Қоғамның тарихи
жады: ХХ ғасыр Алматы
облысы Ескелді ауданы
тұрғындарының

өмірбаяндық
әңгімелерінде

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті
«Айтылған тарих» ғылыми-зерттеу орталығы
Қазақстан тарихшыларының қауымдастығы

Кітап «Халық тарих толқынында» атты
мемлекеттік бағдарлама бойынша жарық көрді

Жалпы ғылыми редакциясын басқарған
ҚР ҰҒА-ның корреспондент-мүшесі М.Қ.Қойгелдиев
Рецензенттер:
Тарих ғылымдарының докторы А.Тоқтабай

Тарих ғылымдарының докторы Г.Төлеубаева
Қоғамның тарихи жады: ХХ ғасыр Алматы облысы Ескелді ауда-
ны тұрғындарының өмірбаяндық әңгімелерінде. Ғылыми басылым /
М.Қ. Қойгелдиев, Б.О. Жангуттин, Ш.Б.Тілеубаев, Н.Д.Нұртазина,

Ш.Т.Нұрман, М.Ш.Қалыбекова, З.Б. Мырзатаева, Е.Ә.Жалмағамбетов,
Л.А.Бисембаева, Ә.Болатхан/ – Алматы: «Дәстүр» баспасы, 2015. – 240
бет.

Кітапта Алматы облысы Ескелді ауданы Н.Алдабергенов атындағы
ауылдың 1930 жылдардан бергі тарихы ұжымның жүріп өткен жолы
мұрағат деректері мен өңір тұрғындарының биографиялық әңгімелері
негізінде баяндалады. Сонымен бірге шаруашылықтың өсіп-өкендеуіне

тікелей атсалысқан қарапайым еңбек адамдарымен жүргізілген сұхбат
материалдары берілген. Онда кеңестік кезеңдегі еңбек адамдарының
күнделікті өмірі, тұрмыс-тіршілігі, материалдық жағдайы, көңіл-күйі
сөз болады. Аға ұрпақтың жалпы қоғам игілігіне айналған еңбектегі

жемісі бүгінгі жас ұрпаққа үлгі болуға лайық.
Басылым көпшілік оқырман қауымға арналған.

© Абай атындағы ҚазҰПУ, 2015
© Қазақстан тарихшыларының қауымдастығы, 2015

Еділ Ерғожин, Мемлекеттік сыйлықтың
иегері, химия ғылымдарының докторы, про-
фессор, ҚР Ұлттық Ғылым Академиясының
академигі, Қазақстанның еңбек сіңірген ғы-

лым қайраткері, Ә.Б.Бектұров атындағы хи-
мия ғылымдары институтының президенті.
Нью-Йорк академиясының академигі, «Ғы-
лым» номинациясындағы «Тарлан» платина

ең жоғары сыйлығының, Өндіріске қолдау көр-
сету ассоциациясының Наполеон медалінің
(Франция), "Ғылым маршалы" құрметті ата-
ғының (Франция) иегері. Дүние жүзіне та-

нымал ғалымдардың Оксфорд саммитінде
Сократ комитетінің арнайы шешімімен оның
есімі әлемдік атақты ғалымдардың Дүние-
жүзілік реестіріне енгізілген. Қазақстандағы

ион алмасу химиясы мен мембраналық тех-
нологияның негізін қалаушы.
Ескелді ауданының және Алматы облысы-
ның Құрметті азаматы.

---------------------------------------------------------------
Ескелді, Балпық, Сиық, Қабылиса
Жарлыны жарға теуіп құлатпады.
Бақтыбай ақыннан

Ескелді ауданы Жетісу өңіріндегі шаруашылыққа өте қолайлы
аймақтардың бірі. Аудан орталығы – Қарабұлақ кенті. Ауданның
әкімшілік аймақ ретінде қалыптасу тарихы ХІХ ғасырдың ортасынан
басталады. ХХ ғасырдың алғашқы жартысында Ескелді ауданы Тал-

дықорған ауданы деп аталып, орталығы қазіргі Талдықорған қаласы
болған. Ал 2000 жылы 10 наурызда ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың
Талдықорған ауданының атын Ескелді ауданы деп өзгерту туралы
жарлығы шықты.

Аудан халқы, әрине, ерте кезеңдерден бері қалыптасқан. Оның
тарихындағы күрделі кезеңдердің бірі – қазақ жеріне Жоңғар
шапқыншылығы. Осы кезеңге тән трагедиялы оқиғалардың
жаңғырығы әлі күнге дейін байқалады. Мәселен, жергілікті тұр-

ғындар арасында сол бір ауыр тарихи кезеңдегі Ескелді бидің
елдің қоғамдық өмірін ұйымдастыру ісіндегі қызметі жөнінде
біраз әңгімелер айтылады. Сондықтан да жергілікті халық бидің
елдің басын біріктіріп, күнделікті тіршілігін ұйымдастыру ісін-

дегі еңбегін жоғары бағалап оның есімін аудан атына беріп, өзі-
не ескерткіш қойды.
Кеңес үкіметі тұсында еліміздің өркендеуіне барша аудан хал-
қы бір кісідей жұмылдырылды. Соның ішінде ауданның атын

республика, одан әрі Одақ көлеміне танытқан қазіргі Алдабер-
генов (бұрынғы Шұбар ауылы) ауылы тұрғындарының еңбегі
ерекше.
Алғашында 40 шақты ғана үйдің басын құраған ұжымшардың

жағдайы өте ауыр еді. Жұмыс күші, мал басы, жайылымдық
және егістік жер көлемдері мардымсыз болды. Бұл жағдай өз
кезегінде социалистік шаруашылықты дамытуға кедергі келті-
ретін еді. Ал үкімет пен партияның тапсырмаларын (бесжылдық

жоспарларды) бұлжытпай орындау міндетті болды. Сондықтан
білгір басшы Нұрмолда Алдабергенов колхоз мүшелерінің нә-
тижелі еңбегінің алғы шарты ретінде олардың тұрмыстық жағ-
дайын көтеруді бірінші кезекке қойды. Колхоз председателінің

қажырлы еңбегінің арқасында Ресейден 20-дан астам неміс ұл-
тының отбасы көшіріліп әкелінді. Олар ауылшаруашылығы тех-
никасы мен құрылыс ісін жақсы меңгерген мамандар еді. Ауыл
тұрғындарының өзара тату және қажырлы еңбегінің арқасында

елді мекен адам танымастай өзгерді. Н.Алдабергеновтың бел-
сенді қызметінің нәтижесінде Жетісу өңірінде тұңғыш су электр
станциясы салынады. Ауылға электр жарығы, радио торабы
тартылды, көшелерге тас төселінді. Ауылда қала үлгісіндегі

құрылыс салу тұңғыш рет қолға алынды. Мысалы: шатырлы
тұрғын үйлер, бала бақша, орта мектеп, мәдениет үйі, тұрмыс
қажетін өтейтін орталық, сауда орталығы салынып, халық
игілігіне берілді. Нәтижесінде, жоғарғы еңбек өнімділігіне қол

жаңа тыныс алды. Мал тұқымын асылдандыру қолға алынып,
асыл тұқымды мал фермалары құрылды. 1948 жылы қант қы-
зылшасының әр гектарынан 700 центнер өнім алынып, алғашқы
Социалистік Еңбек Ерлері шықты. Осы істердің барлығы 1930-

1960 жж. аралығында жүзеге асырылды. Еңбек ұжымынан осы
мезгілде жиырмаға жуық еңбек ерлері шықты. Бұл осы кезеңде
өте жоғарғы көрсеткіш еді.
Алдабергенов атындағы ауылдың әлеуметтік жағдайы со-

веттік кезеңде ең үздік деп танылғаны мәлім. Қазіргі кезде де
ауыл бұрынғы қарқынынан жаңылған жоқ. Нарықтық экономи-
ка жағдайына тез бейімделіп, ауданның қарышты өсуіне үлес
қосып келе жатқан ұжым. Ауылда мемлекеттік кәсіпорындар-

мен қоса нарық заманының талаптарына сай кооперативтер мен
жеке шағын кәсіпорындар құрылып, халыққа өз қызметін ұсы-
нуда. Олар ауыл тұрғындарын жұмыспен және күнделікті тұр-
мыстағы қажеттіліктерімен қамтамасыз етуде.

Ескелді ауданындағы Н.Алдабергенов атындағы ауыл тұрғын-
дарының жаңа сипаттағы қоғамдық еңбек қатынасы мен мәде-
ниетін қалыптастыру ісінде қол жеткізген жетістіктері тарихи
тұрғыдан талдауға алынуға лайық. Бұл тәжірибені түгелдей

жоққа шығарып, жылы жаба салу қателік болар еді. Міне, осы
тұрғыдан Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық универ-
ситеті жанындағы «Айтылған тарих» ғылыми-зерттеу орталығы
қызметкерлерінің Н.Алдабергенов атындағы ауылдың советтік

кезеңдегі тарихын осы ауылдың тұрғындарынан сұхбат алу ар-
қылы жүргізген зерттеуі ғылыми және танымдық тұрғыдан пай-
далы еңбек деп білемін.
Іске сәт!

Кіріспе
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті Тарих
және құқық институты академик Т.С.Садықов атындағы «Қазақстан
тарихы» кафедрасы әлеуметтік тарих, оның «күнделікті тарих» және

«айтылған тарих» сияқты салалары бойынша ғылыми-зерттеу жұ-
мыстарын жүргізіп, бұл бағыттар бойынша оқу жоспарына арнайы
пәндер енгізген.
Ғылымның аталған бағыттарын меңгеру, әрине, оқу бағдарламасы-

на жаңа пәндерді енгізумен аяқталмайды. Бұл арада магистранттар
мен докторанттар тарапынан белсенділік және мүдделілік туғызу аса
маңызды. Осы мақсатта жаңадан оқуға қабылданған магистранттар
мен докторанттардың белгілі бір бөлігіне ғылымның аталған бағыт-

тарына сәйкес диссертациялық тақырыптар бекітіледі.
Осы арада қысқаша болса да, күнделікті өмір тарихы мен айтылған
тарихқа, яғни ХХ ғасырдың орта тұсына дейін кең өріс алған макро-
деңгейдегі тарихтан соңғы мезгілде біршама екпін ала бастаған мик-

родеңгейдегі тарихқа бет бұрыстың себеп-салдарына тоқталған жөн.
ХХ ғасырдың алғашқы жартысына дейінгі уақытта қоғамдық жағдай
макродеңгейдегі тарихтың (мемлекет, ұлт, таптар тарихы сияқты) ба-
сымдылық алуына негіз болды. Тарихи ой осы бағыт және мазмұн-

дағы тақырыптарды игеруге басымдылық берді. Жеке елдер мен қо-
ғамдардың әлеуметтік, экономикалық және саяси тарихын зерттеу
процесі де осы арнада жүрді. Бұл, әрине, қоғам өмірін, оның жүріп
өткен жолын түсіну және қорыту ісінде аса маңызды кезең болғанды-

ғы анық.
Сонымен бірге макротарихтың жеке адамның, әсіресе қоғамдағы
«кішкентай» адамдардың күнделікті өміріне, оның өміріндегі өз-
герістерге жете көңіл аударуға мүмкіндігі шектеулі болды. Әлемдік

тарихнамада «антропологиялық бетбұрыс»* әкелген жаңа, яғни мик-
ротарих атанған бағыттың ерекшелігі тарихи зерттеулердегі акцентті
глобальды құрылымдардан күнделікті өмір тіршілігіне аударуында
еді. Яғни, бұл адам феноменіне, оның тарихи процестегі орнына жаңа

баға беру әрекетінің көрінісі болатын. Басқаша айтқанда, ендігі уа-
қытта, тарихнама қарапайым адамдардың күнделікті өмір тіршілігіне
--------------------------------------

бет бұруға тиіс еді. Ал осы қарапайым адамның өткен өмірін танып
білуде сол адамның өз аузымен баяндаған куәлігінің орны ерекше
бағалы екендігі айқын. Яғни, күнделікті тарих пен айтылған тарих –
бұл әлеуметтік тарихтың өзара байланысты таным құралдары, өмірді,

соның ішінде қарапайым қоғам мүшесінің, шағын әлеуметтік топтар
мен құрылымдардың күнделікті тіршілігін неғұрлым жақыннан та-
нып білуге бастайтын жол.
Қазақ қоғамының тарихын жаңа сапа және жаңа мазмұнда зерттеп

білуде күнделікті тарих пен айтылған тарихтың жаңа методология-
лық таным құралы ретінде маңызын асыра бағалау қиын. Өйткені
ұлттың өткен жолы осы уақытқа дейін макротарих тұрғысынан зерт-
теліп және баяндалып келді, сондай-ақ ол кеңестік кезеңде дербес ғы-

лым және білім саласы ретінде қалыптасып, белгілі себептерге бай-
ланысты идеологиялық тапсырыстарды орындауға тиісті болды. Ұлт
тарихын, оның түрлі кезеңдері мен саяси жүйе жағдайында жүріп өт-
кен жолын түрлі идеологияланған және саясаттанған талдаулар мен

тұжырымдардан аршып алудың бірден-бір тиімді құралы тарихнама-
ның осы жаңа бағыттарына жол ашу болса керек.
Күнделікті тарих пен айтылған тарихты ғылыми тарихнаманың
мүлдем жаңа бағыты және сатысы ретінде қарастыру да ағаттық бо-

лар еді. Аталған екі бағыт та тарихи зерттеулерді әлеуметтендіре (со-
циализация) түсу үрдісінің кезекті кезеңіндегі көрінісі ретінде баға-
ланғаны жөн.
Батыста бұл зерттеу әдісі қоғам тарихын танып білудегі бұрын-

ғы жоғарғы әлеуметтік қабаттардан төменгі әлеуметтік қабаттарда-
ғы адамдар өмірін жете назар аудару қажеттілігінен туған әрекет
есебінде бағаланады. Отан тарихнамасында да күнделікті тарих пен
айтылған тарих бағыттары ұлт пен мемлекет тарихына қоғамдағы қа-

рапайым адам өмірі тұрғысынан келу әрекеті ретінде қабылданғаны
жөн. Басқаша айтқанда, қазіргі таңда әлеуметтік тарих жаңа мазмұнға
ие болып, ендігі уақытта таптар, ірі әлеуметтік құрылым және инсти-
туттармен қатар отбасы, әулет, шағын қауым сияқты әлеуметтік мик-

ро-құрылымдар тарихы да зерттеу объектіне айналу жолында тұр.
Соңғы уақытта Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық уни-
верситеті Тарих және құқық институтының «Қазақстан тарихы»
кафедрасының ұжымы Алматы облысының Көксу, Ескелді, Жар-

кент, Жамбыл аудандарына, сондай-ақ, Шымкент қаласына ғылы-
ми экспедицияға шығып, ел арасындағы жеке адамдармен түрлі

тақырыптарға сұхбат өткізіп, социологиялық сауалнама
жүргізді. Экспедиция жұмысына кафедра профессор-оқыту-
шылары М.Қ. Қойгелдиев, Б.О.Жангуттин, Г.А.Сексенбаева,
Ш.Б.Тілеубаев, З.Б.Мырзатаева, докторанттар Д.Хамидулли-

на, Д.Асымова, Тарту университетінің профессоры А.Вентсел,
магистранттар Б.Сапарғалиева, З.Ботбаева, Р.Жазылбекова,
З.Пангиреева, А.Бимолданова және Ә.Болахан қатысты.
Ал Жаркентке барған екінші экспедицияға магистранттар Ж.С-

пабеков, Г.Жұматаева, Н.Яхияева, Б.Сапарғалиева, З.Ботбаева, Р.Жа-
зылбекова, Н.Келемсеит қатысты.
2013 жылы маусым айында Алматы облысының Жамбыл ауда-
нына «Ұзынағаш ауылының тарихы жергілікті тұрғындар жадын-

да» атты далалық зерттеу экспедициясы ұйымдастырылып, оған
М.Қ. Қойгелдиев бастаған кафедраның профессор-оқытушылары
мен магистранттары (Ш.Б.Тілеубаев, Ш.Т.Нұрман, М.Ш.Қалыбе-
кова, З.Б.Мырзатаева, Ә.Болатхан, Н.Е.Келемсеит, З.Н.Ботбаева,

Л.А.Бисембаева, А.Қали, Л .Б.Абдильдинова, Е.Т.Тұрсынова) қа-
тысты. Экспедиция барысында 46 адамнан сұхбат алынды.
2014 жылдың желтоқсан айында Жамбыл облысы бойын-
ша жүргізілген экспедиция құрамында М.Қ. Қойгелдиев,

Б.О.Жангуттин, Ш.Б.Тілеубаев, З.Б. Мырзатаева, Л.А.Бисембае-
ва, Ә.Болатхан, С.Белоус, Н.Даутов және Ш.Жексембаев болды.
Жамбыл облысы бойынша жүргізілген экспедиция барысында Та-
раз қаласы, Байзақ, Шу, Меркі, Мойынқұм, Қордай аудандарының

Ұлы Отан соғысы жылдарындағы 39 тыл және соғыс ардагерлері-
мен сұхбат жүргізілді.
Ғылыми экспедиция «1930-50 жылдардағы Қазақстандағы бала-
лық шақ», «Ауыл тұрғындарының күнделікті өмірі», «Басқа елдер-

ден қоныс аударып келген отбасыларының жаңа орта және жағдайға
бейімделуі», «Өткен ғасырдағы қазақ ауылы оның тұрғындарының
көзімен» деген тақырыпта ел арасындағы қарапайым тұрғындардан
сұхбат алу арқылы материалдар жинастырды.

Алғашқы сұхбаттар Алматы облысы Көксу ауданы Талапты ауы-
лының тұрғындарынан алынды. Аудан орталығы Балпық би ауылы.
Аудан солтүстік бетінде Қаратал ауданымен, шығысында Талдықор-
ған қаласымен, оңтүстік-шығысында Кербұлақ, батысында Балқаш

аудандарымен шектеседі. Аудан арқылы 2 үлкен, 7 кіші өзен ағып
өтеді. Алатаудан бастау алатын Көксу өзені өңірді суландыру жү-

йесінің басты көзі болып табылады. Талапты ауылы 1934 жылы Жар-
шапқан ауыл советі болып құрылып, кейінірек Құрақты ауылы бо-
лып өзгертіледі, онда бастапқы кезеңде 50 отбасы тұрған. Ауыл 1952
жылы «Талапты» атын алды. 1960 жылы ауыл Ленин совхозының бір

бөлімшесі, ал 1991 жылы жеке елді-мекен шаруашылық болып қайта
құрылған. Қазіргі кезде ауылда 1500-дей адам тұрады.
Талапты ауылынан мына тізімдегі кісілер сұхбат берді:

ауданы Шұбар ауылында туылған, ҰОС-нан кейінгі кезеңдегі ел-
дегі өзгерістердің куәгері, «Алтын алқа», «ҰОС-ның 50 жылдығы»,
«ҰОС-ның 65 жылдығы» медалдарымен марапатталған;

номиялық облысында туылған. 1955 жылы Ош облысына, бір жылдан
соң қазіргі Алматы облысы Көксу ауданы Талапты ауылына көшіп
келген. Сол кезден бері осы ауылдың тұрғыны. «Еңбек ардагері»,
«Алтын алқа», «Күміс алқа» медалдарымен марапатталған;

Талапты ауылында туылған. Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдарда
елдің шаруашылығын қалпына келтіру жұмыстарына қатысқан. «Ең-
бек ардагері», «ҰОС-ның 65 жылдығы» медалдарымен марапатталған;

тұрғыны, фермер;
5.Шайықов Кенетай, 1946 жылы туылған, Талапты ауылы-
ның өндірістік кооперативінің төрағасы. Көксу ауданының Құр-
метті азаматы, «Ерен еңбегі үшін», «Тәуелсіздіктің 10 жылдығы»,

«Тәуелсіздіктің 20 жылдығы» медалдарымен марапатталған.
Бұл кісілерден сұхбат алу биографиялық сипатта жүрді. Сұхбат бе-
руші кісілер егде тартқан жастарына қарамастан өздерінің қиын да
күрделі балалық шағы, одан кейінгі өмірлерін баяндау арқылы өткен

тарихымыздың белгілі бір кезеңдерінен мәлімет берді.
Ал, 2012 жылдың сәуір айында Панфилов ауданына жүргізілген
экспедиция бойынша мына тізімдегі кісілер сұхбат берді:

орталығы Жаркент қаласының тұрғыны. Абай атындағы Қазақ педа-
гогикалық институтын география мамандығы бойынша тамамдаған;

нының орталығы Жаркент қаласының тұрғыны. Жоғары білімді эко-
номист;

нының Сарыбел ауылының тұрғыны, жоғары білімді зоотехник, мал
дәрігері;

нының орталығы Жаркент қаласының тұрғыны, жоғары білімді пе-
дагог;

Көктал ауылының тұрғыны, Абай атындағы Қазақ педагогикалық
институтын бітірген, педагог.
Осы ретте мынадай жағдайды ескерген жөн. Сұхбат алған оқы-
тушылар мен магистранттардың сұхбат алу тәжірибесі аз. Жинаққа

енген сұхбат мәтіндері олардың бұл саладағы алғашқы тәжірибесі.
Сол сияқты, сұхбат берушілер де бұрын мұндай сауалдарға жауап
беріп жаттықпаған. Ал, мұндай жұмыс кемшіліксіз болмайды, сон-
дай-ақ мұндай даярлықсыз алынған сұхбаттың жағымды жақтары

да болмақ. Мәселен, сауал қоюшының төтеннен берген сұрауларына
сұхбат беруші көп жағдайда ойындағысын еркін айтып салатынды-
ғы бар. Мәтіндермен танысу барысында оны жеңіл байқауға болады.
Мәселен, Жаркент кентінің тұрғыны Молдамырза Жарылқапов (1936

ж.т.) сұхбат алушының соғысқа тұс келген балалық шаққа байланыс-
ты қойған сауалына «Тойып нан жемедік, бүтінделіп киім кимедік.
Әйтеуір тапқанымызды киеміз, қойдың терісінен әжелеріміз желеткі,
шалбар тігіп береді, қаптан костюм тоқып береді. Кәдімгі алашадан

байланысты «жазатын қарындашымыз, қаламсабымыз болған жоқ»
деген естелік айтқан.
Соғыс жылдарындағы балалардың тұрмыс-жағдайын көзге елесте-
ту үшін бұдан артық мәліметтің, фактілердің қажеті де бола қоймас.

Қарапайым ауыл еңбекшілерінің көңіл-күйін дәл беретін сұхбат қа-
тарына Айтжанқызы Күләш апайдың (Үлкен Шыған ауылы) айтқан
әңгімесін жатқызуға болады. Бұл кісінің, мәселен, егіс даласындағы
мемлекет басшыларымен кездесу сәтіндегі ішкі әлемін кез-келген ша-

руашылықтағы қарапайым еңбек адамының басынан кешірген жағда-
йы десе де болады. Күләш апай естелігінде шаруашылықпен таныса
келген мемлекет басшыларының алдында күнге қақталған «қап-қара
қаңылтыр сияқты» жүзімен, аяғындағы қырықыншы размер резеңке

етігімен, қолына көтерген ауыр кетпенімен көрінуге қысылып, қара
күс қолын артына тығып, ұстап тұрады. Сонда басшылардың жа-
нында жүрген кісінің «Сен неге бүйіріңді таянып, Колбиннің алдына
шықтың?» деген сын-пікіріне байланысты «Мен аппақ сазандай бол-

ған кісілердің алдына қап-қара болып шығуға ұялдым, бірақ жүрегім
таза, адал еді ғой» деген ойын білдіріп, артын ала «...шындығында
Колбиннің кім екендігінде жұмысым қанша, мен тек өз еңбегімді,
өзімнің қарапайым ғана жұмысымды, кептенімді көтеріп, мына жү-

герімнің өсіп жатқанын көрсетсем болғаны емес пе?»,– деген негізгі
тұжырымға келеді. Міне, бұл сол тарихи кезеңдегі қарапайым еңбек
адамына тән мінез еді.
Күләш Айтжанқызының осы көрсетулерінен-ақ, кезінде аспандата

мақтаған кеңестік социалистік қоғамның әйелдер еңбегіне байланыс-
ты көлеңке тұстарын анық байқауға болады. Ресми құжаттарда мүл-
дем кездеспейтін мұндай фактілерден кеңестік қоғамның қарапайым
еңбек адамының өміріне байланысты ұмыт қалған қырларын тереңі-

рек түсінуге мүмкіндік туады. Бұл ретте сұхбат алушының да, сон-
дай-ақ сұхбат берушінің де ақиқаттан аттамауы парыз әрі міндет.
К.Айтжанқызының көрсетулерінен кеңестік билікте еңбек адамы-
на жақын да түсінікті басшылар типі болғандығын да аңғару қиын

емес. Олар – Д.А.Қонаев, Н.Н.Головацкий сияқты тұлғалар. Күләш
Айтжанқызы Қонаевпен кездескен сәтін еске алғанда «Іле көпірін
ашқан кезде Д.А.Қонаев ақсақалдың алдынан нан алып шыққанмын,
дәм-тұз татыңыз» деп көрсетіп, «бұл кісінің қарапайымдылығы, қа-

рапайым халыққа жақындығы сондай, мен үшін ол әкемдей жақын,
ақылшым болып көрінді» дейді. Ал шаруашылық басшысына қатыс-

ты: «Ал, Николай Никитич Головацкий мені Күләш деп атамайтын,
«Айтжан» дейтін, ал әкемнен жалғыз болғандықтан маған бұл атау
қымбат еді» дейді.
Міне, осы Молдамырза Жарылқапов пен Күләш Айтжанқызы сияқ-

ты кісілердің баяндаған әңгімелерін оқығанда олардың кейбір тосын
айтқан пікірлері елеусіз су астында шашылып жатқан маржанды еске
салары бар.
«Айтылған тарих»* – бұл ХХ ғасырдың ІІ-жартысынан бастап жақ-

сы өріс алып келе жатқан ғылым бағыты. «Айтылған тарих» ұғымын
батыстың ғалымы Барбэ д` Оривелли 1852 жылы енгізген, бірақ кең
қолданысқа Колумбия университетінің профессоры Аллан Нэ-
винстің еңбегінен кейін ие болған. Ол 1948 жылы сейсмология және

теңіз геофизикасына арналған зерттеулеріне байланысты айтылған
тарих бойынша зерттеулер ұйымдастырған. Ал, кейінірек айтылған
тарихты түрлі ғылым салаларын, әсіресе жаратылыстану ғылымда-
рын зерттеу ісінде белсенді түрде қолдана бастайды. Айтылған тарих

әдісіне әскери тарихшылар жиірек жүгінді. Естеліктер, куәгерлердің
әңгімесі, т.б. жазу ХІХ ғасырда-ақ басталған, бірақ аудиотехниканы
қолдану ХХ ғасырдың ІІ-жартысында өріс алды. Еуропа ғалымдары
бұл сала бойынша ірі ғылыми орталықтар ашып, кең түрде зерттеу-

лер жүргізіп көптеген ғылыми еңбектер жариялауда. Ресейде де бұл
бағыт жақсы жолға қойылып, арнайы «Айтылған тарих» орталықта-
ры жұмыс істеуде, бірқатар еңбектер жарық көрді.
Ал, біздің отандық тарихтану саласында ғылым бағыты ретінде

ауызша тарих кейінгі жылдарда ғана қолға алынды. Қазіргі уақытта
«айтылған тарих» жеке тұлғаның өмір сүрген кезеңі, көрген-білгені
туралы оның субъективті көзқарасы жазылып алынатын өзіндік әдісі
бар пән ретінде қарастырылады. Бұл ғылыми бағыттың өзегі куә-

гердің белгілі бір кезең немесе оқиға туралы аудио және видео тех-
ника арқылы тарихшымен (берілген тақырыпқа немесе өмір сүрген
кейбір кезеңдері жайындағы естелігі) екеуара жүргізген сұхбаты.
Қазақ қоғамында ауызша тарих айтудың ертеден қалыптасқан дәс-

түрі бар. Қазақ халқы – ерте замандардан өзінің тарих айту, оны сақ-
тап ұрпақтан ұрпаққа жеткізу мәдениеті бар халық. Өткен тарихын-
да көшпелі өмір салты басым болған қазақ қоғамында ауызша тарих
айту дәстүрі белгілі бір дәрежеде, отырықшы елдердегі кітапхана мен

мұрағат қызметін атқарып келген. Ұлтымыздың бай тарихы, мол ру-
хани мұрасы ұрпақтан ұрпаққа осы айтылған тарих дәстүрі негізінде
жетіп отырған. Мәселен, өткен ғасырдың 30-жылдары ұлт зиялыла-
рының ұйымдастыруымен сол кездегі қазақ студенттері демалыс уа-

қытында заманның қиындығына қарамастан ел аралап, 1916 жылғы
ұлт-азаттық көтерілістің, 1917 жылғы күрделі өзгерістердің куәгер-
лерінен естелік жинаған.
Қоғамда «Тарихты жасайтын тарихшылар» деген де пікір бар, ол

белгілі бір дәрежеде солай да шығар. Бірақ, шынайы тарихты қалып-
тастыратын да, оны жасайтын да қарапайым халық. Олай дейтініміз,
шынайы ғылыми тарих халықтың өмірінен бастау алып, онымен бір-
ге тұтасып жатады. Ал, нағыз ғылыми тарих, шындықты ғана баян-

дап қоймайды, қарапайым халықтың жүрегінде, дүниетанымында
шындыққа деген ынтаны, құштарлықты тәрбиелеп, халықты әрда-
йым ақиқатқа ұмтылуға жетелейді. Тарихи шындық пен халық өмірі
егіз ұғым. Халық қашан да шыншыл тарихты ғана мойындайды, оны

қадірлеп, қастер тұтады. Бұл заңды құбылыс, барлық өркениетті ел-
дерде солай. Қарапайым халық өмірінен бастау алатын айтылған та-
рих дәстүрі негізінде ғылыми тарих жазу батыс елдерінде кең тараған
үрдіске айналып отыр.

Қорыта айтқанда, бүгінде біз түбегейлі өзгерістерге толы, күрделі
заманда өмір сүрудеміз. Олай болса, өткенді көзімен көрген қариялар,
жаңа қоғамды, жаңа тарихты жасаушы тұлғалар арамызда жүрген
тұста олардың тағылымы мол тәжірибесі жинақталып, кейінгі келер

ұрпаққа қызмет еткені жөн. Яғни, еліміздің ауылдары мен қалаларын-
да, жеке адамдардың күнделікті өмірінде болып жатқан өзгерістер,
атқарылған істер қағаз бетіне түсіп, фото-аудио-видеоматериалдар
арқылы жазылып, мұрағат қорларына түскені абзал. Сол арқылы жеке

тұлғаның, отбасының, әулеттің, жалпыға ортақ қоғамның ғылыми та-
рихының деректік негізі жасалмақ.
Айтылған тарих материалдары тарихи оқиғалар мен процестерге
байланысты жеке адамның көзқарасы ғана, яғни ол жалпы қоғамның

көзқарасы, ұстанымы дегенді білдірмейді, басқаша айтқанда ол тари-
хи факті ретінде кәсіби зерттеушілердің талдауынан өтуі қажет. Бұл
жолғы біздің мақсатымыз оқырманды ауызша тарих айтудың кейбір
элементтерімен таныстыра отырып, басқа да азаматтарды тарихшы

мамандармен өзара осы мазмұндағы сұхбатқа шақыру болып табыла-
ды. Яғни, бұл жұмыс өз жалғасын табады деген үміттеміз.

1 Н. Алдабергенов ауылы: қалыптасу
және өсу жолдары тарихынан
Алматы облысының Ескелді ауданының тарихы өте бай да мазмұн-
ды. Ауданның әкімшілік орталығы Қарабұлақ кентінің іргетасы 1855

жылы қаланады. Ескелді ауданы бұрын Талдықорған ауданы деп
аталған [1]. 1928 жылдың 17 қаңтарында жаңа әкімшілік-аймақтық
реформалар аясында Талдықорған уезінің бірнеше болыстарынан Қа-
зақ АССР-інің Алматы округінің Талдықорған ауданы құрылады [2].

Аудан орталығы Талдықорған ауылы (бұрынғы Гавриловка ауылы)
болды. Сол кезде аудан құрамына қазіргі Талдықорған қаласы, Қа-
ратал ауданы, Көксу ауданы және бұрынғы Гвардейский ауданы кір-
ген болатын. 1940 жылдың 1 шілдесінде аудан орталығы Талдықор-

ған ауылында 11300 адам тұрған болса, ал қазір Қарабұлақ кентінде
16142 адам тұрады [3].
ҚР Президентінің 2000 жылғы 10 наурыздағы жарлығымен Талды-
қорған ауданының аты Ескелді ауданы болып өзгертілді. Ескелді ау-

даны Статистика басқармасының 2015 жылғы 1 қаңтарға берген мәлі-
меті бойынша ауданның жер көлемі – 4,29 мың км2, халық саны – 49,6
мың адам, халықтың орналасу тығыздығы – 11,6 адам/км2, аудандағы
елді мекендер саны – 33, ауыл округтерінің саны – 11 [4].

Ескелді ауданындағы іргелі шаруашылықтардың бірі Н.Алдабер-
генов атындағы ауылдың қалыптасу және өсу тарихына тоқталатын
болсақ, алғашында бұл жер Шұбар аталып, жұпыны ғана он шақты
үйдің басын құраған. Кейіннен ішкі Ресейден қоныс аударып келген

орыстар орналаса бастаған [5].
1927 жылы 2-19 желтоқсан аралығында өткен Бүкілодақтық ком-
мунистік большевиктер партиясының XV съезінің шешімдеріне сәй-
кес Қазақстанда ұжымдастыру кезеңі басталып кетті. Ұжымдастыру

1928 жылғы ірі бай қожалықтарын тәркілеу, оның орта дәулеттілерге
де қолданылуы, астықты күштеп дайындату және күштеп отырық-
шыландыру саясатына қарсы жер-жерде халық наразылықтары орын
алғаны белгілі.

Кеңес өкіметінің ұжымдастыру саясаты Шұбар халқының да күн-
делікті тіршілігіне, көңіл-күйіне мейілінше қатты әсер еткен. Оның
дәлелі – 1930 жылдың 20 наурызындағы Шұбарда болған халық на-
разылығы. Халық «бай» деген айыппен тұтқындалған, бірақ Кеңес

өкіметіне қатысты ешқандай қылмыс жасамаған адамдарды тез арада
түрмеден босатуды және халықтан тұқымдық астықты тартып алуды
доғаруды талап етеді [6].
Ашынған халық аудандық атқару комитетінің үйі алдына жиналып

астық даярлау науқанында өздерін әбден қинаған аудандық атқару
комитетінің уәкілі Поповты қолдарына беруді талап еткен. Әрине,

басшылар халықтың ол тілегін орындамаған. Наразы жұрт 21 наурыз
күні колхоз кеңсесіне басып кіріп Исаев атындағы колхоздың басты-
ғы Шымбұлақовты, уәкіл Молдабергеновты тұтқынға алып, белгісіз
жаққа алып кеткен [7].

Шұбар өңірінде халық наразылығының өшпенділікке ұласқанын сол
ауылдың тұрғыны Махметов Қыдырбек ақсақалдың естелік әңгімесі-
нен де байқауға болады: «Ертеректе, аштық кезінде «астық тап» деп
халықты қинаған заманда осы елде астына жүйрік ат мініп, қолына

бесатар мылтық ұстап жүретін Балабеков деген үкіметтің адамы бол-
ған. Сол Балабеков бетіне қарағанды «халық жауы» деп айдатып отыр-
ған. Үлкендердің сақалынан сүйреп, елді зар қақсатқан қатыгез адам
болған екен. Балабеков ел аралауға тағы шықты дегенде Хамза деген

атамыз: «Елдің бәрін қырып бітті ғой, бізде бас көтеретін адам бар
ма?» – деп қасына жігіттерді жинайды. Балабеков келіп «астықты тап-
тыңдар ма?» дегенде, «Иә, таптық. Құмда, сексеуілдің ішінде, көміп
тастағанбыз» – деп, сезік тудырмау үшін астық тиеп беруге қажет құ-

рал-саймандарын ала Ақтөбе-Шұрыққа ертіп келеді. Хамза келе бере
Балапановты алып ұрады. Ол бесатарына жармаса бергенде, қаруын
қағып түсіреді. Оны сексеуілге байлап қойып: «Әй, иттің баласы,
мына құмда қандай астық болады. Сен – үкіметсің, біз – халықпыз.

Саған – жаза» – деп оны өртеп жібереді. Ақырында үкімет адамдары
Хамза бастаған 35 адамды бір күнде ұстап әкетіп, атып тастайды» [8].
Шұбар Талдықорған өңіріндегі халық наразылығы тұтанған алғаш-
қы ошақ болғандықтан ОГПУ органдары бұл жерде Головков басқар-

ған тұрақты қарулы отряд ұстады және оларды қару жарақпен, оқ-
дәрімен жеткілікті түрде жабдықтап отырды [9].
Бұл жағдайлар Шұбар өңіріндегі халықтың ұжымдастыру кезіндегі
өмірі мен Кеңес өкіметінің халыққа қатысты ұстанған саясатының

бір көрінісі.
Балта, шоқпар, ашамен қаруланған қара халыққа қарулы әскери от-
ряд қарсы шығып, соңғысының жеңіске жеткені тарихтан белгілі.
Басқа амалы қалмаған қара халық біртіндеп жаңа шаруашылықтар-

ға кіре бастады. Ұжымдастыру аясында 1930 жылы Шұбар өңірін-
де бірнеше шаруашылықтар ұйымдастырылады. Соның бірі «Жаңа-
талап» колхозы. Колхоздың алғаш құрылған кездегі меншігі туралы
Алдабергеновке қатысты естеліктер жинағында «небәрі 40 үй, 500 га

жер, 14 жылқы, 3 түйе, 2 арба, 1 ағаш соқа, 10 тырма болған» [10] –
десе, келесі бір еңбекте «200 га егістік жер, 14 ат, 3 түйе, 2 арба, 7
ағаш соқа, 10 тырма» – деп көрсетеді [11]. Ал мұрағат деректері 1950
жылғы шаруашылықтардың ірілендірілуінің қарсаңындағы ауыл ту-

ралы «Колхоздар қосылмастан бұрын «Жаңаталап» колхозында үй
саны 150, жер көлемі 800 га болды. Ал колхоздар қосылғаннан кейінгі
егістік жер 300 га болды» – дейді [12]. Осы деректерді салыстыра

отырып, 1930-1950 жж. аралығында ауылдағы үйлердің саны мен
жалпы жер көлемі, егістік жерлерінің көлемі артқанына куә боламыз.
Алғашында жаңадан құрылған шаруашылықты басқару, әртүрлі
көңіл-күйдегі халықты еңбекке жұмылдыру оңайға соқпады. Жұмысқа

қажетті құрал-саймандардың жетіспеуі мен халықтың колхоз жұмы-
сына, санаға жат «ортақ меншік» дегенге қатысты қарым-қатынасы
шаруашылық жұмысының алға басуына ең үлкен кедергі болды. Ша-
руашылық жағдайы дағдарысқа ұшырап, соның салдарынан 1930-1935

жж. аралығында «Жаңаталап» колхозында бірнеше басшы ауысады.
Болашақ басшы Нұрмолда Алдабергенов 1930-1933 жылдар аралы-
ғында осы шаруашылықта колхозшы, ал 1934 жылы бригадир қыз-
метінде болды. Ал 1935 жылдан бастап колхоз төрағасы қызметін ат-

қара бастайды.
Н.Алдабергенов шаруашылық жұмысын ұйымдастыруда ең алды-
мен еңбек тәртібіне баса мән берді. Жұмыс тоқтап қалмауы үшін, құ-
рал-саймандардың жеткілікті болуы қажет екенін түсінген басшы, ол

мәселені өз іштерінде шешті. Ауданға қол жаймай ел ішіндегі шебер-
лерді жұмысқа тартты. Олардың тұрмыстық жағдайын жасай отырып,
жұмысқа ынталандырды. Ауыл ұсталары кетпен, аша, қамыт сияқты
саймандардан бастап, арба, шананы да, бұзылған шөп машинасын да

өздері жөндеді. Бір жағынан, ұжымшар қазынасына қосымша табыс
түсіру мақсатында, екінші жағынан, халықтың сұранысын қанағат-
тандыру үшін ұсталарға тұрмысқа қажетті бұйымдарды да қолдан
жасауға кеңес беріледі.

1936 жылы сталиндік репрессия кезінде Қазақстанға жер аударыл-
ған немістердің бір тобы кейін осы «Жаңаталап» ұжымшарына келіп
орналасқан. Балалары да өте тәртіптілігімен, өздері тазалығымен, ең-
бек сүйгіштігімен, ұқыптылығымен, шеберлігімен бірден көзге түседі.

Олар құрылыс ісін өте жақсы білген. Олардың жұмысқа ептілігін бай-
қаған Алдабергенов Рехт деген немісті завхоз, Патос пен Гайдарды құ-
рылыс бригадирі қылып тағайындайды. Шұбарда құрылыс ісі қарқын
алып, немістердің әдемі, сәнді үйлері бой көтере бастайды [13].

Нұрмолда Алдабергенов өз ұлтын өте жақсы көрген, халқының
болашағын болжай білген көреген басшы болған. Ауыл ақсақалы
Махметов Қыдырбек: «Бірде ауылға көшіп келген неміс балалары-
мен төбелесіп қалдық, Алдабергенов қазақтардың барлығын жинап

алып «Әй, бәріңді қамшының астына алып сабаса ғой, сендер түк біл-
мейсіңдер. Мына неміс өнерлі халық, олардан үйреніңдер, шаруақор
болыңдар. Сендер үйренсін деп алдырып отырмын. Кейін бәріміз ке-
теміз, заман сендерге қалады, сонда ағам дұрыс айтыпты ғой дейсің-

дер» – деді. Беріректе ауылдағы немістердің бәрі Германияға көшіп
кетті. Кетерлерінде оларды үйлерімізге шақырып, қимай, жылап қош-

тастық. Ал, енді, солардың орнына орыстар келді. Арақ ішіп, у-шу
болып жатады» – дейді [14].
1940 жылы ұжымшар егістік жердің әр гектарынан 12.4 центнерден
астық, 311 центнер тәтті түбір жинап жоспарды артығымен орындай-

ды. Жаңадан құс фермасын ашады, қой басы – 354-ке, жылқы – 58-ге,
ірі қара – 176-ға жетеді [15].
Бұл Ұлы Отан соғысының қарсаңындағы көрсеткіш. Ал, соғыс
жылдарында ер азаматтардың жаппай әскерге алынуына байланыс-

ты жұмыс күші азайып, мемлекетке өткізетін міндетті салықтар кө-
бейеді. Соған қарамастан 1942 жылы ұжымшар еңбеккерлері қант
қызылшасының әр гектарынан 365 центнер, астықтың әр гектарынан
13,7 центнер өнім жинаған. Қант қызылшасы егілген жеке тәжірибе

учаскесінің (10 га) әр гектарынан 834 центнер түсім алған [16].
Шұбар ауылынан майданға 250 азамат аттанған [17]. Олардың ішінде
Н.Алдабергенов те бар еді. Ол соғыста 1942-1945 жж. аралығында бол-
ды. Майданнан оралғасын қайтадан колхоз бастығы болып сайланады.

Колхоз мүлкіне аса жауапкершілікпен қарап, еңбеккүннің дұрыс
жазылуын жіті қадағалады. Соғыстан әбден тұралап шыққан шаруа-
шылықты қалпына келтіру үшін егістік көлемін арттырып, мал басын
көбейтті. Ауылда құрылыс ісін дамытты.

1947 жылы Нұрмолда Алдабергеновтің басқаруымен «Жаңаталап»
ауылында Жетісу өңіріндегі тұңғыш су электр станциясының құры-
лысы басталады [18]. Су электр станциясының құрылысына байла-
нысты мәселелер 1948 жылы да колхоздың негізгі мәселелерінің бірі

болды. Тас тасу, жер қазу жұмыстарына байланысты қосымша жұмыс
күшімен қамтамасыз ету, көмекке адам сұрау сияқты, т.б. мәселелер
колхоз жиналыстарында үнемі назарда ұсталды [19].
Шаруашылық ағашқа өте мұқтаж болды, сондықтан 1948 жылы МТФ-

да мал қораларын, баздар салу үшін Сібірден 10 мың сомға ағаш әкелі-
неді. Оның ұжымшарға дейінгі тасымалдау құны әрбір м³ үшін 400 сом
болды [20]. Ұжымшар осы жылы аудандық партия комитетінің нұсқауы
бойынша Нұра ұжымшарын социалистік жарысқа шақырады [21].

1948 жылы 250 га жердің әр гектарынан 435 центнерден тәтті түбір,
егіннің әр гектарынан 15 центнерден астық жиналды, 30 үй тұрғы-
зылып, пайдалануға берілді. Нәтижесінде қызылшашылар Саумал
Ноғайбаева, Зәріш Дайырова, Сара Әлімбаева, Тәжібала Айдарбеко-

ва, егіс бригадирі Аппақ Мүсәпіров, колхоз бастығы Нұрмолда Алда-
бергенов Кеңес елінің ең жоғарғы марапаты – Социалистік Еңбек Ері
атағына ие болады [22].
Н. Алдабергеновтың 1948 жылғы Социалистік Еңбек Ері атағын

алуы туралы қызы Күләш Алдабергенова: «осы жылы қант қызылша-
сының әр гектарынан 700 центнерден өнім алынып, электр станция-

сы салынды, ауылға электр жарығы берілді, радио торабы тартылды,
телефон орнатылды» – дейді [23].
Бұл табыстардың бәрі оңайлықпен келген жоқ. Ел ішіндегі ұрлық, тө-
белес, арақ ішу сияқты жаман әдеттерді тоқтату мен халықты жұмысқа

ынталандыру өте зор іскерлік, ұйымдастырушылық қабілетті талап етті.
«Жаңаталап» ауылында немістермен қоса Кавказдан жер аудары-
лып келген шешендер де тұрған. Олар комендатуралық тәртіпте тұрса
да ұрлық жасап, тентек мінездерімен жергілікті халыққа тыныштық

бермеген. Жұмыс істемеген. Тәртіпке шақырғандарға «Бұл жерден
кет. Егер Кавказда болсаң, басыңды кесер едім» деген сияқты қоқан-
лоққы көрсететін. Бұл әрекеттерінен олардың туған жерінен бір күн-
де жер аударып жіберген Кеңес үкіметіне деген ызасын байқауға бо-

латын еді. Депортациялау саясаты шешен халқының психологиясына
өте ауыр соққы болып тиді. Қазақ халқы қанша құшақ жайып қар-
сы алып жатса да, олардың сол кезеңдегі қазақ қоғамына бейімделуі
қиынға соққан. Колхоз жиналысында бұлардың тәртіптері жиі қара-

лып, шаруашылыққа келтірген шығындары төлеттіріліп, тәртіпке ба-
ғынбаған кейбіреуінің ісі заң орындарына тапсырылып отырған [24].
Бірақ шешен халқының бір ерекшелігі өздерінің жасы үлкендерін
өте қатты сыйлап, айтқандарынан шықпайтын болған. Олардың мі-

нездеріндегі осы қасиетін байқаған Алдабергенов, шешендердің
ақсақалдарын кеңсеге емес өз үйіне қонаққа шақырады. Дастархан
басындағы әңгімеде «Бәріміз мұсылманбыз, Құранда ұрлық қылмау,
өтірік айтпау, бұзақылыққа бармау туралы айтылған. Бүгінгі партия-

ның да талабы сол. Балаларыңызды түзеңіздер. Соғыстан қалжырап
шыққан елге бейбіт өмір, тыныштық керек. Еңбекке жарайтын жаста-
рыңызды ертең кеңседе күтемін. Оқимын, мамандық аламын дейтін-
дер болса, көмектесеміз» – дейді. Көп ұзамай өздері өмір сүріп отыр-

ған ортаға қалайда бейімделудің қажеттігін түсінген шешендердің ел
ішіндегі бұзақылығы тиылып, еңбекке араласып кетеді [25].
1950 жылы өнімді арттыру үшін ұсақ шаруашылықтарды ірі ша-
руашылықтарға қосып, қысқа мерзім ішінде ірілендіру жаппай сипат

алғаны белгілі. Сол жылы «Жаңаталап», «Жаңалық», «Қызыл Ту»
колхоздары біріктіріліп, жаңа шаруашылыққа «Сталин» аты беріледі.
Жаңа колхоздың басшысы болып Н.Алдабергенов сайланады.
Шаруашылықтың ірілендірілуі өнім көлемін арттырып, жаңа

мүмкіндіктердің көзін ашты. Еңбеккерлердің әлеуметтік жағдайы кө-
теріліп, еңбекке деген құлшыныстары арта түседі. Мысалы: Сауын-
шы Шайбала Тергеуова жылжымалы аппараттың көмегімен 2 сағат
ішінде 111 сиыр сауады. Социалистік Еңбек Ері Ақық Нұрманбетов

1950 жылдың өзінде 50 га плантацияның әр гектарынан 530 центнер-
ден тәтті түбір жинаған. Төл алу шаруашылық бойынша 100 саулық-
қа шаққанда 150-ден асады. 1950 жылдардың соңында Сталин кол-

хозының 14 мүшесі Социалистік Еңбек Ері атағын алса, 100-ге жуық
адам ордендермен және медальдармен марапатталады [26].
1951 жылы колхоздың қант қызылшасынан алған өнім көрсеткіші
төмендегідей:

Терлікбаевтың бригадасы 65 га жерден 26635 центнер өнім алып,
оның 15225 центнерін қант зауытына өткізген;
Исаевтың бригадасы 62 га жерден 28160 центнер өнім алып, қант
зауытына 25800 центнерін тапсырған;

Отарбаевтың бригадасы 63 га жерден 22680 центнер өнім алып,
қант зауытына 16482 центнерін тапсырған;
Мүсәпіровтың бригадасы 61 га жерден 30718 центнер өнім алып,
оның 26218 центнерін қант зауытына өткізген.

Бригадирлер қызылша қазу жұмыстарын аяқтаудың кешеуілдеп
жатқанына еңбекшілердің аяқ киімдерінің болмауы да себеп болып
отырғанын айтады [27].
1952 жылдың 1 қаңтарында колхозда төлдерін есептемегенде 11782

бас қой, 584 бас жылқы, 1182 бас сиыр болған. Жыл басынан ақпан-
ның аяғына дейін шығын болған 50 бас қойдың 48-і айналма (вер-
тячка) ауруынан өлген. Аталған уақыт аралығында 2 жылқы, 29 сиыр
шығын болған. Мал басының шығынға ұшырауына табиғи жағдай-

лардан бөлек тұрғындардың оларды ұрлап сойып алуы да себеп бол-
ған. Бұзаулардың шығынға ұшырауына олардың күтімінің нашар бо-
луы себеп болды. Ал ветеринарлық шаралардың дұрыс жүргізілмеуі,
дер кезінде ем қолданылмауы бұзауларда қотыр ауруының таралуына

әкеліп соққан [28].
Колхозда әйелдер кеңесі (председателі Шаймерденова) жұмыс істе-
ген. Кеңес қыз-келіншектер жұмыс істейтін бригадалар арасында бел-
сенді идеологиялық жұмыстар жүргізген. Оларды қант қызылшасынан

мол өнім алуға, сауылатын сүт мөлшерін арттыруға байланысты алған
социалистік міндеттемелерін орындауға жігерлендірді. Қазақ қызда-
рын жоғары оқу орындарында оқытудың қажеттілігі, оқуға қайда жібе-
ру керектігі жөнінде олардың ата-аналарына бағыт беріп отырған [29].

Әйелдер кеңесі сонымен бірге ауыл әйелдерінің өз үйлерін, үйлерінің
ауласын, көшелерін таза ұстаулары үшін жарыс ұйымдастырып отыр-
ған. Мектеп жасындағы балалардың мектепке баруын қадағалау, мек-
тептер мен балабақшалардың тазалығын, ол жерлердегі тамақтардың

дұрыс берілуін қадағалау сияқты жұмыстарды назарда ұстаған [30].
1952 жылдың көктемінде Сталин атындағы колхоз Солтүстік Қа-
зақстан облысы Полудин ауданының Токушин ауылдық кеңесінің
депутаттары мен активтерінің барлық Қазақ ССР еңбекшілеріне ар-

наған үндеуін талқылап, соған байланысты өзінің міндеттемелерін
қабылдайды.

Үндеуді қолдаған Исаев Байбатыр күздік бидайдан 22 центнер, жаздық
бидайдан 18 центнер, сұлыдан 20 центнер, қант қызылшасының әр гек-
тарынан 550 центнер өнім алуға; звено жетекшісі, Социалистік Еңбек
Ері Нұрманбетов Ақық «егістіктің барлық түрінен мол өнім алуға атса-

лысамын» десе, МТФ бригадирі Алдашов «мал басының, мал азығының
жоспарын артығымен орындаймын» – дейді. Ал, ұжымшар басқармасы
Н.Алдабергенов «Біз Токушин ауыл советінің бастамасына қосыла оты-
рып, егіс шаруашылығы мен малшаруашылығының міндеттемесін ойда-

ғыдай орындап шығуымыз керек» – дейді. Сталин колхозының ұжымы
токушиндіктердің бастамасын қолдай отырып, Талдықорған ауданының
Киров атындағы колхозын социалистік жарысқа шақырған.
Колхоздың әрбір бригадасы мен звеноларының арасында социа-

листік жарыс басталады. 1952 ж. сәуір айының 14-і күнгі колхоз жи-
налысында осы жылдың 1 мамырына дейін балалар яслиін іске қосу
туралы қаулы қабылданады және тұрғындарға ауыл көшелеріне, үй-
лерінің маңына ағаш егу тапсырылды. Ең бастысы жаңадан қабылда-

ған социалистік міндеттемелерді қалайда іске асыру керек болды. Осы
мақсатта халықты еңбекке жұмылдыру үшін идеологиялық жұмыстар
бұрынғыдан да күшейтілді. Ауылдық кеңестің төрағасы Мырзабеков-
ке, бастауыш партия ұйымының хатшысы Шаймерденоваға, комсомол

ұйымының хатшысы Мамырайымовқа ұжымшардың қабырға газетін,
еңбекшілердің жұмыс үлгерімі көрсеткішінің тақталарын шығарып
тұру, спортқа жұмылдыру, кино-концерт қоюды ұйымдастыру, үгіт-на-
сихат жұмыстарын толық жүргізу міндеттелді. Егістік науқаны кезінде

алыстағы егіс басында бригадирлер мен звено жетекшілері еңбекші-
лер арасында күнде кешкісін үгіт-насихат жұмысын жүргізуге, оларға
газет-журналдардың жаңа нөмірлерін жеткізіп беруге, аптасына 1 рет
кино көрсетіп тұруға міндетті болды [31].

1952 жылы маусымда колхоз мүшелерінің саны – 589 адам бол-
ған. Колхоздың төмендегі аты-аталған еңбекшілері жұмысқа жауап-
кершілікпен қарап, социалистік міндеттемелерін орындауға бар
күшін салған. Мысалы малшылар: Отарбаев Қ., Қиялбаев Сейсекбай,

Иманқұлов, Әбділденов Н. (қойшылар); Дәниев Солта (сиыршы);
Аязбаев А., Қозыбақов Бұтақбай (жылқышылар). Шопан Отарбаев
100 саулықтан 119 қозы алған. Көктемгі егісті дер кезінде аяқтап
шыққандар: №1 бригада бойынша Нұрманбетов А., Якупов Д., Сері-

ков Д.; №2 биргада бойынша Функ А., Маулинова Ш., Кицман Ю.;
№3 бригада бойынша Нұрпейісов Н., Шпренгель Л., Вочел С.; №4
бригада бойынша Дуткеевич, Пацер, Кригер Э. Бау-бақша бригада-
сынан Блудова А., Микеев С. Басқа да жұмыс түрлерінен Гайдер Г.,

Эске, т.б. Ал, тәртіпке бағынбаған еңбекшілерді жалпы жиналысқа
салып колхоз мүшелігінен шығарып отырған [32].

Шаруашылық қанша жерден табысқа жеткенімен жұмыс барысы
кемшіліксіз болмаған. Оған шаруашылық артелінің басқарма жина-
лысы мен колхозшылардың жалпы жиналысының хаттамалары арқы-
лы көз жеткізуге болады. Барлық жиналыстарда еңбек тәртібі туралы

және еңбек тәртібін бұзушылар туралы акт мәселесі күн тәртібінен
түспеген. Сонымен бірге колхозшылардың еңбеккүндерін дұрыс есеп-
теу туралы мәселе ең басты мәселе болған. Еңбеккерлердің еңбеккүнін
дұрыс жүргізбеген жауапты адамдарға оны қайта есептеуді міндетте-

се, дұрыс жазған бригадирлерге қосымша еңбеккүн жазған. Әсіресе,
егіннен түсетін өнімге аса мән берілген. Жиналыста қабылданған
қаулыларда егістікке жайылған сиыры үшін иесі шығын болған егін
көлеміне қарай әртүрлі мөлшерде айыппұл төлеп отырған. Мысалы:

сиыры 0,08 соток бидай жесе, 100 сом және 1 еңбеккүн айыппұл; егер
0,10 соток жердің бидайы желінсе, 200 сом ақша, 2 еңбеккүн айыппұл;
екінші рет қайталанып, тағы да 0,10 соток жердің бидайы шығын бол-
са, ол үшін сонша жердің түсімі ретінде 4 центнер бидай өндіріліп

алынған және 5 еңбеккүн айыппұл қоса салынған [33].
Келесі бір қаулыда 0,08 соток жердің бидайын жеген сиыр иесіне
150 сом және 3 күн еңбеккүн айыппұл салады, себебі иесі сиырын егіс
алқабынан айдап жібергені үшін бригадир көмекшісімен төбелесіп

еңбек тәртібін бұзған. Осыған қарап отырып, кейбір колхозшылар-
дың сауын сиырларын егіс алқабына әдейі түсіретінін байқауға бола-
ды. Себебі, тойып жем жеген сиырдың сүтті көбірек беретіні белгілі.
Осыған орай қабылданған қаулыда егер колхозшылар сиырларын

егіске жібермей табынға қосып бағатын болса, барлық айыппұлдарды
төлеуден босатылатыны туралы айтылады [34].
Егінді сусыз қалдырып, рұқсатсыз 2 күн жұмысқа шықпай қалған-
дар үшін 97 сомнан – 162 сом аралығында айыппұл өндірілген. Жұ-

мыс атын жауыр қылып, жұмысқа жарамсыз қылғаны үшін аттың әр
бос тұрған күніне 2 еңбеккүннен айыппұл салынған [35].
Колхозда еңбекшілердің әлеуметтік жағдайын жақсартуға зор мән
берілді. Салынып біткен үйлер шаруашылықты ірілендірген кезде

қосылған ұжымшарлардан көшіп келгендерге, жесір қалған әскер
отбасыларына, үйлері құлап қалғандарға арыздары бойынша белгілі
тәртіппен сатылған. Жаңа үлгідегі үй салып беруді сұраған Саркөбе-
нов Мәңке, Иманқұлов Кер....( аты қысқартылып жазылған), Қынал-

баев С., Андасбаев Б., Серіков, Жидебаеваларға қолма-қол ақшасына
үй салып беруге; үй салып алуға қажетті материал беруді сұраған 5
адамға, қолма-қол ақшасына қажетті материалды беруге, ол мате-
риалды жеткізіп беруді бригадаларға жүктеген қаулылар шығарыл-

ған. Сонымен бірге жақсы жұмыс жасайтын еңбекшілер қарызға ас-
тық сұраса, өтініштері қанағаттандырылып отырған [36].

Ауылға көше салу, көшелерді тас төсеп тегістеу, көшенің екі жа-
ғына ағаш отырғызу және халықты сумен қамтамасыз ету үшін ауыл
ішінен құдықтар қазу, көпір салу мәселелері 1950 жылдардың өзінде
шешімін тапқан. Құжаттарды қарап отырып, колхоз жұмысы бірнеше

бағытта: шөп шабу, қант қызылшасы, мал шаруашылығы, егін, құры-
лыс салалары бойынша қызу жүргізілгеніне куә боламыз.
Колхоздың 4 егін бригадасының 1952 жылдың егін жинау науқа-
нында мемлекетке тапсырған өнімдерінің көрсеткіші төмендегідей:

№1 бригада (бригадирі Отарбаев Ізбасар) бойынша: барлығы 194 га
жердің күздік бидайы шабылып, 3897 центнер өнім алынған. Оның
1589 центнері үкіметке өткізіледі. Тұқымдыққа 170 центнері тапсы-
рылған. 150 га жердің сабаны жиналған.

№2 бригада (бригадирі Мүсәпіров Әппақ) бойынша: барлығы 215
га жердің күздік бидайы шабылып, 3064 центнер өнім алынған, 7
га жердің жаздық бидайы жиналып, одан 70 центнер түсім алынады.
26 га жерден сұлы жиналып 350 центнер өнім алғын. Үкіметке 2090

центнер, тұқымдыққа 300 центнер өнім тапсырған.
№3 бригада (бригадирі Кушенов) бойынша: 215 га жерден күздік
бидай жиналып, оның түсімі 4300 центнер болған. 10 га жердің сұлы-
сы жиналып 194 центнер өнім алынады. Үкіметке 2375 центнер өнім

тапсырып, 175 центнер тұқымдық өнім дайындаған.
№4 бригада (бригадирі Казишкин) бойынша: 240 га жерден күздік
бидай жиналып, 3772 центнер түсім берген. 20 га жерден сұлы жи-
налып, 280 центнер түсім алған. Үкіметке 2165 центнер өнім тапсы-

рылып, тұқымдық үшін 300 центнер өнім дайындаған. 180 га жердің
сабаны шабылған.
Колхозда 290 га жерге қант қызылшасы егілген [37].
Хаттамаларды қарап отырсақ, ауылдың моншасы мен кеңсесін күй-

ген кірпіштен салу қажеттігі туралы мәселе көтеріліп, бірақ материал-
дың жетіспеуіне байланысты оның құрылысы 1953 жылға қалдырыл-
ғаны айтылады. Малшаруашылығы ешқашан назардан тыс қалмаған.
Тамыз айының өзінде 970 центнер сүт сауылып, мемлекетке өткізіл-

ген. Бірақ, бұзауларын еміздірмей бөлек ұстағандықтан, сауын сиыр-
лары тез суалып кететін болған. Ірі қара малда бруцеллез ауруы көп
кездескен (ауруға ұшыраған сиыр сауылмайды), өлген малдардың құ-
жаттары дұрыс толтырылмағаны туралы да айтылады. Бірақ, мал ша-

руашылығының жағдайы қандай болса да, колхоз мемлекетке тапсы-
рылатын сүт жоспарын қалайда орындауға міндеті болған. Сондықтан
да мал басын өсіру, оның тұқымын асылдандыру жұмыстары ең басты
мәселеге айналды. 1952 жылы тамыз айында 28 Гвардия атындағы ау-

даннан асыл тұқымды сиырлар алуға шешім шығарылады [38].
Колхоз жиналысында Көптілеуов: «мемлекетке жоспар бойынша
650 бас жылқы тапсыруымыз керек, ал қолда бар жылқы 643, бірақ

Сталин жолдасқа берген міндеттемемізді қалайда орындаймыз» –
дейді. Осы жиналыста Көптілеуовке: «биылғы Сталин жолдасқа жаз-
ған хатты және алған міндеттемелеріңді орындайсыңдар ма?» – деген
сұрақ қойылады. Ол: «орындауға көңіл бөліп, сауын сиырды күніне

3-4 рет сауып алып, міндеттемемізді орындауға тырысамыз» -деп
жауап берген. Ал, әрбір сиырдан 1200 литр сүт аласыңдар ма? – деген
сұраққа «әлі ала алмай келе жатырмыз» –деп жауап береді [39].
Колхоздағы мал басының саны туралы Сасықовтың берген мәлі-

метінде сиырдан 146 бас, қойдан 650 бас, шошқадан 72, тауықтан
900 бас жетіспейтіні айтылады. Ал, Иманалинов: «Қолда бар барлық
мал саны-1083. Мал жоспарының орындалмау себебі, мал аурула-
рына ұшыраған 54 сиырды және бруцеллезге шалдыққан 15211 бас

қойды сатып жібердік. Шошқадан орындаймыз, өйткені балалайтын
12 аналығы бар. Тауыққа келер болсақ, көктемде инкубатордан са-
тып алған балапандардың көбі өліп қалды. Тауық жоспарын қалай
орындайтынымызды білмеймін» – дейді. Асанбаев: «мал азығы жос-

пары бізде жылма-жыл орындалмай келеді. Мал шаруашылығында
жүргендер жауапкершілікті сезінуі керек, жоспарды қайтсек те орын-
дауымыз керек» – десе, ферма бастығы Терлікбаев: «біз де сүт жоспа-
рын орындай алмай отырмыз, былтырғыға қарағанда биыл сиыр басы

кем» – дейді. Қызылша қазу жұмысы мен трактор бригадаларындағы
келеңсіздіктер туралы да айтылады [40]. Осы мәліметтердің өзінен
колхоздағы ауылшаруашылығының жағдайы қиын болғанын, мем-
лекетке тапсырылатын ауылшаруашылығы өнімдерінің жоспарын

орындау аса қиындықпен жүргізілгенін аңғаруға болады. Жоспар мен
оның орындалуы шаруашылықтың мүмкіндігін ескермей жоғарыдан
таңылып, оны орындау халыққа еркінен тыс міндеттелген (халыққа
социалистік міндеттемелер қабылдатқан). Алдабергенов жиналыста

еңбекшілер арасында жаппай үгіт-насихат жұмыстарын күшейтуді,
алынған міндеттемелерді орындауды қатаң талап етіп отырған.
Колхозда еңбек тәртібінің осылайша қатаң бақылауда ұсталуын жа-
ңадан қабылданған социалистік міндеттемелердің қалайда орында-

луы тиіс болғандығымен түсіндіруге болады. Себебі, 1951-1955 жж.
арналған бесжылдық жоспар ауылшаруашылығының алдына егістік
өнімдерінің түсімін және мал басын арттыру міндетін қойған болатын.
Сталин атындағы ұжымшарда ауылды көркейту, мәдени жағдайын

көтеру мақсатында 1952 жылға дейін 20 га жерге ағаш отырғызылған.
Олардың ішінде жеміс ағаштары да болған. 1952 жылы ғана 2 га жер-
ге 30 мың түп ағаш отырғызған. Өкінішке орай, оларды тұрғындар
рұқсатсыз кесіп алып кетіп отырған. Бұл мәселе ұжымшар жиналыс-

тарында қызу талқыға түсіп, бау-бақша бригадирі Рек ескерту алған.
Мал қораларының терезесін, қоршалған ағаштарын ұрлап алған тұр-
ғындардан оның құны өндіріліп алынған. Сонымен бірге ұжымшар-

ға кіргісі келетіндер мен оның мүшелігінен шыққысы келетіндердің
арыздары да қаралып, талқыға салынған [41].
1952 жылдың қорытындысы бойынша ұжымшардың мал шаруашы-
лығы мен егін шаруашылығының, құрылыс саласының жұмысы қа-

нағаттанарлық деп табылады.
1952 жылы 1870 га жерге дақыл себу жоспарланған болса, 1916 га
жерге себіліп, ол артығымен орындалған. Күздік бидайдан жоспар
бойынша 16,2 центнер түсім алу керек болса, артығымен 17 центнер

өнім алынған. Жаздық бидай жоспар бойынша 18 центнер болса, 19
центнер өнім алынған. Шаруашылықта дақылдар себу жоспары ар-
тығымен орындалғандықтан еңбекшілерге қосымша ақы төлену үшін
365 центнер бидай бөлінген. Оны ұжымшардағы төрт егіс бригадасы-

на бөлетін болса, №1 бригадаға-87 центнер; №2 бригадаға-99 цент-
нер; №3 бригадаға-181 центнер; №4 бригадаға-181 центнер болған.
Осы бригадалардың бригадирлеріне де қосымша ақы төленген. Ал,
әрбір егіс бригадаларына бөлінген қант қызылшасынан түскен түсім

мөлшері мынадай:
№1 бригада орта есеппен 424,90 кг -106%;
№2 бригада орта есеппен 431,40 кг -108%;
№3 бригада орта есеппен 407,90 кг -102%;

№4 бригада орта есеппен 459,00 кг-114%.
Барлық дақылдардан бригадалар бойынша:
№1 бригада -105%;
№2 бригада -108%;

№3 бригада -111%;
№4 бригада -107%.
Барлық дәнді дақылдардан ұжымшар бойынша – 114%.
Төмендегі кестеде 1952 жылы Сталин атындағы шаруашылықта құ-

1952 жылдың желтоқсанында ауылға электр жарығы тартылып, ра-
дио қосылғанына 8 ай болған. Одан түскен пайда 27527 сомды құра-
ған. Ұжымшар 1953 жылға арналған жұмыс жоспарында:
-100 басқа арналған 1 сиыр базын, 80 басқа арналған 1 бұзау базын

-МТФ-да 16889 сомға 1 құдық қаздыру;шаруашылық қорынан 50
000 сом бөлініп малшыларға арналған 3 құдық қаздыру;

тарту, астық ұшыруға, т.б. қажеттіліктерге арналған электр тогын
салу;

қазіргі кездің өзінде толықтай шешімін таппаған кейбір мәселелердің
орындалуын өзіне міндет етіп қойған. Сонымен бірге еңбекшілердің
ұжымшардан жолдама алып шипажайларда демалуына да жағдай жа-
салған. Мысалы, 1953 жылы кем дегенде 3 адамды жолдамамен дема-

луға жіберу жоспарланған [42].
1953 жылы қызылшашылардың республикалық кеңесінде Жам-
был облысының Жамбыл ауданына қарасты Октябрь колхозы Сталин
атындағы колхозды қант қызылшасынан мол өнім алу үшін социа-

листік жарысқа шақырады. Осы кеңесте Сталин атындағы колхоз
қант қызылшасының әр гектарынан 600 центнер өнім алуға міндетте-
ме қабылдайды. Кейін осы мәселені колхозшылардың жиналысында
талқылай келе Жамбыл облысының Октябрь колхозын тек қана қант

қызылшасы бойынша емес, егіншілік, мал шаруашылығы, құрылыс
саласы сияқты ауылшаруашылығының барлық салалары бойынша
социалистік жарысқа түсуге шақырады [43]. Нәтижесінде, колхоз қо-
ғамдық шаруашылықты дамытудағы 1953 жылдың жоспарын асыра

орындап, 4301000 сом пайда табады [44].
1954 жылы ұжымшар қант қызылшасынан 345 гектардың әр гекта-
рынан 468 центнерден жинап, барлығы 165058 центнер өнім алған.
Осы жылғы қант қызылшасынан ақшалай тапқан пайдасы 2635000

Колхоздың шарушылықтың барлық түрі бойынша 1954 жылғы пай-
дасы – 6819,6 мың сом болды [46].
1955 жылы колхоз тұрғындарының саны– 1479 адам (712 үй) болды.
Олардың ішінде жұмысқа жарамдылардың саны – 777. Оның 357-сі

ерлер болса, 420-сы әйелдер еді. Колхозға бекітілген жер көлемі 8510
га. Оның 2945 га егіндік, 3314 га жайылымдық, 295 га шабындық жер-
лер болды, ал қалғаны пайдалануға жарамсыз жерлер болып табыл-
ған. Шаруашылықтың 1955 жылы егіншілік бойынша қол жеткізген

табыстары: күздік бидай 920 га жерден 16,7 центнер алынған; жаздық
бидай 490 га жердің суармалы жерлерінен 10 центнерден өнім алса,
242 га сулы жерден 4,4... центнер өнім алған. 365 га жердің әр гекта-
рынан 458 центнер өнім алған, яғни жоспарды 156%-ға орындаған.

Бригадалар бойынша:
№1бригададан (бригадирі М.Терлікбаев, көмекшісі К.Әкімжанов)
А.Нұрманбетовтың звеносы әр гектардан 455 центнер қант қызылша-
сын жинаған. Д.Серікова әр гектардан 410 центнер, звено жетекшісі

Қ.Есболатова – 380 центнер жинаған.
№2 бригададан (бригадирі Ә.Мүсәпіров, есепшісі Кушенов) Т.Ай-
дарбекованың звеносы 30,42 га жердің әр гектарынан 522 центнер
қант қызылшасын алған. Мысалы, С.Ноғайбаева әр гектардан 481

центнер, ал Ю.Миллер – 438 центнер өнім алған.
№3 бригададан (бригадирі Казышкин Йонат, есепшісі Анарбаев)
звено жетекшісі Л.Шпренгель қант қызылшасының әр гектарынан
орта есеппен 547 центнер, К.Шағанбаева – 477 центнер, Зельмуханов

№4 бригададан (бригадирі Ш. Сасықбаев, есепшісі В. Казышкин)
звено жетекшісі Елена Шперлинг қант қызылшасының әр гектары-
нан орта есеппен 514 центнер, Нареса Шульц – 466 центнер, Аль-
берт Пацер – 483 центнерден өнім алады. Бұлардан басқа ауа-райы-

ның қолайсыздығына қарамай Ж.Жапсарбаев, Б.Құлбеков, В.Цетлер,
Н.Халидов, Көкіров, П.Жаров, Э.Эльфман, Э.Шимих, Ф.Заржитский,
т.б. сияқты ұжымшардың алдыңғы қатарлы еңбекшілері аянбай еңбек
етіп, өздеріне бекітіліп берген жерлердің әр гектарынан 20-25 цент-

нер дәнді-дақыл алған. Сонымен бірге Югана Кицман, Грейта Фишер,
Има Абдулхажиева, Лиля Потрац, Адина Шашнайдер, Зара Ристав,
Грейта Шульц, Лиля Рецлав, Сара Астамбекова, Дариға Тайбағаро-
ва, Александра Шахворостова, Анна Найденова, Лиля Шульц, Зель-

ма Пейтерс, Грейта Цандер, Марта Шент, т.б. жұмысқа асқан жауап-
кершілікпен қарап, күндік нормаларын 150-200%-ға дейін орындап
ерекше көзге түскен.
Мал басын өсіруде де барлық түрі бойынша жоспар орындалған.

Шарушылықтың 1954 жылғы пайдасы – 6819,6 мың сом болса, 1955
жылғы табысы 8551 мың сомболды [47].
1955 жылы колхоз техникалық дақыл қант қызылшасынан 370 гек-
тардың әр гектарынан 455 центнерден (1954 жылмен салыстырғанда

егістік көлемі артқанымен өнім көлемі төмен) жинап, барлығы 167410
центнер өнім алған. Осы жылғы қант қызылшасынан ғана ақшалай
тапқан пайдасы 2556000 сом болды [48].
1956 жылы Алдабергенов колхоздың 10 айлық жұмысы бойынша

колхозшылардың жалпы жиналысында баяндама жасайды. Онда
егіншілік, мал шарушылығы, құрылыс саласы бойынша атқарылған
жұмыстарға тоқталып, төмендегілей мәліметтер береді:
Егіншілік бойынша: күздік бидайдың (барлығы 1055 га) әр гекта-

рынан 16,7 центнер, жаздық бидайдың (барлығы 460 га) әр гектары-
нан 14 центнер, сұлының (барлығы 174 га) әр гектарынан 27,5 цент-
нер, жүгеріден (барлығы 144 га) әр гектарынан 62,4 центнерден өнім
алды. Күнбағыс (барлығы 10 га) әр гектардан 7,82 центнер, жоңышқа

(барлығы 633 га) әр гектардан 48,5 центнер өнім берсе, шөп шабу-
дан (барлығы 3000 га) әр гектарынан 1,56 центнер өнім алынды. Қант
қызылшасы 375 га жерге егілген, оның әр гектарынан 550 центнер
өнім алынып, жоспар 137%-ға орындалған. Картоп (барлығы 14 га) әр

гектарынан 100 центнерден өнім беріп, жоспар 100%-ға, бау-бақша
өнімдері (барлығы 18 га) әр гектарынан 234 центнер өнім беріп, жос-
пар 166%-ға, көкөністің (барлығы 7,85 га) әр гектарынан 185 центнер
өнім алынып, жоспар 85%-ға орындалған [49].

Қысқаша айтсақ, 1751 га дәнді дақылдардың (мұның ішінде жүгері
қосылмайды) әр гектарынан орта есеппен 19,5 центнер түсім алы-
нады. Астықтың жалпы түсімі 1955 жылмен салыстырғанда 9 мың
центнерге арттырылады. Қазақстан өткізген миллиард пұт астықтың

ішінде Сталин атындағы колхоз мемлекетке 98 мың пұт тазартылған
астық өткізген (өткен жылғы осындай егіс көлемінен алынған астық-
тан 29 мың пұт артық). 1956 жылы жүгері егісінің көлемі арттыры-
лып, өнімділігі көбейтіледі. 1955 жылы жүгері егісінің көлемі 125 га

болса, әр гектарынан орта есеппен 47 центнер өнім алынған, ал 1956
жылы егіс көлемі 3 есеге арттырылып, әр гектардан 62 центнер жү-
гері алынды [50].
Мал шаруашылығы бойынша:

са, ол 820 болып орындалады (оның ішінде сиыр санын 225-ке жеткі-
зу жоспарланған, ол 242-ге жеткізілді);

Осылайша колхоздың ауылшаруашылығы саласындағы жоспары
артығымен орындалады.
1950 жылдардың басынан бастап шаруашылықта мал басын артты-
ру мен оның тұқымын асылдандыруға бірдей көңіл бөліне бастайды.

Нәтижесінде мал тұқымының асылдандырылуы оның тауарлылығы-
ның артуына ықпал етті. Ет және жүн өндіру бағытында жергілікті
құйрықты саулықтарды прекос және «америка рамбульесі» қошқар-
ларымен будандастыру арқылы биязы жүнді қой тұқымы алынады.

Жоғары сапалы жүн өндіріле бастаған. Биязы жүнді қойлардың саны
1950 жылы 522 болса, 1956 жылы 5787-ге жеткен. 1950 жылы бір қой-
дан қырқылатын жүннің салмағы 1,63 болса, 1956 жылы орта есеппен
3 кг жеткен. Мысалы: Қапашев Иемберген 675 қойдың әрқайсысынан

3,9 кг жүн алса, Мамаев 485 қойдың әрқайсысынан 4 кг жүн алған.
Шаруашылық бойынша жүн қырқу жоспарын артығымен орындаған
14 шопанға қосымша ақы ретінде барлығы 179 кг жүн берілген. 1956
жылы колхоз 30779 кг жүн алған. Осы жылы колхозда 22 отар болған.

100 саулықтан орташа 112 қозы алынып, жоспар 106%-ға орындал-
ған. Мал басын аман сақтап өсіргені үшін Ш.Қыдыров, А.Жетпіс-
баев, Н.Сарымбеков, Т.Қазанғапов, т.б. шопандардың әрқайсысына
қосымша ақы орнына 30-35 қозыдан берген.

Колхозда қой басымен бірге мүйізді ірі қара мал тұқымын да асыл-
дандыру жүзеге асырылып, 1952 жылдан бастап алатау сиырының
тұқымын ала бастаған. 1956 жылы таза асыл тұқымды ірі қараның
саны 455-ке жеткен. Асыл тұқымды ірі қараның тірідей салмағының

1 кг 7-9 сом аралығында болған. Сүт сауу күрт арта бастайды. Мы-
салы: 1950 жылы бір сиырдан 695 литр, 1951 жылы 590 литр, 1955
жылы 2625 литр сүт сауылса, 1956 жылы 3083 литр сүт сауылған.
1956 жылы жоспар бойынша 501300 литр сүт сауылу керек болса, ол

610484 литрге асыра орындалған. Осылайша колхоз мемлекетке сүт,
ет тапсыру жоспарын артығымен орындап отырған.
Құрылыс саласы бойынша: толық механизацияланған 2 сүт фер-
масы, қуаттылығы-150 кВт су электр станциясы, 10 мың центнерлік

астық қоймасы, 100 басқа арналған шошқа қорасы, 40 шақты су қон-
дырғылары, 28 көпір салынып, тас жол жөндеуден өткізіледі және
ауыл ішіндегі 6 км жолға шағыл тас төселеді. Өз күшімен құрылыс
жүргізушілерге де көмек көрсетілген. Мысалы 1950-1956 жж. ара-

сында ұжымшарда 300 стандартты үй тұрғызылса, 1956 жылдың
өзінде 76 үй салынған [51].
Осылайша колхоздың 1956 жылғы табысы 10 млн. сомнан асты [52].

Еңбек өнімділігін арттыру мен еңбекшілерді белсенді жұмыс іс-
теуге тартудың бір әдісі өндіріс орындарында социалистік міндетте-
мелер қабылдату болғандығы белгілі. Ал қабылданған социалистік
міндеттемелердің орындалуына, тіпті асыра орындалуына еңбек

тәртібінің қатаң сақталуы мен басшылықтың өте жоғарғы дәрежедегі
ұйымдастырушылық қабілетінің, сонымен бірге еңбекшілер арасын-
да күнделікті жүргізіліп отырған жаппай саяси, мәдени-ағартушылық
жұмыстардың нәтижесінде қол жеткізілгенін жоққа шығара алмай-

мыз. Колхоз белсенділеріне арқа сүйеген басшылық пен партия ұйы-
мы еңбекшілер арасында қабылдаған міндеттемелерін орындату үшін
социалистік жарысты кеңінен ұйымдастырды. Шаруашылықтың бар-
лық жұмысы бригадалар, звенолар, фермалар мен жеке еңбекшілер

арасындағы социалистік жарыстарға негізделді. Социалистік жарыс-
тар колхоздағы әрбір жұмысты, жалпы еңбек өнімділігін көтерудегі
ең мықты әдіс болды. Партия ұйымдары ай сайын бригадалар ара-
сындағы, 10 күн сайын звенолар мен фермалар арасындағы (бригада

және ферма жиналыстарында талқылаудан кейін) социалистік жарыс
қорытындыларын жариялап отырды. Жеңімпаз бригадалар мен фер-
маларға колхоздың көшпелі Қызыл Туы тапсырылған. Ал үздік звено-
лар мен сауыншыларға, шопандар мен механизаторларға социалистік

жарыстағы үздік көрсеткіштері үшін «Передовику соцсоревнова-
ния», «Лучшей доярке», «Лучшему звену», «Передовой тракторной
бригаде», т.б. көшпелі вымпелдер тапсырылатын болған.
Алдыңғы қатарлы колхозшылардың аты-жөні мен олардың еңбектегі

көрсеткіштері колхоздың Құрмет тақтасы мен қабырға газетіне жазыл-
ған, олардың жетістіктері ауылдағы радио торабы арқылы хабарланып
тұрған. Ал, үгіт-насихатшылар болса олардың жетістіктерін басқалар-
ға үлгі ретінде ұсынған. Колхоз партия ұйымының жанынан құрыл-

ған үгіт-насихатшылар ұжымында 36 адам болды. Олар еңбекшілер
арасында күнделікті жұмыс жасап, колхоз өндірісінің алдыңғы қатар-
лы іс-тәжірибесі, бригадалардағы үздіктер, олардың еңбекте табысқа
жету жолдары туралы айтып отырған. Ауылдағы қабырға газеті мен

радио торабы колхоз өміріндегі негізгі идеологиялық құрал болды.
Ауыл үйлері радиомен қамтамасыз етілгендіктен, колхозшылардың
алдыңғы қатарлы тәжірибелері үздіксіз беріліп тұрды. Өйткені газет
пен радио арқылы берілген хабарларда өздері көзімен көріп жүрген

нақты фактілер айтылғандықтан колхозшылардың жұмысқа, табыс та-
буға деген қызығушылықтары артты. Себебі, өндіріс жоспарын орын-
даған колхозшыларға сүт, жүн, тұқым, қант, т.б. түріндегі қосымша
ақы төленген. Қосымша ақы төлеу де социалистік жарысқа тартудың,

жұмыс жоспарын орындатудың бір тәсілі болды [53].
1957 жылы колхоз техникалық дақыл қант қызылшасынан 375 гек-
тардың әр гектарынан 470 центнерден жинап, барлығы 176305 цент-

нер өнім алған. Осы жылғы қант қызылшасынан ғана ақшалай тапқан
пайдасы 3984639 сом болды. Колхозшыларға еңбекақы 1950 жылы
астықтай 2 кг., ал ақшалай 5 сомнан берілетін болса, 1957 жылы ас-
тықтай 3 кг., ақшалай 18,5 сомнан берілді [54].

1957 жылы колхоздың қоғамдық шаруашылықты дамытудан тапқан
пайдасы 11 млн. сомнан асты [55].
Алдабергенов басқарып отырған Сталин ұжымшары 1958-1959 жж.
ауылда құрылыс саласын жандандырып, 1960 жылы агроқалашық құ-

руды аяқтау туралы шешім қабылдайды. Сол үшін төмендегідей ны-
сандар тұрғызу жоспарланады:

Шарушылыққа 1947 жылдан бері сол кездегі одақтас республика-
лардан қонақтар көп келетін болған. Сондықтан Алдабергенов ауыл-
да 1960 жылға дейін агроқалашық жоспарын аяқтау үшін Қазақ ССР
Министрлер Кеңесінің председателі Д.А.Қонаев пен Алматы халық

шаруашылығы кеңесінің председателі С.Палымбетовке хат жазып
жоғарыдағы жоспарды іске асыруға көмек берулерін өтінеді. Соны-
мен бірге колхоздағы 50 мұғалімнің тұратын үйлері өте нашар екенін,
саман кірпіштерден салынып, төбесі топырақпен жабылған үйлердің

біразы жаңбырдан құлап қалғандықтан, мұғалімдердің өтініші бо-
йынша екі бөлмелі 25 үй салуға шешім қабылданғанын айтады.
Шаруашылық 1953 жылдан бастап Мәскеу түбіндегі Сталин атын-
дағы колхозбен (төрағасы 2 мәрте Социалистік Еңбек Ері Генералов),

1958 жылдан бастап Өзбекстанның Ярик Жулдыз колхозымен (төра-
ғасы 3 мәрте Социалистік Еңбек Ері Тұрсынқұлов) социалистік жа-
рысқа түскен.
1958 жылы Сталин атындағы колхозда 440 орынға арналған екі қа-

батты орта мектеп құрылысын аяқтау жоспарланады [56].
1958 жылы колхоз ауылшарушылық дақылдарының барлық түрі-
нен, мал шаруашылығынан айтарлықтай табыстарға жетеді. 470 га
жерге қант қызылшасын өсіріп, әр гектарынан 570 центнер өнім

алды. Дәнді дақылдың әр гектарынан 20 центнерден өнім жиналып,
астықтың жалпы түсімі 40205 центнерге жетті. Ал 1957 жылы бұдан
10865 центнер астық кем өндірілген болатын. 1957 жылы жүгері 215
га жерге егілсе, 1958 жылы жүгері егісінің көлемі 1,5 есе кеңейтіліп,

әр гектарынан 56 центнер өнім алған.
Мал шаруашылығы бойынша: ірі қараның саны 795-ке (оның ішін-
де сиыр саны-240) жетіп, жоспар 114%-ға орындалды. Қой саны

17938 болды, жоспар 105%-ға орындалады. Жылқы саны 551 болды,
жоспар 105%-ға; құс 624-ке жетіп, жоспар 108%-ға орындалады. 100
саулықтан 122 қозы, 100 сиырдан 90 бұзау, әрбір мегежіннен 20 торай
өсіріледі. 1958 жылы алынған мал өнімдерінің көлемі: 778832 кг сүт,

320000 кг ет, 55646 кг жүн. Осылардың ішінен мемлекетке 431262 кг
сүт, 256300 кг ет, 55423 кг жүн сатты. 25662 кг сүт және 14523 кг жүн
жоспарланғаннан артық сатылады. Мал өнімділігінің артуына үлес
қосқан шопандарды айтар болсақ, аға шопан А.Имағанбетов 100 сау-

лықтан-144 қозы, Т.Қазанғапов-134 қозы, Н.Сарымбеков-133 қозы,
Ж.Бәйімбетов-129 қозы алған. Шопандар Е.Қапашев, Қ.Қарабаев,
Ыдырыс Қарабаевтар әр қойдан 4,5-5 кг жүн алған. Әрбір сиырдан
орта есеппен 3508 литр сүт, әр қойдан 3,7 кг жүн алынған.

Социалистік Еңбек Ерлері Нұрманбетов Ақық, Серіков Дәуітәлі,
Нұрпейісов Нұрғали, Айдарбекова Тәшенбала, Әлімбекова Сара, Но-
ғайбаева Саумал, Әбдірахманов Мақсұм, Бәйімбетов Жаманқұл, Қа-
рабаев Құрманбек, Власов Жунус, Дәуренбеков Байтұрбай, Байженов

Өмірбек, т.б. ардагерлер жастарының ұлғайғандарына қарамай (55-77
жас аралығында), колхоз өміріне белсенді араласып, адал еңбек еткен.
Құрылыс саласына келер болсақ, 1958 жылы 10 тұрғын үй салынып,
иемденуге беріледі. Сонымен бірге жоғарыда жоспарланған құрылыс

нысандарын салу басталған. Осы жылдың өзінде колхозда 2 қабатты
контор, 400 орындық қыстық клуб (кітапханасы және оқырман залы
бар), 600 орындық клуб және көмекші кәсіпорындардан тігін шебер-
ханасы, етік шеберханасы, шаштараз, қонақ үй, стандартты дәріхана,

радио торабы, 20 адамдық монша, диірмен, 150 кВт электр станциясы
жұмыс істеп тұрды. Колхоздың 1958 жылы ғана құрылысқа жұмсаған
ақшасы 4 млн. сомды құрады. Бұл 1953 жылмен салыстырғанда 3,5
есеге артқан. Яғни, 1953-1958 жж. арасында құрылысқа 12,5 млн. сом

ақша жұмсалған [57].
Бірнеше ұлттардың басы қосылған шаруашылықты басқарудың
өзінше қиындығы да болатынын жоғарыда айтып кеткен болатынбыз.
Қазақстанға жер аударылған шешендердің жергілікті халыққа сіңісіп

кетуі өте қиын болды. Бірақ шешен ақсақалдарының жастарға ықпа-
лы мен Алдабергеновтың шебер ұйымдастырушылығының, ең бас-
тысы діни бірегейліктің (олардың да мұсылман дінінде болуының)
арқасында олар көп ұзамай қоғамдық өмірге араласып кетеді. Ал, сол

кезде Сталин колхозына қоныс аударған неміс халқы еңбекқорлығы-
мен көзге түсіп, жергілікті халыққа үлгі болғаны да айтылды. Бірақ,
мұрағат деректеріне қарап отырсақ, колхозда еңбек тәртібін бұзушы-
лардың қатарында неміс ұлты өкілдерінің де аты жиі аталғанына куә

боламыз. Олар еңбек тәртібін бұзғанымен қоймай, басқаларды тиым
салынған діни сектаға кіруге үгіттеген. Мысалы, 1960 жылы Шұбар
ауылында Шпицер Эвальд басқарған пятидесятниктер деп аталатын

діни ұйым жұмыс істеген. Аудандық атқару комитетінен ұйымдасты-
рылған комиссияның ескертулеріне қарамай жұмыстарын жалғастыра
берген. Э.Шпицерден жауап алған кезде ол «Ленин ваш, а не наш. Я
Ленина не признаю, я признаю только сына бога Иисуса Христа и под-

чиняюсь закону божьему. Вы Гитлера победили с божьей помощью, так
как все офицеры и генералы Советской армии стоя на коленах моли-
лись богу» деп жауап берген. Оған діни кітаптарды Батыс Германиядан
Карл Розе деген жіберіп тұрған. Шпицер Эвальд пен Шпицер Густав өз

балаларын мектепке бармауға үгіттеген. Үйлеріне радио торабын тарт-
тырмаған. Еңбекшілерді өздерінің дініне үгіттеп, соның салдарынан
1960 жылы 5-12 маусым аралығында Сталин атындағы колхоздың №5
бригадасында бір күнде 80 адам қант қызылшасына жұмысқа шықпай

қалған жағдай орын алған. Кауц Эрих, Моор Фридрих, Машаровтар
осы сектаның белсенді үгітшілері болды. Олар откябряттар мен пио-
нерлердің төсбелгілерін жек көрді, балалары оларды тағып жүргенін
көрсе, тартып алып бірден жойып жіберіп отырған. Секта мүшелерінің

ішінде колхозда тракторшы, қызылшашы, бригада күзетшісі, ауруха-
наның шаруашылық бөлімін басқарушы болып жұмыс істейтіндермен
бірге мүгедектер мен үй шаруасындағы адамдар да болған. Бұларға
колхоз мүшелігінен шығару, 20 күнге дейін ауыл аймағына кіргізбеу,

т.б. сияқты әртүрлі әкімшілік шаралар қолданылып отырған [58].
Осы деректерге қарап отырып, қазақ жеріне әртүрлі жағдайда қо-
ныс аударған басқа ұлт өкілдерінің тұрмыс деңгейі, салт-дәстүрі,
дүниетанымы бөлек қоғамға сіңісіп кетуі қиынға соққанын көреміз.

Оның үстіне діні басқа халықтардың көзге көрінбейтін ішкі жан-дү-
ниесінің күйзелісі тереңірек болғаны байқалады. Оны жоғарыда ай-
тып кеткеніміздей, кеңес үкіметінің қатал еңбек заңы жағдайында да
жаппай жұмысқа шықпау сияқты әлеуметтік қарсылық көрсеткенінен

байқаймыз. Ал, жергілікті қазақтар мен қоныс аударған басқа халық-
тар тарапынан бұндай әрекеттер байқалмайды.
Кеңес үкіметі тұсында ауылдағы ең күрмеуі шешілуі қиын мәсе-
ленің бірі-жұмыс күшінің тапшылығы еді. Себебі, мемлекетке тапсы-

рылуы тиіс ауылшаруашылық өнімдерінің көлемі жыл сайын артып
отырды. Соған сәйкес егістік көлемін арттыру, мал басын көбейту
мен оның тұқымын асылдандыру сияқты жұмыстар үнемі назарда
ұсталды. Сондықтан да қосымша жұмыс күші өте қажет болды. 1950-

1960 жылдар аралығында Қытай Халық Республикасынан Қазақстан-
ға қазақ, ұйғыр отбасыларының қайтып келуіне мүмкіндік берілгені
белгілі. Сол тұста 1960, 1962 жылдары КПСС-тың ХХІІ съезі атын-
дағы (бұрынғы Сталин атындағы) колхозға да бірнеше қазақ және

ұйғыр отбасылары келеді. Бұл кезде Нұрмолда Алдабергеновтың ор-
нына колхоздың председателі болып Қасым Асанов келген болатын.
1962 жылдың 1 қаңтарына дейінгі мәлімет бойынша колхозға 36 от-

басы көшіп келген. Ол отбасыларындағы барлық адам саны – 175,
оның ішінде жұмысқа жарамдысы – 78, мектеп жасындағы балалар
саны – 28. Сол 36 отбасының 28-іне үй, 18 отбасына мүйізді ірі қара
берілген. Ал, 1962 жылдың бір ғана мамыр айында колхозға 16 отба-

сы қоныс аударған. Барлық адам саны-78, жұмысқа жарамдылары-31,
мектеп жасындағы балалар саны -21. Мамыр айында 1 отбасына ғана
үй бере алған, мал берілгені туралы ақпарат жоқ. Барлығын қосып
есептегенде 1962 жылдың мамыр айына дейін колхозға көшіп кел-

гендердің жалпы саны -253 (52 отбасы), оның ішіндегі жұмысқа жа-
рамдысы 109, ал мектеп жасындағы балалардың жалпы саны-49. Қал-
ғандары жас балалар немесе қарт кісілер. Деректерге қарап отырсақ,
колхозға 100-ден аса (бұл толық мәлімет емес, себебі мұрағаттағы

алдыңғы жылдарға қатысты ақпараттардың оқылуы нашар) жұмыс
күші келіп қосылып, шаруашылық жұмысының өркендеуіне өз үлес-
терін қосқан. Олар негізінен әртүрлі жұмыстар істеген [59].
Колхоз басшысы ауысқанымен еңбек тәртібі мен талабы бұрынғы-

сынша қатаң сақталды, себебі, мемлекеттік тапсырыстарды орындау
басты міндет болды. Осы жолда социалистік жарыстар ұйымдастыру,
жеңімпаздарды әртүрлі ақшалай, заттай сыйлықтар арқылы еңбек ету-
ге ынталандыру үздіксіз жүргізіле берді. 1964 жылы қызылшашы бри-

гадаларды әр он күн сайын марапаттап отырған. Мысалы 1-орын алған
бригаданы көшпелі қызыл тумен және 200 сом рубль ақшалай сыйа-
қымен марапаттауға, ал, 2-орын алған бригадаға 150 рубль ақшалай
сыйақы беруге шешім шығарылған. Колхоз комиссиясының шешімі

негізінде озат қызылшашыларға 700 (жеті жүз) рубль сыйақы берілетін
болған. Сонымен бірге қоғамдық мал шаруашылығында да тәртіп пен
талап қатты болды. Әрбір шығын болған малдың құны, дәлелді құжат-
тары болмаса, жауапты адамдардан өндіріліп алынды. Мысалы, бір

жылдық бұзаудың құны125-150 рубль аралығында болған.
Колхоз ауылшаруашылығына керекті тракторшы мамандарды өз-
дері дайындағаны белгілі. 1963 жылы 20 адам тракторшы куәлігін
алған болса, 1964 жылы 34 адам тракторшы мамандығын меңгеріп

шыққан. Колхоз тракторшы дайындау курстарында оқытқан маман-
дарға және үйренушілерге төмендегідей ақы төлеген: үйретуші-ма-
манға сағатына 1 рубльден, ал үйренушіге 50 копеек төлеген. Сонда
1963 жылы 669 сағатқа, ал1964 жылы 740 сағатқа ақы төлеген.

Колхозда ауылшаруашылығы саласынан жоғары білімді мамандар
жетіспегендіктен ауылшаруашылығы институтында оқитын кейбір
студенттерге ай сайын колхоз есебінен стипендия аударып тұруға
шешім қабылданған [60].

Қасым Әбуұлы Асанов колхозды Н.Алдабергеновтен кейін 1961-
1969 жж.басқарған. Ол Қазақ ауылшаруашылық институты мен Моск-
ваның Тимирязев атындағы ауылшаруашылық академиясын бітірген.

Ғылым докторы, профессор болған. Қ.Асанов басқарған кезде де
колхоздың экономикасын өркендетуге күш салынып, Н.Алдаберге-
нов салған жол жалғастырылды. Бұл туралы 1966 жылдары Нұрмол-
да Алдабергеновтың өзі: «Колхозға Қасым Асанов председатель бо-

лып сайланғаннан кейін оның шаруашылығы бұрынғыдан да шалқи
түсті. Артель 1962 жылы 2 миллион 640 мың сом кіріс келтірді. ХХІІ
партсъезд атындағы осы колхоздың орталығы болып саналатын Шұ-
бар селосының бейнесі ауылдан гөрі қалаға көбірек ұқсайды. Қазір

мұнда ұлттық өрнектермен нақышталған 560 орындық екі қабатты
мәдениет үйі, аурухана бой түзеді. Еңбекшілердің әл-ауқаты арта түс-
кен. Қазір орта есеппен әр колхозшы айына 100 сомнан аса, ал меха-
низаторлар 150 сомнан аса табыс табады. Еңбекақы негізінен ақша-

лай төленеді. Әрбір үшінші артель мүшесі механизатор мамандығын
игеруде. Осының бәрі коллективтік шаруашылықтың, коллективтік
меншіктің, қоғамдық еңбектің, социалистік қуатты техниканың ар-
тықшылығын көрсетеді. Колхоз жасының ұлғаюына немесе денсау-

лығына байланысты еңбектен қол үзген артель мүшелерін де естен
шығармайды. Қазір шаруашылық бойынша 250 адам пенсия алады.
Сүйікті партиямыздың қамқорлығының арқасында оларға берілетін
жәрдемнің мөлшері жаңа жылдан бастап едәуір көбейтілмек» – деп,

колхоз өмірінен біраз маңызды ақпарат береді [61].
1963 жылы егістік көлемі 820 гектардан 1000 гектарға дейін
жеткізіліп, әр гектарынан 464 центнерден 529 центнерге дейін тәтті
түбір жиналды. Шаруашылық 1965 жылы мемлекетке тәтті түбір өткі-

зу жоспарын 132 %-ға орындады. Колхоз қант қызылшасын өндіруде
жоғары көрсеткішке жеткені үшін 1965 жылдың 31 желтоқсанында
Қ.Асановқа Социалистік Еңбек Ері атағы берілді [62].
1966 жылы КСРО Жоғарғы Кеңесінің жарлығымен егіншілік пен

мал шаруашылығында өндірістік жоғары нәтижелерге жеткені үшін
КПСС-тың ХХІІ съезі атындағы колхоз Еңбек Қызыл Ту орденімен
марапатталып, бір топ еңбеккерлер ордендер мен медальдар алды.
Қ.Асанов шаруашылықты басқарған 8 жыл ішінде Н.Алдабергенов

тұсында құрылыстары басталған ұлттық өрнектермен нақышталған екі
қабатты мәдениет үйі, мектеп-интернат жатақханасы, аурухана және үш
қатарлы мектеп үйінің құрылыстары аяқталып, пайдалануға берілді [63].
Қ.Асанов туралы ауыл тұрғыны Жакупова Қамаш былай дейді:

«Асанов өте қарапайым, мейірімді кісі еді. Керемет алғыр болатын.
Өзі ғылымнан келген кейін ба, көп ұзамай кетіп қалды. Өте қуатты кісі
еді. Шұбар мен 46 разъездің арасы шамамен 8 шақырымдай, сонда да
таңғы сағат 5.30-да разъездге келіп алатын. Сағат 7-де малшыларды

оятып, бәрін тексеріп кететін. Қолымызды алып амандасып, жеке-же-
ке жағдайымызды сұрайтын. Бригада үлкен болатын, соған қарамас-
тан қажеттіліктің бәрімен қамтамасыз ететін. Жұмыс істесең болды,

жеміс-жидек керек па, қой керек па, сұрағанныңның бәрін жеткізіп бе-
ретін. Мен Асановтың адамгершілігін, адалдығын, еңбек сүйгіштігін,
қарапайымдылығын ұнататынмын. Жұмыс істеген адамның еңбегін
бағалайтын, міндетті түрде марапаттап отыратын еді. Шетелге барған

сапарларынан кімге болсын сыйлық әкеліп тұратын» [64].
1969-1973 жылдарда КПСС-тың ХХІІ-съезі атындағы колхозды Ақ-
шанов Төлеген Сандыбайұлы басқарған. Т.Ахшанов басқарған жыл-
дары әрбір 100 саулықтан орта есеппен 125 қозы алынды. Мал басы,

егістік көлемі артады. Колхоз жұмысын ұйымдастырып жүргізуде бұ-
рынғы басшылардың ісін жалғастырды. Сонымен бірге Т.С.Ақшанов-
тың тікелей басшылығымен 1952-1955 жж. Н.Алдабергеновтың өзі
ұйымдастырған колхоз кеңсесіндегі мұражай колхоз мәдениет үйінің

екінші қабатына көшірілді. Алматыдан арнайы мұражай көркем-
деушілері шақырылып, олар мұражай ішін безендіріп, жәдігерлерді
орналастырды.
1973-1978 жж. аралығында колхозды Кітапбаев Бошай басқарады.

Бұл жылдарда да шаруашылықтың экономикалық көрсеткіштері дами
түсті. Ет, сүт, жүн және астық едәуір мөлшерде артты. Мемлекетке ас-
тық тапсыру жоспары 2-3 есе артығымен орындалды. Ет, сүт тапсыру
жоспарлары (бесжылдық жоспарлар) мерзімінен бұрын орындалды.

Шаруашылықтың табысы 6млн.-нан асты. Әр сиырдан сауылтын сүт
мөлшері 1700 (бір мың жеті жүз) литрге жетті. Б.Кітапбаев ауылша-
руашылығын арттырудағы табыстары үшін Ленин, Октябрь револю-
циясы ордендерімен, көптеген медалдармен марапатталған [65].

Осы жылдар ішінде, нақтырақ айтсақ 1977 жылы 5 желтоқсанда
ҚазКСР Жоғарғы Советі Президиумының жарлығымен екі мәрте
Социалистік Еңбек Ері Нұрмолда Алдабергеновтың құрметіне Шұ-
бар ауылдық советі Алдабергенов ауылдық советі болып, ауылдық

советтің орталығы Шұбар ауылы, Алдабергенов ауылы болып өз-
гертілді [66].
1978-2006 жылдар аралығында Алдабергенов ауылдық советінЖа-
натов Көшкінбай Жанатұлы басқарған. Шаруашылықтың төрағасы

болып сайланысымен ауылдың мәдениетін, тұрғындардың тұрмыс-
тық жағдайын жақсарту бағытындағы жұмыстарды жалғастырды.
Ауыл көшелеріне асфальт төселіп, сауда орталықтары салынып, пай-
далануға берілді. Мектеп үйінің ғимараты кеңейтілді. 1982 жылы жеті

жылдық «Балалар музыка мектебі» ашылады. Ауыл тұрғындарына
арналып көптеген жаңа жобалы үйлер бой көтерді. Ұлы Отан соғы-
сынан оралмаған ауыл жауынгерлеріне арналып, үлкен мемориалдық
ескерткіш орнатылды. Ауылдың саябағында «Батырлар аллеясы» ор-

натылып, ол жерге ауылдан шыққан 20 батырдың (19 Социалистік
Еңбек Ері, 1 Ұлы Отан соғысының батыры) мүсіндері орнатылды.
Сонымен бірге ауылдың өткені мен бүгінгі тарихын баяндайтын Нұр-

молда Алдабергенов атындағы мұражайды 1958-1961жж. Н.Алдабер-
геновтың өзі тұрған екі қабатты үйге көшіреді. Ол үйді облыстық
оқу бөлімінен сатып алып, жөндеу жұмыстарын жүргізеді де, колхоз
жәдігерлерін мәдениет үйінің екінші қабатынан осы жерге әкеліп ор-

наластырады.
Кеңес Одағы құлағаннан кейінгі өтпелі кезеңнің қиындықтарын Ал-
дабергенов ауылы да басынан кешірді. Бұрынғы неміс жұрты өз ата-
мекеніне қоныс аударды. Білікті мамандар азайып, жұмыс күші сиреді.

Осындай жағдайда дұрыс жол табу, оны үйлестіретін әдіс қалыптас-
тыру тіпті де оңай емес болатын. Шаруашылық басшысы К. Жанатов
техника, басқа да құрал-жабдықтардың басқа жерлердегідей талан-
таражға түсуіне жол бермеді. Шаруашылықтың ендігі жерде өз күнін

өзі көруге тиіс екенін түсініп, ауылды дамытудың нарықтық жағдайға
арналған жаңа жоспарын дайындады. Ауылшаруашылығы өнімдерін
өңдейтін шағын нысандар ашып, ауылды агрофирмаға айналдырды.
Сүт өнімдерін өндіруді жолға қойды. Соя өсіру қолға алынды. Жұрт

еңбек етудің байырғы табысты жолына түсіп, тұрмыс жағдайлары
жақсара бастады. Жаңадан техника сатып алынды. Осылайша, Ал-
дабергенов атындағы агрофирма нарық заманының талаптарына сай
қайтадан құрылып, халықты өтпелі кезеңнің қиындықтарынан алып

шықты. К.Жанатовтың осы жылдардағы еңбегі бағаланып 1994 жылы
«Құрмет», 2005 жылы «Парасат» ордендерімен марапатталды [67].
Алдабергенов ауылдық округін 2007 жылдан бері Социалистік Еңбек
Ері (1948 ж.) Әппақ Мүсәпіровтың ұлы Мүсәпіров Төлеген Әппақұлы

басқарып келе жатыр (2013 жылы қайта сайланған). Т.Мүсәпіров те
бұрынғы басшылардың ізімен ауылдың мәдениетін, тұрғындардың
әлеуметтік жағдайын жақсарту жолында тынбай қызмет етуде. Оның
айтуынша (2012 жылғы сұхбат): Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарын-

да өте қиын болған. Ауылдың жағдайы құлдырап барып, 2000 жыл-
дан бері қарай қайтадан жақсарады. Ауылда бұрынғы мәдениет үйі
жөнделіп, қайта жұмыс жасап жатыр. Бес жылдай жабылып қалған
балабақша қайтадан ашылды. Ауылда үш мектеп бар (біреуі аралас,

екеуі қазақ мектебі). Мектептеде екі рет күрделі жөндеу жұмыстары
жүргізілді. Амбулатория, екі фельдшерлік пункт жұмыс істейді. Бұл
аталғандар мемлекеттік мекемелер, сонымен қоса ауылдың негізгі
кәсібі егіншілік жұмыстарымен айналысатын жауапкершілігі шек-

теулі серіктестіктер де бар. Олар жеміс-жидек, арпа-бидай, соя өсіреді.
Сояны Көксу ауданындағы соя зауытына өткізеді. Бұлар жеке меншік
ұйымдар, мемлекеттен ақша (субсидиялар), арзандатылған тыңайт-
қыш, арзандатылған жанар-жағар май түрінде көмек алып тұрады.

Ауыл халқының саны – 5287. Оның ішінде жұмысқа жарамсыздардың
саны – 2600. 1400 адам жұмыспен қамтылған. 1300-ға жуық адамның
өзін-өзі қамтамасыз ететін ақшасы, сиыры, ұсақ малы, құстары бар [68] .

Осы жерде айта кететін жәйт, тәуелсіздік алғаннан кейінгі 1999 жыл-
ғы жүргізілген бірінші халық санағы бойынша ауыл тұрғындарының
саны 3679 (1814 ер және 1865 әйел) болса, 2003 жылы 2,8 мың адам
болған. Ал 2009 жылғы жүргізілген екінші халық санағының мәліметі

бойынша ауылда 3669 (1787 ер және 1882 әйел) адам тұрған [69].
Ауылда жоғарыда аталғандардан да басқа кооперативтер мен жеке
шағын кәсіпорындар халыққа өз қызметтерін ұсынуда. Мысалы: қант
қызылшасын және оның тұқымдарын өсіретін, мал басын асылдан-

дырумен айналысатын, фармацевтикалық және басқа да тауар түр-
лерінің көтерме саудасымен, электротехникалық және монтаж жұ-
мыстарымен айналысатын, т.б. көптеген шағын кәсіпорындар жұмыс
істейді. Ол кәсіпорындардың кейбіреулері 5-10, 10-20 адамды жұмыс-

пен қамтып отырса, келесі біреуінде 30-40 адам жұмыс істейді [70].
2016 жылы Нұрмолда Алдабергеновтың туғанына 110 жыл толмақ,
соған орай кезінде негізін қоғам қайраткерінің өзі қалаған ауылдағы
Н.Алдабергенов мұражайы жаңартылды. Н.Алдабергеновтың қызы

Рәбиға Алдабергенова: «1986 жылы ашылған мұражай 31 жыл ішінде
бірнеше рет күрделі жөндеуден өткен. Биыл жаңаша кейіпке енген
ғимарат іші жаңа жәдігерлермен де толықты. Келушілер назарына
тың дүниелер ұсынылатын болады. Жалпы, мұнда қазір нар тұлға-

ның өмірі мен еңбек жолынан сыр шертетін 5 мыңнан астам құнды
дүниелер бар» дейді [71].
Қазіргі Н.Алдабергенов ауылының қалыптасу және даму тарихы
осылайша сан қилы жолдан өтті. Ұжымдасыру кезеңінің қиындықта-

рын еңсеріп, еңбекшілердің ерен еңбегінің нәтижесінде Одақтық дә-
режедегі үлгілі шаруашылыққа айналды. Өптелі кезеңнен де сүрінбей
өтіп, нарықтық экономика жағдайына тез бейімделді. Қазіргі кезде де
ауыл бұрынғы қарқынынан жаңылған жоқ, ауданның дамуына қомақ-

ты үлес қосып келе жатқан ұжым.
Қолданылған әдебиеттер мен дерек көздері

қалалар, естеліктер мен эсселер. Құрастырғандар: Ә.Ысқабай, Ш.Тергеуова,
Ж.Жетпісбаев. Алматы, 2007. -6б.

қалалар, естеліктер мен эсселер. Құрастырғандар: Ә.Ысқабай, Ш.Тергеуова,
Ж.Жетпісбаев. Алматы, 2007. -8б.

қалалар, естеліктер мен эсселер. Құрастырғандар: Ә.Ысқабай, Ш.Тергеуова,
Ж.Жетпісбаев. Алматы, 2007. -14б.

бергенов туралы ғұмырнамалық мақалалар, естеліктер мен эсселер. Құрастыр-
ғандар: Ә.Ысқабай, Ш.Тергеуова, Ж.Жетпісбаев. Алматы, 2007. -117б.

бергенов туралы ғұмырнамалық мақалалар, естеліктер мен эсселер. Құрастыр-
ғандар: Ә.Ысқабай, Ш.Тергеуова, Ж.Жетпісбаев. Алматы, 2007. -117б.
26 . Алдабергенов Н. Колхоз-менің өмірбаяным. 1966ж.//Шынайы шындық:
Нұрмолда Алдабергенов туралы ғұмырнамалық мақалалар, естеліктер мен эс-

селер. Құрастырғандар: Ә.Ысқабай, Ш.Тергеуова, Ж.Жетпісбаев. Алматы, 2007.
-16-17бб.

жиналысы, 26/Х. 1951ж.
28 .АОММ.1081-қор, 1-тізбе, 2-бума, 26-іс.№3 хаттама, колхоздың басқарма
жиналысы, 29/ІІ. 1952ж.

61.Н.Алдабергенов. Колхоз-менің өмірбаяным//Шынайы шындық: Нұрмолда
Алдабергенов туралы ғұмырнамалық мақалалар, естеліктер мен эсселер. Құрас-
тырғандар: Ә.Ысқабай, Ш.Тергеуова, Ж.Жетпісбаев. Алматы, 2007. -17б.

қалалар, естеліктер мен эсселер. Құрастырғандар: Ә.Ысқабай, Ш.Тергеуова,
Ж.Жетпісбаев. Алматы, 2007. -26-27 бб.

қалалар, естеліктер мен эсселер. Құрастырғандар: Ә.Ысқабай, Ш.Тергеуова,
Ж.Жетпісбаев. Алматы, 2007. -28, -31 бб.
66.Справочник по истории административно-территориального деления Ал-
матинской области (10 марта 1932г.-1 января 2000г.)/ Под ред. Чл.-корр. НАН

68 .Мүсәпіров Төлегенмен сұхбат//Осы кітапта
69.https://ru.wіkіpedіa.org/wіkі/Алдабергеново
70.stat.gov.kz/getІmg?іd=WC16200008831

2 Н.Алдабергенов ауылы
тұрғындарынан
алынған сұхбаттар
(Сұхбат берушілер тізімі қосымшада тіркелген. 6 кесте)

Қыдырбек Байқалықұлы
Махметовпен сұхбат

Көксай бөлімінде туылып, сонда ержеттім. Әкеміз соғысқа кетіп,
қайтпай қалды. Соғыста қаза болды. Шешеміз Нүрипа бізді асы-
рап, жеткізді. Мен Ақжар ауылдық кеңесінің жеті жылдық мектебін
бітірдім, одан кейін Қоғалы қазақ орта мектебінде 8-ші кластан оқи

бастадым. «28 Гвардияшыл панфиловшылардың» алтауы ма, жетеуі
ма сол Қоғалыдан шыққандықтан, ауданды «28 Гвардияшыл ауда-
ны» деп атады. Гвардия ауданының тұрғындарының көбі орыстар, қа-
зақтар 7-8 шағын колхоздарда ғана тұрған. Қазақ мектебінен бір ғана

Қоғалы қазақ орта мектебі болды. Сол жылы Алматы жанында Қара-
шоқы деген совхоз құрылып, ересек балалардың барлығын сонда тың
көтеруге жіберді. Қыркүйекте сабақ басталған жоқ, біз қарашада әлі
жер айдап, тракторшыға көмекші болып жүрдік. Арқарлыдан түскен

жерде екі-үш шақырым жер тегіс қой, сол жерді біз 1953 жылы айда-
дық. Соның аяқ жағында тамақ ішіп отыр едік, «ЗИМ» деген маши-
на келді. Ішінен, Құдай сақтасын, басы дәу, омырауы толған орден,
өзі герой, бір кісі түсе бастады. Бригадиріміз орыс болатын, ол қор-

қып орнынан тұрды да, «барлықтарың жұмыстарыңа шығыңдар» деп
бізді де көтерді. Машинадан түскен кісі: «Өй, тоқтаңдар, тоқтаңдар,
қарақтарым! Мен сендерден жөн сұрайын деп тұрмын. Сталин атын-
дағы колхоздың бастығымын, Алдабергенов деген менмін» – деді. Ол

дың ішінде. Содан ол: «Әй, мына жерді кім айда деді сендерге» – деді.
Бригадиріміз: «Үкімет, бұл жерде совхоз ашылған» – деп жауап берді.
Алдабергенов: – «Мына жер менің ата-бабамның жері, бұл жер тек
қана жайылым, бұл жерге бидай, астық шықпайды. Босқа жыртып

жатырсыңдар ғой. Мен басшыларға айтамын» – деді.
Біз оны білмейміз, шыға ма, шықпай ма, бізге берілген нұсқау солай еді.

Содан кейін Алдабергенов жас жігіттерге қарап: «Сендер неге оқы-
мағансыңдар? Неге жұмыс жасап жатсыңдар?» – деді. Сонда мен
тұрып: «Бізді екі ай оқудан босатып, тың көтеруге кәдімгі оқу ми-
нистрінің нұсқауымен жіберген» – дедім.

мен көмектесем» – деді. Сосын «Сен кімнің баласысың? Қай жақтан-
сың?» – деп сұрай бастады. Мен: – Махметов – дедім.

оқуда қиыншылық болса, кел деді.
Біздің бабамыз, үлкен атамыз, алтын ер жасаған кісі. Біз жалайыр-
дың ішіндегі андасы боламыз. Бұлардың аталары бізге қарама-қарсы
үйде, көрші болып тұрған. Бұл кісілер андас ішінде дербісәлісі, біз

мініп кетіп қалды.
Біз қараша біткен соң қайтадан Қоғалыға келдік. Кілең жетім ба-
лалар, барлығы интернатта. Интернат болғанда қазіргі ат қора дұ-
рыстау одан. Балалардың барлығының оқығысы келеді, бірақ интер-

натқа сыймайды. Содан коммисия шығып, үйінде жұмысшысы бар
балаларды, оның ішінде мені де интернаттан шығарып тастады. Орта
мектепте завуч болған біздің туысымыз кірісіп еді, коммисия бой бер-
мей қойды. Содан кейін завуч туысымыз: – Әй, Қыдырбек! Ағаң да

оқымай бастық болып, қожайын болып жүр ғой – деді. Амал жоқ,
ауылда біраз жұмыс жасап жүрдім. Бір күні шешеме «Апа, мен бұл
жерде болмаймын, кетем» – дедім. Шешем мен бір әпкем ғана бар
еді, олар: – Ойбай, қайда барасың? – деп жібергілері келмеді. Қыс-

қасы, мен ауылдан кетіп қалдым да, 1955 жылы осы колхозға келдім.
Алдабергенов мені бірден танып: – «Сен Арқарлы жақта жер айдаған
бала емессің ба? Үй-ішіңді көшіріп алып кел. Мына жерде мектеп-
интернат бар, оқы» – деді. Оқыдым. Кейін институтты сырттай оқып,

оны бітірдім, жұмыс істедім. Бұл жерде немістер бар. Бәйбішем сиыр
сауатын агрегат машинамен 150 сиыр сауып депутат болды. Бүкіл
Қазақстаннан келді, көреміз деп. Өмір бойы мал шаруашылығында
істеп, зейнетке шықтық. Қысқаша өмірбаян осы.

ды, соның кітапханасы болды. Менің бір жолдасым бар еді, екеуміз
сол кітапхананың кітабын бітірдік. Сабақ оқимын, өмірі ойнаған
емеспін, шешеме үй шаруашылығына қолқабыс етемін, үй сыпыра-
мын, інімді жетектеп үйде ойнаймын. Мектеп кітапханасындағы бар-

лық кітапты тауысқан соң ауылдық кеңестің кітапханасына бардым.
Барып, кітап жаздырып алып жатыр едім, кітапханашы қария кісі
екен: «Әй, не істеп жүрсің?» –деді.

үшін жағдай керек, жоғал, көзіңді құрт!» – деді. Содан кейін желкеден
бір түйді де, қуып шықты. Ақырын далаға шықтым. Кітапхананың есігі
тарс-тарс етіп сылқылдап бос тұр. Досыма келіп: «Кітап ұрлайық» –
дедім. Ол: – «Жаздырып алмаймыз ба?» – деді. Мен оған кітапханашы-

ның қуып шыққанын айттым. Қысқасы, түнде барып кітап ұрладық.
Біздің туысымыз мектеп директоры еді, сол шақырып жатыр деді,
бардым. Ол: «Әй, Қыдеке (мені Қыдеке дейтін), жоғары шық» –деді.

естігенімбірінші рет. Мал ұрлаушы еді, жинақ кассасын ұрлаушы еді,
кітапті кім ұрлайды? Сен білесің бе?» – деді. –«Білмеймін» –дедім.
Содан көздің жауын алатын шақшаны алып шығып, насыбайды сал-
ды да:

екен. Одан әкеме келді, енді маған тиді. Сенің атаң жасаған ғой, ала-
сың ба?» – деді.

«Әй, Қыдырбек, мен мектептегі кітапханадан кітап алатындарға са-
раптама жасадым. Кітапты ең көп оқитын сен екенсің. Кітапты сен
ұрладың-ау» – деді. Сонымен жанымды қоймады: «Ешкімге де айт-
паймын, екеуміз туысқанбыз ғой. Кітабың таусылса, мен тауып бе-

рем, ауданнан алып берем. Шыныңды айтшы?» – деді. Ақырында,
«ұрлағаным рас еді» – деп мойындадым.

әкесі Жөңкебай деген кісі. «Жөңкебай еспесі» деген жер атамның аты-
на байланысты айтылады. Суы таза, тұщы. Сарыбұлақ совхозының
тұрғындары: «тазалығы сонша, аккумуляторға құямыз» – дейді. Сол
Жөңкебай деген атам шебер, алтын ер жасаған кісі. Жерді зерттеуші

бір орыс, жасаған бұйымдарын көріп, атамызды іздеп келген. Бір ер
жасауға бір жыл уақыт керек екен. Атам жасаған ерді көрген орыс таң
қалып: «Сен, маған бір ер жасап бер, мен саған киім тігетін машина
берем» – дейді. Сөйтіп, «Зингер» тігін машинасының алтауын ба, же-

ағамыз болған, сол Семенов-Тянь-Шаньский дейді, ал енді біреулер,
жоқ, ол Пржевальский дейді. Сталинге ұқсайды дейді. Сол әкелген
машинасымен киім тігіп көрсетеді, барлығы таң қалады да, қалаған
ерін береді. Сол тігін машинасы баласы Махметке, Махметтен менің

шешеме тиеді. Қотырқай деген жайлаудан көшіп келе жатқан кезде,
түйе тайып жығылып, түйе аударылғанда жанағы машина қылта мо-
йынынан сынған. Менің әкемнің әкесі соны жасаған. Қалай жасағаны
белгісіз? Соны апам айтады, сынғаны білінбейді деп. Оның сырты

шойын, оны қалай балқытты, қалай жасады? Сол машинаны 1932
жылы сатып, жарты қап арпаға айырбастайды. Кеңес Үкіметіне дейін
болды. Үйде екеуі тұр.
Менің кіші қызым, мектепті алтын медальға бітірді. Турист болып

Хельсинкиге барды. Эрмитажға барғанда бабамыздың ертоқымын
көреді. «Қазақ, бәлембай жердің, бәлембай ауылы, жасаған Жөңкебай
Асанов» деген тұр дейді. Қазір ол бар ма, жоқ па? Білмеймін.

мақал бар ғой. Жаманшылық пен жақсылық егіз болады. Өмірің бі-
рыңғай тәтті бола бермейді. Алдабергенов керемет адам болды. Ба-
тыр десе батыр, шаруақор, елдің барлығы ол кісіні жақсы көрді. Ор-
нынан түсірген уақытта елдің бәрі жылады. Еңбегін үкімет бағалап,

орден берді, жұлдыз берді. Екі жұлдызы бар, төрт Ленин ордені бар.
Одақтың Жоғарғы Советіне бір рет депутат болып сайланды. Қазақ
КСР-на депутат, пленум мүшесі болды. Бір қасиеті – қазақи, елін
сондай жақсы көрді. Колхозымыз басым түрде қазақтардан тұрды.

Гайворонская деген Еңбек Ері болған, бірақ бұлардың ата-бабалары
осы жерде өскен. Бұл кісі колхозға немістерді көп тартты. Біз алға-
шында немістерді жек көрдік, қазақ жігіттері мен неміс жігіттері екі-
ге бөлініп алып төбелестік. Бір күні Алдабергенов қазақтардың бар-

лығын жинап алып: «Әй, бәріңді қамшынын астына алып сабаса ғой,
сендер түк білмейсіңдер. Мынау неміс өнерлі халық, немістерден үй-
реніңдер, шаруақор болыңдар. Сендер үйренсін деп шақырып отыр-
мын, кейін бәріміз кетеміз, заман сендерге қалады. Сонда ағам дұрыс

айтыпты ғой дейсіңдер» –деді. Немістерді керемет жақсы көрді. Мен
немістермен көрші болдым, бұлардың бір қасиеті – керемет таза. Таза
тұрады, таза жұмыс жасайды. Көршілермен тату тұрады. Немістің ба-
лалары сондай тәртіпті, ауылда өсіп тұрған алма ағаштарға қолдарын

созып бір алма алмайды. Сөйлегенде дауыстарын қатты көтермейді.
Үлкендердің сөзіне иіліп тұрады. Сосын олар күніне үш рет аман-
дасады – ертеңгісін, түсте, кешке. Күніне бір рет амандасатын біз,
алғашында оны түсінбей жүрдік. Ал, олардың балалары болса әке-

шешелеріне «мына аға сәлемімізді алмайды» деп айтып барады екен.
Бір күні көршім «әй, неге біздің балалардың сәлемін алмайсың? Өзің

болсаң, «ассалаумағалейкүм»дейсің» – дейді. Мен: «таңертең ғана
амандастық қой» десем, ол: «бізде күніне үш рет амандасады» дейтін.
Мен 1955 жылы осы колхозға келгенше, оларды комендатурада ұста-
ды, кейінірек босатты.

Қазір солардың бәрі Германияға көшіп кетті. Кетерлерінде оларды
үйлерімізге шақырып, жылап қоштастық. Ал, енді, солардың орнына
орыстар келді. Арақ ішіп, шу-шу болып жатады.
Ал, енді, Социалистік Еңбек Ері атағын алуына келер болсақ, бар-

лық бригадаларда немістер де жұмыс жасады ғой. Звено жетекші-
лерінің бәрі қазақтар болды. Кейін немістер ренжіңкіреп «күріш ар-
қылы күрмек су ішеді» деген мақал бар ғой қазақтарда. Біз еңбек етіп,
атақты сендер алдыңдар ғой, әәә» деп айтып жүрді.

Алдабергеновты Хрущев қаралап, орнынан түсірді. Кейін Брежнев
пен Димекең қайтадан орнына қойды. «Мұқырыда» екі-ақ жыл бас-
тық болды да, екі жылда колхозды өзгертіп жіберді. Сонда Димекең-
дер жағасын ұстап: «Ойпыр-ай, мынандай да шаруашылық болады

жалайырдың ішінде Балпық деген би болған. Нұрмолда сол кісі-
лердің тұқымы. Ата-бабасының қасиеттері кейінгі ұрпағына қонады.
Бір әңгімесін айтайын: «Менің бәйбішем музейде ұзақ жұмыс істеп
жүргесін, ауыл арасында: «Мына Шайбала өмір бойы музейде істей

бере ма?» – деп күңкіл шыға бастады. Сосын мен: «Әй, бәйбіше!
Елдің барлығы «кемпір болды, пенсияда деп» сөз қылып жатыр, сен
жұмысты қойсаң қайтеді» – дедім. Ол: «Қойсам, қояйын» – деді.
Содан бірде түсімде Нұрекең тарс етіп есікті ашып кірді де: «Мені

талан-таражға салатын болды, менің ең жақсы көретін қызымды сен
алдың. Неге музейді босат дейсің? Ол музей емес, менің шырақшым.
Егер де осыдан Шайбаланы алатын болсаң, жақсылық болмайды са-
ған» – деді. Ертеңгісін тұрып, құран оқып, бәйбішеме айттым: «Ай-

налайын, түнде аға түсіме кіріп, қатты ренжіп, ұрысты. Сен қашан
әлің кетеді, сол уақытта босарсың. Мен енді саған жұмыс істеме деп
айтпаймын» – дедім. Содан зейнетке шыққаннан кейін 25 жыл істеп,
былтыр күзде ғана орнын босатты. Соған қарағанда, Алдабергенов-

тың өзінің әулиелігі бар ма деймін! Әйтпесе, нелер пысық, нелер
мықты жігіттер бар ғой. Үлкен кісілер айтады қызметінен түсерде
жанында жолбарысы бар еді, сол кетіп қалды деп. Содан қайтып келді
дегендей сөз айтады. Мен енді 40 жылдай партбилет арқаладым да,

дінге аса сенбейтінмін, әлгі Лениннің айтқанындай, «Дін – апиын» –
деп. Түс көргеннен соң мойын бұра бастадым».

лер болған екен. Әкесі соғыста өлген. Шешесі үш жасында қайтыс
болыпты. Бір апалары ерте қайтыс болған, бауыры болған. Туысқа-
нының үйінде тұрып, оқыған. Ағасы Әділбаев Мерзакерім деген ин-
тернатта оқыған, «чрезвычайный детский дом» дегенде. Жетім бала-

ларды Совет өкіметі жинатқан ғой. Ағасы 10-ды бітіреді, бұл кісі 7-ні
бітіреді. Оқуға қаражат жоқ, содан бұл кісі фермаға сауыншы болып
кіреді. Ағасы Киров атындағы университеттің заң бөлімін бітіріп,
Моңғолияға барады. Улан-Удэге прокурор қызметіне жібереді. Кейін

Талдықорған облыстық юстиция бастығы болып пенсияға шықты. Ол
фермада жүрген уақытта мен зоотехникпін. Шындығы керек, біздің
бір туыс атамыз болған, малшы, сол атамыз айтатын көрінеді «Тоғұл-
дың қарындасы бар, Қыдырбек болса ержетті» –деп. Содан келсем

шешем: «Қанша қиыншылық көрдім, келін жұмсағым келеді, маған
келін алып бер. Мен барып қызды көріп келдім, бізге келін-бала бо-
лады екен» – деді. Бір немістің қызы бар еді, Эльмира деген, сол мені
жақсы көріп, келін болам деп үйге келгіштеп жүретін. Енді қазақ

қызы пайда болып, екеу болды. Не істеймін? Осының бәрін шеше-
ме айтып едім, шешем: «Жоқ, мына қызды аласың, алмасаң мен ке-
темін» – деді. Інім бар менен сегіз жас кіші, соны алып кетем деді.
Сосын барып сөйлестім. Міне, қосылған себебіміз сол. Рая деген

туысқан қарындасым бар еді, соны ертіп барып алып келдік. Әңгіме
күйеуде емес, әңгіме ене мен келін арасында. Шешем қатты қуанды,
шешеммен керемет тату тұрды. Шешем 1986 жылы қайтыс болды.
Ең алғаш Москваға барады, бірақ шешем оған қарсы болмады. Екі

рет фестиваль дейді, Хельсенкиге, Москваға барды. Жоғарғы Советте
пленум мүшесі болды, ЦК комсомолдың бюро мүшесі болды. Кейін
депутат болғаннан кейін оқуға жіберді, сөйтіп Жоғарғы партия мек-
тебін бітірді. Содан кейін 10 шақты жыл ауылдық кеңесті басқарды

да музейге жұмысқа ауысты. «Қызмет жасау керек» деп әр жерден
айтып, қатты айналдырып еді, шешем рұқсат бермеді. Кеңес үкіметі
кезінде қызметке отбасының келісімін алатын еді ғой, сондықтан ол
«шешеміз рұқсат бермеді» деген себебін айтты.

Қазір бес баламыз бар. Үлкен баламыз аурушаң болды да оқымады,
қазір кәсіпкер. Жанымызда тұрады. Оның төрт баласы бар, үлкен ба-
ласы үйленген, үш шөбереміз бар. Кіші бала Политтехтың мұнайын
бітірген. Қазір бизнесмен дей ма, крестьянское хозяйство дей ма?

Адам түсініп болмайды, қарағым. Ауылда әлі де қиыншылықтар бар.
Бізге жайлы қоғам бұрын біз істеген социализм тұсында болды. Осы
колхозда мысалы 2,5 мың га. жерге қызылша егілді, 30 000 қойы бол-
ды, 1000-ға тарта жылқысы болды, 4000-ға тарта сиыры болды. Ал,

қазір, 50 га. жерге қызылша еге алмайды. Мына Талдықорған облы-
сында төрт қант зауыты болатын, тоқтаусыз жұмыс жасайтын. Қазір
бір-ақ зауыт бар, бір-екі ай ғана жұмыс жасайды. Қанттың қабы 10
000 теңгеге жетті. Ал бұрынғы уақытта 1 кг. 20 тиын болатын. Ешкім

алмайтын, немістер ғана пайдаланатын – самогон, варенье жасайтын.
Ал қазақ оны алмайтын да, өткізбейтін де. Колхоз өзі сатып, ақшасын
беретін. Ал қазіргі ауыл басқа жағдайда өмір сүруде, қарағым. Біз дү-
ниенің барлығын көрдік қой... Жаңа Алдабергеновтерді көргің келеді

екен. Олар қайда? Солар келсе екен деп үміттенеміз. Совет заманын-
да РайПО, Райфинотдел деген болған, сауда жасағанды «спекулянт»
деп есептеген. Қазір ай сайын қымбаттай түсуде. Бір кг ұрпақ 45 тең-
ге, бір түк шөп 5 000 теңге. Кеудем қанша қомпайғанымен, ішімде

ештеңе жоқ болса, не болады. Кемпіріміз екеуміз тату тұрдық. Теле-
визорды қарап отырғанда жылағандарды, қайыр сұрағандарды, жетім
балаларды көрсеткенде жүрегің керемет ауырады екен.
Қазір осы ауылды ұстап тұрған – соя. Ауылдың бәрі Мұқырыдан

түскен жердегі ойпатта соя егеді, сол. 10 жыл болды, бір дақылды
сала бергеннен не болады, енді 5 жыл ма, 10 жыл ма, түк шықпай қа-
лады ғой. Баяғыда Кеңес үкіметі кезінде қызылшаны салдырып-сал-
дырып, кейін бәрі шіріп кететін болған.

қиыншылық жағдай болды ғой. Сталиннің темірдей тәртібі – ел аш,
бір уыс бидай ала алмайды. Бір қасқа сиырымыз болды, сонымен күн
көрдік. Ал, Алдабергенов ең алғаш авансқа ақша бергізген. Сталин
колхозына көшіп келгесін жағдайымыз дұрыстау болды.

лығы майданға жіберілді. Қалай өмір сүресің? Сталин тұсында ке-
ремет салық түрлері салынды: бойдақ салық, жүн салық, азық-түлік
салығы, т.б. салықтар. Бірақ, әскерге барғандарға салық салынбады.
Менің бір жездем болды, соның қасқа сиырының бұзауы емеді, бір

жылда дәу болады, сол салыққа бұзауды өткізетін. Қалай Сталин
өлді, Маленков тұрды салықтың барлығын алып тастады. Хрущев
келді де, жағдай қайтадан нашарлап кетті. Маленков болғанда жағда-
йымыз жақсы жаққа өзгере бастаған еді.

аулаймыз. Мына Көксудың басында бір ноғай отбасы тұрды. Сол
үйдің отағасы айтатын: «Балам жылайды үш күн болды, нәр татпай-
ды. Ауызы толып нан жеген адамның арманы бар ма?!» –деп. Соның
бір баласы аштан өлді, қалғандарын әйтеуір қазақтар сүт беріп асы-

рап алып қалды. Кейін 50 жылдан кейін Алматыда сол ноғай отбасы-
ның бір баласымен кездесіп қалдым. Ол мені құшақтап, еңіреп тұ-
рып: «Менің жанымды қасқа сиырдың сүтін беріп алып қалған сенің
апаң ғой» – деген еді. Мен ол кезде жаспын, жұмысқа бармаймын.

Апам таңда, бозторғай шырылдаған уақытта жұмысқа кететін. Соқа
айдайды, астық дайындайды, шөп шабады, егінді орады. Қоғалы жақ-
тың жұмысы сол. Жұмыс көз көрместей қараңғы болған уақытта тоқ-
тайды. Соғыста сондай еңбектің арқасында жеңді. Тек Қоғалыда ғана

рады, соны жейді, сүт ішеді немесе сүт қосқан шай ішеді. Түсте, 200
адам жұмыс жасайды, дәу тайқазанға бір шелек арпа (оның ішіндегі
жасылын алып тазалайды) және тұз салады. Әбден қайнатқан кезде
жаңағы арпа езіледі, соны түскі тамаққа береді. Қоладан жасалған бір

литрлік сары ожау болатын, сол әлі менің көз алдымнан кетпейді, со-
дан құйып береді. Бар тамақ осы, нан жоқ.

болдық. Мысалы, 120 қойдан орта есеппен 120 қозы алып отырдық.
Сауынды сиыр 3000, 4000 литрге шейін сүт береді. Менің бәйбішем
4000 литрге дейін сүт сауды. Қойдың жүнінен 4 кг. дейін алып отыр-
дық. Мал шаруашылығында үлкен табыс, жетістікте жүрдік. Жүнді

біз Латвияға өткізіп жүрдік, текстиль заводтарының барлығы Латвия-
да екен. Шикізатты біз шығарамыз, ал пайдасын латыштар көреді.
Қазір ойлап қарасам, оларды ұстап тұру үшін солай жасаған екен ғой.

мемлекеттермен қатынас жоқ, сонда шетел мемлекеттері туралы
не ойлайтын едіңіз?

ларды көп тыңдадым. «Азаттық» радиосының қазақ бөлімінің басты-
ғы Хасен Оралтай деген қазақ болған екен. Ол кісіні мен Алматыда
кездестірдім, сөйлестік. Өте мықты адам екен. Сол кісі біз білмейтін
барлық шындықты айтып отырды. Ал, оны Кеңес Одағы халықтан

лесі жылы өзі өсіп шығады. Бұл колхоз 1933 жылы құрылған екен,
Сталиннің нұсқауымен. Менің естуім бойынша, колхозды ұйымдас-
тыру уақытында Ораз Жандосов жетекші қызметтерде болған. Ол
Қазақстанда колхоз болмайды десе, Сталин Оразға ұрсатын көрінеді.

Ол кісі керемет адам болған ғой, атып тұрады да: «Жетісу казактары,
орыстар қазақтарды жерінен неге қуады, орыстардың қолында мыл-
тығы бар, қылышы бар, ал қазақтарда шоқпардан басқа ештеңесі жоқ.
Барлығын құмға қуған» –дейді. Бүкіл империя бойынша, Қытайға

дейінгі шекара «Патша трассасы» дейді екен. Әрбір 20-30 шақырым
жерде орыстың селосы болды. Онда кәдімгідей жүздеген әскер тұр-
ған. Қазақтың малдарын әкесінің малындай сойып, атып алатын бол-
ған. Сол атылған оқтан талай қазақтар да өлген (Алдабергенов бала

кезінен соның бәрін көріп өскен ғой). Сталин осыдан кейін Жандо-
совты орнынан алып тастайды.* Мына жер жалайыр ішіндегі сиыр-
шылар жері. Жаңаталап, Қызылту, Жаңалық деген үш колхоз болды.
Алдабергенов Жаңаталапта бригадир болады, алдыңғы қатарлы

бригадир болады. Содан бастық болады. Ол бастық болысымен, кол-
хоздың шаруашылығы қарқынды дами бастайды. Колхоздарды ірі-
лендіру басталғанда, үш колхоз Жаңаталап колхозына біріктіріліп,
«Сталин» атындағы колхоз деп атала бастады. Сталин өлген соң

«жеке басқа табынушылықты жою» науқаны басталып горкомның
хатшысы болған Балапанов деген ХХІІ съезге делегат болып қаты-
сады. Сол съезд Сталинді қаралайды. Балапанов келгеннен соң Ста-
линнің ілулі тұрған суретін алып, колхоздың атын «ХХІІ партсъезд»

деп өзгертеді. Кешегі Қазақстан егемендік алғанша «ХХІІ партсъезд»
атанды. Қазір елдің сұрауы бойынша ауылды «Алдабергенов ауылы»
деп атады. Міне, колхоздың тарихы сол. Колхоздың табысы Алдабер-
генов тұсында өте жоғары болды, рубльмен 4 000 000-ға шейін жетті.

лие болған. Балпық атамыздың бейіті Қаратал ауданының Оян деген
жерінде. Балпық би әулие адам болған. Түрксіб темір жолы бейітке
бір шақырым жер қалғанда эксковатор сынады, адам шығыны бола-
ды. Жұмыс жүрмей қояды. Бұның себебін түсінбеген орыстар не бол-

ғанын сұрастыра бастайды. Сол жерде Айнабұлақта жолдың бастығы
болған Байшапанов деген кісі болған екен, сол: «Себебі, мына жер
тура менің атамның тұсына келіп тұр, сол кісінің әруағы. Жолды 200
метрге бұрып, басқа жақтан салу керек, сонда жұмыс жүреді» – дейді. Со-

_____________________________
*) Респондент бұл арада, әрине 1921-1922 жж. Жетісуда жүргізіген жер-су ре-
формасы туралы айтып отыр.

лай жасайды. Осыдан кейін жұмыс жүріп кетеді, орыс-қазағы түгел таң
қалысады. Бір әулиелігі сол. Қосымша айта кетейін дегенім: Түріксібте
Тынышпаев па, әлде Әбдіқанов па, біреуі инженер болған екен.
Нұрмолда Алдабергенов оқымаған, мал баққан. Кеңес үкіметі орна-

ған соң Түрксібте жұмыс істеген. Одан кейін Жаңаталап колхозына
кіріп, жұмыс істеген. Колхоздастыруда құмдағы халықты ру-румен ай-
дап әкеліп, әр рудан бір колхоз жасады ғой. Сонда Дербісәлі андастар-
ды осында орналастырған. Ал, бұрын бұл сиыршылардың жері болған.

соғыстан кейін алады. Талдықорған ауданы мен Киров ауданы-
ның екеуінің арасы 20 шақырым, осы өңірде қант зауыты салынды.
Зауыт салынғаннан кейін қызылша егу керек. Оны мамандар арнайы
Москвадан келіп үйреткен. Мен оны 1955 жылы көрдім. Жерді гек-

тар-гектарга бөліп, үй, бала-шаға демей жұмыс жасады. Тың жерде
қызылшадан өнім өте мол алынды, әр гектардан 800 центнер өнім
алғандарға Еңбек Ері атағы берілді.

латыным, соғыс қалай бітті, техника да келе бастады, комбайн да келе
батады, авансты да бере бастады.
Колхоздарда жылдың аяғында малдың етке өткізілетіні өткізіледі, са-
тылатыны сатылады және солардан келесі жылға артық мал қалады.

Осы артық қалған малдар үшін Москвадан арнайы комиссия келіп,
есептен артық қалған малдың бәрін төбесінен ұшқан құсты өткізбейтін
53 шақырымдық мемлекеттік шекара (красная граница) «красный зона-
ға» жібереді. Мен оны заставаға барғанда көзіммен көрдім. Осылайша,

малдың барлығын құртты. Колхоздың малы жұмысшылардың біреуіне
де, қарапайым егіншілерге де берілген жоқ, Ресейге айдалды. Кеңес
Одағы тұсында халықтың үкіметке деген сенімі әлсірей бастады.
Кеңес Одағының құлауына да көбірек себеп болған – пара беру. Ең

мықты дегендер – колхоз бастықтары болды. Өйткені, тамақ өндіреді
ғой. Солардың барлығын пара ұстайды. Алдабергенов заманы кел-
меске кетті. ЦК-да, облыста байланыстары болады, сонан соң шаруа-
ны қарауды қойды. Мына жерден арыз түсіп қызметтен кетсе, басқа

еді. Әр жерді өз азаматтары басқаруы керек. Асановты Нұрмолда аға-
мыздан кейін әкеліп қойды. Ол бұл жердің адамы емес. Нұрмолда Ал-
дабергенов тұсында «бәрі халықтың игілігі, халықтың еңбегі шығын
болмау керек» деп отыратын. Асанов тұсында шаруашылық құлдырай

бастады. Жұмыс жөніне қалды. Шаруашылық кері кете бастағанда ар-
тық жерлер ұстай бастады. Іс жүзінде 11 га жер, бірақ жоспарға 10
га жер деп көрсетеді де, 1 га жерді көрсетпейді. Бірақ, алынған өнім
көрсеткіші 11 га жердікі. Қулықтың неше түрі болды. Шақан, Рысбай

қариялардың оның үстінен арыз жазатыны осы кезде. Асановты Об-
комның хатшысы, Министрлер Кеңесінің председателі, Прокурорлар
сүйеп тұрды, сосын ол шалқыды. Бес жыл Шұбарда дүниенің қызығын
көрді. Бейсебаев Министрлер Кеңесінің председателі болып тұрған

кезде оған Социалистік Еңбек Ері атағын алып берді. Алдабергенов
орнынан түсерде Бейсебаев Обкомның хатшысы болды, содан кейін
1-2 жылдан кейін Министрлер Кеңесінің председателі болып кетті.
Жоғарыда айтып кеткенімдей, Асанов бастық болған кезде Шақан

Сасықбаев (Шақан Алдабергеновтың інілері, бұрын бастық болған,
коммунист болған) шаруашылықты дұрыс жүргізбеді деп оған қарсы
шығады. Асанов содан кейін Шақан ақсақалмен арыздасып, шатақта-
сады. Ақырында ол Шақан Сасықбаевты соттатады. Таққан кінәсі не?

Асановтың бір баласы мектеп-интернат салған кезде смоланы сағыз
деп шайнап, сол смола ішіне тұрып қалып, қайтыс болған. Баланы
Шұбардың аяғындағы бейітке жерлеп, басына мрамордан ескерткіш
қойды. Сол мраморға алтыннан желімдеген жазуын шағып алып ала-

ды да: «Менің баламның басындағы жазуды Шақан шапқан» – деп
үкіметке арыз берген. Есі шамалылау бір кісі бар еді, атын ұмытып
отырмын, соны: «Мен атпен келе жатқанда Шақан бұзып алып жатыр
екен» –дегізіп, куәгер болғызады.

Осылайша Шақанды түрмеге қамайды. Кінәсі жоқ деп босатып жі-
берсе, қайтадан алып барып қаматады.
Ол кісі соттасып жүргенде, Нұрекең бастап юстицияның орынба-
сары болған Бөлекбаевқа барады: «Бұл бір азамат еді, Ұлы Отан со-

ғысына қатысқан, кейін колхоз бастығы болған. Өзі инвалид, бұл қа-
лай болғаны» – деп. Ақырында Шақан ақсақалды Қонаевқа кіргізеді.
Кейін Шақанның айтқаны: «Кабинеті керемет екен. Төрт жыл айтыс-
қаннан әбден қажыған мен, Қонаевты көрген уақытта, есіктен кіре,

еңіреп тұрып жыладым» – дейді. Қонаев қолтықтап, жанындағы үс-
телге апарып отырғызды. Мен әкемді көргендей сонша көңілім босап,
жыладым. Жылап отырып ақырын қарасам, ол кісі (Қонаев) бірдеңе
жазып отыр, көзінің астымен маған қарап қояды. Бір сағат отырдым,

өксігімді басып, жылап болғаннан соң ақырын маған қарап, қария,
ашуыңыз басылды ма? Әңгімеңізге көшіңіз» – деді. «Қарағым, Ди-

меке, – айта алмай, көзімнен жас ыршып кетті дейді – қарағым, менің
жазығым жоқ еді. Алты бірдей балам бар, жұмыстан қуып, босатып
жіберді, оның үстіне түрмеге қаматты. Мынау прокурор, мынау облыс-
тың басшылары барлығы түгел жабылып, баяғы Алдабергеновтың кол-

хозын...» – дей беріп едім «жарайды, қария, ұқтым» – деді де, кнопка-
ны басып жіберді. Көмекшісі келді, татар әйел екен. -«Республикалық
прокурорды шақыр! Шақан Сасықбаевтың делосының барлығын алып
келсін деп айт»– деді. «Обком басшысын шақыртты (фамилиясын

ұмытып отырмын). Ол жоқ екен, Талдықорғанға жиналысқа кетіпті.
Ол жоқ болса Облисполкомның председателін (ол кезде Жұмақан Бала-
панов болған) шақыр деді» –дейді. «Республикалық прокурор келеді,
делосы 12 том болған екен» –дейді. «Делоны қой деді» – дейді. Мен

қасында отырмын, республикалық прокурор жанымда отыр. Бір уақыт-
та делоның барлығын ашып, қарап отырды. Бір сағат қарады» – дейді.
Сосын: – «Жолдас прокурор мына делода Асановты сабады деп, ол
Асанов 30 жастағы жігіт, 70 жастағы шал қалай сабайды, қарағым-ау?,

қаралаған адам жаныңда отыр, 40 жыл коммунист болған адам, 30 жыл
колхоз бастығы болған, 5 жыл соғыста жүріп, бір аяғын берген (бір
аяғының буыннан төменгі жағы жоқ еді)» – деп, Димекең ашуланып:
«істі жап», – деп айтты» – дейді. Сол уақытта Балапанов келді дейді.

Амандасқан соң: – Мына кісіні білесің ба? – депті. – Білемін – депті.
Олай болса, колхоз бастығына айт, обком секретарына айтып, мына
кісіні 24 сағаттың ішінде жұмысқа қойдыртыңыз. Жұмыстан босат-
қаннан бері қарайғы айлығын төлеңіз. Қария, басқа айтарыңыз бар ма?

да: «Мынаны архивке алып барып, өртеп жібер!» – деген. Сосын: «Қа-
рия, сау болыңыз, бір жағдай бола қалса, мына телефонға звондаңыз»

«Қария, тоқтай тұрыңызшы, алты балаңыз бар екен, мына кісімен төрт
жыл айтыстыңыз, жағдайыңыз қалай?» – депті. «Төмен қарап тұрып
не айтарымды білмедім» – дейді. «Енді, жағдайым, алты балам бар,
өзіңіз білесіз ғой, қаңғып жүрген адамда не жағдай болады?» – десе,

кнопканы басып жібереді де, хатшы әйелді шықыртып: «Фатима, мына
кісіге ЦК-ның өзара көмек қорынан 4 000 сом ақша беріңіз» – дейді.
Мен:«көп ақша ғой, мен ондай ақша ұстамаймын дегенде: Қария, алты
балаңыз бар, алыңыз. Сау болыңыз", – деп жаңағы ақшаны қойыныма,

қолтығыма тығып-тығып жіберді» – дейді.
Алдына сан рет келгенде есігінен кіргізбей қойған Балапанов, сол
сәтті байқап қалып: – «Қария, қолтығыңызға не тығып жатыр?» – дейді.
Шақан қария сауатсыз адам еді. Содан Шақанды Алматыдан об-

лисполкомның «Волгасына» отырғызып алып Талдықорғанға алып
келеді. Бұл кезде Талдықорғанда мал шаруашылығынан үлкен жина-
лыс болып жатыр екен. Обком секретары бар, горком секретары бар,

Асанов бар – барлығы фойеде тұрады. Балапанов оларға барып: «Ди-
мекең мына кісіні 24 сағаттың ішінде жұмысқа қойсын деп айтты.
Мен жауабын жеткізуге тиіспін» – деген. Содан шаң-шұң еткен дауыс
шықты, шаңқылдап ұрсысып жатты дейді. Асанов: «Қонаев бұны

менің орныма қойсын» – дейді.
Балапанов өте қу адам. Содан: «Шәке, машинаға отырыныз» – деп,
отырғызып алады да, қарияның үйіне келеді. Қалтасында 1 000 сомы
бар, соны жеңгейге «бала-шағаға» деп береді. Шақан ақсақалға: «Қа-

рия демал, мен жеңгемен ептеп сөйлесейін» – дейді. Сөйтіп, Шақан-
ның әйеліне: «Бұл кісі сауатсыз адам, «Асановтың орынбасары болып
неміс отыр. Мен не орынбасары болам, не бастық болам» деп жа-
тыр, бұл қалай болады. Мынау бірінші фермаға немесе екінші ферма-

ға ферма меңгерушісі болсын, еңбекақысын береміз» –дейді. Әйелі:
«Не, оны істемеймін деді ма, шал?» – дейді.

Шақан қарияның әйелі келіп оған: «Қаңғып жүргеніміз аз ба еді?
Мен мына алты баланы қалай асырап жүрмін, сен беріп тұрған қыз-
меттен бас тарттың» – деп, ақсақалмен айқаса кетеді. Балапанов Ша-
қанның әйеліне: «шалды көндір» – дейді. Ол: «көндірем» –дейді. Со-

нымен, шал көнеді. 1962 жылы Нұрмолда атамыздың үлкен фермасы
болатын. Балапанов оны осы фермаға алып келеді. Ал, мен сол фер-
мада механик болатынмын.
Ферманың үлкен есебі бар. Еттің, малдың, азық-түліктің есебі де-

гендей. Оның үстіне еңбек ақыны да жазады. Ал, ферма меңгерушісі
болған мына кісі болса, шала сауатты, ферманың есебін жасау оңай
шаруа емес, оны жасайтын адам керек. Асановтың: «ол кісі сауатсыз
істей алмайды» –деп айтқаны бар. Шақан ақсақал маған келіп: «Інім,

Асановтан қорқасын ба, қорықпайсың ба?» – деді.
Ол кезде менің бәйбішем Одаққа депутат. Алдабергенов бесінші ша-
қырылымда депутат болды, ол түскеннен кейін менің бәйбішем алтын-
шы шақырылымға депутат болды. 120 сиыр сауған сауыншы болатын.

Мен: «Жоқ, аға, қорықпаймын, ферманың есебін жасаймын» – дедім.
Сонымен бұл кісі көшіп келіп, ферма меңгерушісі болды. Мен фер-
маның есебін жасап берем. Ол дайын есепті Виж деген экономист
досы бар, соған апарып береді де, қайтып келеді. Ал, Асанов содан

күні, ферма меңгерушісі (Шақан Сасықбаев) құбылып тұратын әдемі
қытайлық жасыл қалпағы мен қытайлық қымбат макинтошын киіп
шығыпты (оны ертеректе Алдабергеновке Қытайдан «Жэньминь жи-
бао» газетінің бас редакторы, жанында 7-8 адамы бар коммисия келіп,

Өзі мысқылдап сөйлейтін кісі еді. Мен: «Қария, ажар беретін
киіміңізді киіпсіз, бір жағдай болып қалды ма?» – деп едім, сонда
оның айтқаны: «Әй, Қыдырбек, бір Тәңір келіпті ауылға, соны қо-
наққа шақырайын деп едім. Сен облыстық тұтынушылар одағының

бастығын білесің ғой, содан барып машинаңмен бір жәшік қымбат
арақ алып кел (мен ол кезде бәйбішем депутат болғандықтан, ауылда
ең алғаш жекеменшік «Москвич» машинасын алғанмын). Жалайыр-
дың жақсыларының барлығын шақырам, тай соямын» – деді. Арағын

алып келдім, түске жақын «Волга» келді. Ішінде біздің жалайырдың
біраз адамдары бар. Тай сойылды, екі жәшік коньяк пен шампан құ-
йылды. Қонақтардың ішінде Нұрмолда Алдабергенов, ауылда қызмет
жасаған тағы оншақты адам, олармен бірге үлкен бір сары кісі (Тәңір

дегені осы кісі) мен әдемі келіншек және өзбек бәйбішесіндей жау-
лық салған, аппақ, сондай әдемі тағы бір әйел кісі болды. – «Бұл кісі
кім?» – деп сұрастырсам, бұл кісілердің әкелері ертеректе бай болған,
өзі Ленинградта оқып, Сауда институтын бітірген екен. Содан бір ев-

рейдің қызын алып, осы Жетісуға келеді. Келгеннен кейін қызметте
көтеріліп, обкомның екінші хатшысы болады. Осы кісі екінші хатшы
болған уақытта геройлардың герой болып, орден алып, алдыңғы қа-
тарға шыққан кездері. Оған осы кісі қатты көмектеседі. Ал, ол кезде

күнбатысының күнгей жағын орақтылар мекен етсе, күн шығыс жағын
андастар мекен етеді. Андастар болғанда ішіндегі дербісәлі мекендейді.
Қонақтар арақты ішті, қазы-қартасын жеді. Ет жеп отырған уақыт-
та бір кісі келді де: «Ассалаумағалейкум» деп амандасты. Қонағы-

мыз оған қолын селқос берді. Тұрды да айтты: «Нұреке, – деді тәңірі
(фамилиясы Құлынбаев, аты Маулен), – Нұреке, апиыншыдан қандай
бала туады? Сөйтсе жанағы келген кісінің әкесінің аты – Дайыр деген
кісі, апиын ішеді екен. Сол Дайыр жалайырдың шежіресін көп білген.

Бұл – соның баласы Әбдіқадыр Дайыров деген кісі екен. Нұрмолда
Жаңаталапқа бастық болғанда, ол Жаңалыққа бастық болады. Герой-
дың көбісі Дайыровтың совхозынан шыққан. Жаңаталаптан алты ге-
рой, Жаңалықтан тоғыз герой шықты. Кейін колхоз қосылған уақыт-

та, өзі бастық болуы үшін Әбдіқадыр Дайыров Нұрекеңнің үстінен
арыз жүгірткен. Өйткені, Нұрекеңнің колхозы көтеріле бастайды. Сол
кезде электростанция салынған, қазір қаңқасы жатыр. Сонда обком
секретары Артығалиев Дайыровты қолдайды. Дайыров Артығаливқа

қонақтап, жиі барады деп естиміз. Обкомның басқару бюросы: «Қа-
лай Дайыров болады, шаруашылықты көтерген мына Алдабергенов»

даға тоқтап, үш колхозға бастық болып қалдырады. Ал Әбдіқадыр
Дайыровты Жетісуға жібереді.
Ал, апиыншыдан қандай ұл туады деп неге айтты? Бұл кісі (Құ-
лынбаев Маулен) обком хатшысы болып жүрген уақытта еврей әйелді

тастады, Алакөлде найманнан Дәмелі деген райкомның үшінші хат-
шысы болған қызды алады. Әйелді алғаннан кейін жұмыстан босай-
ды. Бұл кезде Нұрекең Одаққа депутат болып, дүрілдеп тұрған кезі.
Алматыда ол кезде бұрышты экспортқа шығаратын бұрыш заво-

ды бар екен. Оның бухгалтері еврей, инженері дүнген, бастығы кім
екенін білмеймін. Сол кезде Мауленді сол бұрыш заводына директор
етіп жібереді. Директор етіп жібергенде, жанағы еврей мен дүнген
келіседі де «махинация» жасайды. Бұл бұрышты Жапонияға жібе-

реді екен. Бұрышты уатқанда дүнген кішкентай қызыл кірпішті уа-
тып, салмағын арттыру үшін бұрышқа қосады екен. Содан есептеп,
қызыл бұрыштан түскен ақшаны еврей екеуі пайдаланады екен. Ал
жапондар бұны біліп қояды. Соның кесірінен екі ортадағы сауда тоқ-

тап қалады. КГБ тексерген уақытта Құлынбаев Мауленді, директор-
ды, еврейді, дүнгенді ұстайды. Үшеуін ату жазасына кеседі. Ал, бұл
кісі қалай атылмай қалды? Баяғыда үкімет басына (Жоғарғы Кеңестің
төрағалығына) Ниязбеков деген келіп еді ғой, ол Ақтөбеде обком сек-

ретары болған екен. Құлынбаев жас кезінде Сауда институтын бітіріп
келді ғой, кейін Москвада жоғары партия мектебінде, Ниязбеков пен
кейінгі әйелі де (Дәмелі) сонда оқиды. Қиыншылық уақыт, Дәмелі
тамақ жасайды. 4 жыл оқи жүріп бұлар дос болады. Содан Дәмелі

Талдықорғанға, Ниязбеков Ақтөбеге кетеді. Қоштасар уақытта Нияз-
беков: «Дәке, өлсем жақсылығыңды ұмытпаспын. Жағамның кірін
жуып, үтіктеп, күйеуіңнен кем көрмедің. Жақсылығың менен қайтар,
менен қайтпаса да құдайдан қайтар» – деген екен.

Құлынбаев сотталып, ату жазасына кетіп тұр. Әйелі Дәмелі қазіргі
әл-Фараби атындағы университеттің партия ұйымын басқарады. Сол
тұста Ниязбеков Жоғарғы Кеңеске төраға болып келеді. Дәмелі осы
кезде Ниязбековке келіп, күйеуінің жағдайын айтады. Ол: «Ату жа-

засына жібермеймін, оған шамам келеді. Бірақ түрмеге қамалады, 3-4
жылда, құдай қаласа, босаттырам» – дейді. Айтқанын жасайды. Бұл
кісі төрт жыл түрмеде «одиночкада» отырады. Еврей мен дүнген Қа-
рағандыда түрмеде атылып кетеді.

Сол келгенінде түрмеден босап келгеніне бір ай болған екен. Ал-
матыда тұрады, Шақан ақсақал қонаққа шақырып, ел-жұртқа келіп
отырған беті екен. Содан тамақ ішіп отырып, «Нұреке, апиыншыдан
қандай бала туады? – деуінің себебі: Өзі түрмеге қамалып, әйелі қиын

жағдайда қаладысол кезде: «Менің тусытарымның барлығы Көксу
мен Қараталдың ішінде, кез-келгеніне барсаң, көмектеседі, ең жақын
туысым, Жетісуда бастық Дайыров деген, сосын досым Шақан деген

бар, Нұрмолда бар, нағашыларым бар – осының барлығы көмекте-
седі»– деген ғой. Содан әйелі қиыншылық уақытында келсе, Дайы-
ров бұны қарсы алмай қояды. Одан жылап шығып, Нұрекеңе барады.
Нұрекең бір машинаға (ГАЗ 51) не тамақ бар, барлығын тиеп береді,

ақшасын береді. «Күйеуің босап шыққанша мен аман болып тұрсам,
соғымың, ақшаң менен» – деп, Нұрекең болысқан екен.
«Апиыншыдан қандай бала туады?» дегені – Әбдіқадыр Дайыров-
тың әйеліне көмек бермегенін меңзеп, кекеткені екен.

шая бастаған уақытта Маулен тік сөйлеп: «Жоқ, Әбдіқадыр! Нұре-
ке, мына Әбдіқадыр сенен маған бір табан жақын болды (Маулен де,
Әбдіқадыр да орақтылар), сенен гөрі осыған көбірек болысушы едім.
Жылап келіні келген уақытта үйден айдап шығыпты, сол адамшы-

лыққа жата ма, әділін айтшы» – деді.
Дайыров отыр. Сонда Нұрекең: «Енді, Мауке, не дейсің? Туысың
ғой сенің. Бірақ қазақта: «Кең болсаң, кем болмайсың» деген мақал
бар. «Ер адамның басына не келіп, не кетпейді» – деді.

Маулен: «Әй, Нұреке, Алла Тағала бақты саған осы кеңдігіңнен берді
ғой. Жарайды, апиыншының баласы, отыр орныңа, жарайды» – деді.

колхозында тұрған ғой, Жаналықтың шалдары «бастықтың әкесі» деп
апиын тауып береді екен. Апиыны жоқ болса, кұрысып, тырысып қа-
лады екен.
Сонымен тамақ ішіп отырған уақытта, бір жылқышы шал келіп

(күзді күні, мал айдасып жатқан уақыт болатын) барлығымен аман-
дасты. Шақан ол кісіні дастарханға отырғызды. Осы отырыста Мыр-
захан деген кісі туралы естідім.
Құлынбаевтың қасындағы екі әйелдің біреуі келіншегі де, екіншісі

шей деген кісі екен. Шалға барлығы амандасып жатқанда жаулық
салған кісі:

«Ойбай-ау, Кәдушей» – деп құшақтап, амандасты. Оны қайдан тани-
сың дегенде: «Айтайын, бұл көп әңгіме. Мына Маулен Ленинградта
оқып жүрген уақытта, әкеміз бай, кәмпескеленіп кетті. Күйеуім Мыр-
захан Талдықорғанда ОГПУ-дың орынбасары болған. Мырзаханның

Тоқберген деген нағашысы керемет бай болды, Лабасының тұмсы-
ғында тұрды. ОГПУ байлардың барлығын кәмпескелеп, ірі байларды
атты ғой. Сол Тоқбергенді де атуға үкім шығарылады. Сонда Мырза-
хан Талдықорғаннан атпен шығып, Тоқбергенге барып, бүгін түннен

қалмай Қытайға өтіңдер, ертен сені ұстап атады дейді. Тоқберген бір
түнде Лабасы тауынан Шаңырақтан өтіп, 1928 жылы көктемде ма,
күзде ма, кәмпескенің алдында Қытайға өтіп кетеді. Ертеңінде ОГПУ
оны ұстайын десе, жоқ, орнын сипап қалады. Олар: «бұл кім, бұл

қалай болды, яғни біздің арамызда тыңшы бар» – деп, сұрастырған
уақытта таңға жуық атпен қайтып келе жатқан Мырзаханды көрген
адам бар болып шығады. Содан Мырзахан ұсталып, атылып кетеді.
Тоқбергеннің үш баласы болған – Қашқар, жаңағы жылқы бағып кел-

ген, сосын Омарбек пен Қасымбек деген» –дейді. Мырзахан атылып
кеткеннен кейін оның әйеліне ешкім көмектеспеген. Кейін інісі Мәу-
лен сотталып кеткенде келіні Дәмелі екеуі елге келгенде, ешкім де,
туыстары да мойын бұрмайды. Қашқарға да барды, әкесін атудан құт-

қарып жіберді ғой деп, ол үйіне де кіргізбейді. Сол кезде Нұрмолда
ағамыз ғана көмектескен екен. Одан кейін ол кісі тұрмысқа шықпап-
ты, бала да көтермепті. «Неге тұрмысқа шықпадың?» деген уақытта:
«Мырзахандай адам кездеспеді, екеуміз қосылған уақытта ант беріп

едік» – деп, Мырзахан* туралы жылап тұрып айтты.
Ертеректе аштық кезінде«астық тап» деп халықты қинаған заман
болған ғой. Сол кезде осы елде астына жүйрік ат мініп, қолына беса-
тар мылтық ұстап жүретін Балабеков деген үкіметтің адамы болған

екен. Сол Балабеков бетіне қарағанды «халық жауы» дегізіп айдатып
отырған. Үлкендердің сақалынан сүйреп, елді зар қақсатқан қатыгез
адам болған екен.
----------------

*Мырзаханның кім екені туралы қысқаша мәлімет. Мырзахан Төлебаев Алаш
қозғалысында Мұхамеджан Тынышбаевпен бірге жүрген. М.Тынышбаевтың ұсы-

нап (майдандағы жұмыстары үшін берілген ақшадан) Орынборда пойыздан түсіп,
А.Байтұрсыновқа арнайы сәлем беріп, қаржысын табыстайды. Өйткені Ә.Бөкей-

шы болыңдар, дәрігерлерің болса, емдеңдер дейді.
М.Тынышбаев Түркістан генерал-губернаторына Мырзахан Төлебаевтың, халық-

үкіметінің генералы Анненковқа оған көмектесуін сұрап өтініш айтқан.
Мырзахан Төлебаев інісі Керімбекпен бірге Азамат соғысы жылдары Жетісуда
қазақ ауылдарын ақтар мен қызылдар талауынан сақтау жолында жүріп мерт бол-
ды. Осындай тұлғалардың есімдері ұмыт болуы тиіс емес, көше аттары беріліп,

Балабеков ел арасына тағы шықты дегенде Ақтөбе-Шұрықта отыр-
ған Хамза деген атамыз: «Елдің бәрін қырып бітті ғой, бізде бас
көтеретін адам бар ма?» –деп қасына жігіттерді жинайды. Бәрі са-
қадай-сай, дайын отырады. Балабеков келеді, өзі бесатарын қысып

ұстап сақтанып жүреді екен. «Астықты таптыңдар ма?» дегенде, «иә,
таптық. Құмда, сексеуілдің ішінде, көміп тастағанбыз» –деп, сезік
тудырмау үшін астық тиеуге қажет құрал-саймандарын ала Ақтөбе-
Шұрыққа ертіп келеді. Келе Балапановты алып ұрып, ол бесатарына

жармаса бергенде, қаруын қағып түсіреді. Оны сексеуілге байлап қо-
йып: «Әй, иттің баласы, мына құмда қандай астық болады. Сен-үкі-
метсің, біз-халықпыз. Саған – жаза» – деп оны өртеп жібереді. Түтін
шығып жатқанын бір қойшы көріп, тамақ пісіріп жатыр екен деп кел-

се, жанып жатқан адамның сүйектерін көреді. Қойшы қорыққаннан
безіп кетеді. Кейін Балабековтің Ақтөбе-Шұрық жаққа кеткенін бі-
летін үкімет адамдары іздеп шықса, жаңағы қойшыны кездестіреді.
Қойшы Ақтөбе-Шұрықта жанып жатқан адамның сүйегін көргенін

айтады. Қойшының айтқан жеріне келсе, мылтықтың темірі жанбай
қалған екен. Балабеков екенін біледі. Ақыры Балабековты өлтірген-
дерді табады. Хамза бастаған 35 адамды бір күнде ұстап әкетіп, атып
тастайды. Бұл әңгімені үлкендерден естігенбіз. Мен өзім бала кезімде

Хамзаның баласы Әнуарды көргенмін. Аралтөбеде тұрды. Өте сұсты,
өзі де, әйелі де ешкіммен көп сөйлеспейтін еді. Үйінде тазы ұстай-
тын, тазысы таза төсектің үстінде жататын еді.
Менің бәйбішем сельсовет болып тұрған уақытында Обкомға шақыр-

тады да «Шұбардың бір көшесіне Асылбеков деген кісінің атын бер»–
дейді. Бәйбішем -«Жарайды» дейді. Ауылға келгесін Нұрғали ақсақал-
ды шақырып алып, Асылбеков туралы сұрастырады. Сонда Социалистік
Еңбек Ері Нұрғали ақсақал өзі куә болған бір оқиғаның шетін тарқатты:

Ол кезде Шымыр деген жерде тұрамыз, мына аудан жоқ, Қаратал ауда-
нына қарайды. Асылбеков үлкен органда істеген адам екен. Ол: «Ескелді
деп жалайырлардың сиынып жүрген құдайы кім? Мені соған апар деді»

мүрдесінің басына келіп, аттан түсіп, сол жерге дәрет сындырады. Әрі
қарай атына мініп жүріп кетеді де Талдықорғаннан өтіп, Шымырға жет-
кенде мүрделердің тұсында аттан жығылып, сол жерде қайтыс болады.
Нұрғали ақсақал сол сапарда бірге болады. Асылбеков те талай адам-

ның көз жасына қалған, қарсы келгенді үкіметке қарсы деп соттатқан
адам болған екен. Ақыры, облыстан қысым жасай отырып Шұбарда бір
көшенің атын бергізді. Ол көше қазір де бар.

Сұхбатты жүргізген: Қойгелдиев М.Қ.
Өңдеген: Бисембаева Л.А.

қазіргі Ескелді ауданына қарасты Жетісу ауылында 1942 жылы дү-
ниеге келіппін, бірақ құжат бойынша 10.04.1943 жылы туылған деп
көрсетілген. Ол кезде құжатты уақытында алмайды ғой.
Мен 1968 ж. Семей зоотехникалық мал дәрігерлік институтында

мал дәрігерлік мамандығы бойынша жоғары білім алып шықтым.
Қазіргі таңда мен Ескелді ауданында ардагерлер ұйымының төрағасы
болып 1 жыл көлемінде жұмыс жасап келемін.
Мен 1942 ж. Текелі каласының кіреберісінде станция бар, ол жер-

де 1942 жылға дейін Қызыл Күншығыс колхозы болған. 1942 жылы
Кеңес үкіметінің шешімімен сол жерде шахта ашылды да, колхоз та-
ратылды. Жапондар келді. Осы шахтада жұмыс істеймін десеңіздер
қала беріңіздер, жұмыс табылады деді. Бірақ біз орыстармен бірге қа-

лай жұмыс істейміз деп көшіп кеттік. Туған жерім Қызыл Күншығыс,
қазір Текелі қаласы деп аталып кетті.
Әкемнің аты Көппай. Көппайдың сайы деген бар осы күнге шейін,
менің әкемнің атына байланысты солай аталады. Әкемнің малы бол-

ған жоқ, егін шаруашылығымен айналысып, қызылша, бидай өсір-
ген. 1981 жылы қайтыс болды. Анамның аты – Нурбала. Біз Нұртай
дейтінбіз. 2001 жылы 11 қыркүйекте қайтыс болды. Анам он төрт
құрсақ көтерген. Мен жетінші баламын. Содан үшеу қалғанбыз, был-

тыр інім қайтыс болды. Қазір қарындасым екеуіміз ғана қалдық. Қа-
рындасым – зейнеткер. Күйеуі, бір ұлы, екі қызы, немерелері бар.

ғыс уақытында тудық. Балалар үйде отырамыз. Әке-шешеміз таңғы
7-де кетеді, содан түнгі 10-дарда келеді. Сонда келгенде, құр келмейді,
өзімен бірге сабанын арқалап келеді. Сабанды жағып, тамақ-шәйін
береді. Ертеңгісін тұрғанда әке шешеміз жұмысқа кетіп қалатын.

Бір жақсысы ясли деген болды. 4 класта оқып жүргенде көлік жоқ,
жаяу, бір шақырым жердегі яслиге інімді мойныма отырғызып алып
барамын. Әпкем болатын, қыз бала емес пе, мектептен келген соң
шешеме жеңіл болсын деп үйдегі шаруаға көмектеседі.Сөйтіп жүріп

әпкемнен айрылдық. Онжылдықты бітірем деп жүргенінде әпкемнен
айырылып қалдық. Неден қайтыс болғанын білмейміз, 1952-1953
жылдар ғой. Қазақшылыққа салып, көз тиді деп ойлаған. Ал, енді,
қазір ойлап отырсам, өкпесіне суық тиген бе, мүмкін, туберкулез шы-

Ойыншық дегенде, мектепте оқып жүргенде асық, ләңгі ойнайтын-
быз.Содан соң көктемде сиыр түлейді ғой, соның жүнін сипап-сипап
доп-домалақ қылып доп жасап, сонымен ойнайтынбыз. "Қашпа доп"
дейді. Біреу ұстап тұрып соғады, біреуі қуып кетеді. Екі команда бо-

лып, бірін-бірі қуып жүріп соғады. Қуып жетіп доппен соқса, сол ко-
манда жеңіледі. Сондай ойындар болды.

лап, балшықпен сыланғанекі бөлмелі үй. Әке-шешем оздері салып
алған. Кіреберісті ауызғы бөлме дейді, содан кейін жататын бөлме.
Ауызғы бөлмеде пешің, тамақ ішетін жерің. Түпкі бөлмеде жататын
жер. Кішкентай ғана үстел, бір темір төсек және біраз көрпе-жастық.

Сол темір төсекте үлкен әпкем мені алып жататын, енді ол уақытта
мен алты-жетідемін. Шешем жерде жататын.

қайтыс болды. Бастауыш мектептің меңгерушісі Төлбаев Нұрахым
деген болған. Жетісу ауылын ғалымдар ауылы деп атайды. Жиырма
төрт ғылым кандидаты, он ғылым докторы және Еділ Ерғожин деген
бір академик шыққан, ол мектепті менен үш жыл бұрын бітірген.

Бізде дәптер, қалам деген болмайтын, сия сауыт алып жүретінбіз.
Сиямыз сөмкеміздің ішіне төгіліп қалатын. Өз басым бастауышты
жақсы оқыдым. Бастауыштан кейін Жетісуға ауыстым. Содан жетінші
сыныпты бітіргенше Жетісуда оқыдым, үздік деп айта алмаймын,

бірақ ортадан жоғары оқып жүрдім. Одан кейін бір жағдайлар бол-
ды да, бұл жерде де (Жетісуда) он жылдықты бітіре алмай, Шұбарға
ауысып кеттім. Шұбарға барып, сол жерден он жылдықты отбасылық
жағдайға байланысты екі жыл кеш бітірдім.

балаларын ашық машинамен жайылымға алып барады. Әкемнің жағ-
дайы жаман емес, бірақ көмектесетін адамдары дұрыс емес екен. Он
екі күн жатқанда қараймын ғой енді. Әкем таң атқаннан кешке шейін
далада малда жүреді. Содан қайтатын уақыт жақындап қалды. Содан

бір-екі жылдан кейін оқырмын деп әкеме көмектесіп қалып қойдым.
Мектепті 1961 жылы бітіріп, Киров атындағы ҚазМУ-дың журналис-
тика факультетіне тапсырып көріп едім, түсе алмадым. Сосын қайта-
дан әкеме көмекші болып бардым. Екі жыл қой бақтым, 1963 жылы

Семей зоотехникалық мал дәрігерлік институтының мал дәрігерлік
мамандығына оқуға түсіп, оны 1968 жылы бітірдім. Дипломмен бірге
жолдама беріп жұмысқа жіберді, бір жақсысы ол кезде оқу бітірген-

дердің бәрі жұмысқа орналасатын еді ғой. Мен Жетісуда мал дәрігері
болып жұмысқа тұрдым.

майды. Қазірмал дәрігерлерінің қажеттігі артып отыр. Ауылшаруа-
шылығын дамытуға қаржылай көмек беру мақсатында ашылған
«Сыбаға» бағдарламасын білесің. Сол арқылы несие алып мал басын
арттыру, асылдандыру мақсатында жұмыс істеп отырғандар мал дәрі-

герінің рөлін өте жақсы түсінуде. Жалпы, малдың бәрі жеке адамдар-
дың қолында. Мал ауруы өршіп тұр деп айтпаймын, бірақ анда-санда
шығып тұрады, оны мал дәрігерлері, әрине, қадағалап отыр. Ал, енді
жұт жайлы әңгімеге келер болсақ, енді бұл малдың иелеріне байла-

нысты. Олар қыстың қамын ойлап, жақсы жағын емес, жаман жағын
қарастыру керек. Біреуге артып қоятын заман жоқ, әркімнің өзіне бай-
ланысты. Адам шамасына қарай бағып, шамасына қарай ұстау керек.

сетілетін, қазіргідей жекеменшік жок, ұжым болып кірісетін. Бүкіл
техниканы колхоз беретін. Қазір өз күшіңе ғана сенесің.
Сұхбатты жүргізген: Ботбаева З.
Өңдеген: Қалыбекова М.Ш.

Жексембай Тәттібекұлы
ЖетпісбаевПЕН сұхбат

Алматы облысы Ескелді ауданы Шұбар ауылында дүниеге келдім.
Осы ауылда 1946 жылы мектепке бардым, 1956 жылы 10 жылдық мек-
тепті бітірдім. Әкем әскерден қайтып оралмады. Шешемнің жалғыз
ұлы болған соң «кішкене қолғабыс жасап, көмегімді тигіземін» деп

осы ауылда жұмыс істеуге кірістім. Содан кейін, машина айдаушы
«шопырлық» (шоферлық – Ш.Т.) оқуын оқып, Талдықорғанда 1957
жылдары машина жүргізуші болып жұмыс бастадым. Алғашында
жүк машинасын жүргіздім, кейін жеңіл машинаға ауыстым, колхоз-

дың («коллективное хозяйство», қазақша – ұжымдық шаруашылық,
қысқартып айтқанда «ұжымшар» – Ш.Т.) бухгалтерлерін тасыдым.
Одан кейін «семдесять два» «джип» деген машина айдадым. Ол осы
өңірге, Қазақстанға алғашқы келген машиналардың бірі болатын.

Ол машина Нұрмолда Алдабергеновтың машинасы еді, соны айда-
дым. Сол кісінің «шопыры» (шоферы – Ш.Т.) болдым. Бала кезім-
нен техникаға құмар едім, өте қатты құмартатынмын, осы майлап,
сылап-сыйпағанды жақсы көретінмін. Оның үстіне мынадай машина

Қазақстанда жоқ болатын. Қай ауылға барсақ, сол ауылдың үлкен-
кішісі, бала-шағасы түгел машинаны көруге келетін. Ол кезде 1957-58
жылдары ондай «радиоприемнигі» бар ерекше машина жоқ болатын.
Содан бері Нұрмолда ағаның еңбекке деген үлкен қабілеті, іскерлігі,

абырой-атағының қандай екенін күнделікті көріп жүрдім. Ол кісінің
партия, өкімет басшыларымен, ауылдың белсенді іскер азаматтары-
мен, қарапайым халықпенен қалай жұмыс жасау керектігін білетін
ерекше қабілетін көзіммен көріп, қасында жүріп тәрбие алдым десем

болады. Менің техникаға деген «құмарлығымды» ол кісі біліп, сезіп
жүрсе керек, бір күні маған айтты: «Әй, балам сен осылай жүре бе-
ресің бе? Осы ауылға да білімді инженер керек, жоғары оқу орнына
оқуға бар» деді. Ашығын айтқанда біз Нұрмолда ағаға жақын аза-

маттар болатынбыз, туыс болып келетінбіз. «Жалайырдың» ішіндегі
«Андас» өте көп тараған ру болатын, көп рулы болып келеді. Соның
ішінде «Дербісәлі» деген үлкен атадан тараған. Дербісәліден тараған
ұрпақтар Нұрмолда Алдабергенов, біздер, біздің әкеміз сол кісімен

жақсы араласатын бауырлары болған. Содан ол кісі мені бір жағынан
жұмысқа деген ұқыптылығымды, тазалығымды жақсы көрді де, ойда
жоқта «институтқа барып оқы» – деді.

Ол кісінің кіндігінен Күлән деген жалғыз қызы болды, екеуміз
бір мектепте оқығанбыз. Осы кезде «ЗИМ» деген машина болатын,
оны тек қана өкімет басшылары мінетін. Соған екеумізді отырғызып
алды, Алматыға тарттық. Алматыда «партшкол» (Жоғары партия мек-

тебі – Ш.Т.) бар еді «Ленин проспектісінің» бойында, соның қасын-
да «Арычный» деген көше бар болатын, қазіргі «Абай проспектісі»
сол тұсқа келдік. Одан соң «ЗИМ-нен» түсіп ары қарай жаяу бардық.
Сонда «Ауылшаруашылығы институтының» жанына машинамен

бара алмайтын, тас жол жоқ еді. Енді Нұрмолда аға Алдабергенов ба-
бамыз жайында, сол кісі жайында айтайын.

дықты таңдаймын деп ойлағанмын, «экономист» немесе «юристке»
барсам ба деп, бірақ менің техникаға деген құмарлығымды, техника-
ны күтіп-баптап ұстағаныма қызықты-ау деймін, Нұрмолда аға «әй,
сен инженер бол» деді. Содан «мехфакка» (Ауылшаруашылығы инс-

титутының механика факультеті – Ш.Т.) түстім, 5 жыл оқып механика
факультетін бітіріп, жоғары білімді дипломымды алып, 1963 жылы
қайтадан ауылға келдім.

еді. Ауылды Қасым деген кісі басқарады екен, «ауылшаруашылығы
ғылымдарының кандидаты», кейін «доктор» болды, «Социалистік
Еңбек Ері» сол кісінің қарамағында қызмет жасадым. Біраз жыл Бас
инжинер болдым, одан кейін партия ұйымын басқардым. Содан 1973

жылы мені Облыстық партия комитеті мынау Ақсу ауданындағы
«Жансүгіров» деген колхозға бастық қылып жіберді. Ол артта қалған
шаруашылық еді, сонда 10 жыл жұмыс істедім. Обкомның Бірінші
секретары Албаев өзіне қабылдап, ақылын айтып «Нұрмолданың

тәрбиесін көрдің, қант қызылшасын қалай өсіру, көбейту, содан мол
өнім алудың қыр-сырын білесің» деп, «дұрыс енгізсең көмек болады»
деген. «Қант қызылшасының халыққа беретін табысы, абырой-атағы
өте үлкен. Біздің облыс бойынша қант қызылшасын көбейтуіміз ке-

рек. Осы Ақсу өңірінде қант қызылшасын жолға қою керек болды.
Сондықтан, қарағым сені таңдап отырмын» деді. Енді, шынын айт-
қанда, бұл партияның алға қойған негізгі тапсырмасы еді. «Құдайға
тәубә» бір жылдан кейін қызылшаны жөнге келтірдік. Облыс бойын-

ша бірінші орынға шықтық. Ол жерге 1973 жылы бардым, 1975 жылы
бірінші орын алдық. Одан кейін 3 жыл қатарынан «ЦК-ның» (Комму-
нистік партияның орталық комитеті – Ш.Т.) «ауыспалы Қызыл Туын»
жеңіп алдық. «Құдайға тәубә», сол жерден депутат болдым. Көпте-

ген «звеновойларымыз» (бөлімше басшылары – Ш.Т.) Облыстық Со-
веттің, Қазақ ССР Жоғары Советінің депутаттары болды. Сол аудан
бойынша көп орден, медальдар алдық. Одан кейін мені Көксу аудан-
дағы «Куйбышев» атындағы колхозға ауыстырды, ол колхозда 15 жыл

басшы болдым. Сонымен барлығы 25 жыл басшы болып, «пенсияға»
(зейнеткерлікке – Ш.Т.) шықтым. Қазір «Құдайға тәубә» балаларым-
ның қолындамын. Облыстық «ветерандар» (ардагерлер – Ш.Т.), ақса-
қалдар кеңесінің мүшесімін. Мектеп, «детсад» (балабақша – Ш.Т.),

басқа да мекемелерге анда-санда шақырады. Онда ақылымызды ай-
тып, өмірдегі көрген білгенімізді айтып отырмыз.

йым.Қазақтың қыздар педагогикалық институтын қызыл дипломмен
бітірді. Педагог, ол кісіде мектепте директор болған. Сол ауданда, сол
шаруашылықта. Бес баламыз бар. Екі қызым, үш ұлым бар. Барлығы
да семья құрған, 15 немерем 2 шөберем бар, «Құдайға тәубә».

тутын» бітірген, қазір Ақтаудың құрылыс фирмасын басқарып жүр.
Екінші ұлым қолымда, қаржы саласында істейді. Үшінші ұлым Ас-
танада, Жер комитеті басшысының орынбасары. Астана қаласында
тұрады. Үлкен қызым Алматыда, «Үлкен фирмада» бас экономист бо-

лып жұмыс істейді. Екінші қызым дәрігер. «Наркологический боль-
ницаның» (Наркологиялық аурухана, диспансер – Ш.Т.) «главврачы-
ның» (Бас дәрігерінің – Ш.Т.) орынбасары.

еңбегі туралы, қандай тәрбие алдыңыз, сол жөнінде айтып бер-
сеңіз?

қазақтың мақтанышы, екіншіден бұл кісіге Құдай табиғатынан да-
рын берген адам. Олай дейтініміз бала кезімнен бастап айтайын, 1950
жылдары 12-13 жастамын. Қазақстанда бірінші «Домкультура» (Мә-
дениет үйі – Ш.Т.) дегенді, «Летний кинотеатрды» (жазғы кинотеатр

аздаған «садтар» (бау-бақша – Ш.Т.) болатын «Жаңаталап» колхо-
зында. Сол баққа су жайылып, «көкпеңбек кілем» сияқты бір тықыр
шым шығатын. Соған біз ауылдың балалары келіп ойнайтынбыз,
күресетінбіз, 10-12 жасымызда ғой. Бір күні Нұрмолда ағамыз бізді

күрестірді, жеңгеніміз тура бір «олимпийский» емес, бір «чемпион
мира» болып келгендей үйге қуанып баратынбыз, жолдастарымызға
қуанып айтатынбыз. Сонда ол кісі бізге «мықты жігіт боласыңдар,

атқа мінесіңдер, бәйгеге шабасыңдар, көкпар тартасыңдар» дейтін.
Одан соң, «ой, жарайсың» деп жыққанымызды қасына отырғызатын.
Бізді қасына отырғызғанға «қола медаль» алғандай боламыз. Бәрін
жыққанды тізесіне отырғызады, маңдайынан сыйпайды. Оған біз

тіпті «алтын медаль» алғандай боламыз. Айына бір-екі рет уақыт
тауып «көкалға» өзі келіп, бізді сол жерге жинап, өзі біздің ішімізге
кіріп, малдас құрып отырып алады да, жеңгенімізді қасына отырғы-
зады. «Ой, міне, әкеңе тартыпсың, сен өте мықты жігіт боласың» деп

қоятын, біз соған мәз болатынбыз. Қазір ойлаймын соның өзі дана-
лық қой. Кейін шопыр болғанда қасында жүрдім.
Бұл кісінің бір «әулиелігі» бізде немістер өте көп болды, депорта-
циямен көшіп келгендер. Шешендер де көп болды. Содан кейін тұр-

ғылықты қазақ халқы. Солардың біреуін оң жағына, біреуін сол жа-
ғына тұрғызып ақылдасады. «Не деген кереметсіңдер» деп оларды
(шешендер мен немістерді – Ш.Т.) мақтайтын. Жүгеріні солар өсі-
ретін, керемет қылып өсіретін. Олар жүгерінің дәнінен неше түрлі

тамақ жасайтын. Жасыратыны жоқ, сол кезде еститінбіз шешен мен
қазақ, қазақ пен неміс болып басқа ауылдарда «қырлысып, соғысып»
жатыр дегенді, ал біздің ауылда ондай болған жоқ. Бұл – ол кісінің
әулиелігінің арқасында еді.

Одан кейін Нұрекең осы 1958 екінші «жұлдызын» алды. Бұл кісіні
«әулие» адам дейтінім 1957 жылы Каирде (Египетте) Орта Азия
мемлекеттерінің конференциясы болды. Сонда 1957 жылы Советтер
Союзының делегаттарының ішінде Нұрмолда Алдабергеновте барды.

Онда өкімет басшыларын қабылдағанда, ол жерде протоколы бар,
тәртібі бар, кімді қалай қарсы алады, қанша уақыт береді дегендей
барлығы жазылған, есептелген. Сонда Америка, Англия, Франция,
Советтердің өкімет басшылары мен 5-6 адам қатар тұрады. Сонда

Гамаль Абдель Насыр деген Президент ол «национальный герой»
болып, түгел Египет халқы, араб халқы, жаңағы Насырды күндіз-
түні соның атын атап еңбек етіп, ерекше құрметтеген. Конференция
Каирде, сол Насырдың тұсында болды. Сонда Насыр тек қана өкімет

басшыларымен амандасу керек екен. Басқа елдердің өкімет басшы-
ларымен амандасып, енді біздің Советтер Союзына келгенде өкімет
басшысымен амандасады, Нұрмолда ең соңында тұрған. Ол кісі өмірі
шаш қоймайтын, шашын тақырлап ұстарамен алғызатын. Түріде

төртпақ, басы жылтыр, тапал болатын. Насыр келгенде «Ассалаума-
ғалейкум» деп құшақтап алыпты ана кісіні. Елдің бәрі таң қалыпты,
протокол бойынша ондай жоқ, тек қана өкімет басшыларымен ғана
амандасу керек. Насыр анаған келгенде құшақтап, көптен бері жо-

ғалтқан бауырын тапқандай құшақтап, кеудесіне қысыпты. Ол әңгі-
мені Москваға айтып келіп, содан кейін ЦК-ның инстукторы Алма-

тыға келіп, Алматыдан осында келгенде Нұрмолда ағамыздың тұрған
жеріне барып, бүкіл Жетісу болып қарсы алғанбыз. Мен сол кезде
«джипті» айдап жүрген кезім еді. Мына үйге келгенде енді елдегі
керемет қуаныш Нұрмолданың екінші «жұлдыз» алды дегені, бүкіл

қазақты сыйлағандай болды ғой. Нұрекең «еңбек ардагері ғана емес,
«ауылшаруашылық академигі» бұл кісі әулие адам. Оған бір себеп:
Гамаль Абдель Насырды дүниежүзі сыйлаған, халқы түгелдей күндіз-
түні еңбек етіп отырған Египет халқының президенті басқаның тек

қолын алып амандасқанда, Нұрмолда Алдабергеновты кеудесіне қы-
сып сәлем берген екен. Сондықтан Нұрекеңнің келешегі алда» деп,
сондай әңгіме айтқан. Нұрекеңнің өзінде таза мұсылмандардың түрі
бар сияқты. Кеуделі, алқымы кең, басы жылтыр, мұрынды, жалпы қа-

зақтың бет-бейнесін пішіндегенде Нұрмолдаға тура келеді.
Одан кейін тағы бір айтатын қызық әңгіме, кішкене балалардың
күресі. Балалар жиналып күресетін дедім ғой. Сонда біреуі жеңіліп
қалып, желкесін қасып тұрғанда, Нұрекең: «Әй, саған не болды, бүгін

онша емессің ғой. Не, үйде дұрыс тамақ ішпедің ба, ұйықтамадың
ба?» –деп сұрайтын. Жеңілген бала «Папам мамаммен ұрысты» дейді.
Нұрекең: «Неге ұрысады?» –деп сұрайды. Жаңағы бала «папам арақ
ішіп келді» дейді. Сөйтіп балалардан үйдегі барлық «информация-

ны» жинап алады да, айына бір рет керемет «правление» («правле-
ние» колхоз басқармасы, «правление» өткізу-басқарманың жиналы-
сын өткізу – Ш.Т.) өткізетін.

ішкенін, кім әйелімен ұрысқанын. Бұл кісі әйел адамға қол тигізген,
әйелді ренжіткен адамның «жанын» шығаратын. «Ол сенің әйелің,
анаң, сенің үрім-бұтағыңды дүниеге келтіріп жатыр» дейтін. Ол кісі
қыз балаға, әйел адамға, анаға деген құрметі ерекше болатын. Енді

біздің шешеміз, оның туған жеңгесі ғой жақын. Ары өткенде бері өт-
кенде «ой жеңгемнің бидай көжесін ішсем, бір жетіге дейін шөлде-
мей жүрем» деп мақтап кететін. Соған шешеміз мәз болып қалатын.
Өзі адамдардың кілтін таба білетін. Адамды осы бір ауыз сөзімен, кө-

жесімен мақтап, сол көжені керемет жасауға, соны дәмді қылуға не-
месе қыздардың әдемі болып жүруіне ықпалын тигізетін. Сол кісінің
тұсында бір адам «төбелесіп, сотталыпты, ішіп-қойыпты» деген еш-
қандай факті болмаған. Міне осының бәрі сол кісінің даналығының

арқасында. Апаларымыз Нұрмолда ақсақалдың «көжең дәмді» бо-
лыпты деген сөзін бірінен-бірі естіп дәмді қылып жасап отырған шы-
ғар. Ол кезде құрт, ірімшік деген, айран, қатық деген көп еді ғой. Сол
кезде ішетін тамақтың мықтылығынан, тамақтың тазалығынан ауру

дарымыз неше түрлі қоспа. Ал, ол кезде шалап, қатық, айран, бидай
көжелердің барлығы таза ғой. Ауылға бара қалсақ, таза тамақ ішіп
бір жасап қаламыз ғой. Ал енді, бала кезімде бидай көже, тары көже,
қатық, айран дегенді ішіп өстік қой. Бізде мынандай «кәстрөлге»

(кастрюль) жасап қоятын, қарнымыз ашса, бидай көже ішіңдер дейді.
Бидай көжеден бір кесе ішіп, ары қарай ойнауға кететінбіз.
Нұрмолда ақсақалдың ұйымдастыру қабілетіде керемет қой. Міне,
осы ауыл қазір осы Қазақстандағы «қала тектес» ауылдардың бірі. Ал

енді 1950-ші жылдары колхоз қосылғанда мына «парк, Домкультура»,
мына «Геройлар аллеясы», қонақ үйлер, детсадымыз (балабақша) бұл
жерде болмаған. Мына «Жаңаталап» деген Нұрмолда Алдабергенов
басқарған колхоз. «Жаңалықта», «Жаңаталапта» Нұрмолда Алдабер-

генов басқарған колхоз. «Жаңалық» деген колхоз 3 жарым километр
бөлек болатын. Біріккеннен кейін «Сталин» атындағы колхоз болды
да, оған Алдабергеновты бастық қылып сайлады. Содан соң ол кісі
ақылдасып-ақылдасып 1-2 айдан кейін «колхоздың орталығын «Қы-

зыл Ту» мен екі ортаға жасаймыз» деді. Соны тағы да біздің үйге
келіп, жаңа менің шешем Нұрмолда Алдабергеновтың жеңгесі ғой,
сонда отырып сол әңгімені айтты. Сонда шешем бар, Ноғайбаев Са-
мал, Әлімбаева Сара сияқты «геройлар» (Социалистік Еңбек ерлері

ды: «Ойбай, айдаладағы Шұбар деп қойылған, ағаш, қурай, тал осы
шұбарала ылғи жабайы иттер, мысықтар қаптап шулап, осы жерде
бірін-бірі жеп, қырылысып жататын жер. Бұл жерге ешкім келмейді.
Айналайын-ау, салсаң мына «Жаңаталапқа» салмайсың ба немесе

«Қызыл Туға» сал» деп апаларымыздың барлығы да. Сонда Нұрекең:
«Біз өсеміз, елдер жетіледі, оларға мәдениет орталығы, детсад керек.
Оны мына екі ауылдың ішіне жаңа ауыл ретінде саламыз, ортаның
бәрі көше болады, үй болады» деді. Әулиелігіне таң қалғаным сол,

шынында да осы конторы, домкультурасы, гостиницасы, детсадтан
бастады. Содан бастап осы жер қалаға айналды. Ол кезде құрылыстар
салатын мекемелер жоқ, сонда жаңағы шешен мен немісі бар, солар-
дың өзіне қазығын қаққызып «мына көшенің ені мынандай болсын»,

«мына домкультураның үлкендігі мынандай болсын» деп парк, ес-
керткіш бәрін өз қолымен жасатқызған. Біреуін жасау үшін алдымен
қағазы болуы керек. Проектісі, сметасы болу керек қой, оны архи-
текторлар проектісін жасамаса, анау сметасын жасамаса оған қарай

қанша материал, қанша қаражат керек, оның бәрін есептемесе бол-
майды ғой. Ал, оны Нұрекең өзі ойыменен есептеп, «міне, оған биыл
ақша табылады, биыл бітіреміз» деп бітіреді. Сондай әулиелігі бар
еді. Одан кейін бұл кісінің бізде ауылшаруашылығын көтеріп кеткені,

болды, бұл кісілер нағыз оң қолы болды оның. Нұрмолда ағаның екі
кластық ғана білімі болды. Жаңағы Жетпісбаев Тәттібек деген менің
әкем, үш айлық ғана агрономның оқуын оқыған. Сол кісі осы қызыл-
шаны бірінші болып енгізіп, соны қалай өсіру керегін барлығын осы

елге үйретіп, 1948-ші жылдары бірінші «герой» (Социалистік Еңбек
ері – Ш.Т.) болды. Енді ол кезде өкіметтің саясаты болған ғой. Жетісу
өңірінде су мол, жері шүйгін, қант қызылшасын өсіруге ұлан ғайыр
жер бар. Мынау Көксу ауданындағы «Киров» атындағы колхозда қант

қызылшасын өсіруді бастады. Алғашқы кезде жоғары өнім көрсетіп,
қант қызылшасының өнімінің мол екенін, халыққа пайдасының бар
екенін басқаларға көрсетіп, ынталандыру үшін жақсы қолдау болды,
«геройлық» атақтарды берді. Сол кезеңде Тәттібек ағамыз қай брига-

даның көрсеткіші төмен болса сол бригадаға жіберіліп, оны бір жыл-
да бірінші орынға шығарып отырды. Ашығын айтқанда сол Тәттібек
аға бас агроном болып немесе біз жақын туыс болғаннан кейін «ге-
ройлықты» алған жоқ. Ол кісі әркез «басқалар алсын» деп отырады

екен, көрдіңізбе, сол кезде «іштарлық» деген жоқ. «Міне, туыстан сен
алдың, енді басқалар алсын» деп Нұрмолдаға ақыл қосып отырып-
ты. Басшыларға рахмет, кейін ол қайтыс болғанда да домкультурадан
«арулап» шығарды, «Жетпісбаев» деген көшесінің атын беріп, құр-

мет жасады. Енді Нұрекең өзі кадр таңдай білетін адам. Жолдыбаев
деген жас жігіт инжинер болып келді. Ең бірінші 1958 жылы мына
Жанат Көшкінбай, Мыңбаев Рысбай деген «ветврачтар» (мал дәрігері

алғаш «аптека» (дәріхана – Ш.Т.) ашты. Нұрекең оған осы жерден
аптеканың бірінші «зданиясын» (ғимаратын –Ш.Т.) салдырды, (ол
кезде қалада мұндай здания жоқ), сол аптекаға ие болатын «фарма-
цевт» адамға үй тұрғызып берді. Сөйтіп, 1958 жылы жоғары білімі

болды. Ерекше қамқорлық жасайтын өзінің туған баласындай, бауы-
рындай сыйлайтын. Құдайға тәубә, содан тәрбие көріп өскен азамат-
тар Қазақстанның түкпір-түкпірінде еңбек етеді.

Төлеген деген, ол қайтыс болып кетті. Бірақ қызынан үш ұл, бір қыз
бар. Олардан немерелері бар. Барлығыда Алматыда тұрады. Ол қызы
1938 жылғы, менімен жасты.

қандай еді, бір-біріңізбен араласу, қонаққа бару сияқты, басқа да
қандай қасиеттері бар еді?

шейін сол Шешенстандағы шешендеріміз, бауырларымыз осы ауыл-
дан азаматтар барса, тура бір айсыз қайтармайды. Түгел аралатады,
аяқ қолымызды жерге тигізбей керемет сыйлайды. Немістер де со-
лар сияқты. Барғандарды жақсы сыйлайды екен. Көшкінбай барып

еді Германияға, аяқ-қолын «жерге тигізбей» күтіпті, Жаңабек деген
жігітте Германияға барып қайтты.
Ал енді бұл кісі Сәбит Мұқановпен жақсы араласты. Ол Алдабер-
генов туралы аңыз әңгімесін шығарды. Қаныш Сәтбаевпен де жақсы

араласқан. 1961 жылы бұл кісі қызметтен босағанда мен институтта
оқуда болатынмын. Каникулға ауылға келгенде Нұрекең «мені Алма-
тыға алып бар» деді, өзінің жеке меншік «Волгасымен». Алматыға
алып бардым. Алматыда Қаныш Сәтбаев, Бауыржан Момышұлы со-

ларға барып, жолығып амандасып, ішіне сыймай жүрген «бұл қалай
болды, ішіп-жейтін ештеңе жоқ дегендей» сұрақтарымен бөліскен
ғой. Сонда ол кісілер ақыл айтып «еңбегіңіз бар, халық сізді біледі,
сыйлайды, бір ғана Қазақстан емес бүкіл дүниежүзі біледі. Енді кей-

де қазақсың деп сізге тиседі, осындай «үш жұлдыз» алатын болғанда
соған іштарлық жасап, мына «оңбайтындар», қолынан түк келмейтін-
дер арыз ұйымдастырып, содан қызметтен босатқан ғой. Сол негізгі
себеп» дейді. Содан Қаныш Сәтбаев үйінде күтіп, ешқайда жібермей

«ЦК-ға» (ЦК - Орталық комитет) арыз жаздырмай бір тайды сойып
«дачада» күтіп, демалдырып қайтарды. Ол кезде Хрущев болатын,
оның да уақыты жетіп енді қызметтен босайтын кезі болса керек.
Одан кейін Нұрекеңді қайтадан артта қалған ауылға бастық етіп сай-

лады. Ол ауылды 2 жылдың ішінде Қазақстандағы ең алдыңғы қатар-
дағы шаруашылыққа жеткізді ғой.

ішетін кейде, ал жалпы ішпейтін. Бірақ қымызды жақсы көретін.
Одан кейін ол кісі жүргенде қарқындап, асығып жүретін. Сонау Қо-
наевқа барғанда, өкімет басшыларына барғанда қағаздарын папкаға
салып алып барамыз ғой. Көбінесе ол кісі үлкен мәселемен баратын.

Жоғары Советтің депутаты болды ғой. Халықтың атынан барған "на-
каздар" бар, соны жеткізу үшін барады. Кейде ол папканы алмайды,
мен машинадан шыққанша ол кісі «ЦК-ның» есігінен кіріп кетеді.
Онда барғанда «охраннигі» мені жібермейді, ал ол кісі ар жағынан

Ол кісінің тағы бір қасиеті халықты да, ешкімді де бөлмейтін, әді-
летті болатын. Осы кемпірмен де, келінменде, үлкенмен де, кішімен-
де тіл табыса алатын. Құдай берген ерекше дарындылық қой бұл.

бегімен «герой» болды ғой, көбісі «звеновойлар» еді. Осы ауылдың
атын шығарған бригада басшылары, біздің әкеміз Жетпісбаев Тәтті-
бек барлығы ол кісінің бір жағын «сүйреген» азаматтар ғой. Олардың
балаларының тойы болса немесе басқа қуаныштары болса бас көз бо-

жетім екен, ауылға «ветврач» болып келді. «Мына жігіт қатарымызға
қосылсын» деп үй беріп, оның жағдайын жасап берді. Бірінші еншісін
беріп үй қылып шығарды. Қазір ол пенсияға шығып кетті, балалары
үлкен қызметте, Президент аппаратында қызмет істейді, Астана қала-

сында тұрады. Нұрекең бір ғана қазақ емес неміс, шешен, адал еңбек
еткендердің барлығына қамқорлық жасады.

малдыратын. Қымыз ішкізетін, атқа мінгізетін. Жайлауда қозы бө-
летін, «қазақи» қойларды бір рет қырқатын. Кісілердің күш қайратын,
ептілігін сол жерде байқап отырады екен. Одан кейін бір жағынан мал
сойғызып, қымыз ішкізіп, жақсылап тұрып демалдырып қайтаратын.

Енді дарынды адам ғой. Адамдардың «бабында» табатын, сұрайда
білетін, ел ішінде болып жатқан «жаңалықтарды» балалар арқылы
біліп отырады екен.

соң күндіз-түні жүресіздер, жұмыс уақытыңызға қанша айлық
төленетін? Еңбек демалысына шығатын ба едіңіз?

Әйтеуір біреудің тойы болса, демалыс болатын. Бізге қонақ көп ке-
летін, шетелден өте көп келді. Атақты колхоз болғаннан кейін жастар
ұйымынан, оның ішінде шетелден Румыния, Югославия, Қытайдан
көп келетін. Сол қонақ күтумен-ақ күніміз өтетін. Ауылшаруашы-

лығы айында демалатын. Жазда қант қызылшасын қамбаға жинап,
астықты түгел жинап қамбаға құятынбыз. Ол кезде сұрану, демалу
деген болмайтын. Кейіннен ғой демалыс алу, отпуск алу деген болды.

салдырды. Бұл кісіге сырттан келетін Индиядан, Пакистаннан, Аме-
рика, Англиядан өте көп делегеттар келетін. Қала сияқты ауыл бол-

ғаннан кейін өкімет басшыларына көрсететін. 1953 жылы бірінші
«свет» жағылды, бірінші радио келді, бірінші асфальт төселді, бірінші
болып детсад, домкультура салынды. Барлығы Қазақстан бойынша
бірінші еді. Соны көруге келетін, сондай-ақ енді басқа облыстың аза-

бірдеңе алып келсе, «подаркінінің» бәрін түгел таратып беретін.
Менің өзім де ол кісі берген бірнеше алтын ручкалар, жақсы сағатта-
ры болатын. Қазір сол кісі берген «Победа» деген бір ғана сағат қал-
ды. Сырттан бір «подаркі» алып келсе оны ортаға салатын «көріңдер,

ды. Жағдайы басқаларға қарағанда тәуір болды, бірақ ерекше заттар
болған жоқ.

араластырғанда ойын жеткізе алатын. Алдына жазып береміз, соны
оқып келе жатады да, содан өзі «олай болу керек, бұлай болу керек»,
«мынаны шешу керек» деп өзінің «жүрегіндегісін» айтып кететін.

800-900 гектарға дейін болды. Сонда 400 центнерден алатын өнімді,
350 центнердің өзі жоғары көрсеткіш болатын. Ол кезде осы күндегі-
дей зиянкестерді өлтіретін дәрі-дәрмек жоқ, агротехника жоқ. Бала
кезімізде есімде «жорғалайтын зиянкестер қызылшаға зиянын тигіз-

бесін» деп, қызылшаның төңірегін күрекпен тереңдеп ор қазатын-
быз. Әлгі зиянкестер сонда түседі де, шыға алмайды. Ал енді ұшатын
зиянкестер болса, бір үлкен табақ болатын, соған қатық құятынбыз.
Соған көп көбелек, басқа зиянкестер түседі де ұша алмай қалады.

Ал қолдың күшімен арам шөптерді шауып, суарып үлкен еңбекпен
өнім алатынбыз. Осы күні барлығы да жоғары агротехниканы пай-
даланады, дәрі-дәрмек шашады, арамшөптерді өлтіреді, зиянкестерді
өлтіреді. Тыңайту үшін себетін неше түрлі тыңайтқыштар бар. Ал ол

кезде тек қана «науоз» («навоз», малдың қиы – Ш.Т.) себілетін, содан
кейін қолдың күшімен арамшөптерді тазалап сапалы жұмыс жасай-
тынбыз.

үйінде отын, көмір болмауы мүмкін дегендей... Оған басшы ретін-
де қалай қарады?

шаруашылық жағынан экспедитор болды. Сол бұл кісінің беделімен
сонау Ресейден өте сапалы көмір алып келетін, вагон-вагонмен ке-
летін. Осы біздің колхоздың адамдары ғана емес, басқа аудандар да
алатын. Сібірден ағаш келетін. Осы ауылды салу үшін қанша ағаш,

қанша қаражат керек еді. Оның барлығы бізге түсетін, сонда менің
жалғыз ағайым болды, сол кісі «завсклад» (қойма меңгерушісі) бо-
латын. Мына жақта бір облысқа жететін ағаш болатын. Труба дейсіз
бе, ағаш дейсіз бе, темір, уголок барлығы болатын еді ғой. Бұл кісінің

беделінің арқасында халық мұқтаждық көрген жоқ. Шетінен стан-
дартты үйлер салынды. Сол кісінің арқасында ағаш та мол болды,
шифер де мол болды. Бірінші осы ауылда шиферланған үйлер 50-ші
жылдан кейін салынды. Бірінші ГЭС салынды.

үлкейтіп салды. Бұл кісі шетелге барғанда бір жерден бір нәрсе көрсе,
келе салып соны енгізетін. Москвада «Сталин» атындағы колхоз бола-
тын, Генералов деген бастығы болды, Социалистік Еңбек ері. Оларда
сауын сиырдың «азық-түлігін» булап, дәмді қылып береді екен. Соны

дай түсірмей-ақ қойсын», біреуді «правленияға» салу үшін оның өмір
бойы қалай өскенін, қандай адам болғанына дейін еске түсіретін. Жи-
налысты кешкі сағат 8-де бастайтын, түнгі сағат 1-де бітіретін. Енді
онда барлығы айтылады. Бірінші шаруаның барлығын бітіріп алады,

одан бір-екі күн жұмысқа келмей қалған, арақ ішкені болды ма не-
месе бір-бірімен «шекісіп» қалғандар болды ма, оларды сағат 12-ден
кейін «правлениеге» салады. Нұрекең осында Қарабаев Құралбек,
Тәттібек аға, Ыдырыс деген кісілерге, «Әй, сенің балаң нашар оқи-

ды» деп ұрсатын. Мектептен жақсы оқитын, жаман оқитын балалар-
дың мәліметін алдырып, соны да жиналыста айтып отыратын. Елдің
көзінше айтып тұрса, содан ол кісі барып өзінің баласына, немересі-
не «әй, мынау ұят болды ғой» дейтін. Енді бұл кісі, сөздің қысқасы,

ауылдың ұлын да, қызын да барынша тәрбиеледі ғой. Соған уақыт
табатын, кімді қалай тәрбиелеудің есебін табатын.

се, ертеңгісін таңғы сағат 5-те көшемен өтеді. Ауылдың төмен жа-
ғында ферма болатын, соған жаяу баратын. Біздің шешелеріміз ер-
теңгісін сиырларын «бадаға» (жайылымға – Ш.Т.) айдайтын, сонда

сиырдың «қиы» көшеде жатса «Нұрмолда өтсе ұят болады» деп тез
жинап алатын. Міне, халықтың өзі Нұрекеңнің көзіне түспей, Нұре-
кеңді ренжітпей жүретін. Нұрекең келсе, тап-таза болсын деп, есіктің
алдын көшеге дейін сыпыратын. Сондай бір береке болған. Ол кісі

шаруашылықты аралағаннан кейін басқалар ол кісіден қалмай, ерте
тұруға тырысатын. Жалпы сол кезде, соғыстан кейінгі жылдары, біз
бала болсақ та, соның бәрін көріп өстік қой. Біздің ұлтымыз, қаза-
ғымыз айналайын қайратты, қажырлы халық қой. Әкеміз әскерден

келмеді, бізді шешеміз адам қылды. Кешкісін сиырын сауып, бізді та-
мақтандырады да, қырманға барып жұмыс жасап келеді. Адам жетіс-
пейді, сонда түнде барып қырмандағы күндізгі жиналған астықты
ұшырады. Түнге қарай жел соғады, күндіз жел соқпайды ғой. Астық-

ты қолмен лақтырады, жан-жағындағы шөптерді сыпырып тазалай-
ды. Оны бітіріп түнгі сағат бірлерде шешелеріміз келеді. Біз ол кезде
шешеміздің қай уақытта келгенін де білмейміз. Ертеңгісін таңғы са-
ғат 5-те қайтадан қант қызылшасына жұмысқа кетеді.

Ол кезде тұмаудан да, соқыр ішектен де қайтыс болып жатады екен.
Мен 9-шы класта бірінші рет еңбек етіп, содан ақша алып шешеме бір
шәлі сатып әкелгенмін. Шешем соны той жасап, ағайын туысқа жуып
берген: «міне, балам ақша тауып, маған шәлі әкеп берді» деп. Ал, на-

ғыз жұмысқа мектепті бітіргеннен кейін, 1956 жылдан бастап аралас-
тым. Ол кезде бір жапырақ нанның қадірін білетінбіз. Бір тиын ақша
тапсаң, соны өзіңнің теріңмен, еңбегіңмен тапқаныңды түсінесің.
Сол бір тиынның қадірін білесің, ол қалай келеді. Қазір бара салып,

бәрін сатып ала саламыз деп ойлаймыз. Сол нанға қанша еңбек кетті,
оны қазір білмейді ғой балалар. Еңбектің құдіреттілігі, өзің еңбек
етсең, қолыңмен істеп көрсең, еңбектің қадірін түсінесің.

тейтінбіз ғой. Біздің колхоз атақты колхоз, табысы мол болды. Колхоз
болғаннан кейін тәртіп бойынша еңбек істеген соң еңбекақы жаза бе-
реді, жылдың аяғында сол «трудовойға» тапқан өнімімізден, қызыл-
шамыздан қант қанша болды, соған бөліп беретін. Сонда бір үйге бір

тонна ма, екі тонна ма бидай тиетін, қантта да сондай тиетін. Біздің
колхозда табыс болғаннан кейін ақшалайда табыс тауып тұрдық. Шы-
нын айтқанда мына төңіректегі көршілеріміз «балаларымыз ауырып
қалып еді, дәрі-дәрмекке ақша керек» деп біздерден қарыз алатын, кө-

Мол бидай алсақ, соның жартысын ішіп-жеуге қалдырып, жартысын
сатып, бала-шағаға киім-кешек алатынбыз.

тедім. Ол кезде сондай мамандық болатын. Инженер-контролер ауыл-
шаруашылық техникасын, орысша айтқанда, «анализ» жасап, «анау
дүниесі жарайды, мынау дүниесі жарамайды» дейтін. Мен соны жа-
садым. Институтта оқып алған «жоғары білімді контролер» деген

мамандық өте пайдалы болды. Таңертең машинаның бәрін тексеріп,
бөлшектерінің қайсысының «желініп» кеткенін, жарамайтынын шы-
ғарып орнына қайтадан қалпына келтіру немесе жаңамен айырбастау
керек болатын. Ол кездегі айлық табысым 50-60 рубль болды. Бас ма-

мандар 120 рубльден алды. Онда 1 рубль 1 доллардан қымбат еді ғой.
Ол көп ақша болатын. Оның үстіне жолдасым да жоғары білімді пе-
дагог болды. Ол ай сайын «айлық» алатын. Ол біздің қант-шәйімізге,
семьямызға жарады ғой. 1963 жылдары болатын.

10 жыл тұрдым. Мына ауыл – киелі, берекелі ауыл. Шынында да
өте мықты, білімді мамандар жиналды. Содан кейін 1963 жылы оқу
бітіріп келгеннен кейін, 1-2 жылдан соң бізге қыдырып келетін қо-
нақтар көбейді. Содан біз ақылдасып, «бір-бірімізге көмектесейік,

үй салайық» дедік. Мыңбаев Рысбай, Жанатов Көшкінбай осы ауыл-
ды 30 жыл басқарған. Бәріміз бірдей қылып 15-те 13 қылып қызыл
кірпіштен үй салуды бастадық. Мен сол кезде инженермін, қарама-
ғымда техника бар, эксковатор бар. Есік, терезе жасайтын «плотник»

(ағаш ұстасы – Ш.Т.) ұсталардың барлығы менің қарамағымда болды.
Сонымен не керек, 2-3 жылдың ішінде бір-бірімізге көмектесіп, фун-
даментті өзіміз құямыз, кірпішін алып береміз, құрылысшыларды
мен берем. Төбесінің шиферін жауып, еденін, есік-терезесін салатын

немістер болды. Олардың ақысын төлейміз. Неміс бауырларымызға
рахмет, барлығымызға жақсы, әдемі, стандартты үйлер салып берді.

«плотник» менің қарамағымда болды. Бірінші ветврач, зоотехник, аг-
раном солардың үйін біткеннен кейін менің үйімді бітірді. Ал, бірақ
біз сенбі, жексенбі демалыс күндері заңды демалатынбыз.

қабырғасын қаладық. Үйлерімізді салып болғаннан кейін төңірегін
тегістеп, тас тасыдық. Бір-бірімізге өте үлкен көмек жасадық. Кейінгі
жылдары бала-шағамызды алып семьямызбен Көксу өзенінің жаға-
сына барып балық аулап, айына бір-екі рет демалатын болдық. Көксу

ты басқардым. Жалпы инженердің жұмысы ауыр, себебі барлық егін
шаруашылығының жауапкершілігі, оның техниканың күшімен уақы-
тында жасалуы. Мал шаруашылығының жем-шөбі, малдың сауылуы,
оның дайын аппараты бар. Менің енді басқа мамандыққа қарағанда

олай-бұлай қарауға мұршам болған жоқ. Өз ауылым болғаннан кейін,
ұятқа қалмайын деп жұмыс істедім. Жалпы біз сағат 7-ден бастап ер-
теңгісін өзімнің қарамағымдағы механиктерді жинап күнделікті жұ-
мыстарды пысықтап, «не істелді, не қоямыз» деп 15 минуттай шағын

жиналыс өткізетінбіз. Одан кейін сол барлық ауылға керекті қосалқы
бөлшектер бар, техниканың басқа шаруасы бар, әйтеуір жұмыс көп
болатын. Одан кейін түскі тамаққа кейде келем, кейде келе алмай-
мын. Кешкісін міндетті түрде сағат 6-да МТМ-ға (машина-трактор-

ная мастерская, машина-тракторларды жөндейтін шеберхана – Ш.Т.)
келіп, механиктермен тағы жолығатынбыз. Жұмыс қалай жүріп жа-
тыр, сынғаны бар ма, жұмысын бітірді ме дегендей. Сонымен кешкі
сағат 7-де конторға келіп,күнделікті істелген жұмыстарды қорытын-

дылайтынбыз. Осында келген соң бір сағаттың ішінде барлығын қор-
тындылап, сонда не жасалып жатқаны туралы айтылады. Содан кешкі
сағат 8-де үйге қайтатынбыз. Күнде осы тірлік қайталанып тұратын.

ла-шағамызды есіктің алдындағы шаруаларға шығаратынмын. Жал-
пы мен есіктің алдындағы шаруаға ұқыпты болдым, өте жақсы бақ
өсірдім. жақсы ағаштар өсірдім. Үйдің айналасын таза ұстауға ты-
рыстық, арықты тазалап дегендей, семьямыздың барлығы тазалыққа

мен тарихи кітаптарды жақсы көретінмін. Енді Абайдың түгел кі-
таптарын оқыдым. Есенберлиннің, Саттар Ерубаевтың кітаптарын
оқыдым.Ең сүйіп оқыған кітабым Саттар Ерубаевтың «Менің құрдас-
тарым» деген кітабы, соны оқыдым. Осы күні деректі, тарихи кітап-

ге деген еншімізді берді. Төсек-орын дегендей, шешем екеуміз-ақ
болғаннан кейін дүниенің бәрін түгелдеп берді. Ал кейіннен өзіміз
бөлініп шыққаннан кейін мынау мебель дегенді кейіннен ала баста-
дық. 1967жылдары телевизор мен тоңазытқышты бірге алдық.

енді жылдың аяғында жылдық табысымнан әлгі «спальный» гарни-
тур, кухняға да мебельдер алдық. Сөйтіп 1-2 жылда түгелдеп алдық.
Ол кезде кредит деген жоқ, дүкеннен толық ақшасын төлеп алдым.

Қант қызылшасын өсіру, оны жаңа техникамен жинау немесе мал
шаруашылығын асылдандыруға байланысты. Шайбала Тергеуова
Жоғарғы Советтің депутаты болды. Соны көрем деп келетіндер көп
болды. Сол кезде семинарға облыс басшылары келеді, қатысады. Со-

дан бізді жақсы таниды. Ол кезде коньякқа дейін сол складтан ала
беретін. Дүкенге түспейтін. Таныс арқылы алатын едік. Диван, стол,
орындық, кесе, шыны аяқ дегеннің бәрін солай алдық.

Албаев деген бастық айтты: «қант қызылшасынан бес жүз центнер-
ден өнім алсандар, машина береміз» деді. Содан бұл кісі бірінші орын
алды, 575 центнер алды. «Аққұмға» барып бірінші «Москвичті» 1971
жылы алып келді.

Келгеннен кейін инженер болып жұмыс істедім. Сол кезде бұрын мен
айдаған «Е-72» машина гаражда тұр екен. Әбден тозып кеткен, га-
ражға кіргізіп құлыптап қойыпты, көзіме оттай басылды. Содан бір
күні бастыққа барып, «мына машина жүрмей тұр екен, енді ешкім