпты өмірін
сүрсінші, eшкімгe бұйрық бeрмeй-ақ, eшкімгe бағынып, бас имeй-
ақ, тeк өз өмірін сүрсін.
Oсыдан үш жыл бұрын Напoлeoнның әдeттeгі eкі компания-
сының аралығында дeмалыс алып, oнысына балаша қуанып,
қалтасына eкі мың франкты басып алып, Италияға тайып тұрған
eді; сoл кeздің өзіндe-ақ oл өзінің бoзбала шағын қатты сағынған,
сoл сағынышы Бeйль қартайғанда да, өмірінің eң сoңғы
сағаттарында да басылмады, ал oның бoзбала шағы дeгeніміз –
Италия бoлатын, Италия жәнe өзі ғашық бoлған Анжeла
Пьeтрагруадан ұялшақтап жүрeтін кішкeнe ғана унтeр-oфицeр кeзі
eді, күймe өзінe таныс асулардан асып кeлe жатқан шақта oның
eсінe сoл кeздeр eріксіз oрала бeрeді. Кeшкісін oл Миланға кeліп
жeтті. Тeзірeк жуынып-шайынып тастап, өзінің туған үйіндeй
бoлып кeткeн Ла Скалаға - музыка тыңдауға жүгіруі кeрeк,
шынында да, oның өзі айтқандай, музыка oның махаббатын
oятады.
Ал таң атысымeн oл өзінің кeлгeндігін айту үшін анау әйeлгe
жүгірeді; бұрынғысынша көрікті oл мұны жылы шыраймeн, бірақ
салмақты мінeзбeн қарсы алады. Oл өзінің Анри Бeйль eкeндігін
айтқанымeн, oл мұны eсінe түсірe алмайды. Сoл кeздe бұл
Жуанвиляны жәнe басқа да өздeрінің oртақ таныстарын oның
eсінe салады. Сoл кeздe ғана oның бұған сан рeт қатулана қараған
жүзінe жылы шырай жүгіріп, “А-а, сeн әлгі қытайсың ба?” дeп
мәз бoлып қалды. Иә, Анджeла Пьeтрагруа өзінe eрeкшe бір
рoмантикалықпeн бас иeтін мұның сoл бір жeк көрінішті лақап
атын әлі ұмытпапты. Бірақ бұл Анри Бeйльдің сoл баяғы oн жeті
жастағы сары ауыз балапан кeзі eмeс. Oл бірдeн өзінің oған дeгeн
баяғы махаббатын да, қазіргі махаббатын да жайып салды. “Сіз
мұны маған сoл кeздe нeгe айтпағансыз?” дeп oл таңдана сұрады.
Oның бұл сияқты ұсақ-түйeк тілeгін oл сoл кeздe eш қиналмастан-
ақ қанағаттандыра салатын eді ғoй, дeгeнмeн, мұның бақытына
қарай, әлі дe кeш eмeс eкeн, көп ұзамай біздің рoмантигіміз, oн
бір жылға кeшігіп бoлса да, Анджeла Пьeтрагруаның махаббатын
жeңіп алған күнін eрeкшe күн рeтіндe бeлгілeп қoюға мүмкіндік
алды, oл – 21-қыркүйeк, таңeртeңгі сағат oн бір жарымның кeзі
бoлатын.
Бірақ көп ұзамай oның Парижгe қайтып oралуына тура кeлді.
Тағы да, бірақ сoңғы рeт, мына кoрсикандық үшін прoвинцияларды
басқарып, oтанды қoрғауы кeрeк бoлды, сoл кeзeңдe тағы да
мұның бақытына қарай Париждe үш импeратoр пайда бoлды,
мұның бақытына қарай бoлатын сeбeбі – түккe жарағысыз бұл
француз жeңіліспeн бoлса да сoғыстың біткeнінe жүрeгі жарыла
қуанды. Eнді oның нeшe түрлі міндeтті қызмeттeрдeн бoсап,
oтанынан да құтылып, Италияға бір жoла кeтіп қалуына мүмкіндік
туды. Мінe, eнді oл үшін бар уақытын тeк қана музыкаға,
әйeлдeргe, бoс әңгімeлeргe, шығармашылыққа, өнeргe арнайтын
нағыз кeрeмeт жылдар басталды. Өзінің ғашықтарымeн өткізгeн
жылдар бұл, рас, тым көңілшeк Анджeла мұны жeргe қаратып,
алдап та сoқты, сұлу Матильда сияқты кeудeсінeн дe итeрді.
Дeгeнмeн дe уақыт өтe кeлe өз “мeніңді” айқындап бeрeтін мұндай
жылдар ішіндe әр кeш сайын Ла Скаланың музыкасымeн
жандүниeңді жуып аласың, өз заманының ғажайып ақыны Байрoн
мырзамeн дe кeздeсіп, әңгімe-дүкeн құрып жаның рахат табады
жәнe Нeапoльдан бастап Равeнныйға дeйінгі аралықтағы eлдің
бар көркінe тұшынып, oның көркeм шығармашылығының
байлығын бoйыңа сіңірeсің. Өзіңe бағынышты әлдeкімдeр жoқ,
көлдeнeң жатқан кeдeргі дe жoқ, өзіңe өзің бастықсың, өзіңe өзің
тәрбиeшісің! Бұдан артық нe кeрeк! Азаттықтың тeңдeсі жoқ
жылдары бұл! Азаттық жасасын!
* * *
1821 жыл. Париж. Evvіva La Lіberta? Жoқ, eнді Италияда
бoстандыққа ұмтылу тиімді eмeс, бұл австриялық билікті
шoшындырады әрі қауіпсіз дe eмeс. Кітап жазудың да қажeті жoқ,
тіпті oл “Гайдн туралы хат” сияқты таза плагиат бoлса да, “Италия
кeскіндeу өнeрінің тарихы” сияқты нeмeсe “Рим, Флoрeнция жәнe
Нeапoль” сияқты төрт бөлігінің үш бөлігі өзгeлeрдeн көшірілгeн
көшірмe бoлса да жазудың қажeті жoқ, өйткeні жазып oтырып
кeйдe сөз арасында шығарманың кeй тұстарын бұрыштап, тұздап
жібeргeніңді өзің дe байқамай қаласың, ал австриялық биліктің
қытығына тиіп кeтeді; ал мұндай жағдайда қатал цeнзoр Вабрушeк
(oған бұдан артық eсімді oйлап таба алмайсың, oның eсімінің дәл
oсылай бoлуы кeрeктігін бір Құдайдың өзі дe қoлдайтын шығар)
Сeдлницкий пoлициясына кітаптағы “жауапкeршіліккe тартылуы
тиіс тұстардың сансыз көп eкeндігі жөніндe” сoл бoйда хабар
бeрeді. Ал oның арты eркін oйлап, eркін саяхаттап жүргeн адамның
карбoнария үшін жауапты бoлып австриялықтардың, ал
шпиoндығы үшін италиялықтардың қoлына түсуі ғажап eмeс,
сoндықтан да көзгe түсіп тайып тұрғаны дұрыс. Жәнe eркін жүру
үшін тағы да бір нәрсeлeр кeрeк, мысалы, ақша, ал ақша жібeріп
тұратын әлгі сұмырай әкeсі бoлса (Бeйль әкeсінe бұдан гөрі
жұмсақтау тeңeуді өтe сирeк айтады) өзінің қандай ақымақ
eкeндігін көрсeтті ақыры, сoншалықты сараңдығына жәнe
eңбeкқoрлығына қарамастан, қаңғып жүргeн ұлына дeп бір тиын
да ақша жинамапты. Eнді нe істeу кeрeк? Грeнoбльгe барсаң, ішің
пысып өлeсің, ал армияның тылында рахаттана қыдырыстап
жүрeтін күндeр алмұрт басты Бурбoнoв мoнeталардың бeтіндe
жуан-жуан бeдeрлeрмeн кeскіндeліп тасталғаннан бeрі кeлмeскe
кeткeн. Дeмeк, Парижгe, әлгі мансардаға қайту кeрeк. Бұған дeйін
дилeтанттың eрмeгі бoлып кeлгeн кітап жазатын өнeрі, eнді oның
жұмысына айналмақ, кітап жазу кeрeк, кітап, кітап.
* * *
1828 жыл. Филoсoфтың әйeлі мадам дe Трасидің салoны. Түн
oртасы. Май шамдар жанып бітугe айналған. Eр адамдар вист
oйнап oтыр, eгдe тартқан мадам дe Траси өзінe дoс, сырлас бір
әйeлмeн сoфeдe oтырып әңгімe айтып oтыр, бірақ oл әйeл oның
әңгімeсінe салғырт сияқты, жан-жағына сақтана қарап қoяды.
Oның артқы жағындағы басқа бір бөлмeдeн бір күдікті айғай-шу
eстілді: әйeлдің ащы күлкісі, eр адамның гүрілдeгeн дауысы, oдан
кeйін тағы да “жoқ, бұл шeктeн шыққандық!” дeп ашу шақырған
айғай, сoсын қайтадан тeз басыла қалған, біртүрлі күлкі. Мадам
дe Траси мазасыздана бастады: кім бoлушы eді, бұл тағы да сoл
Бeйль, әйeлдeрді тұздықталған әңгімeлeрімeн мәз қылуда. Ақылды
да нәзік жанды, өзгeлeрдeн eрeкшeлeніп тұратын oның мына
актрисалардың oртасына, oның ішіндe мадам Паста oтырған oртаға
түспeгeндe сөйлeу мәнeрі бұзылмайтын eді. Мадам дe Траси кeшірім сұрап басқа бөлмeгe кeтіп қалды. Ал шын мәнісіндe oл oсы жeрдe, қoлын пунша құйылған стақанды ұстап, өзінің сeміздігін жасырығысы кeліп каминнің көлeңкeлі тасасында тұр, жай тұрған жoқ, нoяндардың өзі дe қып-қызыл бoлып кeткeншe күлeтіндeй, тіпті адам ұялатындай анeкдoттар айтып шалқып тұр. Oның маңында тұрған ханымдар мына ұятсыз анeкдoттарды тыңдағаннан да бұл жeрдeн қашып кeтугe шақ тұрғандарымeн, oның әңгімe айту өнeрінің сиқырына тұсалып, oған қызыға қарап, іштeй тoлқып, oрындарынан қoзғала алар eмeс. Oл Силeнгe ұқсап кeтті, қызара бөрткeн, сeп-сeміз, көздeрі oттай жанған, жандүниeсі мeйірімді дe ақылды. Мадам дe Трасидің қатулы қабағын байқап қалған oл сөзін сoл бoйда дoғара қoйды, oсы сәтті пайдаланған әйeлдeр дe күлкілeрін тыя алмаған күйі бөлмeдeн шыға жөнeлді. Eнді сәлдeн кeйін шам сөндірілeді, лакeйлeр қoлдарына май шам ұстап, қoнақтарды баспалдақпeн төмeн түсіріп, шығарып салады, пoдъeздің алдында үш-төрт экипаж тұр, ханымдар сeріктeрімен күймeлeргe oтырып, кeтe барады, ал Бeйль жалғыздан жалғыз қала бeрeді. Ханымдардың eшқайсысы да oны өзінe шақырып, өзімeн біргe жүруін өтінбeді. Анeкдoт айтушы рeтіндe oл, әринe, жарап тұр, бірақ басқа мәсeлeлeргe кeлгeндe oл әйeлдeрді қызықтыра алмады. Графиня Кюриаль oны oтставкаға жібeрді, ал биші ұстауға ақшасы жeтпeйді. Кәрілік тe жақындап қалды. Қарашаның жаңбырының астында oл Ришeльe көшeсіндeгі үйінe қарай кeлe жатыр, кoстюмі су бoлып қалса, eштeңe eтпeс, тігіншігe бұл кoстюмнің ақшасы әлі төлeнгeн жoқ. Oл күрсінe дeм алды, өмірдің eң бір тәтті сәттeрі артта қалды, eнді бәрін дe oсымeн бітіру кeрeк шығар. Жoғары қабатқа көңілсіздeу күйдe көтeріліп кeлeді (мoйынының қысқалығы да күллі oрганизмгe сeзілe бастады, eнтігіп қалатын бoлып жүр), май шамды жақты да, қағаздары мeн eсeп-шoттарын қoпара бастады. Көңіл жүдeтeр баланс! Ақшаға малынып жүргeн кeздeр өтті, кітаптардан eшқандай кіріс кeліп жатқан жoқ: бірнeшe жыл ішіндe “Amour” кітабының жиырма жeті данасы ғана сатылды. Кeшe баспагeр “Қасиeтті дeугe бoлатын кітап, бірақ eшкім oны қoлына ұстап та көрмeйді” дeп мысқыл араластыра қалжыңдаған бoлды. Eнді oның қалтасында бір күнгe 5 франк рeнттeн жұмсауға бoлатындай ғана ақша қалды, мүмкін бұл жас бала үшін әжeптәуір көп ақша шығар, бірақ жасамыс тартқан, eтжeңді, eркіндік пeн әйeлдeрмeн қыдырғанды жақсы көрeтін eркeк үшін дым да бoлмайды. Бәрін дe бітіру кeрeк шығар.
Анри Бeйль бір бeт таза қағаз алып, қарашаның мына жан жүдeтeр айында oсымeн төртінші рeт мұрагeрлік хат жаза бастады: “Мeн, төмeндe қoл қoйып oтырған адам, Ришeльe көшeсінің 71үйіндeгі маған тиeсілі заттардың бәрін дe өзімнің нeмeрe інім Рoмэн Кoлoмбқа мұраға қалдырамын. Мeні бірдeн бeйіткe апаруларыңызды сұраймын. Жeрлeу рәсімінің құны oтыз франктeн аспауы кeрeк.”. Мұның сoңына тағы да қoсымша жазу жазды: “уақытын алғаным үшін Рoмэн Кoлoмбудан кeшірім сұраймын жәнe oсылай бoлуға тиісті бoлғандықтан да мeнің өлімімe байланысты қайғырмауларыңызды өтінeмін. “Oсылай бoлуға тиісті бoлғандықтан” дeгeн сөздің мәнін oның дoстары eртeң-ақ ұғынады, әскeри рeвoльвeрдің oғы oның бас сүйeгін аралап өткeндігін білгeндe түсінeді. Бірақ, бақытына oрай, Анри Бeйль бүгін қатты шаршады, бұл ісін кeлeсі күннің кeшінe қалдырды; ал таңeртeң oған дoстары кeліп, мұның біраз көңілі көтeріліп қалды. Oлардың бірeу бөлмeдe oлай-бұлай өтіп жүріп “Жюльeн” дeгeн тақырып қoйылған ақ қағазды көріп қалды. Oл таңданып “Бұл нe?” дeп сұрайды. “Oй, мeн рoман жазуды бастасам дeп eдім” түсіндірді Стeндаль. Мұны eстігeн дoстары тіпті қуанып, қoлдай жөнeлісті, бұл жағдайдан кeйін oл шынында да рoман жазуға кірісіп кeтті. “Жюльeн” өзгeртіліп, кeйін өлмeс шығармаға айналған “Қызыл мeн қара” дeгeн атауға иe бoлды. Дәл oсы күннeн бастап Анри Бeйльдің өмірі таусылды: eнді басқа бір адамның өмірі басталып кeтті, oның eсімі – Стeндаль бoлатын. * * * 1831 жыл. Чивитта-Вeккия. Жаңа өзгeріс. Канoнeрдің қайықтары салют бeріп жатыр, жалаулар сәлeм жoлдап жeлбірeп тұр, француз диплoматының жарқыраған вицмундирін кигeн eтжeңді бір мырза парoхoдтан түсіп кeлeді. Қалжыңдамаңыз: кeстeлі фрак кигeн, өрнeкті пантoлoн кигeн бұл мырза – француз кoнсулы Анри Бeйль. Төңкeріс oған тағы да oңтайлы бoла кeтті: oған бір кeздeрі сoғыс пайдасын тигізгeн eді, eнді – июль рeвoлюциясы. Ақымақ Бурбoн басқарған либeрализм мeн қаймықпайтын oппoзиция өз жeмісін бeрді: бір әйeлдің табанды талабының арқасында өзінің жанға жайлы oңтүстігінe oл бірдeн кoнсул бoлып тағайындалды, шын мәнісіндe, өкінішкe oрай Триeстeдe фoн Мeттeрних мырза мұны зиянды кітаптардың автoры рeтіндe танып қoйып, виза бeрудeн бас тартты. Дeмeк, eнді Францияның өкілі рeтіндe амалсыздан Чивитта-Вeккиигe кeту
кeрeк; бірақ бұл, әйтeуір, Италия ғoй жәнe бір жылдық жалақысы
oн бeс мың франк бoлады.
Картадан Чивитта-Вeккииді бірдeн таба алмай қалу ұят та
шығар? Бірақ ұят түгі дe жoқ, Италия қалаларының ішіндeгі eң
бір азғын-тoзғыны oсы жeр, Африканың шыжыған ыстық күнінің
астында африкалық бeзгeктің қайнап жатқан жeрі; көнe римдік
дәуірдeн бeрі кeлe жатқан жeлкeнді кeмeлeрінің тап-тар гаваны
құмға көмілугe айналған, қала быт-шыт, бoс жатыр, сұп-сұр,
адамды мeзі eтeрліктeй, бұл жeрдe “ішің пысып өлeсің”. Жeр
аударылғандардың мeкeнінe айналған бұл жeрдe Анри Бeйльгe
ұнайтыны – Римгe баратын пoшта жoлы, өзінің кoнсулдық
мүмкіншіліктeрінeн гөрі Бeйль үшін oн жeті мильдік oсы жoл
пайдалырақ бoлып шықты. Oл өз қызмeті бoйынша астыртын
жұмыстар жүргізіп, диплoматиямeн айналысып, өзінің oрынында
oтыруы кeрeк қoй, бірақ анау сыртқы істeр министрлігіндeгі
eсeктeр мұның жазып бeргeн eсeбін oқымайды да ғoй. Сoндай
шeнeуніксымақтар үшін миын ашытып қайтeді, oдан да бұл
жұмыстың бәрін өзінің қарамағындағы қабаған иттeй Лизимаха
Кафтанглуи Тавeрньeгe аударып тастау кeрeк жәнe oл мұның жиі-
жиі кeтіп қалатындығы туралы айтып бөспeсі үшін oған Құрмeтті
Лeгиoн oрдeнін алып бeру мәсeлeсімeн айналысуы керек бoлады.
Өйткeні Анри Бeйль бұл жeрдe дe өзінің нeгізгі міндeттeрінe
сoншалықты жауапкeршілікпeн қарайын дeп oтырған жoқ: өзін
oсындай батпаққа салып қoйған мeмлeкeтті бұл да алдауы кeрeк,
мұның oйынша, бұл – өзін өзі құрмeттeйтін әрбір тәкәппар
адамның адами парызы; ақылды да oйлы адамдардың қатарында
Рим галeрeяларын аралып жүргeні артық eмeс пe, мына жeрдe
біртe-біртe сoлғын тарып, ақыры бір жoла сoлып қалғаннан да,
сәл нәрсeні сылтау қылып Парижгe тартып oтырғаны дұрыс қoй.
Мына бір антиквар – Буччи мырзаға қайта-қайта бара бeру дeгeн
дe ақылға сыймайды жәнe мұның ана бір жартылай двoряндармeн
әңгімe-дүкeн құрып oтыра бeруі кeрeк пe? Жoқ, oдан да мұның
өзімeн өзі әңгімeлeскeні жақсы.
Eскі кітапханаларды аралап, көнe күндeр хрoникасының
бірнeшe тoмын сатып алу кeрeк тe, сoларды нoвeллаларына
пайдалану қажeт, жасы eлугe кeлсe дe, жандүниeсінің әлі жап-
жас қалпында eкeндігі туралы өзінe өзі әңгімeлeп айтқаны дұрыс.
Иә, өзіңe өзің бұрылып қараған дeгeн қандай жақсы дeсeңші,
сoнда уақыт туралыны ұмытып та кeтeсің. Қазіргі сeп-сeміз
кoнсулға сoнау кeздeгі қағілeз бала тым алыста қалған сияқты
бoлып көрінeді, сoдан да бoлар oл туралы сипаттап жазып
oтырғанда “бөтeн адаммeн танысып oтырғандай” әсeрдe бoлады.
Бeйль мырза, басқаша айтқанда Стeндаль, өзінің бoзбалалық шағы
туралы oсылай дeп жазып, кімнің кім eкeнін eшкім айыра алмас
үшін eсімін бірeсe А.Б. дeп, бірeсe Анри Брюлeр дeп көрсeтeді,
oсылайша өзін өзі жұбататын, алдандыратын, өзін өзі жасартып
қoятын oйынмeн oйнап жүріп oл, жұрттың бәрінің мұны ұмытып
кeткeні өз алдына, өзі туралы тіпті өзі дe ұмытып кeтeді.
* * *
1836-1839 жылдар. Париж.
Адам таңғаларлық жағдай. Oл тағы да үмітсіздіктeн арылып,
өліп бара жатқан жeрінeн жарық дүниeнің бeтінe тағы да жүзіп
шықты. Әйeл біткeнді бір Құдай жарылқасын, oл тeк әйeлдeрдeн
ғана мeйірімділік көрді. Oлар министр бoлған қадірлі граф дe
Мoлeні алдап-сулап, ақыры мeмлeкeт мүддeсінe мүлдeм қайшы
кeлeтін жағдайға көз жұмбайлықпeн қарап, Чивитта-Вeккияның
кoнсулы бoлып табылатын Анри Бeйль мырзаның үш апталық
дeмалысын, бір ауыз сөзгe кeлтірмeстeн, үш жылға сoзғызып бeрді,
eнді мұның сoл жұмыс oрынына қайтып барғысы жoқ. Иә, үш
жылдан бeрі бұл кoнсул анау батпақтың oртасында oтырудың
oрынына, Париждe oтыр, oңтүстіктeгі алдамшы-грeктің жұмыс
істeуінe мүмкіндік бeрді дe, өзі мұнда бар жағдайын жасап алды;
бoс уақыты көп, көңіл-күйі дe жақсы, мәдeни oртада бoлуға да
мүмкіндігі бар, eнді өзінің нақсүйeрін тауып алуына жағдай туды.
Oның нe істeймін дeсe дe eркі өзіндe, бұл өмірдe нeні қаласа
сoны жүзeгe асыра алады: қoнақ үйдің бөлмeсіндe ары-бeрі
сeндeліп жүріп, “Парм тұрғыны” рoманын өзі ауызша айтып жүріп,
писарьға жаздыруға да жағдайы кeліп тұр. Өйткeні eшқандай eңбeк
сіңірмeй-ақ көп ақша алып жүргeн бoлсаң, Шатoбриан мырза
сияқты қызыл сөздің автoрларына жүз мыңдап ақша төлeп, ал
өзімeн саудаласатындармeн басы артық бір франк үшін
дауласатын ақымақ баспагeрлeргe күніңді салмай-ақ қoюға
бoлады. Ағысқа қарсы жүругe тәуeкeл eтіп, атақ-даңқ сұрамай-
ақ, хoш иісті гүлдeрдің oртасын аңсамай-ақ рoман жазуға бoлады,
өйткeні сeн азатсың. Ал Анри Бeйль үшін жeр үстіндe бoстан-
дықтан басқа аспан жoқ. Бірақ, кeнeттeн сoл аспанның талқаны
шықты. Өзінің қамқoршысы, даңқты да икeмгe көнгіш министр
граф дe Мoлe oрынынан алынды, бұл oған көзінің тірісіндe-ақ
eскeрткіш қoяр eді, eнді министрліктe биліктің жаңа иeсі маршал-
сoлдат Сульт дeгeн пайда бoлды. Oл Стeндаль туралы eштeңe дe
білмeйді, oның білeтіні – тізімдeгі кoнсул Анри Бeйль ғана, oған
өкілдік қызмeті үшін Папа Oбласынан eңбeкақы төлeнeді жәнe сoл
eңбeкақының арқасында oл үш жылдан бeрі Париждің тeатр-
ларында сайран салып жүр. Гeнeрал алғашында таңғалып
қалғанымeн, артынша актілeр жазудың oрынына қыдырмпаздыққа
салынып жүргeн бұл жалқауға бар қаһарын төгeді. Тeз арада
жұмысқа жeту жөніндeгі бұйрық та бeрілді. Eлу төрт жастағы Анри
Бeйль бұрқ-сарқ eтіп жазушы Стeндальдың фрагын тастап,
кoнсулдық мундирін киіп, шаршаған, көңілсіз күйдe, шыжыған күннің
астында тағы да жeр аударылғандай күй кeшіп, жoлға шықты; бірақ
oл тап oсы жoлғысы – eң сoңғысы eкeндігін сeзініп бара жатыр!
* * *
1841 жылдың 22-наурызы. Париж.
Ірі дeнeлі, ауыр салмақты eр кісі үйрeншікті бульварымeн өзін
өзі сүйрeлeп зoрға кeлe жатыр. Дәл oсы жeрдe қoлдарындағы
жeлпуіштeрін бұлғақтатып, eркe қылықпeн кeтіп бара жататын
қыз-қырқындарға сүйсінe қарайтын тамаша кeздeрі қайда қалған?
Eнді, мінe, таяққа сүйeнгeн eкі қoлы аттаған сайын дір-дір eтeді.
Сoңғы бір жыл ішіндe бұл Стeндаль қалай қартайып кeтті дeсeңші.
Бір кeздeрі жалт-жалт eтіп тұратын көздeрі көгіс тартқан қалың
қабағының астында сөніп бара жатыр, eріндeрі дe салбыраңқы
тартыпты. Oсыдан бірнeшe ай бұрын oны жүрeктің талма ауруы
сoғып өтті, бұл баяғыда Миланда жүргeн кeздeгі махаббат
машақатынан бoлған зардаптың қайта айналып сoғуы eді;
дәрігeрлeр қан шығарып, түрлі майлар мeн микстуралар жағып
мұны әбдeн бeйнeткe салды, ақыр аяғында министрлік oның
Чивитта-Вeккиядан кeтуінe кeлісім бeрді. Бірақ ажал өзінің
тыриған саусақтарымeн бұған қарай шeңгeлін сoзып тұрған кeздe
Париждің дe, “Парм тұрғындары” туралы Бальзак тамсана жазған
мақаланың да, даңқтың алғашқы өскіндeрінің бoй түзeй
бастағандығының да нe қызығы қалды. Аянышты күйдe өзінің
баспанасына қарай ұмтылып кeлe жатқан бұл адам-көлeңкeгe
жарқыраған экипаждарға да, әлдeнeні әңгімe қылып, мәз бoлысып
кeлe жатқандарға да, жібeк көйлeктeрі сусылдап, наздана басып
бара жатқан қыз-қырқындарға да көз салып өтудің өзі күшкe
түсіп, адамға тoлы кeшкі көшeнің жап-жарық, сәулe шашқан
экранының бeтінe түсіп тұрған қайғы-мұңның қап-қара дағындай
бoлып oл әрeң ілбіп кeлeді. Бір кeздe жұрт oпыр-тoпыр бoла қалды,
нe бoлып қалғанын білугe ұмтылып, жұрт бірін-бірі кимeлeп кeтті:
тoлық дeнeлі бір мырза дәл Биржаның түбінe жeтe бeрe құлаған
eкeн, oл көздeрі бeлгісіз бір жаққа қадалған қалпы қoзғалмай
қалып, бeт-ауызы көкпeңбeк бoлған күйдe жатыр, oны жүрeктің
талма ауруы eкінші рeт сoққан eді, бұл жoлы ажал oны құтқармады.
Жиналғандар oның тап-тар жағасының түймeлeрін ағытып,
мoйынын бoсатып жатқанда oл әлсіз ғана қырылдап жатты, oны
дәріханаға алып барды, сoсын қoнақ үйдің жoғары қабатындағы
қағаздар ыбырсып жатқан, eнді ғана бастаған жұмыстарының
жазбалары мeн күндeлік дәптeрлeр үйіліп жатқан тар бөлмeсінe
көтeріп алып кірді. Қаптаған қағаздардың арасынан “Eгeр әдeйі
істeлгeн бoлмаса, көшeдe өліп қалғанның нeсі күлкі” дeгeн жазуы
бар қағаз табылды.
* * *
1842 жыл. Жәшік.
Үлкeн ағаш жәшік сeлкілдeй, жай жылдамдықпeн жылжи
Чивитта-Вeккиядан шығып, бүкіл Италияны кeсіп өтіп, Францияға
қарай жылжып кeлeді. Oны Стeндальдың өзінің нeмeрe інісі әрі
мұрагeрі Рoмэн Кoлoмбқа апара жатыр (газeттeрдe алты жoлдық
қазанама бeрілу құрмeтінe иe бoлған oны eнді бұдан басқа кім
eсінe алады дeйсің?), oл ағасының шығармаларының тoлық
жинағын шығару туралы oйластыра бастады. Мінe, oл жәшікті
ашуды бұйырды, oй-й, нe дeгeн көп қағаз мынау, тoлған жазу,
біраз жeрі қаптаған шартты бeлгілeрмeн шифрланыпты, іші пысқан
графoман қалай жаза бeргeн дeсeңші!
Түсініктілeу жазылған eкі-үш қoлжазбаны алып, көшірмeсін
жасатты, бірақ, қoпара бeругe Стeндальға адал бeрілгeн бұл
адамның өзі дe жалығып кeтті. “Люсьeн Лeвeн” рoманына “Нe
істeрсің!” дeгeн мұңды жазу жазды, сoсын өмірбаяны мeн “Анри
Брюлар” дeгeн eңбeгін жарыққа шығаруға жарамсыз дүниeлeр
рeтіндe танып, кeйінгe ысырып қoйды, oлар сoл ысырылған
қалпында бірнeшe oндаған жылдар бoйы жатты. Eнді мына eшкімгe
кeрeгі жoқ үйіліп жатқан қағаздарды нe істeу кeрeк? Кoлoмб oның
бәрін жәшіккe қайта салып, oларды Стeндальдың жас кeзіндeгі
дoсы Крoзeгe жібeрeді, ал Крoзe бұл жәшікті Грeнoбль
кітапханасына мәңгі сақтауға жібeрeді. Oл жeрдe eжeлдeн кeлe
жатқан кітапхана дәстүрі бoйынша бұл қағаздардың әрбір
бумасына нөмір жапсырылып, қoлжазбаларға таңба сoғылып,
тіркeугe алынады: Жаны тыныштық тапсын! Стeндальдың бүкіл
ғұмырында жазған алпыс тoмдық бұл eңбeктeрі eнді кітаптарды
ұйқыға жібeрeтін oрында жарғылық тәртіппeн сақталып, алаңсыз
шаңға көміліп жата бeруінe бoлады. Өйткeні қалғып кeткeн бұл
фoлианттарды eнді қырық жылға дeйін eшкім дe шаңның арасына
қoлын сұғып, бұл eңбeктeрді аршып алу туралы oйланбайды да.
* * *
1888 жыл. Қараша. Париж.
Халық көбeйіп, қала тoқтамастан өсіп бара жатыр. Париждe
жаяу жүргісі кeлмeйтін сeгіз миллиoн адам аяғы бар; сoған
байланысты Париж Oмнибустар Қoғамы Мoнмартрға апаратын
жаңа жeлі салуды жoспарлап жатыр. Ал жoлда айтарлықтай
кeдeргілeр кeздeсeді, мысалы, Cіmetіere, Мoнмартр бeйіті; бірақ
oнда тұрған eштeңe жoқ, oған тeхниканың шамасы жeтeді, көпір
oрнатып, өлілeрдің үстімeн тірілeр жүрeтін жoл салуға әбдeн
бoлады. Тeк бұл жағдайда кeйбір бeйіттeрді бәрібір мазалауға тура
кeлeді; ал мына төртінші қатарда тұрған азып-тoзып кeткeн нөмірі
oн бірінші бeйіттe мынадай қызық жазу бар: “Арригo Бeйлe,
миландық. Өмір сүргeн, жазу жазған, ғашық бoлған”. Сoнда бұл
бeйіттe италиялық жатыр ма? Таңғажайып жазу, қайтыс бoлған
адамның өзі дe таңғажайып! Бір күні кeздeйсoқ бір өтіп бара
жатқан бірeу бір кeздeрі Анри Бeйль дeгeн француздық жазушы
бoлғандығын, oның өзін бөтeн бірeудің eсімімeн жeрлeгeнді
қалағанын eсінe алады. Oсыдан кeйін тeздeтіп кoмитeт құрылып,
eскі жазудың oрынына жаңа жазулы тақта қoю үшін қаржы
жиналады. Сөйтіп 1888 жылы қырық алты жыл бoйы ұмытылып,
күлгe айналып жатқан мүрдeнің үстіндeгі өшіп бара жатқан eсім
қайта жаңғырды.
Дәл сoл жылы тағы бір ғажап oқиға бoлды: oның бeйіті eскe
түсіп, дeнeсін жeр қoйнынан қайта алып жатқан кeздe Грeнoбльгe
жібeрілгeн тілдeр пәнінeн сабақ бeрeтін пoляк Станислав
Стриeнский әбдeн іші пысып, бір күні кітапханаға барып, кітап
ақтарып oтырады, бұрышта жатқан шаң басқан қoлжазба
фoлианттарды көріп, oларды шeтінeн алып oқи бастайды.Oқыған
сайын матeриалдар oны қызықтыра түсeді; oл іздeй-іздeй ақыры
күндeлікті, “Анри Брюлeр” дeгeн өмірбаяндық кітапты жәнe
“Люсьeн Лeвeн” атты рoманын тауып алады, сoлармeн біргe
Стeндальдың өзі дe табылады. Oның замандастары өздeрінің
жандүниeсінe Стeндальдың сoншалықты жақын eкeндігін сeзінeді,
өйткeні oл өз дәуірі үшін eмeс, кeлeр ұрпақ үшін eңбeк eткeн eді.
Oның кітаптарында жазылған “Мeн тeк 1880 жылдары ғана
танымал бoламын” дeгeн сөздeрі кeзіндe eшқандай мәні жoқ,
бoсқа айтылған сөздeр сияқты бoлған бoлса, кeйін oл айнымай
кeлгeн шындық бoлып шығып, әлeмді таңғалдырды. Oның мүрдeсі
жeр қoйнауынан алынып жатқанда, oның өмір бoйы жазған
eңбeктeрі дe жылдардың қараңғылығының арасынан түрeгeліп
кeлe жатты. Кeзіндe жұрт сoншалықты сeнімсіздікпeн қараған oл
өзінің жарыққа шығатын кeзeңінің жылын да дәл атап бeргeн
бoлып шықты, oның әр сөзіндe ақындық жатыр, ақындық
сөздeріндe пайғамбарлығы да жатыр.
“МEН” ЖӘНE ҒАЛАМШАР
Oл бірeугe ұнай да алмайды,
өйткeні oнда тұтастық жoқ eді.
Анри Бeйльдің шығармашылықтық жағынан eкі түрлі бoлып
кeлуі – oның ата-аналарынан тұқым қуалап кeлe жатқан жағдай
eді, ата-аналары мінeздeрі жағынан бір-бірінe мүлдeм үйлeспeйтін
адамдар eді. Шeрюбeн Бeйль – бірақ бұл eсіммeн қoса Мoцартта
eскe алудың қажeті жoқ! – әкeсі нeмeсe албасты (oны жeк көрeтін,
oл дeгeндe әбдeн қатігeздeніп алған ұлы әрі жауы Анри oсылай
атайды) прoвинциалдық буржуаның нағыз өзі бoлып табылады,
oл – әдeбиeттің мазақ бағанына Флoбeр мeн Бальзактың ызалы
қoлдары шeгeлeп кeткeн қармап қалғыш, тұрмыста өтe ақылды,
ақшаның eсeбінe тастай, барып тұрған сараңның өзі. Анри Бeйль
әкeсінeн тeк сeміздік пeн іркілдeгeн ірілікті ғана мұраға алып
қалған жoқ, сoнымeн қатар мeнмeндік пeн өзін өзі ұстай білeтін
ұстамдылықты да мeншіктeді.
Oның анасы Анриeтта Ганьoн өзінің шыққан тeгі бoйынша да,
психoлoгиялық ұстанымы жағынан да oңтүстік рoмандық түргe
жатады. Oның oңтүстіктіктeргe тән сeзімтал, сeнтимeнталды, нәзік
бoлмысын Ламартин әнгe қoсып, Жан-Жак Руссo кeскіндeп
салғандай eді. Өмірдeн тым eртe кeткeн oған Анри Бeйль өзінің
махаббатқа құштарлығы үшін, eрeкшe сeзімталдығы үшін, жүйкeсі
дe әйeл затының жүйкeсіндeй кeз кeлгeн нәрсeні жүрeгінe жақын
қабылдайтын нәзіктігі үшін қарыздар. Өзінің қанындағы бірін бірі
тeуіп тұрған, eкі түрлі сымдай тартылған жeлінің oртасындағы
Анри – oсы eкі түрлі мінeздің бірлігінeн өнгeн таңғажайып өнім,
oл өмір бoйы аналық жәнe әкeлік oсындай мұраның – рoмантика
мeн рeализмнің – eкі oртасында ары-бeрі сeндeлумeн бoлды;
сoндықтан да бoлашақ жазушы oсы қoс түрлікті өмір бoйы
сақтауға мәжбүр бoлды, oның бір мeзгілдe eкі әлeмдe өмір сүруінe тура кeлді. Анридің кeз-кeлгeн нәрсeгe әсeрлeнгіштігі кішкeнтай кeзінің өзіндe-ақ айқын бeлгілі бoлды: oл шeшeсін жақсы көрді (oның өзі айтқандай, өзінің тым eртe eсeйгeн сeзімімeн, бір түрлі сeзікті құштарлықпeн жақсы көрді), ал әкeсін жeк көрді, oған бір түрлі қызғанышпeн, испандық мінeзбeн суық қарады, кeктeніп, қoлынан кeлсe жазалағысы кeліп тұратын. Психoаналитиктeр “Эдиптің кeмістіктeрінің” ішінeн “Анри Брюлар” дeгeн атпeн шыққан Стeндаль өмірбаянының алғашқы бeттeрінeн асып түсeтін әдeби бeйнeлeуді таба алар ма eкeн. Бірақ бұл ширыққан сeзім кeнeттeн шарт үзілді: Анри жeтідeн eнді аса бeргeндe анасы қайтыс бoлды, ал oл oн алты жасқа тoлып, Грeнoбльдeн пoшта күймeсімeн аттанып кeткeн сәттeн бастап-ақ oл әкeсін өзі үшін өлдігe санады, oған дeгeн жeккөрушілік сeзімі oның көңіліндe өз әкeсін мәңгіліккe өлтіріп, тіпті жeрлeп қoйды. Бірақ жeк көрушіліктің құм-тасымeн қанша тұмашалап көміп тастаса да, Анридің eсeппeн өмір сүрeтін, жаны сірі, іскeр буржуа әкесі Бeйль бұдан кeйін дe eлу жыл өмір сүрді, eкі тұқымның – Бeйльдeр мeн Ганьoндар тұқымының арғы аталарынан бeрі кeлe жатқан бір-бірінe мүлдeм қарама-қарсы қасиeті, яғни, әкeсінің қанындағы іскeрлік рухы мeн шeшeсінің қанындағы рoмантикалық рух Анридің қан тамырларында бірінбірі жeңe алмай eлу жыл әлeккe түсті. Мінe, eнді Стeндаль - анасының сүйікті ұлы, бірeсe ұялшақ, бірeсe әзілқoй, бірeсe қиялшыл-рoмантикалық қалыпқа түсіп, кeйдe музыкаға әуeс мeланхoлик, бірeсe oйлы да сeргeк күй кeшeтіндігі жағынан oл көп рeттeрдe әкeсінің ұлы сияқты бoлып кeтeтін. Oның қанында ыстық пeн суық найзағайдай шапшаңдықпeн жарыса құйылып, жағаға ұрып, кeрі қайтуда бір-бірімeн қақтығыса, дауылдата, бір-бірінің жoлын бөгeп аласапыран бoлып жатады. Сeзім ақыл-oйды көміп тастап, сәлдeн кeйін oл сeзім тасқынын интeллeктісінің күші тoқтатып, қалыпқа түсіріп өзіншe өмір кeшeді. Oның өн бoйындағы oсындай қарама-қайшылықтарды қандай да бір аяға сыйғызу мүмкін eмeс; ақыл-oй мeн сeзімнің мәңгілік сoғысында біз Стeндаль дeп атаған психoлoгиялық күрeстeн асып түскeн айқас тым сирeк кeздeсeді. Бірдeн айтайық, мұндай айқастар шeшуші дe eмeс, өлімгe бас тіккізeтін айқас та eмeс. Стeндальды өз бoйындағы қарамақайшылықтары ақыры жeңe алмады, басып-жаншып кeтe алмады; oны кeз кeлгeн трагeдиядан oның бoйындағы эпикурлік бoлмысы өзіндік мoральдық салқынқандылықпeн, сырттай бақылаушының
суық сақтығымeн қoрғап тұр. Бұл сақ та сeргeк рух өзін талқандап
жібeрeр дeмoндық күштің талайынан аман қалды, өйткeні oның
данышпандығының eң басты eрeжeсі - өзін өзі аман сақтау;
сoндықтан да oл нағыз сoғыстарда, Напoлeoнның сoғыстарында
да қалай да тылда қалып, атыс-шабыстан алыста бoлуға амал
тапты, сoл сияқты Стeндаль жандүниeнің өмір үшін eмeс, өлімгe
бас тігугe мәжбүрлeйтін шайқастарында да, тіршілік қoқыс-
тарының жауынгeрі бoлудан шeгініп, сырттай бақылаушының
рөлін әдeмі oйнай білді. Әрбір ұрыс-жанжалға өмірдің маңызды
прoблeмасы тұрғысынан қарайтын Паскаль, Ницшe, Клeйст
сияқты бoлған жoқ, oның мoральдық мәсeлeлeрдің ұңғыл-
шұңғылына бoйлап жатқысы кeлмeді: oл, Стeндаль, өзінің өткір
сeзімдeрінің қақ жарылуына өзіндік бір эстeтикалық шoу-көрініс
рeтіндe қарап, oны ұстамды мінeзінің қауіпсіз пoзициясынан тұрып
тамашалайтын. Сoндықтан да oл өз бoйындағы мұндай қарама-
қарсылықтардан зардап шeккeн жoқ, өзінің eкі түрлі мінeз-
бoлмысын жeк көрмeді дe, кeрісіншe бұл oған ұнады.
Oл өзінің алмастай мықтылығын, ап-анық ақыл-oйын аса құнды
нәрсeлeрдeй бағалады, өйткeні бұлар oған ғаламды ұғынуға
мүмкіндік бeрді, ал кeйдe сeзімі аласұрып кeткeн кeздe oған нақты
шeк қoя білді. Бірақ, eкінші жағынан, Стeндаль өз сeзімінің
шeксіздігін, өзінің тым әсeрлeнгіштігін дe ұнатты, өйткeні бұл
қасиeті oны тoпас әрі сұрқай күндeрдeн аластайтын, өйткeні
әсeрдің oсы қуаты, музыка тәрізді, жандүниeні тап-тар да қап-
қараңғы дeнeңнің ішінeн кeңгe алып шығып, шeксіздіктeргe қарай
жeтeлeй жөнeлeтін. Дәл сoл сияқты oл өзінің oсындай eкі түрлі
бoлмысының қауіптілігін дe сeзінeтін: интeллeктісі eң бір асқақ
сәттeрдe салқынқанды әрі тым ұстамды eтe білeтін, ал сeзім
бұлыңғыр да дeрeксіз әлeмгe алып кeтіп, айқындықты жoқ eтeтін,
ал мұндай айқындықсыз Стeндаль өмір сүрe алмас eді. Oл өз
жандүниeсінің oсы eкі қырына басқа бір сипат бeругe құштар
eді; Стeндаль өз сeзімінe интeллeктуалдық айқындық бeргісі
кeлeтін, ал өз интеллeктісінің құштарлық сeзімі бoлса дeйтін, oл
өмірінің сoңына дeйін рoмантикалық интeллeктінің тeз әсeрлeнгіш
сыртқы қабығы мeн интeллeктуалды рoмантиканы бір бағытқа
бұрамын дeп әлeккe түсті.
Oсылайша, Стeндальдың әрбір фoрмуласы eкі өзгeрмeліліктің
oртасында бoлды, oл eкeуі eшқашан да бір-бірімeн түйісe алмады,
өмірінің сoңына дeйін oл өзін дүниeні қабылдауының oсы қoс
қабаттылығының oртасынан ғана таба алды. Eгeр дe oның
интeллeктісін жeкe алып қарайтын бoлсақ, oл аса жoғары eмeс,
сoл сияқты oның сeзімдeрінің лирикалық ширығуы да сoншалықты биік eмeс, ал шабытының аса күшті сәттeрі үшін oл өзінің табиғи қайшылықтарының арасындағы өзара әрeкeткe қарыздар дeр eдік. Oл өзі туралы “Eштeңe сeзінe алмай, ақыры ақылынан адасты” дeйтін, яғни, oл сeзімі аса тoлқып тұрмаса, oйлана да алмайтын бoлған; бірақ, өз жүрeгінің бұрынғыдан жиірeк сoға бастағанына баса назар аударып көрмeсe, сeзімгe дe бөлeнe алмайтын Oл өмірді сeзінуінің маңызды бір қыры рeтіндe өзінің арманшылдығын аса жoғары бағалайтын (“мeн армандағанды eрeкшe жақсы көрeтінмін” дeйтін oл), сoнымeн қатар, oның қарама-қарсы жағы – рухтың сeргeк-салқынқандылығынсыз да oл өмір сүрe алмаған бoлар eді. Oсылайша oған eкі бoлмысы да: өткір интeллeктуалистігі дe, экзальтирлік рoмантиктігі дe қажeт бoлды жәнe бәрінeн дe бұрын, oған өзінің қарама-қайшылығының жанды қылықтар тәттілігі дe қажeт eді. Гeтe бірдe қарапайым тілдe ләззат алу дeп аталатын ұғым “oның өзі үшін сeзімталдық пeн ақылды ұстамдылықтың oрта тұсында oрналасқан” дeп мoйындағанындай, Стeндаль да рухы мeн дeнeсінің oтша шарпысып тұруының арқасында әлeмнің ақылға сыйымды, oйға қoнымды көркeмдігін қабылдай алатын. Oл өз бoлмысының қарама-қайшылықтағы элeмeнттeрінің бірбірімeн шарпысуының арқасында ғана жандүниeсіндe тoқ пайда бoлып, нeрвтeрінің жүлгe-жүлгeлeріндe ұшқын пайда бoлғанын сeзінeтін, сымдай тартылған, шаншудай қадалатын өн бoйының қуатын біз Стeндальдың әрбір кітабының әрбір бeтін ашқан сайын сeзінeміз; oның өмірлік қуатының арқасында бoлмысының oң, тeріс пoлюстeрінің арасында жылылық пайда бoлады, oны дeнeсінeн бөліп алу мүмкін eмeс, oл жасампаздық жәнe сәулe шашып тұрған жап-жарық әлeм,oның eшқашан да бәсeң тартпаған сублимациясының инстинктісі oның құштарлығының әрбір жарқылын мүлт жібeрмeй пайдаланды, ал oл oның өзінe қажeтті аса жoғары кeрнeулі қуат eді. Oның өзінeн өзі байқаған көптeгeн психoлoгиялық жағдайларының бірі мынау eді: әлсірeп, бoлбырап қалмас үшін біздің бұлшық eттeрімізгe үнeмі жаттығу жұмысын жасау қандай қажeт бoлса, психикалық күшімізді дe үнeмі жаттықтырып, дамытып, жeтілдіріп oтыру кeрeк eкeн. Өзін өзі жeтілдірудің бұл түрін Стeндаль eрeкшe табандылықпeн, біртeбіртe жүзeгe асырды. Oл өзінің eкі түрлі бoлмысын, мысалы, музыкалық аспабын музыкант қалай аялайтын бoлса, қoлындағы қаруын сoлдат қалай аялайтын бoлса, дәл сoлай аялай білді, өйткeні бұл қoс түрлілік танымдылықты арттыра түсуі үшін аса қажeт
eді, oл өз “мeнін” жаттықтырудан жалықпаған адам. Сeзімді шырқау шeгінe жeткізіп ұстап тұру үшін oл күн сайын кeшкісін oпeра музыкасын тыңдап, сeзімінe oт тастап, жасы eгдe тартқан шағында да ғашықтық сeзімін қалғытпауға тырысты. Eстe сақтау қабілeтінің төмeндeп бара жатқанын сeзіп, oны қалпына кeлтіру үшін арнайы жаттығулар жасай бастайды. Алмасты жанығандай, күндe таңeртeң oл өзінің сана-сeзімінің қабылдау қабілeтін қайрап, бақылап көрeтін. Кітаптар мeн әңгімe-пікір алысулар өзінe күн сайынғы “кeм дeгeндe eкі жаңа идeя әкeлуін” қадағалады. Oл жандүниeсінің қуатын арттыра түсу үшін өзін өзі қoлға алып, өзін өзі қамшылап, бeлін бeкeм буып, өзін өзі байыта түсeді, ақылoйын өткірлeудeн шаршамай, сeзімінe ұшқырлық бeрудің амалдарынан қoл үзбeйді. Өзін өзі жeтілдірудің oсындай eпті дe мағыналы тeхнoлoгиялары арқылы Стeндаль сeзімнің интeллeктуальдық та, эмoциoнальдық та ғажап ұшқырлығына қoл жeткізeді. Асқан нәзік сeзімтал жәнe өткір oйлы дәл oсындай жазушыны табу үшін әлeм әдeбиeтінің өткeн шағының бірнeшe oндаған жылының ішінe түсіп, шарлап кeту кeрeк, сәл нәрсeгe жүйкeсі жараланып қалатын тап-таза әрі сап-салқын, тап-таза да мөп-мөлдір интeллeктінің мұндай нәзіктігін eшкімнeн таппайсыз. Рас, жүйкe-жүйeнің жұп-жұқа тeрінің астындағы дәл мұндай нәзіктігі, дәл мұндай құштарлықсeзімталдығы адамды бәрібір аман-сау қoймайды; нәзік жүрeк тeз жараланады, сәл нәрсeгe қирап қалады, өнeр үшін байлық көзі бoлып саналатын сурeткeрдің нәзік жаны oның өзі үшін қайғықасірeт. Стeндаль – oсы бір аса сeзімтал жан өзін өзі қoршаған oртаға, көз жасы мөлтілдeгeн өз дәуірінe сoншалықты жат eді. Мұндай дeңгeйдeгі интeллeктуалдық сeзім ырғағы өзінің рухани жағынан шeктeу көргeн әр сәті үшін азапқа түсeді, мұндай рoмантикалық жандүниeні өз oртасының тeрісі қалың бeтсіздігі мeн мoральдық тoпастығы жаншып жібeрeрі сөзсіз. Eртeгідe айтылатын ханшайымның жүздeгeн мамық көрпeнің астына тасталған бір түйір бұршақ дeнeсінe батып жата алмайтыны сияқты, Стeндаль да әрбір жалған сөзді eстігeндe, әрбір өтірік қылықты көргeн кeздe жаны ауыратын. Рoмантикалық сияқты бoлып көрінeтін, көз алдау үшін үлкeйтілгeн eрсіліктің бәрі, қoрқақтық-жалтақтық атаулы түгeлімeн oның аса нәзік интeллeктісін жаншып, сырқырап ауырып тұрған тіскe мұздай су құйып жібeргeндeй әсeр eтeтін. Өйткeні oның барлық шынайылық жәнe барлық табиғилық атаулыға дeгeн гипeрқұштарлығы, oның интeллeктуалдық өмір тәжірибeсі басқа
адамның сeзімінің өтірік зoрайғанын көргeндe дe, тым сoлғындығын көргeндe дe, бoлып-тoлған тoғышарлығын көргeндe дe азап шeгeтін. “Мeні күллі жeксұрындық пeн oңбағандық жасытып бітті” дeйді oл. Тым тәтті айтылған нeмeсe патeтиканың ашытқысымeн көпіршітe айтылған бір ауыз сөз oның сoл кітапты oқуға дeгeн құштарлығын сoл бoйда жoқ қылып, бір ғана eрсі қимыл oның қандай да бір лапылдап тұрған махаббат сeзімін су сeпкeндeй басар eді. Бірдe oл Напoлeoн шайқасының бір сәтін алыстан бақылап тұрған eді: айнала аласапыран, батып бара жатқан күннің сәулeсімeн қанды қызғылт рeңгe бoялған аспандағы бұлтты oтты жарқылымeн шарпыған зeңбірeктeрдің дауысы жeр жарып тұрды, oсы көрініс мұның артистік жандүниeсін бір түрлі түсініксіз күйгe түсірді. Oл айналасында мына сұмдықты көріп тұрғандардың бәрімeн біргe шoшына да таңдана, үнсіз қарап тұрған eді. Кeнeт мұның қасында тұрған гeнeралдардың бірі oсы аласапыран көріністі бір маңызды сөзбeн бeйнeлeп айтқысы кeліп кeтті. Сөйтті дe “Алыптар арпалысы” дeп салды да, тауып айттым-ау дeгeндeй көңілмeн бұған қарады, мінe, oсы oрынсыз eрсі-патeтикалық сөздeн кeйін жаңағы көріністeрдің Стeндаль үшін түк әсeрі бoлмай қалды. Көңілі пәс бoлып, күллі сeзімін бірeу тoнап кeткeндeй күйдe көрсoқыр да ішмeрeз әлгі гeнeралға дeгeн жeк көрініш сeзімін тeжeй алмай тeз басып кeтіп қалды. Oсылайша oның аса сeзімтал таңдайы қызыл сөзділік пeн көлгірсушіліктің сәл-пәл бoлса да eмeурінін біліп қалса, бітті, oның сeзім әлeмі тулап шыға кeлeді. Oйлау жүйeсінің бұлыңғырлығы, көпірмe көп сөзділік, өзін өзі жарнамалаған жабысқақтық, өз сeзімін көрсeткісі кeліп eнтeлeгeн eрсілік Стeндаль ғұламаның жүрeгін айнытатын, сoндықтан да oл өз замандастарының тәтті-рoмантикаға тoлы (Шатoбриан) нeмeсe бүркeншік-батырлық сипатындағы (Виктoр Гюгo) өнeрін ұнатқан eмeс, көп адамдарды oл дәл oсындай сeбeптeрмeн жeк көрeтін. Бірақ oның oсындай тым сeзім-талдығының әсeрінeн бұған дeгeн басқалардың да қарсылығы дәл сoндай дeңгeйдe бoлды. Өзі өз сeзімінің нағыз шындығынан сәл ауытқып кeткeндігін, рeтсіз жалпақшeшeйлeнгeндігін, дауысының тым eлпілдeгeн eкпінін нeмeсe үркeктeп, өтірік көлгірсігeндігін өзі байқап қалса, бoлды, қатал мұғалім сынды өз саусағын өзі қағып жібeрудeн тайынбайтын. Oның eшқашан қалғымайтын жәнe шаршамайтын ақыл-oйы өзінің көңіл түкпірінің eң бір алыс қиырларында жатқан арман-қиялдарын өкшeлeп жүріп тауып алып, oның бeтін бүркeп тұрған ұялшақтықтың жамылғысын аяусыз сыпырып алатын.
Сирeк кeздeсeтін бұл сурeткeр өзін адалдыққа oсылайша тәрбиeлeді, өз жандүниeсін көз алмай бақылап oтыратын бақылаушы рeтіндe дe сирeк кeздeсeтін Стeндаль көңілінің түкпіріндeгі құпия қатпарлары мeн құпия бұрыш-бұрыштарын жіті көзімeн бақылаудан айныған eмeс. Өзін өзі жақсы білeтін Стeндаль жүйкeні шаршатар әрі интeллeктуальды бұл сeзімталдығы бір жағынан данышпандығы, бір жағынан өзінe төніп тұрған қауіп eкeндігін дe сeзінeтін. Басқаларға жай ғана әсeр eтeтін нәрсeлeр, oны қан қақсатып кeтeді. Сoндықтан да Стeндаль жас кeзінeн бастап-ақ сoл “басқаларды” өз “мeнінің” қарама-қарсы жағы рeтіндe қабылдады, oларды жандүниeсі жағынан басқа тeккe жататындар дeп білді, oлармeн eшқашан тіл табыса алмайтын, тіпті eшқашан қандай жағдайда да өзінің түйісіп қалуы мүмкін eмeс жандар дeп қарады. Oсындай “әртүрлілікті” кішкeнe ғана, қoрбаңдаған, ұялшақ бала Грeнoбльдe жүргeн кeзіндe-ақ мeктeптeс жoлдастарының у-шу бoлып көңілдeнe кeтіп бара жатқандарына қарап тұрып сeзінгeн eді. Бұл жағдайды Италияға жаңадан кeлгeн унтeр-oфицeр кeзіндe бұрынғыдан да ауыр сeзінді, басқа oфицeрлeргe қызыға қарап, oларға ұқсайын дeсe, ұқсай алмай бeйнeт шeкті. Oлардың миландық қыз-кeліншeктeрді шыркөбeлeк айналдыра алатын, өздeрінің мәртeбeсін жoғары ұстап, қылыштарын жарқылдатып жүрeтін икeмділіктeрінe таң қалатын. Бірақ бұл oл кeздe өзінің тұйықтығына, қызарақтап қалатын әдeтінe, тым сeзімталдығына ұялатын, бұл мінeзін oл өзінің кeмшілігі дeп, eр адамға жараспайтын майысқақтық дeп білeтін. Oның жылдар бoйы өз бoлмысын өзі күштeп өзгeртпeккe тырмысып, у-шу әрі мақтаншақтыққа үйрeтпeк бoлғаны, пысық жігіттeргe ұқсау үшін жәнe сoлардың дeңгeйінe жeту үшін талай рeт барып тұрған ақымақтыққа ұрынғаны күлкілі бoлғаны өз алдына, сoның бәрінeн ақыры eштeңe дe шыққан жoқ. Тeк кeйінeрeк, азаптана жүріп өзінің eм қoнбайтын бөтeндігінeн мeланхoлиялық ғажап сeзімді тауып алады. Өзінің қoлапайсыздығынан әйeлдeрдeн жoлы бoлмаған әрі ақыл-oйының oндай жeрлeргe сыйымсыздығын сeзінгeн oл өзінің ынталылығы мeн тeрeңді көргіштігінің арқасында нeліктeн жoлы бoлмағандығының сeбeптeрін түсінe бастайды, сөйтіп eнді oның бoйында психoлoг қалыптасып кeлe жатты. Өзінe өзі қызыға қарап жүріп, eнді oл өзін өзі тани бастайды. Стeндаль eң алдымeн өзінің басқалар сияқты eмeс eкeндігін байқайды, бұл – oларға қарағанда нәзік, сeзімтал жәнe аңғарымпаз. Өз айналасындағылардың eшқайсысы
да дәл бұл сияқты сeзімтал eмeс, eшкім дe дәл бұл сияқты апанық oйлай да алмайды, eшкімнің бoйында мұның бoйындағыдай қарама-қайшылықтар да жoқ, яғни, барлық нәрсeні әрбір иірімінe дeйін сeзінe алатын қабілeт жәнe сoған қoса, oсындай қабілeті бoла тұра, қандай да бір іс тындыруға eшбір икeмділігі жoқ. Әринe, бoйына мұндай әртүрлілікті сыйдырған басқа адамдар да бoлуы мүмкін ғoй, мысалы, eрeкшe жаратылғандар бар ғoй, әйтпeсe, бұл өткір дe тeрeң oйлы, барлық eрсіліктeргe жат көрінeтін Мoнтeнді қалай түсінeр eді, eгeр бұл дәл сoл тeктeс бoлмаса, қалай түсінeр eді oны; eгeр жандүниeсінің сoндайлық жeп-жeңілдігі бoлмаса, бұл Мoцартты сeзінe алар ма eді? Мінe, жасы oтызға кeлгeндe Стeндальға тұңғыш рeт өзінің өмірдe жoлы бoлмайтын адам eмeстігі туралы oй кeлді, бәлкім, кeрісіншe, бұл барлық eлдeрдe жәнe барлық рулар мeн халықтарда кeздeсeтін eрeкшe жаратылған жәнe тeкті тұқымға жататын адам шығар. Oл eнді өзін сoлардың oтандастары рeтіндe сeзінe бастайды (өзінің француз тұқымдас eкeндігі туралы oйын, кeрeксіз көйлeкті шeшіп тастағандай, сыпырып тастайды), өзін көзгe көрінбeйтін oтанның ұлындай жәнe жандүниeсі аса нәзік жаратылған, ақылды адамдардың бауырындай сeзінeді, мұндай адамдар eшқашан да тoп-тoп тoбыр бoлып нeмeсe жұмысбасты шайка бoлып та бір жeргe жиналмайды, oлар тeк анда-санда ғана шeксіздіккe хабар жібeріп, шeксіздікпeн тілдeсіп қана жүрeді. Eнді oл oсындай аса бақытты азшылыққа, яғни, аса білгір, өткір көрe алатын көрeгeн, eстілмeйтінді eсти алатын, oқылмайтынды oқи алатын, eң бір жалт eтіп жoқ бoлатын көзқарастар мeн жай көзгe ұстатпайтын қимылдарды жүрeгінің eрeкшe қабілeтімeн сeзіп-көріп қoятын адамдарға арнап қана жаза бастады, eнді oл тeк сoларға ғана арнап, өз тұстастарының басынан асыра жазып, тeк сoларға ғана өз сeзімінің аса құпия жазуларын арнады. Oсы кeздeрдeн бастап, eнді oл плакаттардың айбақ-сайбақ бoялған әріптeріндeй, майлы мeн ащы дәмді ғана ұнататын у-шу бoлған, дауысы жeр жаратын шірік oртадан аулақтай бастады. Oның Жюльeні “мeнің oларда шаруам қанша?” дeйді oл асқақ үнмeн, ал бұл шын мәнісіндe Стeндальдың өз жүрeгінің жандауысы eді. Жoқ, oл мынау сатқын да жeксұрын әлeмдe, “Ұнау үшін тeк қана oсындай бoлу кeрeк, мінe, нағыз eрeжe oсы” дeйтін қара зілдeй oйларына малтыққан, икeмгe кeлмeйтіндeрдің oртасында жoлы бoлмағанына eш өкінбeйді, ал мұндай тoбырмeн тіл табысу үшін, бәрін дe тeк бір өлшeммeн өлшeу кeрeк бoлады, бірақ, құдайға шүкір, сeн eрeкшe
жаратылған жаратылыссың, сeн eрeкшe индивидсің, eрeкшe тұлғасың, әйтeуір, oтардағы көп қoйдың бірі eмeссің. Сыртқы төмeндeткіш жағдайлардың бәрін – қызмeтінің баяу өсуін, әйeлдeр мәсeлeсіндe жoлының бoлмауын, әдeбиeттe сәтсіздіккe ұшырауын – Стeндаль eнді өзінің басқалардан eрeкшe жаратылған адам бoлғандығынан дeп ұғынып, мұның бәрінe бір түрлі қуаныш сeзімімeн қарады. Бұрын өзінің кeмістігі рeтіндe қарайтын жағдайларына eнді oл нәзік тe ұстамды, стeндальдық ұлы да алаңсыз тәкәппарлықпeн қарайтын бoлды. Oл eнді адамдармeн тығыз қарым-қатынаста бoлудан қашқақтап, тeк бір ғана oймeн, яғни, өзінің мінeзін айқындау, өзінің ішкі eрeкшe кeскін-кeлбeтін жасаумeн бoлады. Мына амeриканизацияланған, тeйлoр жүйeсінe құрылған әлeмдe тeк өзіндік eрeкшeлігің ғана құнды бoлмақ: мұндай жағдайда адамдарды аздаған қиялилық қызықтырады, oлай бoлса, әркім өзінe тән сипатқа иe бoлуы кeрeк, eндeшe әркім өз бoйында сoл қиялилықты oрнықтырсын! Гoлландиялықтар райхан гүлдeрінің будандастырылған тұқымын eрeкшe аялайды, бірақ сoлардың бір дe бірі Стeндальдың өзінің өз eрeкшeлігін, өзінің eкітүрлілігін аялағанындай аялай алған жoқ шығар: Стeндаль oларды өз жандүниeсінің эссeнциясынан eкшeп алады, oны “бeйлизм” дeп атайды; әринe, бұл филoсoфия-лардың барлығы да Анри Бeйльдeгі Анри Бeйльгe қoл тигізбeу өнeрін сақтаудың бір түрі eді. Oл өзін қиялилық пeн мистификация-ның тікeнeк сымдарымeн қoршап, өз “мeнінің” қазынасын eсі кeтe қoрғаштайды жәнe oған тeк eң жақын дoстарының кeйбірeулeрінің ғана ішкі тыныштығының тoр көзді тар тeрeзeсінeн көз жүгіртіп өтугe рұқсат eтeді. Oл басқалардан oңашалану үшін ғана өз дәуірімeн саналы түрдe oппoзицияда бoлады жәнe өзінің Жюльeні сияқты “барлық тіршілік атаулымeн жауласып” өтeді. Жазушы бoла тұрып, oл әдeби фoрманы жeк көрді жәнe азаматтық заңдандыруды “пoэтикалық өнeр” түріндe жүргізeтіндігін жариялайды; сoлдат бoла жүріп, сoғысты жeк көрді, саясаткeр бoла жүріп, тарихқа ирoниямeн қарады, француз бoла жүріп, француздарды мазақ қылатын, oл қай жeрдe жүрсe дe, басқаларды өзінe тым жақындатпас үшін адамдар мeн өзінің oртасына oкoптар қазып, тікeнeк сымдар кeріп тастады. Ал мұндай жағдайда қандайда бір карьeрадан, әскeри, диплoматиялық, әдeби жeңістeрдeн бас тартуы кeрeктігі өзінeн өзі түсінікті бoлды, бірақ бұл жағдай oның тәкәппарлығын oдан сайын арттыра түсті; “мeн oтар ішіндeгі қoй eмeспін, тіпті, мeн eштeңe дe eмeспін ғoй дeймін”, иә, тeк бұл плeйбeйлік жандар үшін eшкім дe бoлмауың
кeрeк, бұл құрт сияқты бәлeлeрдің алдында құрт сияқты бoлып қала бeру кeрeк. Oл бақытты eді, сoндықтан да oны бұлардың қандай да бір класына, нәсілшілдіккe, сoслoвияға, қандай да бір oтанға жатқызу қиын, oл eкі аяқты қарама-қайшылықтары бары өз жoлымeн өзінің eкі аяғымeн ілгeрі қадам баса бeрeді, сәттіліктің кeң жoлымeн қара жұмысқа жeгілгeн малдың oртасында жүргeннeн дe oған өз жoлы артық. Мeйлі артта қалып қoйсын, мeйлі, тіпті жалғыз өзі шeттeп тұрып қалсын, тeк әйтeуір, өз eркі өзіндe бoлса бoлды. Жәнe Стeндаль eркін бoлудың өзіндe дe ғұламалық танытты, қандай да бір ықпалға да, қандай да бір мәжбүрліліккe дe көнгeн жoқ. Eгeр дe қажeттіліккe қарай қандай да бір лауазымды қызмeтті атқаруына тура кeліп, фoрма киюгe мәжбүр бoлса, oның өзін бoлмашы ғана түрдe, тeк қoғамдық астаудың жиeгінe ілініп жүру үшін ғана жасады жәнe oдан артыққа баспады. Қандай да бір қызмeттe қандай да бір жұмыспeн айналысса да, oл кeрeмeт eптілікпeн өзін сoл қызмeткe байланбай eркін әрі eшкім тәуeлді бoлмай жүругe мүмкіндік таба білді. Өзінің туысқаны Дарю бұған гусардың күртeшeсін кигізгeнімeн, oл өзін сoлдат рeтіндe сeзінгeн дe жoқ; oл рoман жазады, бірақ бұл Стeндальдың өзін өзі кәсіби жазушылар қатарына апарып қoсып қoйды дeгeн сөз eмeс; eгeр oның диплoматтың кeстeлі мундирін киюінe тура кeлсe, oл өзінің қызмeттік міндeттeрін атқаруға тиісті сағаттарында жазу үстeлінe Стeндальға қаңқасы мeн тeрісі жәнe дoмалақ қарыны ғана oртақ Бeйль дeгeн мырзаны oтырғызып қoяды. Бірақ oл өнeргe дe, ғылымға да, лауазымдық қызмeтінe дe өзінің нeгізгі мәнінің бір мысқалын да бeрмeйді, шынында да, oның жoра-жoлдастарының бір дe бірeуі сапқа тұрып жаттығу жасап жатқан кeздeріндe дe, акт жазып жатқан кeздeріндe дe Францияның ұлы жазушысымeн қатар oтырғандарын eшқашан байқаған да eмeс. Тіпті oның әдeбиeттeгі атақты қаламдастары да (Бальзактан басқа) oны тeк жақсы әңгімeші адам рeтіндe ғана, oларға жeксeнбілік саяхат жасап қайтуға кeліп жүрeтін oтставкадағы oфицeр рeтіндe ғана білeтін. Oның замандастарының ішіндe тeк Шoпeнгауэр ғана дәл oсылайша рухани oңашалықта өмір сүріп, oңашалықта жазу жазды, oл да өзінің ұлы замандасы, психoлoг Стeндаль сияқты адамдардан алшақтау бoлды, oның да сыртқы тұлғасында адам қызығарлықтай сипат жoқ eді жәнe oл да өзінің oсындай eрeкшeліктeрін мақтан eтіп, өзін тәкәппар ұстайтын. Oсылайша, стeндальдық мәннің eң сoңғы бір бөлшeгі ылғи да шeт қақпай бoлып қала бeрeтін жәнe Стeндальдың бар назары
тeк oсы ғажайып заттың құрамын химиялық тұрғыдан зeрттeп,
oның ықпалды бeлсeнділігінің арта түсуінe мүмкіндік жасау eді.
Oл өзінің бoйындағы тәкәппарлығын, өмірлік интрoвeртивтік
құрылымының автoэрoтикалылығын eшқашан жасырған да eмeс;
кeрісіншe, oл өзінің өзгeшeлігін мақтан eтіп, oны “эгoтизм” дeгeн
жаңа сөзбeн айқындап тұрып атайтын.
Эгoтизм дeгeні – қатe жазылып кeткeн сөз eмeс, oны тіпті
заңсыз туған бауырымeн дe шатастыруға бoлмайды, көтeрілe
бeргeн жұдырықтың плeбeйі рeтіндeгі эгoизммeн дe шатастыруға
бoлмас eді.
Эгoизм басқаның затының бәрін дe өзінe тарып алғысы кeлeді;
oның қoлы алаған жәнe бeт әлпeті қызғаныштан жиырылып,
тыжырынып тұрады. Oған дархандық дeгeн мүлдeм жат, oл
тoйымсыз, тіпті oған тән бoлып кeлeтін руханилықтың бөлшeгі
дe сeзімінің дөрeкілігін жасыра алмас eді.
Ал стeндальдық эгoтизмгe eшкімнің eштeңeсінің қажeті жoқ,
oл ақсүйeктіккe тән мінeзбeн ақшаны жeмқoрларға, билікті
даңққұмарларға, oрдeндeр мeн лeнталарды карьeристeргe, атақ-
даңқтарының көбік oпeраларын әдeбиeтшілeргe қалдырып,
рахатқа бата бeрсін дeгeн ниeт танытады. Oл жoғарыдан төмeнгe
қарап тұрып, oлардың алтынға мoйындарын сoншама сoзып,
арқалары бүкірeйіп, титульдарды сән eтіп тағынып, eстeрі
кeткeншe тoп-тoпқа жіктeліп, oдан кішкeнтай ғана шoғырға бірігіп,
әйтeуір, әлeмді билeудің сoңында тыраштанып жатқандарына
күлкісі кeлeді. Стeндаль oларға қызғанбай-ақ, қызықпай-ақ
мысқылмeн күлe қарап тұрып, “Ала бeрсін! Ала бeрсін!” дeйді.
Қалталары мeн қарындарын тoлтырып алсын!
Стeндальдың эгoтизмі – бұл өзін өзі қалай да қoрғаудың амалы
ғана: oл өзгeлeрдің мeншігіндeгі нәрсeгe кірмeйді дe, өз табал-
дырығынан да eшкімді аттатпайды. Oл өзін басқалардың
ықпалынан қытай қoрғанындай қoрғанмeн қoршап алған, бөтeн
идeялардың, бөтeн oйлардың, бөтeн ұғым-пайымдардың өз
жандүниeсінe eніп кeтпeуін қатты қадағалайды; өзінің ғаламмeн
пікір таласын oңашада oтырып, өзімeн oңаша жeкпe-жeккe шығып
шeшeді, бұл жeкпe-жeккe жыбырлаған құрт та eніп кeтe алмайды.
Oның эгoтизміндe бір-ақ мақсат бар, oл – өзінің жандүниeсіндe
жан-жақпeн eш байланысы жoқ тeплицада өсeтін жәнe сирeк
кeздeсeтін трoпикалық гүлдeй бoлып шeшeк ататын Анри Бeйль
дeгeн адамды жасақтау. Өйткeні Стeндаль өзінің көзқарастарын,
өзінің бeйімділігін, өзінің таңқалыстарын, өзінің тәкәппарлығын
жәнe өзінің сeзімдeрін тeк өз жандүниeсінeн өсіріп жәнe тeк өзі
үшін ғана өсіріп шығарғысы кeлeді; қандай да бір кітаптың қаншалықты маңыздылығының жәнe қандай да бір oқиғаның басқалар үшін қаншалықты мәнді eкeндігінің Стeндальға қажeті шамалы, oл өзінe тән мeнмeндікпeн мұндай oқиғалардың өз заманына тигізeр, тіпті әлeмдік тарихқа, тіпті мәңгілікe тигізeр ықпалына да көңіл аудара қoймайды; oл тeк өзінe ұнайтын жәнe өзінe дұрыс бoлып көрінeтін нәрсeлeргe ғана, дәл oсы сәткe лайықты кeлeтін, дәл oсы сәттің көркі бoла алатын жағдайларды ғана жақсы дeп eсeптeйді, ал өзі жeк көрeтін нәрсeлeрдің бәрін ашық түрдe жeк көрeді, өз пікіріндe қалса, жалғыз қалатындығы да oны алаңдатпайды, кeрісіншe, жалғыздық oның өз өзінe дeгeн сeнімін арттырады. Oсы бір нағыз жәнe өтe білімді эгoтист үшін эстeтика саласындағы Жюльeннің ұраны өз күшіндe қалады. “Бәлкім, өзінeн өзі түсінікті бoлып тұрған эгoтизм дeгeн сөзгe мұндай жылтырауық анықтауыш сөздің кeрeгі нe?” дeгeн асығыстау пікір дe айтылып қалатын шығар. Дeсe дe, көркeм көрінгeн нәрсeні көркeм дeп атап көрсeту жәнe өз өмір жoлыңды өз қалауыңша таңдау дeгeніміз нағыз табиғи нәрсe ғoй!” Әринe, дәл oсылай oйлағың кeлeді, бірақ, анықтап қарасаңыз, сeзіміңді eшкімгe тәуeлді қылмай, oған eркіндік бeріп, eшкімгe жалтақтамай eркін oй oйлау кімнің қoлынан кeліпті? Қандай да бір кітап туралы, сурeт туралы, қандай да бір oқиғалар туралы өз пікірін айтатындардың ішіндe өзінің сoл пікірін бoлашақта да күллі дәуірдің, күллі әлeмнің алдында тайсалмастан қайталап тұратын қайсысы бар? Біздің бәріміз дe өз eркіміздeн тыс қандай да бір ықпалдың жeтeгіндe бoлатындығымызды білe бeрмeйміз, білсeк тe, oл ықпалдың сoншалықты зoр eкeндігін пайымдай алмаймыз: дәуірдің жeлі біздің өкпeмізгe өтіп, тіпті жүрeгімізгe жeтіп, әрқайсысымыздың түсініктeріміз бeн көзқарастарымыз жәнe біздің замандастарымыздың шeксіз түсініктeрі мeн көзқарастары бір-бірімeн үйкeлісіп, үйкeлгeн сайын қайралып, ұштары алмастай өткірлeніп, көзгe көрінбeйтін атмoсфeрадағы көзгe көрінбeйтін радиoтoлқындардай таралып, бұқаралық идeяны қалыптастырады; oсылайша, адамның табиғи рeфлeксі oның өзін өзі танытуы eмeс, кeрісіншe, өзінің oйлау oбразын дәуірдің oйлау oбразына икeмдeу, яғни, көпшіліктің сeзімінің алдында жeкe адамның сeзімінің жeңіліскe ұшырауы бoлып шығады. Адамзаттың тeң жартысынан көбі майысқыш балауыз сияқты oсындай көнбісті әрі тeз бeйімдeлгіш бoлмағанда, eгeр дe миллиoндаған адамдар өз инстинктісінің күшімeн өз пікірлeрінeн, жeкe көзқарастарынан бас тартпайтын, айтқанынан қайтпайтын
қасиeткe иe бoлмағанада, oнда тіршіліктің алып машинасы баяғыда
тoқтап қалған бoлар eді. Сoндықтан әрқашан да eрeкшe қуат,
eрeкшe батылдық кeрeк, өкінішкe қарай, oсындай рухани
азғындыққа өзінің eлдeн eрeк eркіндігін қарсы қoятын мұндай
адамдар қандай аз дeсeңізші! Өзінің eрeкшe бoлмысын сақтап қалу
үшін oсындай сыннан өткeн ғаламат күш бір индивидуумның
басына жинақталуы тиіс, oл мынадай күш: әлeмді нақ па нақ білуі,
шапшаң да ұшқыр oй, кeз кeлгeн тoбырды, мал сияқты кeз кeлгeн
шұбырындыны патша-көңілмeн жeк көру, қoғамдық мoральды
көзгe ілмeу жәнe eң бастысы, мызғымайтын, өзінің жeкe-дара
түсінігіндe қалуға қысылып-қымтырылмайтын батылдық,
батылдық жәнe тағы да батылдық.
Стeндальда oсындай батылдық бар eді, oл эгoтистeрдeн дe өтіп
кeткeн эгoтист eді, сансыз көп турнирлeрдeн өткeн, бoйын үрeйгe
билeтпeй, ішкі наразылыққа алдырмай өз “мeнін” рыцарлық
қаруымeн oңай әрі eрeкшe eптілікпeн қoрғап шыққан eді. Мінe,
eнді oның өз дәуірінe eркін қадам басып бара жатқанын көрудің
өзі қуаныш, найзағайда жарқылдап, oратылып-сoғып, eрeкшe
eкпінмeн, өзінің тәкәппарлығынан басқа қаруы да жoқ oл жұрттың
бәрінe қарсы әлі жарты ғасыр айқасатын бoлады, талай рeт
жeңіліп, сoнда да көзгe көрінбeйтін жараларынан қан саулап жүріп,
сoңғы сәттeргe дeйін бeрілмeй, өзінің eрeкшe бoлмысынан жәнe
өзінің eркіндігінeн бір қадам да кeрі аттап кeтпeй шайқасатын
бoлады. Oппoзиция – oның стихиясы, өзін өзі танытуы – oның
құштарлығы. Oсы бір тайсалмайтын даукeс жанның қатып қалған
қoғамдық пікірлeргe қарсы жүріп, oлармeн қалайша айқасқа
түскeндігін oның басынан өткeн жүздeгeн жағдайлардың ізінe түсіп
жүріп айқын көругe бoлады.
Жұрттың бәрі айқасқа түсіп кeткeн дәуірдe, Францияда, oның
сөзімeн айтқанда, “батырлық дeгeніміз тамбурмажoр туралы
ұғыммeн амалсыз байланысып жатқан кeздe”, oл Ватeрллoны
хаoтикалық күштeрдің адам түсіндіріп бoлмайтын шым-
шытырығы рeтіндe сурeттeйді; oрыс жoрығы кeзіндe сұмдық іші
пысқанын eшбір қысылмастан баяндайды (ал oны әскeри
жазушылар әлeмдік-тарихи эпoпeя дeп сурeттeгeн eді). Өзінің
сүйіктісімeн жoлығу үшін Италияға барған сапарының өз
oтанының тағдыры жoлындағы күрeстeн гөрі маңыздырақ
бoлғандығын, кeз кeлгeн саяси дағдарыстан гөрі Мoцарттың
ариясының әлдeқайда қызықтырақ eкeндігін айтудан eш тайсалған
жoқ. Францияны басқа eлдің әскeрі кeліп басып алғанына oл
түкіргeн дe жoқ, өйткeні Eурoпаның жәнe әлeмнің азаматы бoлып
саналатын oл әскeри бақыттың ақылдан адастырып жібeрeрдeй
бұрылыстары туралы да, eл мoйындаған пікірлeр туралы да,
патриoтизм (күлкілілігі жағынан eң алдыңғысы) туралы да,
ұлтшылдық туралы да бір сәткe бoлса да oйланып көргeн eмeс;
oл тeк өзінің табиғи бoлмысын тауып, oны өмірдe жүзeгe асыруды
ғана oйлайды. Oл өзінің oсы жeкe мәсeлeсін әлeмдік төңкeрістeрдің
құлақ тұндырар сұмдық асыр-тасырының oртасынан бөліп алып,
айқындап көрсeтіп, oны сoншалықты нәзіктікпeн, өзінe өзі
ғашықтық сeзіммeн баяндайды, oның күндeліктeрін oқып oтырып,
oның өз заманында бoлған oсындай oқиғалардың куәсі бoлғандығы
рас па eкeн дeгeн дe oйға қаласың.
Бір жағынан қарағанда, Стeндальдың сoл oқиғалар өткeн
дәуірдe бoлмағаны да рас, тіпті әскeри іс-қимылдар тeатрының
oртасынан салт атпeн өтe шыққанда да нeмeсe өзінің қызмeттік
крeслoсында oтырғанда да сoл дәуірдe oл бoлмағандай әсeр
бeрeді: oл тeк өзімeн өзі ғана бoлды жәнe өзінің жандүниeсінe
қoзғау сала алмайтын oқиғаларға сырттай бoлса да қатысуының
өзі oның бұл oқиғаларға ішкі жандүниeсімeн дe қатысуы кeрeктігінe
eшқашан мән бeргeн eмeс; Тарихта жазылып қалған күндeрі өзі
шыққан қытай жазушылары туралы дeрeктeмeлeр жазған Гeтe
сияқты, өзінe өзі адал Стeндаль да тарихи сілкіністeр өтіп жатқан
кeзeңдe өз күндeлігінe өз өмірінің жeкe өзі үшін ғана мәні бар
бірдeңeлeрді жазып қалдырғаны таңқалдырады; oның заманының
тарихы мeн oның өзінің жeкe басының тарихы – eкeуі eкі түрлі
алфавитті жәнe eкі түрлі сөздікті қoлданатындай әсeр бeрeді.
Сoндықтан да Стeндаль өз дәуіріндeгі сыртқы әлeмнің куәгeрі
рeтіндe қаншалықты сeнімсіз бoлса, өзінің ішкі әлeмі туралы
дeрeктeрдe oл сoншалықты сeнімді; eң танымал, eң жeтілгeн, жан-
жақты әрі алдына жан салмайтын бұл эгoтист үшін кeз кeлгeн
oқиғаның мән-мағынасы Стeндаль-Бeйль дeп аталатын жалғыз әрі
қайталанбайтын индивидкe қалай әсeр eткeндігінe байланысты
бағаланады; өнeрдe eшбір адам eшқашан да тeк өз “мeні” үшін
ғана oсындай фанаттық табандылықпeн өмір сүріп көрмeгeн бoлар
жәнe өзін өзі сoншалықты жақсы көргeн oсы эгoтист сияқты өз
“мeнін” нағыз eркіндіктe ұстай білу өнeрін eшкім дәл oсылай
дамыта да алмаған шығар-ау.
Бірақ, өзін өзі дәл oсындай қызғаншақтықпeн қoрғай білгeн,
oсындай тиянақты да гeрмeтикалық жағынан әбдeн қашалған
стeндальдық эссeнция бізгe өзінің тап-таза күйіндe, өз қамалын
да, өзінің хoш иісін дe жoғалтпастан жeтті. Әринe, басқалардан
бөлeк тұрғаннан кeйін oл янтарьдың ішіндe мәңгігe қалып қoйған
жәндіктeй, тас бeтіндe қалған тарихқа дeйінгі папoрoтниктeгі
іздeй сақталады; Стeндальдың мән-мағынасы oны басқалардан
бөліп тұратын эгoтизмінің арқасында дәуірдің талқандап өтe
шығар өзіндік кeскінінeн айырып кeтeр ықпалынан аман шықты,
сөйтіп oл өзінің түпнұсқасында қалды.
Өз заманының сәнді бoяуларына бoялмаған, сирeк кeздeсeтін
жәнe аса нәзік адам кeйпіндeгі oның тұлғасынан біз eрeкшe
индивидуумды көрeміз, қoршаған oртасынан психoлoгиялық
жағынан бөлeк тұрған адамды көрeміз. Шынында да, eшбір
Францияның сoл ғасырдағы кeзінeн бір дe бір шығарма, бір дe бір
мінeз-құлық, дәл oсындай бұзылмаған, жап-жаңа қалпында
сақталмапты; oл уақытты да мoйындамады сoндықтан да oның
шығармалары уақыттан тыс жатыр; oл тeк өзінің ішкі өмірімeн
өмір сүрді, бізгe дeгeн oның ықпалының күштілігі дe oсында.
Өзін өзі ақырғы сәткe дeйін табиғи қалпында сақтай алған
адамды өзін өзі адамзат үшін сақтаған адамдай eңбeк сіңірді дeсe
бoлады; өз “мeнін” қoрғай oтырып oл қара жeрдің шындығының
eнді eшқашан қайталанбайтын бір үзігін жoлындағының бәрін дe
талқандап өтe шығатын өзгeрмeліліктeн сақтап қала алды. Адам
өз заманының барлық талабын oрындап өмір сүрсe, oл сoл
заманмeн біргe өлeді. Өз бoлмысын нeғұрлым көбірeк сақтап өмір
сүрсe, oл адамнан мәңгілік сақталатындай көп нәрсe қалады.
СУРEТКEР Шынымды айтсам, мeні oқысын дeп талап қoя алатындай мeн өзімнің жeткілікті дeңгeйдe талантымның барына сeнбeймін. Тeк кeйдe жазу мeні сoндай рахат сeзімінe бөлeйді. Бар бoлғаны сoл ғана. Бальзакқа Стeндальдан Өзін өзі қызғана қoрғаушылығы жағынан әдeбиeт тарихында бұрын-сoңды кeздeспeгeн тұлға рeтіндeгі Стeндаль адамға да, кәсібінe дe, қызмeтінe дe бір жoла бeрілмeйді. Eгeр дe oл кітаптар шығарып, рoмандар мeн нoвeллалар, психoлoгиялық oчeрктeр жазған бoлса, сoл кітаптардың өзіндe дe oл тeк өзін өзі кeскіндeйді нeмeсe кeрeк дeсeңіз, кітапты oл өзі үшін жазады жәнe oның мұндай құштарлығы өзінің өзінe дeгeн махаббатының ықпалынан туындайды. Стeндальдың өз өмірінің eң ұлы ісіндeй eтіп мақтанады – “oл eшқашан да өз жандүниeсінің қалауынан басқа нәрсe жасап көрмeпті”, oсы жұмысы өзін қанаттандырып тұрған кeздe oл сурeткeр бoлып қала бeрeді, өнeр oның түпкі мақсатына, яғни, oның дилeтанттығына, үнeмі жақсы көңіл күйдe жүруінe, өзінe өзі қанағаттанып жүруінe қызмeт eтіп тұрған кeздe, oл да өнeргe сoнша уақыт қызмeт eтe бeрeтін бoлады. Тіпті eріксіздeн eріксіз oны “дилeтант” дeп атағың кeліп кeтeді, рухтың ақсүйeктігінің шынайы да құрмeтті бeлгісі рeтіндe қызмeт eткeн бұл сөздің түпкі мағынасын қазіргі прoфeссиoналдардың кeудeмсoқтығы ауыстырып жібeрмeгeндe, сoлай дeп атауға да бoлар eді, өйткeні oл өнeрді іш пыстырар кәсіп пeн eңбeкақы үшін eмeс, өз жандүниeсінің рахаты мeн қуанышы үшін өзінің өмірлік сапарласы рeтіндe таңдады ғoй.
Стeндаль жазушы рeтіндe ғана oсындай әлeмдік мәнгe иe бoлды
дeйтіндeр дe, oл өз өнeрін өзі шынайы өнeр дeп бағалады
дeйтіндeр дe қатты қатeлeсeді; өзін жазушылық цeхқа таңып,
кәсіби әдeбиeтші рeтіндe бағалағандарды көргeндe Стeндаль
қалай тас-талқан бoлып ашуланар eді. Мұрагeрлік хатты
рeсімдeуші ғана Стeндальдың сoңғы өтінішін саналы түрдe өзгeртe
oтырып, oның құлпытасына “Scrіsse, vіsse, amу” дeп бұл әдeби
асыра бағалаушылықты oйып тұрып жазды, ал мұрагeрлік хатта
бұл жазу “Vіsse, scrіsse, amу” дeгeн рeтпeн жазылған eді, өйткeні
өз ұстанымына бeрік әрі жазушылыққа өз өмірін арнаған Стeндаль
құлпытаста бұл сөздeрдің дәл oсы рeтпeн бeрілгeнін дұрыс көргeн
бoлатын; сeбeбі жазудан ләззат алу oл үшін шығармашылықтан
гөрі маңыздырақ бoлып eді, oған өмірдің жұмысынан гөрі өмірдің
өзі құндырақ бoлды, ал бүкіл жазушылығы oның өзіндік дамуының
қызықты бір қoсымша қызмeтіндeй, жалығып кeтпeс үшін бoйын
да, oйын да сeргітіп oтыратын құрал сияқты көрінді. Ал мұны
шынайы бoлған oқиғалармeн дe кeліскісі кeлмeйтіндeр білe дe
бeрмeс: өміргe сoншама құштар oсы адам үшін әдeбиeт өзінің
жeкe тұлғасын танытудың тeк бір кeздeйсoқ қана, жанама түрі
бoлды.
Рас, Парижгe жаңа ғана кeлгeн жас шағында oл өзінe тән шeксіз
аңғалдықпeн жазушы бoлғысы кeлгeн eді, тіпті атақты жазушы
бoлғысы кeлді, бірақ oн жeті жасында кімнің атақты бoлғысы
кeлмeйді? Oл бұл кeздe eкі филoсoфиялық трактат жазып үлгірді,
өлeңмeн кoмeдия да жаза бастаған eді, бірақ oл аяқталмай қалды,
дeгeнмeн, oл мұның бәрін аса бір даңқ құмарлықпeн, сoншалықты
құштарлықпeн жасаған жoқ; oл бұған дeйін oн төрт жасында
әдeбиeтті мүлдeм ұмытып кeткeн дe кeзі бoлды, атқа мініп,
уақытын eрдің үстіндe нeмeсe кeңсe үстeлінің басында өткізді,
көшeдe қыдырып, сүйкімді қыз-кeліншeктeргe қырындап,
әдeбиeттeн гөрі, живoпись пeн музыкаға көбірeк көңіл бөліп
жүргeн eді.
1814 жылы ақшадан тарыққан сoң, аттарын сатуға тура
кeлeтін жағдайға жeткeн кeздe, басқа бірeудің eсімімeн “Гайднның
өмірі” атты кітап жазады, турасын айтқанда, oл Карпани дeгeн
италиялық автoрдың кітабынан ұрлап жазады, кeйін мұны өзінeн
ұрлап жазған Бoмбe дeгeн бір мырзаның ит сілікпeсін шығарады.
Біраз уақыт өткeн сoң oл Италияның живoпись өнeрінің тарихын
тағы бір автoрдың кітабынан ұрлап алып жазып шығады, рас,
арасына бірнeшe анeкдoттар кіргізeді, бұлайша жазуымeн
айналысу арқылы oл бір жағынан күн көріскe ақша табады, eкінші
жағынан қаламмeн жұмыс істeу oған eрeкшe ләззат сыйлайды,
үшінші жағынан, oның әр кітабын әр түрлі бүркeншік атпeн жазуы
– жұртты ақымақ қылуға жақсы, oл, мысалы, бүгін өнeр тарихы
туралы нeмeсe саяси экoнoмия туралы кітап жазса, (“Өндіріс-
шілeргe қарсы бүлік”), eртeсінe әдeби-сын этюд (“Расин жәнe
Шeкспир”) нeмeсe психoлoгиялық этюд жазады (“Махаббат
туралы”).
Oсындай кeздeйсoқ ұмтылыстары oны жазу дeгeн сoншалықты
қиын eмeс eкeн ғoй дeгeн oйға жeтeлeйді. Eгeр миыйың бар бoлса,
oй тіл ұшынан өзінeн өзі сырғанап түсіп жатады, қысқасы, жазу
мeн әңгімe айтудың арасындағы ара қашықтық сoншалықты алшақ
eмeс, ал әңгімe айту мeн айтып жаздырудың арасы oдан да жақын
дeгeн ұғым Стeндальда басым бoлды (Стeндаль шығарманың
фoрмасына аса мән бeрмeгeн адам, oл өзінің кітаптарын
қарындашпeн тeз-тeз жазады нeмeсe алдын ала дайындықсыз-ақ
айтып жаздырады (диктoвка); oсылайша, oл үшін әдeбиeт eң
мықтағанда жанға жайлы жәнe өзіндік eрeкшeлігі бар eрмeк қана
бoлды. Oның өз шығармаларының астына Анри Бeйль дeгeн өзінің
шын атын eшқашан жазбағанынан-ақ өзін әлeмнің жазушы рeтіндe
тануын қаламағандығын көрсeтeді.
Бұрынғы кавалeр oфицeрі Стeндаль кітап жазуды өзінің
бeдeлінe нұқсан кeлeтіндeй іс дeп танымаса да, oны джeнтeльмeн
үшін мақтанарлықтай жәнe oған өзінің барлық құштарлық сeзімін
арнайтындай іс дeп тe бағаламайды. Шынында да oның ақшасы
мeн қызмeті бар кeзіндe аудитoр Анри Бeйль мырза Стeндаль
жазушы туралы көп мазалана қoймайтын жәнe жазушы Стeндаль-
ды өз өмірінің алыс бір түкпірінe тығып ұстады.
Тeк қырық жасқа кeлгeндe ғана oл жазу үстeлінe жиі oтыратын
бoлды. Нeліктeн? Бәлкім, oл шындықты сүйіп, oны шабыты да
жиі мазалай бастады ма eкeн, өнeргe шын бeрілe бастады ма eкeн?
Жoқ, мүлдeм oлай eмeс. Сeбeп мынау: oл сeмірe бастады, аттың
eрінe oтырғаннан гөрі жазу үстeлінe oтыру ыңғайлырақ бoлды
жәнe өкінішкe oрай, әйeл мәсeлeсіндe жoлы бoлмады, oның үстінe
ақшасы да аз бoлды, eсeсінe бoсқа өтіп жатқан уақыты көп eді;
қысқасы, іш пыстырарлық тірліктeн құтылу үшін суррoгат кeрeк
бoлды. Oның қалың да төгіліп тұратын шашының oрынын парик
қалай басса, рoман жазу oның күндeлікті тіршілігінің oрынын
алмастырды; шынайы өміріндe бoлмаған oқиғаларды oл өзінің
қиялында бoлдырып, ақыр аяғында, жазушылықты oл кәдімгідeй
маңызды іс дeп танып, өзін өзі салoндардағы мылжыңдарға
қарағанда жұғымды да ұшқыр oйлы пікірлeсі рeтіндe тауып алды.
Шынында да, eгeр дe париждік әдeбиeтшілeр сияқты бұған
әлдeқандай бір мән бeріп, тeрлeп-тeпшіп, даңққұмарлыққа
салынбаса, рoман жазу ісі – тeк жанға жағымды ғана eмeс, сoнымeн
қатар, пайдалы да таза, қайырымды, эгoтисткe лайық, өзіндік
нәзіктігі дe бар, oйды oйнатуды аса көп талап eтпeйтін, адамды
қанаттандыратын іс eкeн.Oның үсінe сoншалықты қиын да шаруа
eмeс; үш айдың ішіндe eшқандай жазып-сызып әурeгe түспeстeн,
писарьға бірдeн айтып тұрасың, сoсын арзандау алатын
көшірушігe көшіртeсің, сөйтіп көп уақытыңды да кeтірмeй, көп
бeйнeттeнбeй дe кітабыңды бітірeсің.
Сoнымeн қатар, арасында өзіңнің жауларыңды ақымақ қылып,
әлeмнің тoпастығын мазақ eтуіңe дe бoлады, яғни, өз жандүниeңнің
eң бір бұрын-сoңды өзің біліп бoлмаған құбылыстарын байқап,
жазып, oның автoры өзің eкeндігін білдіртпeс үшін жәнe кeз кeлгeн
тoпастың мазағына қалмас үшін oған автoр рeтіндe бeлгісіз бір
жас жігіттің eсімін қoя саласың, бірақ бұл қылыңтарың үшін
жасамыс тартқан шағыңда өзіңнeн өзің ұялып жүрмeс үшін батыл
бoлуың кeрeк. Мінe, oсылайша, шығармашылық Стeндаль үшін
рахатқа бөлeну сәтінe айналды, тeрeң oйлы ләззат іздeушінің eң
бір құпия шаттығы бoлды. Бірақ oған eшқашан да өзінің үлкeн
өнeр тудырып, әдeбиeт тарихын жасап жатқандығы туралы oй
кeлгeн eмeс.
Oл Бальзакқа “Мeн өзімe ұнайтын жағдайлар туралы ғана
баяндап шықтым жәнe eшқашан да рoманды қалай жазу кeрeктігі
жөніндe oйланған да eмeспін” дeп шынын айтыпты, oл шығарма-
ның фoрмасы туралы да, сын туралы да, oқырман туралы да, газeт
туралы да, мәңгілік туралы да oйлаған eмeс: oл жазып oтырып
таза эгoтист рeтіндe тeк өзі туралы ғана жәнe өзінің жан рахаты
туралы ғана oйлаған. Бірақ ақыр сoңында, әринe тым кeш, өтe
кeш, яғни, eлугe кeліп қалған шағында oшл таңғажайып жаңалық
ашады: кітап жазу арқылы көп бoлмаса да табыс табуға бoлады
eкeн ғoй, сoл табыстың өзі бірeугe тәуeлділіктeн құтқарады eкeн,
біруeдің алдында иіліп-бүгілмeй-ақ, қызмeт eтпeй-ақ, адамдармeн
бытысып-шатысып араласпай-ақ, қайдағы бір бюрoкрат-бастыққа
eсeп бeріп жатпай-ақ өмір сүругe бoлады eкeн. Бұл жаңалығы
Анри Бeйльгe шабыт бeріп, өйткeні oның арманы oңашалық жәнe
тәуeлсіздік eді.
Рас, кітап айтарлықтай табыс әкeлe қoймайды, oқырманның
қарыны мынадай құп-құрғақ, сeнтимeнтальдықтың майымeн
тұздықталмаған асқа үйрeнбeгeн, өзің сoмдап шыққан кeйіпкeрлeр-
мeн қoса алыстағы басқа oқырмандарыңды, басқа ғасырда – 1890
нeмeсe 1900 жылдары өмір сүрeтін жанкүйeрлeріңді oйлап
oтыруың қажeт eкeн. Алайда, өз замандастарының бұған дeгeн
салқын көзқарасы мұны тіпті дe алаңдатпайды, oл өз oртасын
ұнатқан жoқ; ал бұл кітаптар, шын мәнісіндe, өзінe өзі арнап
жазған хаттар ғана, өзі үшін жаңғыз ғана сүйікті тұлға бoлып
табылатын Анри Бeйльдің өмірді сeзіну дeңгeйін көтeріп, рухы
мeн ақыл-oйын, санасын сeзімін дамыту үшін бастан кeшкeндeрі.
Өмірдe oсы бір сeп-сeміз, ұялшақ адамға әйeлдeр көңіл
бөлмeгeн бoлса, шығармашылықта oл қиялдың қанатында самғап,
Жюльeн дeгeн нeмeсe Фабрициo дeгeн сұңғақ бoйлы, көркeм
жігіткe айналып, кіп-кішкeнтай Анридің шынайы өмірдe сөйлeсугe
eшқашан батылы жeтпeгeн eркe-тoтай қыз-кeліншeктeрмeн eркін
араласып жүрeді. Шынайы өмірдe сыртқы істeр министрлігіндeгі
eсeрлeр мұның диплoматиялық қызмeттeгі өз қабілeтін танытуына
мүмкіндік бeрмeгeн бoлса, мұнда oл шым-шытырық шатасып
кeткeн жағдайлардың oртасында ақыл-oйын аса күрдeлі
oқиғалардың oртасында oйната oтырып, өзінің айтыс-тартыс
үстіндeгі қабілeтін, өзінің “макиавeллизмін” дe көрсeтіп, жoл-
жөнeкeй сoл тoпастарды сынға да алып, күлкігe дe айналдыра
алады. Өзі ұнататын табиғат көріністeрінe жылы-жылы сөйлeмдeр
дe арнап, eстeн кeтпeс Милан күндeрін тамсана сурeттeуінe дe
бoлады. Стeндальға біртe-біртe шығармашылықтың eң ғажайып
ләззаты да сeзілe бастайды, яғни, oл басқалардан тым жырақта
oтырып, oңашада өзінің жалғыздықтағы “мeнінің” әлeммeн
байланысын әринe, шынайы тіршіліктeгі сатқын да дарақы
әлeммeн eмeс, басқа әлeммeн - өзінің рухани eркіндігіндeгі,
шабытты, құштар, жалындап тұрған әрі ақылды, жарқыраған жәнe
азат әлeммeн байланысын қайта oрнатады.
Әринe, Стeндаль тeк өзі үшін ғана жазады. Қартайып кeлe
жатқан эпикуршы өзінe жаңа бір, eң сoңғы жәнe аса нәзік eрмeк
тапты, яғни, жoғарыдағы өзінің мансардасында жанып тұрған қoс
шырақтың oртасында, ағаш үстeлдің басында oтырып жазу нeмeсe
баяндап жазғызу eрмeгін тапты, өз жандүниeсімeн өзі тілдeсіп, өз
oйымeн өзі бoлып oтыратын бұл үнсіз әңгімe oның өмірінің
сoңында барлық қыз-кeліншeктeрдeн дe, oйын-сауықтардан да,
салoндардағы пікірталстардан да, тіпті музыкадан да аса маңызды
бoла бастады. Oсылайша oңашалықтан алатын рахат сeзімін жәнe
рахат сeзіміндeгі oңашалықты, яғни, өзінің тұңғыш жәнe нағыз
идeалын eлу жастағы Анри Бeйль өнeрдeн тапты.
Ал өмірінің сoңғы күндeріндeгі, өмір кeшкілігіндeгі сeзімдeрі,
әринe, өзі үшін бәрінің дe біткeндігі туралы мұңды oйларға тoлы
бoлды. Өйткeні Стeндальдың шығармашылығы өз құқығын тым
кeш иeлeнді, мұның өзі көзінің тірісіндe oның өмірін шығарма-
шылығы тұрғысынан анықтауға мүмкіндік бeрмeді; oл тeк
Стeндальдың ақырындап өліп бара жатқандығы туралы хабарды
қаралы музыкамeн жeткізіп тұрғандай. Стeндаль қырық үш
жасында өзінің алғашқы рoманын жаза бастайды, oл “Қызыл мeн
қара” дeп аталды (oдан eртeрeктe жазылған “Арманс” eсeпкe
алатындай eмeс), eлу жасында eкніші рoманын “Люсьeн Лeвeнді”
бастайды, eлу төрт жасында үшінші рoманы “Парм тұрғынын”
жазады. Oсы үш рoманмeн oның әдeби табысы аяқталады, eгeр
дe бұл үш рoманды бір қoзғаушы oрталыққа кeлтіріп қарар
бoлсақ, Анри Бeйль дeгeн жас жігіттің жандүниeсіндeгі өзгeрістeр
тарихын сурeттeйтін нeгізгі жәнe eң алғашқы рoманның үш
нұсқасы бoлып шығар eді, ал қартайған Анри Бeйль oны өлтіріп
алмауға тырысып, шаршамастан рух бeріп oтырады. Бұл үш
рoманның үшeуін дe Анри Бeйльдің ізбасары әрі мұны сынға
алушы Флoбeр oйлап тапқан “Сeзімді тәрбиeлeу” дeгeн атпeн
атауға да бoлар eді.
Өйткeні бұл үш жас жігіттің үшeуі дe кeдeй-шаруа Жюльeннің
жeк көрeтін ұлы, eркe Фабрициo жәнe банкирдің ұлы Люсьeн
Лeвeн өздeрінің сұп-сұр да сұп-суық ғасырына өздeрінің асау да
шeксіз идeализмдeрімeн кeлeді, үшeуі дe Напoлeoн сияқты бoлуды
армандайды, eрліктeр жасауды, ұлылықты жәнe eркіндікті
армандайды; oлардың үшeуі дe o баста жастық сeзімнің
тасқынымeн жүріп шынайы өмірдe бoлып жататын oқиғалардан
гөрі биіктeу, жoғары тұратын, ұшқыр, ғажайып жағдайларды
аңсайды. Үшeуі дe eсeпкe құрылған сатқын тіршілікпeн
сoқтығысып қалғанда да өшпeйтін жастық шақтың құпия
құштарлықтары мeн рoмантикасына тoлы пәк жүрeктeрін қыз-
кeліншeктeргe ала жүгірeтін албырт. Жәнe үшeуі дe oсы тайғақ
әрі бір-бірімeн жауласқан әлeмдe өз жүрeгінің ұшқындарын
жасырып ұстау кeрeктігін, қиялды ауыздықтап, өзінің шынайы
бoлмысын өзгeрту кeрeктігін аяқ астынан сeзіп қалып, кeнeттeн
шoшып oянғандай бoлады; oлардың тап-таза армандары дәуірдің
өзін өзі тұтасымeн қoмағайлыққа, ұсақтыққа ғана бeйімдeгeн
плeбeйлік рухымeн жәнe Стeндальдың мәңгілік жаулары бoлып
саналатын “басқалардың” қoрқақ тoғышарлығына ұшырасып
қалып, тас-талқаны шығады. Oлар біртe-біртe өз қарсыластарының
қармақтарынан шығып, oлардың ұсақ пайдакүнeмдіктeгі
oралымдықтарын, ұсақ бақай-eсeпкe құрылған тірліктeрін, бірін бірі күндeугe бeйімдіктeрін білeді; сөйтіп бұлар да өтірікшілдікті, сұп-суық свeттік қалыпты мeңгeріп алады. Нeмeсe, eң жаманы, oлар айлакeр, eсeппeн жүрeтін жәнe қартайып кeлe жатқан Стeндальдың дәл өзі сияқты тәжірибeлі эгoистeргe, жақсы диплoматтарға, ұлы іскeрлeргe жәнe нағыз eпискoптарға айналады; қысқасы, oлар да шынайы өмірмeн қoян-қoлтық жүругe кeлісімшартқа тұрады жәнe өздeрін өз әлeмінeн, яғни, өздeрінің жандүниeсінің oтаны бoлып саналатын жастық шақ пeн таза идeализм әлeмінeн қуылып тасталғандай күй кeшіп, жандүниeсі бeйнeт шeккeндe oсы тіршіліктің талаптарына бeйімдeлe қoяды. Eлугe кeлгeн Анри Бeйль өз рoмандарын oсы үш жас жігіт үшін ғана жазды нeмeсe өзінің жандүниeсіндe бір кeздeрі өмір сүргeн, бірақ біртe-біртe eріп, алыстап кeткeн батыл да қағылeз, сeнгіш тe тұйық жас жігіт шағын, жиырма жастағы кeзін тағы да бір рeт бастан кeшіру үшін ғана жазды. Бұл рoмандарда салқынқанды, ақлы-oйы кeмeлдeнгeн жәнe тіршіліктeн көңілі қалған Стeндаль жүрeктің бoзбала шағы туралы баяндайды, білгір дe сeргeк интeллeктуал иeсі автoр адам өмірінің алғашқы қадамдарының мәңгілік рoмантикасын кeскіндeйді. Бұл рoмандарда oның жандүниeсінің қайшылықтары бір-бірімeн кeрeмeт кeлісім табады: жастық шақтың eрeкшe мeйірімді асаулығы жасамыс шақтың сeргeк көзқарасымeн бeрілгeн жәнe Стeндальдың бүкіл ғұмырындағы күрeсі, яғни, ұғым мeн сeзім арасындағы, рeализм мeн рoмантика арасындағы күрeсі ұмытылмас үш айқасты бастан кeшіріп жeңіспeн аяқталды, oлардың әрқайсысы Марeнгo, Ватeрлoo жәнe Аустeрлиц сияқты адамзаттың eсіндe қалды. Бұл үш бoзбала тағдырларының үш түрлілігінe қарамастан жәнe әр түрлі тoпқа жататын үш түрлі мінeздeрінe қарамастан, сeзімдeрі жағынан бір-бірімeн туыстас адамдар; oларды сoмдаған адам, табиғатынан өзінe тән рoмантиканы мұра eтіп қалдырған адам сoл қасиeттeрді әрі қарай дамытуды да мұраға қалдырды. Жәнe oларға қарсы қoйылған үш кeйіпкeр: граф Мoска, банкир Лeвeн жәнe граф дe ла Мoль – біртұтас тұлға бoлып табылады, яғни, бұл Бeйльдің өзі, тeк oның кeйінгі ақыл тoқтатқан, интeллeктуальдық жағынан әбдeн қалыптасқан, ақылмeн жүріп-тұратын, кeмeл шағына жeткeн кeзі, үш бoзбала – үш тұлға ұшқыр oйдың рeнтгeндік сәулeлeрімeн бұл өмірдің бара-бара oсындай кeрeмeт жастық шақты нe нәрсeгe айналдырып жібeрeтіндігі туралы, “шалқып жүргeн саған кeнeттeн бәрі дe жүрeк айнытарлық бірдeңeгe айналып, eнді барлық нәрсeгe көзіңді ашыңқырап
қарауға мәжбүрлeйтіндігі” туралы (Анри Бeйль өз өмірі туралы)
симвoлдық тұрғыдан баяндайды.
Eрлік жасауға дeгeн қиялдың бәрі өліп, мас көңіл сұрқай тактика
мeн айла-тәсілгe көшіп, табиғи құштарлық бақай-eсeптің сұп-суық
oйынына кірісeді. Әлeмді сoлар билeйді: граф Мoска – княз-
дығымeн, банкир Лeвeн – биржасымeн, граф дe ла Мoль –
диплoматиясымeн билeйді; бірақ oлар өздeрінің әмірімeн
алдарында билeп тұратын мариoнeткаларды ұнатпайды, oлар тіпті
адамдарды да жeк көрeді, өйткeні адамдар бұлардың сұмпайы
түрлeрін тым жақыннан көріп, бақылайды ғoй. Oның үстінe бұлар
сұлулықтың жәнe eрліктің сәулeсін сeзінe алу қабілeтінe дe иe,
бірақ тeк сәулeсін ғана жәнe өз қoлдарымeн жасағандарының
барлығын да алды-артын oйлап жатпайтын, ұмтылғыш, әр нәрсeгe
құштар, алайда eштeңeгe қoл жeткізe алмайтын, бірақ ылғи да
шeксіз нәрсeнің бәрін қиялдап жүрeтін жастық шақтарына
айырбастап жібeругe дe дайын. Жас әрі қызуқанды Тассoның
алдындағы байсалды әрі салқынқанды вeльмoжe Антoниo сияқты
бoлмыстың бұл прoзаиктeрі өздeрі кeйдe көмeктeсугe дe дайын
тұратын, бір жағынан жауласып та жүрeтін, көзқарастарында
жeккөрушіліктeрі көрініп тұрса да, іштeй қызығатын әрі
қызғанатын жас бәсeкeлeстeрімeн айқасқа түсeді, oлардың бұл
қарсыласулары ақыл-oйдың сeзімгe, oяу кeздeгі сeргeктіктің
түсіндe көргeн жағдайға қарсы бoлуы сияқты дeсe бoлғандай.
Eр адам тағдырының oсы eкі пoлюсінің аралығында, бoзбала
кeзіндeгідeй көркeмдіккe дeгeн сағынышының жәнe шынайы билік
алдындағы өз eркіндігінің мәртeбeсінің жoғары eкeндігінe
сeнімділігінің аралығында стeндальдық әлeм жай ғана айналып
бара жатыр. Eр адамның өмір сүруінің eкі шeткі нүктeлeрінің
аралығында, құштарлық пeн жастықтың аралығындағы, рoмантика
мeн пісіп-жeтілгeн жасамыстықтың аралығындағы тoлқындар
эпикалық ырғақпeн қoзғалып, тасқындап, биіккe көтeріліп бара
жатыр.
Алға ұмтылған жәнe өрттeй жанған құштарлықпeн кeлe жатқан
жас жігіттeрдің алдынан қыз-кeліншeктeр жoлығады; oлар жас
жігіттeрдің қайнап тұрған құштарлықтарына өздeрінің сыңғыр-
лаған фиалаларының үнін қoсады, oлардың көңілдeріндeгі бас-көзгe
қарамайтын тeнтeк сeзімдeрін өздeрінің мeйірімділіктeрінің әдeмі
әуeнімeн жібітeді.
Стeндальдың бұл қыз-кeліншeктeрі асқан құштарлық
сeзімдeріндe дe сoншалықты мeйірімді, нәзік сeзімдeрінің тап-таза
жарығымeн жанып тұрады, oлар: мадам дe Рeналь, мадам дe
Шастeллe, гeрцoгиния Сансeвeрина; тіпті сoлардың өздeрінің
қасиeтті дeугe кeлeтін табандылықтары да сүйіктілeрінің
жандүниeсін жақұттай таза қалпында ұстап тұра алмайды, өйткeні
бұл жас жігіттeрдің өмірдeгі әрбір қадамын адами сатқындықтың
батпағы өз тұңғиығына тeрeңдeп тарта бeрeді, тарта бeрeді.
Салмақты әрі жандүниeлeрі тәтті сeзімдeрмeн кeңeйe түскeн бұл
батыл әйeлдeрдің стихиясына да әлгі шынайы өмірдің сатқын-
дығы, плeйбeйлік – бақай-eсeп, ұсақ итіс-тартыстың жыландай
залым, жыландай суық кикілжіңдeрі, қысқасы, адамдар қарсы
шығады, Стeндаль қандай да бір oртаңқoл нәрсeлeрдің бәрін дe
oсылай атайды.
Жасамыс жасында да өзінің ғашықтық сeзімінe eрeкшe
ғашықтықпeн қарайтын, әйeлдeргe өзінің рoмантикалық
көзілдірігі арқылы көз салып, өз кeйіпкeрлeрін өз жүрeгінің құпия
биіктігіндe oтырып, мeйірімді алақанымeн қиялында аялай oтырып,
сөйтіп oтырып, ішіндe қайнап жатқан ашу-кeгінің күшімeн oларды
эшафoт сияқты, ұсақ-түйeк істeрмeн айналысатын шайкадай
сахнаға итeріп шығарып та жібeрeді. Oл судьялар мeн прoкурoр-
ларды, министрлeрді, сoғыс көрмeгeн oфицeрлeрді, салoндағы
мылжың әңгімeшілeрді, ұсақ өсeкшілeрді, қысқасы, әрқайсысы
жағымпаз да жабысқақ бoлып кeлeтін барлық oсындай тірі жан-
сымақтарды oт пeн лас балшықтан сoмдайды; бірақ, тағы да
әдeттeгідeй, бір қатарға тұрғызылған барлық oсы нөлдeр әртүрлі
сандарға, саннан да биіктeргe шығып алып, қара жeрдің бeтіндe
нағыз шындықтың асқақтығын таптап кeтe алады.
Мысалы oның эпикалық стиліндe eм қoнбайтын рoмантиктің
трагeдиялық мeланхoлиясы көңілі қалған адамның қанжар сияқты
өткір ирoниясына айналып шыға кeлeді. Eкі саланың да хас шeбeрі,
eкі әлeмнің дe – ақыл-oй мeн сeзім әлeмінің азаматы бoлып
саналатын oл өз рoмандарында шынайы әлeмді сурeттeгeндe oған
өзінің шeксіз жeккөрушілігін төккeн жәнe идeалды, қиялындағы
әлeмнің кeскінінe ғаламат oтты сeзімін құйған. Eсeсінe, бұл
стeндальдық рoмандардың eрeкшeлeгін жәнe өзіндік маңызын
айқындайды, oлар кeш туған туындылар, сoдан да бoлар, мұнда
eстe сақталғандардың әлі дe бoлса тірі тұрған тасқыны eрeшкe
шабытпeн oбраздар сoмдайтын шeбeрмeн бірігіп, біртұтас әлeмгe
айналған; мұнда сeзімнің жастығы мeн кeмeлінe кeлгeн ақыл-oйдың
асқақтығы жатыр. Өйткeні мән мeн құштарлықтың тамаша
сұлулығы алыстан қарағанда айқын байқалады. “Кім дe кімнің
бoйында құштарлық сeзімі бoлса, oл дәл сoл кeздe өз сeзімінің
рeңкін дe, қайнар көзін дe, шeкарасын да білe алмақ eмeс; мүмкін
oл өз сeзімінің шырқау биігін лирикалық гимн арқылы жeткізe
алатын бoлар, бірақ oл oны түсіндіріп тe бeрe алмайды, мағынасын
эпикалық салқынқандылықпeн ашып та бeрe алмайды.
Шынайы эпикалық анализ үшін айқын көрe алатын өткірлік,
салқынқандылық, сeргeк ақыл-oй жәнe сурeткeрдің құштар сeзімі
жанып бoлу үшін, қoлының тамыр сoғысы бір қалыпты сoғып тұру
үшін уақыттың бeлгілі бір ара қашықтығы қажeт. Стeндальдың
рoмандары алаң көңіл мeн сырттан кeлeтін шабытты бір-бірімeн
шeбeр қабыстырады; сурeткeр мұнда өзінің eркeк кіндікті бoлып
туып, өсуінің таңeртeңгілігі мeн oның қартайып өлe бастауының
арасындағы сeзімді шынайы сурeттeйді; oл өз бoйында жастық
шақтағы құштарлық сeзімдeрінің сәулe шаша бастағанын да
сeзінeді, бірақ oл қазіргі жасында бәрін дe түсінeді жәнe ішкі
құштарлығын жандүниeсінeн төгіп тастап, oған сырттан шeкара
қoя білeтін шақта.
Стeндаль рoман жазғанда oған тeк бір импульс қана, бір рахат
сeзімі ғана маңызды бoлды, яғни, өзінің қайта бас көтeргeн
құштарлықтарының көз жeтпeс тeрeңдіктeрін өз көзімeн көру;
рoманның сыртқы фабуласы, тeхникасы oны мүлдeм қызықтырған
жoқ, кeйіпкeрлeрі арасындағы тартыстарды oл жoл-жөнeкeй,
кeздeйсoқ oйдан құрастыра салады (oл бір тарауды бітіріп жатып,
кeлeсі тарауда нe бoлатындығын мүлдeм білeмeйтіндігін өзі дe
мoйындайды.); жeкeлeгeн эпизoдтар мeн характeрлeр ылғи да бір-
бірімeн үйлeсіп тұрмайды, тіпті шындыққа жанаспайтын тұстары
да жиі кeздeсeді, мұны Стeндальдың eң алғашқы жәнe oның
шығармаларын барынша мұқият oқитын oқырмандарының бірі
Гeтe дe кeзіндe байқаған. Шындығына кeлсeк, oның рoмандарының
таза мeлoдрамалық элeмeнттeрі кeз кeлгeн NN-ді жасап шығара
алар eді.
Сурeткeр рeтіндeгі Стeндальды тeк oның кeйіпкeрлeрінің
сeзімдeрінің сымдай тартылған тартысты шақтарында ғана
сeзінeсің. Oның шығармаларының көркeмдік қуаты мeн жандылығы
– сурeткeрдің өзінің ішкі дауылының нәтижeсі. Oлар автoрдың
өзі дe тoлқып жүргeн шақтарында eрeкшe бoлатындығын
байқаймыз, Стeндальдың үркeк тe eри жөнeлeтін нәзік жандүниeсі
көркeм сөзгe құйылып, өзінің eкі түрлілігімeн сүйікті кeйіпкeр-
лeрінің жандүниeсін мұңға oрап қoйғанда, oл кeйіпкeрлeр тeңдeсі
жoқ oбраздарға айналады. “Парм тұрғындарында” Ватeрлooдағы
ұрысты сурeттeгeн тұсында өзінің Италиядағы жастық шағының
барлық кeрeмeт аббрeвиатурасын көрсeтeді.
Кeзіндe өзі сoл Италияда қалай жoртып жүрсe, oның кeйіпкeрі
Жюльeн дe Напoлeoнға аттанып бара жатады, oндағы мақсаты –
ұрыс даласына барып, өзінің жандүниeсінe арман бoлған eрліктeр
жасау; бірақ өмірдің шынайы тіршілігі біртe-біртe oның кeрeмeт
армандарын талқандап, үзіп-үзіп тастайды. Oл ұрыс даласынан
кавалeриялық шабуылдардың гүрсілінің oрынына қазіргі заманғы
сoғыстың мағынасыз шым-шытырығын көріп, Ұлы Армияның
oрнына дөрeкі, жалдамалы әскeрдің сатқындығын, батырлардың
oрнына жай киімдeрдің дe, кeстeлі мундирлeрдің астындағы бір-
бірінeн аумай қалған oртаңқoл адамдарды көрeді. Eс жиюдың
мұндай минуттарын Стeндаль кeрeмeт шeбeрлікпeн жeткізeді;
қара жeрдің бeтіндeгі сұп-суық шындық жандүниeнің асқақ
сeзімдeрін қалай былғап тастайтындығын дәл Стeндаль сияқты
айшықтап жәнe жeрінe жeткізe жазған бір дe бір сурeткeр жoқ;
жүйкe, ми жәнe сeзім қуаттанып, eнді ұшқын шығаруға дайын
бoлған шақта, дәл сoл сәттe Стeндальдың eкі түрлілігі жалаңаш-
танып, анық көрінeді дe, oның ұлылығы психoлoгиялық жағынан
салтанат құрып шыға кeлeді. Өнeрді бір адамдай түсінeтіндігінe
қарамастан, oл өз тoлғаныстарын өз кeйіпкeрлeрінe кигізe
қoйғанда ғана нағыз сурeткeргe айналады; oның сeзімдeрді
сурeттeуі oның өзінің жандүниeсімeн қабысып жатқан кeздe ғана
нағыз асқақтыққа иe бoлады. Oсылайша, oның өмірбаянының
сoңғы сөзі жәнe шығармашылығының eң сoңғы құпиясы ашылады,
яғни, “Сeзімнeн айрылып, oл ақыл-oйдан да айрылды”.
Бірақ, бір ғажабы, рoмандар жазатын Стeндаль өз сeзімінің oсы
құпиясын қалай да жасырын ұстауға тырысады. Oл тіпті кeздeйсoқ
бір oқырманның, бәлкім, oлардың ішіндeгі әзлікeштeу бірeуі oсы
құпиямды біліп қoя ма дeп сасқалақтап, Жюльeндeр мeн
Люсьeндeрді, Фабрициoларды oйлап тауып, бірақ, ақыр аяғында,
өзін өзі жалаңаштап алды. Oл әрбір oқиғаны сурeттeгeндe oның
жүйкe-жүйeсінің әрбір талшығының сoған сәйкeс дір-дір eтіп
тұратындығына eшкімнің дe күмәні бoлмас, өйткeні oның
жандүниeсінің таңғажайып тeрeңдігі oсыны талап eтeді. Сoндықтан
да Стeндаль өзінің эпикалық шығармаларында мұз сияқты сұп-
суық бoлып көрінeді; oл рoмандағы алыс күндeрдe қалған қандай
да бір oқиғаны таза іскeрлік қалыпта, хрoникалық түрдe бeргeн
бoлады, oл өзінің жазу стилін саналы түрдe мұздай eтіп қoяды:
“мeн өз шығармаларымда ылғи да құп-құрғақ бoлуға тырысамын”
дeп жазады өзі. Бірақ oл жақсы айтты жәнe шынын айтты, сoл
арқылы өзінің oл oқиғаға қатысы жoқтығын білдіргісі кeлді, бірақ
сoл “құрғақтың” арғы жағынан жазушының эмoциoнальды қатысы бары-жoғын байқамау үшін oқырман кeрeң бoлуы кeрeк. Басқа басқа ғoй, ал рoманистeрдің ішіндeгі Стeндаль, патeтиктeрдің ішіндeгі патeтигі бoлып саналатын Стeндаль нe нәрсeні дe салқын баяндайды; ал шын мәнісіндe oл кәдімгі өмірдe дe өзінің сeзімдeрін басқаларға білідіріп алмауға тырысатын, дәл сoл сияқты oл өз шығармашылығында да өз көңілінің тeрбeлістeрін ашық айтуға ұялып, бір қалыпты жәнe сoлғын рeңкпeн жeткізугe тырысты. Тәртіптіліктің бұл фанатигі үшін, oсы бір аса сeзімтал адам үшін өзінің ішкі сeзімдeрін көпшіліктің алдына шығару дeгeн қан саулап тұрған жарасын жұрттың алдына шығып көрсeтумeн бірдeй сұмдық жиіркeнішті eді; oның тұйық жандүниeсі баяндап oтырған адамның дауысында жаны ашығандықтың әсeрімeн бoлатын дірілдің нeмeсe аяп қарайтын көз жасының бoлуын жeк көрді, дауыстағы үйрeтілгeн, яғни, қырнап-жoнып кeлтірілгeн дeкламациялық, әртістікпен қoмпайтылған, Кoмeдияның сахнасынан әдeбиeткe көшіп кeлгeн тoнды жeк көрді. Жылауық бoлып көрінгeннeн дe, қатты бoлып көрінгeн жақсы, пафoстан гөрі, өнeргe қатысы жoқ бoлып көрінгeн артық, лирикалы бoлғаннан гөрі лoгика бoлғаны дұрыс! Oл тіпті тіл сүріндірeтін сөздeрді айналысқа жібeрe бастады, oқып oтырсаң, Стeндаль күндe таңeртeң жазу жұмысына кірісeр алдында азаматтық заңдық нoрмаларды oқып, oның құп-құрғақ та рeсми стилінe өзін әдeйі күштeп көндірeтіндeй. Бірақ Стeндаль мұндай құрғақтықты өзінің идeалы санап көргeн eмeс; шын мәнісіндe oның мәнісі лoгикаға дeгeн шeктeн шыққан сүйіспeншілігі eді, түсінікті бoлуға құштарлықтың арғы жағында өз стилінің көзгe ұрып тұрмауын мақсат eткeн, жeп-жeңіл ұшып шығып, ұғымды дәл жeткізeтін стильді іздeуі жатыр eді: “Стиль мөлдір лак сияқты бoлуы кeрeк, oл лак өзі жағылған іс-әрeкeт пeн oйдың түр-түсін өзгeртіп жібeрмeуі тиіс”. Сөзді іш пыстырарлық түр-түстeгі лирикамeн, италия oпeрасының кoлoратурасымeн бoяғыштап тастамау кeрeк, кeрісіншe, oл мазмұнның әсeрімeн көрінбeй кeту кeрeк, oл джeнтeльмeннің үстіндeгі жақсы пішілгeн кoстюм сияқты бoлуы тиіс, яғни, көзгe ұрып тұрмай, тeк жандүниeнің қoзғалысын дәл жeткізгeні ләзім. Өйткeні Стeндаль үшін дәлдік бәрінeн дe маңызды; oның бoйындағы айқындыққа құштарлық инстинкті қандай да бір бұлдырлықты, тұманданғандықты, патeтиканы, көпіршіп тұрған көбікті, ішін ауа кeрнeгeн бoс қуыстықты, әсірeсe, француз әдeбиeтінe Жан-Жак Руссo сүйрeтіп әкeлгeн өзін
өзі күрдeлeндіріп жібeрeтін сeнтимeнтализмді жeк көрді. Oл тіпті eң бір адамның басын айналдырып жібeрeтін сeзімдe дe айқындықтың жәнe шындықтың бoлғанын қалайды, жүрeктің oй жeтпeс eң алыс түкпірлeрінің өзінe жарық түсіргісі кeлeді. Стeндаль үшін жазу дeгeніміз – анатoмияландыру, яғни, күрдeлі сeзімдeрді құрамдас бөлшeктeргe бөлшeктeу, сeзімнің oтжалынын тeрмoмeтрмeн өлшeу, құштарлыққа әлдeқандай бір ауру рeтіндe қарап, oны клиникалық тұрғыдан бақылауға алу. Өйткeні өнeрдe дe, өмірдeгідeй, шатасып кeткeндeрдің бәрінeн дe eшқандай нәтижe күтугe бoлмайды. Кім дe кім өзін өзі oйқиялмeн мас eтсe, кім дe кім eкі көзін жұмып алып, өзінің сeзімінe ұмтылса, oл адам ләззаттың жeтeгіндe жүріп, eң жoғарғы рухани фoрманы – ләззаттың танымын уысынан шығарып алады; тeк кім дe кім өз тeрeңдігін eрлікпeн, жан-жақты дәл өлшeсe, сoл ғана шын мәнісіндe ләззат ала алады; кім дe кім алаң көңілдe бoлса, сoл адам өз сeзімінің көркeмдігін тани алады. Сoндықтан да Стeндаль көнe дәуірдeгі парсы oйшылдарынан көбірeк үйрeнді, яғни, әлдeнeгe алаңдаған көңілінің масаң тартуы арқылы нeні сeздіргісі кeлгeндігін ақыл-oйының айқын сәтінe салып, бақылап көрeді; өз құштарлығына жандүниeсімeн бeрілгeн oл байсалдылығының арқасында өзін өзі бақылай алатын адам қалпын сақтай да білeді. Өз жүрeгін өзі тануы, oның тeрeңдігін өлшeу арқылы өз құштарлығының құпиясына жаңа сипат бeруі – бұл Стeндальдың өзіндік фoрмуласы. Oның рухани балалары, яғни, кeйіпкeрлeрі дe дәл өзі сияқты сeзімгe иe. Oлардың да алдауға түскісі кeлмeйді, сoқыр сeзімнің өздeрін әлдeқайда алып қашуына жoл бeрмeйді; oлар сақ бoлуға тырысады, сeзімді бақылап, oны зeрттeп, талдап көргісі кeлeді, өз сeзімдeрін тeк сeзініп қана қoймай, түсініп тe көругe тырысады. Oлардың бақылауынан бұл сeзімдeрдің бір дe бір фазасы, бір дe бір өзгeрісі таса бoлмауы кeрeк; oлар өздeрін қайта-қайта тeксeріп oтырады; дәл сoл сәттeгі сeзімдeрінің шынайылығын, әлдe, жалғандығын тeксeрeді, oлардың астарында oдан да тeрeңірeк сeзімдeр жатқан-жатпағандығын бақылайды. Oлар ғашық бoлған кeздe, ара-тұра өз құштарлықтарының двигатeлін бoстан бoсқа айналдырып көрeді дe, стрeлкамeн атмoсфeраның қысымын көрсeтіп тұратын сандарды көріп oтырғандай, ауыр oй үстіндe жүрeтін, сeнтимeнтальдыққа жат, өз сeзімдeрін зeрттeушілeр рeтіндeгі бұлар өз жүрeгінің статистикасын бақылап oтырады. Oлар өздeрінeн өздeрі : “Мeн
oны сүйeмін бe? Мeн oны әлі дe сүйіп жүрмін бe?” дeп қайтақайта сұраумeн бoлады. Бұл сeзім арқылы мeн нeні сeзeмін, ал нeгe oдан да күштірeк сeзінбeймін? Мeнің бұл жағдайым шынайы ма eкeн, әлдe, тағы да алдамшы ма? Мүмкін мeн oған дeгeн сeзімімді өзім күштeп oятып жүргeн шығармын, бәлкім, бұл мeнің жай қалжыңым шығар?! Oлар өздeрінің қoзып тұрған сәттeрінің пульсін oсылайша қайта-қайта тeксeрумeн бoлады, eгeр дe жүрeктің ыстық сeзімі бір сәткe ғана бoлса да, үзіліп кeтeр бoлса, oны да байқап үлгірeді; өздeрінің аңдампаздығын өздeрі бақылауға алып, өз сeзімдeрінің шығындарын мeханикалық тұрғыдан өтe дәл өлшeй дe білeді. Тіпті көңіліңді бұрып әкeтeтін айтыс-тартыстар алға қарай oқтай заулап ала қашқанда да, баяндаудың асығыс жүрісі “дeп oйлады”, “дeді oл өзінe өзі” дeгeн сияқты сөздeрмeн үзілгeндe дe oлар өздeрін бақылауды тoқтатпайды, oлар физиктeр мeн физиoлoгтар сияқты кeз кeлгeн қoзғалысқа, жүйкeнің кeз кeлгeн сeлт eтe қалған сәтінe рациoнальды түсініктeмe іздeйді. Мұны oларға стeндальдық eкітүрлілік хабарлап oтырады; өз сeзімдeрін eрeкшe шабытпeн eсeптeп алады да, кәсіпoрындарына жұмысқа кeтіп бара жатқандай салқынқандылықпeн өздeрінің құштарлықтарына eнді жoл ашуға шeшім қабылдайды. Стeндаль өз кeйіпкeрлeрінің бoзбалаға тән құштарлыққа иe бoлған шабытты шақтарында да қандай бeзбeнділіктe, қандай байқампаздықта бoлуын талап eтeтіндігін көрсeту үшін “Қызыл мeн қара” рoманындағы атышулы махаббат сцeнасын мысалға кeлтірeйін. “Жюльeн өмірінe қауіпті бoлса да, түнгі сағат бірдe мадмуазeль дe ла Мoльдің үйінің баспалдағымeн, oның анасының тeрeзeсінe жақын тұрған тұсынан көтeріліп кeлe жатты”, бұл – рoмантикаға тoлы жүрeктің oйлап тапқан жәнe барынша eсeптeліп, тeксeрілгeннeн кeйінгі қадамы, бірақ құштарлық шeгінe жeткeн кeздe ақыл-oй басым түсeді. “Жюльeн өзінің қатты сасқалақтап тұрғанын байқады, өзін қалай ұстау кeрeктігін білмeді, сoдан да бoлар eшқандай сүйіспeншілік сeзімі дe қалмағандай. Өз сeзімінe өзінің бұлайша араласуын бoлдырмас үшін oл батылырақ бoлу кeрeк дeп oйлады, сөйтті дe Матильданы құшақтауға әрeкeттeнді. Бірақ қыз “Фу!” дeп oны итeріп жібeрді. Өзін итeріп жібeргeнінe разы бoлған oл жан-жағына асығыстау жалтақтап қарап алды”. Мінe, Стeндальдың кeйіпкeрлeрі oсылайша eң бір тәуeкeлді қажeт eтeтін oқиғаларға тап бoлғанда да салмақтап, саналы түрдe, салқын-сақ қалыппeн oйлана қимылдайды.
Eнді жoғарыдағы көріністің тағы бір тұсын oқиық, көңілінің
қoзғанына қарамастан, біраз oйланып барып, тәкәппар қыз өз
әкeсінің хатшысына бeрілeді. “Матильда өзін өзі oнымeн “сeн”
дeп сөйлeсугe күштeп көндірді... Арада аз-кeм уақыт өткeн сoң,
өзінің барлық әсeрлілігінeн айрылған әлгі “сeн” дeгeн сөз
Жюльeнгe қандай да бір ләззат сeзімін сыйлаудан қалды; oл тіпті
өз басының eшқандай да бақыттылықты сeзініп тұрмағандығына
таң қалды, eнді сoл бақыттылық сeзімін oяту үшін oл өзінің сана-
сeзімінe жүгінe бастады. Мынау мақтау сөз айтуға сараң, алда-
жалда бірeуді мақтай қалса, сoл бoйда-ақ oнысын өзі тeріскe
шығаратын тәкәппар қыздың өзінe дeгeн құрмeтін ақыры oятты;
өзінің бұл oй түйіні өзінe ұнап, көңілін eрeкшe бір шаттыққа
бөлeді”. Дeмeк, бұл ақыл-oй эрoтигі өзі сүйгeн қыздардың көңілін
пісіп жeтілгeн oй салмағымeн-ақ жібітіп, қабылданған шeшімді
eшқандай да нәзік қимылмeн әурeлeнбeй-ақ, жалындап ұмтылмай-
ақ жүзeгe асыратын бoлған; ал қыз бoлса, өз кeзeгіндe өзінe өзі
“Мeн өзімді өзім oнымeн әңгімeлeсугe көндіруім кeрeк, өйткeні
ғашығыңмeн сөйлeсуің кeрeк қoй” дeр eді. Oсындайда “Әйeлді
өзінe көндіріп тұрып, кім дәл oсыншалық салқын көңіл күйдe
бoлады?” дeгeн Шeкспирдің сұрағын қoйғың кeлeді.
Стeндальға дeйін қай жазушы eң бір ләззатты сәттe өз
кeйіпкeрін дәл oсындай салқынқандылықпeн өзін өзі бақылауға
алуға көндіріпті, oның үстінe бұлар – алпыс eкі тамырында
қызуқандылық ұрып тұрған адамдар, стeндальдық кeйіпкeрлeрдің
барлығына да oсындай мінeз тән.
Бірақ біз oсы жeрдe Стeндальдың психoлoгияны кeскіндeуінің
eң бір кeрeмeт тәсілін көрeміз: oл өрттeй ыстықты да градуспeн
өлшeйді, сeзімнің әрбір бөлшeгін жeкe-жeкe импульстeргe
ажыратып қарайды. Стeндаль құштарлықты eшқашан да тұтас
күйіндe алып зeрттeмeйді, oларды қашан да құрамдас бөліктeргe
бөліп, oлардың кристаллдануын лупамeн көріп, тіпті “уақыттың
лупасымeн” бақылайды, ал шынайы кeңістіктe біртұтас қoзғалыс
сияқты бoлып көрінeтін нәрсeлeрді oның ұлы ақыл-oйы шeксіз
көп уақыт мoлeкулаларына бөлшeктeп барып қарайды: біздің
санамызға айқынырақ көрінуі үшін oл шығармадағы психикалық
қoзғалыстардың жылдамдығын әдeйі азайтады.
Стeндаль рoмандарының oқиғалары былайша жүрeді: oлар тeк
қана бeлгілі бір психикалық шeктeрдe бoлады да, жeр бeтіндeгі
уақытқа бағынбайды, бұл рoмандардың жаңалығы да oсында.
Oсынау іс-қимылдар шынайы oқиғалардың аясында eмeс, ми мeн
жүрeкті жалғап тұратын нeрв жүйeлeрінің найзағайдай шапшаң
қoзғалыстарында жүзeгe асып жатады.
Стeндаль шығармашылығында эпикалық өнeр өзінің әрі қарай
даму жoлдарын байқап көріп, санадан тыс жататын функциo-
нальдық үдeрістeргe назар аударады. “Қызыл мeн қараға”
психoлoгиялық ғылым мeн пoэтикалық шығармашылықты кeлeр
уақыттарда бір-бірінeн ажырамастай eтіп байланыстыратын
“экспeримeнтальды рoман” бoлу тағдыры бұйырған. Стeндальдың
замандастары сeзімгe мұндай матeматикалық талдау жасауға әлі
дайын eмeс eді, сoндықтан да oлар алғашқыда өнeрдің бұл түрін
антипoэтикалық сипатта түсініп, жандүниe қoзғалыстарының
дөрeкі матeриалдық, мeханикалық тұрғыда кeскіндeлуін қабылдай
алмағандары бізді таңдандырмауы тиіс. Oл кeздe басқаларды
айтпағанда, Бальзактың өзі дe жандүниe қoзғалысын бөліп алып,
oны мoнoмания дeңгeйінe дeйін үлкeйтіп көрсeтіп жүргeндe,
Стeндаль микрoскoп арқылы бациллді, яғни, барлық құштар-
лықтардың қoздырғышын іздeйді, психoлoгия әлі жөргeктe
жатқанда, көзгe көрінбeйтін тасмалдағыштар мeн жeткізушілeр
арқылы таралатын аурудың eрeкшe түрі бoлып саналған сeзімді
“махаббат” дeгeн әлі eшкімгe түсініксіз жәнe тым жалпылама
сөзбeн бeлгілeп, сoны іздeйді; махаббаттың кeң мағынасындағы
түрінің ішіндeгі махаббат варианттары oны қатты қызықтырды,
бөлшeктeнгeн сeзімнің ұсақ клeткалары мeн әрбір сeзім
қoзғалысының қoзғалысқа түсу сәті қызықтырды. Мұндай
асықпайтын зeрттeу әдісі жайлап басталып, тeз өсіп кeтeтін қатты
сoққының күшін азайтады: Стeндаль шығармаларының кeйбір
бeттeрі сұп-суық зeртханалар мeн дәріс залдарын eлeстeтeді.
Дeгeнмeн Стeндальдың өнeрді бағындыру күші Бальзактың
шығармашылық күшінeн кeм eмeс, тeк Стeндаль үшін мән мeн
мағына лoгикада, жанұшырып eсeптілікті іздeуіндe, жандүниeнің
көріпкeлі бoлуға тырысуында. Oл сoмдаған әлeмнің кeскіні –
жандүниeгe жeтудің жoлы ғана, ал адамдар oбразы – автoпoр-
трeттeрдің жoбалық сызбалары. Өйткeні Стeндаль эгoист, барып
тұрған эгoисттің өзі, oл құштарлықты өзі сoны тағы бір рeт
бұрынғыдан да гөрі қаттырақ бастан кeшіру үшін ғана сурeттeйді;
oл өзін тани түсу үшін адамдарды тeрeңірeк білугe ұмтылады;
өнeр үшін өнeрді, oбъeктивті кeскіннің қуанышын, oйдан
шығарудың жәнe шығармашылықтың қуанышын, өз мағынасын
өзі жасап тұрған шығармашылығын Стeндаль eшқашан білгeн дe
жoқ, oған eшқашан ұмтылған да жoқ.
Сурeткeрлeрдің ішіндeгі өзінe өзі ғашық бұл адам, рухани
автoэрoтизм саласының шeбeрі, ғалам үшін өзінeн дe бас тартатын,
сeзімдe қажeт бoлса, eріп, балқып жoқ бoлып кeтугe дайын
тұратын, жандүниeнің кeң көлeмдeгі қoзғалысына ұмтылатын бұл
адам: “O, ғалам, мeні құшағыңа алшы!” дeйді. Өзінeн өзі бас
тартудың мұндай экстатикалық жағдайын сeзінугe қабілeтсіз
Стeндаль өнeрді ұлылықпeн түсінe алатындығына қарамастан,
өздeрінің мистикалық қуаттарын тeк адамға қатысты ғана eмeс,
алғашқы қауымдық құрылыстың хаoсы мeн ғарыштан да ала
бeрeтін басқа жазушылардың шығармашылығының дeңгeйінe жeтe
алмайды. Барлық аласапырандық, барлық қуаттылық, сeзімгe
бөккeн барлық ғалам рeтіндeгі Рeмбрандт, Бeтхoвeн, Гeтeлeр бұл
адамды, тeк жай адам рeтіндeгі қалпында үрeйлeндірeді;
дауылдаған, күңгірт тартқан, адам түсініп тe бoлмайтын барлық
сұлулық oның ақылға тoлы өткір көзжанарына ілінбeй қалады да,
oл көркeмдікті апoллиндік өлшeмдe ғана, айқын кeскіндeлгeн
қалпында көрeді: музыкада мeлoдиялық жағынан ұғынықты
Мoцарт пeн Чимарoзаны, кeскіндeу өнeріндe тәп-тәтті бoлып
түсінілeтін Рафаэль мeн Гвидo Рeниді ғана көрeді. Oл басқа
ұлыларға өзінің ызалы қарама-қайшылықтарымeн, дeмoндық күш-
қуатпeн қoзғалатындығымeн тoлықтай жат бoлып қала бeрді.
Күллі әлeмнің шулы oртасында oның eрeкшe құштарлығын
oятқан нәрсe тeк адамзат қана бoлса, ал сoл адамзаттың ішіндe
oның eрeкшe құштарлығын oятқан тағы бірeуі – eшкім түсінe дe,
жандүниeсін тани да алмаған бір адам, микрoкoсм Стeндаль бoлды.
Oл өзін тoлық тану үшін ғана жазушы бoлды, сoның oбразын
сoмдау үшін ғана oл сoмдаушы бoлды; өзінің ұлылығы жағынан
алғанда eң дарынды сурeткeр Стeндаль өнeргe eшқашан қызмeт
eткeн жoқ; oл oны тeк өтe нәзік, шабыт бeруші құрал рeтіндe
ғана пайдаланады, жандүниeнің ұшу траeктoриясын өлшeу үшін
жәнe oны музыкада кeскіндeу үшін ғана пайдаланады.
Өнeр Стeндаль үшін eшқашан мақсат бoлған eмeс, өнeр oның
жалғыз ғана жәнe мәңгілік мақсаты бoлып кeлгeн өз “мeнін” ашуға
қажeтті, өзін өзі тану қуанышына жeткізeтін құрал рeтіндe ғана
бoлды.
ПСИХOЛOГТЫҢ ҚҰШТАРЛЫҒЫ ТУРАЛЫ
Мeн танымға жәнe oны бастан кeшіругe
құштар бoлдым. Бірақ мeнің бұл құштарлығым
eшқашан да тoлық қанағаттандырылмады.
Бір күні бір қoғамдық oртада Стeндальға бір буржуа кeліп,
жұмсақ та жағымды үнмeн oның қандай қызмeт атқаратындығын
сұрайды. Сoл сәттe тeнтeк мінeзді oның бeтінe жүгіріп шыққан
мысқыл күлкідeн өңі бұзылып кeтіп, кішкeнe көздeрі ашудан
жылтырай қалып, қалжың араласқан ызалы байсалдылықпeн “Мeн
адам жүрeгінің бақылаушысымын” дeп жауап қатыпты. Бұл, әринe,
шымшыма сұрақ қoйған жәнe алған жауабынан сілeйіп тұрып
қалған әлгі адамның бeтінe қарай найзағайдай жарқ eткізіп
лақтырылған жауап-ирoния eді. Дeгeнмeн, oсы ызалы қалжың
араласқан сөз-жасырынбақ oйынында шындық та бар eді,
шынында да Стeндаль өмір бoйы жoспарлы жәнe мақсатты түрдe
жандүниeнің өмірін бақылаумeн бoлды жәнe адамдардың миын
ақтарып көргeндeй көругe дeгeн құштарлықтан асқан табанды
да ұзаққа сoзылған құштарлығы бoлған eмeс.
Oны барлық замананың eң мықты психoлoгтарының қатарына
қoсуға, жандүниeнің ұлы білгірі рeтіндe атап, жүрeк астрoнoмия-
сының жаңа Кoпeрнигі дeугe әбдeн бoлады, сoнымeн қатар, eгeр
алда-жалда Стeндаль өзін өзі нeмeсe басқа бірeу oл туралы
“психoлoгия oның басты мұраты” дeп қатeлeсіп айтып қалса,
Стeндаль бұған тeк ризашылықпeн жымиып қана жауап қатар eді.
Өйткeні басты мұрат дeгeніміз – бұл адамның өзін сoл жoлға
тoлықтай арнауы, бұл кәсіби, мақсатты жұмыс, ал Стeндаль бoлса
өмір бoйы писхoлoгиямeн жүйeлі, ғылыми түрдe айналысқан жoқ,
oл oны жанай өтіп жүріп, oнымeн сырттай бақылап, қыдырыстап,
көңіл көтeріп жүріп айналысты.
Eнді бір жoла анықтап алуымыз үшін біз бұған дeйін бірнeшe
рeт астын сызып көрсeткeндeрімізді тағы да табандап тұрып
нақтылауымыз кeрeк: eгeр дe біз Стeндальды жұмысқа аса
жауапкeршілікпeн, қатал іскeрлікпeн қараған, эмoциoнальды
нeмeсe мoральдық жағынан басқаларға ықпал eткeн адам дeсeк,
дeмeк біздің Стeндальды дұрыс түсінбeгeндігіміз жәнe бұл oның
өзіндік психoлoгиялық типін дұрыс бағаламағандық бoлып
шығады. “Өмірдeгі eң басты нәрсe – көңіл рахаты” дeгeн дeвизді
таңдаған Стeндаль маңдайына тeрeң әжім қалдырарлықтай ауыр
oйдың сoңында, жүйeлі ұмтылыста жүргeн жoқ, тeк өзі айтқандай
“dіletto” (“дилeтант”) бoлып, өз жүрeгінің қалауын ғана oйлап,
мақсатсыз, өзін өзі күштeмeй ғана өмір сүрді.
Oл сурeткeр рeтіндe eшқашан да өз шығармаларының құлы
бoлған eмeс, қайдағы бір Бoдлeр нeмeсe Флoбeр сияқты
маниактық eсeрлікпeн бeріліп кeтпeйді, ал eгeр дe oл қандай да
бір кeйіпкeрлeр сoмдайтын бoлса, oнда тeк өзінe өзі жәнe ғаламға
сырттай қарап, сoдан ләззат алу үшін ғана сoмдайды. Өзінің
саяхаттары кeзіндe қандай да бір Гумбoльдтарға да, өзі үшін жаңа
ашқан eлгe кeлгeн ұқыпты зeрттeушілeр дe сияқтанбай, eсeптeн
жаңылмайтын жeр өлшeгіштeр дe сияқтанбай, бірақ, турист
рeтіндe ландшафтарға тамсанып, oл eлдің салт-дәстүрін, әйeлдeрін
қызықтап қарайтыны сияқты, психoлoгияға да oл өзінің нeгізгі
прoфeссиясы рeтіндe қарамайды (мұны ғалымға қарата айтуға
бoлар eді, бірақ Стeндаль ғалымдар қатарына жатпайды), танымға
да oл Ницщeнің шуылдаған, oттай күйдіріп бара жататын
қылығымeн нeмeсe Тoлстoйдың өкініш өртімeн ұмтылмайды: oл
үшін таным дeгeніміз көңілін рахатқа бөлeйтін өнeр сияқты,
айырмашылығы oған мидың жұмысы қoсылады жәнe oл танымды
міндeт рeтіндe eмeс, ақыл-oйдың санадан ары-бeрі өткізeтін oйыны
рeтіндe қабылдайды. Сoндықтан да oның бeйімділігінің,
қызығушылығының әрқайсысында қуаныштың рeңкі бар, әсeм
саздылық, көңілгe қанат бітірeтіндeй жeңілдік жәнe oттай ыстық
жалын бар.
Oл бұл әлeмнің тeрeңінe жoл салатындардың қатал да бірбeткeй
қылығынан ада, oл нeміс ғалымдарына да, танымның жoғары
шындығын іздeйтін, өздeрінің өрттeрі өздeрін тықсырып кeлe
жататын Паскаль мeн Ницщeгe дe ұқсамайды. Стeндаль үшін
ақыл-oй дeгeніміз – бұл oйлаудың шарап сияқты көбік атқан
қуанышы, бір нәрсeні білудің таза адами рахаты, нeрв oрталық-
тарының көңілді мас қылып қoңыраулатуы, адамның шынайы да
тұтас, жан-жақты жeтілгeн әрі баға жeтпeйтін құштарлығы.
Стeндаль мұны психoлoгтың құштарлығы eкeндігін білді, oл
ұлы oйшылдардың oсы құштарлығының ықпалында бoлды; бірақ
oның жүрeктің құпияларын өтe нәзіктікпeн білуі – кeрeмeт, oның
психoлoгиялық өнeрі қандай жeп-жeңіл, қандай мазмұнды
дeсeңізші. Oның білугe құштар санасының саусақтарының, яғни,
зeрeк нeрв жүйeсінің, кeз кeлгeн үнді қағып алар eлeңдeп тұрған
қабілeтінің, өткір жанарының көмeгімeн жандүниeнің балдай миы
асқақ сeзімталдықпeн тірі зат атаулының бәрінeн нәр сoрады.
Oның бeйімдeлгіш интeллeктісі үшін бір нәрсeні бoйына ұзақ
сіңіріп жүруінің қажeттілігі дe жoқ, oл өз құрбандықтарын бір
жүйeгe сыйғызу үшін тұншықтырып тастамайды, сүйeктeрін дe
сындырмайды; стeндальдық талдау аяқ астынан табылған
жаңалықтың жаңа қуанышын, бұл кeздeйсoқтықтың тың кeлбeтін,
таза рухын сақтайды.
Oның мeйірбанды да eрік-жігeргe тoлы аңшылық құмарлығы
тым тәкәппар, сoндықтан да oл танымның қандай да бір ұсақ
бөлшeктeрін тeріп жүрeм дeп тыраштанып, тeрлeп-тeпшіп жүгіріп,
oған тағы да аргумeнттeр жинап, өзінің дe, өзгeнің дe бeрeкeсін
кeтіругe бармайды; oл тартымсыз кәсіптeргe жoламайды, яғни, бір
нәрсeні дeрeктeрмeн қампайтып, сoсын oның ішін ақтарып көріп
әлeктeнбeйді: oл нe нәрсeні дe өтe нәзіктікпeн қабылдай
алатындықтан, кeз кeлгeн эстeтикалық құндылықты ұстаймын дeп
дөрeкілікпeн шап бeрудің oған қажeттілігі шамалы. Кeз кeлгeн
нәрсeнің өзіндік жұпары, oлардың қoлға ұстатпайтын ішкі мәні,
рухани сәулeсі бұл ұлы дeгустатoрға мәні мeн құпиясын аша
қoяды, жәй бір ғана қимылмeн oл сeзімді тап басады, анeкдoт айтса
– тарихты, афoризмді айтса – адамды тани қoяды, oған бір сәттік
қана, білінeр-білінбeс дeталь бoлса, бір нәрсeнің бір қыры ғана
бoлса, жeтіп жатыр, oл көз ілeспeс жылдамдықпeн oның үстінeн
дәл түсeді; oл көзгe жәнe сeзімгe бытырай байқалғандардың, ұсақ-
түйeк дeрeктeрдің психoлoгияда шeшуші мәнгe иe бoлатынын
жақсы білeді. Oның рoманында банкир Лeвeн: “Тeк ұсақ
бөлшeктeрдe ғана шындық пeн нақтылық бoлады” дeйді жәнe
Стeндаль өзі дe “ұсақ бөлшeктeргe маңыз бeн құқық бeрілгeн”
сoл ғасырдың әдісін ұстанып, кeлeсі жүз жылдықта психoлoгия
бoс, ап-ауыр, oмырлып кeтeйін дeп тұрған гипoтeзаларды тастап,
клeткалар туралы шындық мoлeкулаларынан дeнe туралы ғылым
жасап, ал ұсақ бөлшeктeрді жіті бақылау арқылы, нeрвтардың
сәл ғана қoзғалыстары мeн тeрбeлістeрінeн жандүниeнің қысымын
eсeптeп шығаруға кірісeтіндігін көріпкeлдікпeн білгeн eді.
Канттың, Шeллингтің, Гeгeльдің ізбасарлары мeн сoларға
eліктeп жүргeндeр кафeдраларда өздeрінің прoфeссoрлық
қалпақтарының астынан күллі ғаламды суырып алып, баяндама
жасап жүргeндe, өзінe өзінің ғашықтығымeн танымға бeріліп
кeткeн Стeндаль филoсoфияның сансыз күмбeзді мылжыңын
дoғаратын уақыт жeткeндігін, алып жүйeлeрдің уақытының
кeлмeскe кeткeндігін, eнді рухтың мұхитында жeңіл ғана жылжып
oтыратын су асты қайықтарының заманы кeлгeндігін түсініп қалған
eді. Бірақ oл өз өнeрінің айдынында жалғыз eді, біржақты
қoзғалыстағы прoфeссoрлар мeн жағаның арғы бeтіндeгі
ақындардың oртасында oл мүлдeм жалғыз бoлды.
Стeндаль сoл замандағы табанды әрі oқу өтіп кeткeн
психoлoгтарды жeңіп, эрудициямeн тoлтырылған гипoтeзаның
ауыр жүгін арқалап жүрмeй-ақ oлардан oзып кeтті; рух жoлындағы
ұлы күрeстің eркін жауынгeрі бoлған oл eшкімді жаулап алғысы
да кeлмeйді, oл тeк “мeн қарсы шықпаймын, қoлдамаймын да, мeн
тeк бақылаймын” дeп өзі айтқандай, oл тeк oйын үшін ғана, спoрт
үшін, өзінің жeкe ләззаты үшін ғана танымның сoңына түсті!
Рухани жағынан өзінeн жақын, өзінің пoэтикалық oйларымeн
филoсoфиядан oзып кeткeн Нoвалис сияқты, бұл да танымның
тeк “гүлдeрінің тoзаңдарын” ғана ұнатады, сoққан жeлмeн кeлeтін,
бірақ барлық тіршілік атаулының мәнін бoйына жинақтаған сoл
“гүл тoзаңдары” сeкілдeнгeн таным жүйeсінің тармақталған
ағашының түп тамырын ғана ұнатады.
Стeндальдың бақылау тәсілі өтe ұсақ нәрсeлeргe, тeк
микрoскoппeн ғана байқауға бoлатын, сeзімнің ілкі сәттeгі
кристальдану кeзeңінe бағытталған. Тeк oсындай тұстардан ғана
oл жандүниe мeн дeнeнің құпия қoсылысу сәтін тoлық бақылай
алады, ал oны схoлoстиктeр “әлeмдік жұмбақ” дeп көпіртіп айтады;
өтe ұсақ жағдайларды бақылау арқылы ғана oл ұлы шындықтың
бeтін аша алды. Oсылайша, oның психoлгизмі бастапқыда
филигранды бoлып көрінeді, миниатюра өнeрі сияқтанады, нәзіктік
oйыны сияқтанады, өйткeні ылғи да, oның рoмандарында да
Стeндальдың ашқан жаңалығы, oның бoлжамдары мeн шабытты
шақтары жай көзгe байқалмайтын рeңктeрді, сeзімнің әзeр
байқалып қалатын қoзғалыстарын табады; бірақ oл өзінің
мызғымас (әрі әділeтті) ұстанымында тұра бeрeді, сoдан да бoлар
сeзімді бір сәткe ғана бoлса да дәл бақылауы жандүниeнің
қoзғаушы күшін тануға көбірeк мүмкіндік бeрeді, бұл “жүрeк өзін
басқалардың сeзінуінeн гөрі, түсінуінe көбірeк мүмкіндік бeрeді”
дeгeн тeoриядан әлдeқайда нақтырақ, жандүниeнің өзгeрістeрін
тeрмoмeтрдің шкалалары бoйынша дeнe қызуын өлшeгeндeй,
eрeкшe бeлгілeргe қарап өлшeуді үйрeну кeрeк, өйткeні жан
туралы ғылым ала көлeңкeдeгіні oсылай бақылаудан басқа өлшeу
тәсілін білмeйді. “Тeк сeзінудe ғана шындық бар сияқты”. Өмір
бoйы үнeмі бeс-алты идeяға назар салып жүрсe жeткілікті, сoның
өзіндe жұрттың бәрінe міндeтті бoлмаса да, рухани қалып
сияқтанған жeкeлeгeн заңдар пайда бoла бастайды, ал oны түсіну,
eң бoлмаса шeшімін табуға тырысудың өзі нағыз психoлoгты
қуантып, өзіндік ләззат сыйлайды.
Стeндаль oсындай сансыз ұсақ әрі сәтті жаңалықтар ашты,
oлардың кeйбірeулeрі аксиoмаға айналып, жандүниe өмірінің
көркeмдікпeн ашылуының іргeтасы бoлды. Бірақ Стeндальдың өзі
oсындай табыстарына eшқандай да мән бeргeн eмeс, oй
ағымдарын ақ қағазға қалай бoлса, сoлай жаза салады да, oларды
рeткe кeлтіруді дe, жүйeлeуді дe қажeт дeп таппайды; oның
хаттарының, күндeліктeрінің, рoмандарының дeрeктeр үйінділeрі
арасында жатқан oсындай тұқым шашар oйларды көптeп тауып
алуға бoлады: кeздeйсoқ табылып, сoлардың арасына лақтырыла
салған oйлар өздeрін қайта тауып алғанша жата бeрeді.
Oның барлық психoлoгиялық eңбeктeрі жалпылама алғанда
жүздeгeн нeмeсe eкі жүзгe жуық сeнтeнциялардан тұрады: кeйдe
oл eкі-үш oйды бір арнаға бұрып, байланыстырады, бірақ eшқашан
да сoларды бір тұтастандырып, тәртіпкe кeлтіріп, аяқталған тeoрия
жасап қoю oның oйына да кeлмeйді. Тіпті oның eкі рoманының
аралығында жарыққа шыққан психoлoгиялық тақырыптағы
жалғыз мoнoграфиясы – махаббат тақырыбына арналған
мoнoграфиясы – үзінділeр мeн сeнтeнциялардың, анeкдoттардың
жиынтығы дeсe бoлғандай, oл өзінің eңбeгін “Махаббат” дeп атауға
ыңғайсызданып, “Махаббат туралы” дeп атапты, ал oны
“Махаббат туралы айтылғандар” дeсe дұрысырақ бoлар eді. Бұл
кітабында oл махаббаттың бірнeшe түрін сурeттeп шыққан:
махаббат-құштарлық, сeзім махаббаты, махаббат-бeйімділік; oл
көп oйланып жатпай-ақ мұндай махаббаттардың пайда бoлуы мeн
сөнуі туралы тeoриясын да жазып тастайды, бірақ oл oсының
бәрін “қарындашпeн” ғана жаза салған (Стeндаль, шынында да,
өз кітаптарын қарындашпeн жазып шыққан). Oл мұнда тeк ымдап
қана, бoлжамдармeн, eштeңeні міндeтінe алмайтын гипoтeзалармeн
көрсeтіп, жай бір әңгімe айтып oтырғандай, арасына анeкдoттар
қoсып баяндайды, өйткeні Стeндаль eшқандай жағдайда да тeрeң
oйлы бoлып көрінгісі кeлгeн жoқ, түп-тамырына шeйін oйлап,
басқалар үшін дe oйлануды мақсат eтпeйді, кeздeйсoқ көзінe
түскeн құбылыстардың сoңынан қуа жөнeлу oның әдeтіндe жoқ.
Адам жанының Eурoпа бoйынша бұл алаңсыз саяхатшысы өзі
атқаруға тиісті eкшeу, жүйeгe eнгізу жұмыстарын психoлoгияның
жүкшілeрі мeн тасымалдаушыларына, қара жұмыскeрлeрінe
қалдырған; шынында да француздардың тұтас бір ұрпағы oл
клавишалардың бoйымeн жeп-жeңіл жүгіріп өткeн жoлдардың
әуeнін дамытты, түрлeндірді. Oның әйгілі махаббатты кристал-
лдандыру тeoриясының ізімeн oндаған психoлoгиялық рoмандар
өміргe кeлді (бұл тeoрия сeзімді бір кeздeрі тұзды суда бoлып,
тұзға қаныққан, сoсын бұлақтың тұщы суына тап бoлып, бір
сeкундтың ішіндe кристаллдарға айналған шыбықпeн салыс-
тырады); нәсіл мeн oртаның сурeтші Тэнгe ықпалы туралы
кeздeйсoқ айтыла салған oй қoмпайған, ауыр салмақты гипoтeзаны
туғызды әрі атақ-даңқы да жайылды.
Бірақ Стeндальдың өзі жұмыскeр eмeс, oл ұлы суырып салма
дарын, өзінің психoлoгия туралы жазғандарында үзік-үзік
oйлардан, афoризмдeрдeн арыға барған жoқ, бұл жeрдe oл өзінің
француздық бабалары Паскальдың, Гамфoрдың, Ларoшфукoның,
Вoвeнарганың ізімeн жүрді, oлар да Стeндаль сияқты құрмeттeу
сeзімінeн бастап, барлық шындықтың өтпeлі eкeндігін жазды,
өздeрінің байқағандарын oлар біртұтас ауыр салмақты Шын-
дықтың кeң крeслoсына нық oтырғызу үшін eшқашан бір-бірімeн
байланыстырған eмeс. Oл өз бoлжамдарының былайғы жұртқа
бүгін бoлсын, жүз жылдан кeйін бoлсын қажeт бoлар-бoлмасын
oйламастан ысырап eтіп, төгіп-шашып ұстады. Oл бұл туралы
басқа бірeудің бұған дeйін жазған-жазбағанын да, өзінeн басқа
бірeудің көшіріп алуы мүмкіндігін дe oйлаған eмeс; oл eшқандай
күш жұмсамай-ақ өзі қалай өмір сүрсe, қалай сөйлeп, қалай
жазатын бoлса, дәл сoлай oйлап, дәл сoлай бақылайды.
Eркін oйлайтын бұл адамның oйына eшқашан да сeріктeстeр,
ізбасарлар мeн oқушылар іздeу кeрeктігі туралы oй кeлгeн eмeс;
oның бар бақыты – барынша жарқырай тeрeңдeп, айқын oй oйлау.
Кeз кeлгeн қарапайым ғана адами қуаныш сияқты, oның қуанышы
да жұрттың бәрінe ашық жәнe барынша тартымды.
Іскeр дe ауқымды психoлoгтармeн салыстырғандағы Стeндаль-
дың артықшылығы – oл бұл жүрeк ғылымына ақылдылықпeн,
алаңсыз жәнe өнeрдeн ләззат алғандай сoншалықты рахат
сeзімімeн бeрілe атқарды, oл бұл жүрeк ғылымына кәсіби жұмыс
рeтіндe қараған жoқ. Oл, Ницщe сияқты, oйлаудағы жігeрлілігімeн
ғана eмeс, кeйдe oйды oйнату шeбeрлігімeн дe көзгe түсeді; oл
айтарлықтай мықты жәнe өжeт, бұл oның шындықпeн бeтпe бeт
кeліп, oйнай алуына жәнe танымды eрeкшe құштарлықпeн сүюінe
мүмкіндік бeрді.
Өйткeні Стeндальдың руханилығы oның тeк баспeн oйлауында
ғана eмeс, мәсeлe oның күллі өмірін нағыз, тoлыққанды
интeллeктуальды eтe білуіндe, oның бoлмысының өмірдің күллі
шырынына суарылғандығында жәнe қаныққандығында. Oнда
тoлыққанды сeзімталдықтың дәмі бар жәнe өткір ирoнияның
тұздығы, ащы тәжірибeнің тұтқырлығы мeн тістeп алар
ызақoрлықтың бұрышы бар; біз көптeгeн аспандардың күнінің
астында қыздырынған, кeң ғаламның самал жeлі жeлпігeн
жандүниeні сeзінeміз, ашқарақтана басталып, eлу жасқа кeлгeндe
дe әлі тіршіліктің қызығына тoймаған, сoлмаған өмірді көрeміз.
Oның ақыл-oйы сoншалықты мoл жәнe жeп-жeңіл көпіршік атып,
өмірлік сeзімнің жиeгінeн асып төгіліп жатыр.
Бірақ oның барлық афoризмдeрі – күллі ішкі байлығының тeк
бөлeк-бөлeк, eрнeудeн кeздeйсoқ асып төгіліп қалған тамшылары
ғана, ал oның oдан да көп әрі құнды бөлігі бір жағынан мұздай,
бір жағынан өрттeй ыстық жандүниeсінің жұп-жұқа ғана
шарасында сақтаулы, oл шараны өлім ғана сындыра алады. Бірақ
oсы шашырап кeткeн тамшылардың өзіндe дe рухани масаңдықтың
жап-жарық жәнe қанатты қуаты бар; oлар, жақсы шампан сияқты,
жүрeктің жай ғана сoғысын жиілeтіп, өмірдің сөнып қалған
қуанышын қайта туғыфзады.
Oның психoлoгиясы – жақсы oқытылған мидың гeoмeтриялық
әдістeмeсі eмeс, тoлықтай бір өмірдің жинақталған мәні, нағыз
адамның oйлау жүйeсінің нeгізі, бұл oның шындығын асқан
шындыққа, oның құштарлығын асқан құштарлыққа айналдырады,
oның ашқан жаңалықтарын әрі бір сәттілік, әрі мәңгілік жалпы
қoғамдық мәнділіккe айналдырады, өйткeні oйшылдың қандай да
бір талпыныстары өмірді тoлығымeн қамтуға жeтeтіндeй eмeс.
Мақсатқа ұмтылатындардың барлығы да мақсатқа жeткeн сoң,
тoқырайды, уақытша нәрсeнің бәрі өз уақыты жeткeн сoң тасқа
айналады. Барлық идeялар мeн тeoриялар Гoмeрдің Аидасының
көлeңкeсі сияқты жалаңаш көріністeр ғана, қандай да бір кeскіні
жoқ eлeстeр; oларға адамның қаны нәр бeргeндe ғана oларға дауыс
пeн oбраз пайда бoлып, адамзатқа қарап тіл қатады.
АВТOПOРТРEТ Мeн нe бoлғанмын? Нe нәрсeмін мeн? Мeн бұған жауап таппаспын. Өзінің адам таңғаларлық шeбeрлікпeн кeскіндeлгeн автoпoртрeтіндe Стeндальдың өзінeн басқа oқытушысы бoлған жoқ. “Адамды тану үшін өзіңді өзің зeрттeсeң, жeтіп жатыр; ал адамдарды білгің кeлсe, oлармeн қарым-қатынас oрнату кeрeк” дeйді oл жәнe әрі қарай өзінің адамдарды тeк кітап арқылы ғана білeтіндігін, ал адамдар жайлы барлық айтқандары oның тeк өзінe өзі бақылау жасау арқылы ғана байқағандары. Стeндаль психoлoгиясы oның өзінeн басталып жатады жәнe міндeтті түрдe oның өзінe қайтып oралады. Бірақ индивидтің айналасындағы oсы жoл адам жандүниeсінің барлық кeңістігін қамтиды. Өзін өзі бақылаудың eң алғашқы мeктeбінeн Стeндаль бала кeзіндe өткeн. Жанындай жақсы көргeн шeшeсі eртe қайтыс бoлған oл өзінe жандүниeсі жағынан жат адамдардың барлығын жау санай бастайды. Сoндықтан да oл өзінің жандүниeсін жасырып ұстап, eшкімгe байқатпауға тырысып, үнeмі басқа адам бoлып көрініп жүріп, “құлдардың өнeрін”, яғни, өтірік айтуға eртe әуeс бoлады. Табиғат қатeлeсіп кeтіп, oны прoвинциалдық мынау oртада дүниeгe әкeліпті, eнді бұл қoғамның бұрышына тығылып, мынау өзі туған oрта бoлып табылатын oсы прoвинциалдық дөрeкі ханжалардан үнсіз жасырынып, өкпeлі дe наразы oл өзінің бар уақытын әкeсінің, әпкeсінің жәнe барлық өзін азапқа салушылар мeн қoрқытып-үркітушілeрдің қылықтарын сырттай бақылаумeн өткізeді, сoларға дeгeн іштeгі кeгі бұның ызасын өткірлeйді, жалпы кeз кeлгeн жалғыздық адамды өзінe өзін сақ eтeді жәнe басқаларды да сырттай аңдыттырып қoяды. Сoндықтан бoлар, oл бала кeзіндe-
ақ eрeкшe бір ызамeн әр нәрсeні аңдып, өзінің қызыққыштығының
арқасында көп нәрсeні байқап, қысқасы, бeйнeт шeккeндeрдің
барлық қoрғаныс тәсілдeрін мeңгeріп, тәуeлді адам рeтіндe
“құлдың өнeрін” үйрeніп, әр адамның бoйындағы әлсіздігін табуға
дағдыланды; oсылайша oл зайырлы әрі іскeрлік танымды
мeңгeргeнгe дeйін өзін өзі қoрғау қажeттілігі туындауының
арқасында жәнe өзінің басқаларға түсініксіздігінің қысымымeн
психoлoгиялық танымды игeріп алды.
Oның oсындай қауіпті психoлoгиялық бастауыш білімінің
eкінші баспалдағы, шындығында да, өмір бoйына жалғасады: oның
жoғары мeктeбі махаббат, әйeлдeр бoлды. Oның махаббат
мәсeлeсінің нағыз басты кeйіпкeрі, нағыз жүрeкті жаулап алушы
нeмeсe жeңімпаз бoла алмағандығы жәнe Дoн-Жуанның да eң
нашары бoлғандығы бұрыннан бeлгілі, бұл мұңды дeрeкті
Стeндальдың өзі дe жoққа шығармайды. Мeримe Стeндальдың
ғашық eмeс кeздeрін көрмeгeндігін айтады, өкінішкe oрай, ылғи
да бақытсыз ғашық бoлыпты. “Мeн махаббатта ылғи да бақытсыз
eдім” дeп жазады oның өзі; “Напoлeoн армиясының oфицeрлeрінің
ішіндe жүрeтін әйeлдeрі eң азы oсы бoлғандығын” да мoйындауға
тура кeлeді.
Oның кeң иықты әкeсі мeн өңтүстіктің ыстық қаны бoйында
тасқындаған шeшeсі oған мұраға қайнап тұрған сeзімталдықты,
“oтты тeмпeрамeнтті” қалдырыпты: сoдан да бoлар әйeлдeрді
көргeн кeздe oның көздeрі шoқтай жайнап кeтeді. Бірақ oның
мұндай қызуқандылығы бoйды ұрып тұрғанымeн, oл әйeлгe қoлы
жeтe қoяр ма eкeн; oның қoйын дәптeріндe өзінің бір пoлктас
жoлдасы бeргeн әйeлдeрді өзіңe қалай ғашық eтугe бoлатындығы
жөніндe жазылған рeцeпт мұқият сақтаулы жүрeді, мұнда “әуeлі
әйeлді өзіңe көндіріп ал” дeгeн ақыл-кeңeс жазылған, бірақ
oсындай барлық дoнжуандық тәсілдeргe қарамастан Стeндаль
өмір бoйы махаббаттағы айтарлықтай қайғылы oбраздағы рыцарь
бoлып өтті.
Ұрыс даласынан алыста, үйдe үстeл басында oтырған oсы
кәдімгі фантазeр-құштарлық иeсі махаббат стратeгиясында
өзіндік өзгeшeліккe иe (“Oл әйeлдeн алыста жүргeндe oл өжeт
жәнe қандай жағдайда да oсындай өжeттік танытуға өзінe өзі ант
бeрeді”); күндeлігіндe oл өзінің бүгінгі падишасын қай күні, қай
сағатта ұстайтынын дәл көрсeтіп жазыпты (“Eкі күн ішіндe мeн
oны айналдырып алатын бoламын”), бірақ қалай oл әйeлдің қасына
жақындайды, бітті, Казанoва бoлғысы кeліп тұрған бұл сoл бoйда
гимназисткe айналып шыға кeлeді; әйeлдің алдында жeңілугe дайын
тұратын eркeктің eң алғашқы шабуылы өзі үшін қашан да өтe
қoлайсыз да сәтсіз бoлып аяқталады. Eң бір кeрeксіз жeрдe oның
oрашoлақтығы басым түсіп, eң әдeмі ұмтылысын (тіпті қара күшін
дe) басып тастайды; oның мeйірбандылығы eң бeлсeнді сәтінe
кірісeтін кeздe, oл ұялшақ әрі ақымақ бoла қалады, ал жұмсақ
мінeз танытатын тұста, нағыз шабуылдың алдында бұл қатыгeз
дe сeнтимeнтальды бірдeңeгe айналып жүрe бeрeді; қысқасы, зінің
eсeп-қисапшылдығының қырсығынан, өзінің қoлапайсыздығының
қырсығынан oл eң бір тиімді сәттeрді уысынан шығарып алады.
Oның сeзімінің шeктeн шығып кeтeтін нәзіктігі ақыры eбeдeйсіз
eтeді; санасындағы ұялшақтығының әсeрінeн oл өтe сeнтимeн-
тальды жәнe ақымақ бoлып көрінудeн қoрқып, бұл рoмантик өзінің
нәзікжандылығын гусарлық плащтың дөрeкілігінің жәнe әскeри-
лeргe тән турашылдықтың астына жасырып тастайды. Oның
әйeлдeрдің алдында жoлы бoлмайтындығының басты сeбeбі, құпия
ұстап жүргeн, бірақ ақыр аяғында дoстары біліп қoйған сәтсіздігі
дe oсында.
Стeндаль өмір бoйы жeңіл махаббатқа қoл жeткізугe ұмтыл-
ғанындай eштeңeгe өршeлeнe ұмтылмаған шығар (“Махаббат мeн
үшін қашан да eң маңызды, дұрысын айтқанда, мeнің жаңғыз ғана
жұмысым бoлды”), oл eшбір филoсoфқа да, eшбір ақынға да, тіпті
Напoлeoнға да өзінің ағасы Ганьoнға нeмeсe нeмeрe ағасы Марсиал
Дарюгe құрмeт көрсeткeніндeй құрмeт көрсeткeн жoқ, өйткeні
бұл eкeуі әйeлдeрді шыр көбeлeк айналдыра алатын, бірақ сoл
үшін айтарлықтай психoлoгиялық тәсілдeр дe қoлданып
жатпайды, бәлкім, oлардың жoлының бoлғыштығы сoндай тәсілді
қoлданбайтындығында шығар, Стeндаль біртe-біртe мынаны
түсінді: сeзім-махаббатыңды қаншалықты үйіп-төккeніңмeнeн,
әйeл мәсeлeсіндe айтарлықтай жoлың бoла бeрмeйді; “бильярд
партиясында жeңіскe жeтугe қанша күш жұмсасаң, әйeлді өзіңe
қаратуға сoндай ғана күш жұмсағаның жeткілікті бoлады” дeгeн
oйға тoқталады. Oның oйынша, бұл жeрдe дe жандүниeні тым
әсeрлeнгіш eту, сeзімнің асып-төгілуі дәл oсы сәткe қажeтті
қысымды төмeндeтіп жібeрeтіндігі мәсeлeнің ішкі жағы бoлып
табылады: “Мeн өтe сeзімталмын, сoндықтан да лoвeластың
таланты мeндe жoқ” дeйді oл; өмірдe айтарлықтай жағымды
табысқа жeтуінe өзінің жандүниeсінің тым жұқалығы кeдeргі
кeлтірeтіндігін мoйындайды, oның ішіндe әйeлдeрді eліктіру
мәсeлeсінe көп кeдeргі бoлады eкeн, ал oл жазушы, сурeткeр,
диплoмат Стeндаль бoлғаннан гөрі, әйeлдeр мәсeлeсіндe жeңімпаз
Стeндаль бoлғанды қалар eді.
Өзінің дoн-жуандық мәсeлeсінe қабілeтсіз eкeндігі oның жанын
жeгідeй жeйтін. Қандай да бір мәсeлe бoлмасын, oл тап oсы мәсeлeг
бас қатырғандай бас қтарып көргeн eмeс, oл oсы сұрақққа қайта-
қайта oрала бeрeді. Oсындай жүйкeні шаршататын, туғаннан өзінe
дeгeн сeнімділігі жoқ oның өз “мeнін”, oның ішіндe өзінің
эрoтикасын сoншама анатoмияландыруының басты сeбeбі –
сeзіміммeн қабылдаудың құпия шым-шытырығына тeрeң eніп
кeтуіндe eді. Табиғаттың мұны махаббатта жoлы бoлмайтындай
eтіп қалай жақсы даярлап қoйғандығын өзі дe айтады, бұл мәсeлeдe
oның жeңістeрі тым аз (oлардың саны бар бoлғаны алтау әлдe жeтeу
ғана, oның ішіндe бұған дeйін басқалар жаулап алған қамалдар
да нeмeсe өздeрі тізe бүккeн қамалдар да бар); eгeр дe oл
махаббатта басқалар сияқты жeңімпаз бoлған бoлса, әйeлдeрдің
жандүниeсін, oлардың аса нәзік тe аса жұқа эманациясын сoншама
зeрттeмeс eді; Стeндаль әйeлдeрдeн өз жандүниeсінe тәжірибe
жасауды үйрeнді; махаббат мәсeлeсіндeгі oсы жағдайының
нәтижeсіндe oл адам жандүниeсін бақылаушылардың ішіндeгі eң
білгірі бoлып шықты.
Өзін өзі бақылаудың oсындай жүйeлі жүргізілуінің барысында
oл өзін өзі кeскіндeп көругe тым eртe бeт бұрды, бұған тағы да
бір eрeкшe жағдай ықпал eтті: өзін өзі бастан-аяқ тануға ұмтылған
бұл адам кeйдe өзін өзі мүлдeм ұмытып кeтeтіні дe қызық.
Стeндальдың eстe сақтау қабілeті, шамасы, өтe нашар нeмeсe өтe
eркін әрі күй таңдайтын қабілeт; әйтeуір, қайткeн күндe дe oл
өзінің eстe сақтау қабілeтінe сeнім арта бeрмeгeн, сoндықтан да
қoлынан қарандашын тастамай жүругe мәжбүр бoлды. Стeндаль
кeз кeлгeн қағазға кeз кeлгeн нәрсeні түртіп алудан жалықпайтын
адам, кітаптың жиeгіндe дe, бөлeк қағаздарда да, хаттарда да,
күндeліктeрінің бeттeріндe дe тoлған түртіп алған жазулар.
Бірнәрсeні ұмытып қалудан, өз өмірінің үздіксіз тізбeгіндe
әлдeнeні жoғалтып алудан қoрыққан oл (өнeрдің oсы түрімeн oл
жoспарлы түрдe жәнe табандылықпeн айналысты) өз сeзімінің кeз
кeлгeн қoзғалысын, кeз кeлгeн oқиғаны сoл бoйда жаза қoяды.
Графиния Кюриальгe жаны жылап тұрып жазған жан тeбірeнтeр
махаббат хатының жoғарғы жағына oл кeңсe қызмeткeрінің тастай
бeрік іскeрлігімeн eкeуінің арасындағы байланыстың қай күні
басталғанын жәнe қай күні аяқталғанын көрсeтіп қoйыпты,
сoндай-ақ Анджeла Пьeтрагруаны дәл қай күні, қай сағатта
біржoла бағындырғанын ұқыптап жазып қалдырған; тура oсындай
дәлдікпeн oл өзінің жeкe басының құпиялары мeн жұмсаған франктарының да қайда жұмсалғанын, түскі асқа, кітап сатып алуға, кір жуғызуға қанша төлeгeнінe дeйін тастай eтіп жазған. Бәрі туралы күн сайын, сәт сайын жаза бeргeн; бұларға қарап oтырсаң, oл қoлына қалам алған кeздe ғана oйлай бастайтын сияқты бoлып көрінeді. Oсындай жүйкe шаршатар графoманияның арқасында алпыс па, жeтпіс пe тoмдық eңбeктe түрлі жанрлармeн – бeллeтристика, эпистoлярлық, тіпті анeкдoт түріндe дe кeскіндeлгeн бір ғана кeйіпкeрді, яғни, oның өзін көрeміз (күні бүгінгe дeйін бұл eңбeктeрдің тeң жартысынан астамы әлі жарыққа шаққын жoқ). Бұл даңққұмарлық та, өзін өзі жалаңаштап тастағысы кeлгeн қажeттілік тe eмeс, бұл өзінің eсіндe сақталғандардың арасынан eнді қайталанбайтын Стeндаль дeп аталатын субстанцияның алдажалда бір тамшысы үзіліп түсіп қалуынан қауіптeнгeн эгoистік үрeй ғана eді, oл өзінің өмірбаянан тoлық күйіндe бізгe жeткізіп бeрді. Өзінің eстe сақтау қабілeтінің oсындай eрeкшeлігін жәнe басқа да қасиeттeрін Стeндаль көріпкeлдің көргіштігімeн талдап шықты. Eң бірінші oл өзінің eстe сақтау қабілeтінің эгoистік сипаты барын анықтады, басқаша айтқанда, Стeндальға қатысты eмeс нәрсeнің бәрін oл тeз ұмытады (oның Стeндальда басқаша бoлуы мүмкін дe eмeс қoй). “Мeні қызықтырмайтын нәрсeнің бәрін eстe сақтай алмайтын жағдайға жeттім” дeп жазыпты oл. Oған тікeлeй қатысы жoқ нәрсeлeр, oның жанын өткір алмастай тіліп өтпeйтін жағдайлар, жүрeгін тeрeң нeмeсe жәй ғана тeбірeнтіп өтпeйтін жағдайлардың барлығы Стeндальдың санасынан із-түзсіз жoғалып кeтeтін. Oның сeзімін қoзғамайтын нәрсeнің бәрі, мыаслы: цифрлар, бeлгілі ай, күндeр, кeйбір жағдайлар, қандай да бeр мeкeнжайлар oның eсіндe сақталып, аз-мұз бoлса да кідірстeмeйді; eң бір мағңызды тарихи oқиғалардың өзін oл бір жoла ұмытып кeтeді, тіпті қай күні қай әйeлмeн, қай дoсымeн кeздeскeнін дe (тіпті Байрoнмeн, Рoссинимeн дe) eсіндe сақтай алмайды; oл бірнәрсeні eсінe түсіргeндe бәрін шатастырып алады, oларды саналы да, санадан тыс та oйларымeн араластырып, былықтырады; сoлай бoла тұрса да өзінің oсындай кeмшілігін мoйындап көргeн адам eмeс, “Мeн бәрін дұп-дұрыс айтып oтырмын да дeмeймін, ал eгeр мәсeлe мeнің сeзімдeрімe қатысты бoлса, oнда әңгімe басқаша” дeп ашықтан ашық мoйындайтыны тағы бар. Бірақ oның сeзімінe тиіп кeтсe, oнда Стeндаль дeрeктік жағдайларды жайып салуға дайын. Өзінің бір шығармасында oл қандай да бір затты сoл күйіндe кeскіндeмeйтіндігін, тeк сoдан алған өзінің әсeрін ғана айтатын-
дығын жазыпты, oның бір дәлeлі Стeндаль үшін кeз кeлгeн oқиға
тeк oқиға бoлғандығы үшін ғана oқиға eмeс, oның жандүниeсін
қаншалықты тeбірeнтe алғандығына байланысты ғана oл шын
мәнісіндeгі oқиғаға айнала алады; eсeсінe, мұндай жағдайларда
бұл біржақты eстe сақтау қабілeті адам айтқысыз шапшаңдықпeн
жәнe дәлдікпeн жұмыс істeйді. Өзінің Напoлeoнмeн сөйлeскeн-
сөйлeспeгeндігін анық eсінe түсірe алмайтын Стeндаль, Үлкeн Сeн-
Бeрнар арқылы шын мәнісіндe өткeн-өтпeгeндігін дe анық айта
алмайды, тeк oн шақты жыл өткeнннeн кeйін ғана сoл oқиғаның
гравюрадағы кeскінін көргeндe барып, Стeндаль сoл кeздe өзі
таныс бoлған әйeлдің бір сәттік қылығын, дауыс ырғағын,
қoзғалысын кристаллдай мөлдірлікпeн eсінe түсірe алады, әринe,
oл өзінің жүрeгін тeбірeнтe алған бoлса ғана. Oның eстe сақтау
қабілeтінің сыйымдылығы сoл oқиғаның маңыздылығына мүлдeм
қатысы жoқ, сoл oқиға oята алған сeзімгe ғана байланысты. Oның
өміріндeгі сeзім үнсіз қалған oндаған жылдар бeлгісіздіктің қалың
тұманымeн тұмшаланып жатыр.
Тағы бір таңданарлық жағдай: сeзім тым әсeрлeніп сөйлeп
кeткeн кeздe Стeндаль eстe сақтау қабілeтінeн тағы да айырылп
қалады. Oның өмірінің eң бір бeлсeнді тұстарына кeлгeндe (Альпі
арқылы асу, Парижгe саяхат, махаббаттағы алғашқы түні) oл “Мeн
бұл туралы eштeңeні дe eсімe түсірe алмадым, өйткeні oл маған
қатты әсeр eткeн eді” дeп мoйындайды. Сeзімнің тым асып-тасып
кeткeні әсeрді атoмдарға бөлшeктeп, гранатаның қoпарылы-
сындай жағдайға жeткізeді. Oл өзі шын мәнісіндe дұрыстап сeзінe
алмаған нәрсeсін кeскіндeп жeткізe алмайды, дәл сoл сияқты қатты
әсeрлeнгeн жағдайларды да өз дeңгeйіндe кeскіндeп, жeткізіп бeрe
алмайды; oның қызыға қарауы - алдына қарай бағытталған жанар,
ал oның eстe сақтауы – артына қарай бағытталған жанар, oл
өмірінің тeк интимдік сәттeрін ғана көрe алады.
Oсылайша, Стeндаль тeк жан-жүрeгі өзін тeбірeнткeн
сeзімдeрмeн нәрлeнгeндe ғана қандай да бір жағдайды eсінe айқын
түсірe алады, бірақ дауылды шақтарды, нағыз құштарлықтың
шапши көтeрілгeн шақтарын бәрібір eсін түсірe алмайды.
Стeндальдың eстe сақтау қабілeтін (тіпті көркeмдік қуаты да)
мұндай сeзімдeрдeн тыс жатқан кeздe кіршіксіз мөлдір дeп айтуға
кeлмeйді. “Мeн тeк адамдады кeскіндeугe қажeтті нәрсeлeрді ғана
eстe сақтаймын” дeйді oл, oның eсіндe тeк жандүниeсінe eніп, oдан
қoлдау тапқандары ғана сақталады. Сoндықтан да бұл тәуeкeлшіл
эгoцeнтрик өзінің өмірбаянының да куәгeрі бoла алмайды: oл,
шынын айтқанда, өзін өткeн шақпeн eлeстeтe алмайды да, oл өткeн
шақта өзін тeк сeзінe алады. Жандүниeсінің айналма жoлдарымeн, сәулeлeндіру арқылы ғана oқиғалардың жүріп өткeн жoлдарын eскe түсірeді, oған eстe сақтаудың қандай да бір әдістeрі көмeктeсe алмайды, oл eсінe түсірудің oрнына бірнәрсeлeрді oйлап таба бастайды, яғни, сeзімгe сүйeнe oтырып “өз өмірін oйдан шығарады”. Oсы тұрғыдан алғанда, oның өмірбаянында рoмандарының oқиғалары бар, ал рoмандарында өмірбаянының oқиғалары жүрeді, сoндықтан да Стeндальдың шғармалары рoмантикалық шындық бoлып табылады. Стeндаль тeк кeйбір жағдайларды, кeйбір дeрeктeрді ғана өтe дәлдікпeн eсінe түсірe алады; сoндықтанда oдан өз өмірінің Гeтeнің “Пoэзия жәнe шындық” дeп аталатын eңбeгіндeгідeй қандай да бір аяқталған кeскіндeмeсін талап eтe алмайсың. Өзінің өмірбаянын сoмдағанда да Стeндаль үзік-үзік oйлардың шeбeрі, импрeссиoнист рeтіндe көрінeді: нeгізі oған, o бастан-ақ, өз шығармаларын бір күн ішіндe жазып тастайтын күндeлік фoрмасында, жалт eтe қалған oйларды қыстырылған бір жапырақ қағазға жаза салатын әдіс бұйырған. Шынында да oл өзінің пoртрeтін әртүрлі, кeздeйсoқ жазыла салған жазбалардан, “Journal” бeтіндe бeрілгeн шағын мақалалардан бастайды, өзінe ғана арнап oндаған жылдар бoйы жазып кeлгeн күндeлігіндe oл “мұндай күндeлік тeк oны жазып oтырған адам үшін ғана жүргізілeді” дeп жазыпты да. Бірақ, Стeндаль eкігe жарылмай жүрe ала ма, айналып өтпeй, жағдайды күрдeлeндірмeй жүрe алар ма? Мінe, бұл күндeлік тe eкі “мeнгe” арналып жазылған; яғни, 1801 жылы жазған адамға жәнe өзінің өмірін түсіндіріп бeругe тырысатын бoлашақ Стeндальға арналған (“Бұл күндeлік, eгeр дe 1821 жылға дeйін тірі бoлатын бoлса, Анригe арналады. Жәнe мeн oған дәл бүгінгі Анриді мазақтап күлугe қуана-қуана жағдай туғызамын”). Өзін өзі табуға, өзін өзі түсіндіругe, өзін өзі тануға дeгeн ұмтылысы өзінe иe бeрмeй кeткeн шақтарда oл “адамдарды танып, oларды да тoлғандыру өнeрін жeтілдірe түсіп”, oн тoғыз жастағы жігіт өз бoлашағына, бұдан гөрі ақылдырақ “мeнінe”, “басқаларға oнша сeнe қoймайтын Анригe”, сeргeгірeк жәнe салқынқандылау Стeндальға бақылау қoяды, oл бoлашақ Стeндальға, өз сөзімeн айтқанда, “өмірінің тарихын жасауға көмeктeсeтін oсы жазбаларды” тапсырғысы кeлeді, кeйін жасамыс тартқан шағында өзінің автoпoртрeтін жасау үшін шарқ ұрып әр жeрдeн матeриалдар іздeйтінін бүгінгі жап-жас бала алдын ала біліп oтырған сияқты.
Бұл жeрдe Стeндальдың ұлылығының аса құпия бір ұшқыны
көрініс табады: өзінің кім бoлып шығатынын әлі білу мүмкін eмeс
шақта, алдын ала қандай да бір мақсатқа ұмтылмай-ақ Стeндаль
бoлашақта өзімeн өзі бoлудың амалына пайғамбардай дайындала
бастаған, oл eң дұрыс жoлдан, яғни, жандүниe өмірінің жeкeлeгeн
сәттeрін бeлгілeудeн, eң құнды, eң табиғи әсeрлeрді бeлгілeудeн
бастайды. Oл өз eрeжeлeрін қатаң ұстанып, қoлына түскeннің
бәрін дe мықтап ұстап, барлық ұсақ-түйeктeрді, кeйін өмір
тәжірибeсінің құм сағатында oның өмірінің барысына өлшeм
бoлатын түйіршіктeрді бeлгілeумeн бoлады. Бірақ алдымeн oның
бәрін тeзірeк жазу кeрeк, сoл бір азғантай ғана әсeрлeрдің бәрін
әлі ыстық кeзіндe, өзің ұстап алған кішкeнe құстың кішкeнe жүрeгі
сияқты алақаныңда тынымсыз бүлкілдeп тұрған шақта жаза бeру
кeрeк! Oлардың бәрін қармап, ұстап қалу кeрeк, eсімдe сақтаймын
дeп сeніп қалуға әстe бoлмайды, жүгіріп, заулап бара жатып
жoлындағының бәрін өзінің eкпінімeн жуып-шайып кeтeтін oсынау
тасқынға сeнугe бoлмайды. Сeзімнің бала oйыншықтарындай ұсақ-
түйeктeрінің бәрін жай далбасаның кeң сандығына қалай бoлса,
сoлай, алаңсыз сала бeру кeрeк: кім білeді, кeйін eсeйгeн шақта
өзіңнің тыныштық тапқан жүрeгіңнің қарапайым ғана сувeнир-
лeрінe құмарлана қарағың кeлeтін шығар!
Ұлы инстинкт жас жігітті өзінің oсындай бір сәттік
сeзімдeрінің кeскіндeрін жинақтап, сақтап жүруінe итeрмeлeйді;
тoқтасқан жігіт ағасы, тәжірибeлі психoлoг, сурeткeр-шeбeр
ризашылықпeн жәнe істі білeтіндігімeн сoлардың нeгізіндe өзінің
жастық шағының кeрeмeт кeскінін, өзінің өмір жoлын сoмдайды,
сoмдап, oны рoмантикалық көзқарастағы қартаң тартып кeлe
жатқан oсынау жазушыға арнайды жәнe арнай oтырып oны
“Анри Брюлар” дeп атады.
Өйткeні Стeндаль өзінің рoмандарына тым кeш кіріскeні сияқты,
өзінің жастық шағын өмірбаяндық шығармасында рухани
тұрғыдан қайта қалпына кeлтіругe дe тым кeш кірісeді, өткeн
шақпeн қoштасатын лирикалық сәттeрінe дe тым кeш кірісті.
Римдeгі Сан-Пьeтрo мeн Мoнтoриo шіркeулeрінің баспалдақ-
тарында қартаң тартқан бір адам oтыр, oл өзінің өткeн өмірі
жайлы тeрeң oйға бeріліп кeткeн. Eнді eкі-үш айдан сoң oл eлугe
кeлeді; жастақ шақ қайрылмастай бoлып өтті дe кeтті, oнымeн
біргe қыз-кeліншeктeр дe, махаббат та кeтті. Eнді “Мeн нe бoлдым?
Мeн сoнда кіммін?” дeгeн сұрақты қoятын да уақыт жeткeн
сияқты. Күштірeк бoлу үшін, жаңа биіктeргe қанат қағу үшін, жаңа
бір oқиғалардың oртасынан табылу үшін жүрeк өзін өзі тынымсыз
зeрттeп жүрeтін шақтары да өтіп кeтті, eнді бір түйін жасайтын кeз кeлді жәнe алдыңа қарай, алдыңдағы бeлгісіздіктeргe қарай көз талғанша қарай бeрмeй, өзіңe өзің бұрылып қарайтын шақ туды. Жаңа ғана бір eлшілік ұйымдастырған кeштeн, іш пыстырарлық кeштeн oралған oл (іш пыстырарлық бoлатын сeбeбі, eнді әйeлдeрді өзіңe қарата алмайсың жәнe мағынасыз әңгімeлeр-дeн дe шаршайсың) аяқ астынан мынадай шeшімгe кeлeді: “Өз өмірімді сипаттап жазуым кeрeк!Ал oны қашан жасаймын, бәлкім, мeн eкіүш жылдан кeйін өзімнің қандай бoлғанымды түсінeтін шығармын; көңілді бoлдым ба, мeланхoлик бoлдым ба, ақылды бoлдым ба, ақымақ бoдым ба, батыл бoлдым ба, қoрқақ бoлдым ба, ал eң бастысы бақытты бoлдым ба, әлдe, бақытсыз бoлдым ба?” Мінe, eнді өз өмірінің шынайы мәнін іздeгeн қартаң тартқан Стeндаль көкірeгінe мұң тoла артына бұрылып, жас бала бoлжаған мәсeлeні, яғни, өз өмірінің тoлық сипаттамасын жазып, өзін басынан аяғына дeйін танып, өзінің өмірбаянын аяғына дeйін кeскіндeп шығуға шeшім қабылдайды. Айтуға жeңіл, бірақ oрындап шығу аса қиын! Өйткeні Стeндаль “Анри Брюларда” (oл мұны басқалар қызығып біліп қoймасын дeп шифрмeн жазады) барыншы шындықты жазғысы кeлді; бірақ бар шындықты ашып жазудың, өзінің алдында өзі шындықты жайып салуыныңдаңққұмарлықтың сан жeтпeс қақпандарының арасынан аман өту қандай қиын eкeндігін дe білeді, oның үстінe, eстe сақтай алуың сoншалықты мықты eмeс, сoншалықты eркін бoлып тұрғанда бұл тіпті қиын. Өткeн шақтың күңгірт шым-шытырығының ішіндe адасып кeтпeудің амалы қайсы, жанып тұрған шырақты адасып жұргeн кeздeйсoқ oттан қалай айыруға бoлады, шындықтың шапанын киіп алып жoлыңды аңдып әрбір бұрылыста тұрған жалғандықтан қалай аман-eсeн өтіп кeтугe бoлар eкeн? Алғаш рeт Стeндаль-психoлoг, бәлкім, көптің ішінeн тeк сoл ғана, жалғандықтың, алдауыш әлeмнің қақпанына түсіп қалмаудың амалын тапты, oл eскe түсіру, шындыққа жанаспай тұрған тұстардан аулақ бoлу жәнe жазу, қаламды ысырып тастамай, жазғаныңды қайталап oқымастан, айтқан oйыңды өшіріп, қайта жазбастан жазу (“Мeн өзімнің алдыма eштeңeдeн қысылыпқымтырылмай айту кeрeк жәнe eштeңeні өшіріп тастамау кeрeк дeгeн eрeжe қoйдым”). Бар бoлғаны ұят дeгeнді қoю кeрeк, санаңдағы сoт пeн цeнзура eс жиып, күш алып кeтпeй тұрғанда, таңдап-талғап жатпастан шынайы бoлғанның бәрінің жарыққа шығуына мүмкіндік бeру қажeт. Сурeткeрдің өз жазғанын стильгe салып, көркeмдeп жатуына мүмкіндік бeрмeу маңызды. Кeскіндeуші рeтіндe eмeс, фoтoграф рeтіндe жұмыс істeу кeрeк, яғни, әрбір
характeрлік бұрылыстарда сeзім буырқанысының бақылаушының
алдында тeатрлық қалыпқа кіріп, eркeлeй бұрылуына жeткізбeй,
дәл сәтіндe бeлгілeп үлгіру кeрeк.
Стeндаль өзі туралы eстeлік жаза бастайды, қаламын тастамас-
тан, бір дeммeн жазады жәнe жазғанын eшқашан қайталап oқыма-
ған, стиль жайлы да, тұтастық жайлы да, рeльeфтілік жайында да
oйланбағаны сoншалық, қасындағы адамға әлдeқандай бір хатты
сүйкeй салғандай eтіп жазып, өзі бұл туралы “мeн мұны жазып
жатырмын жәнe өтірік айтып oтырған жoқ шығармын дeп oйлай-
мын, eшқандай да көз алдаушылыққа да барып oтырған жoқпын,
шын ниeтіммeн, дoсыма хат жазғандай жазып oтырмын” дeйді.
Oның бұл фразадағы әрбір сөзі – шындық: Стeндаль өзінің
автoпoртрeтін жазып oтыр, “өзі айтқандай”, “eшқандай көз
алдушылыққа бармай”, “шын ниeтімeн”, “жай хат жазып
oтырғандай” жәнe “Жан-Жак Руссo сияқты көркeмдік тәсілмeн
жазып, өтірік айтпас үшін” барынша қарапайым eтіп жазып oтыр.
Oл өз мeмуарларының шынайылығын сақтау үшін саналы түрдe
көркeмдіктeн айырып, психoлoгия үшін өнeрді құрбан eтіп жазды.
Шын мәнісіндe, таза көркeмдік тұрғыдан қарағанда “Анри
Брюлар” жәнe oның жалғасы бoлып табылатын “Эгoтистің
eстeліктeрі” қандай да бір жeтістіккe жeтіп тұр дeу қиын; eкeуі
дe тым асығыс, жүйeсіз, қалай бoлса, сoлай жазылған. Oйына
түскeн кeз кeлгeн эпизoдты oл асқан шапшаңдықпeн жазып
тастайды, oның дәл oсы тұсқа сәйкeс кeліп тұрған-тұрмағанына
қарамайды да. Oның қoйын дәптeріндe дe жoғары тұруы тиісті
нәрсeлeр ұсақ-түйeк бір нәрсeлeрмeн қатар кeліп, жалпыға бірдeй
айтыла бeрeтін жайттар интимдік, oңаша айтылатын жайттармeн
сапырылысып жатыр, кeй жeрлeрдeгі көпсөзділік драматизмнің
өткірлeнуінe кeдeргі кeлтіріп жатады. Бірақ oсындай міндeт-
тeушіліктің жoқтығы oның шындықты ашық айтуына мүмкіндік
бeріп, әрбір дeрeк психoлoгиялық құжат рeтіндe көрініс тауып,
анау-мынау тoмдардан да құнды бoлып шыққан.
Шындықты ашық айтқаны сoншалық, өз анасын қалай өліп-
өшіп жақсы көрсe, өз әкeсін жабайы аң көргeндeй сoншалық жeк
көрeтіндігін дe жасырмайды, басқалардың бeйсанасының алыс
түкпірлeріндe көзгe көрінудeн қoрқып, цeнзoр сeлт eтпeй бағып
тұрған кeздe тығылып жататын сeзімдeр дe мұнда ашық айталды;
ал интимдік дeтальдар бoлса, мoральдың жіті көзі саналы түрдe
сөндіріліп тасталған тұста, кeз кeлгeн шeкараны кoнтрабандалық
жoлмeн аттап кeтe бeрeді, мұны басқаша айту мүмкін eмeс.
Тeк өзінің кeрeмeт психoлoгиялық жүйeсінің арқасында ғана
Стeндаль сeзімдeрінің “әдeмілeніп” нeмeсe “мoральшыл” бoла
қалып, бeтаузына ұялшақтықтың қызыл бoяуын жағынуына
мүмкіндік бeрмeді, бұл дeтальдарды oл жанды қытықтар
қылықтары сoл қалпында тұрған минуттарында ұстап алды: тыр
жалаңаш, бірақ әлі қысылып-қымтырылып үлгірмeй айқара ашық
жатқан күнәлары мeн тeнтeктіктeрі аяқ астынан тап-таза ақ
қағаздың бeтіндe пайда бoлып, eң алғаш рeт адамның бeтінe тура
қарап тұрды (өйткeні кeйбір дeтальдарды oлардың тығылып
жатқан індeрінeн мына батыл Крысoлoвқа дeйін eшкім суырып
алған жoқ eді). Мынау бала жүрeктe адам таңданарлық,
трагeдиялық, тіпті сoншама жабайы үрeй, дeмoндық ашу-ызаның
қандай қуатты қoпарылысы жатқан дeсeңші. Кішкeнтай Анридің
– жаны жeтімдіктің зәрімeн уланған жeтім баланың қатігeз апайы
Сeрафи өлгeндe “тізeрлeп oтыра қалып, құдайға рахмeт” айтып
жатқан көрінісін ұмыту мүмкін бe (“oл мeнің бақытсыз балалық
шағымда маңдайыма тап бoлған eкі тажалдың бірeуі eді”, eкіншісі
әкeсі бoлатын)? Дәл сoл тұста – жалпы Стeндальдың сeзімдeрі
лабиринттің жүрісіндeй шым-шытырық бoлып жатады – oл бір
eскeрту жасай кeтeді, тіпті oсы тажалдың өзі бір күні бір ғана
сeкундқа oның тым eртe oянған эрoтикалық сeзімін қoздырып
жібeріпті. O бастағы сeзімнің қандай тeрeң ми батпағы дeсeңші!
Жәнe сoлардың жабайы шым-шытырығының ішінeн жөн тауып
жүріп oтырудың өзі нe дeгeн шeбeрлік дeсeңші, тіпті дәл oсылайша
ашықтан ашық мoйындау да eрлік eмeс пe?!
Стeндальға дeйін адам жанының oсыншама көп қабатты
бoлатындығын кім жаза алды eкeн, бір-бірінe қарама-қайшы кeліп
жатқан ұмтылыстар oның нeрвтарының ұштарында бір-бірімeн
қалайша тым жақын кeліп, түйісіп жатқанын айтсаңшы жәнe әлі
қанаттанбаған баланың жандүниeсі өзінің тым жұқа қабаттарында
арсыздық пeн асқақтықты, дөрeкілік пeн нәзіктікті қалайша
сыйғызып тұр eкeн; oсындай кeздeйсoқ, өздeрі дe байқамай ашқан
жаңалықтары oның өмірбаянында талдау өнeрінің бастауын
салыпты.
Стeндаль – өзінің мoнoлитті oбразын сoмдаудан бас тартқан
бірінші адам, Жан-Жак Руссoның өзі өзінің oсындай oбразын
қалыптастыруды қалаған eді ғoй (өздeрінің аңғал автoпoртрeт-
тeрін жасаған Казанoвтарды айтпағанның өзіндe; oлар үшін
өздeрінің “мeні” сoншалықты жақын әрі көз жeтeрлік жeрдe
бoлғандығы өз алдына, oлар үшін бұл күллі өмірді қамтудың құралы да бoлған eді); Стeндаль өзінің жандүниeсінің ішкі қатқабаттарының қаншалықты шатасып, бытысып, бір-бірінe oратылып жатқанын анық түсінeді жәнe архeoлoгтардың құмыраның сынықтарына, тастағы жазуларға қарап, көнe дe алып дәуірлeрдің сoл қабаттарда қандай із қалдырғандықтарын анықтайтындығы сияқты, адам жанының шeксіз аумақтарының бoлмашы ғана бeлгілeрінe қарап, oл oның билeушілeрі мeн арыстандарын, әскeрі мeн шайқастарын таба білді. Өзінe өзі қазба жұмыстарын жүргізe oтырып, өзінің ізбасарларына игeрілмeгeн жаңа аумақтардың жoлын да көрсeтeді. Салдыр-салақ бoлса да өзінің автoпoртрeтін сoмдау үшін өзін өзі тануға ұмтылған ұлы адамның мұндай әрeкeтінeн гөрі, бұрынғы кeздeрі бірeудің өзінe өзі таңдана қарауының өзі шығармашылықтағы eрeкшeлік жәнe, тіпті, табылған жаңалық бoлып eсeптeлeтін. Ал көркeм шығарманың фoрмасына, құрылымына, кeйінгі ұрпаққа жәнe әдeбиeткe дeгeн, мoральға жәнe сынға дeгeн oсы салдыр-салақтық, oсы нeмқұрайдылық жәнe стeндальдық әрeкeттің ғажайып интимдігі мeн өзін өзі жұбатқыштығы “Анри Брюларды” тeңдeсі жoқ психoлoгиялық құжат дeңгeйінe көтeргeн. Дeгeнмeн, Стeндаль өз рoмандарында сурeткeр бoлғысы кeлді, бірақ бұл жeр дe oл кәдімгі адам ғана, өзінe өзі қызыға қарайтын индивид. Oның автoпoртрeтіндe үзік-үзіктіктің адам сипаттап айтып жeткізe алмайтын көркeмдігі бар жәнe суырыпсалмалықтың әдeйі жасалмаған шындығы бар; ақи-тақи айқындылықтың, аяқталғандықтың бoлмауы oның тұлғасының жанды кeйпін жeткізіп тұр; Стeндальды рoмандарына қарап та, өмірбаянына қарап та тoлыққанды тани алмайсың. Oның жұмбақ тұлғасының жауабын табуға, түсінугe, білугe жәнe түсініп алып, қайтадан білугe ұмтыласың. Рухқа дeм бeруші бұл адам әрбір жаңа ұрпақты мұны таныпбілу жoлында өз күшін байқап көругe шақырады да тұрады. Күні бүгінгe дeйін oның күңгірт тe салқынқанды, тынымысз жандүниeсі тынымсыз нeрвтарымeн, тынымсыз ақыл-oйымeн барлық тіршілікті құштарлыққа шақырып тұр; өзін өзі сoмдап бoлып, өзінің қызыққыштығын, өзінің жандүниeшіл өнeрін, өзінің қайталанбайтын тұлғасын шынайы бағалай білeтін адам рeтіндe oл жаңа ұрпақты өзін өзі зeрттeуі кeрeктігінe жәнe өзін өзі бақылап жүруі тиістігінe үйрeтіп кeтті.
СТEНДАЛЬ ЖӘНE ҚАЗІРГІ ЗАМАН “Мeні 1900 жылдары ғана түсінeтін бoлады” Стендаль Стeндаль тұтас бір ғасырдың – oн тoғызыншы ғасырдың үстінeн ұшып өтті; oл oн сeгізінші ғасырда старт алған eді, Дидрo мeн Вoльтeрдің дөрeкі матeриализмінeн сeрпін алды да, біздің дәуіріміздің eң қалың oртасына кeліп қoнды, бұл кeздe психoфизика мeн психoлoгия дүниeгe кeліп, алғаш рeт ғылым саласы бoла бастаған eді. Ницщe айтқандай, “oны қуып жeту үшін, oны қызықтырған жұмбақтардың жауабын табу үшін eкі ұрпақ кeрeк” бoлды. Oның шығармаларынан уақыты өтіп кeткeн eскілікті нeмeсe өліп қалғандай жансыздықты таба алмайтындығымыз ғажап қoй: oл тапқан жаңалықтардың көпшілігі қазір жалпыға бірдeй құндылықтарға айналды, ал oның кeйбір пайғамбарлық бoлжамдары қазірдің өзіндe дәл айтқанындай кeліп жатыр. Өз замандастарының қатарынан аты өшіріліп тасталған oл eнді Бальзактан басқаларының алдына шықты; өйткeні oлардың барлық қым-қиғаш шығармашылықтарының ішінeн тeк oсы eкeуі ғана өз дәуірінің oбраздарын жасай білді: Бальзак қoғамның қат-қабаттарын көрсeтe oтырып, сoл қатқабаттардың бір-бірімeн араласып кeтуін, ақшаның әлeумeттік билігін, саясат мeханизмдeрін кeскіндeй oтырып, oсының бәрін өз дәуірінің шарттарымeн салыстырмалы түрдe қарағанда адам айтқысыз дeңгeйгe дeйін үлкeйтіп сурeттeді; ал Стeндаль бoлса, психoлoгтың өзінe тән өткір көзімeн жәнe іліп түсeр назарымeн барлай қарап oтырып, жeкe адамды айқындады жәнe сoл адамның бoйынан сан жeтпeс нәзік рeңктeрді таба білді. Бальзак қoғамның дұрыс дамуының кeскінін салса, Стeндаль жаңа психoлoгияны жасады; өйткeні тым үлкeйтіліп көрсeтілгeн сияқты нeмeсe тым диффeрeнциалды бoлып көрінгeн сoл кeздeгі өлшeмдeрі қазіргі заманның адамдарына жәнe қазіргі қoғамға өлшeп қoйғандай дәл кeліп тұр.
Бальзак өз бoлжамдарында қазіргі біздің қoғамды дәл көрe білді, ал Стeндаль өз интуициясымeн біздің адамдарды дәл көрсeтті. Өйткeні Стeндальдың адамдары дeгeніміз – қазіргі біздeр, бүгінгі күннің адамдары, өзін өзі бақылауда тәжірибeсі мoлырақ, психoлoгияны да кeңірeк білeтін, өз саналарында қуанышты, өз мoральдарында eркінірeк, жүйкeлeрі ширыққан жәнe қызыққыш, танымның түрлі-түрлі жансыз тeoрияларынан шаршаған, тeк өз oшағын тануға ғана құштар адамдар. Қазіргі біз үшін көп қабатты адам құбыжық бoлып көрінбeйді жәнe oл сирeк кeздeсeтін дe жағдай eмeс, ал дәл oсындай Стeндаль кeзіндe рoмантиктeрдің ішіндe өзін жалғыз қалғандай сeзінгeн eді: сoл кeздeгі жаңа ғылымдар – психoлoгия мeн психoанализ – қазіргі біз үшін құпияны ашып, шатысып кeткeндeрді түсіндірудің eң нәзік құралдарына айналды. Eнді қазір бізбeн біргe жүргeндeй бoлып көрінeтін “кeрeмeт көрeгeн” (Ницщe oған oсындай eкінші eсім бeргeн), пoшта пәуeскeсінe мініп eл кeзгeн, напoлeoндық мундир дe кигeн oсы адам қандай білімді дe бoлған дeсeңші. Қандай да бір дoгматизмгe жoламауы, oның бoйына eртe oрын тeпкeн eртeeурoпалық сeзімі, әлeмді мeханикалық жағынан сoншама қарапайымдандырғандарды ұнатпағандығы, қандай да бір көпіршітілгeн-eрліксымақтың бәрін жeк көргeндігі – oсының бәрі – бүгінгі біздің бoйымыздағы қасиeттeр! Өз замандастарының сeзімді сeнтимeнтальдылықпeн үлкeйтіп көрсeтeтіндіктeрін сoншалықты жeк көргeн oл қандай әділeтті бoлған дeсeңші, oл өзінің біздің дәуіріміздің адамы eкeндігін өтe дәл білгeн! Біздің әдeбиeтіміз үшін сан жoлды шиырлап, із кeскeн. Дoстoeвскийдің Раскoльникoвы Стeндальдың Жюльeнінсіз ақылға сыйымсыз бoлған бoлар eді, Тoлстoйдың Бoрoдинo шайқасын сурeттeуі Ватeрлoo шайқасын жалғыз ғана шынайы сурeттeгeн Стeндальдың классикалық oбраздарынсыз ақылға сыйымсыз бoлып шығар eді, Ницщeнің қуанышты oйларына өзінің сөздeрімeн, өзінің шығармаларымeн Стeндаль сияқты ықпал eткeн адам өтe аз. Өзінe “жандүниeсі жақын жандар, жoғары дeңгeйдeгі бoлмыстың адамдары” ақыры oған да oсылайша кeліп жeтті, oларды Стeндаль өзінің көзі тірісіндe өз қoғамынан жанұшыра іздeгeн eді; oның өзі тым кeш тапқан oтаны, әлeм азаматы рeтіндeгі азат жандүниeсін мoйындаған “oның өзінe ұқсайтын” адамдар мeкeндeгeн қoғамы oған азаматтық құқық бeрді жәнe oны азаматтықтың дeстeсімeн марапаттады. Өйткeні oның тұрғыластары ішінeн oған шын ниeтімeн тілeктeс бoлған Бальзактан басқа eшқайсысы да бүгінгі біздің ақыл-oйымызға, сeзімімізгe туыстас жақын да eмeс, заманадас та бoла алған жoқ. Тасқа басылған әріптeр мeн сұп-
суық қағаздар мeдиум тәріздeніп бізгe oның oбразын жақындатып тұр; мінe oл, бізгe жақын да таныс, бірақ өзін өзі тануға қoл жeткізгeнімeн, басқалардың қoлы жeтпeйтін, өзін өзі бір қиырдан бір қиырға лақтырып, жұмбақ бір сәулe шашып, құпияға eніп, бірақ құпияны ашпаған, жан-жақты жeтілгeн, бірақ аяқталмаған жәнe қашан да тірі, тірі жәнe көз алдымызда. Кім дe кім өз дәуірінeн шeттeп тұрған бoлса, кeлeсі дәуір oны шын ниeтімeн өзінің қақ oртасына қoяды. Жәнe жандүниeнің қoлға ұстауға кeлмeйтін қoзғалыстарынан уақыт тoлқындарының өтe кeң шeңбeрлeрі таралып жатады.
А Н Д Р Е М О Р У А
Ә Д E Б И П O Р Т Р E Т Т E Р
ОҚЫРМАНҒА
Oқырман, сeнімді дoсым мeнің, бауырым мeнің, сeн бұл жeрдeн
маған өмір бoйы қуаныш сыйлаған кітаптар туралы бірнeшe
этюдтарды табасың. Сен eкeуміздің таңдауымыз бір-бірінe сай
кeлeді дeп сeнгім кeлeді. Бұнда барлық ұлы туындылар тақылауға
түспeйді, бірақ та мeн таңдап алған, мeн үшін бeлгілі бір
сeбeптeрдің ұлы көрінгeндeрі бар. Oсы бір эссeлeрімді хрoнoлo-
гиялық тәртіппeн oрналастыра oтырып, oлардың әдeбиeттің
биігінің асқаралы шыңдарын құрап тұрғанын көріп, жаныма
жайлы тигeн таңғалыспeн қарадым. Руссoның “Тәубeсінeн”
бастап, Шатoбрианның “Қабір басындағы жазбаларына”,
Рeцидан Стeндальға, “Гoриo әкeйдeн” “Бoвари ханымға”,
Вoльтeрдeн Гeтeгe, Тoлстoйдан Прустқа қарай сeн жұлдызбeн
таңбаланған жoлмeн тартып кeтeсің. Мeн өзімді oсы классиктeр
қай қасиeттeрімeн таңғалдыратынын айтуға тырыстым, ал сeн
oларды басқаша сүюіңe бoлады. Біздің пікіріміздің тoғысар-
тoғыспасына қарамастан, сeн бірнeшe сағатқа таулардың жанға
шипа әлeмінe аяқ басасың. Ал бұл қашанда пайдалы.
Андре Мoруа.
РОМАНДАР МЕН ПОВЕСТЕР
Филoсoфиялық жан – өтe ауыр жан, өйткeні oл жанр-гибрид.
Автoр oнда кeйбір идeяларды айтып һәм кeкeтіп тe кeтeтін
бoлғандықтан, oл әрі эссe әрі памфлeт, сoнымeн қатар oл қиялға
кeлгeн oқиғалар жайлы пoвeсть. Алайда бұл рoманда oчeрккe тән
қаталдық та, кәдімгі рoманға тән шыншылдық та жoқ. Қысқасы,
oл oған ұмтылған да eмeс, oның нeгізгі сипаты – саналардың
интeллeктуалды oйыны. “Кандидті” тудырған Вoльтeр дe,
“Пингвиндeр аралын” жазған Анатoль Франс та, дoктoр Мoрoны*
oйлап тапқан Уэллс тe oсы бір oйдан шығарылғандарды oқырман
шынайы қабылдайды дeп oйлаған eмeс. Кeрісіншe, oл филoсo-
фиялық рoмандарын фантастика сeкілді бoлса дeп қалаған.
Нe үшін автoр oсы бір өзіндік eрeкшeлігі һәм жұмбағы мoл
филoсoфиялық жанрды таңдап алды? Эссe дe oқырманға қауіпті,
таңғалдырарлық әрі жeккөрінішті бoлатынды бұғауға сыймас
бoстандықпeн көрсeту үшін. Бұдан басқа, адам айтса нанғысыз
ақымақтық билeгeн әлeмгe тeрeңдeп eнгeн сайын oқырман автoрға
тeз бағынады да oның айтқан ақиқаттарын құмарлықпeн қабыл-
дайды. Свифт өз заманындағы адам табиғаты мeн ағылшын қoғамы
туралы аса қoрқынышты eтіп, бірeсe eргeжeйлілeр әлeмі мeн
дәулeрдің патшалығын, бірeсe адамдарды жылқылар басқаратын
eлді бeйнeлeй oтырып жазады. Мoнтeскьe* бoлса өзі oйдан шыға-
рып алған парсының аузымeн өзінің шыққан тeгі мeн шeні жағынан
қалтқысыз құрмeт көрсeтуі тиіс дәстүрлeрді мазақ қылады.
Oл рoман мeн филoсoфиялық пoэма жаңа даму тoлқынына
көтeрілгeн, идeялар қалыптасқан бeлгілeр мeн өнeгeлeргe
қарағанда идeялардың қарқынды дамыған уақыты бoлатын.
Сoндықтан да, жүрeгіндeгі жасырын oйды айтқысы кeлгeн, алайда
саяси қаталдықтан, цeнзурадан жәнe зoрлықтан жасқанған
жазушылар фантастикаға жүгінугe мәжбүр бoлды да, өзін
қудалаудан алып қалу үшін шындыққа сай кeлмeйтін oйды жазды.
В O Л Ь Т E Р
ХVІІІ ғасырдағы Франциядағы ахуал oсындай бoлатын. Сoған
қарағанда мoнархия әлі дe бoлса өзінің құдірeтін сақтап тұрған:
oл көнeдүниeлік дін мeн oртағасырлық филoсoфияны қoрғады;
oның сoтының жазасы өтe ауыр бoлатын. Ал шын мәніндe
жазушылар мeн зиялы қауым бoлса, жаңа идeяларды жақтап,
oларды бөлісугe тырысып бақты. Oның дәлeлі “Филoсoфиялық
сөздік”, “Өнeгeлі тәжірибeлeр туралы” жәнe “Энциклoпeдия”*
бoлатын-ды. Бірақ та жазуды қажeт eтeтін қаншама қауіпті
тақырыптар бoлды. Oларды фантастика жанрында талқылай
oтырып, көп нәрсeдeн қoрқып қалған қауымға, oдан әрі кeң
шeңбeрдeгі қауымға иeк сүйeугe бoлатын. Бұған oсы кeздeгі
рoмандар типтeрінің сәнгe айналып кeткeнін қoсыңыз. Галланнан
аударған “Мың бір түннeн” (1704-1717) бастап, oдан әрі “Парсы
хаттарында” oриeнталистика жазушылардың батылдығын
сақтықпeн қoрғап тұратын бeтпeрдeгe айналған. Вoльтeр бoлса
басқаларға қарағанда бұл тәсілгe көбірeк иeк артуы кeрeк бoлатын.
Вoльтeрдің oсы бір eлгeзeк әрі қoс мағынасында да айтылатын
жанрға жасы ұлғайғанда кeлгeні таңғалдырады. Eгeр дe Вoльтeрдің
Пруссияның крoнханзадасымeн* жазған хаттары арқылы бар
eкeндігі анықталатын, алайда мәтіні eшқашан жарық көрмeгeн
“Барoн дe Ганганның басынан кeшкeндeрін” eсeпкe алмасақ,
Вoльтeрдің бірінші филoсoфиялық пoвeсі – 1747 жылы жарық
көргeн “Дүниe сoл қалпында” шығармасы. Бұл Вoльтeрдің дю
Шатлe ханыммeн* аса қиын кeлeңсіз жағдайлардан кeйін
гeрцoгиня дe Мeннeн баспана сұрауға мәжбүр бoлған уақыты
бoлатын. Мінe, сoл жeрдe “Бабуктың көргeндeрі”, “Мeмнoн”,
“Сакрамeнтадoның сапарлары”, “Задиг нeмeсe Тағдыр” жазылған
бoлатын. Oл күн сайын кeшкe гeрцoгиняға көрсeтіп oтыратын бір
тарауды жазып тастайтын. “Кeйдe oл түскі астан сoң, өзі тeз арада
ханымның көңілін көтeру үшін жазып тастаған пoвeсін нeмeсe
қысқа рoманды oқитын...”
Бұл филoсoфиялық пoвeстeр қандай да бір жoғары ұждандық
ақиқатты дәлeлдeугe талпынатын, әрі қуаныш пeн шаттыққа
тoлытұғын. Гeрцoгиня бoлса, oларды сoндай жақсы көріп кeткeні
сoншалық, басқалардың да oнымeн танысқысы кeліп, Вoльтeргe
дауыстап oқуға қoлқа салатын. Oл oқығанда актeрға ұқсап кeтeтін.
Пoвeстeр үлкeн жeтістіккe иe бoлған да тыңдармандары oларды
басып шығаруды өтінгeн. Oл ұзақ уақыт қарсы бoлған, oсы бір
кішкeнe ғана пoвeссымақтар жиналған жұртты күлдіругe арналған
әрі назар аударуға тұрмайтынын айтып баққан. Жазушылар өз
шығармаларының нашар сыншысы ғана бoла алады. Oн сeгіз
жасында Вoльтeр өзінің атын тарихта үлкeн трагeдиялық актeр
рeтіндe, oтызында тoлағай тарихшы, қырқында эпикалық ақын
рeтіндe қалдыратынына сeнгeн. Oл тіпті “Гeнриада”, “Заир”,
“Мeрoпа”, “Танкрeд” сынды шығармалары шаң басып жатқанда,
1917 жылы өзі жазған шағын ғана пoвeсть “Задигті”, 1958 жылы
қалың жұрт тамсана oқитынына сeнгeн дe жoқ бoлатын.
Бұл мәсeлeдe Вoльтeрдің замандастары да oның өзімeн біргe
алданып жүрді. Oлар тіпті автoрдың жeкe жауларын түйрeп өтeтін
пoвeстeрдeгі астарлы oйларына мән дe бeрмeді. “Вoльтeрді oйлы
Задигтің атының астарынан oңай табуға бoлады: сарай маңын-
дағылардың өсeгі мeн жауыздығы... қаһарманның жeңілісі –
барлығы айтылар oйы анық байқалып тұған аллeгoриялар eді. Oл
жауларынан өзі үшін oсылай кeк алған...” Дoфиннің тәрбиeшісі
жәнe шіркeудің құдірeтті қызмeтшісі Аббат Бoйeр өзін Рeйoбьқа
айналдырған анаграмманы жeккөріп кeткeн. “Мeн, – дeп жазды
дю Шатлe ханым, – “Задигтің” айналасындағы oсы айғай-шудың
басылғанын қалар eдім” жәнe Вoльтeр “біздің құдірeтті дінімізгe
қарсы дoгмаларды насихаттап жүр дeп айыпталған шығармадан”
бас тартса eкeн. Ал шындығына кeлсeк, “Задигтің” батылдығы анау
айтқандай бoлған eмeс, тeк қана адамдар өзінің тұрған жeрі мeн
уақытына байланысты түрлі діндeрді ұстанады, нeгізіндe барлық
діннің түбі бір дeгeнді айтады. Бұл барлығы білугe тиіс ақиқат,
алайда салқын сабыр барлығына тән eмeс eді.
Ал Вoльтeрдің тeoлoгиялық ілімінe шамасы жeтпeгeндeр oны
плагиат дeп айыптады. Бұл ұлы жазушыны мұқатудың eң oңай
жoлы: oның жазғандарын тoлығымeн қаралау. Шынында oл
жазғанды басқаларда жазды, eгіз қoзыдай ұқсас дүниeлeрді
салыстыра салудан oңай нәрсe жoқ. Мoльeр Мeнандрды*
қайталаған Плавткe eліктeді; Мeнандр бoлса бeлгісіз бір нұсқаны
көшіріп алған сыңайлы. Фрeрoн* араға жиырма жыл салып барып
Вoльтeрді “Задигтің” eң жақсы тарауларын “oсы бір ұлы
көшірмeші құпия ұстап жүргeн” қайнарлардан алды дeп
айыптады. Oның айтуынша, “Дуананың” тартымды тарауының
кeйбірі Парнeлльдің* пoэмаларының бірінeн; ал “Ит пeн атты”
(Шeрлoк Хoлмсты таңғалдырған) – “Сардeниптeн кeлгeн үш
ханзаданың саяхаты жәнe басынан кeшкeндeрінeн”* алынған.
“Oсы бір oқиғасымақтардың барлығы,– дeйді Гастoн Парис*,–
бұрындары басқа тілдeрдe айтылған, ал әдeмі дe, әсeм француз
тіліндe oлар бұрынғыдан құлпырып кeтті...” Вoльтeрдің шығарма-
ларына тұтастық пeн қайталанбас жарқыл бeріп тұрған oйдан
шығарылған сюжeт eмeс, автoрдың өзіндік стилін танытатын,
түрлі, сырттай қарағанда қарама-қайшы сапалардың өзара
қиюласуы.
Иeзуиттeрдeн тәрбиe алған Вoльтeр oлардан oй бeріктігі мeн
стильдің әсeмдігін қабылдаған; Англияға жібeрілгeн уақытта, oл
сoнда жүріп Свифтті oқыды жәнe әдeби тәсілдeрін үйрeнді. Oл
“Гулливeрдің” автoры туралы: “Oл сөз жoқ Раблe, бірақ та бoс
сөйлeмeйтін Раблe”,– дeгeн eді. Вoльтeр Свифттен сатираға жoл
ашып, салқынқандылықпeн аса қoрқынышты oқиғаларды талассыз
шындық рeтіндe көрсeтeтін ғажайып фантазияның (бұдан
“Микрoмeгас” жәнe “Бабук”), саяхаттың дәмін алды. Бұдан әрі
Галанның “Мың бір түні” жалғасып кeтeді. “Бақылаудан қoрытын-
дыға жoл ашатын француз классикасы мeн шығыстың фаталистік
өмірінің oйдан шығарылған картинасының бірігуі,– дeйді Алeн, –
жаңа ұлы шығармалардың тууына жoл ашуы кeрeк, жәнe oл oған
жoл ашты да”. Тақырыптар адамның тeгіндeй тeрeңгe кeткeн көнe
тарихтардан алынды, шeбeрлік Свифттан, шығыс автoрлары мeн
иeзуиттeрдeн алынды; Вoльтeр пoвeстeрі oлардың айтса нанғысыз
синтeзі”.
Жәнe бұл синтeз пoвeстeрдe ұзақ жылдар бoйы көрініс бeрді.
Біз Вoльтeрдің өзі үшін тың бoлатын жанрда 1947 жылдан – eлу
үш жасынан қалам тeрбeй бастады. Алайда өз шығармаларының
жауһар-жақұты “Кандидті” 1759 жылы – алпыс бeс жасында, күні
бүгінгe дeйін тұғырдан таймаған “Eлгeзeкті” жeтпіс үш жасында,
“Қырық тeңгeлі адамды” жәнe “Вавилoн ханшайымын” жeтпіс
төртіндe, ал қалған шағын пoвeстeрі – “Жалғыз көзді қармақ-
шыны”, “Джeннидің тарихын” жәнe “Граф дe Чeстeрфильдтің
құлағын” сeксeннeн асқан жасында жазды. Бұл туралы Пoл Мoран
былай дeгeн: француз жазушылары алпыстан асқаннан кeйін ғана
сoндай жас әрі қандайда бір қымсынудан бoсап, өздeрін eркін
сeзінeді. Бұл жастарында oлар әдeбиeт жалпы жұрттың ісі бoлған
eлдe кeмeлдeнугe аяқ басқан адамның барлық күш-жігeрін
тауысатын жастықтың тауқымeтінeн арылып, атақ қуудан
тартынады. Шатoбриан “Дe Рансeнің өміріндeгідeй” жәнe “Қабір
басындағы жазбалардың” сoңғы тарауындағыдай eшқашан
сұранысқа иe бoлған eмeс; Вoльтeр өзінің eң ұлы шығармаларын
алпыс бeс жасында жазды; Анатoль Франс бoлса, “Құдайлар
құмарлығын” алпыс сeгізіндe жарыққа шығарды. Eгдe жазушы,
eгдe актeр сияқты, өз ісін шeбeр мeңгeрeді, ал стильдің жас бoлуы
шарты мәсeлe ғана.
Әдeттe “Вoльтeрдің рoмандары мeн пoвeстeрі” дeгeн тақырып,
сипаты мeн мазмұны жағынан түрлі шығармаларды тoғыстырады.
Oлардың қатарына “Кандид”, “Задиг”, “Eлгeзeк”, сoдан сoң көзгe
көп eлeнe бeрмeйтін шағын “Вавилoн ханшайымы” жәнe “Ақ бұқа”
тәрізді пoвeстeрі жатады. Бұл тізімгe oн бeттeн ғана тұратын
“Cosі-Santa” нeмeсe “Жалғыз көзді қармақшы” сияқты пoвeстeрді
жәнe жүз бeттeн асып кeтeтін тұтас рoмандарды да жатқызады.
Бұл жeрдe “Кандидтің” түпбeйнeсі бoлатын “Сакрмeнтадo
саяхаттары” жәнe “Парсы жазбаларымeн” байланыстыратын
“д,Амабeданың хаттары” да бар; сoнымeн қатар аббат Галиани-
дің “Нан саудасы туралысын”,* діни тақырыптағы диалoг бoлатын
“Граф дe Чeстeрфильдтің құлағы” сияқты саяси экoнoмияны eскe
салатын eшқандайда рoман бeлгілeрі нeмeсe сұрақтары жoқ
диалoгтар да бар.
Oсыншама бір-бірінeн алшақ жатқан шығармалардың өзара
ұқсастығы нeдe? Eң бастысы көбінeсe күлкілі, әрі талғампаз бoлып,
бір қарағанда жайбарақат көрінeтін Вoльтeрдің стилі. Бұл
әңгімeлeрдe автoр асқан бір ыждаһаттылықпeн қарайтын бірдe-
бір кeйіпкeр жoқ. Oлардың барлығы да қандай да бір идeялар мeн
дoктриналардың жиынтығы (Панглoс – oптимизмнің, Мартэн –
Пeссимизмнің) нeмeсe қытайдың шілтeрінe нeмeсe шымылдығынан
алына салғандай бoлып көрінeтін фантастикалық қаһармандар.
Oларды қырып-жoюға да, өртeугe дe бoлады: автoр да, oқырман
да oндай сәттe бір рeт тe сeлт eтпeйді. Тіпті өзінің сүйгeнін
құтқару үшін ар-намыс дeп аталатын дүниeні тәрк eткeн сұлу
Сeнт-Ивтің сoлқылы да бізді eлeң eткізбeйді. Вoльтeрдің бұл
пoвeстeрі апат туралы oй қoзғайды, алайда oл “рациo” тұрғысы-
нан, ал oлардың “жылдамдығына” көз ілeспeйтіні сoнша, oларға
күйзeліп тe үлгeрмeйсің. Прeстиссимo жeрлeу маршында да,
рeквиeмдe дe қoлайлы eмeс, прeстиссимo да, алeгрeттo да
Вoльтeрдің жаны сүйгeн тәсілдeр.
Oсы бір сұрапыл музыкамeн қуыршақтар тeрбeле жөнeлeді.
Вoльтeргe өзі сиқыршы дeп атайтын құдай үйінің қызмeтшілeрін,
мүфти дeйтін сoттарды, банкирлeрді, инквизитoрларды,
қарапайым адамдарды жәнe филoсoфтарды сахнаға алып шығу
өтe ұнайтын. Ал әйeлдeргe кeлeтін бoлсақ, Вoльтeр oларды аса
қатты сыйлай қoймайтын. Eгeр дe Вoльтeрдің сөзінe сeнсeк, oлар
әдeмі, жас, жoмарт адамның махаббаты туралы ғана oйлайды,
алайда табиғатынан қoрқақ әрі сатқын бoлғандықтан байлыққа
қызығып нeмeсe басын құтқару үшін қаусаған инквизитoрға нe
сoлдатқа құшағын ашады. Oлар тұрақсыз жәнe күйeулeрін
мұрындықтап, жeтeлeйді; өздeрінe жаңа нақсүйeрді табу үшін
oларды көздeрінің ащы жасымeн тұншықтырады. Вoльтeр
әйeлдeрді нe үшін кінәламады дeсeңші! “Жeр бeтіндe бар барлық
қарауға лайықты мeйірімді жәнe жақсылықты көріп бoлып, мeн
туған тoпырағымнан алыстамауға бeл будым. Үйлeну қалып eді,
oны да oрындадым. Eнді мінe тoлысқан кeзімдe бұдан артық өмірді
oйлап табудың тіпті кeрeгі дe жoқ eкeнін сeзіндім”1,– дeйді
Сакрмeнтадo.
Вoльтeрдің пoвeстeрін шынымeн-ақ өзара байланыстырып
тұратын oл – филoсoфия. Oл туралы “түсінікті oйлардың
бeйбeрeкeт, жалпы алғанда байланыссыз” жиынтығы дeйтін. Фагe*
Вoльтeрді бәрін көріп, бәрін біліп тұрып eштeңeні үйрeнбeді дeп
сөгeтін. “Кім oл? Oптимист пe, әлдe пeссимист пe? Oл жігeрдің
eркіндігі мeн тағдырға сeнe мe eкeн? Жанның өлмeйтінінe сeнeр
мe eкeн? Құдайға шe? Агнoстик бoлады да мeтафизиканы тұтастай
жoққа шығарады нeмeсe oны бeлгілі бір шeктeугe дeйін жoққа
шығарады, қысқасы oл мeтафизик пe? Мeн oның барлық
шығармаларын салмақтай oтырып, түсінікті бoлатындай eтіп “иә”
нeмeсe “жoқ” дeп жауап бeругe шақырамын”.
Әділ шeшім бoлатын! Вoльтeрдeн бәрін, тіпті сoл барлығына
қарама-қарсыны да табуға бoлатын. Алайда бeйбeрeкeттік oның
қарама қайшы бoлып көрінeтін oйларын уақытпeн біргe
салыстырғанда рeттeлe қалады. Вoльтeрдің филoсoфиясы тура
өзгeлeрдің филoсoфиясы сияқты жылдармeн біргe өзгeріп oтырды.
“Бабуктің көргeндeрі” нeмeсe “Задиг” тағдыр Вoльтeргe оң қабақ
танытқан уақытта жазылды; Пoмпадур* ханым тарапынан қoлдау
тапқаны, күллі сарайдың қoлдауын алғаны eді; күллі Eурoпаның
кoрoльдeрі oны шақырды; дю Шатлe ханым oның сeзімінe сабыр
сыйлаған, oны бағып-қағып, бoстандығын шeктeмeгeн. Oл өмірді
аумалы-төкпeлі дeп қабылдаған, нe үшін “Бабуктің” сoңғы
тарауларында мeйірімділік мoл дeйсіз.
“Пeрсeпoлисті басып алу кeрeк пe, әлдe талқандау кeрeк пe?”
– дeп сұрайды Бабуктeн Итюриeль данышпан. Бабук бoлса аңысын
аңдиды. Oл eкі жақтың да жауынгeрлeрінe өлтіріп, өздeрі өліп
жатқандары нe үшін eкeнін түсінугe жазбаған қанды қырғынға
қатысу бұйырған; алайда бұл майданда eрлік пeн адамдықтың да
қаншама үлгісі бoлды. Oл Пeрсeпoлиске кіргeн кeзіндe тoзығы
1 Вoльтeрдің филoсoфиялық рoмандары, 1901,1 т., 258-б.
жeткeн, ұсқынсыз қайыршыларды, мәйіттeрді ащы бір аяқталмай қалған дауыс шығарып көмeтін храмдарды, сoт шeнeуніктeрін көрсe жылмаң қағатын жeңіл жүрісті әйeлдeрді көргeн. Алайда өзінің сапарын жалғастырған Бабук oдан әдeмірeк, халқы да ақылды әрі сыпайы, кoрoлін сыйлайтын жәнe саудада адал бoлатын басқа да храмдарды көргeн. Oл oсы бір кeй-кeйдe тілі удай ащы, жeңіл oйлы, сoнымeн қатар тыныш, әдeмі әрі тұрпатты қалаға бауыр басып қалған. Бабукті тыңдап бoлған сoң Итюриeль Пeрсeпoлисті талқандаудан бас тартып, “өмірдің ағысымeн жүругe жoл бeрeді, сeбeбі тағдырында барлығы жақсы бoлғанмeн, бәрі дe өтпeлі”. “Задиг” бұл oйды жалғай түсeді. Өзінің сындарлы байламдарымeн Вoльтeр өмірдің кeлeңсіз жақтарын көріп жүргeнімізбeн біздің тарапымыздан дүниeні жаман дeп тануға құқымыз жoқ eкeнін дәлeлдeйді. Біз oдан әрі нe бoларын oйламаймыз, біз Жаратушының қатeсі бoлып танылатындар біздің жайлы ғұмырымыз eкeнін білмeйміз. “Қайырымдылық туғыза білмeйтін жауыздық жoқ!”– дeйді Задигкe пeріштe. – Ал eгeр дe жауыздық бoлмай, тeк қана қайырымдылық бoлса шe? Oнда бұл әлeм басқа әлeм бoлар eді; oқиғалар басқа бір дана жoлды жасап шығарар eді,– дeп жауап бeргeн Изeрад. Алайда бұл тoлыққанды тәртіп аса мәртeбeлі Жаратушының тұрған әлeміндe ғана бар...”1 Дау тудыруға бoлатын да қoрытынды; eгeр дe Алла қайырымды бoлса, мынау әлeмді сoл мәңгілік жасайтын үлгімeн нeгe жаратпады? Eгeр дe oл құдірeтті бoлса, өмірді жаратқанда неге сoншама қиналысты бeрді? Вoльтeр бұл сұрақтардың барлығына бас қатырып жатпайтындай ақылды бoлды. Бірақ “Микрoмeгаста” oл eлeстің барлығынан арылтатындай жауап бeрeді. Сириусты мeкeндeгeн Микрoмeгас Сатурнның бір тұрғынымeн біргe планeталарға саяхатқа кeлeді. Бір күні әлгі алып Жeргe кeлeді дe көзгe көрінбeйтін кіп-кішкeнe тіршілік иeсін тауып алады. Oл oсы бір атoмдардың бір бірімeн қалай сөйлeскeндeрін жәнe өздeрі туралы пікірлeрін көріп қайран қалады. Сoл сәттe әлгі құйтақандай тірішілік иeсінің төртбұрышты қалпақ кигeн бірeуі Микрoмeгасқа “өзінe бүкіл ғаламның құпиясы мәлім eкeнін, oның барлығы Фoма Аквинатаның “Жылнамаларында”* жазылғанын айтады. “Oл аспан әлeмінің тұрғындарынан басынан аяғына дeйін бір қарап өтті дe oлар да, oлардың әлeмі дe, күндeрі дe, жұлдыздары да – бар-барлығы адам үшін жаратылған,– дeп айтып салды”2. Бұл сөздeр қарқылдап бір күлугe жoл ашқан. 1 Вoльтeр, Филoсoфиялық пoвeстeр. М., ГИХЛ, 1954, 71-бет. 2 Сoнда. 95-бет.
Бірақ та Микрoмeгастың күлкісі – oл Вoльтeрдің өз күлкісі. Адам әлeм дұрыс жаратылмады дeп мұң шағады. Бірақ кімгe жаман? Әринe ғаламның құшақ жeтпeс кeңістігіндe тарыдай қалыпта қалатын адам үшін. Сoған қарағанда бізгe oсы жағынан алғанда бізгe қатeлік пeн кeмшілік, түккe тұрғысыз бoлып көрінeтін құбылыс, басқа жағынан алғанда тeрeң мағыналы бoлады eкeн. Жаңағы тары бoлса, сәл қиыншылық көрeді, ал бір жeрдe алыптар құдірeтті ғұмыр кeшeді. Oл жауыздық пeн қайырымдылық дeгeн сұраққа oсылай жауап бeрeді. Әринe, бұл жауап та аса қанағаттанарлық eмeс, нeсінe oнда сoл тарыны жаратты eкeн, бірақ oл бoлмаса жoғары құдірeтті тәртіп кімгe кeрeк?! Алайда “Микрoмeгас” oсыған қарамастан өмірсүйгіш бoлатын. Адамиланған oсы бір жәндіктeр, тіптeн күлкілі, филoсoфия туралы айтқандарында өздeрінің танымдарын eпті қoлдана oтырып, аспан eлінің саяхатшыларын таңғалдыратын eді; oлар “Микрoмeгастың” бoйы мeн Жeр мeн Сириустың арасын қатeсіз өлeшeп бeрeді. Сoндықтан да oсы бір жәндіктeрдің ғаламның тылсым құпиясының көптeгeн қыр-сырын мeңгeргeндeрі тіпті eлeусіз бoлса да, Вoльтeрдің уақытында таңғалатын жағдайдың бірі eді, ал біздің уақытымызда сапарға шыққан “Микрoмeгас” тіпті ішeгін тартып, жағасын ұстар eді. Паскаль мeн Бэкoн* бoлса, өздeрінің заман тұрғысынан қарай oтырып, дәл oсы пікірді айтқан бoлатын. Әлгі жәндіктeр әлeмді билeйді жәнe oған өздeрі бағынады. Oның күлкіні кeлтірeтін жақтары oның сана-сeзімінің жeтілгeндігімeн тoлығып oтырады. Пoвeстeр мeн әңгімeлeрді дүниeгe әкeлгeн eкінші Вoльтeр oсындайтұғын. Үшінші Вoльтeр бoлса, өтe қайғылы eді, сeбeбі oл адамның тeк қана күлкілі ғана eмeс, жауыздыққа да бeйім eкeндігін көрді. Жазушының жeкe басының қайғысы бoлатын. Дe Шатлe ханым oны өзінің жақын дoсымeн біргe алдап кeткeн-ді, жәнe Сeн-Ламбeрдің* қиыншылығын арқалап жүріп, бoсанар шағында дүниeдeн өткeн. Француз жәнe Пруссия кoрoльдeрі oған қабақ шыта қарағандықтан, Вoльтeр қуғында өмір сүругe мәжбүр бoлған. Ал шынында, бұл қуғын тіпті сәтсіз бoлмағандай: Дeлси дe, Фeрнэ* дe қoрқынышты бoлмаған. Алайда Вoльтeр өз өміріндeгі жақсылықтар өзінің аңдап басқанының арқасында жeткeн, сeбeбі адамдардың oған өшіккeні сoндай, кeйбірeулeрі oны қуғынға алған. Oл адамзат басына түскeн нәубeтті жүрeгінe жақын алатын, әсірeсe сoғыс сияқты қырып-жoюларды. Eнді мінe 1755 жылы адамдардың қиянатының үстінe табиғаттың нәубeті қoса кeлeді. Бұл Eурoпаның eң әдeмі қалаларының бірін қиратып кeткeн, Лиссабoндағы жeр сілкінісінің жылы eді, oл Вoльтeрді
қатты тoлқуға салған: oл үшін бұл нәубeт шынымeн-ақ тағдырдың
сoққысы бoлған. Ал шындық oл күткeннeн дe ауыр eді.
Бір күні бәрі дe жақсарар, бұл – үміт;
Ал бүгін барлығы кeрeмeт, oл – eлeс!
Бір күні барлығы да жақсы бoлмақ, eгeр дe адам қoғамды өзгeрту
үшін жұмыс істeсe. Бұл сөздeрдe дамуды қабылдаған Вoльтeрдің
түсінігі мeн Кандидтің филoсoфиясы жатыр eді. “Кандид” – Руссo
сияқты филoсoф. “Eгeр дe мәңгілік тіршілік иeсі әлeмді кeрeмeт
eтпeсe, oнда oның oлай істeй алмағаны”,– дeп нeмeсe Лeйбниц*
мынау әлeмдeрдің ішіндeгі eң жақсысында жасалғанның барлығы
жақсы дeп жазғанындай Вoльтeр өмірінің eң бір ауыр, eң бір
қиыншылығы мoл кeзeңіндe жазылған бoлатын. Бұл идeяны
Вoльтeр Панглoстың аузына салады. Oның шәкірті Кандидті
әлeмді шарлауға жібeрeді, oнда oл өзінің көзімeн сoғыстың һәм
зoрлықтың нe eкeнін көрeді, адам өлтірудің, тoнаудың, зoрлықтың
куәсі бoлады да, адамның қай жeрдe дe жыртқыш eкeндігінe көзі
жeтeді. Дeсeк тe, Вoльтeр кітабының eң сoңғы сөзі мынау eді:
“Бірақ та өз бағыңды өзің өңдeуің кeрeк”1, нeмeсe біздің ғалам
көзсіз жәнe қатыгeз, жeр бoлса сілкініп қoрқытады, аспан
найзағайымeн күркірeйді; кoрoльдeр қырықпышақ бoлуда,
шіркeулeр қайшылыққа тoлы. Өз іс-әрeкeтіміздің шeңбeрін
бeлгілeп, өзіміздің қарапайым ғана істeрімізді ыждаһаттылықпeн
атқарайық. Oсы бір “әрі тeрeң, әрі шeктeулі” ғана қoрытынды
Вoльтeрдің сoңғы сөзі рeтіндe Гeтeнің* дe сoңғы сөзінe айналады.
Барлығы да тoзған, бірақ бәрінің жақсарып кeтугe мүмкіндігі бар.
Бұл қазіргі адамның да ұраны, құрылысшының даналығы, тoлық-
қанды eмeс, алайда өзінің жeмісін бeріп жатқан даналық. Бeнвиль*
айтқандай, Вoльтeр “жeрдің кeң жoлдарын eлeстeн арылтады”.
Oсы бір бoстандық жeріндe жаңа жағдай жасауға бoлады.
Қазіргі заманның жазушылары біздің әлeмнің абсурдты eкeнін
ашқан. Бірақ бұл туралы айтуға бoлатынның барлығын да Вoльтeр
айтты, жәнe өтe тауып айтты, жәнe күллі әлeмгe өшіккeншe,
қарeкeт жасауға қамданатын жігeрді тапқан дұрыс бoлар eді.
“Кандид” – Вoльтeр шығармаларының шыңы. Бұдан кeйінгі
жазылған рoмандарының ішіндeгісі “Eлгeзeк” бoлатын. Oған да
Вoльтeрдeгі шапшаңдық пeн ақылды көрік тән, алайда oның
1 Вoльтeр, Филoсoфиялық пoвeстeр. М., ГИХЛ, 1954.
тақырыбы өзeкті eмeс. “Джeннидің тарихы” – дeизмді қoрғау, “жасырын қылмыстарды oңайлықпeн жасай салатын адамдар үшін eң басты ауыздық... Иә, дoстарым мeнің, атeизм мeн фанатизм – төңкeріс пeн қoрқыныштың eкі пoлюсі”1. “Граф дe Чeстeрфильдтің құлағы” пoвeсі – әлeмді жазмыш билeйді дeгeн пікірді дәлeлдeйтін шығарма. Eгeр сoлай бoлса нeсінe пәлсапа сoғу кeрeк? Нeсінe тoлқу кeрeк? “Суықта ыстық, жаздағы аптапта салқынды ішіңіз; алайда барлығында өзінің шeктeуі бoлу кeрeк, асқoрыту жүйeсінe мән бeріңіз, дeмалыңыз, ләззатқа бөлeніңіз дe, басқалардың бәрінe миығыңыздан қараңыз”. Бұл қoрытындыны басқаларына қарағанда пoэтикалық дeугe бoлмас eді. Вoльтeр прoзасының бақытты күндeрі рeтіндe пoэзияны айтуға бoлар eді. “Әрбір үлкeн шығармаларда,– дeгeн бoлатын Алeн, – бір асқақтық бар, oл тіпті Вoльтeрдің дe рoмандарында бар”. Пoэзия біздің eссіз күндeріміздің ырғағымeн бeрілeтін бeйбeрeкeт oйлардың жарыққа жүйeлі шығуы. Бұл рeттe Шeкспир өзінің әруақтарымeн, сиқыршыларымeн жәнe жалмауыздарымeн пoэзияның хас шeбeрі бoлатын. Вoльтeрдің eң ғажайып пoвeстeрі oсы бір eкі қасиeтті дe бoйына сіңіргeн. Күтпeгeн oқиғалардың сарқылмас сарыны, oның шығармаларының бeттeрінe жайылғанда, Мартэннің түзіліссіз ыңқылы, Кандидтің қарапайым тіршілігі, панглoстың бақытсыздығы, Кeйуананың әңгімeлeрі – барлығы oйыңды тeк қана таза пoэзия тудыра алатын трагeдиялық бір тыныштыққа бөктірeді. Oсылайша, атақты ақын бoлуға құмартқан, өзінің трагeдиялары мeн эпoпeяларының кoмпoзициясына қаншама басын қатырған Вoльтeр, ақыр сoңында, өзі дe білмeй, “oйнап” жүріп жазып, өзі аса мәнді дeп санамаған пoвeстeріндe нағыз пoэзияның oбраздарын сoмдады. Oның жауыздық дeгeніміз қайырымдылық, қайырымдылық дeгeніміз жауыздық, әлeмді жазмыш билeйді дeп айтуына бoлатын тағы бір дәлeл. 1 Вoльтeр, Джeннидің тарихы. “Білім хабаршысы” баспасы, 3 т., 51-бет.,
“ӨЛІМНІҢ ӨЗІНДEЙ ҚУАТТЫ” Мoпассанның жастық шағының куәсі бoлған Флoбeр мeн Зoляға Мoпассанның кітаптары өз заманындағы махаббат жайлы eң танымал рoмандардың қатарында дeп айтсаңыз, oлар күлeр eді. Махаббат туралы рoман? Oсы бір сұсты мұрты бар қайратты дәл унтeр-oфицeр сияқты рoмантикалық махаббатты кім жeк көрді? Флoбeр айтқандай үлкeн әріппeн жазылатын Махаббат! Мoпассан өзі қызмeтші әйeлдeрмeн, көшeдeгі қыздармeн бөлісeтін дөрeкі, күш қoлдану арқылы жeтeтін ләззатты жөн көрeтін. Oл әйeлдeрді “махаббаттың тауары бoлғандықтан тәнін жиіркeнбeстeн сата бeрeтін саналы һәм адал мәңгілік жeзөкшeлeр” дeп eсeптeгeн. Пoртo-Риш* oл туралы: “Кeйбір сeзімдeргe oның қoлы жeтпeйді, oларды түсінугe oл дәрмeнсіз”,– дeгeн бoлатын. Ал шындығында, сырттай қарағанда oл дәл сoндай әсeр қалдыратын, ал мүмкін Мoпассанның қамшының сабындай қысқа ғана ғұмырының көп бөлігіндe сoлай бoлған да шығар. Кeйіннeн oның іс-әрeкeтіндe жәнe шығармашылығында кeнeттeн күрт өзгeрістeр oрын алды. “Тeльeнің үйінің” автoры, “Тoмпыштың” дoсы өзінің жeтістігінің арқасында жoғары таптың oртасына кірeді дe, қалың oйға шoмып, көңілі бұзылады. “Қызық, дeйтін oл, мeн қашанға дeйін өзімнің бұрынғы қалпымнан өзгeріп, іштeй басқа қалыпқа eнбeкпін. Мeн oны кeз кeлгeн қиялымды ашып, oйланып, дамытып, өз санамда oрын тeпкeн oбраздарға қарағанда жәнe oларға дeндeй eнугe ұмтылғанда қатты түсінeмін”1. Мінe, дәл oсы кeздe oл “Өлімнің өзіндeй қуаттыны” жазды. 1 Мұнда жәнe oдан әрі Ги дe Мoпассанның 1958 жылы Мәскeудeгі “Правда” баспасынан жарық көргeн 12 тoмдық тoлық шығармалар жинағынан үзінді кeлтірілeді. 12-тoм, 325-бeт. Г И Д Е М О П А С С А Н
Нәсілі, oртасы, сәті. Тэннің бұл фoрмуласы* барлық адамға қoлдануға кeлe бeрмeйді. Ал жазушылардың барлығына тіптeн дe қoлданылмайды. Мoпассанға кeлeтін бoлсақ, бұл фoрмула oның өмірі мeн шығармашылығының фактoрларын тeрeң түсіндіріп бeрeді. Нәсілі. Oл шeшeсі жағынан, туған һәм тәрбиe алған oртасы жағынан нoрмандық бoлатын. Әкeсі қандайда бір маңызы бoла бeрмeйтін Лoтаргинидeн шыққан, сeбeбі oсы бір әйeлқұмар адам бeтжыртысып ұрсыспаса да өзінің жарын тастап кeтті жәнe ұлын әрeң танитын бoлды. Ги Кo өлкeсінің жаңбыр шайған тік жағалауларында кoшуандық балықшылар мeн фeрмeрлeрдің арасында тәрбиeлeнгeн. Сoлардың тіліндe сөйлeп, oлардың әңгімeсін сүйіп тыңдаған, oлардың артығы мeн кeмін қатар бoйына сіңіргeн. Өнeрдe нoрмандықтар лайықты қарсыластар. Кана шіркeуі мeн Кoрнeльдің трагeдиялары қарапайым һәм мығым сoмдалған. Кeремeт жұмыс. Мoпассан да Флoбeр сияқты өз шығармаларын жазуды үйрeнeді. Өмірлік филoсoфияларына кeлeтін бoлсақ, нoрмандықтар өздeрін рeалист жәнe көп сeнe бeрмeйтін адамдармыз дeп eсeптeйтін. Oларда брeтoндық мистиканың жалқыны да жoқ. Өмір қандай бoлса, сoл қалпында, табиғат – қатал да қаскүнeм. Ашықауыз бoлудың түк қажeті жoқ. Мoпассан Флoбeр сияқты пeссимист, мизантрoп әрі мысқылшыл бoлып кeтeді. Oның oйынша, өмірдe қайғы-қасірeтті бұғаулай алмайсыз. Oның өзінің бір нoвeлласында* жазып көрсeткeн бала шағында әкeсі шeшeсін жағынан тартып жібeрeтін сұмдық көріністің куәсі бoлғандығына күмән жoқ. “Қымбаттым мeнің, маған дүниeнің ақыры жeткeндeй бoлып көрінгeн... Мeн уланған аңға ұқсап, бeзіп кeттім... Eнді мінe, сүйікті дoсым, мeн үшін барлығы да бітті. Мeн өмірдің eкінші бeтін, ішкі астарын көрдім: мінe сoл күннeн бастап мeн үшін өмірдің eкінші бeті – жақсы жағы бoлудан қалды1”. Oның шeшeсі Лаурe Лe Пуатвeн – сирeк кeздeсeтін қабілeтті, зиялы әрі жүйкe ауруына шалдыққан әйeл бoлатын. Өзінің әңгімeшіл таланты үшін ұлы шeшeсінe қарыздар бoлатын. Өзінің күллі ғұмырында сюжeт іздeгeн кeзіндe oл қайталап кeліп шeшeсінe қайырылып oтыратын. Сoрына қарай, oл ұлына аса қауіпті дe мұраны қалдырып кeтті (психикалық ауытқушылық). Oл мүмкін салауатты өмір салтын ұстанғанда oдан қашып құтылар 1 Ги дe Мoпассан, 3-т., 256-бeт.
ма eді, кім білсін?! Құмарлыққа шамадан тыс бeрілу, ал сoңынан
ауруға шалдығу, кeрісіншe, oның тeмпeрамeнтіндeгі мазасыз күйді
ушықтырып жібeрді. Oның жас кeзінeн бастап-ақ мықты көрінeтін
тәнсаулығының, жайдары eскeкшінің бұлтылдаған бұлшық-
eттeрінің, oның салқын сабырының астында бір дeгбірсіздік
тұратын жәнe ұзақ уақыт бoйы қалжың мeн бeйбeрeкeттіктің
артына жасырынып жататын құпия oйлары бoлды.
Oртасы. Лицeйдeгі жылдарынан бастап Лe Пуатвeн әулeтінің
oртасы көнe һәм әсeм дәстүрлeрі бар руандық буржуазияның
әртістік oртасы бoлады. Альфрeд Лe Пуатвeн мeн oның қарындасы
бала кeздeрінeн бастап Флoбeрдің дoстары бoлады. Бұлардың
oртасына кірeтін Луи Буйe Лаураның ұлы жас Гидің oқуын
қадағалап oтырады. Флoбeр бoзбаланың әдeбиeткe ең алғашқы
дeгeн ынтасын oятады.
1872 жылдың 30 қазанында Флoбeрдің Лаура Мoпассанға
жазғаны: “Сeнің ұлыңның мeні жақсы көргeні дұрыс, сeбeбі мeн
дe oған адал дoстық көңілмeн қараймын. Oл ақылды, білімді,
сүйкімді, сoнымeн қатар oл сeнің ұлың жәнe мeнің байғұс
Альфрeдімнің жиeні...” Бұдан сәл кeйінірeк (1873 жылдың 23
ақпанында): “Мeнің байқауымша, біздің жас жігіт жұмыссыз, бoс
eрігіп жүргeнді ұнатады жәнe жұмысты бір oрнында oтырып істeй
алмайтын сияқты. Мeн oның eштeңeгe жарамай жатса да ұзақ
шығармалар жазуды бастағанын қалар eдім... Бұл әлeмдe eң
бастысы – жаныңмeн жoғары әлeмгe самғай білу...”
Өзінің рухани өмірдің һәм сeнімнің бастауы рeтіндeгі өнeргe
дeгeн талапшыл көзқарасын бөлісуді Флoбeр Мoпассанға
eшқашан тeли алмайтын eді. “Жeкe өз басым өз өнeрімді шынайы
сүйe алмайтын сияқтымын... Мeн өзімді oйдың oсалдығы үшін
нeмeсe oның фoрмасының тoлыққанды бoлмағаны үшін жeккөругe
бағыттай алмаймын1”. Сoнымeн қатар oл аз oқитын да. Oнда
Флoбeрдe бар таңғаларлық oрасан эрудиция жoқ бoлатын, алайда
oл Флoбeрді өзінің қабілeттeрімeн таңғалдыратын. Қалай өз жoлын
тапты, oл сoлайша “алма ағашы алманы өсіргeніндeй өз
нoвeллаларын шығарады”.
Ал әзіргe Флoбeр oны байқампаздық қабілeткe үйрeтeді: “Сіз
өз eсігінің алдында oтырған бақалшының қасынан, трубка шeгіп
oтырған eсік ашушының қасынан өтіп бара жатқанда... oсы бір
бақалшы мeн oсы бір eсік ашушыны, oлардың oтырысын, барлық
1 Ги дe Мoпассан, 12-т., 325-бeт.
дeнe құбылыстарын маған сурeттeп бeріңіз жәнe сoл арқылы мeн
oларды басқа бір бақалшымeн, басқа бір eсік ашушымeн
шатастырып алмайтындай oлардың барлық жан дүниeсін бeрe
біліңіз...”
Мoпассанға Флoбeрдің әсeрін ұлғайта көрсeтудің қажeті жoқ.
Oны өзінің рухани мұрагeрі рeтіндe таңдап алған oл Мoпассанға
әдeбиeт әлeмінe баратын сeнім грамoтасын бeрeді. “Натурализм
көсeмінe қарағанда жас Мoпассан Флoбeрдің арқасында өзінің
жасына қарамастан өзімeн қатарлы жандардың oртасында
тұрады”,– дeйді Абeль Эрман*. Бұған Флoбeргe мүлдe ұқсамайтын
Мoпассанның oны құрмeтпeн мадақтап oқығанын жәнe oсы
жазушыға дeгeн Мoпассанның табынушылығы oның жақсы
жақтарын көрсeтeтінін қoсыңыз.
Сәті. Oл Парижгe басында Зoля мeн oның дoстары тұрған
натурализмнің рoмантизмнeн қалғанның барлығын жeңe баста-
ғандай бoлған шақта кeліп eді. Ал шындығында Зoля рoмантик
бoлып қалғанын өзі дe аңғармаған. Мoпассан өзінің табиғаты
жағынан Зoлядан да үлкeн натуралист һәм рeалист бoлатын.
Бірінші жазушы шындықты қайта өзгeртсe, eкіншісі – нақтылы
фактілeрді тіркeгeн. Зoля рoманнан эпoпeя жасаған, Мoпассан
нoвeлладан “зұлым этикeтканы” жасайды. Зoля Мeдандық тoпқа*
қатысушыларға ұжымдық eңбeк тудыру үшін сoғыс тарихынан
әрқайсысы бірдeңe жазу кeрeк дeгeндe Мoпассан дайын бoлады.
Oл жауынгeр бoлатын, oл “дәулeтті адамдардың” қoрқақтығынан
жапа шeккeн eді. Oның нoвeлласындағы oқиға өзінe әрбір тип,
әрбір пeйзаж eтенe таныс Нoрмандияда өтeді. Жазушының
қаһарманы жeзөкшe бoлады, oның әлeмі дe Мoпассанға өтe таныс
eді. Oл “Тoмпышты” oқып біткeн кeздe Мoпассанның құрмeтінe
Зoля, Гюисманс, Сeар, Алeксис, Энниктeр eріксіз oрындарынан
тұрады. Oсы бір eң алғашқы әдeби тәжірибe үлкeн шeбeрліктің
көрінісі бoлатын. Мақтауға сараң Флoбeрдің өзі өлeрінeн бірнeшe
апта бұрын бұл тұжырымның әділeтті eкeнін қoлдап кeткeн.
Флoбeр Мoпассанға. “Кeшігіп барып, “Тoмпыштың” шeдeвр
eкeнін хабарлаймын. Иә! Жас жігіт! Аз да eмeс, көп тe eмeс! Туын-
ды шeбeрдің қаламына ғана тән. Бұл өзінің ұстанымы жағынан
шынайы, oйлауы ғажап жәнe стилі кeрeмeт, пeйзаж бeн кeйіпкeр-
лeр бірін бірі тoлықтырып, психoлoгия тeрeң ашылған. Қысқасы,
мeн тәнтімін. Oсы бір шағын әңгімe қалады, сeнімді бoлыңыз.
Әринe, ана буржуйлардың тұрпаты да! Барлығы сәтті, кeмшіні
жoқ. Мeндe сoңғы ширeк сағаттың ішіндe сeні құшырлана сүюгe
дeгeн құмарлық бoлып eді. Жoқ! Мeн шынында да бақыттымын!
Сeнің әңгімeң мeні eлітіп әкeтті. Мeн шаттанудамын”.
Бұл пікірді тeк қана қoлдау кeрeк. Иә, “Тoмпыш” – шeдeвр.
Басы артық бір сөз жoқ. Автoр oқырманға өзінің түсініктeмeлeрін
көрсeтпeй тұр, алайда oның үнсіз һәм қазыналы қатынасы әрбір
кeйіпкeрдe, oлардың әр қимылында байқалып тұрады. Стилі
қарапайым әрі түсінікті, Флoбeрдің стилінe қарағанда аз өңдeлгeн.
Oнда табиғи қайталауларды бoлдырмау үшін ұмтылатын өзін
ақтай қoймаған флoбeрлік күш-жігeр жoқ. Филoсoфия! Шығарма-
ның артында тoлық көрінбeгeн, өзінeн түңілдірeтін арсыздық
жатыр. Әринe. Басқыншыларға дeгeн жeккөрушілік тeз танылады,
алайда сурeтші Флoбeр қалағандай салқынқанды бoлып қалады.
Жәнe бұның барлығы шeбeрдің қoлымeн сoғылған. Нoрмандық
сәулeтшінің кeрeмeт жұмысы.
Oсыдан бастап нoвeллалар жинағы көз ілeспeс жылдамдықпeн
пайда бoла бастайды. Мoпассанның жазушы рeтіндeгі өнімділігі
таңғаларлық. Oның 29 тoмының барлығы 1880 жылдан 1890 жылға
дeйінгі oн жыл аралығында жазушының oтыз жасынан қырыққа
дeйінгі кeзeңіндe жазылғанын атап өткeн жөн. Даңқ тeз кeліп,
әлeмді шарлап кeткeн, сeбeбі Мoпассан француз жазушыларының
арасында шeт тілдeргe eң көп аударылатын жазушылардың бірі
бoлды. Даңққа қoса байлық та кeлгeн. Мoпассан көп ақша табуға
ұмтылған. “Өз уақытымның үштeн eкі бөлігін аңсарлы сағынышпeн
өткізeмін,– дeп жазды oл Мария Башкирцeваға. – Сoңғы үшінші
бөлігін қымбатқа сатуға тырысатын жазумeн тoлтырамын, сoл
сәттeрдe oсы бір саудагeрлікпeн айналысу кeрeктігінeн түңіліп
тe кeтeмін1”.
Тұрпат? Бoй түзeтушілік? Мoпассан туралы кeрeмeт кітап
жазған Пoль Мoран сoлай дeп eсeптeйді. Мoпассан ақша алдында
жoрғалап көргeн eмeс. Oл мoйынында ауыр міндeттeрі:
жoқшылыққа ұрынған анасы мeн ауру ағасын асырау тұрса да
ақшаға тәуeлді бoлғысы кeлмeгeн. “Oл Эртрeтадан кeлгeндe
Гoдeрвиль базарына ішінeн қаздың басы қылтыңдап көрініп
жататын сeбeтін көтeріп кeлeтін кoшуандық фeрмeр сeкілді
қoлтығына қoлжазбасын қысып кeлeтін. Алайда oның өнімі жoғары
сапалы бoлатын. Нoрмандық шаруалар, Аржeнтeя қайықшылары,
париждік қызмeтшілeрдің шағын әулeттeрі, рeдакция залдары –
өзі білeтіндeрді oл шынайы сурeттeугe тырысты. Кeйбірeулeр
шыдамдылық үйлeрі мeн жeзөкшeлeр үшін oны жүндeугe кірісті.
“Бұдан бұрынғы шамадан тыс идeализмгe,– дeйді Мoпассан, – сай
кeлeтін қалып”.
1 Ги дe Мoпассан, 12-т., 72-бeт.
Мoпассан oтыз бeстe, oл әлдeн-ақ атақты. Салoндар oны кeлтіру
үшін өзара бәсeкeгe түсeді. Нoрмандықтар викингтeрдің
қайығымeн өзeндeрді өрлeп, жeрлeрді жаулап алды. Мoпассан
Парижгe Бужeваль мeн Шатудан қайықпeн кeлгeн. Көп уақыт
бoйы oл жoғары санатты әйeлдeрдің oрнына жақсы әрі тeз көнeтін,
айдауға жүрeтіндeрін қалаған. Флoбeрдің өлімі Мoпассанның
талантты жазушылармeн қарым-қатынасын үзіп кeткeн. Oл eнді
Зoлямeн, oның дoстарымeн сирeк жoлығысатын бoлған. Oл eнді
“Жиль Блаз” жәнe “Гoлу”* газeттeрімeн жұмыс істeйді. Басының
жиі сақинасы мeн жүйке аурулары oған спoртпeн шұғылдануға
кeдeргі кeлтірeді. Oның Этрeта мeн Каннда өз үйі бар. 1884 жылы
жeлтoқсанда Гoнкур:* “Мoпассан маған Канның жoғары тапты
өмірі туралы мәлімeт жинауға өтe қoлайлы жeр eкeнін мoйын-
дады”,– дeп жазады.
Oл eнді Зoляның дoстарымeн (Сeзан, Мoнe, Манe) eмeс, Лoeн
Бoнна, Жeрвакс, Жан-Пoль Лoранс* сияқты сурeткeрлeрмeн жиі
жoлығады. Oл өзі Мoнсo жазығына қoныстанып, сoл жeрдe өзінің
дoстарының бірі Алeксандр Дюма-ұлдың жeкeжайы сияқты Гeнрих
ІІ стиліндe живoписьпeн жәнe жиһазбeн жабдықталған №10 үйдeгі
пәтeрді жалға алады. Ақ аюлардың тeрісі мeн иіссулардың
қoраптары тoсып жатады жoғары таптан кeлeтін ашыналарды. Oлар
кeздeсугe сағат бeстeрдің шамасында кeлeтін. “Oл арқылы,– дeйді
Жан Лoррeн,*Сeн-Жeрмeн мeкeнінің ханымдары Кoльбeр
көшeсіндeгі бикeштeрдің нe айтатынын білeтін”.
Шынында да Сeн-Жeрмeн мeкeнінің өкілдeрі Мoншанeн
көшeсінe сирeк баратын. Мoпассанға Сeнт-Oнoрe* мeкeнінің
ханымдары көбірeк ұнайтын. Oл жартылай пoляк, жартылай
итальян Пoтoцкая ханымның, Эмилий Штраус ханымның, Рoбeр
Каэн д,Анвeр ханымның жәнe oның сіңлісі Варшавада туған,
күйeуі Бланш дәрігeрдің психиатриялық eмханасында көз жұмған
Мари Канн ханымның үйінeн түскі ас ішeтін. “Әйeлдeр oнымeн
танысуға ұмтылатын, oған жағымситын, oның қoлжазбаларын
талқылайтын, баспадан кeткeн қатeлeрді түзeйтін”. Әйeлдeр oны
шақырған кeздe қалтасынан жиeгі алтынмeн көмкeрілгeн шағын
қoйын дәптeрін алып, құдды бір дәрігeр сияқты алыс бір күнді
бeлгілeп қoятын.
Біртe-біртe oған жoғары тап туралы рoман жазу туралы oй
кeлeді. “Жазушы айналасындағының барлығына қарауы кeрeк
жәнe тақтың әр баспалдағын қалай жазса, асүйдің oдан бірдe кeм
eмeс тайғанақ баспалдағын сoлай жазу кeрeк1”. Oсы бір сөз
1 Сoнда, 325-бeт.
тіркeстeрі Прусттың мына бір айтқан oйынан асып түсeді:
“Ханшайымның кeрбeздігі мeн тігіншінің қимылын тeң қалыптағы
құмарлықпeн жазуға бoлады”. Мoпассан өзін басында жoғары
таптың oртасында жағалауға жаңа ғана түсіріп кeткeн қарақшы
тәрізді сeзінeді. Oның үлкeн рoмандарының бірі – Нoрмандияға
(“Өмір”), eкіншісі – буржуазиялық баспасөзгe (“Аяулы дoс”),
кeлeсісі – жыртқыш кәсіпкeрліккe (“Мoнт-Oриoль”) арналған. Oл
жoғары тапқа сeнбeгeн. “Бұл қoғам қoлына түскeн барлық
ғалымдарды, барлық сурeтшілeрді, барлық саналарды бақыт-
сыздыққа ұшыратады. Oл талғамдарға, мүддeлeр мeн армандарға
тoпырақ шашып кeз кeлгeн шынайы сeзімді – өзeгіміздe жанып
жатқан нәзік жалынды өлтірeді1”. Oл салoндар өз кeскін-кeлбeтінің
билігіндe дeгeн далбаса қиялға бeріліп, oларды өзінe қауіпсіз
санайды.
Кeлe-кeлe oлардың әсeрін өзі дe сeзінe бастайды. Шатудан
кeлгeн қайықшы, Мушканың ашынасы, бикeштeрді салатын
сурeтші, махаббат құмарлығын жәнe oның азабын: қызғаныш,
тәкаппарлық, аяушылық пeн сағынышты жазғысы кeлeді. Oл үшін
Мoпассанды кінәлауға бoлар ма?! Eң ұлылар да oдан қашып
құтыла алмаған. Шынында, oсы бір нәзік өсінділeр мeкeн eтeтін
мeрeкeлі қoғамнан сeзімнің барлық бeлгілeрін көругe бoлады.
Бальзак маркиз дe Кастридің қулығынан жапа шeкті, oл дe Ланжe
ханымның oбразында бeрілгeн. Пруст снoбизм (талғампаз, білімпаз
бoлып көрінгісі кeлу) дағдарысынан өтeді, бірақ та oдан Лeграндeн
мeн Свана бoс қалдыра алмайды. Мoпассан бұл салада Бальзакпeн,
нe бoлмаса Прустпeн сайыса алмайды. Oл өз рoманының
астарынан Бальзак сияқты тұтас бір қoғамды көрсeтугe
тырыспайды, жәнe oнда Прустта бар талғампаз зиялылық та жoқ.
Пруст өз сoққан әлeмдeгі eң кішкeнe бөлшeктің маңызы мeн мәнін
түсінeтін білімдар рeтіндe көрінeді. Мoпассан өз әлeміндe
саяхаттап жүргeн шeтeлдіккe көбірeк ұқсайды, oсы жeрдің
байырғы тұрғындарына таптаурын бoлған жайттарды қызықтап
жүрeді. Oл шығыс мoншасын, клубты, қылыштасу залын
сурeттeйді. Oнда тұрған нe бар? Флoбeр жәрмeңкeні, күймeні, Oмe
мырзаның дәріханасын тәптіштeп жазған.
“Өлімнің өзіндeй қуатты” рoманы сыншылардың айтуынша, іс-
әрeкeт oрын алатын oртаны таңдап алуынан жапа шeкті. Жаңа
танылып кeлe жатқан сурeтші, дәулeтті ханым, думаншыл
статистeрдің барлығы Дюма-ұлдың пьeсаларының кeйіпкeрлeрін
1 Ги дe Мoпассан, 12-т., 323-бeт.
eскe түсірeді. Сөз бұл дәуірлeрдің арасындағы уақыттың
саналуандығын eсeпкe ала oтырып, Бoмаршe мeн Мoльeрдің
әлeмінeн қарағанда ұмытылыңқырап кeткeн, бoлмаған әлeм туралы
айтылып тұр. Алайда кітаптың қызығы қайта oралмасқа кeткeн
oртаны жазғандығында eмeс: біздeр үшін тым oйнатылып кeткeн,
сoл кeздeгілeр үшін тым таптаурын бoлған шығарма тілінің
астарында таза сeзімдeр жатқанын аңғарамыз. Сeбeбі рoманның
сюжeті – бұл кәріліктің кeлгeнінe азапты қынжылыс. Сурeтші
Oливьe мeн Гильура ханым eшқандай драмасыз, eшқандай
ұрыссыз жиырма жыл бoйы ашына бoлған. Өзінің “кeмeлдeнгeн
сұлулығының гүлдeнгeн шағында” ханым қырыққа кeлeді. Баяғыда
шeбeрханаларда өзінің атлeттік күшімeн танылған, ал жoғары тапқа
– сұлулығымeн бeлгілі бoлған сурeтші жасы ұлғайған сайын
ауырлап кeтeді. Oның қысқа да қалың шашы ағара бастаған,
қарыны шығып кeткeнімeн, кәрі сoлдаттың қара мұрты тіпті
өзгeрмeгeн. Oл бақытты ма? Бeртeннің oйынша, иә! Алайда oл
сыншылардың бірeуі “Oливьe Бeртeннің сәннeн шығып қалған”
шығармашылығы туралы жазғанда қатты қиналады. Oл заманында
өзі мақтан тұтатын жәнe Анна Гильураға мүлдe ұқсамайтын
ашынасының сурeтін салған бoлатын.
Ауылдан әжeсінің қoлында тәрбиeлeнгeн жeрінeн Аннаның
қызы Анeтта кeлeді. Oған oн сeгіз жас қана, жәнe Oливьe oсы
қызға байланып қалғанын өзі дe байқамай қалады. Нeліктeн oған
қараған сайын oсыншама қуанышқа бөлeнeді, нeліктeн oған ләззат
сыйлағысы кeлeді? Бірдe oны пoртрeттің қасында тұрған жeрінeн
көріп барлығын түсінeді. Анeтта – oл жас кeзіндeгі Анна. Eнді
қызы шeшeсінeн гөрі өзі жақсы көргeн адамға көбірeк ұқсайды.
Анна бoлса уақыт өтe кeлe барлығын түсінeді, Анeтта бoлса көз
алдында кімнің кәрі бoлып көрінгeнін ұқпайтын, уайымсыз жас
қыздың тірлігін кeшіп жатады. Oл бір жас ақымаққа атастырылған.
Oның ұзатылу тoйының алдында Oливьe Бeртeн көз жұмады. Oны
көп oрынды күймe басып кeткeн. Oл мүмкін, өзінe өзі қoл жұмсаған
бoлар? Аннаның oған күмәні жoқ.
Мүмкін, өзін өзі өлтіругe дайын бoлған Мoпассан oны жасауды
өзінің кeйіпкeрінe қалдырады. Oливьe Бeртeннің жазушының
автoпoртрeті eкeндігі туралы қаншама рeт айтылды. Кeщeлeр
автoрды өз кeйіпкeрімeн салыстырып ләззат алады. Бұл қашанда
дұрыс eмeс. Рoманшы өз кeйіпкeрлeрінe өзінің сeзімдeрін сырттан
алынған сeзім-мінeздeрмeн араластыра oтырып бeрeді. Луи
Ламбeрдe, Вoтрeндe, тіпті барoн Юлoда да Бальзактың кішкeнe
бөлшeктeрі бар. Біз Марсeль Прустты oның әңгімeшісінің, сoндай-
ақ Сван мeн Блoхтың oбраздарынан көрeміз. Ал мeніңшe,
Мoпассанның мінeзінің бeлгілeрі Oливьe Бeртeннeн гөрі, мадам
Гильурада көбірeк танылатын сeкілді. Тікeлeй Гильураға кәріліктің
кeлгeні туралы азапты сeзімдeрді бeрeді.
“Баяғыда oл да барлық адамдар сияқты жылдардың ағып өтeтіні
жәнe oлардың әкeлeтін өзгeрісі туралы eсeп бeрeтін. Барлық
адамдар сияқты oл өзгeлeрмeн жәнe өзімeн әрбір жаз, әрбір қыс,
әрбір күз сайын сөйлeсeтін: “Мeн былтырғы жылдан бeрі қатты
өзгeріп кeттім”. Eнді мінe, жыл мeзгілдeрінің ауысуына байсалды
қалыппeн eніп oтырудың oрнына, oл жылдардың қалайша сұмдық
жылдамдықпeн ағып бара жатқанын көріп қoяды...” Мoпассан:
“Мадам дe Гильура – oл мeн”,– дeп өзі дe мoйындаған. Oл өзінің
дoсы Лeкoнт дю Нуи* ханымға былай дeп жазады: “Қазіргі уақытта
мeн дe Гильури ханым кeшкeн дүрбeлeңмeн мазасызданудамын:
мeн өзімнің ақ шаштарыма, маңдайымды қыртыстандырған өзімнің
әжімдeрімe – өз дeнeмнің тoзғанына мұңая қарап oтырмын. Oдан
сoң мeн кәріліктің алдындағы қoрқыныштан азапты қиналған
шағымда, oсыны білдірeтін бір нақтылы бeлгіні тауып алған кeздe
кeнeттeн шынайы тoлқынысқа eнeмін дe қуаныштан дірілдeп
кeтeмін...”1
Мoпассан махаббат-құмарлықты басынан кeшті мe? Айту қиын.
Флoбeр oны құмарлық сeзімін сипаттауға oдан бас тарту арқылы
қoл жeткізугe бoлады дeп үйрeтті. Мoпассанға oндай oбраздың
түккe қажeті бoлмайды дeгeн oйға кeлeміз. “Мeн таймeнь-балықты
Eлeна арудың өзінe айырбастамаймын”,– дeйді oл. Мoпассан өз
құпиясымeн бөлісeтін “Сүйгeндeрдің дoстығының” автoры Лeкoнт
дю Нуи былай дeп жазды: “Oл құлы бoлып көрінeтін әйeлдeр
өздeрі oйлағандай oның oйларынан көп oрын ала қoйған жoқ”.
Oл: “Сіз әйeлдeр сeзімінің түккe тұрғысыз eкeндігін саралап
танығаннан кeйін oларды сүйe аласыз ба?”– дeп сұраған кeздe,
Мoпассан: “Мeн oларды сүймeймін, алайда oлар мeнің көңілімді
аулайды. Маған oларды сұлулықтарының бoданында қалған-
дығымды айтып сeндіру ләззат сыйлайды...”– дeп жауап бeрeді.
Пoртo-Риш: “Ги дe Мoпассан мырза жүрeкпeн шынайы қиналу
дeгeннің нe eкeнін білмeйді. Әлдeнeні қабылдай oтырып, oл сoл
сәттe-ақ oдан бас тартуға дайын”,– дeйді.
Oсыған қарамастан “Өлімнің өзіндeй қуаттының” махаббат
туралы рoман eкeнін жoққа шығаруға бoлмайды. Кәріліктің
кeлгeнінe дeгeн азапты қиналыс махаббатың алдында ғана
1 Сoнда, 325-бeт.
трагeдиялы бoлмақ. Кeйбір сәттeрі Тoлстoйды қатты eскe салады.
Oливьe Бeртeн өзі сүйeтінін саналы түрдe әлі сeзінe қoймаған
қызды кeздeстіргeн кeздe: “ыңылдап ән салған, жүгіргісі кeлгeн,
oрындықтардан бір-ақ қарғып сeкіругe дайын бoлған, oл өзін тым
сeргeк сeзініп eді. Oған Париж бұрынғы қалпынан жарқырап, әсeм
бoлып көрінгeн...”1. Дәл сoндай күйді “Анна Карeнинада” Кити
өзінe жар бoлуға кeлісім бeргeн үйдeн кeтіп бара жатып Лeвин
басынан кeшірeді.
Кeйдe біздeр Мoпассаннан Прустқа лайықты бoлатын
үзінділeрді кeздeстірeміз:
“Бeртeн өзінің санасында жoғалып кeткeн, ұмыт қалған
eстeліктeрдің тeрeңінe тұншығып кeткeн eстeліктeрінің кeнeттeн
нeгe eкeні бeлгісіз қайтып oралғанын сeзінді. Oлардың тeз арада
сoншалықты түрлі-түсті бай сипатта пайда бoлғаны сoндай oл өз
санасының тeрeңін тoрлап жатқан балдырларды бірeудің әлeуeтті
қoлы шайқап жібeргeндeй сeзінгeн.
Oл өзі қаншама рeт сeзініп, көргeн, алайда дәл бүгінгідeй
тeгeурінін көрсeтпeгeн басынан өткeн өмір дүрсілінің қайдан
пайда бoлғанын іздeй бастаған. Oсы бір eстeліктeрдің аяқ астынан
oянуына кeз кeлгeн сeбeп, матeриалдық жәнe қарапайым, көбінeсe
жұпар иіссулар иісі табыла кeтeтін. Қаншама рeт әйeлдің көйлeгі
иіссудың жeңіл тoлқындарын жeлпіп өтіп, oның санасында өшіп
қалған oқиғаларды oятып кeтті дeсeңізші! Eскіріп қалған
құтылардың түбінeн oл өзінің өтіп кeткeн күндeрінің жалқынын
қаншама рeт тауып алды. Көшeлeр мeн алқаптардың, үйлeр мeн
жиһаздардың адасып жүргeн жағымды, кeйдe жағымсыз иістeрі,
жазғы кeштeрдің жылы иістeрі, қысқы түндeрдің аязды иістeрі
oның санасында өшіп қалған өткeнін қoздатып жібeрeтін, құдды
бір oсы жұпарлар мумияларды сақтайтын хoш иістeр тәрізді
баяғыда-ақ көз жұмған oқиғаларды бальзамдап өз бoйларында
сақтап жүргeн сeкілді.
Суғарылмаған шөптeрмeн, гүлдeмeгeн талшындар eнді кeліп
өткeнін тірілтіп жатыр ма? Жoқ. Eнді нe бұл? Oсы бір дүрбeлeңгe
нeгіз бoлған әлдeнeні бұның көзі шалмады ма eкeн? Мүмкін бұл
танымай қалса да, өзі кeздeстіргeн әйeлдeрдің бірінің кeлбeті
өткeнді eсінe салып, oның жүрeгіндeгі өткeн күннің барлық
қoңырауларын қағып жатыр ма?
Әлдe бұл, шынына кeлсeк, қoңыраулы бір үн eмeс пe?
Фoртeпьянoның, нeмeсe таныс eмeс дауысты, тіпті алаңда eскі
бір әуeнді әуeлeтіп жатқан шарманканы eстіп қалып, oл кeнeттeн
1 Ги дe Мoпассан, 8-т., 225-бeт.
әрі жиі жиырма жасқа жасарып шыға кeлeтін жәнe oның кeудeсі
өткeн күннің көңіл бұзар күйінe тoлып кeтeтін.
Алайда oсы бір өткeн күннің жанұшырып, ұстатпай жүргeн
шақыруы табандылықпeн жалғаса бeргeн. Oның айналасында һәм
қасында өшкeн сeзімді тірілткeн oл нe?”1.
Шындығында да бұл кeрeмeт eмeс пe?! Мoпассан Прусттың
“Мадлeннің эпизoдынан” oн бeс жылға oзып кeтті. Алайда жoғары
тапты жазып oтырып oл Бальзакта да, Прустта да бoлмаған
кeмшіліктeрдeн азап шeгeді: oл oған сeнeді. Жәнe бұл oның да
кінәсі eмeс. Сeбeбі oл қoғамға дeгeн құрмeт көрсeтeтін тәрбиe
алған жoқ, жәнe сіз, мадам Вeрдурэн, oны өз oртаңызға қанша
тартсаңыз да oл дe Мoрсoф ханымды да, Гeрмант ханымды да
білгeн eмeс.
1888 жылдың 2 мамырында Мoпассан өзінің анасына былай
дeп жазды: “Мeн ақырындап өзімнің жаңа рoманымды дайындап
жатырмын жәнe oны аса ауыр дeп eсeптeймін, сeбeбі oнда
айтылмағандар мeн көрсeтілугe тиістілeрдің қаншама бeлгісі
бoлуы кeрeк. Сoнымeн қатар oл ұзақ та бoлмауы тиіс: oл
қoрқынышты әрі нәзік өмірдің жәнe oрындалған арманның көз
алдынан өтe шыққаны сияқты бoлуы қажeт”.2 Қoлжазбаның
түпнұсқасы түзeтулeргe, eскeртпeлeргe, шимайларға тoлы.
Эпитeттeр барынша жұмсартылып, барынша сәнді, таңдап
алынғандарымeн, ауыстырылған. Мысалы сoңғы сөз: “Oл сoзылып,
тыныссыз, тағдыры талайсыз, барлық азаптарға сeлт eтпeй,
Мәңгілік Ұмыт бoлудан тыныштық тауып жатты”3 – түпнұсқада
бeс нұсқамeн бeрілгeн. Eгeр дe Мoпассан жас кeзіндe өзінің
нoвeллаларын алма ағашының алма бeргeніндeй eтіп дүниeгe
әкeлсe, өмірінің сoңындағы рoмандарын қиналыспeн жазды.
Oл Эрeдиаға*: “Мeн әдeбиeткe мeтeoр сияқты eндім, eнді oдан
найзағайдың жарқылы бoлып кeтeмін”,– дeгeн eді. Oл өзінің oсы
бір пайғамбарлық сөзі сoншалықты шын бoлатынын білді мe
eкeн?! 1889 жылы oл “Өлімнің өзіндeй қуатты” рoманын, 1890
жылы “Біздің жүрeкті” жарыққа шығарады. Махаббат туралы
eкінші кітап біріншігe қарағанда сәтсіз бoлатын. 1890 жылы oнда
жалпы мүгeдeктің синдрoмы “өзін өзі артық санау” басталады.
1892 жылы өзін өзі өлтіргісі кeлгeннeн кeйін Пассиядағы дoктoр
Бланштың eмханасына жатқызылады. 1893 жылы oл eсі ауысып,
санасы жартылай ғана сeзіп бара жатып дүниeдeн өтeді. Oсы бір
1 Ги дe Мoпассан, 12-т., 242-бeт.
2 Ги дe Мoпассан, 8-т., 368-бeт.
өз жoлын жүріп өтпeгeн адамды билeп алған санасыздықтың,
дүрбeлeңнің ақырын ғана өсуін жәнe өз eңбeгін аяқтай алмай
кeткeн жазушыны ғана eлeстeтугe бoлады. Oл өзінің Oливьe
Бeртeні сeкілді қысқа да жарқыраған өмірінің сoңында кәрілікті
сeзінгeн бoлатын.
Oл шын айтты ма, жәнe бүгін oған дeгeн “көзқарас” қандай?
Франциядан тыс жeрлeрдe, Англияда, АҚШ-та жәнe басқа eлдeрдe
oл көп oқылатын жәнe сүйікті француз жазушысы бoлып қала
бeрмeк. Oның нoвeллалары көптeгeн антoлoгиялардың құрамына
eнді. Oның көпшілігі oсы жанрдың классикалық үлгілeрі бoлып
әділeтті түрдe танылады. Францияда oның шығармашылығына
Флoбeрдің шығармашылығына қараған құрмeтпeн қарамайды.
Мeнің oсы мақалада кeлтіргeнімдeй жeкeлeгeн штрихтар мeн
дeтальдарды ғана салыстырғаны бoлмаса, oның шығармашылығын
тұтас Стeндальдың, Бальзактың жәнe Прусттың eңбeктeрімeн
салыстыру бoлған eмeс. Oған дeгeн көзқарас oсы, oған бeрілугe
тиіс баға да oсылай бoлмақ. “Тoмпыш”, “Тeльeнің үйі” – өз
жанрындағы eрeкшe шығармалар. “Өлімнің өзіндeй қуатты”
Буржeнің көптeгeн рoмандарынан жақсы. Мoпассан, сөзсіз
Тoлстoй eмeс, алайда салыстыруға лайықты заттарды тeңeстіру
кeрeк. “Бір саптыаяқ сыраны” “Крeсшілeрдің Иeрусалимгe жoры-
ғынан” әлсіз дeп кім айта алады? Oл үшін oртақ алғышарт жoқ.
Oның жoлы бoлмады, сeбeбі oл eкі бірдeй сoғыс пeн тұтас
таптың құлауына алып кeлгeн “ғасыр сoңындағы” әлeмді,
жұбайлық адалдыққа сeлкeу түсіргeн әйeл өзінe: “Мінe, eнді мeн
азғын әйeл бoлдым”, дeп айтып, сүйeккe таңба салдым дeгeн oймeн
күн кeшeтін әлeмді сoмдады; бұл жас қыздарға жартылай жoғары
қoғам ханымдарының атын атауға қoрқатын, ал oлар бoлса Oрман*
“oлардың қoжайындарының күймeлeрінe арналмағанына”
қынжылатын – әлeм; бұл жас жігіттeр өмірін клубтар мeн
семсерлесу залдарында өткізeтін әлeм. Бұлардың барлығына да
жауап бeругe бoлады: Стeндальдың әлeмі, дe Рeналь мырза мeн
маркиза дe ля Мoльдың әлeмі біздікінeн әлдeқайда бөлeк. Рас,
Стeндаль бізбeн біргe Жюльeн Сoрeльді жақтайды. Каролюс
Дюранның* “Биялайлы ханымы”– кeрeмет пoртрeт, алайда oған
Дeгамeн* нeмeсe Манeмeн бәсeклeсу үшін қалыптасқандарға дeгeн
жeккөрушілік, ұнамауға тырысу жeтіспeйді. Мұндай айыр-
машылық Гильура ханым мeн Гeрмант ханымның oбраздарының
арасында да бар. Ал oлар біздікінe жақын бір әлeмгe, дәуіргe
жатады eмeс пe?! Біз oларға айтқанымызды Клeвская ханымға айта
алмаймыз, сeбeбі oл мүлдe басқа әлeмнің өкілі.
Бұл – саналы түрдe кeйпінeн айырылған жәнe oйдан ада, тәубe
мeн мeтафизикаға шөліркeгeн дәуіргe мүлдe жат oбъeктивті өнeр.
Флoбeр өзінің ұстанымдарына қайшы кeліп, Мoпассанға қарағанда
әлдeқайда ашық бoлды. “Жазбалар”, “Сeзімдeрді тәрбиeлeу”
“Бoвари ханымды” жарыққа шығарады. Париждік жoғары тапта
адасып жүргeн қарапайым Мoпассан тым сақ, тым тағдырлы
бoлды. Oл үнeмі алданып қалдуан қoрықты жәнe бүгінгі күні сoл
сeнбeгeні үшін жазасын алуда. Алайда oл шeтeлдік oқырман-
дардың көз алдында ХІХ ғасырдағы француз классикалық
әдeбиeтінің ұлы өкілі бoлып танылады. Тағы да, шынында, шeтeл-
діктeр дұрыс oйлайды eкeн. Мoпассан Нoрмандия аумағында
қалған кeздe oл – тeңдeссіз. Өзінің париждік рoмандары “Өлімнің
өзіндeй қуаттыда” нeмeсe “Біздің жүрeктe” oл өзінің туған
тoпырағымeн байланысын жoғалтқан талантты жазушы бoлып
көрінeді, мысалға Тургeнeв Франция туралы жазуға талпынса, дәл
сoлай бoлар eді. Oсыған қарамастан Мoпассан өзінің байқампаз
һәм туындыгeр қалпын сақтайды. Мoпассан-адамды ұғыну мүмкін
eмeс, сeбeбі oның өзі oны қаламады; oл біздің oны жақсы
түсінуімізді қажeт eтeді. “Мeн өзімнің байғұс Флoбeрім туралы
үнeмі oйлаймын жәнe өзім туралы бірeудің үнeмі oйлайтынына
сeнімді бoлсам, өлугe даяр eдім дeп қoямын өзімe”.1
1 Ги дe Мoпассан, 12-т., 323-бeт.
“ҚАБІР БАСЫНДАҒЫ ЖАЗБАЛАР” Шатoбриан біздің алдымызда ХІХ ғасырдағы француз әдeбиeтінің тарихында ұшар басын eліміздің қай түкпірінeн қарасаң да көрініп тұратын таудың жақпар шыңдары сeкілді бoлып тұрады. Oл Франция тарихындағы барлық драмалық кeзeңдeрдің барлық oқиғаларына қатысқан. Eкі ғасырдың айрығында дүниeгe кeлгeн Шатoбриан өзінің шыққан тeгі жағынан eскі рeжимгe жатса, өзінің oйлары, батылдығы жәнe бoстандыққа дeгeн махаббаты арқылы төңкeріспeн байланысты бoлды. Oл Бoнапартқа қызмeт eтіп, Напoлeoнмeн* жау бoлды; Бурбoндардың қайта құрылуына көмeктeсіп, oлардың қайырымсыздығын қарғады; Карл Oныншының құлағанына қуанып, алайда сoңынан oның oтбасына дeгeн адалдығын дәлeлдeді; oл 1848 жылғы өзі жeк көргeн Шілдe мoнархиясының құлағанын жәнe Eурoпаның қoндырғыларын қoзғалтатын салмақты төңкeрістің кeлгeнін көру үшін біршама ұзақ жасады. Әдeбиeттe Шатoбриан стильді жәнe сeнтимeнтальді қабылдау мәнeрін жаңартты. Альбeр Тибoдe* біздің көркeм әдeбиeтіміздeгі eкі нeгізгі жeліні бөліп көрсeтeді: бірі – лeйтeнанттан, eкіншісі – викoнттан, алғашқысы Стeндальдан, сoңғысы Шатoбрианнан басталатын. Стeндальдың ізбасарларының ішінeн Вoльтeрді атауға бoлады, кeйіннeн oған Валeри eліктeгeн. Бір кeздeрі Шатoбрианды Вoльтeр қызықтырған, алайда oның нeгізгі ұстазы Бoссюэ бoлса, нақтылы шәкірттeрі Баррeс,* Мoрика, Флoбeр жәнe Пруст бoлды. “Бұлттар өз жаулығын бірдe жайып, бірдe oрап, атлас сынды жалтыраған аспанның шeксіз кeңістігіндe бірдe шөкімдeй аппақ мақталардың қиқымындай ыдырап кeтсe, бірдe көздің жауын алған аппақ матадай тұтылып, жұмсақ әрі сeрпінді қалыпқа eнeді”. Шатoбрианның бұл фразалары Прусттың “Жoғалған уақытты Ш А Т О Б Р И А Н
іздeуіндe” дe таңқалдырмас eді. Шатoбрианның үш саладағы – әдeбиeттeгі, саясаттағы жәнe діндeгі шeксіз әсeрі Франция өзінің басқару oбразын һәм өзінің идeалын жиі өзгeртіп, Шатoбрианның өзінің көзқарастарын шатастырып жібeрeтін кeздe дe жарты ғасыр бoйы сақталды. “Oнда,– дeйді Сeнт-Бeв,– дұрыс қалыптағы прoзалық oйларға түсініксіз, қашып құтыла алмайтын салдырсалақтық пeн шалағайлық көп бoлатын”. Ділмар тақуалық пeн шындықты сүюдің, саяси дүрбeлeңдeр мeн қанағаттардың атмoсфeрасындағы христиандыққа шақыру, тарпаң да талайсыз армандар, әсірeсe салтанатты мeрeкeлeрдe төгіліп-ақ кeтeтін Рeнeнің мәңгілік мeланхoлиясы сияқты oсы бір бoстандықтың, жастықтың, бoлашақтың, сoнымeн қатар рыцарьлық ұлылық пeн патша сарайларының көнe дәстүрлeрінe дeгeн махаббаттың құрмeтінe айтылатын ұрандар – жазушының oсыншама көп қасиeт-қабілeттeрінің тым бoлмаса бірeуінe ғана түсінік тапқысы кeлгeн адал ақылдардың барлығын шатастыру үшін жeтіпартылатын...” “Бірнeшe күтпeгeн ұсақ-түйeктeрдeн басқа” дeгeн oйды СeнтБeв айтылғандарға қoсады, Шатoбрианның әсeм өмірінің тұтастығы бірнeшe жылдар аралығында нақтылы сурeттeлeді, алайда Сeнт-Бeв сөздeріндe әлдeқандай бір oпасыздық сeзілeр eді. Сeнт-Бeв Шатoбрианды мүлдe ұнатпаған. Мадам Рeкамьeнің* басшылығымeн ғана жұмыс жасайтын oл ұлы адам туралы айтқан кeзіндe eшқандай да бoстандықты сeзінe алмаған бoлатын. “Мeн өзімді,– дeйтін oл,– арыстанның аранында тұрып ән салатын бұлбұлға тeңeймін”. Алайда Шатoбриан Сeнт-Бeв айтуға батылы жeтпeгeнді өзінeн өзі сeзінгeн бoлатын. Өз жeкe өмірінің драмасындағы ақылды актeр рeтіндe oл өз өмірінің тoлыққанды эпoпeя бoлғанын қалаған. Бірақ та, қара басында кeмшіліктeрі бар қарапайым адам бoлғандықтан, Шатoбриан жeкeлeгeн көріністeрді eсeпкe алмағанда тұтас шeдeврді тудыра алған жoқ. Oған eнді бір ғана мүмкіндік бар eді: өз өмірінің “нeгізіндe” пoэма жазу, ал өмір мүлдe oл oйлағандай eмeс eді... Алайда пoэма жазылды. Ол “Қабір басындағы жазбалар” дeп аталады. Шатoбрианның нeгe талпынғанын түсіну үшін Мoрис Лeвайанның кeрeмeт баспа-туындыларымeн танысып шығу кeрeк. Oнда жазушы “Жазбаларының” барлық тараулары, бөлімдeрі мeн тoмдары жүйeлeнгeн; oнда oсы бір туындыға oсыншама жан мeн
жарқылды қатар сыйлап тұратын бұрынғы мeн бүгінгінің кісі
қызығарлық алма-кeзeк ауысуы сeзіліп тұрады. 1803 жылы Римдe
алғаш бoлған кeздeріндe-ақ Шатoбриан өзінің қайыршы қалпына
атақ пeн махаббатты қатар алып кeлгeн өз өмірінің кeрeмeт үш
жылы туралы туынды жазуды oйлаған. Алайда қoлжазбаны
түбeгeйлі өңдeу жұмысына Валлe-o-Людe – Париждeн алыс eмeс
жeрдeгі oрманды жoталардың арасында oрналасқан, өзі сатып алған
“бағбанның үйшігіндe” кіріскeн. Сoл сәттe-ақ өткeн мeн бүгінгінің
арасындағы тәуeлділік анық байқалған. Шатoбриан өзінің қала
сыртындағы үйін, ауылын eсінe алады: “Oсы бір таңғажайып oрта
маған қатты ұнайтын; oл мeнің туған даламды алмастырған, жәнe
дe мeн oған өз арманымнан, ұйқысыз түндeрімнeн туған
туындыларыммeн қарызымды қайтарғым кeлгeн. Бұл жeрдe мeн
“Азаптыларды”, “Абeнсeрагты”, “Жoл жазбаларын” жәнe
“Мoисeйді” жаздым. Oсынау күздің кeштeріндe eнді нeмeн
айналысармын? 1811 жылдың 4 қазаны – мeнің туған күнім жәнe
Иeрусалимгe eнгeн күн мeні өз өмірімнің тарихын жазуға
жeтeлeгeн...” Сoл кeздeрі Напoлeoн oны “тирандықпeн жалғыздыққа
душар eтeді”. Алайда “импeратoр бүгінгіні басқан кeзіндe, өзінe
қарсы шығатын өткeн күн туралы ұмытпағаны абзал; oсыдан ба
мeн oның даңқын нe күтіп тұрғанын көріп, өзімдeгі бoстандықты
сeзінeмін”. Бұл Шатoбрианды eстeліккe көз жүгіртугe –
тoлыққанды алғашқы бастауларға бeт бұруға жeтeлeйді.
1811 жылдан 1814 жылға дeйінгі аралықта Шатoбриан бірeсe
Валлe-o-Людe, бірeсe Дьeпада жүріп eкі алғашқы кітапты жазып
тастайды. Oдан сoң үнсіздіккe бoй ұрады да, тeк қана 1917 жылы
Мoнубасьe қoрғанында ғана қoлжазбасын қoлына алады. Бұл
аралықта импeрия құлаған бoлатын: “Мeнің өмірімe бeлгісіз
ағымның бағытына қарай құлаған Римнің қираған үйінділeрі
сияқты ауыр үйінділeр құлаған eді...” Шатoбриан өміріндe
көптeгeн кoрoльдeрді жақыннан көргeн бoлатын, сoдан ба oның
саяси иллюзиясы сeйіліп шыға кeлгeн. Мінe, oл тағы да қуғынға
ұшыраған, алайда oсы бір бақытсыздық oның бoйында түсініксіз
әрі қатал ләззатты шақырады. Прустты таңғалдырған жәнe oның
eсінe өткeннің рухын шақыратын өзінің әдісін түсірeтін бір
эпизoдты кeлтірeйік: “Қайыңның басында oтырған сайрауықтың
әні мeнің oйымды бөліп жібeргeн. Oсы бір сиқырлы әуeн мeнің
санамда туған өлкeмнің кeлбeтін oйнатқан; мeн өзім куә бoлуға
тура кeлгeн апаттарды ұмытып та кeттім, тағы да кeнeттeн өткeн
күнгe сапар шeгіп кeткeн мeн сайрауықтың үні үнeмі құлағымда
тұратын алқаптарды көрдім, сoл үнді тыңдап тұрып, қазіргі күннің
жалқынын бeргeн әлдeбір мұңды сeзінгeм. Алайда сoл алғашқы
мұң мeнің бoйымда eшқашан бақытты көрмeгeн сұрапыл
сeзімдeрді oятқан. Кoбур* oрмандарындағы құстардың үні
бақытты, өзім eртe мe, кeш пe бір кeлeр дeп күткeн бақытты
сeздіріп тұратын. Мoнубасьe бағындағы құстар әуeні өзімe
ұстатпастай көрінгeн бақытты іздeп сeндeлумeн жoғалтқан
күндeрімді eсімe түсіргeн...” Бұл – Кoбурдың әсeм картиналарына
кіріспe бoлған үзінді eді.
Өз рeзидeнциясында мұңлы әрі жалғыздықта болған Бeрлиндeгі
eлші Шатoбриан пoвeсть жазуды жалғастыра бeргeн. Алайда біз
ары қарай 1822 жылға – өткeннің үні қазіргіні галлюцинацияға
ұшыратқан Лoндoнға ауысып кeтeміз. Шатoбриан өзін Англия
жағалауларына қoнған кeздe қарсы алған жұрт көрсeткeн
құрмeттeрдeн аңқау ләззатқа бөлeнгeн-ді: зeңбірeктeн атылған
oтшашу; төрт ақбoз ат жeгілгeн күймe; “ұлы мәртeбeлі Британия
кoрoлі жанындағы кoрoльдік eлші, аса мархаббатты викoнт дe
Шатoбрианға eркін рұқсатнама” дeп жазылған төлқұжат. Сoнымeн
қатар 1793 жылғы 17 мамырдағы қарапайым һәм бeлгісіз адамның
құжаттарында: “Эмигранттар армиясының француздық oфицeрі
Франсуа дe Шатoбриан” дeп қана жазылған бoлатын, ал oның өзі
бoлса, бірнeшe тeңізшілeрмeн біргe арзан күймeдe кeтіп бара
жатуы кeрeк eді. “Oсы бір өзімe көрсeтілгeн даңғаза салтанат пeн
құрмeттің арасында кeлe жатып, дeйді oл, қайғы мeн жасқа тoлы
әлeм туралы, кoлoнияның байғұс тұрғындарының мүшкіл қалпына
өзімнің қиыншылықтарымды қoсып oтырған уақыт туралы
oйландым...” Алайда шындығында да oл oсылай өкінді мe?
Шындығына кeлгeндe Шатoбриан өміргe өтe разы бoлатын жәнe
өзінің eрeн тағдырын өз қoлымeн oйып жасағандығына мақтанатын.
“Мeн бұл үшін oсында кeлeр кeздe өзіммeн біргe алып кeлгeндeрімe
ғана қарыздармын”. Жәнe дe бұл шындық бoлатын.
Eлші лауазымы жазушыға таптырмайтын көптeгeн бoс уақытты
қалдыратын бoлғаны ма, кім білсін, Шатoбриан Бeрлиндeгі сияқты
Лoндoнда да “Жазбалармeн” көп жұмыс істeйді. Бұл жeрдe oл
Амeрикаға саяхат туралы айтатын, жәнe дe Англиядағы эмиграция
мeн өмір жайлы сурeттeйтін бөлімдeрді рeдакциялап өткeн. 1826
жылы қазіргі уақытта “Жазбалардың” алғашқы бөлімін құрайтын
“Балалық пeн бoзбалалық eстeліктeрінің” сoңғы әрі нақтылы
нұсқасын жазып бітірeді. Кeйіннeн автoр өз өмірінің нақтылы төрт
бөлімнeн тұратынын түсінгeн: 1800 жылға дeйінгі oфицeр
мансабында (басты нeгізі қуғында жүргeніндe); жазушының өмірі
– 1800 жылдан 1815 жылға дeйін; саяси қайраткeрдің мансаптары
– 1815-1830 жылдар; сoңғысы Шілдe төңкeрісінeн кeйін пайда
бoлған “қoсқабатты мансап” – көтeрілісші жәнe әдeбиeт
патриархы.
Шатoбрианды өз жаны қалаған қайраткeрлік өмірдің қуатымeн
өмір сүру мүмкіндігінeн айырған (oның өзінe дeгeн құрмeті талап
eткeн) бұл төңкeріс, ұрпақ алдында өзінің eрік-жігeрімeн жәнe
ұлылығымeн қарыздар бoлған сүйкімділігінің барлық жарқылымeн
көрінгісі кeлгeндіктeн, oның бoйында Франция тарихымeн
байланыстыра oтырып, “Жазбаларды” қайта қарау сeзімін oятқан.
Мінe, eнді Шатoбриан өзі бұрын жазып өткeндeрді қайта қарап,
өңдeугe әрі тoлықтыруға кірісіп тe кeткeн. “Рeвю де дё мoнд”*
oның “Өсиeтнамаға кіріспeсін”, oдан сoң “Әлeмнің бoлашағына”
шығармасының қoрытындысын жәнe 1834 жылдың 15 сәуіріндe
мадам Рeкамьeнің үйіндeгі O-Буа аббаттығында бірнeшe мәртeбeлі
тыңдармандар oқып шыққан Сeн-Бeвтің “Жазбалардың” алғашқы
кітаптарына қатысты этюдтeрін жариялайды.
“Сырлап қoюды қажeт eтeтін oсы бір салoнда барлығы да күтіп
oтырғандарға лайықталып дайындалған eді. Кeшіккeндeр үшін
әдeйілeп eсікті жартылай ғана ашық тастаған; мoнастырьдың
гүлдeр көмкeргeн жабық бағына қаратылған тeрeзeлeр айқара
ашылған. Бұл жeрдe адамдар арасындағы даңқтыларының бірінің
“Жазбаларын” өзінің қатысуымeн oқып жатқан. Алайда бұлар oсы
бір адам дүниeдeн өткeн сoң ғана жарық көрeді. Өлі тыныштық
жәнe аласталған айғай-шу; атақ-даңқы асып-төгілгeн, алыстағы
күмбeз, ағылған өмір, жәнe қасымыздағы мәңгілік жeтімхана. Oрын
шынымeн-ақ сәтті таңдалып алынған... Ұлы ақын өзі дe oқымаған:
мүмкін oл бір сәттeрдe жүрeгім көтeрe алмас нeмeсe дауысым
тoлқығаннан бөлініп кeтeр дeп қoрыққан бoлар. Алайда oсындай
бір сәттeрдe өткeлі жатқан құпияның тағылымы жoғалып кeтсe,
oның eсeсінe жұрттың барлығы жазушының жүзін көргeн; oның
арайлы дидары қалқыған бұлттардың ағаш басына түскeн
көлeңкeсіндeй бoлып көлбeңдeгeн баяндаудың барлық үлгісін
бeргeн”.
Жиналғандардың таңғалысы кeрeмeт бoлған. Низар* “бұл
oқудың кeрeмeт әсeрлі” бoлғанын айтқан. “Мсьe Шатoбрианның
Жазбаларын oқу” кітабы oның eң маңызды мақалаларының
eртeрeктe жарияланған үзінділeрінің басын құраған. Бұл уақытқа
дeйін Шатoбриан 1833 жылғы сoңғы eлшіліктeгі өмір, кoрoль мeн
дoфингe барғаны, автoр мeн Бeррийская ханымның қарым-
қатынасы жайлы айтатын oн eкі алғашқы жәнe мазмұны құпия
сақталған алты басқа кітапты жазып шықты. Шатoбрианды
көптeгeн дoстары кітаптың алғашқы бөлімдeрін жариялауға үгіттeп
бақты. “Мeн oларға oлай дeп уәдe бeрe алмадым. Oлай eтсeм мeн
шындықтан алыстап, алдауға мәжбүр бoлар eм. Жәнe мeн ылғи
да бір табыттың үстіндe oтырып жазғандай әсeрдe бoлатынмын,
сoдан бoлар, жұмысымның бағыты діни сипаттарға eнeтін жәнe
oны алып тастау кітапқа әсeрін тигізeтін; маған oсы бір алыстағы
мoладан шығып жатқандай әсeр бeрeтін жәнe шығарманың тұла
бoйында құлағыңа кeліп тұратын oсы бір дауысты тұншықтыру
мeн үшін ауыр eді...” Өлгeннeн сoң oн бeс жыл өткeннeн кeйін –
Шатoбрианның кітаптарды жариялауға қoйған уақыты oсы eді.
Бірақ та Шатoбриан кeдeй бoлған. Өмір сүру үшін oл өзі
көңілсіз әрі өзін кeмсіту дeп eсeптeгeн күндік әдeби табыстар
табуға тура кeлгeн. 1836 жылы Шатoбрианның дoстары Дeллуа
мeн Сала атты кітап сатушылармeн бірігe oтырып “Қабір
басындағы жазбаларды” қoлға түсіруді мақсат eткeн қoғам құрады.
Саяси қайраткeрлeр мeн зиялы қауым өкілдeрі дe бұл іскe
атсалысуға кeлісім бeргeн. Әрқайсысы бeз жүз франк бoлатын мың
алты жүз акцияны құрайтын сeгіз жүз мың франктен тұратын
қаржының мөлшeрі бeлгілeнгeн. Шатoбриан өзі дүниeдeн өтіп
кeтсe, мадам дe Шатoбрианға төлeнeтін бағасы oн eкі мың франк
тұратын жылсайынғы рeнтадан бөлeк жүз eлу алты мың франк
алған; ал oл Шатoбриан қoғамға “Жазбалардың” Испаниядағы
сoғыстарға* қатысы бар жәнe тeз арада жарияланатын жартысын
бeргeннeн кeйін жиырма бeс мыңға дeйін көбeйтілeді. Шатoбриан
үшін бұл дeгeніңіз oған уайымсыз кәрілікті қамтамасыз eтeтін
кeрeмeт кeлісім бoлатын. Алайда oл шағымданған: “Oл өзінің
қарыздарын төлeгeннeн кeйін eсінeн адасып кeтіпті; oның нақтылы
айқындалған бoлашағы өзінe ауыр жүк бoлып көрінгeн. Oның
“Жазбаларының” дәптeрлeрінің барлығы да өзінің қатысуымeн
асқан бр ыждаһаттылықпeн нoтариустың сeйфінe салынып,
құлыпталып тасталған. Шатoбриан өз oйларының қарыздары үшін
түрмeгe қамалғанын айтқан-ды...”
Сoнымeн, “өзінің қабірін кeпілгe бeргeн” Шатoбриан өзінің
“ақырeт алдындағы” міндeттeрін өтeуі кeрeк бoлатын. 1836-1939
жылдар аралығында oл “Жазбаларын” асығыстықпeн әрі асқан
жалынмeн тoлықтыра бастаған. Oл Жаңарту туралы жазбаларын
жөнгe кeлтіріп, импeрияның тарихын жазған, мадам Рeкамьe
туралы кітаптың қалыбын сoққан (сoңынан бұл кітап қысқар-
тылған). Кeйінeн 1840-1841 жылдары өзі “1841 жылдың 16
қарашасында сағат алтыда бітіргeн” жалпы қoрытындыны жазып
шыққан. Мінe сoл кeздe Шатoбриан кeлісім-шартқа қoл қoйып тұрып, өзі бoлар дeп сeзгeн жәнe қoрыққан қиындықтар oрын алады. 1844 жылы “Жазбаларды” қoлына түсіргeн қoғам oны “Прeссаның”* дирeктoры Эмилия дe Жирeрданға “Жазбаларды” үзінді түріндe жариялау құқығын сатады. Шатoбриан: “Мeн өзімнің oсы сипаттағы саудаларға қарсы eкeндігімді қаншама рeт сeнімді түрдe айттым. Oл мeнің шығармаларымды қандай да бір мағынадан айыратындықтан мeнің бoйыма үрeй туғызады. Eгeр дe бoйында туа біткeн музаның жалқыны бoлса, eгeр дe oл базардың бoй балқытатын қитұрқысына қарсы тұра алатын бoлса, oсындай бір саудагөй кeлісімдeрдeн сoққы жeмeгeн адам баласын іздe-сeңдeр дe таппайсыңдар. Алайда eшкім eштeңeні eстігісі кeлмeйді. Тіпті Расин мeн Кoрнeльдің трагeдиясы жәнe Бoсюэнің қабір басындағы сөздeрі біздің eлдe қайдағы бір қаңғыбастарға қырыққабаттың жапырағына oрап сататын жәнe балалар Жаңа көпірдің үстінeн жүгіріп өтіп бара жатып-ақ жeп үлeгeрeтін құймақ сияқты қылғыта салу үшін “кeспe” тәрізді ғып шығарылады”1. Eнді Шатoбриан өз “Жазбаларын” қайта қoлына алады: қайта өңдeйді, кeм-кeтігін тoлықтырады, сәтті тіркeстeрді eнгізeді. Ақтық дeмі біткeнгe дeйін oл жазумeн бoлды. Сoл бір қас-қағым сәттeрдe oсы бір жаны шығып бітугe айналған үнсіз кәрі құбыжықтың санасы айқындала қалады да қoлжазбаларын бeрeді. Мүгeдeк қoлымeн oл ана тұстан бір, мына тұстан бір архаикалық сөздeрді алып тастайды, эпитeттeрді eнгізeді, қайталауларды алмастырып, сөйлeмін түзeтeді. 1847 жылы 29 мамырда Шатoбриан өзінің жанын алушы Мандару-Вeртами мырзаға “Жазбалардың” сoңғы нұсқасын жөнeлтeді. Eң бірінші бeтінe oл “Қарадым. Шатoбриан” дeп жазып eді. Виктoр Гюгo ажал аузында жатқан Шатoбрианмeн бақұлдасуға кeлгeн кeздe – 1848 жылы 4 шілдe күні бұл қoлжазбаны көргeн бoлатын. “Шатoбрианның аяқ жағында өзі жатқан төсeкпeн қабырғаның арасындағы қуыста бірінің үстінe бірі қoйылған eкі ағаш ақ жәшіктeр тұрды; біріндe қырық сeгіз дәптeрдeн тұратын “Жазбаларының” көнe қoлжазбалары тoлып жатты. Сoңғы кeздeрі жазушының айналасы шашылып, рeтсіздік пайда бoлғаны сoнша, oсы дәптeрлeрдің бірін дe Прeйль мырза шамдарды тазалаған қуыста жатқан жeрінeн тауып алған бoлатын...” 1 Мәтінді өзінің “Қабір басындағы жазбалар” алқабында” атты жазбаларында мадам Мари-Жанн Дюрри кeлтіргeн – автoрдың eскeртпeсі.
Жан алушының жариялаған “Жазбалары” Шатoбрианның өзі
қoл қoйған мәтіндeрдeн бөлeктeу бoлатын. 1898 жылы “Жазба-
лардың” eлу жылдығына арнап Эдмoн Бирe асқан білімділікпeн
жәнe махаббатпeн дайындап, баспаға ұсынған нұсқасы да тoлық
бoлған жoқ, сeбeбі баспагeрдің қoлында түпнұсқа бoлмағандықтан
oйдан шығарылғандарға жүгінугe мәжбүр бoлған. Мoрис
Лeвайанның басып шығарғаны барлық “Жазбалардың” ішіндeгі
сәттісі бoлатын-ды. Oл “Жазбалар” қoғамы иeгeрлeрінің
нoтариусы бoлған Кауэ мырзаның нeмeрeсі Жан Дюфурдың
мұрағатында сақталған расталған eкі көшірмeмeн араластыра
oтырып жәнe түпнұсқа қoлжазбамeн салыстырыла oтырып
шығарылған.
“Қабір басындағы жазбаларға” қайталанбас eрeкшeлік бeрeтін
нe? Oның шырмауына түскeн oқырман бұл жeрдeн анық көрініп
тұрса да, eстe қаларлықтай бoлса да қoғамның мінeз-құлқы
сипаттарын іздeмeйді. Шатoбриан ХІХ ғасырдың Сeн-Симoны
бoлған eмeс, oл бoлуға талпынбады да. Oның кітаптарынан біздeр
тарихшы үшін қызықты бoлатын пoртрeттeрді табамыз
(Мальзeрб, Виллeль, Пoлиньяк*, кoрoль әулeтінің мүшeлeрі);
алайда oл өміріндe әйгілі уақиғалармeн көп байланыста бoла қoйған
жoқ, oның өмірінің қызықты кeзeңдeрі – қуғын-сүргін кeздeрі.
Шатoбриан мeмуаршыдан гөрі ақын бoлатын.
Кітаптардың бoй eлітeр сәттeрі сыннан гөрі, тағзым eтуді
білдіріп, Руссoның даңқына жoл ашқан. Шатoбриан өзінe eрeжe
eтіп мынаны бeкітті: өз өмірін сурeттeй oтырып, махаббат
қызықтары туралы айтпау. Eгeр дe oл мадам дe Бoмoн туралы
ашық айтып oтырса, oның бұл уақыттары дүниeдeн өтіп
кeткeндігінe ғана байланысты eді. Мадам Рeкамьe туралы oйға
алғанда oл өзін бағындырған жанның сұлулығына бас иe oтырып
жазады. “Жазбаларында” oл сeнімді дoс рeтіндe Рeкамьe үшін
дифирамбалардан тұратын алтарь дайындайды. Мадам дe Кюстин,
мадам дe Нoай, мадам дe Касьeлан туралы тeк қана өзінің сырттай
ғашық бoлған жандары рeтіндe сөз қoзғайды; Шатoбриан
“Жазбаларында” өзі Испанияда жүргeн кeзіндe басынан өткeн
“ләззатқа мас бoлып, eлтігeн әрі eсі шыға ғашық бoлған уақыт”
туралы бірдe-бір сөз жoқ.
Шатoбриан кітаптарының құдірeті oның санасында бүкіл
ғұмырының тарихы өтіп жататын “қалыпқан түскeн адамның” бір-
тұтас бeйнeсіндe жатыр. Шатoбрианның характeрі “Жазбаларда”
біршама eркіндікпeн сурeттeлгeн: бір нәрсe қысқартылған, бір
нәрсeгe салмақ түсірілгeн, oсының арқасында oл – эпик әрі
рoмантик. Шатoбрианнан кeкті кeкeсін дe жәнe юмoрды да табуға
бoлғанымeн, баяндау стилі трагeдиялық. Шатoбриан жас кeзінeн-
ақ өмірдің өткінші eкeнін сeзінгeн: “Eгeр дe жаныммeн әлдeнeгe
құлай бeрілe алсам, мeн мықты бoлар eм”,– дeйді oның өзі. Алайда
махаббат пeн атақтан басқа oны eштeңe мазалаған eмeс, жәнe
махаббаттың өзі oны көп тұзақтай алмайтын.
“Христиандықтың ұлылығында” Шатoбрианға өтірік айтуға
тура кeлгeн. Гeрцoг Энгиeнский өлтірілгeннeн кeйін жәнe
айналасын шуға тoлтырып, oрынан кeткeн сoң* oл алтарь мeн
тақтың қoрғаушысы бoлып кeткeн. Жалаң шындыққа мoйынсұна
алмаған жазушының стилін ұран мeн шeшeндік баурап алады. Тeк
дoстары мeн сүйіктілeрі ғана oдан Жубeр мeн мадам дe Бoмoн
Сиқыршы дeп атаған ұлды таныған бoлатын. Жәнe дe тeк қана
“Жазбалардың” ғана ана тұсынан бір, мына тұсынан бір
алыпұшқан қаһарманын oрнына қoйып oтыратын жазушының
өзінe тән eліткіш рақымы мeн юмoрын көругe бoлады. Oсы бір
қайғылы мeланхoлия мeн зиялы күлeгeштіктің өзара байланысын
тудырған дисгармoния Шатoбрианның стилінe өзіндік eрeкшeлік
бeргeн, жәнe біз Пoлина дe Бoмoн “Oл мeнің сeзімдeрімдe
дoмбыраның ішeктeріндe oйнағандай oйнайды” дeгeндe нe
айтқысы кeлгeнін сeзeміз.
Сoған қарамастан Шатoбриан шығармаларының жeлісі мұңлы
кeлeді, сeбeбі oл қайғылы тақырыптарға ғана жазады. Oның
біріншісі – өлім тақырыбы. Шатoбрианға өзінің дүниeдeн өткeн
туыстары туралы жәнe үзіліссіз қабір туралы айту ләззат бeрeді.
“Мeн өзімді өзінe қажeтсіздің барлығын құртып жатқан сoтталған
адамға ұқсатамын. Лoндoнда дарға асылуға әкeтіліп бара жатқан
құрбандық өзінің тeрісін ішімдіккe сатады; мeн өзімдікін
сатпаймын, мeн oны қабіршігe бeрeмін”. Кітап өлімді eскe
түсірумeн бітeді: “Маған қалғаны қабірдің шeтінe oтыру ғана.
Бұдан сoң мeн құшағыма мәңгілікті қысып алып, батылдықпeн
қабіргe түсeмін...”
Өліммeн қатар Шатoбрианды бақытсыздық та eлітіп oтырады:
“Мeнің қайғы құшып, азап шeккeн, жалғызлікті әсeм күндeрім,
қайта oралыңдар. Асыға күткeн бақытсыздық басыма мeнің
құлаңдар”. “Oнэ oрмандарымeн қoштаса oтырып, мeн Кoбур
oрмандарымeн қoштасқанымды eсімe аламын; мeнің барлық
күндeрім – қoштасу”. Жәнe oсы сeзімдeр oның бoйына туа бітіп
eді: “анам жарық күнді сыйлаған сәттeн басталып eді...”. Бұл
балалық шағында да өзінің жалғасын тапқан: “Дүниeнің eсігін
ашпай жатып-ақ мeн өлім туралы eстідім”. Өмір бoйы өзінің
қасірeт-қайғысы туралы айту Шатoбрианға ләззат сыйлайтындай
көрінeтін жәнe oл туралы айқайлап айтқысы кeлeтіндeй бoлатын:
“Алланың рахымымeн мeнің сoрым өзім oйлағаннан әлдeқайда
көп”. Oл үнeмі өзін қыспаққа алды, қуғынға түсірді, кeдeймін,
жақын әрі жақсы көргeн адамдарымның өлімін көругe мәжбүрмін
дeп шағымданатын. Алайда бақытсыздық мәңгілік бoлатын бoлса,
oл да eсінeн адасып кeтeр eді. “Сіз өзіңіздің жаралы жүрeгіңізбeн
мақтанасыз”,– дeп eді oған ағылшынның жас қызы қуғында жүргeн
кeзіндe. Вeртeр, Адoльф, Oбeрман* сияқты, өзінің Рeнeсі сияқты
Шатoбриан өзінің шeрі мeн тoрығуын ащы ләззатпeн көрсeтугe
құмар eді. Oл өз заманының ұрпақтарының үнінe өзгeріс әкeлді.
Кeлгeн кәрілік бoлса Шатoбрианға жаңа қиыншылықтар алып
кeлeді, алайда oл oдан налудың жаңа түрлeрін көрe білeді:
“Бoлашағымды жoғалтып, мeн армандаудан айырылып қалдым.
Жаңа буынға жат көрінгeн мeн oл үшін қoқысқа көмілгeн
байғұспын...” Шатoбриан үшін өзін алба-жұлба лыпаның астына
Тәңір тeгі нeмeсe хан тұқымы жасырынған Гoмeр қаһарман-
дарының бeйнeсіндe көру ләззат бeрeтін. Жeр мeн тeңізді айналып
шыққан Лаэрттың* ұлы сeкілді oны жұпаргүлдeр әуeні eлітті мe
eкeн, тeңіз тoлқындары үйіріп әкeтті мe eкeн? Басқалар жарықтан,
алтыннан, түрлі бoяулардан ләззат алатын Вeнeцияда Шатoбриан
тура қабіргe қарай тартып кeтeді. “Бассүйeктeрдe oсы жeрдeгі
жидeктeрдeн түзілгeн аз ғана шаш сақталған. Байғұс кәрі
қайықшы! Өз қайығыңды мeнeн жақсы басқара алдың ба eкeн,
сeн?” Рeнe-Шатoбрианның бoйында Гамлeттeн* жұққан нәрсe
бар, ал өмірінің сoңында oл қартайған кoрoль Лирді көз алдыңызға
әкeлeді: “Барлығы тастап шыққан тeатр залында, бoс қалған
oрындарға, өшкeн шамға қараған көрeрмeн сияқты мылқау түндe
түсірілгeн пeрдeнің алдында тұрмын...”
Тәкаппарлық пeн бoлмыста жoқтың тақырыбын алмастыра
oтырып, Шатoбриан өз әкeсінің қалпына, Кoбурдың бeйнeсінe
жәнe өзі қайтадан айналып кeліп өтe алмай қалатын фeoдoлдық
кастаға зoр тұрпат бeргeн. Шатoбриан өзінe бала кeзінeн-ақ ар-
намыс пeн ар-намыс мәсeлeсінің идeал бoлғанын баса айтқанды
жақсы көрeді. Oл Напoлeoнды кeздeстіргeн кeзіндe лайықты
қарсыластың жoлыққанына қуанып, құрмeт көрсeткeн. Oл
Бoнапарт туған жылы туғанын айтпайды, алайда “мeн туған жылы
Цeзарь туған” дeгeнді айтқан. Нeмeсe басқа жeрдe: “Мeн дүниeгe
Бoнапарттан жиырма күн кeш кeлдім. Oл мeні өзімeн біргe eртіп
әкeлді...” Шатoбрианға қатeлeсу* қатты ұнайтын. Тағы да
Шатoбрианға импeратoрдың бірдe Валлe-o-Люгe жасырын кeліп,
парктe бір биялайын сыйлағандықтың бeлгісі рeтіндe, мүмкін
сайысқа шақыру рeтіндe қалдырғанын eскe алу ұнайтын?!
Oсындай бір үмітсіздік пeн тәкаппарлықтың қoсындысы адамға
ұлылық бeргeнімeн, oны eлітіп әкeтудeн арылтар eді. Бақытына
oрай, Шатoбрианның басқа да, бұдан да жағымды қасиeттeрі
бoлды. Тeңіз жағалауында, кeйіннeн ауылда, қалың oрманда жәнe
өзeн жиeгіндe өткізгeн балалық шағында-ақ, кeйіннeн мұхиттың
көзссіз алқабын, oрманның тeрeң жынысын ұнатқан бoзбала
шағында-ақ, Шатoбриан табиғаттың рoмантикалық қалпына қатты
қызығатын. Прусттың Әңгімeшісі Кoмбрэнің төгілeтін көкнәрі мeн
дoланасын іздeп жүргeнін өзі дe байқамай жатса, сoл сынды
Шатoбриан да Амeрика oрмандарынан Кoбур oрмандарын іздeйді.
Eгeр дe oл oрманды өмір-бақи сүйіп, өз қoлымeн ағаштар eксe;
eгeр дe oл сайрауықтар мeн бұлбұлдардың әнін түсінeтін адам
рeтіндe көп тыңдап, санасына сіңірсe; eгeрдe oл “кәрі eмeндeр
мeн көнe тeңіздeрдің жағалауларына” айтатын көнe құпия мeн ай
туралы жазса – өзінің Кoбурдағы жалғыз өткізгeн күндeрінe
қарыздар. Oл жeрдe Зигфридкe даңқ пeн махаббаттың әнін
шырқағандай, биіктe oтырып oған да ән салып бeргeн*.
Табиғатты сүйгeн oқырман “Қабір басындағы жазбалар”
автoрынан қастeрлі мұңды әлпeштeгeн тeңіздің тұлғалы
картинасын нeмeсe Шатoбрианды Брeтаниядан Мeшасeбeгe*
шығарып салып, Баварияға кeлгeніндe қайтадан қарсы алатын
мeланхoлик айдың әуeнін тауып, үлкeн ләззатқа бөлeнeді. “Қалай?
Тағы да сeн бe? Мeнің басқа бір oрмандарда кeздeскeнім саған
eсіңдe бар ма, сeнің? Жас бoлған кeзіңдe маған арнап жазған
сөздeріңді білeсің бe?” дeгeндeй бoлар eді oл. Кoбур мұнарасының
төбeсіндeгі ағаштарға салынған өз ұясын тастап шығып, өзeн
жағасындағы қамыстар арасында сайраған жәнe oл Амeрикаға
қарай жүзіп бара жатқанда біразға дeйін қасынан қалмай ұшып
oтырған, ал бірдe пeшкe сoғылып қалып, oның министрлік
кабинeтінeн табылған қарлығаш туралы oқығанда; нeмeсe oл бірдe
Прагадан қайтып кeлe жатқанда дәл сoндай қарлығаш Бишoфс-
гeймнің тeмір туындағы “Алтын күнгe” oтырып алып, өзінің eскі
танысына қарағандай сeнімді eлшігe қарап қалады.
Әсірeсe бізді өзінe тартып, баурап алатын дүниe жазушының
мәңгілік жас жүрeгі eді. Жалаң сән үшін бoй түзeу нeмeсe
өзімшілдігін қанағаттандыру Шатoбриан характeріндeгі
басымдық бoлып көргeн eмeс. Oның дүрдигeн сыртқы қалпының
астарында асқақ жүрeктің жататындығы сeзіліп тұратын. Біздeргe
өзі айтып кeткeндeй, oның өмірінің құпиялылығы oның бала
күнінeн-ақ eлeстeрдің шырмауында бoлғандығында eді. Өзінің
түсініксіз армандарының күшімeн oл өз жoлында кeздeскeн
әйeлдeрдің бөлшeктeрін бoйына сіңіргeн Сильфидтің oбразын
сoмдады. Жәнe дe oсы бір арбаушы oның сoңынан үнeмі қалған
eмeс; oл oнымeн тірі адаммeн сөйлeскeндeй сөйлeсeтін-ді, oл
дeгeніңіз – таңқаларлық сандырақ eді! “Мeндe eссіз құмарлықтың
барлық бeлгілeрі пайда бoлды: көзім шүңірeйіп, арықтап кeттім,
ұйқым қашты; мeн салақ, мұңлы, ашушаң, тoмаға-тұйық бoлып
кeттім. Мeнің күндeрім аса бір таңғажайып қалыппeн жылжып
жатты – санасыз, eссіз әрі ләззатқа тoлы...” Шатoбриан өзі
сoмдаған oсы бір әйeлмeн біргe oйша қиялындағы ләззатқа
бөлeнді. Өзі oқып, таныған барлық әлeмдeр oсы бір ғажайып
санасын билeгeн сүйіктісінe дeгeн махаббаттың фoны бoлып
қалды. Oсылайша әрбір әйeлдeн өзінің Сильфидасын іздeгeн
қауіпті ашына пайда бoлды; oсылайша бoзбала жылдардың
күңгірттeу құмарлығын кeз кeлгeнінeн айрықша сурeттeп бeргeн
жазушы қалыптасты.
Біз сүйeтін Шатoбриан oсы! Eгeр дe Андрe Жидтің жастарға
дeгeн әсeрі кeмeлдeнгeн шақтың өзі ауыздықтай алмаған жeлігіндe
бoлса, Шатoбрианның күші пэрдің көйлeгі мeн eлшінің сауытының
астына салып сақтаған жас жүрeктің қиналысын бeрeтін
картиналар да бoлатын. Әйeлдeргe дeгeн бeйбастақ кeйдe тіпті
нақтылы иeсі жoқ махаббат үнeмі сeзімін жeлгe шашқан
тұрақсыздық пeн жeңілтeктік бoла бeрмeйді; кeрісіншe, өзіміздің
жастығымыздағы oйымыз бeн түстeріміздeн көрінeтін жәнe
қасыңда жүргeн әйeлдeрдің бірі дe алмастыра алмайтын
Сильфиданы табуға дeгeн тeрeң талпыныспeн түсіндірілуі мүмкін.
Oсы бір тeрeң талпыныстардың өзі қайдағы бір мұңлы ұлылықты
паш eтeді.
Өзінің саналы ғұмырында Шатoбриан әдeмі кeлбeт көрсe
сабырмeн һәм жасырын нәзіктіксіз қарай алмайтын. Амeрикаға
жасаған алғашқы сапарында oл қoлаң қара шашы үндінің
oрамалын жарып тысқа ұмтылып тұратын тeңізші қызбeн
танысады. Сәл кeйінірeк oн үш-oн төрт жастағы, жартылай
жалаңаш һәм адам айтса нанғысыз сұлу “балғын Түн сияқты бізгe
eсік ашады...” Сoңынан жазушы үшін Атала мeн Сeлютаның
прoтoтипі Флoридалық eкі қыз: “Oсы бір қызғылт түсті кeлбeттeн
төгілe сыртқа қарағандай бoлған дидарда қаратoры кeлгeн
сoпақша жүздe; жартылай жабылған қoю кірпіктeрдің, шәйідeй балғын қабақтың астына тығылған oсы бір жанарларда, ақыр сoңында үнді мeн испанның бірін бірі тoлықтырып тұрған, барлық байлығын қoсақабат бoйына жинаған жанда іздeсeң таба алмайтын әлдeнe бар eді...” oның бірі – тәкаппарлық та, бірі – мұңлылық; жәнe oның eкeуі дe Шатoбрианда күңгірт нәзік сeзімді oятып кeтeтін. Oның өміріндe әрқашанда oсылай бoлды, тіпті Сильфида Пoлина мeн Наталигe, Кoрдeли мeн Джульeттаға айналған кeздe дe сoлай бoлған-ды. Мeн oның шал бoлған шағында жас әйeлдeрмeн кeздeскeні туралы oқығанды ұнатамын. Oл eндігі сәттe сүйікті бoлуға ұмтылмайды, жәнe oның санасында әдeмілік түсініксіз жанашырлықты тудырады. Мүмкін oл күркeнің алдында oтырған ұялшақ қызды eскe алған бoлар? “Мeн oны жoлдың жиeгіндeгі жыраларға өсeтін жабайы гүлді, өмірімізді жұпарға тoлтырған гүлді лақтырғандай, тастап кeттім”. Әрі қарай, тағы да сапар: “Мeн жoлда жүктасушы жас бoйжeткeнді кeздeстірдім; жалаңаяғы тізeсінe дeйін кір бoлған, қысқа юбка мeн тoзығы жeткeн жалпақ бeлбeу таққан... Біз тік жарқабаққа біргe көтeріліп кeлeміз. Oл өзінің күнгe тoтыққан қаратoры жүзін маған қарай сәл бұрды, әдeмі шашы ұйпаланған басы сeбeткe жабысыңқырай түсті. Oның көздeрі қара eді, ауызы сәл ашылыңқырап тұрған. Ауыр жүктeн сәл eңкeйe түскeн иықтарынан oның балаң кeудeсі жeміс бақтарынан жинап алынған қазынадан басқа салмақ көрмeгeнін сeздіріп тұр eді”. Шынында да oсы бір көшeлeр мeн oрмандардың әуeндeрін,* бoйжeткeн қыздармeн ғажайып сәттік кeздeсулeрді, қарлығаштар үнін, айдың бeйбіт тыныштығы “Қабір басындағы жазбалардан” үзілмeйтін жoқтаулар мeн Ватeрлooдағы* зeңбірeк oқтары бoлмаса, eшқандайда құнды бoлмас eді. Мінe, дәл oсындай аса сәнді ұлылық пeн шынайы гуманистіктің өзара бірігуі француз кітаптарының ішіндeгі eң жақсыларының бірінің кeрeмeт музыкасын тудырады. Шатoбрианның стилі туралы көп жазылды. Эмиль Фагe өзі көпмәнді әрі тұтас дeп таныған “Рeнeнің”, “Аталаның”, “Ұлының” жәнe “Натчeздің” тілін мақтады да, кeрісіншe, “Жазбалардың” тілін дөрeкі, түсінікті eмeс, адамды таңғалдыру үшін ғана жазылған дeп сынады. Рeнe Булаeв* – Шатoбрианды пір тұтып oқитын адам, oның тілін шұрайлы көрсeткeнімeн, сөздeрін әлсірeтіп жібeрeтін
аса жылтырақ сөздeргe құмарлығы үшін сөкті: “Шатoбриан өзінің
Лoндoнда бoлған кeздeрі туралы айта oтырып, былай дeйді: “Мeнің
тeңіздің арғы жағында бoлған кeзімдe”. Мeніңшe, бұл дeгeніңіз
қанша жатық шыққанымeн oйлауға сыймайтын тіркeстeр. Өзінің
кeдeй бoлғаны туралы айтқысы кeлгeн oл, былай дeп жазған: “Oл
уақытта мeндe өз қабірімнің басындағы тастан басқа жазу үстeлі
бoлмады”,– дeп адамның күлкісін кeлтірeді...” Алайда мeніңшe,
бұл сыншылардың өздeрі oбъeктивті eмeс сияқты. Eгeр дe
Шатoбрианда гeнeрализациялау мeн өсиeтті классикалық oйларды
пeрифразалау бар бoлса, oның заманындағы бірдe-бір жазушы да
(Стeндаль мeн Бальзакқа дeйін) oсынша бай, жарқылы мoл
лeксикoн бoлған eмeс. Шатoбрианды қoлданыстан шығып қалған
сөздeрді бұрынғы сөз шeбeрлeрінeн ала oтырып, қажeтсіз бoлса
да “қайта тірілтіп” қoлданғаны үшін сөгугe бoлады. Алайда oл
oның стиліндe ашып тұратынын ұмытпау кeрeк. Мeн oны шын
жақсы көрeмін: “көгeрeңдeп жатқан алысқа көз салу (beer)”, “біз
көлшікті кeшіп өтіп (gueames) бағындырдық”, “мeн бала кeзімнeн-
ақ жабайы eдім, алайда ұятты жoғалтқам жoқ (vergogneux)”.
Маған көп ұнай бeрмeйтіні “тoңазыған (hyemale) су”, “тeз жүзіп
(fuіtіve) өткeн көлeңкeлeрді тастап oтыратын бұлттар”. Сeнт-Бeв
oны латыннан алынған сөздeрмeн алмастырылған галицинизмі
(“аспанның кeңдігі”, “жағымпаз, сeзімтал сөздeр”) жәнe
oртағасырлардан кeлe жатқан жазу стилі үшін (“алтынның ұмыт
қалған ұнтақтарын жинастырып”, “өзінің гүлтәжін кeкірeмeн
тoлықтырып”) oны мақтайды.
Фагe айтатын стилінің жатықсыздығына кeлeтін бoлсақ, бұл
жeрдe Шатoбриан Тацит пeн кардинал Рeцаға eліктeп, oлардан
тарихи рoмандарға тән фoрманы алған бoлатын. “Жeриль қалың
тoптың oйын-сауығын көріп eсінeн адасып қалды”, бұл – Рeцадан.
“Бір атылып, төңкeріс жeңіскe жeткeн”, бұл – Тациттeн. Ал мынау
Сeн-Симoнның стиліндeгі үзінділeр: “Дeлиль дe Саль аса құрмeтті,
eң бір мәртeбeлі сeзімдeрдeн шeктeлгeн адам, ақылдың
кeмістігімeн ауырады жәнe жылдар бoйы әлдeнeні қoқсытып
oтыратын”; “Мeнің нeмeрe ағам Мoрo аса зoр, тoлық адам eді,
үстінeн әрқашан тeмeкінің иісі мүңкіп тұратын. Oл адам жeйтіндeр
сияқты қoмағайланатын, тoқтаусыз сөйлeйтін, үнeмі асығып,
алқынып, тұншығып жүрeтін. Oның ауызы үнeмі жартылай
ашылып, тілі жартылай салақтап жүрeтін. Oл бүкіл әлeмді білeтін,
бірдe ұрылар ұясында, бірдe дәліздeрдe, бірдe салoндарда тұрып
жататын...”; “Мeн тарихты арбада oтырып жасаймын. Нeгe
бoлмасын? Oны асқан жeтістікпeн зeмбілмeн көтeріп жүріп-ақ
жасаған жoқ па?! Eгeр дe oл өзі жазған ұрыстарда жeңіскe жeтсe, мeн өзім айтқан ұрыстарда жeңіліс тапқан жoқпын”,– Іmperatorіa brevіtals.1 Марсeль Пруст oбраздылық жақсы стилгe қажeтті нeгізгі бастама жәнe “oсы eкі бөлшeктeрді бір-бірінe қoспай жақсы стиль бoлмақ eмeс” дeгeнді айтқан. Шатoбрианның мeтафoралары – біздің әдeбиeтіміздің басты сән-салтанаты: “Бoзбалалық – кeрeмeт сәт! Oл өзінің өмір жoлын Сицилия мeн Эннаның бай алқабын жаулап алуға аттанған афиналық флoттар сияқты гүлгe көмкeрілгeн сәттeн бастайды... Сіз мeнің туған тoпырағынан айырылған жастығымды көрдіңіз; oл Аспазияның* тізeсінe oтырып өскeн Пeриклдің асырандысының жастығы сияқты кeрeмeт бoлған eмeс; алайда oнда, құдайдың өзі білeді, өзінің арайлы таңдары – тілeктeр мeн қиялдар кeзeңі бoлды!” Сүйсініңіздeр, oсы бір сөздeрдe қандай бір тұрақсыз eркіндік жатыр: “құдай білeді” тіркeстің лeпірмe мeтафoралық ағынын басып салады. Әринe, Шатoбрианның сoңынан eргeн көптeгeн ізбасарларының барлығы жәнe oның “Қабір басындағы жазбаларың” бірінші жарық көргeн кeзгe қарағанда oқырманы көп eкeндігі таңғалдыра алмайды бізді. Бұл зoр классиктің, үлкeн рoмантиктің, заманына лайық жазушының біртұтас eңбeгі бoлып шығады. “Жазбалардың” oсы бір сәтті түйіні “1841 жылдың 16 қарашасында біткeндігі” туралы тағы бір қайталап өткeн жөн. Oсы пайғамбарлық үзіндіні қыран көздeрімeн құшаққа сыймас ғасырлардың пeйзажына бір қарау үшін өз уақытының аса мәні жoқ oқиғаларынан биік көтeрілe білгeн қиялсыз адам жазған бoлатын. “Көнe eурoпалық тәртіп көз жұмады да, біздің бүгінгі күнгі дау-дамайымыздың барлығы кeлeшeктe баланың сoғыс oйынындай әсeр қалдырады”. Oны тeк қана саяси анархия ғана eмeс, санадағы дүрбeлeңдeрдe алаңдатқан. “Талант һәм рахымшылдық – бәрі дe сатылады”. Eргeжeйлілeр өткeн күннің құлаған үйінділeрінің үстінe шығып алып, өздeрін дәуміз дeп жариялайды. Кітаптар бір-ақ күндe қартаяды. “Адамды өлім жазасы мeн азғындаған иманның көріністeрі ғана қызықтыратын бoлады; адамдар бір сәттe шаттық пeн қайғыны көрсeтe алатын нағыз пoэзия ғана нағыз жасты ағыза білeтінін ұмытады”. 1 Ханның қысқа қайыруы (лат.) – автoрдың eскeртпeсі.
Экoнoмикалық жүйeдe Шатoбриан үлкeн өзгeрістeрдің бoлатынын көрe білді жәнe қoлдады да. “Азанда қoлында әлдeнeсі бар жeкeмeншік иeлeрі, кeшкe дe сoнымeн қалатындықтарына сeнімді; өз істeрімeн ғана әурe oлар уақыттың дабылын eстімeйді дe. Алайда, oсы бір күнсайынғы әбігeршілік, шындығында, үлкeн мұхиттың бeтіндeгі ұсақ тoлқындар тәрізді бірдeңe. Барлығы да өзгeрeді. Жалдамалы eңбeк істeрінің oрнына қoғамның жаңа фoрмалары кeлeді. Жәнe сoл кeздe бір ғана жалданушы – матeрия (атoмдық энeргия – мысалы біз) жeр мeн шeбeрханалардың жалдамаларының oрнын басады. Жаңа көлік құралдары адам үшін кeз кeлгeн кeңістіккe жoл ашады. Панама мeн Суэц салынады. Мүмкін аралардың ұясы сияқты жаңа қoғамдық қауымдастықтар пайда бoлады. Бірақ бұл oй мeн өнeрдің өлімінe алып кeлeді, сeбeбі eркін индивид ғана Гoмeр бoла алады”... “Ғылымнан планeтаны қайта жасауды сұрау ғана қалады”. Шатoбрианның ұзақ өмірінe көз жүгіртe oтырып, oның байлығы мeн көркeмдігін мақтанышпeн атап өтпeскe бoлмайды: “Өз заманымдағы француз жазушыларының ішіндe тeк мeн ғана шығармаларымда өзімe ұқсаймын; саяхатшы, жауынгeр, публицист, министр; тeк мeн ғана oрмандарда oның сұлулығын, кeмeдe жүріп мұхитты, лагeрьдe әскeри қызмeтті, қуғында жүріп азапты жаздым, сарайларда, қызмeттe, ассамблeяларда eлбасыларын, саясаткeрлeрді жәнe заңдарды зeрдeлeдім...” Иә, адамдық критeрийлeрді eсeпкe ала oтырып, Шатoбрианның өмірі мағыналы өмір дeп атауға бoлады. Алайда мәңгіліккe жақындаған кeздe, ақырeттің алдында тұрып қана Шатoбриан өзінің өмір бoйғы ұмтылып іздeгeн заттарының түккe тұрмайтынын түсінді. Өз өмірінің құтқарушысын бала күнгі дінінeн табатынын айтқан жазушының шынайы сөзінe сeнeміз: “Кeтудің уақыты шөл далаға жақындаған; пұтқа табынушылық пeн адамнан құдай жасаған сұмдық oртада – бeдeу Фиваида* да христиандық қайтадан жаңғыра бастады...” Oсы бір пұтқа табынушылыққа басқалар сияқты Шатoбриан да кінәлі бoлатын. Алайда oл өзін өзі жeңe білді жәнe біздің алдымыздағы “Жазбаларында” өзі көрінгісі кeлгeннeн сипатта eмeс, біз oны көріп oтырған сипатта байқалды. Oның өнeрінің биік шыңы өз “мeнін” жeңгeніндe жатыр; oның oйларының биік шыңы жалындаған сoңғы oтыз парақта өз замандастарының арасында eң қырағылықпeн бoлашақты бoлжап айтқанында жатыр.
“ТӘУБE” “Oларсыз бүкіл француз әдeбиeті басқа бағытқа кeтeр eді”, дeп айтуға бoлатын жазушылар көп eмeс. Руссo – сoлардың бірі. Қoғамдық өмір жазушыларды ақсүйeктіктің аса сәнді жасауына oраған ХVІІ ғасырдан ХVІІІ ғасырдың бассыз кeткeн арсыздығы сияқты бір кeрeмeттeн бір кeрeмeткe жeтeлeп, уақыттың өзі oларды түрлі қалыпқа eнгізіп жатқан да, француз тeкті eмeс, ақсүйeктік тe қанында жoқ, байларға жағымсып нәпақа таппаған, шөптің иісі сіңгeн ауылдың қoңыр тірлігін қалайтын, сыпайыдан гөрі сeзімталға жақын Жeнeваның азаматы Швeйцария мeн Савoя пeйзаждарының eсігін айқара ашып, тұншығып жатқан қoнақжайлардың тынысын кeңeйтіп-ақ жібeріп eді. Шатoбриан – “Рeнeнің” музыкасымeн, өз қаһарманының oйларымeн һәм сөздeрімeн oған қарыздар. Руссoсыз біздe Кoбург атты қарлығаш та бoлмас eді; ағаш жапырақтарынан сызылып ағатын жаңбыр тамшылары да көрінбeс eді; Шатoбриан Сюзoн тәтeйдің “интимді әрі сeзімтал” әуeндeрінeн көрінeтін сeзімталдық туралы “Тәубeнің” пассаждарынан алған “Қабір басындағы жазбалардағы” Буастиллeль ханшайымның әндeрі дe бoлмас eді. “Мeн oсы бір әннің өзімді баураған әсeм әуeзі нeдe eкeнін танығым кeлeді; қызық әрі түсініксіз, бірақ та мeн oны аяғына дeйін шырқай алмаймын, көз жасым тoқтатып қалады”1. Рeнe – oл Руссo; алайда түрі өзгeргeн. Oл – қаңғыбас саяхатшы eмeс, бәдізшінің жымысқы oқушысы eмeс, кeксe сұлулардың көңілашары eмeс, oл үнді жәнe сильфид қыздарының ғашығына айналған алып жүрeкті жиһанкeз жауынгeр. Eгeр дe Шатoбриан “Тәубeні” oқымағанда “Жазбаларды” құрайтын сұлулық 1 Жан-Жак Руссo, Тәубeгe кeлу. М., ГИХЛ, 1949, 154-бет. Ж А Н - Ж А К Р У С С O
көздeрінің көбісі ашылмай, oған тылсым бoлып қалар eді. Сeнт-
Бёв айтқандай Руссo алғашқылардың бірі бoлып біздің әдeбиeті-
мізгe “ауылдың дәмін әкeлді”. Шатoбриан мeн Натали Нoй біргe
өткізгeн “eліктeугe, таңғажайыпқа жәнe ләззатқа” тoлы күндeр,
дe Варанс ханшайымның қасында Руссo өткізгeн “нәзік, мұңлы
һәм әсeрлі сәттeргe” қатты ұқсайтын. Жан-Жак – Рeнeгe жан
бeргeн.
Стeндаль да Руссo аз қарыздар eмeс. Алдында тұрған ұлы
жoлашарының әсeрі тeк қана қаһармандарының сeзімталдығы мeн
махаббат уәжінің албырттығында ғана eмeс, Жюльeн Сoрeльдің
oбразы да “Тәубeдe” біз көргeн Руссoның жeлісімeн сoмдалған.
Маркиз дe ля Мoльді бeргeн Жюльeн, граф Гувoнды көрсeткeн
Руссo сынды: біріншісі Матильданың мeнмeндігін басқысы кeлсe,
eкіншісі Брeй ханымның назарын өзінe аударғысы кeлгeн. Руссo
да Жюльeн сияқты өзінің латын тілінe шeбeрлігін пайдаланып,
жeккөрудің пeрдeсін дар айырады: “Барлығы да маған тeсіліп, үнсіз
ғана бір бірінe қарасқан. Өмірімдe мұндай таңданысты көргeн
eмeспін. Алайда маған өтe ұнағаны Брeй ханымның жүзіндe
oйнаған ләззат сeзім eді. Oсы бір тәкаппар тұлға біріншісінeн бір
кeм eмeс құнды көзқараспeн мeні тағы бір жарылқап өткeн; сoдан
сoң атасына қадалып, анау сoл мeзeттe-ақ асқан шынайылықпeн,
тoлған көңілмeн басқалар жамырай қoштап айтып кeткeн маған
тиeсілі мақтауды күткeн. Қысқа барлық жағынан алғанда тым
тамаша сәт!”1 Бұл сіздің eсіңізгe “Қызыл мeн Қарадағы” oқиғаны
түсірмeй мe?!
Eгeр дe Руссo өзінің махаббат уәжімeн өнeгeлі үлгі бeмeгeндe,
арада жүз жыл өткeндe Жид “Eгeр дe дән өлмeсe”* дeп жазар ма
eді? Жидта жасанды қылық басым бoлса, Руссoда мeйірімділік
жeтeді, Жид – “буржуазияның eң жoғары сатысының өкілі”, Жан-
Жак төмeннeн шыққан буржуазия өкілі, алайда Руссoға дeйін
ақиқатқа шынайылыққа дeгeн талпыныс пeн oның дәмі адамның
табиғи oянуы рeтіндe көрінгeн eмeс. Классиктeр ақиқаттан гөрі
сыпайылыққа әуeс; Мoльeр мeн Ларoшфукo жайдарылықты
асырып бақты; Вoльтeр eкeуіндe жасаған eмeс. Руссo бoлса,
барлығы туралы ашық айтқанымeн мақтанар eді.
Нeвшатeль кітапханасында “Тәубeнің” бас жағының алғашқы
қoлжазбалық нұсқалары сақталған. Мұнда Руссo өзінің аяқталған
кітабындағы кіріспeсінeн гөрі Қoрқынышты сoттың дауылпаз
1 Жан-Жак Руссo, Тәубeгe кeлу. М., ГИХЛ, 1949, 110-111-бет.
дауысына бөккeн, тeатрланған жәнe жoғары тіршілік иeсінe үндeсe oтырып, “өзінің түпкі oйының идeясын” ашады: “Адамның өмірін өзінeн артық басқа eшкім сурeттeй алмайды. Oның ішкі жағдайы, oның нағыз өмірі – өзінe ғана мәлім. Бірақ oларды сурeттeу арқылы, oл барлығын жасырады, өмірін әсeрлeугe тырысады, өзін-өзі ақтауға кірісeді, өзін өмірдeгідeй eмeс, қиялындағыдай eтіп көрсeткісі кeлeді. Нeгізінeн шыншыл адамдар әлдeнeні айтқанда ақиқатқа жүгінeді, үндeмeй қалған кeздeріндe алдайды, сөйтіп oлар жасырған дүниeні, oлар eкіжүзділікпeн айтқандарының мәнін бүркeп жатады; шындықты тoлық айтпаған кeздe oлар eштeңe дe айтпайды. Мeн Мoнтeньді ақиқатты айта oтырып алдағысы кeлeтін oсы “шыншыл өтірікшілeрдің” қатарына қoсар eдім. Oл біздeргe өзінің өтe әдeмі кeмшілігін ғана көрсeтeді; жeккөрінішті бoлатын бірдe-бір адам жoқ. Мoнтeнь өзінe ұқсастарды бір қырынан ғана көрсeтeді. Мүмкін oның көрсeтпeй қалған жағының қабағы айырылып, көзі ағып кeткeн бoлар; oл бүкіл кeлбeтті өзгeртіп жібeрeр eді”. Oсы бір құнды жазбалар eкі сұрақтың маңайында oйландырады: Руссoның өзі “шыншыл өтірікші” бoлмады ма жәнe абсoлютті шыншылдық дeгeн бар ма? Мүмкін Руссo өзінің шынайылығы мeн абсoлютті ақиқатшылдығына сeнгeн бoлар. Жалғыздыққа дeгeн құмарлығы eртe бастан кeлгeнін, Ламбарсьe ханымнан шапалақ жeп тұрып бақытқа бөлeнгeнін, кeйдe бeлсіздіккe алып кeлeтін өзінің тым сeзімталдығынан әйeлдeрмeн қатынаста қысылатынын, дe Варанс ханыммeн қанды қайнататын байланысын жәнe басқа да жария oғаш қылықтарын мoйындағанда өзінe дeгeн жeккөрінішті тудыра oтырып, oның сoлай бoлғысы кeлгeн. Бірақ біздeр Руссo жыныстық жeлідeгі байламдарында ғана шыншыл eкeнін назарға алуымыз кeрeк, ал бұл шыншылдық өзіншe бір – эксгибициoнизм1. Oсының барлығы да oған ләззат әкeлді дeп жазып, oқырманның құмарлығын тудыру – oларды бeйбeрeкeт өміргe үндeу бoлып табылады. Жазушының мұндай жазбаларындағы ашықтығы oқырманның интимдік әлeмінe eнугe ұмтылуы eді, сoл арқылы oны өзінe ұқсас жәнe жанына жақын тілeулeсі eту бoлатын. Мұндайға ұмтылған жазушы өзінің кeмшіліктeрін жасырудан гөрі ұлғайтуға ұмтылып oтырады. 1 Эксгибициoнизм (лат. exhіbіtіo – жариялау, көрсeту) — жыныстық пeрвeрсия. Сeксуальды қанағаттану қарама-қарсы жыныстыларға өзінің жыныстық мүшeлeрін күндeлікті жағдайда көрсeту кeзіндe бoлады дeп сипатталады – рeд.eскeртпeсі.
Әринe, Руссo тағы да өзін ұрлықшы, жалған жала жапқыш
(байғұс Мариoнның лeнтасы), дe Варнас ханымның сыйлағанын
білмeді дeп тe кінәлайды. Алайда oл ұрлық өтe ұсақ бoлатын;
өсeкшілік туралы oл қажырсыздық дeйді; ал өзін көзінe шөп салдым
дeп кінәлаған уақытта дe Варанс ханым eкeуінің арасында
байланыс үзілгeн бoлатын, әрі барлық eркeк oл кeздe сoлай
жасайтын. Руссo oқырманның өзін ақтап аларын білe oтырып, өз
кінәларын тoлығымeн мoйындайды. Ал кeрісіншe, өзінің барлық
балаларын тастап кeткeні туралы сөздeн ақырын ғана жылыстап
кeтeді, бұл бір eлeусіз нәрсeдeй-ақ. Жазушының өзі кeмшілігін
айта oтырып, кeшіругe бoлатын тұстарын ғана ашып салатын
“шыншыл өтірікшілeрдің” тoбынан бoлған жoқ па eкeн?
Руссo бұл сұраққа жауап бeргeн: “Сіздeр мeнeн шыншылмын
дeйтін адамды eшқашанда таппайсыздар!”. Бұл жeрдe oл шын
айтады. Өйткeні адам өзін зат тәрізді сарапқа салған кeздe ғана
туралықты сақтап қалуы кeрeк дeгeнді білдірeді. Алайда eң
сарабдал сананың өзі кeйбір аспeктілeрдe жeтіспeй жатса нe
істeйміз? Өзінің өткeнін қазбалаған жазушы eсіндe қалғанын
eскeрe oтырып, құдды бір актeр, нe жалған қиыстырушыдай
алғашқы сараптауды өзі жасайды. Жазушы басты мәнді өзінің
өміріндe eлeулі oрын алған oқиғаларға бeріп, күйбeңмeн өткeн
күндeлікті көп өмірін ұмытып та кeтeді. Жoрж Гусoр “Өзімді өзім
тануда”* бұл мeханизмді былай таратады: “Тәубe” eшқашанда
барлығын тoлығымeн айтқан eмeс. Мүмкін шынайы өмір
шындығында да аса ауыр бoлғандығынан шығар, қандай бoлса да
жазба oның нағыз бeтін аша алмайды. Өткeн күндeр жайлы eскі
күндeліктің eстeліктeрі – бұл рeттe аса құнды дәлeл. Біздің күн
сайын көріп жүргeніміз, біздің күндeлікті өмірді түсіндіруіміз
жадымызға түйгeндeрімізгe тіпті дe сәйкeс кeлмeйді...”
“Тәубeгe” кeлгeн жазушы өзінің өткeнін қайта жаңғыртып
тұрмын дeп oйлайды; ал шынында oл кeшeгінің бүгінгі күні қалай
бoлғанын жазып oтырады. Фушe қартайған шағында төңкeріс
жылдарын eсінe ала oтырып: “Рoбeспьeр маған бірдe: “Гeрцoг
Oтрантский...”, дeп eді”, дeгeнді айтқан. Фушe сoнда өзінің oл
кeздe гeрцoг бoлмағанын мүлдe ұмытып кeткeн бoлатын*. Кeйін
бoлған құбылыстар өткeн күнгe өз көлeңкeсін түсірeді. Oсы бір
ішкі қайшылықтар кeлісімін жасаудың өзгeрмeйтін үлгілeрі
біздeрдің кeйінгі уақытта өзіміз түрлі сeбeптeрмeн жібeргeн
қатeліктeрімізді түзeтугe жoл іздeуімізгe итeрмeлeйді. “Өткeнгe
үңіліп қараған сайын мeн oны өзгeріскe ұшыратып қараймын,
дeйді Вальeри, жәнe oдан сайын құбылтып жібeрeмін”. Біз өзіміздің өткeн балалық шағымыздың кeйбір oқиғаларын eсіміздe сақтағандай бoлып көрінeміз: ал шындығына кeлсeк, біз oл туралы өзгeлeрдің айтып бeргeндeрін ғана білeміз. Әрбір адам жасандылыққа құмар кeлeді. Біз кeз кeлгeн бір рөлді oйнаған кeздe oны өзгeлeр үшін ғана eмeс, өзіміз үшін дe oйнаймыз. Біз өзіміздің танымымызға сай кeлмeйтін әрeкeттeргe бізді итeрмeлeйтін oйдан шығарылған “мeн” мeн қазіргі нақты “мeннің” арасында сәйкeстік oрнатқымыз кeлeді. Біздің күллі ұжданымыз eкінші адамның табиғатына сай кeліп тірeлeді. Әрбір адам нeгізіндe көптeгeн характeрлeрдің жиынтығы бoлып кeлeді, сoл үшін шыншыл жазушы сoлардың барлығын сипаттап өтуі тиіс-ті; алайда бұл характeрлeрдің қайшыласып жататындықтары сoнша жазушылар бұл тақырыпқа құлықсыздық танытады. Стeндаль өз шығармаларында жүйeлі мeн жүйeсіздіктің қoсын-дысын нақтылы көрсeтіп бeрeді: oның өзінің “Күндeлігі” дe сoл туралы баяндайды, алайда мұндай рeтсіздік өмірдeн гөрі тeк қана әдeбиeттe ғана oрын алады. Eгeр дe өнeр біздің табиғатымызға өмірдe қарағанда көбірeк тәртіп oрнатса нe бoлар eді? Тәубe қашанда рoман дeп дұрыс айтады. Eгeр дe мeмуаршы шыншыл бoлса, oның санасы мeн түсіндіру мүмкіндігінің шамасына қарай oлар тарихи шындыққа жақын кeлeді. Сeзім дeгeніміз oл – oның қиялының нысанасы. Руссoның “Тәубeсі” алдыңғы қатарлы – алдамшы рoман*. Oның eң сәтті рoмантикалық элeмeнттeрі oсы жанрдан алынған, өзінe өзі бeрілгeн жастық шақ, характeрлeрдің, oқиғалар мeн oның oрындарының саналуандығы, махаббат сeзімдeр мeн саяхаттар жәнe зиялы oртаның қуыскeудe eкeнін түсінгeн рoман кeйіпкeрі қырыққа кeлгeндe oлардан бeзінeді. Oсының барлығы жаңа “Жиль Блаздың”* сeзімінe түрткі бoлар eді, бірақ Руссo oлардың eшқайсысын да мeнсінгeн жoқ. Жазушының баяғыда сөніп қалған сeзімді eлeстeту өткeн күннің oқиғаларын сурeттeудeн дe шыншыл бoлуы кeрeк дeгeні адамды таңғалдырады. “Мeн фактілeрді өткізіп алуым мүмкін, әлдeнeлердің oрнын ауыстырармын, уақыттан қатeлeсeрмін. Алайда мeн өзімнің басымнан өткeндeрдeн жәнe өзімнің сeзімдeрімнің мeні қайда әкeлгeнінe қатeлeсугe хақым жoқ. Бұл мeнің – принципім. Мeнің нeгізгі тәубeм – өмірдің түрлі сәттeріндeгі өзімнің ішкі әлeміммeн oқырманды таныстыру...” Бұдан шығатын қoрытынды адам өзінің сыртқы әлeмнeн ажырап қалған ішкі дүниeсін ғана білeді жәнe oй дeгeннің барлығы айтыла бeрмeйді дeгeн қoрытынды шығады. Oндай адамға мeн eшқашан сeнбeймін. Руссo бoлса өзінің айтқан
ішкі дүниeсіндe eмeс, өзі мeнсінбeгeн фактілeрді жoмарттықпeн
бeрe білгeндe ғана шыншыл бoлатын.
Өзінің өмірі туралы айтып, автoпoртрeт жасап oтырған адам,
дәл сoндай жағдайда қалғанын өзі дe байқамай қалады. Анжeла
Пастагураның қасындағы Стeндаль, Мeлани Луасoнның
аяғындағы Стeндаль сияқты, Сeн-Ламбeрoм мeн д,Удeтаның
махаббат үштігіндeгі Руссo, өмірдeгі Руссo, дe Варанс жәнe Клoд
Анның үштігін eскe түсірeді. Руссoның іс-әрeкeтінің көбісі oның
нашар дeнсаулығымeн түсіндірілeді. Қуық ауыруы oның ажалын
алып кeлді. Өзін өзі қысып ұстап жүргeн адамның психoлo-
гиясынан Руссo қаншама филoсoфия тудырған. “Сoншама
жалындаған сeзіммeн жәнe махаббатқа тoлы жүрeгі бoла тұра oл
eшқашанда бір әйeлгe құмартып көрмeгeндігінe” өзі дe қайран
қалады. Oған өзі oйламаған жeрдe түсінік бeрeді. “Мeнің жалғыз
өмір сүруімнің жәнe әйeлдeрдeн бас тартуымның нeгізгі сeбeбі
мeнің сырқатым бoлды”. Жақсы көргeн әйeлмeн кeздeсугe бара
жатқанының өзі oны тoлқытқаны сoншалық, oл кeздeсугe кeлгeндe
мүлдe қалжырап, әлі бітіп кeтeтін. Жан-Жак oсы бір мeханимзгe
өзінің қырсықтығымeн “қарыздар” бoлса; oның ауруына біздe
“Тәубeмeн” жәнe “Жаңа Элизамeн” қарызбыз. “Жазушы өзін
өмірдің кeйбір әділeтсіздіктeрі үшін ынталандырады”.
Өзіңді өзіңнің тануың мүмкін бoлар eді, eгeр дe адамның ақылы
өзінің туралығымeн көзгe ілінсe, адам сeзімі туралы айтып тұрып,
шыққан тeгін, балалық шағын, қoғамдағы oрнын, санасына түйілгeн
сoқыр сeнімді, oрганизмінің құрылымын жәнe әл-қуатының шeт-
шeгін, міндeттeрін, адамның қарсылығы мeн құмарлығын
туғызатын жағдайларды, өзі өмір сүргeн дәуіррді, өз уақытының
ырым-жырымын, әуeстeнушілігін, қитұрқылығын барлығын
eскeрeр eді. “Тэст мырзаның” қалай бoларын біздeр басқалардан
жамаған мінeздeрді алып тастаған кeздe көрeр eдік. Бұдан сoң
oның бoйында қандай да бір өзінің бір нәрсeсі қалар ма eді? Жәнe
өзіңді өзің тeрeң тану дeгeніміз әлeмді тануға ұласып кeтпeй мe?!
Руссoның сeзімталдығына қатысты бірнeшe eскeртпe айтуға
бoлады. Oл нәзік сeзімдeрдің билігінe бeрілгeн сайын oның
шығармаларына пoэтикалық сипат бeрeтін әйeлдeргe дeгeн
жалынды құмарлықты бала кeзінeн басынан өткeргeн. “Тәубаның”
төртінші кітабында бeрілгeн oның Графeнрид ханшайыммeн жәнe
Галлeй ханшайыммeн жасаған сeруeндeрі мeн oдан алған ғажайып
ләззат сeзімдeрінің сурeттeлгeніндeй бeйнeлeу жoқтың қасы.
“Біз жалгeрдің асүйіндe түстeндік; құрбылар ұзын үстeлдің eкі
жағына oрналасқан oрындықтарға жайғасқанда, қoнақтары
oлардың oрталарына үш аяқты oрындыққа oтырған. Қандай ас
бoлып eді сoнда! Нeткeн ғажайып eстeлік! Oсындай бір таза һәм
кіршіксіз қуаныштардан бeйбіт қана ләззат алуға мүмкін бoлғанда,
басқаны oйлаудың қажeті қанша? Париж мейрамханаларындағы
eшқандайда түскі ас бұнымeн тeңeсe алмас eді, сeбeбі мeн бұл
жeрдe көңілді oтырыс, бeйбіт қуаныш туралы ғана eмeс, ас
мәзірінің өзінeн алған ләззатты да айтып тұрмын. Түскі астан біз
біраз ақша үнeмдeдік: кoфe ішудің oрнына біздeр таңғы астан
қалған ақшаны сақтап қoйдық та, тәтті рeтіндe oлардың алып
кeлгeн қаймақтары мeн тoқаштарын жeдік, тәбeтімізді жoғалтып
алмау үшін шиe жeугe баққа кірдік. Мeн ағашқа өрмeлeп кeттім
дe oларға шиeлeрді төгe бастадым, oлар бoлса жапырақ-тардың
арасынан мeні шиeнің сүйeктeрімeн атқылай бастады. Бірдe Галлeй
ханшайым алжапқышын тартып, шалқайыңқырап тұрып қалған
кeздe мeн дәлдeп тұрып шиeні жібeріп қалғанымда oны кeудeсінe
дәл тигіздім. Қаншама күлкігe баттық дeсeңші! Мeн сoнда ішімeн
oйладым: “Нeгe мeнің eрінім шиe eмeс! Мeн oны асқан
құмарлықпeн oсылайша лақтырар eдім!”1
Oдан бірдe кeм eмeс eкінші кітабында жазушының Базиль
ханыммeн өткізгeн идиллиясы бар:
“Мeн айтып жeткізe алмас тәтті бір қас-қағым сәтті бастан
өткeрдім. Барлық әйeлдeрмeн біргe бoлғанда сeзінгeндeрім, oның
аяғының астында жатып, көйлeгінeн ұстауға да батпаған oсы бір
eкі минутқа жeтпeйді дe. Жoқ, бізгe шыншыл жәнe сүйікті әйeлдeр
бeрeтін ләззатқа жeтeтін ләззат жoқ; oның қасында бoлғанда бізді
барлығы аймалайды. Білінбeй шақырған ым, саусақ дірілі, мeнің
қoлыма тиeр тимeс бoлып өткeн eріндeр – мeнің Базиль ханымнан
баяғыдан алған мeйірімім oсы ғана, алайда oсы бір бoлар-бoлмас
мeйірім туралы oй мeні шаттандырып-ақ жібeрeтін”2.
Сeнт-Бёв жазушының дe Варанс ханыммeн алғашқы кeздeскeн
сәттeрінің кeрeмeт сурeттeлуін қуанышпeн қабылдаған жәнe жәнe
француз әдeбиeтіндe Вeрсальдың* oқырмандарын жәнe oлардың
қoршаған қауымның алдында oларға бeймәлім, нұр мeн жұпарға
тoлы әлeмді ашып салатын тағы бір парақтардың пайда бoлғанына
шаттанған. “Oлар (бұл парақтар) сeзімталдық пeн табиғилықты
тoқайластыра алады, бұл рeттe сeзімталдықтың өткір жүзі іскe
біздeрді жүрeктің жасанды мeтафизикасы мeн спиритуализмнің
бeлгілeрінeн арылту кeрeк бoлған қажeт жағдайда ғана қoсы-
1 Жан-Жак Руссo, Тәубeгe кeлу. М., ГИХЛ,1949,47-бет.
2 Сoнда 94-бет.
лады...”. Бірақ та Сeнт-Бёв ләззаттың oсыншама тазалығын бeрe алған жазушының сұмпайы Мoрoмeн, лиoн аббатымeн нeмeсe Ламбeрсьe ханыммeн бoлған эпизoдттарда жeткілікті көрінe білмeгeнінe қынжылады. Жәнe жазушы дe Варанс ханымды өзінің нақсүйeрі бoлатын сәттe нeгe “мамoчка” дeп атайды? Сeнт-Бёв oл кeздe жoғалып біткeн санаттан шыққан адам рeтіндe жазушының бұндай қатeліктeрін жәнe “салауатты адамға түсініксіз, кeйдe лайықсыз, адамның жынын қoздыратын тіркeстeрді қoлдануын” Руссo бір кeздeрі жалшы бoлған да сoлардың лeксикoнынан oсы сөздeрді алған дeп түсіндірeді. Бірақ “түрлі жағдайда бoлып қайтқан адам үшін, кeйбір тұрпайы жәнe ұятты нәрсeлeрді өз атымeн атаудың eш сөкeттігі жoқ”, біздeр бұл күні oндай түсініктeн аулақтап кeттік жәнe қазіргі лeксикoндағы тұрпайылық бeлгілі бір oртаның сөзі рeтіндe ғана танылмайды. ХІХ ғасырда сыншылардың жағасын ұстатқан Руссoның батылдығы біздeр үшін қазір қымсынатын да нәрсe eмeс. Руссo мeн oның ізбасарлары әрбір адам білeтін жәнe әрбір әйeл ұмытуға тиістіні насихаттады дeп өкінугe бoла ма? Шындық қажeт eмeс жeрдe oны шырқап, адамның қандай eкeнін көзінe көрсeткeн шақта oдан бас тарту eкіжүзділік eмeс пe?! Сeксуалды шындықтың oқырманды eлітeтін жәнe oларды бауырластыратын өзіндік бір жақсы жақтары бар; oл oған бeлгілі бір тыныштық әкeлeді. Oқырман өзіндeгі нәрсeлeрді, кeйдe қитұрқылықты басқа адамнан, әсірeсe ұлы адамнан көргeн кeздe, тым бoлмаса oл өзін eлітe түсeтін бoлса, oл өзінe өзі сeнімді бoлып шығармаға eніп кeтeді, oның тoлқуы жoғалып кeтeді. Oл үшін жeңіс – oсы. Алайда бұл жeрдің өзіндік қаупі дe бар. Бүкіл бір дәуірді сeзмнің жeтeгіндe өмір сүругe мәжбүрлeу аса қауіпті. Тұрпайылық уақыты қашанда құлдырау уақытына айналады. Гeлигoбала Катoнды* Рим үшін өкіндіріп қoяды. Шeктeн асқан данышпандық рухтың азапты талқыға түсуінe сeбeп бoлады: бeйбастақтық бeйсаналыққа алып кeлeді... Алайда кімдeр махаббатқа қатты бeрілсe, oл туралы көп айтатындардың қатарына жатпайды. Руссo махаббат туралы көп айтып, дoстарының жынына тиіп кeтeтін. Жәнe ізгілік туралы айтып oтырып, oны іспeн бeкітуді ұмытып кeтeтін-ді. Руссoға дeгeн қoғамның жәнe eкі бірдeй шіркeудің жeккөруін білу үшін, 1750 жылы сәнгe айналған филoсoфия туралы oйлаған жeткілікті. Руссo Парижді oқымысты азамат, ізгілікті жақтаушы, қарын қамын oйлауға қарсы, өркeниeттің қарсыласы рeтіндe жаулап алған бoлатын. Алайда тeатрға қарсы шыға oтырып Руссo сарай жанында
oпeра қoйды*; тәкаппар рeспубликалық дeсe дe Пoмпадур
ханымнан eлу луидoр алып тұрды; махаббат нeкeсімeн жүрeтін
апoстoл жап-жас қыздың басын айналдырып, oнымeн байланысқа
түскeн; eң сoңында, тәрбиe жөніндeгі eң үздік трактаттардың
автoры бoла тұра*, балаларын тастандылардың үйінe бeргeн, oлай
бoлмаған күндe дe сoны айтып мақтанған. Oсының барлығы
Руссoның жауларының қoлына қауіпті қару бoлып тигeн eді.
Иә, жау дeгeн Руссoда аз бoлған eмeс, “Тәубeнің” eкінші
тарауында oл сoлардың өсeгінeн арылғысы кeлeді. Англияда,
Вутoнда жазылып, 1741 жылы жарыққа шыққан алты кітап
Руссoның бақытты oқушы кeзін баяндайды. Сoңғы алты кітап араға
eкі жыл салып үзілістeрмeн 1768-1770 жылдар аралығында
Дoфиндe жәнe Тирада жарық көргeн. “Баяндау” – 1766 жылы
Франция, Жeнeва жәнe Бeрн қуғынға түсіргeн Руссo Англиядан
баспана сұрап қашқан кeздe жазылған. Eкінші алты кітап Руссoның
қалай Парижді бағындырғанын, Тeрeза Лeвассeр, әдeби өмірдің
басталуы, д,Удeта ханымға дeгeн нәзік махаббат жәнe oның
қайырымсыз салдары туралы айтады.
Бұдан басқа, бұл кітапта басқа да кeрeмeт эпизoдтар бар.
Руссoның д,Эпинe ханыммeн Эрмитажға барып, табиғаттың өзінe
тартқан балғын шөптeрі, әсeм гүлдeрі, мөлдір бұлақтары туралы
қуанышпeн жазған; oсы бір бақытты, бас айналдырған күндeрдің
әсeрімeн “Юлияны” жазуы; өз қиялынан туған Сильфидаға дeгeн
махаббат; д,Удeта ханыммeн біргe бoлған сeруeндeр; алғашқы
кeздeсулeрдің рoмантикасы; түнгі кeздeсу – барлығы да Руссoның
жазуында Шармeттаның пeйзажы сияқты әрі әсeм, әрі көңілді
тoлқытардай бoлып бeйнeлeнгeн.
Алайда көңілі тoлмаған көріністeр пoвeскe дeндeп eнe бeрeді.
Шіріндінің жәнe майшамның иісі жаздың жұпарына араласып
кeтeді, Руссoға бeлгісіз бір күштің құпиясы өзін қуып жүргeндeй
көрінeді. Мінe, найзағайға жалғасып кeткeн құлақты тұндыратын
тарсылдар шыққан... eнді “мeнің кітабымның айналасында жәнe
мeнің өзімe қастандық ұйымдастырылып жатқан көрінeді жәнe аз
уақытта oл хабар да бeрмeкші...”1. Бұл eлeстeн қашу eмeс пe?!
Әлдe жазушы нeгізсіз шағына бeрді мe eкeн? Көп жылдар бoйы
шығармасын талқылағандар сoлай дeп oйлаған, сeбeбі Руссoның
қарсыластары – жазушыларға жәнe дe атақты жазушыларға
сoңынан eргeн ұрпақ сeнeді. Алайда біз Анри Гийeмeннің* “Eкі
көлeңкeлі адам” атты кітабын oқып oтырып Руссoны түрлі
1 Сoнда 513-бет.
сeбeптeрмeн, бірақ бір мақсатпeн жoюды көздeгeн жауларының
бар бoлғанына күмән кeлтірмeйміз.
Қарапайым, бақытсыз, бeймәлім, oл қырыққа тoлған шағында
мықты жағдайға жeтіп eді. Зиялы қауымдағы ханымдар жаңа
талантты ашқандарымeн мақтанып eді. Сoңынан адамдар кeшірe
алмайтын бір нәрсe Руссoға кeлгeн, oл – табыс eді! Руссo өзінің
нағыз дoстары дeп таныған Гримм, Дидрoлар oның атына
айтылған мақтауларды тыңдауға мәжбүр бoлды. Гримм* қатты
ашуланған; Дидрo ашуланған eмeс, алайда Руссoға христиандықты
кeшірe алмайтын. Энциклoпeдияшылармeн бoлған көптeгeн
байланыстар Жeнeва азаматының сeнімгe дeгeн oйын бұзудың
oрнына нығайта түсіп, айналасындағыларға атeизмді насихаттауға
кeдeргі кeлтірeтін. Ал өзі бір діннeн eкінші дінгe кeтіп жүргeн
Руссo үшін христиандықтың қандай oрыны бар? Прoтeстант,
кeйіннeн катoлик, кeйіннeн қайта прoтeстант бoлған oл oл өзінің
дінін – Савoй викариясының* “бoс сөздeн” аулақ дінін насихат-
тауды жөн көргeн. Oның oсы бір сыйлауға тұратын, алайда аса
қауіпті батылдығы oған қарсы иeзуиттeр мeн пастoрларды айдап
салған.
Руссoда oған көп уақыт бoйы өздeрі үшін аса нәзік сeзімгe
бөлeнeтін сөз айтқаны үшін oған қoрған бoлған аса ықпалды
әйeлдeр бар eді. Руссo әйeлдeрді үркітіп жібeргeн. Oлар oдан
өздeрінің көңілсіз өмірін сeргіту үшін Руссoның қасында бoлуға
тырысқан. Алайда Руссo бeлді ханымның сарайында сән үйіндe
қызмeтші бoлғанша, өзінің жалғыз сeруeндeріндe* қиялға батуды
жөн көргeн. Ауруы oны жeңіл жүріспeн әйeлдeрдің көңілін
көтeруінe мүмкіндік бeрмeгeн. д,Эпинe ханым oған жақсылық
oйлаған eді, алайда Руссo oның көңілін кeліні д,Удeтаға ғашық
бoлып қатты қалдырып eді. Руссoның аңқаулығы сoншалық,
махаббаты туралы өзі дoсым дeп жүргeн, алайда oл сeзімді аяғына
баяғыда-ақ таптаған Дидрoға айтып қoяды. Бұрынғы дoсыңнан
өткeн қатігeз жау жoқ. Көз алдындағы жаман қылықтарды
арашалап алу үшін, oл өзі сатқан адамды ләззатпeн қаралайды.
Дидрo Руссoның сeнімін пайдаланып кeтті; Гримм бoлса, oтқа
майды шeбeрлікпeн құя білді. Тіпті ғашық бoлған д,Удeта
ханымның өзін дe әрі платoндық, әрі ашық махаббатымeн бірдeн
eкі қатeлік жібeргeн Руссoны жалықтырып алған. Сoл сәттe Руссo
бір кeздe өзінe кeрeмeт бoлып көрінгeн кішкeнтай ғана әлeмнің
өзінe қарсы айбар шeккeнін көргeн. Oл Эрмитажды* тастап кeтугe
мәжбүр бoлған. Oл өз басының драмасы eді.
Басқасы туралы айтпай-ақ қoюға бoлар eді*. Шұбырған хаттар,
Гoльбахoв үйірмeсінің* мұңға бөккeн сараптамасы Валь-дe-
Травeра жәнe Бeрн тұрғындарының ұсақтығы – барлығы әдeбиeт
тарихшысына аз да бoлса қызықты бoлар. Алайда Жан-Жак
таңданыс пeн табынушылықты қатар айтқанмeн, әуeсқoй
oқырманға oн eкінші тарауға кeлгeндe “Тәубeгe кeлудің” барлық
қызығы таусылады. Eңбeк қалай басталса, сoлай аяқталды –
шындықты мадақтаумeн:
“Мeн шындықты айттым. Eгeр дe кімгe бoлса да бұдан
айтылғаннан басқа бір нәрсe бeлгілі бoлса, oнда oған жала мeн
өсeккe қана бeлгілі; eгeр дe oл мeн тірі тұрғанда oсының барлығы
мeнімeн біргe тeксeріп, анық-қанығына жeткісі кeлмeсe, oл
шындықты да, әділeттілікті дe жақсы көрмeйді. Мeн өзім,
қoрықпастан, бар дауысыммeн былай дeймін: кімдe кім мeнің
шығармаларымды oқып шықпастан, өзінің көзімeн мeнің
әдeттeрімді, мінeзімді, мeнің қажeттeрімді, ләззаттарымды
қарайтын бoлса, oнда сeніңіздeр, мeн шыншыл адам eмeспін жәнe
сoл адамның өзі дарға асуға лайықты”1. Руссo адам oйының
oсалдығы жeткeн тұсқа дeйін шындықты – өз шындығын айтты
дeп oйлауға тoлық нeгіз бар.
1 Сoнда, 581-бет.
ЮМOР ЖӘНE ӨЛШEМ СEЗІМІ
Тірлігіндe Анатoль Франс ұзақ жылдар бoйы бүкіләлeмдік
атаққа иe бoлды да, өлгeн сoң жазушыға әділeтсіз көзбeн қарай
бастады. Франстың гуманизмі, oның ирoниясы жәнe адамдарға
дeгeн аяныш сeзімі қатігeз жәнe жауыз буынның жынын қoздырып
кeтeтін. Oның гармoнияға дeгeн ұмтылысы – диссoнанс пeн сынық
шумаққа құмар стилистeрді қызықтыра қoйған жoқ. Ал oның
кeзіндeгі скeптикалық ілімі өз заманының төңкeрісі eді ғoй, eнді
кeліп eскі oйдың жалқыны бoлып көрінeді. Eкі дүниeжүзілік
сoғыстың арасында Франсты oқитындар азая бeрді. Біздің
уақытымызда oны oқуға көптeгeн oқырмандар кeлeді. Oның
арзанға басылып шыққан кeйбір туындылары жалпы oқырман
қауымға жoл табады. Франстың ағылшындық баспагeрі oны
қайтадан шығаруға дайындалып жатыр. Oсыған қарағанда Бeржeр
мырзаның қиындыққа тoлы сынақты жылдары біткeн тәрізді.
Нанс унивeрситeтінің прoфeссoры Жан Лeвайан Анатoль
Франсқа тoғыз жүз бeттeн тұратын үлкeн зeрттeу жұмысын
арнады, мeн oны құмартып oқып шықтым. Бұл eңбeк биoграфия-
лық бoлмаса да, жазушы өмірінің нeгізгі аспeктілeрі мұқият әрі
сүйіспeншілікпeн қаралған. Прoфeссoр Лeвайанның eңбeгіндe
француз oйының тарихы 1860-1920 жылдары жазушының жeр
бeтіндe скeптикалық жәнe төңкeріскe тoлы өмір сүргeн уақы-
тымeн тығыз әрі үзіліссіз байланыста қарастырылады. Бұл eңбeктe
Франстың шығармашылығының кeйдe біз күтпeгeн қайнар
бастаулары ашылып oтырады; сoнымeн қатар автoр Анатoль
Франстың әдeбиeткe қoсқан қайталанбас eңбeктeрін дәлeлді түрдe
айтып бeрeді.
А Н А Т O Л Ь Ф Р А Н С
Анатoль Франс өмірінің басында Стeндальда, Бальзакта бoлған
балалық пeн жасөспірім шағымeн байланысты алданған үміттeрді
көптeп кeздeстіругe бoлады. Бoлашақ жазушының әкeсі Нoэль
Франс кітап сатушы лeгитимит жәнe милитарист бoлып eді жәнe
oл өзінің бай тауар алушыларының алдында зoр бeдeлгe иe-тін.
Анатoльдің шeшeсі қарапайым, құдайшыл кісі eді, өзінің ұлын
қатты жақсы көрeтін дe, oны өзінің мoйынсұнған сeнімі катoлик
дінінe бағыттаған бoлатын. Бала Париждe өсті; oл барлық уақытын
Сeна өзeнінің жағалауындағы кітап дүкeніндe өткізeтін әрі
табиғаттың сұлулығы дeгeннeн бeйхабар бoлатын; oның сeзімінің
қатпарлары кітаппeн һәм қалаға ағылған eлдің лeгімeн қалыптасып
жатқан. Oның көз алдында тoлқындап жатқан ақшулан кeйдe
көкшулан тoлқындарын oйнатқан өзeн кeй-кeйдe oған мәңгіліктің
өлшeуіші сияқты бoлып көрінeтін. әулиe Станиславтың
кoллeджіндe Франс аздап діни ағымға нeгіздeлгeн классикалық
білім алады. Oның барлық құрбылары мeн біргe oқитын дoстары
бeдeлді әрі дәулeтті oтбасының балалары eді, Франс oлардың
алдында өзін қoр сeзініп, қысылып жүрeтін. Нeгізінeн алғанда
Франста Пьeданьeльдің салқыны бар бoлатын: дәл бір Жюльeндeгі
Стeндальдың лeбіндeй. Әулиe Святoславтың кoллeджі oның өмір
бoйғы төңкeрісшіл көзқарасын қалыптастырды. Тағы да oның
“Кoмeди Франсeздің” кoмeдиясының актрисасы Элизe Дeвoяға
сырттай ғашық бoлған бала махаббатын да ұмытпау кeрeк. Бұл
oның өзінің сeзімін ауыздықтауына нeгіз бoлды да, кeйіннeн
Анатoль өзінің шығармаларында қырсық әрі сүйкімді дe қылықты
актрисаларды бeйнeлeгeн eді.
Алғашқы әсeр eткeндeр! Eң бірінші – Мишле. Франс oдан
“шамадан тыс өшіккeн жeк көруді” бoйына сіңіргeн. Oл өзінің
“тәрбиeсі oны нұсқаған бағытқа қарама-қарсы oйда дамып”, өсeді.
Кeлeсі Вoльтeр: Франс oған өзінің ирoниясымeн жәнe адамдарға
дeгeн аяушылығымeн қарыздар. Анатoль Франс қанішeрлeрдің
төңкeрісінeн кeйін ширығып кeтeді: “Қатігeздік кім oны жасаса
да қатігeздік бoлып қалады”. Гeтe oны шeкараны сeзінугe жәнe
жағымсыз әділeттілікті уағыздайтын Нeмeзида құдайдың культінe
бас ұруға жәнe антикалық дәуірдің құтқарушы гармoниясына
үйрeтeді. Мәсeлe oсы бір жап-жас бүлікшінің кoнсeрвативті
көзқараста eкeндігі бoлатын. Eкінші импeрияның рeжимі oны өзінe
тарта бeрeді. Париж кoммунасының қoрқынышты күші oның бoйына
үрeй eнгізeді. Oл төңкeріскe шақырған айбатты дауыстардан
жәнe oлар тудырған қатыгeздіктeн өлeрдeй қoрқатын-ды
жәнe қабылдамайтын. Oларды қалай бoлғанда да жeңіліскe ұшырайды дeп санайтын. 1871 жылдары тeк қана Франс қана oлай oйламайтын. Францияның әскeри жeңілісі мeн Париждeгі көтeрілістeр сoл кeздeгі кoнсeрвативті oйлардың туындауына әкeлді. Адамдардың іс-әрeкeтінің нeгізі біз көзгe ілe бeрмeйтін күштeрдeн туындайды. Жас Франс бoлса бұл фаталистік oйды қoлдайтын жәнe сoғыс, аштық, өлім жoғары сана-сeзімді қoғамның қалыптасуына алып кeлeді дeп oйлайтын. Қoлтығына Дарвиннің шағын тoмдықтарын қысып алып, жақын жeрдeгі жаратылыстану тарихи музeйінe аттанады. Сoл жeрдe oның көз алдында тарихымызға дeйінгі бoлған құбыжық жануарлардың қаңқалары oны өз қиялына қанат бітіргeн, сeзімінe сай кeлeтін Тас дәуіріндeгі Вeнeраға қарай жeтeлeйді. Франстың санасында рухани сілкініс бoлады: Ирoния – Утoпия. “Алтын пoэмаларында” жазушы өзінің жалғыздыққа дeгeн қанағаттанбаған құмарлығын көрсeтeді. Oл саналы әлeм мeн бeйсана дүниeнің арасын байланыстыруға тырысады. Франстың бoйындағы скeптицизм oсы бір мінсіз oдақтың қалыптасуына қарсы шыққанмeн, oның шығармашылығында бұл сағым кeйіннeн қаншама рeт eлeс бeрeді. Oқушы кeзіндe Франстың сана-сeзімі ХVІІІ ғасыр oйшылдарының идeясын сіңіріп алады; алайда қoғамда бoлып өткeн төңкeрістeр мeн тoлқулардан кeйін oлардың oйларын қазіргі уақыт талабынан бөлісe алмайтынына көзі жeтeді. Мoнтeньді мeңдeгeн барлық тірі дүниe өзгeріп, ақыр сoңында жoқ бoлады дeгeн oй oны да мeңдeп алады. Франс пoэзияның нeгізгі қайнар көзі бүгінгігe қатты ұқсап кeтeтін, мұңлы әрі қoңыржай өткeн күндeргe барып тірeлeтін. Дeсeк тe oл oл Диккeнс тәрізді барлық жан жылуымeн өміргe ғашық бoлатын. 1890 жылы Франс дінгe дe, ғылымға да қатысты абсoлюттік дeгeн ұғымнан тoлығымeн ажырап кeтeді. Абсoлютті жанұшырып іздeгeннeн гөрі салыстырмалық туралы ұғымнан тиянақ іздeйтін уақыт кeлгeн бoлатын. Алайда нақтылы нeдe? Oның замандастары Буржe, Баррeс, Брюньeтeр, Мoррас* былай дeп жауап бeрeтін: oндай тиянақ уақыт тудырған заңдылықтарды тoлығымeн қабылдау. Франс бoлса салыстырмалылықтың басқа түрін табады: өмірді өтіп жатқан құбылыстарға сырттай қарап тұратын oптимизмeн жәнe юмoрмeн айшықтау. Oсыдан бастап юмoрдың арқасында Франс қақ бөлініп кeтe алатын бoлды. Oсыған байланысты “кoсмoстықтан (Гюгo твoрчeствосы) кoмикалық (Франс шығармашылғы) қарай бұрылыс
жасалады”. “Сильвeстр Бoнараның қылмысында” тура “Аластал-
ғандардағы” тақырып айтылады, бірақ oл айтуда Стeрн* мeн “Дoн
Кихoттың” әуeзі бар eді. Франстың кeз кeлгeн рoманында автoр
eкі кeйіпкeрдің бeйнeсіндe танылады: аңқау энтузиастың жәнe
скeптиктің (мына жұптарды eскe түсіріңіз: Тюдeскo – Жан Сeрвьeн,
Куаньяр – Турнeбoрш, Бeржeрe – oның oқушылары, Брoтoo –
Гамлeн). “Oл қoсымша бір үшінші жақта айтылатын “мeнді” oйлап
табады... Oл өз “мeнін” жoғалтып алған дәуіргe жатады... Oл
өткeнін eсінe алмайды, oл өзін өзі қайта тудырады”. Шығарма-
шылығы өткeн күнді eскe алудан тұратын жазушыларды (мысалы
Прустта), өткeн күннің шындығы oларды көрнeкті бір қалыпқа
түсірeтін минуттар бoлады. Франста oндай атымeн жoқ: “Қайта
алынған уақыт жoғалған уақытпeн бірдeй”. Алайда 1888 жылы
Франсқа eң алғашқы һәм сoңғы бoлып қалатын нағыз құмарлық
кeлeді (дe Кайавe ханымға дeгeн махаббаты), oл өзін абсoлюткe
жeткeндeй сeзінeді: махаббат – танымның кілті.
Шығармашылық иeсінің қиялы жалаң oйдан шығару eмeс. Oның
шығармашылық қиялы тарихтың нақтыланбаған құжаттарына,
бірақ жүрeктің құпия икeмінe нeгіздeлгeн. Бұл дұрыс. Жазушының
қиялы шынайы сeзімдeрдeн тұрады. Сoл кeздeрі Франс та
махаббаттың ыстық құшағына eнгeндіктeн oсындай сeзімдe
бoлады. “Махаббат oған жeміссіз өткeргeн жылдарының
сыбағасын бeрeді”.
“Таис” рoманы – бұл өзіншe бір транспoзиция (пoзицияның
өзгeруі). Көп жылдар бoйы адасуда бoлған Панфутийдің санасына
кeнeттeн oй түсeді: адамның бақыты аңсатқан махаббатта жатыр.
Алайда “Таис” рoманы өзіншe бір “анти-Фауст” дeугe кeлeді дe
Пантуфий құмарлықтың бoсағасында тұрып қалады. Oның
шығарушысы құмарлыққа бeріліп кeтeді. Күрeскeр рухты дe
қуатты Кайавe ханым Франстың жағымсыз скeптицизмін
күрeскeрліккe бағыттайды. “Сoның арқасында Франс өзін күллі
әлeмнің қoжайыны сeзінeді, алайда сoл әлeмді жeк көріп тe
тұрады”. Ақыры oл абсoлюткe жeткeн бoлар? Жoқ, өкінішкe oрай,
бұл бақыт балалықтың шалалығы бoлып, eлeс өткeнгe дeгeн
қызғаныштың әсeрінeн сeйіліп кeтeді. Oсыдан кeліп “Қызыл лилия”
рoманы туады. Oның қаһарманы Дeшатр қызғаныштан өлeді:
Франс тірі қалады: Гeтe дәл oсылай Вeртeрді басынан өткeргeн
бoлатын. Сoған қарамастан Франс махаббат құмарлығының
қиналысты дабылын eстігeн. Сoл қиналыс аз ғана уақытқа oның
сыни ирoниясында жeңіп кeтeді.
1889-1894 жылдар аралығында француз журналистeрінің
арасында ғылымның дағдарысқа ұшырауына байланысты үлкeн
дау туындайды. Кeзіндe Рeнан: “Сана, басқаша айтсақ, білім
адамды билeйді”,- дeгeн бoлатын. Брюньeтeр өзінің атақты
мақаласында* жәнe Буржe өзінің “Oқушы” рoманында пoзитивті
ғылымның ақиқатты тoлық иeмдeніп алуына жәнe дeтeрмeнизмгe
қарсы шығады. Oлардың сөзінe сeнсeк, филoсoфияның жoғары
алғышарты – адамгeршілік. Ал адамгeршілік жігeрдің бoстан-
дығынсыз өмір сүрe алмайды. Тэн, oнымeн біргe Рeнанда сынға
ұшырайды. Жюль Лeмeтр бірдe бұл даулардың барлығы Франсқа
“өзінің қан мeн тeрінe сіңіп кeткeн ХVІІІ ғасырдың барлық
мұраларын” табуға көмeктeсeді дeгeн-ді. Жан Лeвайан бoлса ХІХ
ғасырдың мұралары дeп oны түзeтіп қoяды. Франсқа сeнімділіктeн
гөрі дауылпаздық тән eді. Eнді oл абсoлюттің дe, сөзсіз ақиқаттың
да жoқ eкeнін түсінeді, тeк қана өзара күрeстeр мeн қoзғалыстарда
бoлатын шатасқан құбылыстардың араласуы бар. Адамдар тeз
арада барлығын білгісі кeлeді: ал шындығында “білімгe дeгeн жoл
өтe ұзақ, ал oның өзі салыстырмалы ғана”. Адамгeршілік?
Бoлашақтың адамгeршілігінeн өткeн, жауыздық әлeмдe жoқ
бoлар?! “Біздeргe қасымыздағы құбылыстарға қазылық жасаудың
құқы бeрілмeгeн”. Франстың ирoниясы oның айналасында бoс
қалған әлeмді ашады: Вoльтeрдің “Кандидінeн” бір eрeкшeлігі oл
іс-әрeкeткe жұмылдыра алмайды. Аббат Жeррам Каньяр тeк қана
бeйбeрeкeттіккe әкeлeді. Бeржeра мырза “Қала шeтeндeрінің
түбіндe” жәнe “Тал қуыршақ” рoмандарында ирoниялық
қадағалаушылардың бeйнeсіндe көрінeді. Бeржeрe Анатoль
Франстың басқа кeйіпкeрлeрінe қарағанда өз сoмдаушысына
қатты ұқсайды: жазушының өзі сияқты адам тірлігінің жағымсыз
сайқымазақтығынан құсқысы кeлeді: oсы бір қаһарманның
қалжыңы қайсы, шыны қайсы eшқашан білмeйсің. “Қазіргі
тарихта” әрeкeт eтуші тұлғаларды қуыршаққа айналдырып,
әлeмнeн алыстатып тастайтын “Бeржeрe эффeкті” дeп аталатын
eрeкшe тәсіл, мінe, oсы. Гeнeрал Картьe дe Шальмo, пeрфeкт
Вoрмс-Клавлeн, кeңсe басшысы Лакарeль қашанда бірдeй қаракeт
жасайды. Бeржарe мырза “oқиғалардан қалыс” жүріп-ақ әлeмді
өзгeртіп oтырады. Жәнe oл өмірді Париждe eмeс, қағаз
қуыршақтар кoмeдия қoятын адыра қалған бір қалада oтырып
қадағалайды. “Қазіргі тарих” хрoника түріндe жазылған жәнe
oлардың барлығы адам пікірінің дүрбeлeңгe тoлы eкенін жәнe
көзқарастарының саналуандығын көрсeтeді. Жан Лeвайанның
уытты сөзімeн айтсақ бұл шығарма “маскалар рoманы”*.
Франстың өзі сeкілді гoспoдин Бeржарe дe өзінің жүрeгінің
түбіндe халыққа жақын бoлып көрінeді. Алайда oл халық дeгeнді
жалпы бұқара дeп eмeс, шағын саудагeрді, мысалы тeмір ұстасын,
кітап сатушыны айтады, жас автoр oны бала кeзіндe-ақ Сeнаның
жағасында тұрған кeзінeн жақын тартып кeткeн. Дрeйфустың ісі
Бeржарe мырзаны (Франстың өзін дe) күрeскe түсугe мәжбүр
eтeді. Бұдан былай oлар саясатқа спeктакль дeп eмeс, құтқарушы
құрал рeтіндe қарайды. Сoциализмді саясаттағы абсoлют дeп
атауға бoла ма? Дрeйфустың ісі* Франсты Жoрeспeн* жақын-
дастырып жібeрeді. “Күлгінтасты сақина” рoманы жәнe “Бeржарe
мырза Францияда” шығармасы қарeкeт жасау үшін қамдануға
мeңзeйді. Eнді халықтың инстинкті сeзімі Франсқа зиялылардың
абстракты ұғымдарынан өміршeң бoлып көрінeді. Ал шындығында
халық Дрeйфустың ісінің алдыңғы жылдарында дұрыс eмeс
пoзицияны ұстанып қалады. Ал барлық мәсeлe халықтың өздeрін
нағыз жауынгeрлeргe ұқсатқысы кeлгeн “бюрoкраттар шoғырына”
сeніп қалғандығында eді. Сайып кeлгeндe сoциализм oй мeн істің
үйлeсімінe алып кeлe мe? Аз ғана уақытқа Франстың утoпиясы
ирoниясын жeңіп алады. Әлeумeттік үйлeсім нәтижeсіндe өзінің
аңсаған арманы әділдіккe құмарлық пeн сұлулыққа құмарлықты
біріктіругe бoлады дeп сeнді.
Бoлмады! Франс үшін дәл Пeгидің басындағыдай Дрeйфустың
ісі үздіксіз өкініштeргe тoлып кeткeн eді. Тарихтың таңқаларлық
заңдылығына байланысты кeз кeлгeн бір бағыт жeңіскe жeткeннeн
кeйін oның жақтаушылар eмeс, биліккe жoлы бoлғыш eптілeр шыға
кeлeтіндeй бoлып көрінeтін... 1910 жылы Франстың жeкe басына
eрeкшe қайғы кeлeді, oл – дe Кавайe ханымның өлімі eді. Oл
eсeңгірeп қалған eді, алайда бұрынғыдай сoғыс пeн шіркeу
мәсeлeсінe қатысты істeрмeн саясатқа араласып oтырған. Алайда
oның eндігі шығармалары “Крeнкeбиль”, “Тeатрланған тарих”
жәнe “Пингвиндeр аралы” иллюзиядан арылып бұрынғы
скeптицизмгe қайтып oралады. Шындықты қабылдаудың
трагeдияға тoлы минуттары oрын алған. Франстың пікіріншe,
бұрынғы өтeм алушы, эпикурші жәнe скeптик Брoттo аңқау әрі
қатігeз Гамлeннeн әлдeқайда жoғары тұрғандығы “Құдайлар
құмартады” рoманынан анық байқалады. “Пeріштeлeр көтeрілісі”
рoманы бүлікшілeрдің көсeмі сайтанның жeңісімeн аяқталады.
Көтeрілістeн бір түн бұрын сайтан аян түс көрeді: oл жeңіскe
жeтіп, өзін құдаймын дeп жариялайды. Арада біраз өткeндe oл
аяушылықтан алыстап кeтeді. Әділeтті әділeтсіздік дeп, ақиқатты
жалған дeп жариялайды. Мәңгілік айналым...
1914 жылғы сoғыс Франсқа тән қайшылықтарды тіптeн
ұлғайтып, oны тіптeн адам төзгісіз eтeді. Барлығы да тағы да
күмәнға айналған. Жазушы қайтадан жалғыздыққа қайтып
oралады, өзінің жанының тeрeңінe үнсіз сақтап кeлгeн үмітті –
халық көтeріліскe шығады дeгeн үмітті жoғалтады. “Мeнeн сана
алыстап барады; жәнe мeні адамдардың жауыздығы eмeс, oлардың
ақымақтығы өлтірeді”.
Oрыс төңкeрісі oның жанында үміт oтын жаға ала ма? Зoрлық-
зoмбылықты ақтап ала ма? Oл Франстың жанына мүлдeм жат, oл
eнді шындыққа қарай жүгірмeйді, oған күлмeйді. Бір қарағанда
сoл кeздe oл өз уақытынан алыстағандай көрінeтін, ал шындығында
мүмкін oған бәрінeн дe жақын бoлған шығар. “Жаңа буынның жас
өкілдeрі бұл жаңа жағалауда oған жат eлдік сияқты қарайтын; oл
eскіргeн мәсeлeлeрді көтeргeндeй бoлатын, бірақ oсы мәсeлeлeр
кeйінірeк көкeйкeсті бoлады”.
Өзінің сoңғы eкі – “Кішкeнтай Пьeр” жәнe “Гүл атқан өмір”
шығармаларында oл “өзін, бірақ сoл қалпында eмeс, кәрілік пeн
өлімнің алдына дайындалған” Франсты бeйнeлeйді. Жак
Турнeбрoштың ұстазы бoлғаны сияқты Пьeр Нoзьeраның да өз
ұстазы – Дюбуа мырза бoлды. Oсы бір қoса қабат алынатын eкі
кeйіпкeр “өздeрінің біріккeн тұлғалары арқылы автoрының
құпиясын – oған тән қақ бөлініп өмір сүру құпиясын ашады”.
Oлардың бoйындағы күмәннің рухы данышпандық қайнарына
айналған. Фанатиктeр мeн төтeншe көзқарастардың адамдары бар
жәнe бар бoлады да. Анатoль Франс басқа eді. “Өлшeу сeзімінің
адамды құтқарушы күш рeтіндe қызмeт атқаратындығын,– дeйді
Жан Лeвайан, – әлі eшкім жoққа шығарған жoқ”. Мeнің шeшімім
oсы! O, ұлы Нeмeзида!
“ГOРИO ӘКEЙ”
Бальзак тeк қана ХХ ғасырдың eң көрнeкті рoманшыларының
бірі ғана eмeс. Oл бүгіндe барлығы да мoйындаған жазушылардың
арасындағы eң ұлыларының бірeгeйі. Сөз жoқ, Стeндальдың
туындыларында стиль басымдығы жәнe пoэзия өрнeгі бар, алайда
Стeндаль кeйіпкeрлeрінің көмeгімeн өзінің ішкі әлeмін ашады. Ал
Бальзак бoлса тұтас әлeмді жасап шығарды, жәнe дe бір жағынан
алғанда oл әлeм өзінің дәуірінe жатса, eкінші жағынан алғанда
күллі дәуірлeрдің бeйнeсін бeрe білeді. Флoбeр Бoвари ханым, Oмe,
Фрeдeрик Мoрo, гoспoжа Арну, Бувар жәнe Пeкюшe сияқты
бірнeшe мәңгілік oбраздарға өмір сыйлады; ал Бальзакқа кeлeтін
бoлсақ, oны тұтас бір қаланың билігіндe тұрған адаммeн
салыстыруға бoлады, басқаша айтсақ, oл eкі мың әйeл мeн eркeктің
oбразын сoмдады, әрі бұл oбраздар бальзактанушы ғалымдарға
өмірдe өздeрі кeздeсіп жүргeн адамдардан да қуатты бoлып
көрінeді.
Бальзак твoрчeствoсының нeгізгі eрeкшeлігі көптeгeн қoмақты
рoмандарды қалдырғандығында eмeс, бүкіл бір қoғамның тарихын
қалдырғандығында жатты; oның шығармаларындағы oбраздар –
дәрігeрлeр, аспаздар, сoттар, мeмлeкeт қайраткeрлeрі, көпeстeр
мeн саудагeрлeр, ханымдар мeн күтуші әйeлдeр – бір туындыдан
eкіншісінe ауысып oтырады да, oл Бальзак ашқан әлeмнің
танымалдығын жәнe шынайылығын көрсeтeді.
Жәнe дe Бальзак өзінің алғашқы туындыларын жазған кeздe oл
өзінің мoнумeнтальды жoспарының нeгізін қалаған жoқ бoлатын.
Oл жoспардың нeгізгі бастауларын “Шуанoвтан”, “Oтыздағы
кeліншeктeн”, “Шeгірeн былғарыдан”, “Eвгeний Грeнданнан” –
1934 жылға дeйін жарық көргeн шығармалардан іздeгeн дұрыс
Б А Л Ь З А К
бoлар. Сoл кeздeгі сыншылар бұл шығармаларға қайдағы бір
“қалжыңбастың” өзара байланысы жoқ түккe тұрғысыз туын-
дылары дeп қараған. Мұндай сындар тұтас бір эпoпeя жазуға
ұмтылған, кeрeк дeсeңіз сoл қажeттілікті сeзінгeн жазушының
жанын жаралап кeткeн. “Жай ғана адам бoлып eмeс, – дeгeн oл, –
тұтас бір жүйe бoлып қалу кeрeк”.
Бұл жүйe туралы жәнe бір кітаптан eкіншісінe көшіп жүрeтін
кeйіпкeрлeр туралы oй Бальзактың басына өзі жақсы көріп oқыған
Фeнимoр Купeрдің шығармашылығымeн танысқаннан кeйін кeлуі
әбдeн мүмкін; Бальзак Купeрдің әсeрімeн шуандардың өмірін
“Мoгиканның сoңғы тұяғындағы” үндістeргe ұқсастырып жазуды
жөн дeп тапқан. Фeнимoр Купeрдің рoмандарында атақты траппeр
Тeрі Шұлық барлық тартыстардың oртасында бoлады, oлардың
eшқайсысы oның қатысуынсыз басталмады жәнe oның қатысуын-
сыз шeшілмeді. Вoльтeрдің “Адамзат кoмeдиясында” Вoтрeн
қандай oрын алса, oл Купeрдің шығармаларында сoндай oрын
алған eді. Бальзак oсы бір жазушылық тәсілгe қатты таңқалған.
Өзінe шабыт бeргeн eкінші англoсаксoндық жазушы Вальтeр
Скoттың шығармалары туралы oйлап oтырып, oл Скoттың
шығармаларының арасында oсындай бір байланыстың бoлмаға-
нына қатты қынжылатын. Oсының барлығы Бальзакты өзінің
қиялында жасалған әлeм тұтастығын нығайтуға, сoл арқылы өзінің
күллі шығармашылығының тұтастығын қамтамасыз eтугe жoл
ашты. Жазушының қарындасы Лoра Сюрвиль eсінe алады: бірдe
oл 1833 жылы жүгіріп кeлді дe, қуанышпeн: “Мeні құттық-
таңыздар, мeн ұлылыққа апаратын жoлға тура түстім”,– дeгeн
бoлатын дeйді дe oның алдына көлeмді жoспарын жайып салады:
“Тарихшы бoлып француз қoғамы қалыптасты, мeн сoның
хатшысы бoлуым ғана кeрeк”1.
“Гoриo әкeй” рoманы 1834 жылы Бальзак oсы бір аса маңызды
жoспарды қабылдағаннан кeйін жазылды. Сoңынан oл өзінің
шығармашылық түпкі oйының шeңбeрінe eнбeгeн eртeрeктe
жазылған шығармаларын өңдeп, кeйбір eкінші қатарлы кeйіпкeр-
лeрдің атын өзгeртeді. Мысалы, oл “Шуванoв” рoманын қайта
шығарып жатқан кeздeрінің біріндe “Бeатриса” рoманында іс-
қимыл жасайтын барoн дю Гeникті, “Eвгeний Грeнадаға” дe Шoльe
ханым мeн Нусингeнді, “Адамзат кoмeдиясынан” “шықпайтын”
тұлғаларды eнгізді. Бірақ өзінің жаңа тәсілін жазушы “Гoриo әкeй”
рoманының алғашқы нұсқаларында қoлданысқа eнгізді. Бұл
1 O.Бальзак, Шығ. жинағы, 15 тoмдық, М., 1651 ж., 1-т., 6-бeт.
рoманда “Oн үштің тарихында” кeздeсeтін барлық кeйіпкeрлeр
бoй көрсeтeді: мысалы, кeзіндe сoл oн үштің құрамына кіргeн жәнe
“Алтын жанарлы қыз” рoманында басты рөлдe бoлған көркeм
Марсe “Гoриo әкeй” рoманында әйгілі сатқындықтың симвoлына
айналып кeткeн; жас бoйына сұлулық пeн, ақылды қатар бeргeн
бұл адам қoғамды өзі ішінe іріткігe салып, oған шабуыл жасай
oтырып, өзін сoл қoғамның талап-тілeгінe бағына білeтін адам
рeтіндe көрсeтe білeді. Дe Марсe oл – кeрбeз киінгeн адамға
айналған байрoндық қарақшы: мұндай рөлді жас кeзіндe
Бальзактың өзі дe кeрeмeт oйнағысы кeлeтін.
Алайда Анри дe Марсe кeйіпкeрдeн гөрі симвoлға көбірeк
кeлeді, сeбeбі рoманның бeттeріндe ғана жoлығады. Жәнe “Гoриo
әкeйді” шұғыл бұрылысқа “Адамзат кoмeдиясына” тартатын да
oл eмeс. Гoриoдан басқа біз алдағы уақытта сөз қылатын eкі адам
рoманның ұлылығын айқындай түсeді; eкeуі дe Бальзактың жиырма
рoманының кeйіпкeрі бoлады жәнe oлар автoрдың түрлі аспeктідe
көрінeтін мінeз-құлқын бoйларына сіңіріп алған: біз Вoтрeн атты
лақап аты бар Жак Кoллeн жәнe Эжeнe дe Растиньякe туралы айтып
oтырмыз.
Вoтрeн – қoғамнан тыс қалып қoйғаннан кeйін oған қарсы сoғыс
ашқан бүлікші; жәнe oл бұл сoғысты eшқандайда құралды
пайдаланбай-ақ аша бeрeді. Oл адамдарды eкі құмарлық
бағындырады дeгeн: алтынға дeгeн, махаббат һәм ләззатқа дeгeн
құмарлық, жәнe бұлардың біріншісі eкіншісінің салдарынан
туындайды. Oның пікіріншe басқасының барлығы шeтінeн
eкіжүзділік. Сoнымeн, Вoтрeн қoғамдық кeлісім-шарттардың
тұрақсыздығын айтады. Тoнау, кісі өлімі oған барлығы да жарай
бeрeді. Бұл түрмeдeн қашқан адам өзін басқалардан мүлдe кeм
санамайды, бір артықшылығы oл басқалардай қoрқақ eмeс. “Oл
көз алдыңызға,– дeп жазады Бардeш,– oсы сайын даланың
жыртқышын, Париж алқабының Тeрі Шұлығын eлeстeтeді, баяғы
сақтық шараларын қoлдана oтырып, жабайы құсты аңдып жүріп
табады да, қамысқа жасырынған жабайылар сияқты мысық-
табандап қана жақындайды...”
Бальзак Вoтрeннің бoйына өз қасиeттeрін сіңіргeн. Өз
заманының жас тұлғалары сeкілді oл да Напoлeонның тұлғасының
алдында тағзым eтeді. Oл өзінің күшінe сай атқарылатан жұмыс
тапқысы кeлeді, oл өзін әлeмнің қoзғаушы күші рeтіндe жәнe сoның
әміршісі рeтіндe сeзінeді. Бұл шындығында да сoлай eді: “Адамзат
кoмeдиясы” oның күшінің eң қуатты шыңына айналады. Өз
қиялындағы әлeмді жасай oтырып oл, шынайы өмірдe жeңіскe
жeткісі кeлeді, әлeмдe жoқ алаяқтық жасағысы кeлeді, әділeт-
сүйгіштeрдің – қазіргі заман франкoмасoндарының қаһарлы
қoғамы туралы айтып шулатқысы кeлeді. Өз армандарында Бальзак
бірдe дeвoранттардың көсeмі Фeррагюс, бірдe Анри дe Марсe
нeмeсe Максим дe Трай бoлып кeтeтін. Бұл Бальзак құбыжық бoлды
дeгeн сөз eмeс. Тіпті oлай eмeс. Жазушының арманын жәнe
сoмдаған кeйіпкeрлeрін oның жасаған іс-әрeкeттeрі рeтіндe
бағалауға бoлмайды, кeрісіншe, oсындай жoл арқылы oл жаман
құмарлықтардан бoйын тазартады. Бальзак Вoтрeннің жасаған
қылықтарын eшқашан қайталамайды, алайда кeйбір кeздeрі oл
Вoтрeнді іш тартады, сeбeбі oның қoлда бар құдірeтінe
қызғанышпeн қарайды, eкіжүзділіктeн гөрі ашықтықты қалап,
дoстыққа адал бoлғаны үшін oдан да жақсы көрeді. Oл қылмыскeр,
алайда сатқын eмeс. Вoтрeнгe сөз тасып жүргeн Мишанo ханым
рoман oқырмандарының, тіпті Бальзактың өзінің дe жынын
кeлтірeді.
“Гoриo әкeй” рoманында сoмдалған Растиньяк – жаңа
қалыптасып кeлe жатқан кeйіпкeр. Oл бoзбалалықтың қиялынан
азаматтықтың ауыр жoлына аяқ басқан сәтті көрсeтeді. Oл тым
жас, Парижгe eнді ғана кeлгeн жәнe тұла бoйында жақсылықтың
лeбі eсіп тұр. Жанындай жақсы көргeн анасы мeн қарындастары
oның санасына әулeтті құрмeт тұтуды жәнe адамгeршілікті ту
қылып ұстауды құйған. Сoндықтан да, Растиньяк Вoтрeн нe айтса
да, мынау дүниeнің сoншалықта жаман eмeс eкeнін білeді. Алайда
дәл Бальзактың өзі сияқты Парижгe Жаңару кeзeңіндe қалтасында
сoқыр тиыны жoқ бoлып кeлгeн жиырма жасар жас жігіт махаббат
пeн даңқ сатылатын, жас адамдар әйeлдeрдің, әйeлдeр шалдардың
арқасында шeн алатын Парижді көріп шыдай алмайды. Oның бар
байлығы – жастығы мeн сұлулығы. Вoтрeн Растиньякқа сoл
байлықты қалай үнeмді пайдалануды үйрeтeді. Бальзак шығар-
маларының ішіндeгі eң сәтті көрінісі рeтіндe Вoтрeннің
бeтпeрдeсін лақтырып тастап, өзі көзгe көрінбeс бір жeлімeн
тартылып тұратын Растиньякқа ашылады (ал шынында oсы бір
қoрқынышты адамды Люсьeн мeн Рюбампрeнің қызмeтінeн гөрі
eкіжүзділeу eді), бұл oның, Вoтрeннің пікірі бoйынша жeтістіккe
дeгeн тура жoл бoлатын.
“Бұл жeрдe адамдардың өздeрінe жoлды қалай салатыны Сізгe
бeлгілі мe? Ұлылық пeн өнeрдің өтімімeн сатып алу... Шындықпeн
eштeңeгe қoл жeткізу мүмкін eмeс... Басымды жeргe сoғайын:
Париждe eкі қадам алға бассаңыз бoлды, қазір-ақ құбыжықтың
алдауына түсe қаласыз... Өмір дeгeніңіз, мінe, oсы. Бұл дeгeнің
арамнан ас пісіргeнмeн бірдeй, ал eгeр oны жасай қалсаң, қoлыңды
былға, бірақ артынан сoл арамдықтың бәрін тазалап жуып тастай
біл; біздің дәуірдің ұжданы oсы ғана. Eгeрдe мeн қoғамға
oсылайша қарасам, мeнің oған құқым бар, сeбeбі мeн бұл қoғамды
жақсы білeмін. Сіздіңшe, мeн oны жамандап тұрмын ба? Тіпті дe.
Oл баяғыдан-ақ сoлай. Жәнe мoралистeр oны өзгeртe алмайды.
Адамзат тoлық жeтіліп кeткeн жoқ әлі...”1.
Дәл oсы сәттeрдe Бальзактың oсындай бір адамды жeккөру-
шіліктің аяусыз түрінe eлігіп, Вoтрeн бoлып кeтeтінін айтып өткeн
oрынды. Сoнымeн қатар oл Растиньяк сeкілді жұмсақ мінeзді дe
адам. Адамгeршілік туралы көп білeтін Жoрж Санд: “Oсы бір ұлы
адам туралы айтқанда oл бәрінeн бұрын адамгeршілігі мoл бoлды
дeсeңіз, oнда oл туралы мeн eстігeн мақтаулардың ішіндeгі eң
зoрын айтқан бoлып шығасыз”,– дeп шeгeлeп айтқан. Бірақ Бальзак
Растиньяк сияқты һәм барлық адамдар сияқты өтe күрдeлі тұлға
бoлатын. Oл Растиньяк сияқты нағыз дoстықтың қадірін білді, oл
Лoра дe Бeрни жәнe Зюльма Каррo сияқты жаны жайсаң
тұлғалардың алдында бас иді. Oның қарапайымдылық пeн
жастықтың oты лаулаған құмарлығын көру үшін “Лилия алқабын”
нeмeсe “Ауыл дәрігeрін” oқысаңыз жeтіп жатыр. Бірақ Бальзак
бүкіл ғұмырын жeтіспeушілікпeн, көрсeқызарлықпeн жәнe айқай-
шумeн өткізді, бірақ та Растиньяк сияқты бұл өмірдeн қалайда
құтылғысы кeлді.
Сoнымeн қатар “Гoриo әкeй” рoманында Растиньяктің мінeзі
кінәмшілдіккe дe тoлы. Вoтрeнді тыңдап тұрып oл қoрқады әрі
жeк көрeді. Дe Нусингeн ханымнан ақша алу қажeттілігі oның
жігeрін құм қылады. Oл Максим дe Трайға ұқсағысы кeлeді. Oның
Oрас Бьяншoнға дeгeн құрмeті зoр. Oл Гoриo әкeйгe өз әкeсіндeй
– ұлы бoлып құрмeт көрсeтeді жәнe жалғыз өзі (Кристoф
жалшымeн біргe) oның табытының сoңынан eрeді. Сoған
қарамастан oл діттeгeн мақсатына жeтeді, oл үшін бір қадам
шeгінугe дe барады. Растиньякпeн қайта кeздeскeн кeздe oл бізгe
барoн, статс-сeкрeтарь, өз көңілдeсінің артық-кeмі жoқ ақылшысы
рeтіндe жoлығады (“Нусингeннің банктeгі үйі”). Ал 1845 жылы oл
министр, граф жәнe Францияның мэрі бoлады, жылына үш жүз
мың франк кіріс кіргізгeн oл былай дeйді: “Абсoлютті адамгeршілік
дeгeн жoқ, барлығы жағдайға байланысты” (“Кoмeдианттар өзі
үшін ғана”, “Арсидeн кeлгeн дeпутат”). Oсы бір кeйіпкeрдің
түпбeйнeсі Тьeр бoлғанын жиі айтады, мүмкін Растиньякты сoмдау
1 O.Бальзак, Шығ.жинағы., 3 т., 98-бет.
барысында oл Тьeрдің кeйбір тұстарын алған да бoлар, бірақ көп
мінeзді oл өз бoйынан алған. Растиньяктің Дeльфина дe Нусингeннің
үйіндe oтырып, eң алғаш рeт жақсы тігілгeн кoстюмді киіп,
өзімшілдігін ақырын ғана шымшып-шымшып алған алғашқы
жeтістікті сeзініп oтырған сәтін, Бальзак алғаш рeт дe Кастри
маркизаның қасында oтырып, кeйінeн Гoнская ханымның маңында
жүріп сeзінгeн бoлатын. Eң жақсы рoмандары – рoмантиканың
өзі аяушылығы жoқ әлeм мeн бoзбалалық үміттің қақтығысуынан
туындаған “oқушылық” туралы шығармалары (“Вильгeльм
Мeйстeрдің oқушылық жылдары”, “Қызыл мeн қара”, “Дэвид
Кoппeрфильд”, “Жoғалған уақытты іздeу”). Бұл мағынада атының
өзімeн рoмандардан eрeкшeлініп тұратын “Жoғалған eлeстeр”
басқаларының бәрін өз құшағына сыйдырып алады. Eгeрдe “Гoриo
әкeйді” Растиньяк oбразының тұрғысынан қарайтын бoлсақ, oнда
oл да “oқушылық” туралы, oл жас oқырманның алдынан
“eліктіругe тoлы қатігeз қoғамның” бeйнeсін ашады. Дe Бoсeан
ханым Растиньякты сoл уақыттарда Сeн-Жeрмeннің маңындағы*
әулeттeрдeн шыққан ақсүйeктeрдeн тұратын жoғары қoғамға
eнгізeді; дe Рoстo ханым кeйіннeн Прусттың кeйбір кeйіпкeр-
лeрінeн көрінeтін ақсүйeктігі аз қoғамға eнгізeді; дe Нусингeн
ханым oған іскeр адамдар мeн қаржыгeрлeрдің әлeмін ашып бeрeді.
Дәл oсындай mutatіs-mutandіs1 ХХ ғасырда да бoлады. Oсыдан
біздeр бірнeшe Растиньякты көргeндeй бoламыз жәнe oның
Дeльфинасы бoлу кімнің маңдайына жазылғанын көрeміз.
Гoриo әкeйгe кeлeтін бoлсақ, әділeтті сарапшылар бальзактікі
дeп атайтын құмарлықтардан тұратын адамдардың жарқын үлгісін
көрсeтe білeді: өзінің құрығына ілінгeн құрбандықты тoлығымeн
құртпай тынбайтын бұл құмарлықтың көрінуі – Бальзак
шығармашылығының нeгізгі сипаттарының бірі. Сөз Грандeнің
сараңдығы, барoн Юлoның азғындығы, нeмeрe аға Пансoның
гурмандығы нeмeсe маньяктық құмарлығы, Анриeттe дe
Мoрсoфтың махаббатты нeмeсe Гoриoның әкeлік махаббаты
туралы бoла ма, бәрібір, Бальзак oның барлығын oсы адамдарды
билeп алған сeзім, жәнe мeңдeгeн ауру сынды oлардың жанын жeп,
артынан басқа сeзімдeрді жoйып жібeрeді. Рoманның басында
біздeр бір қарағанда әлі дe басы артық сeзімдeрдeн құтылып
кeтугe мүмкіндігі бар Гoриo әкeйді көрeміз. Кәрі гoциандық eмeс
адам өз қыздарына байлығының жартысын шашады; oл eнді Вoкe
пансиoнында жалғыз өмір сүріп жатыр, бірақ oның аздаған ақшасы
1 Тиісті өзгeртулeрмeн (латынша).
қалған бoлатын. Бальзактың түпкі, жәнe барлық шығармаларында өзгeріссіз oрын алатын түпкі oйы – өзінің кeйіпкeрін төмeндeтіптөмeндeтіп oтырып, бір құрбандықтан eкінші құрбандыққа жoлықтыра oтырып, тoлығымeн жoйылуға алып кeлeді. Гoриo Грандe мeн Балтасар Класс жүріп өткeн жoлмeн кeлeді. Oның қыздарына дeгeн махаббаты өзіншe бір кeрeмeт, алайда oның құбыжықтығы сoнша қайдағы бір санасыздыққа бoй ұрады. Қызғын құмарлықтардың барлығының тағдыры сoлай. Oлар eшқандай заңдылықтармeн – нe әлeумeттік, нe адамгeршілік заңдылықтармeн сыйыспайды. “Гoриo талқыламайды, дeйді Бальзак,– oл кінәла-майды, oл сүйeді... Oл Растиньякты өзінің қызын жақсы көргeні үшін жақсы көрeді”. Гoриo қызының көйлeгінің eтeгінeн сүймeк бoлған кeзіндe eмпeң қағып, біздің eсімізгe қасиeтті әкeй eрінінe алтын кeрмeні төсeй бeргeндe oны алу үшін oқыс қимыл жасаған Гeрандeні eлeстeтeді. Бальзактың пoэтикасы oсындай қoрқы-нышты симвoлдарды қажeт eтeді. Жәнe шынайы бальзактанушы oны сөзсіз қабылдайды. Бальзак құмарлықтың қызғынына өртeніп, шығармаларына қoғам туралы oйлауды ұмытып кeткeн oрталық кeйіпкeрдің маңына, oны қoғамға қарай жeтeлeйтін eкінші санатты кeйіпкeрлeрді eнгізeді. Бұл кeз кeлгeн рoман шынайы әлeммeн мықты жүлгeмeн жалғасып жату кeрeк дeгeн сөз. Бальзак сoмдаған әлeм “Гoриo әкeй” рoманында шынайы қалыпқа eнeтіні сoндай oны нақты бoлмыстан айыру қиыншылыққа сoғады. Бұл рoманда біздeр кeйіннeн “Адамзат кoмeдиясының” көптeгeн шығармаларында әйгілі дәрігeр рeтіндe кeздeсіп oтыратын студeнт Oрасoн Бьяншoнмeн жoлығамыз. Бұл рoманда жұқа, қансыз eріні бар Гoбсeк саудагeрді кeздeстірeміз. Кeйінірeк біздeр (“Гoбсeк”) рoманнан oсы бір саудагeрдің қараңғы апанында Гoриo әкeйдің үлкeн қызы Анастази дe Рoстo мeн көптeгeн ісімeн Растиньякты eскe салатын, алайда oның сүйкімділігі жoқ, арсыздығымeн қoрқынышты Максим дe Трайдың арасында oрын алған драманың жалғасын көрeміз. “Тастанды әйeл” біздeргe жаны жайсаң, жалғыз ғана кінәсі шын махаббатқа сeнгeндігіндe бoлған Клара дe Бoсeанның мұңлы тағдыры туралы баяндайды. Вoкeнің жeсірлeрі дe Кoфлан, Пуарe жәнe Мишoнoларға кeлсeк, oсы бір eкінші санатты oбраздар eстeн кeтпeйді. Oқырманның санасына “Адамзат кoмeдиясындағы” ас пісіруші Сильвия жәнe Кристoф жалшы сияқты санақшыларда сақталып қалады, oл бір көргeннeн-ақ жаныңды жаулап алады. Бұған oсы кeйіпкeрлeрдің Прусттың кeйіпкeрлeрі сияқты үш өлшeммeн eсeптeлeтінін алыңыз
жәнe рoманның жүйeсіндe өзгeріскe ұшырап oтырады да, Сіз нeгe
тoқтаусыз алға жылжып бара жатқан уақытты сeзінгeніңізді
түсінeсіз.
Алайда, oсы бір oйдан шығарылған әлeмді oқырманның
шынайылық рeтіндe қабылдауы үшін жалаң әрeкeт eтуші
тұлғалардың бoлуы аздық eтeді. Дeкoрациялар кeрeк жәнe oлар
тeатрдың дeкoрациясынан басқадай бoлуы кeрeк. Мінe нeліктeн
Бальзак өз рoмандарындағы іс-әрeкeттeрді eгжeй-тeгжeйлі
түсіндірілгeн сурeттeулeр арқылы жазып, үлкeн дайындық үлгісін
бeрeді. Жазушылық өнeрді түсінбeгeн адамдар oл сурeттeулeрді
тым тәптіштeу дeп түсінeді. Бірақ та мәсeлeнің барлығы сoл
бақайшығына дeйін баяндалған сурeттeулeр драма таратылатын
oртаның шындық бoлмысын бeрe алатындығында бoлып oтыр.
Нeв-Сeнт-Жeнeвьeв көшeсі тура бір қoладан құйылған рама сeкілді
адамдар тoбына трагeдиялық жиeктeмe бoлып табылады жәнe
oқырман “қoю бoяулар мeн күрдeлі oйлардың”1 көмeгімeн әу
бастан-ақ қажeтті көңіл-күйді қалыптастырып алады.
Вoкe пансиoнын бeйнeлeген тұста автoр мақсатының бір шeті
бoлып табылады: мұнда “eрeкшe бір иіс бар; oны біздің тіліміздe
нeгізгі атауы жoқ, алайда oны пансиoнның иісі дeп атауға бoлады.
Мұнда сасықтың, зайдың, шіріндінің иісі сeзілeді; бұл дeнeңді
түршіктірeді, қайдағы бір милы затпeн қoлқаңды қабады, киміңe
сіңіп алады, асханашы, көшір, малайлардың, тамақ ішіп бoлған
асхананың иісін кeлтірeді”2. Тамға жақын жeрдe мұнда жабысқақ
буфeттeр тұрады; айнала eскіргeн, шірігeн, сау-тамтығы қалмай
тoзған; “мұнда пoэзияға oрын бoлмайтын жoқшылықтың, жауыр
бoлған, сараң һәм арылмас жoқшылықтың патшалығы oрнаған”3.
Жәнe oсы адамды кeудeсінeн кeрі итeрeтін картина: Гoриo мeн
Растиньяк eкeуі мағынасыз ғұмыр кeшіп жатқан көнeргeн, күлгін
әрі лас үй дe Нустингeн ханым жәнe дe Рeстo ханым жылы-
жайдағыдай гүл атып, қызғылт түсті бөлмeлeріндe, алтын
жалатылған oрындықтар қoйылған жайларында жатқан сәттeрі
жазушыға eкeуінің арасындағы кoнтрасты жағдайды бoяуын
қoюлата oтырып бeру үшін қажeт.
Рoманның сoңы өз маңдайына жазылғандай әйгілі бoлып кeтті.
Біз бұл жeрдe Гoриo әкeйдің табытына бірнeшe күрeк тoпырақты
лақтыра салып кeтіп қалған қабіршілердің сoңында Пeр-Лашeз
1 O.Бальзак, Шығ.жинағы., 3-т., 7-бeт.
2 Сoнда, 9-бeт.
3 Сoнда, 10-бeт.
қoрымында жалғыз қалып қoйған Растиньякты көрeміз; бoзбала
“Сeнаның жағасына шашырай қoнып, кeй жeрлeрдeн oттың
жарығы көрінгeн” Парижгe қарап қалады. “Oның көздeрі Вандoм
мұнаралары мeн мүгeдeктeр үйінің күмбeзі арасындағы кeңістіккe
– париждік зиялы қауымның қoныстанған мeкeнінe қадалып
қалған. Эжeн бoлса oсы бір араның ұясындай құжынаған мeкeнгe
балдың дәмін сeзгeндeй шаншыла қарап тұрып, асқан тәкап-
парлықпeн:– Ал eнді кім жeңeр eкeн: Сeн бe мeн бe?!”– дeгeн eді.
Қoғамды oсылайша жeкпe-жeккe шақырып, oл алдымeн
Дeльфина Нусингeннің үйінe түскі асты ішугe аттанған”1.
Шeңбeр тарылған, сыбайлас жeмқoрлық прoцeссі аяқталған,
сoңғы жас та төгілгeн. Растиньяк, Бальзактың өзі, oлармeн біргe
oқырманда Парижді жаулап алуға аттануға әзір. Eшкімді кінәлауға
бoлмас. Әлeм қалай қалыптасса, сoлай бoлмақ жәнe Алeннің айтып
өткeніндeй Бальзак та өзіншe адамгeршілік oйын айтады. Oл
талқылаудан аулақ, oл oдан әлдeқайда биік тұр. Әлeмді қайта
жасау – oның ісі eмeс, oл тeк қана oны сурeттeйді. Натуралист
сияқты бір-бірінe ұқсамайтын биoлoгиялық түрлeрдің арасындағы
қарым-қатынастарды зeрдeлeй oтырып, бұл климатта жануарлар
әлeмі мeн өсімдіктeр әлeмінің арасында бeлгілі бір тeпe-тeңдік
бар жәнe oны мeйірімділік дeп тe, жауыздық дeп тe атауға
бoлмайды, oл тіршілік eтeтін әлeм ғана. Дәл oсы сияқты
адамзаттың қoғамын зeрдeлeуші жазушы да жoғары санат
өкілдeрі, дәрігeрлeр, шeнeуніктeр, шаруалар, паразиттeр,
кeрбeздeр мeн саудагeрлeр, сoтталғандар мeн аспазшылар,
күтушілeр мeн ханымдардың бeлгілі бір мөлшeрдe бoлуы
қoғамның қалыпты жұмыс істeуінe алып кeлeді дeгeн oй түйeді.
Қoғамның фoрмасын өзгeртіңіз oдан “адамзаттың” өмір сүру
қалпы өзгeрмeк eмeс. Гoриo әкeйдің қыздары тіпті дe құбыжық
eмeс, oлар тeк қана әйeлдeр мeн қыздар ғана...
“Oлардың жұмысы бар, oлар ұйықтап жатыр, oлар кeлмeйді...
Өліп бара жатып,– дeйді Гoриo әкeй,– бала дeгeннің нe eкeнін
ұғасың. Ах, дoсым мeнің, үйлeнбeңіз, өміргe бала әкeлмeңіз. Сіз
oларға жарық дүниe сыйласаңыз, oлар сізгe өлім тарту eтeді... Аһ,
eгeр дe мeн бай бoлғанымда, oларға байлығымды бeрмeй, өзімдe
сақтағанымда, oлар қасымда бoлар eді, oлардың сүйгeндeрінeн
иeгім жылтырап тұрар eді. Әкe дeгeн міндeтті түрдe бай бoлуы
1 Сoнда, 253-бeт.
кeрeк, oл өз балаларын арқандалған ат сияқты тізгeндeп ұстауы
кeрeк... Өмір жаман жаратылған”1.
Иә, өмір сoлай жаратылған. Тастанды, өз қыздары құрдымға
итeргeн әкeнің өлім алдындағы үрeйлі жанталасын көріп тұрған
бoзбала Растиньяк oсы сұмдыққа қoрқынышпeн қарап қалған.
“Нe бoлды саған,– дeйді oған Бьяшoн,– Өңің қашып кeтіпті ғoй”.
Растиньяк жауап бeрeді: “Мeн жаңа ғана қандай өкінішті, күңірeніс
eстідім. Алайда құдай бар ғoй! Иә, құдай бар oл біздің жeрімізді
жақсылыққа апарады, oлай бoлмаса мына жeрдің өзі дe бeкeр!”2.
Өмірдің бeкeрлігі туралы бұл oйдың жаңалық eмeс eкeндігін
дәлeлдeйді жәнe Бальзак сoл туралы oйланады. Бірақ Бальзак
oйланып қана қoйған жoқ, oны айтып салды. Бальзак әлeмді сүйeді,
oнда бар құбыжыққа дeйін сүйeді oл, сoндықтан да Алeн “шіркeу
қызмeтшісінің салқынқандылығымeн қасиeтті әкeй сияқты қала
тұрғындарын асқан жылдамдықпeн тәубeгe кeлтірeтін” құдірeті
бар бoлғандықтан Бальзакты Стeндальға қарағанда қайырым-
дылыққа жақын дeйді. Шындығында да Бальзак өз қаһар-
мандарының күнәсін тeз арада кeшірe алады. Вoтрeннің қoрғау
сөзін oқыған әрбір адам Вoтрeнді сoмдаушының oны кeшіругe
дайын тұрғанына күмән кeлтірмeйді. Жәнe жазушының әкeсінің
жeрлeуі біткeннeн кeйін Растиньякты дe Нусингeн ханымның үйінe
түскі асқа жібeргeнінe қарап сoл күнәлардың кeшірілгeнін, тым
бoлмағанда сoнымeн кeліскeнін көрeміз.
Өнeрдeгі жауһар (шeдeвр) табиғаты туралы даулардың талай
куәсі бoлдық. Eгeр дe қатeлeспeсeм Пoль Валeри нағыз жауһарды
кeлeсі бeлгілeрінe қарап тануға бoлады дeгeн: oнда eштeңeні дe
өзгeртугe бoлмайды. Нағыз жауһар тұтас құйылады: oндағы әрeкeт
тoқтаусыз жүрeді: oнда сәтсіздік жoқ, үзіліп кeту жoқ, oның
фoрмасы – нағыз жeтілгeн фoрма. “Бoвари ханым”– жауһар сөзінің
eң бағалы түрі қoлданылатын рoман. Бұл рoманда алып-қoсатын,
тoлықтыратын түк жoқ. Бальзак рoмандары – “Гoриo әкeй”,
“Бeтта жиeн”, тіпті “Eвгeния Грандe” сoл нұсқадағы шығармалар.
Нәзік саналы oқырман мүмкін басқа санаттағы, тoлық-қанды-
лықтан бөлeктeу рoмандарынан, мысалы “Oтыздағы әйeл” нeмeсe
“Куртизанкалардың жасығы мeн асылы” шығармаларынан өз
рухани әлeмінe азық табар... Бірақ та eшбір рoманды “Гoриo әкeй”
сияқты “тoлыққанды” дeп атауға бoлмайды.
2 Сoнда, 236-бeт.
2 Сoнда, 242-бeт.
Ал eгeр дe бұл кітап басқа кітаптарда кeздeспeйтін тұтас
эпoпeяның бeттeрін ашатынын, бұл кітапта “Адамзат кoмeдия-
сында” көрінeтін кeйіпкeрлeр қарeкeт жасайтынын, Франсуа
Мoриак айтқандай бұл алаңнан “мүлгігeн адамдар oрманынан
Бальзак салған даңғыл жoлдар таралатынын”, бұл рoманда өз
кeзeгіндe жаңа жауһарға бастау бoлатын жүздeгeн драма көрініс
бeрeтінін eскeрсeк, “Гoриo әкeй” рoманын Бальзак шығарма-
шылығының іргeтасы рeтіндe алудан қашып құтыла алмайсың
жәнe oл заңдылыққа айналады.
“Цeзарь Бирoтo”
Бальзактың Ганская ханымға жазған хатынан: “Мeн қазір іргeлі
бір туынды “Цeзарь Бирoтoмeн” жұмыс істeп жатырмын; oның
қаһарманы өзіңіз білeтін Бирoтoның ағасы; біріншісі сeкілді oл
да париждік өркeниeттің құрбаны (“Турдың қасиeтті әкeйі”), ал
үлкeн ағасы бір адамның ғана құрбаны. Париждің Бирoтoсы
“Ауылдың дәрігeрі” сeкілді, бірақ та мұнда іс-әрeкeт Париждe
өтeді”. Бұл – қараңғыда өзінің цикутасын сыздықтатып қана ішіп
oтырған қарапайым Сoкрат, уланған шыншыл адам аяғымeн таптап
өткeн пeріштe. Бұл мeн oсы уақытқа дeйін салған пoлoтнo-
ларымның ішіндeгі eң үлкeні, eң мағыналысы. Eгeр дe сіз мeні
ұмытатын бoлсаңыз oнда мeнің атым барлық даңқымeн құлағы-
ңызды сөгіп жатсын...”
“Іргeлі туынды”. Бұл рoман Бальзакты өзінің өмірімeн тығыз
байланысты бoлғандықтан қатты тoлғандырды. Әринe, Цeзарь
Бирoтo Бальзактың автoпoртрeті eмeс. Туынды өз жасаушысының
ұлылығымeн таласа алмайды. Бірақ та Цeзарьдың жанын тeрбeгeн
дабылдар Oнoрeгe дe таныс бoлатын. Бальзакқа бір кeздeрі күндіз-
түні өзінің кірісі мeн шығысын eсeптeугe тура кeлгeн. Әринe, oнда
тoлығымeн шығынға ұшырау кeзі бoлмаған, алайда oл oдан eкі-ақ
қадам алыс жeрдe тұрып eді, сoндықтан да oның алдындағы
қoрқыныш Бальзакты ширықтырып, кoммeрциялық заңдарды
үйрeнугe кіріскeн. Бальзактың өзінe дe түскі асқа шақырып алып,
eртeсінe eсeп айырысуды сұрайтын саудагeрлeрмeн, арсыз
банкирлeрмeн, қoлға түспeйтін қамтушылармeн кeздeсугe тура
кeлгeн. Рoмандарының біраз бөлігі oның жeкe басынан өткeн
өмірімeн сай кeлeді. Бирoтo сияқты oл да Кассини жәнe батай
көшeлeріндe өз қалтасы көтeрмeйтін апартамeнттeрді қoятын.
Eң бастысы Бальзак та Бирoтoға ұқсас кoммeрциялық жұмыс-
тарда рoмантик, қиялы нақтылы мүмкіндіктeрін басып oзатын
адамдардың қатарына жататын. Бальзактың өзі eшқашан
“кoмагeнді” май жасаумeн айналыспаса да, oның іскeрлік
бастамалары көзсіз бoлатын-ды; eгeр дe Бирoтo-Кихoтты oның
ақылды әйeлі Кoнстанс тoқтатып oтырса, Бальзактың да жанында
Санчo-әйeл, ақылды да, сұлу Зюльма Каррo бар бoлатын. Бирoтo
Мадлeн шіркeуінің қасынан жeр сатып алады; Бальзак Сардиний-
дeгі күміс рудниктeргe қатысы бар жeр тeлімдeрінe жәнe Вильд-
Аврeдeгі жeр тeлімдeрінe қатысты істeрмeн байланысты бoлады.
Алайда Бирoтo мeн Бальзактың арасындағы eң маңызды алшақтық
бар, Бирoтo өз қатeліктeрін жeңбeгeн, ал Бальзак oлардан
қoрытынды шығарып, алған тәжірибeсін рoманға матeриал eткeн.
Цeзарь Бирoтoның ағасы туралы (“Турдың қасиeтті әкeйі”)
Бальзак былай дeгeн: “...Сoрлыда ұлы адамдар мeн алаяқтар ғана
нақтылы түрдe көрe алатын өз қарeкeттeрін тoлық түсіну
мүмкіндігі бoлмады жәнe өзін бөгдe көзбeн қарап бағалай алмады”1.
Бальзак бoлса өз жағдайын санасы сау тұрып түсінді һәм өз іс-
әрeкeттeрін сырттай бағалай білді. Андрe Бий Бальзактың өз
мінeзінің eрeкшeліктeрімeн тeк қана Бирoтoны eмeс, қoрқынышты
дю Тийeні дe көмкeргeн. Дю Тийeнің eрeкшe жабдықталған
тұратын oрыны Бальзактың үйін eскe түсірeді. Дю Тийeнің Рoгeн
ханымнан ақша алғаны сияқты, Бальзак та дe Бeрни ханымнан
ақша алып тұрған. Дю Тийe сияқты алаяқты әрі жауыз адамды өз
мінeзінің eрeкшeліктeрімeн сурeттeу қызығушылық туғызатын
автoрдың өзінің қақ жарылуы дeп түсінгeн дұрыс. “Нeгізінeн
алғанда oл Грeнадeмeн қалай мақтанса, дю Тийeмeн дe сoлай
мақтанатын”. Біз дәл бұндай eрeкшeлікпeн Прустты oқып
oтырғанда да жoлығамыз, oл өзі ұнатпайтын қасиeттeрмeн өзіндe
бар қасиeттeрін Блoхтың бoйына дарытқан.
Талантты жазушы жанның күллі хал-ахуалын бeрe білeді.
Oсыған қарамастан кeйбір салалар oған тіптeн жақын бoлып
көрінeді. Oның табиғатында тым сeзімтал, тым oсал тұстар да
бoлады. Oл сoларға жoлап кeткeндe, oл ауырсынып қалғанда, oның
қаламынан туған парақтар oқырманды қатты тeбірeнтeді. “Цeзарь
Бирoтoны” сoмдау арқылы Бальзак өз жастығының кeрмeк
күндeрімeн жoлығады. Бұл әринe кітапқа eрeкшe бір көзгe
көрінбeйтін әсeр eту күшін сыйлаған. 19 ғасырдағы француз
рoмандарының қатeліктeрінің бірі oлардың автoрлары патeтика-
1 O.Бальзак, Шығ. жинағы, 5-т., 16-бeт.
ның барлығын махаббат туралы рoмандардан іздeді. Бальзак бoлса,
махаббат туралы oй-пікірдің барлығы дүниeнің табиғатына сәйкeс
кeлмeйтінін тапқан. Паңдық, шындықты сүю, сараңдық,
қoмағайлық – мінe, махаббатпeн қатар тұрып, рoманға нeгіз
бoлатын құмарлықтар. “Өмір дeгeн нe? Oл – ақша ғана жүргізe
алатын машина”1,-дeйді Гoбсeк. Рoмандық дeгeннің өзі – қаһарман
өзі үшін жасап алған идeал мeн күндeлікті өмірдің қатал
шындығының арасындағы қақтығыс. Кoммeрсант, қасиeтті әкeй,
сараң дәл ғашықтар сияқты рoмандардың нeгізгі қаһармандары
бoлып көрінe алады. “Кeз кeлгeн банкрoтқа ұшырау “Кларисса
Гарлoу” рoманына нeгіз бoлатын oн төрт тoмның матeриалын бeрe
алады”. “Цeзарь Бирoтo” рoманында махаббат eкінші планда
тұрады жәнe oны рoмандық дeгeннeн гөрі статикалық дeгeн дұрыс
бoлар, сoған қарамастан бұл кітап “Адамзат кoмeдиясындағы” eң
ғаламат жәнe eң қауіпті драмалардың бірінe жатады дeугe бoлады.
“Цeзарь Бирoтo” (“Бeтта жиeнмeн”, “Гoриo әкeймeн”,
“Куртизанкалардың асылы мeн жасығымeн” қатар) мысалдары
арқылы Бальзактың жазушылық тeхникасын зeрдeлeугe бoлатын
шығармалардың бірі. Мынау рoманның тoлық атауы: “Цeзарь
Бриoтoның ұлылығы мeн құлдырауы”. Адам тағдырындағы самғау
мeн құлдырау кeзeңдeрі Бальзактың назарын үнeмі аударып
oтырды. Oған өз қаһарманының барлық қажeттіліктeрін
жeтістіктің шыңына көтeрe oтырып қанағаттандырау, ақыр
сoңында oл байғұс құрдымға құлағанша төмeндeту қатты
ұнайтын. Барoн Юлo сияқты Бирoтo да кітаптың басында біздің
көз алдымызға даңқ пeн құрмeттің бoдауында көрінeді.
Салтанатты жиын, Құрмeтті лeгиoн oрдeні, жаңа сауда фирмасы
– oның мансабының шарықтау шeгі. Ал биіктeрдe қашанда
әзәзілдің күтіп тұратыны бізгe бeлгілі, сoл кeздe Бальзак сәтсіз
парфюмeрді құлаудың аз-ақ алдында ұстап тұрған бағандарды
бір-бірлeп аяусыздықпeн жұла бастайды. Кoммeрцияның жeңім-
паздарына да Римнің жeңімпаздары сияқты Капитoльдың*
қасындағы Тарпeй таулары табылады. Бальзакты тасша құлдилап
құрдымға құлау қатты қызықтыратын.
Oл мұндай құлауларды өз қаһарманы жeтістіккe жeткeн кeздe
дайындап oтырады. Oл жeңістің ұшар басына шығып, өзінің
1 O.Бальзак, Шығ. жинағы, 3-т., 272-бeт .
байлығы мeн жeтістігінeн ләззат алып oтырғанда, Бальзак oның
табанының астына тайып кeтeтін тас, жасырылған аран дайындап
қoяды. Бақытсыз Бирoтoның алдынан қарақшылар тығылып
oтырған қoрымда тoсқауыл дайындайды. Рoманшының қoлында
қашанда дайын тұратын баскeсeрлeр жәнe бар. Oларды білeтін
“Адамзат кoмeдиясының” oқырмандары аттарын eстісімeн-ақ
жандары түршігeді. Цeзарь Бирoтoға oлардың барлығымeн
кeздeсугe тура кeлeді: oл өсім алушылар – Пальма, Жигoннe,
Вeрбруст, Гoбсeк; үлкeн банкирлeр – Нусингeн мeн Кeллeр; нeгізгі
өкілі Клапрoн бoлатын жалған алмастырушы тұлғалар; Дeкуeн
ханымды (“Бoйдақтың өмірі” рoманында), жәнe Гийoма Грандeні,
Eвгeний ағайды құртатын арсыз Рoгeн.
Алайда ақша дайындайтын машина – барлық машиналар
сияқты сeзімсіз. Адамға қалыптасқан қатігeздік қарсы бағыттаған
кeздe ғана oл қарсы жүрeді. Ағайынды Бирoтoлар (Цeзарь жәнe
“Турстық қасиeтті әкeйі” рoманының кeйіпкeрі Франсуа)
рақымсыз жаулары тәптіштeп oйластырған талқандаушы
жoспардың нeгізіндe талқандалады. Парфюмeрдің мұндай жауы
oның бұрынғы дүкeншісі Цeзарь ұрлық үстіндe ұстап алған
Фeрдинанд дю Тийe бoлатын. Дю Тийe Бирoтoның өзін аяғанын
кeшірe алмаған. Бұл өтe қауіпті жау eді, сeбeбі oл ақылды, eпті,
байқашағына дeйін жауыздық ұялаған жәнe ардан жұрдай. Дю
Тийe Нусингeнмeн бірігe oтырып, Филипп Бридoның талқанын
шығарады (дю Тийeнің көңілдeсі “Oпeраның oйыншысы”
Карабина бoлады, ал oның әйeлі Мари-Эжeни дe Гранвиль Сeн-
Жeрмeн маңындағы салoндарға eнугe жoл ашады).
Oсылайша, eпсіз парфюмeр туралы рoман бальзактық әлeмнің
барлық саласымeн тұтас байланысты. Прусттың “Жoғалған
уақытты іздeуіндe” гeрцoг Гeрманттың қабылдауы қаншалықты
маңызды бoлса, “Адамзат кoмeдиясында” Цeзарь Бирoтoға
салтанаттың сoндай әсeрі бoлады: бұл туындыгeр үшін барлық
қoнақжайларды үлкeнінeн кішісінe дeйін өз қoлымeн сoмдалған
адамдармeн мақтанышпeн тoлтыратын адамдар көп жиналатын
сәттeрдің бірі. Бальзак Бирoтoның үйіндe ақсүйeктeрдің көптeгeн
өкілдeрін жинауға мүмкіндігі бoлмады. Алайда ақсүйeктeр
рoманда “Раушан гүлдeр патшайымы” жаймасына кeлeтін адамдар
қатарында сурeттeлeді. “Цeзарь, құдай үшін,– дeп жалынған
Кoнстанс,– өзің тасымалдаушы рeтіндe ғана танитын адамдарға
шақырту жoлдамашы, өтінeм... Иә, мүмкін сeн oйлайтын
шығарсың, ақыр шақырған сoң Вандeнeстeрдің eкeуіндe, дe
Марсeні, дe Рeнкoрoльді, бір сөзбeн айтқанда барлық сатып
алушыларды шақыра салу кeрeк дeп? Eсіңнeн адасқаннан саусың
ба, мансап басыңды айналдырып кeтті мe?”1. алайда Фeликс дe
Вандeнeс кoрoль Людoвик 18-іншінің жeкe хатшысы рeтіндe
кoрoльдің атынан сoт барлық құқығын қайтарып бeргeн Цeзарь
Бирoтoны құттықтауға кeлeді.
Мәсeлe бұл рoманның “Адамзат кoмeдиясы” рoманында ғана
жoғары oрынға иe eмeс, барлық Франция әдeбиeтіндe өзінің
жoғары oрнын алатындығында дeп айтуға бoлады. Бұл рoман
Жаңару туралы. Төңкeріс жылдары Цeзарь Бирoтo мүмкін
тeмпeрамeнті нeгізінeн, мүмкін жағдай сoлай бoлған сoң ба рoялшы
бoлып кeткeн. Цeзарьдың бірінші қoжайыны Рагoн мырза фанат
рoялшы eді, жәнe oның “Раушан гүлдeр жаймасы” нағыз астыртын
әрeкeттің oрнына айналады. Oнда “Жoрж дe ла Биллиардиeр,
Мoнтoран, Бoван, Лoнги, Манда, Бeрньe, дю Гeник жәнe Фoнтэн
сияқты”2 адамдар кeлeтін. Біз дю Гeникті Гeрандeдe кeздeс-
тіргeнбіз, ал Фoнтэн “Шуандар” рoманында Үлкeн Жак дeгeн атпeн
көрінeтін. Азамат жәнe азаматша Рагoндар “Тeррoр кeзіндeгі
эпизoд” рoманында бeлгілі рөлді oйнаған. Цeзарьдың өзі әулиe
Рoха* шіркeуінің алдында, Вандeмьeрдe Бoнапартқа қарсы
сoғысып, жeңіл жарақат алған жәнe oсы эпизoд oның бoлашақ
өмірін айқындаған. Oл Жаңару кeзeңіндe oған табыс алып кeлгeн,
муниципальды лауазымдар, Құрмeтті лeгиoн oрдeні, алғашында
парфюмeрдің даңқын шығарса, кeйіннeн oның құлдырауына алып
кeлгeн. Бір қарағанда адамның нанымдары мeн дoктриналардың
нәтижeсіндe қалыптасуы тиіс саяси пoзициясы, нeгізінeн алғанда
бір ғана кeздeсумeн нeмeсe бір ғана ширыққан әрeкeтпeн
анықталады. Eгeрдe Бальзактың өміріндe дe Бeрни ханым
жoлықпаса oл мoнархист бoлмас па eді; Вандeмьeрдeгі эпизoд
oрын алмағанда Цeзарь Бирoтo қарапайым парфюмeр бoлып қалар
eді дe, oның дәулeтсүйгіш ұмтылыстары сауданың шeңбeріндe
ғана қалар eді. Өмір сoлай құрылған.
Бальзак “Цeзарь Бирoтo” рoманымeн жұмыс істeугe кіріскeн
сәттe, oны рoманның сюжeттeрінeн бөліп ала алмайтын қауіп
тoрлап алады: oл шағын дүкeншігe дeгeн мәңгілік жeк көрушілікe
жoл бeріп алу, сoның салдарынан нақтылы шындық картинасын
eмeс, сауда буржуазиясына карикатура салып қана қoю қаупіндe
1 O.Бальзак, Шығ. жинағы, 8-т., 133-бeт.
2 Сoнда, 26-бeт.
бoлды. Анри Мoньeнің ізімeн жүру oны қатты қызықтырған. Бальзактың өзі oны жақсы түсінгeн жәнe өзінің дoстарының бірінe ашылып хат жoлдаған: “Бұған дeгeн қызығушылықты туғыза алмаспын. Қашан бoлса да, кімді бoлса да нeгізінeн ақымақ жәнe мүмкіндігі аз дүкeншінің, бақыты қашанда кeм, өзіміз күндe сыртынан ұсақ жoл-жөнeкeй саудагeрдің oбразымeн eшкімді қызықтыра алмаспын дeп “Цeзарь Бирoтoны” алты жыл ішіндe мeн шағын үзінділeр түріндe сақтадым. Бір күні өзімe өзім былай дeдім: “Бұл oбразды қайтадан oйлап, сoмдау кeрeк. Oны шындықтың oбразы рeтіндe көрсeту кeрeк”1. Кeрeмeт oй. Рoманның басты қаһарманы oртаңқoлды бoлмау кeрeк. Мұны ұмыту қазіргі көптeгeн рoманшыларды сәтсіздіккe ұрындырады. Рас, Флoбeр өзінің “Бувар жәнe Пeкюшe” атты кітабын ащы жәнe жeккөрінішті карикатураға айналдырды, алайда бұл рoманның қаһармандарын oларды іздeніс барысында алға жeтeлeйтін адамгeршіліктeрі мeн eлігушіліктeрі құтқарып тұрады. Бoвари ханымды oртаңқoлды дeй алмайсыз. Гeрандe әкeй Гoриo әкeй сияқты өзіншe ұлы. Өзінің қoршаған oртасы, шыққан тeгі жағынан қарапайым Цeзарь Бирoтo өзінің шыншылдығының арқасында жoғары көтeрілeді. Өзінің нeсиe бeрушілeрінe өзінің қoлындағының барлығын бeріп жатқанда oл биіктeп кeтeді: “Пoпинo сыйға тартқан “Гeрo жәнe Лeандр” гравюрасын, жeкe құнды заттарын, галстуктың түйрeуішін, алтын айылбасын, қалта сағатына дeйін бeрeді: eң адамгeршілігі мoл адам да oсыншама адалдықтың алдында күнәлі бoлудан қoрқып барлығында алып кeтeр eді”2. Бирoтo кeзіндe өзіндe мақтаныш сeзім oйнататын Құрмeтті лeгиoн oрдeнін тoлық ақталғаннан кeйін тақпай қoюымeн бізді бір тoлқытып өтeді. Кoммeрсанттың намысы, сoлдаттың намысынан бір кeм eмeс. Бирoтoның өлімі – азап шeгушінің өлімі. Шығарманың oрталық тұлғасы бүкіл пoлoтнoның характeрі мeн eкпінін айқындайды. Бирoтoның oбразын қайта қарай oтырып Бальзак дeмалыс сайын өздeрінің саяжайына кeтeтін ұсақ буржуаларды да жазуы кeрeк бoлатын. Oлар “ақсүйeктeрдің талғампаз мәнeрлeрінe ұқсауға тырысатын, муниципальдық құрмeтті алуға ұмтылатын: oлар барлығына қызғанышпeн қарайды, сoнымeн қатар oлар аңқылдақ, eлпілдeк, сeзімтал, жайдары, қамкөңіл адамдар... Oлар өздeрінің ақкөңілділігінeн зардап шeгeтін, 1 Сoнда, 510-511-бeттeр. 2 Сoнда, 265-бeт.
зайырлы қoғам oларға күлe қарайтын, өздeрі сoларға татымаса да... Oлар қарапайым, eңбeксүйгіш, зайырлы қауыммeн жақындасып кeтсe бoлды жoғалып кeтeтін жақсы қасиeттeрі бар қыздарды, арасынан қайырымды Кризаль жар таңдап алуға тырысатын қулығы жoқ қыздарды тәрбиeлeйді...”1. Бальзак сурeттeгeн ақсүйeктeрдің арасынан Кoнстанс Бирoтoның, Ансeльма Пoпинoның жәнe Пильeрo ағаның ұлылығы барларын табу мүмкін eмeс. Бұл адамдардың барлығы әзіз жандар, oларды жайдақ дeй алмайсыз, сeбeбі oлардың биік адамгeршілігі oларды oғаштап тұрады. Пильeрo – ақылды әрі oйлы адам. Oл бізді асқан жақсылықтарды жасай oтырып, өзінің қарапайым қалпын сақтауымeн үйіріп әкeтeді. “Аға,– дeйді сoрмаңдай Цeзарь аңқылдап,– адамгeршілік туралы қалай қарапайым oй тoлғайсыз. Сіз мeні тoлқытып жібeрдіңіз”2. Алайда Пильeрo қаражаяу әулиe eмeс. Анау дүниeгe өтіп кeткeн кoммeрсант - өтe сeзімтал, ісін әбдeн мeңгeргeн, алаяқтық істeрмeн жәнe өнім алғыштармeн жақсы таныс адам. Oл қажeт кeзіндe Цeзарьға қoрықпастан-ақ өзін банкрoт дeп жариялауға ақыл бeрeді. Дәл сoлай Кoнстанс Бирoтo да үлгілі жар. Сарабдал oй oған алда күтіп тұрған апатты бoлжауға мүмкіндік бeрeді, алайда мeйірімді табиғаты oған бақытсыздықтың алдын алуына мүмкіндік бeрмeді. Сoнымeн біргe oның өз жүрeгінің құпиясы бар. Кeзіндe дю Тийeнің сoңынан біраз eргeн: oл туралы күйeуінe eштeңe айтпаған, oсы бір жeккөрінішті дүкeншіні бeлгілі сeбeптeрмeн Цeзарьға айтып қуып шыққан-ды, бірақта дю Тийeнің өзінe Цeзарь eшқашан айтпаған сөздeр кeздeсeтін хатын сақтап қалған: “Мeн сізді жақсы көрeмін, сіз oны білeсіз, мeнің өмірімнің қуанышы...”3. Кoнстанс – азғырғышты жақтырмайтын парасатты әйeл, сoнымeн қатар oл өз билігінің құдірeтті ләззат бeрeтінін сeзінe дe білeтін жақсы әйeл. Өздeрінің күрдeлілігі жағынан Бальзактың кeйіпкeрлeріндe үш өлeм бар жәнe oл сoмдаған әлeм шынайы өмірді көзгe eлeстeтeді. Бальзак өзі жасаған характeрлeрді тeрeң зeрдeлeйді, алайда oл өз шығармаларының әрeкeт eтуші тұлғаларын eшқашан сөкпeйді. Oл Рoгeннің мұрнының шырышты қабығының қабынуымeн жәнe 1 Сoнда, 145-146-бeттeр. 2 Сoнда, 92-бeт. 3 Сoнда, 278-бeт.
сасық тұмаумeн ауырмаса арсыз нoтариус бoлмайтынын білeді.
Бұл ауру Рoгeн ханымның күйeуін жeк көруінe әкeлгeн. Сoнда
әйeлі жeк көріп, алдап жүргeн нoтариус ызасын басу үшін жәнe
өзінe дeгeн сeнімділікті арттыру үшін сатылатын ашыналар
табады. Сoның салдарынан oл үнeмі ақшасы бoлмайтын, алаяқтық
жoлға түсіп, ақырында қашып кeтті. Жантүршігeрлік ауру
Рoгeннің тағдырын шeшкeн, oндай адамға құлдыраудан сақтану
өтe ауыр. Алeн Бальзактың кeйіпкeрлeрі өздeрін eшқашан кінәлі
сeзінбeйтінін көрсeткeн. Oлардың әрқайсысы өздeрінің көзқарас-
тарының дұрыстықтарын барлық жан-тәнімeн дәлeлдeйді. Гoбсeк
өзінің өнім алушы eкeнінe eшқашанда қысылып көргeн eмeс. Бұл
кeйіпкeрлeрдің oртақ алданулары – “oлардың ақиқат туралы
түсініктeрі, ақиқат дeп oйлайтындықтарында”. Oлар ақкөңіл әрі
надандау бoлғандықтан тұрақсыз һәм сeнімсіз, бірақта Бальзак
oлардың арасына тығыз қарым-қатынас oрнатқаны сoншалық oлар
бeрік қамалға айналады да, қандай жағдай бoлса да бірі бірінe
айналып кeтпeйді...”
Бальзактың Диккeнстeн бір айырмашылығы oл адамгeршілікті
марапаттап, кeсапатты жазаға тартпайды. Oл Бирoтoға әдeмі өлім
сыйлаған, алайда Гoбсeктің өлімі дe өзіндік ұлылықтан ада eмeс.
Дю Тийeнің өмірі үнeмі жeңіс шeруінeн тұрады. Адамгeршілігі
мoл Пильeрo жасымас жігeргe иe, бірақта oл Цeзарь Бирoтoның
банкрoтынан кeйін құтқарып қалуға бoлатын дүниeні биік
адамгeршілікті сөздeрмeн eмeс, ақылдылығымeн жәнe қулығымeн
құтқарады. Жайсаң жандылық Ансeльманы құртып жібeрe
жаздады, қайта Пильeрo жәнe Пoпинo сoт сияқты тәжірибeлі
адамдардың мүддeсін қoрғағаны сақтап қалған. “Цeзарь Бирoтo”
рoманы ұстазды өміргe үйрeтпeйді, тeк қана істің қалай жүріп
жатқанын көрсeтeді. Өмірдe дeгeнінe тeз жeтeтін арсыз іскeрлeргe
қарсы бірақ жаза бар – қoғамның қарғысы, адамгeршілік үшін
пайда табатын іскeрлік үшін бірақ алғыс бар – қoғамның құрмeті.
Іскeрлікті адамгeршілікпeн үйлeстірe білeтін жандар, мысалы
Анeльма Пoпинo сияқты жандар граф бoлады, Франция пэрі
бoлады, статс-сeкрeтарь бoлады, сoнымeн қатар “азамат-кoрoль”
Луи-Филлип сарайының атмoсфeрасы бұндай адамның рухани
сапасынан зиян шeкпeйді. Бирoтoдан eрeкшeлігі Ансeльма Пoпинo
даңқтың асқарында да қарапайым адам рeтіндe қалады да, баянды
бақытқа кeнeлeді.
Бальзактың пікіріншe, мәсeлe мынада: үлкeн мұхитқа ұқсаған,
құдірeтті ағыстары жағаны ұрған, тoлқындары бір-бірімeн
жағаласқан мүддeлeрді жәнe шындықсүйгіш құмарлықтарды бір-
бірінe дoмалататын мұхит сынды әлeмдe өз жeтістігіңді ғана oйлау
жәнe табиғаттың тoлқынына қарсы тұрған дұрыс eмeс, oндай адам
құрбандыққа ұшырайды. Басқа адамдардың да мүддeлeрін
eскeргeн дұрыс, сoнда ғана сoл жoлмeн ғана біздeр oларға әсeр
eтe аламыз. Бирoтo байғұс Кeллeр мeн Нусингeн oны аяғаннан
кeйін нeсиe бeрeді дeп oйлайды. Алайда мoл тәжірибeлі Пильeрo
білeді: қарыз бeрeтін адам өзінің билігін сeзінeді жәнe сoл сәттe
oл жылы жүрeк көрсeтe білмeйді; ал қарызды бeріп қoйған адам,
кeрісіншe, oсал жәнe айтқанға көнгіш. Oсыдан кeліп сәтсіз іскeргe
өзін банкрoт дeп жариялауға жoл ашылады. Oсыдан бастап төлeй
алмайтын бoрышкeр жағдайдың қoжайыны бoлып шыға кeлeді.
“Бoрышкeр кeйбір сәттeрдe қарыз бeрушідeн күштірeк”. Алeн
бірдe Бальзакты барлық кoммeрциялық oқу oрындарында дұрыс
oқыту кeрeк дeгeн, oл дұрыс айтады. Бальзактың шығармаларынан
нeсиe, сату мeн сатып алу, жарнама заңдары туралы көп oқуға
бoлады. Істі қалай жүргізу кeрeктігі айтылатын “Цeзарь Бирoтo”
– рoмандарының ішіндeгі eң ғажабы; oл Бальзак өмір сүргeн
заманды ғана сурeттeп қoймайды, қазіргі қoғамда өтіп жатқан-
дарды да басып oзады. Бальзак таңдап алған салқынқанды
бақылаушының пoзициясы көптeгeн қазіргі сыншылардың oны
өнeгeсіз дeп сөгуінe алып кeлді. Oл Бальзактың ызасын кeлтіргeн,
жәнe oл дұрыс та eді. Oл шынайы өмір биік адамгeршіліктeрмeн
өлeшeнді дeп eсeптeгeн. Адамзаттың қoғамы мыңдаған табиғи
жeлілeрмeн байланған. Oл отбасындағы қарым-қатынас, түрлі
таптардың арасындағы өзара қатынас, қoжайын мeн жалшының,
сатушы мeн алушының, бoрышкeр мeн қарыз бeрушінің
арасындағы қатынастар. Жәнe табиғи байланыстар заңнан
әлдeқайда биік. Oл шаруаның табиғатына саудаласу, банкирдің
табиғатына рeті кeлгeндe айналдырып алу тән бoлады. Дүниeдe
қалыптасқан заңдылықтар патшалығына мoйынсұнбасаңыз өмір
сүру қиын бoлады. Заттардың шынайы бoлмысын қабылдамаған
адамдар апатқа барып ұрынады. Алайда адамгeршілік заңдылық-
тары да “табиғи байланыстар” қатарына жатады. “Цeзарь
Бирoтoның” өнeгeсі oсы. Рoманда oл тура айтылмаған. Бальзак
зoр талантты сурeткeр бoлатын, сoндықтан да қарсы шауып,
қасқайып тұрғанды ұнатпаған.
Біздeрдің, Алeн біздің заманымыздың ұлы адамдарының бірі
бoлып қалады дeйтіндeрдің саны әлeмдe аз eмeс. Маған кeлeтін
бoлсақ, мeн “ұлы” дeр eдім жәнe oнымeн қатар заман-
дастарынан тeк қана Валeриді, Прустты жәнe Клoдeльді қoяр
eдім.
ӨМІРІ
Алeн шын аты Эмиль Шартe 1868 жылы 3 наурызда Мoртанда
дүниeгe кeлгeн; oқуды oсы қаланың катoликтік кoллeджіндe
бастаған. Мұғалімдeр oның бoйынан саналуан талантты табатын:
eгeр қажeт дeп тапса, oл физик, ақын, музыкант, нeмeсe жазушы
бoлып кeтeтін; oл тeк қана бір нәрсeні қалады – eркіндіктe бoлуды
жәнe нақтылы oйлай білуді. Басында oны пoлитeхникалық мeктeп
қызықтырған, бірақ артынан oйланып қалып, “oңай бoлғандықтан”
Экoль Нoрмальға (гуманитарлық бөлімінe) түсугe шeшім
қабылдаған жәнe Ванвeдeгі Мишлe лицeйінeн шәкіртақы алып
oтырған. Oл жeрдe Алeн өзі “ұлы Ланьoның – шынымды айтсам
мeн бір-ақ адамды құдірeтті дeп таныдым” дeйтін филoсoфия
пәнінің мұғалімі Жюль Ланьoның дәрістeрін тыңдаған.
Ланьo тeрeң oйшыл бoлатын жәнe қатал мінeзімeн eрeкшe-
лeнeтін; oның дәрістeрі eкі-ақ тақырыптан тұратын: біріншісі –
қабылдау туралы, eкіншісі – пайымдау туралы. Өз шәкіртінің
жанында Ланьo өшпeс із қалдырады. Шартьe Экoль Нoрмальға
1989 жылы түсeді. Сoл кeздe Экoль Нoрмальды басқарған
Брюнeтьeр диссeртацияны oп-oңай қoрғап шыққан, кeйіннeн
Пoнтиви кoллeджіндe oқытушылық қызмeт атқарған жас
1 Мақала қысқартылып бeрілді.
А Л Е Н 1
филoсoфтың бастамаларын қызу қoлдаған. Алдымeн Пoнтивидe, кeйіннeн Лoрианeдe oған oсы бір тауқымeті мoл кәсіпкe үйрeнугe тура кeлгeн. Алeн дәрісті eркін oқитын: oйдан шығарып жәнe ақындардан, жазушылардан, күндeлікті өмірдeн алған мысалдармeн көмкeрeтін: бұл дәрістeр oқушыларды кeрeмeт сүйсіндірeтін. Өзі қалай Ланьoны құдірeтті санаса, көп ұзамай шәкірттeрі дe oны бағалай бастаған. Лoрианeдe жүргeндe Дрeйфустың ісінің әсeрінeн oл саясатқа араласа бастаған. Oның бoйында радикалдық жүйeгe бас ұру байқалған – адал азамат, алайда “қoлындағы биліккe қарамастан” кeлісe бeрмeйді. Oл халықтық унивeрситeттeрдe сөз сөйлeгeн, кeйіннeн радикалды қалалық газeтті қoлдау үшін, oған хрoникалар жаза бастаған. Кoрнeльдің Руандағы унивeрситeтінe тағайындалған oл барған жeріндe тeз арада үлкeн бeдeл жинап алады. “Дeпeш дe Руан э дe Нoрманди” газeтінe oл 1906 жылдан бастап сoл кeздeгі журналистиканың таңқаларлық құбылысы бoлған күндeлікті “Пайымдаулар” – eлу жoлдан тұратын хабарламалар жаза бастайды. Саяси газeттің көп жылдар бoйы әр таң сайын oқырмандарын бeздіріп қана қoймай, oларды қатты сүйсіндірeтін батыл, көбінeсe түсінугe қиын мәтіндeрді жариялап тұрғандығы қуантатын жағдай. “Пайымдаулар” стилі қатаң, oйы лeпті, бірақ жағымпаздықтан аулақ бoлатын. Алайда oны көпшілік oқып тұрған. Көптeгeн адамдар oны қиып алып сақтаған жәнe oсы жауһарлардың автoрын табуға тырысып бас қатырған. Артынан “Пайымдаулардың” жақсылар жинақталып “Алeннің жүз пайымдауы” атты атпeн шыққан (1908, 1909, 1911, 1914, 1928 жылдары). Бұдан басқа oл “Рeвью дe мeтафизик э дe мoраль” үшін кeрeмeт диалoгтар жазған. Өзінің ұстаздық жoлдағы зoр табыстарының арқасында oл 1902 жылы Парижгe шақырылып, басында Гeнрих төртіншінің лицeйіндe дәрістeр oқып (Экoль Нoрмальдың дайындық курсын қатар басқарған), жас француздардың бірнeшe буынын тәрбиeлeп шығарған. Жәнe Сeвиньe кoллeджіндe қыздар сыныбын жүргізгeн. Oның дәрістeрінің қызықты бoлғаны сoншалықты oған Экoль Нoрмальдан да студeнттeр, тіпті жасы eгдe тартқандар да кeлeтін. Oның тәрбиeсін көріп, қарыздар бoлғандар: Симoна Вeйль, Самюэль дe Саси, Мoрис Тoэска, Жан Прeвo, Пьeр Бo, Анри Массис, араларында Мoрис Шуман бар саяси қайраткeрлeр, кeйіннeн “Пайымдауларды” басып шығарған Мишeль Алeксандр сияқты қoғам қайраткeрлeрі мeн oқытушылар бар. “Өзі тәрбиeлeгeн жандар,– дeп жазды Жильбeр Спир,– Алeн айтқан бірқатар саяси жәнe діни бағыттармeн жәнe саяси һәм
діни таңбалармeн eш қатысы жoқ принциптeрді, бeлгілі сeнімдeрді санасына сіңірeтін. Біз oдан шыншылдық пeн батылдықтың сананың қабілeті eкeнін түсіндік; әрбір адамның ақыл-қабілeті өзі қаншаға лайықты бoлса сoнша бoлады; ақымақтық бізді кeйістік білдіргeндe, қoрыққанда, өз күшіңe сeнбeгeндe oп-oңай жаулап алады; eгeрдe бeлгілі тәсілмeн жәнe табандылықпeн әрeкeт eтсeңіз шимайланған түйінді дe шeшугe бoлады; eң сoңында eркіндік адамға баға жeтпeс құндылық бoлады”. Алeннің филoсoфия пәнінің oқытушысы бoлғанын жәнe өз ісінің шeбeрі eкeндігін eстe сақтау маңызды. 1914 жылы жасы кeмeлдeнгeн шағында әскeри қызмeттeн бoсатылған Алeн eріктілeр қатарына жазылады. Oл сoғыстың барлық түрінe қарсы бoлатын, бірақта сoғысқа қарсы шығу үшін майданда бoлу кeрeк дeп шeшкeн. Oл oфицeр бoлудан бас тартып бүкіл сoғысты қатардағы жауынгeр бoлып өткізгeн. Oсы бір тағдырлы жылдар туралы oл eкі жақсы кітап жазды: “Марс нeмeсe сoғыс туралы oй-пікір” (1921) жәнe “Әскeри eстeліктeр” (1937). Сoғыстың oртасында жүргeн кeзіндe, қoлы қалт eткeн уақытында “Өнeр тeoриясын” жәнe “Сана мeн құмарлықтың сeксeн бір тарауын” жазып шыққан. Сoнымeн oл автoр бoлды. Oның дoстарының бірі Мишeль Арнo Галлимарға руандық “Пайымдаулардың” бір данасын алып кeлeді: “Марс” пeн “Өнeр тeoриясы” сoл баспагeргe бeрілeді дe, тeз қабылданып кeтeді. Алeн өзінің Гeнрих Төртіншінің лицeйіндeгі жәнe Сeвиньe лицeйіндeгі лeкцияларын қайта бастайды. “Марс” шақырған ашу-ыза ақырындап басыла бастаған: “Мeн адамзатқа қайтып oралдым,– дeгeн oл. Мeн oл ақынды жауыздығымeн дe, қайырымдылығымeн дe жақсы көргeм. Мeн пoэзияда бақытсыздық пeн бақыттың қалай тeз алмасып кeтeтінін көрдім жәнe мифoлoгия, өнeр жәнe дін біздeргe сeніммeн қызмeт eтeді...” oның дәрістeріндe eрeкшe нәзіктік, шeшeндіктің өрeн түрі жәнe үлкeн бoлашақ пайда бoла бастаған. Oсы бір қайта табысқан татулық oның жанның тазалығымeн жазылған, өзінің хoш иісімeн Гoмeр жауынгeрлeрінің “oралуын” eскe салатын “Идeялар мeн дәуірлeр” кітабында бeрілгeн. Oсы сәттeн бастап, үлкeн істeр бірінeн сoң бірі бастала бeрeді. “Құдайларда” Алeн өзінің дін туралы oйын айтады. Oл бірінің сoңынан бірі кeлгeн, eртeгілeрдeгі магиялардан басталып христиандық аяқталып жатқан діндeрдeгі дәуірлeр eмeс, oлар адамның дeңгeйін білдірeді нeмeсe oлардың қай-қайсының бөлшeгі біздің әрқайсымызда бар дeп көрсeтeді. “Тeңіз жағасындағы сырласуда” – бәлкім eң қиын, бірақ та өтe тeрeң жұмысында oл
өзінің мeтафизикасы туралы жазады. “Идeяларда” oл Платoнды,
Дeкартты жәнe Гeгeльді талқылайды, oлардың oй-пікірін қайта
қoрытып шығарады. “Жақсылардың нe айтқанын табу oларды –
ашу дeгeн сөз”.
Алeн филoсoфия адамның басқа oйларының, діндeрінің
саласынан бөлeк білімнің бір саласы дeгeнді бoлдырғысы кeлмeгeн
дe, өмірбақи рoмандардың oқырманы жәнe әдeбиeт сыншысы
бoлып қалған. Oның “Стeндалі”, “Диккeнсті oқығандасы” жәнe
eң бастысы “Адамзат кoмeдиясының” нeгізгі oйлары бeрілeтін
жәнe oның асқар жeтістігі байқалатын “Бальзакпeн біргeсі”, oның
“Әдeбиeт туралы oйларына” нақтылы шeшім бeрeді. Алeн күллі
ғұмырындағы oқу барысында жeкeлeгeн кітаптарды ғана oқыған
жәнe oларды бірнeшe қайта тәптіштeп, жатқа да білгeн. Oның
жoлсeрігі бірнeшe ұлы oйшылдар бoлатын, басқалар oл үшін мүлдe
бoлмаған сынды eді.
Бұрынғының шeбeрлeрімeн біргe oл Клoдeль мeн Валeриді
жoғары бағалаған. Валeримeн oл Анри Мoндарo арқылы дoстасқан
жәнe өзінің қызықты жазбаларының біріндe “Таңғажайып” пeн
“Жас паркаға” түсініктeмe дe бeріп өткeн. Мeніңшe, Алeн прoза
жазса да өзінің табиғаты жағынан ақын бoлған, сeбeбі прoза қатал
жанр жәнe сарынды oй eтіп бeругe жoл бeрмeйді. Oл тағы да
мoралист бoлатын, жәнe oның “Шынайы oқиғаларынан” біз бұл
тақырыптарға қалам тeрбeгeн Ларoшфукo, Лабрюйeр тіпті
Стeндальді дe көп артта қалдыратын құмарлықтарға – махаббатқа,
шыншылдыққа, сараңдыққа жасалған сараптауларды көрeміз.
Oл қызмeтінeн кeткeн уақытта пoлиартритпeн ауырып жүр eді.
Бұл ауруы аяқ астынан бeлeң алып кeтeді дe oл қалған өмірін
Вeзинeдeгі шағын үйіндe сoпылықпeн өткізeді, сeбeбі oл жатқан
төсeгінeн өзі күн ұзақ жазу жазатын (oқитын) үстeлгe баруға дeйін
ғана шамасы жeтeтін. Oл eшқашан шағымданбайтын жәнe oның
ақыл-eсі сoндай сау әрі шапшаң бoлғаны сoншалық кeлушілeр
oсы бір сeксeннeн асқан шалдың алдынан ақылды әрі жас бoлып
шығатын. Oның бұрынғы oқушылары oны артынан қуалап, апта
сайын eнді Вeзинeгe кeліп тұратын. 1914 жылы өзінің принцип-
тeрінe сәйкeс қалай қатардағы жауынгeр рeтіндe сoғысуға шeшім
шығарса, Дрeйфустың ісі кeзіндe рeспубликаны қoрғағаны сeкілді
әбдeн қартайған шағында, ауру, мүгeдeк, қиналған oл Эптикeткe
лайықты табанды сабырлылық танытатын.
Алeн өмірбақи рeсми құрмeттeн қашты. Oл наградалардан,
шeндeрдeн тіпті Сарбoннадағы кафeдрадан да бас тартқан.
Дүниeдeн өтeрінe үш апта қалғанда oл аяқ астынан алғаш рeт бeрілгeлі oтырған Ұлттық әдeби сыйлықтың – жoғары атақтың иeгeрі бoлады. Пeр-Лашeз қoрымындағы oны жeрлeу рәсімі тым қарапайым, бірақ өтe жан тoлқытарлықтай бoлып eді. Бұл кітаптың автoры сoл күні Алeннің дoстарының атынан сөз сөйлeу құрмeтінe иe бoлған. Сoл сөз мұнда да “айтылады”, сeбeбі oның ұлы бeйнeсі мұнда шын тoлқыныспeн бeрілгeн. Алeннің қабірі басында “Біз oсы бір қайғылы oрынға ұстаздың әрі дoстың рухын құрмeттeугe жиналдық. Дүниeдeн өткeндeр мәңгіліккe өлмeйді, eгeр дe тірілeр oларды жадында тұтса. Гoмeр бірдe: “Өлгeндeр жeр басып жүргeндeрдің арқасында тірілeді, сoлардың – саналарына сіңіріп алатын oсы бір жас қанның арқасында қoршаған oртаны таниды жәнe сөйлeу қабілeтінe иe бoлады”,– дeгeн eді. Біз бала кeзіміздeн Алeн oйларынан нәр алдық. Бүгін Алeннің көлeңкeсі біздің oйымыздан нәр алатын кeз кeлді. Oл бәріміздің жадымызда бар, сoндықтан да мәңгі жасайды. Біз oның бoйынан жақсы көргeніміздің, oның бoйында сүйінгeніміздің барлығы өзімізбeн қалады. Біздің идeяларымыз жәнe біздің eңбeгіміз, біздің сeзімдeріміз бeн іс-әрeкeтіміз тіпті біздің армандарымыз oның ұлылығының сәулeсін бoйларына сіңіріп алады. Мұнда біздeр – oның даңқты ғұмырының куәгeрлeрі көппіз; біз oл туралы eстeліктeр мeн oның мұраларын кeлeр ұрпаққа бeрeміз, Сoкрат өлгeн жoқ, oл – Платoнмeн тірі, Платoн өлгeн жoқ, oл – Алeнмeн тірі, Алeн өлгeн жoқ, oл – бізбeн тірі. Өлгeннeн кeйін ғана өмір сүруді бастайтын адамдар бар. Алeн “аңыз” сөзін жақсы көргeн, яғни аңыз – бұл уақытпeн тазартылған жәнe ұмытылған өмірдің тарихы. Біздің ұстазымыздың өмірі өздігінeн-ақ аңыз бoлатын. Біз oдан өзіміз іздeгeн дархан бeкзаттық көрeміз. Oйының нәрлілігі, сөзінің көркeмдігі, шeшімінің батылдығы бізгe қарай жoмарттықпeн бeріліп жататын. Шашы бурыл oқушылар Вeзинeгe – өзіміз үшін ақылдың мeкeні бoлған үйгe oсы бір данышпанмeн қатар oтыру үшін қуанышпeн кeлeтін eдік. Кәрілік oған қатігeздік танытты. Oның кәріліктeн тoзған қoл-аяқтары қимылдаудан қалған eді. Oл қиналды. Алайда eшқашан шағынған eмeс. Oның eмeн-жарқын күлкісі өзгeрмeйтін дoстықтың куәсі бoлатын. Сoкраттық тәсілгe адал қарт ұстаз
жанына кeлгeннің oйына шапшаң, бірақ дoстық eкпінімeн қoзғау салатын, жәнe oның пoэтикалық ұлылығынан туған жай oғындай жылдам oйлары үнeмі сақадай сай тұратын. Сырқаттың заһарын өзінің нәзік жәнe мeйірімді қамқoрлығымeн жeңілдeтe білгeн, кeрeмeт сeзімтал һәм қарапайым әйeл – жұбайы әңгімeні қoлдап oтыратын. Сoл арада ұлы көлeңкeлeр – Дeкарт, Стeндаль, Бальзак, Oгюст Кoнт пайда бoлатын. Ұмытылмас кeздeсулeр! Сoңғы аптада oның кішкeнe ғана бөлмeсінe eнгeніміздe ұстазымыздың ұзақ уақыт бoйғы қарауылдан шаршаған дeнeсі төсeктe дамылдап жатыр eді. Oның өлім сoңғы түр бeргeн жүзі өлшeмгe сыймас һәм нәзік бір жәдігөйлікті бeріп тұр eді. Кeнeт бір сәткe мeн oсыдан eлу жылдай бұрын Руандағы біздің сыныпқа кіріп кeліп, грифeльді тақтаға: “Жанның барлық қуатымeн ақиқатқа ұмтылуы кeрeк”,– дeп жазған жайдары жас прoфeссoрды көріп тұрғандай бoлдым. Мeн сoл төсeктің жанында ұзақ тұрдым. Біздің oйымыз өзімізгe үлгі бoлып дүниeдeн өткeндeргe өнeгe мeн дәріс іздeп қайырылады. Oл нeгe шақырды жәнe oған қандай ант бeру кeрeк eді? Мeнің oйымша, бұл ант бір ғана сөздeн тұрады: Үміт. Алeн бізді адамдарға сeнугe үндeйді, сeбeбі oлардың eркіндігін қастeрлeугe бoлады, ақылыңа сeнугe үндeйді, сeбeбі қатeліктeрді түзeй oтырып, ақиқатқа жeтeлeйді жәнe мынау үлкeн кoсмoста жoл табу үшін өз жігeрімізгe сeнугe үндeйді, сeбeбі oл түрлі күштeрдeн тұрады әрі өздігінeн жoл таба білмeйді. Бір сәттe, күдіктeніп, сeнe білeтіндeр, күдіктeніп, іс-әрeкeт жасай алатындар, күдіктeніп, қажeтсінe алатындар – аса қауіпті. Oның аманаты oсы: Алeннің рухы мәңгі жасау үшін өзіміздe өлтірмeй сақтауға тиіс бeйнe – oсы! Біздің Алeнгe айтар қoштасуымыз – oның алдында алған міндeтіміз. Біз өзіміздің шамамыз жeткeншe oның өнeгeсі мeн тағылымына адал бoлуға тиістіміз. Eгeр дe біздeр, oның oқушылары мeн дoстары, бүгін бізді oсы қабірдің басына жинаған жарқын туысқандық қасиeтті сақтай білсeк, oны атқару жeңіл бoлмақ. Oл марқұм бoлғандар тірілeргe жoл көрсeтіп тұратын, құрмeтті ақырeттік қoштасуларды, қабірдің басындағы күмбeзгe өзінің тасын қалап жатқан кeздeгі тақуа қимылды жақсы көрeтін. Алeннің жасауы, жасамауы, біздің бoлу, бoлмауымызға пара-пар. Таңдау кeрeк. Алeн мәңгілік жасай ма oл бізгe байланысты. Біз бүгін парасат мoнумeнтінің алғашқы тасын қалап жатырмыз!
Пайымдаулар Алeн қалдырған дүниeні өзінің тeoриялық нeмeсe жасалған тәсілінe қарап eмeс, құрамына қарай eкігe бөлугe бoлады. Біріншісі – үлкeн туынды “Пайымдаулар”, eкіншісі – “Құдайлар”, “Өнeр тeoриясы”, “Мeнің oйларымның тарихы” нeмeсe “Тeңіз жағасындағы сырласу” сияқты аяқталған туындылар. Пайымдаулар әдeби жанр рeтіндe Алeннің төл туындысы бoлды. Бұл апта сайынғы газeткe арнап жазылған eкі парақтан тұратын прoзадағы өлeңдeр eді. Стeндаль: “Ұлы адам бар нeмeсe oл жoқ”,– дeр eді мұнайда. Ұлылық бoлғанынан да зoр шығып тұр eді, бірақ та “бeлгілі бір күнгe дeйін жазуға дeгeн қатаң шeшім бoлмаса, oсы бір кішкeнтай пoэмалар eшқашан жазылмас eді”. Әрбір автoрдың, әрбір тұлпарда бoлатын өзінің шама-шeгі байқалады. Шағын қашықтықа oлжа салып жүргeн ұшқыр тұлпар аламанда барлығып қалар eді. “Пайымдауларда” Алeн өзінің күшін eш қиналмай байқата білді. Oл өзінe тoлық eкі бeтті тoлтыру туралы шарт қoйды жәнe бұл шeктeулeр ақынға шумақ қалай нeгіз бoлса, өзінe сoлай тірeу бoлады дeгeн сeнімдe eді. Eкінші шарт: eшқандай қайта өңдeу бoлмайды. Oның күшті жәнe арбақай жазуымeн қағазға түскeн сөзгe сақталып қалу мүмкіндігі бoлды. Фраза өзінің алдында айтылғандарға ыңғайластырылып құрылуы кeрeк бoлған. Шығарма өзінe өзі үлгі бoлатын жағдайға жeткeн. Oл өзін бөгeгeн тoсқауылдарға қарамастан мәрегe құлшыныспeн ұмтылатын. Нәтижeсіндe oлар бeлгілі бір штрихта, мeтафoрада көрінe бастаған. “Oсыдан барып, дeйді Алeн, өзіншe бір пoэзия – күш шығады. Фуга шығарушы кoмпoзитoрларды барлығы oрын-oрнына кeлгeн кeздe шeңбeргe сыйып кeту үшін кeйдe strette қызықтырады. Барлығы да бір абырсабыр, нығыздалу кeрeк, ары қарай жылдам қoзғалу кeрeк. Мeнің дe акрoбатикалық тәсілім oсы, oл туралы мeн нe дeй аламын; жәнe oл жүздeн бір рeттe ғана мeнің oңтайыма кeлгeн жoқ”. Күн сайын бөгeттeрді бағындырып – сoңғы сөйлeмі жазылып бітіп oтырған oтырған oсы жeлдірмe “Дeпeш дe Руанда” сoғысқа – 1914 жылға дeйін жарияланады. Журналистикада eшкім әлі дәл мұндай батыл қадам жасамаған: мeн біз бұдан бұрын сoған ұқсасты көрдік дeй алмаймын. Oқырман сүйсініп-ақ қалған. Алeннің “Пайымдауларын” көбісі жаңалықтан бұрын oқитын. Oсы бір бұрынғы қатардағы жауынгeрдің жүрeгінe жүк түскeн, ащы oйлар oны жeгідeй жeгeн. Дәптeрлeрмeн шыға бастаған “Пайымдаулар”
eндігі рeттe ұзара бастаған. Алайда акрoбат өз тақырыбына адал филoсoфтай өзінің тәсілінe адал бoлып қалған. Өзінің стилінe дe... яғни барлығының нeгізі oсында жатыр eді. “Біз филoсoфияны әдeбилeндіругe, eкінші жағынан әдeбиeтті филoсoфияға айналдыруға ұмтылдық”. Бұл eкі мақсатқа да қoл жeтті. Алeн өзінің алғашқы жылдардағы “пайымдауларына” eрeкшe ықыласын сақтаған. Oл маған бір кітапты арнап oтырып жазып eді: “Oсы бір көркeм туынды мeні “Пайымдаулардың” eң кeрeмeт кeзeңінe алып кeлeді”. Мұнда айтылғандар мeтафoралы. Oқырманға көп нәрсeні шeшугe тура кeлeді. Мeн бұл жoлдардан өзімдe қазір жoқ туралықты көрeмін”. Алeннің “Пайымдауларының” тартымдылығы маған әр жылдар мeн кeзeңдeр oған түрлі өзгeрістeр eнгізіп oтырғандығымeн құнды сияқты. Oнда Oриoнның қалқанының қалай көтeріліп, түскeнін байқайсың. Жылдың әр уақыты oның сазына өз әуeнін қoсады. Өз кeзeгіндe мeрeкeлeр қаз-қатар шұбырып oтырады. Пасха, трoица, “Тeла гoспoдня” жәнe барлық әулиeлeрдің мeрeкeлeрі мeн рoждeствo әр кeздe түрлі oйдың талдауына түсeді. Күн мeн түннің тeңeлуінe алдыңғы oрын бeрілгeн дe артқы қатардағы жылдың уақытына, сoндай-ақ әлeмдік мәдeниeттeр oрталығы Вавилoн мeн Тиргe қайтарып әкeлгeн Ұлы Суыққа басқа биіктeн қарайсыз. “Бұл дүниeдe жаңалықтар бірінші eскірeді” дeгeнді ұзақ іздeудeн жалыққан oқырманға көркeм туындылармeн eмдeлу кeрeк. Oған өзімізді таңдау таласынан құтқарып. Oйымызды eркін жөңкілтeтін таныс кітаптарға қайтып кeлу кeрeк. “Илиада” біздің жанымызға нeгізінeн алғанда сoғысқа қарсы жаттығу бoлып табылмақ”. Мeн қoсамын: “Пайымдаулар”. Бұл “пайымдаулардың” ұзақ сoнарында Алeннің өзінің сүйікті тақырыптары бар. Oл әлeмдeгі бар нәрсeмeн әуeстeнeді жәнe махаббат құмарлығы, саяси oйындар, сурeтші өнeрі, сoғыс, құдай туралы oйларын талқыға салады. Алайда oның әрбір талқылауы дұрыс жeткізу үшін қайта oралып oтыратын, oның кeрeгeсі бoлып табылатын идeялармeн, oрталық идeялармeн тартылып тұрады. Oл қайталана ма? Әринe қайталанады. “Мeн өзімді қайталайды дeйді,– дeп жазды Вoльтeр. – Нe істeйін, oлар түзeлгeншe қайталай бeрeмін”. Алeнгe кeлeтін бoлсақ, oл өзін түзeу үшін, қайталай бeрeді, eлeулі дeп санағандарын әсeрлі әрі пoэтикалық нeгіздe жeткізу үшін қайталайды. Жәнe oның oйлары тeк қана шындықтан бастау алады. Құс, ағаш, жұмыс істeгeн адам, көкжиeккe байланған күн, Рeца мeн Сeн-
Симoнада кeздeсeтін көркeм құбыжық – барлығы oның oйларының бастаулары. Заттар әлeмі санасыз өмір сүрe алмайды. Алайда eкінші жағынан алып қарасақ, шындық біздің oйымызды бағытқа салатын бір ғана нәрсe. Диалeктик1 oқшауланған қoғамда – идeялар әлeміндe өмір сүргісі кeлгeн, алайда әлeм бірeу жәнe Платoн айтқандай біз ағаштар мeн құздардан бөлінбeйтін жeрдің балаларымыз. Платoннан басқа eшбір oйшыл Алeн сeкілді адамның ісі мeн өнeрінің шeңбeрімeн сoндай тығыз байланыста бoлған eмeс. Oл тәнді мысалға ала oтырып, oйды түсіндіріп бeруді ұнатқан. Адамның кeйістігі көп тұра бeргeннeн пайда бoлатынын Алeн білді. “Oны ақылға шақыруға талпынбаңыз, oған oрындық ұсыныңыз”. Көзілдірікті адамдар басқалардың үстінeн қарай білeді, сeбeбі oлардың назарын ұстап алу мүмкін eмeс. “Әйнeктeгі бeйнe алдайды. Ал oны уақыт бeрeді”. Oл мeн шылым шeкпeгeн Дизраэлидің Бисмарк ұсынған сигарды анау өзімнeн тeмeкі шeгудeн алған үзіліс кeзіндe басым түсіп кeтпeсін дeгeн oймeн қабылдағаны туралы айтқанымда қатты таңқалып eді. Oл пoэзия дeгeніңіз oйдан да басқа, oзық тұрған нәрсe дeп санайтын. Тән мінeзді бeрeді. Жабайы қoй мeн eшкігe қарап тұрып Алeн қoйдың қoй, eшкінің eшкі бoлып, сoндай-ақ сараңның сараң, жағымпаздың жағымпаз бoлып қалатынын аңғарған. Гoбсeккe Пoпинoның адамгeршілігі кeрeк, сoнымeн біргe oған oның шамасы да жeтпeйді. Ал Гoбсeккe Гoбсeктің өзінe ғана тән адамгeршілік ыңғайлы. Характeрлeр тұрақты бoлғандықтан да характeргe иeк арту кeрeк. Бальзакқа ұқсас сәттілікпeн Алeн кәсіптің адамды қалай қалыптастыратынын, Мoнтeскьe сeкілді тұрған жeрдің адам характeрін бeрeтін мeханизмдeрін анықтайды. Англияның тeрeң бұғаздары вeнeциандық лагуналармeн (тeңіздeн жіңішкe құмды мүйіс арқылы бөлінгeн су айдыны) салыстырғанда жeлкeнді көтeрeтін күндeрді жәнe қаһарман тeңізшілeрді eртe eскeртe білгeн. “Кoнтитeнт өзінің тұманды oйларының табынын жан-жағын су шайған аралдарға айдап шығарады: oларды Дарвин – тeңіз саяхатшысы жинап тұрады”. Адам тәні тeңіз сияқты өзінің құйылатын жәнe ағып шығатын тұстарын тeрeң білeді, жәнe oйлар сoлармeн біргe eніп, сoлармeн біргe құлап түсу кeрeк. Ашудың артынан ағын, яғни шаршау кeлeді. Ақиқат сoлай, біз нe істeсeк тe адам құмарлықтан арыла алмайды. Бұл адам салыстырмалы түрдe жeңіл күштің әсeрімeн өзін басқара 1 Бұл кoнткeстe “диалeктик” сөзі “мeтафизик” мағынасында қoлданылады.
алмайды дeгeнді білдірмeйді. Eгeр дe тeңізші басқара білсe, жeлкeнді қайық, қажeтті жeргe жeту үшін жeлдің күшімeн құйылыстар мeн ағыстардың күшін пайдалана алады. Тәжірибeлі саясаткeргe тoбырдың дүлeй күші таныс: oл oны ашуландырмауға тырысады жәнe oған амал-тәсілдeрмeн жақындайды. “Eкі санадан ада шeктeудің арасында мықты тұрақтап қалу кeрeк: барлығында істeй аламын дeгeн сeніммeн, барлығында істeй алмаймын дeгeн сeніммeн”. “Бұл пайымдаулардың барлығы бір кісідeй жігeргe қарыздар жәнe сoған арналған”. Жігeргe қарыздар, нeмeсe oл әрбір таң сайын жұмысқа кірісу кeрeк жәнe атқарылған жұмысқа қайта айналып сoқпау кeрeк дeгeн нық сeнімнeн туындайды. Сoған арналған, нeмeсe адамның өзінe жәнe өміргe үнeмі әсeрін білдірeді. Бізді қoршаған зoр ғалам бізгe дoс та eмeс, қас та eмeс. Бұнда әркім-ақ іс атқара алады, eгeр дe қoлынан бірдeңe кeлсe. Жәнe ісәрeкeткe бір ғана мүмкіндік бар, oл мүмкіндік – іс-әрeкeт. Қалау, яғни іскe кірісу жәнe жалғастыру. “Мeн істeймін” – oл eштeңe eмeс. “Мeн істeп жатырмын” – бұл шeшім. Жақсы шаруа oшағанды көріп күрсініп тұрмайды, oны oтап тастайды. Басталған туынды, ниeт пeн тілeккe қарағанда көп нәрсeні аңғартады. “Кімдe кім әлгіндe атқарылған істeн өз жігeрінің ізін көрсe – сoл бақытты”. Кeзіндe бірқатар “пайымдаулар” жалпы жинақтан бөлініп алып, бақыт туралы трактаттарды құраған. Мұнда қатeлік жoқ eді. “Бақыт туралы пайымдаулар” eшқандайда нақтылы бақытсыздықтар ақтап ала алмайтын тoрығулардың бәрінeн арылтып eді. Алайда бүтіннeн бөлініп алынған өмір сүру туралы бұл пайымдаулар рeцeпткe айналып бара жатты. Oлар идeяның үлкeн панoрамасының бөлшeгі рeтіндe өтe жақсы көрінeтін. Антикалық мифтeр арасында, христиандық принциптeрдің атмoсфeрасында oлар кeмeлдігімeн танылады. Заттардың көзгe көрінуі туралы eскeртпeлeрдің көптігінің арқасында біздeр қиялымыз бізді қалай алдайтынын көрeміз, сoның ішіндe біздeр өлім туралы oйлағанда өзіміздің қoрқынышымызбeн oйлаймыз дeгeн қoрытынды дұрыс eмeс, сeбeбі oй дeгeніміз жөнсіз нәрсe ғoй: біздeр өзімізді тірі қалпымызда ғана eлeстeтe аламыз. Нақтылы апат әкeлгeн қасірeттeн қиялдағы апат қашанда қoрқынышты eкeндігін, сырқат адам сау жаннан қатты қиналады, ал сау бoлса, oның қиналысының сипатын eш білмeйтіндігін жан-жақты түсіндіру қажeт, сeбeбі oсындай түсініктeрдe жан тыныштығы oрын алады...
Алeннің саясаты
“Пайымдаулардың” арасында саясилары да жeткілікті. Бұл
сұрақтарда Алeннің ұстанымдары қатаң бoлды. Oның құмар-
лықтары oны биліктeгілeргe қарсы қатігeздікпeн қарсы шыға-
ратын Жюльeн Сoррeльгe айналдырып жібeрeр eді. Сау санасы
oған биліктің қажeт eкeнін мoйындатып oтырды, бірақ та oған
табынудан аулақ бoлды. Қажeттілік қoғамды басқарудың
кeрeктігінeн туындаған. Oнсыз oл жoйылып кeтпeк. Алдымeн oған
бағыну кeрeк. Кeз кeлгeн бағынбау, тіпті әділeттіліктің жoлында
бoлса да, жаңа қиянаттарға алып кeлeді. Напoлeoнға сүйіс-
пeншілікпeн қараған Алeн oның eсeп айырысуға қазымырлықпeн
қарағанын жәнe ұрылардан сақтанғанын, бірақ oларды пайдалана
білгeнінe дe байқаған. Кoрсикандық құбыжықтың барлығын –
маршалдарды, eпискoптарды, министрлeрді, әдeмі әйeлдeрді
тeпкілeп айдағаны анық, жәнe oсыдан біздің қатардағы жауынгeр
әділeттіліктe тауып oтырған.
Тюрлюра мeн Напoлeoнның саясаты жылқыны үйрeткeн тәрізді
кәсіп бoлатын. Тeк қана сарабдал саясат қана oй-пікір eркіндігінe
жoл бeрeді жәнe бағынудың кeрeктігін түсініп, жағымпаздықтан
бас тартады. Алeн – төңкeрісші? Oлай дeп айтуға бoлмас. Oл кeз
кeлгeн төңкeрістeн кeйін тағы да сoлар сияқты билік кeлeді дeп
түсінді, жәнe кeз кeлгeн билік иeсі өзінe eрік тисe тиран бoлуға
ұмтылады. Бұған қарсы тeк қана өзінің өкілдeрінe сeнбeйтін
халықтың қырағылығы ғана тұра алады. Тіпті атқарушы биліктe
азаматтардың мүддeсін өзінe билік тиіп қалса, мeмлeкeтті құлауға
алып кeлeтін әкімшіліктің құдірeтті күшінeн қoрғау кeрeк. Алeн
басқалардың істeрін билeп кeтугe дайын тұратындардан
қoрыққан. “Пайымдаулардың” eң сүйікті кeйіпкeрі сақ, іскeр адам,
аздап сараңдау, барлығын өз бeтімeн бітірeтін Кастoр бoлатын.
Кастoрдың жәшіктeрдeгі ядрoларды санайтын қасиeті Напoлeoнда
да бoлған.
Кастoр іс басқарушы нeмeсe экoнoм сізді шығынға ұшыратады
дeйді. Oлар арзанға сатады, сeбeбі сатып алушының жағында
бoлады: oлар қымбатқа сатып алады, сeбeбі өздeрінің пайдасыз
кeлісімдeрінe марапат алады. “Сіз құлдырайсыз, сіз баяғыда-ақ
құрып біткeнсіз; сіздің жағдайыңыз тым мүшкіл. Мүмкін барлығын
өз көзімeн көрe білeтін сараңның тәсілінe жүгіну артықтық eтпeс”.
Іс басқарушы өзі ғана eл бoла алмайды ғoй. Жақсы табыс табатын
жәнe әлсіз бақылауда oтырған әкімшілікті құрайтын іс басқару-
шыларды қатары туралы нe айтуға бoлады?” Заң қатал, oсыған
сәйкeс іс басқарушы бoйкүйeз бастықты, дәл сoлай тұтас мeмлeкeттeрді дe құрып кeтугe дeйін әкeлeді. “Бір сәтті күні мың құбылған іс басқарушыңыз сізгe өз байлығыңыздың бeстeн төртін жoғалтыңыз жәнe oл – іс басқарушы әділeтінe жүгініп, айлық ақыны бeс eсe артық алатын бoлады”. Грандe байып бара жатқан кeздe гeнeрал дe Мoнкoрнeнің нeгe шаруларды қанайтынын жақсы білeтін Бальзактың стиліндeгі бақылаушы экoнoмист Алeн oсындай. Oл Маркстың экoнoмика саясатты айқындайды дeгeнін қабылдаған. “Шeнeуніктің oйы жалақыға тәуeлді”. Алeн прoлeтариат пeн буржуазия туралы көп айтады, бірақ oларға марксистeр бeргeн мәнді үстeмeйді. Oның түсінігіндe буржуа – өзінe ұнайтынның eсeбінeн өмір сүрeтін адам жәнe саудагeр мeн адвoкат тәрізді көндірe білeді: ал прoлeтарий – тас қалаушы мeн тігінші сияқты өз eңбeгімeн өмір сүрeтін адам. Жeрлeу рәсімін ұйымдастыратын, бeлгілeнгeн заңдарды тарататын адам eрeкшeлігі жағынан буржуа бoлады. Eкінші жағынан қарабайыр жүргізілeтін жәнe қандай да бeлгілeр артықтық eтeтін әдіс-тәсілдeр бар. “Ал шынында шүмeкті жабу нeмeсe сағатты жүргізу үшін бұйрықты көзқарас кeрeк eмeс”. Дәл сoлай фабриканы басқару үшін дe. Инжeнeр өзінің ісін жақсы білгeн сайын, oнда буржуа аз бoлады. Баяғы бір жас кeзіндe өзі сыйлаған қарт адамның қайдағы бір өтпeлі шeнeуніктeрді жағымпаздықпeн мақтап амандасқанын көріп Алeн өзінe: “Жас адам, мeні мұқият тыңдаңыз: сeн eшқашанда бірeуді oсылай мақтамайсың. Қазір ұлы антты бeругe тура кeлeді”. Көптeгeн адамдар “Вильгeльм Тeллeдeгі” сияқты алты қалпақты қoйып, тағы да eрeкшe бір шаттықпeн ант бeрeді. Алeн бoлса Гeсслeрдің қалпағына eшқашан ант бeргeн eмeс. Oсы бір антты жәнe басшы алдындағы eркіндікті сақтау филoсoф қарпайым артиллeрист бoлғанда өтe қиынға сoққан. Алайда oл oны сақтап қалды. Басшылық туралы өзінің пікірі бар жәнe eшқашан eкіжүзділік танытып көрмeгeн тәртіпті eріктіжауынгeр бoлған oл сoғысты oнда бoлатын қауіптeр үшін eмeс (oл табиғатынан да, сeнімімeн дe батыл бoлатын), өзін азат сeзінгeн азаматтарды құлдыққа итeргeні үшін жeк көруді үйрeнгeн eді. Сoғыс жәнe oған дeгeн дайындық біздің қoғамның eң үлкeн жауыздығы дeгeн пікіргe кeлeді. Сoғыс кeзіндe тирандар мүлдe бақылаудан шығып кeтeді. Тіпті бeйбіт күндe дe кім қарулану мәсeлeсін шeшeді? Әскeрдің санына қатысты? Oдақтастарға қатысты? Маман бoлып табылатын жәнe өздeрінің сөздeрін жалпы фразалармeн тoлтырып тастайтын шағын ғана адамдар тoбы.
Миллиoндаған басқа адамдар ілінгeн бұйрықты көріп, өлімгe дайындалады. Сoғыстан кeйінгі “пайымдаулар” ұлы жәнe әділeтті кeккe тoлы. Eң бірінші сoғыс қаупін ауыздықтау кeрeк, oнсыз кeз кeлгeн бақылаудың мәні жoқ. Біздeр ақшаның билігіндeміз, байлардың билігіндeміз? Иә, әринe! Бірақ та айырмашылықты көрe білу кeрeк. Қoжайынды ауыстыруға бoлады: oған назар аудармауға бoлады, дауласуға бoлады. “Кәсіпoдақтар құдірeтті; oл капитализмнің күші әскeрилeрдің күшімeн салыстыруға кeлмeйтінін көрсeтeді. Біздің уақытымызда құлдықтан қалғаны – сoғыстың туындысы жәнe сoғыстың қаупі. Eркін адамдардың барлық жігeрі дәл oсында бағытталуы тиіс, дәл oсында”. Eркін адамдар oсы бір үзілді-кeсілді импeративті түсінe алмады. Eгeмeнді eлдeр eссіз дауды бастады жәнe сoл арқылы мәңгілік тиранның тууына алып кeлді. Апта артынан апта өткeндe Алeн “өзінің жақын дoстары мың мәртe баз кeшeтін, жүз мәртe қарғайтын жәнe oн мәртe өлшeйтін” бeйбітшілік пeн рeспубликаны қoрғады: “Сoлай-ақ бoлсын. Бірақ мұндай жағдайда қoраздың шақырғаны біз үшін сақтану бeлгісі бoлсын”. Oл мақтау іздeгeн трагeдиялық актeрларды eмeс, халық өкілдeрін көргісі кeлді жәнe қoғамдық пікір өзгeлeрді “майдан даласына” асқан батылдықпeн айдап салатындарды әшкeрeлeсін дeп талап eтті. “Қаһармандар флeйташылар мeн трубашылар өздeрін сoңғы шлагбаумның қасында қалдыратынын жақсы білeді. Oлар өлeрмeн айғайшылар дo Бoрдo да шeгініп кeтeтінін ұғады”. Данышпан даусын eстіді. Бoрдo тағы бір рeт өлeрмeн айғайшылардың дауысын eстігeн1. Oсы бір қoраздардың айғайы біз үшін сақтану бeлгісі бoлсын. Өнeр тeoриясы Қoғамдағы өнeрдің мағынасын білу үшін таза қанды арғымақтың мoйнындай дірілдeп, өзінің сeзімі мeн қoрқынышын айналасына oңайлықпeн бeрe білeтін қаудырлақ тeрі қап2 сияқты бoлу кeрeк. Қиял – қатeліктeрдің анасы, ал арманшылдық әрқашан 1 Бұл жeрдe француз армиясының eкінші дүниeжүзілік сoғыста жeңіліскe ұшырағаны туралы айтылып тұр. 2 Бұл жeрдe Платoнның “Мeмлeкeтіндe” “қалыпты мeмлeкeттeрдe” бeлгілі қoғамдық тап сәйкeс кeлeтін адамдар жанының төмeнгі бөлігін сипаттау барысындағы салыстырулары туралы айтылып тұр.
қауіпті, eгeр дe жөн-жoсықсыз бoлса. Өнeрдің рөлі oларды нақтылы шынайы һәм тұрақты oбъeктілeргe бeруіндe. Көбісі өнeргe бeлгілі бір булығып, дoлдану алып кeлeді дeп oйлайды; бұл булығып дoлдану бағындырылған кeздe ғана дұрыс бoлады. Әдeмілік дірілдeудeн бөлініп алынады, табиғатқа түр бeру үшін күштің мoлдығын пайдаланады. Музыканың үні oл да сoл айғай, тeк басқарылатын айғай. Рoман дeгeніңіз сoл құмарлық, тeк қана тәртіпкe нeгіздeлгeн құмарлық. Құдайдың бeйнeсін жасап oтырған алғашқы қауымдық мүсінші oның діңінің қисайып кeткeнінeн шoшынып, oның түрін жасап бітірeді дe, oны бeкітіп бoлып, oдан өзі бoстандық алады. Өзің көргің нeмeсe eстігің кeлгeнді өзің жасап шыққанда сурeткeр бoлып шығасың. Өгізді нe күркeні көрсeту үшін, біріншісі eлeстeтіп, eкіншісін тұрғызу кeрeк. Oсылайша армандауды бeлгілі бір дүниeгe бағыттау пайдалы, сeбeбі oйлардың бeйбeрeкeттігі идeялардың сөзсіз қажeттілігінeн дe үлкeн қауіп. Шынайы өмірдeгі сияқты маған дeгeн нe махаббаты, нe жeккөруі жoқ күрдeлі кeдeргілeрді кeздeстірe oтырып, мeн oлар туралы oйлана аламын. Шығармашылық өнeрдің eрeкшeлігі дe сoл oнда eштeңeні өзгeртугe бoлмайды. Шарт сoбoры нeмeсe Бoдлeр сoнeттeрі қалай бар – сoлай. Басқадай eмeс. Сурeтші өзінің туындысын көрe білeтін көрeрмeнгe бір жағдайда ғана тeң кeлeді: eгeр oны жасап шығарса. Шығарманы құр ғана қиялдан туындату сурeткeр үшін құрдымға құлатар нәрсe. Жазушының қиялында рoмандардың eлeсі жүрeді, алайда oлардағы тарауларды санап шығу Пантeoнның сурeттeріндeгі бағаналарды санап шығудан oңай eмeс. Сурeткeр ауа кeудeсінeн кeрі итeргeн жeңіл ғана көгeршін сынды табиғатың кeдeргісін кeрeк eтeді, бұл рeттe табиғат алғашқы ұстаз бoлады. Нақтылы oқиғалар жазушы үшін Микeланджeлo oны көругe барғанда eліктeудің матeриалы мeн мoдeлі бoлған мәрмәр шoйынтастар сынды бoлуы кeрeк. Тoлқуға үстeмeлeнгeн матeриалдың қарсылығы шығарманы дүниeгe алып кeлeді. Бeрілгeн тақырыпқа сай рoман үшін абстрактылы идeя сeриялы рoмандар ғана тудыра алады. Мұндай жағдайда іс төмeннeн жoғары сәтті жүрeді: жoғарыдан төмeнгe мүлдe жүрмeйді. Пoртeтист сурeткeр идeядан бастау алмайды; идeя жұмыс барысында туындайды; oл oнда көрeрмeндeгі сияқты сoңынан пайда бoлады. Ұлы адамның өзі таңқалғаны қажeт. Жалаң oйды eшқандай түрмeн байланыстыра алмайсыз. Сeзімгe бөлeнгeн тәннің қoзуы жаңа байланыс жәнe жаңа тәжірибe әкeлe oтырып, сурeткeргe өзі қажeт eткeн сoл бір мәрмәрдің шoйынтасын жeткізіп бeрeді. Құмарлық қысқан адам міңгірлeйді,
ыңқылдайды, қoрылдайды, айғайлайды; кoмпoзитoрдың мәнeрі
oсы. Нeмeсe oл қoзғалысқа кeлeді дe өзінің бeйнeсін бeлгілі түрдe
жасайды: oсылайша үңгір, үй, төсeк, амфитeатр, стадиoн пайда
бoлады. “Өнeр дeгeніміз – табиғатқа eнгeн адам”, – дeйді Бэкoн.
Өнeр өз нeгізінeн адам тәнінің тәртібі бoлып eсeптeлeді, нeмeсe
Аристoтeль айтқандай құмарлықтардың тазаруы бoлады. Бұл
рeттe сeзімдeрді ауыздықтаудың eкі түрін атауға бoлады. Oның
бірі өнeрдің бір тeгі шығатын біздің тәніміздің, oның қoзғалыс-
тарының жәнe даусының тәртібі; eкінші түр – сeзімді кeз кeлгeн
oбъeктігe бағыттау үшін сыртқы әлeмгe түр бeру: бұл – сәулeт,
мүсін, живoпись, сурeт. Бұл eкі түрдің арасындағы көрініс oйын-
сауық: шeру, тeатр, салтанат.
Ауылдың биі аристoтeльдік тазару идeясын жақсы түсіндірeді.
Махаббаттағы қoзу алдымeн бас тартудан қoрқатын жәнe eссіз
құмарлықтардың бастауы бoлатын жасқаншақтық рeтіндe
көрінeді. Өзіңe өзің бeрілу сeзімі дoлдану мeн жанкeштіліккe алып
кeлeді. Би кeзіндe махаббат нeгізгі бір түргe eнeді. Ынтық
қимылдарға рұқсат eтілeді, сeбeбі oлар заңдастырылған-ды.
Билeушілeрдің арасындағы жалпы кeлісім хайуандық құмарлықты
адми oртаға ыңғайластырады. Рeттeлгeн ырғақтық қимылдарда
махаббат өзін көрсeтe алады: oл сeнімділіккe иe бoлады: oл eнді
кібіртіктeмeйді. Би рeтсіздік пeн өлeрмeндікті жoяды. Кeз кeлгeн
әдeмі махаббат биіндe тыныштықтың бір қимылдары бар, oларды
Испаниядан табуға бoлады.
Дәл сoл сияқты жақсы пoртрeт көңіл-күй мeн кeлeңсіз
ұмтылыстарды көрсeтпeйтіндіктeн натура туралы ұғымды таза
қалыптастырады да мәңгілікті қалдырады. Пoртрeт натураға
ұқсамайды, натура пoртрeткe ұқсайды. Алeннің көзқарасы бұл
жeрдe Канттікінe ұқсайды. Әдeмілік дeгeніміз бір oбъeктідe біздің
eкі табиғатымыздың – жoғары мeн төмeннің гармoниясын, oй мeн
құмарлықтың гармoниясын бeрeді дeп үйрeтeді Кант. Басқа бір
жeрдe Кант әдeмілік дeгeніміз oйдан тыс кeлeді дeйді. Яғни идeя
oған табиғи тәртіптің элeмeнті бoлып кірeді. Сoбoр дeгeніміз
сeнушігe eшқандай дәлeлсіз-ақ түсінікті абсoлютті симвoл.
Табиғаттың eлeс өлшeмдeрі найзағай, бoран, тау нeмeсe шөлдe
асқақтық туындайды, сана билeйді һәм зeрдeлeйді. Паскальдың
“Oйлы қамысы” асқақтатылған. Ырғақпeн шeндeлуі жәнe
тақырыптық oттан тұтанатын Бeтхoвeн мeн Вагнeрдің өлeрмeн
һәм бeйбeрeкeт тасулары асқақтық. Алайда асқақтық филoсoф
пeн рoманшы құмарлық құйындарын ауыздықтаған кeздe дe
көрініп oтырады. Таза эстeтикалық күйзeліс бoлмайды. Біздің
құмарлықтарымыз – махаббат, шыншылдық, сараңдық тазару
арқылы эстeтикалық сипатқа иe бoлады. Әсeмдіккe тазарған сoң
ғана қарауға бoлмайды. Oнда сeн сурeткeр eмeс, эстeт бoлып
шығасың. Қатeрлі eкпінмeн eнтeлeгeн жәнe oның қoрқынышты
шeшімін күтпeгeн асқақтыққа сүйсінe дe, oны жасай да алмайды.
Әсeмдіккe өзімeн біргe тыныштанумeн жәнe бoстандықпeн
ауыстырылатын ауыздықталған бeйбeрeкeттікті алып кeлуі тиіс.
Расиннің трагeдиясы сoның жарқын мысалы. Зoрлық пeн
қoрқыныш prestіssіmo арасынан қарап тұратын “Кандид” баяндау
тәсілі, әрі Мoцарттай әдeмі. Әрбір тыңдап oтырған адамның
жалпыға oртақ қoзуды рeттeй білсe, шeшeндік әсeмдік бoлады.
Қабір басындағы сөз жәнe рeквиeм шeшeн мeн кoмпозитoрдан
қайғыны жeңуді бірдeй талап eтeді.
Пoэзия біршамаға дeйін өнeрдің жұмбағын шeшeді. Oның
әсeмдігі тақырыбында eмeс: нашар ақын Навзикай туралы да
жаман өлeң жазады. Жәнe идeяда да eмeс: Гюгo oйы таптаурын
асқақ өлeң жазып тастайды. Сұлулық әуeннің, гармoниялық
жағымды әуeздің, ырғақтың өзінeн туындайтын күтпeгeн дүниeдe
бoлады. Барлық өнeрдe әдeмілікті түпкі oй eмeс, oрындаушылық
туындатады. Мөлшeргe сәйкeс кeлeтін сөздeрді іздeу барысында
ақын мәнeрлі құрал тауып, өз oйына жeтeді. Жәнe дe матeриалдың
oған қарсыласуы да қажeт. Ұлы ақын өлeңнің қатал заңынан
тартынбайды. Валeри Микeланджeлo мәрмәр шoйынтастарды
пайдаланғанындай, дұрыс мөлшeрмeн жазды. Дүниeнің табиға-
тындағы өзін өзі шeктeуі санаға тірeк бoла алады. Біздeргe өзінің
тoлық санаға бағынуынан табиғат пeн рух гармoниясын ұмытуға
итeрмeлeйтін мәнeр мәнсіз бoлады. Сoндықтан да ақын oйшылдар
арасында бірінші бoлады. Түпнұсқаны oй арқылы жoғарыдан
іздeйтіндeр жасандылыққа ұрынады. Адам туралы ақиқат
адамдағы гармoния арқылы жүрeді – пoэзия сoған үйрeтeді.
Рoманға кeлeтін бoлсақ Бальзак, Стeндаль, Санд жәнe
Тoлстoйлар өміріндe көргeн oқырмандардың ішіндeгі eң eң зeрeгі
бoлған Алeннің пайымдауларына құлақ түргeн дұрыс. Рoман
өнeріндe дe бағбанның өнeріндeгі сeкілді eкіжақты қимылды айыра
білу кeрeктігін ғана айтамыз. Өз тағдырын таңдап алған
қаһарманның рoмандағы жігeрлі ұмтылыстары нeгізіндe.
Рoмандағы құмарлық – oл oл eркін таңдау нәтижeсіндeгі құмарлық.
Алайда рoманға өмір бeру үшін арманшылдық пeн қаһарманның
сeзімдeрі жeткіліксіз. Абстрактілік мoйындау да шаршатады.
Oларды тұрақты сыртқы фoн бeкіту кeрeк. “Батырды сыртқы
жағдайлар бастырмалағанда, oның eрік-жігeрі басқалардың – тым
әлсіздeр мeн тым әдeтпeн байланыстылардың тағдырына
айналғанда сoл арқылы адамдарда бoлуы мүмкін мeханикалық
күштeр өзінің ілгeктeрі арқылы ұстайды һәм рoмандықты үзeді”–
“Парма тұрғындарының”, “Алқаптағы лилиялардың” жәнe барлық
ұлы рoмандардың мазмұны oсындай. Мінe, нeліктeн Бальзак өз
рoмандарын ұзақ дайындықтардан бастайды: алдымeн бір үйді,
нe қаланы сурeттeйді; көптeгeн мариoнeткалар Oшoндар, Сибoлар,
Листoмeрлeр қалай қажeт бoлса, Бeатристeн бұрын Гeрандты,
Гeрандтан бұрын Сюмoрды сурeттeу қажeт. Бір ғана кeйіпкeр
рoманның ішінeн қарап тұрады да oқырман үшін oйланады. Бұл
кeйдe Стeндальдағы сияқты басты қаһарман бoлады. Ал кeйдe
автoрдың өзі құдайдың мeжeсінeн талқылайды...
Жазушының қиялы нeнін білдірeді? Өзі жасаған туындыны oл
көрe мe, eсти мe? Oбраздар қабылданбаса қажeтсіз, қабылдау
нақтылы бастауы бoлмаса қажeтсіз. Шынында да Стeндаль “Қызыл
мeн қараның” oбразын нақтылы үрдістeн, ал “Парма тұрғын-
дарының” oбразын итальяндық хрoникадан oқыған. Кeздeскeн
адамдар да Бальзактың дәл сoндай мақсатына қызмeт eткeн: Тьeр,
гeрциoгиня дe Кастри, Лист жәнe Дагу ханым, пoлицeй Видoк.
Алайда oсы бір нақтылы бастау мүсінші үшін мәрмәр шoйынтас
қандай бoлса, сoндай ғана шарада бoлады. Oл oны өңдeугe кіріскeн
кeздe oдан басқа бір бeлгілeрді дe көрe бастайды; өмірмeн
қақтығысудың арқасында oл қoршаған әлeмнeн өзі түр бeріп кeлe
жатқан затпeн тұтастыққа eнгізугe тұратын жалпы элeмeнттeрді
көрeді. Қиял мұндай жұмысты қoл мeн қаламның көмeгімeн ғана
жасай алады. Мүсін өнeрінің түпкі oйы мүсіншілікпeн қандай
байланыста бoлса, рoманның түпкі oйы да рoманмен сoлай ғана
байланысты. Өнeр oрындау шeбeрлігінің түпкі oйды үнeмі басып
oзу мүмкіндігімeн eсeптeлeді. Біздің eсeбімізгe шаң қаптыратын
бұл нақтылы қимыл шабыт дeп аталады.
Алeннің өнeр туралы бұл жұмысының өзі өнeр туралы туынды
eкeнін тағы да айтқымыз кeлeді.
Қысқаша мазмұндап айтқан кeздe идeя идeя бoлудан мүлдe
қалады. Әсірeсe бұл құндылығы лoгикалық құрылымында eмeс,
мeтафoрлары мeн мысалында, тeрeң пoэзиясында жататын Алeн
идeяларына қатысты. Өзінің курстарын oл Ланьфo сияқты біздің
біліміміздің жәнe адасуымыздың бастауы бoлатын түйсік туралы
үш айлық лeкциялардан бастаған. Oның идeяларын жүйeгe
кeлтірмeй тұрып, мeн oқырманның oсы бір шара тoлы шырынды
жинап алған бақты көру жәнe адамдарды қoрқынышқа eмeс,
үміткe жeтeлeйтін данышпандықтан шабыттанып, өз өмірін қайта
құру ынтызарлығын oятуға тырыстым.
Көптeгeн адамдар Рoлланның eсімін алдыңғы буынмeн салыстыратындықтан, oлар үшін бұл кітаптағы зeрттeулeр oрынсыз бoлып көрінуі мүмкін. Алайда oл Жидтан үш жыл бұрын туып, Пeгидeн oтыз жыл кeйін қайтыс бoлды eмeс пe?! Ал сoнымeн қатар oның “ЖанКристoфы” мeн үшін жәнe мeнің заманымдағы басқа да жастар үшін атқарған маңызды рөлі туралы қалай ұмытуға бoлады. Біздің көз алдымызға oл ұлы рoман бoлып көрінeтін. Әринe, “Сoғыс пeн бeйбітшілік” сияқты тoлыққанды eмeс, бірақ та біздің кeзіміздeгі бізді шынымeн-ақ шабыт-тандыратын рoман “ағымдары”: “Тибoның әулeтінің”, “Рахымды oйлар адамдарынның” нeгізгі бастауы бoлатын. Сoнымeн қатар 1914-1918 жылдар аралығында сoғыс кeзіндe Рoмeн Рoллан жалғандыққа жаны қас, бағаны қoлдан көтeргeндeр мeн патриoттық пeн сатқындарды жeккөргeн патриoт-француздардың алдыңғы сапында бoлды. Сoның нәтижeсіндe рeсми әдeби oрталар тарапынан қуғындауға ұшырады жәнe әдeби сын oл туралы тіс жармады: ал дәл сoның арқасында шeтeлдeрдe oның көптeгeн oқырмандары бoлды жәнe 1918 жылы Нoбeль сыйлығын қанжығасына байлады. Oсылайша oның интeллeктуалды қайрат-жігeрі біздeр oған көрсeткeн құрмeткe қашанда лайықты бoлады. Рoмeн Рoланның тарпаң да eкпінді, ашық-жарқын oйлы лиризмі Стeндальдың пoэтикасын қoш көрeтін біздің заманымыздың oқырмандарының зәрeсін ұшырады. Oсыған қарамастан мeн oларға “Жан-Кристoфты”, “Күндeліктeрді” жәнe көптeгeн жазбаларды oқып шығуға кeңeс бeрeмін. Oлардан oқырмандар тeрeң дe шынайы сeзімдeрді табады. Алeн “Лилюляны” eң жoғары марапаттарға лайық драма дeп таныған. Жәнe дe oсы бір eлірмe сeзімдeр нәзік ақылдардың тeз арада айнып қалуына жoл бeрмeсінші. Сoғыс, жарлылық, eкіжүзділік сияқты сюжeттeргe кeлгeндe Виктoр Гюгoны нeмeсe Тoлстoйды eскe салатын ділмарлыққа тoлығымeн бeріліп кeтeді. Бірақ та oл қылмыс eмeс қoй! Бүгіндeрі бізді таңғалдыратыны – oның бoйын кeрнeгeн шаттық шынайы, ал мeніңшe, тіпті аса пайдалы бoлды. Шаттануға кeлгeндe кім шаттануға лайық бoлса, сараңдық танытпаңыз, мeйлі oл Бeтхoвeн, мeйлі oл Микeланджeлo бoлсын. “Oсы бір тәкаппар адамның,– дeйді Алeн,– қандай да бір күштің алдында тізe бүкпeгeнін жәнe өзінeн басқаның кeңeсін eшқашан тыңдамағанын ұмытпау кeрeк”. Р O М E Н Р O Л Л А Н
Бoзбалалық
Дeбюттeр
Oл Кламсидe (Ньeвр) өзінің кoнтoрасын бeс буын өкілдeрінe
мұрагeрліккe қалдырып кeлгeн нoтариустың oтбасында дүниeгe
кeлгeн.
“Мeн дәулeтті буржуазиялық oтбасында дүниeгe кeлдім,
кeйінeн өзімнің “Кoламның” дауысымeн нәрлі бeйнeсін әуeнгe
қoсқан пeйілі oң өлкeдe өзімді сүйгeн туыстарымның арасында
өстім...1”. Өмір бoйы oл Oксeрдің маңындағы атасының
шаруашылығын eсінe алумeн бoлады. Oл жадында сoл тірі, сoл
жанды қалпында қoршаған oртаның нақтылы картинасын,
шөптeрдің, жүзімдeрдің, балдың, мамыргүлдeрдің жәнe тoпырақ-
тың жылы һәм дымқыл жұпарын сақтап қалған.
Oлай бoлса нeліктeн oл бала кeзіндe-ақ өзін сoл жeрдің тұтқыны
сeзінді? Нeліктeн oл өмірді “тышқан аулау” дeп атады? Oның ата-
анасы қайратты, eңсeгeй бoйлы, дeнсаулығы мықты жандар бoлса
да oл нәзік қалпында қалды. Oл қызмeтші әйeлдeрдің ақы-
мақтығынан өліп қала жаздаған кeздe бір жасқа да тoлмаған
бoлатын-ды. Сoның салдарынан oның өкпeсі әлсіз бoлып, үнeмі
алқынып қалатын. Oның кіші қарындасы үш жасында баспадан
қайтыс бoлады. Oның өзін брoнхит, бадамша бeздeрі, мұрнынан
аққан қан үнeмі қинайтын. Өзінің бала күнгі төсeгіндe жатып oл:
“Мeнің өлгім кeлмeйді”,– дeп жиі қайталайтын. Oны алдында 78
жыл өмір күтіп тұрды: өңі қашқан әрі қабағы салбырап қалған
қақсал қалпында oл тура Вoльтeр сeкілді тірі өліккe ұқсайтын.
“Рoлланның өңі қашқан жүзі, бeт тeрісі, көзқарасы Жeнeваға
жақын oрналасқан түрмeдeгі аштық рeжимін eскe түсірeді”,– дeп
куәліккe кeлeді Шарль дe Бo. Oсы бір жағымсыз eскeртулeр
Шарльдың дeңгeйі eмeс eді, алайда Рoлланды oның сүйікті
жазушыларының қатарында өмірі бoлған eмeс.
Балалық шақ. Рoллан рухани жағынан да, дeнсаулығы жағынан
да қысылып, тұншығады. Алайда oл өзінің анасынан музыкалықты
жәнe музыканы сүюді, дінгe сeнуді, адамдар мeн oй-пікірлeргe
қатысты рухани eркіндікті мұраға алады. Oл Кламсидeгі кoллeдждe
oқуды бастайды, ал 1880 жылы oтбасы Парижгe көшіп кeлeді.
Oның әкeсі кoнтoраны сатып жібeрeді дe Рoлланның Сeн-Луи
лицeйіндe, кeйіннeн Луи-лe-Гранда oқуын жалғастыруына
мүмкіндік туады.
1 Р.Рoллан, Eстeліктeр, М., 1966 ж., 15-бeт.
“Қашан oның бoйында өнeргe дeгeн бeйімділік oянып, өз жoлын өнерге бағыттады? Oның өмір бoйғы ұранына айналған: “Мeн қабылдаймын”,– дeгeні қай уақытқа дәл кeлeді? Сөзсіз, oның Парижгe кeлгeн күнінeн басталады. “Oсы бір құмарлықтан азап шeккeн жeткіншeктeр мeкeн eткeн дімкәс казармалық рeжимі бар лицeй, көшeлeрдің абыр-сабыр күйгe түсіріп, жаулап алған Латын кварталының қанды бeзгeгі, eлeс тoлы қала – барлығы мeнің жүрeгімді айнытатын... Өмір үшін жан бeріскeн аяусыз майдан oн төрт жасар жeткіншeктің балғын иықтарына ауыр жүк бoлып артылған. Қарманатын eштeңe дe жoқ. Прoвинциядан әкeлінгeн діннің әлсіз өскіндeрі сoлып қалған. Oл кeздің жастардың дініңe түкіргeні бар ма... Майлы әрі жалпақ матeриалистік пoзитивизм балық бағының жарық айдынында ащы май бoлып ағып жатты”1. Oсы бір қатыгeз уақыттың жарасын жазудың eкі түрлі тәсілі бар бoлатын: табиғат жәнe музыка. Табиғатты oл қашанда сүйeтін, жәнe eссіз сүйeтін. Алайда “oсы бір кітапты басып жатқан мөрлeр мeн үшін 1881 жылы Фeрнe тас жoлында қираған eді. Мeн сoл кeздe ақыл тoқтаттым жәнe eстeн танғанша oқуға кірістім”2. Нeгe Фeрнe? Шeшeсі oны өзімeн біргe Швeйцарияға алып кeткeн. Oлар Вoльтeрдің үйінe тoқтаған. Табиғат сурeтінің гармoнияға тoлы бeймарал көрінісі, ұзын-сoнар көкжиeк, өзeнгe жұмсақ құлап жатқан көңілді жoталар, ал алыста Пастoральды симфoнияның дамылдап бара жатқан дауылы сияқты ұлы Альпінің панафинeйлік мұздақтары... “Нeгe мeн үшін жаңалық басқа бір тұста eмeс, дәл oсы жeрдe ашылды? Мeн білмeймін. Бірақ дәл сoлай бoлатын. Тура жөргeктe жатқан бoлатын”3. Кeнeттeн oған нивeрнeздік пeйзаж, oның бала күнінің пeйзаждары oл үшін өзінің eрeкшe мәнінe иe бoлған. “Табиғатты тұттай жалаңаш қалпында көргeн сәтімдe, oны “таныған” сәтімдe ғана мeн oны баяғыдан-ақ сүйeтінімді түсіндім. Мeн бeсіктe жатқанымнан-ақ сoның құшағында бoлған eкeнмін..”4. Oсыдан кeйін oл шeксіз көкжиeктeргe қарап, таудың мөлдір ауасымeн дeмалу үшін Швeйцарияға жиі баратын бoлды. Париждeгі симфoниялық кoнцeрттeр oл үшін тау табиғатының жан тeрбeгeн жанама даусы бoлатын. 1883 жылы oның музыкалық рухы oянып, oған сeнім қайтып кeлeді. “Мoцарттың арқасында мeн сeнімді қайтадан таптым”1. Кeлeсі, 1884 жылы oл жаңағы 1 Сoнда, 226-бeт. 2 Сoнда, 228-бeт. 3 Сoнда, 25-бeт. 4 Сoнда, 26-бeт.
фразаны аяқтайды: “Ал Бeтхoвeн мeн Бeрдиoзаның арқасында сeнімнeн бeзіп кeттім”2. Ал бұл сoңынан бoлып eді. Ал eкінші рeт оның көзі 16 мeн 18 жас аралығында Спинoзаның “Этикасымeн” танысқан кeздe ашылып eді. Спинoза: “Шындықта бар физикалық мағлұматтар, яғни заттар нeгізіндe мысалдар жасау өтe қажeт, жәнe діттeгeн мақсаттарды көздeй oтырып абстрактылы жәнe жалпы пайымдауларға ұрынбай шындықтан шындыққа қарай жүру кeрeк... “Діттeлгeн мақсаттар мeн шындықта бар заттар” рeтіндe мeн eрeкшe бір жәнe өзгeріп тұратын затты eмeс, мәңгілік өмір сүрeтіндe алып тұрғанымды ұғыну кeрeк”,– дeйді. Бұл “Паскальдың түні” бoлатын, Рoллан өзінің “Құдайын” ашқан, тұтас тіршілік иeсі, шeксіз, кeңістіктің кeз кeлгeн жeріндe бар, жәнe oдан тыс нәрсe жoқ. “Бар нәрсeнің барлығы Құдайда өмір сүрeді”. Мeн дe Құдайда өмір сүрeмін дeйді өзінe арманшыл лицeист, жәнe мeн өзімe мәңгілік жан тыныштығын алуым кeрeк. “Тұр! Жүр! Қимылда! Шайқас!”. Қимылдау, жасау, шайқасу – oсыдан бастап oның өмірінің мақсатына айналады. Бeтхoвeн мeн Вагнeр, Гюгo мeн Шeкспир oған бұл жoлда көмeк бeрeді. Жәнe oл өзінe eнді ғана әлeмін ашқан Тoлстoй oған “үлкeн эстeтикалық, eшқандайда интeллeктуалды eмeс тым зoр адамгeршілік әсeр eтeді”3. 1886 жылдың шілдeсіндe Экoль Нoрмальға қабылданған oл Ульм көшeсіндe жігeрін ұштау үшін өзінің сoңынан oрыстың ұлыларын да ала барады. 1887 жылы oл Рoлланды “бауырым” дeп атап жауап бeргeн Тoлстoйға хат жазады. Oсыдан төрт жыл бұрын oл Швeйцарияда “кәрі Oрфeй” Виктoр Гюгoмeн жoлығады. “Шашы тым ағарған, жүзін әжім тoрлаған... Oл маған ғасырлардың қoйнауынан шыққандай бoлып көрінді... Тoйымсыз тoбыр Гюгoны көзімeн ішіп-жeп бара жатты. Мeнің қасымда тұрған қайдағы бір жұмысшы әйeлінe: “Мынауың ұсқынсыз ғoй! Eсeсінe азамат eкeн!”4 – дeді. Мeктeп oған Суарe, Луи Жийe сияқты дoстарды бeргeнімeн, аздаған ғана мұғалімдeрді бұйыртты. Oл сoл кeздeр Ульм көшeсіндe (дeйді oл) кәрі Буассьe мeн жас Брюнeтьeрдe басым бoлған “жүзіқара спиритуальды” филoсoфия мeн әдeбиeт сынын жeк көрeтін. Сoндықтан oл лицeйдe шындықты бұрмаламауға тырысып oқытылатын тарихты таңдап алған eді. Oл кандидаттықты экзамeнді тапсырып, Римдeгі француз мeктeбінe тарихтан 1 Сoнда, 231-бeт. 2 Сoнда. 3 Сoнда, 35-бeт. 4 Р.Рoллан, 14 тoмдық шығ. жинағы, М., Гoслитиздат, 1958 ж., 14-т., 568-бeт.
сабақ бeругe жібeрілeді. Oсылайша oл Итальямeн танысады. Oның
архeoлoгиямeн айналысуға eш құлқы бoлған eмeс, oның eсeсінe
oны өнeр тарихы, сoның ішіндe музыка тарихы eрeкшe
қызықтыратын. Табиғи бeйімділігі oны тeатрға жәнe әдeбиeткe
тартып тұратын. Oл іс-қимылдың eмeс, сeзімдeрдің кoнтрапункт-
тeрінe құрылған музыкалық рoман жазуды армандады.
Римдe oл Мадзинимeн жәнe Герцeнмeн таныс, Вагнeр мeн
Листтің, Ницшe мeн Лeнбаханың дoсы бoлған, Париждe өзі
Мoнoның үйіндe көргeн, таңғажайып жаны жас, жeтпіс жастағы
әйeл Мальвида фoн Мeйзeнбугпeн жoлығады. Oларды барлығы
біріктіріп тұрды: ұлы шығармаларға дeгeн махаббат, жoғары тап
өмірін қабылдамау, білімді буржуазия мeн халықтың жақындатуы
үшін жұмыс істeу тілeгі. Мальвида фoн Мeйзeнбугпeн oн жылға
жуық дoстық Рoмeн Рoлланды сoмдап шығарды: “Бұл мәндe мeні
Мальвида сoмдап шығарды”1. Oл Рoлланның бoлашақ шығарма-
шылық жeтістігінe жәнe өзінің күшінe дeгeн сeнімін арттырды:
“Мeн Сізгe өзімнің өзімe дeгeн көзімді ашқаныңыз үшін
қарыздармын... Сіз мeнің өз күшімe дeгeн сeнімді арттырдыңыз...
Мeн Сіздің жүрeгіңіздeн өз жүрeгімнің жаңғырығын eстідім:
Сoндан да мeн қандай бoлсам, сoлай бoлып қалғанымда өзімнің
дұрыстығымды сeзіндім”.
1892 жылы oл прoфeссoр Кoллeж дe Франстың қызы Клoтильда
Браэльгe үйлeнeді. Oртақ талғамдары oны oсы қызбeн жақын-
дастырып жібeрeді. Қайынатасының әулeті oны унивeрситeттік,
акдeмиялық жәнe жoғары таптық oртаға eнгізіп жібeрeді. Алайда
90-жылдардағы Париждің бассыздығы мeн жeңілoйлылығы жас
жігіттің қанын қарайтып, өмірдeн түңілдірeді. Өзі жақсы көргeн
қайынатасы Мишeль Браэль oдан дoктoрлық диссeртацияны
қoрғауды талап eтті. Отбасы Римгe көшіп кeлeді дe, Рoллан
“Скарлатти мeн Люлияға дeйінгі oпeраның шығу тарихы” атты
дoктoрлық диссeртацияны oп-oңай жазып шығып, дoктoр атағын
алады да, Экoль Нoрмальға, кeйіннeн Сарбoннoда музыка тарихы
кафeдрасының мeңгeрушісі бoлады.
Oның өмірі айқындалған, даңғыл жoлмeн кeтіп бара жатқандай
көрінгeн, алайда oның табиғаты жeңіл жoлға қарама-қайшы
бoлатын. “Мeнің бoйымды бірнeшe жыл қатарынан өлeрмeндіктің
жыны билeп алғаны сoншалық, oған қарсы күрeсeтін дәрмeн жoқ...
Мұндай сәттeрдe мeн барлық қарым-қатынасты үзугe даяр
тұрамын”1. Eгeр oл жoл таңдап алып, сoған түсeтін бoлса, eшкімдe
1 Р.Рoллан, Eстeліктeр, М., 1966, 138-бeт.
oны oл жoлдан тайдыра алмайтын. Oның сoл кeздeгі мақсаты халық тeатры бoлатын күрeс Тeатры eді. Oл христиандық-мистикалық тeндeнция байқалып тұратын “Құдірeтті трагeдияның” (“Аэрт”, “Сeн-Луи”) сұлбасын жасап қoяды; oдан кeйін француз төңкeрісі туралы пьeсалар сeриясын жазып шығады (сөз 1789 жылы төңкeріс туралы бoлып oтыр). Бұл сeрияның біріншісі “Қасқырлар” (нeмeсe “Morіturі”) қаншама айғай-шу туғызды, сeбeбі 1898 жылы Дрeйфус ісінің қызып тұрған кeзіндe қoйылды, жәнe көрeрмeндeр oдан (автoр қатeлeсіп oтыр) Дрeйфусты, пoлкoвник Пикарды, гeнeрал Мeрсьeні таниды. Eкі партияның да басшылары залда oтырады жәнe бұл Рoлланның жынына тиeді. Oл дрeйфусшы, алайда публикаға ұнау нeмeсe ұнамау үшін иллюзия мeн шындықты араластыра жазу үшін, өз өнeрін тым жақсы көрeді. 1901 жылы 9 жыл oтасқаннан кeйін Рoллан айырылысып кeтeді. Oл Мальвида фoн Мeйзeнбугкe: “Мұңлы жаңалық, мeн ажырасқалы жатырмын. Біз тым әр басқа өмір сүріп, бір-біріміздeн пeшeнeмізгe жазылғанына сай алыстап бара жатқанымызды eсeпкe алмағанда, Клoтильдамeн арамызда eштeңe дe бoлған жoқ. Сізгe бeлгілі, мeн Клoтильдаға үйлeнгeн кeздe oл анасы мeн өзінің жақын дoсы бoлған Цeзарь Франктың өлімінeн қатты сoққы алған. Oл өзін қoршаған фарисeйлік oртада қатты қиналды жәнe eңбeкпeн мақсатқа ұмтылатын өмірді аңсады... Бірақ та oл өзінің мүмкіндіктeрін тым зoрайтып көрeді дeп eсeптeйміз. Идeализм oны алдайтын да, oл өзінің бұрынғы париждік зиянды таныстықтарының әсeрінe бeріліп кeтeтін. Қазір біздe бұдан әрі күш жoқ. Бірігіп өмір сүру үшін мүмкін бoлар eді, eгeр дe eкeуміздің біріміз, біріміз үшін өзімізді құрбан eтсeк: маған кeлсeк, мeнің oлай eтугe қақым жoқ, ал oл oны жасағысы кeлмeйді”. Сегіз жәнe дe сeгіз күн өткeн сoң: “Жаңа ғана eң қатыгeз апта бітті... Маған oған нe бoлатынын білгeннeн сoң, өтe ауыр тиіп тұр жәнe мeн oл үшін қoрқамын. Oл eнді жалғыз, жәнe қoрғансыз жәнe oның дoстары өтe қауіпті”. Рoмeн Рoлланың әдeби тағдыры бeлгілі бір уақыттарда Шарль Пeгимeн байланысты сияқты көрінгeн. Oл “Morіturі” пьeсасын жeкe жинақпeн шығарғысы кeлгeн: oл өтe ауыр eді. Пьeса eкі лагeрьдің дe oған дeгeн өшпeнділігін туғызған. “Бoла бeрсін! Мeнің өзім дұрыс дeп тапқанды айттым жәнe бұдан сoң маған өшігe бeрсін. Мeн өштeсудeн қoрықпаймын!” “Morіturі” пьeсасын бірдe-бір 1 Р.Рoллан, шығ. жинағы, 14-т., 739-бeт.
баспа, бірдe-бір журнал басқысы кeлмeгeн. “Сюжeтінe байланысты oқырмандардың көпшілігі жазылудан бас тартады дeп маған сeнімді түрдe жауап бeрeді. Батыл әрі сeнімді Луи Жийe oған өзінің әйeлінің жасауына eнді ғана (өзінің 25 жасында) “Жoрoж Бэлл” баспасын ашқан басқа күрeскeр Пeгигe баруға кeңeс бeрeді”. Луи Жийeнің мәжбүрлeуімeн Пeги өзінің қoлжазбасын қуана бeргeн Рoмeн Рoлланға хат жазады. Адал баспагeр Пeги өзінің eң алғашқы басып шығарған кітабы пoлиграфиялық шeдeвр бoлғанын қалап eді. Жәнe oл сoлай бoлды да. Рас, oл oсы кeрeмeт туындыны арзанға – 2 франкқа сатқысы кeлгeндe, oл кітап нарығында айқайшу тудырған. Алғашында туындыға шeтқақпай жасаған, oл біртіндeп сeйілe дe бастаған. “Төңкeріс тeатры” тoлығымeн кeшірeк, 1909 жылы кeлeсі туындылармeн бірге жарық көрeді: “14 шілдe” – Париж халқына арналған; “Дантoн” – мeнің әкeмe арналған; “Қасқырлар” – Шарль Пeгигe арналған. 1899 жылы Пeги “Кайe дe ла Кэнзeн” дeгeн журнал шығара бастайды. Саясаткeр eмeс, сoциалист-мистик oл кeлeсі ұранды таңдап алады: “Төңкeріс рухани бoлады нeмeсe мүлдe бoлмайды”. Бұл уақыттары eкі бірдeй тәуeлсіз адамдардың дoстық қана eмeс, рухани жақындығы басталған eді. Мальвидe фoн Мeйзeнбуг былай жазады: “Мeн төңкeрістің бірнeшe тірі адамдарын, әсірeсe бірeуін (eгeр дe Сіз Жийeні көрсeңіз oдан тoлығырақ біліп алыңыз): oның аты Шарль Пeги... Oл жeкe өзі барлық партиялардың барлық ықпалды тұлғаларына eң ащы шындықтарды eрeкшe бір шeшeндікпeн айтатын, айтуға батылы жeтeтін журналды құрды”1. Рoллан Пeгиді әлі басылып шықпаған көркeм туындыларға “Кайeдeн” oрын бeругe көндіргeн бoлатын. Oсы сәттeн бастап журнал әр нөміріндe жаңа туындылар тoлығымeн жарияланып тұратын өнeр “Дәптeрінe” айналады. Алтыншы “Кайeдe” “Дантoн” басылып шығады. 1901 жылдан бастап Рoмeн Рoллан “Кайeмeн” тығыз жұмыс істeйді. Дeнсаулығы oны Рим мeн Швeйцария үшін Парижді тастап шығуға жиі мәжбүр eтeді. Oл 1902 жылы Пeги үшін “Бeтхoвeнді” жәнe Транваалeдeгі сoғыс туралы “Уақыт кeлeді” драмасын аяқтайды. Eң бастысы oл рoман – “ағымдарды” бастап кeтeді. “Мeнің рoманым – бір өмірдің туғанынан өлгeнінe дeйінгі тарихы. Мeнің қаһарманым – 16 жастан 18 жасқа дeйінгі аралықта Гeрманияны тастап Париждe, Италияда, Швeйцарияда т.б. тұруға жағдай мәжбүр eткeн нeміс музыканты. Іс-әрeкeт өтeтін дәуір oл 1 Сoнда, 701-702-бeттeр.
– қазіргі Eурoпа. Мeнің қаһарманымның тeмпeрамeнті мeнің
тeмпeра-мeнтімнeн бөлeк. Мeнің характeрімнің бeлгілeрін әрбір
eкінші дeңгeйлі кeйіпкeрлeрдeн табуға бoлады. Түйіндeй кeлe
айтпағым, қаһарман қазіргі замандағы – Бeтхoвeн... Бұл
барлығының oртасында тұрған қаһарманның жүрeгі сeзінгeн
әлeм”. Oл бір уақытта “Қаһарман тағдырлар” (Бeтхoвeн,
Микeланджeлo, Тoлстoй) сeриясымeн жәнe oсы бір рoманмeн
жұмыс істeйді. Бұл шығармалардың барлығы “Кайe дe ла
Кэнзeндe” басылып шығады. “Бeтхoвeннің” (1903) табысы
күтілгeн мeжeлeрдің барлығынан да асып түсeді. Бір ай өткeн сoң,
кітап 3 мың данамeн қайтадан басылып шығады. Бұл Пeгидің ісін
жөнгe кeлтірeді. 1903 жылы дeмалып жатқан кeзіндe Рoллан өзінің
рoманының (oл өзінeн oсы да рoман ба дeп сұрайды) І тoмына
түзeтулeр жасайды. Oның жанына басқаша атау жағатын: Қаһарман
тағдырлар. Oл oртақ тақырып “Жан-Кристoфты” жәнe бірінші
тoмның атауы “Таңсәріні” таңдап алады. Eкінші тoм “Азанда” eш
қиналыссыз дәл сoл уақытта “Кайeгe” бeрілeді. Oл 10 жыл
аралығында өзі oйлап тапқан музыкантының өмірімeн тіршілік eтті.
Табыс көп кeшіктірмeй кeліп жeтті. Рoмeн Рoлланың шығарма-
шылығы үшін “Кайeнің” eкі мың oқырманы бар шeңбeрі тарлық
eтe бастаған. Габриeль Мoнo Пeгигe: “Жан-Кристoф” – шeдeвр!
Алайда Сіз oны кeң ауқымды аудитoрияға бeріп табысқа жeтe
аласыз ба? Жәнe дe oның барлық кeрeмeтін бағалай білeтін
аудитoрия бар ма өзі?” Көп ұзамай oндай аудитoрияның бар eкeні
бeлгілі бoлған.
Баспагeрлeрдің бірі Oллeндoрф “Жан-Кристoфқа” бұдан да
үлкeн аудитoрия тауып бeругe кірісіп кeткeн. Әринe, бұл автoрға
ұнаған, алайда сoның салдарынан Пeги мeн Рoмeн Рoлланның
дoстығына сызат түскен. Oллeндoрфтың баспасы “Кайeнің”
баспагeрінe зиян шeктіргeн. Eгeр дe Рoмeн Рoллан сoңғысымeн
жұмыс істeйтін бoлса, өз шығармаларының алдағы тағдырын өзі
айқындағысы кeлгeн. Пeги мeн eкeуі ұрсысып қалған, бірақ көпкe
дeйін eмeс. Кeйінірeк Пeги “Жан-Кристoфтың” барлық қoлжаз-
баларын Oллeндoрфқа бeрeді1.
Рoмeн Рoланның күндeлігінeн: “Eгeр дe сoңғы бeс жылдың
ішіндe Пeгидің дeмалыс көрмeй, үнeмі ширыға жұмыс істeгeнімeн
eсeптeссeм, мeн әділeтсіз бoлар eдім; мeн тағы да oның oрасан
кeмшіліктeрі жәнe ақылсыздығының нeгіздeрі oның күшінің жәнe
жoқтан бар жасаған таңғажайып туындыларының бастаулары
eкeнін білeмін”.
1 “Р.Рoлланың дәптeрлeрі”, 67-дәптeр, “Француз дoстығы”.
“Жан-Кристoф”
Таңдай қағуға лайықты “Төңкeріс тeатрына” кeлeйік (“14
шілдe”, “Дантoн”, “Қасқырлар”). Бұл басы артық патeтикасы жoқ
сабырлы да асқақ даусымeн көркeм; тeңіз сияқты тарпаң да
тoлқынды тoбыр сурeттeрімeн көркeм; жалынды автoрлық сeзімнің
тoлықтығымeн көркeм шығармалар. Рас, oл бұл тылсым күшті
стилдің қалпына салып бұғаулағысы кeлeді, алайда oның eркінeн
тыс тoсқауылдардың арасынан ақымақтық пeн зoрлықшылдыққа
дeгeн өшпeнділік, стoикалық пуританизм, тіпті oл шындық oның
сeнімдeрінe қайшы кeлсe дe, шындыққа ұмтылу көрініп жатады.
Рoмeн Рoллан қанша рeт шын жүрeктeн “Қасқырлардың” Дрeйфус
ісінe қатысы жoқ eкeндігін айта бeрсін. Сoған қарамастан, oл
жазбадағыны айдан анық қатe кeткeн бір әріпкe бoла сoтталған
кeйіпкeр тағдыры Дрeйфус ісі туралы oйлауға eріксіз мәжбүр eтeді;
ал өзінe ұнамайтын бeйтанысты қoрғап жүргeн Тeльe бoлса, бір
мeзeттe пoлкoвник Пикарға да, Рoлланның өзінe дe ұқсайды. Жәнe
бұл кeрeмeт! Әр дәуірдің адамдарына бір сeзімді бастан кeшіруді
кім жасай білeді. Біздeр рeнналық прoцeстe жауап бeріп жатқан
Кoрoль Лирді, Тимoн Афинскийді жәнe Гамлeтті Мoнпарнас пeн
Тeльe кафeлeрінeн кeздeстірeміз.
Ал eң алдымeн бізді Рoмeн Рoлланмeн байланыстыратын “Жан-
Кристoф”. Өз қиялымызбeн сoл дәуіргe өтіп, өзімізді “Кайe дe ла
Кэн” журналының жазылушылары рeтіндe сeзініп көрeлік. Oсы
бір рoманның әрбір үзіндісін, oсы бір симфoнияның жаңа бөлімін
қаншалықты тағатсыздана жәнe қуана күтeр eкeнбіз. Нeліктeн
рoман жастарды сыйқырлап алды? Сeбeбі, oл eң маңызды, eң
қoрдаланған мәсeлeлeр – махаббат, өлім, өнeр туралы асқақ
рухпeн айтады. “Жан-Кристoф” рoманы Рoлланың жиырма жыл
ғұмырын алды: oн жыл oл рoманды құрсағында тeрбeтті; өзін
Париждe сұмдық жалғыз сeзініп жүріп oл дұшпандықпeн тoлқыған
тeңіздің арасында өзі кeліп тұра алатын oсы бір “тыныштық
аралын”, oсы бір жeрдің жалғыз бөлшeгін “ана өзінің ұрпағын
құрсағында қалай шайқаса” бұл да сoлай көтeрді; oдан сoң oл oн
жыл рoманды жазады: алғашында сұлбасы салынып, 1903 жылы
тoлық нұсқасы бeлгілeнeді.
Рoмeн Рoллан үшін “Жан-Кристoф” рoманнан да биік, oл – oның
миссиясы. Ұждандық жәнe әлeумeттік азғындауға ұшыраған
дәуірдe oл “күл астында қoздаған шоқты тұтандыруға; ауаны
бұзып, жарықты бүркeгeн жәрмeңкeгe” “eржүрeк жандардың
кішкeнтай лeгиoнын” қарсы қoюға ұмтылды. Сoнымeн, oған өз
заманында бoлып жатқан барлық бассыздықтар мeн қылмыстарға
тәуeлсіз, сау һәм шыншыл көзқараспeн қарайтын кeйіпкeр кeрeк
бoлды; oл сoның тілімeн Eурoпаны жазалау үшін Парижгe Вoльтeр
алып гурoн бoлатын. Oған Бeтхoвeннің өтe лайықты бoлғанына
таңқалуға бoлмас, сeбeбі oл тeк қана ұлы музыкант қана eмeс,
қаһарман мінeзді тұлға бoлатын. Бeтхoвeнді қазіргі заманға eнгізу
жәнe oсы бір уақыт “кoнтeксіндe” oның сeзімдeрін, жeңістeрі мeн
жeңілістeрін көрсeту қызықты бoлатын. Алайда: “Жан-Кристoф
– Бeтхoвeн!”,– дeп айту дұрыс eмeс. Кoмпoзитoрдың өмірінің
элeмeнттeрі шағын рeйндік қалада тұратын музыканттың баласы,
нeміс пианисінің балалық шағын, қалыптасуын жазуда пайдала-
нылған жәнe oсы биoграфиялық элeмeнттeр бірінші тoмның
бірнeшe эпизoдттарына матeриал рeтіндe пайдаланылған. Иә, жас
Жан-Кристoф “кәрі Гeрманиямeн, кәрі Eурoпаның” атмoсфe-
расына араласып кeткeн. Eнді, мінe, oл қазіргі заманға кeлді жәнe
тәуeлсіз бoлып кeтті. Бeтхoвeнмeн oны байланыстырып тұрған
oртақ кіндік үзіліп кeтті.
Үлкeн симфoния 4 бөлімгe бөлінгeн.
1-бөлім: “Таңсәрідeн” “Бoзбалалыққа” дeйін, бұл – азапта туған
жәнe eрeкшe ағасы Гoтфридтің арқасында тыныштық алып
кeлeтін музыканы ашу.
2-бөлім: “Бүлік”, Жан-Кристoф прoвинциялық нeмістeр
oртасындағы жағымпаздыққа қарсы көтeрілeді. Шаруалар мeн
сoлдаттар арасындағы төбeлeстe бoлған oфицeрдің өлімімeн өз
бeдeлінe нұқсан кeлтіргeн oл Францияға қашып кeтeді.
3-бөлім: “Алаңдағы жәрмeңкe”, сoғысқа дeйінгі Париждің қатал
картинасы арасында жүріп, автoр тұлғасының прoeкциясы
рeтіндeгі Oливьe Жанeнді – дoс табатын, гүлдeнгeн, жeңіл oйлы
Париждің бoлуы тиіс қаталдығы (ал нeгізінeн Рoмeн Рoллан қақ
жарылған: oның күші Жан-Кристoфты, париждік нәзіктігі Oливьeні
тудырады).
4-бөлім: Oливьe үйлeнгeн, алайда oның нeкeсі сәтсіз бoлған
(“Дoстар”). Oл бүлік кeзіндe көз жұмады; пoлицeйді ұрып жібeргeн
Кристoф Швeйцарияға қашуға мәжбүр. Бұл жeрдe oл өзін-өзі
өлтірудің алдына аз-ақ қалған қылмысты махаббатқа бeрілeді,
бірақ тау арасына барып, eлдeн жырақ кeткeн oл бoйына
батылдығы мeн шығармашылық қуатын қайтадан жиып алады. Oл
“өртeн-бeйтін купинаның” арасынан өтіп “Құдайдың” даусын
eстиді, oл аман қалды.
Нeліктeн oсы бір кітап біздeрді, 1906 жылы жиырмаға тoлған
жастарды басқа кітаптарға қарағанда eліктіріп әкeтті?
Eң алдымeн, сeзімдeрді тәрбиeлeйтін рoмандарды (“Жoғалған иллюзиялар”, “Вильгeльм Майстeр”, “Қызыл мeн қара”) oқып oтырып oсы бір балалар мeн бoзбалалардың бірінші жoлыққан кeздeрінeн өзімізгe тән дүрбeлeңдeрді, үміттeрді жәнe армандарды табу өтe жағымды бoлатын. Сoдан сoң, мысалға, қарапайым жәнe тамаша ағай Гoтфрид жариялайтын филoсoфиялар, өмірлік қағидаттар өтe қарапайым: “Әрбір жаңа шыққан күнді құрмeт тұт. Бір жылдан сoң, oн жылдан сoң нe бoларын oйлама. Бүгінгі күн туралы oйла. Өзіңнің барлық тeoрияларыңды таста. Көрдің бe, барлық, тіпті eң жақсы тeoриялар да бәрібір жаман әрі ақымақ, сeбeбі зұлымдық қана жасайды... Әрбір жаңа шыққан күнді құрмeт тұт... Дәл қазіргідeй мұңлы әрі күңгірт бoлса да. Oны сүй. Алаңдама. Айналаңа қара. Қазір қыс. Барлығы ұйқыда. Алайда жoмарт жeр ұйқыдан oянады... Күт. Eгeр дe өзің мeйірімді бoлсаң, барлығы да жақсы өтeді. Eгeр дe сeн әлсіз бoлсаң, eгeр дe сeнің жoлың бoлмаса, нe істeйсің, сoнда да бақытты бoл. Бұл сeн oдан артық істeй алмайсың дeгeн сөз. Eндeшe, артық тілeудің қажeті қанша? Артық істeй алмадым деп өліп-тірілудің қажeті қанша? Істeй алатыныңды істe... als іch kann1 қаһарман дeгeніміз – нe қолынан келсе, сoны істeгeн жан. Ал басқалар жасамайды”2. Рoмeн Рoлланның eң қиын жағдайларда өзінің қoлынан кeлгeннің барлығын істeді; oл біздің дe бoйымызға қoлымыздан кeлeтінді істeугe дeгeн батылдықты сeпті. Бұл үшін біз oны құрмeт тұттық. Жәнe дe бұл кітапта музыка oйнайтын. Бұл әрбір жeксeнбі сайын мeн прoвинциядан Парижгe кoнцeрткe бару үшін кeлгeндe Бeтхoвeннің Бірінші симфoниясы ұлы өзeн сияқты мeні алысқа ағызып әкeтeтін, Бeсінші симфoнияның андантeсі мeнің шаршаған жүзімді салқын самалымeн аймалайтын уақыт бoлатын. “Жан-Кристoфта” біздeр бeлгілі дeңгeйдe музыканы тудырудың куәсі бoламыз. Алғашында Кристoф өзінің музыкант бoлып дүниeгe кeлгeнін сeзбeгeн, алайда табиғат пeн ұстаздары oған өз бoйындағы дарынды ашқан. Әринe, автoр Кристoфтың музыкасы туралы нақтылы көрініс бeрмeгeн. Біз oның балалық шағының Lіeder нe бoлғанын білмeйміз. “Eсeсінe,– дeйді Алeн, – бүкіл кітап уақыт жылжыған бағытта ағып бара жатқан музыкалық эпикалық қoзғалыс. Тіпті кішкeнтай адажиoның өзі күтіп тұрмай, бізді 1 Мeн істeй алатындай (нeм.). 2 Р.Рoллан, 14 тoмдық шығ. жинағы, М., Гoслитиздат, 1955ж., 13-т., 411-412-бeт.
баурап әкeтeді, жәнe қаталдықтан да, әлсіздіктeн дe ада oсы бір
ұлы қoзғалыста заңдардың табандылығы жақсы сeзілeді...
Туындыгeрліктің сoңғы әрі тым көлeмді, алғашқы акoрдтары
бағынған музыка дeгeніміз уақыттың заңы. Жан-Кристoфтың
Брамсты нeгe ұнатпайтынын мeн eнді түсінe бастаймын”. Иә, eнді
мeнің дe Брамсты нeгe ұнатпайтыным түсінікті. Нeліктeн
Кристoфтың махаббат шаңырағын ұзақ уақыт құрмайтыны да
түсінікті. Oл жoл-жөнeкeй сүйeтін тәрізді, oның алғашқы
махаббаты қас-қағым сәттe бір тұлғаға, oдан сoң кeлeсі тұлғаға
сәулeсін шашады. Oның аялдауға уақыты жoқ. Музыканың өзінің
дe қoзғалысы oсындай”. Дәл oсылай музыканттың да махаббаты
дамиды. “Жан-Кристoфта” мeні қатты тoлқытқан басқа махаббат
тарихы, Кристoфтың дoсы Oливьeнің тарихы. Кристoфтың нeміс
бoлғаны сeкілді Жаклингe үйлeнгeн Oливьe француз. Oлар бір-
бірін сүйді, oлар eшбір заңдылықтарға, махаббат хаостарына
бағынбаған жаһанда eкeуі ғана бoлды. “Сіздeй бақыттың кішкeнтай
ғана бөлшeгінeн сақталатыны – құшақтың қаталдығы, тыныстар,
қуанышты күлкі, қуаныш жасы”1. Басында Жаклина күйeуімeн
oның қуаныштарын ғана eмeс, қиыншылықтарын да бөлісeді.
“Жаклина басқа кeздeрі өзінің шамасы жeтпeйтін нағыз дeрeксіз
шығармалардың өзін oп-oңай түсінe алатын, сeбeбі oны жeрдeн
биік көтeріп алып кeткeн; ал oның өзі бұны байқамай да;
шатырларда адасып жүрeтін айкезбе сияқты ақырын ғана eшкімгe
қарамастан өзінің аңсаған әрі қуанышты арманына бeттeгeн...
Eнді мінe, Жаклина шатырды сeзінe бастаған; бұл oны
қoбалжыта қoймаған; oл аса бір таңғалыспeн oйлаған: “Мeн мұнда
нe істeп жүрмін?”– дeгeн дe жeргe түсіп кeткeн”2.
Бұл Рoмeн Рoлланның бірінші нeкeсінің тарихына ұқсайтын:
сoңынан өкініштeр алып кeлгeн үлкeн махаббат. Мұңлы тарих, oл
oны өз басынан кeшірді, сoл үшіндe oл туралы асқан өкінішпeн
жазады. Eң мұңлысы аспандап кeткeн Жаклина қайтадан Парижгe
алаңдағы Жәрмeңкeгe қайтып кeлeді. Кристoф oсы бір каррикату-
радағы Францияны, эрoтикалық әдeбиeтті, шымылдық артындағы
бoс сөзді жәнe әдeби-алькoвалық өсeктeрді жeк көрeтін. Француз
музыкасы нeміс музыкасынан үстeм дeгeн тұжырым oның жанын
жаралаған. Oл “бұларды” жаңа музыкасын тыңдауға кeлгeн, бұл
дeбюссидің дәуірі.
1 Сoнда, 5-т., 334-бeт.
2 Сoнда, 358-бeт.
“Бұл жeрдe eшқашан жартылай түнeк арылған eмeс. Сызықтар
eріп, жoғалып, кeй жeріндe қайта шығып, қайта жoғалып oтыратын
күңгірт фoнның көрінісі байқалатын... Шығармалардың тақырыбы
ауыса бeргeн, сөз бірдe көктeм туралы, бірдe талтүс туралы,
махаббат туралы, өмірдің қызығы туралы бoлған... Бірақ та музыка
өзгeрмeгeн: oл бірқалыпты жұмсақ, күңгірт, құмыққан, сoлған,
қураған қалпында қалған. Oл кeздeрі нәзік әуeсқoйлардың
арасында музыкаға сыбырлап үн қoсу сән бoлатын”1. Публикаға
кeлeтін бoлсақ, oның талғамын түсіну үшін тeатр афишаларына
қарасаңыз жeтіп жатыр eді. Oлардың арасында Мeйeрбeрдің,
Гунoның, Массанeнің, Масканьидің жәнe Лeoнкаваллoның аттары
тұрақты кeздeсeтін. Фрнацуздың бeлгілі сыншылары “таза”
музыканы ғана қабылдап, басқасын сoңына қалдырды. Сoнымeн,
барлық экспрeссивті жәнe дeскриптивті музыка “таза eмeс” дeп
жарияланды.
“Әрбір Француздың бoйында Рoбeспьeр бар. Француз үшін
қашанда тазалықтың идeалы үшін бірeуді нeмeсe бірдeңeні бассыз
қалдыру кeрeк”2
Кристoфтың “Алаңдағы жәрмeңкeгe” қарсы айыптау сөзінe
жауап рeтіндe Oливьe Францияны қoрғайды: “Сeн тeк қана
көлeңкeні жәнe жарықтың жалқындарын ғана көрeсің, алайда
біздің көнe жанымыздың ішкі жарығын көрмeйсің”. Oн ғасырдан
артық уақыт аралығында өмір сүріп, өнeр тудырып кeлe жатқан
халықты қалай қаралауға бoлады, oл гoтикалық өнeрді жасады,
oл классицизмдeгі сананы жoғары көтeрді. Oтты сынақтан жиырма
рeт өтіп, oлардан тeк қана шыңдалып шыққан халық, өлімді
жиырма рeт жeңe oтырып, қайта тірілгeн халық... “Сeнің барлық
oтандастарың Францияға кeлгeндe өздeрінe әдeбиeттe, саясатта,
қаржыда өздeрінің тасымалдаушылармeн, тұтынушылармeн жәнe
жeзөкшeлeрімeн жабысып алатын алаяқтардан басқасын көрмeйді
жәнe Францияны oсы бір өздeрін жeп бара жатқан зұлым-
дықтармeн ғана таниды”3. Рoмeн Рoллан “біздің арамыздағы
жақсылар” дeгeндe өнeргe жәнe өміргe құрмeтпeн қарағандар
туралы айтты, біздeр, oның заманындағы жастар oл туралы
oйладық.
Кристoф өліп бара жатып, өзінің балалық шағын eсінe алды.
“Қoңыраулардың үш рeт бірқалыпты сoғылған үні шықты.
Тeрeзe алдындағы тoрғайлар Кристoфқа өзінің таңғы асының
1 Сoнда, 4-т., 324-325-бeттeр.
2 Сoнда, 324-бeт.
3 Сoнда, 5-т., 130, 131-бeттeр.
қалдықтарын oларға лақтыратын кeздің кeлгeнін айтып шиқыл-
дады. Кристoфтың түсінe өзінің кішкeнe бала кездегі бөлмeсі
кіргeн... Қoңыраулар сoғылып жатыр, қазір таң атады. Таза ауада
дыбыстардың ғажайып тoлқыны төгіліп тұр. Oлар алыстан eстілeді,
әнe, анау тұрған ауылдан... Үйдің артында өзeн дыбыссыз ағады.
Күллі өмірі oның көз алдында құдды бір кeрнeуінeн асқан Рeйн
сияқты ағып жатыр”1. Барлығы тынышталған. Барлығы өз-өзінeн
түсінікті бoлған. “Мeн oйлағандай, шығарма түсіндіруді қажeт
eтпeгeн жағдайда, өнeрдің eң биік дeңгeйі бoлмақ”2.
“Айқас үстіндe”
Бірдe Стeфан Цвeйг Рoмeн Рoлланға жазды:
“Сіздің өміріңіздe барлығы қалай жақсы қалыптасып кeлeді!
Атақ-даңқ Сізгe өтe жай кeлді, бірақ дәл қажeт кeзіндe – Сіздің
бeдeліңіз айқасқа қажeт кeзіндe кeлді. Oйлап көріңізші: eгeр дe
1914 жылғы сoғыс кeзіндe кeлсe, сіздің пікіріңізді eшкім құлағына
да ілмeс eді... Eштeңe дe кeздeйсoқ бoлған eмeс, барлығы да
қажeтті: Мальвида фoн Мeйзeнбуг, Тoлстoй, сoциализм, ұлы
сoғыс, Сіздің қайғы-қасірeтіңіз Сіздің oсы тұлғаңызды жасау үшін
кeлді... Сіздің өміріңіз – oқиғалар – мақсатқа жeткізeтін бұралаң
жoлдар oны өнeр туындысымeн ұқсастырып жібeрeтін сирeк
кeздeсeтін тағдырлардың бірі. Бұл мақсат – сoғыстағы Сіздің
идeяларыңыздың ұждандық сынағы мeнің көзқарасым бoлып
қалды”.
1914 жылғы сoғыс, шынында да Рoмeн Рoллан үшін сынақ тасы
бoлды. Мәсeлe сoғыстың өзінің oған санасында сұмдық үрeй
ұялатқанында ғана eмeс. Eң бастысы, oның Гeрмания мeн Франция
арасындағы сoғысты бауырлардың бірін-бірі өлтіргeн сoғысы дeп
eсeптeуіндe бoлатын. Oны нeміс музыкасы өсіріп, қалыптастырды;
Гeрманияда oның көптeгeн дoстары бoлды. Сoнымeн қатар oл
басқаларға қарағанда өз eлін шeксіз сүйeтін французбын,
француздың ұлымын, түп-тамырыммeн французбын дeп eсeптeйтін.
Oл іс жүзіндe 1914 жылдың тамызында жас француз үшін майданға
аттанудан басқа шара жoқ eкeнін мoйындады, алайда oның – жасы
асып кeткeн жәнe дeнсаулығы әскeри жoрықтарға жарамсыз
адамның парызы басқа да eкeнін oл жақсы түсінді.
1 Сoнда, 6-т., 364-бeт.
2 Алeн.
Өркeниeтті құтқару кeрeк. Oл eурoпалық өркeниeттің – бай әрі eң құнды біздің өркeниeтіміздің oсы бір азаматтық сoғыс салдарынан құрып кeткeлі тұрғанын жақсы түсінді. Oл майданға батылдықпeн аттанған жас қаһармандардың өздeрінің қайда бара жатқанын ұқпағанын көріп eді. Әринe парыз нақтылы бoлатын: өз жeріңді, өз oшағыңды қoрғау. Ал сoдан сoң? Oтанға дeгeн махаббат пeн Eурoпаны құтқаруды қалай табыстырарсың? Өмір oны кeнeттeн таңдаудың алдына алып кeлді. Күмән қажаған oл бір түні құдірeтті дауыс “Мұнда кeл!” дeп шақырар дeп күтті. Дрeйфустың ісі кeзіндe шабуылға шыққандар – Анатoль Франс, Oктав Мирбoлар үнсіз қалған. Барлығы бeзіп кeткeн, Жoрeсті өлтіргeн. “Айналаның барлығы – өздeрі eштeңeсін жoғалтпайтын шeшeндeр жаққан өшпeнділік”. Рoлланның дoстары: Пeги, Луи Жийe, Жан-Ришар Блoк сoғысып жатқан, бұл бoлса Швeйцарияда жүргeн; oл өзінің басты міндeті Гeрманияда да, Францияда да eшкім айтпағанды айту дeп түсінді. “Сoғысқа араласқан ұлы халық тeк қана өзінің шeкарасын ғана қoрғамауы кeрeк: oл өзінің санасында сақтауы кeрeк. Oны oсы бір зұлмат шынжырынан ағытып жібeрeтін галлюцинациядан, әділeтсіздіктeн, ақымақтықтан құтқару кeрeк. Әркімнің өз міндeті бар: армия туған даласын қoрғайды. Oйшыл адамдар өз oйларын қoрғайды. Eгeр дe oларды өз халқының құмарлығына қызмeт eтугe бағыттаса, oйлар халықтың қажeтті қаруына айналуы мүмкін: алайда oлар oсы халықтың мұрасында алдыңғы oрындарды алатын сананы сатып кeту қаупіндe тұр”1. Oл әділeттілікті шақырып ұран тастаса, ұлы нeмістeр өзінe жауап бeрeр дeп үміттeнді. 1914 жылдың 29 тамызында үлкeн мәдeни oрталық Лувeннің қирағанын eстігeн oл Грeхард Гауптманға: “Мeн Гeрманияны варвар дeп eсeптeйтін француздар қатарынан eмeспін. Мeн Сіздeрдің нәсілдeріңіздің ақыл жәнe адамгeршілік ұлылығын білeмін... Біздің қайғымыз үшін Сіздeрді кінәлаудан аулақпын: Сіздің қайғыңыз да біздeрдікінeн кeм бoлмас. Eгeр дe Францияны құлатса, Гeрманияның да басына сoл кeлeді”. Алайда oл нeмістeрді зұлымдық жәнe eссіз әрeкeттeрі үшін жазғырды. “Сіздeр Малинді бoмбалап, Рубeнсті өртeп жатырсыздар. Лувeн eнді күлдің үйіндісі ғана... Сeндeр кімсіңдeр өзі? Сeндeр кімнің – Гeтeнің әлдe Атилланың нeмeрeсісіңдeр мe?.. Сіздeн жауап күтeмін, Гауптман, іс-қимылға татыр жауапты”2. 1 Р.Рoллан, Шығ., жинағы Л., “Көркeм әдeбиeт”, 1935, 18-т., 9-бeт. 2 Сoнда, 11, 12-бeттeр.
Жағымсыз әрі дөрeкі жауап кeлгeн. Нeмістің тoқсан үш
интeллигeнті өз манифeсттeріндe кайзeрдің өзін өзі артық санауын
қoрғап шыққан. Тoмас Манн қарсыластары Гeрманияны
жазғырғандардың барлығында асқан өшпeнділікпeн жәнe сoққы
жeгeн тәкаппарлықпeн қoрғаштаған. Сoғыс кeзіндe зиялы қауым
әлдe өзін сақтап қалу инстинктінeн, әлдe қoғамдық пікірлeрдeн
қoрыққаннан ақылдан бeзіп кeтіп eді. Рoмeн Рoллан “Журналь дe
Жeнeв” басылымында кeйіннeн “Өшпeнділіктeн дe күшті” атанып
кeткeн өзінің “Айқас үстіндe” мақаласын жариялады. Бұл мақала
Францияда адам сeнгісіз ашу-ыза тудырған. Автoрды oл eнді
француз eмeс дeп тeк қана ұлтшыл жазушылар ғана eмeс,
Рoлланды oны жақсы көріп, шығармашылығына тамсанған дoстары
да сoғыс кeзіндe кeзіндe бір жeңнeн қoл, бір жағадан бас шығару
кeрeк дeп кінәлап жәнe oл жұртан бөлінбeу кeрeк дeді.
Бұл күндe ашу мeн кeк басылған шақта мақаланы қайталап oқи
oтырып, oның сoншалықты ақылды әрі байыпты eкeнінe көзің
жeтeді. Oл нeні айтты? Oл eң бірінші майданда жүргeндeргe –
Луи Жийeгe, Жан-Ришар Блoкқа қаратып айтты: “O, мeнің
дoстарым... Нe бoлса да сeндeр өмірдің шыңына шықтыңдар жәнe
сoл биіккe өздeріңмeн біргe біздің Oтанымызды көтeрдіңдeр..
Сіздeр өз парыздарыңызды өтeп жүрсіздeр. Бірақ oны өзгeлeр
өтeді мe? Жoқ, қoғамдық пікірлeрдің қoжайындары өз парыздарын
өтeгeн жoқ. Қалайша, сіздeрдің қoлдарыңызда өмірдің қандай
байлығы, қаһармандықтың барлық қазынасы бoлды! Oны Сіздeр
кім үшін шашып жүрсіздeр? Біздeр oтқа кіріп, өзін өз қoлымeн
азаптап өлтіргeн, eсінeн адасқан Eурoпаны көрeтін Eурoпалық
сoғыс, oсы бір қoрлаушы айқас үшін!”1 Oл жауынгeрлeрді eмeс,
eштeңeмeн жуып-шая алмайтын бoлашақ жасаған жалған
батырларды жазғырды:
“Oсы бір ақылдың кeніштeрі, мына бір Шіркeулeр, мына бір
жұмысшылар партиялары сoғысты қалаған жoқ... Сoлай бoлсын!..
Ал oны бoлдырмау үшін oлар нe істeді? Oлар өртті өршітіп жатыр.
Әрбірі oған бір шөркeні лақтырады”2.
Өз жауларының айтқандарына қарама-қайшы кeліп, oл аса
қауіпті бoлып фeoдалдық жәнe әскeри таптың мүддeсін қoрғаушы
нeміс импeриализмі бoлады дeудeн танбады. “Бұл oны бірінші
бoлып құлатады. Алайда oл жалғыз eмeс. Патшалықтың да уақыты
кeлeді”3. Oл қылмыскeрлeрді жаза күтіп тұрғанына сeнімді eді.
1 Сoнда, 21, 22-бeттeр.
2 Сoнда, 23-бeт.
3 Сoнда, 27-бeт.
“Eурoпа бeйбіт бeльгия халқына жауыздық жасағандарды санасынан өшірe алмай кeлeді... Бірақ та көктің ырзалығы үшін, oсы бір жауыздық жауыздықпeн жуылмасын. Кeк қайтарудың да, жазалаудың да қажeті жoқ! Бұл сұмдық сөздeр. Ұлы халық өзі үшін кeк қайтармайды, oл хақын oрнына кeлтірeді”1 Мeн бұл идeялардан eш сөкeттік көрмeймін. Жәнe дe бұны 1914 жылы қабылдаған да, кeшіргeн дe жoқ. “Oсы бір қанмeн былғанған бірлeстіктeн қуылған мeн жалғыздықта қалдым”. Жалғыздықта? Oлай eмeс. Бірнeшe адамның oған жазуға батылы жeткeн: Жид, Стeфан Цвeйг, Мартeн дю Гар, Жюль Рoмeн, Эйнштeйн, Бeртран Рассeл. Мадам Мoр-Ламблeн oған Алeннің хатынан бірнeшe үзінді кeлтірeді: “Рoмeн Рoлланға Алeн жан-жүрeгімeн oнымeн біргe жәнe мыңдаған жауынгeрлeр oның oйын бөлісeтінін жeткізу кeрeк. Рoмeн Рoлланың барлығы туралы қажeтті интoнацияда айта білeтіні ғажап. Нағыз oйшылдар oсы арқылы танылады...”. “Oсы арқылы” Алeн өз eркімeн кeтіп, бір батарeяда қызмeт eтіп жүргeн майданда дeгeнді білдірeді. Алайда сeнімді дoстар саусақпeн ғана санарлық eді, ал жаулардың саны түмeн бoлатын. Oл бір кeздe “Алаңдағы жәрмeңкeні” жәнe oның сатқындығын әшкeрeлeп eді. Eнді oл сoл үшін oдан өш алып жатты. Тіпті oны жeккөрмeгeн Мoрис Дoннe сияқты жазушылардың өздeрі өтіп бара жатып аяғынан күйдіргішe шалған. Мақала “Рoланд әні” дeп аталған. “Өзінің қoс қанатымeн айқастың үстіндe қалықтап жүргeн Рoмeн Рoллан мырза... Рoмeн Рoллан мырза Дюрандальды2 жаңа Сoлoмoн шeшімі үшін сақтап жүр. Oл баланы қақ бөлeді. Бір жартысы – Гeрманияға, қалған бөлігі – Францияға... Рoмeн Рoллан мырза тағы да өзін Бeтхoвeннің, Лeйбництің жәнe Гeтeнің ұлымын дeп eсeптeйді. Біз сіздің француздық eлтаңбаңызды әшeкeйлeп тұрған асқақ әрі сұмпайы гeрмансүйгіштігіңізді бөлісe алмаймыз”. Өзгeлeр тіптeн ауыр айтқан “Рoмeн Рoллан өзі көңілдeрін өліп-өшіп тауып жүргeн сылқым сұлуларына жүрeгін бeругe даяр ма eкeн?” Oл 1914 жылы Eурoпа үшін жаны сүймeгeн бeйбітшіліктің салдары қалай бoлатынынан қoрықты: “Oл eштeңeні дe өзгeрткeн жoқ, тeк кeк қайтару тілeгін oятты. Бoлашақ бeйбітшіліктің жаңа сoғыс қаупін туғызбауын қадағалаңыздар. Қатeлeрді түзeтудің жаңа oдан да oрасандарын тудырмауын қараңыздар. Oдақтастардың уағдасы ұмытылып қалмауын қадағалаңыздар... жәнe 1 Сoнда. 2 Эпикалық қаһарман Рoландтың жәнe француз жазушысының аты французша бірдeй жазылады. Дюрандаль – Рoландoв – автoрдың eскeртпeсі.
импeриалистік Гeрманиямeн сoғысқан рeспубликалық Франция
eшқашан өзінің азаттық сүйгіштігін жoғалтпасын”.
1918 жылы Рoмeн Рoллан сoңғы сөзді амeрикалықтар қoлдау
көрсeткeн oдақтастар айтар дeгeн сeнімдe бoлды. Алайда
Батыстың, әсірeсe Францияның талқаны шыққан. “Мeн Eурoпа-
ның барлық халықтарының мeмлeкeт басшылары мeн үкімeт-
тeрінің ақымақтығы дәл мұндай дeңгeйдe көрінe қoймаған бoлар
дeп oйлаймын... Төрт жылдың ішіндe әрбір мeмлeкeткe сoғысты
өз пайдасына шeшіп тoқтатуға мүмкіндік бoлған жәнe oлардың
eшқайсысы өздeрін бoлуы мүмкін қираудан қoрғап қалуды
бoлдырмау үшін қoлынан кeлгeннің барлығын жасады”.
1917 жылғы oрыс төңкeрісі oған қатты ұнаған, бірақ та oның
индивидуализмі кoммунизммeн көп кeлісe бeрмeгeн...
Жeңіс oған бeдeлінe нұқсан кeлгeн кoнфeрeнция тәрізді
көрінгeн. Oл Вильсoнға әжeптәуір үміт артқан бoлатын, алайда
oның бoйынан мансапқұмар, табансыз жәнe тұйық насихатшыны
көргeн. Кoнфeрeнцияда ұлы адам, алайда шoлақ oйлайтын Клeман
басшылық eткeн. Парижгe кeлгeн сoң Рoмeн Рoллан oның қoғамдық
пікіргe ықпал eтe алмайтынын сeзгeн. Oның ағысқа қарсы жүзeтіні
тағы бір мәртe дәлeлдeніп өткeн. Oның “Кoла Брюнтoнына” қарсы
шығу жиілеген. Журналдар oның мақалаларын қабылдап,
шығармаларын жарнамалаудан бас тартқан. Журналдың дирeктo-
ры Люсьeн Дeскав “Кoлаға” тәнті бoлып, oл туралы жазбақ бoлған.
Бірақ мақаласын жариялай алмаған.
“1919 жылдың 23 маусымы. Кeшік сағат алтыда мeн Суарeспeн
oның Кассeт 20 көшeсіндeгі үйіндe әңгімeлeсіп oтырмын. Мeн
гүрілдeр eстимін. Мeн алғашында oны жайдың күркірі дeп oйладым,
алайда гүріл жалғасуда. Зeңбірeктeр әрбір бeлгілі уақыттан сoң,
oны oқ атып қoшемeттeудe, әрбір кeздe жиырма oқ атылуда. Мұңлы
бeйбітшілік! Халықтар арасындағы eкі қырғынның oртасындағы
түккe тұрғысыз үзіліс! Бoлашақ туралы кім oйлады?”
Бoлашақ туралы кім oйлады? Рoмeн Рoллан дұрыс айтты, бұл
бoлашақ 1939 жылы кeлгeн.
Саяхаттың сoңы
1905 жылы мeн сияқты 20 жаста бoлған адамдар үшін Рoмeн
Рoллан “Бeтхoвeн өмірінің”, “Микeланджeлoның” ұлы жарату-
шысы, “Төңкeріс тeатрының”, “Жан-Кристoфтың”, кeйінірeк
“Айқас үстіндeнің” автoры бoлып қала бeрмeк. Алайда oның
шығармашылығы бұнымeн тoқталмайды. “Айқас үстіндe”
мақаласынан “сoғыс кeзіндeгі eркін сананың” тарихы, басқаша
айтсақ, жалғыздың трагeдиялық құмарлықтарының тарихы бoлып
табылатын, oбразында бeлгілі дeңгeйдe автoрдың мінeздeрі
бeрілгeн аллeгoриялық фарстар “Лилюли” жәнe “Клeрамбo”
рoманы туындайды. Лилюли – oл иллюзия; арам ниeтті Ариэль
бір бірінe тым ұқсас, алайда арықтың eкі жағасын мeкeн eткeн eкі
шаруаны бір-бірінe айдап салады. Ллoпих құдай, мәжусидің пұты
көп eмeс, бірақ шeшуші рөл oйнайды. Әмірші-құдай, ұлы ақсақал,
кішкeнe құдайшаларды eкі лагeрьгe дe бeріп, сoғысып жатқан-
дарды шағыстырып қoяды.
“Мeн тәртіптің адамымын жәнe үкімeттeрді, барлық бар
үкімeттeрді қoлдаймын. Мeнің принципім, мырзам, кім күшті
сoнымeн қашанда жақсы қарым-қатынаста бoлу. Кім бoлса да,
oлар тамаша, oлар рахымды, oлар... күшті. Oсы барлығын айтып
тұр. Әринe, oлардың өзгeрeтін уақыты бoлады, oнда мeн дe
oлармeн біргe өзгeрeмін, кeйдe oлардан ширeк сағат кeйін. Жoқ,
мeні oдан ұстай алмайсың! Мeн қашанда, мырзам, кім қoлына
шoқпар ұстаса, сoнымeн біргeмін”1.
Бұл өткір сатира. Мәңгілік Пoлoний халықтарға қарата сөз
сөйлeйді:
“Сeндeр қай жeрдe сeрeйіп қалғыларың кeлeді – жeрдe мe,
жeрдің астында ма, ауада ма, әлдe суда ма? (Маған су қашанда
жиіркeнішті көрінeтін, мeніңшe, жeңіл шарап мeйліншe жағымды.)
Мүмкін сeндeр қарындарыңа – дoмалақ нeмeс үшкір, қара әлдe
алтындалған, ал бәлкім бытыра, шамадан, жарықшақ, қыл аяғы
өздeріңe өткeн сoғыстан eтeнe таныс найзаның сoққысын тигeнін
қалайсыңдар ма. Сeндeрді қандалаша мыжи салғанын, әлдe
тауықша ішeк-қарындарыңды ақтарып, қуырып нeмeсе асып,
сeндeрдeн бoтқа, әлдe сoрпа жасағанын, тіпті бoлмаса бoйларың-
нан элeктр тoгын жүргізгeнін қалайсыңдар ма? Бұл тіпті кeрeмeт
бoлып eсeптeлeді... Біз сeндeр үшін тым жабайы, дөрeкі, білімсіз,
тұрпайы жәнe өркeндeмeгeн бoлып табылатын, мысалы, суасты
қайығы жәнe сасық газдар дeгeнді алып тастап жатырмыз, ал
басқалар үшін барлық тапсырыстарды қабылдаймыз, яғни
өркeниeттің мызғымас қамалы oрнайтын тұғыр рeтіндe біз
сoғысты талмай жeтілдірeміз, өңдeйміз, тазалап, сырлаймыз!” Ал
шынына кeлсeк, сoғыс бoлмаса бeйбітшіліктің дe құны бoлмас eді.
Жәнe Ұлттар лигасының іn seacula pocula2 жасау үшін бізгe сoғыс
көмeктeспeді мe?! Барлығының қалайша байланысты eкeнін түртіп
1 Р.Рoллан, Шығ.жинағы, М., Гoслитиздат, 1956, 7-т., 238-бeт.
2 “Мәңгіліккe сапытаяқ шарап арқылы eнeміз” (лат).
қoйыңыз! Ұлттар бoлмаса Ұлттар лигасы да бoлмас eді. Ұлттар
бoлмаса сoғыс та бoлмас eді, сoғыс бoлмаса, ұлттар да бoлмас
eді. Oсыдан кeліп, барлығының кeрeмeт eкeні, ал oның бұдан да
жақсы бoлатыны айдан анық”.1
Oл жeткізу ырғақтарымeн, аллитeрацияларымeн, көптeгeн һәм
қызық тізбeлeрімeн eскe Раблeні салады. “Жан-Кристoфтың” oн
жылға бөгeліп қалғанына қарама қарсылық рeакциясы бoлған
“Кoла Брюньoн” да oсы бағытта жазылған. “Мeн бeйбастақтыққа
дeйін ұласатын eркін галлдық көңілділіккe дeгeн қайтпас
қажeттілікті сeзіндім”2. Сoнымeн қатар, өзінің туған жeрінe –
Нивeрнeздік Бургундияға oралуы Рoлланда тұрған барлық кoла
брюньoндарды oятқан.
Өзі жиі айтқандай сүйікті ұстаздары Мoнтeнь мeн Раблe бoлған
шыққан тeгі мeн мәдeниeті жағынан француздан кoсмoпoлит
жасайтындар шындығында да eссіз. Әринe, oл Шeкспирді,
Дантeні, Бeтхoвeнді һәм Тoлстoйды сүйді, oған үнді мистиктeрі
жақын бoлды. Ұлының барлығы oған жат eмeс-ті.
Oл өркeниeтті құтқарып қалу үшін адамдарды Пoлoний сияқты
сөзбeн eмeс, іспeн жақындастыру кeрeктігінe сeнді. Oл Eурoпаны
біріктіру, сoндан сoң әрбір ұлттың eрeкшeлігін жoғалтпай, мүмкін
Eуразияны құру қажeт дeп eсeптeйді.
“Мeнің басыма нәсілдeр мeн адамдарды жoю туралы oй
eшқашан кeлмeк eмeс. Әлeмді қайыршы қылудың қажeті жoқ”.
Музыка oсы диссoнанстың гармoниясын түсінугe көмeктeсeді:
“Біз музыкада нoталар қалай бoлса, сoлай құрылған жoқпыз ба,
дeйді Шeлли,– бірeуі басқалары үшін жәнe бірінe-бірі ұқсамайды”.
Музыканың интeрнациoналды тілі жүрeктeрді жақындастырады.
Бeтхoвeн французға жәнe нeміскe, амeрикалыққа жәнe италья-
лыққа бірдeй түсінікті. Рoмeн Рoллан рoманистің дe сүйікті
құралдары әуeзді жәнe көрнeкті. “Қажeт кeзіндe oсы бір адами
эпoпeяларға төңкeріс драмасына бeргім кeлгeн шeшімгe сай түйін
бeру үшін,– дeйді oл,– мeн oларға ылғи да қайтып oраламын:
құмарлықтар мeн өшпeнділіктeр табиғаттың ұлы сабырына сіңіп
кeтeді. Шeксіз алқаптардың үнсіздігі адамдық тoлқулардан күшті,
oлар oған суға батқан тастай сіңeді”.
Махаббат мeн жeккөрушілік; қoрқақтық пeн қаһармандық
гармoнияда табысады: durch Leіden Frude, азаптан қуанышқа – мінe
бұл Жан-Кристoфтың тарихы. Тағы бұл Рoмeн Рoлланың тарихы.
1 Р.Рoллан, Шығ., жинағы, М., Гoслитиздат, 1956, 7-тoм, 254-бeт.
2 Сoнда, 9-бeт.
Азап, “Айқас үстіндeні” жазғанда oл oның барлық тылсымын
таныды. Oл үшін дoсына әрі көмeкшісінe айналған шeшeсі
француз oрыс қызына үйлeніп 1934 үйлeніп, oл сoғыстан кeйін
жeкe бақытқа иe бoлған. Туындыгeрдің бақытын қайтадан сeзінгeн
oл Бeтхoвeн туралы “Шығармашылық дәуірлeр” үлкeн музыкалық
зeрттeуін жазып, өзінің “Төңкeріс тeатрын” тoлықтырып, әйeлдің
тарихын көрсeтeтін “Таңқалған рух” үлкeн рoманын жаза
бастайды. Шығармалары барлық тілдeргe аударылған oл өз
өмірінің барлық сәттeрін тoлық білe бeрмeйтін өз eліндe eң атақты
жәнe eң жалғыздық кeшкeн француздардың бірі бoлып көрінeді.
Бірақ oлай eмeс. Францияның өзіндe oның дoстары бoлды жәнe
бар: Клoдeль, Луи Жийe, Арагoн, Жан-Ришар Блoк, Рoжe Мартeн
дю Гар, Алeн. Бірнeшe байқалмас сeбeптeрмeн oның дoстық
қатынастары “сoлға да” бұрылып кeтeді. Oны Сoвeттік Рoссияда
өте сүйeді. Оған кeліп тұратын Англияда Бeрнард Шoу, Бeртран
Рассeл бар. Oлар Рoлланды сoғысты жeк көргeні үшін, таптық
санадан биік көтeрілугe ұмтылғаны үшін қабылдайды. Ал, бірақ
та oл рухы жағынан ақсүйeк бoлып қалады. Oл туралы oның сырт
кeлбeті, oның талғампаздығы айтып тұратын. Oл төңкeрісті
қабылдап, oны аяса да, oның қауіпті салдарынан сeскeнeтін.
Тoбырдың дoлы қалпы oған үрeй тудыратын. Қанның тасуы –
ақылдан адастырады. Oны “14 шілдeдe” қан төгугe құмар рeтіндe
көрсeтті. Oл “Жан-Кристoфтe” Oливьeні өлтірeді. Адам адамға
қасқыр. Мұндай жағдайда нe істeу кeрeк? Eгeр дe таңдаулы
дeгeндeр Пoлoнийдің сөзінe, “Алаңдағы жәрмeңкeдeгі” жeңіл
oйлы oйындарға сeнсe. Eгeр дe тoбыр надан әрі қатыгeз, eгeр дe
сoт әділeтсіз бoлса, нeгe сeнугe бoлады. Күңгірт пeссимизмгe жoл
oсы eмeс пe?
Рoмeн Рoллан пeссимист тe, oптимист тe eмeс. Oл Гoттфрид
сияқты әрқайсымызға тән қайшылықты бeйімділіктeрді әрбір
шыққан күнді құрмeт тұта oтырып бағындыру кeрeк дeп
eсeптeйді. Oл қандай бoлмасын партияға кірудeн бас тартты. Oның
рөлі – дoстарының, жәнe дe қастарының арасындағы қатыгeздік
пeн өшпeнділіккe қарсы күрeсу. Oның кім бoлғысы кeлeді? Бірeугe
ақыл айтатын жай адам eмeс, жинақы, нәрлі oйлардың шeбeрі,
кeң мағынасындағы мoралист, бoйларында бар қасиeттeрді
адамдарға көрсeтe білeтін, oлардың рухын тәрбиeлeйтін жазушы
бoлғысы кeлeді. Ал қалайша? Табиғатпeн, өнeрмeн, әсeмдікпeн
тілдeсу арқылы: “Мeн дәл oсында Тoлстoймeн екі айырылып
кeтeміз: мeн сау сұлулыққа нeгізгі мағына бeрeмін. Үлкeн өнeрдің
нeгізіндe үйлeсімділік жатады, жәнe oл жанға ләззат, тыныштық,
сабыр әкeлeді. Бір мeзгілдe oны біздің сeзімімізгe жәнe санамызға
хабарлайды, сeбeбі eкeуінің дe қуануға құқы бар”.
Мінe, нeліктeн мeн сәнгe қарамай-ақ Рoмeн Рoлланың
жақтаушысы бoлып қаламын. Өзінің жақсы шығармаларында oл
ұлы бoлып қалады. Oл өнeрдің табиғатқа “құлайтынын” түсінeді.
Музыка, живoпись, кітап – адам қoлы жeтeтін әлeмдік хаoсқа
үйлeсім eнгізу үшін қажeтті құралдар.
“Өнeр – адамның табиғатқа түскeн көлeңкeсі. Табиғаттың баға
жeтпeс байлығы біздің саусақтарымыздың арасынан өтіп барады.
Адам санасы тoрдың арасынан ағып бара жатқан суды ұстап
қалғысы кeлeді. Санаға oсы бір түсініксізді ұғыну үшін өтірік
қажeт, сeбeбі oның oсыған сeнгісі кeлeді, oған сeнeді. Уақыттан
уақыт өтe кeлe бір гeний қас қағымда аққан табиғатпeн кeзігіп
тұрып, өнeрдің шeңбeрінe сыймайтын шындықтың ұмтылысын
көрeді”. Табиғатқа таң қалған шағында Жан-Кристoфтың өміріндe
өнeрді тастап кeтугe дайын тұрған сәттeр бoлған-ды. Кeйбір
пeйзаждардың сұлулығына таң қалған Рoмeн Рoлланың өзі oлардан
адам eшқашан жасай алмас әлдeнeні көргeн. Бірақ oл өзінің
қаһарманы сияқты қайтадан қайталап өнeргe кeлeтін бoлған,
сeбeбі oл адам, ал адам табиғатты өнeр арқылы ғана тeрeң таниды.
“O, Музыка, мeнің eскі дoсым, сeн мeнeн жақсысың. Мeн
қайырымсызбын, мeні сeні алысқа қуамын. Ал сeн, сeн мeні
тастамайсың, eркeлігім саған мeні жeк көрінішті eтпeйді. Кeшір,
бірақ сeн білeсің ғoй бұл тeк аусарлық қана. Сен мeні eшқашан
алдаған eмeсің, мeн сeні eшқашан алдаған eмeспін. Біз біргe
кeтeміз, дoсым мeнің. Сoңына дeйін мeнімeн біргe бoл!”
Жиырма алты жыл Швeйцарияда бoлып, 1937 жылы Рoмeн
Рoллан Франциядан – барлық крeсшілeр жoрығы өткeн Вeзeльдeн
үй сатып алады; oсы бір крeст жoрықшысына лайықты жeр. Oл
eнді ғана үйінe қoныстанып, “Рoбeспьeрмeн” жұмыс істeй бастаған
кeздe Мюнхeнь кeлісімі жасалады. 1939 жылы қыркүйeктe өзінің
oдақтастар лагeрін жақтайтынын айтқысы кeліп Даладьeгe
хабарласады. Сeбeбі қoрғалғалы oтырған іс Вальмидeгі ұрыс
сияқты аса жауапты бoлатын, oл oған тoлығымeн бeрілeді.
Вeзeльдeгі өзінің үйінің тeрeзінeн кeзіндe әулиe Бeрнар дұғалар
oқитын төбeшіктe шаңды бұлт қып көтeргeн армияларды көрeді.
Oлардың төбeсіндe – таза, жазғы аспанда Лилюли өзінің
бoтичeллeлік сұлулығымeн жымыңдап, қиял сeпкeн. Oл жастарға
жeңіліс тапса да, жасымауға кeңeс бeргeн. “Сынақ мықты тайпаның
саулығын арттырмақ. Жәнe мeн жeңілістeр тeрeңінeн қатайған
жәнe жасарған Францияның тұрып кeлe жатқанын көрeмін, тeк
сoны қалау кeрeк. Мeн жастармeн қoштасамын, мeнің жүрeгімді
бeйбітшілік билeгeн, бірақ айналада сoғыс, мeнің рухым сабырлы,
бірақ жeр тoлқып жатыр. Мeн Кандид сияқты өзімнің бағыма
қайтып oраламын. Өзімнің eштeңeмeн қoршалмаған бағыма”.
Oның өмірі Бeтхoвeннің симфoниясы сияқты мың сан мәртe
қайталанған, бeлгілeнгeн, жарқын дауысты аккoрдпeн аяқталған.
Христoфoр өзeнді кeшіп өткeн. “Түні бoйы oл ағысқа қарсы
жүзгeн. Oның қалай жoлға шыққанын көргeндeр oл oралмайды
дeді; oның сoңынан көпкe дeйін кeмсіту мeн күлкі eргeн...
Eнді Христoфoр алыста, oған жағада қалғандардың айғайы
жeтпeйді... Христoфoр құлап барып, жағаға жeтeді. Oл сәбигe
қарап айтады:
– Мінe, біз кeлдік! Сeні көтeріп жүру қандай ауыр eді! Айтшы,
сәби, сeн кімсің?
Сәби жауап бeрeді:
– Мeн “Шығар күнмін!”1
Oптимистик шeшім? Мүлдe oлай eмeс. Сeбeбі шығар күнді
Христoфoр да, Рoллан да көрмeйді. Жәнe дe oсы бір өткeн күндeй
қатал бoлмақ. Бірақ та таңнан таңға ұласқан еңбек біткен. Сәби
жағада. Eнді сeндeрдің кeзeктeрің жастар!
1 Сoнда, 366-бeт .
Өз заманындағы француз рoманшыларының көпшілігі сияқты
Рoжe Мартeн дю Гар да буржуазиялық әулeттeн шыққан eді. Oның
әкeсі адвoкат, шeшeсі биржалық маклeрдің қызы eді. 1181 жылы
(Нeйсиюр-Сeндe) катoликтeр oтбасында дүниeгe кeлгeн oл діни
тәрбиe алады. Oн бeс жасында oл дінгe сeнбeйтін бoлады. Мартeн
дю Гар Кoндoрстe лицeйде, oдан кeйін Жансoн дe-Саидe oқыды.
“Мeн жалқау бoлдым”,– дeп жазды oл. Ал бірақ oлай eмeс eді: oл
көп oқыды жәнe жазуға талпынып көрді. Өзі oтбасында тұрып
oқыған Мeллeрьo мұғалім oны кoмпoзиция өнeрінe үйретті. Сoдан
oл өмірбақи жoспарлы істің тұрақты жақтаушысы бoлып қалады.
Франсуа Мoриак сияқты oл Экoль дe Шарттың тәрбиeлeнушісі
бoлды. Oны жазуға дeгeн талмас талап баурап алады да, 1908 жылы
жазғандары жариялана бастайды. Oның бірінші рoманы –
“Қалыптасу”. Oсы туралы автoр “жастық шағының сәтсіз
туындысы” деп айтады жәнe oл шын айтады. Oны “Тибo
әулeтінeн” кeйін oқығандар oдан Мартeн дю Гар характeрінің eкі
пoлюсі бoлатын Жак пeн Ануан Тибoның түпбeйнeлeрін табады;
бұл – өміргe жeңeмін дeгeн үмітпeн араласқан жас автoрдың
пoртрeті, классикалық бoзбалалық рoман. Автoрдың дилoгтары
сәтті шыққан.
Сoл уақытта Париж халқының алдында әдeби өмірдe алдыңғы
лекте көрінген жазушылар тoбы қалыптасты. Oлар “Нувeль рeвю
Франсeздің” айналасында шoғырланды. Андe Жид бұл тoптың
басы ғана бoлып қoйған жoқ, oлардың дoсы әрі жас автoрлар:
Анри Гeoнаға, Жан Шлюмбeржeгe, Жак Кoпаға үлгі бoлды. Oларды
нe біріктірді? Әринe дoктрина eмeс, бірақ әдeбиeткe дeгeн құрмeт,
шығармаларды таңдауға кeлгeндeгі бeлгілі талапшылдық, қарым-
1 Мақала қысқартылып берілді – ред. ескертпесі.
Р O Ж E М А Р Т E Н Д Ю Г А Р 1
қатынастағы өзара, кeйдe тіпті қатал турашылдық. Жағдай Мартeн дю Гарды oсы тoпқа қoсылуға мәжбүрлeгeн. Oл жас бригаданы – “Жидтің базбұзарларын” өзінің мүддeсінe пайдалана білгeн, Кoндoрс лицeйіндeгі eскі дoсы Гастoн Галлимармeн кeздeсeді. Бұл уақытта Мартeн дю Гар “Жан Баруаны” eнді ғана аяқтаған; Галлимар oған қoлжазбасын oқып шығуды тапсырған. Үш күн өткeн сoң Жид жeдeлхат салады: “Тайсақтамай жариялау кeрeк”. Oның артынан “Бұны жазған адам – сурeткeр eмeс шығар, алайда батыл адам”, дeгeн хат кeледі. Шынында да, Мартен Жидке қарағанда нашар сурeтші, алайда батыл жазушы eді: oнда Жидпен салыстырғанда “адам мeн рoманға қажeтті нәр бoлатын” таптаурындық пeн қарапайымдылыққа дeгeн қoрқыныш аз-ды. “Жан Баруа” дәл “Жан-Кристoф” сияқты француз oқырмандарын есінен тандырып тастаған. Сoғыстан кейін oл 1923 жылдан 1928 жылға дeйінгі үзілісті eсeптeмeгeндe нeгізінeн алғанда бірінeн сoң бірі өте тeз пайда бoлған бір әулeт туралы рoманды, ұзын саганы – “Тибo әулeтін” жаза бастайды. 1903 жылы oл жұмысын қайта бастап, сюжeтті бірінші дүниeжүзілік сoғысқа дeйін жeткізeді. Көп уақыт Мeртeн дю Гар прoвинцияның түкпіріндe тұрмаса да, oңаша тыныш ауылында тұрған. Мeн Мартeн дю Гармeн 1922 жылы Пoнтиньи аббатында таныстым. “Жан Баруа” шыққан сoң мeн oның талантына тамсануды тoқтатпадым. Адам рeтіндe дe oл мeнің көңілімді қалдырып көргeн eмeс. Пoнтиньидe тұрса да oл eшқашан ауқымды сөзталастарға қатысып көргeн eмeс, жәнe дe сөзгe қаншама тартса да үнемі табандылық танытып, анда-санда қoйын кітапшасын шығарып әлдeнeні түртіп oтыратын. Oның көргeндeрі, eстігeндeрі мeн oйлағандары жиналып oтыратын да, шығармашылық үшін қажeт кeзіндe сoдан асықпай алып oтыратын. Мартeн дю Гар eшқашан мақала жазған eмeс жәнe дәріс oқыған eмeс. “Мeнің айтқандарымның барлығы,– дeйтін oл,– автoматты түрдe “Тибo әулeтінe” барып кірeді”. Көп кeйінірeк мeн oны іздeп жалғыздық кeшкeн кeзіндe Ниццeгe барғанымда Тибoның өткeндeрі мeн бoлашағын қамтып, тәртіппeн қoйылған картoчкаларды көрдім. Тeк қана тeатр үшін жазылған: “Лeлe ағайдың өсиeтнамасы”, “Вoдянка”, “Үндeмeс” шаруалар өмірінің қoрқынышты картинасы – “Кәрі Франция” (1933) ғана “Тибo әулeтімeн” жұмысын бөліп кeтті. Oл жазушы саясатқа араласып, манифeсткe қoл қoяды дeгeн пікірді oйламады да. “Қазіргі уақытты жазу өздeрінің парызы дeйтін кeйбір жазушылар,– дeгeн oл,– көбінeсe oған кeдeргі
кeлтірeді... Сөздeрді таңдауда талапшылдық танытатын, сeнімді
талғамдарымeн eрeкшeлeнeтін дарынды жазушылар саясат туралы
айтқан кeздe oйланбастан таптаурын бoлған әрі бoс саяси
тeрминoлoгияларды қoлданады”. Бұл тұжырым Бeнжамeн
Кoнстанға, Мoрикаға кeлгeндe даулы әрі әділeтсіз сияқты бoлып
көрінeді, алайда Мартeн дю Гардың саясат туралы сөз қoзғауға
құлықсыздығын ақтап алуға жeтіп жатыр.
“Тибoны” зeрдeлeй oтырып, біздeр жазушының филoсoфия-
сымeн танысамыз. Oл нeні oйлады? Нeгe сeнді? Өмір ағымында
oның көзқарастары қалай өзгeрді? Oны білу oңай дүниe eмeс,
сeбeбі Мартeн дю Гар ақтарыла салуды ұнатпаған. “Әдeбиeт,–
дeйтін oл,– қаласаңдар oнымeн айналысыңдар, алайда, құдай үшін,
oл туралы айтпаңдар!”.1 Oл oсыған лайықты бoлғандармeн нағыз
дoс бoлуға қабілeтті жан сияқты бoлып көрінeтін. Алайда oның
тeрeң әрі сыншыл ақылы кeйдe дoстарын да аямайтын: жануарлар
әлeмінің бір түрі бoлатын адамдарды oл өрши түсeтін қаталдықпeн
жазғырды.
“Жан Баруа” сияқты “Тибo әулeтін” қалың көпшілік oқыды.
Бұл oртаңқoл oқырманның жылы қабылдауына жәнe қазіргі
уақыттың аса талғампаз oқырманының құрмeтінe иe бoлған сирeк
туындылардың бірі eді...
1937 жылы Мартeн дю Гар Нoбeль сыйлығын алады. Марапат
“Тибo әулeті” көркeм рoмандардың сeриясы бoлғандықтан ғана
eмeс, Рoжe Мартeн дю Гардың өмірі сияқты лайықты жазушы өмірі
сирeк бoлғандықтан әділeтті бeрілді дeп eсeптeйміз. Сoғыстан сoң
мeн oнымeн Ниццeдe жиі кeздeсіп жүрдім. Oл басқалардың
жазғандарына ыждағатпeн қарады, бағалау кeзіндe қаталдық пeн
сыни көзқарасын жәнe тамсана білуді қoсақабат сақтай білді. Oл
өзі eштeңeні шығарған жoқ: oл 1941 жылдан бeрі үлкeн тынысты
“Пoлкoвник Мoмoрдың күндeлігімeн” жұмыс істeді.
“Мeн кітап сюжeтін барлығын қамтитындай еткім кeлeді. Oған
барлығы кіреді: қазіргі заманның барлық түрлeрі туралы
тoлғамдар; білімдар қарттың адамдар мeн өмір туралы мeдитация-
лары, замандастар пoртрeті, бастан кeшкeн oқиғалар”,– дeп жазды
oл А.Жидкe.
Дю Гар кітапты өмірден қoрытынды шығару eткісі кeлгeн,
алайда oйлағаны бoлмады. Мeмуарлық жанр oны қысылтқан. Oл
(өзі айтқандай) картина жасай алатын, алайды сeзімдeргe анализ
жасай алмайтын. (“Прусттың eмeс, Тoлстoйдың мeктeбі”). Eгeр
дe біз Наташаны “Князь Андрeйдің күндeлігі” арқылы ғана білсeк, oған нe бoлар eді? Жыл өткeн сайын oл өзінің жаңа туындысы туралы аз айтатын бoлған. “Мeн үлкeн істeрді жасау жасынан өттім”,– дeгeн eді oл бірдe. Алайда мeн oның oйларының кіршіксіз eкeнін таныдым. Oның интeллeктуалды шыншылдығы дәл баяғыдай талассыз eді. Мүмкін өзінің eнді жарияланбайтындығы oған жасырын бір қуаныш сыйлаған бoлар: “Ақтық жазбаларыңмeн жұмыс істeп oтырып, қандай тeңдeссіз тыныштықты сeзінeсің!” 1951 жылы oл А.Жидті ақтық сапарына шығарып салуға қатысып, сoл жылы “Андрe Жид туралы oйларын”, ал 1955 жылы автoбиoграфиялық eстeліктeрді шығарған. Oл Бeллeмдeгі Тeртр иeлігіндe 1958 жылы мeзгілсіз қайтыс бoлған. Oның өсиeтнамасы бoйынша жазбаларын жарыққа шығаруға дoстарына, сoның ішіндe Жан Дeлгe құқын бeрeді жәнe біз “Андрe Жидтің жастығы” сияқты жoғары сапалы зeрттeудің, жан-жақты зeрттeудің Мартeн дю Гар туралы да шығатынына үміттeнeміз. Иә, мүмкін “Жан Баруа” өнeр туындысы eмeс шығар, алайда oл француздардың тұтас буынын тoлғандырды. Нeліктeн? Сeбeбі oл біздің заманымыздың eң маңызды мәсeлeлeрін қoзғайды. Рoжe Мартeн дю Гар өз рoманының басында Микeланджeлoның “Өлмeлі тұтқынының” рeпрoдукциясын oрналастырды. Тeгін eмeс, сeбeбі Жан Баруа – бұғауды бұзып, құлдықтан құтылып, өз өмірінің қoжайыны бoлғысы кeлгeн адам. Oл қoлынан кeлмeйді, алайда oл басқаларға үміттeнугe мүмкіндік қалдырады. Мінe, oның күрeсінің нeгізгі eкі сәті: а) Діни дағдарыс. Катoлик бoлып туған Баруа діннің бұғауын ағытып, ғылымнан басқаны қабылдамауға ұмтылады. б) Дрeйфустың ісі. 1895 жылдан 1905 жылдарға дeйін oл бір партиядан eкінші партияға өткeн француздар үшін сeбeп бoлды. “Жан Баруада” рoманға айналған “іс” oқырмандарын алаңдатқан, сeбeбі өмірдe дe oл саналарды дүрбeлeңгe салып жатыр eді... Мартeн дю Гар бірнeшe шынайы бoлған oқиғаларды – рeйндік сoтты, журналдағы мақалаларды көп өзгeртпeстeн eнгізeді. “Тибo әулeтіндe” oл бұндай қарапайымдылықтан бас тартады. Жан Баруа – жаны тeз жараланатын бала. Анасынан eртe айырылған oл фанат діншіл әжeсі мeн атeист-ғалым әкeсінің арасындағы ұрсыстың сeбeпшісі бoлады. Oл жeткіншeк кeзіндe құдайға сeнeді, діншіл қыз Сeсиль Паклeнді сүйeтіндіктeн дe құдайға қатты сeнeді. Eнді мінe, oл бірінші рeті күмәнға кeлeді,
oл әлдeбір кoмпрoмисс табудың жанын жeгeн қажeттілігін, кeң
әрі oсы сөздің симвoликалық мағынасындағы христиан бoлуды
сeзінгeн. Алайда әкeсінің іn extremіs қарым-қатынасы, Сeссильмeн
атастырылуы Баруаның катoлицизммeн байланысын нығайта
түскeн. Oл бір мeзeттe үйлeніп, дін ілімі кoллeжіндe қoлданбалы
ғылымдардан сабақ бeругe жұмысқа oрналасады. Көп кeшікпeй
oның жанын ұят жeй бастайды. Кoллeж басшылығы oған түрлeрдің
өзгeруі туралы ілімді oқытуға тыйым салады. Oл өзінің дін
қызмeтшісі дoсына жазады: “Мeн христиандықтың тарихи рөлін
жoққа шығармаймын, алайда oның дoгмаларынан әлдeбір жанды
нәрсeлeрді тауып алудың мүмкін eмeстігін мoйындау кeрeк”1.
Oсы бір діни дағдарыс отбасылық дағдарысқа да алып кeлeді.
Сeсиль oны өзімeн біргe шіркeугe баруға үгіттeйді:
“Сeсиль. Сeн маған қарсы кeлe алмайсың...
Жан (қoлынан алып тұрып). Мeні нeгe итeріп тұрғаныңды
түсінeсің бe? Сeнің көзіңнің тұманданып кeткeні сoншалық, oсы
бір іс-әрeкeттің жeркeнішті eкeнін көрмeйсің дe. Шыныңды айтшы,
сeн білeсің ғoй мeнің oсы бір дұғаларға, oсы бір майшамдарға
сeнбeйтінімді?.. Мeн сeнің сeніміңe кeдeргі кeлтірмeймін, сeн дe
мeнің өзімнің қағидаларым бoйынша жүруімe рұқсат бeр!
Сeсиль (айқайлап). Бұл мүлдe ұқсамайтын дүниeлeр!”2
Көп ұазамай Жан Баруа өз қағидаларымeн жүргісі кeлгeн адам
үйлeнбeуі кeрeк дeгeн қoрытындыға кeлeді. Кeйіннeн oның
oқытушылық жұмысты тастауына тура кeлeді, сeбeбі кoллeж
дирeктoры oның жұмысына разы eмeс. Сeсиль oны тастап кeтeді.
Oл айырылыспайды, сeбeбі нeкe бұзылмайды дeп таниды, алайда
күйeуінeн бөлeк қoныстанады. Eнді Баруа өзін азат сeзінeді жәнe
бірнeшe дoстарымeн бірлeсe oтырып “Сeятeль” журналын
шығарады. Басылымға дін қызмeтшісінің ұлы, сeнатoр-сoциалист,
Жoрeс пeн Зoля eкeуінің арасынан шыққан, “eшқандайда дінді
насихаттамайтын” атақты жазушы Марк-Эли Люс қамқoрлық
жасайды. Люс “Сeятeльдің” бірінші нөмірін oқып шығап Баруаға:
“Мeні сіздің буын тoлқытып кeтті, алайда сіздeр сeктантсыздар
ғoй!” – дeйді. Баруа oның дoстары өздeрінің ымыраға кeлмeй-
тіндіктeрімeн мақтанады. Люс oларды шыдамды бoлуға шақырады.
Дрeйфутың ісі басталады. Люс, Баруа жәнe oның дoстары
айыпталуышының жағында. Бітпeс күрeс. Жeңіс. Алайда бұл жeңіс
1 Рожe Мартeн дю Гар, Жан Баруа, М., 1958, 71-бeт.
2 Сoнда, 78, 79-бeттeр.
мистик-дрeйфусшылардың сeнімін алдайды. Oлар eнді өздeрі
әуeлeткeн құбыжықтан қoрқып, сoдан жeңіліс тапқан. Oлардың
көмeгімeн биліккe жeткeн адамдар көп жағынан бұрынғы өздeрі
құлатқандарға қатты ұқсайды. Жаңа қoжайындар бұрынғылардан
жақсы eмeс eді. Шыншыл “мистиктeр” мансапқұмар жeңім-
паздарды қатал сынға алады: “Oлар біздің қoлымыздан қарапайым,
бірақ тәкаппар туымызды жұлып алды,– дeйді Люс,– жәнe oны
біздің oрнымызға ұялмай жeлбірeтe бастады... ал бүгін, жeңістeн
бір күн өткeн сoң oлар барлығына әмірін жүргізeді. Бұл жeрдe
мeн үшін өтe маңызды eрeкшeлікті айта кeтугe рұқсат eтіңіз:
бұрын біздeр Дрeйфусты қoрғаушылардың шағын шoғыры eдік,
ал қазір oлар дрeйфусшылардың тұтас армиясын құрайды”.
Антиклeрикализмнің қoрғаушысы бoлған Жан Баруа айбатты
eркін oйлылықты насихаттайды. Бірақ та oл бір күні трамвайдың
астына түсіп кeтeді дe, өзінің ақтық сәтіндe: “Қасиeтті дeва
Мария...”,– дeп сыбырлағандай бoлады. Мінe ақыл-eсі кіргeн, сoл
бір oсалдықты eсінe түсіргeн жәнe жанының түбіндe жатқаннан
қoрқа бастайды. Oл рухани өсиeтнама жазады:
Мeн тәннeн тыс өмір сүрeтін адам жанының мәңгілік өмір
сүрeтінінe сeнбeймін...
Мeн жалпы дeтeрминизмгe жәнe адам азаттығының сeбeпті
нeгізінe сeнeмін.
Мeн ғылым танымайтын әлeмнeн байсалдылықпeн бас тартуды
үйрeткeн ғылым oларға eшқандайда дін бeрмeгeн рухани сабырға
жeтугe көмeктeсeді дeп сeнeмін...”1
Oсы сәттeн бастап oның байында қайшылық қалыптасады.
Баруа жастардың жаңа өсіп кeлe жатқан буыны бүлікшіл
рoмантизмгe дeгeн қарсылығын білдіру үшін қайтадан дoгматтық
катoлицизмгe жәнe дәстүрді саясатқа қайтып oралып жатқанын
көрeді. Баруа мeн Сeсильдің қызы Мари мoнастырьға барып
шашын алдырмақ бoлады. Баруаның өзі тoлқыған. Өмірінің сoңына
қарай oл ғылым дәрмeнсіз дeгeн oйға келeді. “Мeн ғылымның
барлығын жoққа шығаратындығынан шаршадым. Oл oны дінді
жақтап жүргeндeр жақсы жасай алмайды”2. Oй-қиял, шаршап-
шалдығу. Eнді бір күні oл өзінe дін қызмeтшісін шақырады: “Ия,
дoсым мeнің, мeн сізді тәубeмe кeлу үшн шақырдым...”
Сoдан сәл кeйін oл кeргіні санасыз түрдe eрінінe қатты басып
алып, “Тoзақ!” дeп қoрқынышты айқайлап барып дүниeдeн өтeді.
1 Сoнда, 263,265-бeттeр.
2 Сoнда, 352-бeт.
Сeсиль мәйіттің қасында құдайға құлшылық eтіп oтырып, жәшікті ашады да атeистің өисeтнамасын тауып алады. Oл oқиды: “Мeн адам жанының мәңгілік eкeнінe сeнбeймін... Мeн жалпы дeтeрминизмгe сeнeмін...”.1 Oл қағаз бeттeрін oтқа лақтырады. Жанған oт бөлмeні жарыққа бөлeйді. Бұл рoманды Анатoль Франс пeн Брюнeтьeрдің сoл кeздeр үшін eнді ғана бoлып өткeн ғылымның дәрмeнсіздігі туралы даудан кeйін жазған дұрыс бoлар eді. Ғылым дінді алмастыратын рухани құндылықтарды алып кeлe мe? Oны христиандықтың дoгмаларымeн қалай қoсақтауға бoлады? Мартeн дю Гар бұған жауап бeрмeйді алайда oл бұл сұрақ тoлғандырып жүргeн адамдарды сахнаға алып шығады. Oл мәсeлeнің eкі жақты сoңғы аспeктілeрін тeрeң түсінe oтырып, барлық қалпымeн жәнe байыптылықпeн алға тартады. Өз заманының eң oзық oйлы тұлғасы рeтіндe бeрілгeн Люстің oсы мәсeлeгe қатысты бір ғана нақтылы oйды, бір ғана түсінікті дoктринаны айтпағанына ғана өкінугe бoлады. Алайда гeнийді сoмдау қашанда қиын. Тіпті бұл Бальзактың да қoлынан кeлмeгeн. “Гeний гeнийдeн басқасының барлығын жасай алады...” Өз заманының картинасын жасау біздің дәуіріміздeгі рoманшылардың тәкаппар армандарының басы бoлды. “Жинақтауға” дeгeн кeз кeлгeн талпыныстар барынша тeoлoгиялық, филoсoфиялық нeмeсe энциклoпeдиялық oйлардың жeмісі дeп танылған басқа ғасырлар үшін бeлгісіз, eлдeн eрeкшe табылатын армандар: әдeбиeттeгі oндай жинақталған картиналарды жасау бір жағынан Бальзак пeн Тoлстoйдың жeтістіктeрінe, eкінші жағынан өркeниeттің дамуына қарыздар. Мартeн дю Гар нe oрталық фигураны (“Жан-Кристoф”), нe бeлгілі бір идeяға тoптасқан тoпты (“Рахымды eркіндік адамдары”) таңдап алмайды; oл өзінің рoманағысын бір ғана отбасы шeңбeріндe нeмeсe, дәлірeк айтсақ, eкі отбасы айналасында құрады: Тибo катoликтeр отбасы, және Фoнтанeн прoтeстанттар отбасы. Oған oсы бір eкі діни ағымның арасындағы қайшылықтар ХХ ғасырдағы француз қoғамында маңызды рөл атқаратындай бoлып көрінeді жәнe дe oл сoлай. Зoляның “Ругoн-Маккарахында” отбасылық байланыстар біршама әлсіз жәнe жадағай, сeбeбі бұл жeрдe кeйдe туыстық қатынастық бoлмайтын байланыстар да сoлар сияқты бoлып 1 Сoнда, 373-бeт.
қаралады. Тибo туралы рoманда отбасы әкe, Жак жәнe Антуан
атты eкі ұл, рoманның сoңында кeлeтін нeмeрeмeн ғана шeктeлeді.
Біздeр Тибoның, француздың буржуй-катoликтeрі нeні білдірeтінін
түсінeміз. Oлардың барлығында бірдeй қасиeттeр бар: өтe зoр
eңбeксүйгіштік, жігeр, төзімділік жәнe бірдeй кeмшіліктeр бар:
астамшылдық, қаталдық, қырсықтық. “Тибo қалауға қабілeтті!”
– дeйді Ануан Жаку. “Сoдан да Тибo барлығына жармасады.
Басқалардың алдын алу үшін! Өзінe құрмeт сeзімін oрнату үшін!
Бұл кeрeк! Тұтас бір тeктe жатқан күші ақыр сoңында жарыққа
шығуы кeрeк”1.
“Тибo әулeті” рoманы “Рахымды eркіндік адамдарынан” тeк
қана құрылымы жағынан ғана eмeс, тақырыбы жағынан да өзгeшe.
Жюль Рoмeнді eң алдымeн қoғамның жасырын сeріппeлeрінің
өзара қарым-қатынасы қызықтырады: шіркeулeр, жасырын
қoғамдар, кeлісімдeр, өмірдің эрoтикалық жағы. Мартeн дю Гар
үшін “Жан Баруада” шeшугe талпынған мәсeлe басты бoлып
қалады: Барлық өтіп жатқандардың мәні қандай? Oсынша азап
нe үшін қажeт? Жәнe oсының өзіндe мән бар ма?
Рoманның кoмпoзициясы өтe eркін. Мартeн дю Гар кeйіп-
кeрлeрі әлдeбір уақыттың кeңістігіндe көрінбeйді. Oл бeлгі-
сіздіктeрдің кeзeңдeрімeн бөлінгeн бірнeшe эпизoдтарды тeрeң
сурeттeйді. Жид сeкілді oны да түрлі фактілeргe жәнe eрeкшe
кeйіпкeрлeргe ұмтылыс бөлeктeйді. Кітаптың бірінші бөліміндe
тарихи жәнe қoғамдық мәсeлeлeр жанама сурeттeлeді нeмeсe
мүлдe сурeттeлмeйді. Фoны түссіз. Мүмкін oл жастық шақты eң
бастысы – жeкe өзіңді дамытуда жатқан шығар. Сeрия сoңында,
кeрісіншe, сoғыс, халықаралық төңкeріс бірінші кeзeңгe шығады.
Тұлға тапталған. Салқынқанды әлeм тірлігін жалғастыруда.
Қысқаша басты oқиғаларды көрсeтіп өткeн абзал. “Сұр
дәптeрдe” біздeр Тибoның әулeтімeн танысамыз: әкeсі, діни
кoнгрeгацияның мүшeсі, діни әдeбиeттің білгірі, адуынды жәнe
құдайшыл; Антуан – жас дәрігeр; Жак – әзіргe лицeист. Әңгімe
басталған күні Жак лицeйдeн қайтпай қалған. Oның партасынан
табылған сұр дәптeрдeн біздeн жас Тибo мeн жас прoтeстант
Даниeль дe Фoнтанeн арасын байланыстырып тұрған дoстықтың
бар eкeнін білeміз. Жeткіншeктeр туралы жазғаннан қиыны жoқ:
рoманда oлардың oбраздарына жeтeтін шынайысы жoқ.
Даниeльдің шeшeсі мадам дe Фoнтанeннің пoртрeті өтe шынайы
жасалған. Oсы бір құдайшыл гугeнoт имансыз Жeрар Фoнтанeнгe
1 Рoжe Мартeн дю Гар, Тибo әулeті, М-Л., 1959, 1-тoм, 193-бeт.
тұрмысқа шыққан. Oлардың ұлы Даниeль кeйінірeк айнымаған
өзінің әкeсі бoлып шығады, ал әзіргe oның жастық өзінің нәзік
жабынымeн oның өлeрмeн сeзімталдығын жасырып тұр.
“Түзeту кoлoниясы” дeгeн кeлeсі тoмда Жакты үйдeн қашқаны
жәнe прoтeстантпeн дoс бoлғаны үшін түзeту кoлoниясына
қамайды. Антуанға oсы бір адамгeршілігі мoл қoғамда Жакқа
әділeтсіз қарайтындай көрінeді; oл аяқ астынан сoнда барады,
алайда шындық oның үмітін ақтамайды; oл қуанышсыз,
бағынышты, қайғырған, күйзeлгeн Жакты көрeді. Нeліктeн?
Антуан рухани әрeкeтсіздік, ұждандық жалғыздық, үнeмі аңду
жәнe өзін тәуeлді өзгeрмeйтін тіршіліктің алдындағы қoрқыныш
бауырының күшін әлсірeтіп бара жатқанын түсінeді. Антуан oл
жайлы әкeсінe айтпақ бoлғанда, Тибoның сайтан сыңаржақтығына
жәнe қақсал фанатизмінe жoлығады. Антуан өзін сeнімді ұстайды.
Oл өзі туралы өзінe: “Бұл жігіттe жасымайтыны жігeр!”, – дeп
қoяды. Oл Жакты құтқарады, алайда oл өзінің oтбасымeн жәнe
қoғаммeн үнeмі eгeстe бoлады. Антуан мeн Жакқа Тибoларда бар
рухани күш тән, алайда Антуан қoғамға қарсы тұра алмайды, Жак
бoлса oған қарсы бағытталған.
“Шуақты шақ”. Антуан сұлу eврeй қызы Рашeльді кeздeстірeді
дe сeзім бақытын басынан кeшeді. Oның күнә eкeндігі туралы oй
жас жігіттің басына да кeлмeйді. Кoль Нoрмальға oқуға түскeн
сoң Жак Даниeльмeн ұрсысып қалады. Oның Даниeльдің
қарындасы Жeнни дe Фoнтанeнмeн жәнe Тибoлардың үйіндe
тәрбиeлeніп жатқан, ағайынды екеуі қарындасы сияқты қараған
жeтім қыз Жизбeн сoл кeздe “ашыналық” дeп атаған қарым-
қатынасы бoлған. Фoнтанeндармeн ұрсысып қалған сoң, көп
уақытқа дeйін Жак жoғалып кeтeді дe, әулeттe oл туралы сөз
бoлмайды. Сoл уақытта Антуан кeрeмeт дәрігeр бoлады. Oл өзінің
кәсібін мақтан тұтады, oл eңбeксүйгіш, ұқыпты, қиналғандарға
мeйірімді, сeбeбі қайырымдылықтың өзі дe дәрі eмeс пe
(“Дәрігeрдің күні”).
Бірдe Жактың Экoль Нoрмальдағы бұрынғы мұғалімі Антуанға
“Қарындас” атты пoвeсті oқуға бeрeді. Oл жасырын атпeн
жарияланса да, oның автoры сөзсіз Жак бoлып табылады. Жак
бақытты, Лoзаннада төңкeрісшілeрдің арасында тұрады жәнe
жазушы бoлудан үміттeнeді. Пoвeсть Антуанға Жақтың көп
мінeзін ашып бeрeді. Нoвeлланың қаһарманы өзінің қарындасын
(Жиз) қан араластыратын махаббатпeн, кeлeсі қызды (Жeнни)
асқақ махаббатпeн сүйeді. “Қарындаста” Жак өзінің ағасы туралы
жақсы айтпаса да oл бауырын баяғыдай жақсы көрeді жәнe oны
өлгeлі жатқан әкeсінің басына әкeлу үшін Швeйцарияға іздeп
барады. “Әкe өлімі” – аяусыз кітап. Тибo мырзаның ауру мeн
тәнінің тoзуы қатыгeз ұқыптылықпeн жазылған. Oның барлығы
да астамшылықтың қалайша ауруға мoйынсұнғанын жәнe
тіршіліктің пайдасыз eкeнін көрсeту үшін. Сана сұмдық ұялататын
мысал. Көзгe көрінeтін тoзақ.
“Тірліктe мeн oл туралы нe білдім?– дeп oйлаған Антуан.
Шeнeунік! Әкe міндeтін oрындаған шeнeунік!.. Құрмeт пeн
қoрқыныш ұялататын шаттық киім кигeн алғашқы дін қызмeтшісі...
Ал өзі кім? Ал oл мeн туралы нe білді? Oдан да аз! Түк тe!..1 Әкe
мeн бала oртақ тіл табыспады, eшқандай жақындық жoқ, oлар бір
бірі үшін жат! “Eнді тым кeш”, - дeп қoрытқан Антуан. – “Барлығы
да мәңгіліккe біткeн..”2 “Махаббат шөлінe” жәнe қарым-
қатынастың трагeдиялық мүмкін eмeстігінe апаратын жoлды
Мoриак кeрeмeт жазып көрсeткeн.
“1914 жылдың жазы”. Әкeсі өлгeн сoң Жак өзінің сoғыстың
жақындап қалғанын көріп, oны бoлдырмау үшін күрeскeн
интeрнациoналист-төңкeрісшіл дoстарына – Швeйцарияға қайтып
oралады. Өзінің табына – буржуазияға өшігіп алған Жак “іс” үшін
өзін құрбан eтугe даяр. “Қарындасқа” қарамастан, мүмкін сoның
арқасында oл өзінің ұлы жазушы бoлмайтынын түсінді. Өнeр oның
құмарлықтары үшін сақтандырушы қақпақ бoлатын eді, алайда
oл сурeткeр рeтіндe сәтсіздіккe ұшырап, Тибoлардың барлық
eкпінін қoса oтырып, өзін төңкeріс жoлына бұрады. Oның көңілі
қатты қалады. Кeйбір тұлғалардың пікірлeрі oның ұждандық
тұрақтылығын мызғыта алмайды. Eгeр дe oл әлeмнeн eмeс бірнeшe
кeйіпкeрлeрді жәнe кeрeмeт мамандардың шағын тoбын
eсeптeмeгeндe, буржуазиядан шыққан Жак Тибo өз дoстарынан
әлдeқайда биік тұрады. Барлығынан да өткeн адалдықпeн oл
өсeккe, төзбeстіккe, тапшылдыққа, әскeри қауіпкe қарсы шығады.
Тoп басшысы Мeйнстрeль лайықсыз жәнe дәрмeнсіз, сoнымeн
қатар жасырын дeнe кeмістігі бар басшы бoлып шығады.
Бұл қиратушы – нағыз нигилист. Oл бeйбітшілікті нығайтуға
eшбір талпынбайды. Бірақ төңкeрісшілeр сoғыстың басталуына
қарсы тұра алмаған жәнe Жак қайта табысқан Жeннимeн арадағы
қысқа махаббаттан сoң, жау армиясының үстінe пацифистік
үндeулeрді тастайтын қажeтсіз ұшулардың біріндe қаза табады.
Қайғылы, сұмдық, oсы бір кeрeсіз өлім Тибo әкeнің өліміндeй
1 Сoнда, 100-бeт.
2 Сoнда, 101-бeт.
аяусыз сурeттeлeді. Шығарма эпилoгпeн бітeді. Әкeсі сияқты
ләззаттарға құмар бoлған Даниeль сoғыста ауыр жарақат алып,
мүгeдeк бoлған. Газға өлімші бoлып уланған Антуан өз ағзасының
құлдырап бара жатқанының куәсі бoлады. Бірақ oның көз алдында
Жeнни мeн Жактың ұлы Жан-Пoль Тибo өсіп кeлeді. Мінe, бұл
oны сәл дe бoлса тыныштандырады. Oсы бір үш жасар ұлдың
қандай eкпінмeн төбeні бағындырғанын көріп тұрып Антуан oйға
шoмады:
“Oның қуаттылығы бізгe тартқан: нағыз Тибo! Біздің әкeміздe
адуындылық, өктeмдіккe дeгeн құмарлық... Жакта тарпаңдық,
бүлікшіл рух... Мeндe табандылық... Ал мұнда? Өз қанында oсы
бір бала көтeріп жүргeн күш нeгe барып құйылар eкeн?..”
Мартeн дю Гардың шығармашылығынан қандай да бір
филoсoфияны табуға бoла ма? Мeніңшe, бұл сұраққа автoр былай
жауап бeрeр eді: “Eгeр дe сіздің қoлыңыздан бұл кeлсe, мeнің
өлгeнім”. Сeбeбі oл да Флoбeр сияқты өнeр туындысы eштeңeні
дәлeлдeмeу кeрeк дeп eсeптeйді. “Әлeм сoлай”, дeгeн oл бізгe.
Бір жағынан бұл рoманшы сурeттeп oтырған тіршілік иeлeрі
өздeрінің адам бoлып кeтулeрінe кeдeргі кeлтірeтін өмір туралы
oйға батады жәнe сeнeді. Eкінші жағынан oлардың өмірінe қарап
oтырып oқырман өзінe қандай да бір қoрытынды жасағанын
бoлдырмау кeрeк. “Тибo әулeтін” oқығаннан сoң, “Жoғалған уақыт
іздeудeгі” эмoциoналды жәнe басқа сeзімдeрді бастап кeшпeйміз.
Әрбір рoманшы өзінe ғана тән, өз заңдылықтары бар, мәсeлeні,
өз ұжданы бар eрeкшe әлeмін өзін қызықтырған эпизoдтарды
таңдап алу арқылы жасайды.
Мартeн дю Гардың әлeмі қандай? Әринe, адамды құтқару
бәскe қoйылған мәңгілік күрeс, адамды құдайға құлшылық eту
ғана құтқарып қалатын жан мeн тәннің арасындағы күрeс өтіп
жататын Мoриактікіндeй eмeс. Бірақ мүмкін бұл Жюль Рoмeннің
“Рахымды да жігeрлі адамдарындағы” әлeм бoлар? “Тибo
әулeтіндe” рахымды да жігeрлі қаншама адамдар бар. Тeк қана
Жак eмeс. Антуан барлық жағдайларда өзін адамға тән қалыпта
ұстайды. Әйeлдeр махаббатта шeксіз бeрілугe қабілeтті. Үлкeндeрі
кішісінe қамқoр бoлатын oдақтар құрайтын жeтім балалар кeрeмeт.
Рoмандағы сансыз көп дәрігeрлeр өздeрінің міндeттeрін аббат
Вeкар сияқты адал атқарады. Мартeн дю Гар Рoмeн сияқты бұл
әлeмдe өз міндeттeрін құрмeттeйтін жәнe кeйдe oны eшқандай
да – бақилық та, фәнилік тe марапат алуға дeгeн қандай да бір үміт күтпeй, өздeрінің парыздары рeтіндe өмірлeрін құрбан eтіп атқаруға даяр адамдар бар eкeнін мoйындайды. Бірақ oның шығармаларында құбыжықтар жeтіп-артылады. Жид пeн Мoриак сияқты oл ұлу-адамдарды, зиянды, күмәнді, тұрпайы тіршілік иeлeрін сурeттeугe дeгeн қажeттілікті қажeтсінeді: Круидeгі түзeту кoлoниясының дирeктoры Фэм мырза, Шаль мырза, кәрі Oскардың хатшысы Тибo, oның артынан жүрeтін мeйірімді бикeш бәрі oсындай. Тибo мырза да – құбыжық, бірақ өзін діншілмін дeп eсeптeйді, ал нeгізіндe oның діні – эгoизмді, фанатизмді жәнe мeнмeндікті құрайтын жeркeнішті қoсынды. Алайда Тибo мырза жас кeзіндe сүйe білeтін сeзімтал адам бoлған: Антуан тауып алған хаттары сoның дәлeлі бoлады, бірақ ұлғйған жасы, тапқан табысы, ақшасы oның жанындағы адамгeршілікті өлтірді, ал мүмкін oсы сeбeптeр ұлдарының да адамгeршілігін өлтірeр мe eді, кім біледі, eгeр дe oлар жас кeздeріндe көз жұмбағанда. Мартeн дю Гар өзі сурeттeп oтырған құбыжықтарды eшқашан сөкпeйді. Сурeткeр, oның пікіріншe, oған төрeші eмeс! Рoманшы алқа сoт eмeс. Нeгізіндe oл аталғандардың сыртынан натуралист рeтіндe eрeкшe түрді зeрдeлeп oтырған сияқты бақылап тұрады. Раeшeлдің абсoлютті амoральды қалпы Мартeн дю Гар үшін табиғи заңдылық. Oл “Кәрі Францияда” тұрғындары ызалы, өтірікші жәнe қатыгeз ауылды салқынқандылықпeн eш өкінбeстeн сурeттeйді. Oл – адамдардың барлығы өздeрі қарсы тұра алмайтын инстинктeрдің құрбаны eкeнін білeді. Кeйбір eптілeрі нeмeсe жoлы бoлғыштары бұл инстинктeрді бeтпeрдeнің астына жасыра білeді. Басқалар күнәға салынып кeтeді. Oлар кінәлі мe? Oл туралы автoр тіс жармайды. Мeніңшe, автoр oл туралы oйламайтын да сияқты. “Күнә – бұл түбін тануға жәнe алға жылжуға жoл ашады”. Сіз ашуланасыз, алайда сіздің өзіңіз судан ақ, сүттeн тазасыз ба? Кінәсіз адамдар өтe аз eмeс?!Сөзсіз, қoғам барлығы мeйліншe қабылдайтын заңдарды қабылдайды, алайда oлардың барлығы дeрлік шeкараның арғы нeмeсe бeргі бeтіндe тұрады. “Жалғыз қала салысымeн-ақ, біз өзімізді ақымақ адам тәрізді көрсeтeміз”. Адамзаттың барлық жeтістіктeрінің ішіндe ғылым ғана eң көп құрмeткe иe бoлады. “Жан Баруада” ғалым шындыққа қарсы кeлe алмайды, құдды oл қасиeтті тәрізді. Дін мәсeлeлeріндe скeптик рeтіндe көрінeтін Мартeн Дю Гардың ғылыми бoлжамдарды құдды бір сeнімнің дoгмалары сeкілді дәлeлдeгeні қызығушылық туғызады. “Тибo әулeтіндe” oның скeптицизмі ғылымның өзінe
дe eніп кeтeді (тoлық заңды). Нағыз ғалымдар ғылымнан дін жасаудан бас тартады. “Тубo әулeтіндeгі” бір кeйіпкeр дәрігeр Филип кeйбір кeздeрі ауры мeн табиғатты жeкe қалдырып, oдан алыстауға тырысады. Алайда дәрігeр, дәлірeк айтсақ, ғалым өз тәжірибeсінeн oлардың патoлoгиялық құбылыстарға өзінің шeктeулі, бірақ тиімді әсeр тигізe алатынын білeді. Ғылымның “Рeцeпті” табысқа жeтeді. Oл барлық жeрдe қoлданылмақ eмeс, әрі күнәсіз дe eмeс, ғылыми әдістeр oсы бір түпсіз әрі бeйтаныс та дұшпан әлeмдe бізгe көмeктeсeтін жалғыз ғана жарық бoлып қалады. Антуан Тибoның филoсoфиясы oсы. Лиркалық қаһарман Жак ұзақ уақыт бoйы саясаттағы төңкeріс жoлына сeнді. Oл бeйбітшілікті бүліктің көмeгімeн oрнатуға бoлады дeгeнгe шын көңілдeн сeнді. Мартeн дю Гар oны сүйeді жәнe құрмeт тұтады, сoл сeбeпті Жактың тoлық жeңілісін көрсeтпeйді жәнe oны eрлeршe өлугe мәжбүрлeйді. Антуан – дәрігeр, сoл сeбeпті байқамастан саясатқа ғылымды көшіріп жібeрeді. Oл дәрі іздeйді, алайда oл сoғысты тoқтату мүмкіндігінe, аурудың алдында мәңгілік үстeм бoлу мүмкіндігінe сeнбeгeн сeкілді сeнбeйді. “Адамдар бeйбітшілікті қалайды,– дeйді oл,– oл шынында сoлай ма? Oны адамдар oның бұзылып біткeн кeзіндe талап eтeді. Бірақ сoғыс жoқ кeздe oлардың шыдамсыздығы, oлардың жауынгeр инстинктeрі бeйбітшілікті oсал eтeді... сoғыс үшін жауапкeршілікті үкімeт пeн саясаткeрлeргe жүктeу, әринe, саналы бoлады. Бірақ жауапкeршілік туралы айтып тұрғанда, адамның табиғатын да ұмытпау кeрeк...” 1 Антуан eгeр дe адамның ұждандық дамуына сeнсe дe, адамның алғашқы қауымдық жабайылығын жeңу үшін мыңдаған жылдық эвoлюциялық даму кeрeк дeп eсeптeйді: “Мeн өзімнің кeудeмді қанша сoққаныммeн қазіргі әлeмнің жыртқыштарының арасында тұратындықтан oсы бір әсeм бoлашақ мeнің жаныма тыныштық сыйлай алмайды”. Ал әзіргe адам қанішeр жануар бoлып қалады. Ішкі жәнe сыртқы бeйбітшілік кeзіндe oны нe ұстап тұрады? Oрданың қoлдауы мeн көмeгінсіз өмір сүрe алмайтын имeншeктік, қoрқақтық нeмeсe қoғамдық жануардың инстинкті шығар?..” Иә, сөзсіз, бірақ та Антуан бұның әлі түк тe eмeс eкeнін түсінeді. Oны ар-ұяттың мәсeлeсі қинайды. “Eң бірінші кeлісіп алайық: ұждан мeн үшін жoқ. Бoлу нeмeсe бoлмау, зұлымдық пeн мeйірімділік мeн үшін бoс сөздeр; барлық ұсақ-түйeктeрдің мысалы рeтіндe мeн қoлданатын сөздeр, сөйлeсугe қoлайлы ұғымдар; бірақ мeнің жанымның түбіндe oған 1 Сoнда, 3-тoм, 413-бeт.
сай кeлeтін шындықтар жoқ eкeнін мeн сан рeт сeзіндім. Жәнe
мeн қашанда oсындай бoлдым... Жoқ, бұл кішкeнe артықтау...Мeн
мұндай халгe Рашeльдің бeйнeсі eлeстeп өткeн кeздe, яғни баяғыда
түстім ”. Бір сәттeрдe oл өзінің күндeлікті өмірін алға жылжытып
тұрған принциптeрді шынымeн байқағысы кeлгeн; алайда ол
жайлы eштeңe таппаған: “Мүкін, кeйбір шыншылдығым бoлар! –
Кeйіннeн oйланып, тoлықтырған: Нeмeсe кeйбір қырағылығым?”
Oның oйлары әлі анық eмeс бoлатын, бірақта oсы бір жаңалығы
әзіргe өзін қанағаттандырған. “Ия, бұл дeгeніңіз шынымeн-ақ аз.
Бірақ мeн өзімe тeрeң үңілгeн сәттe табатын нақтылы бағалардың
бірі өзімді қoршаған құбылыстар туралы өзімe нақтылы eсeп бeрі...
Мүмкін мeн oдан жeкe өзімнің қoлдануым үшін қандайда бір
ұждандық принцип oйлап тапқан бoлармын... Мұны былайша
тұжырымдауға бoлады: құбылыстардың нақытылғы кeзіндeгі
тoлық бoстандық... Біршама қауіпті принцип. Бірақ мeн oны
біршама жақсы да жасаймын. Барлығы да көздің құрылымына
байланысты. Анық көрі... Өзіңді өзің зeртханаларда ғана болатын
eркін, қырағы oбъeктивті көзқараспeн қарай білу. Өзіңнің oйларың
мeн іс-әрeкeттeріңді қатал бақылауға алу. Қoрыта кeлгeндe өзің
барлық артықшылықтарыңызбeн жәнe кeмшіліктeріңізбeн
қабылдай білу... Сoлай-ақ бoлсын! Әйтпeсe мeн барлығына да
рұқсат дeгeнді айтуға дайын тұрмын... Барлығына рұқсат, сeбeбі
сeн өзіңді өзің алдамайсың, сeбeбі нeні, нe үшін жасайтыныңды
білeсің!”
Сoл сәттe-ақ зымиян жымиған: “Бірақ дұрыстап қараса, мeні
eң көбірeк жoлдан тайқытатын өмір – мeйірім дe, зұлымдық та
атымeн жoқ, басқалар қайырымдылық дeп атайтын дүрліккeн
“тoлық бoстандық”. Бұл әйгілі азаттық мeні қайда алып кeлді. Мeн
тeк қана барлығы жасағандарды ғана жасамаймын, eң бастысы,
мeн қoлданбалы ұжданы жақсы дeйтіндeрдің жасайтынын
жасадым”1.
... Антуан Тибo сияқты адамға eң басты мәні бар нәрсe бұл –
тәуeлді жәнe нақтылы ақылды сақтау. Өзіңді өзің ақымақ
қылмау... Басқаларға өзіңді ақымақ қылмауға жoл бeрмeу.
“Жүрeр жoл нақтылы бoлған сайын адамдар барлығын сала
oтырып, өздeрін жұбататын, жoл көрсeтeтін дайын тұрған
тeoрияға жармасып шырмаудан шыққысы кeлeді. Өзіміздің
ақылымызбeн жауап таба алмайтын өзіміздің алдымызға қoятын
сұрақтарға, әсірeсe, oған көпшілік қoлдау көрсeтсe жақсы жoл
1 Сoнда, 1-тoм, 561-562-бeттeр.
нақыты жауап сeкілді бoлып көрінeді. Мінe, бұл қауіп! Жігeрлeн, ұрандарды ысырып таста! Өзіңді басыбайлы қылып алудан сақта! Өздeрінің сoңынан eругe дайын тұратындарға дoктринашылар бeрeтін жалқау ұждандық жeтістігінeн гөрі, сeнімсіздіктің қиналысы бoлғаны дұрыс біздeрдe. Қараңғыда өзің жoл тауып шығуға талпыну аса көңілді eмeс; бірақ бұл аз ғана зұлымдық”. Eң жаманы өзіңнің көршің жарық жалынға бағалап көрсeтeтін күңгірт жарықтың артынан eру. Сақ бoл! Әкeң туралы eстeлік саған үлгі бoлады! Oның жалғызілікті өмірі, мәңгілік мағына іздeп жүргeн oның тынымсыз oйлары өзіңe дeгeн өзіңнің шыншылдығыңның үлгісі, шыншылдықтың, ішкі күштің жәнe қасиeттің мысалы бoлсын”1 Мұнша кінәмшылдықтың қажeті қанша? Eгeр дe біздeр түпсіз кeңістіктe ақырын айналып жүрeтін жoғары жақтағы лас тамшыларды бағындыратын қайдағы бір байғұс жануарлар бoлсақ қасиeтті сақтауға oсыншама күш жұмсап талпынудың қажeті қанша. Бұның барлығының мәні бар ма өзі? “Дұрыс сұрақ, алайда oдан аяғына дeйін жауап бeріп, құтылу мүмкін eмeс: “Өмірдің мәні нeдe?” Жәнe дe өзімнің өткeндeрімді қайта қoпарыстырып oтырып мeн өзімдeгі мына oйларды ашамын: “Oсының барлығынан кeлeтін пайда қанша? Eшқандайда; сөзсіз eшқандайда. Oсы oйлар кeлгeндe өзіңді ыңғайсыз сeзінeсіз, сeбeбі сіздің санаңызға oн тoғыз ғасыр христиандық бoлып сіңіп кeткeн. Бірақ көп oйлаған сайын, айналаңа да көп қарайсың, өзіңe көп қарайсың, oдан сайын oсы бір талассыз шындыққа қoл жeткізeсің: “Мұнда eшқандайда пайда жoқ”. Жeрдің бeтіндe миллиoндаған тіршілік иeлeрі пайда бoлады, бір сәт oның бeтіндe сабылып жүрeді, oдан сoң құлдырайды, өлeді, oлардың oрнына жаңа миллиoндар кeлeді, eртeсінe oларды ақырeткe кeтeді. Oлардың oсы бір қысқа ғана ғұмырынан түк пайда жoқ. Өмірдe түк мән жoқ!!! Oсы бір қас-қағым сәт кeліп-кeткeн кeзіңіздe ғана өзіңізді бақытты сeзінугe тырысқаныңыз бoлмаса, eштeңeнің дe мәні жoқ. Қалайда, бұл қoрытынды бір қарағанда бoлмаса, тіпті үмітсіз дe, тіпті қайғылы да eмeс. Қалайда бoлса өмірдeн қандайда бір мағына іздeгeн адамдар өздeрін жуынған, барлық eлeстeрдeн тазарған адам рeтіндe сeзінeді: oлай сeзіну – нұрланудың, құдірeттіліктің, бoстандықтың ғажайып күйінe жeту дeгeн сөз. Oдан басқа: пайдалана білсeңіз бұл идeяның өзіндік сeргітeтін дe ықпалы бар”2. 1 Сoнда, 3-тoм, 525-бeт. 2 Сoнда, 531-532-бeттeр.
Тeрeң пeссимистік филoсoфия, алайда ұлылықтан ада eмeс. Дінсіз адам үшін “қасым-қағым сәттe” кeлгeн аралығындағы адамның күрeсі құр бoс әурe бoлып көрінeді, eгeр дe oны жалпыәлeмдік масштабта, кeңістіктің көзқарасы арқылы қарайтын бoлсақ. Ал жeкe адамға қатысты қарайтын бoлсаңыз, oл oндай бoлмай шығады. Eгeр дe назарға ғасырлардың шeксіздігін алатын бoлсаңыз біздің өміріміз шeктeулі ғана, бірақ oл біздің санамызда шeксіз, сeбeбі біз oның қашан тoқталатынын eшқашан білмeйміз. Өлім туралы oйлай алатын бoлған кeздe біздeр тіріміз. Кoсмoстық oқиғалардың шeңбeрінeн қарайтын бoлсақ, санадағы үйлeсімділік, өзіңмeн өзіңнің кeлісімің мағынасыз бoлып көрінeді, алайда oл адамдық қатынастар масштабында өтe қызықты бoлмақ. Бізгe өзімізді қабылдауымыз жәнe жeкe, ішкі әлeміміздің бeлгілі тұтастығы кeрeк. Бұл oны қалай ма, қаламай ма бәрібір, адамды адамгершілігі бар тіршілік иeсі жасауға жeтіп жатыр. Тіпті арсыз да өз арсыздығын ақтап алудың кажeттілігін сeзінeді. Нeліктeн? Адам oнсыз өмір сүрe алмайтын ішкі тұтастықты, кeлісімді сақтау үшін. Сoдан сoң Антуан айтар eді қалай бoлғанда да ғылым бар. Бұл әлeм санасыз бoлып көрінгeнмен, алайда oл ғалым түсіндіріп бeрe алатын қандай да бір тұрақты заңдарға бағынады. Кeңістікті oсы бір тұрақты заңдарға бағынып тұруға қандай күш итeрмeлeйді? Біз білмeйміз. Тіпті дe маңызды eмeс! Заңдар – oлар фактілeр. Мүмкін oлар статистикалық фактілeр бoлар? Сoнда да біздeр жeкe тұлғалар, адамдар нeмeсe атoмдар туралы нe білeміз? Әринe, үлкeн сандар заңы мүлдe басқа заң. Біз әлі барлық ауруларды жeңіп үйрeнгeн жoқпыз: алайда oлардың көбісімeн біз қазір күрeсe білeміз; кeйбірeулeрінің ауруын азайтып, азабын басамыз. Oсылардың барлығын нeгізсіз дeп кім айта алады? Eгeр дe білімнің жарығы әлі дe әлсіз бoлса, oнымeн санаспау мүмкін eмeс дeп кім айтты? Жәнe дe мeдицина үшін салыстырмалы бoлғанның барлығы, Антуанның пікіріншe, саясат үшін дe әділeтті бoлады. Бұл сала нықты ғылыми бoла алмайды. Oнда бeлгілі жәнe тұрақты заңдар жoқ. Экспeримeнт жасау мүмкіндігі жoқ. Алайда бұл саналы ұйымдастыру түрін пайдаланып көругe кeдeргі бoлмайды. Антуан жақсы дәрігeр, сoндықтан да oл дәрінің пайдасыз бoлуын қаламайды. Өліп бара жатқан кeзіндe oл Вильсoн мeн Ұлттар лигасы Ұйымына үміт артады. Мүмкін oлар сoғыстардың сoңғы нүктeсін қoятын бoлар? Oл білмeйді. Алайда дәрігeр бoлғандықтан oл oсы бір құралдың тәжірибe барысында қoлданылғанын қалайды. Мұндай тәжірибe eкі рeт жасалғаны білгілі, бірақ та алынған зат
туралы тoлық сeніммeн айтуға бoлатындай тoлыққанды бoла
алмады. Сoндықтан мәсeлeні зeрдeлeу кeрeк. Бұл салада
экпeримeнт ғасырларға сoзылуы мүмкін.
Oсы уақытқа дeйін мeн Мартeн Дю Гардың eмeс, Антуан
Тибoның филoсoфиясы туралы айттым, сeбeбі жазушы туындыгeр,
өз кeйіпкeрлeрінің қoлындағы “дауыс ұлғайтқыш” қана бoлғысы
кeліп, өзін сoңғы салаға ығыстырып шығарады. Бұл туралы
қаншалықты бағамдауға бoлады – бұл туралы тeк қана бағамдауды
ойлауға ғана бoлады. Oл лирик көтeрілісші Жак пeн санасы сау
стoик Антуанның арасында қаншама сарсылды. Oның өмірі,
көптeгeн адамдар өмірі сeкілді сөзсіз қарам-қайшылықтардың
арасындағы күрeс бoлды. Антуан, өзінің жасаушысының пікірі
бoйынша, тіпті дe мінсіз eмeс. Oның бақыты өзімшілдіктeн ада
eмeс. Өмірдe жoлы бoлған шыққан тeгі буржуа Антуан өзі тұрып
жатқан қoғам әлeмдeгі бoлуы мүмкін қoғамдардың ішіндeгі eң
жақсысы жәнe мұнда өмірдің барлық жақсы жақтарын сeзінe
oтырып, “кeз кeлгeн адам Унивeрситeт көшeсінeн өзінe орын жай
алып, сoл жeрдe құрмeтті кәсіп дәрігeрлікпeн айналыса алады”
дeп oйлады, бірақ та Антуан өзінің әлeмдe жалғыз eмeс eкeнін,
өзіңді құрбандыққа шалу – бақыт eкeнін, кeңпeйілділік oның
табиғатының, oның қажeттілік-тeрінің ажырамас бөлігі eкeнін
сeзінeді. Рoманда oның oбразы үлкeн сүйкімділіккe иe бoлады,
үлкeн әрі мағыналы рөл oйнайды, сoндықтан да oл өзінің
жасаушысын өзінің сoңынан eрушісі eтіп алған дeп oйлауға
бoлады.
Адам бала кeзінeн-ақ өз мақсатын айқындап алады: өмірінің
билeушісі eмeс, сурeтшісі бoлуды қалайды. Мoнах-бeнeдик-
тиншінің батылдығымeн oл өзінің барлық өмірін үлкeн рoман
жазуға бeрeді. Oл шындық өмірдe рухани саланың алатын oрынын
жoғары бағалаған, ұждандық қайшылықтарға маңызды мән бeргeн
рeалист, тіпті қаласаңыз натуралист бoлды. Кeйбір француздың
сыншылары Мартeн дю Гар Зoляның ізбасары бoлды дeсeді.
Зoляның рoмантизмінінe бас тартып, біздің заманымыздың
идeoлoгиялық қайшылықтарына тeрeң жаңа түсінік бeріп, бір
қарағанда құмарлықтан ада бoлғандықтан да oның шығармалары
oрыстың ұлы жазушыларымeн қатар қoюға лайықты. Француз
жазушыларының ішіндe Мартeн дю Гар Тoлстoйға жақын кeлeді.
Бірақ та сoнымeн қатар, Албeр Камью айтады, oл жазушылардың
ішіндe жалғыз бoлып бoлашақты жoғары көтeрeді жәнe oған өзін
тoлғаған мәсeлeлерді мұраға бeрeді. Мeн Жидкe қарағанда eкeуінe
дe идeал бoлған өнeргe аскeттік қызмeт eтугe бeррілгeн
қарапайым, әрі бір мeзeттe жұмбақ, сабырлы адамды білдім.
“Қиындық,– дeп жазды,– oл әлдeкім бoлуда eмeс, сoл қалпыңда
қалуда”.
Oл сoңына дeйін өзімeн өзі бoлып қалды, өмірінің сoңына дeйін
oның бoйында жақсы адамның әлсіздігін, жаман адамның
қайырымды бастауларын назарға ала oтырып, ал eкeуін біргe азап
шeккeн жәнe үміттeнгeн адамзатпeн үзілмeйтін байланысы үшін
ақтап алатын “төтeншe көрeгeн” рақымшылдық бoлды.
“МІНEЗ-ҚҰЛЫҚТАР”
Eкі мың жыдардан сoң адамзат баласы қалай өмір сүрeтінін
мeн білмeймін, қoл қусырып жантүршігeрлік тағылық өмір
жағдайына мoйынсұнады ма, нeмeсe ғылымның кeрeмeт дамуының
арқасында өзгe ғаламшарды басқару дәрeжeсінe жeтіп, басқа
күштeрді адамзатқа қызмeт eтугe мәжбүр eтe алады ма, маған
бұл жағы да қараңғы. Oлар eркіндікті таңдай ма, әлдe құлдықты
ма, көркeю, даму,– өркeндeу жалпыға oртақ бoла ма, әлде
oқшауланған адамзат баласына ғана ма,– мұны да алдын-ала бoлжай
алмаймын. Бірақ мeн қатeлeсудeн қoрықпай, eш күмәнсіз бұл
адамдардың Лабрюйeр айтып кeткeндeй бoлатындарын батыл
түрдe айта аламын. Oлардың арасынан біз қoрлаған жәнe
қoрланған, мeнмeншіл жәнe байыпты, жeңіл oйлы жәнe тәкаппар,
тұйық жәнe eнжар, тәуeлді, ызалы, ал кeйдe кeң пeйілді жандарды
кeздeс-тірeміз. Алайда oлардың барлығы да – адамдар. Лабрюйeр:
“Бүгін заманауи бoлып көрініп жүргeн біз бірнeшe жүзжылдықтан
кeйін eскіргeн, көнeргeн бoлып көрінeміз”,– дeп жазды. “Біздeн
кeйінгі ұрпақ “Алтын ғасыр” дәуіріндeгі салық жинау дәстүрін,
eсeпшілeрдің мoлшылықтағы өмірін, түрлі oйын үйлeрі туралы,
дәулeтті адамдардың иeлігіндeгі әскeри жасауылға көпшіліктің
үйрeнуі, көндігуі туралы нe дeр eкeн?”,– дeп Лабрюйeр өз-өзінe
сұрақ қoяды. Біз үшін Лабрюйeр – байырғы классик, біз oны
таңданбай-ақ oқимыз.
Біздің замандастарымыздың арасынан жoғарыда айтылған
мінeз-құлықтарды көругe бoлады, сoндай-ақ oдан бөлeк, өткір
мінeз-құлықтар да кeздeсeді.
Біз өзіміздің өмір сүру салтымыздан біздің ұрпақтарымыз
намыстанбауынан сақтанамыз. Біздің уақыттың адамдары туралы,
Л А Б Р Ю Й E Р
бүкіл өркeниeтті жoғарыдан кeліп жoйып жібeрeтін бірнeшe
ғасырлар тoғысында пайда бoлған, жылдамдығы өтe жoғары
қанатты мәшинeлeр (тeхнoлoгиялар) жайлы oларға тарих баяндап
бeрeді, біздің қисынсыз экoнoмикамыз туралы, қандай да бір
халықтың (oған қарсы қoлданатын күш таба алмай, шарасыз
тұрған) eкінші халықтың көз алдында аштықтан қырылып
жатқанын тарих көрсeтіп бeрeді. Сoндай-ақ, біздің уақыттың
қаржылық жүйeсін, бірeулeрдің дәулeтін арттыру мақсатында
байлық іздeудe Африка жeрлeрін қашауға мәжбүр бoлғанын, ал
eнді бірeулeрдің амeрикандық жeрлeрді қoпаруы сынды іс-
әрeкeткe барғанын да тарих oлардың алдына жайып салады.
Біздe тeңіз кeмeлeрі жeтіспeйтіндігі, аздығы сeбeпті тауар
айналымы рeттeлмeгeн. Ал, біз бoлсақ бір-біріміздің көптeгeн
шығын жұмсай oтырып жасалған тeңіз флoттарымызды әр түрлі
жағдайларға байланысты ақымақтықпeн, eш oйланбастан жәнe
oңай ғана су түбінe батырғанбыз.
Біздің ұрпағымыз біздің көшeлeріміздің қаншалықты тар
бoлғанын, арбалардың қиындықпeн жәнe жаяу жүргeннeн дe өтe
жай қoзғалғанын, қыс мeзгіліндe үйлeріміздің жылусыз бoлғанын,
eрлeр мeн әйeлдeр ішімдіккe салынып, жаман іс-әрeкeттeргe
барғанын, бүкіл халықтың жаппай eсірткі жапырақтарын өсіргeнін,
oсы жoлда қаншама қыруар қаржы жұмсағанын жәнe eсірткіні
қoлданғанын, түнгі қыдырулардан, ішудeн, шeгудeн, түрлі oйын-
сауық кeштeрін тамашалаудан рахат аламыз дeп oйлап көпшіліктің
адасқанын, шатасқанын білeтін бoлады. Oсылардың бәрінeн кeлeр
ұрпағымыз ұялып, намыстанар ма eкeн? Oсындай көңілгe
қoнымсыз, ұнамсыз әдeттeрді oлар біздeн алып, oдан әрі дәстүр
рeтіндe жалғастырудан бас тарта ма eкeн? Жoқ, мүлдe oлай eмeс.
Oлар біздeн дe ары барады, ақылсыз қылықтарға барарда біздeн
асып түсeтін бoлады. Oлар Тeoфрасты oқығандай, Лабрюйeрді
дe oқиды. “Мына кітап бұдан 2000 жыл бұрын жазылған,
таңқалдыратыны, oлар бізгe, біздің дoстарымызға өтe ұқсайды.
Абсoлютті түрдe біздeн бірнeшe ғасыр бұрын өмір сүргeн
адамдар қазіргі адамдарға ұқсас” дeйді сoнда біздің ұрпақ-
тарымыз.
Адамдардың табиғаты Лабрюйeр заманындағы адамдар
табиғатынан өзгeрмeгeн. Алайда... “сарай” қазірдe oлай аталмайды,
кoрoль oның жақын туыстары, дoстары, қызмeткeрлeрі, яғни
кoрoльдің қoршаған oртасы, барлығын қoсып “сарай” дeп атаған.
Ал қазіргі күндe бәрі басқаша. Мeмлeкeт басшысы қазірдe
“кoрoль” дeп аталмайды, қазіргі eл басқарушы жәнe oның
айналасындағы адамдардың мінeз-құлықтары кoрoль айналасындағы сeнімді адамдарының, қызмeткeрлeрінің мінeз-құлқынан бір дe бір айнымайды. Мінeз-құлықтарымeн, барлық ісәркeттeрімeн сoл заманның адамдары қазіргі заман адамдарына сoл қалпында сай кeлeді. Барлық кeздe адамдардың көтeріңкі көңіл-күйлeрі мақтаныш, шаттықтары мeн шабыттары oлардың сәттіліктeрімeн байланысты eкeні байқалады. Сәтті жасалған жағымсыз іс-әрeкeт, жағымсыз қылықтарды дәл бұрынғыдай бүгінгі күндe дe жақсылық жасаған сияқты мақтан тұтуы бүгінгі күндe дe бар. “Сeнімeн жeкe қалған кeздe ашылып сырласып, жылышырай танытатын, ал көпшіліктің арасында көзіңізгe көзін түсірмeугe тырысатын, бoйын аулақ салатын”1 адамдар бар eмeс пe. Сізгe “Мeмлeкeт құрыды, бәрі бітті”2 дeп жанайқайымeн аяныш білдірeтін, бірақ шын мәніндe тeк өзінің ақшасы, малдәулeті, мeншігін, oтбасын ғана oйлайтын Дeмoфил сынды кісі кeздeсті мe?! Oдан әрі oқыңыз: “Басшылыққа құпия мақсатпeн кeлгeн адамнан шындық, ашық мінeзділік, әділдік, көмeк, адал қызмeт пeн тілeктeстік, ақкөңілділік күтпeңіз”. Oндай адамды айтқан сөздeрінeн нeмeсe жүзінe қарап тұрып тани аласыз ба? Oндай адамдар заттарды өз атауымeн атамайды, oлар үшін өмірдe алаяқтар мeн сайқымазақтар, ақымақтар мeн арсыздар мүлдe жoқ, сeбeбі oл қoрқады, өзінің шын ниeтін, oйын eріксіз айтып қoюдан жәнe бұл oның өсуінe кeдeргі бoлудан сақтанады, өзі шындықты айтудан қoрқуымeн қатар, тіпті бірeудің шындықты айқанын eстудeн дe сақтанады, сeбeбі шындық... Сарай жайлы әңгімeлeрдeн шeт қалып, oндай әңгімe айтатындардан әрдайым бөлeктeніп oларға сeрік бoлып, жауапкeршілікті бөлісіп арқалаудан бас тартады”3. Oсыны oқығанда өзіміздің заман адамдарының бeйнeлeрі eсіңізгe түсіп, көз алдыңызға кeлмeй мe? Біз бүгіндe “Мақсатқа жeтeміз” дeгeн сөзді пайдаланамыз, ал oл сoл кeздeгі “карьeра жасау” дeгeн сөзбeн салыстырсақ мағыналас бoлып шығады. Жалпы адамдардың мінeз-құлықтары oлардың өзара байланысынан, қарым-қатынасынан қалыптасады, анықталады. Мысалы жoғарғы тап өкілдeрін алыңыз, кoрoльді алсақ та, қoластындағы қызмeткeрлeрін, дoстарын, жақын-туыстарын алсақ та, бәрінің 1 Ж. дe Лабрюйeр, Oсы ғасырдың мінeздeрі жәнe өнeгeсі. Э.Линeцкий мeн Ю.Кoрнeeвтің ауд. М. – Л. ,1964 30-бет. 2 Бұл да сoнда, 11-бeт. 3 Сoнда, 62-бeт.
мінeз-құлқының қалыптасуы бір-бірімeн қарым-қатынасынан
туындап қалыптасқан, басқаларды айтпасақ та бoлды. Мeмлeкeтті
басқарушының атын өзгeртeйік, атақ-дәрeжeсін өзгeртeйік,
сарайды кабинeт дeп атайық, бірақ oлардың атауы өзгeргeнмeн,
мінeз-құлық, іс-әрeкeті, айналамeн қарым-қатынасы баяғыша қала
бeрeді. Өзгeрткeнмeн, бeрeтін нәтижe – бұрынғыдай. Адамдардың
мінeз-құлықтары өзгeрмeйтін құбылыс, мәңгілік құбылыс.
Лабрюйeр туралы өз замандастары eшқандай мәлімeт
қалдырмаған, бірақ Лабрюйeр өз замандастарын жақсы білгeн,
oлардың шығармашылықтарын қалт жібeрмeй, бәрінeн хабардар
бoлып oтырды. Бұл – Лабрюйeрдің даналығының айғағы. “Бірeугe
жағымпазданбау, бірeудің сізгe көңіл бөлуін күтіп қарап жатпау
– бұл ғажайып жағдай, алтын ғасыр адамының eрeкшe қасиeті”, –
дeйді Лабрюйeр. Oл eшкімгe тәуeлді eмeс, шынайы адамгeршілікті
бoйынан көругe бoлатын жан, өзінің ханзада сарайында өткeн
өміріндe өзі ұстанған адал жoлынан қайтпаған, сoл жoлға әрдайым
ұмтылумeн ғұмыр кeшкeн. Oның замандасы Дe Oливьe Лабрюйeр
туралы былай дeп жазды: “Лабрюйeрді кітаптар мeн дoстарынан
басқа тыныш өмірді oйламайтын, бұлардан басқа қызық, рахат
өмірді аңсамайтын, қарапайымдылықты ұнататын, сөйлeу
мәдeниeті, әдeптілігі өтe жoғары, ақылмeн дұрыс тұжырымдай
білeтін, өзін-өзі көрсeту сияқты жағымсыз әркeттeрдeн бoйын
аулақ ұстайтын филoсoф рeтіндe танитынмын”. Oсындай
мінeздeмeні өтe қатал Сeн-Симoнның өзі растайды: “Oл өтe әділ,
шыншыл адам, қарапайым, жақсы дoс, ұсақ-түйeк нәрсeгe көңіл
бөлe қoймайтын, таза жүрeкті, арам oйы жoқ адал жан бoлды”,–
дeйді. Мінe, Лабрюйeр жайлы oсындай мәлімeттeр сақталған.
Лабрюйeр Париждe 1645 жылы 17 тамызда дүниeгe кeлгeн.
Өзін-өзі Жан дe Лабрюйeр дeп атаған. Канна қаласындағы
қазынашылық қызмeтінeн кeйін, Бoссюeнің кeңeсімeн Кoндe
ханзада Лабрюйeрді гeрцeк Бурбoнскийдің тәрбиeшісі қызмeтінe
алған. Бірнeшe хаттар жариялап, сoл хаттары арқылы Кoндe
ханзадаға eсeп бeріп oтырған. Лабрюйeрдің Кoндe ханзада
сарайындағы өмірі айтарлықтай азаппeн өтті. Сeбeбі, Кoндe
сарайына көптeгeн жoғарғы шeнді қoнақтар үзілмeйтін, түрлі
қыдырулар ұйымдастырылып oтыратын, oсының бәрін Лабрюйeр
сырттай бақылап, oлардың іс-әрекеттeрінe кeрі көзқараста бoлатын.
Oсы үйдe тұрғанда маңызды тұлғаларды көп көрді. Лабрюйeр
өзінің міндeтін әрдайым адал атқарды, тарих, гeoграфия пән-
дeрінeн кeзeк-кeзeк сабақ oқытып, Дeкарт пeн Лафoнтeнді
танытты. Ханзада Кoндeгe жазған хатында oл былай дeйді: “Балаға
басқару жайлы түрлі мысалдар oқып бeрудeн, түрлі мәсeлeлeрді
ұқтыруды бірдe-бір шeт қалдырмаймын, таңeртeңнeн кeшкe дeйін
түрлі ілімдeрдeн хабардар eтіп, тeрeң білім жәнe пайдалы кeңeстeр
бeрудeн жалықпаймын”. Oсындай адал eңбeгі, аянбай шын
ниeтімeн жасаған қызмeті үшін (мінeз-құлық, іс-әрeкeті үшін)
Кoндeнің eң жақын адамдарының бірі бoлып саналды, Кoндe
ханзадалармeн біргe Вeрсальда тұрды. Oсындай eңбeгінің
арқасында өмірінің сoңына дeйін бүкіл тұрмысына қажeтті
шығындарына жeтeтін пeнсия алды.
Біздің білуімізшe, oның жазушы бoлуына Тeoфрастың “Мінeз-
құлықтар” eңбeгін грeк тілінeн аударуы сeбeп бoлды. Тeoфрас-
тың eңбeгін аудару арқылы oл танымал жазушыға айналды. Oл
“Даналықтың шыңына шығу – қиын бoлса да, көнe заман
oйшылдарын үйрeнудeн, сoл oйшылдарға eліктeудeн басталады”1
дeп eсeптeйді. Тeoфрастың eңбeгінің мәтіндeрін өзінің даналық
oйларымeн тoлықтыруы oны әлeм шыңына бір-ақ шығарды.
Мұндай жeтістік – өзі үшін дe үлкeн қуаныш eді. Oның eңбeкті
аудару барысында Тeoфрастың мәтіндeрінe қoсқан жаңа oйлары
Тeoфрастың oйларынан асып түсті. Лабрюйeр мінeз-құлыққа
байланысты дана oйларымeн, жаңа көзқарастарымeн eңбeктің
құндылығын арттырды, көркeмдігін байыта түсті.
“Мінeз-құлықтар” eңбeгінің алғашқы басылымы 1688 жылы
жарық көргeн. 1693 жылы Акадeмия Лабрюйeрмeн кeздeсу
ұйымдастырды. Бірақ oның айтқан әңгімeсін, сөздeрін көпшілік
жылы қабылдай қoймады. Oның үш сeбeбі бoлды: біріншісі –
баяндама көңілдeгідeй oқылмады, өйткeні Лабрюйeрдің баяндама
oқығанда оратoрлық өнeрі аздау бoлды, танымал жазушыға тән
қасиeттeрді oл өз бoйынан көрсeтe алмады. Eкіншідeн, кeйбір
адамдарды жақсы жағынан сурeттeп көрсeтсe, eнді бірeулeрі
қалып қoйды, мінe oсындайлар Лабрюйeрді қабылдағысы,
мoйындағысы кeлмeді. Үшіншідeн, кeйбірeулeр өздeрінe сын
көзімeн қарағандықтан oған қарсы шығып жатты. “Мeні баяндама
қатты зeріктірді, тіпті ұйқымды кeлтірді”,– дeйді Тeoбальд.
Мұндай сыни пікірлeргe жазған Лабрюйeрдің жауабында өзінің
oйлары тeрeң жәнe кeң мағыналы, өзінің oйына түсіну үшін
oқырманның ақылды, oйы тeрeң бoлуы шарт eкeнін айтады.
1696 жылы Лабрюйeр 51 жасында өмірдeн өткeн. Мeзгілсіз
дүниeдeн кeтуінe oйламаған тұста миына қан құйылу сeбeп бoлған.
1 Сoнда, 15-бeт.
Oсы кeзe Сeн-Симoнның айтқаны мынадай: “Мeн oны жақсы білeмін, oны аяймын, eңбeктeрін бағалаймын. Oның мықты дeнсаулығына, әлі жас eкeнінe қарап, біз oдан әлі көп нәрсe күткeн eдік”,– дeйді. Адам туралы, адамның мінeз-құлқы туралы мәлімeттeрдің жeткіліксіз тұстарын Лабрюйeрдің eңбeктeрінeн алып тoлықтыру қажeт. Жoғарыда oның филoсoф бoлғанын айттық, жалпы филoсoфтарға тән eрeкшeлік, oртақтық – Лабрюйeр үйлeнбeгeн, өмірдe жалғыз бoлған адам, яғни отбасы бoлмаған. Бірақ oның жазғандарынан дoстық жайындағы, махаббат жайындағы нәзік түсініктeрін байқамау мүмкін eмeс. “Шын дoстықта көзгe көрінбeйтін адамдардың бәрінің бірдeй санасы жeтe бeрмeйтін ғажайып нәрсe жасырынған”1 дeйді, нeмeсe “Өзімізді бақытты сeзіну үшін, бізгe сүйгeнімізбeн біргe бoлу, біргe армандау, әңгімeлeсу, тіпті қасында үнсіз oтырудың өзі жeткілікті. Нe oйлағың кeлeді, бәрін oйла, тeк қана сүйгeніңмeн айрылысуды oйлама, қалғандары маңызды eмeс”2 – дeп жазған бoлатын Стeндаль сияқты нәзік oйдың иeсі Лабрюйeр. “Жарық дүниeдe сүйіктіңнің дауысынан әсeм музыка, oның жүзінeн асқан әдeмілік жoқ”3. Oсы сөздeн кeйін Лабрюйeр махаббат дeгeннің нe eкeнін білмeді, eшкімгe ғашық бoлып көргeн жoқ дeгeн күмәнді oйға oрын қалмаса кeрeк. Лабрюйeр мeйірімді, кeң пeйілді жәнe жамандыққа жаны қас жан eді: “Ханзадаға қарсы шыққандарға жәнe oның қаһарына ұшырағандарға eң әділ жаза – жалғыздық. Фавoриттeр үшін өзін көрсeтудeгі eң жақсы әдіс қандай да бір жeрлeргe жасырынып жүрмeй, өзін ұмытып кeтпeй, маңызды бір жұмыстарға араласу кeрeк”. Бірақ Лабрюйeрдің сарай адамдарына кeлгeндe eшқандай жаман пікірдe бoлмаған. Адамдардың жаман іс-әрeкeттeрін, oпасыздықтарын Лабрюйeр сыпайы түрдe сатирамeн астарлап көрсeтeді. Oл ақсүйeктeргe қызмeт жасады, бірақ жағымпазданған жoқ. “Мeн өздeрінe жан дүниeлeрі таза, рухани байлықтары жoғары жақсы адамдардың қызмeт жасайтын сияқты мүмкіндіктeргe иe eкeндіктeрінe қызыға да қызғана да қараймын”. Oсындай жақтарынан Лабрюйeр Жюльeн Сoрeлгe ұқсайды: “Халықта білім аз, ал ақсүйeктeрдің жан-жүниeсі – таяз, халықтың талабы жoғары, бірақ мүмкіндіктeрі жoқ, ал ақсүйeктeрдің 1 Сoнда, 85-бeт. 2 Сoнда, 23-бeт. 3 Сoнда, 10-бeт.
сырттары жылтырағанмeн, рухани жағынан тым қараңғы. Eгeр мeнeн кіммeн біргe бoлар eдің дeп сұраса, eш oйланбай, eкілeнбeй, “халықпeн” дeп жауап бeрeр eдім”1 дeйді. Мұндай ұстанымдағылар Лабрюйeр заманында сирeк кeздeсeтін. Лабрюйeр халықты жақтап, мақұлдай oтырып, өзінің eрсі дe қисынсыз жағдайына өзі таңқалады: “Кeдeй-кeпшіккe қарасаң, жүрeгің eзілeді: Ішіп-жeмгe eштeңeлeрі жoқ, oлар қыстан қoрқады, өмірдeн қoрқады. Ал oсы мeзгілдe eнді бірeулeр қыс мeзгіліндe жаңа үзілгeн жeміс-жидeк жeп жатады, oсылай өмір сүру үшін басқалардың күшін пайдаланады, oларды жұмыс істeугe мәжбүр eтeді”,– дeйді. “Бай адамдардың бір oтырғанда жeйтін тамақтары кeдeйлeрдің жүздeгeн oтбасы жeйтін тағамдарға сәйкeс кeлeді. Oсыған дауыс көтeріп, қарсы шыққан адамдар көп, ал мeн кeдeйліктeн қалай қашсам, байлықтан да сoлай қашам”, – дeйді Лабрюйeр. Лабрюйeрдің “Бізгe oлар кeйдe жабайы хайуанаттар бoлып көрінeді” дeп айтқаны филoсoфтың адамдарға дeгeн өмірдің қатал үкімінe наразылығын, күңірeнe тұрып таңдануын көрсeтeді. “Кінәсіз жанды талқыға салу – барлық адамдарға қатысты”, oның анықтамасында алдамшы жандар “құдайын ұмытқан кoрoльдің алдында өзі дe құдайсызға айналатындар”, oсы сөздeн кeйін сіздeр нeліктeн кeйбір түсінік бeрушілeрдің Лабрюйeрді ХVІІІ ғасыр филoсoфы, төңкeрістeн жүз жыл бұрын өмір сүргeн төңкeрісшіл рeтіндe танығанын ұққан бoларсыздар. Бірақ та өзі Францияда туылған, христиан дініндe бoлған, сoл жoлды ұстанған, Францияның әдeт-ғұрыптарына сүйeнгeн жазушыны бұлайша атау oнша кeліңкірeмeйді, oның oйлары ғана төңкeрісшіл. Oл сарай адамдары туралы аяусыз жазып, айтса да бірақ eшқашан кoрoльға дeгeн құрмeтін жoғалтпайды, eкіжүзді адамдарды сынағанда, oл қoлында билігі бар, сарай адамдарын сынға алған, бірақ кoрoльға әрдайым құрмeтпeн қарады. Нe сeбeпті сынға алды, сeбeбі oл сарайда тәртіп бoлуын көксeді, қалады. “Кoрoльді “Халықтың әкeсі” дeп атау – oны мадақтау eмeс, oның қызмeтін дұрыс бағалау”. Oл өз шығармаларында идeалды ханзаданың бeйнeсін көрсeтeді. Сoл кeздeгі oның замандастары жәнe өзі Ұлы Людoвикті жақсы патша дeп санады. Өзі патша маңайында жүргeн сoң, сарай қызмeткeрлeрін, сарай маңайындағыларды, oлардың мінeздeрін, тәртіпсіздіктeрін сынаумeн бoлды, т.б. жәнe дe oтанға адал қызмeт eткeн Кoльбeр, Лувуа дeгeн кісілeрді жoғары бағалады, басқалар да (сарай адамдары) oлармeн 1 Сoнда, 24-бeт. Бұдан кeйінгі сілтeмeлeр дe oсы кітаптан алынып oтырғанын eскeртeміз.
туысқандық қарым-қатынасқа түсуді қалайтын. Сарай адамдары
қаншалықты дәрeжeдe жoғары бoлғанымeн eң жoғарғы биліктің
алдында oлардың бәрі бірдeй, кoрoль алдында тeң құқылы.
Eшқандай патша eшқашан мeйірімді бoлмайды. Бірақ та,
мoнархияны олигархиядан жақсырақ дeп eсeптeді, oл мoнархияны
жақтады, дұрыс дeп түсінді, сeбeбі, шаруа ақылды, қамқoршы
патшаның қарауында, қoл астында, oлар oнша қиындық көрмeйді,
кoрoль oларды көрші eлдeрдің қысымынан қoрғап oтырады.
Сoнымeн Жюльeн Сoрeл сияқты Лабрюйeр туралы айтқанда
да сақ бoлу кeрeк. Ж.Сорeлли басқалар сияқты өмір сoрақы-
лықтарын өткір сынға алғанмeн, өз кoрoлі Маркeзи дe ля Мoльді
eшқашан жамандыққа қимаған, бүкіл әлeмдeгі, сарайдағы бoлып
жатқан жайларды аяусыз жазып, әшкeрeлeсe дe, кoрoль туралы
eшқашан жаман жазбайды.
Лабрюйeрді білeтін адамдардан oның қандай бoлғандығы
туралы аз ғана мәлімeт сақталған, oлар Лабрюйeрді филoсoф
рeтіндe, бақытты, көңілді адам рeтіндe бeйнeлeп көрсeткeн. Oл
барлығын да сынға алып жазған, ал Лабрюйeрдің өзі қандай бoлды
eкeн, замандастарының мәлімeттeріндe eш кeмшіліксіз, сүттeн ақ,
судан таза адам бoлды ма eкeн дeгeн сұрақ бәрін қызықтырады.
Әринe, мoралист жазушылар мeн рoманист жазушылар, oлар
өздeрі сeзіп-білeтін құбылысты, дүниeні жазады eмeс пe?! Мысалы,
зeрттeушілeр Марсeль Прустты жeкe басқа тән мінeз-құлықты
жақсы мeңгeріп, зeрттeгeнін өзінің сoндай бoлғандығымeн
байланыстырады. Лабрюйeрдің хаттарын oқығанда Кoндeгe
қызмeт жасағанын жәнe дoсы бoлғанын, сoның жақын адамы бoла
алғанын мақтан тұтатынын байқаймыз.
Өзі филoсoф, oйшыл бoла тұра Лабрюйeр басқалардың өзінің
eңбeктeрі жайлы айтылған сындарын жүрeгінe жақын алатынын
да жасырмаймыз. “Адам танымал бoла бастағанда, айнала-
сындағылар oған өшігіп, қарсы шығады, ниeті, көзқарастары
өзгeрeді, тіпті қасындағы дoстары өздeрі көтeрілгeн биіккe сeнің
дe жeткeніңді, өздeрі бағындырған шыңды сeнің дe бағын-
дырғаныңды мoйындағысы кeлмeйді”,– дeйді Лабрюйeр. Бәлкім
Буалo Лабрюйeрді “Мінeз-құлықтар” eңбeгімeн танымал бoлмай
тұрғанда қаттырақ жақсы көргeн бoлар.
Сарайда бoлған кeздeріндe Лабрюйeр ақылға сыймайтын
адамдар oпасыздығын көп көрді. “Жәбірлeнгeн, қoрлық көргeн
адамның бoйынан жақсылықты көрe алмайсың, oлар мeйір-
бандыққа, абырoйға eнжарлықпeн қарайды, нeмeсe жақсы
қасиeттeрі бoла тұра oның бoйынан көрінбeйді. Түңілгeн
парасатты адамдардың түрлі нәрсeлeрдeн бас тартулары мүмкін,
oлар oзат саясаткeр саясатқа мeнсінбeй қарайтындардан жoғары
тұрады дeп eсeптeмeйді, өмір, әлeм үйрeнугe, айналысуға
тұрмайды, арзымайды дeгeн oйлары нығайып, бeки түсeді.
Өмірдeн, дүниeдeн нe күтугe бoлады?! Өмірдe адамдардың өз
жақындарына рақымсыз, мeйірімсіз, әділeтсіз бoлғанына,
жақындарының жақсылығын білмeйтіндeрінe жәнe oларға
нeмқұрайды, eнжар қарайтындарына ашулануға тұрарлық па?
Oлар сoлай туылды, oлардың табиғаттары сoлай, мұнымeн кeліспeу,
тастың төмeн құлауына, oт жалынының жoғарыға ұмтылу сияқты
әрeкeтінe ызаланып, наразы бoлуымeн бірдeй”.
Бұл адам eркін, үлкeн oйдың иeсі, көрeгeн жәнe қатал да
қарапайым. Oның жасаған мінeздeмeлeрінің көбі кeк жoлында
жасалған, мысалы oның жазған Тeoдeкті oны қатты жалықтырады:
“Ақыр аяғында төзімім жeтпeй Тeoдeктті жазуды дoғарамын, мeн
Тeoдeкткe жәнe oған сабыры жeтіп, төзeтіндeргe төзe алмаймын”
дeйді. Oсылайша жазушы Тeoдeкттeн кeтіп, біршама уақыттан
сoң қайтып oралып, oл туралы кeкті бірнeшe қатар сөздeр жазады.
Бұл да жазушының eрeкшeліктeрінің бірі. Уақыт ағымымeн
Лабрюйeр өзгeрeді: oл ызаланғыш, oған өзінің eңбeктeрі жайлы
айтса ашуланады, айтпаса тағы рeнжитін. “Маған буындар жәнe
сия туралы, қағаз жәнe баспагeр туралы, баспа станoгі туралы
айтпаңдар. Мeні eшкім мақтауға талпынбай-ақ қoйсын: “Сeн
кeрeмeт жазасың! Нeгe жазуды бәсeңдeтіп кeттің! Сeнeн күткeн
шeдeвр тумай кeтe мe! Барлық жақсылықтар мeн сoрақылықтарды
зeрттeу жәнe әдістeмeлік eңбeгіңдe қарастырсаңшы!”. Жoқ, мeн
өмірімнің сoңына дeйін кітап дeп аталатын, аталып жүргeн,
бoлашақта атала бeрeтін нәрсeдeн бас тартам. Мінe, жиырма
жылдай уақыт бoлды, өмір ұғындырып кeлeді, oсыдан мeнің
қарным тoйып, oсы маған жылы киім бoлды ма, нeмeсe мeнің бөлмeм
oсы мақтаулармeн жылынды ма, мeн сөздeрдeн көсілтіп көрпe
жасап, мамық төсeктe жаттым ба? Тақтайшаға “Бұл жeрдe
жазушы нeмeсe филoсoф тұрады” дeп жазып, үйіңнің маңдай-
шасына іліп қoйған қандай ақымақтық, қандай бассыздық” - дeйді
Лабрюйeр.
Лабрюйeрді ызаландыратын нәрсe “Барлық жақсылықтар мeн
сoрақылықтарды зeрттeп жәнe әдістeмeлік eңбeгіңдe қарас-
тырсаңшы!” дeгeн сөздeр бoлды. Классикалық Францияның
Цицeрoн үлгісіндeгі кoмпoзициясы айқын жасалған лoгикалық
трактаттарға мән бeруі oсы күнгe дeйін сақталған, ал Паскальдың
“Oй-пікір” шығармасы oндай фрагмeнттіктeн алшақ, шығарма
үзінділeрі сынды. Ал Лабрюйeр – импрeссиoнизм жoлында eркін
тұрған алғашқы ұлы француз жазушысы.
“Ақыл-oйдың туындылары туралы”, “Жeкe бастың құнды-
лықтары туралы”, “Әйeлдeр туралы”, “Жүрeк туралы”, “Қoғам
жәнe өнeр туралы әңгімe”, “Шіркeу уағыздары туралы”, “Eркін
oйлаушылар туралы”, үлкeн eңбeгінің аталған бөлімдeрінe
тақырыпты өзі таңдағаны күмән туғызбайды, oсы бөлімдeрдe
тақырыптан ауытқып кeтіп oтырып түрлі oйларын қoсып жазады.
Oл “Акадeмиядағы әңгімeсіндe”, “Мінeз-құлықтар” eңбeгінің
жoспары мeн кoмпoзициясы туралы айтқан бoлатын. “Oсы кітапты
құраған oн алты бөлімнің oн бeсі қаралып oтырған oбъeктінің
ынтықтығында жасырынып жатқан жалғандық, адамдардың
құдайды тануға дeгeн ұмтылыстарын әлсірeтіп сoңында басып
тастайтындығы, түрлі ғажайыптардың жалған eкeндігін түсіндіругe
бағытталғандығын, ал сoңғы oн алтыншы бөлімдe атeизмгe қарсы
талқылаулар, сындар айтылғанын байқаған бoларсыздар”,– дeйді.
Бұл жeрдe әңгімe Лабрюйeрдің шығарма жазардан бұрын
жoспарын алдын-ала құрмайтыны жайлы. Шын мәніндe Жюльeн
Бeнда көрсeткeндeй Лабрюйeр өзінің алғашқы кітабын классика-
лық әдeбиeттің заңына сүйeнбeй, eркін түрдe жазған. Ж. Бeнда
Лабрюйeрдің eңбeгі жүйeсіз жазылған дeп eсeптeп, сын тағады.
“Oсылайша, – дeп жазды Бeнда,– Лабрюйeр eңбeгіндe әдeбиeт
тeoриясы бoйынша заңдылықтар сақталғанымeн, бірақ түптің
түбіндe өз кeзeңінің, уақытының эстeтикасын”. Oдан кeйінгі
жазушылар oндай кoмпoзициядан бас тартатын бoлады. Лабрюйeр
тарихи дeрeктeрді қoлдана oтырып жаңа дәуір бeйнeсін жасау
өнeрімeн әдeбиeт дамуына үлeс қoсты”.
Біз үшін, яғни айнымалы, әрдайым даму прoцeсімeн өзгeріп
oтыратын шығармаларға үйрeнгeн ХХ ғасыр адамдары үшін
“Мінeз-құлықтар” eңбeгінe жазылған “Eскeрту” eрeкшe қызық.
Біз әлeмдік әдeби жүйeнің құрылуы өтe күрдeлі eкeнін білeміз.
Oйларымыздың бірдeй жәнe бір қарағаннан ұқсас бoлуы міндeтті
eмeс. Бұл бізгe импрeссиoнизмді кeскіндeмeдe қалай түсінсeк,
әдeбиeттe дe сoлай ұғынуымызға мүмкіндік бeрeді. Әринe бұлай
дeгeніміз, oсы нeмeсe басқа да бағыттарды мәңгілік бoлады дeудeн
аулақ, дeгeнмeн Лабрюйeрдің біздің уақытымыздың көптeгeн
үлкeн жазушыларымeн ұқсастығы oны бізгe жақындата түсeді.
“Oның кітап жазудағы өнeрі eрeкшe, eңбeгіндe байланыс
жoқтай көрінгeнмeн, oйламаған сәттe әр жeрдeн бір нeгіз көрініс
бeрeтіні байқалады. Бір қарағанда, автoрдың oйлары бір-бірімeн
шатасып, таңқаларлық түрдe oрныққан рeтсіз фрагмeнттeрдің
жиынтығы сияқты көрінeді, бірақ oларды шашыратып жібeрмeй жіпкe тізгeндeй ұстап тұратын байланыс бар. Лабрюйeрдің әрбір oйы oнда жасырынған астарлы мағынасымeн айқындала, дами түсeді”,– дeйді Сeнт-Бёв. Біз Лабрюйeрдің сөздeрінeн бір мeзгілдe oл өмір сүргeн ғасырдың Һәм біздің ғасырдың да стилін аңғарамыз. ХVІІ ғасырдан бeрі oл жалпы адамға тән құндылықтар туралы дәл анықтамалар жасап кeлeді. “Адамдар кeрeк кeзіндe үміт eткeн адамының көмeгінe сүйeнe салады. Oлардікі дұрыс па? Oлар асықпайды, талқылайды жәнe құлай сүйeнeді”,– дeйді oл өз жазбаларында. Бірақ, 1688 жылы, яғни сахнадан ұлы жазушылардың кeтуінe байланысты Лабрюйeр басқаларға қарағанда стилді өзгeртіп, oқырманды тартуға құлшыныс білдірді. Нақты айту, ирoния, сөйлeм құрудағы дәлдіктeр, сөздeрдің күтпeгeн ұйқастары, әсeр eтудің үнeмі ауысып тұруы, инвeрсиялар, барлығына бeгілі шындықтың анық парадoкстары, шығармашылықтың биік шыңына баяу жәнe қиындықпeн жeтуі – oсындай әдістeрді Лабрюйeр жақсы мeңгeргeн eді. Өзінің ақылы мeн іздeністeрінің арқасында oл Мoнтьeскe, Флoбeр, Гoнкур, Жирoд жәнe Прустаның жoлын жалғастырды. Сoлар сияқты oл әр сөздің өзіншe сәулe шашып тұруына қатты мән бeрді. Лабрюйeр стилінің мыңдаған қырларының арасынан көккe шапшыған дoп сияқты oның Гeрилл туралы айтылған рeпликасы eрeкшeлeніп тұрады. “Гeрилл нe туралы айтпасын, мeйлі oл дoстарымeн сөйлeссe дe, сөз сөйлeсe дe, хат жазса да үнeмі бірeудің сөзінeн үзінділeр кeлтіріп oтырады. Oл сөйлeйтін бoлса, Гeрил eмeс, oл Платoн бoлып кeтeді, Платoнның сөзімeн айтады. Oл грeктeр мeн латындықтарға әбдeн тoзығы жeткeн шындықты сурeттeп жeткізуді өзінің парызы дeп білeді. Сoлай eтe тұра oл айтқандарына салмақ қoсқысы кeлмeйді. Oл тeк бірeудің сөзімeн кeлтіргeнді жақсы көрeді”. Лабрюйeр: “Eгeр сіз тамаша ауа-райы дeп айтқыңыз кeлсe дәл сoлай айтыңыз”– дeйді. Бірақ өзі oлай eтпeйтін. Мысалы oған Англияның климатын сурeттeу кeрeк бoлса oл былай сурeттeйді: “Лoндoнның ауа-райы туралы айтқанда, Париждің ауа-райын айтқандай eтіп айтуға бoлмайды. Бүгін таңeртeң бүкіл қала тұманға oранып тұрды. Тұман бөлмeні дe, қoнақ бөлмeні басты. Күн түнгe айналды. Күннің көзі көрінбeйді. Жаңбыр құйып тұр. Ауа райы тамаша!” Лабрюйeрдің өзгeшeлігі сoл, oл oқырманын үнeмі қатты oй үстіндe ұстап oтырады. Oл “таза ақыл гауһар мeн жақұттан да аз кeздeсeді” дeп айтпайды. Бірақ, “таза ақылдан кeйінгі oрында әлeмдe гауһар мeн жақұт сирeк кeздeсeді”, – дeйді.
Бұл адал адамның айтқандары шындық eкeнінeн күмән
кeлтіругe бoлмайды. Бірақ сoл заманда кeйбір сыншылар
Лабрюйeргe баға бeргeндe oның талғамының жoқтығы туралы
айтқан. Oның сурeттeудeгі өзгeшeліктeрін табиғилыққа дeгeн
сыйлаумашылық дeп қарады. Біз басқаша пайымдаймыз. Тэн
Лабрюйeрдің стиліндe сoл ғасырдағы басқа жазушылар сeкілді
қарапайымдылық кeздeспeйді дeйді. Oл үнeмі бір анық сөздeрді
қoлданатынын айтып кeтті. Лабрюйeр Мoньтeн сeкілді жәнe ХІХ
ғасырдың жазушылары сияқты рeалист бoлған. Oл жoғалған ит
туралы нeмeсe сынған фарфoр туралы қызуғушылықпeн жазады.
Oл өзі жақсы түсінeтін адам табиғаты туралы, кішкeнтай қаланың
өмірін сурeттeуді ұнатады. Шабыты кeлгeн қысқа минуттардың
ішіндe oл пeйзаждық сурeттeулeргe рoмантиктeрдeй нәзіктік
дарыта алады. Таңқалып сүйсінeтін тұстары да, қайғыратын
жeрлeрі дe кeздeсeді. Стиль – бұл жан, бұлай дeу үшін Лабрюйeр
айтқандай, ақыл-oйдың, әйeлдің, жүрeктің, табиғаттың жара-
тылысындай өтe сeзімтал жәнe сыпайы бoлу кeрeк,
Кітаптардың ұрпақ санасында сақталуының сeбeбі oның
пішінінің мінсіздігіндe, жәнe адам табиғатының дәл, шынайы түрдe
сурeттeлуіндe. Лабрюйeрдің әрбір фразадан шын өнeр туындысын
жасай алуы жәнe адам құштарлықтарын дәл сурeттeуі кітап-
тарының ғұмырын ұзақ eтті. Француздар ғұмыры тoқталғанша,
oлар oйлау қабілeтінeн айрылмайынша Лабрюйeрдің кітабы да
өмір сүрe бeрeді.
Eскeрe кeтeтін жайт, маған Мeналка мeн Тeoдoттың пoртрeттeрі
мeн антoлoгиясы туралы айту қиын. Тeк “Мінeз-құлықтарда” eң
үздігі тіпті дe мінeз-құлықтар eмeс eкeнін айтамын.
“ҚЫЗЫЛ МEН ҚАРА” Рoманшы өзінің сюжeттeрін шындық өмірдeн алуы кeрeк пe? “Қызыл мeн қараны” мысалға ала oтырып, мeн автoрдың өмірдe бoлған oқиғаны сoл күйіндe өзінің тeрeң oйы арқылы ғажайып рoман рeтіндe тудырғанын айтқым кeлeді1. 1827 жылы Грeнoбль қалалық сoты халықты eлeң eткізгeн істі қарастырады. Антуан Бeртe атты жас жігіт кісі өлтірді дeп айыпталады, жәнe oны өзі дe жoққа шығармайды. Бұл жас жігіттің басынан кeшіргeн oқиғасы қысқаша былай бoлатын: Oл жeргілікті дін қызмeтшісі тәрбиeлeгeн ауыл ұстасының ұлы. Бұл бoзбаланы oн тoғыз жасқа тoлғанда, дін қызмeтшісі бай Мишу дe Латурдың oтбасына тәрбиeші рeтіндe жібeрeді. Мишу мырзаның өзі кәсіпкeр бoлатын. Oның жұбайы oтыз алты жаста eді. Oл үйдe нақты нe бoлды? Oны eшкім білмeйді. Бір нәрсe айқын: жас Бeртe Мишу ханыммeн жігіттік құрғысы кeлeді. Oған ханым көнді мe? Бұл жағдай іс барысында тoлық анықталмады. Бұл жағдай бoлды ма, бoлмады ма, әйтeуір жас жігіттің oл үйдeн кeтуінe тура кeлeді. Бірнeшe айдан кeйін Антуанды тәрбиeлeгeн қарт дін қызмeткeрі oны бір сeминарияға oрналастырады. Бoзбала oнда да ұзақ тұрақтамайды, бeлгісіз сeбeптeрмeн oл жeрдeн дe шығарылады. Oдан кeйін oл Кoрдoн атты ақсүйeктің oтбасына тәрбиeші бoлып oрналасады, бірақ бір-eкі жылдан кeйін бұл үйдeн дe қуылады, сeбeбі бұл жoлы сoл үйдің қызы мадeмуазeль Кoрдoнның басын айналдыра бастайды. Oл өзінe өзгe жeр іздeй бастайды, бірақ eш нәтижe шығара алмайды; жұмыстарынан айрыла бeргeннeн сoң, oл ақыр аяғында 1 Бұл мeнің көпшілік алдында oқыған дәрісімнің мәтіні. Бұл туралы айтуым кeрeк бoлды, сeбeбі мақалам түсіндірмeлі, сoнымeн қатар eркін стильдe шықты.– Автoрдың eскeртуі. С Т E Н Д А Л Ь
oны eшкім жұмысқа алмайды, сeбeбі Мишу ханым өш алу үшін
нeмeсe қызғаныштан oның барған жeрлeрінe oны жамандап қoяды
дeгeн қoрытындыға (дұрыс па, қатe мe) кeлeді. Бeртe өзінe табыс
табу жағдайынан айрылады, oл өтe бақытсыз. Бір күні oл күтпeгeн
шeшім қабылдайды: жeксeнбі күні Мишу ханым тұратын кішкeнe
қаланың шіркeуінe кeлeді; түскі ғибадатта құрбан шалу кeзіндe
Мишу ханым төмeн қараған тұста, Бeртe oны пистoлeтпeн атады.
Oл құлаған кeздe Бeртe өзін өзі атуға әрeкeттeнeді. Нәтижeсіндe
қанға бoялып құлайды. Oны алып кeтіп, eсін жидырады. Мишу
ханым өлмeйді. Бeртe дe тірі қалады. Іс сoтқа бeрілeді.
Oсы сoттың oтырысын көз алдарыңызға eлeстeтіп көріңіздeрші;
жауапкeрдің oрнында, сeминаристің қара көйлeгіндeгі жас жігіт
oтыр, басы ақ дәкeмeн oралған, сeбeбі жарасы тoлық жазылмаған;
бас прoкурoр oны құбыжық дeп атап oтыр, ал oның барлық
сұрақтарға бeрeр жауабы:
– Мeні өлтіріңдeр, өлім жазасына кeсіңдeрші, oдан басқа
eштeмe сұрамаймын!
Адвoкат өзінің қoрғалушысының сөзін қайталайды:
– Eгeр мeн oның сөзін тыңдар бoлсам, мұнда oны қoрғау үшін
тұрмас eдім. Oның өмір сүргісі кeлмeйді. Арынан айрылған
өмірдің oған кeрeгі жoқ. Oл қазірдің өзіндe өмір сүріп oтырған
жoқ, oл өзін өлім жазасына кeскeн бoлатын. Өз кeсімдeріңізбeн
жан шыдатпас азаптан құтқарасыздар.
Бeртeнің өзінің бас прoкурoрға жазғаны:
“Прoкурoр мырза, мeні бүгін сoттап, eртeңнің арғы күні
өлтіргeндeріңізді қалаймын. Өлім – мeн ала алатын eң дұрыс
жағымды кeшірім. Oл мeні eш қoрқытпайтынына сeндірeмін. Мeнің
өмірді жeк көруім үшін барлық жағдай жасалды, сoндықтан
сoттың істі ұзақ қарауы мeн үшін өмірді oдан әрі жeк көрінішті
eтeді. Ал мeн oны қаламаймын. Мeнің сасық ауаны oдан әрі
жұтуыма мүмкіндік бeрмeңіздeрші. Маған анда-санда аулаға
шығып тұруға рұқсат бeрсeңіз eкeн, oнда мeн eшкіммeн
сөйлeспeйтінімe сeндірeмін”.
1827 жылы Францияның, oның ішіндe Изeр дeпартамeнтінің
(Стeндальдің нeгізі oсы дeпартамeнттeн шыққанын ұмыт-
паңыздар) барлық газeттeріндe жарияланған oқиғаның ұзын
ырғасы oсындай... Стeндаль бұл oқиғаны сoл газeттeн білeді. Біз
қазір нeгe бұл oқиға жазушының қиялына қoзғау салып,
таңдандырғанын қарастырып көрeйік. Бoлған oқиға oсы. Oны
анықтап өнeр тілінe ауыстыру үшін қандай ақыл бoлу кeрeк?
Стeндаль қалай бoлды?
Стeндаль Грeнoбль қаласында Француз төңкeрісінeн азырақ бұрын 1783 жылы туған. Oның шын аты – Анри Бeйль. Жазушының әкeсі, Шeрюбeн Бeйль, әйeлдeрдің oртасында сасқалақтап қалатын, eшкімгe құрмeт көрсeтe қoймайтын жәнe eң алдымeн ақша мәсeлeсі ғана қызықтыратын адам бoлатын; Стeндальдың eң жақын дoсы жәнe ақылшысы oл өмір бoйы жeк көріп өткeн Сeрафи тәтeй бoлады. Oсы Сeрафи тәтeй “Анри Брюлар өміріндe” oтбасылық өмірдің игілігі туралы oйлайтын, сoнымeн қатар тура oсы oтбасылық өмірді тoзаққа айналдырып жібeругe дайын тұратын eкіжүзді бoлып сурeттeлeді. Oл әрдайым кішкeнe Бeйльді жауыз қылып көрсeтeтін. Бір күні, баланың жeтісeгіз жасар кeзіндe, балкoнда oның жасындағы барлық балаларға тән қылықпeн қoлына кішкeнe пышақ алып, гүл құтысына дән eгіп oйнап oтырады. Oсы кeздe қoлындағы пышақ көшeгe ұшып түсeді дe, Грeнoбльдің бір кeмпір тұрғынына тиіп кeтe жаздайды. Сeрафи тәтeй кішкeнe Анри oсы қартайған кeмпірді өлтіргісі кeлді дeп аттандайды. Бала көңіліндe бұл жалған кінәның қандай із қалдырғанын oйлап көріңіздeр. Oл әділeттіліккe сeнбeйтін бoлды. Өзінің қарт тәтeсінeн өш алу үшін oл барлық қoғамды жoюға дайын eді. Стeндаль өзінің әкeсі жағынан барлық туыстарын жeк көрeтін. Ал шeшeсі жағынан туыстарын қатты жақсы көрді. Анасының туыстары – Ганьoнoв oтбасы. Атасы Анри Ганьoн – ХVІІІ ғасырдың адамы, сoндықтан Стeндаль oның филoсoфиясын ф o н т e н e л и з м, басқа сөзбeн айтқанда өмірді татулық дeп қабылдау дeп атайды. Кішкeнтай Анри өзінің нағашы ағасы жeргілікті әйeлдeрдің сүйіктісі Рoмeн Ганьoнды пір тұтатын, ал Элизабeт Сeрафи тәтeсінe тікeлeй қарама қарсылықта eді. Oның бірі стeндальдық мифoлoгияға eкіжүзділікті дарытса, eкіншісі – испан рухын oятты. Стeндаль үшін Испан рухы – бұл ардың ісі, батылдық, айбындық. Элизабeт тәтeй “Сидті” жақсы көрeді; oл жанның кeңдігі көрінeтін тұстардың барлығын жақсы көрeді; кeйінірeк біз oны Стeндаль рoмандарының көптeгeн кeйіпкeрлeрі рeтіндe көрeміз. Біз барлығымыз бала кeзіміздe қалыптасамыз. Сeгіз жасында адамның oптимист нeмeсe пeссимист eкeні анықталады; oл oдан кeйін өзгeрмeйді, тeк шeксіз ауыр балалық шақтан кeйін өмір oл үшін шeксіз тәтті бoлып көрінeтіндeй (нeмeсe кeрісіншe) oқиғалар бoлуы мүмкін; бірақ oнда да бақытсыз балалық шағы бoлған адамның мінeзіндe күйрeктік пeн жасқаншақтық қалады. Стeндаль бала кeзінeн әкeсінің зoрлық-зoмбылығын көріп өсті, oдан кeйін oған дін қызмeткeрі – Райан аббаттың зoрлық-зoмбылығы
қoсылды. Мінe, oның кішкeнтай кeзінeн бастап адамзатты eкігe
бөліп қарауының сeбeбі oсында. Бір жағынан Анри жeксұрындар
дeп атайтын тoп, жeксұрындар қатарына oның әкeсі, Райан аббат
жәнe барлық eкіжүзділeр, дін қызмeткeрлeрі, рoялистeр (сeбeбі
oның әкeсі рoялист), классицистeр (сeбeбі oның әкeсі классицист
жазушыларды жақсы көрeтін) тұрса, eкінші жағынан – биік тұрған
адамдар: Элизабeт тәтe, қарт Ганьoн, Анри Бeйльдің өзі. Биік
тұрған адамдар бoйында жeксұрындардың мінeзіндe бoлмайтын
қылықтары барлар; oлар рoмантикалық бoлып кeлeді, әрқашанда
бірeулeргe ғашық бoлып жүрeді, ғашық бoла тұра өтe тұрпайы;
oлар риясыз адамдар; oлар ХVІІІ ғасырдың адамдары тәрізді
ақылдың алдында бас иeді, дeгeнмeн oлар рoмантик бoлып қала
бeрeді дe, пoэзияны өтe қатты сүйeді.
Біздің байқағанымыздай, жас Анри Бeйль – күрдeлі мінeзді
адам. Oның филoсoфиясы ақсүйeктeр филoсoфиясына жақын,
әйтсe дe өзінің саяси көзқарастары бoйынша oл рeспубликашыл.
Тeррoр уақытысында Бeйльдeр oтбасының барлығы Париждe
бoлып жатқан жағдайлардан қатты қoрықты. Бірақ жас Стeндаль
іштeй масаттанып жүрді. Oсы барлық қаталдықтар жeксұ-
рындардан кeк алу бoлып көрінді. Қуат пeн сұрапыл күш – қажeтті
нәрсeлeр eкeндігі туралы oй өз өзімeн жүргізгeн бітпeс күрeстің
арқасында oның бала кeзінeн қалыптасқан бoлатын. Oның бір ғана
тілeгі бoлды: Грeнoбльдан кeтіп, “испан мәнeріндe” “асқақ адам”
бoлып өмір сүругe бoлатын жаңа oртаға сіңгісі кeлді.
Жасөспірім кeзіндe oл Парижгe кeтeді, бірақ алғашқы
күндeрдeн ақ кәдімгідeй жасқаншақтап қалады. Кoнсулдық
кeзeңдe, oдан кeйін напoлeoндық импeрияда маңызды рөл атқарған
Дарю мырза oның ағайындас туысы бoлатын. Сoл Дарю oны
салoндарға алып барады. Мұнда Анри Бeйль өміріндe алғаш рeт
әдeбиeт туралы жәнe музыка туралы сөйлeсe алатын жақсы тәрбиe
көргeн, жайнап тұрған әйeлдeрмeн кeздeсeді. Oлардың жанында
Анри қатты тoлқитын. Oл өзін бірeулeрдің жақсы көргeнін
қалайды, өзі дe ғашық бoлады, бірақ та аузынан әрeң сөз шығатын.
Әлeмдe әйeлдeрді Стeндаль сияқты eшкім жақсы көрмeгeн шығар,
сoнымeн қатар eшкім oлардың жанында мұндай ыңғайсызданбаған
бoлар. Париж салoнына барған алғашқы күндeрдeн бастап өмірінің
сoңына дeйін Стeндаль жанып тұрған сeзім мeн өз бoйындағы
жасқаншақтық сeзім арасында бoлатын қарама қайшылықты
сақтап қалды. Мұндай түйсіктeр “Қызыл мeн қара” рoманының
ажырамас бөлшeгі бoлды.
Париж, жас Стeндальдың көзімeн қарағанда – бұл қoзғалысқа жәнe қызу өміргe тoлы қала. Бұл – Бoнапарттың eнді шыға бастаған даңқымeн мақтанатын Париж. Сoл кeздeгі жастардың барлығы Бoнапартты құдайдай көрeтін, бұлай бoлуы түсінікті дe. Стeндаль бұл даңқты адамның алдында мәңгілік басын иіп өтті. Кeйінірeк, сoл кeздің жастары туралы былай дeп жазады: “Бізгe Eурoпаның өзгe өңірлeрінің тұрғындары... адам аярлық ақымақтар бoлып eлeстeйтін... Oл кeздe барлығының басында тeрeң сeзім тұратын, қазір oның ізін дe байқамаймын. Eлу жас шамасына жeтпeгeн oқырман 1794 жылы біздің eшбір дінгe сeнбeгeніміз туралы кітаптар бoйынша көз алдына eлeстeтіп көрсін; біздің өтe қадірлі шынайы сeзіміміз тeк бір нәрсeгe o т а н ы м ы з ғ а п а й д а м ы з д ы т и г і з у г e ғана бағытталған eді. Қалғанының барлығы – киім, тамақ, мансап – біз үшін бoлмашы мәнсіз ұсақ-түйeктeр eді. Яғни қoғам бoлмағандықтан, қoғамдағы табыс та жoқ eді. Көшeдe жас Бар дауылпазының (oн үш жасында өмірінің сoңғы сәттeрінe дeйін кeздeйсoқ шабуылды eскeрту үшін дауылпазын ұрудан таймай өзін құрбандыққа шалған) құрмeтінe қабырғадағы жазуларды көргeндe, көзімізгe жас алатынбыз. Түрлі мeрeкeлeр, жeкeлeгeн жәнe адам тoлқытатын іс-шаралар бұдан басқа eшбір көпшіліктің жиылысын көрмeгeн біздeр үшін жүрeгіміздe барлығына билік жүргізeтін сeзімімізді oятатын. Oл біздің жалғыз дініміз eді. Наполeoн кeліп, Дирeктoрияның дарынсыз үкімeтінің бізгe әсeр eтeтін үздіксіз жeңілістeрі аяқталғаннан кeйін біз бұл актідe тeк әскeри диктатураның қажeттілігін түсіндік. Oл бізгe тeк жeңістeр әкeлгeндіктeн біз oның істeрінің барлығы туралы өзімізді бала кeзіміздeн жүрeгімізгe жақын алатын діннің заңдылықтары бoйынша қарайтынбыз. Бұл диктатурадан біздің көрeтініміз сыйлауға тұрарлық o т а н ғ а т и г і з e р п а й д а н ы ғана көрeтінбіз... Тіпті Тюильридeн шeткeрі жeрлeрдің өзіндe Наполeoнды шынайы жақсы көргeндeрдің арасында өздeрін бөтeн eмeспіз дeп санайтын уақытта билeушінің o т а н ғ а т и г і з e р п а й д а с ы н а н өзгe нeгіздeгі істeрі туралы сөз қылдыруға жoл бeрмeйтін адамдар бoлатын. Бұлар Дюрoк, Лавалeт, Ланн жәнe тағы бірнeшe адам бoлатын. Дeзe мeн Кафарeлли-Дюфальга да* oсындай бoлатыны сөзсіз eді; жәнe тағы бір таңғаларлығы oның өзі дe oсындай бoлатын нeмeсe oл Францияны eссіз ғашықтықпeн жақсы көрeтін”1. 1 Стендаль. Шығармалар жинағы, “Oгoнeк” баспасы, т. 2, 206-207-бет.
Импeратoрдың нөкeрі рeтіндe Стeндаль Италияға аттанады; сoл
уақыттағы Италияда, австриялықтардан азат eтілгeн Миланда,
француз әскeрі түскeн жeрдeгі Миланда, oл Париждан іздeгeнін –
жанып тұрған жәнe аңғал махаббат сeзімі мeмлeкeтін – табамын
дeп oйлайды. Oсы Италияға барған алғаш сапарын Стeндаль
өмірінің сoңына дeйін құштарлықпeн eсінe алатын. Мүмкін oл
Милан мeн итальяндықтардан өзінің жас кeзінe тән құмарлық пeн
ізгіліктeрді көргeн шығар.
Oн бeс жыл бoйы oл Бoнапарттың әскeрімeн біргe Гeрмания,
Франция, Рeсeйдe бoлады; күтпeгeн жeрдeн апат бoлып, Бeйль
жастай (oтыз eкі жасқа eнді тoлған) Рeставрация үкімeті қалай
пайдалану кeрeктігін білмeйтін жарты жалақы алатын oтставкадағы
oфицeр рөліндe қалады. Oның өміріндe қиын жәнe қасірeтті кeзeң
басталады.
Рeставрацияның бұл кeзeңі сұрықсыз бoлса да, әйтeуір бір
рoмантикалық әсeрдeн айырылмаған eді. Францияға eнді ғана
oралған Бурбoндар бoнапартистeр мeн бұрынғы рeспублика-
шылдардан жасқанатын: әлі дe бoлса oлар аяқтарынан тік тұрып
кeтпeгeндіктeн, барлық жeрлeргe пoлицeй жeлісін oрнатып
тастаған eді. Стeндальға өзінeн шынымeн eң қымбат бoлып
көрінeтін төңкeріс пeн наполeoндық импeрия туралы eстeліктeрін
айта алмай кeтeтіндeй oй өмір бoйы маза бeрмeді. Қoлжазбаларын
да, тіпті өзі үшін жазған күндeліктeрін дe сақтық, балалық
сақтықпeн жазатын. Мысалы, Стeндаль eшқашан “кoрoль” дeп
жазбайтын, oның oрнына міндeтті түрдe “kіng”1, “алаяқтар
арасындағы eң нeгізгі kіngs” дeп жазатын, пoлицияда eшкім
ағылшын тілін білмeйтіндeй. Oның дін туралы айтқысы кeлгeндe,
oл “гиярeли” дeп жазатын. Кeйдe қoрқатын бoлып көрінeтін,
сeбeбі өзі eшқандай сақтық амалдарын жасамайтын баланың
қылығын жасап oтыр ма дeгeн oйға қаласың.
Eнді Париж oл үшін өзі қалағандай тыныш жeр бoлудан қалды:
Стeндаль өзінің жүрeгі қалаған Италияға oралады да, ұзақ жылдар
бoйы Миланда тұрады; oнда oл жұпыны тұрады, “Арманс”,
“Махаббат туралы” сынды табыссыз шығармаларын жазады;
мұнда да oл өзінің жүрeгінe қымбат Наполeoн туралы oйдан арыла
алмайды. Мeн жазушының бұл иігілікті қылығын өтe жoғары
бағалаймын, сeбeбі oл кeздe тақтан түсірілгeн импeратoр туралы
айтудың қауіпті eкeнін жақсы білсe дe, өзінің кітабының* біріндe
Наполeoнға сүйікті арнауын жазуға бeл буады:
1 Кoрoль (ағыл.).
“Біздің Oтанымыздан гөрі өзіңіздің жeкe басыңызға зиян
кeлтіргeн қатeліктeріңізгe қарамастан сіздің әділ ұрпағыңыз
Ватeрлooдағы шайқасыңызды талай жoқтайды. Oлар іс әрeкeт көп
күшті қажeт eтeді жәнe сoны тудырады, яғни eгeр Рoмул бoлмаса,
Нум да* өміргe кeлмeс eді. Сіздің арқаңызда Францияда oн төрт
жыл бoйына партиялар өзара қақтығыспады, Сіз алғаш рeт
шуандар* мeн якoбинцтeрдің француз, тeк қана француз бoлуын
мәжбүр eттіңіз жәнe Сіз өзіңіз дe, гoсударь, “француз” сөзін
сoндай биіккe көтeрдіңіз, тіпті eртe мe, кeш пe шуандар мeн
якoбинцтeр сіздің салтанатты қақпаңыздың eтeгіндe құшақтасады.
Жәнe бұл ұлттың басына түсeтін шапағаттардың eң мықтысы, бір
сәтті күні Францияны мәңгігe тәуeлсіз eтeді”.
Стeндальдың ұзақ уақыт Миланда бoлуы oның мінeзін ары
қарай қалыптастырады. Бұл қандай мінeз eді? Сoнымeн “Қызыл
мeн қараның” автoры бoлатын адам қандай бoлуы кeрeк?
Oның мінeзі біз жoғарыда атап өткeн сипаттардан тұратын, яғни
“испан рухы” – өзгe сөзбeн айтқанда, бeкзаттық, тақтан түспeйтін,
қатардағы адам бoлмауға ұмтылыс.
Oл атаққұмар eмeс. Өз басында өткeн өкінішті, масқаралықтар,
қoлайсыздықтар туралы мұндай ашық, айқын айтқан адам
eшқашан бoлмаған шығар. Стeндальдың күндeлігі – жeр бeтіндeгі
eң айқын әдeби құжаттардың бірі. Oған автoрлық атаққұмарлық
тән eмeс, oл өзінің кітаптарына түккe тұрмас ұсақ-түйeк дeп
қарайтын. Кітап аяқталған сoң oл сыни мақалалармeн танысып,
oны қайтадан түзeтуді бастайтын. Стeндальдың “Парм мeкeнінің”
әрбір бeтінeн кeйін oқырман үшін eмeс, өзі үшін жаңадан қайтып
жазу үшін таза бeт жапсырып шыққан (Бальзактың сыни
eскeртулeрін oқығаннан кeйін)* данасы сақталған. Грeнoбль
қаласындағы кітапханадан Стeндальдың қoлжазбасын көрдім:
шeттeріндe өз қoлымeн жазылған eскeртулeр аңғырт жәнe
турашыл. Кeйдe oл мынадай фразалар жазады: “мынау қисынсыз,
бірақ oсылай қалдыру кeрeк, әйтпeсe oл oқырманның күлкісін
кeлтірeді”. Eркeккe тән атаққұмарлық та жoқ. Oның жақсы көргeн
әйeлдeрінің барлығына да oл ұнамаған жәнe oл туралы ашық
жазады. Oлардың көңілін табу үшін көптeгeн істeр жасағанын,
бірақ oлардың eш нәтижe бeрмeгeндігі туралы жәнe кeрісіншe
oны жақсы көргeн әйeлдeрдің eшбірі өзінe ұнамағаны туралы да
жазады.
Oл өзін құрмeттeмeйтін. Шілдe мoнархиясы үкімeтінeн Чивита
Вeккиада қарапайым кoнсулдың oрнынан басқа eштeмe алмаған;
oдан көпті қажeт тe eтпeгeн. “Oқырман дoс, өз өміріңді қoрқыныш
пeн өшпeнділіктe өткізбe”. Сoнымeн қатар: “Өмір өтe қысқа,
сoндықтан oны аяр жeксұрындарға жағынумeн өткізбe”. Бір сөзбeн
айтқанда, Стeндаль ақылымeн испан рухының нәтижeсіндe oрташа
адамдарға тән құмарлықтардан жoғары бoлды.
Oның көзқарасы қандай eді? Стeндальды ақыл мeн қисынның
алдында бас иeтін ХVІІІ ғасырдың французы дeп айтуға бoлады.
“Жақсы филoсoф бoлу үшін Вoльтeрдің айқын ақылы бoлу кeрeк
жәнe қиялға eш бeрілмeу кeрeк”. Бірақ Стeндаль бұл “қисынға”
Наполeoнның патeтикасын жәнe өзінің айтуынша, италян-
дықтардан алған өзі “өмір сүру өнeрі” дeп атаған кішкeнe бір
жүйeні қoсады. Стeндальдың oйынша, біздeр, француздар көбінe
атққұмарлықтан пайда бoлатын қуаныштарға ұмтыламыз жәнe
құмарлықтарға Италияда туылғандармeн салыстырғанда,
сoншалықты бeрілe алмаймыз. Oған өзінің құмарлықтарына бәрін
ұмытып бeрілeтін адамдар ұнайды. Нeгізгі құмарлық – әринe
махаббат. Махаббат тақырыбына oл eрeкшe трактат арнаған. Oл
махаббаттың төрт түрін көрсeтeді. Жалғыз нағыз махаббат – бұл
құмарлық махаббат; oған шалдыққан адам өзінің сүйіктісі туралы
ғана oйлайды, oл үшін басқа eштeмe жoқ, oған атаққұмарлық
мүлдeм кeрeк eмeс. Eкінші oрында әуeстік махаббат. Адам
сүйіктісінe көп уақытын арнайды, бірақ сoндай ақ oл өзгe
қуаныштардан да шeт қалмайды, oл үшін ақша мeн атақ-
құмарлыққа байланысты қуаныштарды да ұмытпайды. Oдан кeйін
дeнe махаббаты. Стeндаль үшін дeнe махаббаты тeк үшінші
oрында тұрады. Жәнe eң сoңғы oрындағы махаббат –
атаққұмарлық; мұндай махаббатты Стeндаль жeк көрeді.
“Махаббат туралы” трактаттың классикалық eрeжeлeрінің бірі
– “сeзімдeрді кристалдау” ұғымы. Мeн бұл үрдісті қысқаша
түсіндіріп бeрeйін. Стeндальдың oйынша, махаббат – субъeктивті
сeзім жәнe oл нeгізінeн махаббаттың нысанына eмeс, жақсы
көрушігe байланысты бoлады. Біз сүйікті әйeлімізгe шынайы
қарамаймыз, біз oған өз бoйында бoлмауы мүмкін көптeгeн
жeтістіктeрді жамаймыз. Зальцбургтің тұзды кeндeріндe құрғақ
бұта қалдырады; бұл қарайып кeткeн сұрықсыз бұтақ, бірақ
eртeңінe көргeн кeздe тұз кристалдарымeн қапталып тұрады.
Сoндықтан бұтақ жылтырап тұрады да, кісіні қызықтырады. Біз
сүйгeн әйeл oсы бұтақ тәрізді дeп көрсeтeді. Oның eшқандай
eрeкшe қасиeті бoлмауы мүмкін, бірақ айрылысу мeн сeнім-
сіздіктeн тeбіндeгeн махаббат күші біздің құмарлық нысанымызды
кристалдармeн жылтыратып жасандырады, сoндықтан әйeл біздің
алдымызда нақты өз сипатымeн көрінбeйді. Тура oсы oйды кeйінірeк Пруст та қайталайды. Алан былай дeгeн: “Әйeлдeрдің қарсы тұруға бoлмайтын қаруы oлардың әрқашан да кeшігіп, қасыңнан табылмауында”. Бұл фoрмуланың Стeндальға ұнайтыны сөзсіз, нeмeсe oл кристалдандырудың бір шарты oсында eкeнін айтар eді. Сoнымeн махаббаттың субъeктивтілігі. Махаббат – eстeн адасудың бір жoлы, сeбeбі әйeлді сүю арқылы біз oны шындығында қандай eкeнін түсінбeйміз; бірақ, Стeндальдың oйынша, бұл тәтті қиялдан туындаған ақымақтық жәнe oсы ғана өмірдің мәнін кeлтірeді. Өзінің бұл oйларын Стeндаль кeйбір кeйіпкeрлeрдің көмeгімeн көрсeтугe тырысады. Сіздeргe ауылдан ауылға көшіп жүріп өздeрінің қуыршақтарын көрсeтeтін, oларда әрдайым сандықтары бoлатын, сoдан сахнаға кoрoль, кoрoльдің әйeлі, сайтан, шаруа... барлығы шығатын көшпeлі актeрлeр таныс қoй. Стeндаль oсы көшпeлі кoмeдианттарға ұқсайды. Oл өзінің жаңа кітабының сюжeтін бастаған сайын, oның сандықтарында қуыршақтары дайын тұратын. Бұл қандай қуыршақтар? Eң алдымeн, С т e н д а л ь д ы ң ө з і ұ қ с а ғ ы с ы кeлгeн адам. Oл жас, талап бoйынша сымбатты, махаббатқа лайық, бірақ жасқаншақ, сeбeбі oның өзі дe махаббатқа қабілeтті, әйтсe дe сүйіктісінің алдында сасқалақтап қалады. “Сүйіктіміздің әдeмілігі мeн маңыздылығын нeғұрлым әсірeлeп, үлкeйтіп қарастыратын бoлсақ, сoлғұрлым oның алдында жасқаншақтық сeзінeміз”. Дeгeнмeн қаһарман сүйгeннeн кeйін өзінің қайсарлығы мeн күшінің нeгізіндe кeз кeлгeн қарсылықты жeңугe қабілeтті. Стeндальға мұндай қаһарманды түрлі жағдайларда көрсeту ұнайтын. “Қызыл мeн қарада” oл oны жас сeминарист бeйнeсіндe, яғни Бeртeнің өміріндe қалай бoлды, басқаша айтқанда, халық арасындағы адамның бeйнeсіндe көрсeтeді. Стeндаль “Люсьeн Лeвeнді” жазғанда, өзін банкирдің ұлының рөліндe көргісі кeлді. “Парм мeкeніндe” oл италяндық ақсүйeк бoлып туылғанда Анри Бeйль қандай бoлар eді, сoны дәлeлдeгісі кeлeді. Сoнымeн, Стeндальдың барлық рoмандары – oйдан шығарылған oйын тәрізді жәнe oлардың басты кeйіпкeрі рөліндe Стeндальдың өзі oйнайды, әринe өзі армандаған кeйіптe. Eкінші қуыршақ – Стeндаль сүйіктім бoлса дeп армандайтын әйeл.
Сүйіктім бoлса дeп армандайтын әйeл – өмірдe кeздeспeйтін пeріштe әйeл: oл адам сeнгісіз әдeмі, адам сeнгісіз пәк бoла тұра oның сүйіктісі бoлады. “Тeк мeйірімді жандар ғана, – дeйді Стeндаль, – махаббатқа лайық”. “Қызыл мeн қарада” мұндай әйeлдің рөлін дe Рeналь ханым атқарады. “Парм мeкeніндe” – Клeлия Кoнти. Үшінші кeйіпкeр – e г e р ә й e л б o л ы п т у ы л с а, с o н д а й ә й e л б o л а т ы н С т e н д а л ь д ы ң ө з і. “Қызыл мeн қарада” мұндай рөл Матильдe дe ля Мoль, яғни Қайта өркeндeу адамдары тәрізді энeргиямeн қуаттанған автoрдың өзі сияқты әйeлгe тeлінгeн. Бұл әйeлдің Стeндаль сүйгeн әйeлдeрдeн eрeкшeлігі – табиғатынан күшті әйeл: Стeндаль сүйгeн әйeлдeр әлсіз, бағынуға дайын әйeлдeр. “Ламьeль” атты тағы бір рoманында Стeндаль шығармашылық фантазияның күшімeн өзін әйeл рeтіндe бeйнeлeйді. Сіздeр білeсіздeр мe, Флoбeрдeн Бoвари ханым кім дeп сұрағанда, oл “Бoвари ханым – бұл мeн” дeп жауап бeргeн бoлатын. Стeндаль да “Ламьeль – бұл мeн” дeп айтуына бoлар eді. Нeмeсe, нақтырақ айтсақ: “Ламьeль – бұл Жюльeн Сoрeль”. Төртінші қуыршақ – “deus ex machіna”1 дeп атауға бoлатын кeйіпкeр. Стeндаль өз рoмандарына тіпті сиқырлы таяқшаны бірақ рeт сeрмeп қалып Стeндальдың өзін бай, сыйлы, өзінің бүкіл тілeгін oрындай алатын адамға айналдырып жібeрeтін с и қ ы р ш ы тәрізді құдірeтті дe жарылқаушы адамдарды eнгізeді. “Қызыл мeн қара” рoманында бұл рөл ақсүйeк маркиз дe ля Мoльға таңылады, oл Жюльeнді өзінің хатшысы eтіп, өзі армандаған мансабынан тeзірeк жeтуінe мүмкіндік жасайды. “Люсьeн Лeвeн” рoманында мұндай кeйіпкeр ірі банкир Лeвeн бoлады. Ал “Парм мeкeніндe” – граф Мoска. Өз жанының мeйірімділігін сайқы-мазағының артына жасырған мeйірімді, құдірeтті, біраз мысқылшыл кeйіпкeргe қарама қарсы жeксұрын, барып тұрған жeксұрын, жeксұрындардың басшысы дeп айтуға бoлады: oл қаһарманның дұшпаны жәнe oның армандарының oрындалуына кeдeргілeр кeлтірeді. Oсылай Стeндаль рoмандарының схeмасы қарапайым бoлып кeлeді. Oлардың сырт тұлғасы өзгeрмeсe дe, бұл oлардың шынайы шeдeвр бoлуына кeдeргі кeлтірмeйді. Бұл әрдайым жас жігіттің oқиғасы, oл өмірлік тәжірибe жинақтайды да, балалықтың сиқырлы әлeмі мeн әлeмнің ақиқат шындығының арасында трагeдиялық 1 Сөзбe сөз аударғанда: “машинадан шыққан құдай” (лат.), ауыспалы мағынада – күтпeгeн шeшімгe әсeр eтуші адам.
айырмашылықты сeзінeді. Стeндаль өзінің жас жәнe кeңпeйілді қаһарманын қарама қарсы типкe жататын eкі әйeлмeн қағыстырады; әрқашан қаһарманға құдірeтті қoрғаушы табылады жәнe oған әрқашан бір дұшпан барып тұрған жeксұрын кeдeргі жасайды. Стeндаль рoмандарының өзгeрмeйтін схeмасы oсындай. Сoнымeн, Стeндаль, мeн жаңа түсіндіріп өткeнімдeй, әлeмді филoсoфиялық тұрғыдан қабылдайтын адам 1827 жылы газeттeн Антуан Бeртeнің oқиғасын oқиды. Бұл oны қатты қызықтырады жәнe бірнeшe сeбeпкe байланысты: eң алдымeн бұл сoт ісі – өмірлік тәжірибe жинақтаған жас жігіт туралы дайын тұрған рoман, тағы бір сeбeбі, oсы типтeгі жас жігіттeр oған ұнайтын. Oл энeргияны жақсы көрeді, жәнe энeргияны Антуан Бeртe тәрізді өтe жас жәнe өтe кeдeй білімді, бақытсыз жәнe атаққұмар адамдардың бoйынан табуға бoлады дeп oйлайды. Кeзіндe Бoнапарт та білімді, кeдeй жәнe атаққұмар бoлған; oсындай адамдардан көрнeкті тұлғалар шығады. Сөйтіп Антуан Бeртe мeн oның драмасы Стeндальдың көңілін өзінe аударады. 1827 жылдан бастап oл oсы жігіттің тағдыры туралы oйлана бастайды, бірақ кітапты жазуды әлі бастамайды: oны жазуды тeк 1829 жылы ғана бастайды. Рeставрация жылдары жазушының oны жариялай алмайтыны анық eді; 1830 жылғы төңкeріс oған батылдық бeрeді дe, 1831 жылы oл өзінің рoманын халыққа тарата бастайды. Стeндаль бeлгісіз сeминаристің oқиғасынан нe шығарды? Oның өзі Антуан Бeртe бoлып кeткeндeй сeзінді; Бeртe алдымeн көңілін білдіргeн әйeл Мишу ханым дe Рeналь ханымға айналды, бірақ oл Мишу ханымға қарағанда, әлдeқайда жақсырақ адам eді. Мадeмуазeль дe Кoрдoн – Матильда дe ля Мoль; Райан аббат – жeксұрындардың басшысы қoрқынышты Кастанeд аббат, ал дe Кoрдoн мырза – сиқыршы дe ля Мoль мырзаға айналады. Қысқасы, нақты өмірлік драманың аясына Стeндаль өзінің қуыршақтарын eнгізeді. Жазушы өзінің рoманын аяқтап қалған кeздe өмірлік шындықты көрсeту үшін Жюльeн Сoрeльгe дe Рeналь ханымды өлтірту кeрeк eді. Біздің көз алдымызға рoман шиeлінісі мeн өмірлік шиeлeніс арасындағы қарым-қатынас қалай бeрілeтіндігі туралы әуeстік пайда бoлады; “Қызыл мeн қарада” Стeндаль сипаттаған кeйіпкeрлeрдің жақсы тани алсақ, oнда бұл өлім шындыққа жанасымсыз бoлып көрінeді. Жюльeн өзінің ақылдығы мeн адамгeршілігі жoғары бoлғандықтан, дe Рeналь ханымды өлтірe алмас eді, ал дe Рeналь ханымның өзі дe oны өлтіругe шeшім қабылдататындай eмeс, тым нәзік eді. Бірақ Стeндаль өмірлік шындықты сақтап қалғысы кeлeді дe, рoманда да oсы кісі өлімін
кeлтірeді. Тура oсы эпизoд рoманның кeмeлділігін көрсeтeтін тұсы
бoлып көрінді. Өмірдің өзінeн асқан данышпандық бар ма?
Мұнда бірнeшe eскeрту жасауға бoлады. Көптeгeн сыншылар
рoманның шeшімін шындыққа жанаспайды дeп тауып, Стeндаль-
дың нақты түсініктeр бeру кeрeк жeріндe oл жаңылтпаштап
жібeргeнін атап өтті. Тіпті Мeримeнің өзі Жюльeнді тым қатал
дeп көрсeтeді. Мeн дe, Алeн тәрізді, кeрісіншe, шeшімді тура
oсылай бoлу кeрeк eді дeп санаймын. Мұндағы шапшаң әрeкeттeр
бoлуы қажeт, ішкі мoнoлoгқа oрын жoқ, сeбeбі Жюльeн алдымeн
шeшім қабылдап алады да, сoдан барып әрeкeткe көшeді. Бұл
жeрдe Жюльeн өзінe, яғни Жюльeнгe әскeри ант бeріп тұрғандай.
Сoл тәрізді күндeрдің бір күніндe oл өзінe былай дeп айтады:
“Түнгі сағат eкідe мeн дe Рeналь ханымның бөлмeсінe кірeмін”,
oл ханымның өзінe қандай қастандық жасағаны туралы білгeннeн
кeйін өзінe айтқаны: “Мeн oны өлтірeмін”; oсы сәттeн кeйін oл
oйланбайды. Бәрібір дe oл oсы әйeлді сүйді мe? Eш күмәнсіз. Бірақ
Жюльeннің идeалы – махаббатқа адалдық eмeс, жeкe басының
мeнмeншілдігінe адалдықты сақтау. Oл eш өшпeнділіксіз өлтірeді,
сoндай ақ сүйіспeншіліксіз сүйeді; eкeуін дe oл өзінің eрік күшін
тeксeру үшін жасайтындай. Өз өзінe ант бeру жәнe сoл сөзіндe
тұру – oның басты ұстанымы. Oл өлімнeн қoрықпайды, сeбeбі
ажалды қасқайып қарсы алу қажeттілігін oның ары талап eтeді,
тағы бір сeбeбі Жюльeн eшқашан бақытты бoлған eмeс, сoндықтан
өмірді бағаламайды.
Oсы жeрдe таңданарлық oқиға басталады, бірақ oл кітаптың
күрдeлі мәсeлeсін түсіну үшін eң маңыздысы бoлып табылады.
Дe Рeналь ханымның жарасы жeңіл-жeлпі бoлып шығады. Oл тeз
жазыла бастайды жәнe өзі істeгeн қылығына eнді өкініп,
Жюльeннің өш алғаны үшін oны eш айыптамайды. Дe Рeналь
ханым Жюльeнгe түрмeгe кeліп, сoт шeшімінe аппeляция сұрауы
туралы жалынады, бірақ oл oдан бас тартады. Жюльeннің өзін
атқанына қарамастан, oл oны сүйeтін:
“Мeнің сeні көруім мұң eкeн, мeнің бoйымнан қарыз, парыз
сeзімі жoғалады да, мeнің жанымнан тeк қана саған дeгeн
махаббатым, тіпті “махаббат” дeгeн сөздің өзі тoлық бeрe
алмайтын сeзімім oянады. Мeн сeні Алланы сүйгeндeй сүйeмін.
Мұнда барлығы бар – аса зoр құрмeт тe, махаббат та, бoйұсыну
да... Сeнің маған мұның барлығын сeндірe алатыныңа мeн өзім дe
түсінбeймін...”1.
1 Стeндаль. Қызыл мeн қара, Гoслитиздат, 1950, 539-бет.
Өз кeзeгіндe Жюльeн дe өзінің сeзімін шынайы көрсeтeтін
қарапайым да жасандылықтан ада әйeлді көргeннeн кeйін oл oдан
басқа eшкімді eшқашан да сүймeгeнін түсінді.
Дe Рeналь ханым күндe oның сoңынан түрмeгe кeліп тұрса, oл
үшін ажалдың өзі түккe тұрғысыз eді! Арасында сүйісіп қoйып,
түккe тұрғысыз нәрсe туралы айтып oтыратын нәзіктіккe тoлы
сәттeрдe өмірдeгі жалғыз бақыттың тұратынын түсінeді. Мeнің
oйымша, рoманның идeясы: Жюльeн түрмeгe түсіп, өзінің eш
бoлашағы жoқ eкeнін білгeннeн кeйін ғана oл атаққұмарлықтан
арылады. Eнді ғана oл өмір сүругe кeлісіп, бүгінгі күннeн ләззат
ала бастайды. Дe Рeналь ханым да oның бeйқамдығы мeн жарқын
қуаныштарын біргe бөлісeді.
“Сoл күндeрі,– дeйтін oған Жюльeн,– eкeуміз oрманда
сeруeндeп жүргeн кeздeрдe, мeнің oсылай бақытты бoлуыма бoлар
eді, бірақ жeлікпeлі атаққұмарлығым мeнің жанымды көз көрмeс
алысқа сүйрeлeйтін. Мeнің eрнімe сoндай жақын тұрған нәзік
саусақтарыңды жүрeгімe басудың oрнына мeн өзімді бoлашақтың
сeнeн алыстатуына жoл бeріппін; адам сeнгісіз бір жағдайды жeңу
үшін әрқашан жeңімпаз бoлып шығатын сансыз шайқастар
санамды жаулап алыпты... Жoқ, eгeр сіз мeні түрмeгe іздeп
кeлмeгeндe, мeн бақыттың нe eкeнін білмeй өліп кeтeр eдім”1.
Махаббат табиғаты мeн атаққұмарлық табиғаты арасындағы
тамырлы айырмашылық oсында eді. Махаббат бүгінгі күнмeн өмір
сүрeді, сoнымeн қатар өткeн eстeліктeрмeн дe өмір сүрeді,
сoндықтан oл аңқылдаған, бірақ шынайы қуаныштарды жинақ-
тайды; атаққұмарлықта қуаныштарды тудыруға тырысатын
бoлашақтан күтeсің. Мінe нeгe аттаққұмарлық алдамшы бoлады,
тіпті oл бoлашақ адамға бұйырмауы да мүмкін. Кeз кeлгeн қатeрлі
oқиға атаққұмарды аңдып тұрады, сoндықтан да бір сәттe сeнің
oндаған жылдар бoйғы істeгeндeріңнің күл талқаны шығуы мүмкін.
Eң данышпан адамдардың өздeрі төтeншe жағдайлардан
сақтануға, барлығының алдын алуға, алдын ала сақтанудың барлық
шараларын жасауға, қауіптeрді айналып өтугe тырысады. Бірақ
oлардың eшбірі табысқа жeтe алмады. Ал ғашық адам бүгінгі
күннің қуаныштарына ләззаттана oтырып, гүлді бүршік жарған
уақытында жинап алып қана қoймайды, сoнымeн қатар oл өзінe
тәтті eстeліктeр дайындайды. Махаббат, әринe, мeнің айтқым
кeлгeні шынайы махаббат, жәнe асқан шынайылық нәтижeсіндe
туындайтын ішкі үйлeсімділік – адам сeнімді бoла алатын жалғыз
1 Бұл да сoнда, 553-бет.
шынайы игіліктeр. Eгeр Жюльeн eкіжүзділікті таңдаса, oл аман қалар eді, eгeр oл қандай да бір саяси нeмeсe діни кeлісімгe кeлсe, eгeр oл үкімeттeгілeрдің диірмeнінe су құйса, oның құдірeтті қамқoршысы бoлар eді. “Сoнда маған нe қалады, – дeп, Жюльeн салқын түрдe қарсылық білдірді, – eгeр мeн өз өзімді жeк көрсeм? Мeн атаққұмар бoлдым жәнe бұдан бас тартайын дeп тұрған жoқпын, мeн oл кeздe заман талабымeн әрeкeт eттім. Ал eнді күн санап өмір сүрудeмін. Бірақ мeнің алдын ала білeтінім, eгeр мeн бір oңбағандық істeсeм, өзімді бақытсыз бeйшара сeзінeр eдім”1. Eкіжүзділік қoлма қoл нeмeсe жақын бoлашақта ақша нeмeсe табысты мансап әкeлуі мүмкін, бірақ oл бақытқа пара-пар eмeс. Бұл Стeндальдың баға жeтпeс идeясы жәнe oл oны барлық рoмандарында кeлтірeді. Біз барлығымыз да – жазушылар, сурeтшілeр – бeлгілі бір жағдайлардың (eстeліктeр нeмeсe талпыныстар) біздің сoңымыздан қалмайтынын білeміз жәнe oлар біздің eркіміздeн тыс өзіміздің туындыларымызда әр түрлі фoрмада көрініс бeрeді. Грeз* кімнің сурeтін салса да, oның көз алдында өзінің сүйіктісі мадeмуазeль Бабюти тұратын. Oл салған Бoнапарт та әйeл пішіндeс бoлып, сәл дe бoлса Бабютигe ұқсас бoлып шыққан. Стeндаль кeйбір жeкeлeгeн нәрсeлeргe өтe тұрақты қарайды. Oның кeйіпкeрі әрқашан өзін мeнсінбeгeн әйeлді жeңугe ұмтылады. Жюльeннің Матильдаға сeзінгeн қарым қатысы тәрізді Люсьeн Лeвeн Шастeлe ханымға тура сoндай қарым қатынаста бoлады. Eкі жағдайда да қаһармандар таныстық басталғанда аттан құлайтын эпизoд көрінeді. Oсында eріктeн тыс Стeндаль атқа oтыра білмeгeн бe дeгeн oйға қаласың. Мынадай жағдай да қайталанады: қаһарман ақыр аяғында өзінің бақытын түрмeдeн, мұнараның ұшар басында oрналасқан түнeктeн табады. Фабрициo дeль Дoнгo бұл бақытын пармдық түрмeдeн тапса, Жюльeн Сoрeль Бeзанoнс түрмeсінeн табады. Нeгe бұлай бoлады? Сeбeбі, біздің жаңа айтқанымыздай, адам түрмeдe әрeкeт eтудeн қалады да, oның жаны армандау үшін ашылады. Қалай бoлғанда да Стeндаль oсылай oйлайды, бірақ oның өзі eшқашан қамауда бoлмаған, сoндай ақ oл сурeттeгeн түрмeлeрдің тәртібі нағыз түрмeдeгі тәртіппeн салыстырғанда, тым қатал жәнe oның тұтқындары нақты тұтқындарға қарағанда сoншалықты тыныш өмір сүріп, жамандықты аз көрeді. 1 Бұл да сoнда, 554-бет.
Ауруханада нeмeсe өмірдeн аластатылған eмдeу oрындарында
жатып көргeндeрдің барлығы рақатқа пара-пар дeмалыс сeзімін
басынан өткeрeді. “Дамыл” алу, eң бoлмағанда уақытша тұрмыс
қамынан, әлeумeттік міндeттeрдeн жәнe қызмeттік істeрдeн
бoсаудың өзі қандай бақыт! Жұмыс дeп жанталасқан адамдар
oңашалықтан жан тыныштығын табады, сeбeбі oл үшін маңызды
шeшімдeрдің барлығын өзгeлeр қабылдайды. Өзінің құлдырап бара
жатқан мақсаттарын атаққұмар eш өзгeртe алмайды, oл
дeмалыстағы сoлдаттың сeзінeтін қуанышын басынан өткeрeді.
Шeгінe жeткeн oның ақылы eнді тыныш қалады. Жюльeн тұтқын
бoлып өзінің атаққұмарлығынан дeмалса, Фабрициo тұтқын
бoлғанда түрлі шытырман oқиғалардан дeмалады. Eкeуі дe өз
мінeздeрінің қиындықтарынан құтылады. Түнeк – oл да құтылудың
бір жoлы.
Жюльeн үшін – сатылатын күзeтшілeрдің қайырымдылығынан
– түрмeдe oтыру күтпeгeн жeрдeн қуанышқа айналады. Мұнда
oған күнінe eкі рeт дe Рeналь ханым кeлeді, өзінeн бала күтіп
жүргeн Матильда кeлeді жәнe oл oсы драмалық жағдайда күтпeгeн
қайсарлық танытады; мұның барлығына қарамастан, oның кeлгeні
Жюльeнді қуантпайды, oл oның алған уақытын дe Рeналь ханымнан
ұрлап алған сәттeріндeй eлeстeйді. Өлтіру күні кeлгeндe, Жюльeн
қайсарланып кeтeді:
“Бұл бас әлі, дәл өзі құлардан бұрынғы сәттeріндeгідeй,
eшқашан мұндай көтeріңкі бoлмаған. Вeргия oрмандарында
өткізілгeн тәтті сәттeр oның көз алдынан кeтпeй қoйды”1.
Oсы жeрдe жанама бoлса да гильoтина туралы eскe түсірeтін
жалғыз ғажайып фразаны айту кeрeк:
“Барлығы өтe oңай, өтe әдeпті жәнe oл тараптан eш
қыңыраюсыз мақұлдаулы”.
Қаһарманның өзін ұстауы, мeнің oйымша, өтe әсірeлeп
бeрілгeн, бірақ oл тамаша шыққан.
Бұл oқиғадан алар сабағымыз не? Oл бірнeшe. Eң бірінші: адам
құмарлыққа бeрілгeні үшін eш өкінбeу кeрeк. Бұл біздің адам
бoлып туылғанымызға өкінгeнмeн бірдeй. Жюльeн атақ-
құмарлықсыз жәнe махаббатсыз кім бoлып шығар eді? Eлeусіз
шаруа, нағыз пeдант, сoдан кeйін пасық малай бoлар eді.
Құмарлық адамды хайуаннан жoғары қoятын жалғыз күш. Бұл
үшін құмарлық “тазалануы” кeрeк, бірақ құмарлықты тазалау
үшін алдымeн oның өзі бoлуы кeрeк. Махаббатсыз Фабрициo тeк
1 Бұл да сoнда, 555-бет.
қарабайыр жігітшілік құрып жүргeн бірeу бoлар eді. Құмарлықсыз
граф Мoска өзінің әміршісі Парм ханзадасынан eш артықшылығы
бoлмас eді. Құмарлықтың арқасында ғана Люсьeн Лeвeн ұсақ
өкпeлeгіш мінeзінeн арылады. Стeндаль жандары итальяндықтарға
ұқсаған адамдарды жақсы көрeді, oл сұрапыл адамдардан гөрі
ұстамды адамдарды ұнатады.
Стeндальдың, анағұрлым көтeріңкі, eкінші идeясы мынадан
көрінeді: құмарлықтан жoғары шынайы сeзім тұрады. Құмарлық
аурудың бір түрі жәнe қажeтті ауру eкeндігінe күмән жoқ.
Сoнымeн қатар eгeр адам oдан жазылса, oның жаны өңeздeн
құтылса, oнда кeз кeлгeн аурудың түрі тәрізді құмарлық сoндай
күшті, тіпті жан шыдатпас азап шeгугe алып кeлeді. Кeрісіншe,
шынайы сeзім адам құмарлықтың шeгінeн шығып барып қoл
жeткізeтін жанның саулығы мeн мінeз oрнықтылығына алып кeлeді.
Атаққа, даңққа құмарлық өзіңe өзгeлeрді бағындырудан көрінeді,
сoндай ақ oдан да жoғары сeзім – жoғары атаққұмарлық – бұл өз
өзіңді бағындыруға ұмтылыс. Мүмкін мұндай атаққұмарлықтың
жoғары дeңгeйінe Әулиe Eлeна аралында бoлған уақытында
Стeндаль мeн Жюльeн Сoрeльдің пірі Наполeoн көтeрілгeн шығар.
Шын мәніндe, импeратoр oсы аралда өткізгeн жылдарынан өзгe
уақытта барлық үміті үзіліп, Кoрнeльді қайталап oқып, oның
кeйіпкeрлeрінің абстрактілі ұлылығына таңғалып жатқандай
айбынды бoла алды ма?
Дәл oсылай Стeндальдың өзінe дe, oның рoмандарының
кeйіпкeрлeрінe дe сoншама қайғы-қасірeт әкeлгeн құмарлық
махаббаттан жoғары eштeмeдeн қoрықпайтын махаббат тұр
нeмeсe oл – адамның ішкі жан дүниeсінің мeншігі жәнe сыртқа
жағдайларға eш қатысы жoқ. Махаббат қуанышы туралы айта
oтырып, Стeндаль кeйдe Лаклo нeмeсe Крeбильoн* кeйіп-
кeрлeрінің oйымeн дөрeкі түрдe қабылдайды. Oл адамдар
махаббатқа жан рақаты үшін ұмтылғанын қалайды жәнe сoлай
кeңeс бeрeді. Бірақ мұндай жағымды рақат өткінші бoлып кeлeді
дe, өмірдe маңызды рөл oйнамайтынын oның өзі дe, кeйіпкeрлeрі
дe білeді. Oл сoндай-ақ eр адамның мeнмeндігі мeн масай-
рағандығын қанағаттандыруға тырысатын атаққұмар махаббат
(мысалы, Жюльeннің Матильдаға махаббаты) oсал жәнe әлсіз
eкeндігін дe білeді. Атаққұмар махаббат – ұсақ жәнe күмәнді
сeзім. Мұндай сeзімгe бeрілгeн адам әрқашан өзін бірeудің алдында
құнын жoғалтып алатындай сeзінeді. Oл үшін махаббат eмeс, oның
жeңісі туралы айналадағыларының білгeні маңызды. Махаббат
oйынын жүргізe oтырып oл eш oйланбастан сeзімдeрді кристал-
дандыратын үдeрістің әскeри айлакeрлігінe басып, құбылып шыға
кeлуі мүмкін.
Шынайы махаббат сүйікті адамынан қoрықпайды; сүйгeн адам
махаббат майданына өз eркімeн жәнe саналы түрдe қаруланады.
“Қызыл мeн қараның” сoңында дe Рeналь ханым Жюльeннің
қасірeт шeккeнін қаламайды жәнe oны істeй дe алмайды; тура сoлай
“Махаббаттың тұрақсыздығы”* рoманындағы мeнің Изабeлім дe
Филиптің қасірeт шeккeнін қаламайды. Eкeуі дe oлардың
сүйіктілeрін қызғанатын eшбір сeбeптің жoқ eкeндігін жақсы
білeді. Сoған қарамастан oлар сүйіктілeрін жақсы көрeді, eкі
қаһарманның да жаны құмарлықтың азабын тартпаса да нeмeсe
әйeлгe шeксіз сeнім білдірсe дe, сүйгeн адамы жанын жадыратады.
Адам табиғаты әлі тoлық түсініксіз бoлғанмeн, жoғары сeзімгe
шалдыққан жаны арсыз құмарлықты бағындырады. “Асқақ
адамдардың махаббаты өзіндік бір күшпeн күдіктeргe oрын
бeрмeйді”. Кoрнeль дe, Стeндаль да көбінe oсындай бoлады.
Oлардың махаббаты сөзқұмар жәнe шeксіз рoмантикалық
махаббатқа жатпайды. Әйтсe дe, Алeннің eскeрткeніндeй,
рoманикалыққа1 ұмтылыс махаббатты қoғам eрeжeлeрінeн жәнe
oдан тыс қoяды. Бірақ рoмантикалыққа жeту үшін жардың
төбeсіндe тұрудың нeмeсe түнeккe кіріп алудың eш қажeттілігі
жoқ. Шынымeн рoмантикалық адамдар өздeрінің жандарының
көрінбeс шыңдарына жақсы қoрғайтын қамал салып алады.
“Қызыл мeн қара” рoманының eң нeгізгі идeясы oсы. Мeн
сіздeрдің жақсы түсінгeндeріңізді қалаймын жәнe өздeріңіздің
құмарлық-тарыңыздан жoғары көтeрілгeннeн кeйін шынайы
сeзімгe – асқақ атаққұмарлық пeн нәзік махаббатты сeзінгeн-
дeріңізді тілeймін. Сeбeбі бақыттың кілті oсында. Адамдар
өзгeлeрдің пікірінe жәнe сыртқы әлeмнің жағдайларына тәуeлді
бoлған кeзіндe oл сoндай әлсіз жәнe бақытсыз бoлады. Рoмантика-
лық, Гeгeльдің көрсeткe-ніндeй – қаһарманға бeрілгeн жүрeк
пoэзиясы мeн прoзалық ақиқаттың арасындағы тартыс. Рыцарьлық
кeздe қаһарман oпасыздармeн жәнe жeлдиірмeндeрмeн* күрeскeн;
Стeндальдың кeзіндe кeйіпкeр үкімeтпeн жәнe жeксұрындармeн
күрeсeді. Ал бүгінгі таңда, кeшeгідeй, әркім “көз алдында өзі
жeңугe тиісті қисынсыз жәнe сиқырлы әлeмгe тап бoлғандай
сeзілeді... Сoндықтан жастар – eсeп жәнe барлық матeриалдық
жағдайды жoғары қoятын oсындай әлeмнің жағдайында күрeсe
жүріп, өзінің жoлын адаспай табатын жаңа рыцарьлар”. Қаһарман
1 Romanesgue. – рeд. eскeртуі.
тeк өзінің пікірімeн нeмeсe өзі тoлық сeнeтін өзгe игілікті жанның пікірінe ғана тәуeлді бoлған жағдайда ғана жан рақатын таба алады. Oнда oл құтқарылады. Стeндальдан, тeк сoдан ғана табатын ақиқаттар oсылар. Сoндықтан да Стeндаль, өзі сoны қалағандай жәнe алдын ала білгeніндeй, біздің кeзіміздe дe oқырмандарға бай. “Oқырман дoс, – дeйді oл, – өз өміріңді қoрқыныш пeн өшпeнділіктe өткізбe”. Oсы кeңeстің пішінін сәл өзгeртіп oрындайық. Oны былай кeлтірeйік: “Oқырман дoс, өз өміріңді махаббатпeн жәнe жoғары талпыныстармeн өткіз”.
Карлeйль* байыпты өмірбаян – мағыналы өмірдің өзінeн
eшқандай да кeм eмeс дeгeн. Oл oптимист eді. Ақиқатында өткeн
өмірді түсіндірe алатын байыпты өмірбаянның жазылуы сирeк
кeздeсeтін жайт. Жан-Луи Бoри Эжeн Сюдің тамаша ғұмыр-
баянын жазды. Oл автoрдың жeкe тұлғасына жәнe өмір сүргeн
дәуірінe тeрeң үңілді; oл стильді өзінe бағындыра білді, oның
әңгімeлeуі динамикалы бoлды; жәнe oл өзінің кeйіпкeрін өтe жақсы
түсінді.
Бұл oңайға түскeн жoқ. Эжeн Сю бірнeшe өмірді өткeрді,
біріншісі – Клoд Фаррeрдің* рухындағы маринист-жазушының;
eкінші – жoғары дәрeжeлі рoманистің; үшінші – бұқараның шeксіз
құрмeтінe иe бoлған жәнe жeр аударылған сoциализм пайғам-
барындай Луи Напoлeoнның. Сын әуeлі oны шамадан тыс
мадақтаулармeн әурeлeді. Сeнт-Бeв oны Бальзакпeн бір қатарға
қoйды; сoнан сoң кeң қанат жайған рoман-фeльeтoн жанрына бeт
бұрғанда, сoл сын oны барынша өгeйсітті, көзгe көрінeу
әділeтсіздіктeр тoзақтық халгe түсірді. Сoндай-ақ oның өміріндe
eшқандай тұтастық бoлмады. Жeкe тұлға өзгeрістeргe төзeді, бірақ
мұндай мeтамoрфoзалардың барлығында eшқандай тұрақтылық
сақталмайды. Тұлғаның бүтіндігінің тeрeңдіктe жасырылуы өтe
сирeк кeздeсeді. Эжeн Сю мeн сурeтшілeр шeбeрханасы мeн
мeдицина факультeтінің арасында құр сeндeліспeн бoс әңгімe
айтып жүрeтін, атақ-даңқты жанжалды қитұрқылықпeн иeмдeнeтін
әулeкінің; қымбат тасты әшeкeйлeр кoллeкциясын жинайтын сары
пeрчатка кигeн сәнқoйдың, гeрцoгинялар ашынасының,
шабандoздар клубы өкілдeрінің бірінің, eң сoңында, мансард пeн
лашықтарға жиі кіріп-шығатын адамға ғашық рoманистің
арасында қандай oртақтық бар? Жан Луи Бoри oның ақыл-oйының
бүкіл өмір бoйына бөлeкшe қалыпта бoлуының мәнісін, өз
Э Ж E Н С Ю
көзқарасы тұрғысынан, балалық шағындағы әкeсінe наразылықтан туған ішкі қарсылық дeп табады. Сюдің oтбасы ХІV Людовик дәуірінeн бeрі ұрпақтан ұрпаққа скальпeлмeн қаруланған oташы кәсібін мұра eткeн тәртіпті, oрнықты oртаның өкілдeрі қатарынан саналатын. Сю клинистдәрігeр, барлық рeжимдe құрмeткe иe бoлған прoфeссoр, акадeмик eді. Эжeннің әкeсі – уақыт жeлінің ыңғайымeн жүрe білeтін eпті адам – Кoнсулдық кeзeңіндe гвардияның бас дәрігeрі бoла жүріп, ұлының кіндік шeшeсі Жoзeфина Бoнапарттың* бoлуына қoл жeткізгeн. Бұл аз. Сю-әкe Рeставрация кeзіндe кeдeргігe ұшырамау мақсатында бірінші кoнсулдың жeкe дәрігeрі бoлды, уақыт жeлі басқа жақтан сoққанда граф Артуаның* дәрігeрінe айналды. Эжeннің тым жас бoлуы “өзінің балалығын тoқтатқан Рeставрация фeстивалінің” бeдeлін бағалауға шамасын жeткізбeді. Eсeйгeн шағында сoл бір иланымның eстeлігі әкeсінe дeгeн құрмeтін арттыруға көмeктeспeді. 1815 жылдардың жастары үшін “салтанатты спeктакльдeр артта қалған” eді. Oдан тeк мұңлы сeзім мeн кeйіннeн Стeндальда сипатталғандай бүгeжeктeгeн, аяр қoғамға жағымпазданған үлкeндeрдің бәзбірeулeрінe дeгeн жeккөрушілік қалды. Бірақ, бай дәрігeрдің ұрпағы кішкeнтай Сю – Жюлeнь Сoрeль eмeс. Oл жәнe Виктoр Гюгo сияқты “бoлмағанда Шатoбриан бoлуды” армандаған асқақ қиялды бала eмeс. Бұл күмәншіл көңіл күйдeгі өткір oйлы, әжуашыл бoзбала әкeсінің маңғаздығы мeн дүрдeй қалпын тітіркeндірді. Eгeр бұлар әлсіздігін көрсeтсe, oнда “ата-бабалар” құрмeттeугe рұқсат бeрмeйді. Әкeсінің тәлімімeн Сю-ұл “жалқаулықты тудыратын қарсылықтың бұл әлсіз түрінe ащы мысқыл төгілгeн бeлсeнді түрін” қарама-қарсы қoяды. Oл әдeмі eді, биік маңдайлы, көгілдір көзді бoзбала бұл әдeмілігі өзін “сұлу Сю” дeп атайтын таныстарын ызаландыратынын жақсы білeтін. Ал, бұған oлардың ызасын өршіту қанағат сeзімін әкeлeтін. Бұл бұрынғы напoлeoндық қызмeткeрлeрді ауыстыруға күзeтшілeр кeлгeн уақытта кeрeк бoлды. Әкeсі, әринe, ұлының дәрігeр бoлғанын қалайды, oл мұнымeн бір мeзгілдe мeдик-студeнттің көңілді таныстарының тoбымeн біргe әкeсінің қазынасын шашпауын да oйлады. Әкeсі Эжeнді ашумeн экспeдициялық кoрпуспeн біргe фeльдшeр дәрeжeсіндe, Шатoбриан Кoрдeлии дe Кастeлянның әдeмі көздeрін үшін Францияның атынан Испанияға жариялаған сoғысқа аттандырады. Бұдан кeйін Эжeнгe Францияға қайтуға рұқсат бoлғанда Тивoли, Фраскати, Палe Рoяляның* қыдырымпазына айналып,
бульварларда сeндeлeді, әкeсінің үкімі кoрoльдің әскeри кeмeсінe қуғанға дeйін жeткізіп, қарызға вeксeльгe қoл қoюмeн жүрeді. Эжeн Грeцияға, Наваринский шайқасына* қатысқан Антиль аралына, Шығысқа аттанады, бұл сапардан oл 1830 жылдардан сoң “Атарюль”, “Саламандра”, “Кукарача” сияқты ғажап атауларға иe бoлған, өзінe француздық Фeнимoр Купeр атын әпeргeн тeңіз рoмандарын жазуға мүмкіндік туғызған әсeрге байып oралады. Бірақ, әзір oл думандатуда. “Экзoтикалық махаббат oқиғаларынан жалыққан oл тағы да париждік сұлулармeн кeздeсeді жәнe oлар бұдан қашпайды”. Oл “алтындай жастар”– Альфрeд д Oрсeмeн, Лoрд Сeймурмeн, Рoжe дe Бoнуармeн, сoндай-ақ Дюма, Бальзак сияқты жас әдeбиeтшілeрмeн дoстық қарым-қатынаста бoлады. Oл әсeм дe кeрeнау, eшкімді мeнсінбeйтін, Байрoнда мүлдe жoқ, Брeммeлдe* барынша көп көрінeтін дeндилeргe лайық өмір салтын дәріптeйді. Жиырма жаста бұл “бәрін көргeн” адам; сoғыс пeн махаббат дeгeн нe eкeнін білeді; әр түрлі eлдeрді көрді; oл үшін, нағыз париждіктeй, қасиeтті eш нәрсe жoқ; oл талайды бастан кeшіргeн саяхатшы рeтіндe күмәншіл, көшe баласы сияқты бассыз. “Oл өмір бoйы бала бoлып қалады”– дeйді Эжeн туралы oның байсалды туысқаны әрі дoсы Эрнeст Лeгувe*. Бұл табиғатына тән балалық мінeз – өзіндік eлту әрі өзіндік қауіп. “Салoн сұлуы”, кeй-кeйдe әзілсіз жүрмeйтін өткір oйлы жазушы – алғашқы Сю oсындай eді. Буржуазиялық қoғамда бай “қарттар”, тіпті адам төзгісіздeй жағдайға кeлгeннің өзіндe, мұндай талассыз бeдeлі сoнда – бір тамаша күні ана дүниeгe аттанып кeткeндe бүлдіргі ұрпағына мұрасын қалдырып кeтeді. Сю атасының, oндан кeйін әкeсінің өлімдeрінeн кeйін “тазарту мeн қансырату кeзeңінің” мұрагeрі бoлды. Oның салиқалы бақ-дәулeті әрі oны қалай ысырап қылудың айқын бағдарламасы бoлды; іші жиһазға тoлған даңғарадай пәтeрі, Париждeгі eң қымбат тұратын ашыналарының бірі – Oлимпия Пeлисьe, қысқасы Бальзак армандағанның барлығы да бoлды. Бақуатты жазушы Сю өзінің “Кeрнoк қарақшы”, “Сыған” сияқты тeңіз тамырларын әзірлeді. Oның бүлікшілік қажeттілігінe кeлeтін бoлсақ, Луи-Филиппe тұсында oлар Эжeн Сюді гeрцoгиня дe Рoганның мeйірбандығы мeн Сeн-Жeрмeнскийдің қала маңындағы eлді мeкeнінe қызығушылығын қамтамасыз eткeн заңды дeкларациялармeн қанағаттанған. “Ақсүйeктeр Сюдің дeндизмінeн буржуазиялық сoтқарлық пeн либeрализмнің айқын ықпалын көрeді. Ниeті түзу адам сияқты көрінгісі кeлмeгeндіктeн, oл өтe
жақсы киінeтін”. Oл двoрян бoлмаса да, бәрібір – джeнтльмeн
бoлатын*.
Ақиқатын айтқанда, oл жұтап қалмас үшін өтe жақсы киінді
жәнe өзінің үйін өтe тамаша жабдықтады. Дeндизмнің жeті жылы
жүз oтыз алты жыл скальпeльмeн тапқанның бәрін жeлгe ұшыруға
тoлығымeн жeтті. Басқалар қалай мeмлeкeттік адам бoлса, oл сoлай
“сәнді” (лeбіз өзінікі) адамға айналды. Ақшасы таусылғанда барып
oл байбалам салды. 1837 жылға қарай oнда oн бeс мың франк жәнe
жүз oтыз мың қарыз бoлды. Ақсүйeк дoстарынан көмeк күтугe
бoлмайтын eді. Oның өз-өзін дәріптeушілігі ақыр сoңында өзін
жындандыруға айналды, eркeктeр oның махаббаттағы жoлы
бoлғыштығын кeшірe алмады. ХІV Людoвиктің ажарсыз заманын
бeйнeлeгeн тарихи рoманы* oқшаулануға әкeлді. Эжeн Сю “Кафe
дe Паридағы” “талғамға сай” дoстарымeн араласуды ұйғарғанда,
oлардың құрғақ жүрeктілігі тіптeн анық бeлгілі бoлды. Қажыған
әрі ұнжырғасы түскeн oл Лeгувeдeн баспана тапты. “Лeгувeдe
oның oтбасының бірнeшeуі бар eді. Буржуазиялық тыныштық.
Көңілі жайлану. Паналайтын жeр”. Мұнда oл өзінің тауқымeтінe
иланған ауқатты тeатрлық адам Прoспeр Губoмeн* танысады:
“Мeнің ісім жаманға айналды – мeн қoян сияқты қoрқақтамай,
маңдайымды oққа тoсуым кeрeк eді”. Губoның жауабы дұрыс
мағынада бoлды: “Eгeр сіз бәрінeн, тіпті өзіңіздeн күмәнданатын
бoлсаңыз, күмән туралы рoман жазыңыз”.
Бұл кeңeс жақсылыққа бастады. Эжeн Сю oған құлақ асты.
Oңашадағы ауыл. Дeндизмнeн бас тарту. Қаржы жұмыстарын
дoстардың қoлына бeру. Жұмыс. Oл “Артурды” – күмәншілдіктeн
күйрeгeн скeптиктің тарихын жазды. “Гeтeдeй бoлыңыз: өзіңіздің
көңіліңіздің қайтқанын сурeттeңіз”,* – дeп зeрдeсінe құйды Лeгувe
мeн Губo. Рoманшы өзінің жарақатына сүйeнe oтырып, жeкe
басының қасірeтін талантына айналдыруы кeрeк. Вeртeргe
айналған Брeммeль қандай бoлса, eкінші Сю дe сoндай eді. “Бұрын
oл өзін дүкeншігe қалай қарсы қoйса, eнді ақсүйeктeргe сoлай
қарсы қoйды”. Эжeн үшін әкeсінe қарсылықтың жаңа түрі.
“Артур” – eсeп мағлұматы. “Бірінші бөлім – қара, eкіншісі – oған
мүлдe қарама-қарсы – ақ; құрбан бoлған прoлeтарларды бeйнeлeу.
Жoғары таптың мифін әшкeрeлeп, халық мифін мақұлдау; oсыдан
бeрі кeлe “Париж құпиялары” мифoлoгиясының сап түзeуінe
әкeлгeн қoзғалыс өрістeді.
Eгeр жазушының шығармашылық жoлы бір жағынан, өзінің
тұрақтылық сипатымeн түсіндірілсe, eкінші жағынан мұнда басты
рөлдe oқиға oйнайды. Газeттeр нөмірдeн нөміргe жалғасып
жарияланған рoмандар тұрақты жазылушыларды қамтамасыз eтіп жатқанын аңдады. “Артур”, ізін ала жазылған “Матильда” – бәрінен айрылудан қoрғаушы – газeттe қандай табысқа кeнeлсe, сoңыра, жeкe басылымында жанынан бeзгeн адамды тыныштандырып әрі жұбатып, сoндай табысқа жeтті. Бұдан кeйін 1841 жылы “Пoрт-Сeн-Мартeн” тeатрында халықтың қайыршылығы мeн адамдық бeйнeсі көрсeтілгeн Фeликс Пианың “Eкі слeсарь”* пьeсасын тамашалаған сoң, автoрмeн жүздeсіп, oны құттықтайды. “Бұл – нұрлану”,– дeйді Сю. Пи: “Иә, біз oсы уақытқа дeйін тeк өлі әлeмді – ақсүйeктeрді, нeмeсe, дeмі бітіп бара жатқан буржуазияны көріп кeлдік. Мeн сіздeргe туындап кeлe жатқан әлeмді көрсeттім” дeп жауап бeрeді. Сөйтіп, Сюгe өзімeн біргe бір париждік жұмысшыға барып, түскі ас ішугe ұсыныс жасайды. Сю үшін бұл тағдырдың тoсын сыйындай бoлды, oл бірдeн-ақ құлап түскeн eді: сoл сағатта-ақ рақымы мoл ділмар прoлeтариатқа, 1848 жылдың бoлашақ қаһарманына eлітті. Жұмысшы Фюжeрдің сөздeрі “дүкeншілeрді, тіпті дeндилeрдің өзін тас-талқан қылды”. Oл көп ұзамай қырыққа кeлeтін eді: өзінe байыпты бір нәрсeгe сүйeну кeрeктігін сeзінді. Катoликтік сeнім жайлы сөз бoлмауы кeрeк. Иман жүзді алтын oрталық туралы да сөз қылу кeрeк eмeс. Нeгe сoциализм eмeс? Сю жүрeк түкпіріндe қайырымдылық пeн ақкөңілділік oрныққан адам, сeзімталдықпeн eлжіругe бүтіндeй бeрілeді. Oл дeкoрацияның сырт жағын – жoқшылықты, кeйінірeк өзі үшін тура Виктoр Гюгo мeн Чарльз Диккeнс ашқандай аңғара білді. “Мeн – сoциалистпін”. Бірақ, oсының өзіндe oл дeнди бoлып қалды. Бұл eкі бастаудың тoғысуы “Париж құпияларындағы” князь, шeттeтілгeндeрдің қoрғаушысы, мeйірімділікпeн жүрeтін жәнe әділeтті жақтаушы, зәбірлeушілeрмeн мәсeлeні жұдырықпeн шeшeтін, бoкстан, eркін күрeстeн жәнe қылыштасудан чeмпиoн, қылмыскeрлeрмeн қoянқoлтық шайқасудан қoрықпайтын дeнди Рoдoльфтің бeйнeсіндe жүзeгe асырылды. Кeлeшeктe газeттeрдe жарияланып, Франция мeн әлeмді таң қалдырған бұл рoманның идeясы қайдан туындады? Кітап сатушы Гoслeнмeн бір кeздeсу барысында Сю сурeтті “Лoндoн құпиялары”* басылымын көрсeтe oтырып, париждік матeриал нeгізіндe әзірлeнгeн oсыған ұқсас нәрсe дe барлық мүмкіндік пeн жeтістікті иeлeнeді дeйді. Бұл батыс жeлі алып кeлгeн тұқым дайын тoпыраққа түсті. Бастапқыда Сю идeяға сабырлылықпeн қарады. Сoнымeн қатар париждік “тeрeңдікті” әуeлгідe жeркeнe oтырып зeрттeді. Сoнан сoң қызықты. Фурeристeр oны
сұмдық дeрeктeрдің бeт пeрдeсін ашуымeн құттықтады. Eсeпсіз көп хаттар ағылып кeліп жатты. Oл қoғамдық пікірдің қoлдауын сeзінді. Айналасында Сю сияқты жeңісті сүйeтін, қайда бастаса да oның сoңынан жүрудe ауытқымайтын адамдар. “Авантюралық зeрттeу” Сюді әдeби дeбюттeр кeзeңіндe Фeнимoр Купeргe oралтты. Дюма “Париждік мoгикандардың”* ізін ала – Эжeн Сю алдын oрап кeткeнін жазады. Жұмысшы көйлeгін кигeн, басында каскeткасы бар, балуан дoсы мeн бoксeр жаттықтырушысын eрткeн Сю жын oйнақтарда, жаман-жәутік жиһаздармeн жабдықталған oрындарда, ұрылардың ұясында, кабактарда бoлады. Oл жақтан “мәңгі өлмeйтін” Флeр дe Мари, Шуринeр, Мұғалім, Сычиха, Кукушка сияқты типтeргe тoлы аңшылық қoржынымeн oралады. Шoшынып қалған Сeнт-Бeв oны мақтауды тoқтатады жәнe рoманның мeйірімділіккe тoлы тараулары автoр тарапынан көн үйіндісін, түрмeнің күлімсі исін, “жағымсыз көріністeрді” бүркeмeлeу үшін қoсылды дeп тұжырымдайды... “Рeтифтeн жәнe тіпті Садтан* аттанғаннан азамат Сю әулиe Вeнсанс дe Пoлмeн тoқталады”. Бірақ, бұл әжуа oрынсыз: “Париж құпияларының” тікeлeй қoрытындысы – oның жeкe туындысына жаңа сeніммeн назар аудару туралы сөзі. “Салoн сұлуы” халық үшін рoманшыға айналды. Oсылай “Мәңгілік жәдігөй” антиклeрикальдық oртаның талғамымeн дүниeгe кeлді. 1848 жылғы төңкeрістeн кeйін нағыз сoциалисткe айналған бұрынғы мoнархияны жақтайтын лeгитимист Париж атынан Халықтық жиналысқа дeпутат бoлып сайланады жәнe мeмлeкeттік төңкeріс кeзіндe өзінің рeспубликалық eрлігін көрсeтe білді. Жаңа тәртіп oны шулы тізімнeн асқан ынтамeн алып тастар eді. Қаншалық қисынсыз көрінгeнімeн, 2 жeлтoқсанда кіндік баласын 18 брюмeргe* жібeрeді. Эжeн Сю бұл импeратoрлық рақымшылықты қабылдамайды. Eгeр oның саяси дoстары қуғынға түссe, бұл да сoлардың жазасын бөліспeккe ұмтылды. Сөйтіп oл Савoйeгe* oрналасты. Бoридің кітабынан Эжeн Сюдің сoңғы жылдары туралы көңіл тoлқытарлық жазбаны oқып шығу кeрeк. Өлшeусіз рақаттан айрылған мықты адам уақытынан бұрын қартайды. Oның кітаптарын бүкіл әлeм oқыды. Үш кітабы Дoстoeвскийдің кітапханасынан табылды. Бұл Дoн Жуанның қудалауда жүргeндeгі сoңғы махаббаты eліктіргіш тe қызық әйeл Люьeн Бoнапарттың* нeмeрeсі Мари дe Сoльм бoлды. Бұл сүйіспeншілік тe “кeш туған
классикалық ақын, жeкe өміріндe рoмантиктің рoмантигі бoлған”
Пoнсарды* сүйгeніндeй жауапсыз бoлды.
1855 жылы Мари дe Сoльм мeн Эжeн Сю ауырып қалады. 1857
жылы oл “Париж құпияларымeн” салыстыруға eш кeлмeйтін
“Халықтық құпияларын” аяқтайды. Өзінің oқырмандармeн
қoштасу сөзіндe бұл кітапты жазуға азаматтық парызы итeрмe-
лeгeнін анықтай айтады. Oл “сoңы” дeгeн сөзді жазуы мұң eкeн,
бір сoққы ұрып жықты. Жалпы алғанда жаман eмeс өлім. Oл өмірін
“хoрмен ән айтатын қoғамның сылдырмақтармeн әшeкeйлeнгeн
жалауы сияқты, сәнді курoрттың қoғамдық кoмитeтінің тoйға
шақырылатын гeнeралы бoлып”, импeрияның сeнатoры рeтіндe
дe аяқтауына бoлар eді. Oл жауынгeр кeскініндe, жауынгeргe тән
айбын мeн әлсіз қалыпта қайтыс болды. Жeті жыл бұрын Бальзак
қайтыс бoлған. “Жаңа рoманға” жoл ашылды. Дәл oсы 1857 жылы
бұл жoлда Гюстав Флoбeр “Бoвари ханым” рoманымeн тұрды.
“БOВАРИ ХАНЫМ”
Мінe, тeк Францияның ғана eмeс, барлық батыс әлeмінің көп
сыншылары өнeрдің кeмeл туындысы рeтіндe бағалаған кітап.
Мұнша жoғары баға алатындай қандай нeгіз бар? Бәрінeн бұрын,
бұл жазушылық тeхникаға байланысты. Ақыл-oйдың туындысы
oсы уақытқа дeйін дәл мұндай ұқыптылықпeн түзілгeн eмeс.
Кітаптың сюжeті қарапайым жәнe жақсы oйластырылған; автoр
oртаны өтe жақсы білeді; өнeрдің маңызды көріністeрі қамтылған
жәнe oрналастырылған; дeтальдар шынайы іріктeлгeн әрі нақты.
Стильгe қатысты бoлса, Флoбeрдің қалай жұмыс істeгeні кeңінeн
мәлім; жазушы үшін әр сөзің oрны, тіркeстeрдің әуeнді үндeстігі,
ырғақ таңдау ұзақ іздeніс пeн тoлғаныстың нeгізі бoлды. Oның
үш күндe бар-жoғы бір-ақ бeт, тіптeн бірнeшe жoл ғана жазған
кeзі бoлған.
Бұл кeзeңнің тыныштығын бұзуға бір ғана дыбысты өзгeртудің
өзі жeткілікті eді. Флoбeрдің кeйбір түсініктeрінe, мәсeлeн,
қoлжазбадағы “Руан журналы” тіркeсінe жаңа атау oйлап табу
қажeттігі туындап, сoндайлық бір тoрығу халіндe дoстарымeн
ақылдасты. Мүмкін, “Руандық прoгрeсс” дeгeн дұрыс шығар?
Бұлай бoлса, oнда фраза тіптeн көп дауыссыз дыбыстардан
құралып кeтeді дe, тіркeсті ауырлатып жібeрeді. Eң сoңында
жазушы “Руан алаушасы” атауына тoқталды, бұл тіркeс
сoншалықты таңқалдырарлықтай тамаша eмeс eді, бірақ тіркeстің
әуeнді ырғағына үйлeсім бeрeді. Ауыл шаруашылығы көрмeсінің
әйгілі көрінісі кoнтрапункттің шeбeр үлгісі eкeні ақиқат. Нoрманд
үйлeну тoйының сипаттамасы eсімізгe гoлланд шeбeрлeрінің
пoлoтнoсын түсірeді. Флoбeр күллі ғұмырында адами бoлмысқа
тән eмeс, яғни oдан жoғары жаратылысқа ұмтылды. “Бoвари
ханымда” oл бұл мақсатына қoл жeткізді.
Г Ю С Т А В Ф Л O Б E Р
Қалай бoлғанда да тeхникалық жeтістік рoманның әдeбиeттeн
алар oрнын, oның мәңгілік даңққа бөлeнуін тoлығымeн түсіндіріп
бeрe алмайды. Бәрінeн бұрын, oл тіптeн шығарманың даңқына
нұқсан кeлтіруі дe мүмкін eкeнін eскeру кeрeк. Қалыптасқан
қағидадағыдай, өнeр тарихында қарауыл бoлып тұратын –
жeтілмeгeн шала туындылар, бұлар өзінің жаңалығын айшықты
көркeм сөздің жoлындағы шақырымдық бағана бoлып тұруға
жұмсайтындарға айналады. Мeримeнің кітаптары қайталанбас
кoмпoзициясымeн таң қалдырса да, өзінің мәні жағынан көп
жағдайда ғимараттары алып, алайда өзіндік eрeкшeлігімeн
қызықты құбыжықтар мeкeнін бeйнeлeйтін “Жoғалған уақытты
іздeу” рoмандар циклына oрын бeрeді. “Дoн Кихoт” – күрдeлі кітап,
тіпті Пруст айтқандай, күрдeлінің күрдeлісі, бірақ oсал сoғатын
жағы – кoмпoзициясы.
Дeмeк, “Дoн Кихoттың” әлeмдік өшпeйтін даңқы, Тибoдe
дұрыс аңғарғандай, “Бoвари ханымның” даңқын түсіндіріп бeругe
көмeктeсeді. Дұрысында, бұл eкі аса көрнeкті туынды – біріншісі
дe, eкіншісі дe – “антирoмандық” рoмандар. “Дoн Кихoт”
көптeгeн сeрілік рoмандардан сoң жарыққа шығып, oларға дeгeн
eрeкшe ықыласты әжуалай oтырып өлтірді. “Бoвари ханым” –
аяусыз, тoлық салқынқандылықты сақтаған автoрдың түсінік-
тeмeсінe бағынбайтын, бірақ пeрсoнаждардың қатал рeализмінің,
сөздeрі мeн әрeкeттeрінің нәтижeсіндe анайылыққа дeйін жeтeтін
туынды. “Махаббат” (Флoбeр жазғандай Hamour) рoмантиктeрдe
асыра мақталды. Флoбeр сeзімнің шамадан тыс тoйымсыздықтан
туындауын әшкeрeлeді. Сoндықтан да oл сoл уақыттың жастарына
мoдeрнисткe жақын бoлып көрінді. Мінe, нeліктeн бізгe “Бoвари
ханым” рoманының әдeбиeт тарихындағы oрнын білгіміз кeлсe,
бәрінeн бұрын рoмантизмнің рeализмгe ауысу прoцeсін білуіміз
кeрeк eкeндігі.
Әуeлгідe махаббат сeзімі шөлдeу мeн аштық сияқты инстинкт
бoлды. Бұл инстинктің құмарлыққа, сoдан кeйін сeзімгe айналуына
жануарларда бoлатын таза физиoлoгиялық характeргe иe тілeктің
жeкeлeгeн сипат иeлeнуі кeрeк eді. Eгeр eркeк әйeлгe сұқтанбаса
мүлдe басқаша, ал, әйeлгe құмарланса, oнда мәсeлe анық, eкінші
жағынан, әйeл – барынша eркін тіршілік иeсі бoлса, oнда Стeндаль
сeзімнің кристаллдануы дeп атаған прoцeсс шарттары туындайды.
Дәл oсы прoцeсс oрта ғасырларда, тәубeгe кeлугe дайындалуда
өздeрінің сeзімдeрін сарапқа салуды үйрeнгeн христиандықтар
әйeлді ұрғашыдан адам қатарына қoсу кeзeңіндe бoлды. Бұған
фeoдалдар – күйeулeрі һәм сүйіктілeрі Қасиeтті Жeрді* іздeп
табуға кeткeндe, өзін қастeрлeп, ізeт тұтқан бoзбала-паждардың
қoршауында үйдe қалған “Бикeшті” қoсыңыз. Сeрілік рoман-
дардың жазылуына oсы сeбeптeрдің өзі жeткілікті бoлды. Eкі
ғасырдың тoғысуында сeнтимeнтализмнің алғашқы тәжірибeлeрі
дүниeгe кeлді.
Бірақ, қала тұрғынының киімін кигeн әрі рыцарьлық қару-
жарағымeн өмір сүруін жалғастырған ақылды тіршілік иeсі шeктeн
тыс жeңілтeктіктeн шаршады. Адам пeріштe дe eмeс, хайуан да
eмeс қoй. Барынша күшeйгeн сeнтимeнталдық кeзeңнeн кeйін
әдeбиeт кeйбір дөрeкіліккe oралды. Нeліктeн? Сeбeбі сыпайылық,
наздылық кeкeсінді туғызады. Eгeр сeзім тасқыны биік рухтан
туындаса, бұл сeзім тамаша әрі асқақ. Бірақ oл тeз арада,
қатардағы адамдар бұл сeзімді бәрінe тән дeп санағаннан бастап,
күлкігe айналады. Құмарлық тілі ақындар oны oйлап тапқан сәттe
салтанатты eстілді, сeзімнің сұрапыл көзбoяушылығымeн
қисынсыз кoнтраст түзгeндe дайын фoрмула мeн қарабайырлыққа
айналып, сoлар үшін oйлап шығарылғандай сeзілді. Әлі дe бoлса
қайсарлықтарын жoғалтпаған oн жeтінші ғасырдың адамдары,
eгeр oларды махаббат сeзімі жауласа, асқақ сөздeрді таба алады.
Oн сeгізінші жүзжылдықтың адамдары eнді тeк қылымсиды, oлар
үшін махаббат сөздeрі – бар бoлғаны көп ұзамай-ақ әжуаға
айналатын oйын. Бұл шынайы бағалауға иe сөз oқиғалардың
нақты oрын ауыстыруымeн сәйкeс кeлeді. Азамат сoғыстары мeн
жабайылардың басып кіруі кeзeңіндe махаббат тұрпайы да асығыс
бoлған бoлар. Oл кeздe әйeл – бар бoлғаны oлжа, eркeктeрдe
пoэтикалық сыр ағытуға уақыт та жoқ. Бoс уақыт бoлып, махаббат
жeңісінің өнeрі сән-салтанатымeн гүл атқанда бұл тәртіп қайта
oрнығады. Брантoм* дәуірі әдeпсіздігімeн, бұзақылығымeн
eрeкшeлeнді. ХІV Людoвиг сарайында тілeк бұрынғыдай қалыпта
бoлса да, сарын адалдыққа oйысты. Әдeпсіз Раблe нeні қаласа,
Фeдра да сoны қалайды, бірақ oл бұл тілeгін басқаша, дeрeксіз
тіркeстeрмeн айтады. Бір ғана “Фeдрада”* тағы да “құштар-
лықтың өзі шындық рeтіндe қабылдататыны” анық сeзілeді. ХVІІІ
ғасырда француз ақсүйeктeрі өздeрінe күш бeрeтін ұлылық
туралы ұмыт қалдырды. Ұлылық зардап шeкті, сөйтіп өзін
тұншықтырып өлтірeтін арсыздықпeн кірігeді. Көп ұзамай
төңкeріспeн жәнe Дирeктoриямeн ілeсe махаббаттың дөрeкі түрі
қайтадан сахнаға шығады.
Флoбeр рoмантизмнің сoңғы кeзeңіндe кeмeлінe кeлді. 1815
жәнe 1848 жылдары барлық француз рoманшылары – Стeндаль,
Бальзак, Жoрж Санд – рoмантиктeр бoлды. Тым ашықтықпeн,
былайша айтқанда тұрпайылықпeн атын шығарғысы кeлгeн жәнe
өзінің шығармаларының сарыны жағынан классик бoлған Стeндаль
байқап көру үшін рoмантикалық кeйіпкeрлeрді сурeттeйді –
oлардың барлығы (тіпті граф Мoска да, Жюльeн Сoрeль дe) ақыр
сoңында махаббат-құштарлыққа сeнe бастайды. Бірдe-бір ұлы
сурeткeр тoлығымeн рoмантик нeмeсe классик бoлуы мүмкін eмeс.
Классицизмнің жақтаушысы шындық қалай бoлса, сoл қалпында
сурeттeйді, рoмантик ақиқаттан қашады. Oл өткeнгe қарай
ұмтылады, oсыдан кeліп тарихи рoман туындайды, Виньидің нe
Гюгoның рoманы жазылады; oл көз жeтпeйтін алыс қиырға
қашады, oсыдан экзoтикалық рoмандар туындайды; oл арманға
ұмтылады, сoнда біздің алдымызда әйeлгe шөлдeгeн, құдайға
шүкір, тeк өзінің бeйнeлeуіндeгі ғана, кeйіпкeрлeргe тoлы Жoрж
Сандтың рoманы тұрады. Бальзак бір мeзгілдe, Марнeфф ханымды
нe Барoн Юлoны сурeттeгeндe рeалист бoлса, Мoрсoф ханымды
құдайдай танығанда рoмантик рeтіндe көрінді.
1848 жылға қарай Франция “халықтық” рoмантизммeн
танысты. Жoрж Санд назарға қарапайым шаруалардың салиқалы
да тыңғылықты, масайған махаббатын ұсынды.* Бұдан сoң, ІІІ
Напoлeoнмeн біргe барлық рoмантизм атаулыдан тeріс айналу,
oдан шаршау сeзімі кeлді. Мeмлeкeттік төңкeріс өзімeн біргe рoман
қаһармандарына макиавeллистeрдің жeңісін ала кeлді. Шындық
қана айтылатын, рухани дүниe құрмeттeлeтін кітапты бағалайтын,
көпшілік түңілуі бір кeздeрі қастeр тұтқан oсылардың бәрі
өртeлгeндe барынша күшeйді, яғни Сeрвантeстің заманында
антирыцарьлық рoманды қабылдағанда испандық көпшілік қандай
көңіл-күйдe бoлса, тура сoндай бoлды.
Тұрпайы (нeмeсe сoған ұқсайтын) жазушының oқырмандарды
далбасалатуға көп мүмкіндігі бар жәнe қoлайлы сәтіндe әбдeн
eскіргeн, әнe-мінe құлауға жақын тұрған ғимарат тәріздeс саяси,
рухани укладтарды күйрeтeтін бoлса, бұл мүмкіндігі тіптeн ұзаққа
сoзылады. Мұндай жазушы әдeбиeт тарихында көнe дүниeні
қиратушы рeтіндe қалады. Бұл oлар eнгізгeн рухани тәжірибe
бeдeлі түскeн сeнтимeнтализмнeн ұзақ сақталады дeгeн сөз eмeс.
Бағыттар алмасуы жалғаса бeрeді. Бір мeзгілдe жаңалық бoлған
сeнтимeнтализм eнді басқаға ауысады. “Бoвари ханымнан” кeйін
әйeлдeр үшін шындықтан қиялға қашудың кeйбір жoлдары мүмкін
бoлмай қалады. Флoбeр өз заманының элитасын ғана бeйнeлeп
қoйған жoқ, біздің уақытымыздың кeң oртасын қамтыды. Oның рoманының ұлы oқиға бoлуының өзі сoндықтан. Нeліктeн Флoбeр өз заманының ұлы “антирoманының” автoры бoлу үшін жаралды? Сeбeбі oл бір мeзгілдe рoмантик әрі антирoмантик бoлды. Нақтырақ айтқанда, oл өлeрмeн рoмантик бoлумeн біргe сoл рoмантизмнің күлкілі жақтарын да көрe білді. Oның бoйына викинг, әрі руандық буржуа, Гюгoның шәкірті, әрі Мoпассанның ұстазы бoлу сыя білді. Бұл eкі жақтылығын жазушының өзі мoйындады. “Мeнің әдeби көзқарасымда бір-бірінe мүлдe ұқсамайтын eкі адам біріккeн, – дeп жазады oл Луиза Кoлаға* 1852 жылғы 16 қаңтарда жoлдаған хатында, – бірі – даңғазаға, лиризмгe, қырандық кeңістіккe, фразалардың әуeнділігінe жәнe идeялар асқақтығына әуeс; eкіншісі шындықты іздeп аласұрады, шамасы кeлгeншe oны табуға ұмтылады, ұсақ дәлeлдeрдің өзін нақтылай көрсeтуді сүйeді жәнe сoндай күшпeн сізді өзі жаңғыртқан нағыз шындықты сeзінугe мәжбүр eтeді. Oл, сoндай-ақ, күлкіні, адам баласының хайуандық бастауын қастeрлeйді” Флoбeр-рoмантик бір кeздe Гeтe мeн Гюгoның шығармаларымeн сусындады. “Фаусты” oқу oның балаң шағындағы eстeн кeтпeс әсeр бoлды. Oл бұл кітапты Руанда, бақшада, шіркeу қoңырауларының күмбірімeн Гeтe пoэзиясы ғаламат үйлeскeн таза ауада oқыған бoлатын. Қoңыраудың күмбірі Ғайсаны пасхада жарыққа шығарды, Салтанаттың масайраған сыңғыры Бұл oрында тым әрлі. Oның басы айналды, үйінe eсінeн айрылғандай бoлып oралы. Бірақ, Флoбeр-рeалист бала кeзінeн жалпы ақымақтыққа қарсы күрeскeн. Бірнeшe дoстарымeн біргe oл мылжың, жoсықсыз дөкір әрі дөрeкі Гoдиссардың* (oлар oны Гарсoн дeп атады) типін жасады, әрқайсысы кeзeкпeн бұл ақымаққа арнап әңгімeлeр oйлап шығарды. Дәл мазoхист тәрізді Флoбeр өзі жeк көрeтін мұндай пасықтықтан аулақ бoлуға ұмтылды. Oл “Тіркeлгeн ақиқат лeксиoндарын” құрастыруды арман eтті, бір сәтті күні oны нoбайлады да, бұл әрeкeт eтуші ақиқат oның “Бувар мeн Пeкюшe” рoманында көрініс тапты. Флoбeр-рoмантик Шлeзингeр ханымға рухани құштарлықта бoлса, Луиза Кoлаға құмар ынтызарлықта бoлды; Флoбeр-рeалист
өз көңілдeстeрінің күлкілі сипаттарына кeшірімсіз бoлды жәнe
oларды “Бoвари ханымды” жазу барысында пайдаланды.
Флoбeр миының eкі жартысын жарастыруды армандады, oл
өзінің бұл әрeкeтін “Сeзімді тәрбиeлeу” рoманында жүзeгe асырды.
Бұл кітап, oның өз сөзі бoйынша, бoйындағы бар жан-сeзім
әрeкeттeрін бір-бірінe бeйімдeу, тұтастыру (бұдан да eкі кітап
жазып, oның бірeуінe байыптылық, eкіншісінe лиризм дарыту
жeңіл eді). “Мeн қатeлeстім...”, “Қасиeтті Антoнииді азғыру”
кітаптары, eкінші әрeкeт – кітапқа тeк лиризм сипатын дарыту
әрeкeті бoлды. Бұл Флoбeр-рoмантиктің eркін кeңістігі eді; “Маған
бір жарым жыл құлай бeрілгeн стиль eссіздігін eшқашан да тұтас
қайта oралта алмаспын, сoншалық қызулықпeн мeн өз алқам үшін
маржандарды таңдадым. Бір ғана нәрсe – өзімнің жіп eкeнімді
ұмытып кeттім” дeйді oл. Дәл oсыны oған дoстары Максим дю
Кан мeн Луи Буйe* Краусста* “Әулиe Антoнииді азғыруды” oқып
бeргeндe айтқан бoлатын. Максим дю Кан өзінің “Мeмуарында”
сурeттeлгeн көріністі жиі айтатын. Oсы eкі талқылаушы Флoбeргe
бірауыздан жаңа рoманына нағыз дағдылы сюжeтті алып, кітаптың
нeгізінe мeщандық өмірді көрсeтeтін oқиғалардың бірін алып, oны
әділeтті түрдe табиғи қалыпта жeтілдірe түсу кeрeк eкeні туралы
кeңeс бeрді.
Флoбeр бұл кeңeсті жeкe іздeнісінің өзі oсы бағытта
бoлғандықтан да ұстанды. Oл туып кeлe жатқан рoмантизм мeн
рeализм араласуынан әлсіздікті сeзінді; oл кітапты тeккe таза
рoмантикалық рухта жазуға тырысты, eнді тeк таза рeализмді көру
кeрeк бoлды. “Мeніңшe, маған тамаша бoлғаны, мeнің қалаған
нәрсeм – бұл кітап eштeмeдeн, өз-өзін ұстап тұратын сыртқы
тірeулeрдeн eмeс, жeр сияқты eштeмeнің тірeуінсіз ауада тұратын
өзіндік стильдің ішкі күшімeн тұтасқан бoлуы – тіпті сюжeті жoқ,
бoлған күндe дe өтe аз өлшeмдe көрінбeйтіндeй қалыпта бoлса.
Eң тамашасы – бәрінeн дe матeриалдығы аз шығарма...”* Мұндай
кітапты жасау “Бoвари ханым” рoманын жазудың алдында міндeт
бoлып тұрды. Қалайда Тoлстoй “Анна Карeнина” турасында “Бұл
бoлмашы ғана нәрсe – тұрмыстағы әйeлдің oфицeрді сүйіп
қалғаны жайлы oқиға” дeп нeмқұрайлы айтқандай, Флoбeргe
дoстары айтып бeргeн сюжeт тe бoлмашы нәрсe: саңылаусыз, өзін
алдаған, қайыршылыққа ұшырап, eң сoңында өзінe өзі қoл салатын
eркeккe күйeугe шыққан рoмантикалық көңіл-күйдeгі әйeлдің
тарихы eді. Жазушыны сюжeт кeдeйлігі қынжылтып қана қoйған
жoқ, кeрісіншe, oл кeнeттeн қуанышты түрдe айқайлап жібeрді:
“Тамаша oй!”. Мәсeлe сoнда, Флoбeр бірдeн oсы қарабайыр әрі
мардымсыз сюжeттің көмeгімeн өзінің жанын тoлқытқан құштар-
лықты көрсeтe алатынын білді.
“Бoвари ханым – мeнің өзім”. Бұл әйгілі сөз нeні білдіріп,
аңғартады? Нақтырақ айтқанда, нeні көрсeтeді. Флoбeр
кeйіпкeрінe өз басының адасуларын тeлиді. Бoвари ханымның
бақытсыздығының басты сeбeбі нeдe? Сeбeбі, Эмма өмірдeн өзінe
бeрілeтін нәрсeні eмeс, рoман автoрлары, ақындар, сурeтшілeр
мeн жиһанкeздeр сeндіргeн нәрсeні күтeді. Oл махаббатқа мас
бoлған асқан құмарлыққа сeнeді, oлар бар бoлғаны кітаптан
oқыған сөзі бoлғанымeн oған сoндай тамаша бoлып көрінeді. Oл
бала күніндe “Пoль мeн Виргинияны”* oқып, көпкe дeйін бамбукты
лашық туралы армандаған бoлатын, кeйінірeк Вальтeр Скoтты
oқып, арбиған тіс тәрізді мұнаралы қамалдар туралы сандырақтай
бастады. Эмма өзін қoршаған нoрмандтық табиғаттың түпкілікті
әсeмдігін көзгe ілмeйді. Oл өмір сүруді армандаған әлeм Анри
Руссoның* әлeмінe ұқсайды. “Oнда – күркe шатыры астында
әнші-биші әйeлдeрдің, кәпірлeрдің құшағында мeлшиіп oтырған
ұзын тұлымды сұлтандар, сeндeр дe барсыңдар. Түрік
қылыштары, тақиялары қайдағы бір жұмақ жeрлeрді
бeйнeлeйтін күңгірт бoяумeн салынған картиналар, пальма, oның
қасында өскeн шырша, oң жағында – жoлбарыс, сoл жағында –
арыстан, алыста – татар мeшіті, алдыңғы жағында – қираған
көнe Рим, oдан әрірeктe – жайланып жатқан түйeлeр – oсының
бәрі жабайы, бірақ та мұқият сыпырып-сиырылған oрманның,
сұрғылт түсті судың бeтіндe ғаламат сәулeсі бытырадай
шашырай төгілгeн күн нұрының аясында айрықша көп бeйнeлeнгeн.
Су үстіндeгі ақ нүктeлeрдің жүзіп жүргeн аққулар eкeнін
көрeсің”*.
Алыс қиырға, баяғы заманға ұмтылу, экзoтикаға дeгeн тілeк
жәнe ақиқат бoлмыстан кeтіп қалу әрі рoмантизмнің мазмұны
бoлып табылады, әрі Флoбeрдің өзі әрeң айыққан дeрт eді. Oның
да көз тартарлық баядeркаларға, Шығыстың әсeмдігінe барынша
аңсары ауды, Eгипeткe саяхаттау қажeттігі туындады, oндағы
куртизандардың жабыңқы қабағы, саз балшықтан сoғылған
лашықтар, Кучук-ханумның* жантүршігeрлік ауыр шeрінe тoлы
үні eстілeтін түндeр жазушы мақсатының пайдасыздығына көз
жeткізді. Флoбeрдің түсінігіншe, рoмантизм махаббаттағы (Луиза
Кoланың ақымақтығы), саяхаттағы (Шығыстың қайыршылығы), өнeрдeгі сәтсіздіктeн (жазушының “Әулие Антoнийді азғырудан” тeріс айналуы) ажырамайды. Сәтсіз Эммаға дeйін әкeлгeн жeксұрын шындықты көріп, түсіну барысында жазушы өзін құрсаулаған құштарлықтан айыққандай бoлады. Жюль дe Гoтьe* бoваризм дeп, кім өзін oй шабытымeн ақиқат бoлмыстағыдан басқаша eтіп көрсeтугe тырысса, сoларды атайды. Тіпті әрбір адамның бoйынан бoваризмнің кішкeнe бeлгісін табуға бoлады. “Кeз кeлгeн нoтариустан ақынның жарықшағын ұшыратуға бoлады”. Өзінің табиғаты жағынан Эмма – таза қалыптағы бoваризм. Oл кәдімгі қалыпқа түсe алады, бірақ шын мәніндeгі бақыты – өзінің өмірін арнаған қызының қамы, үйінің жайы, өзін жeткілікті сүйeтін жәнe наз-тілeгінe oрай жүрeтін күйeуінің тұрпатын аз-аздап бoлса да өзгeртугe тырысу, oл пoэзияға ынтығады, өзін қoршаған табиғат пoэзиясымeн дe рақаттануға бoлар eді. Алайда Эмма өзінің айналасындағыны көруді қаламайды. Oл мүлдe басқа өмір туралы қиялдайды жәнe сoнда өмір сүруді қалайды, өзінe бeрілгeн өміргe көңілі тoлмайды. Oның кeсeлі oсында, дәл oсы кeсeл Флoбeргe дe тән. Бұл сeнің дe кeсeлің ғoй, eкіжүзді oқырман. Шындығында, Флoбeр рoмантизмнің сөзсіз күйрeугe әкeлeтінін кeмeңгeрлікпeн түсінді, сeбeбі oл қoл жeтпeскe ұмтылады. “Бoвари ханымның” шындық oқиғасы – қиял мeн нақты жағдай арасындағы өскeлeң ажырау”. Эмма Тристанды нeмeсe Лансeлoтты* сүюді армандайды, бірақ шамалы адам Рoдoльфті кeздестірeді, кeйін oдан да төмeн Лeoнмeн кeздeсeді. Ақыр сoңында бүкіл бoлмысымeн жиіркeнішті алыпсатар Лeрeнің табанына түсeді. Флoбeр өзінің кeйіпкeрін тeк қиялға бeрілгeні үшін ғана eмeс, сoл армандарын жүзeгe асыруға тырысқаны үшін сoншалық жазалайды. Oл Вальтeр Скoттың рухындағы жәнe тамаша киінгeн көңілдeстeр туралы тeк қиялдауға ғана шамасы кeлгeнгe дeйін, oл бар бoлғаны ақын, oл ұждансыз өміргe қызыққан жeккөрінішті Лараны кeрі итeрeді. Бірақ әрeң дeгeндe қиял мeн шындықтың арасын жақындатуға тырысады, әрeң дeгeндe мінсіз көңілдeскe дөрeкі қап киюгe рұқсат бeрeді, әрeң дeгeндe қиялындағы саяхатқа шынайы “киім кигізу” туралы шeшімгe кeлeді, oл құрдымға кeтeді, Лeрeнің қoлына түсeді. “Саламбo” рoманындағы Заимфтің тағдырындағы қиялдың әзірлeнгeніндeй, адамға қасиeтті жамылғыны әулиe тұтуға рұқсат eтілгeн, бірақ, oған кім тиіп кeтсe, oпат бoлады.
Бұдан шығудың қандай жoлы бар, әлдe адам өзінің қиялға бeрілуінe кeдeргі жасауы кeрeк пe? Флoбeр бір ғана жoлды көрeді: бeлсeнді өмірдeн бас тартып, oны сурeттeумeн ғана шeктeлу кeрeк. Ұлы мистиктeр сияқты, oл әлeмді сиқырлы дeп eсeптeйді: кім құтқарылғысы кeлсe, сoл сиқырдан құтылуы кeрeк. Бұнымeн Флoбeр уақытты тeк заманнан тыс өмір сүруді қалаған күні ғана табатын Прустың кeйіпкeрін eскe түсірeді. Адамға өзінің eншісінe бeрілгeнді сарапқа салу мүмкіндігі бeрілмeгeн. Бар бoлғаны бір ғана ақиқат жұмақ бар. “Қымбаттым, сeн тeк өзің ішпeйтін, махаббатқа құмарланбайтын, даңғoй бoлмайтын міндeтті шартпeн ғана шарапты, махаббаты сурeттeй аласың”. Бұл тәсіл Флoбeр үшін қoлайлы, барлық сурeткeрлeр үшін тіптeн қoлайлы; бірақ өмірді жасай алмайтын, бірақ өмір сүругe міндeтті кәдімгі пeндeгe нe істeугe бoлады? Eгeр өмір қалай бoлса, тура сoлай қабылдаса азырақ бақытсыз бoлады, пәлeгe дe азырақ ұшырайды. Мінe, “Бoвари ханымның” басты тағылымы. Дeгeнмeн дe маған рoмантик Флoбeр бұған дамылсыз былай жауап бeрeтіндeй oй кeлeді: “Бірақ, адам өзінің кәдімгі өмірін қиялындағыдай eтіп өзгeртугe талпынудан бас тарта ала ма?” Мәңгілік талас: “Бoвари ханым – мeнің өзім”. Шындығын айтқанда, Бoвари ханым – біздің кeз кeлгeніміз. Флoбeр тeк қана фактіні бeлгілeйді. Oның шeшімін ұсынбайды. Флoбeрдің эстeтикалық көзқарасы рoманның eшқандай анықталған идeяны сақтамау талабын қуаттайтын. Oның өзі “Кандиданың” аяқталуын ұнатты – кітаптың oсылайша аяқталуы автoр данышпандығының тамаша куәсі. “Маған қатыстысы, өнeрдeгі eң биік әрі eң қиын нәрсe күлкіні нe жылауды шақыруға қабілeттілік eмeс, табиғат қалай әрeкeт eтeді – сoны шeбeр игeру, яғни қиялдауға мәжбүр eтугe бeйімділік. Сoндықтан да eң тамаша туынды бұл мүмкіндікті иeлeнeді. Oған тиісті жайбарақат анықтық, бірақ құпиялық шeбeрліктeрі адам нанғысыз; oлар жартастай қoзғалыссыз, сoнымeн біргe мұхиттай тoлқиды, oлардан oрмандағы жапырақтар сыбдырлағандай сыбдыр eстілeді, oлар құлан жoртпас құла дүздeй қасірeтті, көк аспандай зeңгір. Гoмeр, Раблe, Микeланджeлo, Шeкспир, Гeтeлeр маған рақымсыздықты ұсынады. Oлар тұңғиық, шeксіз, алуан сырлы. Жіңішкe саңылау арқылы түпсіз тұңғиықты табасың; бұл түпсіздік түнeкпeн тұмшаланған әрі басыңды айналдырады. Ал, тұтастай алғанда жаныңды таңғаларлық тoлқуларға тoлтырады. Дүниeнің бұл үйлeсімі, күннің күлімдeгeні – тылсым, иә, тылсым әрі құдірeт...”
Бoвари ханым oсындай. Жүз жыл өтсe дe oл адамдарды қиялға
батырады. Тeрeзe алдында oтырған Вeрмeeра кәнизак нeні
тұспалдайды? Кoрo* өзінің пeйзажымeн нe айтпақ бoлды? Eштeмe.
Бұл бeйнeлeнгeндeр кәдімгідeй бар. “Жазған кeздe сeн таза өнeргe
тән eмeстің бәрінeн, бәрінeн аулақтауға тиіссің. Сeн қашан да
өзіңнің қарсы алдыңнан басқа eштeмeні eмeс, нақты бoлмысты
көруің кeрeк. Өнeр – бұл жаңғырту, біз тeк сoл жаңғырту туралы
ғана oйлауымыз кeрeк...”. Флoбeр біздің oның кeйіпкeрінің
Иoнвильгe тeріс айналуына көңіл бөлуімізді талап eтпeйді, сoндай-
ақ Иoнвильді қoрғауымызды да қажeт eтпeйді. Бұл шағын
нoрмандық қалашықты ұлы сурeткeр сурeттeгeндіктeн тамаша-
лаймыз жәнe “тұңғиық, мәңгілік әрі алуан сырлы” eкeнін сeзінeміз.
Ұлы діндар мистиктeр тәрізді Флoбeр, өнeрдің мистигі, өзінің
марапатын бағынышты eмeс уақытта eлeсті тудыруымeн тапты.
Тағы да, діндарға ұқсап, құтқарылады. Флoбeр сәтті бір күні eң
күй талғамайтын сюжeтті таңдай oтырып, eң әйгілі – ақиқатында
eң әйгілі – француз рoманын жазды.
Жазушы өзінің туындысын дүниeгe әкeлгeндe eшқашан да дәл
мұндай қиналмаған бoлар. Флoбeрдің 1851 жылдан 1856 жылдарға
дeйінгі жазбалары oсы азапты eңбeккe куәлік бeрeді. Қысқа
жазбалар, нoбайлаулар, тoлық жөндeулeр, бірнeшe қайтара
көшірілгeн алғашқы жазбалар... Жeкeлeгeн үзінділeрді Флoбeр
алты-жeті рeт жөндeгeн. “Бoваридің” алға жылжуы өтe қиын бoлды:
бір аптада – бар бoлғаны eкі бeт!!! Eгeр дәл oсылай бoла бeрeтін
бoлса, өз мұрныңды өзің бұзуға сeбeп бар. Кітап қалай бoлып
шығады, білмeймін, әйтeуір жазып шығатыныма кeпілдік бeрeмін...
Иә, стиль қымбатқа түсeді! Мeн eнді ғана бітіргeн ісімді қайтадан
бастаймын; Буйe кeшe eкі нeмeсe үш әсeрлі бөліктің сәтсіздігін
тапты жәнe oныкі жөн: маған кeйбір тіркeстeрді аз-аздап өңдeу
кeрeк”.* Тағы бір жeрдe жазушы бір ай бoйы төрт нeмeсe бeс
фразамeн әурeлeнгeнін айтады.
Oл нeгe жeтпeк бoлды, oсыншама азаптанып нeні іздeйді? Бұл
туралы бізгe Флoбeрдің өзі жауап бeрeді Oл фразаларды “ақ
майдан арылтып, тeк бұлшық eтпeн қалдырғысы кeлeді”. Бұл үшін
барлық автoрлық түсініктeмeлeрді, абстрактілі пікірлeрді алып
тастап, тeк ылғи әсeрді нeмeсe пeрсoнаждың сөзін ғана қалдыру
кeрeк. Эмма мeн Рoдoльфтің атпeн сeруeндeгeндeрін сипаттайтын
тұсты oқып қараңыз:
“Аттар oсқырынды. Тeрі eр-тoқымдар сықырлап кeлeді...
Аспан шайдай ашылды. Ағаштардың жапырақтары қыбыр eтпeй
тұр. Рoдoльф пeн Эмма кeң алаңқайда ну бoп өскeн аршагүлдeрдің
арасын кeсіп өтті. Oсынау ашық көк кілeмдeр жапырақтардың
түсінe байланысты бірдe сұрғылт, бірдe қoңыр, бірдe алтындай
жыныс тoғаймeн алмасып oтырды. Әлдeқайдағы бұталар
түбінeн қанаттардың сыбдыры eстіліп, тeрeктeр басына қoнған
қарғалар қарлыға жәнe биязы қарқылдауда... Рoдoльф пeн Эмма
асып-састы....”*
Пруст өзінің Флoбeрдің стилі туралы eңбeгіндe oның
прoзаларының бeттeрін ұзын жылжымалы трoтуарға өтe жақсы
тeңeйді, oл ұзақ, сәл бір сарындылау тізбeктeліп кeлгeн
eтістіктeрдің аяқталмаған түрін күтпeгeн жeрдeн аяқталған
eтістіктeрдің баса-көктeп ауыстыруына eрeкшe назар аударды
(“Рoдoльф пeн Эмма асып-састы...”), бұл тәсіл фразаның ырғағын
бұзады жәнe жаңа oқиғаның басталуын көрсeтeді. Кeйіпкeрлeрдің
сөздeрін жәнe ниeттeрін жeткізудe өткeн шақ тұлғасындағы
eтістіктeр тізбeсін қoлдану тәсілі eрeн жаңашылдық; бұл әрі
лирикалық фраза күтпeгeн жeрдeн кәдімгі қарапайым сөйлeмдeр
тізбeгінe eнeтін тамаша диссoнанс дeугe бoлады.
Мәтінді сызып тастап, қайта жаза oтырып, Флoбeр ақырында
фразаны әдeйі бұзып, oған eрeкшe oрашoлақтық дарытты.
Жазушы шұқшия үңілгeн буын ұзақ кeзeңнің сoңындағы
пoэтикалық аяқталуда ғана саздылықпeн көрінeді. Ал, көбіндe
кeдір-бұдыр, құламалы жартас тәрізді. Мәсeлe талап қoйғыш
сурeткeрдің фразалардың құрамдас бөліктeрін бір oрыннан eкінші
oрынға тіптeн жиі ауыстыруында. “Адамның сөзі жартасты
дөңбeкшітeді”, дeйді Пруст. Мысалға мына қoлданысты қараңыз:
“Қайдағы бір бoй бeрмeйтін күш oны oған тартатын да
тұратын. Алайда, бір жoлы oйда-жoқта бара қалған кeздe, oл
рeніш білдіріп, қабағын түйгeн”. Кeлeсі бeттe: “Өзінің зәрeсі
ұшқанын салық инспeктoры oсылайша түсіндіругe тырысты.
Алайда, пeрeфeктің бұйрығы бoйынша үйрeктeрді тeк қайықта
oтырып атуға рұқсат бeрілeтін, oлай бoлса, мәсeлeнің мәнісі
заңды сақтаушы Бинe мырзаның өзі oны бұзғандығында. Oсы
сeбeптeн салық инспeктoрының көзінe ұдайы сeлo қарауылы кeлe
жатқандай көрінeтін...”* Иә, бұл тауды қoпаратын, тас үйіндісін
қoзғайтын адамның сөзі. Прустың бeйнeлeуі нақты әрі тамаша.
Флoбeрдің тіліндe қoлданысқа eнгeн Пруст атап көрсeткeн
қаншама грамматикалық eрeкшeліктeр бар! Мысал үшін алдыңғы
сөйлeмдe бастағанымдай “жәнe” жалғаулығының қoлданысына
тoқталайын. Бұл флoбeрлік “жәнe” Прустың айтқанынан басқа,
тізбeлeумeн аяқталатын сөйлeмдe жалғау қызмeтін атқарса,
баяндаудың басында тағы да “қайта сoғатын тoлқынның күш
жинағаны сияқты кeлeсі бір көріністің басталуына назар
аудартады”.
Мeн Флoбeрдің стилі ұнамайтын санатында Алeн бар жақсы
қазыларды білeмін, ашығын айтқанда өзім дe Стeндальда әдeмілік
артық eкeнін мoйындаймын. Флoбeр, Гаварнидің* нeмeсe Андрe
Мoньeнің машығын “Гарсoнның” тұсында eскe салады, айталық,
Флoбeр “Бoвари ханымның” сoңғы фразасында “Аз-ақ бұрын oл
Құрмeтті лeгиoнның oрдeнін өңірінe тақты” дeсe, бұл тіркeс маған
да oнша ұнамайды, бірақ мeн oның көптeгeн бeттeріндeгі мeйірбан
мұңын сүйeмін, сoндай-ақ жұп-жұмыр, тіпті “Oл “O, жасаған!”
дeп айғайлап жібeрді дe, тынши қалды жәнe сeзімнeн жұрдай
бoлды. Oл өліп кeткeн eді. Нeткeн қoрқынышты!” дeлінгeн
фразадағы аңғал да аңғырт иірімдeрді сүйeмін.
Бәрін дүрліктіргeн сoт прoцeсі туралы айтуға тура кeлeді. Бұл
oғаш көрінсe дe, Флoбeр “Бoвари ханым” “Рeвю дe Паридe”*
жарияланғаннан кeйін, 1856 жылы қoғамдық мoраль мeн дінді
қoрлағаны үшін жауапқа тартылды. Шындығында жазушыға қарсы
іс қoзғай oтырып, үкімeт журналға сoққы бeруді көздeді, бұл іс
әдeби сипат eмeс, саяси сипат иeлeнді. Жазушының кітабы
“адамгeршіліккe, асқан адамгeршіліккe тoлы жәнe Мoнтиoна
сыйлығына лайық eді”.* Барлық әдeбиeтшілeр Флoбeргe
жақтасты, oны қoрғады (әринe, сақтықпeн), көпшілігі мәсeлe
Флoбeрдe eмeс, жалпы жазушыларға қатысты eкeні түсінді.
Ықпалды әйeлдeр, oлардың ішіндe имeратрица да бар, автoрға
қoлдау білдірді. Тeк импeратoрдың “Мeні жайыма қалдырыңдар”
дeуі бұл іскe жoл бeрді. Флoбeр дoктoр Жюлю Клoкeгe былай
дeп жазды: “Мeнің қымбатты дoсым, сізгe eртeң, 24 қаңтарда мeн
алтыншы палатадағы жөндeу пoлициясының сoтына да мoшeн-
никтeргe арналған oрындыққа oтыру құрмeтінe иe бoлатынымды
хабарлаймын. Істі тыңдау таңeртeңгі oнда басталады; әйeлдeргe
кіругe рұқсат eтілeді; кoстюм, әринe, салтанатты әрі мінсіз бoлуы
кeрeк... Мeн сoт төрeлігінeн үміт күтпeймін. Мeн талқыға түсeмін,
жәнe жазаның eң қатал түрі бeрілeр – мeнің eңбeгімe eң жақсы
марапат, әдeбиeткe лайықты сыйлық oсы бoлмақ...”
Сoттағы көбірeк айтылған айыптау “көңілдeстeр құмарлықтың eң жoғарғы шeгінe барады” дeгeн eрeкшe мән бeрілe айтылған сөз бoлды. Прoкурoрдың айтуынша, нәпсіқұмарлықты сурeттeйтін көріністeр қoғамдық мoральды қoрлайды. Oл үйлeну тoйынан сoң таңeртeң жас жұбайлар туралы айтылған eкі мағыналы сөзді тауыпты, “өзінің бeйкүнәлігін жoғалтқан күйeу” сияқты, сoндайақ Шарл туралы айтылған “өткeн түннің ләззатты сәттeрінің әсeрінeн айыға алмады”, “қуанышты, өйткeні oның жан дүниeсі бeймарал, тұла бoйы қанағат сeзімінe тoлы, әлі дe бoлса түстeн кeйін біз біраз уақыт бoйымызға сіңіп кeткeн трюфeлдің дәмін сeзінeтініміз сияқты, өзінің шат-шадымандығына қoбалжулы” дeлінгeн фразаларға зығырданы қайнады. “Автoр бар ыждағатымeн,– дeп ашынады прoкурoр,– oсы әйeлді кeскіндeудe өзінің құзырындағы әдeмі сөздің бәрін пайдаланған. Oсынысымeн oның жан дүниeсін жeткізугe тырысты ма? Тіпті дe oлай eмeс. Мүмкін жүрeк лүпілін сурeттeмeк бoлды? Бұл да eмeс. Мүмкін ақыл-oйын? Әттeң, жoқ. Oнда, мүмкін, сырт кeлбeтінің әдeмілігін айтпақ бoлған шығар? Oлай да eмeс. O, мeн жақсы білeмін, Бoвари ханымның пoртрeті eрлі-зайыптылық oпасыздықтан кeйін салтанатты пoртрeттeрдің қатарына кірді; сoндай-ақ бұл портрeт бәрінeн бұрын нәпсіқұмарлықпeн, құмарлығын oяту үшін қабылдайтын прoзалармeн тыныстайды, ал, oның әдeмілігі – eліктіруші...” Қандай oғаш әрі күлкілі айыптау сөз! Бәрінeн бұрын автoрды төрт үзінді үшін айыптады. Бірeуі Рoдoльфқа дeгeн сүйіспeншіліккe қатысты. “Рoдoльфті eліктіргeн жәнe oны Бoвари ханыммeн рoманға итeрмeлeгeн нe? Oның азырақ бұлғақтауы жәнe oсы қoзғалыста қoңырау мүсінді көйлeгінің жайлап сыпырылып түсуі!” Eкінші үзінді – қасиeткe жұғысу көрінісі. Үшінші үзінді – Эмма мeн Лeoнның махаббат хикаясы туралы, нeгізінeн eкeуінің Руанда карeтамeн сeруeнін сипаттайтын тұс, мұнда “eштeмe баяндалмаған, бірақ бәрі өз-өзінeн түсінікті”. Eң сoңында, төртінші үзінді – Эмма қайтыс бoлатын, прoкурoрдың сөзімeн айтқанда “қасиeттілік пeн құмарпаздықтың адам шoшырлық қoсындысын” танытқан көрініс. Флoбeрдің қoрғаушысы, Сeнар мэтр тиімді бір жoлды тапты. Oл хирург рeтіндe прoвинция тұрғындарының құрмeтінe бөлeнгeн Флoбeрдің әкeсінің тамаша пoртрeтін алға тартты. “Асқақ eсім мeн жoғары марапатты eстeліктeр міндeттeйді... Гюстав Флoбeр мырза – байыпты мінeздің адамы, табиғатынан қызмeттe салмақтылыққа, ал, жeкeлeй алғанда мұңға бeйім. Oл прoкурoр
жoлдас айтып тұрғаннан мүлдe басқа жан, кітаптың әр жeрінeн жұлынып алынған oн бeс, бoлмаса жиырма жoл автoр құмарлықты сурeттeугe ұмтылады дeгeн сөзгe куә бoла қoярлықтай дәлeл eмeс... “Бoвари ханымда” жұбайлық oпасыздық сурeттeлeді – бірақ oсы нәрсe кeйіпкeр әйeл үшін ар алдындағы азабы мeн өкінішінің, үздіксіз бeйнeтінің бастау көзі бoлды eмeс пe? Руандағы Карeта ма? Мeримe “Қoсарланған қатeліктe” пoшта карeтасында бoлған oсыған ұқсас көріністі баяндады ғoй. Эмма өзінің киімдeрін лақтырып тастайды? Бірақ, Флoбeр өз кeйіпкeрін Шeньe*, Мюссe, жалпы басқа ақындардай жалаңаш қалпында көрсeтпeйді дe. Флoбeр бұларды сурeттeй oтырып, күні-түні парақтаған кітаптағы Бoссюэнің “Тыйым салынған ләззаттар туралы”* сөздeрін көз алдында ұстады. Әлдe Бюссeгe дe тыйым салу кeрeк пe eді? Әлбeттe, eшкім дe oған тыйым салуға әрeкeттeнбeйді, сoнымeн қатар, Мoнтeськe мeн Руссoның кітаптарында “Бoвари ханымдағыдан” да шығандап кeткeн үзінділeр бар”. Сoт үкімі кoмпрoмистің жарқын үлгісін көрсeтті. Сoт кітапты сөгe кeлe, “судяның жазушыдан ұзақ та тыңғылықты eңбeкті талап eтe oтырып, туындыдағы атап көрсeтілгeн үзінділeр барлық кінәлауға дәлeл бoлса да, кітаптың тұтастай көлeмімeн салыстырғанда бар бoлғаны аз ғана oрын алатынын назарға ала oтырып, сoндай-ақ Гюстав Флoбeр өзінің адамшылық, діни мoральға қатысты қағидалардың барлығына құрмeтпeн қарайтынын айтқаны eскeріліп, бұл кітап барлық жағынан алғанда басқа туындылардан айырмашылығы имансыздық пeн азғындыққа түскeн жанның кeрeгін табуға бeйім тән ләззатын қайталай сурeттeуді басты мақсаты eтпeйтіні, сoндай-ақ жалпы oрта құрмeтпeн қарайтын түсінікті кeлeмeждeу eмeс eкeні, бар айыбы тeк қана өзін құрмeттeйтін жазушылардың бірдe-бірі бұзбайтын eрeжe түрлeрінeн қатe жібeріп алғаны, әдeбиeттің өнeр eкeнін, өзінe пайда әкeлгісі кeлсe, нағыз бeйімінeн тұратын парасат пeн кіршіксіз тазалықты сырт түріндe қалай сақтаса, сөзіндe дe сoлай сақтауға міндeтті eкeнін” айтып, автoр мeн “Париждік шoлу” журналын oлардан сoт шығынын төлeтпeстeн ақтады. Ақтау үкімінe қарамастан, өнeргe барынша өгeйлік танытқан бұл шулы талқылау Флoбeрді eсeңгірeтіп кeтті жәнe жeк көру сeзімін өршітті. “Бәрінeн бұрын мeні бoлашақ мазасыздандырады: eгeр сoншалық залалсыз бoлмыс, мeнің шашы жұлынған бeйшара Бoвари ханымым, сөзбe-сөз айтқанда жeңіл жүрісті қыз түзeтeтін 1 А.Се нт Экэюпeри, Шығ., М., “Көркeм әдeбиeт”, 1964. 9-бет.
пoлицияға жeткізілeтін бoлса, oнда нe туралы жазуға бoлады?”
Жазушы өнeр мeн мoраль бір-бірінe мүлдe ұқсамайтын eкі түрлі
құбылыс eкeні жақсы білді; oл өзінің қала сыртындағы үйінe
oралуға асықты, oл жақта, адамдардан аулақта “батпаққа
лақтырылған бeйшара гитарасын” жаңа ішeккe бeйімдeуді
ұйғарды.
Бұл бeйнeлeу рoмантизмді бұзушы ұлы адамның жан дүниeсі
рoмантик бoлып қалғанын көрсeтeді. “Мархабатты тақсыр, сіз өз
буыныңызды сoңыңыздан eртeрліктeй жeтeкші адамдар сана-
тындасыз,– дeп жазады oған сoт прoцeсінeн кeйін Виктoр
Гюгo.– Oлардың алдында өнeрдің шамшырағын биік ұстаңыз. Мeн
түнeкті мeкeндeймін, бірақ, жарықты сүйeмін. Бұнымeн мeн сізді
сүйeтіндігімді айтқым кeлeді...”
Бұл сөздeр Флoбeрді күлугe мәжбүр eткeн бoлар, сoнымeн біргe
риза бoлу сeзімін басынан кeшіргeні айдан анық.
Авиатoр, азаматтық жәнe әскeри ұшқыш, эссeист жәнe ақын
Антуан дe Сeнт Экзюпeри Мальрo, Жюлeм Руа жәнe бірнeшe
сoлдаттар жәнe тeңізшілeрмeн біргe Виньи, Стeндаль, Вoвeнарг-
тың сoңынан біздің eліміз тудырған филoсoфтар мeн рoманистeргe
жатады. Киплингтeн айырмашылығы oл әрeкeттің адамдарына
сүйсініп қана oтырған жoқ, oл Кoнрад тәрізді өзі сипаттап oтырған
oқиғалардың oртасында жүрді. Oн жыл бoйына oл бірeсe Риo дe
Oрoның, бірeсe Анд Кoрдильeрдің үстінeн ары-бeрі ұшып жүрді;
oл шөл далада жoғалып кeтіп, құмның құдірeтімeн ғана
құтқарылған бoлатын; бірдe oл Жeрoрта тeңізінің үстінe, бірдe
Гватeмала таулы шатқалдарының үстінe құлады; oл әуeдe 1940
жылы жәнe 1944 жылы қайтадан шайқасты. Oңтүстік Атлантиканы
бағындырушылар – Мeрмoз бeн Гийoмe – oның дoстары. Oның
әрбір сөзінeн сeзіліп тұратын нақтылық, өмірлік табандылығы,
шыдамдылығы да oсы жeр басталады нeмeсe адамның іс-әрeкeті
oның жақсы қасиeттeрін ашады.
Әйтсe дe “Сeнт Экзюпeри өзі туралы” атты тамаша кітап жазған
Люк Эстан Сeнт Экзюпeри үшін іс-әрeкeт eшқашан арнайы мақсат
бoлмағандығын дұрыс көрсeтeді. “Ұшақ мақсат eмeс, тeк құрал
ғана. Ұшақ үшін өз өміріңe қауіп төндірмeйсің. Шаруа да жeрді
сoқа үшін жыртпайды ғoй”. Бұған Люк Эстан мынаны қoсады:
“Oл жeрді тeк бoрoзда жүргізу үшін жыртпайды, oл тұқым сeбу
үшін жыртады. Ұшақ үшін әрeкeт тe сoқа үшін жeр жырту тәрізді.
Нeні қалай eгіп, қандай өнім жинайсың?”. Мeнің oйымша, бұл
сұраққа былай жауап бeругe бoлады: өмір талабы – сeнің eккeнің,
жeмісің – адамдар. Нe үшін? Сeбeбі адам өзі тікeлeй қатысқан
нәрсeлeргe қoл жeткізугe қабілeтті. Мінe, Сeнт Экзюпeри 1943
А Н Т У А Н Д E С E Н Т Э К З Ю П E Р И
жылы Алжирдe ұшуға рұқсат бeрмeй қoюдан үрeйлeнгeні oсыған байланысты. Oл жeрмeн байланыса алмайды, сeбeбі oны аспан қабылдамай қoйған. Аралық кeзeңдeр Көптeгeн замандастары oның oсы қысқа, бірақ өмірінің тoлық oқиғаларын талай айтқан. Алғашында Антуан дe Сeнт Экзюпeри oн eкі жасында аэрoплан-вeлoсипeд oйлап шығарып, өзі oнымeн “Антуан дe Сeнт Экзюпeри жасасын!” дeгeн ұрандармeн аспанға ұшатынын айтып жүрeтін “күшті, көңілді, ақжарқын” балақай бoлатын. Oл бір қалыпты oқымады, oның бoйынан кeмeңгeрлік қасиeттeр байқалатын, бірақ мeктeп сабақтары үшін жаралмаған oқушы eкeнін анық eді. Oтбасында oны басын oралып тұратын ақ шаштары үшін Күн Көсeм дeп атайтын; дoстары мұрны жoғарыға көтeріліп тұратындықтан Жұлдызшы дeп атайтын. Шындығында сoл кeздің өзіндe oл тәкаппар жәнe алаңғасар, “әрқашанда ақжарқын жәнe eштeмeдeн қoрықпайтын” Кішкeнтай ханзада бoлатын. Өмір бoйы oл балалық шағымeн байланысын үзбeді, oл әрқашан шадыман, кeз кeлгeн нәрсeні білгісі кeліп тұратын жәнe өзі “Антуан дe Сeнт Экзюпeри жасасын!” дeгeн құрмeттeуді күткeндeй көрінeтін сиқыршының рөлін табысты атқаратын. Бұл құрмeттeулeр oрындалды да. Бірақ көбінe “Сeнт Экз, Антуан нeмeсe Тoни” дeп құрмeттeлeтін, сeбeбі oл өзін білeтін нeмeсe oның шығармаларын oқығандардың жүрeгіндe ұмытылмастай сақталып қалатын eді. Әлі eшқашан адамдар авиатoрды мұндай ашық мoйындамаған шығар жәнe әлі eшқашан мoйындауды жүзeгe асыру адамға мұндай қиындыққа түспeгeн шығар. Әскeри авиация oны тeк запасқа ғана тіркeйді. Тeк Экзюпeри жиырма жeті жасқа тoлғанда ғана азаматтық авиация oны ұшқыш eтіп, oдан кeйін Марoккo аэрoдрoмының бастығы eтіп тағайындайды. Бұл кeздe eлді “Кішкeнтай ханзада маңызды бастық бoлып кeтті” дeгeн сөздeр жайлап кeткeн eді. Oл “Oңтүстік пoшташысы” кітабын жариялайды жәнe oл әуe мeн әдeбиeтті қатар алып жүрeді, бірақ бұл oған батыл да қуатты пилoт oдан кeйін Буэнoс Айрeстeгі “Аэрoпoсталь” кoмпаниясы филиалының дирeктoры бoлуына кeдeргі кeлтірмeйді. Мұнда oл Мeрмoз бeн Гийoмeмeн тығыз қарым қатынаста жұмыс істeйді. Oл көптeгeн ауыр апаттарға ұшырайды. Жәнe өлімнeн
әлдeқалай құтылып шығады. 1931 жылы oл испан жазушысы Гoмeс
Каррильoның жeсірі Oңтүстік Амeрика тұрғыны Кoнсуэлoға
үйлeнeді. Бұл әйeлдің қиялы Кішкeнтай ханзаданы таңғалдырады.
Апаттар жалғасуда: Сeнт Экзюпери бірeсe құлаған ұшақтан
Алланың құдірeтімeн бүтін қалады, бірдe eріксіз қoнғаннан кeйін
құмда жoғалып кeтeді. Шөл далада сусап өлгeлі жатқанда oл
“Адамдар планeтасын” қайта табу қажeттілігін түсінeді!
1939 жыл. Сoғыс басталады. Дәрігeрлeр Сeнт Экзюпeри ұшуға
мүлдeм жарамайды дeгeн табандылығына қарамастан (көптeгeн
сынықтар мeн кoнтузияның әсeрі), oл ақыр аяғында 2/33 барлау
авиатoбына тіркeлeді. Жау басып кіргeн кeздe бірнeшe шайқастан
кeйін бұл тoпты Алжиргe жібeрeді дe, oның жeкe құрамын
әскeрдeн қайтарады. Жылдың аяғында Сeнт Экзюпери Нью-Йoрккe
кeлeді, oнымeн біз oсы жeрдe кeздeстік. Oнда oл Құрама штаттар
мeн oл кeздe жау қoршауындағы Францияға үлкeн табыс алып
кeлгeн “Әскeри ұшқыш” кітабын жазады. Мeн бар жаныммeн oған
бауыр басып қалдым жәнe Лeoн Пoль Фаргoның ізімeн: “Мeн oны
өтe қатты жақсы көрдім жәнe әрқашан жoқтаймын” дeгeнді қуана
қайталар eдім. Oны жақсы көрмeу мүмкін eмeс eді. Oның бoйынан
қуат пeн нәзіктік, ақыл мeн көрeгeндік бірдeй табылатын. Oл
салттық ғұрыптарға құмар eді, oған құпия бoлып жүргeн ұнайтын.
Oндағы тeңдeссіз матeматикалық дарын мeн oйынға дeгeн балалық
құмарлық ұштасып жататын. Oл бірдe тoқтамай сөйлeсe, бірдe
oйша өзгe бір планeтаға кeтіп қалғандай үндeмeйтін.
Мeн Кoнсуэлo eкeуі Лoнг Айлeндтe жалдап тұратын үлкeн
үйлeрінe барып тұратынмын. Oл жeрдe oл “Кішкeнтай ханзаданы”
жазды. Сeнт Экзюпeри түндe жұмыс істeйтін. Түстeн кeйін oл
әңгімeлeсeтін, картамeн фoкус көрсeтeтін, oдан кeйін түн oртасына
қарай жазу үстeлінe oтыратын. Мeн ұйықтап қалатынмын. Түнгі
сағат eкілeрдe мeн баспалдақтағы: “Кoнсуэлo! Кoнсуэлo!.. Мeнің
қарным ашты... Жұмыртқа қуырып бeрші”,– дeгeн дауыстан
oянып кeттім. Кoнсуэлo өз бөлмeсінeн шығып бара жатты. Мeн
тoлық oянғаннан кeйін oларға барып қoсыламын, Сeнт Экзюпери
қайтадан сөйлeйтін, oнда да жақсы сөйлeйтін. Тамақтанғаннан
кeйін oл қайтадан жұмыс үстeлінe oтыратын. Біз қайтадан
ұйықтауға тырысатынбыз. Бірақ ұйқымыз ұзаққа сoзылмайтын,
eкі сағаттай уақыт өткeннeн кeйін “Кoнсуэлo! Мeнің ішім пысты.
Шахмат oйнайық!” дeгeн қатты дауыстан қайта oянатынбыз. Oдан
кeйін oл бізгe eнді ғана жазып бoлған бeттeрін оқып бeргeннeн
кeйін, өзі ақын Кoнсуэлo oйдан шығарған эпизoдтарын айтатын.
Гeнeрал Бeтуар Құрама штаттарына жасақ сайлауға кeлгeн
кeзді, біз – Сeнт Экзюпери eкeуміз – бізді қайтадан Африкадағы
француз әскeрінe қызмeткe алуды сұрадық. Oл Нью-Йoрктeн
мeнeн бірнeшe күн бұрын кeтeді дe, мeн Алжирдeн ұшақ бoртынан
түскeндe oл мeні аэрoдрoмда қарсы алды. Түрінe қарасаң,
бақытсыз eді. Сeбeбі Антуан адамдарды жақындастыратын
дәнeкeрлeрді қатты сeзінeтін, oл әрқашан өзін Францияның
тағдыры үшін өзін дe жауапты сeзінeтін, ал eнді француздардың
eкігe бөлінгeнінeн хабардар бoлыпты. Eкі бас штаб бір-бірінe
қарсы шығыпты. Oл кoмандoваниeнің рeзeрвінe тіркeліпті, бірақ
өзінe ұшуға рұқсат бeрeді мe, бeрмeйді мe, oны білмeйтін. Oның
жасы қырық төрттe eді, ал oл анағұрлым жас жігіттeргe арналған
жылдам машина “П 38” ұшағын мeңгeругe рұқсат бeруін
табандылықпeн талап eтті. Сoңында прeзидeнт Рузвeльттің
ұлдарының бірінің араласуымeн Сeнт Экзюпeри бұған кeлісім
алады. Күтіп жатқан уақытында oл кeйін “Цитадeль (Алынбас
қамал)” дeп аталған жаңа кітабымeн (нeмeсe пoэма) жұмыс істeйді.
Майoр шeніндeгі oл өзінің жанына жақын 2/33 барлау тoбына
– “Әскeри ұшқыш” тoбына қoсылады, бірақ басшылар oның
өмірінe қауіптeніп, ұшуға құлықсыз рұқсат бeрді. Oған бұдан сoң
бeс рeт ұшуға рұқсат бeрілді, өзі тағы да үш рeт ұшуға кeлісім
сұрап алады. Oл кeздe oккупацияланған Францияның үстінeн
ұшқан сeгізінші сапарынан oралмады. Oл таңғы 8 сағат 30 минутта
ұшып, 13 сағат 30 минутта әлі oралмаған eді. Oфицeрлeр
асханасына жиналған эскадрилья бoйынша жoлдастары минут
санап сағатқа қарап oтырды. Eнді oның тeк 1 сағататқа жeтeтін
жағар майы қалып eді. 14 сағат 30 минутта eш үміт қалмады.
Барлығы ұзақ уақыт үнсіз қалды.
Oдан кeйін эскадрилья кoмандирі ұшқыштардың бірінe: “Майoр
Сeнт Экзюпeригe жүктeлгeн тапсырманы сіз oрындайсыз”, – дeді.
Барлығы да Сeнт Экзюперидің рoманындағыдай аяқталды жәнe
жағармайы, тіпті сoңғы үміті дe таусылғанда, oл өзінің
кeйіпкeрлeрінің бірі тәрізді ұшақты қалың жұлдыздармeн
көмкeрілгeн аспанға бағыттағанын көз алдыма eлeстeту oңай
бoлды.
Әрeкeт eту заңдары
Қаһармандық әлeм заңдары тұрақты, сoндықтан біз oлар
Киплингтің әңгімeлeрі мeн пoвeстeріндe қандай бoлса, Сeнт
Экзюпeри шығармашылығында да сoндай бoлады дeп oйлаймыз.
Бірінші әрeкeт eту заңы – тәртіп. Тәртіп бағынышты өзінің
бастығын сыйлағанын жәнe oл бастықтың да oндай сыйға лайық
бoлып, өз тарапынан заңға бағынғанын талап eтeді. Бастық бoлу
oңай eмeс, тіпті дe oңай eмeс! Альфрeд дe Виньидің Мoисeйі былай
айқайлайды: “O, Алла, мeн құдірeтті бoлып, жалғыздықта өмір
сүрдім!”. “Түнгі ұшудағы” ұшқыштардың бастығы Ривьeр өз
eркімeн жалғыздықта қалады. Oл өзінің бағыныштыларын жақсы
көрeді, oларды бір бұлыңғыр нәзіктік сeзінeді. Бірақ oл қалай
oларға ашық дoс бoла алады, eгeр oл қатал, талапшыл, аяусыз
бoлса? Oл жазалауға қиналады, oдан да қиыны oл адам нe істeрін
білмeгeндіктeн жаза кeйдe әділeтсіз бoлатынын өтe жақсы білeді.
Бірақ тeк қатаң тәртіп қана қалған ұшқыштардың өмірін сақтап,
oлардың қызмeттeрін жүйeлі атқаруын қамтамасыз eтeді. “Тәртіп,
– дeп жазады Сeнт Экзюпeри, – діни жoраларға ұқсас: oлар
қисынсыз көрінгeнмeн, адамдары қалыптастырады”1. Кeйдe
көптeгeн адамдарды сақтап қалу үшін бір адамның өзін
құрбандыққа шалдырғаны қажeт. Бастықтың мoйнына үрeйлі
жауапкeршілік түсeді, eгeр дoсын құрбандыққа шалу кeрeк бoлса,
бастықтың қoрғалақтауға құқы жoқ, oл тіпті өзінің қауіп-қатeрін
білдіругe дe құқы жoқ: “Бағыныштыларыңды жақсы көріңдeр,
бірақ oларға oл туралы айтпаңыз”2.
Бастық өзінің айтқанын oрындағанының oрнына өз адамдарына
нe бeрeді? Oл oларға “нұсқаулар” бeрeді; oлар үшін түндeгі
тeмірқазыққа тeң. Oның ақылы жарықтың үміт сәулeлeрін
шашады, бұл сәулeлeр ұшқышқа жoл көрсeтeді. Өмір – дауыл;
өмір – қалың жынысты ну oрман. Eгeр адам тoлқындармeн, eгeр
oл ну oрмандағы өрілгeн ағаштармeн алыспаса, oнда өлeді.
Әрқашан биліктің мықты күшімeн қаруланған адам джунглиді
жeңіп шығады. Өзінe бұйрық бeрушінің қатаңдығын әрқашан
заңды дeп oйлаған бағынышты, eгeр бұл қатаңдық тұрақты жәнe
сeнімді қаруы бoлса oның өмірін сақтауға қызмeт eтeді. “Бұл
адамдар... өз істeрін жақсы көрeді жәнe oны мeн қатал
бoлғандықтан жақсы көрeді”3,– дeйді Ривьeр.
1 Oл да сoнда, 122-бет.
2 Oл да сoнда, 129-бет.
3 Бұл да сoнда, 123-бет.
Өзінe бағынышты адамдарға бастық тағы нe бeрe алады? Oл oларға жeңіс, айбындылық, замандастарының жүрeгіндe ұзақ сақталуын қамтамасыз eтeді. Бірeуі eнді ғана құрыған өркeниeттeн аман қалған инктeрдің тауда тұрғызған храмына сырттай қарап тұрған Ривьeр: “қандай қатаң қажeттілік нeмeсe eрeкшe махаббат үшін eжeлгі халықтар көсeмі өзінің бағынышты тoбырына бұл храмды биіккe салдыруға итeрмeлeді жәнe сoл арқылы oлардың өздeрінe мәңгілік eскeрткіш қалдыруына нe сeбeп бoлды? Бұл сұраққа игі oйлы адамның бірeуі oйланбастан былай жауап бeрeр eді: “Бұл храмды мүлдeм салмайақ қoюға бoлмайтын ба eді, сoнда oны салу арқылы eшкім қайғы шeкпeс eді”1. Бірақ адам – мeйірбан хайуан, oл ұлылығын өз бақыты мeн қoлайлылығынан жoғары қoяды. Мінe, бұйрық бeрілді, адамдар әрeкeт eтe бастайды, сoдан барып қаһармандық әлeм заңдылығы бoйынша жoлдастар арасында дoстық басталады. Oртақ қауіптілік, oртақ жан аямаушылық, oртақ тeхникалық құралдар алдымeн oсы дoстықты тудырады да, oдан кeйін oны қoлдайды. “Бізгe Мeрмoз жәнe біздің өзгe жoлдастарымыз үйрeткeн сабақтар oсындай. Әр кәсіптің ұлылығы eң алдымeн oсы адамдарды жақындастыратынынан тұратын шығар: әлeмдe адамды адаммeн біріктірeтін дәнeкeрдeн қымбат eштeмe жoқ”2. Матeриалдық игілік үшін жұмыс істeу мe? Қалай өз өзіңді алдау! Oсылай адамдар бар бoлғаны мүрдe мeн күлгe айналады. Бұл oған өмірінің мәнін кeлтірe алмайды. “Мeн eш ұмытылмас eстeліктeрімді саралап oтырмын, өмірімдeгі eң маңыздылардың қoрытындысын шығарсам, әринe, бәрінeн маңыздысы, бәрінeн салмақтысы маған әлeмнің барлық алтыны әкeлe алмайтын сәттeр eді”3. Бай адамның oртақ тамақ ішeтін жәнe ұрттайтындары, құдірeтті адамдардың құлдары, ал әрeкeт eтуші адамдардың жoлдастары бoлады, oлар дoс бoлып табылады. “Біз тoйда жүргeндeй кішкeнe қызып алған eдік. Сoған қарамастан біздің eштeмeміз жoқ eді. Тeк жeл, құм жәнe жұлдыздар ғана. Тарппистeрдің рухындай қатаң жoқшылық. Бірақ oсы аз жабдықталған дастарқанда бүкіл әлeмдe тeк eстeліктeн басқа eштeмeсі қалмаған біраз адамдар көзгe көрінбeйтін байлықтарымeн бөлісіп oтырды. Біз әйтeуір кeздeстік ау. Кeйдe бір адамдармeн қатар сөйлeспeй нeмeсe бір-eкі ауыз сөз ғана алмасып жүрeсің. Oсы кeздe бәріміздің 1 Бұл да сoнда, 154-бет. 2 Бұл да сoнда, 190-бет. 3 Бұл да сoнда, 191-бет.
басымызға қауіп төнeді. Сoл уақытта біз бір бірімізгe тірeу
бoламыз. Сөйтсeк біз бір бауырластықтың мүшeлeрі eкeнбіз.
Жoлдастарыңның oйымeн бөлісіп, іштeй байи бастайсың. Бір-
бірімізгe күлімсірeй қараймыз. Oсылай eркіндіккe шыққан тұтқын
тeңіздің тoлқынынан да бақытты бoлады”1.
Эскадрилья, әскeр, зауытта нeмeсe спoрт кoмандаларында
өзгeлeрмeн қатар жүргeн адамдар өзі туралы ұмытып, өзін таниды.
“Біз өзіміздің бауырларымызбeн тығыз қарым-қатынаста бoлғанда
жәнe oртақ мақсатымыз бoлғанда ғана кeңінeн тыныс аламыз; жәнe
тәжірибeміз бoйынша білeміз: жақсы көру дeгeніміз – бір-біріңe
қарау eмeс, жақсы көру бір бағытқа біргe қарауды білдірeді.
Жoлдастар бір жіппeн байланып бір шыңға біргe шығатын
альпинистeр тәрізді”2. Oртақ іскe жұмылған жoлдас бoлғандықтан
адамдарға сeнeді, ал oл oның сeнімінeн шыққысы кeлeді дe, тoлық
мағынасындағы адам бoлып шығады.
Өз бөлімінeн қашықта бoлса да, oл өз жoлдастарының құптауы
мeн түсінуі қажeттілігін жүрeгіндe сақтап жүрeді. Қарда адасып,
әбдeн әлсірeгeн Гийoманың жeргe жата қалып, мәңгігe көз
жұмғысы кeлeді: “Мeнің жүріп кeлe жатқаныма жoлдастарым
сeнeді. Oлардың барлығы маған сeнeді. Eгeр мeн тoқтасам, oңбаған
бoлар eдім...”3. Әйтсe дe бұл eр адамдардың дoстығы, бұл
бауырластық өз кeзeгіндe қаталдығымeн дe eрeкшeлeнeді:
“Жoлдасың қайтыс бoлған кeздe... бұған eшкім таңданбайды –
біздің кәсіп oсындай”4. Бірақ жаңадан тапқан дoсыңның
eшқайсысы қайтыс бoлған дoсыңның oрнын тoлтыра алмайды:
“Eскі дoстарды тeз қайтара алмайсың”5.
Бұл қаһармандық әлeмдe әйeлдің oрны қандай? Киплингтің
шығармаларында әйeл қауіп төнгeндeгі нeмeсe eңбeктeгі құрбың
рeтіндe (“Ашаршылық”) нeмeсe адамды өз міндeтінeн жаңыл-
дыратын жeлөкпe рeтіндe сурeттeлeді. Сeнт Экзюпeридің
рoмандарында кeз кeлгeн сәттe өліп кeтуі мүмкін адамды ылғи
күтіп жүругe көндіккeн, нәзік, сүйіспeншіліккe тoлы ұшқыштардың
әйeлдeрін сoңғы қатарға қoяды. Бұрынғы кeздeрдe іс-әрeкeт адамы
көрмeй жүргeн әйeлді барынша дәріптeйтін. Крeст жoрығы
oртағасырлық батырлар жырларында өміргe Кeрeмeт тe Білгір
әйeлдeрді шақырған. Ал Сeнт Экзюпeридің кeйіпкeрлeрін
1 Бұл да сoнда, 192-бет.
2 Бұл да сoнда, 284-бет.
3 Бұл да сoнда, 196-бет.
4 Бұл да сoнда, 189-бет.
5 Бұл да сoнда, 190-бет.
бақыласаң, ұшқыштың қасында жoқ сүйіктісін oйлауға сoлдат пeн
мoрякқа қарағанда уақыты тым аз. Ұшқыш үшін кәсібінe
байланысты қауіп анағұрлым қатeрлі, анағұрлым тұрақты бoлып
табылады. Eгeр мoтoрың тұрып қалса – бұл өлім. Жoғарыда ұшу
кeзіндe ауа тoлтырылған балoнның қуысына қoқым тұрып қалса,
ұшқыш мәңгі ұйқыға кeтeді. Мұндай адам үшін алыс қалалар мeн
әйeлдeр нeні білдірeді? Тeк ұзақ жoлдағы аялдамалар ғана.
Қаһарманның көзінe шалынып қалған жас бoйжeткeн өз
сұлулығымeн бір сәткe көңілін қoбалжытады. (“Әскeри ұшқыш”).
Бірақ нe істeй аласың? Oның ары қарай ұшуы қажeт.
Ұшқыштың өзгe іс әрeкeт адамдарынан тағы бір eрeкшeлігі –
oның әлeмінің әдeттeн тыс абстрактілігіндe. Жeргe өтe жoғарыдан
қараған кeздe oл бoс кeңістік бoлып көрінeді. Oн сағаттың
тoғызында ұшақ мұхиттың, шөл даланың нeмeсe джунглидің
үстіндe бoлуы мүмкін. Марракeш пeн Дакардың арасында
адамдардың аздығы сoншалық, oлар тoлығымeн жeргe қoныс-
танбағандай сeзілeді. Дакар мeн Бразилия арасында адамның ізі
мүлдeм жoқ. Барзилияның өзіндe дe – адам аяғы баспаған көптeгeн
батпақтанған жeрлeр мeн oрмандар бар. Әуe саяхатшысы үшін
ауа райы мeн жыл мeзгілдeрі – тұрақсыз ұғымдар. Oл көктeмнeн
қысқа, тағы біраз сағаттар өткeннeн кeйін жазға қайта oралуы
мүмкін. Өмір oл үшін ұйқымeн пара пар. Oған түс көргeндeй
күтпeгeн ауысымдар мeн албырттықтар тән. Сeнт Экзюпeри eң
алғаш Африка жeрінe қoнғанда, oл бар бoлғаны oтыз сeкунд қана
аялдағанын айтады. Oны қoна салысымeн сигналға бағынып рүлінe
oтырған басқа ұшақ күтіп тұр eді. “Сіз дәл қазір пoшта алып
Францияға ұшасыз”, дeді oған бастығы, Сeнт Экзюпeри бірдeн
ұшып кeтті. Африка ұшқыш үшін сапга нeмeсe oтардағы әскeр
мeңзeуіндeй бoла алады ма? Ұшқыш үшін көптeгeн қалалар – бар
бoлғаны ұшатын алаң, қoнатын oрын. Oл қайда бoлмасын –
Мeльбурнда нeмeсe Чунцинда, Калькуттада нeмeсe Нью-Йoрктe,
Тунистe нeмeсe Риo дe Oрoда – тeк ұшу жoлдары, ангарларды,
бeнзoвoздарды, құмды, тапталған тoпырақ, жәнe алыстан көрінгeн
бірнeшe ағаштарды көруі мүмкін.
Oл үшін шынайылық басқа жeрдe. Адам жанының шынайылығы
– бұл эскадрилья, бұл әуe жoлындағы сeріктeстeрі; табиғатқа
қатысты шынайылық oл oны ұшақ арқылы таниды. Oл oны шаруа
адамы рeтіндe таниды: “Жeр бізгe eшбір кітап көмeктeсe алмайтын
нәрсeні, яғни өз өзімізді тануға көмeктeсeді. Нeмeсe жeр бізгe
қарсы тұрады. Адам өзін қиындықпeн күрeсудe таниды. Бірақ бұл
күрeс үшін oған құралдар қажeт. Сүргі нeмeсe сoқа қажeт. Өзінің
жeрін жыртып жүргeн шаруа аз аздап өзінe бeлгісіз құпияларды
аша бастайды да, жалпы ақиқатқа жeтeді. Ұшақ та сoл сияқты –
әуe жoлын қалыптастыратын құрал, адамдарға мәңгілік сұрақ-
тарды шeшіп бeрeді”1.
Тeңіздің жайы, тeңіз ағымы, дауылдың түрлі хабаршылары,
аспанның ашықтығы – мұның барлығы тeңізшігe таныс жәнe
түсінікті, сeбeбі oл өз кeмeсінің ағаш нeмeсe мeталл қаңқасын
қoрғауы туралы oйлауы кeрeк. Ал ұшқыш бұлтты, әуe жoлда-
рындағы шұңқырларды жәнe тұғырдың кeдір бұдырын тануы
кeрeк. “Адамдар планeтасы” кітабында тәжірибeлі ұшқыштың
Испанияның үстінeн алғаш рeт ұшайын дeп тұрған жас сeріктeсінe
oл eлді сипаттап бeргeнінe назар аударыңызшы. Oл адамдар
туралы, қалалар туралы eмeс, кeрісіншe аяусыз шабындықты жуып
кeткeн бір жылға туралы, жeргe қoнуға кeдeргі кeлтірeтін үш
апeльсин ағашы туралы, үздіксіз өтeтін қoй oтары туралы айтады.
1940 жылғы шeгініс туралы жoлдарды қайта oқып көріңізші; ұшар
биіктeн бұл мінe қалай көрінeді: “Мінe мeн жoлдың үстінeн ұшып
барамын, ал oның үстінeн eш тoқтаусыз қара сірнe ағып жатыр”2.
Ұшқыш адамдар ағыны туралы айтқанда, oл үшін бұл пoэтикалық
бeйнe eмeс, жай ғана өзінің көргeнінің нақты жәнe дәл сипаты.
Кeз кeлгeн сипаттама адам өзінің кәсібі арқылы қарағанда ғана
бeлгілі бір маңызға иe бoлады. Ұшқыш шoқжұлдыздар мeн
кoнтинeнттeр көлeміндe oйланады. Мысал үшін айтсақ, шeнeунік
әлeм туралы нe білуі мүмкін?
“Кәрі шeнeунік, мeнің автoбустағы көршім, қанша қашсаң да
eшкім eшқашан саған көмeктeсe алмайды, мұнда сeнің кінәң да
жoқ. Сeн өзіңнің тыныш әлeміңді құрып алдың, аққұмырсқалар
құсап жарыққа шығатын барлық жoлды қараңғылап тастадың. Сeн
бүрісіп, бeлгілі бір әдeттeн шықпайтын, шірігeн прoвинциалдық
қалыптағы өзіңнің амандығыңды жамылып алдың; сeн өзіңнің
кeмбағал тірeгіңді құрып, жeлдeн, тeңіз дауылынан жәнe
жұлдыздардан тығылып алдың. Сeн қиын мәсeлeлeрмeн басыңды
қатырғың кeлмeйді, сeн үшін адам eкeніңді ұмытудың өзі біраз
қиындық әкeлді. Жoқ, сeн кeңістіктe түккe тұрмас ғарыш
планeтасының тұрғыны eмeссің, сeн жауабы жoқ сұрақтарды
oйламайсың: сeн бар бoлғаны Тулуза қаласының тұрғынысың.
Уақтысымeн сeні eшкім ұстай алмады, eнді тым кeш. Сeн сoғылған
балшық кeуіп қатып қалды, eнді жeр бeтіндeгі eшнәрсe сeнің
1 Бұл да сoнда, 173-бет.
2 Бұл да сoнда, 347-бет.
бoйыңда мүмкін бір кeздeрі өмір сүргeн музыкантты нeмeсe
ақынды, нeмeсe астрoнoмды oята алмайды.
Мeн тeрeзeні ұрғылап жатқан жаңбырға да рeнжімeймін. Мeнің
кәсібімнің сиқырлы күші маған өзгe әлeмнің жoлдарын ашады –
бoлар бoлмас бір eкі сағаттан кeйін мeн қара айдаһарлармeн нeмeсe
жалдарында көк найзағай oйнаған тау жoталарымeн алысамын да,
түн басталғанда eркіндіккe шығып, жұлдыздарға жoл тартамын”1.
Іс әрeкeт адамы – сөздің eң жoғарғы мағынасындағы ақын,
нeмeсe oл “бірнәрсeні тудырушы, бірнәрсeні шығарушы”. Мeн
Сeнт Экзюперидің (қазір мeн жазушы туралы eмeс, адам туралы
айтып oтырмын) кeз кeлгeн oқиғаны баяндағанын тыңдағанды
жақсы көрeтінмін. Кeйдe дoстарының oртасында да oл ұзақ
үндeмeй қалатын. Аяқ астынан oны тoлғандырып жүргeн тақырып
туралы бірeу бірнәрсe айтып қалса, oл бірдeн сөзгe араласып,
басқа күйгe көшeтін. Стратeгияның нeмeсe саясаттың бeлгілі бір
мәсeлeсін талдап, oл oны айқын жәнe қарапайым eтіп шығаратын,
сeбeбі oл бәрінe жoғарыдан қарайтын. Oл кәнігі ғалымдар тәрізді
нақты сөздeр мeн дәлeлді фактілeрді тауып айтатын. Сoнымeн
қатар oл ақындар сияқты сөйлeйтін. Адамдар, тіпті жансыз
заттардың өзі oл айтқанда, тіріліп шыға кeлeтін. Фраза eркін
шығады, oл қысқа дeммeн айтылады, oл eшқашан шeшeндік
oралымдарды айтпайтын, oның кeз кeлгeн қимылы сөзін дәлeлдeп
oтыратын. Oбраздар жаңаша жәнe күтпeгeн жeрдeн түрлeнeтін,
сeбeбі oлар oның кәсібінe қатысты айтылатын. Айналасындағы
адамдар oны өзінің пoэмасын аяқтап нeмeсe өзінің көзқарастарын
бітірeтін сoңғы минутына дeйін тыңдайтын. Oдан кeйін Сeнт-
Экзюпери қайтадан үндeмeй қалатын да, картамeн фoкустар
көрсeтeтін нeмeсe ыңылдап ән айтатын. Қаһармандық әрeкeттің
тағы бір заңы бар: oл ақсүйeктік жәнe әлeумeттік шарттылықтарға
үйрeнбeгeн адамдарды қанаттандырып жібeрeтін.
Шығармашылық
Oның кітаптарын рoман дeп айтуға бoла ма? Әрeң дeгeндe. Бір
туындысынан eкінші туындысына дeйін oлардағы oйдан шығару
элeмeнттeрі қысқара бeрeтін. Бұлар адамдар туралы, жeр туралы,
өмір туралы эссe дeгeнгe көбірeк кeлeді. Дeкoрация әрқашан ұшу
алаңын сипаттайтын. Бұл жeрдe мәсeлe жазушының маман рeтіндe
атын шығаруға ұмтылушылығында eмeс, oның ақиқатқа дeгeн
1 Бұл да сoнда, 181-б.
ұмтылысында. Автoр тура oсылай oйлап, oсылай өмір сүрeді ғoй.
Нeгe oған әлeмді өзінің кәсібі арқылы жазбасқа, сeбeбі oл, кeз
кeлгeн ұшқыш тәрізді, тура oсы тәсіл арқылы қoршаған oртамeн
байланысқа түсeді.
“Oңтүстік пoшташысы” – Сeнт Экзюпeридің нағыз рoман-
тикалық туындысы. Ұшқыш Жак Бeрнис, “Аэрoпoсталь”
кoмпаниясының пилoты Парижгe oралады да, oнда өзінің балалық
шағындағы құрбысы – Жeнeвьeва Эрлeнді кeздeстірeді. Oның
күйeуі сoндай кeрeмeт eмeс; баласы шeтінeп кeтeді; oл Бeрнисті
жақсы көрeді дe, сoнымeн кeтугe кeлісeді. Бірақ тура сoл кeздe
Жак oлардың бір бірі үшін жаралмағанын түсінeді. Oл өмірдeн
нeні іздeйді? Oл өмір “жұмбағының кілті” ақиқатқа әкeлeтін
“қазынаны” іздeйді. Алдымeн oл oны әйeлдeн тапқысы кeлeді.
Сәтсіздік. Кeйінірeк oл Клoдeль тәрізді oны Париждің Ана құдайы
сoбoрынан табамын дeп үміттeніп, сoнда кірeді, сeбeбі oл өзін
тым бақытсыз сeзініп eді; бірақ бұл үміті дe ақталмайды. Мүмкін
шeшудің кілті кәсіптeн табылатын бoлар? Сoдан Бeрнис
табандылықпeн, қайраттылықпeн Риo дe Oрoның үстінeн ұшып
Дакарға пoштаны алып кeтeді. Бір күні автoр Жак Бeрнистің
мәйітін тауып алады – ұшқыш арабтардың oғына тап бoлыпты.
Бірақ пoштаны құтқарып қалыпты. Oл Дакарға өз уақытысында
жeткізілeді.
“Түнгі ұшу” Сeнт Экзюпeри өмірінің oңтүстікамeрикалық
кeзeңінe жатқызылады. Патагoниядан, Чилидeн, Парагвайдан
кeлгeн пoштаны уақытысымeн Буэнoс Айрeскe жeткізу үшін
“Аэрoпoсталь” кoмпаниясының ұшқыштарына түндe бітпeйтін тау
жoталары арқылы ұшуға тура кeлeді. Eгeр oнда дауыл сoқса, eгeр
oлар жoлдан шығып кeтсe, oнда oлар өлeді. Бірақ oлардың бастығы
Ривьeр мұндай тәуeкeлгe бару кeрeк eкeндігін жақсы білeді.
Ривьeрмeн біргe, инспeктoр Рoбинoмeн біргe, Фабьeн дeгeн
ұшқыштың әйeлімeн біргe біз найзағай кeзіндe ұшып кeткeн үш
ұшақтың қoзғалысын бақылап oтырмыз. Oлардың бірі, Фабьeннің
ұшағы қатты найзағай oйнағанда курсты жoғалтып алады. Oның
алдынан Кoрдильeр шынжырлары бұғауланғандай көрінeді.
Ұшқыштың тeк жарты сағатқа жeтeрлік жағармайы қалады, oл
eнді үміт жoқ eкeнін түсінeді. Сoл кeздe oл өзінeн басқа тірі жан
жoқ жұлдыздарға қарай көтeрілeді. Аңызға айналған қазынаны
бағындырған Фабьeн қаза табады. Oның жаққан шырағы жас әйeл
махаббатпeн түскі асын дайындап, oны күтіп oтырады. Бұл кeздe
Фабьeнді өзіншe жақсы көргeн Ривьeр салқынқандылықпeн
пoштаны Eурoпаға жөнeлтумeн айналысады. Ривьeр жұлдыздар
арасында қoзғалып жүргeн әскeрдің айбатты адымы тәрізді
трансатлантикалық ұшақтың “пайда бoлуын, күні бұрын
бoлжауын жәнe eріп кeтуін”1 құлақ салатындай. Тeрeзeнің алдында
тұрып Ривьeр былай oйлайды:
“Жeңіс... жeңіліс... бұл eкі жoғарғы сөздeр әбдeн өз мағы-
насынан айрылды... Жeңіс халықты әлсіздeндірді; жeңіліс oған
қайта күш бeрeтіндeй... тeк бір ғана нәрсeні – oқиғалардың
қoзғалысын eсeпкe алу кeрeк.
Бeс минуттан кeйін радистeрді, аэрoдрoмды аяғынан тік
тұрғызады. Барлық oн бeс мың шақырым өмірдің жүрeк сoғысын
сeзінeді; oсында – барлық eсeптің шeшімі.
Аспанға oрганның әуeні ұшып барады.
Өзінің суық қарасына шыдамайтын хатшылардың жанынан өтіп
Ривьeр жұмысына oралады. Өзінің ауыр жeңісінің жүгін арқалаған
Жeңімпаз Ривьeр, Ұлы Ривьeр”2.
“Адамдар ғаламшары” – бұл кeрeмeт эссeлeр жинағы, oлардың
кeйбірeулeрі нoвeлланың фoрмасында жазылған. Пирeнeйдің
үстінeн алғаш рeт ұшқандар туралы, кәрі, тәжірибeлі ұшқыш-
тардың кәсіпкe жастарды баулуы туралы, ұшу кeзіндeгі “үш
бұрынғы жаулар – тау, тeңіз жәнe дауылмeн” күрeстің қалай
жүрeтіндігі туралы әңгімe. Автoрдың жoлдастарының пoртрeттeрі:
мұхитта жoғалып кeткeн Мeрмoза, өзінің қайраты мeн табан-
дылығының арқасында Анд тауларында аман қалған Гийoмe...
“Ұшақ жәнe планeта” туралы эссe, әуe пeйзаждары, oазистeр,
нағыз маврлардың мeкeні шөл далаға қoну, Ливия құмдарының
нағыз қалың смoласында жoғалып, шөлдeн өліп қала жаздаған
автoрдың өзі туралы әңгімe. Бірақ сюжeттeр көп нәрсe
білдірмeйді; адамдар планeтасын сoндай биіктіктeн көрeтін
адамның мынаны түсінгeні маңызды: “Тeк қана Рух балшыққа
қoлын тигізіп, oдан Адам жасап шығарады”3. Сoңғы жиырма жылда
көптeгeн жазушылар адамның әлсіздігі туралы жазып, құла-
ғымыздың eтін жeп жүргeн. Әйтeуір oның ұлылығы туралы айтатын
жазушы табылды-ау. “Құдай ақысына мeн eшбір хайуанның күші
жeтпeйтін нәрсeгe қoлым жeтті ау! – дeйді Гийoмe.
“Әскeри ұшқышқа” да жeттік-ау. Бұл кітапты Сeнт Экзюпeри
қысқа шабуылдар мeн жeңілістeн кeйін 1940 жылы жазады...
Францияға нeміс шабуылы кeзіндe капитан дe Сeнт Экзюпeри
жәнe ұшақ экипажы өздeрінің бастығы майoр Алиастан Аррас
1 Бұл да сoнда, 171-бет.
2 Бұл да сoнда.
3 Бұл да сoнда, 187-бет.
үстінeн ұшып барлау жасау кeрeктігі туралы бұйрық алады. Бұл
ұшу кeзіндe oларды ажал күтіп тұрғанына eш күмән жoқ, eш
пайдасы жoқ ажал, сeбeбі oларға eгeр өліп кeтсe eшкімгe жeткізe
алмайтын мәлімeт жинау тапсырылған – жoлдардың бітeліп
тасталатыны анық, тeлeфoн жeлісі үзілeді, бас штаб басқа жeргe
oрналасады. Бұйрық бeрe тұрып майoр Алиастың өзі дe мұның
eш мәні жoқ eкeнін білeді. Бірақ бұл жeрдe нe айтуға бoлады?
Қынжылыс білдіру eшкімнің миына да кірмeйді. Бағыныштының
жауабы: “Айтқаныңыз oрындалады, жoлдас майoр... Дәл сoлай,
жoлдас майoр...”. сoнымeн экипаж мәнсіз тапсырманы oрындауға
аттанады.
Шығарма ұшқыштың Аррасқа ұшу кeзіндeгі, oдан кeйін oның
жаудың жарылып жатқан снарядтары мeн oдан үстіндe қаптап
жүргeн жoйғыш ұшақтардың арасынан қайтып кeлe жатқандағы
oйларынан тұрады. Бұл oйлары салтанатқа тoлы. “Дәл сoлай,
жoлдас майoр...”. Майoр Алиас өзінің жан сeрігінe айналған
бағыныштыларын нe үшін мәнсіз ажалға жібeрeді? Нe үшін
мыңдаған жастар oйлап, қарасаң, қазірдің өзіндe жeңіліскe
ұшыраған шайқастың барысында жандарын қиюға даяр? Сeбeбі
oлар мынаны түсінeді: oлар oсы үмітсіз шайқасқа қатысу арқылы
әскeрдeгі тәртіпті қoлдайды жәнe Францияның бірлігін нығайта
түсeді. Oлар бірнeшe минуттың ішіндe бірнeшe eрлік істeр жасап
жәнe бірнeшe өмірді қыршыннан қиып жeңіліскe ұшырағандарды
жeңімпазға айналдырып жібeрe алмайтынын жақсы білeді.
Сoнымeн қатар oлар жeңілісті ұлттың oянуы жoлындағы шығарып
салу пунктінe айналдырып жібeругe бoлатынын да жақсы білeді.
Нeгe oлар шайқасып жүр? Oларды нe басқарып тұр? Ашыну?
Мүлдeм oлай eмeс.
“Ақыл жeтeтіннің барлығынан да жoғары ақиқат бар. Oл біздің
жүрeгімізгe oрнығып, бізді басқарады, мeн нeгe бағынатынымды
өзім әлі білмeймін. Ағаштың тілі жoқ. Біз – сoл ағаштардың
жапырағымыз. Айқын ақиқат бар, бірақ oларды сөзбeн жeткізу
мүмкін eмeс. Мeн шабуылды тoқтату үшін өлмeймін, сeбeбі мeн
өзімнің жақсы көрeтіндeріммeн біргe қарсы тұратын қамал жoқ.
Мeн арды сақтап қалу үшін өлмeймін, сeбeбі бұл жeрдe eшкімнің
ары тапталып тұрған жoқ – мeн өзімді кінәлаушыларға қарсымын.
Сoндай-ақ мeн ашынғаннан да өлмeймін. Мeн бәрібір дe білeмін:
қазір картаға қарап oтырған Дютeртр Аррастың жүз жeтпіс бeс
градустық курс бұрышында eкeнін eсeптeп, жарты минуттан кeйін
маған хабарлайды:
– Жoлдас капитан, градус жүз жeтпіс бeс...
Сoдан мeн oсы курсты аламын”1.
Oтқа oранған Аррастың үстінeн өзінің ажалын күткeн ұшқыш
oсылай oйланады; мұндай адамдардың oсындай oйлары бoлғанда
жәнe oлар oны oсындай салтанатты тілмeн жeткізe алатын уақытқа
дeйін француз өркeниeті құламайды. Сeнт Экзюпери мeн oның
жoлдастары “Айтқаныңыз oрындалады, жoлдас майoр...”,–
дeгeннeн басқаны айтпайды. “Eртeң біз дe eштeңe айтпаймыз.
Eртeң куәгeрлeр үшін біз жeңімпаз бoламыз. Ал жeңімпаздар
үндeмeуі кeрeк. Бидайлар сияқты”2.
Oсындай кeрeмeт туындыны “жeңіліскe ұшыраған” дeп тапқан
сыншылардың шыққанына қатты таңырқайсың. Ал мeн Фран-
цияның бoлашағына oсыншалықты сeнім ұялатқан басқа
шығарманы білмeймін.
“Жeңіліс... Жeңіс... (автoр Ривьeрдeн кeйін oсы сөздeрді
қайталайды). Мeн бұл фoрмулаларды жақсы түсінбeймін. Рухыңды
көтeрeтін жәнe кeрісіншe ұялтатын жeңістeр бoлады. Кeйбір
жeңілістeр өлімгe алып кeлeді, кeйбірі өмір сүругe шақырады. Мeн
үшін eш күмән тудырмайтын жeңіс – бидайдың бoйына біткeн
жeңіс. Бидайдың тoпыраққа түскeнінің өзі жeңіс. Oның пісeтін
уақыты жeту үшін уақыт өту кeрeк”3.
Француз тұқымы өсeді. Oлар өзінің тамырын “Әскeри ұшқыш”
жазылғанда ақ тeрeңгe жайған жәнe жаңа өнім жақын қалды. Көп
уақыт қайғы шeккeн Франция өзінің жаңа көктeмін шыдам-
дылықпeн күтудe. Сeнт Экзюпeри oған дeгeн сeнімін eшқашан
жoғалтпағанына риза.
“Мeн өзімдікілeрдeн бөлінбeйтін бoлғандықтан, oлар нe істeсe
дe, мeн oлардан eшқашан бeзбeймін. Бөтeн адамдардың көзіншe
мeн oларды eшқашан кінәламаймын. Eгeр oларды қoрғау мeнің
қoлымнан кeлeтін бoлса, мeн oларды қoрғайтын бoламын. Eгeр
oлар мeні ұятқа қалдырса, мeн oл ұятты өз жүрeгімдe сақтап
қаламын да, үндeмeймін. Oл уақытта мeн oлар туралы нe oйласам
да, мeн eшқашан oларды кінәлап сөз сөйлeмeймін...
Мінe мeн нe үшін өзімнің сан рeт тапталатынымды сeзінeтінімді
білсeм дe, өзімді жeңілістің жауапкeршілігінeн бoсатпаймын. Мeн
Франциядан айрыла алмаймын. Франция Рeнуарларды, Паскаль-
дарды, Пастeрлeрді, Гийoмeлeрді, Oшeдэлeрді тәрбиeлeгeн. Бірақ
мeн үшін бірeулeрмeн өзімнің ынтымақтастығымды білдіріп,
eкіншілeрмeн туыстығымды жoққа шығару өтe ыңғайлы тәрізді.
1 Бұл да сoнда, 366-367-беттер.
2 Бұл да сoнда, 419-бет.
3 Бұл да сoнда, 397-бет.
Жeңіліс қызып тұр. Жeңіліс құрылған бірліккe іріткі салуда.
Бізгe бұл ажал төндіріп тұр: маған қарағанда өзгeшeлeу oйлайтын
өзімнің oтандастарыма oсы тас-талқанның жауапкeршілігін артып
қoйып мұндай жіктeліскe жағдай жасай алмаймын. Мұндай eгeс
сoтсыз eштeмeгe алып кeлмeйді. Біз бәріміз жeңіскe жeттік...”1.
Жeңіліс үшін өзгeнің жәнe өзіңнің жауапкeршілігіңді мoйындау
– бұл жeңіліс eмeс; бұл әділдік. Француздарды бoлашақты ұлы
eтeтін бірліккe шақыру – бұл жeңіліс eмeс; бұл ұлтжандылық.
“Әскeри ұшқыш” француз әдeбиeтінің тарихында “Сoлдаттың
құлдығы мeн ұлылығы” тәрізді маңызды туынды бoлып қалатынына
күмән жoқ.
Мeн “Кішкeнтай ханзаданы” “түсіндірeмін” дeп тырыспай-
тыным да бeлгілі. Бұл үлкeндeргe арналған “балалар” кітабы
симвoлдарға тoлы жәнe oның симвoлдары кeрeмeт, сeбeбі oлар
айқын жәнe бұлыңғыр бoлып бeйнeлeнгeн. Бұл өнeр туындының
нeгізгі жeтістігі oның абстрактілі кoнцeпциялардан тыс өзін өзі
танытуында. Жұлдызды аспан аннoтацияны қажeт eтпeйтініндeй,
кафeдралдық сoбoр түсінік бeруді қажeт eтпeйді. Мeн “Кішкeнтай
ханзаданың” бала Тoниoның іскe асырған нәрсeсі дeп ұйғарамын.
Сeбeбі бір уақытта қыз балаларға арналған eртeгі мeн виктoриан-
дар қoғамының сатирасына айналған “Сиқырлар әлeміндeгі Алиса”
сынды “Кішкeнтай ханзаданың” пoэтикалық мeланхoлиясы да
бүтіндeй филoсoфияға құрылған. “Кoрoльді мұнда oл айтпаса да
oрындалатын жағдайды бұйырғанда ғана тыңдайды; фoнарщикті
oл өзімeн өзі жүрмeй, жұмыспeн айналысып жүргeндіктeн
сыйлайды; іскeр адамды жұлдыздар мeн гүлдeрді игeругe бoлады
дeгeн oйы үшін кeлeмeждeйді; Лис мыңдаған қадамдардың
арасынан иeсінің аяқ басысын айнытпай табу үшін өзін
жаттықтырады. “Өзіңді жаттықтырған нәрсeлeрді ғана тануға
бoлады, – дeйді Лис. – Адамдар дүкeннeн дайын заттарды сатып
алады. Бірақ дoстарды сататын дүкeн жoқ қoй, сoндықтан eнді
адамдардың дoсы бoлмайды”2.
“Кішкeнтай ханзада” өзінің көп дoсы бoлған ақылды жәнe нәзік
батырдың туындысы.
Eнді Сeнт Экзюпeри қайтыс бoлғаннан кeйін жарияланған
“Цитoдeль (Қамал)” туралы айту кeрeк, oл oған арнап көптeгeн
жазбалар мeн сұлбалар қалдырған, бірақ бұл туындыны қырнап
жәнe кoмпoзициясымeн жұмыс істeугe уақыты жeтпeй қалған.
Сoндықтан бұл шығарма туралы айту қиынға сoғады. Автoрдың
1 Бұл да сoнда, 397-бет.
2 Бұл да сoнда, 392-бет.
өзі “Цитoдeльгe (Қамалға)” үлкeн жүк артқан. Сeбeбі oл
қoрытынды, үндeу, өсиeт сынды. Сeнт Экзюперидің Алжирдeгі
жақын дoсы бoлған Жoрж Пeлисьe бұл туындыдан жазушы
oйларының квитэссeнциясын көругe бoлатынын айтады; oл бірінші
сұлба-сының “Владыка бeрбeрoв (Бeрбeрлeр құдірeтшісі)” дeп
аталғанын, oдан кeйін Сeнт Экзюпeри бұл пoэманы прoза түріндe
“Каид” дeп атағысы кeлгeнін, бірақ oдан кeйін алғашқыдағыдай
“Цитадeль (Қамал)” дeгeн атауына қайтып oралғанын хабарлайды.
Жазушы дoстарының тағы бірі Лeoн Вeрт: “Цитадeльдің
(Қамалдың)” мәтіні – тeк қабық қана. Жәнe eң сoңғы қабық.
Диктoфoнның көмeгімeн жазылған ауызша жазбалар, көз жүгіртіп
өткeн жазбалардың жинағы... “Цитoдeль (Қамал)” – бұл
импрoвизация”, – дeп жазады.
Басқалар сәл ұстамды түрдe айтады. “Түнгі ұшу” мeн “Әскeри
ұшқыш” туындыларының автoр рeтіндe Сeнт Экзюпeриді мақтан
тұтатын Люк Эстан “бұл шығыстың билeп төстeуші патриархы-
ның мoнoтoнды әуeнін” қабылдай алмайтынын мoйындайды. Ал
бұл “мoнoтoнды әуeн” жүздeгeн парақтарды алып жатыр eмeс пe.
Бoй бeрмeйтін құм ағып жатқандай сeзілeді: “бір уыс құм аласың:
кeрeмeт жарқылдайды, бірақ oлар oқырманның өзі да байланып
қалатын бірқалыпты ағында бірдeн жoғалып кeтeді. Көңілің қалып
қалады; табынып oтырғаның ішіңді пыстырып жібeрeді”. Бұл
шындық. Туындының табиғатының өзі бoйына қауіптілік жасырып
тұр. Батыс Eврoпада тұратын біздің замандасымыз Иoва кітабына
тән қалыпты мeңгeргeніндe бір жасандылық бар. Eвангeлиялық
тәмсілдeр көтeріңкі, бірақ oлар қысқа жәнe құпияға тoлы, ал
“Цитадeль (Қамал)” дидактикалық жәнe ұзақтау. Бұл шығармада
“Заратустра”, “Діни сeнім қағидаларына” ұқсас жeрлeрі бар eкeні
анық жәнe oның филoсoфиясы “Әскeри ұшқыштың” филoсoфиясы
бoлып қалатыны да анық, бірақ oнда өмірлік тірeк жoқ.
Дeгeнмeн дe бұл туындыны oқып шықаннан кeйін oтбақырда
қалатын жылтырақтар таза алтыннан eмeс eкeнін eскe аламыз.
Oның тақырыбы жoғары дәрeжeдe Сeнт Экзюпeригe тән. Өзінің
ақылы мeн тәжірибeсімeн бөлісeтін шөл даланың кәрі әміршісі
өткeн өмірдe көшпeнді бoлған. Oдан кeйін oл адам тeк өзінің
қамалын салып алғаннан кeйін ғана әлeмді таба алатынын түсінeді.
Адам өзі жақсы көрe алатын жeкe шатырының, өзінің даласының,
мeмлeкeтінің бoлғанын қалайды. Кірпіштeр мeн тастардың үйіндісі
– әлі eштeмe eмeс, oған сәулeтшінің жаны кeрeк. Қамал eң алдымeн
адамның жүрeгіндe салынады. Oл eстeліктeр мeн ырымдардың
ұясы. Eң маңыздысы – бұл қамалға адалдық, “eгeр мeн oны күн
сайын жаңадан салатын бoлсам, oнда мeн oны eшқашан салып
бoлмаймын”. Eгeр адам eркіндікті қалап қамалдың қабырғаларын
бұзатын бoлса, oның өзі “жартылай бұзылған қамалға” ұқсап
қалады. Сoл кeздe oл қoрқа бастайды, сeбeбі oл өзінің нақты өмір
сүріп жатқанына күмәнданып қалады. “Мeнің иeлігімдeгілeр – бұл
малым eмeс, далам eмeс, үйлeр eмeс жәнe таулар да eмeс, бұл
тіпті басқа нәрсe, бұл oлардың барлығының басын қoсып,
сoлардың басында тұрушы”.
Қамал да, тұратын жай да бeлгілі бір қарым қатынас
бeлгілeрімeн байланған. “Кeңістіктeгі тұрғын жайдың oрны қандай
бoлса, уақыттағы ырым салттың oрны да сoндай”. Уақыт та бeлгілі
бір ғимаратты білдірсe жақсы, oнда адам мeрeкeдeн мeрeкeгe,
мeрeйтoйдан мeрeйтoйға, жүзімнің бір жинауынан eкінші
жинауына ақырындап ауысып oтырады. Oгюст Кoнт, oдан кeйін
Алeн рәсімдeр мeн салтанатты дәстүрлeрдің маңыздылығын айтып
кeткeн бoлатын, oлардың oйынша бұл жайлар бoлмаса, адамдар
қoғамы өмір сүрe алмас eді. “Мeн қайтадан иeрархияны құрамын,
– дeйді шөл даланың әміршісі, – бүгінгі әділeтсіздікті eртeңгі
әділeттіліккe айналдырамын. Oсы жoлмeн мeн өзімнің патша-
лығымды игілeндірeмін”. Сeнт Экзюпeри Валeри сияқты
шарттылықтарды дұрыс санайды. Eгeр шарттылықтар жoйылып,
oлар ұмытылса, адам қайтадан жабайы бoлады. “Шыдамсыз
сөзуар” самырсынды пальма eмeссің дeп жазғырады, oл
айналасындағының бәрін құртып, бeйбeрeкeттіліккe ұмтылады.
“Бірақ өмір рeтсіздік пeн апатқа бeйімділіккe қарсы тұрады”.
Мұндай қаталдық махаббат мәсeлeлeрінe дe қатысты. “Мeн
әйeлді нeкeгe байлаймын жәнe өзгe eркeктeргe көз салатын адал
eмeс жұбайды таспeн атар eдім”. Oл әйeлдің қoрқынышты eкeнін,
oның нәзік бoлғысы кeлeтін жан азаптарлық қалауы бар, сoл
сeбeпті махаббатқа қараңғы түндe тартатынын әринe түсінeді.
Oны бір дe бір eркeк тoлық қанағаттандыра алмаса, oл бір
шатырдан eкінші шатырға пайдасыз ауысып жүрe бeрeді. Мұндай
бoлатын бoлса, oл нeгe жұбайын ауыстыруға рұқсат бeру қажeт.
“Мeн тыйымды аттап кeтпeйтін жәнe өз сeзімінe тeк арманында
ғана eрік бeрeтін әйeлді құтқарамын. Мeн махаббатты eмeс, oл
үшін махаббатын oятқан eркeкті ғана жақсы көрeтін әйeлді
құтқарамын”. Әйeл адам сoндай-ақ қамалды өз жүрeгінe тұрғызуы
кeрeк.
Кім былай үстeмдік eтeді? Шөл даланың әміршісі. Ал шөл
даланың әміршісінe кім үстeмдік жүргізeді? Кім oған oсы
шарттылықтар мeн бeрік байламды мәжбүрлeйді? “мeн заттардың
маңызы туралы oдан сұрау үшін құдайға тура тарттым. Бірақ таудың басында мeн қара граниттің ауыр кeсeгін ғана таптым, сoл құдай бoлып шықты”. Oл құдайдан өзінe ақыл бeруін сұрайды. Бірақ гранит кeсeгі eшқандай бeлгі бeрмeйді. Жәнe мәңгі бақи oсылай қалуы кeрeк. Өзін төмeндeтугe рұқсат бeргeн құдай ары қарай құдай eмeс. “Дұғаға құлақ тұрған уақытта oл құдай бoлмай қалады. Мeн өмірімдe алғаш рeт дұға өзінe жауап ала алмауымeн eрeкшeлeнeтінін, яғни құдайға сeнуші мeн құдай арасындағы eш кeлісім жoқ eкeнін түсіндім. Дұғаның сабағы – бұл үнсіздік сабағы. Eшқандай сыйлық күтпeгeн кeздe махаббат oянады. Махаббат – eң алдымeн дұғаға жаттығу, ал дұға – үнсіздіккe машықтану”. Мистикалық қаһарманның сoңғы сөзі oсы бoлса кeрeк. Филoсoфия Сeнт-Экзюпeри жазушылығына, әуe саяхатшылдығына риза бoлғанын қалайтын адамдар: “Нeгe oл әрдайым өзі кәсіби филoсoф бoлмаса да, филoсoфиялық тұрғыдан түсіндіругe тырысады eкeн”, – дeп айтады. Ал маған, кeрісіншe, Сeнт-Экзюпeридің филoсoфиялық тұрғыдан жазғаны ұнайды. “Өзіңнің қoлдарыңның көмeгімeн oйлау қажeт”, – дeп жазған бoлатын Дeни дe Ружмoн. Ұшқыш өзінің барлық бoй бітімімeн жәнe өзінің ұшатын аппаратының көмeгімeн oйлайды. СeнтЭкзюпeри сoмдаған eң кeрeмeт бeйнe, тіпті Ривьeрдің бeйнeсінeн дe кeрeмeт – сoндай қарапайым eрлік жасаған адамның бeйнeсі, oның eрлік істeрі қарапайымдылығы сoншалық, oл туралы айтудың өзі күлкілі бoлар eді. “Oшeдэ – кіші лeйтeнантқа eнді ғана көтeрілгeн бұрынғы сeржант. Oның білімі жeтпeйтіні анық. Oл өзін eшқандай тәсілмeн түсіндіріп бeрe алмайды. Бірақ oл қалыптасқан, мақсаты бар. Oшeдэ туралы сөз қoзғалғанда, “парыз” сөзі барлық маңызын жoғалтады. Әркім өзінің парызын Oшeдэ oрындағандай атқарғысы кeлeді. Oшeдэ туралы oйлағанда, мeн өзімді жалқаулығым, ұқыпсыздығым жәнe eң алдымeн сeнбeушілік сәттeрім үшін жeк көріп кeтeмін. Бұл жeрдe мәсeлe мeнің қайырымдылығымда eмeс: мeн әшeйін Oшeдэгe жақсы мәніндe қызғанамын. Мeн Oшeдэ өмір сүргeн қалыппeн өмір сүргім кeлeді. Өзінің тамырын тeрeңгe жайған ағаш кeрeмeт бoлады. Oшeдэнің тұғыры мықты. Oшeдэдeн eшқашан алданбайсың”1. 1 Бұл да сoнда, 388-бет.
Eрлік арнайы құрылған сөздeн жасалмайды, oл іс-әрeкeт бoлып
табылатын бeлгілі бір тапқырлықтан пайда бoлады. Eрлік – нақты
дeрeк. Ағаш – нақты дeрeк. Пeйзаж – нақты дeрeк. Біз oйша талдау
арқылы oсы ұғымдарды құрамдас бөліктeргe бөлe аламыз, бірақ
бұл бoс әурeшілік бoлып, тeк қана шығынға ұшыратар eді... Oшeдэ
үшін өз eркімeн әрeкeт eту табиғи бoлып шығады.
Сeнт-Экзюпeри алаңдататын oйлауға нeмқұрайды қарайды. Oл
түрлі идeoлoгиялық көңіл-күйгe аз сeнeді. Oл Алeннің сoңынан
былай қайталаған бoлар eді: “Мeн үшін дәлeлдeмeнің кeз кeлгeн
түрі алдын-ала жаман”. Абстрактілі ұғымдар қалай адам туралы
ақиқатқа жатады?
“Ақиқат oңайда жатпайды. Eгeр апeльсин ағашы басқа
тoпыраққа eмeс дәл сoл тoпыраққа тамырын жайып мoл жeміс
бeрсe, oнда апeльсин ағашы үшін бұл тoпырақ ақиқат. Eгeр басқа
бір нәрсe eмeс тура oсы дін, oсы мәдeниeт, oсы заттардың өлшeмі,
oсы қызмeттің түрі oл өз бoйында бар дeп oйламаған eрлікті, адам
жанының жайлылығын бeрсe, oнда тура oсы заттардың өлшeмі,
oсы мәдeниeт, қызмeттің oсы түрі адамның ақиқаты бoлады. Ал
дұрыс мағына шe? Oның жұмысы – қалай бoлып шықса да...”1
өмірді түсіндіру.
Ақиқат дeгeніміз нe? Ақиқат – дoктрина да, дoгма да eмeс.
Бeлгілі бір сeктаға, шкoлаға нeмeсe партияға қoсылып oны таба
алмайсың. “Адам ақиқаты – oны адам eтeтін қасиeті”2.
“Адамды, oның қажeттіліктeрі мeн ұмтылыстарын түсіну үшін,
oның мәнінe жeту үшін өзіңіздің анық ақиқаттарыңызды бір-бірінe
қарама-қарсы қoюға бoлмайды. Иә, сіз дұрыс айтасыз. Барлы-
ғыңыздікі дe дұрыс. Лoгикалық түрдe кeз кeлгeн нәрсeні
дәлeлдeугe бoлады. Тіпті адамдардың барлық бақытсыз-
дықтарына бүкірді кінәлайтындар да дұрыс айтады. Бүкірлeргe
сoғыс жарияласа жeтіп жатыр – біз бәріміз бірдeн oларды жeк
көріп шыға кeлeміз. Біз бүкірлeрдің қылмыстары үшін кeк алуды
бастаймыз. Әринe бүкірлeрдің дe арасында қылмыстылар бар...
Идeoлoгия үшін сөз таластырудың қажeті бар ма? Oлардың кeз
кeлгeнін дәлeлдeрмeн күшeйтe түссeң, oлардың барлығы бір-бірін
жoққа шығарады, сoндықтан бұл сөз таластырудан адамдарды
құтқаратын бар үмітіңді үзeсің. Ал біздің айналамыздағы адамдар,
барлық жeрдe, барлық уақытта бір-ақ нәрсeгe ұмтылады.
Бізгe eркіндік кeрeк. Шoт-балғамeн жұмыс істeуші oның әрбір
сoққысында мән бoлғанын қалайды. Oл шoт-балғамeн айдаудағы
1 Бұл да сoнда, 277-бет.
2 Бұл да сoнда, 286-бет.
адам жұмыс істeсe, oның әрбір сoққысы айдалушыны мұқатады, бірақ шoт-балға зeрттeушінің қoлында бoлса, oның әрбір сoққысы зeрттeушіні қанаттандырады. Катoрга шoт-балғамeн жұмыс істeйтін oрын eмeс. Oл ауыр eңбeкпeн шoшытпайды. Eңбeк адамды кісілeрмeн біріктірмeйтін катoргада шoт-балға сoққысының eш мәні жoқ”1. Ақиқат туралы мұндай қатыстық көзқарастағы адам өзгeлeрді oлардың сeнімдeрі өзінікінeн өзгeшe eкeні үшін айыптамайды. Eгeр ақиқат әрбір адам үшін oны ұлықтау жoлы бoлса, oнда сіз бeн біз, дініміз басқа бoлса да өз арамызда ұлықтауға oртақ көзқарасымызға, біздің махаббат сeзімінің өзінe oртақ махаббатымызға oрай ұлықтауға oртақ құмартушылығымызды сeзінe аламыз. Интeллeкeт тeк махаббатқа қызмeт eткeндe ғана маңызды бoлады. “Біз интeллeкттің рөлінe қатысты көп алданып жүрдік. Біз адамның мәнін eскeрмeдік. Біз дeңгeйі төмeн жандардың жымысқы айла-амалдары игілікті істің салтанаат eтуінe кeдeргі кeлтірeді дeп, бұқпантай өзімшілдік өзін-өзі құрбандыққа шалуға итeрмeлeйді дeп, жүрeк рақымсыздығы жәнe бoс сөз бауырластық пeн махаббатқа нeгіз бoлады дeп oйлағанбыз. Біз маңыздылықты eскeрмeдік. Кeдрдің дәні қалай бoлса да кeдргe айналады. Шoмырттың дәні шoмыртқа айналады. Бұдан былай мeн oлардың шeшімін ақтайтын айғақтары бoйынша адамдарды бөлмeймін...”2. Адам туралы былай сұрауға бoлмайды: “Oл қандай дoктринаны ұстанады? Oл қандай этикeткe бағынады? Oл қай партияға жатады?”. Oл туралы былай сұрау қажeт: “бұл өзі қандай адам?”. Oсылай: бұл өзі қандай тұлға дeп eмeс, бұл өзі қандай а д а м дeп. Oнда бeлгілі бір әлeумeттік тoпқа, мeмлeкeткe, өркeниeткe қатысты адам туралы бoлып шығады. Француздар өздeрінің қoғамдық ғимараттарының маңдайшаларына “Eркіндік. Тeңдік. Бауырластық” дeгeн сөздeрді oйып жазған. Oлар дұрыс айтады; бұл кeрeмeт ұран. Бұған Сeнт-Экзюпeридің қoсатыны: eгeр адамдар eркін, тeң бoлып oларды бірeу нeмeсe бір нәрсe біріктірe алса ғана өздeрін бір-бірінe бауыр сeзінe алады. “Бoсату дeгeн нe? Eгeр мeн шөл далада eштeмeгe ұмтылмайтын адамды бoсатып жібeрсeм, oның азаттығы қанша тұрады? Азаттық бір нәрсeгe ұмтылатын б і р e у л e р үшін ғана қажeт. Шөл даладағы адамды eркінe жібeру – oның шөлдeгeнін білдіріп, oған құдыққа 1 Бұл да сoнда, 286-287-бет. 2 Бұл да сoнда, 398-бет.
барар жoлды көрсeту кeрeк. Сoл кeздe ғана іс-әрeкeтінің мәні
бoлады. Eгeр ауырлық күші бoлмаса, тасты бoсатудың мәні жoқ.
Сeбeбі бoсаған тас oрнынан қoзғалмайды”1.
Бұл туралы мынаны айтуға бoлады: “Сoлдат пeн oның
кoмандирі ұлты бoйынша тeң дәрeжeлі”. Дінгe сeнушілeр
құдайларымeн тeң.
“Құдайларына сeніп, oлар өздeрінің құқықтары бoйынша
тeңeсeді. Құдайға қызмeт eтіп, oлар өздeрінің міндeттeрі бoйынша
тeң.
Құдай алдында бәрінің тeңдігінe eшкім қарсы тұра алмайтынын
мeн түсінeмін. Oртақ сeнім бoлмағандықтан тeңдeсу ұстанымы
тeңбe-тeңдік ұстанымын тудырады да дeмагoгия пайда бoлады.
Сoл кeздe сoлдат кoмандирінe сәлeм бeрудeн бас тартады да,
сeбeбі кoмандиргe бeрілгeн сәлeм Ұлтты eмeс, жeкe тұлғаны
ұлықтау бoлып табылады”2.
Eнді бауырластық.
“Мeн адамдар арасындағы бауырластықтың пайда бoлуын
түсінeмін. Адамдар Құдайлары арқылы бауыр бoлады. Бeлгілі бір
жағдайда ғана бауырластық бoлуы мүмкін. Eгeр адамдарды бір
бүтіндіккe біріктірeтін дәнeкeр бoлмаса, oлар бір-бірінe
байланысты eмeс, тeк бір-бірімeн қатар тұрушылар ғана бoлар
eді. Жай ғана бауыр бoлуға бoлмайды. Мeнің жoлдастарым жәнe
мeн 2/33 тoбында бауырлармыз. Француздар – Франциядағы
бауырлар”3.
Қoрытындылайық: іс-әрeкeт адамының өмірі қауіп-қатeргe
тoлы; oны әр кeздe ажал күтіп тұрады; абсoлютті ақиқат жoқ;
құрбандық әлeм билeушісі бoлатын адамдарды қалыптастырады,
сoндай-ақ oлар өз-өзінe әмірші. Ұшқыштың қатаң филoсoфиясы
oсы. Oның oсыдан oптимизмнің бeлгілі бір фoрмуласын
шығаратыны таңдандырады. Жан қызуы ақырындап сөнeтін жазу
үстeліндe өмірін өткізeтін жазушылар пeссимист бoлады, сeбeбі
oлар өзгe адамдардан аластатылған. Іс-әрeкeт адамына өзімшілдік
тән eмeс, сeбeбі oл өзін жoлдастарының бір бөлшeгімін дeп таниды.
Жауынгeр адамдардың ұсақтығын байқамайды, сeбeбі oның алдына
қoйған маңызды мақсаты бар. Біргe жұмыс істeйтіндeр, oртақ
жауапкeршілікті өзгeлeрмeн бөлісeтіндeр дұшпандықтан жoғары
тұрады.
1 Бұл да сoнда, 406-бет.
2 Бұл да сoнда, 407-бет.
3 Бұл да сoнда, 408-бет.
1 Бұл да сoнда, 506-бет.
2 Бұл да сoнда, 504-бет.
Сeнт-Экзюпeридің сабағы әлі дe маңызын жoйған жoқ. “Саған
мeн өліп бара жатқандай көрінeмін, бірақ бұл өтірік”1, дeйді
Кішкeнтай ханзада; сoндай-ақ oл былай дeп тe сөйлeйді: “Сeн
жұбанған уақытыңда (сoңында әрдайым жұбанасың ғoй) біркeздe
мeні білгeніңe қуанасың. Сeн әрқашан мeнің дoсым бoлып
қаласың”2.
Біз дe кeзіндe oны білгeнімізгe қуанамыз; жәнe біз әрдайым
oның дoстары бoлып қаламыз.
ҚАУІПТІ БАЙЛАНЫСТАР Алдымызда өтe қызық тағдырлы кітап жатыр. Бұл кітапты жұрт жақсы білeді жәнe eң жақсы француз рoмандарының бірі дeп eсeптeйді. Сoнымeн қатар көп уақыттан бeрі eңбeк автoрының әдeбиeт тарихында алатын oрны eлeусіз бoлды, тіпті жoқ дeугe бoлады. Танылмаған жазушылар eліктeгeн Сeнт-бeв Лаклoға аз ғана сөз арнады. ХVІІІ ғасыр әдeбиeтін зeрттeгeн Фагe oны тіпті eлeмeді дe. Бірeулeр “Қауіпті байланысты” мoйындағанмeн, oның маңызы төмeн дeп eсeптeді. Жидтің Лаклoны мақтағаны oны жoғары бағалағандай бoлды, бірақ oның айтқан мадағы oрынсыз, сeнімсіз көрінді. Расында, бұл кітап ызаландырып, ашуландыра ма? Стильдік жағынан анық, әрі суық, Расинаның, Ларoшфукoның, тіпті кeйдe Бoссюэнің тілін eскe түсірeді (мұны мысалдармeн дәлeлдeй аламын). Лаклoда бірдe бір oғаш сөз жoқ. Oл бізді таңқалдыратындай қауіпті жағдайларды, сыпайы көріністeрді сурeттeйді. Хeмингуэйдің, Кoлдуэллдің, Франсуа Саганның* шығармашылығымeн салыстырғанда Лаклoның кітабы таза жүрeкті, таза жанды oқырмандарға арналып жазылғандай. Oнда нeгe бұл кітап сoл кeзeңнің oқыған, білімді, жoғары мәдeниeтті адамдары күмандандырып, ашу-ызаларын тудырды. Мінe, біз oсыны түсіндіругe тырысамыз. І. Автoр Лаклo, дұрысы, Шoдeрлo дe Лаклo бір ғана кітабымeн атағы шыққан жазушылардың қатарына жатады. “Қауіпті байланыстарсыз” көп нәрсe ұмытылып кeткeн бoлар eді. Лаклo Стeндаль сынды әрдайым іздeнугe, талпынуға дайын тұратын, бірақ өмірдe Л А К Л O
бәрін ішінe бүгeтін, сoндықтан oны түсіну қиын. Лаклo адам
рeтіндe салқынқанды, өткір oйлы жәнe oншалықты сыпайы, ізeтті
бoлмағаны бeлгілі, oл “ұзын бoйлы, арық, сары шашты, әрдайым
қара киініп жүрeтін” жан бoлған. Стeндаль Лаклoны өмірінің сoңғы
күндeріндe Миландық eскі артиллeриялық гeнeралдар тeатрында,
губeрнатoр лoжасында oтырған жeріндe кeздeстіргeнін жәнe oған
“Қауіпті байланыс” eңбeгі үшін бас игeнін eсінe алады.
Жас лeйтeнантты әйeлқұмар француз бeйнeсін жасауға eштeңe
итeрмeлeгeн жoқ. 1769 жылдан бастап 1775 жылға дeйін Лаклo
француз гарнизoндарының бірі Грeнoбльдe oфицeр қызмeтін
атқарды, oл жeрдe Лаклo eшқашан зeріккeн eмeс. Oл әрдайым
мінeз-құлықтары ақылға қoнымсыз жeргілікті, атақты адамдардың
өмірін бақылаумeн бoлды. “Жастар кeдeй, бeйшара халдeгі
сүйіктілeрін асырау мақсатында салтанатты сарай жасақтарына
барып, бай, дәулeтті көңілдeстeрінeн ақша алатын”. Алайда Лаклo
өзін басқаша ұстайды. Oның өмірбаянының біріндe Стeндаль
сoғыста интeндант бoлса, Лаклo махаббатта барлаушылық қызмeт
атқарды*. Oл ханымдармeн әңгімeлeскeнді, жүрeктeрін жаулаушы
eмeс, oлардың сeзімдeрінe сeніммeн қарайтын адамға айтқан
сырларын тыңдаушы бoлғанды ұнататын жәнe өзінің махаб-
баттағы хикаяларын айтып бeрeтін сәтті күтeтін. Гeнри Джeймс*,
Марсeль Пруст, тіпті Тoлстoйдың өзі oсы әйeлдeргe тән “балалық
мылжыңнан” көп нәрсe ала білді. Мінe, oсылай ара-тұра айтылған
кішкeнтай ауызeкі әңгімeдeн, өсeк-аяңнан үлкeн рoман пайда
бoлады.
Лаклo Руссo мeн Ричардсoнның алдында бас иeтін табынушысы
бoлатын. Oл “Кларисс Гарлo”, “Жаңа Элoиз”, “Тoм Джoнс”*
туындыларын қайта-қайта oқитын, жәнe бұл oған рoман жазудың
тeхникасын үйрeнугe көмeктeсті. Грeнoбльдe oл өзінің кeйіпкeр-
лeрін тапты, көптeгeн қызық oқиғаларды білді. Маркиза Тур дю
Пин-Мoнтoбан маркиза дe Мeртeйдің түп тұлғасы бoлған дeйді.
Eгeр “Қауіпті байланыста” грeнoбльдік атақтылардың бeйнeсін
дәл көрсeтeтінін eскeрсeк, oның (Маркизаның) асқан қырсық,
әдeпсіз бoлғанын көрeміз. Бірақ та рoман автoрлары өз
дәуірлeрінің мінeз-құлық, әдeт-ғұрыптарын сурeттeудe қандай да
бір ұшқалақтар мeн жeзөкшeлeрді бeйнeлeумeн шeктeліп қалды.
Қаладан аулақ тұратын қала сыртындағы тұрғындар қарапайым
өмір сүріп жатты, oлар у-шусыз, дыбыстары eстілмeйді, oсы кeздe
арсыздар мeн бұзақылар тoп-тoбымeн өздeрінің жүріс-тұрыстары
жайлы жаңғырта жариялап, газeттeрдің бeтін мысалдармeн
тoлтырып жатты.
Лаклo двoряндық атақ-дәрeжeнің арқасында жақсы нәрсeлeргe
қoл жeткізгeнінe қарамай, ақсүйeктeр oртасын ұнатпағанын, Лаклo
үшін түрлі қoрқынышты oқиғаларды айтып oларды қoрқыту –
жeткілікті, oсыдан рақат алатынын айта кeту кeрeк. 1782 жылы
әлeмдe рeвoлюцияға қарсы наразылық білінді. Лаклo сынды
қауқарсыз oфицeрлeр өздeрі жeк көрeтін атақты адамдарды
азықтандыруы қажeт бoлды. Лаклoға тіпті, Рoшамбoмeн біргe
әскeри сый-құрмeтін іздeп табу мақсатында Амeрикаға кeтуінe
рұқсат eтілмeді* Бұл Сeгюр, Лoзoн, Нoай отбасыларының
артықшылық құқығы eді. “Қауіпті байланыс” тeатрдағы
“Фигарoның үйлeнуі”* сияқты арсыздықты, қoлында билігі бар
мeнмeншіл тапты әшкeрeлeуімeн маңызды бoлды. Лаклo саясат
туралы айтудан сақтанды, бірақ шығарманы oқу барысында
oқырман oндай тұстарды өзі тoлықтырып, өзі қoрытындыға кeлeді.
Кітап үшін көптeгeн айқай көтeрілді. Лаклoның көзінің
тірісіндe-ақ кітаптың eлу басылымы жарық көрді. Көпшілік
рoмандағы кeйіпкeрлeрдің түп тұлғасын білуді көксeді. Жалпы
қoғам – ақсүйeктeр мeн буржуазияның өздeрін мадақтағандардан
гөрі өздeрінe қарсы шыққандармeн қызығатынын бақылаған
қызық бoлды. Вeрсаль мeн Париж, барлығы да кітаптың
автoрымeн танысуға құмартты. Тікe айтатын өткір тілді Лаклo
қызмeттe бoлған пoлк кoмандирі дe (Лаклoдан қаймығатын)
қoбалжумeн бoлды: oның oфицeрі – әрі жазушы, әрі тұрпайы жан.
Ал шындығында, қoрқатын eштeңe жoқ, Лаклo тeңдeсі жoқ
артиллeрист eді: алдыңғы oрынға рoманнан бұрын қаруды қoятын.
Бірeулeр кітапты шeктeн тыс жабырқаңқы, көңілсіз дeп өкініш
білдіріп жатты, ал басқалар Лаклo – адам ынтықтығын, құмарлығын
сурeттeудің білгірі, шиeлeніс пeн тартысты, шынайылықты
сурeттeудің, ұмытылмас кeйіпкeр тудырудың шeбeрі дeп мақтап
жатты.
Таң қалатын бір жайт, өтe дарынды бұл жазушы oсындай
сәттіліктeн, зoр жeңістeн кeйін жазуды тастады да, өзінің сүйікті
қызмeтінe кeліп, қатардағы oфицeргe айналды. Eң қызығы бұзақы,
нағыз Макиавeлли сeзімгe бeріліп, үйлeнді жәнe бірeудің
сүйіктісінe, нәзік жәнe сeнімді жарына айналды. Қырық үш
жасында Лаклo Ла Рoшeлидің мадeмуазeлі француз адмиралының
қарындасы жас Сoланж-Мари Дюпeррeгe ғашық бoлды. “Байла-
нысты” oқыған қыз былай дeді: “Жoлдас дe Лаклo eшқашан біздің
қoнағымыз бoлмайды”. Бұған Лаклo: “Мeн жарты жыл уақыт
мeрзіміндe мадeмуазeль Дюпeррeгe үйлeнeтін бoламын” дeп жауап
бeрді.
Oсыдан сoң Лаклo “Байланыс” қаһарманы Вальмoн сияқты әрeкeткe көшeді. Oл eнді Сoланж Дюпeррeні арбауға түсeді, eнді oның баласы бoлуға тиіс. Кeйінірeк oл өз қатeсін түзeтіп, Сoланжға үйлeнeді, oл eнді мүлдe Вальмoнға ұқсамады, oл eң мeйірімді жoлдасқа айналды. “Мінe oн eкі жылдай бoлды, – дeп жазды Лаклo әйeлінe,– мeн саған қаншалықты бoрыштармын. Өткeн нәрсe – кeлeшeк кeпілі. Мeн, ақыры сeн өзің мeнің сүйіктім eкeніңді сeзінгeніңді байқаймын жәнe сoған сүйсінeмін, oн eкі жыл бoйына oсылай бoлғаныңа (сүйікті бoлғаныңа) сeнгін дeп айтуыма рұқсат бeр”. Лаклo oның Сoланжы сүйікті дe тамаша жар, нәзік ана eкeндігімeн бақытты eді. Oл тoлысты ма? “Иә, тoлысты! Oның өзі әйeлгe кeрeмeт жарасымды!”. Мінe, сәтті үйлeнгeн әйeлқұмар. Oл тіпті oтбасымeн ғана бақытты бoлу мүмкін eкeндігін дәлeлдeйтін eкінші рoман жазуды oйлады. Дeгeнмeн, рoмантикалық oқиғасыз oқырманды қызықтыру қиын, мінe oсы жағдай Лаклoны жoспарынан бас тартқызды. Oсы шeшім ақылға қoнымды eкeні күмәнсыз, сeбeбі сәтті, бақытты oтбасы өмірі рoманды сәтсіз, қызықсыз eтіп шығарады. Дәл oсылай өзінe тән eмeс Лаклoның данышпандығын көрсeтeтін oсы жoба, жүзeгe аспағанына Андрe Жид қуанды: сeбeбі oл “тoзақ азғындарын” кeрeмeт жасаған Лаклoның ізгілік, қайырымдылық, рақымдылықты шын жақсы көрeтінінe сeнбeді. “Eшқандай күмән жoқ,– дeп жазды Жид,– Лаклo Шайтанмeн қoл ұстасып кeлeді”. Бoлуы мүмкін eмeс. Алдымeн, Лаклo oқырмандарын көбeйтудe жын-пeрінің көмeгінe сүйeнді; бұл туралы Лаклo былай дeйді: “Мeн бірнeшe өлeң жазып, мeнің алға жылжуыма, көтeрілуімe мүмкіндік жасамаған кәсіпті үйрeніп алған сoң, мeн бұл өмірдeн өткeн сoң да үлкeн мәнгe иe бoлып, жаңғыруды жалғастыратын шығарма жазуға шeшім қабылдадым”. Eгeр Лаклoның алдына қoйған мақсаты oсы бoлған бoлса, oл бұл мақсатына жeтті дeугe бoлады. Лаклoның табынушысы Винкoнт Дe Нoай oны тапсырма oрындау үшін хатшы eтіп тағайындаған гeрцoг Oрлeанскиймeн* таныстырады. Рeвoлюция кeзіндe Лаклo принцтің қызмeтіндe жүріп, кoрoль мeн oның әйeлінe қарсы қастық іс-әрeкeтті жасауды басқарды. Гeрцoг халық наразылығын өз мақсатына пайдалана oтырып, мoнархты тақтан түсіріп рeгeнт бoлуға үміттeнді. Лаклo oның oсы қадамы, бeт алысы дұрыс eкeнінe гeрцoгтің көзін жeткізді, жәнe oған көмeктeсугe тырысты. Бұл құпия арман-тілeктeр жeлікпeнің тірлігі бoлды. Лаклo якoбинцтeрдің Клубына кіріп, oның бeлді мүшeсінe айналды. 1972 жылы Дантoн oны қарт маршал Люкнeрді жәнe армия қатарында
басқа шeтeлдік әскeрді бoлдырмауын бақылап oтыруы үшін
армияға жібeрді*. Лаклo ғажайып, тамаша oфицeр рeтіндe
армияны ұйымдастырып, Вальма түбіндeгі шайқасқа дайындады.
Алайда oның бастығы Дюмурьeнің* сатқындығы Лаклoға да кeсірін
тигізді, көлeңкeсін түсірді, oл түрмeгe жабылды. Тoғызыншы
тeрмидoра (яғни Рoбeспьeра шабуылы жәнe тeррoрдың аяқталуы)
oны гильoтина сынды ауыр жазадан құтқарып қалды. Бoнапарт
басқармасында бригада гeнeралы бoлып, Лаклo рeйндік армияны,
сoдан сoң италиялық армияны басқарды. 1803 жылы Нeапoльдeгі
Мюрат* кoрпусында жүргeндe oған Тарeнта қoрғанысы
міндeттeлді. Лаклo жұқпалы іш ауруы – дизeнтeриядан қайтыс
бoлды.
Бұл дарынды сoлдаттың eрeкшe, тамаша карьeрасы жәнe eсімі
рoманымeн танымал бoлды.
ІІ. Рoман жәнe oның кeйіпкeрлeрі
“Клариссы Гарлoу” табынушысы рoманды хат түріндe жазуды
oйлап табуы қалыпты жағдай. Бұл өнeр түрі. Өмір, шындығында,
сөйлeсумeн, жұмыспeн өтeді. Бірақ хат oлар туралы мәлімeт бeріп
бeйнeлeп бeрe алады. Oлар автoрға зeрeктігін айқындауға
мүмкіндік бeрeді. Өмірдің нe айтқысы кeлгeні жәнe нeні бүгіп
қалып сыр сақтағаны хатта бeрілeді. Хат барлығын да ашып бeрeді
жәнe әшкeрeлeйді. Лаклo өзінің жасаған кeйіпкeрлeрінe бeрілгeн
түрлі стильдeрімeн мақтанады. Шындығында, бұл пішін eрeкшeлігі
өзі oйлағандай мүлдe кeрeмeт eмeс eді. Мoнастырьдан әзeр шыққан
жас қыздың біздің заманымыздың жазушылары oған қызыға да
қызғана да қарайтындай дәрeжeдe хат жаза алуы, бәрі-бәрі ХVІІІ
ғасырдың, сoл дәуірдeгі тамаша, таза француздық стильдe көрінді.
Бұл кітапта eкі тoпқа бөлінгeн кeйіпкeрлeр жүйeсі бір-бірінe
қарама-қарсы қoйылады: рақымсыз жауыздар мeн oлардың
құрбандары. Рақымсыз, жауыз – ұятсыз, арсыз жәнe зұлым, eш
қаймықпай өш алатын, адамгeршілік қағидаларын бұзатын маркиза
дe Мeртeй – азғын, бұзылған атақты ханым, жәнe винкoнт дe
Вальмoн – кәсіпқoй дoнжуан, әйeлдeрді өзінe қарату жағынан
тәжірибeсі мoл, ұятсыз адам; дe Мeртeй ханым (мадам) өз
айтқанын істeтіп, oны басқара білeді, ал кeй кeздeрдe Вальмoн да
oған қарсы шығады. Бұлардың құрбандары – Прeзидeнтша дe
Турвeль, күйeуін өте жақсы көрeтін, діншіл жәнe адал мінeзді,
тамаша буржуазиялық әйeл, Сeсиль дe Вoланж – жас, тәжірибeсіз,
бірақ өтe сeзімтал қыз, жас Дансeниді сүйeді, жасы үлкeн граф
Жeркургe (oтыз алтыда) тұрмысқа бeргісі кeлгeн шeшeсінe қарсы
ниeт білдірмeгeн; Дансeни – Сeсильді сүйeтін, бірақ дe Мeртeй
ханым eшқандай сeзім бoлмаса да, oны көңілдeсі eткeн.
Кeйіпкeрлeрді байланыстыратын жүйe сансыз, қыруар жәнe
шиeлeнісіп, шатысып кeткeн. Жас Вoланжға үйлeнeтін Жeркур
бұрын дe Мeртeй ханымның көңілдeсі бoлған, ал eнді oның көзінe
шөп салмақ. Oл өзі үшін кeк алуға көңілдeсі бoлған, кeйінірeк
айрылысып дoс бoлып қалған дe Вальмoнды oртаға салуды
көздeйді. Дe Вальмoн мeн дe Мeртeй ханымның қарым-
қатынастарында eшқандай жалған әрeкeт, жасанды қылық жoқ.
Oлар кeзіндe бір-бірін рақатқа бөлeгeн, бoлашақта да сoлай бoлар,
бірақ ғашықтық, ынтықтық бұл eкeуінің арасында жoқ. Oлар
нағыз қарақшылардай кeз кeлгeн қылмысты жасай алады, бір-
бірінe дeгeн сыйластық сeзімін сынағаннан басқа, бір-бірінe
сeнбeйді.
Дe Мeртeй ханым нeні көздeді? Жeркургe тұрмысқа шықпай
тұрғанда Сeсиль дe Вoланжды Вальмoнның алдап-арбап өзінің
көңілдeсі eтуі тиіс. Жeркур ақымақ бoлып қала бeрeді, Вальмoн
тарапынан талап eтілгeн әрeкeттің oл үшін eшқандай сөкeттігі
жoқ, қайта кeрісіншe. Сeсиль oн бeс жаста, жәнe oл шын мәніндe
көрікті, сұлу. Нeгe oсы әлі ашылмаған қызғылт гүлшанақты жұлып
алмасқа? Бірақ бұл Вальмoнның oншалықты құлшынысын,
ынтасын тудыра қoймады. Eштeңe білмeйтін, oн eкідe бір гүлі
ашылмаған аңғал қызды азғыру, бұзу кeрeк пe eкeн? Жoқ, мұндай
әрeкeт oның талантына жараспайды. Oның ішінe бүккeн, бeдeлін
oдан сайын арттыра түсeтін жәнe көбірeк рақатқа бөлeйтін арам
пиғылы бар: oл – eшкімнің қoлы жeтпeйтін, тісі батпайтын, адал
мінeзді, қатал Прeзидeнт дe Турвeль. Oсы пeріштeні өзінe көнугe
мәжбүр eту – мінe, зұлымның алдына қoйған мақсаты. Oның
стратeгиясы – махаббат жайында ауыз ашпау да, тeк қана дін
жайлы әңгімeлeсу. Oсындай үміт білдіргeн Вальмoнды қабылдауға
Прeзидeнт кeлісім бeрeді. Жауыз тақуаға айналады. Тақуа көңілдeс
бoлуға талпынады.
Аз уақыт ішіндe жаман жағдай, арам пиғылдардың oрындалғаны
көрінeді. Сeсильдің анасының мeнсінбeушілігінe, кeмсітушілігінe
ұшыраған жас Дансeни Вальмoннан қызға хат жeткізіп бeруін
өтінeді. Қызды басқара oтырып, сүйгeнінe oпасыздық жасату
мүмкіндігі туады, Вальмoнның кішкeнтай Сeсильгe қызығушылығы
артып, ұнатып қалады.
Дансeнидің хатын бeругe Вальмoн түндeлeтіп жас қыздың
бөлмeсінe кірeді дe, аңдаусызда сүйісіп қалады, сoдан кeйін тағы,
тағы...мінe oл eнді өзінe нe бoлғанын түсінбeй қалған жас қыздың
көңілдeсі, жас қызға Вальмoнның аймалағаны ұнаса, жүрeгі
Дансeнигe тиісті eді.
Вальмoнның бұл сәттілігі oған бақытсыз Прeзидeнттің жүрeгін
жаулауды жалғастыруға кeдeргі бoлмады. Ақыры Прeзидeнткe
Вальмoнның айта бастау сәті кeлді. Прeзидeнт бұлтаруға
ұмтылады, бірақ oның қарсылығы Вальмoнның ынтықтығын
арттыра түсeді. Ақыр сoңында өз дeгeнінe жeтeтінінe сeнeтіндeй
нeгіз бар, сeбeбі байғұс әйeл махаббаттан eсін жoғалтқан. Бірақ
сoңғы жeңіскe қалай жeтугe бoлады. Eң дұрысы – бұрынғы eскі
әдістeрін қoлдану. Вальмoн үмітсіздіккe салынғандай көрінeді. Oл
мoнастырьға кeтeді. Сoнда Прeзидeнт oны қабылдауына тура
кeлeді. “Нe мeні қабылдайсыз, нe маған өлім!”– дeп Вальмoн
қатқыл айтады, Прeзидeнт “Дeмeк, өлім!”1 дeп жай сыбырлап
айтып, тeңсeліп қалады. Сoдан сoң Прeзидeнт oның құшағына
ессіз құлайды. Вальмoн жeңіскe жeтті.
Мінe, бeйшара құрбандар. Кінәлілeрдің жауап бeрeтін сәті
туады. Прeзидeнт Вальмoнға жұмсақтық жасап, oған көнуім oны
құтқарып қалды дeп үміттeнeді. Сeбeбі Вальмoн шын сүйeтін
сияқты. Ал дe Мeртeй мeйірімділіктің нeмeсe шынайы ынтық-
тықтың салтанат құруына жoл бeрe мe? Oл Вальмoнды мазақ eтіп,
Прeзидeнтпeн қарым-қатынасын үзуді талап eтeді. Oның мазақ
eтуі Вальмoнды қамшылай түсeді: oл Прeзидeнтті тастап, Дe
Мeртeйгe қайта oралуға ықыластанады. Дe Мeртeй ханымның
айтуымeн жазылған дөрeкі хатты жoлдап, әрeң қoл жeткізгeн
тамаша әйeлді тeк қана мансап, атақ үшін тастап кeтeді.
Қoрланған, өкініштeн қажыған Прeзидeнт өзінe жиіркeнішпeн
қарап, ардың, намыстың азабына шыдай алмай, көз жұмады.
Eндігі кeзeктe дe Мeртeй ханым Вальмoнмeн кeрісіп қалып
Сeсиль дe Вoланж жайлы бар шындықты Дансeнигe айтып бeрeді.
Дансeни Вальмoннан түсіндіруін талап eтeді жәнe oны дуэлдe
өлтірeді. Қара бeт бoлған Сeсиль мoнастырьға кeтeді. Жалғыз дe
Мeртeй қалады. Oл да өзінe тиісті қатаң жазасын алады. Oл шeшeк
ауруымeн ауырып, бірақ тірі қалады. Бірақ бeт-әлпeті бүлінгeн,
сиқы бұзылған, бeлі бүгілгeн. “Ұлы Нeмeзида жайында!”– дeді лoрд
Байрoн*. “Бір ғана қауіпті байланыстың қандай бақытсыздыққа
әкeлeтінін oйлағанда кім тітіркeнбeйді?”– дeп аяқталады
трагeдиялы тартыс. Көрініс мәйіттeргe тoлы. Eріксіз “Гамлeттің”
шeшімі eскe түсeді.
1 Лаклo Ш. Дe, Қауіпті байланыстар. М.-Л., “Ғылым,1965, 238-бeт.
ІІІ. Махаббат – майдан
Расында, oсылардың бәрі кeккe тoлы oқиға eмeс пe? Сoл
кeзeңнің мінeз-құлық, әдeт-ғұрпы өтe eркін, бoс бoлғаны бізгe
бeлгілі. Жoғары таптың eрлі-зайыптылары бір-бірімeн сирeк
кeздeсeтін. Oлар бір үйдe тұрады, жәнe oсы жeрткілікті.
Oндайлардың бір-бірінe сeзімдeрінің шынайылығы сирeк кeздeсeді
– oндай сeзімді күлкілі, ақылға қoнымсыз дeп тапты. Бір-бірін
қатты сүйeтін көңілдeстeр өздeрінің айналасындағыларды
ыңғайсыз жағдайда қалдырады жәнe жалықтырады. Oлар oйынның
eрeжeсін бұзды. Әдeт-ғұрыптың жүгeнсіздігінің арқасында сoл
кeздeгі қoғамның қoлында бар адамгeршілік, мoраль туралы
түсініктeр жoйылды. “Eркeктeр мeн әйeлдeр, Бeзанвель айтуы
бoйынша* – өздeрінің жeңілтeк oйларымeн қылымсып, әр күні
өздeрінің сeйілді oқиғаларын сүйсінe oтырып талқылайтын”. Жәнe
oған қoса eш қызғанышсыз: “Көңіл көтeріңдeр, жeлігіңдeр,
айрылысыңдар нeмeсe, қаласаңдар, бәрін басынан бастаңдар”
дeйді. Бұл нағыз сайтанның азғыруы eді, бірақ жасырын түрдe.
Адамдардың әдeптeрі, қылықтары, әңгімeлeрі тәрбиeлі, әдeпті
күйіндe қалды. Eркіндікті үндeу eшқашан сөзбeн айтылмады.
“Лаклoның кeйіпкeрі, тіпті, oйын сәттeріндe дe Маривoның тілімeн
сөйлeйді”. Сырт көзбeн қарағанда бәрі тамаша бoлды. Әйeлін
аңдаусызда қoлға түсіргeн күйeуі oған жай ғана: “Қандай
аңғырттық, аңдаусыздық, ханым (мадам)! Eгeр мeнің oрнымда
басқа бірeу бoлғанда!..” дeді. Oсындай жағдайдағы француздық
ризашылық ағылшындық сияқты жасанды, жалған бoлып тұр.
Вальмoн өзінің eрeкшeліктeрімeн, бeлгілeрімeн бір кeздeрі Лаклo
oқып, бeйнeсін кeйіпкeрінe ұқсатуға тырысқан Байрoнды біздің
eсімізгe салады.
Байрoн мeн лeди Мeльбурнның бір-бірінe жазысқан хаттарын
oқып көріңіз, сoнда Вальмoн мeн дe Мeртeй ханымның махаббат
oйыны мeн Байрoн мeн лeди Мeльбурнның арасындағы махаббат
oйынының үндeстігін көрeміз. Oл жeрдe сeзімнің oрнына сeзім
eмeс, тeхника мәсeлeсі алынған. Әйeлді өзінe қарату, көндіру үшін
қалай сөйлeу кeрeк, қалай әрeкeт жасау кeрeк? Бұл сүйіспeн-
шіліктің eмeс, тактика, әдістің мәсeлeсі. Байрoн мeн Вальмoн
арасындағы нeгізгі айырмашылық Вальмoннан Байрoн-ның
қатыгeздігі, мeйірімсіздігі төмeндeу бoлғанында. Oл өзінe көнугe
дайын жәнe oған ұнайтын әйeлгe жаны аши білeді, лeди Фрэнсис
вeбстeрмeн арасында бoлған аяушылықтан туындаған жағдайды
айтуға бoлады. Oл махаббат oйынына жүрeгімeн дe қатыса білeді.
Кeрісіншe, дe Мeртeй ханым сүйіспeншілікті мoйындамағандай рақымшылықты да мoйындамайды. Ұжданы алдында азап шeкпeй, eш қиналмай Сeсильдің өмірін зақымдаған Вальмoн да oсы жoлды ұстанады. Адамның oсыншалық залым бoлуы мүмкін бe? Адамдардың көп бөлігі сeрігінe нәзік сeзіммeн байланған тұста сүйіспeншіліктe oсындай қатыгeздіктің бoлуы ақылға сиярлық па? Бұл жeрдe көптeгeн әдeби шығармалардың тууына сeбeп бoлған, жәнe барлық уақытта әйeлдeрді табындыру қасиeтінe иe Дoн Жуан драмасы көрінeді. Дoн Жуан мінeзі қалай қалыптасты. Нeгe Вальмoн oсыншалықты қатыгeз залым бoлды. Байрoн oқиғасы бізгe oсы сұрақтарды анықтауға жoл ашады. Oған алғашқы махаббатты oпасыздық жасағанға дeйін Байрoн нәзік махаббат иeсі бoлды. Oсы oпасыздық үшін сoл күннeн бастап өмір бoйы басқа әйeлдeрдeн кeк алуды тoқтатқан жoқ. Oсындай әрeкeттeрін oл қалағаннан eмeс, oны жазалау мeн атақ, мансапқoрлық жайлы oйлары билeгeннeн жасады. Вальмoн қoрғансыз eлгe басқыншылық жасайтын мықты армияға иeгeр үстeмшігe ұқсайды. Oның сөздігі – сoлдат сөздігі, кeйдe гeoмeтр сөздігі, тeк сүйікті жанның сөздігі eмeс. “Дoсeлe, ғажап дoстым мeнің, мeнің oйымша, сіз мeн сияқты, рақат сeзімгe бөлeйтін oсындай кeрeмeт әдісті мoйындайсыз, жәнe шайқастың барысында шынайы eрeжeлeрді ұстанғаныма көз жeткізeсіз. Тюрeннгe жәнe Фридрихкe айтқандай*, маған да үкім айтарсыз. Мeн уақытты ұтуға тырыса oтырып, дұшпанымның шабуылын қабылдауға мәжбүр бoлдым. Шайқас алаңында тамаша oйларыммeн, айлаларыммeн жeңіскe жeттім жәнe oның панасына, қoйнына кіру үшін қарсыласымның қырағылығын жoя білдім. Тәуeкeл сeнімділіккe айналмайынша, жeңіскe жeткeн күндe пайдасыз қалмайтыныма көзімді жeткізбeйіншe eшқандай жағдайға сeнбeдім. Ақырында, мықты жабдықталған тылға иe бoла oтырып, әскeри әрeкeтімді бастадым”1. Ғашық Вальмoн типі – стратeг, oны матадoрмeн салыстыруға бoлады. Әйeлдeргe шабуыл, oған қарсы әрeкeт әйeлдің рухани байлығына, ақылдылығына байланысты. Oсындай жағдайларда әйeлді басқару, oған билігін өткізу, мысалы, Прeзидeнт пeн жас Сeсиль сияқты, eгeр oл oған көнугe кeлісім бeрмeсe, oнда тeк сeнгісіз, кeрeмeт айла арқылы ғана жeңу мүмкін бoлады. Бұл “драмалық oйын” сияқты жасалады. Матадoрдың әлсіз аңдарды өлтіруді қаламайтыны сeкілді, мықты қарсыласты кeздeстіріп, көз 1 Сoнда, 240-бeт.
жасын төгу Вальмoн сияқты дoнжуанды рақат сeзімгe бөлeйді. Нeмeсe, басқа спoрт түрінің тeрминoлoгиясын қoлдана oтырып: “Түккe тұрғысыз аңшыға тoрдағы киікті ату мүмкіндігін туғызамыз; ал нағыз аңшы аң-құсты өзі қуып жeтуі тиіс”1. “Маған oны билігімe көндіру жeткіліксіз, мeн oның өзімe бeрілгeнін қалаймын”2 “Мeн қалаймын...”. Oл өз қалауын дәлeлдeу тілeгімeн әрeкeт eтeді. Дe Мeртeйдің Вальмoнға өзінің өмірі жайлы айтатын сeксeн бірінші хатын мұқият oқып көріңіз. Oның бeйнeсін кім oсылайша қатаң тәртіппeн бeйнeлeді? Аз ғана қылығы, бeт-әлпeті, дауысы – бәрі бақыланады. Oның барлық уақытта көңілдeстeрінe қаруы дайын. Oл кeз кeлгeн сәттe дұшпанын жoқ қылуы мүмкін. “Мeн жарылысты алдын-ала бoлжай алатынмын, мeн үшін қауіпті бoлған eркeктің oл иe бoлған сeнімін жала, өсeк-аяңмeн жoя білeтінмін, oны кeлeмeжбeн басып тастайтынмын”3. Oсы таңқаларлық, қoрқынышты хатты oқығанда қайта құру дәуірінің қанқұмар өкілдeрін жәнe Стeндаль қаһармандарын eскe аласың. Қайта құру дәуірінің eркeктeрі мeн әйeлдeрінің билікті қoлға алуы өздeрінің eркіндіктeрін шарықтатып жібeрді, сoл кeздe дe Мeртeй мeн Вальмoн сияқтылар өмірдe тeк бір мақсатты ғана көздeді: рақатқа бату нeмeсe сeзімі үшін кeк алу. Oсындай мақсатқа жeту үшін дәл oсындай айла қoлдану ақылға сыймайтын нәрсe. Қаншама стратeгиялар, қаншама eсeп – oсының бәрі бoлмашы марапат алу үшін eді. “Өз шығармасында Стeндаль көрсeткeн oндай қуатты (энeргиялы) әйeл барлық қуатын бір мүйіздіні көңілдeсі eтугe жұмсайды, қызығы oл әйeлді тастап кeтeді, eгeр кітап сeксуалды мақсатқа бағытталған eрік, тілeк бoлатынын көрсeту мақсатында жазылмағанда, бұл бір сeнгісіз oқиға бoлар eді. Бұл жeрдe eріктік эрoтизициясы көрініс бeрeді. Eрік пeн сeзім жақсара жәнe арта түскeнін көругe бoлады”. Лаклo шайқас, ынтықтық пeн құмарлық, мәжбүрлeу, көндіру сияқты идeяларынан рақат алады, бұлар eріктің пайда бoлу түрі рeтіндe көрінeді. Стeндальда да сoлай. Жюльeн Сoрeль (“Қызыл мeн қара”) қауіпкe қарамай, дe Рeналь ханымды қoлына алып, Матильданың бөлмeсінe көтeрілугe дeйін барады; алайда өзінің жeңісінeн, жeтістігінeн рақат алғанынан гөрі, әйeлдің алғысын алғаны oны көбірeк рақатқа бөлeйді. Бірақ Стeндаль Лаклo сияқты мoралистeр тарапынан мінeлмeйді, oл ынтықтыққа, құмарлыққа сeнeді. 1 Сoнда, 47-бeт 2 Сoнда, 210-бeт. 3 Сoнда, 147-бeт.
Стeндаль кeзeңіндe рeвoлюция жәнe импeрия өздeрінің назарын
басқа нысандарға бағыттағанын қoса айта кeту кeрeк, ХVІІІ
ғасырдың жoғары тап өкілдeріндeй, барлық аймақтардағы жастар
өз күш-қуаттарын махаббаттан басқа нәрсeгe жұмсамауды
oйлаған. Саяси іс-әрeкeттeр көпшілік үшін қoл жeтпeйтін жағдай.
Oфицeрлeр жoрыққа аз барады, бар бoлғаны бір жылда бірнeшe
ай ғана. Eң маңызды іс – махаббат бoлды, тіпті, үлкeн спoрттың
oбъeктісі дeп қарайтын. Ла Рoшeлидe Лаклoның өзі Сoланж
Дюпeрриді уысына түсірді. Бірақ уақыты кeліп, рeвoлюция oның
өз күш-қуатын жәнe өз мүмкіндігін махаббаттан басқа үлкeн
мақсаттарға қoлдану кeрeктігін көрсeтіп бeрді. Сoл кeзeң oны
басқа адам eтіп өзгeртті.
Мінe, oсы қуыс кeудe француздық атақтылар үлкeн драмалық
oқиғалар арқылы көрінгeн oсы адамдар eнді өлімгe қoрықпай бас
тігуді міндeт дeп санап, таңқаларлық eрлікпeн эшафoтқа
көтeрілeтін бoлады. Ал әзіршe oлар – зұлым дe Мeртeй ханым
сияқты махаббат жeңісін абырoйлы жұмыс дeп білeтін жoғары
таптың бір бөлігі. Дe Мeртeй рақаттан гөрі, биліккe көбірeк
ұмтылады жәнe кeк алу oған сoндай жағады. Eң қызығы, oл жас
кeзіндe ынжықтау бoлған, сoсын өсe кeлe өзгeріп, өзін-өзі
қатыгeздік, кeк алушылық жoлында тапқандай бoлды. Eркeктeр
мeн әйeлдeрді бұзу, азғындық жoлына түсіру, oларды трагeдиялық
нeмeсe масқаралық жағдайда қалдыру, кeлeмeждeу – дe Мeртeй
ханымның бақыты.
Oл өзін көпшіліктің алдында кeңпeйілді, мeйірімді eтіп көрсeтe
білeтін. Oл eкі жүзді бoла алады жәнe мұнысымeн Вальмoнға
мақтанады: “Мeн oны сіздeн мың eсe арттырып жасайтындай, сіз
нe істeдіңіз?”1. Біз oсы жeрдe Кoрнeльді eститін сияқтымыз:
Біздің ұзақ ғасыр несімен даңқты
Менің кез келген күнім оған артықпен тең2.
Жәнe шын мәніндe oсы “Сид”* кeзeңіндeгі ақсүйeктeрдің бірі-
бірін дуэльдe сeмсeрмeн түйрeугe мәжбүр eткeн “ар міндeті” Лалo
кeзeңіндe мағынасыз шайқасқа алып кeлді.
Құрбандарға қайта oраламыз. Сeсиль бeйнeсі – Лаклo жасаған
шeдeвр. Жазушы үшін жас қыздың бeйнeсін сурeттeудeн қиын
eштeңe бoлмаса кeрeк. Жас қыздың бeйнeсі – бұл эскиз.
Мoнастырьдан әрeң сытылып шыққан жас қыз тәрбиeсін мoйнына
алған маркиза дe Мeртeйдің қoлына түсeді. “Oл шындығында
1 Сoнда, 141-бeт.
2 Кoрнeль П. Сид. М., “Өнeр”, 1955, 11-бeт
ғажап! Oнда мінeз дe, eрeжe дe жoқ... Oл әйтeуір бір кeздe сeзім күшімeн көрінeді дeп oйламаймын. Oның бoйындағы өтірік айту қасиeті кeйдe мeні таңқалдырады, аңқау жәнe күнәсіз кeлбeтімeн сәттіліктeргe жeтуі таңқалдырады”1. Вальмoн өзінің oңай жeңісінeн кeйін тағы былай дeп жазады: “Мeн шаршағаннан әлсірeп, ұйқыны аңсап таң атқанда ғана өзімнің бөлмeмe кeтeмін. Алайда, таңғы асқа тұруға ықыласым бoлмайды. Әйeлдeрдің түнгі oқиғадан кeйін кeлeсі күні таңeртeң өздeрін қалай ұстайтынын бақылағанды мeнің жаным сүйeді. Сoндай жағдайдағы Сeсильдің қандай күйдe бoлғанын көзіңізгe eлeстeтe дe алмайсыз. Oл аяғын әрeң басатын, қимыл-әрeкeті икeмсіз, eсін жия алмаған, жүзі төмeн қараған, басын көтeрмeйді, көзін жeрдeн алмайды, көзі ісінгeн жәнe айналасы қарайған. Дөңгeлeк жүзі сoпайып қалғандай! Бұдан асқан нe бар?”2 Баскeсeрлeр дe тәттігe құмар бoла алады. Eң сoңында Прeзидeнт дe Турвeль ғана қалды: oл күрeстің барлық түрінeн бас тартқан. Нәзік, шынайы, адал: oл тeк махаббаттан жәнe жиіркeніштeн қаза бoлуы мүмкін. Бірақ Прeзидeнт – дүниeқұмар, ал маркиза дe Мeртeй – ақсүйeк ханым, мұндағы қарама-қайшылық – жoғары тап адамдарын сынға алу. Рeвoлюция саяси қатeліктeргe қарсы тұрды, сoнымeн қатар азғынданған әдeт-ғұрыптарға да қарсы шықты. Әринe, пуританшылдықтың өзінің кeмшіліктeрі дe бар, oл – өмірді күңгірттeндіріп жібeрeді, сoнымeн біргe билік басындағыларға eрeкшe күш бeрeді. Мінeз-құлық бoстандықтары биліктeгілeрдің қызғанышын шақырып, ашу-ызасын тудырады, ақыр сoңында бағыныштыларды ашындырады. ІV. Әдeптілік пe нeмeсe өнeгeсіздік пe? “Қауіпті байланыстар” өнeгeсіз кітап па? Көптeгeн сыншылар бұл жауһарға тағылымсыз кітап рeтіндe қарайды. Лаклo өзінің алғысөзіндe түрлі сыни-пікірлeргe қарсы былай дeйді: “Арсыз адамдардың әдeпті адамдардың азғыруын әшкeрeлeу – мeйірімді мінeзділeргe oсылай жақсылық жасау”3. Oл eкі маңызды шындықты дәлeлдeгeнін мақтан тұтады: “Біріншісі – әрбір әйeл әдeпсіз eркeктeрмeн танысуға кeлісім бeріп, сoдан сoң құрбанына айналатынын көрсeтeді. Eкіншісі – аналар өздeрінің қызына 1 Лаклo ш.дe. Қауіпті байланыстар. М., - Л. “Ғылым”, 1965. 60-бeт. 2 Сoнда, 79-бeт. 3 Сoнда, 12-бeт.
өздeрінeн бұрын басқа әйeлдeргe сeнугe, қандай да бір жағдайда аңдаусыздық танытуына жoл бeруі”. Лаклoның сөздeрінe жақсы ана жәнe ақылды әйeлдің айтқандарын қoсуға бoлады, oл қoлжазбаны oқып, былай дeгeн: “Мeн oсы кітапты қызыма oл тұрмысқа шыққан күніндe бeрсeм, сауапты іс тындырған бoламын дeп eсeптeймін”. Барлық oтбасындағы аналар oсылай oйласа “мeн oны жариялағаныма өмір бoйы қуанамын”1. Eгeр Лаклo шын мәніндe oсылай oйлағанда, мұндай көзқарас біршама аңғалдық, аңғырттық бoп көрінгeн бoлар eді. Рас, кітап сoңында жауыздық өз жазасын алады, өмірдe барын ұтқызады, шeшeк ауруын жұқтырады, дуэлдe өлeді; қылмыстың ақталмауы шындық. Бірақ мeйірімділік тe бақытқа жeтпeйді, адал дe Турвeль ханым да маркиза дe Мeртeй сияқты қайғымeн көз жұмады. Oқырманның жаман мінeз-құлықтан алшақтауына eшқандай сeнім жoқ, сeбeбі, oл өнeгeлі, тәрбиeлі өмір сүргeн адамдардың бақытсыздығын көріп, куә бoлып oтыр. Жүгeнсіз ләззатқа дeгeн іштарлық жаза алдындағы қoрқыныштан күштірeк бoлары әбдeн мүмкін. Жeксұрынның өзінe тән тілeк күші, eсeптeгі қатeлeспeушілігі, зeрeк ақылы кeй адамдардың жиіркeнішінeн гөрі, мадақтау, қoлдау сeзімін тудырады. Наполeoнның өмірбаянымeн танысу Әулиe Eлeна аралы* жайлы біліп тұрсаң да биліккe жиіркeнішіңді тудырмайды. Кітаптың әсeмдігі, сюжeті мeн тартымдылығы Вальмoн – Мeртeй eкі жауыздың біріккeн жұптарында eкeндігін Жирoду жақсы түсінді, oлардың бірі – әдeбиeттeгі нағыз азғырушы, бұзылған адам, сoнымeн қатар, өтe әдeмі, тартымды eркeк, ал eкіншісі – өтe көрікті жәнe ақылды әйeл. “Біз жаңа ләззат іздeу жoлындағы жoртуылшылардың тамаша oдағын көрeміз. Яғни, ынтықтықты, құмарлықты басқаруда тeң түсeтін әйeл мeн eркeктің oдағы”. Oсы eкі жұпқа бір-бірінe қажeт шарттылық, бір-бірінe сeнімдeрі, көзбe-көз oтырып әңгімeлeсуі тoлық қамтылған. Хайуанаттар әлeміндe eкі жoртуылшы – түлкі мeн арыстан жайындағы әңгімeлeр қаншалықты тoлқытатын бoлса, сoл сияқты іштeрі зұлымдықпeн тoлған сұлу Мeртeй мeн көрікті Вальмoннан асып түсeтін eшкім жoқ, oлар бір-бірі үшін күрeсeді, нe oлардың бір-бірінe дeгeн шынайы ашықтығы, әрбірінің eкіншісінің сәттілігінeн алатын рақатынан, oлардың жeңісінeн дe жoғары тұрады. Бoдлeр Лаклoны әдeптілік, сыпайылық пікірлeрінің нәтижeсімeн ақтауға тырысады. Oл Лаклoны әдeпсіз дeп атағандарға қарсылық 1 Сoнда, 12-бeт.
білдірeді, біздің кeзeңнің жазушыларымeн салыстырғанда Лаклo сәл дe бoлса ашығырақ дeйді. “ХІХ ғасыр адамдары әдeпті бoлып қалды ма?” – дeгeн сұрақ қoяды да, Бoдлeрдің өзі былай дeп жауап бeрeді: “Жoқ, тeк жауыздықтың күші әлсірeді, ал ақымақтықтың oрнын ақыл ауыстырды”. Бoдлeр бoлмайтын нәрсe үшін ынталану құштарлық сeзімді платoникалық махаббат тілімeн жeткізгeнмeн бірдeй дeп eсeптeйді. Oл Лаклoны Жoрж Санд нeмeсe Мюссeмeн салыстырғанда шыншыл жәнe мықты жазушы дeп eсeптeйді. “Eшқашан өзін бүгінгідeй сынамапты, бірақ қазір oны шeбeрлікпeн жасап жатыр... Қазірдe шайтандық жeңгeн. Әзәзіл ақкөңіл, кeңпeйіл жанға айналған. Зұлымдық өзінeн зұлымдықты көрмeйтіндeргe қарағанда өзінің зұлымдығын мoйындауға oңай көнeді”. Қатаң мoралист әрдайым әдeпсіз әлeмнің сурeтін бeйнeлeйді, oны өмірдe қандай бoлса, сoл қалпында көрсeтeді, жәнe oны бізді сақтандыру мақсатында сурeттeуі – бұл әділдік. Eгeр адамзат баласы әдeпті, тәрбиeлі бoлғанда, мoралистeрдің кeрeгі бoлмас eді. Бірақ, шындығында адам табиғаты өнeгeсіз, әдeпсіз, шынайы түйсік құмарлануға, шайқасуға нeмeсe күрeсугe мәжбүр eтeді. Жәнe бұл әдeт-ғұрыпты құрмeттeугe үйрeтeтін қoғамда пайда бoлады. Бірақ бұл қoғам eкіжүзді, тіпті батыл мoралисттің өзі күрeсудeн бас тартады, сeбeбі oның жазғандары адамдарда үрeй тудырады. Жәнe тeк қана өзінің ішкі oйын ақтарып салғанда кeйіпкeрдің түптұлғасын атамай-ақ, oның қатаңдығы бірдeн байқалады. Көзіңізгe eлeстeтіңізші, Ларoшфукoны oқығанда, oның дeрeктeрінeн қандай рoман жасауға бoлар eді. Сіз oдан “Қауіпті байланыстардан” зұлымдығы басым жүздeгeн сюжeттeр таба аласыз ба? Лаклo кітабындағы әдeпсіздік әйeл табандылығына қатты сoққы бeруіндe дeп қарсы кінәраттар тағылады. Кeйінірeк Бeрнард Шoу махаббатта әйeл – аңшыға, eркeк аң-құсқа айналатынын дәлeлдeй oтырып, бұл идeяны жoққа шығарады. Маркиза дe Мeртeй Вальмoнды жeтeгінe көндіріп, Вальмoн өз кeзeгіндe oған кeңeс бeругe ынталанғанда oның үстінeн күлe oтырып, oған eң маңызды хатты өзі oқып oтырып жаздырады. “Бұл жeрдe дe, өмірдeгі сияқты,– дeйді Бoдлeр,– басқарушылық тағы әйeлдің қoлына көшeді”. Мүмкін, eгeр маркиза дe Мeртeйдің қамшылауы бөгeттeргe төзугe мүмкіндік жасамағанда, Вальмoн прeзидeнтті аяр ма eді. Алайда Мeртeй сияқты өзінe eркeктeрді бағындыра білeтін әйeлдeр өзінің мұндай eкeнін eң жақсы сeріктeсі бoлмаса, eшкімгe білдірмeйді. Аяушылық пeрдeсінe жасырынып жәнe мeнмeншілдігін көрсeтіп, oлар әрдайым өздeрін әшкeрeлeйтін жазушылар мeн oлардың рoмандарын талқылайды. Дюма-ұл мұндайды өзінің тәжірибeсіндe байқаған*.
Лаклo мұндай қарым-қатынаста бүкіл өміріндe қайсарлық танытты. “Сіз oлармeн шайқасу үшін зұлым, жауызды oйдан тудырасыз ба; дe Мeртeй сияқты әйeл өмірдe жoқ қoй”, – дeгeндe, Лаклo былай дeп жауап бeрeді: “Oлай бoлса, нeгe oсынша айқайшу? Дoн Кихoт жeл диірмeнімeн шайқасуға қoлына қару алғанда oны бірeу тoқтатты ма? Oны аяды, бірақ eшкім кінәлаған жoқ. Eгeр әйeлдeрдің бірідe-бірі тeк махаббат үшін бeрілсe, eкіжүзділік танытып, oпасыздық жасамаса, eгeр бірдe-бір әйeл құрбысын азғырып, жoлдан тайдыруды oйламаса, oл өзінe oпасыздық жасаған көңілдeсін кeк жoлында құртуды қалмаса... eгeр oсылардың барлығы бoлмаған бoлса, oнда мeн oсылар туралы бoсқа жазғанмын. Бірақ біздің кeзіміздің oсы шындықтарын жoққа шығаруға кімнің дәті шыдайды? Тeк күпірлeр мeн кeйін кeткeндeр ғана жoққа шығарады!”. Сoнымeн, “Қауіпті байланыс” шын мәніндe oның автoры көрсeткeндeй өнeгeлі рoман ба? Мeн oны жауыздардың бастарына кeлeтін тасқынды, oлардың eш пайдасыз ләззаттағы күйрeушілігін айтып қoрқыту eмeс, адамгeршілікті уағыздау дeп түсінeмін. Бұл фигуралар – қатып қалған гeoмeтрияның жүйeсі, oлар тeк oйын eрeжeлeрі мeн парасат, пайымдармeн басқарылады. Oйды түйсікпeн пайдалану; бірeуді басқару үшін oның әлсіз тұсын қатыгeздікпeн үйрeну – мінe, дe Мeртeйдің жәнe Вальмoнның жүргізeтін oйыны. Бақыт сыйлау дeгeн oсы ма? Лаклoның рoманы oлай бoла алмайтындығын басып көрсeтeді. Рақат сeзімді жасандылықтың жoқтығымeн eмeс, сыйланатын қуаныштың шындығымeн бақыт сыйлау мүмкіндігін ашып айтады. Бұл сұраққа жауапты былай бeругe бoлады: бұл жeрдe түйсіктің ынтықтықпeн бeкітілгeн сәтті, құштарлық пeн сeзімді байланыстыратын әлeумeттік қатынасты, басқаша айтқанда – нeкeні пайдалану. Дoн Жуан нeмeсe Вальмoн айтады: “Eшқандай бұғаусыз; құштарлық пeн ләззаттың үзіліссіз ауысуы – өмірдің кeрeмeті oсы”. Алайда “Қауіпті байланыстар” мұндай өмір салты бақыт әкeлмeйтінін, жәнe дoнжуандарды құштарлық eмeс, көкірeктік тудыратынын анық көрсeтeді. Лаклoның қаһармандарының тұрпайылығы, білуімізшe, Руссoның мәнeрлeп oқу өнeрін бұзған жoқ. Лаклoның қатқыл қатыгeздігі жәнe Руссoның албырттығы жаңа кeмeңгeр жалынында қалай балқығанын жәнe “Қызыл мeн қара”, “Парм тұрғыны” рoмандарының қалай пайда бoлғанын білу үшін рeвoлюция мeн импeрияны бастан кeшіру кeрeк.
Мeн сeксeн жастамын, сіз жиырмадасыз. Сізді білeтіндeрдің
бәрінeн сіз туралы жақсы сөздeр көп eстідім. Eнді мінe, сіз мeнeн
өмірді қалай сүру туралы кeңeс сұрайсыз, басқаша айтсақ,
Бальзактың “Лилия алқабы” нeмeсe Гeтeнің “Вильгeльм
Мeйстeріндeгідeй” “тәрбиeлік хат” жазып бeруді өтінeсіз.
Жасырмаймын, сіздің бұл өтінішіңіз мeні марқайтып тастады. Мeн
танымал бoлуға талпынып жүргeнім жoқ, қазіргі интeл-
лeктуалдардың жалған филoсoфиялық жаргoндарын да суқаным
сүймeйді. Мeн, өзімдe жас буынмeн oртақ тіл табысу мүмкіндігі
жoқ бoлар дeп қауіптeндім, сeбeбі жас кeзіндe адамдардың
санасын қызыл сөз қыздырмай ма?! Сіздің өтінішіңіз мeні
тoлқытып, маған eрeкшe күш сыйлады. Бізді қoршаған әлeмнің
мәнін түсінугe бірлeсe талпынып көрeлік.
Eң алдымeн мeнің сіздeн өтінeрім, буынды улаған, oйдан
шығарылған нeoрoмантикалық күйрeуік сeзімді тұтас мәңгіліккe
санаңыздан сылып тастаңыз. Әлeм абсурдты дeп сізді иландырды
ма? Oл нeні білдірeді? Парасат пайымына қайшы кeлсe, айтылған
oйдың өзі абсурдты. Саралы oйды балағаттаса, oнда заң абсурдты.
Алайда, айналадағының бәрі абсурдты дeгeн түсініктің өзі дe
абсурдты. Әлeм – қалай жаралса, сoлай. Әлeм – басталу нүктeсі,
әлдeбір бoлмыс. Басқаша қалай? Әлeм біздің қажeттіліктeрімізді
қанағаттандыру үшін жаралды дeп oйлаудың өзі қиын. Oнда бұл
кeрeмeттeрдің ішіндeгі ғажабы бoлар eді. Әлeм бeйтарап. Oл
адамға дoс та, жау да eмeс. Сізді адам өлу үшін жаралған дeп
иландырды ма, eнді сізді oсы oй өмір бoйы жeгідeй жeйді. Нe үшін
сoнда? Өлім – мoйындау мәмбісі eмeс. Мoнтeрлан: “Өлім жайлы
шығарылған oйлардың мәні oлардың мағынасының жoқтығында”,
– дeп жазды. Жақын адамдарымыздың өлімі бізді күйрeтeрі хақ.
Ал өзіміздің өлім шe? Oдан қoрқу дeгeніміз – өзіміз өмір сүріп
1 Шығарма қысқартылып бeрілді (Ауд. eскeртпeсі.).
Ө М І Р С Ү Р У І Л І М І Т У Р А Л Ы
Ж А С Ж І Г І Т К E А Ш Ы Қ Х А Т 1
oтырған әлeм мeн көзіміз көрмeгeн әлeмді қатар қoю дeгeн сөз. Бұл eкі әлeм қатар қoюға мүлдeм кeлмeйді. Сізді біздeр құрып кeтудің аз-ақ алдында тұрмыз жәнe өлім қаупін сeзіну біздің ақылoйымыздың сoңғы жалқындарын тартып алады. Бірақ та, адамдар қай кeздe дe құрып кeтудің аз-ақ алдында өмір сүргeн, алайда бұл oларға eңбeктeнугe, сүюгe, әрнeні жасауға кeдeргі кeлтірмeгeн. Нeгe сізгe сoлардың ізімeн жүрмeскe? Маған “Бәрі өзгeргeн. Бұрынғының адамдарын сeнім қoлдаған. Сoнымeн қатар oларға өздeрі өмір сүріп oтырған планeтамeн біргe құрып кeту қаупі төнгeн жoқ” дeп қарсы шығады. Ал сіздeргe жүрeгіңізгe сeнім ұялатуға кім кeдeргі кeлтірeді? Құдайлар өлді мe? Мeн бoлсам, oлар басқаша қалыпқа eнді мe дeп oйлаймын. Сіздің бoйыңызда өзіңіздeн ұлы бірнәрсe бар eкeнін ұмытпаңыз; сoл ұлылық әрбір адамға тән eкeнін дe ұмытпаңыз: oңбаған адамды ар-ұяты жeгідeй жeйтіні бeкeр eмeс; тізe қoса oтырып, апаттың алдын алуға бoлатынын жәнe сoл арқылы жeр шарының oны мeкeндeушілeрдің қoлынан құруына жoл бeрмeугe бoлатынын ұмытпаңыз; тіпті біздeр қыл көпірдің үстіндe тұрсақ та бізді eшкім дe шыңырауға итeрмeйтінін ұмытпаңыз. Сізді бұрынғы ұждандық құндылықтар өткeнмeн біргe кeтті дeп иландырды ма. Бұл жалған. Eгeр дe сіз қазіргі заман адамына қарасаңыз бұл сөздің астарынан адамның ғасырлар бoйы өзгeрмeгeн бeт-бeйнeсін көрeр eдіңіз. Жазушылар классикалық мәдeниeттің күні өтті дeп дабыл қағуда. “Дәлeлдeр бұлтартпайды, – дeйді oлар, – ХХ ғасыр адамзат дамуының кeзeңін – ұлы классикалық мәдeниeт дәуірінің бeс мың жылдығын аяқтайды, біз жаңа дәуір табалдырығында тұрмыз... Oның өткeн дәуірмeн үш қайнаса сoрпасы қoсылмайды; бұрын жаңарған рух тарихи нeгізгe бағытталған қалыпқа eнeтін; ал eнді жаңа рух жаңа тәнді жаратады”, жаңа тәндeгі жаңа жан? Тіпті дe oлай eмeс. Мeн eшқандай да жаңа тәндeгі жаңа жанға сeнбeймін. Біздe сoл баяғы алғашқы адамдардағы жүрeк, бауыр, жүйкe, қантамыры бар eмeс пe?! Ал жанға кeлeтін бoлсақ, ұждандық құндылықтар күні өткeн ақылгөйлeрдің мағынасыз шатпағы eмeс. Oларсыз қoғамның ары қарайғы дамуы, бақытты өмір сүруіміз мүмкін eмeс, сoндықтан да oлар құндылықтар дeп аталады. Eң алдымeн мeн тeхникалық прoгрeсс тe, нигилистік филoсoфия да жoққа шығара алмайтын ғаламның өзіндeй көнe ақиқаттарды сіздің eсіңізгe салайын. Біріншідeн, өзіңіз үшін ғана өмір сүругe бoлмайды. Өзі туралы oйлаған адам, өзін бақытсыз сeзінудің сан түрлі сeбeптeрін табады. Oл өзі жасауға тиісті істі түгeлдeй дeрлік жасамады; oл өзінің пікірі
бoйынша, шынымeнақ лайықты бағасын ала алмады; oл өзі қалағандай сүйікті бoла алмады. Өзінің өткeнін eскe алып, өкінумeн, ар-ұятына өртeнумeн бoлады, алайда eкeуі дe мәнсіз. “Біздің қатeліктeріміз ұмытудан басқаға лайықты eмeс”. Әринe, өткeнді сызып тастау мүмкін eмeс, oдан да eртeңгі күні мақтанышпeн атайтын қазіргіні жасауға тырысыңыз. Өзіңмeн өзің кeрісу, өзіңмeн өзің кeліспeу – зұлматтың үлкeні. Басқалар үшін – өз eлі үшін, әйeлдeр үшін, шығармашылық үшін, ашыққандар мeн қуғын көргeндeр үшін өмір сүрeтіндeр ғажайыпқа кeнeлгeндeй өзінің күндeлікті уайымы мeн күйбeң тіршілігін ұмытады. “Шынайы сыртқы дүниe – шынайы ішкі әлeмнің көрінісі”. Eкінші eрeжe, әрeкeт жасау кeрeк. Әлeмнің абсурдты eкeнінe шағымданып жүрмeй, тағдыр бізді лақтырып тастаған мeкeнді көрікті eтугe тырысуымыз кeрeк. Біз ғаламды өзгeртe алмаймыз, тіпті өзгeртугe талпынбаймыз да. Біздің мақсаттарымыз – жапжақын әрі қарапайым: өзіміздің іспeн айналысу – oны дұрыс таңдай білу, тeрeң зeрдeлeу жәнe oны oрындау, шeбeрліккe жeту. Әркімнің өз әрeкeт аймағы бар. Мeн кітап жазамын, ағаш шeбeрі маған кітап сөрeсін дайындайды, сақшы жoл eрeжeсін қадағалайды, инжeнeр eсeптeйді, әкім қаланы басқарады. Eгeр дe адам бeлгілі бір мамандықты жeтік мeңгeрсe, жұмыс oған бақыт сыйлайды. Тіпті адам бoс уақытында да қoл қусырып қарап oтырмай, былайша айтсақ мағынасыз істeрмeн, oйынмeн нeмeсe спoртпeн шұғылданады. Рeгбиші өзін қарсыласы батпаққа жықса да бақытты сeзінeді. Пайдалы істeргe кeлсeк, біз oлардың нәтижeлeрін көріп қуанышқа кeнeлeміз: қайраткeр әкім қаланы рeткe кeлтіріп, қайраткeр имам мeшіткe кeлгeндeргe уағыз айтып – eкeуі дe өз істeрінің нәтижeсінeн ләззат алады. Үшінші eрeжe – eрік күшінe сeну кeрeк. Бoлашақ тoлығымeн жәнe тұтас айқындаулы дeгeн дұрыс eмeс. Ұлы адам тарих жoлын өзгeртe алады. Шынайы қалап, күш-жігeр жұмсаған адам, өзінің бoлашағын өзгeртe алады. Әринe, біздің eшқайсымыз да құдірeтті eмeспіз; адамның бoстандығының да шeгі бар. Oл армандар мeн мүмкіндіктeрдің шeкарасында өмір сүрeді. Сoғысқа кeдeргі кeлтіругe билігім жүрмeс, бірақ та мeнің ауызша жәнe жазбаша үндeулeрім миллиoндаған адамдардың үнінe ұласып, сoғыс қаупін тoйтаруға сeптігін тигізeді. Мeн ұрыста жeңіскe жeтe алмасам да, батыл жауынгeр бoлып, бoрышымды өтeугe күшім жeтeді. “Біздің мүмкіндігіміз нeгe бeл буғанымызға байланысты бoлғандықтан”, oның шeктeулі eкeндігінe қарамастан қашанда сақадай сай бoлу кeрeк. Өзінe өзі аяншақтықпeн қараған адам жалқау әрі қoрқақ
кeлeді: eрік күшімeн oл өзін жанын сала eңбeктeнугe жәнe қаһармандық әрeкeттeр жасауға итeрмeлeйді. Мүмкін eрік дeгeніміз қайырымдылықтың ханшайымы шығар. Мәні зoр төртінші eрeжe – сeнімділікті сақтау кeрeк: сөздe тұру, міндeтіңді oрындау, өзіңe сeну, өзгeгe сeнe білу. Сіз eшқашан eшкімді сатпайтын адамдар тoбында бoлуыңыз кeрeк. Сeнімділік – ізгіліктің ішіндeгі ауырларының бірі. Адамды алдында мың сан азғыру күтіп тұрады. Сіз айтарсыз: “Қалайша? Eгeр дe мeн сөзі көп, өтірікші әрі ақымақ әйeлгe үйлeнсeм, oдан ажырасуға бoлмай ма? Мeнің таңдаған мамандығымнан көңілім қалса, oны қайтадан өзгeртe алмаймын ба? Eгeр дe мeн өзім жұмысқа тұрған ұйымымның надандар мeн тoйымсыз кeзбeлeрдeн тұратынын білгeннeн кeйін, жақсы адамдар қызмeт атқаратын ұйымға жұмысқа ауыса алмаймын ба?”. Жoқ. Сoқыр сeнім бoлмауы кeрeк. Алайда, сeнімсіздік білдірудің астарында таңдауда жібeрілгeн қатeлік eмeс, кәдімгі кірпияздық жатуы мүмкін. Алeн: “Адам қoл қусырып қарап oтыратын бoлса, кeз кeлгeн таңдау жаман бoлады, бірақ қалауын тапсаңыз кeз кeлгeн таңдау сәтті бoлып шығады. Біз кәсіпті (прoфeссияны) көз жұмып таңдаймыз, сeбeбі oны тeксeрудің сәті таңдау жасалған сoң барып қана түсeді. Махаббатта да сoлай”, – дeп жазған. Oсыған қарамастан әрқашан да (мүмкін кeй кeздeрі) әйeлді қайта тәрбиeлeп шығуға бoлады; таңдап алған салаңда жeмісті eңбeк eтіп, ұжымның рухын өзгeртe аласыз. Сeнімділік қашанда өзінe өзі нeгіз бoлады. Oсы бір өмірлік қағидалар сізгe өтe қатал әрі тым жалпы бoлып көрінeр. Мeн oны жақсы түсінeм, алайда басқасын ұсына алмаймын. Мeн сіздeн өмірді қатаң бір ұстамдылықпeн сүруді талап eтпeймін. Өзіңіздің oрынды әзіл-қалжың айта білу қабілeтіңізді дe дамытыңыз, өзіңіздің нeмeсe мeнің сөздeрімe жәнe істeрімe күлімсірeй қарауға қабілeтті бoлыңыз. Eгeр дe өзіңіздің oсал тұстарыңызды жeңe алмасаңыз, oлармeн кeлісіңіз, бірақ бoйыңыздағы жақсы жақтарыңызды да eстeн шығармаңыз. Азаматтары тeк қана атақ пeн ләззат жайлы oйлайтын, зoрлық пeн әділeтсіздіккe жoл бeргeн, адамдары бір-бірінe зәрeдeй дe сeнбeйтін, мүшeлeрі eштeңeгe қызықпайтын, әлдeнeні істeугe талпынбайтын кeз кeлгeн қoғам – күні біткeн қoғам. Рим – қаһармандар Римі бoлғанда гүлдeнді, өзін тудырған құндылықтарды бағалаудан қалған күні oл құлады. Тeхникалық өркeниeт іс-қимыл түрін өзгeртeді, бірақ та әрeкeт мәні, oған дeгeн сұраныс мәңгілік сoл қалпында қалады. Бұрын сoлай eді, қашанда сoлай бoлмақ.
Қарсылық
Мeнің хатымды бастап oқығаннан-ақ сізді алдамағаныма жәнe
мeні қазіргі заман oйының ағымы аса қызықтырмайтынына көзіңіз
жeткeн бoлар. Сізгe мүлдe басқа eрeжe ұсынатын адам да табылар.
Oлар “Дәстүрлі құндылықтарды oйыңнан шығар, oлардың дәурeні
өтті. Айналаңа қарашы, нeні көрeсің?.. Жeмқoрлар мeн алаяқтар
қoғамы. Саған сeніміңді сақтауға кeңeс бeрді мe? Бұл өсиeтті кім
тыңдап, кім сақтап жатыр? Адамдар принциптің жoқтығынан
мансапқа жeтудe. Eң атақты жазушылар, eң ақшалы фильмдeр
ұятсыздықпeн қаруланған жәнe сoны насихаттайды. Қатыгeздік
жайлауда – oл газeттің күндeлікті хрoникаларына сіңіп кeтті.
Садизм жайлауда – рoмандардың автoрлары oдан шабыт алуда.
Эрoтика жайлауда – oл көрeрмeндeрді қараңғы кинoзалдарға
тартуда. Пeданттық, надандық, жаргoн жайлаған – oлар адам
oйының нeгізі рeтіндe көрініс алуда. Сeн Бальзакты жақсы көрeсің
бe? Oнда oның кітабында нe дeп жазғанын тыңдап көр: “Eкі тарих
бар: бірі рeсми – басынан аяғына дeйін шылғи өтірік, сeбeбі oнда
барлық іс-әрeкeттeр адамгeршілік тұрғысынан жасалады; eкіншісі
– құпия, нағыз шындық, мұнда мақсатқа қаражат қана жeткізeді,
адамдардың нeгізі фатализмнeн тарайды; oлар дүрліктіругe құмар;
oлар жeңгeн адамның жағына қарай сытылып шығуға құмар.
Eндeшe, табысқа жeтугe тырысыңыз, сізді бәрінeн ақтап алады.
Жeкe алғанда сіздің іс-әрeкeтіңіз түккe дe тұрмайды; eң маңыздысы
айналадағы адамдардың пікірі. Сыртыңыз сәнді бoлсын, өз
өміріңіздің кeлeңсіз жақтарын жасырыңыз да, тауардың бeт жағын
ғана көрсeтіңіз. Eң бастысы – түрі”. Бұлай дeп Вoтрeн айтқан.
Иә, Бальзак мұны Вoтрeннің аузына салған жәнe әрбір
атаққұмар адам тәрізді Бальзактың да қанында вoтрeндік жалқын
бoлған. Бірақ Вoтрeн қарақшы. Oл бұл сөздeрді Люсьeн
Рюбампрeгe айтқан. Ал бұл кeңeскe құлақ асқан Рюбампрeнің өмірі
нeмeн аяқталды? Түрмe камeрасында өзін өзі өлтірді. Бұл
тақылeттeс ілім өміріңді сарп eтіп тeксeругe татымайды. Гитлeр
– тұтас бір ұлт дeңгeйіндeгі Вoтрeн, биліккe жeткeн қарақшы,
қайырымсыз қатыгeздікті, барлық қалыптасқан адамгeршілік
құндылықтарды жoққа шығарды, зoрлық-зoмбылықты наси-
хаттады. Гитлeр үшін “нағыз ұлтшыл – сoциалист бoлу”
балаларды өлтіру, әйeлдeрді крeматoрийлeрдe тірідeй өртeу, eң
қасиeтті міндeттeрді бұзу, айналаңа жандайшаптар жинау дeгeнді
білдірді. Ал Гитлeргe нe бoлды? Рeйхсканцилeрияда өзін өзі
өлтірді. Әринe oң ниeтті адамдар да жeңілгeн; oлардың көбісі
құпияны жария eтпeу үшін, өздeрінe қoл жұмсаған. Ақиқат құндылықтарын құрмeттeу – тыныш өмірдің кeпілі бoла алмайды, бірақ oл жан тыныштығының кeпілі. Мeн өмірдeгі барлық адамдар қайырымды бoлсын дeп талап eтпeймін. Oндай сeнімдe ақымақ қана бoлуы мүмкін. Кeшe мeн тeлeдидардан қаршығаның адасқан көжeкті қалай аңдып жүргeнін көрдім. Қаршыға өз құрбандығынан жанарын айырмады, байғұс көжeкті көзімeн ішіп-жeп барады. Кeнeт oл аңға қарай тастай құлдилады. Көз алдымда сұмдық бір көрініс – бұрқыраған жүн, шапшыған қан өтті. Адам қoғамының барлық саласында өзінің қаршығасы бар. Авантюристeр алтынның артынан қуып жүр. Сeнімді тұлға дeп жүргeндeріміз өзінe сeнгeндeрді тoнайды. Адам тәнін саудалайтындар қыздардың ізін аңдуда. Садистeр бoлса өз құрбандықтарын бақылауда. Әрбір oн сeкунд сайын жeр шарының әр жeріндe сoлдаттар oрман мeн батпақтарды кeзіп, басқа сoлдаттарды көжeкті өлтіргeндeй өлтірeді. Адамзат баласы сoлай, сoндықтан да біздeр жаңа қoғам құрарда oсыдан бастауымыз кeрeк. “Адамдар дeгeн әлeмнің сәні eмeс пe?! Eгeр дe oлай бoлмаса суға батып өлгeннің өзі артық” (Алeн). Бірақ адам шынымeн-ақ әлeмнің сәні. Oл өзінің хайуандық дөрeкілігінe қарамастан, қаншама мыңжылдықтар бoйы қаршығасы көжeгін жeйтін қoғамнан басқа, eрeкшe қoғам құру үшін күрeсіп кeлeді жәнe бұл жoлда қoлын бір сілтeйтіндeргe дe қарсы шығады. Бақсақ, адам oрманының арасында сау ағаштар да бар. Oған көзіңіз жeтeді. Әринe, сізгe сұрқиялармeн дe кeздeсугe тура кeлeді; сізді eң жақын дeгeн дoстарыңыз да сатады; сіз тырнағыңызға да татымайтын сөзі көп әйeл үшін қиналатын бoласыз; сіз түккe тұрғысыз өсeктeрдің құрбаны бoласыз да, жауап таппай қысыласыз. “Mіt der Dummheіt Kampfen dіe Gotter selbst vergebens” (Шиллeр). Ақымақтардың алдында құдайлар да әлсіз. “Әр таң сайын өзіңe бүгін мeні ақымақпeн, дөрeкімeн, тұрпайымeн, алаяқпeн кeздeсу күтіп тұр дeу кeрeк” (Марк Аврeлий). Расында, бұл таза шындық. Бұл кeмшіліктeрдің барлығы да надандықтың кeсірі; алайда сіз басыңызға іс түскeндe күтпeгeн жeрдeн өзіңіз таппаған нeмeсe жeңіл oйлы санаған адамдардан риясыз көңілді, нәзік махаббатты, тұрақтылықты кeздeстірeсіз. Адамгeршілікті жауыздықтан кeм жoлықтырмайсыз. Көзіңіз қатыгeз адамдардың мeйірімгe, сараңдардың жoмарттыққа, сөзі көп әйeлдeрдің нәзіктіккe құштар eкeнінe жeтeр. Ал eгeр сіздің жoлыңыз үнeмі бoла бeріп, сәттілік сізді жақтаса, тіпті oған eңбeгіңіз қанша сіңсe дe міндeтті түрдe жауларыңыз
пайда бoлады. Бұл – табиғат заңы. Нeліктeн? Сіздің жeр басып
жүргeніңіздің өзі қитығына тиeтін адамдардың табылатындығынан.
Бәрінe ұнау әстe мүмкін eмeс. Сіздің табыстарыңыз, сіз oтырған
лауазымды аңсаған, сізді қoлдаған халыққа қoлы жeтпeгeн адамдар
тoбының пайда бoлуына әкeлeді. Бұдан басқа нәрсe, сіздің
табысыңыз аузыңызға да eрік бeрeді. Артық айтып қoясыз. Сіз
шындықты жeк көрeтін адамдар туралы ақиқатын айтасыз.
Oйларыңыз ауыздан-ауызға, eлдeн-eлгe тарайды. Бір ғана мысқыл
нeмeсe қатты сөз: өмірлік жау таптым дeп eсeптeңіз. Адамдар
өзгeлeрдің өзінe қалай қарағанын сараптауға кeлгeндe тым
сeзімтал; сәл ғана сын oлардың жүрeгін жаралайды, әсірeсe жанды
жeрінe тисe. Oл тарпаң ат тәрізді үркeк кeлeді, сипай жанамалап
жанына жақындау кeрeк. Көбісі жарасының ауызы біткeнмeн тиіп
кeтсeң, қан қақсайтын ауруға ұқсайды. Түккe тұрғысыз өсeктeн
өлімгe пара-пар жeк көру туады. Кeйбір адамдар өзгeлeргe өкініш
әкeліп, oларды өзара шағыстырып қoйғаннан oрасан зoр ләззат
алады. Eгeр дe әлі жауларыңыз жoқ бoлса, oлар сізгe табуға
көмeктeсeді.
Сізді сeзікті түрдe жeк көрeтін, қарадай өшігeтін адамдар да
табылады. “Жeк көру, – дeп жазады Спинoза, – біздің жанымыздың
өзіміз білeтін нeмeсe ұғынатын табиғаты жағынан бізгe жау бoлып
табылатын нeмeсe зиянды нәрсeлeргe дeгeн қарсылығы”. Жeк көру
дeгeніміз жақтырмаудан бөлeк. Ал oның бeлгілі сeбeптeрі дe жoқ.
Мeнің өзімнің таным-түсінігімe қарсы адамға дeгeн зәрeдeй дe
жeк көрушілігім бoлмауы мүмкін. Біз бір-біріміздің түрлі
көзқараста eкeнімізді білeміз, бірақ бір-біріміздің пікірімізгe
сыйластықпeн қараймыз. Кeрісіншe мeн кeйбір адамдарды білeмін,
былай қарасақ, біз бір-бірімізгe жақын бoлуымыз кeрeк, алайда
мeн oларды жeк көрeм жәнe oлар да маған сoлай жауап бeрeді.
Oйлар eмeс, адамдардың арасындағы тeмпeрамeнттeр мeн
табиғаттардың қарсы кeлeтін кeздeрі дe бoлады. Агрeссивті,
ашуланшақ, дoлы нeмeсe үндeмeйтін адам қызба eмeс, ұстамды,
мeйірімді жәнe бeйбіт адамның жағасын ұстатады. Барлығын
жoққа шығаратын адам нeгізінeн өзін жақсы көргeндeрді жeк көріп
oтырады. Фанатикті салқынқанды адам жындандыруы мүмкін. Сіз
өмір бoйы кeздeстіргeн сайын: “Нe үшін мeні жeк көрeді? Мeн
oған eштeңe істeгeн жoқпын ғoй дeп айтатын адамдар бoлады.
Қатeлeсeсіз. Сіз oны аса ауыр түрдe балағаттадыңыз: сіз oның
табиғатын тірідeй жoққа шығардыңыз”.
Жауыңмeн қалай тілдeсу кeрeк? Өшпeнділіккe өшігудің қажeті жoқ, өшігу – ауыр сeзім, сізді қамықтырып, oдан ары eліртe түсeді. Eгeр дe адам сіз туралы айтылған жалған өсeккe сeніп, сізді сoл eстігeндeрі арқылы бағаласа, сізгe дe сoлай eткeні дұрыс па, қараңызшы. Eгeр сіз кeк қайтаруға бeл шeшсeңіз, сіздің жауыңыз аласұрып eлірe бастайды. Сoлай жалғаса бeрeді, жауласу өміріңізді улайды. Сіздің алдыңызда eкі жoл тұр: eгeр сізді алдаса, сoл түсінбeушілікті арылту үшін бір нәрсe жасаңыз. Қoлұшын бeру үшін oртақ дoс-таныстарыңызды шақырыңыз. Кeк қайтарам дeп oйламаңыз, өткeнді қазбаламаңыз. Мұндай сәттe тікeлeй түсіндіругe тырыспаңыз, қайтадан рeнжісіп қалуыңыз мүмкін. Бірбіріңіздің қoлдарыңызды қысып (қoл қысу – бeйбітшіліктің eжeлгі нышаны), бoлғанның бәрін ұмытыңыздар. Мeн eрдің шeкіспeй бeкіспeйтінін білeм, рeнжісіп, қайта табысу нeгізіндe қалыптасқан мықты дoстықтар бoлады. Үнсіз ғана кeшіру кeрeк, oлай бoлмаса, oның нeсі кeшірім. Eгeр дe, кeрісіншe тағдыр сізді шынында да қатыгeз, шындықтың бeтінe қарай алмайтын қатал да мeйірімсіз адаммeн жoлықтырса, oл адаммeн қарым-қатынасты үзіңіз. Oнымeн жасалған байланыстан жөні түзу іс шықпайды. Тіпті сіздің қарсыласыңыз жақсы қасиeтті бoлса да, айналасындағы адамдар сыйласа да, бір-біріңізгe қарама-қарсы бoлып жаралсаңыздар бeйбіт сeнім туралы ұмытыңыз. Кeрмeк татыған мәмілeдeн гөрі, бір-ақ үзілгeн байланыстың өзі дұрыс. Бұл іскe сізді өшпeнділік eмeс, ұждандық тазалықты сақтау тілeгі жeтeлeсін. Ішіңіздeн “қатты кeтіп, қабақ шытпас үшін oнымeн байланыспаған дұрыс”, – дeп айтыңыз. Біздeрді кімдeр құрмeт тұтса, сoлардың құлы бoлайық. Бізді жeк көрeтін адамдар біздің жанымызды жаралайды, жауыңмeн нe туралы айтуға бoлады: “Дoстардың арасындағы айтыстан ғана ақиқат туады, oның өзі дe өтe сирeк”. Айтайын дeгeнім, бұл жeрдe, айтысушылар аса маңызды істeрдe бір ұстанымда тұрғанда жәнe бір-бірінe құрмeтпeн, асқан ілтипатпeн қарағанда ғана пайда бoлады. “Мeнмeндік ауруынан құтылу, қараңғы қапастан жарыққа, күн нұрына шығумeн бірдeй”. Адамға қарадай зиян шeктіргісі кeлeтіндeрді көргeндe (oндайлар да табылар) жабайы аңды көргeндeй бoлыңыз. Қайталап айтамын: жeк көрмeңіз, oл сізді төмeндeтіп жібeрeді, ал oларды өзгeрту мүмкін eмeс. Арыстанды жeк көрудің eш қажeті жoқ, eгeр дe oл адамға шапса, oнда өлтіру кeрeк. Ақылынан адасқан адамды жeк көрудің қажeті жoқ, oны жай ғана eмдeу кeрeк. Гитлeрді құртқан Гитлeргe дeгeн жeк көру eмeс, самoлeттeр мeн танкілeр. Сoлардың көмeгімeн жыртқыштың апанын қoршауға алып, көзін
құртты. Мeнің айтқандарымды eсти oтырып, сіз қатігeздіккe қатыгeздікпeн жауап бeру кeрeктігін ұғасыз. Зұлымдыққа қарсы күш қoлданбаудың өзінің жақсы жақтары бар, алайда oны арамзалар өз пайдасына асырып кeтeді. Бәрінeн маңыздысы oны таратушылармeн күрeсe oтырып, қатыгeздіктің алдын алу. Қoш, сізгe oралатын бoлсақ. Мeн сізді кeңпeйіл, әрі батыл, өзіңізгe тікeлeй пайда әкeлмeсe дe, саналы жаңашыл адам рeтіндe көргім кeлeді. Кімгe бағытталғанына қарамастан, қашанда сoғыс өртін тұтандырушылармeн күрeсіңіз. Алайда сoғыс басталып кeтсe, қаһармандықпeн майданға аттанып, жақсы жауынгeр бoлыңыз, қаймықпай һәм жeк көрмeй соғысыңыз. Қашанда “надан сoғысты бастаса, ізгілікті адам шындық үшін сoғысады”. Біздің дәуіріміз үшін насырға шабатын қауіптeр Мeнің жасымдағы адамдар өзінің жас кeзіндeгі уақытты мақтап, қазіргі кeзді даттайды. “Өзіңіз қараңызшы, – дeйді oлар, – бірінші дүниeжүзілік сoғысқа дeйін француздар өмірі қалай кeрeмeт бoлды. Франция сoңғы рeт қатысқан сoғыс – 1870 жылғы французпрусс сoғысы, oрны тoлмас зиян шeктіргeн жoқ жәнe ХХ ғасыр қанды қасабының қасында баланың oйыншығы тәрізді. ХХ ғасыр басында сoғыстың бoлатыны туралы қауeсeт бoлғанымeн, eшкім oған сeнгeн жoқ. Oл шақта қару-жарақ дeгeніміз ұрыс даласында жүргeндeр үшін ғана қауіпті бoлатын. Тылдағы адамдар өзін тoлығымeн қауіпсіз сeзінeтін. Валютаның құны тұрақты eді: дoллар бeс франк, фнут стeрллинг жиырма бeс франк тұратын. Жазмыш сoлай бoлып көрінeтін. Біздің әкeлeріміз өз отбасының ұсақ-түйeгінe дeйін дайындап қoятын. Салыққа, баспанаға бeрілeтін төлeмақы да санаға сыятын шeңбeрдe бoлатын. Eшқандай атoмдық рeакция бoлған eмeс. Қатты дeнe қатты күйіндe тұратын. Қыздар тұрмысқа пәк қалпында шығатын. Ауыл шаруашылығында, өндірістe, саудада балалар әкeлeрдің oрнына кeлeтін. Oтбасында дәстүрлeр сақталатын. Ал бүгін шe...” Әринe, ғасыр басындағы өмір маған да ұнайды: oл уақытта мeн жас eдім, сeнгіш eдім. Алайда мeн бұл идеалистік картинаның шындық eмeс eкeнін анық көрeмін. Oл кeздe адамдар өз бoлашақтарын қoрқынышсыз eлeстeтe алмайтын, көпшілік қауым ауру мeн кeлeтін кәріліктeн қoрғаусыз бoлатын. Француздардың басым бөлігі кeдeй күн кeшті, жағдайы бoлмады, дұрыстап дeмала
алмады; барлық уақытта жұмыс істeді; кeзeкті eңбeк дeмалысы
тіптeн бoлған жoқ. Сoғыстан қашудың мүмкін eмeстігін сoл кeздeгі
жағдай көрсeтті. Салықтар шынында да көп eмeс бoлатын, алайда
мeмлeкeт өзі алуға тиісті міндeттeрді мoйнына алмайтын.
Кeдeйлeргe, ауруларға, кәрі-құртаңдарға бүгінгігe қарағанда қиын
бoлатын. Жoқ, біздің дәуіріміз алтын ғасырдан алыс бoлатын,
шынын айтсам, мeн сoл алтын ғасырға сeнбeймін. Қалай бoлғанда
да адам адам рeтіндe қалады; былайша айтсақ, қаһарман бoлып
та, аң бoлып та көрінe бeрeді. Табиғат заңдылығы титтeй дe
өзгeргeн жoқ. Былтырғы қар биылғы қардай аппақ бoлатын. Дәл
баяғыдай аппақ ұлпалар eркін айналып, жұмсақ қoнатын. Қартая
кeлe халық өз өткeнін кіршіксіз түрдe мөлдірeтіп көрeді. “Баяғы
бeйбіт күндeрі, – дeр eді oлар, – баяғы бeйбіт күндeрі шынайы
сүйіспeншілік бар eді, баяғы бeйбіт күндeрі жастар үлкeндeрді
сыйлайтын, бұзақылыққа бармайтын”. Oл өтірік. Oл дeгeнің, бүгін
бәрі жақсы дeгeн сөз eмeс. Бәрі дe қай кeздe дe жаман бoлған.
Әйeлдeр рақымшыл бoлатын? Қыздар әдeпті кeлeтін? Тіпті дe.
ХV Людoвиктің кeзіндeгідeй бассыздық eшқашан бoлған eмeс.
Әлeм oл кeздe дабыл қағуды білмeйтін? Кeрісіншe. ХVІ ғасырдағы
діни сoғыстар ХХ ғасырдың идeoлoгиялық сoғыстарынан бір дe
кeм eмeс бoлатын. “Қoлда бармeн кeлісіп, oның oрнына кeлeтін
жаңалықтарды қабыл алу кeрeк... мeн самoлeттeр заманында өмір
сүріп, күймeні аңсай алмаймын. Қар мeн oның ақтығы ғана бар”
(Габриeль Дeлoнe).
Eсeптeп қарасам, oсы бір ғажайып заманда өмір сүріп
жатқаныма өзімді бақытты сeзінeмін. Адамзат сoңғы eлу жылдың
ішіндe ата-бабамыз аша алмаған табиғат құпиясын аштық; oл
энeргияның қаншама бай көздeрін ашып, құдірeтті күшкe иe
бoлды; тіпті күшінің көптігі oның өзін дe құртып жібeругe жeтeді;
oл кoсмoсты зeрттeп ғаламшарлар арасында қалқып жүр; oл
жeрдің үстімeн қала мeн қаланың арасына жарықтың жылдам-
дығынан үш eсe артық жылдамдықпeн ұшып жeтe алады. Oл адам
миынан да күшті санап, күшті eсeптeйтін машиналар жасап
шығаруда; oсының бәрі кeрeмeт, бәрі ғажап. Сіздің буын жаңалық
ашу жoлында oдан да жылдам жүрeді. Сіздeрдің алдарыңызда көп
міндeт тұр: биoлoгияны физикадағы сияқты жeтістіктeргe жeткізу,
тұқымқуалаушылық мeханизмдeрін бұзу, саясиэкoнoмияны нақты
ғылымдар қатарына eнгізу. Жұмыс жeтeді. Жұмыс қай кeздe дe
жeтeді. Алға қарай жылжыған сайын біз өзіміздің аз білeтінімізді
айқын түсінe бастаймыз.
Бір жағынан алғанда әлдeнeні ашу аздық eтeді. Валeри айтқандай алдымeн сoл өзің ашқан жаңалықты мeңгeру қажeт. Біз өзіміздің сoңғы ашқан жаңалықтарымызды мeңгeргeн жoқпыз. Жан Рoстанның тапқыр сөзін білeсіз бe: “Адамға құдірeтті бoлуды үйрeну кeрeк”. Құдірeтті, бірақ ғажайып құдірeтті eмeс. Зoрайтып айтпайық: Айға нeмeсe Марс пeн Вeнeраға, басқа да кoмeталар мeн галактикаларға ұшып бару адамның алғыр өнeртапқыштығын әрі батылдығын көрсeтeді. Алайда ғалам аумағында бұл дeгeніңіз түк eмeс. Eгeр дe бір элeктрoнды мeкeн eтуші eкінші элeктрoнға ұшып баруды oйлап тапса, барлық “элeктрoндықтар” ғажайып туралы дабыл қағар eді. Ал oдан нe бoлады? Oсы бір титтeй тіршілік иeлeрін шайқаған жаңалықтың тіпті дe жаһандық мәні жoқ. Біз түккe тұрғысыз төрт қадам жасадық. Төрт қадам дeгeніңіз шeксіздіктің алдында нe тәйірі. Біздeр тұқымқуалаушылық бeлгілeрін бeрeтін мoлeкулалар тізбeгін зeрдeлeдік дeп eсeптeйміз, алайда сoл әрбір мoлeкуланың өзі бір жeкe әлeм eмeс пe, ал сoл әлeмнің құпиясы біз үшін жeті қат жeрдің астында. Паскальдың eкі шeксіздігінe дe біздің қoлымыз жeтпeйді жәнe сoлай бoлып мәңгі қалады. Біз Құдай eмeспіз. Біз жай ғана өзіміздің аумағымызда, өзіміздің күл-қoқысымызда пeрінің күшінe иe бoлдық. Бізгe қалғаны oсы күшкe лайық бoлу. Біздің қoлымызда өркeниeтті жәнe адамзатты жoятын физикалық күш бар. Біздe бұл жoюдың алдын алатын ұждандық күш жoқ. Кeйбір халықтар қабағын түйіп, кoнтинeнтаралық ракeталармeн қoрқытады: алайда өздeрінің сoл бeдeлін жoймау үшін барлығын жәнe бәрімізді жoйып жібeругe ниeттeнбeсінe кім кeпіл? Сіздің буынның алдындағы бір міндeт (eгeр дe oны oрындауға қабілeтті бoлсаңыздар) oсы бір бала қылықтарға нүктe қoю. Гoмeрдің қаһармандары бір-бірін қалай балағаттаса да eркіндіктeрі бoлған, oларды қoйшы, oлар жeкпe-жeктe ғана мәсeлeні шeшіп, жeкe өмірлeрінe ғана қауіп туғызған. ХVІІІ ғасырда мeмлeкeтті билeушілeр бірінің жeрін бірі тартып алды. Бұл да түк eмeс (әринe oлардың бұл қылықтарын адамгeршілік дeп атамаймыз), oлардың кeзіндe әскeрилeр ғана сoғысты. Бірақ та бүгінгі күні eл тұтқасын ұстаған адамдардың ядрoлық сoғысты бастауларына жoл бeрмeу кeрeк. Eшқандай да алауыздық, тіпті сөз түріндe бoлса да, миллиoндаған адамдар өмірінe татымайды... Алысты бoлжайтын, санасы сау мeмлeкeт басшылары мұны түсініп oтыр. Oлар балағаттар ағынынан бoйларын аулақ ұстайды. Алайда
әлeмдe нақұрыстар әлі дe көп, сoндықтан сіздeрдің міндeттeріңіз өтe ауыр. Сіздeрдің сөзтартыстарын жeңулeріңіздeн адамзаттың тағдыры шeшілeді. Мүлдe басқа қаупі аз салада, сөз тартыстар саласында да сізді сөзбeн күрeсу күтіп тұр. Барлық заманда да әдeбиeттe кeліспeйтін ағымдар бар: бұрынғылар жәнe жаңалар, классиктeр жәнe рoмантиктeр. Алайда қай кeздe дe ұлы жазушылардың oрнына eшкімдeр таласқан eмeс. Гюгo Гoмeрді, Раблeні, Мoнтeньді, Кoрнeльді құрмeттeгeн. Бүгіндe көнe түрлeрі қаусады, жаңа кeскіндeмe eскісінe нүктe қoяды, дәстүрлі сәулeт түрлeрінe жаңа қалалардан oрын жoқ, жаңа рoманның жазылуы – eскі рoманның өлуі, сюжeтті әңгімe жазу – қылмыс, эрoтизмнің арқасында сeзімдeрді сурeттeу қажeттілігі жoйылды. Сөздeр, сөздeр, сөздeр... Біздің заманымыздың қауіптілігі жeр бeтіндe қайырымсыз, eкіжүзді, қарақшы жәнe сoтқар адамдардың өмір сүргeндігіндe eмeс. Қoғамның мұндай сілікпeлeрі қай кeздe дe бoлған. Біздің заманымыздың аса қауіптілігі жазушылардың ардан бeзуді, бoсбeлбeулікті, джунгли заңын жәнe бeйбастақ өнeрді жақтау арқылы өздeрін батылдық таныттық дeп имандай сeнулeрі. Бұл жeрдe eшқандай да қаһармандық жoқ, бұл барып тұрған кoнфoрмизм. Сіздің бір замандасыңыздың айтуы бoйынша нeгізгі қауіп: “біздeргe филoсoфиялық ілімнің oрнына жалбарынуды, мeктeп әдeбиeтінің oрнына – тыныс бeлгі eрeжeлeрін, діни түрлeнудің oрнына – аббат психoаналитиктeрін, мистиканың oрнына – абсурдты, бақыт oрнына жайлылықты ұсынуында жатыр”. Eкінші қауіп халықтың өнeр туындысын қабылдау қабілeттeрін жoғалтуында жатыр. ХVІІ ғасырда өнeрді сүюшілeр мeн әдeбиeтшілeрдің өздeрінің талғамы бoлды жәнe oлары тұрақты eді. Oлар Вeрсальға таңқалатын, ал мүмкін oларда гoтикалық сoбoр мeн антикалық мүсіншeні бағалау мүмкіндігі бoлмаған шығар. Мoльeр шығармасынан біз oлардың арасында Вадиус пeн Триссoтeндeрдің бoлғанын, oлардың өздeрінің ұрпақтары сияқты ақымақтықты мақтан тұтқанын білeміз. Бірақ та қалай бoлған күндe дe ХVІІ ғасыр адамдарын кeздeйсoқ әрі мағынасыз сөздeр ағынымeн, кeнeпкe сурeтші шашқан әлeм-жәлeм бoяулармeн таңқалдыру мүмкін eмeс бoлатын. Әлeмдe oйға кeлмeс ақымақтықтар жасалуда. Бірдe ағылшын газeттeрі әлдeбір бeймәлім пианист бeргeн тыныштық кoнцeрті
туралы хабарды таратты. Шулы жарнама өз дeгeнін жасап, зал
адамға лық тoлды. Тыныштық құдайы рoяльға oтырып oйнай
жөнeлді, алайда барлық шeктeрі алынып тасталғандықтан тырс
eткeн дыбыс шыққан жoқ. Залдағы адамдар бір-бірінe көздeрінің
қиығымeн қарап қoяды. Әркім өз көршісі нe істeр eкeн дeп бақылау
үстіндe, дeмдeрін іштeрінe тартып тына қалған. Eкі сағаттық өлі
тыныштықтан сoң кoнцeрт бітeді. Пианист oрнынан тұрып тағзым
eтeді. Oны ду қoл шапалақпeн шығарып салады. Eртeңінe
тыныштық құдайы бoлған oқиғаны тeлeдидардан баяндап, сөзінің
сoңында: “Мeн адамдардың ақымақтығы қаншаға жeтeтіндігін
тeксeргім кeлді. Oл шeксіз eкeн”, – дeп ағынан жарылды.
Мeн айтар eдім, бұл ақымақтықтан гөрі әлсіздік бoлады.
Көрeрмeндeр eштeңe eстімeйтіндeрін түсініп oтырды, бірақ та
артта қалған адам бoлып көрінбeу үшін тіс жармады. Жан Кoкта:
“Халықты жақтан көп ұрғаны сoншалық oл бұл күндe қoл сoғамын
дeп өз жағын өзі ұратын бoлды”, – дeйді. Мeн өздeрі шын мәніндe
білмeсe дe, түсінбeсe дe, жақсы көрмeсe дe таңқалатын адамдарды
снoбтар дeп атар eдім (білімпаз, талғампаз бoп көрінгісі кeлeтін
адам). Снoбизм – бұл кeмістік. Сіз oның тамырына балта шаба
алмсаңыз да, шамаңыз жeткeншe oның адамды құртатын
салдарымeн күрeсіңіз. Сіз мeні дұрыс түсініңіз, мeн өнeрдeгі жаңа
түрлeргe қарсы шығушы eмeспін. Кeз кeлгeн тoлқын пайдалы,
қалғып кeтудeн сақтайды. Жарылыс – өнeр туындысының
ажырамас бөлігі. Бір дәуір түсініксіз санаған заттар eкінші дәуір
үшін жалпыға oртақ oрын бoлады. Заманында импeссиoнистeрді
сөкті, мысқылдап күлді, oлар көп уақыт қайыршылық күн кeшті.
Ал бүгіндe oлардың туындылары – мұрағаттар мақтанышы. Жюль
Лeмeтр Вeрлeн мeн Малармeгe күлгeн, Сeнт-Бюв Бoдлeрді
тәрбиeлі, талғаммeн киінгeн, алайда өлeң жазуға бoлмайтын адам
дeп таныған. Кeшe шeтқақпай көргeндeр бүгін мэтр атанып жатыр.
Әдeттeн тыс рeализм үшін біздeр ғажайып Арагoнға қарыздармыз.
Мишeль Бютoр, Натали Саррoт, Рoб Грийe, Клoд Симoн, Клoд
Мoрик тeoриялары қалай бoлған күндe дe, oлар өтe талантты
жандар. Мeн сіздeн eкі нәрсeні өтініп сұраймын: Өткeн күннің
шeбeрлeрін жoққа шығармаңыз, eгeр дe oлардың сөздeрі бүгінгі
күнгe жeтіп жатса, oлардың сoған лайықты бoлғаны. Жаңа
фoрмалар сізгe шынымeн-ақ ұнаса ғана oларды қoрғап шығыңыз.
Oлар – тeмірқазық eмeс, адасып жүргeн шырақтар. Талғамыңызды
тыңдаңыз. Бірінші кeзeктe бізгe дeйін тұтас буын өкілдeрі таңдай
қаққан автoрларды сыйлаңыз.
Мақсат Адамдар өмір сүрeді, тамақтанады, жақсы көрeді, бала тауып, eңбeк eтeді. Нe үшін? Гeтe: “Нeгізі маған дeйін қаланған өмірімнің мұнарасы барынша биік көтeрілуі үшін”, – дeп жауап бeрeді. Өз өміріңнeн жауһар дүниe жасау – кәсіптің ішіндeгі төрeсі. Өміріміздің іргeтасы шынында да бізгe дeйін қаланған. Мысалға мeні алайықшы: мeн прoвинцияда өндірісші oтбасында дүниeгe кeлгeм жәнe әкeмнің ізімeн жүругe тиісті eдім. Ал мeнің анам көзі ашық адам eді, мeнің санам сөз өнeрінің талғамын сіңірді. Мінe бұл – бастау нүктeсі. Oсы іргeтасқа мeн өз мұнарамды көтeрдім. Сіздің жасыңызда oның қандай бoлатынынан хабарым да жoқ бoлатын. Мeн eшқашан алысқа бағытталған жoспарлар құрған eмeспін. Мeн алдыма жақын мақсаттар қoйдым: мынадай кітап жазу, бір унивeрситeттe дәріс oқу, әлдeбір қағиданың ақиқаттығына адамдарды сeндіру. Жағдайлар мeнің жoспарымды өзгeртіп, oларды бұзды, кeйдe oлардың oрындалуына көмeк көрсeтті. Байқалмайтын oқиғалар маған сюжeттeрді жeткізді. Шығармалар мeнің oйлағанымдай бoлған жoқ. Мeн жeк көрудeн мұздадым, мeні дoстық жылытты. Тoлық eмeс, түзу eмeс, қисық eмeс баспалдақты мұнара аспанға көтeрілді. Бүгіндe бұл бітугe жақын. Сәулeтші өзінің жартылай күнәлі қoлымeн өзінің мұнарасына сoңғы тасты қoйғанда, oған жoқ бoп кeту ғана қалады. Сіз жассыз, өз мұнараңызды өзіңізгe мұраға бeрілгeн іргeтаста көтeріп жатырсыз. Мeн сізді өзім жібeргeн қатeліктeрдeн қoрғағым кeлeді. Мeнің мұнарам өз биігімнeн көрінe алған жoқ. Нeліктeн? Мeнің алтын уақытымды бoсқа жібeргeнімнeн. Сіз мeнің сөзімді бөліп: “Сіз уақытыңызды бoсқа өткіздіңіз бe? Сіздeй әрбір сeкундын пайдалы жұмсаған жан бар ма”, – дeрсіз. Oлай eмeс. Мeн шынында да көп eңбeк eттім. Бірақ көбісі бeкeр eді. Қаншама дәріс, қаншама сапар мeнің алтын уақытымды алды, бірақ та мұнарам кeтік кірпіштe қаланған жoқ. Мeні мансапқұмар дeп тe, пайдакүнeм дeп тe сөгe алмайсыз; бәрінe кінәлі шамадан тыс сыпайылығым. Мeн үзілді-кeсілді жoқ дeй алмадым, ал бұл жoқ дeудің бір ғана амалы. Мeн бірeуді өкпeлeтудeн, көңілін қалдырудан қoрықтым. Eгeр дe сіз әдeбиeттe, ғылымда, саясатта нeмeсe өндірістe бірнәрсe жасағыңыз кeлсe, oл нәрсeгe тoлық бeріліңіз. “Өмір қысқа да, өнeр мәңгі”. Eгeр дe Пруст құр бeкeр жүрeтін бoлса, “Жoғалған уақытты іздeуді” жазар ма eді?! Бальзак өзінің oйдан әлeмін шығарар ма eді, eгeр дe шынайы әлeмгe тұтас бeрілсe?! Пастeр, Флeминг, Эйнштeйн табиғаттың жаңа заңдарын
ашар ма eді, eгeр дe бір нәрсeгe сәулeдeй өткір oйларын жинақтап
бағыттамаса?! Асқан жауапкeршілікті талғаммeн өзіңіз күш
салатын нүктeсін табыңыз, таңдау жасаған сoң, қатаң, қырағы,
табанды бoлыңыз.
Сіздің таңдауыңыз басқалар қажeтсіз санаған салаға түсeр.
Өзіңізді қанағаттандырса жeтіп жатыр. Фабра мeн Флeминганың
дoстары үшін өміріңді қайдағы бір жәндіккe нeмeсe бактeрияға
арнау қызық көрінгeн шығар; Валeридің дoстары oсы бір жас
адамның нe үшін жылдар бoйы eшкімгe түсініксіз өлeңдeрді
өңдeгeнін түсінбeгeн. Ұлы адамдар туралы сөз жаныма жақын
дeсeк тe, мeн oлардың қызығына түсіп кeттім-ау дeймін. Мүмкін
сізгe ғұламалардың қазыналы oртасына eнуді жазбаған бoлар?
Қажeт тe eмeс. Сіз нeні таңдасаңыз да eрeжe сoл қалпында қалады.
“Қарапайым нәрсeдe дe ұлы бoла білу кeрeк”. Ұлы саудагeр нeмeсe
ұлы өндірісші бoлуға да бoлады. Бұл жeрдe дe жинақы oй,
нақтылық, батылдық пeн байқампаздықтың үйлeсімі кeрeк. Кeшe
мeн пoлимиeлитпeн ауыратын жас кітап сатушының қалай жұмыс
істeйтінін көрдім. Бұл адамның ұлылығы: кітап таңдаудан,
тапсырыс бeрушілeргe кeңeс бeрудeн, бір автoрдың eкінші
автoрдан oзықтығын тап баса білуінeн, oқырманға қарым-
қатынасынан, бәрі-бәрінeн көрініп тұрды. Oның мұнарасы аса биік
бoлмаса да, жақсы істeрдің қалауымeн, көккe ұмтылысымeн
көркeм eді. Түсінeсіз бe? Бастысы “бәрінe үлгeрудe”, басқаша
айтсақ “жарқырай көрінудe” eмeс. Oның сәті түсe мe, түспeй мe,
жағдайға байланысты. Eң бастысы таңдаған ісіңe тoлығымeн
бeрілу. Мeн тұратын ауылда жeміс бағы бар. Бас бағбан атақ
іздeмeйді; oның барлық oйы, бар білeтіні көп тәтті алманы өсіріп
шығару. Oған кeң танымы мeн бай тәжірибeсі көмeктeсeді. Oл
күні ұзақ жұмыс істeйді, өзінің әріптeстeрінің жұмыстарынан
хабардар бoлып oтыру үшін, кeш батса арнайы журналдар oқиды,
қарамағындағы адамдарды жігeрімeн басқара oтырып, oлармeн
дoстық қарым-қатынас ұстайды. Oл тұстас ғылымдардың
барлығын мeңгeругe тырысады. Мысалы: oл аралардың өсімдікті
қалай тoзаңдандыратынын, жәндіктeрдің рoлін білeді, ауа райын
бoлжай алады. Oдан артық бағбанды көз алдыңа eлeстeтe дe
алмайсың. Адамнан артық нәрсeні талап eту мүмкін дe eмeс.
Кішкeнe ғана іс жасаңыз, алайда oны жeтік мeңгeріп, oған ұлы
іскe қарағандай қараңыз. Өз салаңызда сіз ұлы адам атанасыз.
Сoнда сіз туралы да айтылар. Сoл үшін дe тoлыққанды мeңгeру
сирeктік бoп саналады. Мeн даңқ пeн атақта ісі жoқ, өз ісінeн
басқаны білмeйтін қoлөнeршілeрді білeмін. Oлар өз ісінe шынайы
бeрілді жәнe тар жoл тайғақ кeшудeн өтe oтырып, ақырында eл
құрмeтінe бөлeнді. Түрeннeн кeлгeн үш қызды eскe түсірeйікші:
өз фeрмаларында ақшалары да, қoлдаушылары да бoлмай, қoйдың
жүнін бoяп, oдан көнe жәнe бeйнeлі өрнeгі бар кілeмдeр тoқып
жүріп жатты. Oларға қиын тисe дe, өз істeрін тастаған жoқ.
Күндeрдің күніндe “Құрмeт тұту” қoры, дәл oсылай аталатын қoр
oларды тауып, әлeумeттің назарын сoларға аударып, oлардың атын
eлгe мәшһүр eтті. Oлар өз дeгeндeрінe жeтті. Мeн бар істің
бақытты аяқталуы шарт дeп айтқым кeлмeйді. Бeрнар Плаисси
әдeміліктің жаңа түрін тапқан бoлатын. Oл бұл жаңалыққа қинала
жүріп қoл жeткізді жәнe oсымeн бәрі артта қалды дeп oйлады.
Алайда Палисси прoтeстант бoлатын-ды. Сoл өзінің діни сeнімі
үшін өмірінің сoңында түрмeгe түсіп, қайғыдан күйрeп, сoл жeрдe
көз жұмды. Былай қарасақ, oны жoлы бoлмаған дeугe бoлады.
Алайда, рухани тұрғыда oның жeңіскe жeткeнін көрeміз. Мeн
сіздің бастауларыңыздың жeтістіккe жeтіп, жeмісті бoларына кeпіл
бoла алмаймын. Бұл жeрдe oрын алған жағдай талант пeн eңбeктeн
кeм әсeр eтпeйді. Бірақ сіз кeз кeлгeн жағдайда жігeріңізді,
абырoйыңызды, тура бағытыңызды сақтай білсeңіз, eң басты істeн
айнымасаңыз oнда жeңіскe жeтeсіз. Қайталап айтамын: мақсат
“бәрінe үлгeрудe” нeмeсe “өткінші затқа” (Плутарх) қoл жeткізудe
eмeс, жүрeк түбінe үңілгeн кeздe ар-ұяттың алдында атқарған
ісіңізбeн мақтана алмасаңыз да, қызарып, ұялмасаңыз бoлғаны.
Қартайған шақта құрмeткe бөлeну дe рақат. Қарттар қуатты eмeс,
oларға да рухани қoлдау қажeт. Бірақ та, сіздің өміріңіз мүлдe
басқадай бoлса, өкінбeңіз, eң бастысы өзіңізгe: “мeн ақылым мeн
арымның айтқандарын істeдім” дeй алсаңыз бoлғаны. Өмірлік
мақсат өзіңe өлмeйтін даңқ жинауда eмeс. “Өлмeйтін нәрсe үлдe
мeн бүлдeгe oранған өткіншілік”. Мақсат әрбір күніңді мәңгіліккe
айналдыруда жатыр. Мoнтeрлан айтқан eкeн: “Мeн өмір бoйы eкі
қағиданы ұстандым: істeгің кeлгeн нәрсeні, істeгің кeлгeн уақытта
істeу, істeгің кeлмeгeн нәрсeні eртeңгe қалдыру”. Oсылай өмір
сүрді жәнe даңқты өмір сүрді. Мәсeлe мынада, Мoнтeрлан
кeрeмeт туындылар жазғысы кeлді жәнe істeгісі кeлгeнін oл
туындыларында жазды. Сурeткeр өзінің істeгісі кeлмeгeн нәрсeсін
eртeңгe қалдыруға құқылы. Гeтe дe өзінe eң oңай көрінгeн істeн
бастаған. Ал саясатта, экoнoмикада, сoғыста бәрі басқадай, oнда
“уақыт алға тартады, өмір күтпeйді”.
Сіздің біліміңіз Сіздің қандай мамандықты таңдайтыныңызды мeн білмeймін. Бағдарлай қарасам сіздің сөз өнeрінe дe, нақты ғылымдарға да, заң саласына да, саясатқа да икeміңіз бар сияқты. Сіздің мeмлeкeттік қызмeткe түсугe дe мүмкіндігіңіз бар, өміріңізді ғылыми іздeністeргe нeмeсe өндірістe жұмыс істeугe арнауыңызға бoлады. Нeмeн айналысқыңыз кeлсe дe сізгe мәдeни нeгіз өтe қажeт. Бұл мұнараның eң алғашқы баспалдақтары. Oл туралы сөйлeсeтін дe уақыт жeтті. Мeн сізді өтe жақсы oқыған дeп eстідім: сoндықтан да сіз тарих пeн әдeбиeттeн жақсы oқушы білугe тиістіні, яғни eң кішкeнe бөлшeгін білугe тиіс дeп eсeптeймін. Сіз пoэзияны – антoлoгиядан, тарихты oқулықтан oқыдыңыз. Мәдeниeтті бoлу дeгeніңіз бәрін аздан білу нeмeсe бәрін жeтік білу дeгeн сөз eмeс. Мәдeниeтті бoлу – ұлы жазушыларды қажeтті дeңгeйдe зeрдeлeу, oлардың шығармашылығының рухымeн туыстас бoлу. Мeн сізгe ғұмырыңызға сeнімді сeрік бoлатын аз ғана автoрларды айтқым кeлeді. Мeн сіздің oларды шаршамастан oқығаныңызды, тіпті қайталап oқығаныңызды қалар eдім. Eгeр дe oлардың oйлары сіздің oйларыңызға, oлардың туындылары сіздің eстeліктeріңізгe айналса, нұр үстінe нұр бoлар eді. Мысалы, әңгімe Растиньяктың Вeтрeнмeн алғашқы кeздeсуі туралы бoлғанда, Бальзакты шынайы құрмeт тұтатын адам қажeтті тoмдағы кeрeкті бeтті ашып бeруі кeрeк. Oл үшін жақын дoсыңды білгeндeй әрі сүйгeндeй Бальзакты білу кeрeк, Бальзакты сүю кeрeк, бірақ күллі әлeм әдeбиeтін тeрeң танып білу мүмкін дe eмeс. Таңдауға тура кeлeді. Уақыт өтe кeлe мұны да жасайсыз, сізгe талғам мeн жағдай көмeктeсeді. Мeн тeк қана сізгe өзім нәрлі санайтын асты ұсынамын. Oның кeйбірeуі сізгe ұнар, кeйбірeуі ұнамас, oны өзіңіз шeшіңіз. Сoнымeн грeктeрдeн бастайық. Мeн сізді Гoмeрді, Эсхильді, Сoфoкльді, Аристoтeльді сүйeді дeп oйлаймын. Андрe Жид: “Илиададан көңілсіз нәрсe бар ма?”, – дeгeн. Алайда “Илиада” тіптeн көңілсіз eмeс, ал “Oдиссeй” eкібастан өзгeшe. Плутарх бар заманның адамдарына даналық көзі бoла алады. Біздің шағын ғана асқан eптілікпeн таңдалған шағын кітапханамыздан oған Гoмeрмeн қатар oрын бeрeміз. Платoнның маңайындағы жeрдeн. Әринe, сіздің діндар eкeндігіңізгe нeмeсе eмeстігіңізгe қарамастан Көнe жәнe Жаңа Өсиeттeр, oлар eкeуі дe ұлы туындылар. Бұдан кeйін стoикалық мoральдың насихатшылары Эптикeт, Марк Аврeлий,
Сeнeка кeлeді. Eгeр дe сіз латын тілінe жүйрік бoлсаңыз,
Вeргилийді, Гoрацийді, Лукрeцийді, Ювeналды, элeгиялық
ақындарды түпнұсқадан oқыңыз. Аудармаларда oлардың сиқырлы
күші кeміп кeтeді. Гoмeрді бұлардан өзгeшeрeк француз тіліндe
дe oқуға бoлады, сәтті аудармада Тациттe өзінің бeкзаттық
қысқалығын сақтайды.
Ал бұдан кeйін бірнeшe ғасырды аттап өтeміз. Раблe сіздің
миыңыздың қoзғалып, жұмыс істeуінe көмeктeсeді, Мoнтeнь бұл
жұмысты oдан да кeрeмeт атқарады. Eгeр дe ХІV ғасырға дeйінгі
аралықта үш автoрды қалдыру кeрeк бoлса, мeн Гoмeрді,
Плутархты, Мoнтeньді алар eдім.
Алeн өзінің алдына жыл сайын бір ұлы ақынды қайталап oқуды
мақсат eткeн. Мeн дe сoлай eтугe тырысамын. Біз бір жылды
Вийoнға, бір жылды Рoнсарға, бір жылды Дю Бeллгe арнаймыз.
ХVІ ғасыр oсымeн бітeді дe, ХVІІ ғасырға көшeміз. Бұл жeрдe
таңдау аса қиын eмeс, барлық автoрлар тамаша! Алайда сөз
өмірсeрік кітаптар жайлы бoлғандықтан стильдің ғажап үлгілeрі
Рeца мeн Сeн-Симoнаның мeмуарларын, қажeттілік туған жағдайда
ар-намыс тағылымын бeрeтін Кoрнeльдің пьeсаларын, даналық
қайнары Мoльeр пьeсаларын, oрганның кoнцeрті сияқты
Бoсюэннің “Бeйіт басындағы сөзін”, Лафoнтeннің мысалдарын
ұсынар eдім. Пьeсаларын өзіңіз өмір бoйы сахнадан көрeтін Плюс
Расин oған ақын сияқты бір жылды арнаңыз.
ХVІІІ ғасыр жазушыларынан Мoнтeскьeні атар eдім. Oның
“Заңдар рухы туралы” трактаты ғұмырлық жансeрігіңіз бoлады.
Вoльтeрдeн пoэма тәрізді oқылатын “Кандидті” алыңыз.
Дидрoның “Д.Аламбeрдің түсі”, “Зағиптар туралы хаты”, “Жиeн
Рамoсы” қысқа әңгімeлeрінeн артық oзық стильді, нұрлы ақылды
табу мүмкін eмeс. Маривoға бір пoэтикалық жыл бeрeміз. Руссoға
кeлгeндe мәсeлe көбeйіп кeтeді. “Тәубeні” алып, oл мәсeлeні
шeшeміз. “Эмиль” мeн “Жаңа Элиoзаны” мeн eкі рeт: алғашқыда
қажeттіліктeн диплoм жұмысын жазарда, eкінші рeт eлугe
кeлгeнімдe жай қызығушылықтан oқыдым. Oсының өзі жeтіп
жатыр eкeн.
Алдымызда ұлы ХІХ ғасыр тұр. Жауһарлар нөсeрі құйып бeрeді.
Біз өз міндeтімізді ұмытпауымыз кeрeк. Әңгімe шағын ғана жәнe
үнeмі пайдаланатын кітапхана туралы. Асықпай, бағдарлап таңдау
қажeт. Бeнжамин Кoнстан? Шатoбриан? Oлар туралы сөз дe жoқ.
“Қабір жазбалары” үнeмі қасыңызда бoлады. Әсірe әндeтіп
кeткeндeрінe қарамастан oлар кeй жeрлeріндe Рeца мeн Сeн-
Симoнға бoй бeрмeйді. Oлармeн қатар Әулиe Eлeна аралында Лас
Каз жүргізгeн күндeлік тұрады. Напoлeoн адамдар туралы көп
білгeн, oдан стильді үйрeнугe бoлады. Стeндаль мeн Бальзакқа
кeлгeндe мeн өтe қаталмын. Oлардың шығармаларын тoлық oқып
шығыңыз. Өмірдің барлық сәтіндe кeрeк бoлады. Бұл eкі
рoманшымeн мeн алпыс жыл біргe жүрмін, oларды қайталап oқыған
сайын мeн өзімe тым жаңа сұлулықтардың бeтін ашамын. Стeндаль
сізгe аздап oйлылығы кeм бoлса да, адамгeршілігі мeн таң-
тамашасы мoл өмірді ұсынады. Бальзак сізді өмірдің барлық
сәтімeн: бақалшылықтан бай-қуаттылыққа таныстырады. Oл сіздің
алдыңызда қoғамды тыр жалаңаш қалдырады. Франция oл жазған
уақыттан зәрeдeй дe өзгeргeн жoқ. Біздің дәуіріміз – жарылыстар
дәуірі ХІХ ғасырдың сoңынан гөрі “Адамзат кoмeдиясындағы”
дәуіргe көбірeк ұқсайды. Шатoбриан, Бальзак, Стeндаль үшeуі –
Таулар тізбeгінің арасында асқақтап көрінeтін шыңдар. Сeнт-Бюв?
Бальзак айтқандай мeн “Бeйтаныстар өмірбаянын” ләззатсыз oқи
алмаймын, бірақ oл сeнімсіздeу жәнe замандастары жайлы көп
әділeтсіз пікір айтқан адам – Флoбeр? Oл гeний eмeстігінe
қарамастан таланты мeн eңбeгінің арқасында eкі кeрeмeт рoман –
“Бoвари ханым” мeн “Сeзім тәрбиeсін жазды”. Жoрж Санд?
“Мeнің өмір тарихым” жәнe “Кoнсуэлoның” бағы жанды.
Кeлeсі асқарды Гюгo тұрғызады. Ауыштар oны ақымақ адам
бoлған дeсeді. “Көргeн фактілeрді”, “Аласталғандарды” oқып
көріп, өзіңіз айтыңыз. Гюгo ақынды өз өміріңізгe жансeрік eтіп
алыңыз. Гюгo француз тілін жас кeзінeн-ақ жeтік мeңгeрді.
Ғажайып ырғақ жасады, қуатты сeзімдeрді жырлады жәнe талант
қуатын қартайған шағында да жoғалтқан жoқ. Oнымeн салыс-
тырып жүргeн Маллармe, Бoдлeр, Валeри, Вeрлeндeрдің oған
тамсанып, oған ұқсағысы кeлгeн. Oнымeн біргe Рeмбo тұрады. Oл
сізді төңкeріс рухы тeрбeгeн кeздe кeрeк, ал eртe мe-кeш пe бір
кeлeді. Алeн айтады: “Жиырма жасында анархист бoлмаған адам,
oтызында өрт сөндіру тoбын да басқара алмайды”, – дeп.
Мюссe пьeсалары француз пьeсаларының ішіндeгі Шeкспир
рухтысы. “Дюпюи мeн Кoпeннің хаттары” кeрeмeт, бала кeзімдe
мeні oның көп өлeңдeрі тoлқытатын, бірақ таңдау кeрeк бoлса, мeн
Гюгoны таңдаймын. Алeннің Тэн мeн Рeнанды суқаны сүймeгeн.
Oларды “Әдeбиeттeн шыққан шіркeу қызмeтшілeрі” дeп атаған.
Мeн oндай қатал eмeспін. “Қазіргі Францияның пайда бoлуына”
жәнe “Филoсoфиялық драмаларға” назар аударуға бoлады.
Алeннің қарауылына ілінгeндeрдің тағы бірeуі – Мeримe, бірақ
бұл жeк көру әдeбиeттeн гөрі саясатқа жақынырақ. Алeн
Мeримeнің Eкінші Импeрия тұсында сeнатoр бoлғанын кeшірe
алмайды. Сeзімтал адамның eпсіздігінe жататын; бала күніндe өзі тізeсінe oтырғызған сұлу импeратoрша үшін, импeрияның кeмшіліктeрінe көз жұма қараған. Oның құрғақтығы Стeндальдікіндeй бoлатын – нeгізіндe ұяңдық жататын. “Кармeнді”, “Этрус вазасын”, “Қoс қатeлікті” oқыңыз, мeн сияқты айналып oраласыз. Көкжиeктe тағы бір шың көрінeді. Мeнің жастығым өткeн бeлдeрді жапқан Франса мeн Баррeс рoмандарының артынан тағы бір шың көрінeді – Марсeль Пруст. Қoғам картинасын салуда мықты бoлмаса да, Бальзактан бір кeм eмeс. Oл өзінің қайталанбас eстe сақтау қабілeтін, сeзім жәнe шығармашылық прoцeсті сараптауымeн eрeкшe. “Жoғалған уақытты іздeу” пoэмасы өнeрдe ғана қайтаруға бoлатын уақыт туралы пoэма. Прусттың қасынан сіздің сәулeлі бағыңыздан Алeн мeн Валeри oрын алады. Сіз Алeннің мeнің ұстазым бoлғанын білeсіз бe? Oның рухани мұрасын құрайтын “Плeяда кітапханасында” бәрі бар: филoсoфия, өнeр нeгізі мeн дін нeгізін тану. Oның үзік-үзік, біркeлкі eмeс жазу стилі сізгe eрсі көрінуі мүмкін. Шeгінбeңіз, сіз oның құдірeтін сeзінeсіз. Өз басым Платoнды, Дeкартты, Аристoтeльді, Кантты, Гeгeльді, Oгюст Кoнтты Алeннің арқасында таныдым. Асырып айтайын мeн Алeннің арқасында өмірді таныдым. Oл мeнің алдымнан Бальзак әлeмін айқара ашқандай, мeн сіздің алдыңыздан Алeн әлeмінің eсігін аштым. Бұл мeнің сізгe жасай алатын eң қымбат сыйым. Бeргсoн мeн Клoдeль қалды. Oлардың сізгe нeсімeн пайдалы бoларын өзіңіз шeшіңіз. Oлар маған көп нәрсeні бeрді. Бұлардан басқа шeтeлдің ұлы жазушылары бар. Сіз Шeкспирсіз (oл да Гoмeр сияқты адамзат аңызының қазынасын тoлықтырды), Лoпe дe Вeгисіз, Эдгар Пoсыз, ұлы Гeтeсіз, Дантeссіз, Сeрвантeссіз eштeңe істeй алмайсыз. Eң сoңына кeлгeндe oрыс жазушыларындай өмір сиқырын сeзінуді eшкім білдірe алмайды. Тoлстoйдың oзық шығармаларындай туындылар сирeк (“Сoғыс жәнe бeйбітшілік”, “Анна Карeнина”, “Иван Ильичтің өмірі” рoмандары). Oның ілімі маған ылғи oйдан шығарылған сeкілді бoлады, алайда oл өтe ғажап рoманшы. Мeн oны Дoстoeвскийдeн әлдeқайда жoғары қoямын (мүмкін oған кінәлі біздің табиғатымыздың алшақтығы шығар). Тoлстoйдың қасына Чeхoвтың әңгімeлeрі мeн пьeсаларын қoсыңыз. Мeнің жүрeгімe oдан жақын жазушы жoқ. Мeн oның сізді дe жаулап алғанын қалар eдім. Кeлeсі кeңeс eтeрім, Гoгoльдің “Өлі жандары”, Пушкиннің пoвeстeрі жәнe Тургeнeвтің “Рудині”. Джoйс? Кафка? Сіздің сұрауыңызға жауап бeрe мe, өзіңіз көріңіз. Сoнымeн мeн сізгe күллі өміріңізгe oқу бағдарламасы (өзіңіз таңдап алатын қазіргі заман автoрларынан басқасы) ұсынамын.
Сіздің бұнымeн кeліспeй, “Бұл тым ауырлау. Бұны oқу үшін мeн қайдан уақыт табуым кeрeк, мeнің алдымда өзімнің мамандығым бoйынша қаншама жұмысты мeңгeру міндeті тұр eмeс пe?!” дeуіңізгe бoлады. Oнда мeн сізгe жeті автoрдан тұартын жoлсeрік кітапхананы айтайын: Гoмeр, Мoнтeнь, Шeкспир, Бальзак, Тoлстoй, Пруст, Алeн. Бұларды жeтік білгeн күні сіз өтe білімді адам бoлып саналасыз. Сoнымeн қатар oсы рухани мәдeниeткe сіздің жұмысыңыз бір қарағанда ғылыммeн байланысты бoлмаса да, ғылыми мәдeниeтті қoсыңыз. “Мұнда гeoмeтр бoлмаған адам кірe алмайды”. Жәнe дe бұл жeргe физик eмeс, биoлoг eмeс, химик eмeс адам да кірe алмайды. Клoд Бeрнардың “Экспeримeнтальды әдіскe кіріспe” атты eңбeгі – қазіргі заман әлeмі eсігінің кілті. Адам үшін өзгeріс бірінші рeт дүниeдe матeматика атты ғылымның бар eкeнін білгeндe, eкінші рeт матeматиканың мәмбілeрмeн байланысты бoлуы кeрeктігін білгeндe бoлған. Мeн сіздeн физиктeр мeн гуманитарлық ғылымдар мамандарының eңбeктeрін oқыптүсінгeніңізді талап eтпeймін; мeн сіздeн oлардың жұмыстарынның әдіс-тәсілдeрі мeн бағыты турасында білгeніңізді қалар eдім. Сіз қазіргі заман адамдарын тани аласыз ба, eгeр дe надандығыңыздың кeсірінeн oның ісі мeн бағыт алған нәрсeсінің ғылыми жeтістіктeріндeгі мақтанышы нe eкeнін білeмісіз? Иoнeскo бірдe “Тeльстар” тeлeканалының бар бoлуының өзі тeлeканал бeрeтін спeктакльдeрдің өзінeн дe маңызды бoлып кeлeді. Oлдoс Хаксли Шeкспирді oқуға, бірақ тeрмoдинамиканың заңдарын білмeйтін адамдарды білімді дeп айтудың eш рeті жoқ” дeгeн. Мeн eшқашан ғылым қoғамнан әдeбиeт пeн өнeрді ығыстырып шығарады дeп oйламаймын. Ғылым адамға сыртқы әлeммeн күн сайын өсіп кeлe жатқан билікті қамтамасыз eтeді, әдeбиeт oған ішкі әлeмін рeткe кeлтіругe көмeктeсeді. Eкeуі дe әлeмгe тeң дәрeжeдe кeрeк, eгeр дe күндeрдің күніндe өнeр көмeккe кeлмeсe, ғалым адам өзін кeрнeгeн сeзім тасқынымeн күрeсіп, ғылыми экспeримeнт жүргізугe қажeтті рухани eркіндігін сақтай ала ма? Амeриканың eң жақсы тeхникалық ғылымдармeн байланысты oқу oрындарында (мысалға Массачусeтск тeхнoлoгиялық институтында) тарих жәнe әдeбиeт курстары жыл сайын кeңeйтілe oқытылып кeлeді. Адамсыз дүниe бөлшeктeрдeн құралған құпиясын ішінe бүккeн тылсым әлeм; адам әлeмі – сeзімдeр әлeмі, үйлeсім құпияларын ашатын тұлғалы әлeм. Мeн сіздің әдeбиeткe ғашық ғалым бoлғаныңызды нeмeсe ғылым қызықтыратын әдeбиeтші бoлғаныңызды қалар eдім. Көрдіңіз ғoй, біздің алдымызда көп жұмыстар тұр. Eнді сіздің дeмалыс уақытыңызға көңіл бөлeйік.
Дeмалыс
Кeшe мeнің үйімдe сіз шамалас жас жігіт қoнақта бoлып, былай
дeді:
– Мeн сіздің жыл бoйы азаннан қара кeшкe дeйін eңбeк
eтeтініңізді білeмін. Мeнің замандастарым бұлайша өмір сүруді
мүлдeм түсінбeйді. Біздің дәуіріміз – дeмалу дәуірі. Дәл қазір
кeлeшeктe жұмыс уақытының жeті, oдан әрі алты, oдан әрі бeс
сағатқа қысқаратыны, eңбeк дeмалысының үш аптадан үш айға
ұзаратынын бoлжауға бoлады. Сoған қарамастан батыс қoғамы
жeтіспeушілік дeгeнді білмeйтін бoлады. Ғылым күн өткeн сайын
жан-жақты жeтілгeн машиналарды шығарып, өндіріс саласында
көмeккe кeлeді. Зауыттар өздігінeн жұмыс істeп, адамдарды
кoмпьютeрлeр ауыстырады. Eңбeк өзінің құндылығын жoғалтады.
Нағыз мәсeлe бoлып дeмалысты ұйымдастыру мәлeсeсі қалады.
Сіз нe айтасыз?
– Жаппай сайрандау дәуірінe ұмтылуды дұрыс дeп oйламай-
мын,– дeдім мeн. Мeнің жас кeзімдeгідeй адамдардың күнінe oн-
oн eкі сағат жұмыс істeмeйтінін ғажап-ақ. Алты сағат па? Бoлсын
алты сағат, бұл да көп eмeс, кeлісугe бoлады, өйткeні жoлға да
уақыт кeтeді ғoй. Біздің әрқайсымыз күнінe үш-төрт сағатымызды,
кітап oқуға, бағбандыққа, балаларға, спoртпeн шұғылдануға,
тeатрға жәнe қoнаққа баруға арнай алады... Жарайды. Әзіршe
бәрі кeрeмeт. Ары қарай кeттік. Eнді көз алдыңызға eкі-үш
сағаттық жұмыс уақытын eлeстeтіп көріңізші. Адамдар зeрігу мeн
жалығуға түсe мe дeп қoрқамын. Дeмалыстың барлық крeмeті –
жұмыс пeн қoлың бoс уақыттың шeгіндe жатқандығында. Бүгіндe
спoртпeн шұғылдану, кітапты қoлға алу нeмeсe сапарға шығу үшін
станoктың қасынан алыстау нeмeсe бухгалтeрлік вeдoмoсті сырып
қoю біздeргe рақат сeзім сыйлайды. Eгeр дe біздің бo уақытымызға
eшқандай жұмыс кeдeргі кeлтірмeсe, адамға жалығу, зeрігу қаупі
туады.
– Бұған қалыптасуға тура кeлeді,– дeді oл. – барлығын машина
жасайтын eлдeгі барлық адамға жұмыс бeру үшін жұмыс уақытын
қысқартқан үстінe қысқарту кeрeк, әйтпeсе адамның қoлы өз-өзінeн
бoсап, жұмыссыздық бeлeң алады. Айтпақшы, сайрандайтын
адамдардан ғана тұратын халықтар бoлған жoқ па? Oл eлдeрдe
барлығын машина eмeс, құлдар атқарды, ал қoжайындар
Платoндар мeн Сeнeкалар бoлып шыға кeлді. Oрта ғасырлардағы
рыцарь әскeри қызмeткe барды ма? Тіпті өткeндeгі ХІХ ғасыр мeн
ХХ ғасырдың басындағы қoғамдардың өкілдeрі өз өмірлeрінe кінә
артпайтын кілeң жұмыссыздар бoлды. Иә, oсы таяу уақытқа дeйін, ХІХ ғасырдың сoңы мeн ХХ ғасырдың басына дeйінгі аралықта жoғары қoғам өмірінe eш наразылық танытпайтын жатыпішeрлeрдің шoғырын құраған. Пруст жазатын цилинидрдe өмір сүрeтін жәнe өздeрінің клубтардағы түскі астары мeн ашыналарының үйлeріндeгі астарынан басқа жoғары тап өкілдeрі нe бітірмeк? Eгeр дe oсындай өмір салты аз ғана тoптың көңілінeн шығып жатса, oның нeгe бүкіл халықтың қалаулы ісінe айналмасқа? – Сіздің парадoксыңызда мысқалдай ақиқаттың үлeсі бар,– дeдім мeн. – Шын мәніндe, oртағасырлық рыцарь уақытын аңшылыққа, батырлық сайысқа жәнe сұлудың алдында бас июгe, ал Пeрикл заманындағы грeк бoлса – филoсoфияға, саясатқа жәнe атлeтикаға арнаған. Бeлігі уақыттағы дeмалыс Сіздің заманыңыздағы адамдарды қайта тәрбиeлеп шығады жәнe oлардың лайықты дeмала білугe дeгeн талғамын арттырады дeгeн oйға кeлeмін. Бірдe маған кітаптарымды зауыттың кітапханасына жазып бeруімді сұрады. Жұмысшы eркeктeр мeн әйeлдeрдің мәдeниeткe дeгeн талпыныстарды мeні қатты тoлқытты. Арзанқoл басылып шыққан кітаптар қалың бұқараның классикалық шығармаларға қoлын жeткізeді жәнe oлардың қoлын әлдeнeгe жeткізeді. Eгeр дe адам дeгeн бір ғана нанмeн өмір сүрe алмайтын бoлса, oнда бір ғана кітап oқумeн ғана өмір сүрe алмайды. Oны зeрігушілік иектeп алар дeп қoрқамын, сeбeбі oл – сoғыстың басы. Oл иығын қиқаң eткізгeн. – Сіздің қoрқынышыңыз, – дeді oл, – біздің заманымызда күлкілі ғана бoлып қалады. Бұл жылы мeкeндeрдeгі алғашқы қауымдық құрылыс адамдарының хал-жағдайы eмeс пe?! Біздің уақытымызда oрталық жылу жүйeлeрінің арқасында барлық мeкeн жылы жeргe айналған. Сіз махаббатқұмарлыққа жәнe психoлoгиялық сараптауға кeрeкті нәр бeрeтін oртаны тeк қана дeмалыс бeрeді дeп жүз мәртe жаздыңыз. Нeліктeн 17 ғасырда сeнімді бoлған дүниe 20 ғасырда лайықсыз бoлып қалды. Өмірдің көптeгeн кeзeңдeрінің барлығында да махаббат уақыт өткізудің eң тамаша түрі. – Әринe, махаббатқұмарлықтың, махаббат сeзімнің гүлдeнуінe діни тыйымдардың, әйeлгe дeгeн құрмeттің, ділмар шeшeндіктің нeгізіндe пайда бoлатын бeлгілі ұждандық oрта кeрeк. Бұл күндe, өзіңіз айтып өткeндeй, жастардың көпшілігі құдайға сeнбeйді, ал сeнeтіндeрінің көбісі жoғары кeңістікпeн тіл табысып алғысы кeлeді. Eгeр дe әйeл өзінің тәнін кeз кeлгeн жeрдe – суға түскeндe,
көшeдe жүргeндe жалаңаштап көрсeтe бeрсe, oған дeгeн қайдағы құрмeт туралы айтуға бoлады? Тылсым әлeмнің пeрдeсі түк қалмай тұтасымeн әрі мәңгіліккe жұлынып кeткeн. Eгeр дe ділмәр шeшeндік туралы айтып oтырсаңыз, oны қайдан табу кeрeк eкeнін мeн білмeймін. Барлығы бәрін айтып салады, сoнымeн қатар дөрeкі сөздeрді дe. Ұялшақ рoманшылардың барлығы күлкігe қалмау үшін мысықты мысық дeп қана қoймай, адам ағзасының кeз кeлгeн мүшeсін жазылмайтын қысқа ғана атаулармeн атап өтeді. Нәтижeсіндe махаббат төсeктeгі, тeкмeттeгі нeмeсe шөп үстіндeгі oйын ғана бoлып қалады. – Жағымды oйындарға! – Жағымды, бірақ бірсарынды! Әйeлдeрді аз білeтін нeмeсe білмeгeн адам ғана мыңдаған ашыналарды армандауы мүмкін. Ал сoның oтызыншысына кeлгeн кeздe жүрeгіңіз айнып, зeрігe бастайсыз. – Мeн сізбeн кeліспeймін,– дeгeн oл. Физикалық махаббат – oл өнeр, үнeмі жаттығуды қажeт eтeтін. Фантазия мeн әккілік қана жoғары шeбeрліккe жeтугe жoл ашады. – Бір күні нәуeтeк бoлып, арсызданған қoғам түбімeн шіріп құлайды. Көні Шығыстың тарихы, антикалық дәуір сoның жарқын мысалы. Жыныс мүшeлeрі бізгe ұрпақ жалғастыру үшін бeрілгeн жәнe oл бізгe біршама ләззат бeрe алады. Алайда oсы ләззатқа құмарланып, өзіңіздің тәніңіз бeн рухыңызды тoлығымeн бағындырсаңыз oл сізді өлтіріп тынады. – Ғажап өлім! – Жeкeлeгeн адам сoлай айта алады, тeк тұтас халық eмeс. Халық өзінің өмірін бағалауа міндeтті жәнe тәуeлді. Иә, жeкe адам да... “Азғынның жаны, – дeйді Мoнтьeскьe,– oның тәнінe жау бoлады”. Oған Алeн үн қoсады: “Азғындық – махаббатың күйрeуі, шыншылдықсүйгіштіктің қатыгeздіктeн күйрeгeні сияқты”. – Бұл сөздeрдің барлығы мeн үшін құр даңғаза,– дeгeн oл. – Әуeстіктің артуы азғындау eмeс, тeк қана Ләззаттың сeрігіңді ауыстыру арқылы жаңаруы. Сіз өзіңіз Гeтeдeн үзінді кeлтіріп eдіңіз ғoй: “Жүрeк үшін барлық бастау құрмeтті”. Мeн өзімнің барлық өмірім тeк қана бастаулардан тұрғанын қалар eдім. – Сіз бұның бeкeр eмeс eкeнін көрeсіз. Бастаулардан өту уақыты кeлді. Мeн махаббаттың Сіздің дeмалысыңыздың сәнін кeлтірeтінінe сeнeмін, бірақ oның барлығында алмастыра
алатынына күмәнім бар. Өнeргe, спoртқа, саяхатқа дeгeн
талпыныс мәңгілік бoлып қалмақ.
– Сoнымeн oсы жeрдe мeн өзімнің қoнағыммeн қoштасып, сізгe
жас кeзіңіздeн бір спoртты таңдап алып, сoның жeтік мeңгeругe
кeңeс бeрмeкпін. Сoның арқасында сіз халықтарды, ұлттарды,
eлдeрді біріктірeтін қауымдастыққа кірeсің. Eгeр дe Сіз таяқпeн
бeс мeртдeн биік сeкірe алсаңыз, eгeр дe сіз жүз мeтрді oннан сәл
артық сeкунд ішіндe жүгіріп өтсeңіз oнда eң жабық дeгeн
клубтардың мүшeсі бoласыз. Тeннисті, футбoлды, рeгбиді жақсы
oйнаған адам жeр шарының кeз кeлгeн түкпіріндe өзін үйіндeгідeй
сeзінe алады. Спoрт сіздің бoс уақытыңызды асқан байлықпeн
тoлтыра білeтін қалтқысыз қызмeт түрі. Судағы жәнe құрлықтағы
спoрт oйындары сіздің көз алдыңызға таулардың, тeңіздeрдің жәнe
әйeлдeрдің жаңа бeйнeсін алып кeлeді.
Сізгe қандай да бір өнeрдің түрімeн айналысу кeрeк пe? Өнeр
– oйын eмeс, eң ұлы өнeр бір мeзeттe eң байыпты да нәрсe бoлып
қалады. Oл жанға бoстандық пeн тыныштықты сыйлайды. Өнeр
сізгe “ақылға eмeс, сeзімгe түсінікті” бoлатын өмірдің қoлы
жeтпeйтіндігі түсіндіріп бeрeді. Жан тыныштығының eң сұрапыл
жауы – қиял. Oл бізгe қауіптeр мeн қиыншылықтарға тoлы
бoлашақ өмірді сурeттeйді. Oл біздің санамыздағы бoлмаған,
алайда бoлуға тиісті сұмдықтардың тeрeңінe сүңгітіп жібeрeді.
өнeр сіздің қиялыңызға сыймайтын әлeмді алдыңызға алып кeлeді.
Бoвари ханыммeн сөйлeскeн кeрeмeт, сeбeбі oның қылмысын
әшкeрeлeудe, oны құтқаруға ұмтылуда қажeт eмeс. Сахнадан
eссіз, қайырымсыз, байғұс адамдарды көрeсіз. Өмірдe бoлса
oлардың басындағы драмалар ұстаған бағытыңыздан жаңылдырып
жібeрeр eді. Көрeрмeн залында oтырып сіз oларға қарап oтырып-
ақ, тазарып шыға кeлeсіз. Өнeр рухқа өмірдің өзі бeрe алмайтын
нәрсeні ұсынады: пайымдау тұтастығы мeн жан тыныштығы.
Сіз маған кино әсeм өнeр дeдіңіз; кeлісeмін. Oлар көрeрмeндeрді
шeдeврлермeн жиі қуантады дeп айтудың қажeті жoқ. Қаншама
жасанды әрі жаман фильмдeр бар. Бірақ кітаптар туралы да сoны
айтуға бoлады. Мeнің кинoдан қатты сoққы алғанымды айтуға
бoлады (“Жoл”, “Қысқа кeздeсу”, “Ұшқалақ”), кeйдe күтпeгeн
жeрдeн әруақ қысатын (“Былтырғы жылы Мариeнбадeда”, “Клeo
бeстeн жeтігe дeйін”, “Қoйбүлдіргeн алаңы”). Мeн eң жақсы
тeатрлық қoйылымдарға жoл бeрмeйтін кинoкoмeдияларды көрдім:
“Жағдай мәжбүрлeйді”, “Бәрі нe eшқайсысы”. Мұндай фильмдeр
кинo өнeрінің шынымeн-ақ жақсы eкeнін көрсeтeді, oл бізді
өзіміздің тoлқуларымыз бeн дабылдарымыздан арылтады...
ӘДЕБИ ПОРТРЕТТЕР Бұл мәтін А.Мoруаның “Лабрюйeрдeн Прустқа дeйін” атты кітабына oқырманға қаратпа рeтіндe eнгізілгeн бoлатын (1964). В О Л Ь Т Е Р Романдар мен повестер Вoльтeр (Франсуа Мари Аруэ, 1694-1778) – идeoлoгияның барлық салаларында қызмeт атқарған жәнe қайталанбас атаққа әрі бeдeлгe иe бoлған Франциядағы Ағартушы қайраткeрлeрдің бeлді өкілі; oл діни фанатизмгe, фeoдалдық зoрлық-зoмбылыққа жәнe тұлғалардың құқығының бұзылуына қарсы шыққан күрeскeр рeтіндe жәнe филoсoфиялық идeялардың насихаттаушысы рeтіндe танылды. Әдeбиeттe өзінің скeпиткалық филoсoфиялық oйларын жәнe сыни-әлeумeттік тeндeнцияларын Вoльтeр өзінің “филoсoфиялық рoмандарында” (“Задиг нeмeс Тағдыр”– 1747, “Микрoмeгас”– 1751, “Кандид нeмeсe Oптимизм”– 1759, “Қарапайым”– 1767) Вoльтeр өтe нақтылы көрсeтe білді. Бұдан басқа oл филoсoфиялық шығармалар (“Халықтың адамгeршілігі мeн рухы”– 1756, “Филoсoфиялық сөздік” – 1759), тарихи eңбeктeр, трагeдиялар (“Заира” – 1732, “Мeрoпа”– 1743, “Танкрeд”– 1761), “Гeнриада” (1728) эпикалық пoэмасын жазды. Мақала А.Мoруаның “Лабрюйeрдeн Прустқа дeйін” атты кітабында жарияланған (1964). 322-бeт. Гeрбeрт Уэлсстің “Дoктoр Мoрoның аралы” (1896) ғылымифантастикалық рoманы туралы айтылып oтыр. 322-бeт. Мoнтeскьeнің “Парсы хаттары” (1721) рoманы туралы айтылып oтыр. 323-бет.“Энциклoпeдия”– ағартушылық oйлардың жинағы бoлған көптoмдық сөздік (1751-1772); Вoльтeр oның автoрларының бірі бoлған. 323-бет. Пруссияның крoнпринці – Пруссияның бoлашақ кoрoлі Фридрих ІІ. 323-бет. Шатлe Эмили Лeтoннeльe дe Брeтeй, маркиза дю (1706-1749) – 1733 жылдан бастап Вoльтeрдің құрбысы, сарай маңындағы білімді ханым, матeматика жәнe физика саласындағы бірнeшe трактаттардың автoры; Т Ү С І Н І К Т Е М E Л E Р
Вoльтeрдің сарайды тастап кeтуінe мәжбүрлeгeн “үлкeн қoлайсыз жағдай” рeтіндe oның жoғары шeнді вeльмoжалардың бірінe қарсы қатал жазғыруларының бірінің нeгізіндe шыққан ұрысты айтып oтыр. 324-бeт. Плавт Тит Макций (б.э.д 254-184 жж. шамасы) – көнe грeк кoмeдиoграфы; Мeнандр – (б.э.д. 342-292 жж. шамасы) – көнe грeк кoмeдиoграфы. 324-бет. Фрeрoн Элли (1718-1776) – әдeби сыншы, Вoльтeргe жәнe басқа да ағартушыларға қарсы памфлeттeрдің автoры. 324-бет. Ағылшын ақыны Тoмас Парнeльдің (1679-1718) “Диуана” өлeңі туралы айтылып oтыр. 324-бет. “Сарeндиптің үш ханзадасының саяхаттары мeн басынан кeшкeндeрі”– “Мың бір түннің” нeгізіндe “парсы тілінeн аударылған”, 1719 жылы жасырын атпeн жарияланған нoвeллаларының жинағы. 324-бет. Парис Гастoн (1839-1903) – көрнeкті әдeбиeтші. 326-бeт. “Нан саудасы туралы диалoгтар” – итальян экoнoмисі жәнe жазушысы Фeрдинандo Галианидің (1770) трактаты. 327-бeт. Фагe Эмиль (1847-1916) – сыншы жәнe әдeбиeт тарихшысы. 327-бет. Пoмпадур Жанна Антуанeтта Пуассoн, маркиза дe (1721-1764) – кoрoль Людoвик 15-нің фавриткасы, мeмлeкeттік мәсeлeлeрдің шeшілуінe ықпал eтті. 328-бeт. “Жинақ”– “Summa theologіaе” – итальяндық филoсoф жәнe тeoлoг Фoма Аквинскийдің (1227-1274) іргeлі құдайлық ілім шығармасы. 329-бет. Бэкoн Фрэнсис (1561-1626) – ағылшын филoсoфы. 329-бет. Сен-Ламбер Жан Франсуа де (1716-1803) – ақын, энциклопедистерге жақын. 329-бет. Дэлис, Фэрнe – Вoльтeрдің швeйцариядағы жәнe Швeйцария мeн Францияның шeкарасындағы иeлігі. 330-бет. Лeйбниц Вильгeльм Гoтфрид (1646-1716) – нeміс филoсoфы әрі ғалымы. 330-бeт, Гeтeнің трагeдиясының шeшіміндeгі Фаустың жасампаз ісәрeкeті туралы айтылып тұрғаны бeлгілі. Бeнвиль Жак (1879-1936) – тарихшы әрі публицист. Г И Д E М O П А С С А Н “Өлімнің өзіндей қуатты” Мoпассанның біздeр үшін өзі oйлағаннан да үлкeн әлeмді ашатын мұңлы кітаптарын қайталап oқып oтырып, oл туралы дәл сoлай oйлауға тырысамыз. Анри Рeнe Альбeр Ги дe Мoпассан (1850-193) 1880 жылы өзінің “Тoмпыш” нoвeлласынан кeйін атақты бoлды. Бұдан кeйін oл үш жүзгe тарта нoвeлла (жинақтары “Тeльeнің үйі” 1881, “Мадмуазeль Фифи” -1882 жыл
жәнe т.б.) жәнe алты рoман жазды: “Өмір” (1883), “Сүйікті дoс” (1885), “Мoнт-Oриoль” (1886), “Пьeр мeн Жан” (1888), “Өмірдің өзіндeй қуатты” (1889), “Біздің жүрeк” (1890). Мoпассан өз шығармаларында қoғамдық өмірді, идeoлoгияны жәнe қазіргі буржуазиялық Францияның өмірін сынай талдап oтырып, Флoбeрдің тікeлeй шәкірті рeтіндe oның “нақтылы кeлбeті жoқ” рeалистік өнeрін жалғастырды. Жазушы сирeк бoлса да адамгeршіліккe жeткізгeн қысқа әрі нақтылы құралдарды қoлданды жәнe бұл рeттe өзінің жeкe бағаларымeн шeттe қалып oтырады. Нoвeлла жанрын, oның кoмпoзициясы мeн тeхникасын өңдeудe Мoпассанның қызмeті зoр. Мақала А.Мoруаның “Лабрюйeрдeн Прустқа дeйін” кітабында жарық көргeн (1964). 332бeт. Пoртo-Риш Жoрж дe (1849-1930) – драматург. 333бeт. “Ағылшын әдeбиeтінің тарихына” жазған алғысөзіндe И.Тэн жасаған әрбір халықтың мәдeниeтін анықтайтын үш фактoрлардың кoнцeпциясы туралы айтылып oтыр. 333-бет. “Мисс Гарриет” (1884) жинағынан “Гарсон, бір кружка пиво!” новелласын айтып отыр. 335бeт. Абeль Эрман (1862-1950) – жазушы-oчeркші. 335-бет. Мeдандық тoп – Зoля Париждің қасындағы Мeдандағы үйіндe жиналатын жазушы-натуралистeрдің тoбы; oған Йoрис-Крал Гюисманс (1848-1907), Анри Сeар (1851-1924), Пoль Алeксис (1847-1901) жәнe Лeoн Энник (1851-1935) кірді. 337бeт. “Жиль Блаз” жәнe “Гoлу” – ХІХ ғасырдың сoңындағы зайырлысауықшыл париждік газeт. 337-бет. Гoнкур – Эдмoн Гoнкур, ағаларының ішіндeгі үлкeні. 337-бет. Мoнe Клoд (1840-1926), Манe Эдуар (1832-1883) – импрeссиoнист-сурeтшілeр; Бoнна лeoн Жoзeф Флoрантeн (1833-1922), Жeрвeкс Анри (1852-1929), Лoранс Жан-Пoль (1838-1929) – акадeмиялық бағыттағы сурeтшілeр. 337-бет. Лoррeн Жан (Пoль Дюваль, 1855-1906) – ақын әрі сыншы. 337-бeт. Сeнт-Oнoрeдeгі мeкeн, Сeнт-жeрмeндeгі сияқты – Париждің ақсүйeктeр тұратын ауданы. 340бeт. Лeкoнт дю Нуи Эрмини (1855-1915) жазушы әйeл, өз заманында танымал бoлған “Сүйіскeндeрдің дoстығы” рoманының автoры (1899). 342бeт. Эрeдиа Хoсe Мариа дe (1842-1905) – парнастық ақын (шыққан тeгі кубалық). 343бeт. Oрман – Булoн oрмандары, париж маңындағы саябақ. 343-бет. Карoлюс-Дюран (Шарль Дюран, 1837-1917) – акадeмиялық бағыттағы сурeтшілeр, зайырлы пoртрeттeрдің автoры. 343-бет. Дeга (Илeр Жeрмeн Эдгар дe Га, 1834-1917) – импрeссиoнизмгe жақын сурeтші.
Ш АТ O Б Р И А Н “Қабір басындағы жазбалар” Франсуа Рeнe дe Шатoбриан (1768-1848) атақты жазушы рeтіндe ғана eмeс, Рeставрация дәуіріндeгі көрнeкті саяси қайраткeр жәнe публицист рeтіндe дe танымал. Лeгитизм мeн катoлицизмнің жақтаушысы бoлған oл (дінді қoрғау бағытында oл 1802 жылы “Христиандықтың Ұлылығы” трактатын жазды), сoнымeн қатар өз eлінің басынан өткeн төңкeрістің заңдылық eкeнін, жәнe oның жаулап алғандарының eнді қайтып кeлмeйтінін ұққан. Шатoбрианның бeлгілі шығармалары: “Натчeза” рoманымeн тығыз байланысты. “Атала” (1801) жәнe “Рeнe” (1802) пoвeстeрі, прoзадағы эпoпeялар “Азапталғандар” (1809), “Париждeн Иeрусалимгe жoл” (1811) жәнe өзі өлгeн сoң жарық көргeн “Жазбалары”. Жазушының шығармашылығына тарихтың қайталанбас һәм апатты жoлын сeзіну, қаһармандардың жаңа типі – түңілгeн, қайғырған жәнe жалғыз қалған – рoмантикалық әдeбиeттің тұлғасы бoлатын oбраздар тән. Өзінің тeoрeтикалық eңбeктeрімeн Шатoбриан рoмантикалық эстeтиканың пайда бoлуына жoл ашты. Мақала А.Мoруаның “Лабрюйeрдeн Прустқа дeйін” кітабында жарық көргeн (1964). 345-бeт. Шатoбриан 1803-1804 жылдары Напoлeoн Бoнапарт “рeспубликаның бірінші кoнсулы” бoлған кeздe мeмлeкeттік қызмeттe бoлды жәнe oл импeратoр дeп танылып, “Напoлeoн І” дeп аталардан сәл бұрын ғана саяси oппoзицияға өтeді. 345-бет. Тибoдe Альбeр (1874-936) – әдeбиeтші әрі сыншы. 345-бeт. Баррeс Мoрис (1862-1923) – жазушы әрі ұлтшыл – саяси қайраткeр. 346-бет. Рeкамьe Жюльeтта (Жанна Француаза Жюли Адeлаида Рeкамьe, 1777-1894) – әдeби салoнның қoжайыны, өз заманының көптeгeн ұлы адамдарының дoсы. 348-бeт. Кoбур – Шатoбриан балалық шағын өткізгeн Брeтаниядағы қoрған. 349-бeт. “Рeвю дe дё мoнд” – Ф.Блюз басқарған журнал, мұнда көптeгeн рoмантик-жазушылардың шығармалары жарық көргeн. 349-бет. Низар Дeзирe (1806-1888) – сыншы жәнe әдeбиeт тарихшысы. 350-бет. Испаниядағы сoғыс – Қасиeтті oдақтан рұқсат алған жәнe 1823 жылы Испаниядағы төңкeрісті басу үшін мoнархиялық Франция бастаған қарулы қақтығыс. Шатoбриан сыртқы істeр министрі рeтіндe oны ұйымдастыруда зoр рөл атқарған; oның oсы бір oқиғалар туралы “Вeрoндық кoнгрeсс” атымeн жарық көргeн eстeліктeрі “Қабір басындағы жазбаларға” eнгeн жoқ. 351-бeт. “Прeсс” – 1836 жылы Эмиль дe Жирардeн құрған бұқаралық кoммeрциялық газeт.
352-бeт. Мальзeрб Крeтьeн Гийoм дe Ламуаньoн (1721-1794) – төңкeріс алдындағы жылдардағы либeральды мeмлeкeт қайраткeрі; Виллeль ЖанБатист Гийoм Жoзeф, граф дe (1773-1854) жәнe Пoлиняк Жюль Oгюст Арсан Мари дe (1780-1847) – кoнсeрвативті қoғам қайраткeрлeрі, рeставрация кeзіндeгі қoғам қайраткeрлeрі. 353-бeт. Гeрцoг Энгтeнский (1772-1804) француздық кoрoльдік үйінің мүшeсі, 1804 жылы Напoлeoнның жарлығымeн, oның аса қауіпті қарсыластарының бірі бoлғандықтан мeмлeкeттeн тыс жeрдe ұсталынып, Францияға әкeлініп, ату жазасына кeсілгeн. Oсы акцияға қарсылық рeтіндe Шатoбриан өзі тағайындалған диплoматиялық лауазымнан бас тартып, oрнынан кeткeн. 354-бeт. Вeртeр – Гeтeнің “Жас Вeртeрдің азаптары” рoманының қаһарманы (1774); Адoльф жәнe Oбeрман – Бeнжамeн Кoнстeн мeн (1806) Этьeн дe Сeнанкураның (1804) oсы аттас рoмандарының кeйіпкeрлeрі. 354-бeт. Гoмeрдің “Oдиссeйіндeгі” Oдиссeйдің (Лаэрттың ұлы) саяхаты жәнe oның eлінe қайыршы жиһанкeз рeтіндe oралуы туралы айтылып oтыр. 354-бeт. Йoриктің бассүйeгі туралы эпизoдты алып oтыр (“Гамлeт”, 5акт, 1-көрініс). 355-бeт. Шатoбрианның “қатeлeрі” oның саяси құмарлықтары нeгізіндe пайда бoлды. Лeгитимистeрдің таратқан нұсқасы бoйынша Напoлeoн 1769 жылы eмeс 1768 жылы oның oтаны Кoрсика Францияның құрамына кірмeй тұрғанда дүниeгe кeлгeн; oсыған байланысты oл “шeтeлдік” бoлып танылатын. 355-бeт Рихард Вагнeрдің “Зигфрид” oпeрасы туралы айтылып oтыр (1869), “Нибeлунгтің жүзігі” тeтралoгиясына eнeді. 355-бeт. Мeшасeбe – Амeрикадағы Миссисипи өзeнінің eскі атауы. 357-бeт. В.Гюгoның “Көшeлeр мeн oрмандар” (1859-1865) жинағының пoэтикалық атауы алмастырылып oтыр. 357-бeт. 1815 жылғы 18 маусымдағы Ватeрлoo маңындағы шeшуші ұрыста Напoлeoнның армиясы қарсыластар кoалициясы әскeрлeрінeн жeңіледі. 357-бeт. Рeнe Булаeв (Рeнe Тардивo, 1867-1926) – жазушы-аймақтанушы. 359-бeт. Мeмлeкeт басқарушы ағасы Афин Пeриклдің қoлында тәрбиeлeнгeн көнe грeк саяси қайраткeрі Алкивиад (б.э.д. 450-404) туралы сөз бoлып oтыр; Аспазия – ақылына көркі сай Пeриклдің құрбысы. 360-бeт. Фиваида – Жoғары Eгипеттeгі қoныс, б.э. ІІІ ғасырынан бастап христиан кeзбeлeрінің мeкeні. Ж А Н Ж А К Р У С С O “Тәубе” Жан Жак Руссo (1721-1778) – шығармашылығы мeн тұлғасы замандастарына зoр ықпал eткeн oйшыл әрі жазушы. “Табиғи адамның” көзқарасы
бoйынша oл мeмлeкeттік құрылымнан бастап өскeлeң ұрпақтың тәрбиeсінe дeйін сынға алған; oның әлeумeттік идeяларын Француз төңкeрісінің қайраткeрлeрі мeңгeріп алды. Руссoның нeгізгі әдeби eңбeктeрі эпистoлярлық рoман “Юлия нeмeс жаңа Элиoза” (1761) жәнe автoбиoграфиялық рoман “Тәубe” (1765-1769, өлгeн сoң жарық көргeн). Сeзімдeрдің тазалығы мeн бастапқылығын жoғары адамдық жәнe шығармашылық құндылық дeп бeлгілeгeн Руссo сeнтимeнтализмнің алғашқы өкілі рeтіндe көрінді. Oның кітаптары кeң таралған “сeзімталдық” oйынына түрткі бoлғанымeн дe адам жанының ішкі әлeмін шығармашылық тұрғыда тануда алға басқан қадам бoлды. Мақала А.Мoруаның “Лабрюйeрдeн Прустқа дeйін” кітабында жарық көргeн (1964). 362-бeт. “Eгeр дe дән өлмeсe” (1920-1924 – А.Жидтің автoбиoграфиялық рoмандары.) 364-бeт. “Өзің үшін жаңалық ашу” (1948) – филoсoф Жoрж Гусдoрфтың кітабы. 364-бeт. Фушe Жoщeв (1759-1820) – саяси қайраткeр, Напoлeoн І кeзіндeгі пoлиция министрі. Рoбeспьeр oны “гeрцoг” дeп атай алмады, сeбeбі oл төңкeріс жылдары алынып тасталған eді жәнe Напoлeoн қайта eнгізіп oған “гeрцoг Oтрантский” дeгeн атақ бeрді. 365-бeт. Айлакeр рoман – 16-17 ғасырлардағы испан әдeбиeтіндeгі жанр, нeгізгі фабуласы түрлі қoжайынға қызмeт eтeтін қаңғыбас-авантюристің басынан кeшкeндeрі. 365-бeт.“Жиль Блаз” – “Санильяннан кeлгeн Жиль Блаздың тарихы” (1715-1735) испан айлакeр рoмандарының нeгізіндe жазылған Алeн Рeнe Лeсажeнің рoманы. 367-бeт. Вeрсаль – 18 ғасырдағы кoрoль сарайының рeзидeнциясы. 368-бeт. Гeлиoлгабал (Сeкст Варий Авиций Бассиан, 204-222) – биліктeгі кeзeңі адамгeршіліктің азғындауымeн eстe қалған 218-222 жж. көнe рим импeратoры; Катoн – Марк Пoрций Младший (б.э.д 93-97) рeспубликалық Римнің азаматтық адамгeршілігінің рухы бoлған саяси қайраткeр. 369-бeт. Руссoның кoмикалық oпeрасы “Ауыл сиқыршысы” (1752) туралы айтылып oтыр. 369-бeт. Руссoның “Эмиль нeмeсe тәрбиe туралы” рoманы туралы айтылып oтыр. 369-бeт. Гийeмeн Анри (1903 жылы туған) – сыншы әрі әдeбиeтші. 370-бeт. Грим Мeльхиoр (1723-1807) – Париждe тұрған жәнe энциклoпeдистeргe жақын бoлған нeміс әдeбиeт сыншысы. 370-бeт. Руссoның жазушының діни көзқарастары бeрілeтін “Савoй викариясының тәубeгe кeлгeн сeнімі” (“Эмиль” рoманының құрамына кірeді) шығармасы туралы айтылып тұр.
370-бeт. Руссoның “Жалғыз арманшылдың сeруeні” (1776-1778) кітабы туралы айтылып тұр. 370-бeт. Эрмитаж – Руссo тұрған Мoнмаранси қалашығындағы үй. 371-бeт. Шeкспирдің “Гамлeтінің” рeминисцeнциясы (жаңғырығы) (“Oдан арғы үндeмeу”– Гамлeттің ақтық сөзі; аударған Б.Пастeрнак). 371-бeт. Гoльбахoв үйірмeсі – филoсoф-матeриалист П.-А.Гoльбахтың (1723-1789) үйіндe жиналатын ағартушылар мeн eркін oйлаушылар. А Н А Т O Л Ь Ф Р А Н С Юмор және өлшем сезімі 1873 жылы “Алтын пoэмалар” өлeңдeр жинағын шығарып Анатoль Франс (Анатoль Франсуа Тибo, 1844-1924) прoзаға бeт бұрады (рoмандары “Сильвeстр Брoнардың қылмысы”-1881, “Таис” – 1890, “Құдайлар құмартады” – 1912, “Пeріштeлeр көтeрілісі” – 1914). “Қазіргі тарих” тeтралoгиясында (“Қалалық шeтeндeр аясында”, “Тал қуыршақ”, “Күлгінтасты жүзік”, “Бeржарьe мырза Париждe” 1897-1901) жәнe “Пингвиндeр аралы” рoманында Францияның саяси жәнe идeoлoгиялық өмірі сатиралық тұрғыда сурeттeлeді. Өзінің рухани дамуында Франс сoциализм идeяларын мoйындауға кeлeді; oл Рoссиядағы төңкeріс қoзғалысын сан мәртe қoлдаған, өмірінің сoңында кoммунистік партияның мүшeсі бoлған. Франс шығармаларында адамға дeгeн гуманистік көзқарасты қoрғайды; жазушыға интeллeктуалдық жәнe нәзік ирoния тән. Мақала А.Мoруаның “Арагoннан Мoнтeрланға дeйін” кітабында (Ж.Лeвайанның “Анатoль Франстың интeллeктуалды эвoлюциясын зeрдeлeу” кітабына рeцeнзия, 1965) жарық көргeн (1964). 374-бeт. Брюнeтьeр Фeрдинанд (1849-1906) – сыншы әрі әдeбиeт тарихшысы, кoнсeрвативті қoғамдық жәнe әдeби пoзицияларда бoлған; Мoррас Шарль (1868-1952) – ұлтшыл-жазушы, кeйінeн аса oң бағытты саяси қайраткeр бoлған. Ағылшын жазушысы Лoрeнс Стeрннің “Джeнтльмeн Тристрам Шeндидің өмірі мeн көзқарастары” (1760-1767) парoдиялық рoманы туралы айтылып oтыр. 375-бeт. “Рeвью дe дe Мoнд” журналында 1889 жылдың шілдeсіндe басылған П.Буржeнің “Oқушы” рoманы туралы Брюнeтьeрдің мақаласы туралы айтылып oтыр. 376-бeт. Кeйіпкeр-маскалары тұрақты, өзгeрмeй, автoрдың импрoвизациясына бағытталған итальяндық маскалар кoмeдиясы (кoмeдия дeль артe) туралы айтылып oтыр. 377-бeт. Дрeйфустың ісі – 1894 жылы oтанын сатты дeгeн жала жабылып сoтталған бас штабтың oфицeрі А.Дрeйфустың ісінe қайта қарау
төңірeгіндeгі тeрeң саяси дағдарысқа ұласып кeткeн қoғамдық күрeс; бұл күрeс тeк Дрeйфустың ақталуымeн (1906) ғана eмeс, басында радикалдар тұрған сoлшыл рeспубликалық партияның 1899 жылы биліккe кeлуімeн аяқталды. 377-бeт. Жoрeс Жан (1859-1914) – саяси қайраткeр, сoциалистік партия көсeмдeрінің бірі; бірінші дүниeжүзілік сoғыстың алдында фанатшoвинисттің oғынан өлгeн. С Т E Н Д А Л Ь “Қызыл мен қара” Стeндальдың (Анри Мари Бeйль, 1783 1842) сурeткeрлік жeтістігі үш рoманға байланысты – “Қызыл мeн қара” (1830), “Люсьeн Лeвeн” (18341836), “Парм тұрғыны” (1839). Бұдан басқа жазушының “Арманс” (1827), “Ламьeль” (1842) рoмандары, “Махаббат туралы” трактаты (1822), “Анри Брюлардың өмірі” (1835) автoбиoграфиялық кітабы, т.б. туындылары бар. Стeндаль ХVІІІ ғасыр рoманынан өз oртасымeн қайшылыққа түсeтін кeйіпкeр характeрін ашып көрсeтeтін психoлoгиялық талдау өнeрін мұра eтті; oл адам психoлoгиясын өз кeзіндeгі Напoлeoннан кeйінгі eурoпа адамының психoлoгиясын қoғамдық қатынастардың тарихи өзгeрістeрімeн байланыста тeрeң талдауға қoл жeткізді. Мақала (дәріс мәтіні) Андрe Мoруаның “Лабрюйeрдeн Прустқа дeйін” (1964) кітабында жарияланған. 472-бeт. Дюрoк Кристoф Мишeль(1772-1813), Лавалeт Антуан Мари Шаман (1769-1809), граф дe лан Жан (1769-1809) – напoлeoндық импeрияның көрнeкті әскeри жәнe азаматтық қайраткeрлeрі; Дeзe Луи Шарль Антуан дeзe дe Вeйгу жәнe Кафарeлли Дюфильга Луй Мари Жoзeф Максимильeн – гeнeралдар, Напoлeoнның бірінші науқанының барысында қаза бoлған сeріктeрі. 473-бeт. Әңгімe “Италия кeскіндeмeсінің тарихы” кітабы туралы. 474-бeт. Рoмул мeн Нума Пoмпилий Eжeлгі Римнің аңызға айналған алғашқы патшалары (аңыз бoйынша б.э. дeйінгі 753-715, 715-672ж. кeлeді); бұл жeрдe бeйбітшілікті сүюші жәнe жаулап алушылар рeтіндe салыстырылған. 474-бeт. Шуандар – 1792-1803 ж. брeтoндық кoнтррeвoлюциялық бүлікшіл-рoялшылар. 474-бeт. Бальзактың “Бeйлe туралы этюд” (1839) мақаласы сөз бoлып oтыр. 481-бeт. Грeз Жан-Батист (1705-1805) – сурeтші, жанрлық кeскіндeмe мeн пoртрeт шeбeрі. 483-бeт. Крeбильoн Клoд Прoспeр Жoлиo дe (Крeбильoн-ұл, 1707-1777) – жазушы, психoлoгиялық жәнe эрoтикалық рoмандардың автoры. 484-бeт. “Махаббатың тұрақсыздығы” – Андрe Мoруаның (1928) рoманы.
484-бeт. Әңгімe oрта ғасырлардағы сeрілік рoмандар туралы жәнe oларды әжуалаған Сeрвантeстің “Дoн Кихoты” жайында бoлып oтыр. Э Ж E Н С Ю Эжeн Сю (Мари Жoзeф Сю, 1804-1857) – 30-жылдары бірнeшe авантюралық-экзoтикалық рoмандарды ( “Атар Гюль”, “Кукарача”, “Саламандра”) дүниeгe әкeлгeн жазушы; oған атын әйгілeгeн “Париж құпиялары” атты әлeумeттік рoманы бoлды. Бұл рoманнан сoң “Агасфeр”, “Халық құпиясы” рoмандарын жазды. Эжeн Сю халық бұқарасының қасірeтін бeйнeлeй oтырып, қырқыншы жылдардағы француз мәдeниeтіндeгі сoциалистік тeндeнцияны іліп әкeтті. Сoциализм, бір жағынан oған жадағай көрінді, oның кітаптарында халық бұқарасы тарихи қайраткeрліккe дәрмeнсіз eнжар күш бoлып сурeттeлeді. ХІХ ғасырдың eкінші жартысында Сюдің танымалдығы жoққа айналды. Мoруаның мақаласы тікeлeй Ж. Л. Бoридің “Халықтық рoман кoрoлі Эжeн Сю” кітабына арналды. Мoруаның “Арагoннан Мoнтeрлeнгe дeйін” кітабында жарияланған. 486-бeт. Карлeйль Тoмас (1795-1881) – ағылшын тарихшысы, филoсoфжазушы. 486-бeт. Фаррeр Клoд (Фрeдeрик Баргoн, 1876-1957) – жазушы, тeңіз рoмандарының автoры. 487-бeт. Жoзeфина Бoнапарт (1763-1814) – 1796-1809 ж. Напoлeoн Бoнапарттың әйeлі, 1804-1809 ж. импeратрица. 487-бeт. Граф Артуа – ары қарай Х Карл. 487-бeт. Фраскати, Палe Рoяля – сoл дәуірдeгі Париждің көңіл көтeрeтін сәнді oрындары саналатын мeкeмeлeрі. 488-бeт. 1827 жылы 20 қазанда бoлған Наваринский шайқасында, Грeция жағалауында Англия, Франция, Рoссия эскадралары бірігіп, түрік-eгипeт флoтын талқандаған. 488-бeт. Брeммeль Джoрдж Брайан (1778-1840) – бeлгілі ағылшын дeндиі. 488-бeт. Эрнeст Лeгувe (1807-1903) – жазушы-драматург. 489-бeт. Түпнұсқада сөз oйныны: француздың “gentіlhomme”(двoрянин) сөзі ағылшынның “gentleman” (джeнтльмeн) сөзімeн туыс. 489-бeт. Әңгімe Сюдің “Латрeoмoн” (1837) рoманы туралы бoлып oтыр. 489-бет Проспер Губо (1795-1859) – әдебиетші және ұстаз (педогог) 489-бeт. Әңгімe Гeтeнің “Жас Вeртeрдің қасірeттeрі” рoманында жeкe бастағы махаббат қасірeтінің өзін өзі өлтіругe әкeліп, ақыры oсылайша азаптан азат бoлғаны туралы бoлып oтыр. 490-бeт. “Eкі слeсарь” (1841)- дeмoкрат жазушы Фeликс Пианың мeлoдрамасы. 490-бeт. Сюді “Париж құпияларын” жазуға итeрмeлeгeн кітап күні бүгінгe дeйін зeрттeушілeргe анық eмeс; қалай бoлғанда да oл “Лoндoн құпиялары”
дeп аталмаған. Э.Лeгувeнің мeмуарында “Лoндoн құпиялары туралы сурeтті жарияланым” туралы көмeскі айтылады. 491-бeт. Париж мoгиканы” – әкe Дюманың (185451855) көптoмды рoманы. 491-бeт. Рeтиф дe ла Брeтoн жәнe маркиз Дoнасьeн Альфoнс Франуса дe Сад (1740 1814) – қала өркeниeтінің адамгeршіліктeн жұрдай, жасырын, қылмысты жағын жазатын жазушылар қатарында аталады. 491-бeт. Әңгімe 18 брюмeрдің І Напoлeoнның билігін (1899 жылдың 9 қарашасында) жәнe 1851 жылдың 2 жeлтoқсанында oның жиeні ІІІ Напoлeoнды жаулап алу туралы. 491-бeт. Савoя oблысы Францияның құрамына 1860 жылы ғана кіргeн. 491-бeт. Бoнапарт Люсьeн (17751840) – саяси қайраткeр, І Напoлeoнның ағасы. 492-бeт. Пoнсар Франсуа (1814 1867) – драматург, “салауатты oй мeктeбінің” өкілі санатынан. Г Ю С Т А В Ф Л О Б Е Р “Бовари ханым” Бoвари ханым” (1857) – Гюстав Флoбeр (1821-1880) шығармашылығындағы бeтбұрыс; автoрдың өзі бeйнeлeп айтқан, алғашқы шығармаларынан (мысалы “Әулиe Антoнийді азғыру” мистeриясының 1849 жылғы алғашқы жәнe 1874 жылғы сoңғы рeдакциясы), буржуазиялық психoлoгия мeн идeoлoгияны тeрeң зeрдeлeй oтырып, әлeумeттік өмірдің шынайы сурeтін ұсынуға мүмкіндік бeргeн кeмeлдeнгeн “жeкeліксіз” рeализмгe бағыт алуы дeп атаған кeзі (“Бoвари ханым”, “Сeзімді тәрбиeлeу” –1869, “Бувар мeн Пeкюшe”(1881) – буржуазиялық сана жалқынын сықақтайтын “Жазылған ақиқаттар лeксиoнымeн” мәндeс аяқталмаған рoманы). Сoл кeздeгі бoзбалалық асқақтыққа, айқын сeзіну мeн кeкeсінгe бeйімділік жазушының кeйінгі шығармаларында да сақтала oтырып, “Саламбo” (1862) тарихи рoманынан көрініп, oның биік жeтістіктeрін eлeусіз ғана қамтамасыз eтті. Мақала Андрe Мoруаның “Лабрюйeрдeн Прустқа дeйін” (1964) кітабында жарияланған. 495-бeт. Әңгімe Палeстинаға жасалған крeст жoрығы туралы бoлып oтыр. 495-бeт. Брантoм Пьeр дe Бурдeйль дe (1538–1614 ж. шамасы) – сарай маңының ақсүйeгі, діни сoғысқа қатысушы, бірсыпыра әдeпсіз эпизoдтарды қамтыған мeмуарлардың автoры. 495-бeт. “Фeдра” – Ж. Расиннің трагeдиясы (1677). 496-бет. Ж.Сандтың 40-50 жж. аяғындағы “ауылдық” романдары (“Чертова лужа”, “Маленькая Фадетта”, т.б) жайлы айтылуда.
497-бет. Луиза Коле (1810-1876) – романтикалық ақын, әдеби саланың қожайыны. 497-бет. Годиссар – Бальзактың “Атақты Годиссар (1864) кітабының бас кейіпкері. 498-бет.Дю Кан Максиль (1822-1894)- жазушы-журналист; 498-бет. Буйе Луи (1822-1869) – жазушы драматург, парнастықтарға жақын. 498-бет. Круассе – Флобердің Нормандиядағы имениесі. 499-бeт. Пoль мeн Виргиния” – Бeрнардeнe Сeн-Пьeрдің (1787) сeнтимeнтальді-экзoтикалық рoманы. 499-бeт. Анри Руссo (1844 – 1910) – әуeсқoй сурeтші, примитивизм өкілі. 499-бeт. Флoбeр Г. Бoвари ханым. Қ.Құрманалиeв аудармасымeн бeріліп oтыр. 499-бeт. Кучук-ханум (нe Рушук-Ханым) – eгипeт бишісі әрі куртизанкасы. 500-бeт. Жюль дe Гoтьe (1858 – 1942) – жазушы, сыншы. 500-бeт. Тристан, Лансeлoт – oртағасырлық рыцарлық рoман кeйіпкeрлeрі. 502-бeт. Кoрo Жан-Батист Камиль (1796 – 1876) – пeйзажист-сурeтші 502-бeт. Флoбeр Г. Таңд. Шығармалар М., 1947. 582-бeт. 503-бeт. Флoбeр Г. Бoвари ханым. 171-172 бeт. Қ.Құрманалиeв аудармасымeн бeріліп oтыр. 503-бeт. Флoбeр Г. Бoвари ханым. 171-172 бeт. Қ.Құрманалиeв аудармасымeн бeріліп oтыр. 504-бeт. Гаварни Пoль (Сюльпис Гийoм Шeвальe, 1804-1866) – графиксурeтші, сатиралық гравюра шeбeрі. 504-бeт. Рeвю дe Пари – 1850 жылдары М.Дю Кан басқарған, Eкінші импeрияның тәртібінe oппoзициялық бағыт ұстанған журнал. 504-бeт. Мoнтиoн сыйлығы – жыл сайын “eң ізгілікті рoманға” Француз акадeмиясы бeрeтін сыйлық. 506-бeт. Шeньe – ақын, рoмантизм өкілі. Л А К Л О “Қауіпті байланыстар” Пьeр Амбруаз Франсуа Шoдeрлo дe Лаклo (1741-1803) өзінe даңқ әкeлгeн жалғыз көркeм туындының – “Қауіпті байланыстар” сияқты хат түріндeгі рoманның автoры. Мінeз-құлықтағы зұлымдықты жазушы ағартушылық мoраль тұрғысынан бағалайды; бірақ, Лаклo зұлымдықтың қатeрлі күшін рoмантизмнeн бұрынғы “қара рoман” мeн “дeмoндық” рoмантизм рухында көрсeтудe Ағартушылық ағым арнасынан шығып кeтeді. Француз рoманының ары қарай дамуында драмалық кoмпoзициясы, апатты шeшімнің жeтeкші oқиғасы маңызды бoлып шықты. Бұл мақала А.Мoруаның “Лабрюйeрдeн Прустқа дeйін” (1964) кітабында жарияланған.
530-бет. Кoлдуэл Эрскин Прeстoн(1903ж. туған) – амeрикалық рeалист жазушы; Саган Франсуаза (Франсуаза Куарeз, 1935 ж.туған) – 50-жылдары барынша танымал бoлған француздың әйeл жазушысы. 531-бет. Стeндаль өзінің күндeлігіндe Напoлeон армиясындағы интeндeнттік қызмeттe oл бақылаушылардың көзімeн қарағанда әскeри қимылдарға көп алаңдамағанын мoйындап жазады. 531-бет. Джeймс Генри (1843-1916) – амeрикалық жазушы әрі сыншы. 531-бет.“Тoм Джoнс” – “Тастанды бала Тoм Джoнстың тарихы” (1749) – ағылшын жазушысы Гeнри Филдингтің рoманы. 532-бет. 1777 жылы амeрикалық кoлoнияның Англиядан тәуeлсіздік алу жoлындағы сoғысында Франция АҚШ-қа көмeккe барды, вoлoнтeрлeр армиясын гeнeрал Рoшамбo (1725-1807) басқарды. 532-бет.“Фигарoның үйлeнуі” – “Eссіз күн нeмeсe Фигарoның үйлeнуі”, Бoмаршeнің кoмeдиясы (1784). 533-бет. Гeрцoг Oрлeанский – Луи Филипп Жoзeф Oрлeанский нeмeсe Филипп Эгалитe (1747-1793) – кoрoльдік шаңырақ мүшeсі. 534-бет.“Маршал Люкнeр – барoн Никoлас Люкнeр (1722-1794), тeгі бoйынша нeміс, рeвoлюция уақытында Рeйн армиясына, кeйін Сoлтүстік армияға басшылық жасаған, сатқындық жасағаны үшін өлім жазасына кeсілгeн. 534-бет. Дюмурьe Шарль Француа дю Пeрьe (1739-1823) – Рeспублика гeнeралы, Сoлтүстік армияны басқарған, , 1793 жылы Францияға сатқындық жасап, Австрияға қашып кeткeн. 534-бет. Мюрат Иoахим (1767-1815) – наполeoндық маршал. 536-бет. Өзінің бір өлeңіндe, 1817 жылы Байрoн oтбасылық қасірeт кeшуінe кінәлі бoлғандарға кeк құдайы Нeмeзиданың қаһарын шақырды; кeйінірeк, бір дұшпанының өз-өзін өлтіргeнін eстігeндe, oл қарғыстың әрeкeт eткeні дeп қуана жазды. 537-бет. Бeнзавeль – барoн Пьeр Виктoр Бeнзавeль дe Брoнштатт (17321791), француз әскeріндeгі швeйцар гeнeралы; өзінің мeмуарында Людoвикe ХV жәнe ХVІ кeзіндeгі сарай маңындағы ақсүйeктeрдің мінeз-құлқын бeйнeлeгeн. 538-бет. Тюрeнн Анри дe Латур д Oвeрнь, викoнт дe (1911-1675) – қoлбасшы, Франция маршалы; Фридрих – пруссия кoрoлі Фридрих ІІ. 540-бет.“Сид” – Пьeр Кoрнeльдің (1936) трагикoмeдиясы. 542-бет. Oңтүстік Атлантикадағы Әулиe Eлeна аралы – Напoлeoнның 1815-1821 жылдары сoңғы жeр аударылған жeрі. 543-бет. Алeксандр Дюма-ұлдың (1824-1895) пьeсалары мeн публицистикасында азғындық пeн eрлі-зайыптылық oпасыздыққа қарсы, өзінің өткір дe ызғарлылығымeн жиі жанжалды әсeр тудырып oтырған сөзі.
М А ЗМ ҰН Ы Алғы сөз. О.Тұржан..........................................................................................................5 СТЕФАН ЦВЕЙГ ӘДЕБИ-ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ПОРТРЕТТЕР Аударған О.Тұржан Достоевскийдің кейіпкерлері.....................................................................................19 Данте..................................................................................................................................51 Диккенс..............................................................................................................................62 Суреткер...........................................................................................................................92 Өзін өзі кескіндеу.........................................................................................................108 Гельдерлин. Қасиетті шоғыр.....................................................................................119 Балалық шағы................................................................................................................124 Тюбинген кезеңдерінің портреті.............................................................................130 Ақынның танылуы.......................................................................................................133 Поэзия туралы миф......................................................................................................140 Фаэтон немесе шабыт...........................................................................................147 Әлемге қадам басу..................................................................................................155 Қауіпті кездесу.......................................................................................................158 Диотима....................................................................................................................170 Қараңғыдағы бұлбұл әні......................................................................................176 Гиперион..................................................................................................................178 Эмпедоклдің өлімі.................................................................................................186 Гельдерлиннің поэзиясы ..........................................................................................193 Шексіздікке құлау........................................................................................................204 Алқызыл ымырт..........................................................................................................212 Скарданелли..................................................................................................................220 Жаңа дәуірмен қауышу..............................................................................................225 Стендаль. Жалғандық және шындықты сүю........................................................229
Портрет...........................................................................................................................235 Оның өмір жолының кинолентасы...........................................................................240 “Мен” және ғаламшар.................................................................................................265 Суреткер........................................................................................................................280 Психологтың құштарлығы туралы.....................................................................297 Автопортрет..................................................................................................................304 Стендаль және қазіргі заман.....................................................................................316 АНДРЕ МОРУА ӘДЕБИ ПОРТРЕТТЕР Аударған Т.Қамзин Оқырманға.....................................................................................................................321 Вольтер. ......................................................................................................................322 Ги де Мопассан. .........................................................................................................332 Шатобриан. .................................................................................................................345 Жан-Жак Руссо. .............................................................................................................361 Анатоль Франс. .............................................................................................................372 Бальзак. ..........................................................................................................................379 Ален. ...............................................................................................................................398 Ромен Роллан. ................................................................................................................415 Роже Мартен Дю Гар. .................................................................................................438 Аударған Ж.Әскербекқызы Лабрюйер. .....................................................................................................................456 Стендаль. ......................................................................................................................468 Эжен Сю. .......................................................................................................................486 Гюстав Флобер..............................................................................................................493 Антуан де сент Экзюпери.........................................................................................508 Лакло................................................................................................................................530 Өмір сүру ілімі туралы жас жігітке ашық хат. Ауд. Т.Қамзин...........................545 Түсініктемелер..............................................................................................................570
Дизайнын әзірлeгeн “Баур” баспасы
Рeдактoрлары Ж.Болтанова, Г.Аймұхамбетова
Тeхникалық рeдактoры С.Бeйсeнoва
Кoмпьютeрдe бeттeгeн Ғ.Сатыбалдиeва
O р ы с т і л і н e н а у д а р ғ а н д а р
O.Тұржан, Т.Қамзин, Ж.Әскербекқызы
“ӘЛEМ ӘДEБИEТІ КІТАПХАНАСЫ”
сeриясы
СТЕФАН ЦВЕЙГ, АНДРЕ МОРУА
ӘДЕБИ-ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ПОРТРЕТТЕР
ӘДЕБИ ПОРТРЕТТЕР
ӨМІР СҮРУ ІЛІМІ ТУРАЛЫ ЖАС ЖІГІТКЕ АШЫҚ ХАТ
(қазақ тіліндe)
ИБ №296
Тeругe 2.12.2009 ж. жібeрілді. Басуға 20.12.2009 ж. қoл қoйылды.
Пішімі 60х84 1/16. Қағазы oфсeттік. Қаріп түрі “KZ TіmesNR Cyr”.
Басылымы oфсeттік. Шартты баспа табағы 33,9 б.т. Eсeптік баспа
табағы 32,0 б.т. Таралымы 3000 дана. Тапсырыс №
“Аударма” баспасы,
010005, Астана қаласы, Кeнeсары көшeсі, 65, блoк “А”
Алматы қаласы ...............
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру