Біле алмадым — тірліктің шарты қандай?
Алды мұндай болғанда — арты қандай?..
Хақ сыйлаған қып-қысқа ғұмырымды
Жүрсе болды бәз - біреу тартып алмай.

Күй кешемін кей-кейде — мұң кешемін,
Жапа-жалғыз мұхитта малтығандай.
Неге зармын — білмеймін, кімге шөлмін?
Жүрегімде жүргені бір кеселдің.

Атын қойдым дертімнің — мұң-мешелмін.
Табиғатпен бір көктеп, бірге солдым.
Бақ жимадым, бал жыйдым — Ділге сордым.
Көктем құйып ұсынған өз қолымен

Сарқып іштім шарабын гүл-кесемнің.
...Әзірейіл келген күн өкінбей - ақ
Ағаш атқа еркіммен мінгесермін.
Қысқа жібін тірліктің күрмесермін.

Мейлі, ішіне тартса да жақынсырап,
Мейлі, орына жықса да ғафыл сынап —
Ебін білген, тірліктің бөзін бүрген
Шартықтарға бармаппын ақыл сұрап.

Көксіл көктем, ақшыл қыс, сар тамызда
Елдің артқан азабын тартамыз да!
Аллаға алғыс! —
Пұл қимай қалтамызға,

Жанарға — Мұң,
Нұр құйған Аңқамызға...
Ардың аппақ гүлі өсіп тұрары анық
Мың жыл кейін табылған қаңқамызда.

Жастық - көктем! —
Түзеген көшін қазым,
Рәсуә қылдық па есіл назын?..
Албырттықпен аңдамай айтқан сөзді —

Кеш, көктем, күз, кешір, қыс, кешір, жазым!
Кеш, жұлдызым, кеш, күнім, кеш, қылаң Ай,-
Салып кеткен, Айдыным — төсіңде әжім...
Көгертем деп төгемін алапқа тер,

Құрбанымын — жатса елді қамап қатер.
Ақ құсыңмын! —
Қия алмай соңғы сәтте
Қанатымен айдынын сабап кетер!..

Алған шақта ұлы қыр жаңа тыным,
Аңсап жеттім алыстан дала түнін.
Шарбы бұлттың етегін шалды шапақ,
Шалғысындай ұлардың қанатының.

Дала — бесік әлдилеп тербеп мені,
Бір кенелтті бақытқа ержеткелі.
Шегіртке мен шілделік шыр-шырына
Мәз боламын сәбидей жөргектегі.

Айықтырып көп ойдан жынды қылған,
Жұмақ лебі еседі түнгі қырдан.
Самал демді маң қиян тыныстайды,
Құлындардың үніне құлдық ұрған.

Мұндай сәттен тірлік те, ой - садаға,
Түнге басын сүйейді майса дала.
Мұхит - көкте — Аулаған жұлдыз - шабақ,
Баяу қанат қағады ай - шағала.

Сезім сеуіп ай жанға небір нәзік,
Жұлдыздан нұр тамсаймын — көңілге азық.
Жетелейді қиялды қай-қайдағы,
Қызды ауылдың отындай Темірқазық...

Жазғы қырдың тыңдаймын күйін балдай,
Жер құнарын жұтады миым қанбай.
Бұл жұмақты қалдырып, тозаққа ертең
Кету деген еркіңмен...

Ай сәулесі шықты жағып шөптегі,
Айналаға алтын зерін төккені.
Ойнақ салып жүрген сынды көп пері,
Жарқылдайды алтын шағыл бөктері.

Түйекеш - түн алтын түйме шекпені,
Алтын шуда бура - тау түр шөккелі.
Ай астында алтын жалды көк бөрі,
Аңдып отыр шыққандарды шеткері.

Алтын жұлдыз Құс жолы — аспан өткелі,
Алтын құйрық құлын шауып өткені.
Әр дыбысын алтындап күй шерткені —
Сексеуіл — қол,

Жол — домбыра шектері.
Зергер-Айдың ісін қара көктегі —
Шәйі бұлтқа алтын шұғыла шеккені.
Алтын үнді құстар ұшып кеткені —

Артында жаз,
Алыс алда көктемі.
Алтын дауыс құстар ұшса қырымнан,
Кірпігіме алтын шықтар тығылған.

Әр жолында - сиқыр сәуле құбылған,
Құстың даусы естіледі жырымнан.
Сағынышпен астасады күзгі арман,
Жанарымнан жас қашады - сыздар жан.

Аңсатқанда алтын бұрым — қыз - жалған,
Көкіректе құс даусынан із қалған.
Кірпігіме қонақтаған алтын шық
Енді маза берер ме екен,

Жан тыншып.
Кеудеге ұя салып алған сар шымшық
Ән салады,
Жүрегімді сәл шымшып.

Сағыныштан жыр сарғайды.
Сарғайтқан
Күзгі алтынның буы болар әлгі айтқан.
Жыр сарғайса — мәуесі әбден төгілсін,

Көп ұзамай күзгі егіндей орылсын.
Шекеге алтын телпек киіп қоңыр шың,
Күзгі жырды күңірентсін,
Қол ұрсын!

Айтсын желге қанша екенін нарқымның,
Саусағымнан сауылдаған алтын құм.
...Бүгін суға қармақ салсаң — Мен кепіл,
Алтын балық ілігеді. Көр де тұр!

Ұйқыға бас қойды жұрт бірі қалмай...
Жатырмын тынши алмай, шырым алмай.
Бозбала — өзі ғашық, өзі жасық,
Ал сонда қызды ауылдың түні қандай!..

Кенеттен сықыр етті сықырлауық,
Жанарды бұрды жүрек лүпіл қағып —
Мен жатқан ақбоз үйге алты қанат
Сен кіріп келетіндей құтымды алып...

Білгенмін кетеріңді сенің кірмей,
Жайымды өтеріңді менің білмей...
Дариға - ай, жаттың ба екен, ақтың ба екен,
Ақ төсек — айдыныңда көгілдірдей?!

Білсем де келмесіңді — қатты күттім,
Түтеді төзімімді ақ түбіт түн.
Жабықтан бұлт бүркенген ай көрінді,
Сөнбеген шоғы сынды тәтті үміттің.

"Япырмай, суықтау ед жеңгелері", —
Деген ой санамды сан бөлген еді.
Сия алмай сегіз қанат салқар үйге,
Күтумен жаттың ба екен — сен де мені?..

... Жастық шақ, қалдырмаған кімді арманда?!
Еске алам сол түнді — қыр бүр жарғанда.
Өзіңнен көз жазғанмен кетпейді естен,
Тәтті түс өңде көрген — бұл жалғанда.

Өкпелеп кім жастыққа кінә артады!..
Есіліп кетті қанша жыл арқаны...
Көңілімнің жайлауына көшіп алған
Боз ауыл сол күйде әлі... мұнартады...

* * *
"Теңізге түскен ақ жұлдыз,
Кигені — тұман шілтері;
Судағы мынау жалғыз қыз:

Қыз емес — көктің Үркері! —
"Үркердің Сұлусарысын"
"Жетіқарақшыға" бермеймін.
Мәңгілік жастық әнісің,

Әнімді жырмен зерлеймін..." —
Деп едім толқып сонда мен, —
"Сен, - дегем, - көктің жұлдызы'
Осылай өлең арнап ем,

Жарқ ете түсіп үр жүзі;
Тұманның селдір көйлегін
Сыпырып тастап етінен —
Ақ жұлдыз меңзес бейнелім

Жөнелді теңіз бетімен.
Жаралған ару әуре үшін,
Серпіліп құстай қанатты —
Жол қылып айдың сәулесін

Биікке шығып баратты.
Дәметкем қайта қонар деп,
Болмады бірақ ол тыңдар.
Жете алмай қалдым оған мен

Кеудемнен тіреп толқындар ...
Көрем мен оның тұлғасын
Жалғыз тұр аспан шетінде.
... Әйелді жұлдыз қылғасын

Қала ма жердің бетінде?!..
1988ж.

Махаббатқа арнап едім бір жырды,
Ай сырғасын мылқау бұлт та шыңға ілді ...
Домбырамның қытықтап ем бауырын,
Сылқым қызды әрең ғана күлдірді.

Бәз даладан қаңғып келген қалпыммен,
Сырымды айттым сол сылқымға салқын дем.
Керең бикеш естімеді мұңымды,
Құлақтарын құлыптап ап алтынмен.

Естімеді ... Жастан да ауыр мұңымды,
"Ертегі айтпа" деп тоқтатты жырымды ...
Керең қыздың құлыпталған құлағын
"Металл — кілтпен" ашып жатты жырынды.

Көрдім мен де ашылғанын құлпының,
Танып қойып құпиясын — құлқынын
Жанып кеттім! — Ар жағында түк те жоқ! —
Отқа оранып шыға келді кірпігім.

Менің отым сол жанғаннан мол жанды,
Жабылғандай махаббатқа жол мәңгі.
Есіл өлең — есі жоққа арналған,
Жапырағын күйік шалып ол қалды.

Тек сыр бермей Баба таудың боз басы,
Домбыра - орман — ол да өртеніп боздасын!..
Сөндірді әрең лапылдаған өртімді,
Ай - сырғалы мылқау бұлттың көз жасы ...

1988ж.
* * *
Сен сұлусың — теппе төс, құмыра бел,
Саған аузы сілекей шұбырады ел...

Қаншық құсап аспанға ұлыр жерде,
Неңе мәз боп күлесің?!
Күмірә бол!
Көзіңнен — жас, көңілден шер кепкесін,

Жатпай ма ертең болашақ тергеп сосын. —
Уақыт желі етегін түріп кеткен
Мыж-мыж қырдың теңкиген көр бөксесін ...
Құм жиылып тас болған — тауға қара,

Жармасады желге еріп жау жағаңа.
Дауыл соқса үй кетер —
Түндігің жап —
Етегіңді құйынға саудалама ...

Ойсыздықтан тауып ед қай қазақ — бақ?!
Бос күлкіден гөрі сен ойлы азап тап. ...
Мыж-мыж болып теңкиіп жатсаң ертең,
Күн кекетіп тұрмай ма,

Ай мазақтап?!..
... Мұндас аға бар ма екен, сырлас іні? —
Дін — қарындас! —
Дәуірдің бұл да сыны.

Аруларды — Арым деп ұққан халық,
Кеше алмайды желетек ұрғашыны.
Күзетем деп Арымды серт еткенмін. —
Қылығыңды, Замандас, әнтек көрдім ...

Жарасады қазақтың қыздарына:
Сыңқ еткен үн, содан соң ... мөлт еткен мұң ...
1988ж.

Біз екеуміз жандармыз мәңгі бөлек,
Аңыз қылып қайтеміз, әңгімелеп.
Мәңгіліктің бұлқынған құрсауында
Жалғыз сәттен іздейміз жанды дерек.

Ол жалғыз сәт — екеуміз қауышқан сәт,
Шөл шілденің ақырап, қауысты аңсап.
Жалғыз сәттен шарана тірлік іздеп,
Шырыныңды, сөлімді тауысқан шақ.

Ол жалғыз сәт ...
Ұрынған шақ сезімнің сойылына,
Жығылған шақ қол асып мойыныма.
Ай - азуы ақсиған тажал - түннен

Тығылған шақ қашып кеп қойыныма.
Сол бір сәтте дүние өзге реңге енбек,
Ғұмыр сыйы өн бойға кірер меңдеп. ...
Шөл шілде мен ақырап қауышқанда

Ақ қайыңның көк беті күреңденбек.
...Өткізсек те әр бөлек күн мен айды,
Құзыры биік құштарлық тыңдамайды.
Мәңгі бөлек тірлікті тәрк қылып,

Мынау — бала шағым өткен тау еді,
Тау әуені қылды тағы шала мас.
Жан сырласым тірі екен ғой! — әуелі
Қара ағашқа сәлем бермеу жарамас.

Айналайын, табыстырған тағдырдан,
Сол күйінде тұр табиғат мұрасы.
Талай менің мейірімді қандырған,
Тартылған тек түбіндегі тұмасы...

Мауық басып зауықтасып алайын,
Аласұрмай сәл сабыр ет, тұз желі.
Қара ағаштың айғыздапты-ау самайын —
Ақпандар мен Шілделердің іздері...

Қара ағаштың құс таңдайлы парағы
Ғұмырымның қойыпты әнін өрнектеп.
Сезімімнің Нұрдан да Өткір Жанары
Жапырақтан Жазуларды терді ептеп.

Оқып едім әлгі Тылсым Жазуды —
Тасты жарған талайымды таныдым.
Сипап көрсем дініндегі әжімді,
Бұлқынды-ай кеп тереңдегі тамырым.

Қадалып кеп тұрдым біраз бадалып,
Парақтардан көп елесті аршып ап.
Қара ағаштың бұтағынан — қарамық
Қара тасқа жатты тырс-тырс тамшылап...

Құдай-ай, менен тағы кетті тыным,
Тесілдім түнегіне тек құтының.
Жүрекке тырнақ салып қыли дауыс,
Өкпемді үңгиді кеп көк түтін үн.

Мыстан - түн сыңар азу күлді ырсиып,
Алдында жалқы шыбық тұр бүрсиіп.
Кеміріп тамырымды, қанды турап,
Батырды сілекейіне сылдыр-сұйық.

Ғаламнан таппадың деп бір мағына,
Мыстан түн ілді мені тырнағына.
Жабыстым жан ұшырып, тұншыққанда
Жұлынған жапырағымның жұрнағына.

Шыбықтың жиі сынып көк бұтағы,
Тұр енді пана тұтып көп бұтаны.
Қорғалап торғай - жырым келіп еді,
Қона алмай шырылдаумен кетті тағы.

Жеп жатыр жауыз дауыс айналаны,
Тығылар саф әуеннің қайда амалы?..
Зарлаған таң алдында қара торғай —
Кешкісін бозторғайға айналады.

Бейшара — ес көріп жүр сірә, мені,
Тылсымнан дәрменім жоқ шығар елі.
Торғайдың таңдайынан тамған тамшы
Нұр болып маңдайымды шылар еді...

Сөкпегей, бұл не сөз — деп, мені ағайын,
Ессіз дәт, есірік ой, жоғал уайым!
Тұрмыстың сюрреальді тұманынан
Байырғы құжырама оралайын.

Мейлі түн күле берсін мыстандайын,
Не қам бар? — Қағаз, қалам, үстел дайын.
...Бозторғай бұтаққа енді қонған кезде,
Шиқ етті сұр телефон тышқандайын!..

Той жасау — зор міндет,
Той қылу - бұл да індет. –
Отызда ордым деп,
Қырқымда қырдым деп.

Шығып тұр атың шын,
Жерің жоқ шегінген.
Той жасап жатырсың
Өзіңнің теңіңмен.

Біздерге жол бар ма?
Болармыз елге өсек?!—
Қырыққа толғанда
Тойыңа келмесек.

Жақпайды жаныңа еш –
Қабағы қату ән.
Жырларың — жарымес,
Әндерің - нәтуән.

Жүрер ем жаратып,
Тілегің тілер ем —
Кеудеңді қанатып
Жазғанда бір өлең.

Қайтейін, қырсығып
Жазбадың жарты өлең.
Ей, бейбақ, жыршылық,
Қор болған мәртебең...

Жамағат қамалап,
Жоқ-барды қармадың.
Домбыра сабалап
Топта әлгі сарнадың.

Сарнадың топта сан,
Таппадым бір тамшы үн:
Отызда оттасаң,
Қырқыңда қыртарсың.

Жүйке көп шұқитын,
Өт жүзіп — қол ұзын:
Мылжыңдық мұхитын,
Езбелік теңізін.

Қондырған қолыңа
Құсың да үйлескен.
Халқының сорына
Туылған ми-кешем.

Көрінген көзіме
Сен деп пе ең бір түйір? —
Қашанда өзіңе
Қырт пенен шырт үйір.

Қайнаған қайда қан?
Бас па өзі осы — бас?
Қарашы айнадан
Түріңе, есуас.

Жыбырлап таңдайың,
Ерінің қайқиып;
Екі елі маңдайың
Тұрады тайқиып.

Жатпаймын мазалап,
Өзімді тергеймін.
Ақылды азалап,
Мұңымды жерлеймін.

Бұйырмай баталы ас,
Қарайды кім аяй...
Сенімен аталас
Қып қойған, құдай-ай...

Тексіздік — негізі,
Бетсіздік — ұраны.
Есектің — егізі,
Сиырдың — сыңары.

Сендеймен мен, сірә,
Сүйектес болмаспын.
Көрші емес, қоңсы да
Қонбаспын —

Мен қаштым!
Тоқталсын әңгіме,
Айтайын — дұрысын:
Сенімен — Мәңгіге

Жә, кешір, сен мені —
Көн бетпен жендет тең.
Пендені елдегі
Жөндейтін мен деп пе ең?!

Құлақтың құрышын
Қандырмай бола ма? —
У толы ыдысың
Жүгірткен молаға.

Өлетін баладай
Молаға жүгірдім —
Шамама қарамай
Шампаннан сімірдім.

Кеше гөр, кеш ұқтым,
Сөз көп ед ұққанға.
Кетсем мен бөсіп тым —
Өзіңнен жұққан да.

Жалғанда өзіңдей
Бар ма екен қыртуар?
Көненің көзіндей —
Тек сенсің біртуар.

Қаптаған бетті көн,
Хақ берген сый мына —
Болған жоқ деп білем,
Тап сендей миғұла.

Миың жоқ мұны ұғар —
Қон боққа, тыш таққа —
Өзіндей ұлы бар
Халықтар — ұшпақта...

Біртуар туынды,
Сөз — беріш, жыр — шемен.
Қолдағы туыңды
Алады кім сенен?!

Қалсын деп ел ұйып,
Тұрсың-ау жыр аңсап;
Көздерің мөлиіп,
Сөздерің — сұрамсақ.

Ал, тыңда, алқынба,
Қатып қал қалпыңда.
Өзіңше аңқылдар
Халқың бар артында.

Қауым тұр құптайтын?
Бұл сөзге тасасың:
Ештеңе ұқпайтын —
Миғұрттар жасасын!

Кеудеде тулап өр жырлар,
Көңілім самғап аспанға,
"Махаббат, қызық мол жылдар...
"Өтті ғой біздің бастан да.

Жастықтың желі басылмай,
Таба алмай жаным бір тұрақ,
Пушкиннің бұйра шашындай
Самайым жүрді бұрқырап.

Сия алмай жалпақ ғаламға,
Пушкинше шалқып бетке ұрдық.
"Мұның не?" - деген адамға,
"Дініміз бір ғой" — деп күлдік.

"Жүре алман кейбір пендеше,
Жырыма қолын соғар көп.
Ақын боп тудым, ендеше,
Ақынша ғашық болам", — деп,

Қиялға ғажап берілдім,
Сан ойлар симай басыма.
Тәу еттім — Анна Керннің
Сүрініп кеткен тасына.

Бәңгіше сонда еліттім,
Есімді алды — ғажап сәт.
"Тәңіріндей әзіз көріктің" —
Тәтті бір тамұқ, азап шақ.

Көзіме қонған моншақ не?
Жанымды бір мұң биледі-ай.
Есіме түсті сол сәтте —
Абай мен Тоғжан. Жидебай.

Шыңғыстау жаққа жол алдым,
Көзімнен жасым мөлдіреп.
Айта алман, сірә, олардың
Жолдары тассыз болды деп.

Қарап ап оң мен солына,
Түзеген шақта сайға бет,
Тоғжанның жатып жолына
Сүрінткен тастар қайда? — деп,

Сұрадым қыраң, қыраттан,
Ғасырдан жатқан сыр аңдап.
Сұрадым бұраң бұлақтан
Алдымнан аққан бұлаңдап.

Бірі де сырын ашпады,
Шарладым сансыз бөктерді.
Ол басқан жердің тастары
Сүйкімді болып кетті енді.

Сол тасты іздеп жүргенде,
Жан қалқа, маған көріндің, —
Тоғжан боп кеттің бір демде,
Бірде өзі болып Керннің.

Бәңгіше сонда еліттім,
Есімді алды ғажап сәт.
"Тәңіріндей әзіз көріктің" —
Тәтті бір тамұқ. Азап шақ.

Сені алғаш, қалқам, көргенде,
"Саусағын жайды жас жүрек".
Ұмтыла маған бергенде
Сүрініп кеттің, тас тіреп.

Сүрініп кеттің, қалқам-ай,
Үмітім мәңгі қаусады.
Бұлт — өре, ал ай — малтадай,
Жетпеді жүрек саусағы.

Қарасам жоқсың. Ғайыпсың, —
Жалт беріп ай да қырқа асты.
Жүрегім саусақ жайып шын,
Сипалап қалды сұр тасты.

Сол тасты жанға енші еттім,
Көз жасым мұз ба, сіреу ме? —
Көзімді сүртіп көрсеттім,
Кезіккен алғаш біреуге.

"Сөзіме, бауырым, құлақ ас,
Тілекші маған бол, жаным! —
Тегін тас емес мына тас,
Сүрінген менің Тоғжаным", —

дегенмін...
Әлгі тасты алып,
Хабардар болды мән-жайдан.
"Тас болса, мә!" — деп бас салып,

Ұрды кеп мені маңдайдан.
"Саған сый осы бұйырған!" —
Күлді кеп байтақ тау іші.
Жарқ етіп өтті миымнан

Абайдың ащы Дауысы...
Кейін де талай Залыммен
Кезіктім — иттен дүреген.
Сондағы аққан қаныммен

Жазылып еді бұл өлең.
Қалмады жанда тілек түк,
Тарқады қызық, той мүлдем.
Тек сол бір тасты — жүрек қып

Кеудеме тығып қойдым мен...
Ашылмап еді мына сыр, —
Бөліспек болсаң — тілегім:
Зарымды менің ұғасың,

Тыңдасаң тастың жүрегін...
Айтады ол әлі жеткенше,
Жатып ап тасқа тығылып...
Тағы бір Ару — Кеткенше

Үңілсем терең жаныма,
Ұрады көзге бір елес.
Түспесе таңба арыңа,
Елесті іздеу мін емес.

Ондайда тәрк жыр жазу,
Жанса да шабыт шырағы.
Жүректе қалған бір жазу
Оқытпай әуре қылады.

Оқуға соны үңіліп,
Бұлт құсап төндім жауатын.
Қаншама мәрте... мүдіріп,
Жетпей-ақ қойды сауатым.

Қиялға таппай талғажу,
Үңілем күдер тағы үзбей.
Жүрегім — балбал, ал жазу
Балбалға сызған бәдіздей.

Жүзінде жүрек — көненің
Жатады тылсым сыр ұйып.
Жіберген жойып дерегін —
Жымысқы жылдар жымиып.

Бойымда күшім азайып,
Көңіл де кейде қажулы.
Шығар ма ед жыр боп ғажайып —
Оқысам сол бір жазуды?

Көңіл көзіне: Көне ізді
Бәдізді қойдым андытып. —
Толқындарындай теңіздің
Кетеді кейде жан бітіп.

Содан соң келмей сырды үзгім,
Мұңдастым теңіз — құрдыммен.
Жағалауында Құлзымның
Толқынға қарап тұрдым мен...

Шағала шаттық шу келіп
Қиялды сүйреп аулаққа —
Тулаған теңіз бу болып
Ұшуда Алатау жаққа.

Бу ұшқан сайын жоғары
Жөнелді дерсің дүркіреп.
Боз бота бұлтым жаңағы —
Кер үлек болып күркіреп.

Жастықтың есіп наз үні
Көңілімді сол сәт тез бұрды.
Құпия жүрек жазуы
Алатау жақтан көзге ұрды.

Қолына орман - кесте алып,
Алатау — қыз боп ақ маңдай;
Баяғы шақты еске алып,
Орамал бұлғап жатқандай.

Ашылды жанның бір сыры,
Айтарым тез — дүр ендігі.
Құпия жазу тылсымы
Белгілі болды, белгілі.

Көңілім үзбей күдерін,
Білмеппін жіпке тізгенін.
Көшіре берген — жүрегім
Жазу ғып жастық іздерін.

Сол жазу енді тозбасын,
Еске сап жастық пәк кешін. —
Теңіздің бұлт боп — Көз жасы
Жуғанда таудың ақ төсін...

Жүр едім жасып,
жүрегім — шемен,
Шырайың сенің кірді аз ғана күн.
Қандыра көр деп тіледім сенен,

Ылайым шөлін сырбаз баланың.
Сен құлпырғанмен бүр жара алмадым,
Гүлсім-құрлықтың желін де өпкенмен.
Сөлімді сығып жырлар арнадым,

Тылсым нұр жұттым көнім кепкеннен.
Тек өзіңе аштым қабағымды әмән —
Жасанды жаның, жамалың жайнап.
Есірік күйде қарадың маған,

Жасанды жалын жанарында ойнап.
Көзіңде сенің,
Құлғана қатын,
Бәле тұр екен — қуатымды алды.

Шырмауық құсап шырмап алатын
Әдетің екен гүл-ақындарды.
Солдырды бір дерт мендей сананы,
Масаң қылықтан ұрланды ар-гүлім.

Кешірер ме екен мен бейшараны —
Жасандылыққа күл болған жырым?..
Осылай болды —
Келіспе, келіс —

Жүректе батпан зілдің бары шын.
...Есітер әлем еміс те еміс,
Түнекте жатқан гүлдің дауысын.
Көкке жебе боп ай кеткен ұшып,

Құл қылмау үшін жауызға атылған.
Тойлайды жерде
Ләйлектер ішіп,
Гүлдің дауысын қауызға тұнған...

...Есімде сол күн — айрылған қыздан ай мүсін,
"Кірлеген жүрек — көз жасыменен шайды ішін"
Мектепте жүріп жүдеген мынау — "байғұсың".
Хат алып қыздан — ауырлап алғаш қайғысын.

"...Сүймеймін!..." — депті, көрдім мен қатал құдайдан,
Жүрекке қылар болмады сонда түк айлам.
Жақпаған шығар жын қуып жүрген күләйлан! —
Жүрегім тастай — Тамшы боп тамып мұң ойған.

Қара бір толқын үміт қайығын ғарық қып,
Көрінбей қалды алдымнан менің жарық түк.
Отқа лақтырып отын тәнімді тамұқтық,
Кеткім де келген тірліктің бәрін тәрк қып.

Алқалы жерде алқынып жүрген аңқыма,
Барып па, сірә, тірліктің түпсіз парқына?
Кете алмай қалды, қарайлап тұрып артына,
Бұлдары бардай, берері бардай халқына.

...Өмір-ау бәрі, ол да бір
Сәби - өмір-ау,
Одан да кейін боялды қанша омырау.
...Жырақтан маған естіліп тұрған не мынау? —

Сияқты сонау күлкісі тәтті қоңырау.
Сабылдым қанша,
даламның шартарабында,
Самғадым қанша,

от тұтап арқалы арында.
Кезіп бір жүрді Отанның карталарында,
Бүр жарған арман — мектептің парталарында.
"Сүймеймін!" — деген қыздардың хатын мақпалға

Тұмар ғып тіккен —
ғажап күн қапты қапталда.
Оралып тұрам тұтанған сәтте от қанда,
Көз жасы — ащы,

күлкісі тәтті шақтарға.
Ашқанда көзін жадымда бұққан мың бұлақ,
Елес боп көшіп жетеді жылдар тым жырақ —
Көзімнің алды қоя береді бұлдырап,

Түнгі аспандай жанарың жаудыраған
Қалай ғана, қарағым, ауды маған.
Мен одан бір ғаламат сезім көргем —
Мұхит көшіп, құрдымға тау құлаған!..

Бойда дәрмен қалмады, әлде — дерек,
Бір сұрапыл басталды жанда әлемет.
Жанарында — тау тулап, мұхит көшкен
Ойнап бара жатырдым қанкөбелек.

Сесім қашып кеткені, сұсым жасып,
Қабағымның жанарың мысын басып.
Жүзіне жел тимеген насырыма
Тұрып алды талайлар тісін қасып.

Тумай жатып жыр деген гүл кешіп ем,
Гүлді - сүрей айрылды мүлде есінен.
Жанарыңның тұтқын боп құрдымына,
Бір-ақ шықтым жаныңның түрмесінен...

Осындай бір басымнан қиял өтті,
Залал қылды демеймін,
Зиян етті.
Зынданында жаныңның кешіп көрген

Айтпай-ақ та қояйын қияметті...
Есім жисам — басынған солығым да,
Күрең гүлді жатырдым — торы құмда.
Ептеп қана дүниенің түсі өзгерген,

Тау да, көк те, мұхит та — орынында.
Сен де тұрсың — бор тасты таяныш қып,
Белге тұтып алыпсың баялышты.
Қос тамшы жас көзіңде мөлдірейді...

"Қоштасам, - депсің, - сені шын ұққаннан,
Қайтеміз сезімді алдап - үмітті алдап.
Күйзелме. Ұмыт жылдам. Күдеріңді үз. —
Жетелер үміт көп қой жігітті алдан..." —

Осындай кесімі бар сұрыпталған
Хат келді — қара мөрмен құлыпталған.
...Жан едің жүрегіме жұғып қалған,
кеудемнен кеттің қалай шығып, қарғам?!

Бейнеңді сөзбен соғып түніменен,
Жанымда жатушы еді тұнып өлең...
Жырларым саған жазған жанқалтамда,
Жат болып кеткенің бе — шыныменен?

Тіке кеп шарпысқандай бетің отпен,
Тағдырдың қатал еді соты, неткен!
Сен шығып кеткеніңмен өз еркіңмен,
Мен қалай қуам сені көкіректен?!

Жүрсем де мұң арқалап — қырға шықтым,
Жауһарды кірпік жиған — жырға сықтым.
Жанымның тұмасынан табам сені,
Мұңы да мөлдір болад - шын ғашықтың!

Кеудемнің мұң шылаған қара тасын
Тікенді кірпігіңмен қанатасың.
Түс болып миға түнде енесің де,
Елес боп таңда шығып баратасың.

Жалатып көзге — күміс, жанарға - алтын,
Із салып баратасың сонарға әр күн. —
Елесің ұзай — ұзай Бір күндері,
Кім білсін, оралмай да қалар, бәлкім...

Жайлауда –
Жазғы құтпанда
Уызын ішем іңірдің.
Көкжиек толғап жұтқанда

Өткен-ді зорға сіңір - күн...
Уыздай іңір тұр кілкіп,
Меймілдеп астау ойларға.
Ашқарақ көңіл түнге ынтық –

Жұтудан, сірә, тойған ба?!
Көзімнен жұлдыз шұбырып,
Жайлайды бойды құмар — у.
Тылсымнан — Шашқа тығылып

Тұрғандай қарап бір ару.
Жібек құм қолдан сусыды,
Құс жолы — ізі қара аттың...
Жеткендей талып сусылы

Аққулар қаққан қанаттың.
Көк пенен Жерге тең сеуіп
Ай — нұрдан перде құруда.
Таразы қалған теңселіп,

Сүқтанып Сүмбіл сұлуға.
Жетпекке батыс — тұраққа,
Шыққаны шығыс — жер түбі
Естілетіндей құлаққа

Есекқырғанның ентігі...
Өмір заядан айрылып
Тартқандай Түннің түрі өзге —
Көкжиек Айды май қылып

Жіберді жұтып лезде.
Үмітін Үркер талмайды,
Ұмтылып көкке біртіндеп —
"Қарақшылардан" қалмайды

Алайда қызы — Үлпілдек...
Бағалап бақты қолдағы,
Тыншығар сәтті аңсар тән.
Ұйқыға кетем мен-дағы

Туғанда барып Таң — Шолпан.
Бақыттан бойым бусанды,
Жалғанда жанмын — өзі бай!
Жастанып бір түп жусанды

Жатамын тойған қозыдай...
Түсіме кіріп үр қыздар,
Тоямын уыз — нұр сүтке.
Түнімен аққан жұлдыздар

Жерідім бұл даң-дұңнан — қырға барам,
Өзекті өшер емес — тырнаған ән.
Ғафу ет, құрбы — аламан, құрмалаған,
Тыраулап шақыруда тырна далам!

Мың алғыс, кеңесі көп ғұламаға,
Маған тар — дегенменен мына қала.
Түс көрсем қаңғып бара жатам ылғи,
Бет алдым — шаңды қиян, құла дала!

Бұл қала үркітіп тұр кеселі мың,
Көзімді теседі түн, кеседі мұң.
Жатырқап тұрам бәрін,
Қолға түскен

Ұлындай — үндістердің көсемінің.
Шырмама шайтан құрған тор боп мені,
Айналар енді қайтып жол жоқ кері.
Кеткені жақсы қырда жел жеп мені,

Жегенше тас қаланың жендеттері.
Өлеңін сал-сал желдің гүл жаттаған,
Далама кетпей болмас күн қақтаған.
Зәмзәм, деп у — заһарын бұлдап маған,

Көңілді көншітпейді өлі кеңес,
Жә! Енді жолға тұрма, Жөніңе көш!
Араннан талай алып қашқан мені,
Үркуі жүрегімнің тегін емес.

Мен үшін қырға шығу — ұлы мансап,
Тұратын таңым жырлап, түнім ән сап.
Кеңсайда мүсін болып мүлгіп қалған
Көп ақын мұңайып тұр — қырын аңсап...

Кідіртпе, ең ақырғы көшпендіні,
Байлама шер-шаһарға — өшкен нұры.
Барады қырдағы "өлі қаласына" —
Көшпенді дүниеден көшкен күні!..

Келіп ем күзгі баққа мен,
Нуларымды іздеп шулаған.
Оқымақ болып жатқа өлең —
Шумағымды іздеп тумаған.

Жадырап қабақ ашпады,
Тарқапты бақтың базары.
Көз жасын сілкіп тастады,
Шыбықтың сынып назары.

Қарсы алды терек аһылап —
Жігіт пе дерсің сөзге азған.
Жел жұлған көгіс жапырақ —
Үміт-көгершін көз жазған.

Мәжнүн тал тұр жүз жылап,
Ызғырық соқса тастарға.
Қанатын жайып күзгі бақ,
Кетердей ұшып аспанға.

Абыржып тұрған жайым бар _
Таптырмай ізін ән шағым.
Мұңайып қалды қайындар —
Сипап ем салқын саусағын.

Жөнелген іздеп көктемді —
Бұлбұлдар салған қыршын ән.
Еске сап өткен-кеткенді
Шығады үн қайдан сыңсыған?

Жаз өтті.
Мен де бастықтым.
Табатын байыз соқты сәт —
Жапырақ жатыр,

Жастықтың
Өртінен қалған шоқ құсап...

Киіз үйден — бабамның Ордасынан
Сәру салып мен, міне, жолға шығам.
Қоңырсыған қордалы ауылымның
Қимай кетіп барамын мен қасынан.

Шомылдырып ақ нұрға бел-жотаны,
Дала таңы ерініп зорға атады.
Тура тартқан сызықтай Ертеңіме —
Маңдайымда керіліп жол жатады.

Дидарына арзу боп атпақ таңның,
Түйіндерін тарқатам соқпақтардың.
Алда төмпек үстінде әлдене деп,
Бүлкілдейді көмейі бат-баттардың...

Әйнек көкті кесті күн сызат нұры,
Тасбақаны алысқа ұзатты ізі.
Ойлап қоям: "Тым баяу қозғалғасын
Содан шығар — ғұмыры ұзақтығы?.."

Жүгіреді ылдиға тума бұлақ,
Жатыр көкке шөптерден бу жамырап.
Аруаналар өріске барады ұзап,
Қарагөктің үйірі суға құлап...

Сәулесімен тілгілеп таң жыраны,
Тау етегін бұлақтар қан қылады.
Түнгі жырын тауыса алмай бозторғайлар,
Құлағымның құрышын қандырады.

"Туған елдің тұрғай деп, тұғыры аман" -
Күбірлеймін...
Мөп-мөлдір шыны ғалам.
Жол шетінде тұнжырап қалды мазар —

"Бір соғарсың, дегендей, түбі маған:.."
Жол барады алдымда зымыраған.
Естілгендей құлаққа мазардағы үн,
Салады еске алдымда ажал барын.

Мен Ажалдың енгенше қақпасына,
Жолдан алған Әсердің жазам бәрін —
Әдіптейді құлпымды ғазалдарым...
Сылдырлайды самалмен меңдуана,

Адыраспан собығы толды жаңа.
"Е, мен қанша жол жүрем кешке дейін,
Таңым атып келеді енді ғана?!."
Уайымды осылай қуады ішкі үн,

Үрей ізін жуады шуақ-ұшқын.
Қарсы алардай алдымнан ақ қалалар —
Шаһары боп Шаттықтың, Қуаныштың...
Сарқып беріп барымды қазағыма,

Қош айтысып тарқаған базарыма —
Кешке қарай қайтармын осы жолмен,
Ауылыма, әйтпесе, Мазарыма...
...Жол барады алдымда Зымыраған...

Емхана жанында салқын бақ,
Аппақ қар жер бетін жасырды.
Топ қарға тұсымнан қарқылдап,
Түнімен ұйқымды қашырды.

Құмырлар жетсе деп тезірек,
Қайыңдар төзімін құртардай. —
Қарғаның үнінен мезі боп,
Қыраулы шаштарын сілке алмай.

Иілмес еменді ажалсыз
Күйретпек боп аяз тұр көкбет.
Қарғаның "әніне" амалсыз
Бала тал билейді дірдектеп.

Көріп қап ұйқысыз мені бұл,
Жүрегін сыққандай мұң бүріп —
Жыртқылап ақ қырау — кебінін,
Тал маған қол созды шыңғырып ...

Домбырам менің, боздашы ең ақырғы рет,
Меңіреу мынау дүниеге білдірт дауысыңды.
Торғай ұшса да төбеден тоңатын жүрек
Сөніп барады... білтесі жым-жырт таусылды.

Оралар ма екен жапаннан нарларым боздап,
Ыңыранып бір ілінші саусақтарыма. —
Сүйегі қураған шалдардың әруағын қозғап,
Қаңырап қалған кеудені қаусат та мына.

Соранды шалып шілденің өрті көктеткен,
Етпеттей шөккен, домбырам, аруанамысың...
Оралар ма екен әруақтар тентіреп кеткен,
Есіткен кезде шанақтың арда дауысын.

Замана желі итеріп көкірегімнен,
Шекемді шақты анау күн сазарған бетбақ.
Машырық пенен Мағұрып көпірі едім мен,
Қайыстырды ғой белімді Тажалдар қаптап.

Жинадым бәрін тал бойға — көпке нұсқаның,
Бейдауа дертке дәру қондырамын.
Ауыртып алмай еппен ұстадым,
Ақ білегінен ару домбыраның.

Сұм Заман қолға кигізді кісенін Жаттың,
Жұдырық білеп қобызға Сойыл - Мұндарың.
Жұмақтан келген қойдың мен ішегін тақтым,
Естіші, Тәңір, момынның — қойыңның Зарын...

Құрдай жорғалап алдында Топас Тақыттың,
Маусымдық Құлдар, сен қанша Даңғылымды аттың!
Халқымның шер мен наласын қапасқа тықтың,
Сол қапасқа күйімді шам қылып жақтым.

Нұр мүсін емес, күл пішін ордама кіред,
Сақалымды сатпан дүниенің қуыс құнына.
Домбырам ғана егіліп қорланады кеп,
Топас балтаның сабымен туыстығына.

Мұп-мұздай үрей миымда топырақ сабап,
Көкірегіме кірді бір ойранды құйын.
Шектерім бырт-бырт үзілді,
шатынап шанақ,

Домбыра ма бұл — мен бе әлде?
Қайда әлгі күйім?..
Күйлерім қайда,
Кеудемде отын жақтырған?

Қара бұлт төнді, жанардан арайымды алған.
...Нажағайлы аспан жалт етті шатырлап тынған:
"Әләйім — мейрам!.." "Өтті... өмір..." "Әләйім — жалған...

Сырым бабам-ай, Аршыландарға
есе бермей кеткен Қабылан,
Сені көргенде қайырсыз хандар
түңілген табыт — тағынан.

Наркескенің қапты ілулі көкте,
Жарқылдап жүзі жарты Ай боп
Шарық-Аспанға жаныған.
Жау кірген шақта жұлдыз елімді

тауыспақ болып аңша аулап,
Жарағыңа сенің жабысқан сонда
жұртымның Жары — қанша әруақ.
Сілкілеп көріп, күркіреп келіп,

қаңсылап қашқан қара бұлт —
Қабырғаларынан қан саулап.
Безбелді қара бүркіттей бейне
көкжал бөріге кәрленген. —

Жүрегіңді тесіп, тілегіңді тосып,
Білегіңді қосып арлы ермен,
Сұрамай сауға тиіпсің жауға —
Балдағы дандан болатым,

Қайғылы жанын қан жеңген!
Дулығаң гүлдеп, дұдығаң гулеп,
бастасаң қолды, шынды ұрып,
Жүргендей бопсың өзен-бұйдамен

тауды жетектеп, шың мініп.
Шекесі шоқты, ауызы түкті
желкеңе мінбек көп төмпек
Табанында қапты шыңғырып!

Сол бетіңменен кетіпсің ұзап,
айтпайды жөнін сары дала.
Сары құмырсқалы алда төмпектер
қарайды бүгін паңдана.

Баптаған іріткі қаптаған қыртты,
ақтабан жұртты қалдырып
Кетіп ең қайда, жан Баба!?
Пірлі өлкең — мекен, ашығып келіп,

басынып кеткен түрлі ұлтқа,
Кімдер жүргенін білер ме рухың,
сен тастап көшкен тұл жұртта? —
Сенің нәсілің көзіне түссе,

Түндігін қымтап, шықпайды
Тығылып алып күн бұлтқа.
Жанымды менің тоңдырып — жалын,
күйдіріп — ызғар, өртеп — сыз Қарып барады;

алып барады елімді қайда ен тексіз?
Желкелемек түгіл жерге тықса да
бөксемен көкке мөр басқан
Ел — бексіз бүгін, ер — кексіз!..

Сүйегім бастан бөлініп қалды —
Жұлынымды мүжіп жегі құрт,
Иегім жақтан сөгіліп қалды,
тілімді кесіп жөгі жұрт.

"Күніне жүзден жеңіліп кетсең"
бақытты екенсің, біз жүрміз
Күніне мың сан көміліп...
Жұртында тағы төбелер қапты —

ордалар қонған, ту тұрған,
Төрелер қапты тынысын тапқан
шекпен мен шеннен, құлқыннан.
Ұлысың Хақтан жерініп,

Ырысың Жатқа телініп,
Қылышың көкте ілініп,
ол-дағы, бұлтқа көміліп,
Ыдысың қапты — у тұнған!..

Ұл болып тусаң, — дедім де кеше, —
Запыран ішіп, қан түкір! —
Сен жүрген жолмен сапарға
аттанғам беймезгіл шақта — арты түн.

Алдымнан шығып
әлдекім сусын ұсына берді. —
Жан Баба-ай! —
Ащы екен сенің Сарқытың!..

30-жылдар қазақ даласындағы
жылқыға да нәубет болып төнді.

...Үрейден үркіп тантырап,
Жатырды далам қалтырап.
Азаматтары жаяу қап,
Қазанаттар кетті арқырап.

Бұғып кеп тексіз — татылар,
Жеткізбей ереуіл атына;
Ағаларымның қанатын
Қиды да кетті қапыда.

Жұртына жарқын жол қарар
Адыра қалды ордалар.
...Қанаты қиылған сұңқарды
Кезі келсе жапалақпен қара құзғын олжалар!..

Тұяқтарында ай жанып,
Кешегі жүрген бәйгі алып —
Сыдыру арқа, сылу төс
Шарагөз алмауыттарым

Айдалып жатты, айдалып.
Жал-құйрықтары сүзіліп,
Жанары көкке үзіліп —
Қасапханаларға жосылды

Қанаты қанды аққулар сынды тізіліп.
Шайқалды көлдің тұнығы,
Бұзылды елдің шырығы.
Айқара алдан ашылды

Қанды қақпанның құлыбы.
Жұлынды жаны — жұлыны,
Үзілді тамыр, сіңірі,
Қидасын кәрі жілігі.

Түсті де Зауал құрығы,
Құландар құсап құрыды —
Бабамның мінген күлігі,
Қамбар Атаның түлігі,

Су тағы — суынның құлыны.
Қыланды қосып баранға,
Айдады қасап — қамалға.
...Жошыдан шошып кер құлан

Төгілді барып аранға.
Қаптаған кілең күлтекі
Ұмытып обал-сауапты,
Қарамай адал-арамға

Айналып кетті бәрі аңға.
Бүркетін қаны — ұртында
Құл болды далам құлқынға.
Қорқаулар жортты — Жерімнен

Құлан шатыс буданның
Тұқымын тұздай құртуға.
Құлаған құздан тарпандай,
Секірген шыңнан арқардай

Күйшілер кетті зар — таңдай,
Құдай-Пенденің алдында
"Ақсақ құланды" тарта алмай.
Қолында балға, келдектер,

Құдайы қанға шөлдеткен —
Қасапханадан қарсы алды
Жеңдерін түрген жендеттер!
...Маңдайына мола жазбаған

Пырақтарын жүректеріне жерлепті ел...
Артық-ты бұдан қан майдан,
Шығушы ед барып жан қайдан?!—
Тигенде шойын нән балға

Жұлдыз — төбел, ай — маңдайдан.
Құзғындар даусы ұласа,
Масайрады күлік біткен қорланғаннан жыласа.
Тұлпарлар сәл-пәл теңселіп,

Шырқырап барып құласа.
Қан исі шыққан асхана,
Қан исі жұққан баспана,
Қан исі бұққан астана. —

Мұндай да болды масқара.
Безеріп жатты тас қана.
Тарлық етті ғой туған жер
Жендеттерінен басқаға.

Ит болып өңшең қабаған,
Адамдық өшті санадан;
Жендеттің көзіне шапшыды —
Жанары күнге қараған,

"Құлағын біздей қадаған,
Кекілін қыздай тараған"
Қайран қаз мойындарымның
Сағағынан атқақтаған қара қан!

Тап келді сондай жұтты жыл,
Жүйрікті көрге тықты зіл.
Абайла, жұртым, жалдаптан,
Қабағын қара қан жапқан

Жендеттің көзі қып-қызыл!
Ерігенменен қалың қар,
Ішілмей қалған қағым бар;
Пісілмей қалған сабам бар,

Кінәсі кімде? —
Табыңдар!
Қапастарыңды аршып ал,
Әлі де мүмкін бар шығар

Заманын күткен залымдар?!
Шабылмай қалған сайлысы,
Алынбай қалған бәйгісі —
Құлагерлерін жоқтаған

Жаңғыра бере ме қырымда,
Ақан Серінің қайғысы?!
Қол салып құтсыз қонақтар,
Асылын жатқа тонатқан —

Құланға қазған арандай
Арса-арса болған алап бар.
...Иегін артып биеме,
Үйіріме тағы тие ме —

Томар бас торы шолақтар!?
Уақыт, маған есеп бер! —
Тұлпардың бағына кес еткен,
Далама тұлға болар ма,

Томар бас тұғырдан туған есектер?!.
Тұқымыңды құрту жау ісі,
Тектіңді тыну тауысып.
...Естіледі әлі Даламнан —

Шыңғырған шерлі Құлынның
Еміс те еміс Дауысы...
23.12.1989ж

Айтты ақыры...
Айтты шындық...
Соңырақ —
Шайқалғанын бізде сансыз шаңырақ.

Қолдарынан мал кеткесін маңырап,
Соңдарынан ел кеткесін аңырап —
Баба мекен қалады екен қаңырап.
Жүректен — қан,

көзден жасын тия алмай,
Босты дейді елім есін жия алмай.
Әруақ қапты жандатпаға тығылып,
Балбал қапты әруақтарды қия алмай. —

Көзесінен таңдайға нәр құя алмай.
Күн қарапты қанды көзбен қастанып,
Қашқан сонда шұбырынды аш халық.
Соңдарында — ажал құсқан көп мылтық,

Алдарында — қазған аран — тас табыт.
Сәби қалса қара тасты жастанып,
Көк шыбындар той жасапты мастанып.
Ата жұрттан жеті жұт кеп қашырып,

Семген көзді құмның қолы жасырып,
Ана қалған сүйектері шашылып,
Дана қалған иектері ашылып.
Жатты сонда жер әжімін жиырып,

Ақты сорға көздің жасы құйылып.
Әжетіне пайдаланған Құранды ап,
Белсенгендер шауып жүрді ұрандап,
Ел сенгендер мас боп жатты тыраңдап. —

Халқын қырған Қасапшыға сиынып.
"Мынау нәубет қайдан келді, қалай бұл!?'
Деген басты домалатқан маңай бұл.
Өсіп-өнген Белсендінің Ұрпағы

Билік айтып жүрді кейін талай жыл.
Жерімізде мола көп-ті сондықтан,
Дөңімізде оба көп-ті сондықтан.
Аузы қисық алқамызда сөз айтқан,

Төрімізде шора көп-ті сондықтан.
Көппен Аздың ойнайтыны сондықтан.
Ындын-құрдым тоймайтыны сондықтан.
Тән тоқтығы жан аштығын сездірмей,

Өкпе-назды қоймайтыны сондықтан,
Тек қарынды ойлайтыны сондықтан.
Қыран өлсе — һарам құстар құйылып,
Ұлан өлсе жан алғыштар жиылып

Жиі-жиі тойлайтыны сондықтан.
Жадыларды,
дуагерді енді ұққам,
Жаны зарлы куәгерді жер жұтқан.

...Балбалдардың көздерінен аққан жас
Көзелерін жуады енді қорлықтан.
Төрге шықты —
Жығылғанда би аттан —

Миғұлалар — мұрынынан миы аққан.
Зымиянға тәж ұсынды Мият — Таң,
Дәурен көшті Зиялыдан,
Зияттан.

...Күннен-күнге таулар шөгіп баратыр,
Тас тұнжырлар алдындағы ұяттан...
Сұлтаның кеп қуса жаттың ұлтанын,
Ата жұртым! —

Атар еді-ау нұр-таңың...
...Мисыз төбе сәл тосырқап таниды,
Босып кетіп қайтқан елдің ұрпағын...
19.01.1989ж.

Көктем де келді далама мынау,
ызғары қыстың күрт кеміп,
Бір жасап қалды Тәңірдің шашқан
ризығынан жұрт теріп.

Қызғалдақтардан шашу шашқанда
Кемпірқосақ – бұрым, Қыз - Өңір,
Қашаған жыры көшеді көкте
шумақ та шумақ бұлт болып.

Рахман нұрды сіміріп жатыр,
Сіңіріп жатыр қыр қанбай,
Жерім мен елім екі дүниеде
еншісі бөлінбес бір жандай.

Марғасқа аспан алады кейде
күркіреп жасын лақтырып,
Қашаған ақын толғауын айтып
түгесіле алмай тұрғандай.

Даламда бүгін сөгілмей көбе,
бұзылмай елдің іргесі,
Тірі Абыздарын (сұраңыз бәрін)
күтеді тойдың мінбесі.

Керуен-керуен сонау бұлттарға
ілесе көшкен бу едік,
Шашылып жүрген шақырды бізді
Қашекемді ерткен Жыр көші.

...Бармақтай Бақ боп
Маңдайға Мөрдей басылар,
Қасқа айғырдан қалған
төбел құнанның жүлдесі.

Қара жартастың күрең тамырын
қақ жарып аққан жыр көзі
Алтындай анық! —
Сарқылмай ағып

сыр айтып жатыр күнге өзі.
Ақындық мәңгі жасай берерін
тағы бір мәрте ұқтырып,
Көтерді басын өлеңнің асқақ

ақ шаңқан мәрмәр Күмбезі.
Кешеден жетіп, бүгіннен өтіп,
Ертеңге кетер — Жәдігер!
Жүрегің — жұқа,

Сүйегің — темір,
Бедерің — нәзік,
Тәнің — өр...
Ескі әдетімен ұлы ақындарын

өлтіріп алып байқамай,
Қайта тірілтіп, қайта таңырқап
той тойлап жатыр Тәңір-Ел!
Жыр менен Пірге азаттық беріп,

таныған қайта Атасын,
Тәңір Еліңе табынбай қалай
үйіңде тыныш жатасың.
Жақсыға жорып, жырдың тіліне

көшіріп алып барамын,
Қара тастардан құмалақ салған
Қария Таулар батасын!..
31.05.1991ж.

"Болса да әлі үнің шағын,
Жыр арнайды бүгін шалың.
Түрме төрін көрдің сен де
Тумай жатып, құлыншағым.

Жерің — абат,
Елің — азат,
Бұл не қылған тегін азап? —
Түрмесі нес? —

Ақ Ордада
Сыйламас па сені қазақ?!
Берік қағып ар қазығын,
Лайық қыл нарға жүгін.

Біл қадірін бостандықтың,
Дегенің бе - бар Жазығың?
Қорықпайтын бір құдайдан,
Құтылмаған құлдық ойдан,

Қашырмасын Берекеңді
Қаптап жүрген кіл Күләйлан!
Аршылан ғып өсір ұлды,
Келісті қыл қосыныңды.

Есігіңді жаба алмайсың,
Бітеп алмай тесігіңді.
Кетті қыршын талай ұлың,
Ұлды сақта, халайығым.

Қызды жатқа төсек қылма,
Дегенің бе — бар Айыбың!?
Текті тумас саппас көптен,
Кілең саппас жақтас неткен?!

Кеше - сатқан,
Бүгін — жапқан,
Ертең сені атпас деп ең?!
Құпияңды ұққан мыстан —

Қапияға бұққан күшті Аң.
Қай кезде де қауіпті ғой,
Өз ішіңнен шыққан Дұшпан.
Соны ойласам қарғып тұрам,

Кетпегей-ді қалғып Күмән.
Жаның ояу болсын, Халқым,
Дегенің бе - барлық Күнәң?!
Қырқа көрме өскен Басты,

Өскенді де кешкен жақсы.
Абайға да әл бермеп ең,
Айыра алмай Дос пен Қасты.
Сөзін тыңдап өзге жұрттың,

Сазын тыңдап кезбе қырттың,
Арасында жүрсің қаңғып —
Шешендік пен Езбеліктің.
Жинап жаттың һәр жындысын,

Ер орнына Малғұнды ұсын! —
Осы ма, елім, жеткен жерің?! —
Дегенің бе — бар Қылмысың?!.
Әлдіге бас өткен шұлғып,

Мүжәлсізін тепкен Сұм Жұрт —
Қамын жеген Жанашырын
Түрмеге айдау — неткен Сұмдық?!
Ту сыртыңнан тіл де безеп,

Залым оғын жүр ме кезеп?
Құлыншағым! — Сендерге де
Жеткені ғой — Түрме - кезек.
Жаусынғандар кекшіл неден?

Өзегімде өксуде өлең.
Бәле-жала, түрме, қаза
Меніменен кетсін деп ем.
Қор-Зынданды талмай қазып,

Жырдан Ажал талмай ма азық?
Тілеуімді бермейтіндей Менде,
Тәңірім, қандай жазық!?
Алса-дағы ел бостандық,

Азаймапты-ау арбасқан қырт.
Ақындардың миын ояр
Албасты Аңдық — қалмас паңдық.
Қауымды ерткен өлең көші

Сен болар ең ел еркесі —
Сақта, өзіңді, Айналайын,
Түрме — көрдің көлеңкесі.
Егеменшіл ой-қырыңда

Орын жоқ па ойлы жырға.
Тірі ақынды түрмеге сап,
Өлісіне той қылуда.
Кесілсе егер жыр өлімге,

Тек жатпаспын түнегімде.
Білегіңде - шынжыр үні,
Жыр сыңғыры — Жүрегіңде.
Достан бұқпа,

қастан да ықпа,
Жүрек қаны — жастан жұтпа.
Үз шынжырды Білектегі,
Шығар жырды Бостандыққа! –

Міне, саған Өлең — Батам!" —
Тап осылай дегенде Атам,
Орынымнан қарғып тұрдым –
Бар екен ғой көрерге Таң.

Қарғып тұрдым — Қауышудан
Көкірегіме ауысып ән.
Шар-шар еткен Бесіктегі
Құлыншақтың дауысынан.

Бұл несі деп Құт-Бабамның? —
Алғаш түк те ұқпағанмын.
Қақ төрінде жатыр екем,
Түрмеде емес! —

Құтханамның?..
Келген, Баба, қақ төріме,
Тілей берші бақты еліңе.
Жырыңда айтқан

Қойдым қамап —
Тор көзі бар дәптеріме...
1993 ж.

"Маңғыстау — машайықтың басқан жері" —
Осы жыр баурап еді жастан мені.
Қиялды ертіп ала жөнелетін,
Құбылып құбылаға қашқан желі.

"Маңғыстау - майлы қиян"... деген өлең,
Самал боп есуші еді керегеден.
"Маңғыстау — пір Бекеттің туған жері",
Сол жерді көкірекке бөлеген ем...

"Маңғыстау — жер науаны"...
Марғасқа әлем —
Кеудемде жерім жайлы арбасты өлең.
Шалдарым тастап кеткен жыр — керуен,

Ізімен керуеннің жалғасқан ем.
Әуенін келтірем деп кілең салдың,
Шектерін домбырамның бірер шалдым.
Саусаққа ботасы өлген бір боз мая —

Оралды шерлі жыры Түмен шалдың.
Түмен-жыр — абақтыдан шыққан өлең,
Желімен Замананың ыққан өлең.
"Қан кешіп қабырғадан,

тойын тойлап!" —
Өксігін өзегіне тыққан өлең.

Баса ма көң көмсе де тат асылды —
Әр жолы ұлағатты бата сынды.
Сия алмай тар кеудеден тілге көшіп —
Түрмеңді бұзып шыққан,

қапасынды.
Сіңірген теңіз шуын, жел екпінін,
Сіміргем Пірлі өлеңнің ерек мұңын.
Сол бір жыр кетті үйретіп, Туған жерді

Еңіреп, жылап сүю керектігін.
Қаз басып жырдың дәмін сезгенімнен,
Өлеңнің кенін таптым өз жерімнен.
Қашалған Ел Жүрегі Құлпытас қой —

Сол тастан оқып едім Сөздерін мен.
Қылғанмын шалдар жырын жастан азық,
Жоқ шығар менде бұдан басқа жазық.
...Дүниеден көшіп жүре берген кезде —

Кетерміз біз де бір сөз Тасқа Жазып!..
1994 ж.

Басынан қанша бұлт ауған,
Төсінен сонша жұрт ауған —
Жасырар сырым жоқ менің
"Қаратаумын!" — деп керіліп жатқан бұл таудан.

Маңғыстау жатты ғалам боп,
Тоздырып жүзін заман жеп.
Төсінде туған төлінің
Тағдырларына алаң боп.

Нешелер жүмілә жұрт көшті
Тарихтың керуен жолымен —
Каспий, сақ, оғыз, алан боп.
"Шерғала таудың бөркі еді-ау,

Айрақты таудың көркі еді-ау.
Ана бір тұрған жалғанды,
Жалғаннан көңілім қалған-ды.
Артымнан боздап ата жұрт

Өзекті, дүние-ай, өртеді-ау!.." -
Осылай зарын шығарып,
Көздері қанмен шыланып,
Айладыр кетті соңынан —

Бозойнақ тұлпар баптаған,
Ағинақ қылыш саптаған —
Күндердің күні болғанда,
Бабамыз кепті бұл тауға —

Бабаларының іздерін
Құранша оқып жаттаған.
Даланың жонын иен жайлап,
Маңғыстап малын кеңге айдап,

"Мұрттары көкке шаншылған"
Есіл де менің шалдарым —
Жатса бір керек елді ойлап.
Қапыңды таппай қалмас жау,

Тамырды тажал дәл басты-ау.
Тамырда қаның байланса
Мүмкін бе өзі,
ағинағыңды шаң баспау?!

Осының бәрін жырлайды,
Талайды көрген шалбас тау.
Шалбас таудың жұлынынан
Ұлып бір аққан Қан-Бастау.

Заманнан Заман озғанда,
Дүн-дүние кұрты қозғанда,
Арудың алтын бергегі —
Әркімнің болып ермегі

Бедері көшіп тозғанда;
Өрісімді жорта шегеріп,
Керуенімді жолға шөгеріп —
Анталап жүрген көп дұшпан

Бұйдама қолын созғанда;
Ібіліс кіріп түсіме,
Әзәзіл еніп ішіме,
Ие боп мәңгүрт ісіме,

Ұялап қанғұрт тісіме;
"Сақ етер тиіп саныма,
Сақсырым толып қаныма,
Саздауға біткен құба тал

Сая да болмай жаныма";
Басымнан иек бөлініп,
Сіңірден сүйек сөгіліп —
Теңімді қына, мүк басып,

Дүмімнен құмға көміліп;
Дегенін дұшпан жасатып,
"Жаралы құсқа тас атып,
Жаралы ерге оқ атып", —

Сигектеп жатқан қанымды
Құмға илеп өзіме асатып;
Үйірде айғыр үркініп,
Саяқ пен сәурік сілкініп;

Келеде жүрген бурама
Көйіншік көрттер жұлқынып;
Құладын қуға ұмтылып,
Періште төрін жын тіліп,

Алмауыт кірер албарда
Ылғи бір доңыз тімтініп;
Сыртымнан жауым мошқасып,
Жүз көрсе жалған достасып;

Қазынам қажет болғанда
Арқамнан қағып, төсті ашып;
Атан да жілік ерлерді
Нәгумән билеп ешкі асық;

Тұмарлы дүлдүл — үйірде,
Тұлымды ұлан — үйімде
Күнеске шықпай бос жасып;
"Кер құланның қос құлағын тұндырған,

Серіпсе сегізкөздігін сындырған"
Безбелді қара бүркіттерімнен сес қашып;
Қордамды кілең жын басып,
Ордамды өңшең құл басып.

Құлым мен күңім жымдасып,
Мезгілсіз көшіп кір басып;
"Жұпары қардай бораған,
Үлдемен басын ораған"

Ару деп алған алғыншың
Жаттекі сұммен ымдасып;
Айналып санам сағымға,
Жүзе алмай қарсы ағынға —

Қыстағы туған күшіктей
Кеудемді күдік шымшылап —
Үмітім ұлып қыңсылап —
Шекемді шеге шаққандай

Шыңғырып жатқан шағымда! —
Ерлерім келді ептесіп,
Қолдарын берді серттесіп.
Қан болып көкке шапшыды

Шыққан бір Гүлім Кекке Өсіп.
Гүлімді аман шықты алып,
Аталар қанша от кешіп.
Сол қаннан өстім қазақ боп,

Сөндірді отын тозақ бет.
Етегім жауып, ес жиып
Отырмын, міне, Азат боп.
Ерлердің тұқым — жұрнағы,

Қыранның тұтым — тырнағы —
Өрлікпен яки Ерліктің
Тербеліп өскен құндағы —
Уа, Абызым менің,

Аңызым менің — Алшекем,
Өздеріңе арналған жыр ед бұл-дағы.
Уа, Абызым менің — Алшекем! —
Құлағыңа даусым барса екен.

...Тамырым толқын тулатып,
Солқылдап кетті қан-шекем.
Жүрегімнен аққан жыр-жұлдыз
Қабіріңе нұр боп тамса екен.

...Ерлердің мәңгі басында
Гүл болып өсіп қалса екен!..

Ереуіл күнді еске алдық,
Қоңыр да салқын төске алдық.
Көз жазып қалды көшімнен —
Кезеңнен мені тосқан жұт.

Күнеске қосын қондырды,
Беймезгіл шошып босқан жұрт.
Жеті қат тоңды жібіткен,
Жеті тоғыс боп деміккен —

Аңсатып жеттің, Бостандық!
Шаршатып жеттің, Бостандық!
Арылып жаным зар-мұңнан,
Тазарып тәнім зәр-жыннан,

Қайтардым есе, ес жиып
Қапымды тапқыш Малғұннан.
Сарсаң боп санам, санды ұрған
Көзіме тұман таңдырған,

Бергімнен белгі біле алмай,
Ала алмай дерек арғымнан —
Кезімде танды таңға ұрған —
Қарғып бір өтіп қарғыннан,

Алаулап асып жал-қырдан,
Ақ таңның қызыл қаны боп,
Азаттық! —
Шықтың алдымнан! —

...Сайлардан сүйрік суырып,
Көлдеуден тарттым балдырған.
Алдыңнан шықтым той тойлап,
Алақайладым айқайлап.

Реңі қашқан түр-өңім —
Түледі, қаны қайта ойнап.
Аттандық Ұлық Сапарға
Өзіңе жолды бастатып,

Бастырып қаз-қаз, тәй-тәйлап.
Аңдап бас әрбір қадамды,
Қыр — құрғақ болса,
ой — тайғақ.

Көтеріп алып басты асқақ,
Жөнелдің өзің көш бастап.
Сүріндірмек те болады —
Кейбіреу көзі қан сасып,

Тісінен улы Зәр шашып,
Жолыңа сенің тас тастап.
Жат қабақ тұрса түйіліп,
Кетеді жүрек жиі ұрып.

Қояр ма жанды шоршытпай,
Нұр жүзді, шекең торсықтай
Күндейді Дұшпан күйініп...
Тамырым кеуіп талығып,

Созылып сіңір салығып,
Зарығып көрген, Жарығым! –
Қыршыннан кетпе қиылып.
Тілеуің тілеп жатамын —

Пірлерге бағзы сиынып.
Жүзіңе тұрған нұры аңқып,
Қараймын қанбай құмартып.
Көзіңнен көшіп жатады

Жырақтағы Арман Мұнартып.
Қайыстырдық па беліңді —
Қабырғаң қатпай зіл артып? —
Шындықтың шырқау шыңына

Жұртыңның жүгін шық артып.
Көтерілгесін еңсе тік,
Жол шетін қиялға өлшетіп;
Болашақ деген өлкеге

Барамыз сені елші етіп.
Жолыңды кеткен Бабалар
Қанымен сызып көрсетіп.
Наласын, мұңын, қайғысын,

Байрағын, жырын, бәйгісін —
Тастапты саған енші етіп!
Толғатып таптық мың жылда,
Көгімнен енді жыр жырла. —

Бәйтерек - елдің бұтағын
Қыламыз ұя бұлбұлға.
Құрықсыз құлан үйретіп,
Тарпанды тағы — құр-құрла!

"Күнінен безген құлғанақ,
Айынан безген айғанақ" —
Құлыбын салсын Ындынға.
Азаттық жолы тайғанақ,

Кетпегін құлап құрдымға!
Көктем боп келсең бұлтың бер,
Жаз болсаң жайнап нұр түндер...
Күз болсаң егер қоныс бер,

Жеміс бер менің жұртым жер.
Қыс болсаң, кәне, сілкін кел!
Түрленсін, айна - көлдерім
Тозаңын қармен сүртінген.

Тон киген тоңның түнегін
Бәйшешек жатыр түртінген.
...Сабылып тапқан Қонысты,
Талығып татқан Жемісті,

Сағынып көрген Жеңісті
Кетпесін жалмап Құлқын-Көр!
Тамырдан ақсын от қайнап,
Болмасын төсек жатқа аймақ.

Құсжолыменен жүйткісін,
Астыңа мінген Көкмойнақ.
Шашылып түссін жұлдыз - тер,
Жалына қызыл шоқ байлап.

...Аспанмен кеткей астасып —
Қолыңа алған Көк Байрақ!..
Желтоқсан, 1991 ж.

Кезек күтіп тұрғандай сезіне біл,
Алдыңдағы апанның басына кеп...

Жер бетінен отыз жыл - сен кеткелі,
Сен кеткенде Сәби ек жөргектегі;
Біз де кеппіз отызға... ержеткелі.
Отыз көктем парағын аударыпты,

Көрінбейтін жай көзге өрнектері —
Өрнектегі мағына — ол да өтпелі...
Өлең-орман сиреді жел беттегі,
Жеп бітірді жемісін жендет-жегі.

Отауындай тұл жырдың көне молаң —
Уық сынған, шаңырақсыз, кереге қан...
Кебін-кимешегіне сені ораған
Кейуана-Ажал бесігін тербеткелі —

Отыз жаздың аптабы шөлдеткені,
Отыз қыстың ақпаны желдеткені.
Сенен соң да ұрлады ол ойлы ұлдарды,
Жаналғыш қып зырлаған ай-жылдарды.

Маңдайымда — шырмаған қайғым қалды,
Таңдайымда — құрғаған айдын қалды.
Мұқағали, Жұмекен.., Сағи кетті,
Асқар аға, Жұматай зар илетті.

Мендекеш пен Зейнолла, Тоқаш, Шәмші
Бақиға өтті — талақ қып фәни бетті.
Кейуана-Ажал құшуға әрине, епті,
Жұртта қалып жоқтауды сан үйретті.

Сен кеткенде қауызын жаңа жарған
Артығали, Бауыржан — сәбиді өпті,
Көз жастары жүректі қари кетті.
Сен көргеннен: бес балаң, жарың қалды,

Әбділда атаң... Әбудей кәрің бар-ды...
Екі отызды толтырып Қадыр қалды.
Қуан ағаң.., кемсеңдеп.., Тұман ағам —
Жоқтайды да жүреді нар ұлдарды.

Ажал-әжем құшаққа бәрін де алды,
Қанша жұтса қанбайтын қабір қалды...
"Енді кімнің кезегі?" — Аспан үнін
Тағы естідім, (қақпанды ашпа, күнім)

Жоқтап ұлын Өтежан, Иранбектер,
Жалғыздардың құшақтап жас қабірін,
Шағады кеп без қара тасқа мұңын.
Қарсы алдымнан кетердей көр ашылып

Зәрем ұшты, қыршынның моласы ұлып.
Не қызық бар ол жақта, айтсаңшы, аға,
Кетіп жатыр Дүрлерім неге асығып!?
Құлап жатыр пырақтар көрге ұмтыла,

Жасырады іздерін жел жұлқына.
Көнердеймін сол желдің мен де ырқына.
Алса халқы азаттық — Ақындардың
Қажеттері жоқ па, әлде, ел-жұртына!?

"Енді кімнің кезегі?.." —
Атылғалы
тұрған жандай өзегім лапылдады.
Төлеш аға! — Рухыңмен мағұлым қыл:

Қайда кетті Алаштың ақындары?
Қайда кетті Қазақтың Зат ұлдары?..
Маған да енді бір тықыр жақындады. —
Қандай кеңес бересің, шерлі ініңе,

Бастады мені жол алуан,
Тағдырмын ерте жоғалған...

Сыпырғандай иықтан зілді затты,
Сытылғандай лақтырып қыл дұзақты,
Қара айдынның төсінде аққу самғап,
Қара аспанды қақ тіліп жұлдыз ақты.

Есігінен сығалап абақтымның,
Аққандарды ақырын санап тұрмын.
...Галактика құйыны жұлып кеткен
Жапырағы — ол жұлдыз Дарақ-түннің.

Жапырақты жұлғанмен бір сұрапыл,
Орынына тағы да бүр шығатын.
Жұлдыз - жапырақтарын құйын үзген
Сонда есіме сен түстің,

қыршын ақын!
Қыршын ақын! -
Сен түстің сонда есіме,
Енді қайтіп мен кепіл келмесіңе.

...Жапырағымды менің де жұлмақ болып,
Көкірегімді тырнайды жел де есіре.
Деп қалғандай бір ызың:
"Марат, кәні?" -

Көзім көктен сені іздеп алақтады.
Тұңғиыққа жұлдыз боп жоғалардай,
Сытырлады жыр дәптер парақтары.
Қабағына таңба боп ай басылып,

Түнгі аспан тұр құпия ой жасырып.
Жөніңді айтпай, жырынды аяқтамай,
Кетіп қалдың ей, Мәке, қайда асығып!?
Шақырды ма Жәннат Бақ сені де әлгі?

Ал біз үшін жабық па жолы мәңгі?.. —
Сені іздеген алақтап көздерімде,
Ай Таңбалы Аспанның Мөрі қалды.
...Айтшы, көні, ей, Мәке, көкем менің,

Ақындардың, — деп едім, — жетер жерін. —
Құбылнама тіліндей жапырақ-жұлдыз
Қыршындардың нұсқады Мекендерін...

Күлі қалғанда Өртенген Жасыл Әлемнің,
Қасыма келгін,
Мұңайма,
Жасыма! — дер кім?.

Қауырсын-ұшақ аспанда жолымды сызып,
Қыршын ақынның тағы да басына келдім.
Ұқсайды Кеңсай жатырған түйеге шөгіп,
Керуен жолды көрсетті күйелеш өрік.

Ардақ ақынның Арының түсіндей еді —
Бейітінде өскен қалыпты шие де солып.
Жауғандай бейне нәсілсіз,
бибақыт көктен,

Көрбағы заманға кез кеппіз Зират үптеткен.
Аза-жыр жазған мәрмәрді (о, тоба, тағы!),
Бейнұсқа біреу талқандап қиратып кеткен...
Қыршыннан қиып тынатын Арысын жырдың

Құбыжықтармен мен де әлі алысып жүрмін...
Құрып бітпеп пе ед Зәузәті,
Шоқан құлпытасын
Қолдиірмен қылған көзі аққыр,

Қары сыңғырдың?!.
Шошындым,
бір үн шығардай көрден ақырған,
Көтердім мәрмәр сынығын жерде жатырған.

Тіріде төрге сиғызбай,
Өліде — көрге,
Жүр ме әлде біреу өш алып
Өлген Ақыннан!?

Мұңдассам деген ақынмен ақталмады арман,
Шыға берді ғой моламды атқандар алдан.
Кеңсайдан қоныс бұйырған —
Қасқа мен Жайсаң

Қайғы мен Кектен Мүсін боп қатқан да қалған.
Жапырағы ұшты дауылдан Өлең-Дарақтың,
Кеп кетті кенет менің де тереңге батқым...
Бауыржан батыр аспанды шаншыла шолып,

Жұмекен ақын тұнжырап төмен қарап тұр...
Кім бар деп едім,
Жанымның азабын ұғар? —
Болмай шықты оған бұл маңның қазағы құмар.

Көзімнен Мәрмәр Тамшылар шашылып кетті,
Әр тамшысында Ақынның Аза-жыры бар...
Айналғандай құмға — су,
Толқын-құмда

Тербеледі ақырын табыт-кеме.
Шыжғырады тандырдай кеші, таңы.
Табыт-кеме —
Көрерің осы тағы.

Ақын тәнін аулаққа апарып сап,
Қайта келіп тұрғандай шошытады.
Тірі — халін, өлінің жайын сұрап
Жатқан жан жоқ.

Сусиды қайыр-сынап.
Тек Ақынның Күмбезі күңгірлейді,
Арнап барғам, —
Жүргенде қайыншылап.

Шағынғандай өксіді Арал-ана,
Теңіз үнін жөнелді самал ала.
...Жыр-күмбездің есігі ашық қапты,
Ақын шығып кеткендей жаңа ғана.

Тұр Әзірге ақынның тұрағы аман,
Айтатын бір сыры бар сірә, маған?..
...Кеткен бе ағам өлген соң көбелек боп,
Тірісінде тұрмаған, тұралаған.

"Сен қайдасың?" — деп едім,
ашты сырын —
Бір үн шықты — жазардай мас кісіні.
Жалғыз шумақ өлеңді еріне оқып,

Қырдың жолын меңзеді Тас Мүсіні.
Түсіп алып сол жолға бір қыр астым,
Ақын ізі — арнасы мұңды жастың.
Сәлден кейін — жолды, ізді, көздің жасын

...Тағдырым менің, мың алғыс саған — төтеннен
Тас бұғау салып, төсекке таңдың тұрғызбай,
Мен байғұс, бәлкім, көбелек болып кетер ме ем ?!

Арал жатыр жалығып даңғазадан,
Дерті тәнді кеміріп,
Жан қажаған.
Жағасында ақынның Зираты тұр —

Батыр еді ол бата алған Жанғожадан.
Ажал-Мерген аспаннан — мұзды әйнектен
Сығаласа — жүрегің сыздайды еппен...
Кезелгенде Мәлікүл-Мәуіт оғы —

Жыр-намазын ер еді ол бұзбай кеткен!
Жанғожадан бата алған батыр ақын
Қорғай алмай Аралын аһ ұратын.
Шақыратын содан соң Әруағын,

Жыр-Теңіздің толқынын сапыратын...
Толқын да жоқ,
Жыр да жоқ. —
Сұлық теңіз,

Жағасында қалмапты үміттен із.
Жеткен сынды Мөңке айтқан ақырзаман —
Артылады бейпарық жігітке қыз.
Онысына апшитын халық деме,

Шуласады келгендей балық бөле.
Айналғандай құмға — су,
Толқын-құмда
Тербеледі ақырын табыт-кеме.

Шыжғырады тандырдай кеші, таңы.
Табыт-кеме —
Көрерің осы тағы.
Ақын тәнін аулаққа апарып сап,

Қайта келіп тұрғандай шошытады.
Тірі — халін, өлінің жайын сұрап
Жатқан жан жоқ.
Сусиды қайыр-сынап.

Тек Ақынның Күмбезі күңгірлейді,
Арнап барғам, —
Жүргенде қайыншылап.
Шағынғандай өксіді Арал-ана,

Теңіз үнін жөнелді самал ала.
...Жыр-күмбездің есігі ашық қапты,
Ақын шығып кеткендей жаңа ғана.
Түр Әзірге ақынның тұрағы аман,

Айтатын бір сыры бар сірә, маған?..
...Кеткен бе ағам өлген соң көбелек боп,
Тірісінде тұрмаған, тұралаған.
Сен қайдасың?" — деп едім,

ашты сырын —
Бір үн шықты — жазардай мас кісіні.
Жалғыз шумақ өлеңді еріне оқып,
Қырдың жолын меңзеді Тас Мүсіні.

Түсіп алып сол жолға бір қыр астым,
Ақын ізі — арнасы мұңды жастың.
Сәлден кейін — жолды, ізді, көздің жасын
Жұтып қойды жымиған жым-жылас құм...

Әруақ кешер! —
Аралап қорымдарын
Жыр-қыршындарды іздеудің жолыңдамын.
Мәңгі мекендеріне бас сұқсам да,

Сипап қалам амал не орындарын.
Күмбезінен күрсінген күй таралса,
Ақындарға керек пе сый тап онша?!
...Біз де құмға жазармыз жыр тағдырын,

Ақын өлді, тағы да, тағы да бір,
Өледі ақын көргенде жаны жәбір.
Тағы да бір құшағын жайды ақынға,
Талайларды қарсы алған Кәрі Қабір.

Ал, аңыра бабаурап, аңыра жыр!
Қайран ақын — тым жұмбақ түр-өңімен,
Сездіретін бір шындық реңінен.
Жүрегінен дәл көздеп,

Ажал қолы
Жанығады көмбек боп күрегімен.
Тіл қатады ол бір күні түнегінен...
Сапарына ұзаттық елді жиып,

Ел сөзіне (шын болса) қалдым ұйып.
Жайбарақат жерге еніп бара жатты ол,
Жылап жатқан жұртына сәл жымиып...
Жасын жұтқан күрсінді қарлы биік.

Ауыр қаза бола ма қазақ үшін? —
Біле алмадым! —
Басылды азалы шу.
...Қыландардың жазылған маңдайына

Тарлан ашқан шағында қаза құшу.
Ауыр қаза болды бұл — Азалы үшін.
Деп: — елесі көңілден жоғалмайды, —
Неге өздерін тірілер көп алдайды?!

Жыр-аққуы құс қайтқан күзде қайтты,
Құспен бірге бірақ ол оралмайды.
Тек күз сайын оралып соғар қайғы.
Жо-жоқ! - Өлді. Көрге енді ақын, әне! -

Ұқпағандар жоқтамас — хақылары.
Қазақ жыры ақынын шақырады,
Шақырады...
Іздейді...

Аһ ұрады!..
Шашылады талдардың жапырағы.
Аһ, ұрғанмен қаша алар кім шындықтан?!
Таппайды ол да ақынды — тылсым жұтқан

Мұхит - өлең тек қана жатады үнсіз,
Құпиясын қымтанып мың сыр бұққан.
Сығалайды мұң тамып — күн сұр бұлттан.
Құпиясын ұға алмай ел шеттетсе,

Ерте өлуді ақындар енші етпек пе?!.
Жырын тастап,
Кетті ағам Тәңіріге —
Ит талаған жүрегін көрсетпекке...

Тағдыр осы...
Ерікті берсек көпке.
Ұлы ақыннан ой ұрлап, ұйқасын ап,
Қоңыз-қырттар інге енді қи тасымақ.

...Тағы да бір Ақынды талатпаққа,
Қала жатыр қаптаған ит асырап...
...Иттерге інім барып жүр шишасын ап...
26.11.1983ж.

Кемпірқосақ тұрған тұсты нұсқадым,
Анау тұрған әпкесі деп Ләйләнің.

Мына жалғаннан Жұмағұл-Шора да өтті деп,
Жартастар қалды көз жасы сора бетті іреп.
Сора бетті іреп көз жасы
Жартастар қалды,

Көз жасқа қарық қылады қарт аспан мәңгі.
Бауырын жоқтар ақынмен астасар әнім,
Өтежан құсап қайғымды тасқа шағамын.
Айтпай да кеттің, Жұмаға, қайда беттедің? —

Тойға кеткенің беймәлім, қойға кеткенің.
Қыршаңқылардан бизар боп қасынып тепкен,
Асықпай жүріп, сен болдың, асығып кеткен.
Иектемекші болған бір ерді ұрып жаққа,

Қой бағып, әлде, кеттің бе Белқұдық жаққа?..
Інілерді ертіп өзіңнен өлең үйренген,
Аламандарда жүрсің бе Кенежиренмен?..
Жидебайдағы тойшымен кеңесе жүріп,

Бозжігітінен үзді ме жеңешең үміт?..
Жердегі безіп қаптаған өлермендерден,
Кеткендей айға қыз - Ләйлә — өлеңнен келген;
Елесіңді, аға, сағынып айдан іздегем,

Отыр ма екен деп сырласып Ләйлә қызбенен.
Аспанға ұмтылған мен болдым жердегі бұзық, —
Кемпірқосақтың алдым мен өрмегін үзіп.
Ұрса ма деп ем, көзіне мұң ұйып түрлі

Ләйләнің ару әпкесі жымиып күлді.
Ол-дағы көрдім демеді, жан аға, сені, —
Қайта қарасам аспан да жалаңаш еді...
Жалбыздың жұпар исіне құнығып барып,

Алқара шашты көктемге тығылып қалып
Шықпай қойдың ба? —
Мың сайрам молаңа түстенді,
Таңқурай ағып, тағы да долана пісті енді...

"Қаламгерге" кіріп келмейсің балпаң да басып,
Біздерге сарқыт бермейсің шампаннан ашып.
Есенин құсап — жыр жазған парсыға бармай,
Үндістан жайлы толғап ең Ән шығарардай.

Сүймейміз енді сені, аға, борықтай беттен,
Шаганэ тап боп,
Чагинің жолықпай кеткен...
Миыма кейде аласың елес боп еніп,

Елестің сөзін жүрмін мен кеңеске жорып:
"Ақын көрдім елден бөлек нұсқасы,
Бірдей келген ұзыны мен қысқасы.
Семсері бар жылына бір қайралар,

Сомдап соққан Исфаһанның ұстасы..." —
Деп едім бірде, — "осылай өлең құрайым",
"Екінші жолын өзгертші, енеңді ұрайын..."
Сол жолды өзгерт.

Қалғаны "шикарно", — деп,
Боз қасқа жырдың Маңдайын сипады Жүрек.
Қарасақ та енді қай жаққа көреміз жоқтық, —
Естімей кетті көп болды — енеміз боқтық.

Орнатпаса да өзіңе қазағың мүсін,
Зайда-жар жазды Жоқтаудың ғажап үлгісін.
Топанша ағып барады тоқтаусыз жалған,
Ақындар неткен бақытсыз — жоқтаусыз қалған.

Топан ішінен көрем де елесіңді, аға,
Ене алмай қалған жетімдей ересидаға;
Қоңыр ымыртта оралып көмескі үн — сезім,
Жүрегімменен тыңдаймын Елестің сөзін:

"Қойнына мәңгі мені де шақырды далам,
Мен болам, бала, — далаңда Ақырғы Қаған.
Тәңір-Құтқа "Зам" ғып түбінде қоям бәріңді —
Елхан мен Гоуан, Саид пен Нояндарымды.

Бассыздық түбі, нанбасаң, сұраңыз — құрдым,
Біз — неоимпериясын құрамыз жырдың.
Ақындар ғана ойлайды халқының қамын,
Ойлаған татпақ, әрине, әркімнің дәмін.

Сен де тат дәмін шамаңша,
Бірақ біл әлді,
Әлін білмеген ақыры сұлап тынар-ды.
Ашының өзін ей, ноян, мұңыңа шақтап жұт,

Жүргендер барда — ақындар жығылар шақты аңдып.
Аранды ашсаң — сына боп жақындар жатың,
Мейірім төкпей болмайды ақындарға ақын.
Алгеуде болу біз үшін фәни заңы деп,

Назырқата да бермендер Фаризаны көп.
Күйсіз қыранды тар жерде қинар бөктергі,
Салбурынға алып шығар ма ед Иранбектерді.
Маңғыстау барсаң — тудырған талай хас өлең,

Темірхан атты айтарсың — "адайға" сәлем.
Кейде ерік беріп алған жөн жырау-шабытқа,
Құлағың тігіп жүргейсің Раушановқа.
Ақындарды ақын, демесін, дұрыс күтпепті,

Ашықбаев пен сыйлай гөр Тыныштықбекті.
Өлеңмен ғана әр ақын тапсын Тәңірін,
Шәкизада мен, қайда жүр, Ақсұңқар шұлым?.."
Осыны айтып Жұмағам көшені бойлап,

Жыргүлікке арнар Ертеңнің кешенін ойлап
Баратқан сынды болады. —
Үміт пе, тегі,
Содан соң мұлғын тұманға сіңіп кетеді.

Жүректің қылын жұлдырып қара дауылға,
Мен қалам жалғыз
Құлзымның жағалауында.
Аққуға мекен боларда — жағалау күз кеп,

Тұрамын тағы жан-жақтан жан ағамды іздеп.
Кетіпті жұртын қалдырып шерулер көшіп,
Таппадым Онон жағалап,
Керулен кешіп.

Қарағорымнан сұраймын — Шыңғысхан жатқан,
Шах Жаһан жатқан іздеймін Үндістан жақтан.
Ганг мен Жамна бойынан іздеткенімде,
Жолықтым қайтқын құстардың тізбектеріне.

Құс жолы жатты шаңытып — Тәңірдің жолы,
Жолдағы құстар бейне бір Бабырдың қолы.
Ұстатқанымен қолыма Бабамның мөрін,
Олар да маған айтпады ағамның жөнін.

Құлағын түріп жүректің тыңдатқанымда —
Рубабтар үнсіз Ташкеннің гүлбақтарында.
Самархан шәрде шығармай тәмәм үй үнін,
Кернейлер — келді демеді Сағадиұлын.

Мешіттер мүлгіп, меһраб, алаң бос қалған,
Күрсінеді тек мұнара Жалаңтөс салған.
Ағамды жоқтап, жайымды бәріне айтамын,
Таба алмай тағы, далама кері қайтамын.

Кәрі байтағым күтеді.
Күмбірлеп маған
Күмбездер көңіл айтады,
Жүр-жүрлеп далам.

Табамын деген боп шығып —
ұлы үміт жалған,
Мен кетердегі төрімде ілініп қалған —
Нала мен мұңды шанаққа егіз қондыра,

Қосылып жоқтау айтады қобыз, домбыра. —
Содан соң мен де торығып, ауыр сын жаншып,
Зіл-батпан зарды отырам қауырсынға артып.
Зіл-батпан Зардан қауырсын тайып кеткенде —

Жыр-құсым ұшты қанатын жайып дәптерге.
Алғай да қарғам — таңдайға нәр шылап қаннан —
Қауырсынымның түбінен тамшылап қалған...

Ол — кентавр!
Тәні — жылқы, басы — адам,
Жылқыдай — Зат және қазақ — Есі Алаң.
Европаның соқыр көзін ақитқан

Скифтердің елесінен қашаған —
Ол — кентавр!
Тәні — жылқы, басы — адам.
Құлақ қанып жарған күйге қанасын,

Тұяқ танып тау мен тасын, даласын;
Толық құқы бар еді оның кетуге
Еркін жайлап Евразия арасын.
Қорқыттардың қобызынан қыл үзіп

Жеті сазға жалғап еді — үні жік.
Әуеніне тырнақ салып шыңғыртты
Мешін түкті, доңыз текті құбыжық.
Құбыжықтан құтылмады қашқанмен,

Десе-дағы:
Мен —кентавр!
Асқар — мен!
Сондай кезде қойды жерге жоламай,

Араздасып кетті кейде Аспанмен.
Аспаннан да ая таппай, жерден де,
Адамдықтан жылқы кейіпке енгенде —
Тамырында қан кісінеп шабатын,

Көргенде ылғи шартықтарды шерменде.
Мен кімнен кем?! —
Астымда — жер, үстім— көк, —
Деп тұмсығын боққа қайрап үшкірлеп,

Жылқызада жүрегінің Жауырын
Қанатқанға —
Құзғын жүр-ау "ұштым", — деп,
Сауысқан да күлген шығар "құспын", — деп...

Жанарында аунап түсіп жатты аспан,
Арабы торы — алп, алп басқан, алп басқан —
Бола алмады қарғалармен тамырлас,
Бауыры — бұлбұл, қарындасы — қарлығаш. —

Хас өнермен Арын байлап анттасқан.
Жабыстырмай жал-құйрыққа жүн-жыбыр,
Алыс, қырбай қонған одан зыр-зыбыл.
Жерден, көктен мәшһураттас таба алмай,

Өте шықты жұлын-жұмбақ бір ғұмыр.
Бұлттың көзін қанатқанда ай ұшы,
Қан құйылған қаламсабы қайысып –
Жұлынан шығатын-ды

Дырау - сөз,
Өрімі еді Құнан Білдің қайысы.
Дырау сөзі сананы іреп, бет тіліп,
Тарпаң басып кете барды Тектілік.

"Доңыздардың тұмсығының қасында,
Есектердің құлағы адал!.." — деп күліп.
Нұр құям деп көзі ағарған қазаққа,
Үн құям деп көні кепкен Азатқа —

Көр-тозаққа шыжғырылып тірілей,
Жетпей кетті "жұмаққа" һәм Созаққа.
"Бұл қазаққа біз де, міне, жоқпыз", — деп,
Шер-наласын болып, бәлкім, жеткізбек:

Омар, Оспан, Шайхы Бұзырық, Ысқақ Бап
Бабаларын ағам елде кетті іздеп...
... Жатыр үнсіз, шың өркешті нар далам.
Бағзы сенім! —

Тағы да бір нан маған! —
Асқар ағам кеп қалардай алданам,
Ізгі хабар алып "Расул — Алладан!"...

...Ай-ірімшік тістеген қарға түн-ді...
Жұлдыз-көзді түлкі әлем — салдақы үнді,
Қыңсылап ап сәл ғана ол да тынды...
Дүрліктірмей Жамбылың, Алматыңды,

Қарға түннің тығылып қанатына,
Қара өзенді жағалап қалың тобыр,
Табытқа әкеп тағы бір салды ақынды.
Қара өзеннің бетінде — аппақ табыт. —

Қауырсыннан жіберген қақпақ қағып.
Ақ қорғасын асыққа құйылғандай,
Табыт деген ақынға шап-шақ — қалып...
Құйылған соң қалыпқа сен де, тегі,

Қара өзенге ағызып ел кетеді.
Түріліп қап түлкі-әлем желге етегі,
Өп-өтірік көз жасын көлдетеді.
Тамған жастан жанданған қара өзеннің

Толқындары табытты тербетеді.
Ұрттам демің тар жерде тұншығады,
Аппақ табыт жөнейді ыршып әлі.
Қауырсынды — қапасты жарып сосын

Қоңыраулы құпия үн шығады.
Ол үн сенің Ақтық дем — жан дауысың,
Жан дауысың тұншығып қалмау үшін
Қауырсыннан жіберген қақпақ қағып —

Қоңырау үн аспанда самғау үшін.
Қоңырау үн жеткенде жыраққа ұлып,
Ажал қапы қалғанын бір-ақ біліп;
Дауылды ертіп,

Долырып ұмтылады,
Тастамақ боп жағаға лақтырып.
Елірер кеп, ол билеп-төстеп күліп,
Ойнақ салар, жатқандай кеспекті ұрып.

Сонда рухың табытты сақтап қалар,
Қауырсынды жұлып ап ескек қылып...
Жұлдыз шаншып, ай қадап аспан әлі
Ашпаса да өзіңе қас-қабағын —

Қара өлең деп аталар Қара өзенде,
Сенің мәңгі сапарың басталады.
Бозара бөртіп сәлден соң таң атады,
Күн ерінін тау жырып қанатады.

...Ақ өзеннің бетінде — қара қайық
Ақ желкені желбіреп баратады...
..Ақ қауырсын... ақ желкен ... аппақ табыт.

"жалғызыма жар бола гөр!.. " — деп сиынып едім.
Қайтейін...

Маңғыстауға неге келдің, бөрі аға?
Ұлып қашып нең бар еді молаға?!
Маң далада кілең бейіт тұр мүлгіп,
Жан біткенді қамамақ боп қораға.

Маңғыстауда молалар тұр мүлгіген,
Көрінеді қарамай-ақ дүрбімен.
Шеттерінен шынжыр балақ, шұбар төс,
Шайқы, пірлер, есіл ерлер —

Дүр кілең!
Талай нәһан жатыр жерге шақ сыйып,
Бастарына ай қадаған жақша иіп.
Күн шапағы жұққан қан-қан күмбездер —

Кәрі Ажалдың азуындай ақсиып.
Анау жатқан Күй-Аңыз бен Жыр-Абыз,
Біз де жиі хабарласып тұрамыз.
(Домбыраның құлағын сәл бұраңыз) –

Жолап кетсең — тоқсан толғау шер-нала
Ақтарады,
Нанбасаңыз сұраңыз.
Ақтарады,

Жадқа алады өткенді,
Ердің соңы... Пірдің соңы - Бектерді.
"Қоңыр салқын үні шығып бейістің",
Кеулейді кеп өзегің мен өкпеңді.

Күздің желі сарнағандай орманда,
Зар естисің жақындасаң сол маңға.
Мың сан найза қадалады кеудеңе —
Қарқалләзи шақ бұл жерде болған ба?!

Мұң мен Зарға талғақ болған мекенім,
Шың мен Жарға әруақ қонған мекенім...
Сол әруақтар айтып тынар ақыры —
Қияғы жоқ.., тұяғы жоқ екенін.

Қашаған боп күңіреніп бір шатқал,
Аралбай боп еміреніп бір шатқал,
Ыңыранып Сәттіғұл мен Түмен-шер —
Тұрып алып көзден жасы бұршақтар.

Нұрым шығар көкірегі желденіп,
Мұрын шығар екі көзі шелденіп.
Теріс бұрап домбыраның құлағын,
Беріш Мұрат Еділ жақтан еңменіп...

Кіл тұяқсыз...
Бұ не қылған қасірет?..
Шайырлардың құлай берген қосы көп.
...Көсе құмның кемсеңдейді иегі:

"Тақтақ түбі — тақ-тұқ!" деген осы деп..!
(Құмның бетін, жасынды бұлт, осып өт!)...
Құмға айналып біткені ме жігердің? —
Жігерімді түткені ме шідердің?

Әруақтардан тұяқ қалса егер де,
Тұқайымен таптар ма еді кілең жын?!
Сұңқарлардан қияқ қалса төбемде,
Тұлпарлардан тұяқ қалса төменде —

Мүйізінен бұрап тұрып шыңғыртып,
Кілең жынды матамас па ем —
Көгенге?!
Баба жолын керек еді мәңгі ұстау,

Тұяқсыз ғап кілең жынмен аңдысты-ау —
"Сонадайдан тозаңытқан Маңғыстау...
Жүрегіңді қобалжытқан Маңғыстау..."
...Маңғыстауға неге келдің, Жыр-аға?

Шақырды ма мұнар, мұнар... Мұнара? —
Хас жетім ғып кетіпті Ажал — тас метім,
Ол неліктен Ақындарға құмар, ә?..
Неге жұлды бүршік жарған мәуені?

Сенен бұрын неге оны алды әуелі? —
Себебі ме? —
Ақын Зары Ажалдың
Мәңгі-бақи сүйіп тыңдар Әуені...

Көктей солып бүршік-арман, бүр-арман,
Шын сүйе алмай,
Бір шыға алмай құмардан,
Мұнарыңды іздеп жүрсің мұнардан.

...Ызыңдай ма Зариғауып тұл орман,
Моладағы сайғақ құсап қуарған?
...Бөлтірігін қапияда алдырған
Айдан енді не іздейсің,

Құба Арлан?! —
Ей, Құба Арлан! —
Сен де әруақсың! —
Алғызба! —

Андызға бас бауырыңды,
Жалбызға.
... "Сақтай гөр!.." - деп күбірлеймін мен де енді,
Қарап қойып бесіктегі Жалғызға...

Маңғыстаудың жыршы ұлы, Қаратаудың
қыршыны Қыдырбай Тұрмағанбетұлының
әруағына бағыштадым.

Күздің түні.
Сөнген күнді бұлт үрлеп
Қайта жақпақ;
Мен қараймын күлкім кеп.

Алқа-салқа омырауынан Аспанның
Жұлдыз-түйме үзіледі біртіндеп.
Бір түймеге мен де кенет бас салдым,
Жұлдыз емес, мөлт-мөлт еткен жас тамды,

Жас тамды да жанып кетті күл-күл боп.
Мырс-мырс еткен күлкі естілді сыртымнан,
Жалт қарасам, шығып кетіп ырқымнан —
Қаратау тұр езулерін жиыра —

Әр әжімде бір үрейлі сыр тұнған.
Күбірледім әруақтарға сиына —
Жегі-жел кеп еніп еді миыма,
Ұры-самал үркіп шықты ұртымнан.

Сол самалдың ызғары өтті киімнен,
Алқымда тұр кеудемдегі түйір дем.
Құрғап қалған құм таңдайды шөл қапты.
Қаратауым еріндерін шүйірген,

Суытып ап қошқыл өңін жел қақты,
Сұқ саусақпен көрсетті де мен жақты,
Қара Аспанды түртіп қалды бүйірден.
Сол-ақ екен келді Аспанның қытығы,

Киіп алып түймесі жоқ күпіні.
Күлді дейсің аспан сонда селкілдеп,
Күмірә боп өлетіндей бітімі.
Бәрі сенен! — деп Самалды Жел тілдеп,

Самал қашты сай-салаға желпілдеп,
Бүгін түнде құритындай тұқымы.
Көкжиектің кірпігіне қан жағып
Ай да шыққан — көз бұлауға қамданып.

Шыға сала — қолды болды Ай бейбақ,
Ең болмаса үлгере алмай таңданып.
Бабаураған дауыс жетті:
"Бәй-бәйлап!.." —

Қара Аспанның шықты өңіне қайғы ойнап –
Бір күрсінді өзек-тінін Зар жарып.
Күрсінді Аспан,
Демін алып кеңірек —

Кенет мүлде кетті өзгеріп төңірек.
Құлап түстім тас кеуектің астына,
Жасын-саусақ бір шерткенде мені кеп.
Мойынынан құшақтап ап тас қыла,

Қаратауды бауырына басты да,
Жылап қоя берді-ау Аспан еңіреп...
Жөнелді бұлт тартқылап Ай-көкпарды...
Тас кеуекте мен отырмын жоқ-барды.

Көк өксігін жуыр маңда басар ма? —
Жаңғырығып Дауыс тағы кетті әлгі:
"Саған не бар!? —
Жанарыңа жас алма,

Ештеңе айтпа. —
Шын перзентін қашанда
Туған жердің жоқтайды өзі!" — деп қалды...

..."Есікті ашшы,
Қапасыма жел кірсін", — дей бергенде —
бүккен дүние көлгір сыр,
Қайда барсам өре тұрды алдымнан

Сауал болып:
"Сен кімсің, - деп, — сен кімсің?..."
"Сен кімсің?"- деп жаңғырығып шартарап,
Жыртқыш Сауал шайыры ағып Зәнталақ,

Қай үңгірге тығылсам да
жан-жақтан
Шыға келед екі көзі қанталап.
Осы болды тағдырымның талқысы,

"Кімсің?" — дейді жер шарының бар тұсы.
Уақытты кертіп жеуден мүжілген
Қарт Сауалдың әжімінің әр тісі.
Уа, мен кіммін? — Ахура-Мазда, айта гөр!

Заратуштра, зарықтырмай қайта кел!
"Кімсің?" — деген "Тексіз" деген секілді,
Ол қорлыққа қалай көнбек Байтақ Ел?!
Қасиетті Құтхана жер — Бесігім,

Шетке шыққан мен болдым ба кесірің?..
Сакья-Муни, сенен де осы сұрарым,
Тілге тұтын Тәңірінің есімін.
О, киелі тұрағым һәм Тұраным! —

Шешпес пе екен перзентінің сұрағын?..
Көкке қарап көк бөріше ұлимын,
Ұстап тұрып Мұһаммедтің Құранын.
"Кімсің?" - дейді қай-қайдағы әулекі үн,

Қайда менің тоз-тоз болған Дәулетім? —
Шыңғыс ханның Зәйзатына бас ұрам,
Іздей жүріп Ашинаның әулетін.
Геродот-шал! —

Бағзы Бабам тұстасы,
Сен де маған бір шығар жол нұсқашы.
Карамзин, Бичурин — қайдасың? —
Өз тектерін өзгертудің ұстасы!

Ей, Гумилев, бөтенсіме, айт маған,
Жан қысылса жалына ма жатқа адам?! —
"Кімсің?!" — дейді кеше маған бір Малғұн,
Қылыш қайрап,

Абыройын жаппаған...
Күн ыстығы — күміс нұры қақтаған,
Азияның алтын айы аптаған —
Жатыр менің үнсіз-түнсіз Ақ Далам,

Берместен-ақ досқа — пейіл, жатқа — мән...
Үндемейді Аспан, Жердің арасы,
Талай сұмның қанды-ау әбден табасы.
Не ғып жатыр — бауырына жөн айтпай,

Үндемейді —
Тылсым әлем тымырсық,
Кемеріне сыймай жатыр түн ыршып.
Көшпелінің қосын артып жеткізген

Сары атаным желі жақта ыңырсып.
Ортасынан орын сайлап қиылып,
Тас төбемде жұлдыз қапты жиылып.
"Кел", — дегендей қойнын ашты көк Аспан,

Жетіқарақшы — Сұрау белгісі иіліп.
...Аспан маған қойнын ашқан іңірде,
Құлақ салдым жырақтағы бір үнге:
"Тегіңді ізде — тану үшін Өзгені", —

Деді Самал Көктің көне тілінде...
1993 ж.

Бұл — періште, — деп жүрген
Ей, бейшара Тектілік,
Көрем бүгін мен саған жын соққандай соқтығып.
Мен сенің де, себебі, Сайтан көрдім көзіңнен,

Сайтан көрсем болғаны айрыламын төзімнен.
Көзіңдегі сол сайтан бұтын былғап Пиғылдың,
Сені-дағы иықтап, "қалайсың?.." — деп ой қылды.
Құйынша ұйытқып кеудеңде —

Көреді де қытықтап,
Сен Сорлыңа жоқ төзім қас-қағымда бітіп қап;
Көрсете алмай содан да Арлы Ертеңге бір нұсқа,
Қосылып ап кетесің Бар ғаламдық қылмысқа.

Қосылмас ең қылмысқа —
Сиқыр Қайғы — сый Қайғы
Сенің Нәһән нәпсіңнің құрсағына сыймайды.
Айқай салар сол кезде тамырдағы қан байғұс,

Шырылдайды ұяттың жүрегінде Шамдай Құс.
Шамдай Құстың шырылы
құлағыңды қан-қан ғып,
Ит-нәпсінің ырылына жабысып ап Жалғандық

Айрылғысы келмейді;
Көмек сұрап Малғұннан,
Несібе алып қалмақ ол
Бар ғаламдық қан-жыннан.

Қақаған қыс айналаң —
Түкірігі түрпідей,
Тоңған жанға барлығы тиеді екен Кірпідей.
Жүндібарақ Аспанның боз қылшығы бет тіліп,

Сүйек тұтқын жұлынын Аяз буған, Тектілік! —
Шыңғырасың сосын кеп, Сауға сұрап әлемнен,
Әруақтарға сиынып — Тоңып, үсіп бәрі өлген.
Бар ғаламдық Қылмыстың

Күнәһары — Тектілік!
Сенің арсыз дүниеде Даусың қалар көкке ұлып.
Ұлығанмен Аспанға —
ажырамас қарысып,

Ит-нәпсінің Ырылы
Алқымыңнан жабысып!..
1992 ж.

Шығып жүр ғой қызба атың.
Желігінде жиырманың
Болған едік біз де ақын...
Сөйледі ағам жалданып,

Кезін айтып аһ ұрған.
Қалдым мен де таңданып,
Ақын тауып жақыннан...

Самауырмын шоқ тыққан.
Ақындық бір жын екен
Көрінгенге соқтыққан.
Қағып-сілкіп киіз ғып,

Ат құйрығын үзісіп;
Ағалармен мүйізді
Көргім келед сүзісіп.
Басып-басып гөй-гөйге,

Арқа-басым құрыстап;
Дүниені кей-кейде
Алмақ болам дұрыстап.
Безіп қыстың кәрінен

Көктем келсе тыраулап,
Маңайымның бәрінен
Жүрем ылғи жыр аулап.
Жарардай боп қанасын,

Талантыма сендіріп;
Ет пен тері арасын
Алды кеулеп жел кіріп.
Сол жел буып бойымды,

Мидың көзін шел қаптап;
Билей алмай бойымды
Кезіп кеттім елді ақтап...
Аспан жаққа қарадым,

Бостан баққа қарадым.
Мақтай ма деп жырымды
Достар жаққа қарадым.
Жапалақтап қар жауды,

Жауған қарға қарадым.
Ындын көңілі Зәрге ауды,
...Битін сықты талағым.
Қызуымен сол Зәрдің

Жүргенімде желігіп,
Тарнауында жолдардың
Ағай қалды жолығып.
"Таппас сенен бақ тұрақ!

Тұқым текке тартпаған
Талапсыз!" — деп Қаттырақ
Маңдайымнан шертті ағам...
"Бар ма, — деп ем, — шарабың?"

Шөліркеп бір іңірде. —
Кіржитті кеп қабағын
Інге кіргір інім де.
"Кірісің жоқ Шығысың..."

Кеңес берді ол ептеп:
"Жыр мен жының құрысын,
Тірлік қылу керек?" — деп...
Ол кезде жай белгілі —

Шөл бар тері кептірген.
"Жырдан бұрын сен құры!" –
деп айта алмай кеттім мен.
...Шаптығып бір жауды күн,

Зәремді алды сигілеп.
Көк бет таулар жаулығын
Тартып, қабақ түйді кеп.
Арбакештей тоналған

Үйге кештеу оралғам.
Шыға келді жар алдан —
Басқа қара оранған.
Сәуле салды санаға

Қызыл ұят бет тілген.
"Жүріп қаппын далада
Шындық іздеп," — деппін мен.
"Қайда жүрсің қаңғырып,

Кепкір ғана ындының?!
Күйретейін жарға ұрып
Шөлмек болса шындығың!.."
Содан бері ымыртта

Сыртқа шықпас боп алдым.
Жүні күйген жұмыртқа
Қырықтырмай жоғалды.
Жырымды ұстап қалғалы —

Түрленгенде төңірек,
Тағы ұмсынғам алғалы —
Тасбақа екен шөбі жоқ...
Содан кейін біз-дағы

Үйрендік қой жетекке.
Гүлге ұмтылмай құздағы,
Көзді салдық етекке.
Сөйтіп біздей ақын да,

Тәмәт. Тамам...
Көт қысты...
Ал, кел, інім, жақында,
Тамақ түсті, ет пісті.

Бір сәт кебін доғарып,
Сұр қазыдан кертіп жеп: -
Солай, бауырым, — деп алып,
Күлді ағамыз кеңкілдеп...

Замананың Серісі
Сыр айтады қиялай.
Ішігі — ит терісі,
Бит терісі — биялай...

Сыйламайды ел...
Ал, бала-ай!..
Бір шығардың атынды,
Қумай-ақ қой ар қарай.

Көзге ілмейтін жанды өзге
Індет қой ол елде бар.
Мендей ағаң бар кезде
Жағдайыңды жөндеп ал...

...Ағам жайы болды айқын.
Әлі де үміт үзбей ме? —
Бұл да кеңес! —
Қонбайтын

Мың айтқанмен Біздейге...
1991 ж., Құрық.

Халқы азаттық алғанын
Қыран ерім
көрмеді-ау деп,
ішінен тынады елім.

Жүрегімнің тұратын қақ төрінде
Бауыржаным бар бірақ — мына менің.
Ес білгелі ол менің жүрегімде,
Дінім менен ділімде,

Тілегімде.
...Жұлдыздардың шекесін шаққан жасын
Жендет-бұлттар ойнаған түн-өмірде. —
Ескерткішке айналып тұр елінде.

Табылады ол қашанда тап қасымнан,
Отанымнан, ошағым — от басымнан.
Жағып өткен жаныңа жанарларын,
Жамандықты өртейтін шоқ шашылған.

Өзі де отқа еңкеймей кірген Бәукем,
Алқымнан ап Ажалды күлген Бәукем.
Мағжандардың маржанын теріп алып,
Қасымдардың қасында жүрген Бәукем.

Адамзаттың жауы боп жандасқаны,
Оқ түтеген түнекте жол бастады.
Ақ пен Қара арасын сара тілген —
Ақиқаттың ағинақ алдаспаны.

Дәріптемен дана деп, данышпан деп,
Жауыздықпен тек қана алысты
Ар боп. Ел-жұртына нұр-жарық әпермекке –
Айға атылды сан мәрте арыстан боп...

Көргеніме тәубе етем арманды ерді,
Бата берген, баспа деп жалған жолды.
Мен ешқашан ласқа былғай алман,
Созғанымда Бәукендер алған қолды.

Жауын жерлеп,
Дәуірдің құнын алған
Құлағымда саңқылдап үні қалған.
Ұрпағыма үйретіп өтермін мен,

Ұлағатты —
Сіңірген ұлылардан!..
Аман өтіп кілең өрт, кіл дауылдан,
Аямады ол иығын күллі ауырдан...

Әр қазақтың төрінде Жүрегінің —
Намысы қалғып баратқанда,
Арысы қаңғып баратқанда;
Арғымақтардың басынан

Жабысы қарғып баратқанда —
Айқай салып тұрсын да бір Бауыржан!..
1992 ж., Құрық.

"Енді төзер жайым жоқ!" –
деді Теңіз тұлданып.
Жатыр еді байыл боп,
Кетті кенет жын қағып.

Өңі өрттей қабарып
Қалай ғана безбесін? —
Өз нәсілі — қара бұлт
Өз еңсесін езгесін.

Мінез қалды ақ тымық.
Қалай, сірә, күймесін?!—
Өз нәсілі шаптығып,
Өз бетіне сигесін.

Төбесінде төс ұрып,
Қыннан алып алмасын;
Ұры желмен қосылып
Төрінде ойнақ салғасын.

Ыза,
Нала,
Мұң,
Иман —

Күйінген-ді қабат кеп.
Кешегі езу жымиған
Түйілді енді қабақ боп.
Теңіз көзі қанталай

Ілді бәрін қармаққа.
Ақ кемелер жаңқадай
Ұшып кетті жан-жаққа.

Мұны немен өлшеме! —
демен. —
Теңін табасың. —
Айвазян көрсе де

Ұстар еді жағасын.
Әсіре айтты демегін,
Рас,
Аспан көшкен жоқ.

Бірақ бей-жай Әлемің
Кетті астаң-кестең боп.
Шоқтың күлге көмілген
беті демде ашылып. —

Шағалалар
Жел үрген
Ұшқын құсап шашылып.
Әр толқынның жалында

Қазір мың-сан пері жүр.
Қой, көңілім, қағынба,
Қайығыңды кері бұр!..
Жақпар-жақпар тастар да

Шыдады әзер тістеніп.
Балық біткен аспанға
Ұшып шықты құс болып.
Кәрлі теңіз мінезі

Шығарды үнді үнге ұрып.
Мылқау балықтың өзі
Жібергені-ай шыңғырып!
Көз жарқ етіп,

кетіп өң,
Жетті даусы жалғанға. —
Бетпақ таудың бетінен
Салып келіп қалғанда.

Сарыны естен тандырып,
Баса алмады арынын.
Қара бұлттың қан қылып
Қарнап алды қарынын.

Қабырғасын күйретіп,
Болды әлемет күрт тіптен.
Ішектерін сүйретіп
Безіп берді бұлт біткен...

Өз ырқына көндірмек
Болудағы мақсат не? —
Аласуан жел жым боп
Тынши қойды әп-сәтте.

Түбі қайыр, — демеп пе ем, —
Секілденіп қос ғашық;
Теңіз бен көк кенеттен
Шыға келді астасып.

Қайранмын бұл мінезге,
Өтпегендей түк те ұрыс;
Дүн-дүние лезде
Бола қалды тып-тыныш.

Көк жүзінде қайтадан
дірілдейді ұяң ай.
...Балапанын шайқаған
Теңіз енді ұядай.

Қысылғандай демігіп
Қылығына жаңағы,
Толқындардың еріні
Өбеді еппен жағаны.

Жұлдыз — ине жасуы,
Салды нұрмен кестені...
...Тереңдіктің ашуы
Сыртқа шықса өстеді!..

...Біздің Дала көнбістіктен көнге айналған тәрізді.
Өз ұлдары өгей шығып жүректен қан ағызды.
Парыз қайда алдындағы ертең келер ұрпақтың?
Қайда асырдық әруақтарға төленбеген қарызды?!. —

Деп ем, кенет бұғып жатқан шығып кетті тастан үн:
"Ойбай, тыныш! Көңіліне келіп қалар басқаның..."
Ал көнейік.
Сонда біздің кім қарайды көңілге?

Есектен де ессізденіп митыңдау да өмір ме?!
Қанмен жиған қазынамды тегін беріп тексізге,
Құл мен Құтан билік айтты Абыз сөйлер төрімде...
Әлгі Дауыс Мидың көзін жарқ еткізді қас-қағым:

"Ойбай тыныш! Көңіліне келіп қалар басқаның..."
Біздей самас еренсізді есі дұрыс кекетті ел —
Сәл Саңылау қалса Баста сол мазаққа төтеп бер.
Отан жайлы ұғымыңа ұрып қолын қояды —

Қотанына қасқырлармен бірге шапқан көпектер.
Тағы да әлгі үн естілді:
"Жақ жаппауын қасқаның! —
Ойбай, тыныш! Көңіліне келіп қалар басқаның..."

Бостандықтың бозасына тойып алып оталап,
Сөйлесе Ерлер — жұрт қарайды жанарлары боталап.
Елдің қамын жегенсініп, Жердің Қанын жұтуда —
Қызғылт құлқын, сұрғылт тәбет,

бозғылт ындын — махаббат.
Тап жаңағы Үн:
"Қозғау мүмкін емес Сордың тас-тағын,
Ойбай, тыныш! Көңіліне келіп қалар басқаның..."

Бұл неғылған топас — түйсік, кердең — ұғым, кер — сана?..
Сүйегімде Тірі ет қалса жұл да, отыңа боршала.
Ұлы Төзім ұйықтап жатыр біздің мең-зең
Далада Селт етпейтін — көзін ойып, тілін кесіп алса да.

Тастың даусы тұр естіліп:
"Жағынды енді ашпағын,
Ойбай, тыныш! Көңіліне келіп қалар басқаның..."
Менің жерім қаза-қаза көрге айналған сықылды,

Жиған ырзық-несібесі көңге айналған сықылды.
Өлікті де ұйқысынан шошытардай кешегі
Көрген Түсім шыныменен Өңге айналған сықылды.
Тастың Даусы қатты шықты:

"Ойлау керек бас қамын,
Ойбай, тыныш! Көңіліне келіп қалар басқаның..."
Зорға жеткен Азаттығым ғасыр жалғап ғасырға,
Бұлың етіп жоғалардай үрейленем расында...

Бабалардың Сүйектерін сатып байып алғандар
Той тойлауда — Болашақтың Моласының басында!..
Боздап қоя берді кенет менің Басыр Аспаным:
"Тыныш, ойбай! Көңіліне келіп қалар Басқаның..."

Көбелектің қанатынан гүлдегі
Көйлек киіп өттің алдымнан.
Сенің Нұрың нәзік үн боп күлгелі
Серпілгендей көк тұман қырдан.

Сенің Нұрың нәзік үн боп күлгелі,
Шәлісін бұлт ілді құздарға.
Басу айтты кәрі ағаштың бүрлері
Таңдай қата сүңгі мұздарға.

Басу айтты кәрі ағаштың бүрлері,
Дауысы оның өлеңде қалды:
"Оттай жылы,
оқтай өткір үндері –

Көксіл Елес, сен өлме мәңгі..."
Оттай жылы, оқтай өткір үндері —
Елес нұры тылсымнан құйып —
Тірілтеді көктем сайын Нұр мені,

Көктем сайын қыршыннан қиып.
Тірілтеді көктем сайын Нұр мені,
Кеткенше ертіп моладан жол кеп.
Тілек айтам жұлдыз аққыш түндері:

"Көмусіз қалар көпті қарғаған", —
дегеннің қандай бар мәні? —
Көздерін сатып боқты қарғаға
Құлшылық қылу арманы.

Заман отына — азалы өртенбек,
Күл болып барам мың өрттен.
Көрімді солар қазады ертең деп,
Құл болып Кепке күнелтпен.

Тігемін мүлде қосымды бөлек" —
Дегенмін бірде серт етіп...
Ойыным неге осылды кенет,
Кезімнің жасы мөлт етіп?

Осыным, тегі, болды-ау асылық? —
Кәріне ұшырап Иенің;
Жіберді мені мәрғау асырып,
Шашылып қалды сүйегім.

Бұтақ, діңімнен жапырақ қашып,
Сояу боп тынды тамырым.
Нем бар ед Көпке топырақ шашып,
Тыңдай да бермей әмірін?!

Демеспін енді: "Көптен ажыра". —
Қырына ілінген оңбайды.
Жүрмейді Көпке — өкпе, базына,
Қалжыңдауға да болмайды.

Білем: Мекен ғып қорым-орпаны,
Аяқталғанда сапарың —
Жабыла көміп, соңынан тағы
Көп болып жоқтап жатарын.

Дұға бағыштап күнде бір ерге,
Шығарады-ай Көп — сұмдық үн.
Иреңдеп келіп, інге кірерде
Түзелген жылан сындымын...

Кірген соң інге —
қасымнан ағып Ішіне сіңер тұманның.
Шырақ боп қалар басымда жанып:
Көз жасым — уы жыланның!..

Оятты мені азаны құстың,
Азаны кұстың — өлеңі.
Құс көңілдердің наз әнін ішкім,
Базарына ұшқым кеп еді.

Далаға шығып көкке аунай кеттім,
Миымды осып отты өрме.
Топ тырна маған тоқталмай өтті,
Ене түспек боп көктемге.

Табиғат барлық құпияларын
Ашардай маған тек бүгін.
Көрер ем барып құт ұяларын —
Қанаттың, әттең, жоқтығын!..

Жастық қып басқа жастанған далам
Ыңырсып қойды атандай.
Әлдекім қазір аспаннан маған
Құпия бір тіл қатардай...

Сәлден соң аспан тас-талқан болып,
Найзағай бұзды кескінін.
Тәңірдің даусын асқар тау бөліп,
Еміс те еміс естідім.

Ұқтырмас сырын жасыл ғалам кең,
Құдайша ұқпай сырларын. —
Жатырмын оқып жасын қаламмен
Тәңірдің жазған жырларын...

1983 - сәуір.
* * *
Жел соққанда толқыны жарға атылып,
Тұнығы шайқатылып;

Кіреуке мұз қысқанда қайта тынып,
Жаға жатыр тағы бір таңды атырып...
Бұрымы тарқатылып,
Тұр ағаштар күп-күрең қан қақырып.

Сұп-сұр танау тастар да тұмауратқан.
Жамалы Ана-күннің
Көрінбейді — кірпігін қырау қапқан.
Төбелерді жасырып мынау жатқан,

Даланы қара мұлғын
Тұман жапқан —
Сол тұман зіл-ау батпан?..
Күз тоқырап — түстікте құстың көбі...

Қырым бар - мұз етегі.
Шешкізердей лыпамды үстімдегі,
Көктен түскен күйдірді ұшқын мені.
Миымнан сыз өтеді —

Неткен ыстық, япырмай, қыстың демі?!.
Ойланамын өткенде өрт мені жанай,
Жалаңаш қырым жайлы.
Болды-ау бұл ай біз үшін ең ұзақ ай.

Қыстың демі шығады кек, ызадай.
Қарағаш сыбырлайды:
"Өлара шақ өтеді көп ұзамай..."
Өліара өтсе қалады кім қасымда? —

Тарар күз дүрмекті алып.
Сырласым да сол болып, мұңдасым да,
Қыстың тең боп бір түні бір ғасырға
Қалармыз дірдек қағып —

Қарағаш пен екеуміз қыр басында...
* * *
Жаздың жеттім түбіне — жазды жедім,
Мен жебірдің жемесі аз білемін.

Кеше туған азулы ай бұлт кеміріп,
О да ертерек өзінің қазды көрін.
Мен де жедім,
Уақыт мені жеді,

Желігеді дүниенің жегілері.
Кемік сүйек, сасық ет —
Қам міскіннің
Тік тұрғызып Түйсігін — жел үреді.

Абалайды мігірсіз күздің желі,
Қағып алды тісімді — Түздің Демі.
Күркілдеген төбемде қара бұлттар —
Қанаттары түндіктей құзғын ба еді!?

Жел даусынан жүрегім қатты ыршыды,
Тіске тұрған дыбысы — тап бір шыны.
Ақ азуы сақылдап қасқыр қыстың,
Түлерін де білемін ақ қылшығы.

...Жем боларға қапысыз көзі жеткен,
Мен болар ем тірлігін сезік еткен? —
Кіл қорқаудың тісінен аман шығып,
Жатпаса егер маңырап қозы-көктем!..

* * *
Қабағынан қар көрдім кәрі еменнің,
Жанарынан зар көрдім қара өлеңнің.
Қара жердің бүгінде сыз құшағы,

Мұз қысады тамырын бар әлемнің.
Мезгіл-ақын өзгертпей тақырыбын,
Әлсін-әлсін, қарашы, аһ ұруын.
Түкіреді кәрі қыс, күрк-күрк етіп,

Таңдайына жабысқан қақырығын.
Жел — боранға айналып таласа үріп,
Жармасады шалғайға қара суық.
Жыртқыштардың тісіне қаны жұғып,

Жалғыз Сәуле қашып жүр аласұрып.
Сол Сәуленің қайғысын ойша шектім,
Сыбыры кеп құлаққа майса шөптің. —
Бір тал Сәуле сөйлейді —

Тіліменен
Тоңды жарған нәп-нәзік бәйшешектің.
Кәрленеді долы қыс шыны шағып,
Қиятындай желкесін қылыш алып.

Шырқыраған сол Сәуле кете алмай жүр,
Жеті тоғыс Демінен тыныс алып.
Тыныс алса, ғаламның сызы қашып,
Кәрлі қыстың көзінің мұзы жасып —

Нәзік Нұрдың шырылы жырға айналып,
Топас Тонды шығар ед бұзып ашып.
Жетер еді қаймықпай Қырау Беттен,
Босағадан төрге озып жырау-көктем.

Жатар еді жалт ойнап жанарында,
Құлағанда жүрекке тырау көктен.
Ал, әзірше, көктемің келетінге
Ұқсамайды.

Тығылып көне түнге,
Жалғыз Сәуле қашып жүр дірдек қағып,
Шырылдайды Дауысы жел өтінде.
Гүлге бөлеп даланың сері қырын,

Тонды жейді деп сенем жегі-нұрым.
Топас Тоңды тесе алмай аласұрған
Сол Нұр — менің үнім ед,
Менің — үнім...

"Сәуір — тәуір", — дейтін осы Сәуір ме?
Неткен ызың?
Жерді жарған Әуір ме?
Күні-түні сарнайды да тұрады,

Сәуірің де сай туыпты-ау Дәуірге.
"Кім сүймейді?.." — дейтін әлгі Көкек пе!
Бұл көкекті қамаған жөн кетекке.
Бәйшешектің тумай семді қызылы,

Арсыз жел кеп қол салған соң етекке.
Несі тәуір?
Қалай сүйем мен мұны? —
Қызғалдақтар құрып бітті ендігі.

Күллі өскіннің түбін қазып, ұятын
Ашып тынбай басылмас дүр Жел жыны.
Бұл сәуірің — сәуір екен жыры өзге,
Тап келгенбіз қандай ғана мінезге?..

Мәз боп тілі шыға берген шыбықтың
Бүршіктері без боп қалды лезде.
Отап тынбай тоқтау бермес мына жын...
Күшіне енді көзге шапшып құла құм.

Құртқашашты шаштан сүйреп,
Жусанның
Қан-қан қылып жұлып алды құлағын.
Сәуіріңнен — Жанарынан Зәр атқан,

Артық екен деп қалдым мен сор — ақпан.
Келін күткен күйде отыр ек күбініп,
Көк айыл ғой мынау барын тонатқан.
Сәуір келед, деп отырсақ, сый күреп,

Қай Құдайдың бұл тағы да бұйрығы ед?
Келін емес, кесір келді бет тиген,
Жаңбыр емес — топырақпен сигілеп...
"Қарағым-ай, шүкір ет!" —

Деп қариям желге қарап түкіред.
"Алды қату — арты тату болушы ед". —
Осыны айтып бетін сүртті ол "үфілеп".
Көктемені көреміз ғой қыз қылық, —

деп жүргенде, — салғаны нес-с түз бүлік?!
Зәрін шашып шықпасын де тағы алдан:
Шыжың шілде, тандыр тамыз шыжғырып.
Шашын сипап, сұрағанға жорта хал,

Жел алдыңда тәлімсіп тұр ерке тал.
...Баспағай тек бетпақ келін орынын:
Шағыр көзді, шандыр бетті кер тоқал!..
* * *

Тырнақ жазды жатқан қыс жұртты бүріп,
Шағыр күннің көзіне жылт жүгіріп,
Киізіне мүйізі өрнек салып
Тұрысын-ай, мезгілдің күрт құбылып.

Күрт құбылды.
Әлі сан құбылады,
Шапақ қанжар ірейді құбыланы.
Тіспен тартып тоң-тұтқын әр тал шөпті,

Әкеледі жарыққа түлік әні.
Қалған көктем тіріліп ит өлгенде,
Жеті жарып жалқы үнді күй тергенде —
Жұлдызды үнмен бота-бұлт боздайды әлі

Іргеме кеп түйе-түн сүйкенгенде.
Жұлдызды үннен от тамып сезіміме,
Тағы үреді-ау ит-көңіл — көзі, міне!..
Түйе-түннің тау-үрпін бота түртіп,

Ай уызы жұғады езуіме.
Құс жолымен ботамды ноқталатқан
Жетеді ертең көктемім — жалт қаратқан.
Сәмбі талдың бүрінде тыныстайды,

Өңшең ғашық - көздерін от қанатқан.
Болады ғой ертең-ақ керемет бір! —
Құрт жайылып төсіне өре-көктің.
Қауырсынға тырнаның үнін құйып,

Қанатына жыр жазам көбелектің.
Басылады көңілдің күйкі алаңы,
Қыз-дүние сыланып, сипанады.
Жетер тағы шоқ шашып тұяғынан —

Ән таңбалы Дәуренім, күй тағалы.
Мынау әлем әзірге құбылып тұр,
Айта алмауда шын сөзін құмығып қыр.
Жүрегімде қоздайды жыр-қоламта

Жұлдыздардың деміне жылынып бір.
Міне, осылай бағамын күн райын,
Шытынауда тағы аспан шыныдайын.
Мұз тұмсығын тығады Жылы Үмітке,

Тырнағына қан жұққан Ұры Уайым.
Күнді ай қуып, айды —жыл,
Ізді басқан,
Қыстың жазсыз кезі көп күзге ұласқан.

...Бұлт ысқылап тазартқан аппақ Нұрды
Жол қылмасақ — ашылмас біздің Аспан...

Көктем күні даланы тұр өрнектеп,
Салыстыра аласың кілем деп тек...
Зорға шыққан төбеге гүл еңбектеп,
Тас қарсы алды алдынан кілең көкбет.

Көктеменің қонғанда гүлі сыбай,
Танытпады сабаздар жылы шырай.
Гүл өлтірген секілді жеті атасын
Бедірейіп бетпақтар — тұрысын-ай!..

Әр дыбысы әуен боп таза қанды,
Жапыраққа мас торғай жазады әнді.
"Бес-ақ күндік ғұмырда кімге ғана
Тап болдым?" - деп гүл бейбақ назаланды.

"Ей, бал ара, көбелек! — Тояттап кет! —
Сен де тасқа нұрың төк — айы аппақ көк!"
Осылай деп гүл бірде жыр шығарды,
Кілең көкбет тастарды оятпақ боп.

Өмір қысқа.
Өлмейді ол жазды өткеріп,
Жылап кетер гүл-ғұмыр мәз боп келіп.
Сылқым жырды сыбырлап айтқанменен –

Селт етпеді көк тастар саз беттеніп.
Тас билеген төбесін — ояң далам...
Бір тыңдасаң гүл жырын тояр ма жан...
Дүниеден гүл де озды, аяй қарап

Сұр тастарға — ұйқыдан оянбаған.
Азат ауа, азат көк, азат таңда Ғұмырлар-ай —
басылған мазақ таңба.
Бес күн жасап,

Жүз жылдық Басырларға
Аяй қарап өтуден азап бар ма?!.
Түлегенде қайтадан қыр жаңбырмен,
Сырласамын қырқада тұрған гүлмен.

Таңдайымды шылаймын шөлдегенде —
Қауызында гүлдердің тұнған жырмен...

Беу, менің жігіт шағым — үміт шалық —
Қамадым түрмеге оны құлып салып.
Құрт түскен өзегіне тумай жатып —
Барамын тамыры ауру шыбықша арып.

Тұрғызбай табыт-тірлік, төсек-кебін,
Білемін көп өмірдің бос өткенін.
Бос күндер жыртығынан жел кіргенде,
Не көріп, не қойдым? - деп, есептедім...

Қыс көрдім алағайлы, бұлағайлы,
Ешкімге тие қоймас сірә жайлы.
Бүр болып шыңғырсаң да тамырдағы —
Қыс көкең хал-жайыңды сұрамайды.

Содан соң тамшы көрдім қауыздағы,
Қауызды бір Азу тіс бауыздады.
Қылт етсең қыршыныңнан қиып кетер,
Жиылып жер бетінің жауыздары.

Ай көрдім — одан кейін тамыздағы,
Мойында түсті есіме қарыз бары.
"Жаңа айым, жарылқай гөр!.." — деген тілек,
Ол да бір айтып кеткен аңыз-дағы.

Соңынан Зариғапқан күзді көрдім,
Көңілдің мизам жібін үзді жел мың.
Күз деген — Уақыттың қасапшысы,
Бар дейсің, аман өткен сүзгіден кім?..

...Маңырап көкіректе жетім Дауыс,
Жүректі сынық мүйіз Сүзгілер Мұң.
Қаншама төл болсаң да өлеңді емген,
Ұры-Ажал лағысың сен өңгерген.

Жатарсың не болмаса қарс айрылып,
Қауындай бір бұтаға көгенделген.
Білмеймін — қала панам, мола ма ығым?
Көмейден шықса болды тоңады үнім.

Салмағын сезе түсем келер күннің,
Жедінің санап тұрып жек адымын.
Тағы да бір қиғылық істегелі,
Ақ азу қыс келеді тістегелі.

Үмітті құс денелі — үсік ұрып,
Бәйшешек мұз астында түс көреді.

Тигенде қайла-мүйіз тасқа даусым,
Қабағын шытып қойды қасқарау шың.
Қыстың да аржағынан Ашады Аран,
Атасын мен танымас — Басқа Маусым.

Бой — байсал, басым — аман, бауыр — бүтін.
Ай кесті сәулесімен дауылға үкім.
Нәр сауған метім тастың үрпінін де,
Басымнан өтті-кетті — Сәуірлі түн.

Толтырдым көз ұяма құмды құйып,
Өлтірдім тар кеудеге жынды жиып.
"Біз мұңдық — қурай мұңдық" — деп қояды,
Жасылын жел жеп кеткен тұл — Жырұйық.

Е, біздің басымыздан не көшпеді?
Бұлт көшті — тозған іркіт тегештегі.
Үзілген үміт жібін жалғатпайды,
Мидағы Сынық Ине елестері.

Сананы сыздатады Сынық Ине —
Жазылмас жара құсап өңештегі...
Уақыт жүзімізге тап сала ма?
Жүректі үсік ұрып, тат шалады, ә?! —

Кеудеме мөрін басты күз кеп менің,
Жұлып ап жапырағын сап-сары ала.
Төсінде ай-жапырақ — күзгі теңіз
Мұңданса — ол мұңменен түздікі егіз...

Тілеумен бала талға бүр шыққанын,
Көктемді алда қанша біз күтеміз?!.
Күтеміз!
Бұған дейін қанша күттім,

Қадірін Дәуренімнің аңсап ұқтым...
Қайтадан Жыр ұйығым тіріледі,
Қуат ап тамырынан қан-шабыттың.
Құлайды топас-қаңтар, мәңгүрт-ақпан. —

Түспейді ақын барда Ән-Жыр тақтан.
Ақ түннен нұр суырып отырармын,
Айдыннан бала қаздай балдыр тартқан...
Уа, дариһ!

Сол шақ үшін бақ садаға,
Бас имей кетер едім патшаңа да —
Бас бармақ құлпытасын көрсеткенше
Қырдағы жұдырықтай ақ сағана...

Қызыр болып жарылқайтын ғайыптан
Мейірімі шығар бәлкім халықтың?!

Ескілікті қай сөзге де иланам,
Темір ғасыр! —
Сол сенімді қи маған.
Біздің шалдар —

Қызыр келіп қалар деп,
Ешуақытта дастарханын жимаған.
Аңғал бабам,
Көрмесем де жүзіңді

Құм астынан қанша аршыдым ізіңді.
Жүргендейсің қыр астында,
күтумен
Әлі күнге бір соқпаған Қызырды.

Ай, шалдарым, жайсаңдарым, ізгі ойлы,
Өзі тірі жүріп — Өзін іздейді.
Өтеріңде кеттің бе екен өкпелеп:
"Қызыр, тәйір, қайтушы ед деп,

Біз дейді!!!
Үндемейді Қызыр жортқан көп төбе,
Үндемейді Ілияс жүзген көк кеме.
Қызыр ішкен Әбілһаят суынан

Қалта жұқа — қалай бірақ барайын,
Жылу берер жоқ қой, менде ағайын.
Көріп жүрміз, тазы болған Заманға,
Қажы болған көкелердің талайын.

Сыр бермейді маған ондай мәрт аға,
Жүре сөйлеп, қағып қояр арқаға.
Олар-дағы Қызыр көрдік демейді,
Жымияды: "Қызыр деген — қалтада".

Келеді ол деп,
Құс жолымен кешіп түн
Жүргенімде,
Шошытқанын кеш ұқтым —

Тоқ имамның кекірігі мүңкіген
"Қадір түнгі" мұржалары мешіттің.
Десе де әркім: "көнені құр көксеме".
Осыны ойлап жатам кешке, от сөне.

Дастарқаны жиылмапты Бабамның,
Адал дәмін ит-құс жалап кетсе де.
Елек-Аспан! —
Құм-жұлдызды екшеме,

Үміт көзін бітеуді тек көксеме...
Күткен бабам,
"Қызырмын" деп талай қу
Тонын киіп, атын мініп кетсе де.

"Бір көрінбей әуре қылған кісіні,
Қызекемнің қандай екен пішіні?" —
Мұқатса да үлкен аға, кіші іні,
Сол ұғымның менде қапты ұшығы...

Көк шолақпен тепеңдеп,
Талмай шауып, қалмай қуып жетем кеп.
Қу даладан қара көрсем қаңғыған,
"Қызыр емес пе екен?" — деп...

Бүгін де сол...
Тізе қағып өлең шөп,
Шауып жетсем:
"Кеткен жан, — деп, — неден шет?.."

Мұрыны — біздей, көзі — тұздай, жүн бетті
Жүрген біреу болып шықты жер өлшеп.
Көмей құрғақ,
Көмейдегі үн құрғақ.

Құрғақ үнге шығардым мен құм былғап.
"Шылым бар ма?" — деп сұрадым сасқаннан,
"Мен емес!.." — деп қоя берді ол былдырлап.
Бұл емесін қарап білдім жүзіне,

Жүдеп назар салдым құла Дүзіме.
Қалың құмды қолмен аршып жіберіп,
Қайта үңілдім Бабалардың ізіне.
Сыр ашпады бабам ізі мөрі өшкен,

Тілдескім кеп жанықсам да Елеспен.
"Еліңді тап!" —
Сыбырлады жел ескен, —
"Айырылмай тұрғанында, — деді, — естен."

"Бүгін кешке жете алам ба үйге, Алла-ай?!" —
Осы сөзді қайталадым имандай.
...Құжырама кімдер келіп кетті екен,
Дастарханым қалып еді жиналмай!?

...Ел ішіне тағы да бір дау кірді,
Қара тазы төбеге үрді, тауға үрді.
Түндіктерін ерте жауып бүгін ел,
Күндегіден малын ерте саудырды.

Көрсете алмай жүрген жігіт ерлігін,
"Берді құдай, — деді, — міне, келді күн.
Томарбастар — туған кеше тоқалдан,
Көрдіңдер ме қылған мынау қорлығын?!"

Қылыш қайрап, найза саптап, жең түріп,
Жігіт-желең шыға келді желпініп.
"Құдай өзі сәтін салып тұрғанда
Қойған дұрыс тәубесіне келтіріп?

Есені алып, қайту керек кек бүгін,
Кегімді алмай маған енді жоқ тыным.
Көпек итше күшіктеген нәлеттер,
Арқа таңып жүр мал-басы көптігін.

Қажет емес бітуәжәң, бітімің,
Осы болмақ бүгін менің үкімім"...
Пәтуасын бекітті ауыл ағасы:
"Тұздай құртпай тоқтамаңдар тұқымын!..

Қара бұлтқа от тастап қап жалт қашты...
Тақым қысып сабау қамшы, салт басты —
Бұрымдысын күң қылмаққа есікте,
Бас ұстасып, бата жасап, анттасты...

Басталды анық бітіп болмас бір бүлік.
Бишікеш шал мақалдады қылғынып.
Құлын қанын қосып ішіп қымызға,
Қарсы жақ та жатты осылай дүрлігіп.

Сол-ақ екен, кетті әлемет басталып.
Шыққан өртті жел алысқа қашты алып.
Талай сәби әкесінен жас қалып,
Талай боздақ қу толағай бастанып.

"Шақыраймай баршы, енеңді ұрайын!.." –
Қамшы білеп бұлтқа тықты ел Күн, Айын.
Біздің ауыл — қымыз ішіп, ат мінсе
Тарс ұмытып қалушы еді Құдайын...

Елдің үстін майдан қылды күллі есер,
Ойбай, озан — күнде жылау, күнде — шер.
Әр ауылда көбейді енді сәт санап,
Басы жарық, қолы сынық — кіл мешел.

Батыр шықты қолды бастап ақырып,
Қатын бұқты елді ластап аһ ұрып.
Түбіжіктеп жаза алмаспын, —
бұл өзі Маған дейін сан қаузалған тақырып...

Қалды ұйысып қан баттасқан кілем-қыр...
Шідерінен босағандай түлен-жын,
Бір-біріне ат қойғанда ұрандап;
Әруағын шақырысты бір Ердің.

Ал ол болса — Атасы еді бәрінің,
Атағы өшпей келе жатқан әлі күн.
Атын оның дәл сол күнге өлтірмей
Әкеліп ед Әруақ күткіш кәрі ұғым.

Шыдамады азғанына тегінің,
Шыдамады тозғанына елінің. —
Көрден ытқып шықты дейді сонда әлгі ер
Шала қымтап жидіп кеткен кебінін.

Көргенде оны — шөкті ұяттан тау-қырат,
Ай да бұлттан сығалады жаудырап.
Бір-біріне әрең тұрды ілініп,
Ақ сөңке боп қалған сүйек саудырап.

Үрей буған тосылды кіл есірік,
Дау түйіні жүре берді шешіліп. —
Бар болғаны:
Бір ауылдың қозысы

Біреуіне кетсе керек қосылып...
Бәрінің де жүректерін зіл қапты.
Міскіндерге әруақ жайы жұмбақ-ты.
Ала арқанды шорт кесті де мүрде-әруақ,

Үрпиіскен ұрпағына тіл қатты...
Көз орнында қос уыстай құм жатты.
"Ел қылмаққа ыққан жұртты малымен,
Мен өзімді құрбандыққа шалып ем.

Әттеген-ай! —
Дүр етем деп Сендерді
Неге ғана екі қатын алып ем!?
Енді амал жоқ!

Ей, ұрпағым, Зәузатым! —
Үйір болып кетіпсіңдер дауға тым.
Бір-біріңе итше ырылдап жүргенде,
Қанынды ертең ұрттап ішер жау жақын.

Ерің қорқау болса әрине, ел — жемтік.
Неге келдім кебінімді жел желпіп?! —
Жер бетіне сиыса алмай жүрсеңдер,
Бәріңді де әкетейін көрге ертіп!..." —

Ел шу етті,
Бір би шықты безілдеп:
"Әруақты ата! —
Сөзің бар да, көзің жоқ.

"Бір күн тірлік артық — мың күн жұмақтан",
Кетер болсаң ол жағыңа өзің кет!.."
"Олай болса, бастап оңбас ырымға,
Қыз — Қырымға,

ұл қашпасын — Ұрымға.
Болса үмітің ұрпақ өсер ертеңнен —
От басында, боқ қасында қырылма.
Дұшпаның көп тар қиядан тосатын,

Ендігәрі естілмесін өш атың.
Ар уызын сүйегіне сіңірген
Көсем ізде — бастарыңды қосатын.
Бірігіңдер, кірігіңдер қамал боп,

Қамал болсаң жауға алдырмас амал көп.
Қайта-қайта көрден шыға беруге,
Түсініңдер, менің де енді шамам жоқ.
Таға берме жақынға өкпе, жатқа мін,

Малың емес, арың үшін атқа мін.
Көрсем болды — екі ауылдың баласы
Бір тақырда асық ойнап жатқанын..."
Соны айтты да кетті көрге Ер кіріп,