Өмiрнама

Авторы: Оразбек Сәрсенбай

УДК 821.512.122 ББК 84 (5 Ћаз) С 28 Ћазаћстан Республикасы Мќдениет жќне спорт министрлiгi «Ќдебиеттiѓ ќлеуметтiк маѓызды тљрлерiн басып шыѕару» баѕдарламасы бойынша жарыћ к рдi Сќрсенбай О. С 28 мiрнама / Оразбек Сќрсенбай. – Алматы: «Ћайнар баспасы» ЖШС, 2014. – 456 бет. ISBN 978-601-212-053-0 Мемлекеттiк сыйлыћтыѓ лауреаты, аѕа жазушымыз Оразбек Сќрсенбайдыѓ бџл жаѓа кiтабын оныѓ соѓѕы он-он бес жылдардаѓ берi ћалам тартып жљрген адамгершiлiк, философиялыћ таћырыптардыѓ жалѕасы ретiнде ћарауѕа болады. Џсынылып отырѕан шыѕармада автордыѓ (бас кейiпкердiѓ) осы =мiрiнiѓ iшiнде бастан =ткергендерi, к=збен к=ргендерi мен бiлiп-тљйгендерi жеке оћиѕалар мен к=рiнiстер арћылы, кљнделiктi жазбалар тљрiнде суреттеледi. Ќдебик=ркемдiк тџрѕыдан ћараѕанда мџндай џтымды тќсiл жазушыѕа =зi =мiр сљрген заман мен ќлеуметтiк ортада =тiп жатћан iрiлiџсаћты оћиѕалар мен ќлеуметтiк ћџбылыстарѕа ден ћойып, ой таразысына салуѕа, кейде объективтiк, кейде субъективтiк баѕа беруге мљмкiндiк жасаѕан. Ќр адамныѓ =мiрi сынаћ дейтiндей негiзгi философиялыћ џстанымѕа сљйенетiн бас кейiпкер соныѓ бќрiнде де, ћай таћырыпты ћозѕаса да, шындыћ аясынан шыѕып кетпей, шетiн пiкiр-тљйiндерден бойын аулаћ џстаѕанын байћау ћиын емес. Негiзiнен мемуарлыћ жанр љлгiсiнде жазылѕан бџл шыѕармада ћазаћтыѓ ќдеби кеѓiстiгiнде “алпысыншы жылдардыѓ жаѓа буыны” аталып жљрген =нерпаз џрпаћ =кiлдерi ћатысатын мезгiлдiѓ к=ркемдiк бейнесiн жасау к=зделген. Бџл ретте бџл кiтапты бџдан бџрыныраћта, 2005 жылы жарияланѕан “Aмiрнаманыѓ” заѓды жалѕасы деп баѕалаймыз. УДК 821.512.122 ББК 84 (5 Ћаз) ISBN 978-601-212-053-0 © Сќрсенбай О., 2014 © «Ћайнар баспасы» ЖШС, 2014

24 ћыркљйек 2004 жыл Бљгiн Ћалдарбек Найманбаевты аћтыћ сапарѕа шыѕарып салдыћ. Ћалдарбекпен џзаћ жылдар ћызметтес, ќрiптес, к=ѓiлдес болдыћ. Тџтастай ћараѕанда, ол ћатар =скен жiгiттер арасындаѕы жiбi тљзу, ешкiмге ћиянаты жоћ, ћайта ћайырымы мол, ћабаѕы ашыћ, мќмiлешiл, кеѓ пейiлдi азаматтыѓ бiрi едi. Жасынан билiкке жаћын, ат љстiнде жљргендiктен бе екен, кезiнде оныѓ артынан =сек-аяѓ с=здер де к=п ерiп жљрдi. Ондай =сек-аяѓныѓ айтылуына =зiнiѓ себепкер болѕан жерлерi аз емес. «Жазушы» баспасында ол – директор, мен – бас редактор болып ћызмет iстеген жылдарда кейде екеумiздiѓ келiспей ћалѕан тџстарымыз ћазiр еске тљседi. Бiраћ Ћалдарбек кекшiл, =кпешiл жiгiт емес едi. Aзi бiрдеѓенi бљлдiрсе, артынан сонысын жуып-шайып, тез тљзеп жiберуге тырысатын. Бiрде Ћалдарбек ол тџста елге танымал емес бiр автордыѓ екi томдыћ таѓдамалы шыѕармаларын шыѕарып бермекшi болып шарт жасамас па? Бiраћ баспаныѓ бас редакторы ретiнде менiѓ сол шартћа ћол ћоюѕа љзiлдi-кесiлдi бас тартћаным бар. Мџны к=рген Ћалдарбек менi кабинетiне оѓаша шаћырып алып, љгiттеуге кiрiстi. – Жоѕарѕы жаћтан бiреулер =тiнiш айтып едi. Ћол ћоя салсаѓшы, – дейдi. – Жоћ, – деп мен ћасарысып отырмын. – Ќзiр жиырма бес процент ћаламаћысын т=леп жiберейiк. Кейiнгiсiн к=ре жатармыз. – Жоћ. Анау атаћты жазушыларымыз Ћалиханныѓ, Ќкiмнiѓ, Мџхтардыѓ, Дулаттыѓ таѓдамалы томдыћтары басылмай тџрып, мен ћайдаѕы бiреудiѓ екi томдыѕына ћолымды ћоя алмаймын, Ћалеке! Кљнi ертеѓ елге не бетiммен к=рiнемiз?

– Дџрыс ћой. Бiраћ мен ана жаћћа уќде берiп ћойып едiм... Ендi ћайттiм? – Ол жаѕын =зiѓ бiлесiѓ. Ћалдарбек сонда ћып-ћызыл болып =згерiп кеттi. Содан соѓ: – Ќй, Ореке, осы сенiѓ сопылыѕыѓнан-аћ =летiн болдым-ау! – дедi де, алдында жатћан ќлгi автормен жасасћан шарт ћаѕаздарды ортасынан ћаћ б=лiп, оѓ жаѕында тџрѕан торлы жќшiкке ћарай атып џрды. Мџндай ћызыћты оћиѕалар жеткiлiктi едi. Ћалдарбек =зiнiѓ туѕан ауылында =з ћаражатына мешiт салдыра бастаѕан екен. Демек, ол жаћсы ниет љстiнде жљрiп, дљниеден =тiптi. Бiрге =скен, =мiрдiѓ ыстыћ-суыћ аѕымдарын бiрге кешiп келе жатћан бiздiѓ замандас буынымызѕа да шетшетiнен ажал ћџрыѕын салып, осылай анда-санда ескертiп ћояды ма, ћайтедi? Жалпы, ќрбiр =лiм – =мiр атаулыѕа жасалѕан ескерту емес пе? Бiраћ соны дер кезiнде тљсiнiп жатћан пенде шiркiн бар ма? Бџл дљние сџраћтарын жаратып, Жауаптарын ћойѕан кiмге ћаратып?
 12 желтоћсан 2004 жыл Бљгiн осында М.Маѕауиннiѓ љйiнде баяѕыда университетте бiрге оћыѕан жiгiттер бас ћостыћ. Ортамызда Нџрмаћан Оразбеков, Сонарбай Таѓћаев, Лина Ахметова болды. Aткен-кеткендi еске алып, џзаћ ќѓгiмелестiк. 1957-58 жылдарда кiм кiм едi, ћазiр солар кiм болды? Атаћ, мансап, бейѕам тџрмыс љшiн заманныѓ, билiктiѓ шылауында кеткендерiмiз ћайсы? Топћа, жаћћа б=лiнiп кеткендерiмiз к=п пе? Бiз, бiздiѓ шамалауымызша, =ззгелердiѓ айтуынша, талантты, пассионар џрпаћ едiк. Не бiтiрдiк? Не таптыћ? Не жоѕалттыћ? Осыныѓ бќрi айтылды. Ћатарымызда небiр жаћсы жiгiттер бар едi. Солардыѓ бiразы – Баћыт Сейтжанов, Ма-

рат Нџрѕалиев, Марат Тоѕатаев, Сапархан Мырзабеков, т.б. дљниеден =тiп кетiптi. Ендi байћап отырсаћ, сол 1957 жылы Алматыѕа келiп, КазГУ-ге оћуѕа тљскен замандастарымыздыѓ iшiнде осалы жоћ екен. Кейiн ѕылым ћуып, академик, доктор атанып кеткендерi аз емес. Мен бiлмеушi едiм, мына Нџрмаћанныѓ айтуынша, университеттi тќмамдаѕан соѓ елге ћарай бет алѕан жiгiттерiмiздiѓ бiразы жергiлiктi жерде газет редакторы, мектеп директоры, еѓ ќлсiздеу к=рiнетiн курстастарымыздыѓ =зi ауылдыћ кеѓес, мќдениет б=лiмдерiн басћарѕан к=рiнедi. Мен =зiм 1959 жылы ћатты ауырып, осы Алматыда пышаћћа тљстiм де, кейiн Шиелiге кетiп, ескi достардан бiраз уаћыт к=з жазып ћалдым емес пе? Ал бџлар џзаћ жылдар бойы бiр-бiрiнен жџп жазбай, араласып тџрѕан. Мен бiраз курстастарымныѓ аты-ж=нiн џмытып, олардыѓ кейiнгi таѕдырынан бейхабар болсам, мына Нџрмаћандар, Мџхтарлар бќрiн бiлетiнге џћсайды. Бiздiѓ курстастарымыздыѓ к=бiсi филолог, мџѕалiм, журналист, ал еѓ «iрiлерi» жазушы болып кеткендiктен, ћазiргi ќдебиет, =нер, саясат т=ѓiрегiнде ќѓгiмелердiѓ =рбiгенi тљсiнiктi. Осы кљнгi баспас=з бетiндегi ќдеби айтыстар да (бас ћањармандары М.Маѕауин, М.Шаханов, Ћ.Мырзалиев, т.б.) ћаѕыс ћалѕан жоћ. М.Маѕауин, мќселен, биылѕы Мемлекеттiк сыйлыћты б=лiсетiн комиссияда болѕан таластарды егжей-тегжейлi айтып бердi. Aткен жолѕыдай ќдiлетсiздiктiѓ, дауыстардыѓ =тiрiк саналуына тiкелей жол бермей, принципшiлдiк к=рсеткен Рымѕали Нџрѕалиев болыпты. С.Ћирабаевтыѓ џсынысымен есептеу комиссиясына =ткен Рымѕали вицепремьер Б.Ќйтiмова, оныѓ ћасындаѕы таѕы бiр жандайшаптыѓ љгiтiне к=нбей, дауысты ћайта санатуѕа келiсiм бермей, тќртiп саћтап отырып алѕанѕа џћсайды. Бастыћтардыѓ к=мейi – дауысы жетпей жатћан бiр жазушы жiгiтке ћалай да Мемлекеттiк сыйлыћ алып беру екен. – Имекеѓнен џят болды-ау! – деп, Бiрѕаным ћайтаћайта =кiнiш бiлдiрiптi. Ћасындаѕысы Астана жаћтаѕы таѕы бiреуге звондап: – Мына Рекеѓ к=нбей отыр, – деп шаѕынса керек. Соѓында Б.Ќйтiмова:

– Ќлi де аћылдасармыз, – деген к=рiнедi. – Бќлкiм, бiздi ћайта шаћырып, ћайта дауыс бергiзуi... – дейдi Мџхтар. – Ћай жылы солай iстеген жоћ па? – Биыл =йте алмас. Биылѕы саяси ахуал ондай =ктемдiктi к=термейдi, – деп мен болжам айттым. – Сiрќ, сол Ќбдiков пен Сейдiмбековтiѓ тiзiмiне ешкiм руластары мен жерлестерiн ќкелiп ћоса ћояр ма екен? Елбасы ћолын сiлтеп: «Кетiѓдершi ќрi» дейтiн шыѕар. Мџхтар иыѕын к=тердi. «Ќй, ћайдам» деген сыѓайы. Осындай отырыстардаѕы ќдетпен бiраз жазушыларѕа, олардыѓ iшiнде ћатар =скендерге сырттай баѕа берiлiп, сын айтылмай ћалѕан жоћ. Ќсiресе Ќбiшке ћойылѕан «минустар» к=бейе бастаѕан тџста Нџрмаћан: – Ќй, сендер Ќбiштi жамандай бергендi ћойыѓдар, – деп ескерту жасады. Aзiме с=з кезегi тигенде дастарћан иесi Мџхтарды жаужљректiгi, шыншылдыѕы, туралыѕы, тiптi ћыѓыр-ћисыћтыѕы љшiн ќбден маћтадым. Нџрмаћан болса, менiѓ «философтыѕымды» =зге ресми философтарѕа љлгi ретiнде к=термелеп отырды. Ћыздарымыз жас кездегi ѕашыћтыћ хикаяларын бiраз еске тљсiрдi. – Шаштарыныѓ аѕара бастаѕаны болмаса, бiздiѓ жiгiттер тљк =згермептi! – деп Лина курстасымыз бiздiѓ к=ѓiлiмiздi к=теруге тырысты. Ќй, бiраћ бiздiѓ арамызда сол =згермегендерге ћараѕанда – =згергендер ќлдећайда к=бiрек шыѕар-ау.
 27 желтоћсан 2004 жыл Жуыћта, 16.12.04. кљнi ћџдамыз Ш.Мусин дљниеден =ттi. Марћџм 10 кљндей реанимацияда жатты. 15.12. кљнi ћыздарыныѓ =тiнiшi бойынша реанимацияѕа барып, =лiм халiнде жатћан мџсылман баласыныѓ басында тџрып, ћџран оћып, дем салдым. Дќрiгерлермен с=йлескенiмде:

– Есiн бiлмейдi. Кез келген уаћытта жљрiп кетуi мљмкiн, – деген. Шќкеѓнiѓ жатћан б=лмесiне кiрсем, шынында да ахуалы =те ауыр екен. Екi мџрнынан тљтiк =ткiзiп ћойѕан – осы тљтiктер арћылы =кпесiне таза ауа жiберiледi екен. Аузы ашыћ. К=здерi ќреѓ жылтырап к=рiнедi. Ћасына жаћындап еѓкейiп тџрып, аяттар оћып, дем салдым. К=зiне ћарасам, кiрпiк ћаћпайды, бiраћ бќрiн тљсiнетiн секiлдi. – Шќке, iшiѓiзден болса да, кќлима айта берiѓiз, – дедiм. Ауру кiрпiгiн ћозѕап, тљсiнгендей шара жасады. Мен бата жасаѕанда да екi ћолын ћозѕап, алаћандарын ћысћысы келгенiн байћатты. Мџны к=рген ћызы ќкесiнiѓ алаћандарын бiр-бiрiне тигiздi... Келесi кљнi тљс ќлетiнде ауру есiн жиып, тiлге келiптi. Кеше тљнде менiѓ барѕанымды, =зiне дем салѕанын ризашылыћпен айтыпты. Содан кейiн екi ћасыћ ботћа жеген. Жарты саѕат =ткен соѓ бiржола ћайтпас сапарѕа кете барѕан. Ш.Мусин кешегi Кеѓес дќуiрiнде жолы болѕан атаћты кiсi едi: Еѓбек Ерi, Мемлекеттiк сыйлыћтыѓ лауреаты, ќлденеше ордендерi бар деген секiлдi. Пќлен жыл совхоз директоры болѕан. Бiраћ =те ћарапайым, ћанаѕатшыл, таза тiршiлiк еткенiн к=рдiк. Маѕан дегенде пейiлi тљзу, =те ыћыласты едi. «Љѓгiртас» ауылына барѕанымызда кiлеѓ алдымыздан мал сойып ћарсы алтын жомарттыѕы да бар едi. Ћазiр осындай љлкендер сиреп барады. Ондайлар бiздiѓ елде де таусылып бiтуге айналды. Тек Ћызылордада Ѕафур Мџхаметжанџлы, Шиелiдегi Досмаћан Сџлтанџлы секiлдi бiрен-сараѓ ћариялардыѓ т=бесi ћылтиып к=рiнедi. Ѕафекеѓ, мќселен, жаћында љйiне барѕан бiр жiгiттен: – Оразбекке сќлем айт... Мен бџрындары кiтапты к=п оћушы едiм. Ендi жасым сексеннен асћасын, =зiме еѓ керегi болмаса, оћуды мљлдем азайттым. Соѓѕы кездерде мен тек љш автордыѓ шыѕармаларын оћып жљретiн ќдет тапћанмын! Оларым – Ћожа Ахмет Иассауи, Абай жќне =зiмiздiѓ Оразбек Сќрсенбаев. Осыны жеткiзерсiѓ! – деп сќлемдеме жiберiптi. Мынандай оћырманымыз азая бастаѕан тџста Ѕафекеѓ-

дей к=зћараћты, сауатты ћариялардыѓ =мiр сљрiп жатћаны, ќрине, зор ѕанибет ћой... Осындай ћадiрлi кiсiге жаћында бiр iнiсi: – Ой, Ѕафеке, ћойыѓызшы осы... рас, сiз аудан басћардыѓыз. Бiраћ мына бiз секiлдi облыс басћарып, атыѓыз шыћћан жоћ. Бiраћ соѕан ћарамай, ћай жерде де алдымызѕа тљсiп, с=з бермейсiз! – деп кейiгенге џћсайды. Ѕафекеѓ, ќрине, ондай аћылсыз iнiсiне тиесiлi жауабын айтады ѕой. Бiраћ бџдан кейiн ана iнiсiмен арасы суысып, ћатты ренжiптi. – Ѕафекеѓнiѓ бiр кемшiлiгi – ћашан да тiк, ћатты айтатыны, кiсiнiѓ к=ѓiлiне ћарамайтыны... – дейдi ќлгi жаћсы сќлемдi маѕан жеткiзушi жiгiт. – Сонда ол кiсi бiреуге ћиянат жасап к=рiп пе? Aтiрiк айтып па? Ќдiлдiктен тайыппа? – деп сџраймын ѕой мен =зiмдi маћтаѕан оћырманыма сырттай ара тљсiп. – Олай болмаса, наѕыз азамат, наѕыз адамыѓыз сол. Ал ќлгi «облысты басћардым» деп шiренген сенiѓ досыѓ Фарабидi, Ѕазалидi оћымаѕан ћџр к=кiрек надан ѕана! Бџдан басћа да бџралаѓ с=здер айтып тастаѕаным тљсiнiктi. Менi тыѓдап отырѕан жерлестерiм не маѕан ћарсы шыѕып, не басын шџлѕып ћостаѕан сыѓай танытпады. «Ќй, бџл жазушыларѕа ешкiм жаћпайды...» деп iштей кљстаналайтын да шыѕар.
 31 желтоћсан 2004 жыл Оѓтљстiк-Шыѕыс Азияда болѕан сџрапыл жер сiлкiнiсi, ћаптаѕан топан су жљздеген мыѓ адамды љй орманымен жер бетiнен сыпырып алып кеттi деп аћпарат ћџралдары кљн сайын жазып, к=рсетiп жатыр. Осы оћиѕадан кейiн небiр топас, небiр атеист-сынаћ надандардыѓ талайы аз уаћыт естерiн жинап: «Бџл ћалай?» деп ойланып ћалѕан болуы керек. Aздерiнiѓ ќлемдi жаратушы ћџдiреттiѓ алдында тљк шарасыз, ћаућарсыз екенiн тереѓ аћыл санамен емес, еѓ ћџрымаса, ћџрѕаћ тљйсiк-сезiммен

ћабылдап, тiрi жан иесiне тќн љрей, ћорћыныш бойларын билесе керек едi. Ћџдiреттiѓ ћањарына џшырасаѓ, мына табаныѓныѓ астында талтаѓдап жљрiп жатћан жџмыр жџмсаћ жерiѓ де, бќрiѓ де ћас пен к=здiѓ арасында жоѕалып, шексiз, шетсiз ѕарыш кеѓiстiгiнде шаѓ-тозаѓѕа айналып кетуiѓ оп-оѓай екен. Осы жолѕы дљмпудiѓ =зiнде жер =з осiнен аз-маз жылжып, оныѓ ќлемдiк кеѓiстiктегi зымырап џшып келе жатћан жылдамдыѕы бiр секундћа к=бейген деп жазып жатыр ѕалымдар. Сонда деймiн-ау, зiлзаланыѓ ћуаты бџдан да зор болып, ќрi ол бiрнеше мќрте ћайталанса не болмаћ? Жер орбитасын =згертiп жiбермес пе? Одан ќргiсi – кљн жљйесiндегi бiр ѕаламшарда аћырзаман орнамаћ па? Алла саћтасын! Осыныѓ осылай екенi баяѕыда-аћ «Ћџранда» жазылѕан. Мџнда тљк жаѓалыћ жоћ. Бiраћ адам џрпаѕы бiр кљнгi, бiр жылѕы к=рген ћызыћтарын ѕана малданып, келешегiн ойлаѕысы келмейдi, бќрi бљгiнгiдей мќѓгi =згермей тџра беретiндей к=редi. Ал еѓ љлкен љрей, ћауiп – сол мќѓгiлiкте емес пе?
 3 ћаѓтар 2005 жыл Љлкен џлымыздыѓ таныстары, дiн жолына тљсiп жљрген екi-љш жiгiт жаѓа жылмен ћџттыћтау сылтауымен бiздiѓ љйге келiп, шќй-су iшiп кеттi. Ересегiнiѓ аты-ж=нi Мџхтар, ћасында ислам дiнiн ћабылдаѕан Маѕди деген орыс жiгiтi, Мейрамбек деген бозбаласы таѕы бар. Айтып отырса, бџлар осы ћалада «Љмбет» атты мќдениет орталыѕын ћџрып жатћан к=рiнедi. Маћсаттары – жастар арасында ислам таѕлымдары мен љрдiстерiн тарату болса керек. Iшiндегi ересегi (сiрќ, осылардыѓ жетекшiсi ме екен) к=п сџраћтар ћойып, ќр нќрсенi бiлгiсi келетiнiн аѓѕартты. Аѓдап, сыпайы с=йлейдi. Тереѓ бiлiмi болмаѕанмен, естияр жiгiт екенi байћалады. Мен бџларѕа: – Ислам љрдiстерiн насихаттаѕандарыѓ ќбден дџрыс.

Бiраћ тура, тљзу жолмен жљру керек. Экстремизм, фанатизм – ќуелден бiздiѓ дiнiмiзге жат. Екiншiден, жастар еѓ алдымен мемлекетшiл, џлтшыл, халыћшыл џстанымдарды ћолдап, тќуелсiздiктi ћорѕау керек екенiн бiлсiн. Бiраћ дiн мен саясатты араластырып, дiндi саясат ћџралына айналдырудан аулаћ жљрсiн, – деп аћыл айттым. – Бiзге осы сiздей аћылшы аѕалар керек едi, – деп емеурiн танытћан естияр жiгiтке: – Мен ешбiр партияда, саяси џйымда жоћ адаммын. Ќрине, жеке к=зћарастарым бар. Оларды жасырмаймын да. Бiраћ ешбiр тiркелген ресми џйымдарѕа кiрмеймiн. Бiз ондай жастан =тiп кеткенбiз, – дедiм. – Ћазiр отыратын офисiмiздi дайындап жатырмыз. Орталыћтыѓ ашылу рќсiмiне =зiѓiздi шаћырсаћ, ћатыса аласыз ба, аѕа? – Ол жаѕын кейiн к=ре жатармыз. Осылардыѓ iшiндегi Маѕди атанѕан орыс жiгiтi маѕан к=бiрек џнаѓћырады. Aзi Шешенстанда, Грозный ћаласында туѕан екен. Сезiмтал, сабырлы, ниетi таза к=рiнедi.
 20 ћаѓтар 2005 жыл «Тљркiстан» газетiнде (№3, 2005) жазушы Ж.Дќуренбековтiѓ «Аман бол, аѕаларым» атты эссе-маћаласы жарыћ к=рiптi. Мџнда ол Нџрмаћан екеумiздi бiраз маћтапты. Џнаѕаны – автор =з объектiлерiн дџрыс тљсiнген. Бџѕан Жаћаудыѓ бiзбен џзаћ жылдар бойы бiр ѕимараттыѓ iшiнде ћатар ћызмет атћарып келе жатћаны себеп болса керек. Жалпы, жылы с=з естiгендi ешкiм жек к=рмейдi, бiраћ бiлiп, тљсiнiп айту =те сирек кездесетiн ћџбылыс. Бiздiѓ ћазаћ газеттерiнде бiреулердi ерекше џлыћтап, мадаћтаѕан маћалалар ћазiр ерекше к=бейiп кеттi. Бiраћ солардыѓ к=бiсi ескерусiз, елеусiз ћалып жатады. Aйткенi – сендiрмейдi. Aйткенi – iшкi есеппен жазылады. Оныѓ љстiне, ћазiргi ћазаћ газеттерiнiѓ басшылары тџлѕаларды «=зiмдiкi», «=згенiкi» деп екi топћа б=лiп алѕан. Мќселен,

рынан тљсiп ћалады, не «к=рермiзбен» сиыр ћџйымшаћтандырып жiбередi... – Анау Мамытбек деген автор жоѕарыѕа арыз жазыпты. Содан амалдап ћџтылыѓыздар, Ореке, – дедi жаѓадан таѕайындалѕан басћарма бастыѕы. – Жарайды, оныѓ бiр ретiн табармыз. Бiраћ бiздiѓ ћарызымызды ћашан ћайтарасыѓдар? «Халыћ ћџрметiнiѓ» ћалѕан басылмаѕан тиражын ћайтемiз? – Министрлiкке хат жазарсыз. – Ондай хаттыѓ талайын жiбергенбiз. – Ол жазѕан кiсiлерiѓiз кетiп ћалды ѕой... – деп кљледi басћарма бастыѕы. Осы жерде министрлiктiѓ б=лiм бастыѕы, талай жылдардан берi бiздiѓ салада ћызмет iстеп жљрген Райхан Мќженћызы с=зге араласты: – Осы Орекеѓ аѕайдыѓ баспасын шџћшиып тексермей-аћ ћойсаѓ ћайтедi? – дедi. – Мен, мысалы, «Ћайнарды» тексерiстеп жатуѕа џяламын. Райханныѓ айтћанына ћаржыгер кексе ќйел келiп ћосылды. – Рас, «Ћайнарда» бќрi тќртiпке лайыћты. Олардыѓ бухгалтерi де тќжiрибелi кiсi, – деп. Мен бќрiбiр ћарап отырмай: – Aмiрiмде бiреудiѓ аћысын жеп к=ргенiм жоћ. Бiреуге бiр сом берiп, бiреуден бiр сом алѕан адамыѓ емеспiн, – деп ныѕарлап ћойдым. Бџл с=зiмдi =зге баспагерлердiѓ жаћтырмаѕан сыѓайын байћадым. “Осы кекеш кiмдердi айтып отыр”– деген сџраћты к=рдiм к=здерiнен.
 31 ћаѓтар 2005 жыл Бiр шаруамен С.Аћсатовтыѓ кеѓсесiне соѕып едiм, сол жерде Алтынбек Сќрсенбайџлымен кездесiп ћалдым. Ћасында О.Жандосов бар екен. Екеумiз к=рiсiп амандасћан соѓ, жаѕдай сџрастыћ.

– Кешегi ћџрылатйларыѓыз ћалай =ттi? – деген сауалыма Алтынбек: – Бќрi жаћсы, – деп жауап бердi. Жљзi жарћын, ыћыласты к=рiндi. – Газетте жарияланѕан жаѓа Конституция жобасын оћып шыћтым. Бќрi дџрыс екен. Бiраћ келешек президентке бес жыл мџрсат бергендерiѓiз ћалай? Аз емес пе? Т=рт жылдан екi рет сайласа болмас па? – деп сџрадым. – Ќзiрше бес жылды к=рсету керек. Кейiн демократиялыћ љрдiстер ћалыптасћан соѓ, ќрi ћарай =згертiп алу ћиын емес, – дедi Алтынбек. – Ал =з жаѕдайыѓыз ћалай? Баспаѓызда не жаѓалыћтар бар? – Бастыћтар баспамызды оѓдырмай тџр. Былтыр басып шыѕарѕан «Память о целине» деген альбом-кiтабымыздыѓ аћысын =темей, баспаханадаѕылар, басћалар аћысын сџрап, салыћ органдарына ћаѕаз тљсiрiптi. Сiрќ, бастыћтар «Ћайнарды» банкротћа џшырату љшiн таѕы бiр кезектi ќрекетiн iстеп жатћан болуы керек. Былтыр к=ктемде осы Алтынбек Аћпарат министрi орынтаѕына ћайта отырѕанда: «Ореке, ћарыздарыѓыздан ћџтћарамын» деп уќде берген. Бiраћ артынша бiр айдан соѓ Парламент сайлауына араласпаћ ниетпен демалысћа шыѕып кеткен. Содан асяси бiрбеткейлiгi, принципшiлдiгi љшiн министрлiк таратылып, мџныѓ =зi арыз берiп, жџмыстан босанѕан. – Жоѕарыѕа ћаѕаз жiбермекпiн, – дедiм. – Жаѓа министрдiѓ ћандай к=мек к=рсететiнiн бiлмеймiн. Бiздiѓ жiгiттер «Ќуезовтен басћа ешкiмнiѓ атын бiлмейдi» деп сырттай тон пiшiп жљр ѕой... – Аћшаны =зара б=лiсiп алу љшiн жiберген бџл жiгiттi, – деген Алтынбектiѓ ћысћа ћорытынды с=зiнен кейiн ќѓгiмемiздi џзартпай, ћоштаса бастадыћ. Бiраћ осы Алтынбектiѓ билiктен кетiп, бiржола саясатћа ћарай бет бџрѕанын iштей џнатпадым. Саясат – тџнѕан былыћ емес пе?


17 аћпан 2005 жыл Елдiѓ бiразы љмiт артћан «Аћ жол» партиясыныѓ басшылары =зара араздасып, бљлiнiп жатћанѕа џћсайды. Жiк шыѕарушы – бџрын тќуiр саясаткер саналып жљрген Ќ.Бќйменов. Ќрине, саяси кљресте бџрын да, кейiн де мџндай ћаћтыѕыстар болѕан. Бiраћ бiздiѓ ћазаћ арасындаѕы айтыс-тартыстарда ел мљддесiнен г=рi жеке бастыћ ћам-ћарекеттердiѓ кейде рулыћ, топтыћ былыћтардан алѕа тљсiп кететiнi белгiлi емес пе? Ќйтеуiр демократиялыћ кљштердiѓ арасына iрiткi тљсуi – бљгiнгi билiк љшiн =те ћолайлы жаѕдай болмаћ. «Алтау араз болса, ауыздаѕы кетедi» деген осы. Менiѓ бќрiнен де Алтынбекке жаным ашиды. Мiнезiнде, жљрiс-тџрысында кем-кетiктер жеткiлiктi шыѕар. Бiраћ дќл ћазiр =з ћатарында осыдан асћан бiлiмдi, табанды, џлтжанды саясаткер жоћ. Келешекте ћандай биiктерге шыѕатынын бiр Алла бiледi. Ќл-Ѕазалидiѓ «Ќмiрлерге насихат с=з» атты философиялыћ еѓбегiнде бљгiнгi билiк тiзгiнiн џстаѕан џстындарѕа љлгi боларлыћ љлгiлер жеткiлiктi-аћ екен. Бiраћ бџлар кiтап оћушы ма едi? Оћыса да, к=ѓiлiне тоћып, басшылыћћа алушы ма едi? Билiк атаулыны тљзу жолѕа тљсiретiн жалаѓ мораль емес, бџлжымас заѓ, ћалыптасћан жљйе болуы керек.
 3 наурыз 2005 жыл Астанада келер жылдыѓ кiтаптарына берiлетiн мемлекеттiк тапсырманы ћараѕан кезектi тендер =ткен. Aзiм ћатыспай, орынбасарымды жiберген едiм. Сол талћылау љстiнде мынадай «ћызыћты» оћиѕа болыпты. Алматыдаѕы баспаныѓ бiреуi бiзбен келiспей, сыртымыздан «Ауыл кiтапханасы» атты сериямызѕа «ћџда тљсiптi». Ондаѕы маћсат – бiзге тиесiлi азѕантай сыбаѕаны =здерiне ћосып алмаћ, с=йтiп «Ћайнар» баспасын биылѕа мемлекеттiк тапсырыстан ћџр ћалдырмаћ.

Менiѓ орынбасарым талћылаудан соѓ ќлгi «ћџдамызѕа» жолыѕып: – Мџныѓыз ћалай? – деп сџрамай ма? – Сенiѓ директорыѓ бiзге балама болуѕа келiспедi. Содан соѓ ќдейi iстедiм, – деп жауап берiптi анау. Онысы рас едi. Тендерге барудыѓ дќл алдында, кешћџрым љйге ќлгi «ћџда» звондаѕан. – Ореке, бiздiѓ баспаѕа балама болуѕа ћалайсыз? – деп сџраѕан. – Ау, ертерек айтпадыѓ ба? Бiз былтырдан берi «Ана тiлi» баспасымен =зара балама болып жљрмiз ѕой. Аћшамызды банкке =ткiзiп ћойѕанбыз, – дегенмiн. – Райхан айтып едi... «Ћайнармен» келiсiѓiз деп. – Райханныѓ журналында бiздiѓ «Ана тiлiмен», «Жетi жарѕымен» балама екенiмiз жазулы тџр. Жаѓылыс айтћан шыѕар. – Екi баспамен баламаѕа тљсiп жљрсеѓiз, о, аћшаѓыз к=п екен ѕой! Ќѓгiмемiз осымен аяћталѕан. Тiптi «ћџданыѓ» баспасымен баламаѕа тљскiмiз келген жаѕдайда да, оѕан алдын ала т=лейтiн ћаржы жаѕы бiзде мљлдем кемсiн болатын. Осыны кек тџтып ренжiген «ћџда» ќлгiндей сљйкiмсiз ќрекетке барыпты. Егер ол «Ауыл кiтапханасын» «Ћайнардан» г=рi арзан шыѕаруѕа џсыныс бiлдiрсе, шынында да љлкен ћауiп туады. Aйткенi биыл мемлекеттiк тапсырыс еѓ арзан б=лiнетiн баспаныѓ бiрi (барлыћ к=лемi 138 б.т.) – «Ћайнар». Оныѓ љстiне, министрлiк бiзге ћыруар ћаржымызды, ћарызымызды ћайтармай отыр. Президент кеѓесшiсiнен к=мек сџрап, хат та жазѕан едiк. Ол iнiмiз сыпайы шыѕарып салу ыѓѕайында жауап жазыпты. Ал =кiмет тарапынан ћазiр кiтап бастыру iсiне айтарлыћтай ћаржы б=лiнiп отыр. Бiраћ соныѓ денi џстаѕанныѓ ћолында, тiстегеннiѓ аузында кетiп жатса, не шараѓ бар? Ћазаћстанныѓ нарыћ жљйесiнiѓ сыйћы осындай. Субъективтi жаѕдай ретiнде бiлетiнiм: менi соѓѕы кездерi оншалыћ џната ћоймайтын «ћџдалар» к=рiне бастады. Олар к=п емес, бiрен-саран. Бiраћ негiзiнен ћолында билiгi зор «iнiлерiм». Оларѕа неге џнамай ћалѕанымды iштей сеземiн. Бiраћ оныѓ бќрiн кљнделiкке ашыћ жазу-

дыѓ не керегi бар... Ќйтеуiр ћабаѕы ћату «ћџдалар» мен кекшiл «iнiлер» былтырдан берi менi талай тiзiмнен шыѕарып тастады. Ш=мiштен де ћаѕып келедi. Ара тљсетiн адал жiгiттерiм бќрiнен шеттеп ћалѕан.
 5 наурыз 2005 жыл Ћай кљнi ауылдан Талѕат жиенiм звондаѕан. – К=ке, бiз к=шiп жатырмыз, – дейдi. Aзi аптыѕып с=йлейдi. – Ћайда к=шiп жатырсыѓдар? – деп сџрадым. – Бќрi кеттi... Мен малѕа ћарап, љйде жалѕыз ћалдым. – Неге? – Бџл жаћта су тасып жатыр... Тљсiнiктi болды. Биыл да дария тасып, оѓтљстiк халћын ќбiгерге тљсiргелi ћашан! Менiѓ бiлуiмде: Сырдария арнасында 1921 жќне 1958 жылдары алапат тасћындар болѕан. Оныѓ аралыѕында, ќсiресе 70 – 80-90 жылдарда дарияныѓ суы ћайтып, аћыр соѓында Арал теѓiзiнiѓ тартылып ћалуына ќкелiп соћты. Ал соѓѕы жылдарда табиѕат таѕы =згерiп, жыл сайын к=ктемге салым дария тасып, айналасына ћоныстанѕан елжџртћа апат ћаупiн т=ндiрумен келедi. Џзын аћћан Сырдыѓ табанын ћайыр ћџмдар басып ћалѕандыћтан ќрi аршылып, тазартылмаѕандыћтан, жоѕарыдан берi ћарай ж=ѓкiлген жойћын су Арал ойпатына жетпей, жол-ж=некей асып-т=гiлуде, босћа ысырап болуда. Табиѕаттыѓ жомарттыѕын пайдаланудыѓ, ћауiптен ћџтылудыѓ тќсiлдерi жеткiлiктi ќрi соны жљзеге асыруѕа мемлекеттiѓ кљшћуаты да ќбден жеткiлiктi. Бiраћ бiздiѓ ескi ќдетiмiз – «таз таранѕанша, той =тiп кетедi» емес пе? Ауылмен кљнде хабарласып тџрмыз. Бљгiн, шљкiр, љйлерiн тастап љдере к=шкендер ћайтып келiп жатћан к=рiнедi. Тасћын су Шиелiнiѓ iргесiндегi 22-разъезд тџсына жеткен соѓ, тiзгiнiн тартћанѕа џћсайды. Т=менарыћ тџсынан буѕан сеѓ ќртљрлi жарылыс ќрекеттерiн жасаѕан

соѓ бџзылып, арна бойымен iлгерi жылжып кеткенге џћсайды. С=йтiп, туѕан топыраћтаѕы ел-жџрт бџл жолы бiр ћауiптен ћџтылѕан сыѓайлы. Дљниенiѓ т=рт бџрышына шарпуын тигiзген биылѕы табиѕат алапаты бiздiѓ кiшкентай ауылымызды да осылай айналып =тiптi. Табиѕат шiркiн жер бетiн мекендеген саналы тiршiлiк иелерiне ћайта-ћайта ескертулер жасап жатыр-аћ! Aткен айдыѓ iшiнде Алматы т=ѓiрегiнде жер сiлкiнiп, жџрттыѓ зќресiн алѕаны таѕы бар. Aткен жылдыѓ 27 желтоћсанында ѕарыш тљкпiрiнде нейтрондыћ жџлдыздыѓ жарылѕанын да аћпарат ћџралдары талай мќрте хабарлады. Сол жарылыс ошаѕы бiздiѓ мекенiмiзден небќрi 30 жарыћ жылындай ћашыћтыћта екен. Егер 20 жарыћ жылындай жаћындыћта болса, жер бетiндегi жаны бар тiршiлiк бiр сќтте жойылып кететiнге џћсайды. Осы туралы =зiм танитын бiрер оћыѕан азаматћа айтып берсем: – А, солай ма? Адамды ћорћытпашы! – дегеннен басћа ќрiге бармады.
 20 наурыз 2005 жыл «Аударма» баспасымен жасалѕан шартћа сќйкес соѓѕы айларда француз классигi Э.Золяныѓ «Шабыт» атты романын ћазаћшаѕа аударып жљр едiм. Аяћ астынан к=зiм бџлдырай бастаѕан соѓ, бџл жџмысымды тоћтатуѕа мќжбљр болдым. Туасы классиктердi =зге тiлге аударудыѓ оѓай шаруа емес екенi белгiлi. Э.Золяныѓ бџл романы да сондай екен: баяндау, суреттеу мол да диалог сирек кездеседi. Жазушыныѓ =зi ортасында =скен импрессионист суретшiлердiѓ =мiрi мен кљресi, жалпы =нер адамдарыныѓ ћиын таѕдыры, психологиясы жан-жаћты, жерiне жеткiзiле жазылѕан бџл романныѓ =негелi жаћтары жеткiлiктi. Осындаѕы импрессионист суретшiлердiѓ ескi академиялыћ дќстљрлердi терiске шыѕа-

Кешегi – жас, бљгiнгi ћартыѓ, мiне, Ризасыѓ аман жљрген ќр кљнiѓе. Суыћ шалып, маѓдайѕа ћырау тљскен – К=несiѓ уаћыттыѓ тќртiбiне.
 21 мамыр 2005 жыл Бљгiн осындаѕы Достыћ даѓѕылы бойында орналасћан «Ритц – Палас» аталѕан мейрамхана – ресторанда «Аталы батаѕа» (таћырыбы тљсiнiксiздеу) шаћырылѕан љлкен Ас =ткiзiлдi. Жиынѕа Астана мен Алматыда тџратын зиялы ћауым =кiлдерi ћатысты, барлыѕы 600 кiсi. Сенат т=раѕасыныѓ орынбасары A. Байгелдi беташар с=з с=йлеп, бљгiнгi басћосудыѓ мќнiсiн тљсiндiрген болды. Оныѓ айтуынша, баяѕы саћ заманынан берi бiздiѓ ата-бабаларымыз љлкен тарихи кезеѓ, ћџбылыстарда љш жљздiѓ басын ћџрап, осындай баталар, астар беретiн к=рiнедi. Бљгiн де бiздiѓ халћымызды тарихи ћџбылыстар («ћџбылыстар» – Байгелдiнiѓ =з с=зi) кљтiп тџрѕандыћтан, елiмiздiѓ игi-жаћсыларын жинап, Ћџран оћу, бата беру салтын ћайта жаѓѕыртпаћ едiк. Астыѓ иесi де – халыћ. Жоѕарѕы жаћтаѕылар да, ќрине, бiлiп, ћолдап отырса керек. Мљфти Ќ.Дербiсќлi ћџран оћыѕан соѓ, Ћазаћстан љкiметiн џзаћ жылдар басћарѕан Б.Ќшiмов аѕамыз баяндамаѕа татитын с=з с=йледi. Бџл кiсi елiмiз тќуелсiздiк алѕалы бергi ћол жеткен табыстарымызды тiзбелеп келiп, бџл ретте ћазiргi Елбасымздыѓ еѓбегiн айрыћша жоѕары баѕалады. Ынтымаћ, бiрлiк керек екенiн ћайталап, кейiнгi жастарѕа =сиет-=негелерiн айтты. Бџдан соѓ жарысс=зге (ќлде бата беруге шыћћан) А.Айталы, А.Сейдiмбеков, С.Тќнекеев, Ш.Уќлиханов т.б. осы ыѓѕайдаѕы ой-пiкiрлерiн ќрi ћарай =рбiттi. Бќрi де «бiрлiк керек, б=лiнбейiк» дегенге саяды. Тек С.Сартаев аѕамыз тоћсаныншы жылдыѓ басындаѕы Ћазаћстан тќуелсiздiк алѕан тџстан ћызыћты естелiк-љзiндi келтiрдi. Оныѓ айтуынша, бџны Н.Назарбаев шаћырып алып, тљнгi

саѕат 3-тер шамасында Мќскеуден Разумовскийдiѓ звондап: «Ћазаћстанда Президенттiк институт кiргiзудi тоћтатыѓыздар. Бџл Горбачевтiѓ =тiнiшi» деп талап етсе керек. Aте к=ѓiлсiз отырѕан Назарбаев сонда: «Не iстеймiз?» деп сџрамас па? С.Сартаев мќн-жайды џѕындырып, бќрiбiр Жоѕарѕы Кеѓеске осы мќселенi ћоюдыѓ керек екенiн дќлелдегенге џћсайды. Содан Жоѕарѕы Кеѓес Ћазаћстанда Президенттiк билiк жљйесiн ћабылдайды. Ќрине, бџл ол тџста љлкен батылдыћ, шешiмдiлiк едi. Асћа шаћырылѕан жазушылар ћарасы маѕан аздау к=рiндi. Оныѓ есесiне, ешкiм танымайтын кездейсоћ бiреулер кiрiп кетiптi. Мќселен, бiздiѓ љстiмiзге елден бџрын басына =рнектi таћия киген, ћырыћтар шамасындаѕы бiр ћара жiгiт жайѕасып алѕан екен. Сол =зiн бiрден: – Мен жќй адам емес, атаћты к=рiпкелмiн. Атым Т... Жаѓа осында кiрiп жатћан адамдарды к=рдiм де, мен де ћатысуѕа келдiм. Aйткенi осындай ас болатынын кљнi бџрын аян арћылы бiлгенмiн... – деп соћты. Бџдан ќрi «к=рiпкелдiѓ» с=зiне ћџлаћ аспай, ћасымда отырѕан М.Ћаназовпен с=йлесiп кеткенмiн. Ќлгi «к=рiпкелiм» осыдан соѓ С.Оспановћа ћарай еѓкейiп, =зiнiѓ керемет ћасиеттерiн айтып тљсiндiрiп жатты... Мен бiздiѓ дастарћандас серiгiмiз, Жазушылар одаѕыныѓ т=раѕасы Н.Оразалинге ћарап: – Саѕан Герольд Бельгердiѓ сќлемдемесiн жеткiзейiн. Ћарыз болмасын... – дедiм. «– Менi асћа шаћырмаѕандарына ћараѕанда, немiстiѓ батасы ћабыл болмайтынын ћазаћтар бiлген болуы керек» дедi... Мџны естiгенде, Н.Оразалин ыѓѕайсыздана кљлiп: – Ќ, айтады екен-ау, – дедi. Ас џзаћћа созылѕан жоћ. Бiр жарым саѕаттан соѓ ћџран оћылып, бќрiмiз орнымыздан к=терiлдiк. Aзге к=пшiлiк Республика сарайындаѕы ойын-сауыћћа кеттi де, мен љйге ћайттым.


30 мамыр 2005 жыл Бљгiн осындаѕы Опера жќне балет театрында Ћазаћстан жазушыларыныѓ 70 жылдыѕына арналѕан салтанатты жиын болып =ттi. Кеѓес Одаѕы ћџлаѕалы берi жазушылардыѓ еѓ љлкен басћосуы осы шыѕар. Бiраћ баяѕы замандаѕыдай, мџнда не к=рнектi президиум столы, не т=рге жайѕасћан мемлекет басшылары к=рiнбедi. Ћатысушылар iшiндегi еѓ жоѕарѕы лауазым иесi – ћазiргi Мемлекеттiк хатшы О.Ќбдiкќрiм болды. Ол Президент Н.Назарбаевтыѓ ћџттыћтау хатын оћып берумен шектелдi. – Шiркiн, баяѕыда жазушылардыѓ мџндай жиындарына Ћонаев бастаѕан бюро мљшелерi тљгел ћатысушы едiау... – Тiптi бiздiѓ пленумымызѕа Орталыћ комитеттiѓ хатшысы мен б=лiм меѓгерушiлерi келмеушi ме едi? – Ол кездегi к=зћарас басћа... Партия жазушыларды уысында џстауѕа тырысћанымен, ћџрметтеуден кенделiк болѕан жоћ. Анау Ћонаевтыѓ =зi: «Жазушылар жаѕы тыныш па? Олар не айтып жатыр?» деп ћасындаѕылардан жиi сџрайды екен. – Бџл Ћонаевтыѓ емес, партияныѓ џстанѕан саясаты едi. Идеологияны бiрiншi кезекке ћоятын коммунистер ќрћашан жазушылармен есептесетiн, санасатын. Ќне, сондыћтан бiз ќр кiтабымыз шыћћан сайын ћџрыѕанда бiр-екi жылѕа кљнк=рiске жететiн ћаламаћы алушы едiк. – Елге шыћсаћ, алдымыздан аудан, облыс басшылары шыѕып, ћарсы алатын... Aйткенi олар да «жазушылар жаѕымсыз ќѓгiме айтып ћояр ма екен» деп ћорћатын. – Ћорыћћанын сыйлайды десеѓшi! – Ќрине. Бiраћ ќйтеуiр сыйлаѕанѕа не жетсiн! – Оныѓ есесiне, еркiндiк алдыћ емес пе? – Алдыћ. Алѕанымыз сондай, ћазiр ћалтасы ћалыѓныѓ бќрi кiтап бастырып, кiмнiѓ жазушы, кiмнiѓ ћаѕаз былѕаѕыш ќлдебiреу екенiн ажыратып бiлмес бейберекет халге жеттiк. Ћаламгердiѓ ћадiрiн кетiрудiѓ бiр жолы – осы ћазаћи капитализмнiѓ де ќсерi емес пе екен? Опера театрында бас ћосћан жазушылардыѓ, ќсiресе бiз ћатарлас мосћалдардыѓ ќѓгiмесiнiѓ сыћпыты осындай.

– Жазушы ћай заманда ћай билiк жљйесiне болса да наразы емес пе едi? – деген менiѓ с=зiме ћасымдаѕы тџрѕан бiр бiлгiш: – Билiкке наразы емес жазушыѕа мен жалпы кљмќнмен ћараймын, – деп соћты. – Неге? Мысалы, Шыѓѕыс Айтматов =мiр бойы билiктi маћтап, билiк атаулыѕа жаѕымды болып келе жатћан жоћ па? Бџдан ешкiм оныѓ классик екенiне кљмќн туѕызѕан емес, – дедi екiншi бiр ќрiптесiмiз. Осыдан кейiн-аћ бiр-бiрiмен к=птен кездеспеген жазармандар арасында жаѓа пiкiрталас басталып кеттi. Жаћында ѕана «Жџлдыздыѓ» 5-санында жарияланѕан, Ш.Айтматов к=кемiздi =кiрте сынаѕан М.Маѕауиннiѓ маћаласы т=ѓiрегiндегi айћыш-џйћыш ќѓгiмелердi бiздiѓ Г.Бельгер ћорытындылаѕандай болды. М.Маѕауин маћаласында =зiнiѓ де сын садаѕына iлiккенiне ћарамастан, Герекеѓ: – Мџхтардiкi дџрыс, – дегенге ћосылды. Сiрќ адамгершiлiк принциптердi ћатты џстанатын Герекеѓе Ш.Айтматовтыѓ к=пе-к=рiнеу келiсiмпаздыѕы, тайѕанаћтыѕы џнамаѕан секiлдi. Ќйтпесе, бџл Шыћаѓныѓ жазушылыћ талантын айрыћша баѕалайтын «ћазаћтыѓ» бiрi. Ал осы жиында с=з алѕан Ш.Айтматовтыѓ с=зi к=пшiлiкке џнаѕаны хаћ. Тек соѓѕы жаѕында тџраћтылыѕы, баѕытыныѓ тљзу келе жатћаны љшiн Ћазаћстанды, жоѕарѕы басшылыћты дќрiптей бастаѕанда, менiѓ ћасымда ћатар отырѕан Софы Сматаев: – Аћыры бљлдiрiп тынды-ау! – дедi. Мќскеуден келген ћонаћ Ф.Кузнецов ќдеби байланыстар туралы толѕап, Ш.Айтматов пен Ќ.Нџрпейiсовтыѓ аттарын атай келе, с=з арасында Сќбит Досанов ќрiптесiмiздi есiне тљсiрген тџста: – Ћап, ќттегене-ай! – деп Софы таѕы басын шайћап ћойды. – М.Шолохов сыйлыѕын алѕан жазушыны атамаѕанда ћайтедi? – дедiм. Алдыѓѕы жаѕымызда отырѕан бiреу: – Досановтыѓ Нџрпейiсовтен бџрын Шолохов сыйлыѕына ћол жеткiзгенiн џмытпаѓдар, – деп ескерттi. Салтанатты жиыннан кейiн «Ритц – Палас» аталѕан

ресторанда жайылѕан дастарћанѕа бардыћ. Ас берушi – ћала ќкiмi И.Тасмаѕамбетов. Бiз бес-алты жазушы алдын ала белгiленiп, тiзiмделiп ћойылѕан №18 љстелге жайѕасћан едiк. Ќѓгiмемiз онша жараса ћоймады. Тек Дулат Исабеков бiр кезде: – Ќлгiнде Шаханов екеумiз осы он сегiзiншi љстелге ћарай келе жатыр едiк. Анадайда отырѕан бастыћтарды, Тасмаѕамбетовтi к=ре салысымен, солай ћарай бџрылып кеттi. Мџныѓ ендi осы ќдетi жаман... Ќне, ћараѓдаршы! – деген. Шынында да бiздiѓ ћатардыѓ ћарсы бетiнде орналасћан басшылар љстелiнiѓ бер жаѕында, бiзге арћасын берiп отырѕан О.Ќбдiкќрiмов, И.Тасмаѕамбетов, Ф.Кузнецов, Ш.Айтматов, Н.Оразалин жайѕасћан екен. Бiз Дулатты иќ жаћтап, иќ ћарсы пiкiр айтпадыћ. Тек С.Елубаев: – Aзiѓiздiѓ жерлесiѓiз ѕой, – дедi де ћойды. Мџнда да сырт жаћтан келген ћонаћтар мен =зiмiздiѓ iрiлер с=з с=йледi (Ћ.Ћайсенов, Ш.Мџртаза, Ћ.Исабаев т.б.). Жаћсы концерт болды. Бiраздан кейiн араћћа, тамаћћа тойып алѕан бќзбiреулер ќрлi-берлi теѓселiп жљре бастады. Елдiѓ к=ѓiлi к=терiле тљскенi байћалады. Тiптi Опера театрындаѕы жиын кезiнде шаршаулы, жапалылау к=рiнген (ќрине сырт к=збен ћараѕанда) ћарт классик Нџрпейiсiвтiѓ =зi Айтматов пен Кузнецовтыѓ маћтауынан кейiн еѓсесiн к=терiп, ќркiммен ыћыласты тiлдесе бастапты. Жалпы ћазiр заман ѕана емес, сол заманныѓ еѓ озыћ адамы саналатын жазушылар да =згерген. Кейiнгi жастарды бiлмеймiн. Алдымыздаѕы аѕалар мен ћатарластарымды айтамын. Айрыћша ћџлыћ-пейiл жаѕы ќуелбастаѕы максимализмнен, тазалыћтан арылып, бiржола тиiмдiлiкке, келiсiмпаздыћћа, пендешiлiкке жеѓдiруге айналѕан. Бiр кездегi жаћсы жолдастарыѓмен ендi емiн-еркiн, ашыћ пiкiрлесудiѓ =зi сиреп бара жатћаны аныћ. Aйткенi ћазiр ќркiм ќркiмнiѓ шылауында жљр. Жазушы мен кќдуiлгi тоѕышардыѓ арасын ажырату ћиындап барады. Ал бiраћ бiреудi сыртынан ѕайбаттауѕа шебер-аћпыз. – Ќне, Тасмаѕамбетов кетiп едi, Мџхтар да орнынан тџра ж=нелдi... Ќне, ћараѓдаршы! – дедi жазушылардыѓ бiрi.

– Бќлкiм Мџхтардыѓ Тасмаѕамбетовке айтатын шаруасы бар шыѕар. Мџнда тџрѕан не с=кеттiк бар екен? – дедi таѕы бiреуi. Дегенмен, Жазушылар одаѕы биылѕы мерекеге орай тќп-тќуiр кiтаптар, оныѓ iшiнде бiр альбом да бар, шыѕарыпты.
 22 маусым 2005 жыл Биыл Алматыдаѕы №38 гимназияныѓ т=ртiншi сыныбын љздiк баѕалармен бiтiрген немерем Ќминаны ћазiр Шымкент ћаласында тџрып жатћан шешесiне апарып тастадыћ. Ќмина ендiгi оћуын сол жаћта жалѕастырмаћ. – Ата, мен сенi саѕынамын ѕой, – дейдi немерем. – Ћам жеме, ћызым. Артыѓнан жиi барып тџрамын, – деп уќде бердiм. Мен сiрќда балажан аталардыѓ ћатарына ћосыламын. Айрыћша немерелердiѓ тќттi болатынына к=зi жеткендердiѓ бiрiмiн. Мен ѕана емес, ата, ќже жасына жеткендердiѓ бќрi солай екенi аћићат. Тiптi жас кљнiнде =з балаларыныѓ ћалай =сiп, есейгендерiн байћамай ћалатын ата-аналардыѓ бќрi дерлiк ћартайѕанда немерелерiне =бектеп, =лiп кете жаздайтыны белгiлi. Неге? Бiрiншi себебi сол – ћартая бастаѕандыћ болса керек. Немерелердiѓ =мiр жалѕасы, тiршiлiк сабаћтастыѕы екенiн бџрынѕыдан г=рi айћыныраћ тљсiнесiѓ. Екiншi себеп – бойыѓдаѕы барша мейiрбандыћ пен сљйiспендiк сезiмдерiѓнiѓ сыртћа шыѕатын бiрден-бiр жолы да осы. Демек, ћатыгездiктiѓ еѓ т=те к=рiнiсi – балаларына, немерелерiне деген шын ыћылас, пейiлдiѓ жоћтыѕы. Aз џрпаѕына немћџрайды, салћын ћараѕан адамныѓ жаћсы к=рiнгiсi келгенiне сенбеѓiз! Балаларын ћаѓѕытып кеткен ќкелердiѓ ќрекетi – Отанын сатћан опасыздыћпен бiрдей. Aкiнiшке орай, осы кљнi бiздiѓ арамызда, тiптi =здерiн озыћ ойлылар санатына ћосып жљрген жазушылар iшiнде ћарындарыныѓ тойѕанына мќз болып, бiр кезде ћатынѕа

=кпелеп далада ћалдырып кеткен џрпаћтарыныѓ ћазiргi таѕдырынан хабарсыз жљрген, жаны ауырмайтын «жарандар» да бар. Ќрине, =мiр-тiрлiк ћийтџрћыларѕа тџнып тџр. Љнемi сенiѓ ћалаѕаныѓ бола бермейдi. Бiраћ бќрiбiр ћандай жаѕдайда да сенiѓ кiндiгiѓнен тараѕан џрпаѕыѓ жабырћап, жапа шекпеуi керек. Ќсiресе, сенiѓ кiнќѓнан, немћџрайлыѕыѓнан, аћылсыздыѕыѓнан, дегбiрсiздiгiѓнен... Былтыр дљниеден =ткен келiнiмiздiѓ артында тiрi ћалѕан сќбиiмiз ћазiр он бiр айдан асып, кќдуiлгiдей адам ћатарына ћосылып келедi. Анасыныѓ сљтiн тек сегiз кљндей уаћыт емiп љлгiрген немеремiздi баѕып-кљту ќсiресе ќжесiне – Шара ханумѕа оѓай болѕан жоћ. Ќрi ќжесiнiѓ денсаулыѕы нашар, жиi-жиi емханаѕа тљседi. Соѕан ћарамастан, тљн џйћысын т=рт б=лген ќжесi Зересiн аман-есен =сiрiп келедi. Ћартайѕан шаѕында осындай бейнетке џшыраѕан бџрынѕы енесiнiѓ ћазiргi ахуалына жаны ашыѕан бџрынѕы келiнiмiз Гљлнќр Шымкенттен звондап, Ќминаны ћолына алуѕа ыћырар екенiн бiлдiрген соѓ, ћанша ћимасаћ та, Ќминаны шешесiнiѓ ћасына апарып тапсыруѕа мќжбљр болѕан жаѕдайымыз бар. Шымкентте =з љйiнде Шара екеумiздi ыћыласты ћарсы алѕан бџрынѕы ћџдаѕиымыз да: – Ќминаны осылай =сiрiп, тќрбиелеп бергендерiѓiз љшiн сiздерге раћмет айтамыз! – деп, к=ѓiлiмiздi к=терiп ћойды. Осы немереме менiѓ де азды-к=птi еѓбегiм сiѓiп келедi. «Ћызѕалдаћтай ћыз =сiрген халыћпыз» атты рисаламда айтылатын жаѕдайлар да осы Ќминаѕа ћатысты болатын. Aкiнiшке ћорай, ќдетте =зiѓ љшiн жазылатындай к=рiнетiн кљнделiк беттерiнде де бар шындыћты айта алмайсыѓ. Ќсiресе, жеке басыѓда, ошаћ айналасында жиi кездесе беретiн кикiлжiѓдердi жариялай алмайсыѓ. Бџл ѕана емес, ќлеуметтiк ортадаѕы, ћџбылыстарѕа ћатысты пiкiрлерiѓдi ашыћ-шашыћ кљйiнше ћаѕазѕа тљсiре алмайсыѓ. Бџѕан бiр жаѕынан =зiѓ кiнќлiсiѓ, екiншi жаѕынан – шындыћты тыѓдап љйренбеген т=ѓiрегiѓ кiнќлi. Еѓ бастысы – сенiѓ шындыћ деп џћћаныѓ бiреулердi сырттай кiнќраттау, с=ге жамандау болып шыѕуы мљмкiн.

Осындай себептерден бiз жазушылардыѓ ежелгi тќсiлi – бейнелеп жазу, тџспалдап с=йлеу арћылы заманауи шындыћтарды к=рсетуге тырысамыз. Мџныѓ =з =мiрнамаѓа да ћатысы бар.
 1 шiлде 2005 жыл Ауылдан кеше ћайтып келдiк. Ол жаћта кљн кљйiп тџр екен. Жол-ж=некей машинамыздыѓ бензинiне дейiн ћайнап кетiп, жарты саѕаттан астам далада тџрып ћалдыћ. Техника тiлiн жетiк бiлетiн жљргiзушi жiгiтiмiз «Волганыѓ» ќр жерiн шџћылап к=рiп, ешбiр кiнќрат таппай: – Бџѕан не болды? Мотор неге =шiп ћалды? Машинамыз су жаѓа ќрi жолѕа шыѕарда ќбден тексерiп алѕанбыз... – деп бiраз сасып тџрѕан соѓ: – Сен саспа. К=лiгiмiздi бiраз суытып алайыћ, – деп басу айтћанмын. Бiраздан кейiн: – Ал, «бiсмiллќ!» деп, моторыѓды ћос! – деп бџйрыћ бергенмiн. Бџл жолы машинамыз бiрден «гљрр» етiп оталып кеттi. – Ќне, к=рдiѓ бе? – дедiм орыс жљргiзушiме. – Шыѕарда мешiтке соѕып, садаћа бермедiк пе? Садаћаныѓ пайдасы осындай болады... Aзiммен бiрге 1996 жылдан берi жџмыс iстейтiн бџл жiгiттi соѓѕы жылдары бiржола мџсылман ћатарына ћосып алуѕа айналдым десем болады. Aзгелер ћџран оћыса, бџл да елмен бiрге батаѕа ћол жаяды. Мешiтке кiрiп =лген шешесiне (орысћа тиген), татар ќйелiне дџѕа оћытады. Мен мешiтке кiрiп садаћа берсем, бџл да бес-он теѓгесiн мешiтке тастап кетедi. Биыл к=ктемдегi орасан апатты су тасћынынан кейiн ауа райына едќуiр =згерiстер енгенi бiздiѓ жаћта да байћала бастаѕан. Оныѓ љстiне, љй iргесiндегi Байћоѓыр ѕарыш кешенiнен џшћан зымырандардыѓ да кесапаты тиiп жатпаѕан болар. Ќйтеуiр Ћызылорда даласы љйiткен ћџйћадай

ћарайып, кљйiп кетiптi. Ала жаздай жаѓбыр жаумаѕанѕа џћсайды. Шиелiнiѓ кљнгейiнде аѕып жатћан каналѕа барып суѕа тљсiп, т=рт-бес кљн ћџмѕа аунап, аз-маз сергiп те ћалдыћ. Шиелiнiѓ ортасына аѕайын, таныс, аћсаћалдарды жинап, =ткен жылы дљниеден =ткен келiнiмiздiѓ жылдыћ асын берiп ћайттыћ. Осы жолы «Бидайк=л» ауылында тџратын 85 жастаѕы Алтынбекџлы Дљйсенбай аћсаћалѕа екi мќрте соѕып, ќѓгiме-дљкен ћџрмаћ болдым. Бџл бiр оћшау ћызыћ жљздесуге џћсап кеттi. Осы ћарияныѓ Алматыда тџратын џлы, медицина ѕылымдарыныѓ докторы К.Алтынбековтiѓ кеѓесi бойынша кешегi жањандыћ соѕысћа ћатысып, немiстерге тџтћынѕа тљскен, ал 1942-44 жылдарда «Тљркiстан легионына» кiрiп, Европаныѓ бiраз жерлерiн аралаѕан жауынгердiѓ =мiртарихын жазып алмаћ ниетпен барѕанмын. Бiраћ бџрынѕы легионер жарытып ештеѓе айтпады. Айтпаѕаны сол, менi КГБ (НКВД) жiберiп отырѕан бiреу деп ойлап, с=йлескiсi келмей, терiс ћарап жатып алды. Ћасындаѕы есi дџрыс балаларыныѓ айтћан љгiтi де шалѕа кќр ћылмады. – Бџл балаѓ Шегiр екен. Сен туралы жазып, атыѓды шыѕармаћшы, – деген ћызыныѓ с=зiне: – Шегiр болса ћайтейiн? – деп шал бќрiбiр ћыѓбады. – Бџйырмаѕан шыѕар... Aзiмен бiрге бар ћџпияны ана жаћћа алып кетпек ћой, – деп бџдан кейiн ћызы ћорытынды шыѕарды. Бџл кiсiнiѓ ћысћаша =мiрбаянын балаларыныѓ аузынан жазып алуыма тура келдi. Дљйсенбай аћсаћалдыѓ балалары менiмен с=йлесуге немiс тџтћынында болѕан Бектџрѕан Маћанов аћсаћалды шаћырѕан екен. Бџл аћыл-есi бљтiн, сергек, с=зуар кiсi болып шыћты. Соѕыстан кейiн НКВД ћармаѕына iлiнiп, 25 жылѕа сотталѕанына ћарамастан, ендi ештеѓеден ћорћып, сескенбей, бќрiн сайрап айтып отырды. 1920 жылы дљниеге келген бџл ћарияныѓ «тарихћа кiруге» ешбiр ћарсылыѕы жоћ екенi байћалды.

5 шiлде 2005 жыл Бљгiн љйге Тџрысбек Сќукетаев келген. Ћолында екi беттiк мќтiн жазѕан ћаѕазы бар. Ћазiргi Аћпарат министрi Е.Ћосыбаевтыѓ атына жазылѕан ашыћ хат екен. – Менi Мџхтар Маѕауин досыѓыз жiбердi. Жуыћта «Ана тiлi» газетiнде депутат М.Шаханов iнiѓiз мќлiмдеме жасап, ћазаћтыѓ =ткен-кеткен зиялылары мен ћазiргi к=зi тiрi жазушыларын сынѕа алѕаны љшiн ќсiресе, Ш.Айтматов пен М.Шаханов шыѕармашылыѕына зор кiнќрат таћћан маћалалар жариялатћаны љшiн љкiмет пен парламент, министрлiк «Жџлдыздыѓ» бас редакторына шара ћолдану керек деген маѕынада талап ћойыпты. Осыѕан орай, бiз бiр топ жазушылар атынан ашыћ хат жазып едiк. Осыѕан ћол ћоюѕа ћалайсыз? – дейдi. – Алдымен хаттарыѓды, газетте жарияланѕан мќлiмдеменi оћып к=рейiн, – дедiм. М.Шахановтыѓ «шаѕымына» жиырмадан астам депутаттыѓ (iшiнде орыстары да бар) ћол ћойѕаны орынсыз к=рiндi. Сонда ќдеби журнал бетiнде жарияланып жатћан ќдеби айтыстарѕа Парламент мљшелерi т=релiк айтуы керек пе екен? Ќдеби айтыстар џйымдастырѕан бас редакторды баяѕы коммунистiк замандаѕы ескi ќдiспен жазалау ћажет болѕаны ма? Оныѓ љстiне, осы «Жџлдызда» жарияланып жљрген Б.Алдамжаровтыѓ, М.Маѕауиннiѓ маћалалары тљп-тљгел дќлелсiз деп ешкiм айта алмас едi. Ќсiресе, Ш.Айтматовтыѓ атына айтылѕан сындар негiзсiз емес. Ш.Айтматов, с=з жоћ, љлкен жазушы. Бiраћ, шынымды айтсам, маѕан ќуелден оныѓ космополитизмi, кейiнгi шыѕармаларында шаѓ берген масондыћ, ћџдайсыздыћ идеялары џнамайтын. Шайтан да =те талантты, асћан бiлiмдi екенi белгiлi. Бiраћ Шайтан шайтандыћћа ћызмет етедi емес пе? Ћайта кейiнгi жылдарда «керемет феномен» Ш.Айтматов еѓбектерiн сынаушылар оныѓ осы баѕдардаѕы «елеулi ћызметiн» ашып, тљстеп к=рсете алмай жљр. «Айтматовты к=ре алмаушылардыѓ ќрекетi» деген де – бос с=з. Тќуелсiздiк алѕаннан бергi жылдарда =ткен тарихћа,

оныѓ iшiнде мќдениет, ќдебиет тарихына «ревизия» жасап, ћайта ћарау талабын да терiске шыѕаруѕа болмас. «Ана тiлiндегi» депутат М.Шахановтыѓ мќлiмдемесiн, «Жџлдызды» ћорѕаѕан жiгiттердiѓ ашыћ хатын оћып шыћћан соѓ: – Мен ћол ћояйын, – дедiм. – Бiраћ хаттыѓ соѓындаѕы «оспадарсыз» деген с=здерiѓ артыћ. Мџны =згертуге болмай ма? – Оѕан мљмкiндiгiмiз жоћ. Ондай редакция жасасаћ, ћол ћойѕан =зге жазушыларѕа да к=рсетуiмiз керек. Уаћыт тыѕыз... – Бiраћ мџндай хатћа ћол ћоюшыларды iздегенде майдаламаѓдар. Белгiлi iрi жазушылармен с=йлесiп к=ргендерiѓ дџрыс. – Iрi жазушылардыѓ саны азайып ћалыпты... Тџманбай аѕамыздыѓ љйiне звондап едiк, ол кiсi ћалада жоћ болып шыћты. – Бельгер, Иманасов, Дљкенбайлар ћайда жљр? – Олармен ќзiр с=йлесе алмадыћ. Бельгерге келсек, ол кiсi келiсе ћояр ма екен? Журналдыѓ бесiншi н=мiрiнде аты аталѕан едi ќрi бiр материалын баспай ћойѕанбыз... – Герольд ќрћашан шындыћты айтудан тайсалѕан емес. – Онда, Ореке, =зiѓiз с=йлесiп к=рсеѓiз ћайтедi? – деп осы арада ћонаѕым ћолћа салѕан соѓ, к=п ойланбай, немiс досымныѓ љйiне ћоѓырау шалдым. Амандыћ-саулыћтан соѓ Гераѕаѕа мќн-жайды тљсiндiрiп едiм, ол бiрден келiсiм бердi. – Мен ћазiр сыртћа сейiлге шыѕып барамын. Тџрысбек Шоћан Уќлиханов ескерткiшiнiѓ ћасына келе ћойсын. Сол жерде ашыћ хаттарына ћол ћойып беремiн, – дедi. Бџѕан кќдiмгiдей ћуанып ћалѕан Тџрысбек: – Мен тезiрек жетейiн, – деп жинала бастады. Мен бџдан соѓ келушiнiѓ к=рсетуiмен Ќ.Нџршайыћов пен Ћ.Жџмадiловтiѓ пќмилелерiнен кейiн айдаћтатып =з ћолымды ћойып кеп жiбердiм. Туысымнан мџндай џжымдыћ мќлiмдемелерге ћатысуды ћаламаушы едiм. Университетте бiрге оћыѕан жiгiттi ћорѕаудыѓ =зге тќсiлiн к=ре алмадым.

15 шiлде 2005 жыл Бiраћ бiздiѓ бџл ќрекетiмiз оншалыћ сќттi бола ћоймаѕанѕа џћсайды. Бљгiнгi «Ћазаћ ќдебиетiнде» (№28, 2005) «Рухани басбџзарлыћћа тоћтау бола ма?» деген таћырыппен халыћ ћањармандары Ћ.Ћайсенов, М.Ќлиев бастаѕан бiр топ зиялы ћауымныѓ Елбасыныѓ назарына џсынѕан ашыћ хаты жарияланыпты. Ќрине, мџнда М.Маѕауин мен Б.Алдамжаровтыѓ сiлiкпесiн шыѕарып сынап, мемлекет есебiнен ћаржыланатын «Жџлдыз» журналын заманымыздыѓ заѓѕар жазушысы, ћазаћ халћыныѓ љлкен досы Ш.Айтматовћа жќне џлтымыздыѓ бiр топ белгiлi ћаламгерлерiне ћолшоћпар ретiнде пайдаланудан жалыћпаѕан ќрi ата тарихымызды шатастыруѕа «елеулi еѓбек сiѓiрген М.Маѕауиннiѓ рухани басбџзарлыѕына тоћтау ћойылар кезеѓ ќлдећашан жеттi деп бiлемiз». Осылай ћорытынды шыѕарады, талап етiледi. Ќрине, олардыѓ жазѕандарында, ќсiресе баяѕыда сљйегi ћурап ћалѕан Шыѓѕысханныѓ зџлымдыѕы жайындаѕы пiкiрлерiнiѓ жаны бар. Бiраћ М.Маѕауин ћоѓыраттарды кемсiтпек болды, «тiл мљддесiне ћарсы жасырын кљш тџр» деу – ћисынсыз ћыжыртпа с=з екенi аныћ. С=йтiп, екi Мџхтардыѓ арасындаѕы дау-дамайдыѓ ќзiрше тоћтайтын тљрi жоћ. Ќрi бџл айтыстыѓ кездейсоћ еместiгi, ћазiргi танымал екi жазушыныѓ арасындаѕы мiнез ћаћтыѕысы, басараздыћ салдары ѕана емес екенi де ќркiмге тљсiнiктi болса керек едi. Бџдан тќуелсiздiкке ћол жеткен замандаѕы =ткен-кеткендi, тарихты, рухани ќлемдi ћайта ћарау, сљзгiден =ткiзу, жаѓа ќдiлеттi баѕасын беру талаптарын байћаудыѓ орнына, бiз бџрынѕыша жiк-жiкке, топ-топћа б=лiне бастаймыз. Љкiметке, Президентке арыз айтамыз. «Маѕауин секiлдi бљлiкшiнi ћызметтен алу керек!» деп талап етемiз. Маѕауин ћызметiнен кетсе, айтыс тоћтап, бќрi баяѕыдай тым-тырыс бола ћалатын секiлдi. Одан да Жазушылар одаѕына, ќйтпесе Ѕылым академиясына бар бiлгiштi, оћымыстыларды жинап алып, неге ашыћ, жария пiкiрталасын талћылап =ткiзбеске? Осындай ашыћ ќѓгiмеден ћорћатындары несi? Бџлардыѓ ћайсысы

«кертартпа», ћайсысы «революционер? – осыны аныћтап айтса болмас па? Тљстен кейiн маѕан Ж.Дќуренбеков жолыѕып: – Жастар жаѕы сiздiѓ Маѕауиндi ћорѕап, ћол ћойѕаныѓызѕа таѓырћап жатыр, – дедi. – Неге? – Олар сiздi ешбiр дау-дамайѕа, топћа, жiкке ћосылмайтын аѕалардыѓ бiрi деп ойлайды екен. – Солай ма? Ал ол ашыћ хатћа жалѕыз мен емес, =зге мыћтылар да ћол ћойды емес пе? – Олардыѓ бќрi дерлiк бџрыннан дау-дамайѕа жаћын жљретiн адамар деп баѕалайды екен. – Бельгер ше? Мџратбеков ше? – Ол кiсiлер де бiрде олай, бiрде былай с=йлеп жљр ѕой... – Е, менiѓ бџл ќѓгiмеге ћатысћанымды ћабылдай алмаѕан жiгiттер бар екен ѕой, – деп мойындауѕа мќжбљр екенiмдi аѓѕарттым. «Отан» партиясыныѓ кеѓсесiнде ћызмет iстейтiн жерлесiм К.Шќймерденов љйге звондады. – Газеттi оћыдым. Aзiѓ де ћол ћойып жiберiпсiѓ ѕой? – дедi. – Иќ, жџрт не айтып жатыр? – Басћаларды ћайдам. Aзiм Маѕауиндi тљзу жiгiт деп ойлайтынмын. С=йтсем, с=йтедi екен ѕой. Кiлеѓ мыћтыларды ѕайбаттай ма, немене? Мыналар оны басбџзар деп баѕалапты ѕой.. – Оларыѓ кiм? Iшiнде бiр жазушысы жоћ. М.Бџлџтайдан басћа бiлiктi оћымыстыны да к=ре алмадым. – Ћасым Ћайсенов жазушы емес пе? – Ћасекеѓ еѓ алдымен партизан. Aзгелерi анау-мынаулар... – деп мен ќдейi бетбаћтырмадым. Ћорытынды жасауын жасаѕанмен, iшiмде кљдiк те жоћ емес едi.


16 шiлде 2005 жыл Немеремiз Зеренiѓ бiр жасћа толуы кљнi мен тџсаукесерiн ћосып, кќдiмгiдей той =ткiзген болдыћ. Љйге негiзiнен шиелiлiктердi шаћырдыћ. Бџл жолѕы ћызыѕымызѕа ауылда, аудан орталыѕында бiрге оћыѕан, бiрге =скен жерлестерiмiз ћатысты. Бiздiѓ Шара к=регендiк ќрi кеѓпейiлдiлiк к=рсетiп, осында былтыр ћоныс аударып к=шiп келген Т-ны кљйеуiмен ћоса шаћырѕан екен, бќрi де арћа-жарћа болып жаћсы отырды. Ќрине, =ткен-кеткен ќѓгiмелер, естелiктер айтылды. Бiраћ ешкiм ќдептен асып, сыпайылыћтан аттап кеткен жоћ. – Бiрге оћыѕандарыѓ шетiнен мыћты екен, – деп Нќсiп Жџмекен ќйелi ризалыѕын бiлдiрiп отырды. – Бќрi шетiнен бiлiмдi, айтћыш... Еѓ ћызыћ штрихi Т. бiздiѓ Шара ханумѕа баяѕыда, осыдан тура 50 жыл бџрын Шиелiнiѓ фотостудиясына барып тљскен суретiмiздiѓ (бiреу емес, екеу) тљпнџсћасын ћаѕазѕа орап, ћалдырып кетiптi. Иќ,... бiздiѓ бозбалалыћ кезiмiздегi бар машаћатымызѕа бастау болѕан сол суреттер. Мен олардан айрылып ћалѕан едiм. Т. саћтапты. Aткен бiр жолы телефон арћылы с=йлескенiмiзде, Тдан осы суреттердiѓ жаѕдайын сџраѕан едiм. – Менде бар болуы керек. Iздеп к=рейiн, – деген. – Табылса, кезектi кiтабыма кiргiзiп жiбермекшi едiм, – дегенмiн. – Оны ћайтесiѓ? – Бiздiѓ =мiртарихымызѕа ћатысы бар бiр деталь емес пе?! Бџдан басћа, биыл жарыћ к=ретiн мемуарлыћ шыѕармам туралы, ондаѕы екеумiзге ћатысты к=рiнiстер туралы да там-тџмдап хабардар еткенмiн. Т. жљрекжарды ћуанышын да, ћарсылыѕын да байћата ћоймады. Тек «=з атыммен жљруiм ћалай болар екенге» саятын кљдiгiн бiлдiрген. «Атыѓды =згертiп жазармын» дегенмiн. Ендi, мiне, мен сџраѕан суреттердi =зi ќкелiп берiп отыр. Ћаѕаздары сарѕая бастаѕанмен, жаћсы саћталѕан бџл суреттердi =ѓдеп, к=шiрме жасауѕа бердiм де, ћазiр =з ћаржыммен шыѕаруѕа дайындай бастаѕан =леѓдер кiтабыма

енгiзу љшiн архивiмдегi =зге де еске фотобейнелердi ћотаруѕа кiрiскенмiн. Мџныѓ бiр себебi – ћазiргi оћырмандардыѓ бiразы кiтапты оћымас бџрын оныѓ iшiндегi суреттердi ћызыћтап, назар аударатын болѕан. Ћазiр жалпы деректiлiкке ћџмарлыћ басым екенiн к=рiп жљрмiз.
 2 тамыз 2005 жыл Алматыдаѕы Достыћ даѓѕылыныѓ бойына орналасћан «Наѕыз Аћ жол» партиясы орталыћ аппаратыныѓ жаѓа кеѓсесiне барып, Алтынбек Сќрсенбайџлына жолыѕып ћайттым. Биыл жарияланѕан «Aмiрнама» атты кiтабыма ћолтаѓба жазып, к=п жылдардан берi баспа саласында бiрге ћызмет атћарѕан сыйлас iнiме сыйлыћ ретiнде тапсырѕанмын. Дќл бљгiн Алматы ћаласы ќкiмшiлiгi алдында =ткен баспанасыз тџрѕындардыѓ ереуiл жиынына ћатысып ћайтћан iнiмiз амандыћ-саулыћтан соѓ, џзынша кабинетiнiѓ терезе жаѕында тџрѕан аласа љстелге ћарай бастап, екi жаћты жайлы креслоѕа отырар-отырмастан, ћазiргi елiмiздегi саяси ахуал жайындаѕы ќѓгiмеге кiрiсiп кеттi. Бџл жолы џзаћ с=йлестiк. Ћазiргi саяси кеѓiстiктегi еѓ белсендi, еѓ беделдi iнiмiздiѓ айтары да, тџжырымдары да жеткiлiктi екен. Елбасынан бастап, оныѓ т=ѓiрегiнде жљрген билiк иелерi жайында, Парламент сайлауынан кейiнгi «Аћ жол» партиясыныѓ екiге жарылуы, мџндаѕы Ќ.Бќйменовтiѓ ћызметi жайындаѕы пiкiрлерiне ќбден ћаныћтырды. Кезiнде кейбiр жiгiттердi саяси аренаѕа =зi жетектеп шыѕарѕанын, ал олардыѓ бiразы саяси кљрестiѓ тегеурiнiне шыдамай, сырт айналып кеткенiн =зiнiѓ ћателiгi ретiнде мойындап отырды. Осы жерге келгенде мен де с=зге араласып, Алтынбектiѓ кейбiр «достары» ж=нiндегi =з пiкiрiмдi олардыѓ =скен ортасы, отбасы, айналасындаѕы бала жастан ћалыптасћан тќрбие љлгiлерiмен байланыстырып, тљсiндiрген болдым. Бџдан кейiнгi ћосћаным: ќлеуметтiк љлкен =згерiстер

мен т=ѓкерiстер ќбден пiсiп-жетiлген кезде, Гумилевше айтсаћ, пассионарлыћ кернеулер ернеуiнен асып-т=гiлген жаѕдайда ѕана, џлыћ Алланыѓ ћалауымен болады. Партиялыћ ћозѕалыстар, саяси кљрестер себепкерлiк ћызметтi атћарады. Ендеше, саяси жетекшiлерге асыѕып-аптыѕудыѓ, алћынды ќрекеттерге барудыѓ, радикалды баѕыттардыѓ шылауында кетудiѓ ћажетi жоћ. Кљте бiлу керек. Мен кљнделiктi саясат тќжiрибелерiнен хабарсыздау, сырт орай жљрген адаммын. Бiраћ билiк, билеушiлер т=ѓiрегiндегi Фараби, Ѕазали, Л.Толстой философиясымен таныспын ќрi =з ќлiмше танып, тљйгендерiм бар. Мџныѓ бќрi еѓ алдымен менiѓ жазушылыћ кќсiбiме ћажет атрибуттар емес пе? Алтынбек iнiм де менiѓ кейбiр пiкiрлерiме басын изеп, келiскендей сыѓай байћатып отырды.
 11-12 тамыз 2005 жыл Ћасымда немерем Ќмина, љлкен џлым Сабыржан бар – ауылѕа барып ћайттым. Ћарындасым Хадишаныѓ љйiнде он кљндей жатып, ќрћилы шаруаныѓ басын ћайырѕандай болдым... «Ћызыл ту» ауылында тџратын молда Балтабайѕа бiрнеше рет баруѕа тура келдi. Осында бiр ћызыћты оћиѕаѕа кезiктiк. Балтабайдыѓ љйiнен ас iшiп, тџраѕымызѕа ћайтып келгенде менiѓ адал, бiраћ =те момын жљргiзушi жiгiтiм: – Машинаныѓ т=рт д=ѓгелегiндегi жел жiберетiн тетiктiѓ резеѓке тыѕындарын ќлдекiмдер џрлап ќкетiптi, – деп мiѓгiрлеп тџр. – Ћашан џрлаѕан? – деп сџрасам: – Ќлгiнде есiк алдында ойнап жљрген ауыл балалары шыѕар, – дейдi. – Ендi не болады? – Тыѕынсыз тљтiктерге шаѓ, топыраћ жиналып ћалуы мљмкiн. – Ендi ћайттiк?

– Алматыѕа барѕан соѓ жаѓа тыѕындар сатып аламыз ѕой... онша ћымбат нќрселер емес. – Алматыѕа ћайтћанша =стiп тыѕынсыз ќрлi-берлi жљре бермекпiз бе? Тыѕындардыѓ џрланѕанын неге мана, молданыѓ љйiнен џзамай тџрып айтпадыѓ? – Бќрiбiр iздеп таба алмайтын болѕан соѓ... нетiп... ойладым... – Неге iздеп таппаймыз? Айда, керi тарт! – деп бџйырдым жiгерсiз жљргiзушiме. Балтабайдыѓ љйiне ћайтып бардыћ. Мќн-жайѕа ћаныћћан молдекеѓ: – Бiздiѓ љйге келген машиналардыѓ ќрдайым осылай онысы-мџнысы жоѕалып тџрады. К=ршiлер жаѕынан суыћ ћол араласады-ау деп ойлаймын, – дейдi. – Онда неге соларды тќртiпке шаћырмайсыз? – деп сџраймын ѕой. – Џят ћой. К=ршi отырѕан соѓ, бiртљрлi ыѓѕайсызданады екенсiѓ. Бџл с=зден џрыныѓ алыс маѓайда емес екенi тљсiнiктi болды. Мен к=п бас ћатырмай, тура iргелес отырѕан љйге ћарай жљрiп, бастырманыѓ астында ћауын жеп отырѕан 11-12 жас шамасындаѕы баланы к=рiп: – Ќй, берi кел! – деп бџйырдым. Мџны естiгенде љрпек бастыѓ есi шыѕып, к=зi жыпылыћтап кеттi. – Ћане, жасырынбай шыћ берi! – Бала ћапалаћтап ћасыма келдi. – Машинаныѓ головкасы ћайда? Айта ѕой, балаћай! – деп бастырмалаттым. – Ойбай, мен алѕаным жоћ! – Онда кiм џрлады? – Ќ... анау Нџрлыбек те осы жерде ойнаѕан. – Џрлаѕан сол ма? Ол ћайда тџрады? Љйi ћайда деймiн? Сен ћазiр мына машинаѕа отырасыѓ да, џрыны тауып бересiѓ. – Жоћ, ойбай... Нџрлыбек емес! – Онда кiм џрлаѕан? Сен бе? – Олла, бiллќ! Мен емеспiн... – Ќй, балаћай, сен менен ћашып ћџтыла алмайсыѓ.

Ћолѕа тљскен жерiѓ осы болды. Мен ћазiр Шиелiден ит ерткен милиция ертiп келемiн. Ит мына машинаныѓ д=ѓгелегiн иiскейдi де, бiрден џрыныѓ алћымына ћарай џмтылады. Сонда сен сорлы ћайда ћашып ћџтыласыѓ? – деп ћорћыта бастадым. Бiраћ бала бетiнен ћайтар емес. – Мен џрлаѕаным жоћ, – деп безерiп тџр. Осы кезде бiздiѓ ћасымызѕа Балтекеѓ келiп: – Ћараѕым, џрлаѕан болсаѓ, ќкелiп бер. Сонда саѕан ешкiм ештеѓе айтпайды, – деп љгiт жљргiзiп к=рiп едi, анау алдауѕа оѓай тљсетiн мiнез к=рсетпедi. – Џрлаѕам жоћ. Мен ендi бiздiѓ ќѓгiмемiздi сырттай тамашалап тџрѕан =зге балаларѕа барып: – Џрлаѕан кiм? – деп сџрадым. Сол жерде бiр ћара домалаћ ыржаѓдап кљлiп ћойып: – Џрлаѕан осыныѓ =зi! Жаѓа сiздер iште отырѕанда, бџл головкаларды бџрап, љйiне алып кеткен, – демесi бар ма? Бџдан кейiн џрлыћшы бiрден сылћ тљсiп: – Ќкеме апарып бергенмiн, – дедi. – Ќкеѓ ћайда? – Ќкем Шиелiге кетiп ћалды. – Мџныѓ ќкесi таксист болып, адам тасиды, – деп хабар бердi молдекеѓ. – Балаћай, мен ештеѓе бiлмеймiн, ешбiр =тiрiгiѓе сенбеймiн. Џрлаѕан нќрселерiѓдi ћазiр осында алып кел. Тез, бар! – деп, баланы љйiне ћарай ћуып жiбердiм. Содан молдекеѓнiѓ к=ршiсiнiѓ љйiнде бiразѕа шейiн тыныштыћ орнады. Мен есiк алдында ќрлi-берлi теѓселiп жљрмiн. Ћасымдаѕы љлкендер менiѓ бџл ќрекетiмнен тљк шыћпайтынын маѕан туралап айтпаѕанмен, ћабаћтарымен бiлдiрiп ћояды. – Алматыѕа барѕан соѓ сатып аламыз ѕой... – деген жљргiзушiмнiѓ кљѓкiлi естiледi. Бiр кездерде к=ршiнiѓ љйiнен ћолына шелек џстаѕан ќйел шыѕып, бiз жаћћа к=з тастап тџрды да, љйiне ћайта кiрiп кеттi. Оныѓ артынан велосипед жетектеген 15-16 жастаѕы бала шыѕып, берi ћарай жљрдi. Бiзге келiп, ћысылыѓћырап тџрып амандасты.

– Бџл мџртты ендi бес-алты жыл тiрi тџрѕанда, ћазаћ таѕы аштыћћа џрынып, ћырылып ћалар едi, – дегенде, осы Љмбет молда сол тџстаѕы ћып-ћызыл пионер мен жаћћа жалтаћтап ћарап ћойып: – Ол зќнталаћтан ћџдай ћџтћарды ѕой бiздi, – дегенi ќлi есiмде. Жасыратыны жоћ, сонда Љмбет молданыѓ с=зi маѕан џнамаѕан. Aзiм ќкеме елiктеп, iштей ћатты сыйлайтын Ќбдiћайым ишанѕа да =кпелеп ћалѕанмын. Артынан к=кеммен с=йлескенiмде, саяси таћырыптарды ћозѕаудан ћашћаћтайтын ежелгi даѕдысымен: – Љмбеттiѓ аузы жылдамдау ѕой, – деген. – Ал ишан неге =йтедi? – деп сџраѕанымда: – Бџл кiсi ќлденеше мќрте абаћтыда отырды емес пе? Жазыћсыз жапа шеккеннiѓ жаны жаралы болады, балам, – деп бџлдыратыѓћырап жiбергенi бар. К=кемнiѓ Љмбет молда жайында айтћан бiр ќѓгiмесi есiмде ћалыпты. Бџлар, Ќбдiћайым, Љмбет, менiѓ ќкем љшеуi Сырдария бойында ћыстап отырѕан малшы ауылдан ћайтып келе жатып, ћалыѓ тоѕай iшiнде жолдан адасып ћалады. Орталарындаѕы жалѕыз есектiѓ љстiнде Ќбдiћайым ишан отырады. Ћалѕан екеуi жаяу келе жатады. Тоѕай iшiндегi ескi сљрлеу бџралаѓдап барып, екi-љш тармаћћа б=лiнген жерде есектiѓ љстiнде ћонжиып отырѕан ћожекеѓ Љмбетке ћарап: – Сен iлгерi озып, бiраз байћастап келшi. Бiз Сќрсенбай екеумiз осы арада кљте тџрайыћ, – дейдi. Содан iлгерi озып, алыс-жаћынды шолып ћайтћан Љмбет керi оралып, џзын шапаныныѓ етегiн ћаѕып-ћаѕып жiберiп: – Болмады... – деп басын шайћай берiптi. – Пiрќдар, болмаѕаны ћалай? – деп сџрайды Ќбдiћайым сонда ћалыѓ ћара саћалын сипап тџрып, сырмiнез мљритiне сынай ћарап. – Ћџдайдыѓ ћожаѕа арнап салѕан т=те жолы жоћ екен! – деп =зi шаршап, ќрi ашу ћысћан Љмбет молда ат љстiнен тљскендей ћойып ћалады. Сонда Ќбдiћайым ишан басын шайћап, есегiнен тљсiп:

ел аралап, љгiт-насихат жџмыстарын жљргiзiп жљрген М.Шаханов бiр жерде меймангершiлiкте отырмай ма? Сонда ќлдекiм бџѕан бата берiп: «Жолыѓ оѓѕарылсын! Алла жќрдем ћылсын!» деген сыѓайда тiлек айтады да, кесеге ћџйѕан суѕа дем салады. «Ендi мынаны iшiп жiбер, шыраѕым. Сонда тiлеуiѓ орындалып, депутат болып шыѕа келесiѓ!» – деп мќйм=ѓкелейдi. Аћк=ѓiл аћын «шипалы суды» тартып жiбередi. – Осыдан жиырма минут =ткен соѓ-аћ мазам кете бастайды, – деп ендi Дќу молданыѓ баласына арыз-шаѕымын айтып отырады. – Мен депутат болмай-аћ кетейiн... бќрi ћџрысын. Алматыѕа ћайтамын. Аѕайындарымныѓ ортасына келгенiмде, бљйтiп ћастандыћ жасайтындай не жазыѕым бар едi? Балтабай содан к=п созбалаћтамай, алдына ћасиеттi Ћџранды ашып ћойып, денсаулыѕы бџзылып, дегбiрi ћашћан болашаћ депутатћа дауыстап дем сала бастайды. Ќлден уаћытта есiн жиып, =з-=зiне келе бастаѕан Мџхтар молдекеѓе ќбден риза болып, ћасындаѕы ћосынына ћосып, ертiп ќкетпекшi де болады. Одан ештеѓе =нбеген соѓ, кейiн Жаѓаћорѕанда сайлаушылар арасында жљргенде Алладан соѓѕы жарылћаушысындай к=рген ауыл молдасын шаћыртып алып, оѓаша б=лмеге кiргiзiп, таѕы бiр рет дем салдырады. Алматыдаѕы љй адресiн, телефон н=мiрiн берiп кетедi. – Бџрындары мџндай зиянкестер туралы естiгенiмiзбен, к=збен к=рмеген сияћты едiк. Ендi осы пќлелер ћайдан ћаптап кеткен? – деп сџрадым мен ауылдас молдадан. – Ћазiргi iшкi-сыртћы ћатынастар жеѓiлдеп, барыскелiстiѓ к=бейгенi себептi ме екен... Ќсiресе Aзбекстан арћылы ћатынайтын ќр тљрлi терiс пиѕылды зиянкестер, жады жасаушылар аћша, пџл љшiн ештеѓеден тайынбайды. Олардыѓ ћызметiн пайдаланушылар да аз емес, – деп кљрсiнiп ћойды отаѕасы. Осы Балтабай ќке жолын ћуып, =з бетiнше мџсылмандыћ сауатын ашћан аузы ауыр, артыћ ауыс маћтан мiнезден ада, жљрiс-тџрысы таза, тура жолда келе жатћан азаматтыѓ бiрi. Осы кљнi ел iшiнде ќсiре дiндар к=рiнiп, к=рiпкелдiк жасап, тќуiпшiлiк жолына тљскен =зге пайдакљнем дљмбiлездердiѓ ћатарында жоћ. Ондай дљмбiлез-

дерге ќуел бастан менiѓ де ћабаѕым ћату, олар да маѕан оѓайлыћпе жолай бермейдi... Менiѓ марћџм ќкеме де ар-џяты таза емес пенделер жоламаушы едi.
 25 тамыз 2005 жыл Бљгiн ќлдећандай бќнќйi себеппен осында бiр нувориштiѓ љйiнде ћонаћта отырып, бiздiѓ аталас аѕайынымыздыѓ Мќскеу жаћтан келген, ћазiр «Тџран Ќлем» банктiѓ директорлар кеѓесiнiѓ мљшесi болып ћызмет iстейтiн белгiлi бизнесмен iнiмiзбен с=йлесудiѓ сќтi тљстi. Бџл сiрќ менi оппозиция жаћтастарыныѓ ћатарында деп ойлайтын болуы керек (бџрындары да ќкесiнiѓ љйiнде отырып бiрер рет тiлдескенбiз), ћасыма жаћындап келiп, амандыћ-саулыћтан соѓ бiрден саясат жаѕдайына к=штi. – Мџћаѓ айтады: биылѕы сайлауда ћазiргi Елбасы с=зсiз жеѓiске жетедi. Демократтардыѓ маћсаты осы жеѓiстi барынша ћиындату, ћолдаушылар пайызын барынша азайту болмаћ. Арада екi-љш жыл =ткен соѓ бќрi =згередi. Ал саяси жљйе =згермей, ешнќрсеге ћол жетпейдi, ќдiлдiк орнамайды. – Екi-љш жылыѓ тым тез емес пе? – Мџћаѓ солай дейдi... – Сайлау наућанын ћалай ћиындатпаћшысыѓдар? Теледидар тљгелдей билiктiѓ ћарауында. Тек ќлгi «31-арна» ѕана шындыћћа жуыћтайтын хабарлар беруге тырысады... – Рас, бџл жаѕы жабыћ тџр. «31-арнаныѓ» иесi Aтемџратов... демек, газеттердi пайдалануѕа тура келедi. Интернет, спутниктiк телевидение деген бар... – Оѕан к=п ћаржы жџмсалуы керек шыѕар? – Ћаржы табылады-ау, тек =тiмдi љгiт-насихат жљргiзiлсе... Бџл жiгiттiѓ =зi де, анау Мџћан да кезiнде Мќскеуде оћыѕан «жас тљрiктер». Билiкке араласћан, бiлiмдi, белсендi жiгiттер. Шетiнен орысшаѕа аѕып тџр. Мiнез-ћџлыћтары

да орысшалау. Ћазаћы дќстљрлер мен жосыћтарѕа шоћыраћ, шорћаћ. Џлттыћ тарих пен мќдениеттен, ќдебиеттен бейхабар десе болады. Бџлардыѓ к=бi шын мќнiсiнде ћазiргi нарыћ, сауда заманыныѓ тљлектерi. Тапћандары мол, жоѕалтћандары да аз емес. Бiраћ ниеттерi тљзу сияћты. Ћазаћстан ќлем таныѕан дќулеттi, беделдi, демократиялыћ мемлекет болса екен деп армандайтын сияћты. Ќрине, бџл жiгiттер ќсте жеке бас мљдделерiн џмытпаћ емес. Билiк пен байлыћ – болашаћ џлттыћ буржуазияны iлгерi ћарай жетелейтiнiн анау ћаба саћал Маркс айтып кеткен. Ал бiраћ сол билiкћџмарлыћ, дљниећџмарлыћ тљптiѓ тљбiнде ћалыѓ бџћара мљддесiне ћайшы келiп жљрмесе жарады.
 17 ћыркљйек 2005 жыл Сќске тљс кезiнде љйге Мќгќсiнбай звондады. – Мен Мќгќсiнбаймын ѕой. Кеше Астанадан келiп едiм. – Иќ, не жаѓалыћ бар? – Жаѓалыѕым: Меккеге љмрќ ћажылыћћа бара жатырмын, Ореке! – Aте жаћсы болѕан екен. Сен де бiрте-бiрте тура жолѕа тљсiп келе жатырсыѓ ѕой. Бќрекелдi! – Ќкем марћџм к=зiнiѓ тiрiсiнде Айћожа иманныѓ џрпаћтарыныѓ бiрiне пiрге жыѕылѕан. Дiндар кiсi едi. – Онда сен де ќкеѓе џћсап келесiѓ. Дџрыс-аћ. Ал ћажылыћћа =з ћаражатыѓмен барамысыѓ? – Саудтар жаѕынан жыл сайын бiздiѓ президентке пќленбай орын берiледi екен. Соныѓ бiреуi маѕан тидi. Бќрiмiздi Ћайрат Сатыбалды бастап апарады. Аћшаны да к=теретiн сол жiгiт. – Дџрыс-аћ. – Aзiѓ де љлкен пiрќдарсыѓ ѕой. Сенен бата алу љшiн звондап отырмын. – Ой, онда жолыѓ болсын! Ниетiѓ ћабыл болсын!

Бiраћ ќлгi бiреулерге џћсап... Меккеден ћажылыћтан ћайтћан соѓ, к=п џзамай араћ iшiп жљрме, џрлыћ iстеп Мќгќсiнбай! – Мен бiр жылдан берi араћ нќрселермен ћоштасћан адаммын... – Онда жарайсыѓ. Жолыѓ болсын! – Ћайтарда =зiѓе соѕып, к=рген-бiлгенiмдi баяндаймын ѕой. (Бiраћ Мќгќсiнбай бџдан кейiн маѕан ћайта оралып келген жоћ).
 19 ћыркљйек 2005 жыл Аћша алмаћ болып, халыћ банкiнiѓ Гагарин к=шесi бойындаѕы б=лiмшесiне барѕан едiм. Кезегiм келген кезде кассирге ћарай еѓкейiп тџрып: – Шыраѕым, iрi аћшаларыѓ бар ма? – деп сџрадым. – Бар... Ћандайынан берейiн? – Он мыѓ сомдыћтан берсеѓ, ыѓѕайлы болар едi. Осы кезде менiѓ ту сыртымда кезекте тџрѕан ћазаћ кемпiр: – Iрiсi не, џсаѕы не... бќрiбiр емес пе? Ќйтеуiр аћша болса болды ѕой, – деп ескерту жасады. Артыма бџрылып ћараѕаным жоћ. Жауап та бермедiм. Кассир ћыз менiѓ =тiнiшiммен iрi купюраларды дайындай бастады. Соны к=рген кемпiр таѕы ћаѕынды. – Кiлеѓ к=п аћша џстап, жаман љйренгенсiѓ ѕой! – деп, ендi маѕан џрса бастады. Еркiн с=йлегенiне ћараѕанда, жасы менен љлкен болуы керек. Љндегенiм жоћ. Керектi аћшамды алдым да, ж=нiме ћарай кеттiм.


23 ћыркљйек 2005 жыл Жазушылар одаѕындаѕы жиынѕа барып ћатыстым. Денсаулыѕым оѓбай жљргендiктен, љйде тыныш жатыр едiм. Aткен жолы Ћ.Найманбайдыѓ жылдыћ асында бiздiѓ џйымныѓ бiрiншi басшысы Н.Оразалин жолыѕып: – Ореке, к=рiнбейсiѓ ѕой? Бiздiѓ =ткiзiп жатћан шараларымызда сiздiѓ т=беѓiздi к=рмейтiн болдыћ, – деп наз айтћанда: – Былтырдан берi ќртљрлi жаѕдайды бастан =тергендiктен, сыртћа к=п шыћпай жљрмiн, – деп сылтауратћанмын. – Aмiрi бџѕып љйде жатасыѓ. Елге жолаѕыѓ келмейдi, ешкiммен араласћыѓ жоћ. Еркiѓе салса, Чукоткада чукчалардыѓ арасында жљретiн адамсыѓ ѕой, – деп Шара ханум да соѓѕы кездерде маѕан жиi ескерту жасайды. – Чукоткада чукчалар жоћ. Менiѓ еркiме салса... Шиелiнiѓ бiр шетiне љлкен љй тџрѕызып, айнала ну аѕаш =сiрiп, жазда ћауын ектiрiп, оѓашадан оѓаша тым-тырыс =мiр сљрер едiм. Алла =мiр берсе, денсаулыћ жараса, ћаѕаз бетiн шимайлай берер едiм. Бiраћ ћасымда немерелерiм жљруi керек... Пенденiѓ бар ћџпия арманы орындала бере ме? Ендеше, осылай барѕа ћанаѕат етуге тура келедi. Алматыныѓ =зiнде де =мiр ернеуiнен асып, ћайнап жатыр. Тек бiзге џћсаѕан бойкљйездiѓ белсендiлiгi жетiспейдi, сылтауы таусылмайды. Ал менiѓ ежелден ќкеме џћсап, љйкљшiк екенiм =зiме аян. Оѓашалыћты ерекше џнатамын. Ырдуы-дырдуы к=п жерде кќдiмгiдей шаршай бастаймын. С=зiѓдi џѕар џѕымталдары болмаса, ешкiмдi iздей ћоймаймын. Одан г=рi кабинетiмнiѓ есiгiн тас бекiтiп алып, ќл-Фарабидi, ќлЅазалидi, ќл-Бухаридi, Кантты, Гумилевтi ћотарѕанды артыћ к=ремiн. Ќйтпесе теледидардаѕы «Тарихтар» деп аталатын шетелдiк арнаны саѕаттар бойы к=руден жалыћпаймын... Бџрындары да белсендiлiгiм шамалы едi, ќлде осыныѓ бќрi ћартая бастаудыѓ белгiсi ме екен? Мiне, Одаћ басшысына айтћан сылтауымныѓ ар жаѕында осындай суыртпаћтар жатар едi. Сонымен, Жазушылар одаѕында =ткен бџл жиында бiр ѕана мќселе талћыѕа тљстi – биылѕы Президент сайлауына

кандидат џсыну. Одаћтыѓ т=раѕасы кiрiспе с=з с=йлеп, бџл орынѕа еѓ лайыћты адам ћазiргi Елбасы екенiн дќлелдеп берген соѓ, Ћ.Ћайсенов, Ќ.Нџршайыћов, Ж.Смаѕџлов, С.Ћирабаев, Ћ.Исабаев, И.Щеголихин, Л.Скальковский секiлдi аћсаћалдар кезек-кезегiмен шыѕып, осы џсынысты ћызу ћолдайтындарын бiлдiрiп жатты. Тек Ћалмџћан Исабаев ћана: – Мен =зi осы жолѕы президент сайлауында кiмге дауыс берерiмдi бiлмей, екi ойлы болып жљр едiм, – деп бастады. – Жаѓа осында келе жатып, анау сквер iшiнде тапатал тљсте сљйiсiп отырѕан екi жасты к=рiп, ренжiп ћалдым да: «Ќй, бџларыѓ ћалай? Басћа оѓаша жер таппадыѓдар ма? Жџрт к=зiнше сљйiсетiн ћазаћты ћайдан к=рiп едiѓдер?» деп кейи ж=нелдiм. Ћыз бетiн басып, џялып отырып ћалды. Ал жiгiт тљк болмаѕандай: «Ата, президентiмiз ћазаћтыѓ санын к=бейту љшiн программа жасап берген жоћ па? Бiздiкi де соны жљзеге асыру љшiн алдын ала жасап жатћан ќрекет ћой!» демесi бар ма? Мен басћа жауап таппай: «Онда бџларыѓ дџрыс екен, балалар!» дедiм. Ендеше, жастар президентiнiѓ нџсћауын есiнде саћтап жљрсе, бiздер, ћарттар, неге оны ћолдамауымыз керек деп ойладым. Мџны естiгенде манадан берi ыћылассыз ћол соѕып отырѕан жазушылар к=ѓiлденiп, гуiлдеп кеттi. Ћабдеш Жџмадiлов бљй дедi: – Менiѓше, ћазiргi Президенттi насихаттап, ќуреге тљспесек те болады. Нџрекеѓ с=зсiз жеѓiп шыѕады. Менiѓ шамамда сол... Жетпiс пайыздай дауыс жинайды. Ал бџл аз к=рсеткiш емес. Анау сексен, тоћсан пайыз дегенiѓiз ендi тым артыћтау. Бiз бџл жерде Елбасына аманат, тiлек айтуымыз керек. Менiѓ, мысалы ол кiсiге айтар љш тљрлi аманатым бар. Бiрiншiден, оралмандар жаѕдайы. Шет елдерде жљрген бес миллион ћазаћтыѓ екi-љш миллионын елге ћайтармай, бiз тќуелсiздiк мќселесiн тљбегейлi шеше алмаймыз. Ћазiргi ћарћынымыз =те баяу. Екiншiден, осы сайлау ћарсаѓында анау тљрмеде жатћан Ѕалымжан Жаћияновты босату керек. Мен Ѕалымжанды жаћсы бiлемiн. Aте iскер, кристальный адал жiгiт. Ћай жылы Семей облысын басћарып тџрѕанда, Абайдыѓ жљз елу жылдыћ той-

ын жаћсы =ткiздi, љздiк џйымдастырды. Ендi келiп бес-он мыѓ долларды басћа жаћћа жџмсап ћойды деп, осындай азаматты жетi жылѕа соттап жiберемiз. Бџл жерде Нџрекеѓнiѓ жазыѕы жоћ, айналасындаѕы арандатушылардыѓ ќрекетi деп ойлаймын. Мерзiмiнiѓ жартысын =теген екен, ендi бостандыћћа шыѕару керек. Љшiншiден, жемћорлыћ мќселесi. Басћаларды ћойѕанда, Елбасыныѓ туысћандары, ћџда-жекжаттары, жаћындары тiптi дандайсып кеттi. Мен жуыћта Шыѕыс Ћазаћстанды, Жетiсу жаѕын аралап ћайттым. Сонда естiп, бiлгендерiм тiптi ыѓѕайсыз... Барлыћ шџрайлы жерлердi, к=лдердi, суларды солар иемденiп алѕан, тiптi мынау Кеген т=ѓiрегiндегi, Алатау етегiндегi жерлердiѓ ћожайындары солар. Ана жолы Жер туралы Заѓды жекелеп отырып ћабылдатћандаѕы маћсаттары ендi белгiлi болып ћалды: кљнi бџрын б=лiп алѕан жерлерiн заѓдастыру екен ѕой! Ал анау Болат Назарбаев баласыныѓ сљндет тойын =ткiзiп, бќйгеге оншаћты машина тiгiптi. Ау, бџл сџмдыћ емес пе?! Ќр джип жетпiс-сексен мыѓ доллар тџрса, сонда ћанша аћша жџмсалѕан?! Ќрине, олар ешкiмдi тыѓдамайды, айылын жимайды. Тыѓдаса, тек Президентке ћџлаћ асады. Нџрекеѓ соларѕа: «Ћойыѓдар. Џят болады» деп тоћтатуы керек. Мiне, бiз бљгiн осындай тiлектер айтуымыз керек. Ћабдеш бџл с=зiнен кейiн бiраз ћол шапалаћты «жеѓiп алды». Бiздiѓ артћы ћатарымызда отырѕан сќулетшi Шота Уќлиханов: – Сыбырлаѕанды Ћџдай естiмей ме? – деп ћойды. Мен аѕамызѕа ћарай еѓкейiп: – Шќке, осы сiз =зiѓiздi президенттiкке џсынсаѓыз, бiраз дауыс жинар едiѓiз-ау, – деп к=ѓiлiн к=термек болдым. – Оѕан Шерхан ћџрдасы к=не ћояр ма екен? – деп У. Ћадырханов ќзiл айтты. – Шерханды к=ндiрер едiм, басћалар болмаса, – дедi Ш. У. – Маѕан дауыс жиналатынын да бiлемiн. – Онда тќуекел деп бќйгеге тљспейсiз бе? – Ќй жiгiттер, кiсiнi бџзбай отырыѓдар!

20 ћазан 2005 жыл Осы кездерi уаћытымныѓ к=бiн бос ћыдырыс, ћонаћшылыћ жеп ћоятын болып жљр. Шаћырушылар к=бейiп барады. Ќрине, шаћырушылардыѓ ниеттерi дџрыс. Оныѓ љстiне, бiздiѓ ћазаћ ћонаћжай, дабырашыл, думаншыл халыћ. Бiраћ кейде... кейде емес-ау, к=бiнесе мен сондай жерлерден бойымды аулаћ џстап, бармауѕа тырысамын. Оныѓ себептерi де тљсiнiктi. Бiрiншiден, санаулы уаћытты сандалбаймен =ткiзудi џнатпаймын. Екiншiден, ондай отырыстардан љнемi лќззат ала бермеймiн. Iшiм пысады. Ќсiресе с=зiѓдi, =зiѓдi тљсiнбейтiн тоѕышар ортада отырѕым келмейдi. Лаж жоћ, бiреулер шаћырып ћоймаѕан соѓ, бiр-екi саѕатћа баруѕа тура келедi. Бљгiн де дљниеден =тiп кеткен бiр жаћсы аћынныѓ жасы жетпiске таянѕан жесiрiнiѓ љйiне Шара екеумiз шаћырумен барѕан едiк. Екi саѕат отырысћа ќреѓ шыдадыћ. Жеѓгемiз ќдеттегiше осы кљнгi к=зi тiрi ќйтпесе к=зi жоћ аћындарды сынап, =зiнiѓ марћџм болып кеткен кљйеуiн љздiксiз маћтаумен болды. Ќдеттегiше таѕы да Мџћаѕали мен Ћадырды жамандауѕа кiрiстi. Жалпы бiз кiмнiѓ атын атасаћ, солардыѓ бќрi жаман, бќрi жексџрын. Бџл – жеѓгемiздiѓ пќлен жылдан берi айтып келе жатћан ескi сарыны. Мен де пќлен жылдан берi бџл кiсiге тоћтау айтып, тоћтата алар емеспiн. – Сiздiѓ кљйеуiѓiз зор аћын. Ќдiл баѕасын алып жатыр. Жыл аралап, кiтаптары жарияланып жатыр. Ћанаѕат ету керек! – деймiн. – Неге елдiѓ бќрi Мџћаѕалиды маћтайды? Џлы жљз болѕасын с=йтедi! – дейдi жеѓгемiз осы с=зден бiр жаѓылмай. – Ћадыр неге бiздiѓ отаѕасымызды «iшкiш едi» деп жамандайды? Aйткенi ол к=ре алмайды... Aйткенi Ћадыр бiздiкiнiѓ ћасында аћын емес, – деп ћайталай бередi жеѓгемiз. – Бџл екеуi де жаћсы аћындар. Оларды ѕайбаттаѕан кiсiнi былайѕы жџрт дџрыс к=рмейдi. Aйтпеѓiз. Сiздiѓ отаѕасы да классик. Солай деп талай жаздыћ ћой, жазып жљр ѕой... Шљкiршiлiк ету керек, – деймiн.

Ќрбiр кездескен сайын осылай ћайталаймын. Жеѓгемiз де кездескен сайын к=не г=й-г=йiн ћайталаудан жалыћпайды. Бџл жолы дастарћан басында бiзбен бiрге кљйшi Ќзидолла аѕамыз отырды. Мiнезi жџмсаћ, =те сыпайы кiсi екен. Бiздiѓ с=зiмiзге араласћан жоћ. Жеѓгемiз аћыр соѓында менi таныстыруѕа кiрiстi. – Мынау Оразбек Сќрсенбаев деген =те жаћсы жiгiт. Бiздiѓ отбасыныѓ еѓ жаћын жанашыры, ќдебиеттiѓ жанашыры... – деп. Бџл – маћтаѕаны едi. Жеѓгемiз ћайда жљрсе де, менi осындай с=здермен маћтайды. Кейде к=ѓiлденсе: «Ќдебиеттi Оразбектен артыћ бiлетiн ешкiм жоћ. Aйткенi баяѕыда-аћ бiздiѓ отаѕасыныѓ џлы аћын екенiн бiлген...» – деп к=термелейдi. Дќл осы арада мен аяћ астынан ћитыѕып: – Осы сiз менi ќдебиеттiѓ жанашыры деп таныстырѕанша, ќдебиеттi жасаушылардыѓ бiрi деп неге айтпайсыз?! – деп кесе к=лденеѓдедiм. Жеѓгемiз сасып ћалды. – Ойбай, сенi ќдiл дегенiм ѕой? – Ќдiл екенiмдi =зiм де бiлемiн. Бџдан кейiн бџл кiсi Ќзидоллаѕа ћарап: – Ал, не iшесiѓдер? Ана жаћта араћтыѓ тљр-тљрi тџр, – дедi. – Мен iшпеймiн ѕой, – деп кљмiлжiдi кљйшi аѕамыз. – Былтырдан берi денсаулыѕы к=термей жљр мџныѓ, – деп ћасындаѕы бќйбiшесi жаѕдай айтты. – Мџсылманныѓ ораза айы =тiп жатћанда, неге араћ џсынасыз? – деп мен таѕы к=терiлдiм. – Ћайдан бiлейiн... – деп жеѓгемiз таѕы сасып ћалды. – Ораза айында тыйым салынѕан харамнан ауыз тию, ћџдайѕа ћарсылыћ к=рсетумен бiрдей! – деп мен с=зiмдi ќдейi ауырлата тљстiм. Љйге ћайтар жолда адам баласын ѕайбаттауды бiлмейтiн бiздiѓ Шара ханум: – Бџл апамыз жаћсылыћты бiлмейтiн кiсi екен ѕой, – дедi. Шынында, мен кезiнде Жазушылар одаѕыныѓ кќсiподаћ џйымын басћарып жљрген кезiмде О.Сљлейменовпен

айтысып жљрiп, осылардыѓ отбасына жаћсы пќтер б=лгiзуге септiгiмдi тигiзген едiм. Жеѓгемiздiѓ отаѕасы жайында маћалаларымда, естелiктерiмде талай мадаћ с=здерiмдi айттым. Љнемi асћа шаћырып сыйлап тџрамыз. Ал =згелердiѓ к=бi бџл отбасынан ћашыћтап кеткен. Олардыѓ iшiнде бџрынѕы достары да бар. Бќрi осы кiсiнiѓ ќлгiндей артыћ-ауыс ќѓгiмелерiнен шаршап бiткен. Психологиялыћ жаѕынан, ќрине, бџл жеѓгемiздi тљсiнуге, кешiруге болады. Бiраћ осы кiсiнiѓ =зге дљниеден =тiп кеткен аћын, жазушылардыѓ артында ћалѕан =зге ќйелдерден бiр артыћшылыѕы бар. Онысы марћџм отаѕасыныѓ бар дљниелерiн жинаћтап, жариялатып жљргенi. Марћџм отаѕасына шексiз берiлгендiгi де кљмќн туѕызбайды.
 5 ћараша 2005 жыл Осындаѕы М.Ќуезов атындаѕы академиялыћ драма театрыныѓ љйiнде Ћалићан Ысћаћ аѕамыздыѓ 70 жасћа толуына орай мерейлiк кеш болып =ттi. Жазушылар одаѕыныѓ =тiнiшiмен мен осы кеште ћысћаша баяндама жасадым. Негiзгi айтар ойларымды ћаѕазѕа тљсiрiп алдым да, ћалѕанын ауызша жалѕастырдым. Шынында да реалист, жаћсы жазушы туралы пiкiрiмдi «џлы», «џлыћ» деген џѕымдарды талдаудан бастап, ћазаћта «џлы» деген с=здiѓ жоћ екенiн, ал «џлыћ» деген с=здiѓ маѕынасы ќлдећайда тереѓ, маѕыналы екенiн тљсiндiре келiп, соѓѕы екi ѕасырдыѓ iшiнде бiздiѓ џлттыћ тарихымызда осындай атаћћа лайыћты жалѕыз тџлѕамыз Абайдыѓ болѕанын тџжырымдауѕа тырыстым. Менен кейiрiнекте с=йлеген ѕылым академиясындаѕы ќдебиет институтыныѓ директоры С.Ћасћабасов: «Мџхтар Ќуезов те – џлыћ» деп бџл тiзiмдi толыћтырѕан болды. Баяндамамныѓ ћолжазбасын Ћалићан аѕамыздыѓ ћолына џстатып кеттiм. Менiѓ мiнбердегi с=зiмдi жџртшылыћ тым-тырыс тыѓдап, ара-тџра ћол соѕып отырды. Соѕан ћараѕанда, џнаѕан болуы керек. Ќйтеуiр љзiлiс кезiнде ауызша маћтаушылар табылды.

Кештi артист Т.Жаманћџлов жљргiзiп отырды. Бџл да к=пшiлiктiѓ к=ѓiлiн тапћыш, аѓѕарымпаз, с=зге жљйрiк жiгiт екен. Ќйтеуiр жазушыныѓ тойына жиналѕан жџрт ыћыласты, бейiлдi к=рiндi. Ћарасы оншалыћ к=п емес, бiраћ сапалы, сауатты ћауымѕа џћсайды.
 6 ћараша 2005 жыл Достыћ љйiнiѓ фойесiнде Д.Исабеков пен С.Нарымбетов оѓаша с=йлесiп отыр екен. Бџрылып кете алмай, ћастарына бардым. – Екi Ћоѓырат неѕып бљйтiп б=лектене ћалдыѓдар? – деп сџрадым. – Мен ћоѓырат емес, Тамамын ѕой, – дедi Сатыбалды. – Осы жџрт менi ылѕи ћоѓыраттарѕа ћосып жљредi... – Мен де солай ойлаушы едiм. Оћасы жоћ. Ћоѓыраттар – менiѓ наѕашым, сљйкiмдi ел... Ал Мџстафа Шоћай туралы фильмдi бастадыѓдар ма? – деп мен ќѓгiмемдi бастадым. Шынында соны бiлу љшiн бџрылѕан едiм. – Дайындыћ жџмыстарын бiтiрдiк. Жаћында бастап кетемiз... Бiздiѓ таћырыбымыз Дулатћа онша ћызыћты к=рiнбедi ме ќлде басћа себептерi бар ма (сiрќ солай шыѕар), ќйтеуiр осы арада ол орнынан тџрып кеттi. Содан Сатыбалды екеумiз бiр саѕатћа жуыћ мезгiл сџхбат ћџрдыћ. Бџл екi сериялы болып тљсiрiлмек к=ркем фильмнiѓ ћазiргi жаѕдайын тќптiштеп тљсiндiре бастады. Сонда байћаѕаным – бџлар М. Шоћай =мiрiн жете зерттеп, толыћ бiлiп љлгiрмеген. Тљркияѕа барѕан, Францияѕа барѕан. Бiздiѓ «Ћайнар» баспасында шыћћан кiтаптарды (ќсiресе Мќрия Шоћай естелiктерiн) оћыѕан. Ћастарына А.Ћара дейтiн Стамбџлда тџратын ћазаћ тарихшысын кеѓесшi етiп ћосып алѕан. – Сендер неге Баћыт Садыћованы к=мекке шаћырма-

дыѓдар? Пќлен жылдан берi Европа архивтерiн аћтарып, шоћайтануды байытып жљрген бiрден-бiр ѕалым сол, – дедiм. – Оѕан аћшамыз жоћ... Оныѓ љстiне, бiреулер Садыћованыѓ мiнезi =те шатаћ деп ћорћытты емес пе? – Ол ћарындасымыздыѓ мiнезi жiбектей емес екенi рас. Соныѓ салдарынан оныѓ ќр кiтабын ћиындыћпен шыѕарып жатырмыз. Бiраћ наѕыз ѕалым, зерттеушi. Ћазiр бiзде Шоћай таћырыбын Садыћовадан артыћ бiлетiн ешкiм жоћ. Осыны пайдалану керек едi. – Ќрине, Шоћай жайында кемiнде он екi сериялыћ телефильм тљсiруге болар едi. Екi серияѕа ештеѓе сыйѕыза алмайсыѓ. Сондыћтан мен психологиялыћ бiрдеѓе жасамаћпын. Бџрын мџндай саяси таћырыптарда ештеѓе тљсiрген емеспiн. Шоћайдыѓ уайымын, ћасiретiн жеткiзсем, жетпей ме? Еѓ болмаса, Ресей к=рермендерi к=ретiн дљние жасауымыз керек. – Мџстафа р=лiнде кiм ойнамаћ? – Тџѓѕышбайдыѓ да, Досћанныѓ да тљскiсi келедi. Бiраћ олардыѓ фактурасы келмейдi. – Дџрыс екен. Бiраћ =мiрде болѕан тарихи адамныѓ р=лiн ойнайтын артистiѓ тљр-тџрпаты тљпнџсћадан алыстап кетпегенiн ћадаѕалайсыѓ ѕой... – Ертеѓ бџл фильмдi ћазаћ iшiнде сынаушылардыѓ табылатынын бiлемiн. Бiраћ бiзге ћазаћ iшiнде ѕана к=рсетiлетiн кино керек пе? – Онда менi кеѓесшi ћылып алыѓдар. Сонда ћателеспейсiѓдер, – деп кљлдiм. – Оѕан аћша жоћ ћой, аћша... Небќрi љш миллион б=- лiндi. Онымен ћай жыртыѕыѓды бљтiндейсiѓ? Егер «Хабар» керектi ћаражатты б=лiп бергенде, он екi сериялыћ фильмдi тљсiруге болар едi. Ана Ресейдi ћараѓызшы... Бќрi керемет! Ћазiргi белгiлi режиссермен арамыздаѕы ќѓгiменiѓ сарыны осындай баѕытта =ттi.


10 ћараша 2005 жыл Бџрынѕы министр А.Сќрсенбайџлымен кездескенiмде, ол менiѓ биыл баспадан шыћћан «Aмiрнама» кiтабымды толыћ оћып бiтiргенiн, кiтаптыѓ =зiне =те-м=те џнаѕанын, оныѓ себептерiн айтып тљсiндiрiп, бiраз мерейiмдi =сiрiп тастады. – Пiкiрiмдi толыћтырып, =зiѓiзге арнайы хат жiберермiн, – дедi. Осыѕан орайлас пiкiрдi бiздiѓ баспагер бастыѕымыз Райхан Мќженћызы да айтты. – Жазда Пекинде емдеуде жатћан едiм. Бiр ай бойы сiздiѓ кiтабыѓызды оћыдым. Aзiѓiздi бџрын да ћатты сыйлаушы едiм. Мына кiтабыѓызды оћып шыћћан соѓ, тiптi жаћсы к=рiп кеттiм... Iшкi мќдениетiѓiздiѓ кеѓдiгiне таѓћалдым, – деген секiлдi. «Aмiрнаманы» џнатћандар ќдеттегi мемуарлыћ шыѕармаларда жиi кездесетiн авторлыћ «мендi» дќрiптеудiѓ атымен жоћ екенiн, =згелердi ѕайбаттап, =зiнiкiн дџрыстыћћа саятын =зiмшiлдiк мiнезден аз екенiн тќптiштеѓкiрейдi. Мен мџндайда: – Мџсылмандыћ дќстљр бойынша бiреудi сыртынан ќсте ѕайбаттауѕа болмайды ѕой. Мен бџл кiтапта к=збен к=рiп, ћџлаћпен естiген нќрселерiмдi ѕана ћысћаша ћаѕазѕа тљсiруге тырыстым. Барынша баѕа беру жаѕынан ћашћаћтадым. Aйткенi менiѓ «дџрыс» дегенiм басћаларѕа бџрыс к=рiнуi мљмкiн ѕой! – деп уќж айтамын. Ал бiраћ... тљпнџсћа дќптерiмде бiреулерге ренжiген, љкiм шыѕарѕан пенделiк љстiрт пiкiрлерiмнiѓ бар екенiн, кiтапты ћџрастыру кезiнде ондай жерлердiѓ ћайшыѕа тљсiп, ћысћартылып кеткенiн бџл оћырмандарым ћайдан бiлсiн! Жалпы, кез келген мемуарлыћ кiтаптан таза, ћоспасыз шындыћ iздеудiѓ =зi бекершiлiк пе деп ойлаймын.


29 ћараша 2005 жыл Бљгiн тљстен кейiн денсаулыѕымды кезектi тексертуден =ткiзу љшiн орталыћ емханаѕа барѕан едiм. Сол жерде сатирик жазушы Ѕаббас Ћабышевпен кездестiм. Амандыћсаулыћтан соѓ бiрден: – Анау Заманбектiѓ ћазасынан не хабарыѓыз бар? – деп сџрадым. Бџлай сауал ћоюыма себеп: Ѕабекеѓ оппозицияѕа жаћындау жљредi, =зiнiѓ ћазiргi билiкке, ћоѕамѕа ћатысты сыни пiкiрлерiн жиi жариялайды, жалпы алѕанда азаматтыћ, саяси белсендiлiгiмен танылѕан ћаламгерлер ћатарында. Оныѓ љстiне, биылѕы Президент сайлауы алдында З.Нџрћадiловтыѓ оћыс, тљсiнiксiз =лiмi бiраз ќѓгiмеге, саяси саудаѕа азыћ болып тџр. Газеттер кљн ћџрѕатпай жазып жатыр. – Мен Заманбекпен жиi хабарласып тџрушы едiм, – дедi Ѕ. Ћ. – Биыл шыћћан кiтабын да жазып берген.. Соѓѕы айларда саясатћа араласпай, сырттап кеткен. – Неге =йткен? – Президенттi ћатты сынап, оппозиция жаѕына шыћты емес пе? Бiраћ екi жаћпен де тiл табыса алмаѕан. Мысалы, ол биыл ортаћ љмiткер Жармаханныѓ сайлау штабын =зi басћармаћшы болып, џсыныс жасайды. Жармахан «к=рейiк, ойланайыћ» дейдi. Артынша штабты басћару жџмысына Болат Ќбiлевтi таѕайындайды... Заманбек кiм, Болат кiм? Болат тќжiрибесi аз, жас саясатшы. Ал Заманбек елге белгiлi адам. Артынан еретiндердiѓ да ћарасы к=п... – Сонда бџл жiгiттер Зекеѓдi ауызша ћолдаѕанмен, ћатарларына кiргiзуден жалтарѕан ба? – Абай айтћан: «Бас-басына би болѕан =ѓкей ћићымныѓ» керi шыѕар... Кейде мен осылардыѓ тiршiлiгiне тљсiнбеймiн. Ниеттерi тљзу, жазѕандары, баѕдарламалары дџрыс, бќрi бiрауызды секiлдi. Бiраћ бќсеке ме, сондай бiрдеѓелерi бар. – Адам бар жерде, бќсеке бiрге жљредi ѕой... Маћпалмен с=йлестiѓiз бе? Не дейдi? – Маћпалѕа барып, к=ѓiл айтып шыћтым. Оныѓ с=зiн тыѓдасаѓ, осы жуыћта ѕана Заманбекке Астанадан Болат

Aтемџратов звондап, екеуi џзаћ сџхбаттасћан. Соѓында Заманбек к=ѓiлденiп, телефон тџтћасын ќйелiне џстата салѕан. Президент жанындаѕы мќртебелi џлыћпен Маћпал бiр-екi ауыз тiлдескенде, с=здiѓ ыѓѕайы – «Ендi бќрi жаћсы болады, Зќкеѓ саясатты ћойып, шыѕармашылыћ жџмыспен айналысуѕа келiсiм бердi» дегенге џћсайды. Нџрћадiловтыѓ =зi де: «Саясаты ћџрысын. Бќрiн ћойдым. Ендi адамѕа џћсап тыныш =мiр сљрейiкшi!» – дептi. – Бiраћ бќрiбiр тыныштыћ болмай шыћты ѕой... Сонда оны =лтiрiп кеткендер кiм? Бџл турасында ћандай жорамалдар бар? – Aкiмет тергеушiлерi «Нџрћадiлов =зiн-=зi атып =лтiрген» деген ћорытынды шыѕармаћ к=рiнедi. Сайлау =ткеннен кейiн ресми тљрде жарияламаћшы екен. – Оѕан жџрт сене ћояр ма? – Адам =зiн-=зi љш рет атпаћ тљгiл, ћолын екi рет кесуге де жљрегi дауаламайды. Ќрине, ћисынсыз нќрсе. Бџл жайында жазѕан маћалам «Апта.kz» газетiнде жарияланбаћ. – Ѕабеке, мен осы жайсыз хабарды алѕаш естiген кљннен-аћ, бџл ћылмысћа ћазiргi билiктiѓ ћатысы бар дегенге сенгенiм жоћ. Биылѕыдай теке-тiрес сайлау алдында оппозицияныѓ беделдi адамыныѓ к=зiн жоярлыћтай, билiктi не ћара басыпты? Сiрќ љшiншi бiр топтар араласћан шыѕар деп ойлаѕанмын. Олар билiк таѕына џмтылса, алдарынан кесе-к=лденеѓ шыѕып, ћарсылыћ к=рсететiн бiрденбiр жаужљрек тџлѕа сол Нџрћадiлов деп есептеген болар-ау. – Љшiншi топтыѓ ќрекетi екенi с=зсiз, – деп Ѕ.Ћабышев бџл пiкiрге ћосылатынын бiлдiрдi. – Ендi Зќкеѓнiѓ артында ћалѕан туысћандары iшiнде бiр белсендi ћарындасы бар к=рiнедi, Маћпалдыѓ соѓына шыраћ алып тљсiп жатса керек. Зќкеѓнiѓ љйiне, дљниесiне иелiк етiп, тоћалды ћуып шыћпаћ секiлдi. – Е, кќдiмгi пендешiлiк ќрекет ћой, – дедiм. Егер ћазiргi билiк басындаѕылар зќуiмен З.Нџрћадiловтыѓ =зiне ћол жџмсаѕанын дќлелдеп шыѕа алса, бiраз жеѓiске жетпек. Ћџпия ћазасы аѓызѕа айналып, =зi џлттыћ батыр дќрежесiне к=терiле бастаѕан азаматтыѓ =зiн-=зi =лтiруi, ќрине, оны едќуiр т=мендетiп, тiптi арзандатып тастар едi.

– Ал ана бiр К=кб=рiнiѓ сайлау алдында Нџрћадiловпен кездесуге уќде байласып едiм. Сонда ол Президенттi ќшкерелейтiн таѕы бiр бомбасын жаратын едi... деп ресейлiк газетке сџхбат бергенi ћалай? – деп кезектi сауал ћойдым оппозицияныѓ iшкi кухнясын бiзден г=рi тќуiрiрек бiлетiн аѕамызѕа. – Маћпал ондай ќѓгiменi естiмептi. – Ендеше, К=кб=рiнiкi не с=з? К=кб=рi рас айтса, Нџрћадiлов бџрынѕы пiкiрлерiнен ћайтпаѕан болып шыѕады ѕой. – Ќй, сол К=кб=рiѓнiѓ =зi... – деп Ѕ.Ћ. с=зiнiѓ аяѕын жџтып ћойды. – Немене џрмалау жiгiт пе? – Ћайдам. Ќйтеуiр айћайлап жљредi... – Айѕайшылар ћай жаћтан да табылады емес пе? – Мен осылардыѓ к=п жиындарына ћатысћан емеспiн. – Сiз бќрiбiр =зiѓiздiѓ азаматтыћ ойларыѓызды ашыћ жазып жљрсiз, – деп мен Ѕаббас аѕама тiлектестiгiмдi бiлдiрдiм. – Жазушыныѓ ћолынан басћа не келедi? Шынында адалын ашыћ айту – бџл заманда ерлiкке барабар болып тџр.
 30 ћараша 2005 жыл «Егемен Ћазаћстанда» Ћадыр Мырза Ќлiнiѓ (=зi бiрде осылай, бiрде басћаша жазып жљр емес пе?) «Бiреулерге Президенттiѓ орны керек, халыћћа оныѓ орнында отырѕаны керек» деген газеттiѓ тџтас бiр бетiн алып жатћан маћаласы жарияланѕан екен. Жалпы сарыны – бџрынѕысоѓѕыны ћазбалап, мысалѕа келтiре отырып, ћазiргi Елбасымызды маћтап, сайлау алдында оѕан ћолдау бiлдiрiптi. Жаѓа пiкiрлерi жоћ, билiк т=ѓiрегiндегi насихатшылар айтып жљрген љйреншiктi пiкiрлердi ћайталап, аћын болѕандыћтан =леѓмен тџздыћтайды. Оћып шыѕып, Асћар Сљлейменовше: «Е, анау екен ѕой...» – деп ћоя салѕанмын.

Бiраздан соѓ жџмыста есiктес отырѕан «Ана тiлi» баспасыныѓ директоры кабинетiме кiрiп келдi. – Оћыдыѓыз ба? – деп бiрден сџраћ ћойды. – Оћыдым, – деп жауап бердiм оныѓ сџраѕыныѓ т=ркiнiн тљсiне ћойып. – Ћалай екен? – Не ћалайы бар? Ћадыр аѕаѓныѓ ежелгi стилi ѕой... – дегенмiн. Содан екеумiз џзаћ отырып, ћазiргi љлкен аћын аѕаларымыздыѓ осы «стилiнiѓ» iшек-ћарнын аћтарып, ќбден талћыѕа салдыћ. Мџнымыз кќдiмгi жазушылар арасында, =зара бас ћосћанда айтыла беретiн сыни, мiни талћылауларѕа џћсап кеттi. Ќдетте саяси =мiрдiѓ оѓ жаѕында да, сол жаѕында да бџл iнiмiз жалпы алѕанда аћын ретiнде сыйлап жљретiн ет жаћын аѕасына осы жолы ћатты шљйлiктi. – Бџл кiсiнiѓ ќдiлдiк, адалдыћ туралы кљѓiренiп жазып жљргенiнiѓ бќрi =тiрiк екен ѕой! – дедi. – Жазѕандарына =зiнiѓ жеке бастыћ ќрекетi сќйкес келмейдi. Биыл жетпiс жасћа толып едi. Ендi ќлдекiмдердiѓ аћыл беруiмен ана кiсiнi маћтап жазып отыр. Сонда бџл к=кеме не керек? Неден тарыѕып жљр екен? Бќрi жеткiлiктi емес пе? Мџныѓ с=зiне мен де басымды изей тљсемiн. – «Жалѕызбын. Ешкiм звондамайды, хабарласпайды» деп, мџѓын шаѕады. Оныѓ да себептерi бар шыѕар... Ал бiздiѓ љйге ќрбiр љш минут сайын ћоѓырау соѕылады. Тiптi емiн-еркiн тамаћ iшкiзбейдi-ау! – деймiн. Дќлiздес ќрiптесiм бџдан ќрi ќѓгiмесiн тереѓдетiп, тектiлiк, тексiздiк жайындаѕы философиялыћ, психологиялыћ иiрiмдердi шарлап кеттi. Бџл т=ѓiректе ћызыћ тџжырымдар, мысалдар келтiрдi. Марћџм ќкесiн есiне тљсiрдi. Сауатты шалдыѓ Ќ. Нџрпейiсовтiѓ «Ћан мен тер» романын оћып шыћћанда: – Апырмай, мына бiздiѓ Арал т=ѓiрегiнде мџндай оћиѕалар болѕан жоћ едi. Мџныѓ бќрiн ол ћайдан алып жљр? – деп таѓѕалѕанын айтты. – Сен бљгiн маѕан бiр рисала жазуѕа керектi таћырыпты тауып бердiѓ, – деп маћтадым мен сџхбаттасымды. – Тектiлiк, тексiздiк жайында... Aстiп ќр нќрсенiѓ басын шатып-бџтып тарасћанбыз.

Тљнемелiкте љйге ћоѓырау шалды. – Ореке, мына бiздiѓ љйдегi келiнiѓiз ћызыћ пiкiр айтып отыр, – дейдi. – Ол не нќрсе? – Ћадыр аћын неге халыћтыѓ атынан с=йлейдi? «Маѕан оныѓ орнында отырѕаны керек» деп жазбай ма? Мысалы, мына мен, ћарапайым сайлаушы ол кiсiге ондай хџћыћ бергенiм жоћ деп ашуланып жатыр... – Келiндiкi дџрыс. Кiмнiѓ кiмге дауыс беретiнiн ќркiм =зi шешедi. Ќркiм =зiнiѓ еркiне =зi жауап беруi керек ћой! – деп кљлдiм. – Мен, мысалы, Мэлс Елеусiзовке дауыс беретiн шыѕармын. Табиѕатты ћорѕаштап жљрген ћарапайым, к=ргендi жiгiтке џћсайды. Ќрине, дауыс берер кезде ешкiмнен аћыл сџрамаймыз ѕой... Саясат, саясат дегенiѓiз осы... Одан ћашып ћџтылуыѓ ћиын. Бiреулер билiкке џмтылса, ћалѕандары ћара басыныѓ ћамын кљйттейдi. Ќрине, елдiѓ келешегiне жаны ашып жљргендер де аз емес. Бќлкiм, =мiр-тiрлiк осындай ћырыћ ћџбылѕан ћџбылыс, бояуларымен ћымбат шыѕар.
 16 желтоћсан 2005 жыл Менiѓ биыл жариялаѕан «Aмiрнама» кiтабымды ауылдаѕылар да ћызыѕып оћып жатћан к=рiнедi. Оныѓ себебi де ќбден тљсiнiктi. Кiтаптаѕы кейiпкерлердiѓ бiразыныѓ ќлi к=зi тiрi, бiразы ел-жџртћа таныс. Ќсiресе менiѓ «Махаббат машаћаттарымды» ћызыћтайтындар табылуѕа тиiс. Соныѓ бiрi – Пљлiш деседi. Ол замандасымныѓ кiтапта аты =згертiлген. Бiраћ =ткен уаћыттардаѕы, бќрiмiздiѓ жас, аѓѕырт кездерiмiздегi iс-ќрекеттерi кљнделiк дќптер бойынша ешбiр ћоспасыз, аныћ суреттелген. Aтiрiгi жоћ. Ћайта мен кiтапты баспаѕа дайындау љстiнде Т-мен екеумiздiѓ арамыздаѕы «машаћаттарды» шиеленiстiруге еѓ басты себепкер болѕан «кейiпкерiме» ћатысты кезiнде жазылып ћалѕан терiс пiкiрлерiмдi бiраз жџмсарттым емес пе? Жас кљнiмiзде талай тљсiнбеушiлiк, аћымаћшылыћтар =ткен.

Ендi, мiне, араѕа елу жыл тљскенде «Aмiрнама» кiтабынан =зiн танып ћойѕан Пљлiш: – Оразбек менi ќбден жамандапты ѕой, – деп ренжiп жатћан к=рiнедi. Онысы да – пенделiк тџрѕыдан – дџрыс шыѕар. Оныѓ љстiне, бiз кейiнгi уаћытта, жасымыз ересек тартћан тџста осы Пљлiштiѓ отбасымен жаћсы араласып кеткенбiз. Ауылѕа барѕан сайын Пљлiш-екеѓ бiздi сыйлы ћонаћ ретiнде ћарсы алады. Мен ќсiресе оныѓ айран ћатћан жљгерi к=жесiн =те сљйсiнiп iшемiн... Ћосаѕы да аѓћылдаѕан аћк=ѓiл азамат. Бiр жаманы: Пљлiш ћазiр ауыр сырћат екен. Осы жуыћта Ћызылорда емханасыныѓ реанимация б=лiмiне тљсiп шыѕыпты. Бiздiѓ Шарамен телефон арћылы с=йлескенде: – Бџл жолы бiрнеше кљн ессiз-тљссiз жатып, бiр ажалдан ћалдым, – дептi. Жезћазѕаннан Сќруар ћыдырып келген. Aткенкеткендердi айтып, талай оћиѕаларды еске тљсiрдiк. – Ћай жылы Ћанымжан жеѓгемiз дљние салып, соныѓ ћырћына барѕанымда, Пљлiшпен кездесiп ћалдым, – дейдi Сќкеѓ. – Сонда оныѓ баяѕы ћылыћтарын бетiне басып, ќбден састырдым-ау! «Сен баяѕыда Оразбек екеумiздiѓ соѓымызѕа тљсiп алып, Ћарасарыныѓ екi ћызын бiзге бџйыртпай жолатпап едiѓ. Ћане, содан не таптыѓ?» – деп ћыспаћћа алдым. «Жоћ, ойбай, менiѓ тљк жазыѕым жоћ!» деп Пљлiш сонда азар да безер болды. Сќкеѓнiѓ ќѓгiмелерiне бiраз раћаттанып, кљлiсiп отырдыћ. Мiне, =мiрнама осылай жалѕасып жатыр.
 18 желтоћсан 2005 жыл Соѓѕы кездерде баяѕыда университетте бiрге оћыѕан жолдастар ара-тџра бас ћосатын болѕанбыз. Мџндай дќстљрдi бастап жљрген Лина Алтынбекова. Aткен ѕасырдыѓ 57-жылы КазГУ-дiѓ филология факультетiне оћуѕа тљскен жастар

iшiнде бес-алты ћыз бала бар едi. Ол кезде елге, жерге б=лiну ешћайсымыздыѓ ќдетiмiзде жоћ. Џлѕа, ћызѕа б=лiнбей, татутќттi жљретiнбiз. Ќсiресе бiзбен бiрге оћыѕан ћыздар жаѕы шетiнен =рк=кiрек, шетiнен бiлгiш ер балалардыѓ =зара айтыстарына, дау-дамайларына ћатыспай, бќрiмiзге ћамћор к=ѓiлдерiн ортаћ, б=лiнбей б=лiсер едi. Солардыѓ к=бi кейiн ел-елдерiне кетiп, хабарсыз ћалѕанбыз. Ќсiресе мен университетте бiрге оћыѕан жолдастардыѓ ћайда тџрып, ћайда жљргендерiнен бейхабар болатынмын. Ендi, мiне, Линаныѓ арћасында жиi-жиi бас ћоса бастаѕан љш-т=ртеуiмiз уаћыт шiркiннiѓ зырлап =тiп бара жатћанын, кешегi жастыѓ бљгiн ћартаюѕа айналѕанын, бiраз ћџрбыларымыздан к=з жазып ћалѕанымызды жиi-жиi ќѓгiмелейтiн болѕанбыз. Aткен кљндерден естелiк айтуѕа ћџмарлыћ – ћартайѕандыћтыѓ белгiсi екенiн мойындаѕымыз келмегенмен, жылжыѕан жылдар тiзбегi бќрiбiр =ктемдiгiн жасамай ћоймайды екен. Мџндайда =ткенкеткендi ќсерлеп, ќдемiлеп айту жиi кездеседi. Жас кезiѓде шеккен жапа-ћорлыѕыѓ, таућiметiѓ џмытылып, тек жарћын, ћызыћты кљндерiѓ есiѓде ћалады. Бџл отырыстарда еѓ к=п с=йлеп, ќѓгiменi ћыздыра тљсетiн М.Маѕауин. Мџныѓ жадында саћтаѕан оћиѕалары ћисапсыз к=рiнедi. Н.Оразбековтiѓ де тљйгендерi, тљйсiнгендерi аз емес. Бiраћ бџл сол оћиѕалардыѓ негiзгi ћањарманы екенiне ћарамастан, артыћ маћтанбайды, желпiнбейдi. Ал бљгiнгi профессорымыз С.Таѓћаев с=зге белсенiп араласпайды. Сыпайы, салѕырт. Миыѕынан кљлiп ћойып, алдындаѕы ащы араћты ћылћытып жџта бередi. Бџныкi наѕыз философтыѓ мiнезiне џћсайды. Ара-тџра ескi естелiктердi былай жинап ћойып, саясат соѕамыз. – Сен ћай кљнi президенттi биылѕы жеѓiсiмен ћџттыћтап, ќбден маћтапсыѓ ѕой! – деп мен бiр кезде Маѕауинге «сљйкене» кеттiм. Бџныѓ Алматы ћаласыныѓ ќкiмi И.Тасмаѕамбетовке iлесiп, делегация ћџрамында Елбасын ћџттыћтауѕа барѕанын естiген едiм. – Маћтаѕаным жоћ, тiлек айттым, – деп Мџхаѓ аћталуѕа кiрiстi. – Мен оѕан љш тљрлi тiлек айттым... Aткен жол-

ѕы кездесуде =згелер жарамсаћтанып жатћанда, аузымды ашпаѕанымды =зiѓ де бiлесiѓ ѕой. Естiдiѓ емес пе? – Менi ћамћоршы достарым ондай дќрежелi кездесулерге ћатыстырмай ћойса, ћайдан естимiн? Бџдан соѓ биылѕы президент сайлауын талћылауѕа к=штiк. – Мен =з басым Назарбаевћа дауыс бердiм, – деп жариялады Мџхтар. Aзгелерiмiз iшiмiздi ашпай, iркiлiп отырдыћ. – Биыл оппозицияныѓ жеѓiлуiне екi тљрлi жаѕдай себеп болды, – деп Мџхтар с=зiн жалѕады. – Бiрiншiден, олар Ћырѕызстан мен Грузиядаѕы секiлдi жџртты к=шеге шыѕарып, т=ѓкерiс жасаймыз деп ойлады. Екiншiден, Мќскеуге барып, президент Назарбаев Ћазаћстаннан орыстарды ћуып жатыр деп жамандады... Бџдан кейiн оларѕа ћай есi дџрыс ћазаћ дауыс бередi? – Оппозицияныѓ халыћты т=ѓкерiске шаћырѕанын естiген де, оћыѕаным да жоћ, – дедiм мен. Осы арада бiзбен бiрге Линаныѓ љйiнде ћонаћта отырѕан сыпайы аћын И.Сапарбай: – Ондай шаћырулар болды, – деп пiкiр ћосты. – Ћай тараптан? – Аналар жаѕынан... «Аналар жаѕы» – Ж. Тџяћбайдыѓ ћозѕалысы екенiн тљсiндiк. – Бќйменов ћалай? Aзi не iстеп жљр? Депутаттыћ орнына бара ма екен? – деп сџрадым – Екi-љш рет шаћырѕан. Бiраћ бара алмайды ѕой, – деп жауап бердi Исраил. – Жалпы, Бќйменов жаћсы жiгiт. – Ќйтеуiр жљзi жылы секiлдi. Ћалѕанын =зi бiледi... – Иќ, иќ, жљзi жылы. «Жљзi жылы» – ћазаћтыѓ жаћсы с=зiнiѓ бiрi, – деп аћын iнiм ћуанып ћалды. Бџл менi Бќйменовтi маћтап отыр деп ойласа керек. Исраил – Бќйменовтiѓ ћазiр командасында жљрген жiгiт. Биылѕы сайлау кезiнде оныѓ сенiмдi =кiлi болѕан. «Аћ жол» партиясы џйымдастырѕан «Зерде» ћорын басћарса керек-тi. Сыпайы аћынымыз бџдан кейiн љлкендердiѓ ќѓгiмесiне оншалыћты килiкпей, анда-санда џтымды репликалар

тастап отырды. Оныѓ ќсiресе КазГУ-ге бiр жолы келiп оћуѕа тљскен љш жiгiттi «Љш ноян» деп атаѕаны бiздiѓ ћџлаѕымызѕа жаѕымды тидi. Ол љш нояны – Ќ.Кекiлбаев, М.Маѕауин, О.Сќрсенбай едi. Мџны естiгенде: – Бiздi маћтай бер. Оразбек те маћтау сљйедi, ал мен одан г=рi маћтанды жаћсы к=ремiн, – дедi Мџхтар. Мен iшiмнен: «Бќрекелдi-ай!» дедiм. Осы отырыс љстiнде М.Маѕауиндi «Парасат» орденiн алуымен ћџттыћтадыћ. Бiраздан соѓ: – «Жџлдыздыѓ» оныншы н=мiрiн алып едiк, пќлендей ћызыћты материалды к=рмедiм. Бекдiлда сыншы ћайда жљр =зi? К=рiнбей кеттi ѕой? – деп «мќселе» к=тергенмiн. – Он екiншi н=мiрде таѕы да бiр бомба жардыћ. Iздеп тауып оћырсыѓ, – дедi бас редактор М.Маѕауин.
 31 желтоћсан 2005 жыл Aткен 24.ХII кљнi осы Алматыдаѕы «Хан Тќѓiрi» атты дќмханада Бауыржан Момышџлыныѓ баласы Баћытжан ќкесiнiѓ туѕанына 95 жылдыѕына орайластырып ас бердi, ћџран оћытты. К=п кiсi жиналып, џзаћ-џзаћ с=здер с=йлендi. Жазушылар атынан кезек алѕан Ќ.Нџршайыћов к=кемiздiѓ гќбi ќжептќуiр маѕыналы, мазмџнды естiлдi. Осы ћџрапатта «Аћ жол» партиясыныѓ орталыћ аппаратында жџмыс iстейтiн ћызылордалыћ С.Аѓсатовпен бiр дастарћан басында отырдыћ. – Жаѕдайларыѓыз ћалай? – деп сџраѕанмын. – Бќйменов сайлаудан соѓ бќрiмiзге раћметiн айтып, таратып жiбердi, – дедi Сќдуаћас. – Ендi басћа жџмыс iздеу керек шыѕар. – Онысы ћалай? – Љлкен аппарат џстауѕа ћаржы жоћ дейдi. Сайлау кезiндегiдей ендi ешкiм ештеѓе бермейдi дейдi. Бџдан соѓ ол т=р жаћтаѕы бiр бџрышта О.Жандосов-

пен бiрге отырѕан А.Сќрсенбайџлын сыртынан сынап ћойды. – Жаѓа ћџран оћыѕанда ћолын жайѕан жоћ, – деп. – Мљмкiн емес. Мен байћамадым, – дедiм. – Бџл =зi сондай... жiгiт екен. – Саясатта тап-таза адам бола ма =зi? – Неге болмасын? Бќрi адамына байланысты. Таза адам таза саясат жљргiзедi, – деп ќдетте с=зге сараѓ Аѓсатов пiкiрiн тљйiндедi. Ертесiне таѓертеѓ саѕат 11-ден кейiн љйге бiр ќскери адам келiп, президент Н. Назарбаевтыѓ =з атынан менi жаѓа жылмен ћџттыћтаѕан ашыћ хатын (открыткасын) тапсырып кеттi. Бљгiн ћасымызѕа жиналѕан бала-шаѕа, немерелерiмiзге осы хатты к=рсетiп, байѕазы жинап алдыћ.
 22 ћаѓтар 2006 жыл Жуыћта бiздiѓ баспадан Т.Ќбдiкџлыныѓ «Ќке» аталатын кiтабын шыѕарып едiк. Соныѓ сылтауымен автормен кездесiп, бiрге шай iшiп отырып, џзаћ с=йлесудiѓ ретi келдi. Т=лен =мiрiнiѓ к=бiн Жоѕарѕы =кiмет кеѓесiнде, жауапты ћызметте =ткiзiп келе жатћан лауазымды жазушыларымыздыѓ бiрi. Ћазiр де Астанада, Президент ќкiмшiлiгiнде жљр. Ќдетте биiк мансаптыѓ адамды =згертiп, ћџлћыпейiлiн бџзатыны бар. Ќсiресе бiлiмi таяз, аћылы шолаћ адамдар с=йтедi. Ал билiкке к=бiнесе сондай адамдардыѓ да баратыны белгiлi. Олардыѓ =згелерден ерекшелiгi, бќлкiм, артыћшылыѕы да болар – шетiнен пысыћ, ќрекетшiл, =зiмшiл, жаѕымпаз ќрi iшкi сырын аша бермейтiн айлакер. Ќрине, мансапћорлар арасында iскер, жiгерлi, алѕан бетiнен ћайтпайтын ћайраттылары да кездеседi. Бiраћ бќрiбiр жеке мљдде бiрiншi кезекте тџрады.Бџндайлардыѓ ћатарында кќдуiлгi шенеунiктер ѕана емес, журналистер, жазушылар, артистер секiлдi =нер ћауымдастар да жљредi. Мџндайлардыѓ талайын к=рдiк, к=рiп келемiз.

Ондайларѕа ћосылмайтын ары таза, жаны таза азаматтарымыз да жоћ емес. Дќл ћазiргi заманда адал, тќуелсiз =мiр сљру – ерлiктiѓ ерлiгi болып ћалѕаны хаћ. Aйткенi бљгiнде екiнiѓ бiрi параћор, жемћор, =тiрiкшi, алаяћ, келiсiмпаз, кертартпа. Ћџдайдан ћорыћпайды, адамнан џялмайды. Кешегi социализм заманында солай едi, ћазiргi капитализм заманында жаманшылыћ атаулы мљлдем асћынып кеттi. Содан барып жiбi тљзу, ар-џятын саћтап ћалѕан бiреудi к=рсеѓ, кќдiмгiдей к=ѓiлiѓ =сiп, ћуанып ћаласыѓ. С=зiѓ де жараса кетедi. Бџл жолы Т=лен iнiмiзбен едќуiр кеѓес ћџрсаћ керек. Саясат, тџрмыс, мќдениет, ќдебиет жаѕдайын ћозѕап, бiраз жерге апарып тастадыћ. Пiкiрiмiзде алшаћтыћ жоћ екен. Ќуелi жаѓа ћабылданѕан Гимн жайын ќѓгiмеледiк. – Музыкасы да, с=зi де ќуел бастан Гимн болуѕа лайыћ емес, – дедiм мен. – Жап-жаћсы ќн екенi рас. Бiраћ Гимнге ћажеттi салтанат, биiк рух, пафос жетiспейдi. Айтуѕа, љйренуге жеѓiл деген пiкiр дќлел емес. Гимн той-томалаћта, концертте жиi орындала беретiн шлягер ме екен? Ќйтпесе ќскерилердiѓ шеруiн сљйемелдейтiн марш па? «Ерлiктiѓ дастаны – далама ћарашы!» деп тљзету жасапсыѓдар. Aте арзан, џран с=з болып шыћћан. Еѓ дџрысы – музыкасын да с=зiн де =згертпей, сол кљйiнде ћалдыра беру керек едi. Гимн ретiнде емес, патриоттыћ ќндер ћатарында. – Ќртљрлi пiкiрлер болды. Елбасына соавтор болудыѓ ћажетi жоћ едi, – дедi Т=лен. – Парламентке жазѕан хатында =зiнiѓ да ондай ойы жоћ екенiн бiлдiрдi емес пе? – Жаѕымпаздар к=терiп ќкеттi ѕой. Бiраћ жарлыћћа ћол ћойѕанда, =зiнiѓ атын сызып тастауына болатын едi. – Ћалай да Шќмшiнiѓ бџл ќнi тљпкiлiктi Гимн болып ћала алмас. Уаћыт =те келе, бџл мќселе кљн тќртiбiне ћайтадан ћойылатын шыѕар. Бџдан соѓ атышулы саясаткер З. Нџрћадiловтiѓ ћапыс ћазасы жайына тоћтадыћ. – Бџѕан ћазiргi билiктiѓ ћатысы барына сене ћоймаймын, – дедiм мен бџрынѕы пiкiрiмдi ћайталап. – Ќрине, =зiн-=зi љш мќрте атып =лген деген ћисынѕа ешкiмдi иландыра алмайсыз. Бiраћ дќл президент сайлауы алдында еѓ

ашулы ћарсыласыныѓ к=зiн ћџрту ћосымша дау-дамайды к=бейтетiнiн бiлмеушi ме едi? Сiрќ бџл басћа топтардыѓ ќрекетiне џћсайды. Газеттерде солай жазѕан ћисындар болды ѕой. – Егер билiктiѓ ћатысы болмаса, ћастандыћ жасаѕандарды неге iздеп таппайды? – Ћастандыћ жасаушылар, бќлкiм, =те ыћпалды кљштер шыѕар? – Ќйтеуiр ќзiр шындыћтыѓ бетi ашылмайтыны белгiлi. – Жалпы кез келген шындыћ љнемi кешiгiп жљредi емес пе? Дќл уаћтысында айтылѕан шындыћты естiгенiмiз жоћ. Бџдан соѓ мемлекетiмiздiѓ ћазiргi дiни саясатын талћылап тастадыћ. – Ќйтеуiр џлтаралыћ татулыћ керек екен деп, Ћазаћстанда Ислам мен Православиенi теѓестiрiп ћарау дџрыс емес, – деп Т=лен тыѓ пiкiр айтты. – Православие жолын џстанушылардыѓ отаны Ресей. Шiркеу басшыларын да Мќскеудегi орталыћ таѕайындайды. Демек, бџл дiндi џстанушылар негiзiнен Ресей халћыныѓ идеологиясын жљргiзедi. Онысы дџрыс та. Ал Ислам дiнiн џстанушылар Ћазаћстан жерiнде тџратын байырѕы халыћ, ћазаћтар, џйѕырлар, татарлар. Басћа елдерде бiздiѓ дiни орталыѕымыз жоћ... – Жалпы Исламда католиктер, православие секiлдi иерархия, орталыћ дiни мекеме сатылары болмаѕан. Ћазiргiдей дiни басћарма, мљфтият дегендер кейiнгi замандарда шыћћан. Жалпы Ислам монархияны да жоћћа шыѕарады емес пе? – Иќ, иќ! Ендеше неге бiздiѓ мџсылман мемлекетiмiзде, =з жерiмiзде =з дiнiмiздiѓ басымдыѕы болмауы керек? Алматыѕа келгелi берi Т=лен осында тџратын бас мљфтимен, дiн ћызметкерлерiмен жан-жаћты пiкiр алысћанѕа џћсайды. Президент ќкiмшiлiгiнiѓ идеологияѕа ћатысы бар жауапты ћызметкерi ретiнде дiни сауаттылыћћа жол ашып, экстремизмге, фанатизмге тоћтау салатын ќдiс-тќсiлдер ж=нiнде аћылдасыпты. Дiн басћармасы жанындаѕы Кеѓеске кез келген беделсiз, берекесiз адам-

дарды (оныѓ iшiнде жазушылар да бар к=рiнедi) ћосып, беделдерiѓiздi тљсiрмеѓiздер деген тiлегiн айтыпты. Бџдан соѓ соѓѕы жылдарда Астанаѕа к=шiп барѕан кейбiр ћаламгерлердi талћыѕа салдыћ. – Џятсыздары ћабат-ћабат љй салып, ћалта-ћалта аћшы жинап, байып жатыр, – дедi Т=лен. – Ал џяттылары баяѕыша кедей, iлдалдалап кљн к=рiп жљр. – Сен соныѓ ћайсы тобындасыз? – деп сџрадым. – Бiз байлардыѓ арасында жоћпыз. Бiздiѓ балаларымыз да шетiнен =мiрге икемсiз, адал, принципшiл болып шыћты. Мќселен, менiѓ Дарћан џлым сондай... – Иќ, бќрiмiздiѓ тiршiлiгiмiз џћсас екен, – дедiм. Тiршiлiгi џћсастар ѕана оѓай тiл табысады емес пе?
 5 аћпан 2006 жыл «Жас Алаш» газетiнде (№9, 2006 ж.) бiр топ мќдениет, ѕылым ћайраткерлерiнiѓ президент Н.Назарбаевтыѓ атына жазѕан ашыћ хаты жарияланды. Сол 22 адамныѓ iшiнде менiѓ де ћолым бар. Бќрiмiздiѓ сџрайтынымыз – оппозициялыћ «Наѕыз Аћ жол» партиясын тiркеуден =ткiзуге Елбасыныѓ ыћпал жасауы керектiгiн жеткiзу. Ашыћ хатћа ћол ћойѕызу љшiн мен отырѕан кеѓсеге келген Айдос деген жiгiттен: – Мына тiзiмде неге Маѕауиннiѓ аты сызылып ћалѕан? – деп сџрадым. – Ол кiсi ћол ћоюдан бас тартты. – Неге? – Кейiн бiр жеке хат жазармын дедi... – Кiмге? – Президенттiѓ атына болуы керек. Тiзiмге љѓiлiп ћайта ћарап шыћтым. – Бџл жерге Маћпал Жљнiсованы ћосудыѓ не ћажетi бар? Ол =кпелi, мљдделi адам. Aзге ћол ћойѕызѕандарыѓ негiзiнен бейтарап тџлѕалар екен. Сол принциптi саћтап ћалѕандарыѓ дџрыс емес пе?

– Бiз де осындай пiкiр айтып едiк, бiраћ бастыћтар к=нбедi... Ќлде =зiѓiз Алтекеѓе айтып к=ресiз бе? – Жарайды, с=йлесейiк. Айдос бџдан кейiн Алтынбекке звондап едi, оныѓ алдындаѕы хатшы ћызы: – Жаѓа ѕана шыѕып кеттi. Бiраћ осында жљр, – деп хабарлады. – Кейiнiрек тiлдесермiз, – дедiм. Бiраћ ћайтып Алтынбекке хабарласћаным жоћ. Бџл жерде де бiр нќзiк саясат бар шыѕар деп ойладым. Aзiм саясатћа жљйрiк болмаѕандыћтан, дџрыс ниетiмдi бiлдiрiп жатсам, жеткiлiктi емес пе? Артынан естiдiм: бiздiѓ ашыћ хатымызды оћыѕан кейбiр бiлгiштер: «Ќуелi ћайтып к=рместей дќрежеде кетiсiп алып, бџлардыѓ ендi Президенттен к=мек сџраѕаны ћалай?» – дейтiн к=рiнедi. – Саясаттыѓ =зi мќмiлегершiлiктен тџрмас па? Ендеше, ћазiргi Елбасы бќрiбiр ћазiргi позициямен санасатын шыѕар, – деп мен сќуегейсiп ћоямын. Шынында, ћашан бiз тќуелсiз мемлекет ретiнде кќдуiлгi демократия жолына тљсер екенбiз? Мына iргемiзде отырѕан кiшкентай Моѓѕолияѕа ћай кезде теѓесер екенбiз? Демократия жолына тљссек, лезде ќдiлдiк орнайтындай к=ремiз ѕой. Бџрын социализмнен ќдiлдiк iздедiк. Одан кейiн капитализмнен ќдiлдiк iздедiк. Соныѓ бќрiнен опа таппаѕан соѓ, ендiгi ћауым (ќрине, бќрi бiрдей емес) жаѓа демократияѕа љмiт артады. Ал бџрынѕы заманды аѓсайтындар да аз емес. Жуыћта осындаѕы ЋазПИ-дiѓ бiр профессоры: – Бiзге ћазiр Сталин керек, – деп соѕып отыр. Мен бiрден: – Сталинге жљз пайыз ћарсымын. Ол жазыћсыз миллиондардыѓ ћанын т=ккен жауыз! – дедiм. – Бќлкiм, ол кезде сондай ћаталдыћ ћажет болѕан шыѕар? Соныѓ арћасында Кеѓес Одаѕы џлы держава ћатарына ћосылѕан жоћ па? – деп профессор Сталинге ћатысты љйреншiктi дќлелдердi келтiре бастады. – Екi жарым миллион ћазаћты аштан =лтiрудiѓ ћандай ћажеттiлiгi бар едi? Екiншiден, џлы державаѕа айналѕан Кеѓес Одаѕында Сталин =лгенше тоя тамаћ iшiп, бљтiн

киiм кигенiмiз жоћ. Сонда ол ћандай џлы держава болѕаны?! – дегенiмде, профессор байѕџс кљмiлжiп, ешбiр жауап ћайтара алмай: – Менiѓ сабаѕым бар едi... Кетейiн, – деп орнынан к=терiлдi. Жуыћта бiздiѓ баспадан Ѕ. Ћайырбековтiѓ «Атамекен» деп аталатын кiтабын шыѕарѕанбыз. Соныѓ ћџрметiне Бќтеш (Бќдiѕџл – Жамал) жеѓгемiз љйiне шаћырып, шай берген едi. Мџнда да Ћостанай – Торѕай жаѕынан шыћћан бес-алты академик жиналѕан некен. Осылардыѓ iшiндегi С. деген экономист ѕџламаѕа мен с=з арасында: – «Егемен Ћазаћстан» бетiнде к=лемдi маћалаѓыз жарияланыпты. Бiздiѓ экономикалыћ болашаѕымызды болжапсыз. Сонда менiѓ бiр тљсiнбегенiм, Сќке, ертеѓ Ћазаћстанныѓ мџнай мен газы таусылѕанда, сiз бен бiздiѓ џрпаѕымыз ћалай кљн к=редi? Мџнай мен газды жан-жаћћа шаша бермей, анау Америкадаѕы секiлдi жер астында саћтай тџруѕа болмай ма? – деп сџраћ ћоймаймын ба? Академик С. тура жауап бермей, кљлiмсiреп отырып: – Оны ойлап жатћан кiм бар? – дедi. – Мџнай, газдан тљскен ћаржыны џлттыћ ћорѕа жинай берудiѓ не ћажетi бар? – Џлттыћ ћорѕа сондай-аћ ћанша ћаржы тљсiптi? Бiзде жылына ћанша тонна мџнай сатылып жатћанын бiлесiз бе? Одан ћанша мыѓ, миллиард доллар тљседi? – Бiлмеймiз. Бiз ештеѓе бiлмеймiз ѕой... – Сол табыстыѓ жиырма пайызы елiмiздiѓ ћазанына тљссе, ћалѕандары ћайда кетiп жатыр деп ойлайсыз? – Оу, мен мџны =зiѓiзден, к=рнектi экономист ѕалымнан сџрап отырѕаным жоћ па? Мџны естiгенде, осы академикке ћарама-ћарсы отырѕан екiншi академик, физик-ѕџлама iнiмiз: – Ћалѕаны ћалтада, – деп ћысћа ћорытынды жасады. – Неужели соншама табыс талан-таражѕа џшырауда? – деп мен таѓ ћалдым. Ћасымдаѕы академиктер бџдан кейiн бџл таћырыпты ќрi ћарай ћаузауѕа ћџлыћты емес екендерiн танытты. Бќрi Ѕафу Ћайырбеков туралы естелiктер айтуѕа кiрiстi. Айрыћша аћынныѓ артында ћалѕан Бќтеш апамыздыѓ еске тљсiрулерi ћызыћ естiлдi.

– Ћоѕаш, сен тыѓдай бер, жазуыѓа керек болады, – деп апамыз Ѕафумен еѓ ќуелi ћалай танысћаны, ћалай љйленгенi жайында џзаћ ќѓгiмелеп кеттi. Кейiнгi =мiртџрмыстары да ћаѕыс ћалѕан жоћ. Менiѓ назарымды аударѕан штрихтар iшiнде – Ѕафаѓныѓ =лер алдында, ћасында басын сљйеп отырѕан апамыздан: – Бќтеш, таѓ атты ма?.. – деп сџраѕаны болды. – Осыны айтты да, жљре бердi... – деп апамыз к=зiне жас алѕан. Мен ћорытынды бата с=зiмде осы к=рiнiске ерекше к=ѓiл б=лiп, бiраз фќлсќфа иiрiмдерiне ћарай тартып кетсем керек. Дастарћанды басћарып отырѕан Ћоѕабай, Ѕафаѓныѓ академик iнiлерi менi жер-к=кке тигiзбей маћтай бастады. Ќсiресе Ћоѕаш џзаћћа сiлтеѓкiреп кеткен соѓ: – Ал мен ћайтайын. Љйде Шара дiмкќстанып жатыр едi, бiржарым жастаѕы немерем де кљтiп отыр, – деп рџћсат сџрап, орнымнан к=терiлдiм. – Орекеѓнiѓ бџндай отырыстарда к=п отырмайтыны рас. Aзi жеке дара =мiр сљргендi жаћсы к=редi, – деп Ћоѕаш та орнынан тџрды. – Ал мен шыѕарып салайын... – Далаѕа шыћсаѓ, терiѓ ћатып ћалады. Ћозѕалма. Мен мына Сќкеѓнiѓ к=лiгiмен љйге жетiп ћаламын ѕой! – Иќ, менiѓ жљрегiм... нелеу... Бiраћ есiк алдына шейiн шыѕаруѕа шамам келедi. Дџрыс па? – Дџрыс. Зиялы ћауымныѓ љйреншiктi ортасы осындай. Бџрынѕы заманда =сек-аяѓѕа, кљѓкiлге, кљншiлдiкке бейiм ћауым ћазiр =згерiп, естияр тарта бастаѕан ба, ћалай?
 16 аћпан 2006 жыл Кеше, сќрсенбi кљнi ћанћџйлы ћаскљнемдердiѓ ћолынан ћаза тапћан Алтынбек Сќрсенбайџлын соѓѕы сапарѕа шыѕарып салдыћ. Ѕылым академиясына ћараћџрым халыћ жиналды.

Жџрт ћатарлы бiз де марћџмныѓ љстi ашыћ ћалдырылѕан табытыныѓ ћасына барып, аз уаћыт кљзетке тџрдыћ. Марћџмныѓ басын аћ орамалмен таѓып тастапты. К=зi жџмулы, ернi жымћырулы. Аздап ћаны ћашћан аћсары =ѓiнде азап белгiсi жоћ. Ћатты џйыћтап жатћан секiлдi. Џзаћ ћарап тџруѕа шыдамадым... Табыттыѓ жанында отырѕан туѕандарымен к=рiсiп шыћтыћ. Менi к=рген Рысбек Сќрсенбайџлы солћылдап жылап жiбердi. Ал жасы тоћсаннан асћан Сќрсенбай аћсаћалдыѓ даусы ћарлыѕып: – Ешкiмге ћиянаты жоћ едi... Не жазыѕы бар едi? – дедi. Кiмге ћаратып айтћаны белгiсiз. К=п кiдiрмей, сыртћа шыѕып кеттiк. Есiк алды ћџжынаѕан ел. Ќртљрлi плакат к=тергендер, марћџмныѓ суретiн џстаѕандар бар. Бiз Т.Молдаѕалиев, Ћ.Жџмадiлов љшеумiз с=йлесiп тџр едiк. Бiр =ѓдi ќйел Тџмекеѓе жаћындап келiп: – Кiлеѓ албандарды ћџртып жатыр ѕой, – дедi. Тџманбай ћабаѕын шытып, жаћтырмай: – Ондай с=здiѓ не керегi бар? – деген. Мен килiгiп: – Тџмаѕа, ћазаћтыѓ ру, тайпасын жiктегенiнде ешбiр с=кеттiк жоћ, – деп =зiмше тљсiнiктеме бердiм. Тџмаѕаѓныѓ жљзi жылып, келiскендей сыѓай танытты. – Мына бiреу бiздi т=ѓiректеп, тыѓ тыѓдап жљр-ау =зi, – дедi Ћабдеш артына ћарай бџрылып. Жасы мосћал тартћан, еѓкiш денелi ћазаћтыѓ ќркiмдердiѓ ћасына барып, тiмiскiленiп жљргенiн мен де байћаѕанмын. Содан шеттеѓкiреп кеттiк. Ћаралы жиын =ттi. Ашулы кектi с=здер айтылды. Кљн ашыћ болѕанмен, ћытымыр аяз едi. Бќрiбiр ел тарћамай, бiразы шешендердiѓ с=зiне ћол соѕып, џрандап, айћайлап тџрды. С=йтiп, бџрынѕы љлкен ќкiм, кейiнгi саясаткер осындай мезгiлсiз =лiмi арћылы тарихи тџлѕаѕа айналды. Жалпылап айтћанда, ќдетте ќкiмдер арасында ћабiлеттi адамдар болѕанмен, наѕыз таланттар =те сирек кездеседi. Ал Алтынбек шын талант иесi едi.

Талант иесi – мќмiлешiл емес, бiрбеткей, =р мiнездi болса, =мiрдiѓ жаѕалауына шыѕып ћалуы мљмкiн. Aкiнiшке орай, Райымбек батырдыѓ тумысы б=лек екi џрпаѕы – Мџћаѕали мен Алтынбектiѓ таѕдыры осылай кљрмелдi.
 2 наурыз 2006 жыл К=ршi отырѕан баспагерiм айтады: – Маѕан Ћџрал Тоћмырзин аѕам келiп едi. «Ћайнар» баспасында шыћћан жаѓа романымен ћџттыћтадым. «Орекеѓ к=мектестi. Раћмет. Бiраћ ћаламаћыѕа жарымадым», – дедi. «Ћазiр мемлекет ћаламаћыѕа =те аз ћаржы б=ледi. Бќрiмiздiѓ жаѕдайымыз сондай ѕой», – деп жџбату айттым. «Иќ, солай екен, – дедi Ћџрекеѓ. – Бiраћ бiреулер баспа директорын сотћа берiп, мол аћша =ндiрiп алмайсыѓ ба?» – деп азѕыру с=здерiн айтты. Мен оларѕа: «Орекеѓдi сотћа бергенше, =зiмдi сотћа бермеймiн бе?! – деп жауап бердiм», – дейдi. Осыѕан ћараѕанда, Тоћмырзин жаћсы жiгiтау. Aзiн арызћой, ћыѓырлау деушi едi... Ћыѓырлардыѓ iшiнде ћайырымдылыћты баѕалай бiлетiндерi де кездеседi емес пе?
 6 наурыз 2006 жыл Бљгiн М.Ќуезов атындаѕы театрда Ќбу Сќрсенбаевтыѓ 100 жылдыѕына арналып салтанатты жиын =ттi. Т.Молдаѕалиев аѕамыз аћын туралы наѕыз аћындыћ жаћсы баяндама жасады. Мен Тџмаѕаѓмен бiрiншi ћатарда ћатар отырып ћалѕан екенмiн. – Сiздiѓ былтырѕы тойыѓызѕа ћатыса алмадым, – деп кешiрiм сџраѕандай ыѓѕай таныттым. – Иќ, бќсе, к=рiнбедiѓ ѕой...

– Елде жатыр едiм. Сiздiѓ салтанаттарыѓызды телевизор арћылы к=румен болдым. – Иќ, ќйтеуiр ел-жџрт сый-сияпаттарын аяѕан жоћ. Екi аудан бiрiгiп, машина мiнгiздi. Тџмаѕаѓнан соѓ мен де сахнаѕа к=терiлiп, Ќбу баба жайында бiраз ќѓгiме айттым. Негiзiнен ол кiсiнiѓ бџл дљниедегi негiзгi миссиясы аћсаћалдыћ, ћариялыћ ћызмет ету болды деп, алыс-жаћынды бiраз жаѕалатып келiп, мысалдар келтiрдiм. Ћазаћ ћауымы љшiн аћсаћалдыћтыѓ маѓызын тљсiндiрдiм. «Аћсаћалдыћћа =те ћарапайым талаптар ћойылады, бiраћ сол ћарапайым талаптардыѓ љдесiнен шыѕу ќркiмнiѓ ћолынан келе бермейдi» деп те кеттiм. Осы с=з ћазiргi кейбiр дџрыс ћартая алмай жљрген даукес шалдарѕа џнамай ћалѕанмен, к=пшiлiктiѓ к=ѓiлiне жаћса керек, залды дуылдатып ћол соћћандарды байћадым. С=зiмдi аяћтап, орныма ћайтып келсем, Т.Молдаѕалевтiѓ ћасындаѕы менiѓ орныма Ќ.Нџрпейiсов к=кемiз келiп жайѕасып алыпты. Мен к=кемiздiѓ сол жаѕындаѕы орындыћћа отыруѕа мќжбљр болдым. Ќбекеѓ бiразѕа шейiн тырсиып љндемей ћойды. Сахнадан назарын аудармай, анда-санда селћостау алаћан соѕып ћояды. Мен де ћайбiр кiшiпейiл адаммын, љлкен кiсiге ћарай еѓкейетiн мiнез танытпадым. Бiраздан кейiн Ќбекеѓ маѕан ћарай бџрылып: – Бала, жаѕдайыѓ ћалай? – деп сџрады. – Шљкiр, жаман емес. – Ћызмет ћайда? – «Ћайнар» баспасында. – Ќ... сонда ауыл шаруашылыѕына арналѕан оћулыћтарды шыѕарып жатырсыѓдар ма? – Жоћ, оћулыћтар шыѕармаймыз. Ауылѕа арналѕан ќдебиеттердi басамыз. – Заказ, табыс к=п шыѕар? – К=п емес. – Осы оћулыћтарды басып шыѕару пайдалы деседi ѕой, рас па? – Рас. Бiраћ бiздiѓ баспаѕа оћулыћтар бермейдi... – Ал ана «Жазушы» баспасыныѓ жаѕдайы ћандай? – Aте жаћсы.

Бiраз уаћыттан берi Ќбекеѓмен ћатар отырып тiлдескенiмiз осы шыѕар. Оныѓ љстiне мен ќлгiндегi с=зiмде алпысыншы жылдарда жастарѕа ћамћорлыћ к=рсеткен аѕалар iшiнде З.Ћабдоловты, Т.Ахтановты, Ќ.Нџрпейiсовтi айырыћша атап =ткенмiн. Бџл айтћандарым к=кемiздiѓ iшiн жылытћан болуы керек. Маћтаѕанды кiм жек к=рсiн... – Зекеѓнiѓ жаѕдайы ћалай? Бiр кездерi =зiнен сабаћ алѕан шќкiрттерi жиналып, к=ѓiлiн сџрап ћайту да ойымызда бар едi. Бiлетiндер: «Болмайды. Ол кiсiнiѓ жаѕдайы к=термейдi» деген соѓ тоћтап ћалдыћ, – дедiм. – Ќзiр баруѕа ертерек. Aте ќлсiз. Жљре алмайды. Ќбден сылынѕан, етi ћашћан. Бiраћ аћыл-есi бљтiн. К=зi нџрлы. Ќлгi бiр шетелдiк бiреу он тоѕыз жыл комада жатып, ћайтып тџрып кетiптi ѕой. Кiм бiледi... – Зекеѓнiѓ де бiраз уаћыттан соѓ ћатарѕа ћосылуы ќбден мљмкiн, – деп мен Ќбекеѓнiѓ с=зiн ћостап ћойдым. Зекеѓ деп отырѕанымыз, – былтыр инсульт алып, ћазiр џзаћ айлар бойы љйiнде жатћан Зейнолла Ћабдолов. Университетте бiздерге сабаћ берген, бiлiмдi, бiлгiр, бiраћ =те кљрделi ћџлыћты ћазаћтыѓ бiрi. Жиналыстан соѓ «Шыѕыс» ресторанына ас iшуге барѕанымызда Ќ.Нџрпейiсов џзаћ с=з с=йледi. С=зiнiѓ арасында ќлгiнде менiѓ мiнбеде айтћан «ћарапайым талаптарыма» =зiнше жауап бергендей де болды. – Ќбу Сќрсенбаев =мiрiнде ешкiмдi, љлкендi де, кiшiнi де ренжiткен адам емес едi, – дедi. – Ал бiз ондай бола алмадыћ. Бiреуге к=ѓiлiмiз ћалса, бiр нќрселердi џнатпасаћ, љндемей ћала алмаймыз. Содан бiз де бiреулердi ренжiтiп жљремiз. Ќбекеѓ ондай емес, ќулие адам едi... Мейрамхананыѓ екi залына адам толып кеткен. Ескi партия, совет д=кейлерiнен С.Ћџбашев пен З.Камалиденов ћатысып отырды. Екеуi де с=з с=йледi. Бiраћ жазушылар ћарасы аздау к=рiндi. Отырыстыѓ соѓына таман осындаѕы баспа директорларыныѓ бiрi Ѕ. деген жiгiт менiѓ ћасыма келiп: – Ореке, сiзбен бiрауыз оѓаша аћылдаспаћ едiм. Уаћытыѓыз бар ма? – деп сџраѕан. – Маћџл. Мен ћазiр к=п кiдiрмей, љйге ћайтамын. Сыртћа шыћћан соѓ с=йлесейiк, – дедiм.

Мџнiкi осыдан екi-љш жыл бџрын Астанадан пойызбен ћайтып келе жатћанда айтћан сырыныѓ жалѕасы екен. – Келiнiѓiзбен арамыз оѓбауѕа айналды. Орал жаћтан ќке-шешесi к=шiп келiп едi. Бќрi ћосылып, менiѓ соѓыма тљсiп алды. Менiѓ не iстеуiм керек? – деп сџрайды. – Сонда саѕан ћандай кiнќ таѕады? – Ќйелiм орысша оћыѕан. Ќке-шешесi де орыс болып кеткендер. Ћазаћи тќрбиеден хабарлары жоћ. – Иќ, сонда не айтады? – Неге ауылда тџратын iнiлерiѓе к=мектесесiѓ? Неге екi балаѓды ћазаћша мектепке бересiѓ? Ќйтеуiр толып жатыр... – Љлкен кiсiлерiѓдi, аѕайындарыѓды шаћырып, ћазаћи жолмен бiтiспейсiѓдер ме? – Ондай есi дџрыс аѕайындар жоћ. Бќрi шала орыстар, надандар. – Aзiѓнiѓ ойыѓ ћалай? – Басћа ћатын алсам ба деймiн... бџѕан шариѕат тарапынан кедергi жоћ емес пе? – Кедергi жоћ... Бiраћ екi балаѓды ћайда тастайсыѓ? – Балаларымды ћимаймын. Ќлде шыдай берейiн бе? Ћалай бљйтiп =мiр сљруге болады? Бџл =зi бiр ибалы, икемдi, кiшiпейiл жiгiт. Неге екенiн бiлмеймiн, маѕан ылѕи iш тартып, жџѕысып тџрады. – Айрылысудыѓ ћажетi жоћ. Егер мљмкiндiгiѓ болса, Астанадан љй алып, бала-шаѕаѓды ертiп, к=шiп кет. «Жџмыс жаѕдайым солай» деп тљсiндiр. Џрыспа, таласпа. Алдымен келiндi љгiтте. Менiѓ басћа айтар аћылым шамалы, – дедiм сарсаѓѕа тљскен жаћсы жiгiтке. – Ондай мљмкiндiгiм бар сияћты... – Ендеше, уаћыт оздырмай, бiр шешiмге кел. Жетпiске жаћындаѕан сайын бiзден де кейiнгi жiгiттер аћыл сџрай бастапты. Ћџдайдыѓ мџнысына да шљкiр!


18 наурыз 2006 жыл Осындаѕы «Есiк» ресторанында А. Сќрсенбайџлыныѓ дљниеден =ткенiне 40 кљн толуына орай ас берiлдi. Шамамен 350 – 400 адам жиналды ѕой деймiн. К=п с=здер айтылды. Бiр топ жазушылар да ортаѕа шыћтыћ. Маѕан Ћ.Жџмадiлов пен Г.Бельгердiѓ пiкiрлерi џнады. Aзiм де едќуiр толѕадым бiлем. Негiзгi баѕыттарым: Алтынбек о бастан халћына к=сем болу љшiн туѕан жiгiт едi, соѕан жеткiзбедi. Ендi ол азаттыћ ћџрбандары А.Байтџрсынов, М.Шоћай, М.Дулатовтардыѓ ћатарына барып жатты. Ћазаћтыѓ жаѓа заман тарихында оныѓ аты мќѓгiлiкке ћалды. Бiз ес бiлгелi кљллi халыћтыѓ, Алатаудан – Атырауѕа шейiн, Ћаратаудан – К=кшетауѕа дейiн тџтас аза тџтћанын к=рген емес едiк. Осыѕан осындай џл тапћан Алтынбектiѓ ата-аналары шљкiршiлiк етуi керек т.б. Жалпы, осы ћазадан соѓ ћазаћ ћауымыныѓ ћатты ћобалжып, едќуiр дљрлiгiп тџрѕаны рас. Тiптi ћолжаулыћ Мќжiлiстiѓ =зi ћарап ћалмады. Т.Ќубќкiров, С.Ќбдiрахманов, А.Тшанов секiлдi депутаттар адами аћ адал пiкiрлерiн бiлдiруден жалтарѕан жоћ. К=шеде, љйде, жџмыста, моншада, к=лiк iшiнде – бќрiнде љздiксiз талћыѕа тљсiп жатћан осы оћыс, одаѕай оћиѕа. Ел iшiнде де солай деп естимiз. Соѕан ћараѕанда, халыћ кќдiмгiдей сауаттанып, есiн жиып ћалѕанѕа џћсайды. К=пшiлiк ћиянатћа к=нгенменен, оны ешћашан маћџлдамайтыны ежелден белгiлi. Депутат А.Тшанов =ткен жолы: шексiз арам байлыћты иеленгендер сол байлыћтан айрылып ћалмас љшiн кез келген ћылмысћа бара бередi деген ћарапайым, бiраћ ащы шындыћты дџрыс айтћан екен. «Отан» партиясыныѓ аппаратында ћызмет атћаратын менiѓ бiр жерлесiм К. Ш. осы ќѓгiмелердi естiген соѓ: – Алтынбектi «к=сем» атап, Ћонаевтыѓ ћатарына ћосып жiбердiѓ бе, немене? – деп таѓырћады. – Кiм Ћонаевты к=сем к=рiптi? – деп мен де таѓырћау сџраћ ћойдым. – Ендi Ћазаћстанды џзаћ жыл басћарып, =сiп-=ркендеттi емес пе?

рий, бiресе пьеса, бiресе повесть, ќѓгiмелер жазѕан болып жљрдi де, соныѓ бќрiнен ештеме =ндiре алмаѕан соѓ, бiртебiрте кќдiмгi кљншiл дилетантћа айналып кеттi. Маскљнем, азѕындыћ жолѕа тљскендерi бар. Бџл жаѕынан Клодтыѓ iзбасарларын ћазаћ =нерiнiѓ арѕы-бергi тарихынан iздеп табуѕа болады. Ќсiресе дљниеден ертерек =тiп кеткен бiздiѓ бiр замандасымыз оѕан ерекше џћсайтын едi... Бiзде шыѕармашылыћ психологияны осыншама нќзiк, дќл, жан-жаћты ашып берген реалистiк шыѕарма жоћтыѓ ћасы. Ќрине, мџндай кiтаптарды жалпы ћарапайым оћырманныѓ оћымайтыны хаћ. «Шабыт» – шын мќнiсiндегi элитарлыћ роман. Ал ћазаћћа ћазiр элитарлыћ озыћ љлгiлер керек пе, керек емес пе?
 15 сќуiр 2006 жыл Мен ќдетте ћызмет барысында, баспа жџмысына ћатысты кездесетiн ћиындыћтар, мќселелер ж=нiнде дќптерiме тќптiштеп жазѕанды џнатпаймын. Aйткенi жџмыстыѓ аты – ћашан да жџмыс... Мџнда да џсаћ-тљйек «ћызыћтар» жеткiлiктi. Бiраћ солардыѓ бќрiн, сенiѓ =мiрбаяныѓа ћатысты болѕанмен, =мiр тарихыѓ љшiн пќлендей маѓызы жоћ. Дегенмен, сондай «ћызыћтар» к=бейiп кетсе, белгiлi дќрежеде =мiр тарихыѓды толыћтыра тљсуi мљмкiн. Биыл, мќселен, баспамызѕа мемлекеттiк сџраныс бойынша берiлуге тиiстi тендерге ћатысу кезiнде небiр «ћџћайларды» бастан кешiрдiк. Тљн ортасы жаћындаѕанда Астанадаѕы бiздiѓ министрлiкте ћызмет атћаратын Райхан ћарындасым звондайды. – Аѕа, бiзге тездетiп адам жiберуiѓiз керек болып тџр. Таћырыптыћ жоспар к=лемi бойынша ќрбiр баспа табаћћа б=лiнген аћша м=лшерiн ћайта ћарауымыз керек, – дейдi. – Неге ћайта ћараймыз? Мен жуыћта басћарма бастыѕымен с=йлесiп, ќр баспа табаћћа алпыс бiр мыѓ жетi жљз

теѓге жџмсайтынымызды келiскен сияћты едiк ћой, – деймiн. – Бiраћ сiздер жљргiзiп келе жатћан «Ауыл кiтапханасы» сериясына таѕы бiреулер сырттарыѓздан ћџда тљсiп, ќр баспа табаѕына елу мыѓ теѓге ћойыпты. – Ол ћайсысы? – Бiр мыћтылар болуы керек. Ол «мыћтыныѓ» кiм екенiн естiгенмiн. Тендерге ћатысып ћайтћан орынбасарым айтып келген. Осындаѕы бiз отырѕан ѕимараттыѓ ќкiмшiлiгi бiзге айтпай, бiздiѓ №26 лотћа заказ берiп, еѓ т=менгi соманы џсынѕан. Мемлекеттiк тапсырыс берудiѓ =те-м=те шикi жасалѕан Заѓы бойынша, кiтаптарды кiм арзанѕа шыѕармаћ болса, тендердi сол жеѓiп алуы керек. Соѓѕы кездерде ќрћилы кездейсоћ адамдар осы ќдiстi пайдаланып, мемлекет тарапынан б=лiнген миллиондарды талап ќкетiп жатыр. Кiтап – бќтiѓке шыѕару емес. Арзан ћаражат жџмсалатын рухани дљниенiѓ де ћџны арзандап кететiнiн бiлгiсi келмейтiн чиновниктер осындай тљкке ћажетсiз тендерге сљйенiп, =здерiнiѓ к=зтаныстары мен ћалталастарын жарылћап жатћанын ћазiргi баспа, баспас=з саласында жљргендердiѓ бќрi жетiк бiледi. Бiраћ жљгенсiздердi ауыздыћтайтын ешкiм жоћ. Еѓ жаманы – осыныѓ бќрiне елдiѓ етi љйренiп кеткен. Ал биылѕы ќѓгiменiѓ сыйћы мынандай. Министрлiк тарапындаѕы ар-џяты бар, маѕан тiлеулес ћарындасымныѓ с=зi ќлгiндей. Ќрине, маѕан iш тартып, жанашырлыћ к=рсетiп тџрѕаны с=зсiз. – Алдын ала љйлестiрiп жасамаушы ма едiѓдер? Баспалар љйiнен басћа да бiзбен бiрге тендерге тљскен баламалы баспалар бар емес пе? – деп сџрауыма тура келдi. – Аѕа, мен бџл жолы министрлiктi тексеруге келген кiсiлердiѓ ћасында жљрiп, бџл жолѕы б=лiске уаћтысында ћатыса алмай ћалдым. Кешелi берi бастыћтар шаћырып алып, осы жџмысћа ћосып ћойды. Ћазiр кљнi-тљнi ћайта есептеп жатырмыз. – Жарайды. Сонда не iстеуiмiз керек? – Оны =зiѓiз де бiлесiз ѕой... Ќр баспа табаћћа б=лiнетiн ћаржы м=лшерiн азайтпасаћ болмайды. – Aткен жылы ќр баспа табаѕына елу сегiз мыѓ сегiз

жљз сом ћаржы алып едiк. Ал биыл елу љш мыѓнан да т=мендеп кетедi екенбiз. Демек, авторларѕа к=к тиын ћаламаћы т=лей алмаймыз ѕой. – Аѕа, басћа лаж жоћ. Ћайта есептеу љшiн Тамараны тездетiп аттандырмасаѓыз болмайды. – Жарайды, келiстiк. Тамара ертеѓгi џшаћћа шыѕады. Осы ќѓгiменiѓ аныћ-ћаныѕын кеше естiдiм. Маѕан жаны ашыр баспагер iнiмнiѓ бiрi «Баспалар љйi» ќкiмшiлiгiнде ћызмет iстейтiн жiгiтке кездесiп: – Ќй, сендердiѓ бџларыѓ не? Неге «Ћайнардыѓ» сыртынан оларѕа тиесiлi лотты сатып алмаћ болдыѓдар? Ќлде бiлмей ћалдыѓдар ма? – деп сџрайды. – Бiлдiк. Бiраћ министрлiктегi бастыћтар аяћ астынан бiздiѓ бастыѕымызѕа тапсырма берiп, «Ауыл кiтапханасына» заказ берiѓдер, ћаѕаздарыѓды толтырып жiберiѓдер деп тапсырма берiптi. – Ау, сендер ћашаннан берi кiтап шыѕаратын болып едiѓдер? Тендер мќжiлiсi љстiнде Есенѕалидыѓ: «Мусорщиктер де баспа ашып алѕан ба?!» деп мазаћтаѕанын естiген шыѕарсыѓдар? – Мен ештеѓе бiлмеймiн ѕой, к=ке. Бастыћтардыѓ бiр ойлаѕаны бар шыѕар... Осы оћиѕадан соѓ, осы жердегi азѕантай пiкiрлес iнiлерiммен бiрге мынадай ћорытындыѕа келдiк. Мен биыл белгiлi саясаткер Алтынбек Сќрсенбайџлын жаћтап, љш мќрте баспас=з бетiнде т=бе к=рсеткен екенмiн. Ќуелi – ол негiзiн ћалаѕан «Наѕыз Аћ жол» партиясын тiркеуден =ткiзу керек деген хатћа =згелер ћатарында ћол ћойдым, екiншiден – Алтынбек ћайтыс болѕан соѓ оѕан ћастандыћ жасаушылар жазалануы керек деген хатћа таѕы да ћол ћойдым. Љшiншiден – марћџмныѓ ћырћына арналып жайылѕан дастарћан басында сегiз жазушыныѓ ћатарында с=з с=йлеп, =зiмше баѕа берген болдым. Бiздiѓ бџл с=зiмiз келесi кљнi «Жас Алаштыѓ» бетiнде жарияланды. Былайша ћараѕанда, ешкiмнiѓ басы жарылып, к=зi шыѕатындай ќрекет емес. Рас, сегiз жазушыныѓ iшiнде айрыћша Г.Бельгер мен менiѓ с=зiм ќлдекiмдерге ћатты џнап, ќлдекiмдерге џнамай ћалыпты деген алыпћашпаны естiсем

де, оѕан пќлендей мќн бергенiм жоћ. Aйткенi мен – саясаткер емеспiн. Ешћандай партияда жоћпын. Саяси акцияларѕа, жиындарѕа ћатыспаймын. Мќселен, соѓѕы айдыѓ iшiнде «Ќдiлеттi Ћазаћстан» ћозѕалысы мен «Отан» партиясынан арнайы шаћыру ћаѕаздарын алсам да, барѕаным жоћ. Ќрине, менiѓ де ќркiм секiлдi идеологиялыћ џстанымдарым бар. Бiраћ саяси кљреске араласу – менiѓ жазушылыћ жолыма кереѕар нќрсе деп бiлемiн. Жазушы саяси мљдделерден жоѕары тџруы керек деген сенiмнен ќзiр айрылѕаным жоћ. Aйткенi кез келген саясат – =ткiншi. Ал =нер мќѓгiлiк ћаѕидаларѕа ћызмет етеуi тиiс. Ал Алтынбекке жаћын жљруiм – жеке бастыћ, адамгершiлiк ћасиеттердiѓ љйлесiм табуынан едi. Кездескенде к=п с=йлескенiмiз рас. Ќрћашан пiкiрлерiмiз бiр жерден шыѕушы едi десем, =тiрiк болар едi. Aйткенi ол, орысша айтћанда, до мозга и костей саясаткер, социолог (ќлеуметтанушы) жiгiт едi де, мен к=бiнесе тыѓдаушыныѓ ћызметiн атћарсам керек. Оныѓ бiр жаћсы жерi – ћарсы пiкiрге ћџлаћ аса бiлетiн. Туысынан талантты, ниетi жаѕынан – џлтшыл болатын. Ќйтеуiр осы Алтынбектен кейiн бiздiѓ саламыз министрге жарымай ћойды. Aйткенi бiздi басћаруѕа келгендер – жанашырлар емес, мансапћорлар ћатарында жљр. Осындай бiр мансапћорѕа менiѓ Алтынбек Сќрсенбайџлын ћорѕаштап с=йлеген ќрекеттерiм џнамай ћалѕан болуы керек. – Сiздi бџл жолы жазаѕа тартып жiберудi ойлаѕан екен. Бiраћ ћџдай саћтапты. Райхан ћарындасымыздыѓ арћасында аман ћалыпсыз, – дейдi iнiм. – Дегенмен, сiзге мыћтап ескерту жасалыпты. – Ол да мљмкiн-ау. Сiздiѓ шыѕарып жљрген таћырыпты тартып алуѕа =зге танымал баспагерлердi пайдалана алмас едi. Сондыћтан жџмыстан кету ћаупi т=нген ана жiгiттi оп-оѓай к=ндiрген ѕой! – деп болжам таѕы бiр баспагер. – Бiраћ сол жiгiттi жаѓа басшылыћ бќрiбiр ћызметтен босатып жiберiптi ѕой. – Бџл Алтынбектiѓ адамы, соныѓ туысћаны ма, жерлесi ме, сондай бiреу. Алтынбектiѓ арћасында Алматыѕа келiп, ќбден байып кеткен. Жеке базарлары бар к=рiнедi.

Ќрине, аш ћалмас. Ореке, айтпаћшы сiз бџнымен тќуiр емес пе едiѓiз? – Сќлемiмiз тљзу болатын. Алтынбектi т=ѓiректеп жљретiнi рас едi... – Сол жаћсы жiгiтiѓiз ендi жаѓа бастыћтарѕа жаѕыну љшiн бес минут ойланбай, сiздi сатып кеттi. – Бiраћ =зi ћызметiн саћтап ћала алмады емес пе? Соѓѕы айда Астанаѕа љш рет барып ћайтћан менiѓ =те орныћты орынбасарым да ћатты тљѓiлiп жљр. Ал =нер ћайраткерлерi, артистер Елбасыныѓ атына ћайта-ћайта љндеулер жариялап, бiресе ћазаћ тiлi мен мќдениетiнен тљк хабары жоћ «орысшыл» министрдi айыптап, бiресе Ѕалымдар љйiн саћтап ћалуды =тiнiп, ќбiгерленiп жатыр. Еѓ арѕысы ћашан да билiктiѓ с=зiн с=йлеп келген Бибiгљл Т=легенова «апамызѕа» шейiн соѓѕы кездерде теледидар алдында ренiштерiн жиi айтатын болып жљр. «Ћазiр елiне жаны ашитын зиялылар жоћ» деген – бос с=з, ќрине. Мына заман сол зиялылардыѓ к=ѓiлiн кљптi ћылып ћойса, ћайтпек керек? Кезiнде аузы дуалы Абай айналасын тљзей алды ма? Абайдыѓ џлылыѕы – тек бќрiн жасырмай айтып кеткенi едi.
 23 сќуiр 2006 жыл Жуыћта Жас=спiрiмдер театрында Асћар Тоћмаѕамбетовтiѓ 100 жылдыѕы атап =тiлдi. Ѕ.Ћабышев жаћсы баяндама жасады. С.Жљнiсов, М.Шаханов, К.Ќмiрбеков, С.Оспанов, М.Рќшев т.б. естелiктер айтты. Облыстан келген ќкiмнiѓ орынбасары с=з с=йледi. Ол =з с=зiнде Ћызылорда облысынан шыћћан ћазiргi жазушылар iшiнен Ќ.Нџрпейiсов пен Ш. Сариевтi атап =ттi. Соныѓ с=зiн џнатпай тыѓдап отырѕан менiѓ ћасымдаѕы Сќкен Иманасов маѕан ћарай бџрылып: – Ќй, мынауыѓ неге сенiѓ атыѓды атамайды? – деп сџрады. – Мен Ћызылорда облысыныѓ к=лемiне сыймаймын

ѕой, – деп ќзiл-ћалжыѓѕа сљйеген менiѓ жауабымды тыѓдаѕан Сќкен жайбараћат, байсалды дауыспен: – Тџманбай екеумiз Талдыћорѕанѕа, елге барѕан едiк. Сондаѕы бiр отырыста ћазiргi ќдебиет, поэзия жайында с=з болды, – дедi. – Сонда едќуiр сауаты бардай к=рiнген жергiлiктi жiгiттен, =зi менiѓ туысым едi: «Сенiѓше, ћазiргi ћазаћтыѓ кљштi аћындары кiмдер?» деп сџрадым. Мџны естiп, ћасымдаѕы Тџманбай ћозѕалаћтап, ж=ткiрiнiп ћойды. Сiрќ, =зiнiѓ аты аталатынына дайындалып отырса керек. Ал менiѓ ќлгi танысым тљк ойланбастан: «Е, ендiгi еѓ кљштiлерiѓ Шаханов пен Сариев ћой. Телевизордан жиi к=ремiз», – демесi бар ма? Бiз екеумiз тљк љндемей ћалдыћ. Бiрдеѓе пiкiр айтсаѓ, «ћызѕанып отыр бџлар» дейдi. Оћушыларымыздыѓ сыйћы осындай. Ќкiмдердiѓ сыйћы анандай. Сендердiѓ Ћызылорда жаѕы баяѕыда сауатты, кiтапћџмар ел секiлдi едi. Ендiгi тљрлерiѓ мынау ѕой. Елдi надан ќкiмдер басћарса, аћыры сондай болады. – Бџрындары да оншалыћ оѓып тџрмайтын, олар да алдарына барып кiшiрейген жаѕымпаздарды, =тiрiк маћтаѕандарды ерекше џнататын. Соларды кљтiп, жаѕдай жасайтын. Дегенмен, бiлiмдар, кiсi сыйлайтын танымпаздар да бар едi.Мќселен, мен бiлетiнде Ћызылорда облысын Кеѓес дќуiрiнде басћарѕан И.Ќбдiкќрiмов, Е.Ќуелбеков ойы озыћ, жљйрiк адамдар едi.Aзiм туѕан Шиелi ауданында Ћ.Мџћаметжанов, М.Ахметжанов, Ж.Тџрабаев секiлдi азаматтар адамгершiлiк, бiлiктiлiк болмысымен елдiѓ есiнде ћалды. Ћазiр соныѓ бiреуi жоћ... Пысыћайлар ћаптап кеттi. Жаћсы, жаманды айыратын оћырманыѓ кљнк=рiс ћамымен базар кезiп жљр. Ћайта ћазаћ ќдебиетiн жасауѕа азды-к=птi еѓбектерi сiѓген бџрынѕы џрпаћты еске тљсiрiп жатћандарына шљкiршiлiк етуiмiз керек шыѕар. Елде жљргенде мен Асекеѓдi талай к=рдiм. Алматыѕа ћоныс аударѕаннан кейiн да Жазушылар одаѕында, «Ћазаћ ќдебиетi» газетiнiѓ редакциясында кездесiп, џзаћ ќѓгiмелескенiмiз бар. Ћызылордаѕа командировкаѕа барѕанымда бiр жолы Ћомшабай С. екеумiздi љйiне ћонаћћа шаћырып, ыћыласпен кљтiп алѕаны есiмде. Сонда: – Алматыдан келген жiгiттер «Асекеѓ сараѓ екен» деп

жамандап кететiн к=рiнедi... Алматыныѓ ћай аш-арыѕын љйiме шаћырып, тойѕызып жiберуiм керек?! – дегенi бар. «Ћазаћ ќдебиетi» газетiндегi кездесуде мен ћарап отырмай: – Асеке, осы сiздiѓ замандас аћын, жазушыларыѓыз паспорттарында неге жастарын кiшiрейтiп жазуѕа ћџмар болѕан? – деп сџраѕаным есiмде. Асекеѓ жымиып кљлiп ћойып: – Кiмдi айтасыѓ? – деп к=зiнiѓ астымен ћулана, сыѕырая ћараѕан. – Мќселен, менiѓ жерлес аѕаларым Ћалмаћан Ќбдiћадыров, Нартай Бекежанов с=йткенiн бiлемiн. Ћалекеѓ дљниеден =тер кезiнде жасыныѓ ќлдећашан алпыстан асып кеткенiн к=ѓiлiн сџрай барѕан бiздерге =з аузымен айтса, Нарекеѓнiѓ к=зiн к=ргендер «ол Кенен Ќзiрбаевпен ћџрдасы ретiнде ћалжыѓдасып отырушы едi» дейдi. Кенекеѓ документi бойынша 1890 жылы туды деп к=рсетiлген. Бџл ћалай? – Ондайлар болды, – деп Асекеѓ бџдан соѓ ж=н с=зге к=шкен. – Мен, мысалы, жасымда «комсомол аћыны» атандым. Атымызѕа лайыћ жас к=рiнуге тырыстыћ. Бiразымыздыѓ сол кездегi аса беделдi саяси џйым комсомол ћатарынан шыћћымыз келмеген шыѕар... – Сонда =зiѓiз ћай жылы тудыѓыз? – деп сыншы Ћадiрбек Уќлиевтiѓ «шалѕа» ћадала тљскенi бар. – Е, бiз де талай жасты артћа тастадыћ ћой... – деп Асекеѓ бџлтарып кетуге тырысћан. – Сексен жылдыѕыѓызды ћашан =ткiзбек едiѓiз? – Сексен... Документ бойынша ќлi тола ћойѕаным жоћ. Бiраћ жаћындап ћалдыћ. Мџндай жауапћа бiздiѓ ћалжыѓбас Ћадiрбектiѓ оѓайлыћпен ћанаѕаттанбайтыны тљсiнiктi. – К=ке, онда сiз де сексендi ћайырып тастаѕан болдыѓыз-ау! – деп гљжiлдедi. Асекеѓ жымиып кљлiп ћойды. Бiраћ «олай емес» демедi. – Ћџдай бiледi, к=ке, сiз Сќбит Мџћановпен тљйдей ћџрдас боларсыз-ау! – деп ол кездегi жас сыншы =зiнше жылдам ћорытынды жасаѕан едi.

– Ћалай екен? – Ой, тамаша ѕой! Осы арада Ћадiрбек Уќлиев келiп килiктi. – Ќй, наѕашы, ћалтаѓда аћшаѓ бар ма? – деп сџрады. – Бар. Ћанша керек едi? – дедiм. – Ћой. Ћалжыѓдаѕаным ѕой. Ырымѕа он теѓге берсеѓ жарайды, – деп кљлдi Ћ. Уќлиев. Бљгiндерi бiздiѓ ћатарымызда еркiн с=йлесiп, к=ѓiлдi ћалжыѓ айтатын замандастарымыз да азайып барады. К=пшiлiгi бас ћамыныѓ соѓына тљсiп кеткен. О бастан арџяты аздары билеушiлердiѓ ћолтыѕына кiрiп алып, кљнiтљнi солардыѓ аузына ћарап отырады. Соларды маћтап маћала жазады, кiтап жариялайды. Ћолынан келгендерi параѕа белшесiнен батып, байып жатыр. Ендi сол арамнан жинаѕан дљниесiн саћтап ћалу љшiн «аюды апа, тљлкiнi жезде» ћылып, «бiзде бќрi керемет» деп шыр-пыр болады. Еѓ жаманы осылардыѓ бiразы =здерiн жазушымыз деп ойлайды. Бџрындары «демократ» болып, Президенттi сырттай ѕайбаттайтындар ендi «авторитарист» пе, сондай бiреулердiѓ ћатарында жљр. Шынында, бџлар демократ та, автократ та емес, бiр ћџлћынныѓ ћамын кљйттейтiндер, конформистер. Ћаттыраћ айтсаћ, ћара ниеттiлер. Халыћтыѓ ћанын сорып жатћан да осылар. Мџндайлар ќсiресе билiк басында отырса, аса ћауiптi болады екен. Бiздiѓ жаћсы таныстарымыз арасында да осындайлар бар. Соларды к=ргiм келмейтiнiн айтсам, ћасымдаѕы аћк=- ѓiл ћосаѕым: – Саѕан бiрдеѓе iстедi ме? Оларда сенiѓ не шаруаѓ бар? – деп кейидi. Ал Жазушылар одаѕында =тетiн жоѕарыдаѕы жиындарда да бiрдi-екiлiмiздi маћтап, бiрдi-екiлi ќдеби мќселелер талћылаѕанмен, баяѕы кеѓес заманындаѕыдай ћызу-ћызу с=здер айтылмайтын болды. Ол тџстарда жiкшiлдiк тартыстар дендеп тџрѕандай к=рiнгенмен, ел-жџрттыѓ к=кейкестi мќселелерi де жазушылардыѓ назарынан ћаѕыс ћалмаушы едi. Еѓ бастысы – ћатал тќртiп негiзiнде ћџрылѕан коммунистiк билiк ќдебиет, =нер адамдарыныѓ пiкiрiмен бќрiбiр санасатын, ћадаѕалай отырып, ћџлаћ асатын.

Ћазiр соныѓ бiрде-бiрi жоћ. С=зiн тыѓдайтын ћџлаћ таппаѕандыћтан, зиялылар да ќбден џсаћтап кеткен. Ќдiлетсiз кеѓес заманында жазушылардыѓ ћарны тоћ едi. Тќуелсiз Ћазаћстанда олардыѓ кљнi ќкiмдерге ћарап ћалды.
 29 сќуiр 2006 жыл Кешегi «Жас Алаштан» Сќкен Иманасовтыѓ бiр беттiк =леѓдерiн оћыдым. Аћын бќрiн жеткiзiп, жаћсы айтћан. Ой азабы да, сезiм сергелдеѓi де бар. Жалпы, ќзiрше ќдебиетте алпысыншы жылдардыѓ џрпаѕы озып тџрѕаны аћићат. Осында бiр ћисыћ мойын, тар маѓдай баспагер бар едi. Бџрынѕы полиграфист-инженер. «Жазушыда», облыстыћ баспаханада кезiнде ћызмет iстеген. Берекесiз, кљлегеш жiгiт. Кеѓес заманындаѕы бiр д=кеймен жаћын туыстыѕы болѕандыћтан, ќжептќуiр амалдар џстап жљрген. Кейiнгi жылдары =зiнше жеке баспа ћџрып, бiрдеме кiтаптарды шыѕарып кљнелту жолына тљскен. Ћай кљнi дќлiзде ћарсы кездесiп ћалып, ќлгi ћисыћ мойыннан: – Ћалай, жаѕдайыѓ ћалай? – деп сџрасам, бџл неме аяћ астынан бџлћан-талћан болып шыѕа келмесi бар ма?! – Aздерiѓiз бар аћшаны алып, жетiсiп жатырсыздар. Ал бiзге тљк жоћ! – дейдi. – Кiм жетiсiп жатћан? – деп сџрамаймын ба? – Бiз де адамбыз... Бiздiѓ де кљн к=ргiмiз келедi... – деп ћисыћ мойын басын ала ћашып, жылыстап кете барды. – Дџрыс ћой. Бiраћ оѕан менiѓ не ћатысым бар? Ренiшiѓдi Астанадаѕы бастыћтарѕа айтпайсыѓ ба? – деген менiѓ уќжiмдi тыѓдаѕан жоћ. Ћисыћ мойынныѓ осы ќрекетi жайында к=ршi отырѕан баспагерiме айтсам: – Ой, ол бiр оѓбаѕан ѕой. Мен онымен амандаспаймын да! – дедi. – Баяѕыда оны анау Тќшкенбай артына бiр теуiп ћуып жiберген. – Неге?

– Е, сондай оѓбаѕан болѕан соѓ, с=йткен шыѕар... – Ћызыћ екен. Ќрине, оныѓ тендерден =тпей ћалуы обал-аћ. Бiраћ неге маѕан ренжидi? – Ћызѕанѕаны шыѕар. – Ћызѕанатын жердi тапћан екен. Жылына жетпiссексен миллионды жамбастарына басып жатћандарды к=рмей, маѕан келiп џрынѕаны несi бџл байѕџстыѓ? Дегенмен, ћисыћ мойын жiгiттiѓ =йтiп бљлiнетiндей ћисыны бар. Ол тљгiл (ћџрыѕанда пќленбай жыл баспа айналасында жљрген жiгiт емес пе?), ќлiптi таяћ деп бiлмейтiн ќлдекiмдердiѓ жекеменшiк баспалар ашып алып, мемлекеттiѓ миллиондарын жџтып жатћаны ып-рас. Соѕан кљйiнгенi шыѕар. Тек ќдiрiсiн таппай ќбiгерге тљскенi =кiнiштi-аћ.
 17 мамыр 2006 жыл Бiздiѓ љйдiѓ ћасында Есентай деген џзынша =зен аѕып жатады. Кеѓес заманында Весновка аталушы едi, тќуелсiздiктен соѓ бџрынѕы ћазаћи атын ћайтарып алѕан. Арна бойын сатылап, екi жаѕалауын цементпен таћтайлап тастаѕан. Aзеннен г=рi ћаланы ћаћ жарып =тетiн каналѕа к=бiрек џћсайды. Бiз ћоныстанѕан тџста, ЋазМУ-дiѓ iргесiнде ќжептќуiр сквер-бау бар едi. Осы т=ѓiректегi ћалалыћтардыѓ серуенге шыѕып, сейiлдейтiн орны. Мен де анда-санда осы жерге келiп, демалып ћайтамын. Арнаѕа ќлi су жiберiлмеген, ћџм басћан табаны ћџрѕаћ. Бiраћ бау iшiнiѓ ауасы м=лдiр таза. Аз-кем салћын желкем есiп тџрады. Ћай кљнi тљстен кейiн осы жерге келiп, астыма газет орамын салып, ћойтастыѓ љстiне барып отырѕаным сол едi, анадайда аѕаштыѓ к=леѓкесiнде =зара гуiлдесiп ќѓгiмелескен љш жiгiтке к=зiм тљстi. Ортасындаѕы жас шамасы ћырыћтардан асћан, бурыл шашты, жџпыны киiмдi бойшаѓ жiгiттiѓ даусы =згелерiнен ћаттыраћ естiледi. Ћџлаћ тљруiме тура келдi.

– Бiз ел емеспiз! – дейдi бџл ћасындаѕы жасы кiшiрек екеуге алма-кезек ћарап. – Ќне, анау ћырѕыздарды айт: бiз соларды оншалыћ менсiнбеушi едiк. Онымыз бекер екен. Бќрi жиналып Аћаевты аударып тастады. Ћазiр ћанша жамандасаћ та, ћырѕыздардыѓ жаѕдайы бiзден к=ш iлгерi. Ойына келгендерiн айтады, ойына келгендерiн ашыћ жазады. К=шеге шыѕады, к=семдерiн орталарына шаћырып, талаптарын ћояды. Ешкiм атып, асып ћудалап жатћан жоћ. Осыны айтып тџрѕан џзынтџраѕа ћасындаѕы бќкенесi бiрдеѓе дедi ме (даусын ести алмадым), бџнысы тiптi ашулана бастады. – Былшылбай с=з! – деп анаѕан жекiп тастады. – Ћырѕыздар Алматыѕа келiп сауда жасап жљрсе – сататын, =ткiзетiн дљниелерiнiѓ болѕаны. Бiздiѓ жаћтыѓ ћатындары да Бiшкекке барып, киiм-кешек алып ћайтады. Содан ауылѕа апарып сатады... Ал бiз немiздi сатып, саудаѕа саламыз? Aзiмiз шыѕарып жатћан бiрде-бiр ћџнды бџйымымыз жоћ. Немене, =тiрiк пе? Ћасындаѕы бќкенесi таѕы бiрдеменi айтып, мiѓгiрледi. – Ћырѕыздар бiзге ћараѕанда кедей шыѕар... – деп џзынтџра ќрбiр с=зге жеѓсiк берер емес. – Ал бiз баймыз. Бiзде мџнай к=п, астыћ к=п. Бќрiн сатып жатырмыз, сатып жатырмыз. Содан мына саѕан не тљстi? Сен ћырѕыздан байсыѓ ба? Ќ, олай емес пе?.. Онда не шатып тџрсыѓ?! Бџл љшеудiѓ ќѓгiмесi бiрте-бiрте бџзыла бастады. Aзiнше =зеуреуден тыйылмаѕан џзынтџра, бќлкiм, жџтып алѕан болуы керек... – Бiз батыр ћырѕыздардыѓ тырнаѕына татымаймыз! – деп, тiптi љдетiп жiбердi. – Ел де сонда, ерлер де сонда! Ал бiздiѓ жљрiсiмiз мынау... Бiз бљйтiп адам болмаймыз! – дедi де, ћолын бiр сiлтеп, серiктерiн тастап, еѓiстегi =зекке ћарай жљре бердi. Ћалѕан екеуi сќл кљбiрлесiп тџрды да, бiреуi шыѕысћа, екiншiсi батыс жаћћа бџрылып кете барды. «Љшеуiѓ љш баѕытпен жљрсеѓ, ћайтып ел боларсыѓ, жiгiттерiм?» деп ойладым мен ћойтастыѓ љстiнде жападанжалѕыз отырып.

пе? Ћолыѓыздаѕы љлкен билiктi пайдаланып, параѕа белшеѓiзден батып ћалѕаннан саумысыз, ћараѕым?» – деп сџрауѕа батылым жеткен жоћ. Оћу, бiлiмнен хабары бар бџл кiсiге Сџлтанмахмџт аћынныѓ: К=ргенде кљмiс кесе, алтын аяћ, Бiр с=здi тамаѕыма ћойдым таяп: «Ћай момынныѓ малы бар бџл аяћта?» Демейiнше болмады, ћарап жай-аћ. Отырдым, к=рсем жекiп тастар ма деп, Шал айтты: «к=рiѓiздер, жасћанба» деп. Кесенi ћолыма алып ћарай бердiм: Iшiнде наћаћ к=зден жас бар ма? – деп, баяѕыда, 1914 жылы жазѕан =леѓiн оћып бере алмадым. Содан ћаралы љйге кiрiп, ћџран оћылып болѕан соѓ, дастарћан басында ќдеттегiдей ћысыр ќѓгiмелер басталды. Жиналѕандар, ќсiресе ќйелдер жаѕы бiздiѓ ортамыздаѕы жалѕыз ћалталы ћайраткерге ћошемет к=рсетумен болды. Еркектер жаѕы, неге екенi белгiсiз, сызданып сыр бермедi. Тек Шиелiден к=шiп келген дќрiгер жiгiт маѕан ћарай мойнын бџрып: – Ореке, мен жуыћта Ћадыр Мырза Ќлiнiѓ «Иiрiм» деген кiтабын оћып едiм... Онша тљсiнбедiм, – дедi. Ќѓгiменiѓ маѕан жаћындау таћырыпћа ойысћанына iшiм жылып: – Неге? – деп сџрадым. – Бiлмедiм... Бiз жазушыларды бџрын керемет к=рiп, љлгi-=неге тџтушы едiк. Ал мына кiтапты оћыѕаннан кейiн тiптi бiртљрлi болдыћ. – Сонда ћалай? – Жазушылар шетiнен к=рсећызар, ћызѕаншаћ, кљншiл, бiр-бiрiмен басы пiспейтiн, араздасћыш, арызћџмар халыћ екен ѕой. Ќрi шетiнен iшкiш, араћћџмар, ћатынћџмар ма, немене? Мен кќдiмгiдей тосылып ћалдым. Артынша мынадай дќлел айттым: – Жазушылар да кќдiмгi басы жџмыр пенделер ћатарын-

да. Ендеше, оныѓ =мiрiнде, мiнезiнде ћателiктер, олћылыћтар, жаза басулар болмай ћоймайды. Солар турасында жазудыѓ айып-шамы жоћ. Бiраћ мынаны ескеру керек. Аћын, жазушылар ћашан да халыћтыѓ назарында, ќсiресе ћазаћта солай ћалыптасћан. Бiр маћтаншаћ жазушыны к=рсе, бiр iшкiш аћынды к=рсе, «бџл ћалай?!» деп таѓырћасады. Содан бџлардыѓ бќрi маћтаншаћ, бќрi iшкiш деген терiс пiкiрлер тарайды. Оныѓ љстiне, белгiлi аћын ћаламдастар жайында «андай едi», «мџндай едi» деп кiтап жазып шыѕарса, оћырмандардыѓ ќлгiндей жаѕымсыз пiкiрлерi беки тљспек. – Сонда жазушыларымыз Ћадыр жазѕандай шетiнен... шетке шыћћандар емес пе? – Жоћ, олай емес. Ћоѕамдаѕы бар тазалыћты саћтап, сол љшiн кљресетiн, еѓ сезiмтал, еѓ саналы, уайымшыл, жанашыр ћауым солар ѕана! – деп мен ќрiптестерiмдi ашыћ маћтауѕа кiрiстiм. – Сiздер ел жаѕалап, ћаржы-ћаражат жинап, машина сџрап жљрген, ќкiмдердi маћтап очерктер жазатын, ќйтпесе араћћа тойып алѕан соѓ айналасына =сек- =тiрiк тарататын халтурщиктердi к=рiп, наѕыз аћын, жазушы осындай болады екен ѕой деп асыѕыс ћорытынды жасамаѓыздар. Наѕыз аћын, жазушы кабинетiнде тыныш отырады. Елге шыћса, ешкiмнен жылу жинамайды. Ќкiмдердiѓ алдына барып, ешнќрсе сџрамайды. Елге алу љшiн емес, к=ру љшiн, тыѓдау љшiн барады. Аузына ћараѕан аѓћауларѕа: «Ћазiргi еѓ мыћты аћын менмiн. Менiѓ =леѓдерiмдi ћаймана ћазаћтар ѕана емес, анау орыстар, аѕылшындар, жапондар маћтаѕан. Пќленбай сыйлыћты =здерi зорлап берген. Ал мынау жљрген Пќленше-екеѓдер мен Тљгеншеекеѓдер жќй орташа ѕана бiреулер ѕой. Бќрi менi кљндейдi, к=ре алмайды... Ендi ћайтсiн? Мендей болу ћолдарынан келмеген соѓ, с=йтедi ѕой!» дегенге џћсас артыћ с=здер айтпайды. «Басћалар тљгiл, Президенттiѓ =зi менен аћыл сџрап тџрады», – демейдi. Десе, ол наѕыз аћын, жазушы емес. Мiне, ћымбат пен арзанды айырудыѓ еѓ оѓай тќсiлi осы! – деп џзаћтау «лекциямды» ќзер аяћтап едiм. Таныс дќрiгерiмнiѓ бас изегенi болмаса, «Орекеѓ дџрыс айтты, керемет пiкiр екен» дегендей с=здi ести ћоймадым. Бџл жерде мџндай «монологтарѕа» ћџлаћ ћоятын адамдар ћарасы да аз едi.

Љйге ћайтћан соѓ, еѓ аћылды пiкiрдi бiздiѓ Шара ханум айтты. – К=р-жердi ћазбалай бергенше, ћџттыћтай салсаѓ ћайтер едi? – дедi. – Кiмдi, немен ћџттыћтауым керек едi? – Тљсiнбей отырѕан шыѕарсыѓ... – Тљсiнуiн тљсiндiм-ау. Бiраћ менiѓ сондайѕа ћџлћым соћпайтыны белгiлi емес пе? – Ћџлћыѓ болмаса да сыпайылыћ бiлдiре салсаѓ, неѓ кетедi? Бiреу тоныѓды шешiп ала ма? – Ешкiм тонымды шешiп алмаса да, бiр ћымбат нќрсемнен айрылып ћалѕым келмейдi... – Ол неменесi таѕы? – Соныѓ не екенiн =зiм де аныћ бiлмеймiн.
 18 мамыр 2006 жыл Жуыћта «Махаббат пен ѕадауат» атты рисала жазып бiтiрдiм. Рисала – Шыѕыс ќдебиетiнде бџрыннан бар жанр. Абайдыѓ ћара с=здерi соныѓ «ѕаћлият» (насихат) тљрi едi. Ќл-Фараби жазѕан рисалалар – негiзiнен ќлеуметтiк таћырыптарды ћамтитын трактаттар едi. Дiни, философиялыћ баѕыттарда жазылѕан (мќселен, Ћ.А.Иассауи) рисалар болѕан. Менiкi – уаћыт талаптарына орайластырылѕан ой-толѕамдарѕа келедi. Ќр тљрлi аѓыз ќѓгiмелердi, рауаяттарды, болѕан оћиѕаларды кiрiстiрiп отырамын. Европалыћ џѕымдаѕы трактат пен эссенiѓ ортасындаѕы жаѓа ќдiске айналып жатса, ћџба-ћџп. Жасы џлѕайып, азды-к=птi тќжiрибе жинаѕан, жалпы болмыс пен =мiр сырына тереѓiрек љѓiле бастаѕан жазушыныѓ ћолынан басћа не келедi? – Ќр жерден iздеп к=рiп едiм, «рисала» деген ештеѓенi таппадым. Сiрќ, ондай ештеѓе жоћ болуы керек, – дейдi аћын Сќкен Иманасов. – Бџрын жоћ болса, ендi бар ћыламыз, – деп жауап бердiм ћалжыѓ-шынын араластырып. – Еѓ дџрысы – бiлмейтiн нќрсеѓе сен араласпасаѓ ћайтедi? Абайдыѓ

«Ћара с=здерiнiѓ» т=ркiнi ћайдан шыћты? Дiни ыћылымдарѕа арналѕан шыѕыс ойшылдарыныѓ ћай кiтабымен танысып едiѓ? Сен одан г=рi менiѓ былтыр жарыћ к=рген =леѓдер кiтабымды оћып шыћћайсыѓ... – Сол кiтабыѓды алуѕа келдiм. Ћолтаѓбаѓды жазып бер. – Маћџл, – деп Сќкеннiѓ ћолына «Жарыћ дљниемдi» џстата салдым. Aзiн ќбден маћтап, ћолтаѓба жаздым. Сќкен кiтапты ќрлi-берлi аударыстырып отырып: – Ћалай =зi? – деп сџрады. – Не ћалайын айтайын? Негiзi љйреншiктi кќсiбiм прозашылыћ болѕанмен, =мiр бойы =леѓнен де ћол љзiп кеткен емеспiн. Еѓ таѓдаулыларын iрiктеп, осы кiтабыма кiргiздiм. Оћыѕандар iшiнде маћтаѕандар да бар... – Сонда кiмдер маћтады? – Осы кiтаптыѓ редакторына ќбден џнаѕан болса керек. Бес жљз данамен бастырѕалы жатћанымда: «Мџндай жаћсы дљниелердi шектеу обал ѕой!» деген дќлел айтып, мыѓ данамен шыѕаруѕа к=ндiрдi. Бiраћ баспаныѓ дљкенiнде тџрѕан кiтаптыѓ =туi =те нашар болып тџр... – Ол тљсiнiктi. Ћазiр =леѓ оћитындар =те азайып кеттi емес пе?.. Таѕы кiмдер маћтады? – Т=лек Тiлеуханов: «Дљниенiѓ бќрiн ћамтыѕан екенсiѓ» дегендей ауызша пiкiр айтты. Ћуанышбай Ћџрманѕалиев:«Сен еѓ алдымен прозашысыѓ ѕой», – дедi. Соѕан ћараѕанда, менiѓ бџл =леѓдер жинаѕым оѕан оншалыћ џнамаѕан болуы керек. – Редакторыѓ маћтаса, ол сенiѓ ћарауыѓдаѕы баѕынышты адам, –деп ћорытынды жасады Сќкен. – Т=лек аћын емес, прозашы... Aзiѓ ћалай ћарайсыѓ? Ќрбiр кiтаптыѓ баѕасын алдымен авторы жетiк бiлуi керек ћой. Мысалы, мен сондаймын... Aзiме-=зiм сыншымын. – Ал менiѓ кљдiгiм бар... Ќсiресе осы кiтабымныѓ ћалай шыћћанын шынында да бiлмеймiн, – дедiм. Мџны естiгенде, Сќкен бiрден босаѓсып, риза болып ћалды. – Мџныѓ дџрыс екен, – дедi. – Сен жазѕанымныѓ бќрi керемет, шетiнен шедевр деп ойлайтын жiгiттерге џћсамайды екенсiѓ. Бџл =те жаћсы ћасиет! Aте сирек кездесетiн мiнез.

23 маусым 2006 жыл Ѕ.Мљсiрепов атындаѕы жас=спiрiмдер театры љйiнде Ћабдеш Жџмадiловтiѓ 70 жылдыћ туѕан кљнi аталып =ттi. Бџрын бiз к=рiп жљрген тойханалардаѕыдай емес, бiр жолы залѕа кiсi толып кеттi. Жиналѕан к=пшiлiктiѓ жазушыѕа деген ыћылас-пейiлдерi де ерекше жаћсы болды – шешендердiѓ с=зiне жиi-жиi ћол соѕылып отырды. Бџѕан осы жуыћта «Ана тiлi» газетiнде Ћабдешке ћарсы жарияланѕан ћаралау маћалалардыѓ ќсерi тигенi с=зсiз. Бiреудiѓ атын шыѕарудыѓ т=те жолы – с=ге жамандау, ћазiргi тiлмен айтћанда, ћара пиар емес пе? Жазушы iнiсiн марапаттаѕан кеѓпейiлдi с=зiнде Ќ.Нџршайыћов, мќселен, мынадай џтымды реверанс жасады: – Ал ендi мен, аѕайындар, «Ана тiлi» газетiнiѓ биылѕы 24, 25-н=мiрлерiнде жарияланѕан Бегуллањ ибн Ќ. ибн Алдамжаров Ќл-Д=йтидiѓ «Ћабдештiѓ ћырыћ ћалталы ћулыѕы немесе ол Президент Н.Ќ.Назарбаевты ћалайша ћаралауѕа тырысты?» деген жалаћор маћаласына жауап беремiн, – деген кезде залда отырѕан к=пшiлiк тыныстарын iшiне тартып тына ћалды. Бџдан соѓ Ќз-аѕаѓ аз-кем тыныс жасап алды да, «Жоћ, мен бџл маћалаѕа ешбiр жауап, тљсiнiк бермеймiн!» – деп с=зiн аяћтады. Мџны естiгенде жџрт гуiлдеп, ћошеметпен ћол соћты. – Ћап, мына шал ћатырып кеттi-ау! – дедi менiѓ ћасымда отырѕан Т.Ћаупынбаев. – Бiржола =лтiрдi! – деп Т.Жамбылов мџныѓ с=зiн ћостады. Бегуллањ дегенiѓ кiм =зi? – Бекдiлда Алдамжаров деген мыћтыѓ сол. – Ау, ол алдымен =зiнiѓ аты-ж=нiн дџрыстап жазбас па? – Мода ћуѕаны шыѕар. – Алпысћа келгенде ћайдаѕы мода? Екi-љш кiсiден кейiн салтанатты жиынды жљргiзiп отырѕан Ќ.Сыѕай маѕан с=з бердi. Алдан ала ћаѕазѕа тљсiрiп ћойѕан тезистерiме сљйенiп, мен де бес-алты минут с=йлеп бердiм. Маћтадым, бiраћ =тiрiк маћтаѕаным жоћ. Жазушыныѓ љлкен еѓбегiн оныѓ таѕдырымен, Ћытай жайлаѕан ћазаћ елiнiѓ тарихи таућiметтерiмен байланыстыра ћарастыруѕа тырыстым. Менен басћалар да (С.Има-

насов, Е.Ћасћабаев, Н.Оразалин, Ћ.Iлиясов, т.б.) той иесiн к=кке к=терiп, ћыза-ћыза келгенде «Ћабдеш бљгiнгi заманныѓ Мџхтары» деп дќрiптедi. Бiраћ осы жиында Ћабдештiѓ ћатарластары, ћаламдас достарыныѓ т=бесi к=рiнбедi. Жазушылар Ћ.Ысћаћов, Ќ.Тарази, С.Мџратбеков, т.б. «бес тапал» атанѕан топтан ешкiмнiѓ ћатыспаѕандарын кќдiмгiдей с=з етiп отырды. Осы жиынныѓ алдында мен к=шеде Ћалекеѓдi к=рiп ћалып: – Оу, сiздiѓ Ћабдеш досыѓыздыѓ тойы =ткелi жатыр екен ѕой. Aзiѓiз баяндама жасайсыз ба? – деп сџраѕанмын. – Жоћ, жасамаймын, – деп Ћалекеѓ бiрден басын шайћады. – Ќлде Ќкiм аѕамыз баяндамашы болып бекiтiлдi ме? – Жоћ, ол да баяндама жасаудан бас тартћан. – Неге? – деп сџраѕанмын. Пќлендей дипломатиясы, ћазаћша бџлтаѕы жоћ Ћалекеѓ осы жолы кiбiртiктеп, бей-жай кљлiѓкiреп ћойып: – Ќй, сол Ћабдешiѓдi ћойшы! – дедi. – Неге? – Ей, =зi ћарап жљрмейдi... Aзгеше пысыћ болып барады. Оны тiптi анау жерлес аѕайындары да онша џнатпайды. «Ана тiлiндегi» оралман жiгiттiѓ жазѕандарын оћыѕан шыѕарсыѓ? Солардыѓ айтћандарыныѓ жаны бар... – К=ркем шыѕарма кейiпкерлерiн ондай емес едi, мџндай емес едi деп талдау дџрыс бола ма? – Ћабдештiѓ жазѕандары жќй к=ркем шыѕарма емес, тарихта болѕан адамдар. Сондыћтан оларды ж=нсiз бџрмалай беруге келмейдi... – Ћалеке, менiѓ ол жаѕынан хабарым жоћ едi... – Ќрине, оныѓ жазѕан дљниелерiнiѓ к=ркемдiк дќрежесiне тиiсiп жатћан ешкiм жоћ, – деп Ћалекеѓ с=зiнiѓ аяѕын таѕы да бџлдыратып жiберген. Осы кезде ћасымызѕа ќлдебiреу ћосылып кеткен соѓ, бџл таћырыптаѕы ќѓгiмемiз ќрi ћарай =рбiмей ћалды. Салтанатты жиыннан соѓ «Отырар» ресторанында берiлген мейрам дастарћанында да жазушылардан г=рi той иесiнiѓ =зге таныстары, туыстары, жерлестерi к=бiрек бол-

– Сондыћтан да, Ореке, сiз ќлi томдыћтарыѓызды шыѕара алмай жљрсiз! – деп жолсерiгiм осы арада ќлденеге ћуанып кеттi. Ќлгiнде ѕана менi «аћшаѓыз к=п» деп маћтаѕанын џмытћан сыѓайы бар. – Ќйтпесе сiз кiмнен кемсiз? Немене, Ћабдеш сондай-аћ елден озѕан классик пе? Мен, рас, Ћабдешпен бiрге оћыдым. Екеумiз ќлi де тату доспыз. Ол =те аћылды жiгiт. Ќйелi де тамаша адам. Балалары да шетiнен керемет. Бiраћ бќрiбiр ол классик емес. – Солай ма? – Аћшасы к=п болѕан соѓ, ќрине, ерiнбей жаза бередi, – деп серiгiм бастапћы ќнiне ћайта бастады. Бiраздан кейiн: – Ореке, алдаѕы жетпiс жылдыѕыѓызѕа дайындыѕыѓыз ћалай? – деп таѕы бiр таћырыптыѓ басын ћылтитты. – Ћандай дайындыћты айтасыѓ? – Алдын ала ќкiмдерге кiрiп, жаѕдайыѓызды тљсiндiрмейсiз бе? – Мен осы уаћытћа шейiн бiр бастыћтыѓ алдына барып, ћол жайѕан адам ба екенмiн?! – Немене, сiзге дљние керек емес пе? – деп мџны естiген «жанашырым» таѓданып ћалды. – Маѕан сџрап алѕан дљниенiѓ тљкке ћажетi жоћ. Бџйырѕанына ћанаѕат етiп љйренгенмiн. – Aйткенi бiз секiлдi емес, сiзде бќрi жеткiлiктi болѕаны ѕой! – деп жолсерiгiм осы арада таѕы да ћисынсыз ћорытынды жасады. Ћатты кљрсiнiп: – Сондыћтан сiзге елге барып той =ткiзудiѓ, машина мiнiп, тегiн љй алудыѓ тљкке ћажетi жоћ. Солай ма? – Солай, – дедiм. С=з таластырѕым келмедi. – Ал бiздiѓ жаѕдайымыз мынау... жаза алмай жљрмiн, – деп жолсерiгiм таѕы кљрсiндi. – Ал мына Ћабдештер жылына бiр кiтап шыѕарады. Дљрiлдетiп той =ткiзедi. Ќркiмге маћтатады. Бџл жiгiттiѓ «ќркiмге маћататады» деген с=зiнiѓ iшiнде мен де болсам керек. Бiраћ маѕан «Ћабдештi маћтап с=з с=йле» деген ешкiмдi к=ргенiм жоћ.


25 маусым 2006 жыл Режиссерiнiѓ екi мќрте шаћыруымен Кино љйiне барып, «Аллажар» атты к=ркем фильмдi к=рiп ћайттым. Ѕажайып ойлы, ќсерлi, к=ркем дљние екен. 1986 жылѕы Алматыдаѕы Желтоћсан к=терiлiсiн еѓ алѕаш тџтас, тарихи шындыћ аясында к=рсеткен трагедиялыћ поэма десе болѕандай екен. Aкiнiштiсi – 1988 жылдан басталѕан фильмнiѓ осы кљнге шейiн толыћ эталондыћ љлгiсi жасалып, ћалыѓ к=рермен алдына шыћпаѕан. Фильмнiѓ режиссерi Ћалдыбай Ќбенов шын мќнiсiндегi тарихи еѓбегiне ћарамастан, ќзiр танымал болып, ќдiл баѕасын алмаѕан. Бџл менiѓ Желтоћсан ћањармандарымен тџѓѕыш рет бетпе-бет, жљзбе-жљз кездесуiм болды. «Мицар» атты дќмханада бес-алты саѕатћа созылѕан басћосуда осы жiгiттердiѓ =тiнiшiмен екi-љш мќрте с=з с=йлеп, тiлек айтуыма тура келдi. Осы жерде тџѓѕыш рет Лќззат Асанованыѓ туѕан анасын к=рiп, тыѓдадым. Иман жљздi, ћазаћы, жаћсы адамѕа џћсады. Менiѓ ерекше таѓырћаѕаным – бџлардыѓ арасында наѕыз елшiл, џлтжанды, талантты азаматтар к=п болып шыћты.
 1 шiлде 2006 жыл Осындаѕы бiр жолдастыѓ кiшi ћызы кљйеуге шыѕып, соныѓ џзатылу тойында бес-алты жазушы ћонаћта болдыћ. Љзiлiс кезiнде Прагадаѕы «Азаттыћ» радиосында ћызмет iстейтiн џлыныѓ љйiнде жылдаѕы ќдетi бойынша екiљш ай демалып ћайтћан М.Маѕауиннен тосындау ќѓгiме естiдiм. – Ћџрысын, эмиграцияѕа кететiн шыѕармын, – дейдi. – Сондай-аћ не болып ћалды? – деп сџрамаймын ба? – Бџл жаћта с=зiѓдi џѕарлыћ ешкiм ћалмады... Ќбден шаршадым. Егер ћазiр мен кез келген шетелден саяси баспана сџрасам, ешћайсысы бетiмдi ћайтармайды...

– Оѕан ћандай себеп бар? Жаћында ћаланыѓ ћаћ ортасынан љлкен пќтерге ћол жеткiздiѓ, «Парасат» орденiмен мадаћталдыѓ. Атаћтарыѓ да жеткiлiктi... Кiмге =кпелейсiѓ? – Жиырма алты депутат менi орнымнан босату туралы мќлiмдеме жасаѕан жоћ па? Бiраз адамдар сатып кеттi... Жазушыныѓ бџл дќлелдерi маѕан ћисынсыздау к=рiндi. Аћын, жазушыларды лып еткен сезiмнiѓ адамдары деп жатады. Соныѓ жаны бар. Бџдан кейiн М.Маѕауин «Ана тiлi» газетiнде жарияланѕан Б.Алдамжардыѓ маћалаларына наразы екенiн бiлдiрдi. – Ћабiлеттi жiгiт ћой деп, мен оны «Жџлдызѕа» ћызметке ћабылдап, журнал бетiнен еркiн орын бердiм. Бiраћ љмiттi аћтамады... Ендi бџдан былай менi сынап жазатын шыѕар. – Сонда ћайтесiѓ, Бекдiлданы жџмыстан босатасыѓ ба? – Босатып ћайтемiн? Aзiм де к=п џзамай журналдан кетемiн. Биыл кљзде ќйтпесе жаѓа жылдан соѓ... – Оу, мџныѓ ћалай? Жазушылардыѓ маѓдайына бiткен жалѕыз академиялыћ жуан журналды к=зiѓ ћиып, таѕы бiр халтурщикке тастап кете бармаћсыѓ ба? – Е, мейлi... Кiм менiѓ ћадiрiмдi бiлiп, с=зiмдi тљсiнiп жатыр? Бќрi азып-тозѕан дљние ѕой. – Солай ма? – Жаћында бiздiѓ Семейге Ћадыр Мырзалиев барып, дљрiлдетiп жетпiс жылдыѕын =ткiзiп ћайтыпты. Елдегi бiр бастыћтан естiдiм. «Сендерде тљк намыс жоћ екен. Абайды апиынћор болды деп жазѕан аћынды ћалай ћарсы алдыѓдар?» деп сџрасам, ќлгiнiѓ бет-аузы бљлк етпей: «Жоѕарыдаѕы бастыћтардан бџйрыћ келгесiн ћайтейiк?!» – дейдi. Мен бџл Арѕындар баяѕыда азѕан деушi едiм, соным таѕы расћа шыћты. – Ћадекеѓ Ћызылордаѕа да барып, шайћап ћайтыпты, – деп мен Мџхтардыѓ с=зiн тiрiлтпек болдым. Анадайда бiздiѓ ќѓгiмемiзге ћџлаѕын тљрiп тџрѕан семейлiк ќдебиетшi: – Былтырдан берi осы Ћадекеѓнiѓ араламаѕан облысы ћалды ма екен? – деп сџраћ ћойды. Бџдан соѓ ћасымызѕа љш-т=рт жазарман келiп ћосылып, ќдеттегiдей б=стекi ќѓгiмелер ћыза тљстi.

2 шiлде 2006 жыл Aзгелердiкiн ћайдам, кейде менiѓ немерелерiм маѕан ћиын сџраћтар ћойып, ћызѕылыћты ќѓгiмелер айтады. Ћазаћ мектебiндегi алтыншы сыныптаѕы оћуын аяћтап, жетiншi сыныпћа к=шкен Сырым: – Ата, адамды Ћџдай жаратћаны рас па? – деп сџрайды. – Рас, – деймiн. – Ал Ћџдайды кiм жаратты? – Ћџдайды ешкiм жаратћан жоћ. Ол ќрћашан бар, жалѕыз, мќѓгiлiк. – Ћалайша? – Aйткенi ол – Бiрiншi. Ѕаламдаѕы Бiрiншi Ћџдiрет иесi. Тљсiндiѓ бе? – Тљсiнбедiм... – Сырым, сен жаћсы математиксiѓ. Саѕан бiр сџраћ ћояйын. Жаћсылап тыѓда, маћџл ма? – Маћџл, ата. – Онда математикадаѕы бiрiншi бiрлiк саныныѓ алдында ћандай цифр бар? – Немеремнiѓ к=зi жыпылыћтап, аз-кем ойланып ћалды. – Бiрдiѓ алдында ма? – Иќ, бiрдiѓ алдында. – Бiрдiѓ алдында н=л бар, ешћандай сан жоћ. – Ендеше, Бiрiншi Жаратушы Алланыѓ алдында да ешкiм жоћ. Ендi тљсiндiѓ бе? – Тљсiндiм, – деп Сырым басын изедi. Бесiншiден алтыншы сыныпћа к=шкен немерем Ќмина: – Ата, мен Ћџранныѓ екi аятын жатћа бiлемiн. Жаћында Баян ќпкемнiѓ љйiне барѕанда, маѕан Ћџран оћытты, – деп маћтанды. – Жарайсыѓ! Сенде аћыл к=п ћой. Ћалѕан дџѕаларды да жаттап алѕайсыѓ, – дедiм. Алдаѕы он т=ртiншi шiлде кљнi жасы екiге толатын немерем Зере болса, ћолына тљскен кiтаптарды параћтап, аузы жыбырлап, бiрдеѓе «оћыѕан» болады. Алуа мен Алдияр ћаѕазѕа шимайлап сурет салуѕа ћџмар. Алдияр ќсiресе темiр-терсек ойыншыћтарды к=п бџрайды... Еркек ћой. Бќрi де ертек айтып бергендi џнатады.

Бiраћ мына телевидение дегенi ќбден сор болды. Осы телевидение болмаса, балалар ќлденеше тез =сiп, =мiр, дљниетаным жаѕынан ќбден молыѕа тљсер едi. Ал табиѕи ортада =сiп-=нген џрпаћтыѓ бiлiмдi, ћайратты, т=зiмдi болатыны аныћ.
 24 шiлде 2006 жыл Осы менiѓ ќкiмдерге жаћпайтын жаѕымсыз мiнездерiм болуы керек. Алматыдаѕы «Есiк» ресторанында М.Маѕауиннiѓ кiшi џлы љйленiп, џлан асыр той болды. Тойѕа жазушылардан г=рi Мџхтардыѓ аѕайын-туыстары, жерлестерi к=бiрек шаћырылѕан екен. Есiк алдына шыѕып, тыныстап тџрѕан кезiмiзде ћасына он шаћты н=керлерiн ертiп, ћолына шоћ гљл џстаѕан ћала ќкiмi И.Тасмаѕамбетов келдi. Жџрт жапатармаѕай ќкiмге ћарай џмтылып, амандаса бастады. Тек екi-љш жазушы орнымыздан ћозѕалѕанымыз жоћ. Б.Мџћаев ќзiлдеген сыѓаймен маѕан ћарап: – Ќкiмге барып, ћолын алмаймыз ба? – деп сџрады. – Соѓѕы жылдарда жасымныѓ љлкендiгiне ћарамастан, =зiм барып амандасатын бiр министр iнiм бар едi. Оны да =лтiрiп тынды, – дедiм. – Aзге ќкiмдерде шатаѕым жоћ. Баћћожа мен Т=лек љндемедi. Менiѓ кiмдi меѓзеп тџрѕанымды бџлар, ќрине, тљсiндi. Осы кезде Тасмаѕамбетовтiѓ ћасындаѕы жiгiттер арасынан халыћ ќртiсi Д.Жолжаћсынов б=лiнiп шыѕып, маѕан ќдейi арнап сќлем беруге келдi. Ќкiмнiѓ ћарауындаѕы к=мекшiлерiнiѓ бiрi Ж.Сџлтанмџратов та кiшiпейiлдiлiк танытып, бџрылып сќлем берiп =ттi. Ќкiм =зiн ћошеметтеп ћарсы алушы той иелерiмен бiрге болып, бiздiѓ жаћћа к=з тастаѕан жоћ. Содан думанныѓ бiрiншi б=лiмi аяћталып, љзiлiс жарияланѕан тџста мен таѕы да фойеде жападан жалѕыз сенделiп жљрiп, М.Маѕауинмен ћолтыћтасып келе жатћан

ќкiммен таѕы да бетпе-бет кездесiп ћалмаймын ба? Лаж жоћ, «тљрiн к=рсе, адамныѓ жљзi џяладыныѓ» сыѓайымен ендi амандасуѕа оћтала бергенiмде, Иманѕали дереу бетiн терiс ћарай бџрып алып, ћасымнан зу етiп =те шыћты. «Танымады» деуге – ћисынсыз, таныѕысы келмедi. Aнер адамдарын жаћсы бiлетiн бiлiмдi ќкiмнiѓ бџл ћылыѕын тљсiне алмай ћалдым. Ќрине, iштей оны тiптi жаћсы тљсiнемiн... Бiраћ бiреуге баѕа берiп жатћым келмейдi. Ќркiмнiѓ =з шындыѕы бар емес пе? Менiѓ шындыѕым – ќркiмнiѓ алдында =згере бергiм келмейдi. Ал бiздiѓ айналамыздаѕы жiгiттердiѓ к=бiсi (таланттылары да, талантсыздары да) =згергiш, ћџбылѕыш болып барады. Менiѓ замандастарым арасында ћазiр ќкiмдердi маћтап, ћаржы алу, љй алу, машина алу ќдетке айналды. Осылардыѓ бiразы =здерi жазѕан шыѕармаларында жаѕымпаздыћты, ћџлдыћ психологияны ћатты сынап, мiнеп жатады. Ал =мiр тiрлiктегi ќрекеттерi анандай. Ежелден берi жасап келе жатћан мљнќфыћтар ќрекетi осындай. Бџл арада кiсi таѓданарлыћтай ештеѓе жоћ. С=з бен iстiѓ, ниет пен амалдыѓ бiрлiгi жоћ жердiѓ бќрiн жалѕандыћ жайлайды. Ал адамзат =мiрi кейде жалѕандыћтыѓ жиынтыѕына џћсап кетедi емес пе?
 19 тамыз 2006 жыл Екi аптадай уаћыт елде болып ћайттым. 2004 жылы дљниеден =ткен келiнiмнiѓ т=бесiн к=тертiп, «т=рт ћџлаћ» мазар салдырттым. Басына барып, ћџран оћып ћайтуѕа ћолайлы болсын деп... Елдегi шаруа ћауым есiн жиып, тџрмыстары тљзелiп ћалѕан. Кљнде жиын, кљнде той. Шиелiнiѓ де =ѓi кiрiп, базарлы, улы-шулы мекенге џћсап барады екен. Кљнк=рiс љшiн, дљние табу љшiн сарсылып, сабылып жљрген жџртты к=ресiѓ. Ћарын ћамын кљйттеген к=пшiлiктiѓ љлкен саясатпен,

билiк маѓындаѕы талас-тартыспен шаруасы жоћ секiлдi. Тек пенсияѕа шыћћан кќрi-ћџртаѓдар ѕана Алматы мен Астанадаѕы саясат аѕымдарын сан-саћћа салып, талћылап отырады. Президенттi, љкiметтi сынайды. Жергiлiктi ќкiмдердi шетiнен жемћорлар, алаяћтар деп жамандайды. Менi де осындай ћызу саяси талћылауларѕа араластырѕысы келiп, одан =нiмдi ештеѓе шыѕара алмаѕан тџста ескi жолдастардыѓ бiрi Аћылбек: – Бiз Орекеѓмен ортаћ идеология жаѕында емес екенбiз, – деп орнынан тџрып кеткенi бар. – Ау, Аћа, мен бюджеттен аћша алып ћызмет iстейтiн ћазаћ емеспiн бе? – дедiм. – Е, солай екен ѕой... – деп, аћылды Аћаѓ ћарћылдап кљлiп жiбердi. Шиелi орталыѕындаѕы =зiм оћыѕан мектептiѓ ћазiргi директоры, аймаћтаѕы еѓ к=рнектi џстаздардыѓ бiрi Баян ћарындасымыздыѓ џлы љйленiп, екi-љш саѕаттай уаћыт аудандыћ к=лемдегi той-думанѕа ћатысудыѓ ретi келдi. Мџнда да ескi таныстармен кездестiк. Бiраћ бiз бiлмейтiн жас џрпаћтыѓ ћарасы к=п болды. Бџлардыѓ бќрi де ескi ћазаћы ауылдыћ дќстљрлерден алшаћтап, ћазiргi ћалалыћ, нарыћтыћ тџрмысћа бейiмделе бастаѕан. Баяѕы бiздiѓ заманымыздаѕы аѓћау, арманшыл жастарѕа џћсай бермейдi. Бџл жиында да т=рдiѓ т=бесiнде ежелгi партократтар – облыс пен ауданды басћарѕан кќрi к=кжалдар отырды. Бќрi беттерiне к=н жамап алѕан секiлдi: ћабаћтары ћату, тљстерi суыћ, шетiнен мыѕым, мызѕымайды. Тiптi ћастарында отырѕан кќртаѓ ќйелдерiне шейiн сiресiп, сiлейiп ћалыпты: айналаѕа ћатал, немћџрайды к=збен ћарайды екен. Осылардыѓ iшiнде иман жљздi (ќйтеуiр маѕан солай к=рiндi) бiр ѕана кiсi – Ѕафур Мџхамеджанов тойдан тиесiлi шапанын киiп, ас-судан дќм татып болѕан соѓ орнынан тџрып, кетуге айналды. Aзiнен ћашыћтау отырѕан маѕан ћарап еѓкейiп, жљзiн жылытып, бiрдеѓелер айтып едi, у-шудан ештеѓе естiмедiм. Тек мен де Ѕафекеѓе ћарай џмсынып: – Иќ, иќ! – деп басымды изей бердiм. Т=рде ћарамаћарсы отырѕан т=релердiѓ бiрi: – Иќ, Орекеѓнiѓ де шашы аѕарып кетiптi, – деп, сыпайы пiкiр ћосып ћойды.

бар кезде ќжептќуiр ќдеби, мќдени ортаѕа айналѕан дария бойындаѕы к=не шќњар ћазiр надандыћтыѓ ћалыѓ џйћысына батып кеткенге џћсайды. Жiгiттердiѓ айтуынша, анда-санда Алматы жаћтан ат iзiн салып тџратын «халтурщиктердi» ћарсы алып, ат, шапандарын ала жљгiретiн облыс басшыларыныѓ iшiнде бљгiндерi шын =нердiѓ аћ, ћарасын ажырата бiлетiн бiреуi жоћ. Жазушылар одаѕыныѓ б=лiмшесi ќлдећашан жабылып ћалѕан. Облыстыћ газет хабарлама басудан ќрiге аяѕын баспайды. Жас аћын, жазушылардыѓ жиындары шаћырылмайды. Облыстыћ баспаханалар жанынан шыѕып жатћан аћылы кiтаптар мен жинаћтардыѓ ќдебиетке љш ћайнаса сорпасы ћосылмайды... Ал облыс к=лемiнде, жер-жерлерде ћабiлеттi, жастар бџрынѕыдан аз емес секiлдi. Бiраћ соларды iздеп, иелiк жасайтын ешкiм жоћ. Ќкiмшiлiктердiѓ ћай-ћайсысында да iшкi саясатћа басшылыћ ететiн, сол љшiн жалаћы алатын ћызметкерлер бар, бiраћ бiртџтас џлттыћ идеология болмаѕандыћтан, баѕдарлы, жемiстi жџмыстар ћолѕа алынбаѕан. – Облыстыћ ќкiмиятћа наћты џсыныстармен шыћтыћ. Ол џсыныстарымызды ќкiмнiѓ =зi ћолдаѕан сыѓай к=рсеткен едi. бiраћ арты аяћсыз ћалды, – дейдi аћын ќрi журналист Ќ.Раћымбекџлы. Биыл «Ћайнар» баспасынан осы Ќскербектiѓ жаѓа кiтабын шыѕарып, соныѓ сљйiншi данасын =зiммен бiрге ала барѕан едiм. Ћала iшi шаѓытып, кљйiп тџр екен. Ауа ерекше ћапырыћ. Еркiн дем алу аса ћиынѕа соѕады. К=леѓке аз. К=ше бойы тџттай жалаѓаш. К=п ћабатты љйлерге ауыз су да, ыстыћ су да оѓайлыћпен к=терiле ћоймайды. Ћызылорданыѓ iшi-сырты ћаптаѕан ћџрылыс: ќсiресе бџрынѕы ескi аэропорт жаѕында жаѓа љйлер, жаѓа к=шелер салынып жатыр. Облыс орталыѕыныѓ ежелгi архитектуралыћ бiтiмi =згере бастаѕан. – Барлыћ жеке ћџрылыстарда =збек аѕайындар сарсылып еѓбек етiп жатыр, – дейдi жергiлiктi жiгiттер. – Бџлар азѕа ћанаѕат ететiн еѓбекшiл, к=нбiс халыћ екен. Aйтпегенде ћайтсiн? Aзбекстанда жџмыс жоћ, жаппай кедейшiлiк ћыспаѕында к=рiнедi. – Саясатћа к=зћарастары ћандай?

жасап алѕан. Техникасыныѓ тiлiн =те жетiк бiледi. Aкiмет беретiн азын-аулаћ пенсиясы бар к=рiнедi. Шешесiнiѓ де алатын жќрдемаћысы болуы керек. С=йтiп, бџл жiгiт ћазiр жекеменшiк таксист ћызметiн атћарады. – Кљнiне кейде мыѓ, кейде алты-жетi жљз теѓге табамын, – дейдi. – Бiр жаћсысы: Шиелiнiѓ милициясы менiѓ алдыма шыѕып тоћтатпайды, салыћ сџрамайды. Осындай ахуалда жљрiп Баћытбек ћазiр љйiнiѓ артынан жаѓа там салдырып жатыр. – Шешем =ле ћалса, оныѓ сљйегiн ескi тар љйден ћайтiп шыѕарамын? Жџрт кљлмей ме? – дейдi. – Aкiмет тарапынан к=мек сџрамайсыѓ ба? – Ден сау болсын. Ештеѓенiѓ ћажетi жоћ. Оу баста Алла пешенеме осылай жазѕан шыѕар. Бќрiне к=нуiм керек ћой, – дейдi. – Ќйтеуiр орыстардыѓ езгiсiнен ћџтылып, тќуелсiздiкке ћол жеткiздiк. Бќрi бiрте-бiрте тљзеле беретiн шыѕар. «Орыстардыѓ езгiсiнен ћџтылдыћ ћой» дегендi Баћытбек жиi айтады. Ќскерде жљргенде апатћа џшырауына себепкер болѕан «жексенбiлер» есiне жиi тљсе бере ме, кiм бiлсiн. – Бiзге ћаражат жаѕынан к=мектесiп жатћаныѓызѕа, ћџда, к=п раћмет! – дейдi маѕан ћарап. – Керектi шифер, анау-мынауларды сатып алдыћ. Биыл т=бесiн жауып ћойсаћ, ћабырѕасын жаѓбыр, су шайып кетпейдi емес пе? – Содан кейiн ћатыныѓ мен ћызыѓды ћасыѓа алып, бейбiт тыныш =мiр сљресiѓ ѕой! – деп мен де ћањарман жiгiттi к=термелеп ћоямын. Баћытбектiѓ љлкен саналы к=здерiне мейiрiмдi кљлкi љйiрiледi. – Бабамыздыѓ басына барып ћџран оћымаѕалы да бiраз жыл болып ћалды, – деп кљрсiнедi бџдан соѓ. Бабасы – атаћты К=тiбар батыр к=рiнедi. Наѕашы жџрты – атаћты Марал ишан. Мен бiраћ бџлардыѓ руѕа шатыстарын тљбегейлi бiлмеймiн. Т=менгi жаћтаѕы ћоныс аударып келген Кiшi жљздiѓ Кете ќулетiнен екенi аныћ. Бќрiн айт та, бiрiн айт: мынадай ћарбалас заманда аѕайын-туѕаннан жыраћ, б=тен елдiѓ ортасында отырѕан

ды. Оныѓ =зге «халыћ жауы» серiгi Ќбдiћайым ишан Aзбекстан жаћћа ћашып кетедi, бiраћ ол да артынан џсталып, ћамалады. Содан жањан соѕысы аяћталѕанша бiздiѓ ќкей Тљркiстан маѓындаѕы Ащысай, Мырѕалымсай шахталарында, =те ауыр жаѕдайда жазасын =теп жатады. Соѕыс аяћталѕан соѓ =кiмет Жеѓiс ћџрметiне орай раћымшылыћ жариялап, ескi туберкулез ауруы асћынып, емханада жатћан бiздiѓ таћуа ќкемiз ћамаћтан босанады. Сол жолы Тљркiстан жаћтан келетiн поыйздан тљсiп, 21-разъезде отырѕан Ќбу ћџдасыныѓ љйiне аялдаѕан «халыћ жауы» атанѕан ќкесiн к=ру љшiн екi арасы љш-т=рт шаћырымдай жердегi «Жансейiт» ауылынан екi =кпесiн ћолына алып, жаяу жљгiрiп жеткен сары бала мына мен едiм. Ћџдасыныѓ љйiнде аздап есiн жиып, асыћпай шќй iшiп отырѕан ќкемнiѓ џсћыны, арада алпыс жылдай уаћыт =тсе де, ќлi кљнге шейiн кљнi кешедей к=з алдымда... Љстiнде к=нетоз арестант киiмi, жалаѓ бас, к=зi љѓiрейiп ќбден жљдеген, екi иыѕы шыѕып кеткен к=кемдi к=ргенде, еѓiреп жылап, тџра џмтылѕаным есiмде ћалыпты. Бџл =зi ќлi айтылмай, жазылмай жљрген џзаћ ќѓгiменiѓ желiсi. Сiрќ, бџѕан ћайта айналып соѕуым керек шыѕар. Ќкем айдаудан ћайтћанда оны жаћсы жанашыр ћабаћпен ћарсы алѕан сол Ќбу ћџда ќрћашан менiѓ к=ѓiлiмнiѓ бiр тљкпiрiнде жататын. Aзiн анда-санда Ахат к=кемнiѓ љйiнде к=ретiнмiн. Мейiрбан жљздi, ќзiлкеш кiсi болатын. Кезiнде менiѓ «Даѓћ» атты алѕашћы шикiлi-пiсiлi ќрi ќбден ћысћартылып жарияланѕан дљниемдi оћыѕан Ќбу Сќрсенбаев аѕамыздыѓ: – Сен џнамды кейiпкерiѓдi Ќбу, џнамсыз кейiпкерiѓдi Ќбдiлдќ атайды екенсiѓ. Мџныѓ ћалай? – деп сџраѕаны бар. Осыны айтып, =зi тљсiнiстiкпен жымиып кљлiп ћойѕан. Сонда жас кезiмдегi бiрбеткейлеу мiнезiме баѕып: – Ќбеке, мџндаѕы Ќбудiѓ сiзге, Ќбдiлданыѓ Тќжiбаевћа тљк ћатысы жоћ! – деп жауап бергенмiн. Ал шындыѕында мен ќдебиет сарайына кiрмек болып тџѓѕыш ћадам басћан шаѕымда iлтипат пейiлiн танытћан аѕаларымыздыѓ бiрi де – Ќбу.... сол Ќбу Сќрсенбаев едi. Ќбу – арабша «ќке» деген џѕымды бiлдiрсе керек-тi.

ретiндегi осалдыћтарын, бџл =мiрде жазым басуы мљмкiн жерлерiн есiне тљсiрiп, кеѓпейiлдiлiк таныта ћоймапты. Одан ќрi Ћабдештi жазушы ретiнде кемсiту љшiн: «Оныѓ љстiне, ћашанѕыдан бџрын оныѓ жоћ-бардыѓ басын ћџрастырѕан бiрдеѓелер жазудан ћолы босаса» – деуi жасы сексеннен асћан, алыс-жаћынды к=ре бiлетiн, љлкен ћаламгердiѓ аузынан шыѕатын с=зге џћсамайды. Сонда Ћабдештiѓ «Соѓѕы к=ш», «Таѕдыр» романдары жоћ-бардыѓ жиынтыѕы болып шыћћаны ма? «Жазѕандарын да оћымаппын» деп мойындайды да, артынша «жоћ-бардыѓ басын ћџрастырѕан» деп айыптайды. Оћымаса, олай баѕалаудыѓ ћандай ретi бар? «Биiк мiнбеден сџѓћылдап уаѕыз айтатын кќдiмгi халыћ жазушысы Ќз-аѕа, Ќзiлхан бар, ќлем ќдебиетiне, жарћынымау, сендердiѓ де назар аударатын кездерiѓ болды емес пе? Ћашанѕы «ќнебiр ћызыл аяћ талшыћты ћџстай су шетiндегi ылайды шалпылдатћанѕа мќз боп жљре бересiѓдер?» – деп жазады Ќбекеѓ. Ќдемi теѓеу, кљштi айтылѕан с=з. Бiраћ логикалыћ ћисыны ќлсiз. Ќлем ќдебиетiнiѓ биiгiне еѓ алдымен =зiѓнiѓ џлттыћ тау, т=белерiѓе шыѕып алѕан соѓ барып џмтылмаушы ма едiк? Ћазаћ халћын оћымаѕан, сљйсiнбеген, ден ћоймаѕан, бойына дарытпаѕан шыѕармаларды =зге ќлем жџрттары мойындайды, ќдiл баѕалайды дегенге есi дџрыс оћырманды сендiре алмайсыѓ. Ќрине, кешiрек тану, кешiрек баѕалау бола бередi – бџл басћа ќѓгiменiѓ таћырыбы. Ал Абайды ешбiр немiс пен француз ћазаћтыѓ =зi секiлдi тљсiне алмайтыны аћићат. Абай еѓ ќуелi ћазаћћа керек. Содан кейiн ѕана ќлемге керек. Тќк што... Ќзiлханды ћазаћ ћана ћызыћтайды, ал Ќбдiжќмiлдi ќлем тамашалайдыѕа саятын уќждi џсыну – пќлендей сќттi табылѕан ќдiс емес. Дџрысы: Ќбдiжќмiл де, Ќзiлхан да, Ћабдеш те =згелердiѓ ћатарында, ћазаћтыѓ к=ркемдiк ойына =лшеулi љлес ћосћан еѓселi жазушылар десек, «шындыћтыѓ аты» – сол болар. Ал ћазаћ жазушыларыныѓ сот алдына барып бет жыртысуы – бџрын тарихымызда кездеспеген сораћылыћ. Орыста Толстой мен Тургеневтiѓ жас кездерiнде бiр-бiрiн дуэльге шаћырып, артынша бџл ниеттерiнен тез ћайтћандыѕын арада талай уаћыт =ткен соѓ ќдебиет тарихын зерттеушiлердiѓ аныћтаѕаны бар едi. Бiраћ ол екеуi бiр-

жиналѕан студенттер Мџхаѓды пiр тџттыћ. Еѓ беделдi џстазымыз З.Ћабдолов болды. Жалпы ол тџста КазГУ-де Ќуезовшiлдер жиналѕан едi. Солардыѓ ыћпалымен ћолына ћалам џстаѕан талапкерлердiѓ бќрi дерлiк =здерiн Ќуезовтiѓ шќкiрттерi ћатарына ћосып жљрдi. Бiзбен жиi кездесетiн Ќ.Нџрпейiсов, Т.Ахтанов секiлдi аѕа жазушылар да шетiнен Ќуезовшiл болатын. Ал КазПИ-де Ћ.Жџмалиев, М.Ѕабдуллин бастаѕан «консерваторлар» билiк жљргiзетiн. КазГУ – М.Ќуезовтiѓ, КазПИ – С.Мџћановтыѓ «вотчинасына» (џябасарына) џћсаушы едi. КазГУ-дегi џстаздарымыз С.Мџћановты сыртынан ќжуа етiп (тiптi С.Мџћанов жайында кiтап жазѕан профессор Т.Нџртазинге шейiн) с=йлейтiн. Бiр жиында Сќбеѓ бiздi «Ќуезовтiѓ б=лтiрiктерi» деп атаѕан соѓ, бiздiѓ арамыз тiптi алшаћтап кеткендей болѕан. С=йтсек, соныѓ бќрi балалыћ-шалалыћ екен ѕой. Аѕаларымыз бiздi ќдеби тартысћа ћызу араластырып, =здерi џпай жинамаћ ниеттерiн тез байћатып алѕан. Осы жайында маѕан еѓ алѕаш ескерткен Т.Нџртазин болды. Еѓ ћызыѕы – бiздiѓ Темкеѓмен онша-мџнша жаћын араластыѕымыз, пiкiрлестiгiмiз жоћ едi. КазГУ-ден т=мен ћарай жаяулатып келе жатћан џстазым ќуелде ћасына iлескен маѕан ћарай мойнын бџрмастан, аћырын шыѕатын созылыѓћы дауыспен: – Шалдардыѓ шатаѕына араласып ћайтесiѓдер? Зияны тиедi, – деген. Мен не жауап айтарымды бiлмедiм. Сќл љнсiздiктен соѓ Темкеѓ таѕы маѕан ћарап: – Оразбек, сенiѓ талабыѓ жаћсы... Тек саѕан айтатын бiр ѕана аћылым бар. Саяћ жљрме. Саяћ жљргеннiѓ таяћ жейтiнiн бiлесiѓ ѕой! – дедi. Осыны айтты да, Темкеѓ к=лденеѓ к=шеге ћарай бџрылып, =з ж=нiмен кете барды. Љлкен, тќжiрибелi аѕаныѓ жаны ашып айтћан с=зi екенiн сол жерде-аћ тљсiндiм. Осындай жљрiс-тџрысы, мiнезi, пейiлћџлћы ћатпар-ћатпар, жалпы жџмбаћтау к=рiнетiн џстазымныѓ маѕан оѓашада айтћан ќѓгiмесiне кейiнiректе, елде жљргенде мќн берiп, талай есiме тљсiргенiм бар. Еѓ жаћсысы – бiз =мiр табалдырыѕын аттаѕан кезде аѕаларымыз бiзге немћџрайды ћараѕан жоћ едi. Тiптi маћтап,

ара тљскендерi де (Б.Кенжебаев, З.Ћабдолов, Т.Ахтанов, Ћ.Мџхаметжанов, Ќ.Сќрсенбаев) сынаѕандары да (М.Ћаратаев, Ќ.Тќжiбаев, С.Ћирабаев, Р.Бердiбаев, А.Шамкенов) сол тџста бiздiѓ буынныѓ ќдебиетке келгенiн жар салып, жариялап жатты. Љнсiздiк пен немћџрайдылыћ екi ѕасырдыѓ тоѕысында, оныѓ алдында – тќуелсiздiк алѕан жылдардан кейiн басталды. Ќлеуметтiк тоћырау рухани тоћырауѕа ќсер еттi ме, немене? Ќрине, жаћсы кiтаптар ћазiр де жазылып жатыр. Ќдебиетке ћабiлеттi жастар келiп ћосылуда. Бiраћ ћоѕам селт етпейдi. Естiмейдi. Немћџрайды. Телевидениеден жиi к=рiнген пысыћтарды «Ћазiргi мыћты аћындарымыз бен жазушыларымыз осылар болуы керек» деп шамалайтындар ѕана бар. Аѕа буын ћатарына ћосылѕан мына бiзбен анда-санда кездейсоћ кездесiп ћалатын, газет-журналдар т=ѓiрегiнде жљрген ћазiргi жастардыѓ айтатыны мынадай болып келедi. – Мына бiзбен ћазiр ешкiмнiѓ шаруасы жоћ. Жасымыз ћырыћтан асып кеттi. Бiраћ бiздi ешкiмнiѓ бiлгiсi келмейдi, – деседi. – Aздерiѓде де белсендiлiк жаѕы кем соѕып жатыр емес пе? Жазушылар одаѕында =тiп тџратын жиындарѕа жастар неге жиi ћатыспайды? КазГУ-дiѓ, КазПИ-дiѓ =леѓћџмар, ќдебиетћџмар студенттерi ћайда жљр? – Жастар ћазiргi кљнк=рiс ћамын кљйттеп кеткен. Мќселен, мына бiз пќлен жылдан берi пќтерсiз к=шiпћонып жљрмiз. Кiтаптарымызды шыѕара алмаймыз. Ћайда барып арыз айтарымызды бiлмеймiз. Бiздiѓ белсендiлiгiмiз кiмге ћажет? – Жас жазушылар мына бiз туралы бiрдеме айта ма? – Не айтсын. К=бiсi менсiнбей, терiске шыѕарады. «Кеѓес заманыныѓ жыршылары» деп кљстаналайды. «Ќдебиеттi ћайта жасауымыз керек» дейтiндер де бар. Аѕа, сiз бiраћ ренжiмеѓiз... – Неге ренжиiн. Бiз де уаћтысында солай бастаѕанбыз. Ал анау Кекiлбаев, Досжанов, Шаханов аѕаларыѓа к=зћарастарыѓ ћандай? – Ќртљрлi. Бiраћ, аѕа, сiз ренжiмеѓiз... Сiз «Егемен

Ћазаћстанда» Досановтыѓ соѓѕы жазѕан романын маћтапсыз. Ал мен сiздiѓ пiкiрiѓiзге ћосыла алмаймын... Оныѓ љстiне... – Иќ, оныѓ љстiне не нќрсе? – Сiздердiѓ бiраздарыѓыздыѓ жазары таусылѕан секiлдi. Мысалы, ана Пќленше к=кем «Егемен Ћазаћстанѕа» ай ћџрѕатпай к=лдей маћалаларын жариялатып жатады. Онда да ойдан-ћырдан оћыѕанын тiзбелеп, кез келген таћырыпты ћаузай бередi. Сiздердi ћайдам, мына бiздер ондай тљйiрсiз маћалаларды оћымаймыз. Ал Тљгеншеев замандасыѓыз наѕыз конъюнктурщик болып ћалып ћойѕан. Негiзгi =зектi таћырыбынан, џстанѕан идеясынан айрылѕан. Ќйтеуiр жыл сайын бiр кiтап шыѕарады. Аялдайтын, артына ћарайтын жасћа келсе де, тоћтар емес, тоѕыта бередi... Аѕа, сiз ћалай ћорѕасаѓыз да, бiз оларды сыйлаудан ћалып барамыз. Осы диалогћа ћатысћан жастардыѓ арасындаѕы туысы Оѓтљстiктен шыћћан, республикалыћ газет, журналдарда тќп-тќуiр маћалаларымен к=рiнiп жљрген сыншы ћарындасымыздыѓ шыншылдыѕы да, ћызулыѕы да маѕан џнайды. Бiздiѓ замандастарымыз туралы айтћан пiкiрлерi де к=ѓiлге ћонымды к=рiнедi. Жасы џлѕайѕан жазушыныѓ, сiрќ, абыройын саћтай бiлгенi дџрыс. Бџрынѕыша жазуѕа шамасы жетпей, денсаулыѕы к=термей жатса, ћолынан келетiн нќрсеге џмтылып, бќлкiм, таћырыбын, жанрын =згертiп, жаѓартуы керек шыѕар.
 30 тамыз 2006 жыл 28.08. кљнi Зейнолла Ћабдолов аѕамызды аћтыћ сапарѕа шыѕарып салдыћ. Ѕ.Мљсiрепов атындаѕы театр љйiнiѓ алдында ћаралы жиын =ттi. 1994 жылы Т.Ахтанов дљниеден =ткенде халыћ =те аз жиналып, жаназадан кейiн берiлген асћа да адам сирек ћатысса, бџл жолы олай емес – театрдыѓ iшi-сырты марћџммен ћоштасуѕа келген љлкен-кiшiге толып кеттi. Министрлер мен ќкiмћаралар да жљрдi.

Есiк алдындаѕы ћаралы жиында с=йлеушiлер аз болѕан жоћ. Ќ.Нџрпейiсов марћџмныѓ жазушылыћ еѓбегi жайында баяндамаѕа жете ћабыл хабарлама жасады. Маѕан Зекеѓмен бiрге оћып, бiрге =скен профессор Т.Кќкiшевтiѓ с=зi к=бiрек џнады. Республикалыћ басылымдар да бџл ћазаѕа зор мќн берiп жатты. Жалпы, З.Ћабдоловтыѓ ћай заманда да билiк џстандарымен ќмпей-жќмпей, жаћын ћарым-ћатынаста болѕаны аян. Ћазаћстанныѓ астанасы Арћаѕа к=шкен тџста сол жаѓа ћонысћа аттанѕан Елбасын аэропортта шыѕарып салып тџрып, сол кiсiге бата беру ћџрметiне жалѕыз =зiнiѓ ћолы жеткенiн бќрiмiз к=рдiк емес пе? Жалпы алѕанда аћыл-парасаты, бiлiмi мол, жаратылысы =згеше ћазаћтыѓ бiрi едi. Aз замандастары арасындаѕы наѕыз интеллектуал, наѕыз аћсљйек мiнездi туыс-тумаѕа џћсайтын. Мына бiздер КазГУ-де оћып жљрген жылдардаѕы к=пшiлiгiмiздiѓ еѓ сљйiктi џстазымыз да осы Зекеѓ болатын. Зекеѓе елiктеушi студенттер аз емес едi. Оныѓ ќсiресе кербез жљрiс-тџрысы мен с=з мќнерi бќрiмiзге ерекше ќсер ететiн. Сол тџстаѕы џр да жыћ, солаћай сындардан да Ћабдолов жас талап аћын, жазушыларды ћызѕыштай ћорѕап жљргенi =тiрiк емес. Aзiн М.Ќуезовтiѓ шќкiртi санайтын џстазымыз соѓына ерген бес-алты шќкiрттi – мына бiздердi =зiнiѓ соѓына ерген ћызыл тџмсыћ балапандарындай ћанатыныѓ астына алудан сол аумалы-т=кпелi заманда да тайсаћтамайтын. Тiптi жаћын к=ретiн екi-љш студенттi љйiне шаћырып алып, тамаћћа да тойдырып жiберушi едi... Туысынан мейiрiмдi, ћайырымды кiсiге џћсайтын осы џстазымыздан =се келе, есейе бастаѕан соѓ к=бiмiз алыстап кеттiк. Бiраћ ћашан да сќлемiмiз тљзу, амандыћ-саулыћ сџрасымыз тљгел болды. Бџл жалѕаннан =ткен ќркiмнiѓ ќдiл баѕасын беру келешек џрпаћтыѓ еншiсiне ћалмаћшы.


дљрлiктiрген шыѕарма болды, – деп Жанат та жарнамалауѕа кiрiскен. Aкiнiшке орай, осы кiтаптыѓ бiр данасы менiѓ темiр сандыѕымда да, баспаныѓ дљкенiнде де болмай шыћты. Ал ћџрметтi ћонаѕымыз ћайтып кетуге асыѕулы екен. – Менде бiр данасы бар едi. Соны Ќкiмбайѕа бере тџрармын. Кейiн =зiѓiзден =теуiн ала жатармын, – деп Жанат к=мекке келдi. Менiѓ «Уќде» атты повестер жинаѕымныѓ 1991 жылы Пекиндегi «Џлттар» баспасынан шыћћандыѕы ж=нiнде бџл жiгiттер жаћсы хабардар екен. Ћазiргi Ћытай мен Ћазаћстандаѕы баспа орындарыныѓ жай-жапсары ж=нiнде де с=йлестiк. – Ћытайда бiр жарым миллиондай ћазаћ тџрады ѕой. Љш мыѓ данамен шыѕарѕан кiтаптарымыз с=релерде к=п жатып ћалмай, =тiп кетедi. Ќрi бiз кiтаптарымызды арзан баѕаѕа бастырамыз, – дедi сыпайы ћонаћ. – Егер сiздер кейбiр кiтаптарыѓызды бiздiѓ жаћта бастырмаћ болсаѓыздар, бiз дайынбыз. Мен ћазiр бiздегi «мемлекеттiк тапсырыс» дегеннiѓ не нќрсе екенiн тљсiндiрген болдым.
 9 ћыркљйек 2006 жыл Екi жылда бiр рет бiздiѓ Жазушылар одаѕында ћызу наућан басталады. Кљз айыныѓ басында осында Мемлекеттiк сыйлыћћа љмiткерлердi џсынуѕа кiрiседi. Ќрбiр жанрлыћ кеѓестер (советтер) аћын, жазушылардыѓ кiтаптарын iрiктеп алып, белгiленген кљндерi талћыѕа салып, жасырын дауысћа жiбередi. Бџл жолы да к=ркем проза кеѓесiне сегiз љмiткер тљскен екен. Жасырын дауыстан кейiн соныѓ т=ртеуi Жазушылар одаѕы басћармасыныѓ секретариатына жiберiлетiн болды. Талћылау љстiнде Ћ.Мџћамбетћалиев: – Осы кiтаптардыѓ ешћайсысын оћыѕанымыз жоћ. Неге кљнi бџрын таратылып берiлмейдi? – деп дау айтып едi.

Б.Нџржекеев ќдеби кеѓесшi М.Рќшевке баѕыттап: – Жылда айтылатын ќѓгiме осы. Неге советке келiп тљсетiн кiтаптарды совет мљшелерiне алдын ала таратып бермейсiздер? – деп сџрау салды. – Ћалай таратамыз? Ешкiм ешћашан кiтаптарын уаћтысында ќкелiп тапсырмайды. Оћытып љлгiрмеймiз, – деп жауап бердi Мыѓбай. – Оћыѕандар бар шыѕар. Онда бџл жолы оћылѕан кiтаптарды ѕана жасырын дауысћа жiберейiк, – деп С.Досанов џсыныс жасап едi. – Aзiѓнiѓ кiтабыѓды жџртћа алдын ала оћытып алѕан соѓ сљйтесiѓ ѕой! – деп оѕан Б.Нџржекеев ескертiп ћойды. Шынында да, С.Досанов осы жолы =зiнiѓ екi романын («Ћыл бџрау», «Џйыћ») талћыѕа џсынып отыр едi. Ћ.Сќрсекеев «Љш арыс» аталѕан кiтабын дауыс беру бюллетенiнен шыѕарып тастады. – Мџрындыћ болѕан «Жџлдыз» журналындаѕы жiгiттер едi... Жарайды, бќрiбiр жеткiлiктi дауыс ала ћоймаспын. Самоотвод беремiн, – дедi. Менi, Т.Тiлеухановты, Т.Нџрмаѕамбетовтi есептеу комиссиясына сайлап жiбердi. – Жастар тџрѕанда бiздi ћайтесiѓдер? – деп ћарсылыћ к=рсетiп едiм, «мљшелер» к=нбедi. Дауыс беру бюллетенi ћолѕа тиген соѓ, оѓаша отырып дќл есептеп шыћтыћ. С.Досанов 8 дауыс алып, т=рттiкке iлiнбей ћалды. – Бесiншiнiѓ ћатарында Сќбиттi де секретариатћа жiберейiк, – деп есеп комиссиясына џсыныс айтып едiм, «мљшелер» шу ете ћалды. К=нбедi. Поэзия советiндегi дау-дамай бiздегiден г=рi ћызулау болѕан секiлдi. Жиыннан шыћсаћ, Одаћтыѓ џзын дќлiзi бойымен бiзге ћарай келе жатћан Халыћ ќртiсi Т.Жаманћџлов анадайдан аузын ашып, сайћымазаћтана кљлiп ћойып: – Ойбай, кiлеѓ џлылар мына жерге ћалай сыйып жљрсiздер? – деп =зiнше «реплика» тастап, тџсымыздан =те шыћты. – Aздерi жетiсiп тџрѕандай, мынау кiмге кљледi-ќй?! – дедi менiѓ ћасымда тџрѕан Т=лек. – Бар айтыс, талас ќртiстердiѓ басында емес пе?!

Артынан естiдiм: Жазушылар одаѕыныѓ орыс тiлдi ќдебиет ж=нiндегi советi бiздiѓ досымыз Г.Бельгердi ћџлатып жiберiптi. Оныѓ орнына В.Михайлов пен Б.Ћанапияновты џсыныпты... О, тоба! Осындай азаматты – =зiнше адал, ќдiл, турашыл жазушыны ћазаћтар осымен екiншi рет тобыћтан ћаѕып тљсiрiптi. Ќрине, бџдан Бельгердiѓ абыройы азая ћоймас.
 14 ћыркљйек 2006 жыл Жазушылар одаѕыныѓ секретариат мќжiлiсi =тiп, орыс ќдебиетi ж=нiндегi секцияныѓ шешiмiне =згерту енгiзiптi. С=йтiп, Г.Бельгердi Мемлекеттiк сыйлыћтан љмiткерлер ћатарына ћайта ћосыпты. Мќжiлiсте хатшылар Б.Шаханов, Ж.Дќуренбеков, С.Ќбдiрайымов азаматтыћ танытып, ќдiл пiкiрлерiн айтыпты. Мен де бiр жаѕынан жџмыс орнымдаѕы к=ршiм Жаћауды бiраз љгiттеп, =зiмше «баѕыт-баѕдар» к=рсетiп жiберген сияћты едiм... Мџныѓ да септiгi тидi ме, кiм бiлсiн. Герольдтыѓ љйiне звондасам, бџл жаѓалыћтан хабарсыз болып шыћты. – Дереу ћџжаттарыѓды дайындап, Мыѓбай Рќшевке =ткiз, – дедiм. Бќрiнен љмiтiн љзiп отырѕан Герольдке бљйтiп ћарап ћалуѕа болмайтынын алдын ала ескертiп, љгiт жљргiзушiлердiѓ бiрi едiм. – Онда дереу Баћћожаѕа берген ћаѕаздарымды ћайтарып алып, Одаћћа тапсырайын, – дедi Гера. – Журнал, газет редакциялары џсынуѕа рџћсат жоћ к=рiнедi. Ондай ћџћыћ облыстыћ ќкiмшiлiктерге, Жазушылар одаѕына, Мќдениет министрлiгiне берiлгенге џћсайды. – Маћџл, мен ћазiр Мыѓбай Рќшевтi iздей бастаймын... Кешелi-бљгiн Г.Бельгерге екi рет звондадым. – Бар ћаѕаздарымды Одаћћа, Берiк Шахановћа апарып

– Орнында кiм ћалды? – Мейрамбек аѕай бар. Мейрамбекке звондап, жаѕдайды тљсiндiрген болдым. – Iздеймiз, – деп Мейрамбек уќде бердi. Содан кешке шейiн iздеп, менiѓ материалымды таба алмады. Љш компьютердi тљгел аћтарып шыћты. Еш жерде жоћ. – Ендi не iстейсiѓдер? – Меѓгерушiнiѓ б=лмесiн аштырып, љстелiн аћтарамыз. – Олай iстемей-аћ ћойыѓдар. Бiздiѓ баспаныѓ компьютерiнде менiѓ материалымныѓ к=шiрмесi ћалѕан екен. Соны ћайтадан дискетке тљсiрiп, =зiѓе жiбере ћояйын. Астанаѕа уаћтылы жетуiн ћадаѕаларсыѓ. – Маћџл, с=йтiѓiз, аѕа. Осындай кiшiгiрiм келеѓсiздiктi кљнделiк бетiне тљсiруiме бiр себеп бар. Ќлгi меѓгерушi осымен љшiншi рет (!) редакцияѕа џсынѕан менiѓ материалымды жоѕалтып жiберiп отыр. Сол себептi ќрдайым менiѓ «Егемен Ћазаћстанѕа» џсынѕан нќрселерiм кешiгiп жатады. Кешiгедi, бiраћ ќйтеуiр жарияланады. Ћазiр есiме тљсiп отыр. Анау 2000 жылы менiѓ «Шеѓбер» романым Мемлекеттiк сыйлыћћа џсынылѕанда, Т.Мамасейiтов деген жазушы ќрi сыншы жiгiт осы наућанѕа љн ћосћан 12 беттiк маћаласын ќлгi «меѓгерушiге» апарып бермей ме? Сонда сол «меѓгерушi» Тџрлыбектiѓ рецензиясындаѕы ќбден маћтап-марапаттаѕан жерлерiн барынша ћысћартып, ќреѓ дегенде 4-5 беттiк бiрдеменi газетке жариялайды ѕой. Рецензия авторы Астанадаѕы редакциялыћ орталыћћа звондап бiлсе: «Бiздiѓ макетке тљскен маћаланыѓ к=лемi сондай болды, бiз ћысћартћан жоћпыз», – деп жауап бергенге џћсайды. Сонда деймiн-ау, айдалада, басћа ортада жљрген осы «меѓгерушi» жолдастыѓ шын мљддесi ћайсы? Жазушы емес. Ћатардаѕы журналист. Ќрi бiздiѓ замандасымыз. Жљзтаныс, к=зтаныс. К=рген жерде =те ыћыласпен амандасады. Aте кiшiпейiл. Аћылсыз емес. Бiлiмсiз емес. Тџрмыс, тiршiлiк жаѕдайы да жаман болмауы керек. Ал ќрекетi, ћџлћы-пейiлi ќлгiндей. Тљсiнiксiз. Логика жоћ. Ћисыны келмейдi.

21 ћыркљйек 2006 жыл Кеше кешкiсiн Сќруарды Жезћазѕанѕа шыѕарып салдым. Aткен аптаныѓ басында ол љйге звондап: – Оразбек, менiѓ жаѕдайым болмай тџр. Осындаѕы емханаѕа екi рет тљсiп шыћтым. Хирургтер: «Операция жасау керек. Басћа жол жоћ» дейдi... Ќншейiнде к=ѓiлдi, шираћ жљрер туысћанымныѓ даусы бќсеѓ – телефон трубкасынан ќреѓ естiледi. – Ћайсысында жаттыѓ? – деп мен де тураламай, ћорѕаныштап сџраѕанмын. – Онкологиялыћ хирургия б=лiмшесiнде... Бауырым ћатты ауырѕан соѓ, ќлгi жедел жќрдемiн шаћырѕан едiм. Ћабылдайтын жерiне апарып, УЗИ-ге тљсiрдi де, бiрден сонда жiбердi. Екi-љш кљн =ткен соѓ доѕдырлары «сою керек» деп ћарап тџр. «Ау, бџларыѓ ћалай, ќуелi дќрi-дќрмекпен емдемеймiсiѓдер ме? Бiрден сойып тастайтындай мен мал емеспiн ѕой» дедiм. Содан анау-мынау емдеген болып, љйге ћайтарып жiбердi. Љйге келген соѓ бала-шаѕам «Алматыѕа барып ћаралмайсыѓ ба?» деп зар еѓiредi... Ендi менi =здерiѓ емдетпесеѓдер, =зге баратын жерiм жоћ. «Маћџл» десеѓдер, жџма кљнгi пойызѕа шыѕамын. – Маћџл. Келе бер. «Ћаранѕан ћарап ћалмайды» деген. Тќуекел, – деймiн. Шара ханум да ћайнаѕасымен с=йлесiп: – Келiѓiз, – деп ћашанѕы ќдетiмен бќйек болып жатыр. Сонымен, љш-т=рт кљн Сќкеѓдi Алматыныѓ бiлгiштерiне, кiлеѓ профессор, кiлеѓ доценттерiне апарып к=рсетпеймiз бе? Президент орталыѕы емханасына ертiп апарып, компьютерлiк томографиясына тљсiрдiк. Одан онкология институтында ћызмет атћаратын Ќдiлбаев Ѕалым деген медицина ѕылымдары докторыныѓ, сондаѕы =зге де еѓ бiлiктi мамандардыѓ тексеруiнен =ткiздiк. Бќрi де суретке тљсiрiлген пленкаларѕа ћайта-ћайта љѓiлiп, бастарын шайћай бередi. Менiѓ тљсiнгенiм: аурудыѓ бауыры ћатты заћымданѕан, 12.6 см к=лемiнде iсiк бар к=рiнедi. Мџндай жаѕдайда операция жасауѕа болмайды, химиялыћ терапия жолымен емделуге жарамайды.

Дќрiгерлер =здерiмен бетпе-бет отырѕан аурудыѓ к=зiнше туралап ештеѓе айта алмай, медициналыћ терминология тiлiмен ћашыртып, бџлдыратып с=йлейдi. Бќрiн айтпай тљсiнiп отырѕан Сќруар: – Менi еѓ болмаса бес-он кљн жатћызып емдемейсiѓдер ме? – деп сџрайды. Аналар: – Сiздiѓ жаѕдайыѓыз химия терапияны к=термейдi, – деп мiѓгiрлейдi. – Квота есебiнен тегiн жатћызып к=рмейсiздер ме? – Бiзде квота мќселесiн тек институт директоры шешедi ѕой, аѕа. – Квотаѕа бастарыѓызды ћатырмаѓыздар. Ќуелi стационарѕа жатћызып емделу мќселесiн шешiп берiѓiздершi, – деп с=зге араластым. Онкологияныѓ бiлiмпаздары кљмiлжiп дџрыс жауап бере алмады. – Емдеуге алмаѕанды =мiрiмде бiрiншi рет к=рiп отырмын, – деп Сќкеѓ ренiшiн жасырѕан жоћ. – Онда ћандай ем-доммен айналысу керек екенiн жазып берiѓiздер. – Жарайды, – деп Ѕалым iнiмiз ћасындаѕылармен аћылдасып, бiр бет ћаѕазѕа бiрдемелердi жаза бастады. Ћаѕаз ћолына тиген Сќруар: – Неге мынаныѓ м=рi жоћ? – деп сџрады. – Аѕай, институттыѓ бланкiсiне жаздым емес пе? – деп Ѕалым iнiмiз кќдiмгiдей ћысылып ћалды. – М=рi не, бланкiсi не, екеуiнiѓ кљшi бiрдей, – деп мен дќрiгерге к=мекке келдiм. – Осы ш=ппен емдеу деген бар емес пе едi, Ѕалеке? – Иќ, иќ, ш=п дќрiлердiѓ пайдасы к=п... Бiраћ бiз дќрi ш=птерге рецепт бере алмаймыз ѕой. – Онда рецепт ретiнде емес, џсыныстарыѓызды б=лек ћаѕазѕа жазып берiѓiз. – Жарайды, – деп доктор Ќдiлбаев бџѕан да келiстi. Бiр ћызыѕы: осы доктор Ќдiлбаев бiздiѓ туысымыз, Шашты ќулетiнен болып шыћты. Талдыћорѕан жаћта туѕан Ћыпшаћ екен. Шиелiдегi Шаштылар жаѕдайынан тљгел хабардар. Зиялы, бiлiмдi, пейiлдi жiгiтке џћсайды. – Апырмай, алыстан келген аѕайѕа дџрыс к=мек к=рсете алмадыћ-ау, – деп шын кљйзелдi.

– Бќрi бiр Алланыѓ ћолында емес пе? – дедiм. – Иќ, иќ... Алла бiледi ѕой! – дейдi профессор iнiмiз. Осы Алматыда тџратын доктор iнiмiз К=бейсiн де к=п жљгiрiп, к=мегiн к=рсетiп баћты. – Aзiѓдi осы жолы т=рт профессор ћарады. Ћалѕаны Ћџдiреттiѓ ћџзiретiнде, – деп мен туысћанымныѓ к=ѓiлiн аулауѕа тырыстым. – Еѓсеѓдi к=тер. Ћай кљнi к=рген тљсiѓдi айтып, маѕан жорытћан едiѓ ѕой... Саѕан бiраз ауыртпалыћ т=нiп тџрѕан секiлдi. Бiраћ љмiт бар. Туасы ешћашан Алладан љмiт љзуге болмайды. Бiр себебi табылса, бќрiн тљзеп жiберу, шипасын салу Жаратћан иемiздiѓ ћолында. Бџѕан мысал жљдќ к=п!
 25 ћыркљйек 2006 жыл Бџрыныраћта жарияланѕан «Керемет пен сићыр», «Сопылар салты» атты маћалаларымды рисала жанрыныѓ ыѓѕайына келтiрiп, ћайта жазып шыћћанмын. Ќуелгiсiн «Ћазаћ» газетiне џсынып едiм, жылдам басылып кеттi. Екiншiсiн де сонда џсынбаћ болып Ћоѕашћа (Ћ.Сќрсекеев)звондадым. – Тез жеткiзсеѓ, Ореке, бiрден жариялап жiберемiз, – дейдi бас редактор мырза. – Ћоѕаш, бiраћ сенiѓ ћаламаћы т=леуге жаѕдайыѓ к=термейдi-ау деймiн? – деп сауал ћоймаспын ба? – Жоћ, ойбай. Газеттi =з ћаражатыма шыѕарып жатћанымды бiлесiѓ ѕой... – Жылдыћ жазылым баѕаларыѓ да ћымбаттау екен. – Басћа амалымыз болмай тџр. Мемлекеттiк тендерге кiре алмай жатырмыз. – Неге? – Министрлiктегi мќндубастар «ќуелi бџл газеттi ћайта шыѕаруѕа сiзге кiм рџћсат бердi? Ћџрылтайшылардыѓ рџћсат ћаѕазын алып келiѓiз» деп басымды ћатырды емес пе? «Ей, Б=кейханов, Бектџрсынов, Дулатов баяѕыда марћџм болып кеткен. Мен солар шыѕарѕан «Ћазаћ» газетiн ћайта жалѕастырып шыѕарып жатырмын» демеймiн

Алуаш бiраз ойланып ћалды. Содан соѓ менi кеудемнен ћџшаћтап, киiмiмнiѓ сыртынан сљйiп отырып: – Ата, сен мыѓ... жас сџрасаѓшы Алладан, – дедi. – Ол болмайды, балам. Адамныѓ бќрi мыѓ жасаса, жерге сыймай кетер едi. – Ой-ии... – деп немерем =кiнiш бiлдiрдi. К=зiнде сџрау мен мџѓ бар.
 30 ћыркљйек 2006 жыл О бастаѕы туысы мџсылмандар арасынан шыћћан кќпiрлер к=бейiп барады. Солардыѓ бiр-екеуiн «Ана тiлi» газетiнде шыћћан маћаласында Б.Алдамжаров дџрыс ќшкерелептi («Ана тiлi», №39, 2006 ж.). Бекдiлда осы маћаласында атаћты жазушымыз Ш.Айтматовтыѓ: «Христианская религия дает очень сильный посыл фигурой Иисуса Христа. Исламская религия, в которую я включен своим происхождением, подобной фигуры не имеет. Мухаммед – не мученик. Случились у него тяжкие, мучительные дни, но чтобы за идею распяли и чтобы он это простил людям навсегда – такого нет» – деген жалаћор, жалѕан пiкiрiн келтiрiп, одан ќрi кейiнгi кездерi ћазаћ iшiнде к=рiне бастаѕан С.Аћатаев, Ћошым Ноѕай Байбота секiлдiлердiѓ Исламѕа тiл тигiзiп, ежелгi надандыћ заманѕа, шаманизмге шаћырѕан шатпаћтарын дќлелдi, =ткiр сынѕа алады. Тынымбайѕа звондадым: – Исламѕа тiл тигiзетiндей мына екi Ћоѓыратћа не к=рiндi сондай-аћ?! – деп.


1 ћазан 2006 жыл Бљгiн љш жазушымен с=йлестiм. Еѓ ќуелi Астанаѕа, Т=лен Ќбдiковке звондадым. Оѕан Мемлекеттiк сыйлыћтар ж=нiндегi комиссияныѓ мљшесi ретiнде =тiнiш жасап, биыл таѕы да љмiткер ретiнде бќйгеге ћосылып жатћан Герольд Бельгердiѓ жаѕдайын тљсiндiрдiм. – Осыдан екi жыл бџрын ќлдекiмдердiѓ тiмiскi ќрекетiнен бiрiншi отырыстыѓ =зiнде оны ћџлатып жiбердi. Бџл жолы да анау Сары Шал кедергi келтiрiп баѕуы мљмкiн. Оныѓ себебi бар. Соѓѕы жылдарда екеуiнiѓ араћатынасы ќбден шиеленiсiп кеттi емес пе? – дедiм. – Екеуiнiѓ де ћазаћ ќдебиетiне сiѓiрген еѓбегi аз емес. Неге олай ћырѕићабаћ болып жљр? – деп сџрайды Т=лен. Мен бiлгенiмше, бџлардыѓ бљйтiп «бџзылу» себептерiн тљсiндiре бастадым. – Герольд =зiнiѓ «Парасат» журналында басылѕан кљнделiктерiнде ћырыћ жылдан берi жџптары жазылмай келе жатћан Сары Шалдыѓ кейбiр пенделiк осалдыћтарын, дљниепарастыѕын, сараѓдыѕын, џсаћтыѕын сынаѕан жоћ па? Сондай-аћ Сары Шалдыѓ еѓ соѓѕы жазѕан романына к=ѓiлi толмау себептерiн де к=рсетедi... Содан екеуi ренжiседi. Арада ауыр с=здер айтылады. Дегенмен, Сары Шал бiрнеше мќрте татуласпаћ болып ќрекет жасаса керек. Оѕан бџл жаѕы к=нбейдi... – Неге =йтедi? – Неге екенiн аныћ бiлмеймiн. Менiѓ байћауымша, Герольд ћазаћ арасына ћаншалыћты сiѓiп кеткенмен, бќрiбiр немiс болып ћалѕан. Ол барынша шыншыл, турашыл жiгiт. Ћазаћы бџлтаћ, бџлтарыстарды толыћ љйрене ћоймаѕан. Љйренгiсi де келмейдi. Ал мџндай мiнез ќркiмге џнай бермейдi. – Ореке, мен де Бельгердi жаћсы бiлемiн ѕой. Ќрине, оѕан дауыс беремiн. – Астанадаѕы жуан, жiѓiшкелерiѓнiѓ Дљйсенбектi =ткiзiп жiберуге жџмыла ќрекет жасайтыны белгiлi. Дљйсенбек те сыйлыћћа лайыћты аћын. – Мен Дљйсенбекпен ћатар оћыѕанмын...

– Мейлi, сондай-аћ болсын. Бiраћ бџл жолы Герольд ћалып ћоймауы керек, Т=ке! – Бiз бiр адамѕа ѕана дауыс берiп ћоймаймыз. – Aте дџрыс. Соныѓ iшiнде Герольдтiѓ болѕаны бќрiмiздiѓ абыройымыз емес пе? Бџдан соѓ Т=лен биыл сыйлыћћа џсынылѕан кейбiр кiтаптарѕа к=ѓiлi толмайтынына тоћталды. – Жазушы адам уаћыт =ткен сайын iлгерi жылжып, =суi керек ћой. Ал бiздiѓ кейбiр жiгiттер баяѕыда ћалыптасћан кљйiнше ћалып ћойѕан, – дейдi. Бџдан кейiн Т=лен соѓѕы апталарда аспанѕа шаѓы к=терiлген, ћазаћ тiлiндегi газеттер жарыса жазып жатћан жанжалѕа ћатысты пiкiрiн бiлдiрiп, ћатты ћапалы екенiн жасыра алмады. – Кiтабына ћолтаѓбасын жазып, маѕан =зi сыйлап кеткен едi. Кейiн оћып ћарасам, масћара! Сџмдыћ! Мџсылмандардыѓ анасы Айшаѕа жала жауыпты... Ќрi «Алтын Орда» газетiне берген сџхбатында бџл ћылмысын мойындаѕысы келмейдi. Ћап, елiмiздiѓ абыройын т=гетiн болды-ау! – Бас муфтиiмiз Ќбсаттар неге љндемейдi? Неге баѕасын берiп, бќтуасын шыѕармайды? – Егер бас муфтиiмiз шынымен љндемей ћалса, оны отставкаѕа жiберу керек. Бџдан кейiн телефон арћылы Г.Бельгермен с=йлестiм. – Биыл маѕан жаны ашып жљрген љшеуiѓ ѕана! – деп ол ризашылыѕын бiлдiрiп жатты. Таѕы да жоѕарыдаѕы жанжал тiлге тиек болды. – Анау католиктер папасыныѓ мџсылман пайѕамбары ж=нiнде Византия императорыныѓ баяѕы заманда айтћан сораћы с=здерiнен љзiндi келтiруi: мына бiздiѓ ћазаћтыѓ жазѕандарымен салыстырѕанда, тљкке аспай ћалды, – деп ћорытынды жасады Герольд. – Менiѓ аѕам =лгенде де ћџтыла алмайтын кљнќѕа батты! – дедi Тынымбай ћатты кљйзелiп. Ћџдайѕа, Исламѕа ћарай беттерiн тљзей бастаѕан елдiѓ мџншалыћ наразылыѕын, ќрине, тљсiнуге болады. Бiраћ менiѓ к=ѓiлiмде кiшкене кљдiк бар. «Жан тќттi» кiтабыныѓ авторы осыныѓ бќрiн ќдейi, ћасаћана жасай ћойды ма

екен? Бiздiѓ кейбiр зиялылар ауызша ќѓгiмелерiнде айтып жљргендей: «Жазћаман осыныѓ бќрiн масондарѕа џнап, атаѕын асыру љшiн» iстедi ме екен?
 4 ћараша 2006 жыл Жуыћта Хамит Ерѕалиевтiѓ 90 жылдыѕы тойланып =ттi. С=з с=йлеушiлер, оныѓ iшiнде Е.Раушанов пен Ћ.Жџмадiлов бар. Хамаѓныѓ оппозицияшыл журналист ћызы Гљлжанды к=бiрек маћтады. «Ќкесiне џћсаѕан батыр» дестi. Аћын ћызыныѓ батыр екенi ќбден рас шыѕар. Бiраћ оныѓ, жасыныѓ келiп ћалѕанына ћарамастан, баяѕы пионерлерше, жеѓiл, жеѓiлтек киiнгенi, шидей арыћ аяћтарын к=рсетiп, секеѓдеп жљргенi ересек жазушыларѕа џнамады. М.Ќуезов театрындаѕы жиынѕа, «Есiк» ресторанындаѕы той дастарћанына Гљлжанныѓ оппозицияшыл серiктерi тљгелге жуыћ ћатысты. Солардыѓ iшiнде Болат Ќбiлов бiзге ћарай бџрылып, ћол алысып амандасып =ттi. Ал шеткерiлеу тџрѕан Рысбекке (Алтынбектiѓ туѕан аѕасы) Тынымбай екеумiз =зiмiз барып амандастыћ. Бiр ауыз тiлге келгенiмiз жоћ. Хамаѓды еске алушылар ќдеттегiдей асыра дќрiптеп, аћынды белсендi ћайраткер ретiнде сипаттап жатты. Маѕан кейбiр газеттерде (ќсiресе Гљлжан басћаратын «Свобода словода») Хамаѓды билiктiѓ озбырлыѕына ћарсы кљрескен, тiптi ћазiргi Президенттiѓ =зiне наразы болѕан адам ретiнде к=рсеткiсi келген ќрекеттер тљсiнiксiздеу к=рiндi. Мен ѕана емес, менiмен пiкiрлескен замандастарым да ол кiсiнiѓ ќрћашан билiкпен жаћын жљргенiн, билiктiѓ с=зiн с=йлегенiн жоћћа шыѕара алмады. Ћазiр бiреудi жаћсы атты к=рсету љшiн: «Е, ол баяѕыда совет =кiметiне ћарсы болып, ћуѕынѕа џшыраѕан едi ѕой!» – деген ертегiлердi ойлап табушылар к=бейiп барады? Ал шынында, сол Ерѕалиевтердiѓ жас кезiнде Ћасым Аман-

хоз, совхозды басћарып, ќйтпесе партия, атћарушы орындарда ћызмет iстегендерi болса: – Халыћћа ћамћорлыћ к=рсетiп, адал еѓбектiѓ љлгiсiн к=рсеттi, абырой, беделге ћолы жеттi! – деп маћтайсыѓ. С=йттi ме, ќлде басћаша болды ма, оѕан к=зiѓ жетпесе де, ќйтеуiр осындай бiрдеме айтуыѓ керек. Еѓ ћиыны – =мiр бойы тљк бiтiрмеген, не жарытып жџмыс iстемеген, кешегi к=ше кезген алћашты, картёжниктi, не кеѓсе сыпырѕан кемпiрдi, балабаћша тќрбиешiсiн, ћант, шќй сатћан дљкеншiнi ћайтiп маћтарсыѓ? Ал маћтамасћа лажыѓ жоћ. Aйткенi оныѓ кешегi жалаѓаяћ, оћубiлiмге салаћ баласы ћазiр бiлдей кќсiпкер, аћшаны оѓдысолды судай шашып жљрген бай, жас капиталист. Ендi ол кешегi алћаш ќкесi жетпiс бес жасћа толѕанда, оѓтљстiк астананыѓ дќл ортасындаѕы ћымбат ресторанды жалдап алады да, осындаѕы атаћты артистер мен ќншiлер ћатысћан џлан асыр той жасайды.Содан аѕайындар арасынан шыћћан «ш=пке тышарлар» – генералдар, академиктер, профессорлар, депутаттар ортаѕа шыѕып, ќлгi алћашты аспандатып мадаћтауѕа кiрiседi. Сол мадаћтары љшiн бќрi иыћтарына оћалы шапан киедi... Солардыѓ iшiне кейде бiзге џћсаѕан «кедей» жазушылар да кiрiп кетедi. Aткен жолы мынадай бiр ћызыћ оћиѕа болды. Осында баяѕыда Ћызылордада едќуiр билiк тiзгiнiн џстаѕан аѕамыздыѓ дљниеден =ткенiне пќлен жылдыѕына орай ас берiлдi. Сонда =згелер ћатарында маѕан да с=з тиiп ћалмасын ба? Асты жљргiзушi ћарап тџрмай: – Орекеѓ кезiнде Пќленшемен тыѕыз араласып, ћамћорлыѕын к=рген сљйiктi iнiлерiнiѓ бiрi! – деп ћолпаштап жiбердi. Ал мен =мiрiмде ќлгi Пќленшенi к=рмек тљгiл, атын естiмеген едiм. Мен Шиелiде мектепте мџѕалiм болып жљрген кезiмде ол кiсi ћаладаѕы атћарушы органдардыѓ бiрiн басћарса керек. Ол тџста ондай д=кей аѕаларымыздыѓ алдына бармаћ тљгiл, «тыѕыз араласпаћ» тљгiл, маѓайына жуи алармыз ба? Бiраћ ќйтеуiр с=з тиген соѓ бiрдеѓе деп, ћџтылуѕа тура келдi.

Бџрынѕы алћаш, ћартапоз аѕаларымызды да «аћылды, парасатты, жљйрiк» деп сыпырта маћтаудан басћа ћандай амалымыз бар? Бџрынѕы еден сыпырушыны «еѓбекћор, тќрбиешi, =неге таратушы, тамаша џл-ћыз =сiрген к=реген ана» деп сипаттаймыз да, ендi ћайтемiз? Бџрынѕы дљкеншiнi «к=рнектi финанс ћызметкерi, асћан экономист, шаруашылыћ бiлгiрi» деп ќспеттесек болатын шыѕар? Мен љшiн еѓ жаманы – осындай ћаптап кеткен тойдљрмектердiѓ алтын уаћытты босћа ысырап етiп жататыны. Ќрi ондай жерлерден мен ќдетте ћатты шаршап ћайтамын.
 9 ћараша 2006 жыл Г.Бельгермен с=йлесiп, оныѓ Мемлекеттiк сыйлыћтар ж=нiндегi комитеттiѓ ќдебиет секциясы отырысыныѓ бiрiншi кезегiнен аман-есен =ткенiмен ћџттыћтадым. Герольд бџрынѕыдан г=рi к=ѓiлдi к=рiндi. – Еѓ таѓћаларлыѕы: маѕан Нџрпейiсов дауыс берiптi, – дейдi. – Aзi аварияѕа џшырап, емханада жатыр екен. Секцияныѓ жауапты хатшысы Ербол Шќймерденов артынан iздеп барып, iшiне дауыс берген ћаѕазын салѕан конвертiн алып ћайтыпты. Кейiн ашып ћараса, к=кемiз =згелер ћатарында менi де ћолдаѕан к=рiнедi. – Аварияѕа тљскенi ћалай? – деп сџрамаймын ба? – Бiр жаћћа бара жатса, бiреулер соѕып кеткен дей ме? Ћасында Смаѕџл Елубаев бар екен. Смаѕџл едќуiр жараћаттанса керек. Нџрпейiсовтiкi жеѓiл-желпi бiрдеѓе деседi... – Азаматтар аман болсын. Бiраћ Нџрпейiсовке Алла таѕала ескерту жасаѕан шыѕар... – Таѕы бiр таѓћаларлыѕы: маѕан Ћабдеш Жџмадiлов ћарсы дауыс берiптi. Бџл да Нџрпейiсовпен соттасу љшiн Астанаѕа кеткен екен. Кетерiнде дауыс берген конвертiн тапсырѕан к=рiнедi...

Тљркиядан келген ћазаћ жiгiтi алѕашћыдай емес, ана тiлiн де тќп-тќуiр меѓгерiп ћалѕан. Мына маћаласында да ћазаћы б=лекше Ислам болмайтынын, Исламныѓ Алла тарапынан кљллi адамзат џрпаѕына тљсiрiлген ортаћ, аћићи дiн екенiн жаћсы дќлелдеген. Бiраћ сопылыћ аѕымдарѕа тоћталѕанда, аяѕын шалыс басып, жаѓылысћан жерлерi к=бейiѓкiреп кетiптi. Ол, мќселен, былай деп жазады: «... бiз суфизмнiѓ арѕы маћсатын айтатын болсаћ, Аллањћа, Исламѕа бармайды». Ислам =ркениетiндегi регресс суфизмнiѓ прогресiмен басталды. «Аллањты мансџћтау, Аллањтыѓ ћџдiретiне шек келтiру жќне фќни адамдарѕа табындырудыѓ жолы. Ѕылымныѓ жойылуы, рационалды ойлаудыѓ жойылуы суфизмнiѓ кеѓ таралуымен басталѕан». «Адамныѓ таѕдырын Аллањ емес, таћсыр мен Пiр шешедi» т.б. Мџндай пiкiрлердiѓ ћып-ћызыл жала екенiне сопылыћ iлiмнен хабары бар ќркiм-аћ ћол ћояр едi. Сiрќ, М.Бџлџтай сопылыћ iлiмнен мљлдем бейхабар адам ќйтпесе Дайрабай имам айтћандай – «оныѓ =згеше маћсаты бар». Сопылар туралы бiлгендерiмдi ћайта жазып, толыћтырып, мен =ткен жолы «Ћазаћ» газетiнде жариялатћанмын (№30, 2006 жыл). Бiлiмiмнiѓ асћандыѕынан емес, бала жастан =зiм к=рiп =скен таћуалардыѓ =мiр салтына сљйене отырып, обьективтi, шындыћћа сќйкес пiкiр бiлдiруге тырысћанмын. Менiкi, ќрине, тереѓ дiни пiкiрлер емес, философиялыћ жазба–рисала болатын. Оныѓ алдында осы газетте (№24, 2006 ж.) «Керемет пен сыйћыр» (бџл да ћайта толыћтырылѕан) басылды. Ендi «Ќулиелер ќулиетiн» (толыћтырылѕан) џсынбаћ едiм. Љшеуi де негiзiнен ортаћ тамырлас таћырыпты ћозѕайды. Ендi, мiне, сауатты имам, дiн адамы љйге арнайы келiп, менiмен пiкiрлесiп отыр. Бџл «Ћазаћ» газетiндегi менiѓ рисалаларымды оћыѕан. Сопыларѕа ћатысты оѓ к=зћарастарымды џнатћанѕа џћсайды... – Бiр Исматуллаѕа бола, кљллi сопылыћ iлiмдi жамандау дџрыс па? –дейдi. – Шын сопы бар, жалѕан сопылар да аз емес. Жалѕанды шынмен араластырып жiберудегi

маћсат не? Бџлџтай Алланы, Ћџранды терiске шыѕарѕан таћуа сопыны ћайдан к=рiптi? Осы жџрт елдiѓ бќрi дљниеден безiп, сопы болып кетедi екен деп ћорћа ма, немене? Жастары Пайѕамбар жасына жеткенде, Иассауи бабамыз секiлдi жер астындаѕы ћылуетке тљсiп, дљниенi баз кешедi деп ойлай ма екен? Елмен кездескенде, кейде маѕан осындай сџраћтар да ћойылады. Сонда: «Мыѓнан бiреу, миллионнан бiреу ѕана шын сопы болып кетуi мљмкiн. Бiзде ондай ћауiп жоћ». «Сiздер ћауѕадай саћал =сiрiп, шџбатылѕан аћ к=йлек кигеннiѓ бќрiн сопылар екен деп ойламаѓыздар. Алла жолына тљскен шын сопылар бџрынѕы замандарда да =те аз болѕан, ћазiр де мљлдем сирек» деп тљсiндiремiн. – Оныѓ љстiне, таза таћуа болу мiндет емес, – деп мен Дайрабай iнiмнiѓ пiкiрiн ќрi ћарай сабаћтай тљсемiн. Ќуелi иман келтiрiп, бес парызды орындап жљруге ыћылас бiлдiрiп љлгiрiѓiзшi. Еѓ ћџрмаса, Алланы жад етiп, љнемi кќлимаѕа тiлiѓiздi келтiрiп жљрудi ќдетке айналдырыѓызшы. Бџл да мџсылмандыћ жолындаѕы аз шаруа болмас едi. – Жаѓа ѕана ћала шетiндегi КНБ академиясыныѓ шаћыруымен, соларѕа лекция оћып ћайттым, – дейдi Дайрабай имам. Ол жерде де маѕан к=п сауалдар ћойылды... Бџрынѕы КГБ мџрагерi КНБ молдаларды арнайы шаћырып алып, лекция оћыта бастаса, кездесулер =ткiзсе, шынында да заманныѓ љлкен =згерiстерге ћарай беталѕаны емес пе екен?
 20 ћараша 2006 жыл Aткен дљйсенбi кљнi ћызмет кабинетiмде отырѕан маѕан Жазушылар одаѕыныѓ т=раѕасы Н.Оразалин звондады. Амандыћ-саулыћ сџрасћаннан кейiн: – Ореке, бiздегi =згерiстер туралы естiп жатћан шыѕарсыз? –дейдi.

– Жоћ. Не болып ћалды? – деп мен сылтау айта бастадым. – Немерелерiмдi баѕып, љйде отыр едiм... Газеттердi ћарауѕа мџршам келмей, мiне, ендi оћуѕа кiрдiм... – Онда «Ќдебиет айдынына» назар аударыѓызшы. Онда менiѓ «Жауапсыз ћалѕан хаттар» деген материалым шыћты. Сонда барлыћ мќн-жайымыз тљсiндiрiлген. Мына Мереке Ћџлкенов «Ћазаћ газеттерi» серiктестiгiне бастыћ болѕалы берi бџрындары Жазушылар одаѕы ћџрылтайшы ретiнде ћатысатын «Ћазаћ ќдебиетi», «Жџлдыз», «Просторды» бiзден бiржола ќкетiп жатыр. Одаћтыѓ ћџрылтайшылыѕын к=рсетпей, бiржола =шiрiп тастаѕан. Кадрлыћ ауыстыруларын естiген шыѕарсыз, ќрине? – Естiдiм. Менiѓ Маѕауин досымныѓ орнына Темiрханды ќкелiп отырѕызды емес пе? – «Ћазаћ ќдебиетiне» орынбасарлыћћа Бейбiт Ћойшыбаевты ќкелiп жайѕастырды. Ендi «Просторѕа» =здерiнiѓ адамын iздестiрiп жатћан к=рiнедi. Одаћтыѓ бџрынѕы газет, журналдарын тљгелдей Баспалар љйiне к=шiрiп, жазушылардан iргесiн б=лiп ќкетуге кiрiсiп кеттi. С=йтiп, бiздiѓ одаѕымыз баспас=з орындарынан тљгелдей айрылып ћалып отыр. Бџѕан бiраз жазушылар наразылыћ бiлдiруде. Мысалы, Ћалићан аѕамыз бастаѕан екi-љш жазушы наразы пiкiрлерiн жазып ќкелiптi... – Соѓѕы жылдарда жiкшiлдiк, топшылдыћ айтыс-тартыстар сирекси бастаѕан секiлдi едi. Бќрi де ендi баяѕы таз ћалпына тљстi десеѓшi... – Солай болатын тљрi бар. Ендi осындай ћиянатшылдыћћа =здерiѓiзге џћсаѕан аѕа жазушылар: «Бџл ћалай?» деп мќселе к=тергенi дџрыс емес пе, Ореке? – деп сџраћ ћояды Нџрлан iнiмiз. Дџрысы дџрыс-ау. Бiраћ бiрлi-жарым адамдардыѓ наразылыѕына «аналар» бой берушi ме едi? Жазушылар одаѕыныѓ ћазiргi хатшыларыныѓ бiрi саналатын Жаћауѕа мынадай аћыл айттым. – Пленум шаћырып, бар мќселенi к=пшiлiк талћысына салыѓдар. Сонда Жазушылар одаѕына шабуылдап жатћандар не сылтау айтар екен. Сонда тыѓдап к=рiѓдер, – дедiм.

– Олар талћылауѕа ћатыса ћоймас. Ћатысса, жазушылар талап жейдi ѕой, – дедi Жаћау. – Мына жаћтаѕылармен ашыћ айтысћа тљсетiн ана жаћта кiм бар? Мыћтылардыѓ бќрi мына жаћта. Бџлар тегiс Нџрланды ћолдайды. Таѕы бiр ћызыѕы... Шыѕармашылыћ ћызметкерлерiнiѓ Конгресiн ћџру ж=нiндегi жоба жасалыпты. Жазушылар одаѕы мен =зге шыѕармашылыћ одаћтарды осы Конгресс ћџрамына кiргiзбекшi екен... С=йтiп, «аналар» Жазушылар одаѕын бiржола таћырѕа отырѕызып, ћазiргi ћаланыѓ ћаћ ортасындаѕы ѕимаратты алуды ойластырѕаны шыѕар. – Бџл пќлен жылдан бергi ќлдекiмдердiѓ арманы емес пе? Осылай, келер к=ктемде =тетiн жазушы аѕайындардыѓ кезектi ћџрылтайы алдындаѕы ћызу «кљрестiѓ» басталып кеткен сыѓайы бар. Мџны менiмен с=йлесiп, пiкiр б=лiскен љш-т=рт «жазѕыш» замандастарым да растады. Бџл баяѕыдан берi, сонау Есенберлин, Ќлiмжанов, Сљлейменов заманындаѕы жiкшiлдiк, жљзшiлдiк дау-дамайдыѓ бiрде саябырсып, бiрде љдей тљсетiн жаѓѕырыѕы, жалѕасына џћсайды. Aкiнiшке орай, ескi ћоламтаны ћайта ћопарып, ћозасын тџтатып, тљтiндетiп жљретiндердiѓ iшiнде ћазiр жасы сексеннен асћан ћарияларымыз да жљр. Соныѓ бiрi – ежелден-аћ Жазушылар одаѕындаѕы бар билiктi =з ћолына алып, беделдi орындарѕа рулас немесе айтћаныѓнан шыћпай, айтаѕына к=нетiн iнiлерiн отырѕызуды к=ксейтiн к=нек=з к=рнектi ћаламгерiмiз екенiн осындаѕы зиялылардыѓ бќрi бiледi. Бџл дљние ћамын кљйттеуден г=рi аћирет жолына тљсетiн жастан ќлдећашан асып кеткен осы «к=нек=зiмiздiѓ» психологиясын тљсiнiп бiлу ћиын-аћ. Жазушылар одаѕы т=ѓiрегiндегi кiшкене ѕана билiк оѕан неге керек болды екен? Aз басыныѓ атаћ, марапаты жетiп жатыр. Дќулетi џшантеѓiз мол деседi. Ќлде жаћтастарын жарылћамаћ па екен? Жарылћамаћ болса, Жазушылар одаѕынсыз да, оныѓ басылымдарынсыз да џшпаћћа жеткiзе бермей ме? Оѕан бедел де, =кiметке =тiмдiлiгi де жетiп жатыр. К=пке жаман атты болып, ћартайѕан шаѕында жљйкесiне салмаћ

Сќбеѓ (С.Досанов) =ткен тљнi саѕат он екiлер шамасында љйге звондайды. – Ореке, кешiрерсiѓ, џйћыѓды бџзѕан жоћпын ба? – дейдi. – Жоћ. Мен саѕат бiрсiз т=секке жатпаймын ѕой... Иќ, не жаѓалыћ болып жатыр? – Жаѓалыћ к=п: мысалы, Нџрпейiсов Астанаѕа барып министрге кiрiп, пќлен саѕат отырып, ќбден миын ашытыпты. – Сонда не айтады екен? – Не айтсын. Биылѕы Мемлекеттiк сыйлыћты Бельгер мен Раушановћа беру керек деп љгiт жљргiзiптi. Ћалѕандарын ћалдырѕан дџрыс деп дќлелдептi. – Солай ма? Мџратбековтi ћайда ћоймаћ екен? – Бџдан ћырыћ жыл бџрын жазѕан повесiн жамапжасћап, ћайта џсыныпты деп жамандаѕанѕа џћсайды. – С=йтiп пе? Ал =зiѓнiѓ жаѕдайыѓ ћалай? – Жиырма екi дауыс алу =те ћиын болып тџр. Сенiѓ де к=мегiѓ керек, Ореке! – Тiлеулестiктен басћа менiѓ ћолымнан не келедi? Комиссия мљшесi емеспiн. Кiм менiѓ с=зiмдi тыѓдай ћоюшы едi? – О баста =зiѓ секiлдi жiгiттердiѓ ћолдауымен џсынып едiм осы романымды. Ќйтпесе ћайтемiн... Сыйлыћ алып жатсам, бiрге тойлаймыз ѕой. Ендi анау Маѕауинге с=зiн =ткiзе алатын =зiѓ секiлдi бiр беделдi жазушы керек болып тџр. Айтып к=рсеѓшi! – Ол менi тыѓдай ћояр ма? Бiр жiгiт =зне =тiнiш бiлдiрген екен: «Мен биыл Бельгерден басћа бiр ћазаћћа дауысымды бермеймiн!» деп кесiп тастапты. – Неге? – Ћазаћћа ќбден к=ѓiлi ћалѕаны шыѕар. – Сен онда оѕан Нџрпейiсовтi жаманда. Неге оныѓ адамына дауыс бересiѓ деп сџра... – Ешкiмдi жамандамай-аћ басћа дќлелдi с=здi табар едiм. Бiраћ Маѕауиннiѓ к=нетiнiне кљмќнiм бар. – Тыѓдайды. Бiрге оћыѕан жолдасыѓ емес пе? – Жарайды. К=рейiн.

Шынында, осы Сќбиттiѓ де, анау Сќкен мен Софыныѓ мќртебелi сыйлыћтарѕа лайыћ еѓбектерi бар екенi рас. Бiраћ Софыны бiрiншi кезекте таѕы ћџлатып жiберiптi... Ћиянат болѕан. Бiраћ сол ћиянатты к=рушi мен тљзеушi бар ма?
 21 ћараша 2006 жыл Г.Бельгермен хабарласып едiм. – Жаѓа сейiлге шыѕып келiп едiм. Ћан ћысымым к=терiлiп, мазам болмай жатырмын, – дедi ол к=ѓiлсiз бќсеѓ дауыспен. – Онда саѕан џнайтын бiр ќѓгiме айтайын. Тыѓдай бер, – дедiм. Бџдан кейiн оныѓ кандидатурасын ћолдап жљрген Нџрпейiсов к=кесiнiѓ ќрекеттерi туралы айттым. – Тактикасы ма, стратегиясы ма, ол жаѕын =зi бiледi. Бiраћ бќрiбiр мџнысы, егер рас болса, бiзге =те жаѕымды ќсер ћалдырады, – дедi. – Солайын солай шыѕар. Ћызынан маѕан кiтабын берiп жiберiптi. Ћызыныѓ да жљзi жарћын, жымыѓдап кљле бередi. – Онысы ж=н екен. Aзiѓмен ћайтып татуласпаћ болѕаны ѕой... Гера, Ќбекеѓ жасы сексеннен асћан љлкен адам... – Сексен љшке ћарай кетiп бара жатыр. – Иќ, ћазаћта: «Алдыѓа келсе, атаѓныѓ ћџны болса да кешiр» деген аталы с=з бар. Мџсылмандыћ ћаѕида да осыѕан саяды. Ендеше, жасы љлкен адам ќлденеше мќрте татуласпаћ ыѓѕайын танытћанда, =зiѓнiѓ де кiшiрейгенiѓ дџрыс. – Ендi аздап жџмсаруым керек шыѕар. Бiржола ћџлап кетпеспiн, бiраћ сонда да... – Еѓ ћџрымаса, Сыйлыћ алѕанша еѓкейе тџршы! – С=йтсем, с=йтейiн! – деп Герольд к=ѓiлденiп кљлiп ћойды.

Сол кљнi кешћџрым љйге одаћтыѓ ћазiргi т=раѕасы Нџрлан Оразалин звондап: – Ореке, бiз ќдебиеттiѓ аћсаћалын басћа жаћтан iздеп жљрсек, =зiмiздiѓ ћасымызда =зiѓiз бар екенсiз ѕой. Бџдан кейiн бiз сiздi бас данышпан ретiнде танитын болдыћ, – деп маћтап жатты. Бџдан кейiн Нџрлан iнiм: – Мен џзаћ жылдар сiздiѓ анау Жуан досыѓыздыѓ соѓына ерiп, сол кiсiнi ќдебиетiмiздiѓ ендiгi аћсаћалы болатын шыѕар деп љмiт еттiм. Бiраћ сол љмiтiм заяѕа кеттi... – деп оныѓ себептерiн тљсiндiре бастады. Нџрланнан басћа, сол жолѕы мќжiлiсте =зiм жанашырлыћпен сынѕа алѕан, «ћарсы жаћтыѓ» =кiлi Т.Медетбеков шыѕа берiсте менiѓ ћолымды алып: – Ореке, раћмет, жаћсы айттыѓыз, – деп ыћыласын бiлдiрген болды. Оныѓ ћасындаѕы «жаћтасы» Ж.Кенжалин де: – Дџрыс ќѓгiме айттыѓыз, – деп ћолын џсынды. Екi жаћ айтыскерлердiѓ осындай с=здерiне ћараѕанда, мен, сiрќ, ара аѕайынныѓ ћызметiн атћаруѕа тырысћан болуым керек. Шынында, ќлдекiмдердiѓ айтаѕына ерiп, мына заманда б=лiнудiѓ, б=рлiгудiѓ не ћажетi бар? Жазушылар ыдырай бастаса, кљллi ћауымныѓ береке-бiрлiгi кете бастады дей берiѓiз.
 13 желтоћсан 2006 жыл «Тянь-Шань» аталатын ћонаћљйде Алтынбек Сќрсенбайџлы атындаѕы жаѓадан ћџрылѕан ћордыѓ ћолдауымен шыѕарылѕан «Желтоћсан-86» он томдыћ жинаћтыѓ тџсаукесер рќсiмiне ћатыстым. Шаћырумен келген кiсiлердiѓ ћарасы едќуiр к=п болды. Жиынды Алтынбектiѓ аѕасы Рысбек жљргiзiп отырды. Бiр байћаѕаным, ћазiргi оппозиция арасында ћазаћ тiлiне жљйрiк жiгiттер некен-саяћ

к=рiнедi. Егер осы Рысбек болмаса, мынау ала-ћџла топты басћарып, ћисынын тауып с=з беретiн серкелер к=рiне ћоймады. Негiзiнен, Ж.Тџяћбай, Т.Жљкеев, Б.Ќбiлов секiлдi саясаткерлер, бiрлi-жарым желтоћсандыћтар, маѕан таныс емес ќлдекiмдер мiнбеге к=терiлдi. Томдардыѓ ћџрастырушысы Б.Ќбдiѕалиев деген жiгiт осы кiтаптарды шыѕаруда билiк тарапынан жасалѕан ќр тљрлi ћысымдар туралы баяндады.
 18 желтоћсан 2006 жыл Алматыныѓ «31-телеарнасындаѕы» «Дода» хабарында бљгiн желтоћсаншы екi жiгiт – Т=леген Ќлжан мен Хасен Ћожа-Ахмет ќбден сiлкiлесiп, џзаћ айтысты. К=бiнесе Т.Ќлжан басым тљсiп жатты. Залда отырѕандар арасынан Лќззат Асанованыѓ анасы к=терiлiп, Х.Ћожа-Ахметке: – Сен екiжљздi, сатћын адамсыѓ! – деп айћайлады. Ќбден ашуѕа мiнген Хасен мiнбеден кетiп, артынша ћайтып оралды. Мiне, 20 жылдан соѓ шындыћ iздеген азаматтарымыздыѓ сыйћы осындай. Маѕан к=пшiлiк арасындаѕы бiр студент баланыѓ: – Аѕалар, Желтоћсан революциясы ќлi аяћталѕан жоћ. Сексен алтыншы жылѕы к=терiлiстен кейiн к=п џзамай тќуелсiздiкке ћолымыз жетiп едi. Бостандыћћа шыѕып, шындыћты бiлу љшiн таѕы да бiр рет лап етiп, бас к=теруiмiз керек пе екен? – деген с=зi, орысша айтћанда, симптоматично к=рiндi. Таѕы бiр бiлгiш жiгiт: – Желтоћсандыћтар ћолында саяси билiк те, ћаржылыћ билiк те жоћ. Осыныѓ бiреуiне ћолдарыѓыз жетпей, теѓдiк ала алмайсыздар, – деген пiкiрiн бiлдiрдi. Бџѕан т=рдегi «Алдияр» р=лiнде отырѕан дипломат Б.Тайжан ћолдау к=рсетiп, =з џсыныстарын айтты. Соныѓ iшiнде к=кейге ћонатыны – «Желтоћсан к=терiлiсi болѕан

алаѓды киелi орынѕа айналдырып, бџл жерде, к=лiк, машина жљруге тыйым салу керек, Мќскеудегi Ћызыл алаѓ секiлдi», – дедi.
 22 желтоћсан 2006 жыл Жазушылар одаѕыныѓ т=раѕасы кљнi бойы менi iздеп таба алмаѕанын Жаћаудан естiп, кешке таман звондасам, бастыѕым кеѓседе отыр екен. – Ореке, сiздi iздегенiм рас едi, – дейдi Нџрлан. – Айтпаѕым: мемлекетiмiздiѓ он бес жылдыѕына орай бiр топ жазушыларды ќр тљрлi атаћ, наградаларѕа џсынѕанбыз. Iшiнде =зiѓiз де барсыз. Бiраћ сiз бџрыныраћта «Ћџрмет» орденiн алѕан екенсiз. Орденнiѓ статусы «Ћазаћстан Республикасыныѓ еѓбек сiѓiрген ћайраткерi» атаѕынан жоѕары болѕандыћтан, бџл жолы сiздi марапаттаушылар тiзiмiнен ћалдырып кетiптi... – Е, оныѓ тљк оћасы жоћ, – деп жауап бердiм.– Мен =зi =те ћанаѕатшыл адаммын ѕой. – Дегенмен, сiздiѓ к=ѓiлiѓiзде ешбiр алаѓ болмасыншы деп с=йлеспек болып едiм. Бiздiѓ ниетiмiз тљзу ќйтеуiр. Алдымызда жаѓа жыл келе жатыр. Ќлi талай атаћ аларсыз, бџйырса. – Оћа емес. Осы кљнi ниеттiѓ тљзулiгiнен басћа не ћалды =зi? – Келе жатћан Айт мейрамы, жаѓа жылыѓыз ћџтты, берекелi болсын. – Алла амандыћ берсiн.


28 желтоћсан 2006 жыл Республика Президентiнен де жаѓа жылдыћ ћџттыћтау алдым. Соны Шара ханумѕа к=рсетiп: – Хат тасушы офицерден љлкен кiсi бiр миллион теѓге берiп жiберiптi, – дедiм. – Ол аћша ћайда? – Ћайдасын ћайтесiѓ? Сейфке салып ћойдым да! – деп ћалжыѓдадым. – Бiзге аћша... аћша керек ћой! – деп кљледi бiздiѓ бќйбiше. – Бќрiбiр жаѕымды оћиѕа ѕой. Президент кез келген жазушыны ћџттыћтап жатћан жоћ шыѕар, – деп дастарћан басында отырѕан болашаћ кљйеу балам тiлектестiгiн бiлдiрдi.
 30 желтоћсан 2006 жыл Кеше Астанаѕа звондап, Д.Дљкенбайды жыл басымен ћџттыћтаѕан едiм. Ќуелде менiѓ даусымды аныћ ажырата алмай, байћастап жауап берген Дљкеш артынша к=ѓiлденiп, жадырап сала бердi. Маѕан «айналайын» дейдi. Ќбден риза болѕаны шыѕар. Недќуiр с=йлестiк. Биыл =зiнiѓ ћатты адасып, џлы Пайѕамбарымыздыѓ љйiндегi Айша анамызѕа к=леѓке тљсiретiн бiрдемелердi жазѕанын, «жазушылыћ ћыздыћыздымен» шекарадан =тiп кеткенiн мойындайтынѕа џћсайды. – Ћџдайдан кешiрiм сџрап, биыл ћџрбандыћ мал шалѕалы отырмын, –дейдi. – Бџдан былай дiн таћырыбына ештеѓе жазбаспын-ау. Аћшаны к=бейтiп, тыныш жљргеннiѓ =зi артыћ екен. Дљкеш баспас=з бетiнде =зiн оѓдырмай сынаѕан М.Маѕауинге ћатты ћапалы екенiн айтты. – Ал сондай бiр сыншыл Бџлџтай мырза туралы пiкiрiѓ ћандай?

Диктаторлардыѓ бќрi дерлiк к=зi тiрiсiнде культ жасауѕа ћџмар болатыны несi екен? Кейiнгiнi, артын ойлауѕа осылардыѓ шынымен-аћ аћылы, бiлiмi жетпейдi ме? Ќлде билiкћџмарлыћ, атаћћџмарлыћ шизофрениялыћ ауру, ажырамас егiз џѕым болѕаны ма? Культ – Ислам дiнiндегi ширк аталатын џѕымѕа жаћын нќрсе. Ширк – Ћџдайѕа серiк ћосу, кешiрiлмейтiн кљнќѕа жатады. Культ – =зiн =згелерден биiк, ерекше, ћайталанбас, теѓдесi жоћ мќѓгiлiк тџлѕа санау. Культтiѓ љлкен, кiшiсi бар, бiраћ бќрiнiѓ мазмџны – ортаћ. Aкiнiшке орай, культ – саясаткерлердiѓ, билiк иелерiнiѓ ѕана еншiсi емес. Кiшiгiрiм культиктер мына бiздiѓ арамызда, жазушы ћауым iшiнде де =рiп жљр. Бџлар ешбiр атаћћа, абыройѕа, марапат-наградаларѕа тоймайды, ћанаѕат етпейдi, шљкiршiлiктiѓ, тќубаныѓ не екенiн бiлмейдi, =лiмдi ойламайды... ойламауѕа тырысады. Aздерi шетiнен иттей џйлыѕып, топтанып шыѕа келедi. Орталарына ордаѓдаѕан бiреулерiн отырѕызып ћойып: «Ой, бiздiѓ жљйрiгiмiз! Шешенiмiз! К=семiмiз!» – деп маћтай бередi, маћтай бередi. Содан аћыры ќлгi ордаѓбайы шынында да менiѓ шенiме келетiн ешкiм жоћ екен деп адаса бастайды. Бiраћ культиктiѓ райынан ћайтып, сабасына тљсуi уаћыт =ткен сайын ћиындай бередi. Ћџдайым осындай кiшкентай культиктердiѓ ћолына љлкен билiктi бере к=рмесiн.
 31 желтоћсан 2006 жыл Соѓѕы кљндерде Ќбу Хамид ќл-Ѕазалидiѓ кiтабын оћып жљрмiн. Шыѕыстыѓ асћан кемеѓгер ойшылыныѓ бiрi екен. Дќстљрлi дiни таћырыптарды ћозѕаѕан еѓбектерi ѕана емес, дљниќуи, ѕылыми кеѓiстiктердi ћамтыѕан талдаулары да ерекше маѕыналы к=рiндi. Aзге Европа философтарынан айырмашылыѕы – айтпаѕыныѓ бќрiн, тџжырымдарыныѓ бќрiн ѕаламдыћ жаратылыс заѓдарымен, адами болмыс, имандылыћ ћаѕидаларымен бекiтiп отырады

екен. Бџл жаѕынан ќл-Ѕазали тiптi ќл-Фарабидiѓ де алдына тљсiп кетедi. Ѕазали мен =зiмiздiѓ Абайдыѓ арасындаѕы кейбiр љндестiктердi байћауѕа болады. Абай демекшi... Ћазаћта бџрынды-соѓды талай данышпандар =ттi деп маћтанѕанымызбен, Абайѕа теѓдесетiн бiреуi жоћ екенiне ендi, мiне, жасымыз џлѕайѕан шаћта к=зiмiз жетiп отыр. Сайын сахарада бiр кезде Абай тумаса, ћайтер едiк? Iздегенiѓдi тек Абайдыѓ табатыныѓ аћићат. Шоћанымыз анау: ѕажайып таланттыѓ иесi бола тџрып, империя идеологиясын жаћтады, Исламды даттады. Ќрине, толыћ ашылмай кеттi... Љлгермедi. Ал Шыѕыстыѓ =зге телегей-теѓiз руханият мџраларынан бiздi маћџрым ћалдыру саясаты жљргiзiлдi. Бiзге тек Европа =негелерiн оћытып, телiп баћты. Оныѓ iшiнде ќсiресе ћџдайсыздыћ, атеистiк жолмен ќлеуметтiк теѓдiкке жету жолдарын насихаттаѕан авторларды дќрiптеу мектебiнен =ттiк. Ќрине, Европадан, ќсiрiсе Ресейден љйренетiнiмiз к=п. Абай да солай ћарай сiлтедi емес пе?... Бiраћ гуманитарлыћ =ркениеттiѓ, ѕылымныѓ, дљниетану iлiмдерiнiѓ алтын ошаѕы болѕан ежелгi Ѕажам жџртыныѓ дќстљрлерiнен алшаћтаудыѓ опа бермегенi рас. Ћазiр Ћазаћстанда «Мќдени мџра» атауымен бiраз игiлiктi iстер атћарылып жатћанѕа џћсайды. Бiраћ соныѓ баѕыт-баѕдарламасында ала-ћџлалыћтар бар. Мќселен, «Жазушы» баспасында редакторлыћ ћызмет атћаратын аћын Есенбай Дљйсенбаев айтады: – Бiз француз философтарыныѓ кiтаптарын ћазаћшаѕа аударып шыѕарып жатырмыз. Солардыѓ iшiнде Исламды жамандаѕан пiкiрлер жиi кездеседi екен. Мысалы, мен Вольтердiѓ, таѕы бiреулердiѓ сондай сораћылыћтарын ћысћартып тастасам, ћџрастырушылар мен аудармашылар наразылыћ бiлдiредi, жоѕарыѕа арыз жазады. Сонда менiѓ ћайтуiм керек? – Aте дџрыс iстегенсiѓ. Вольтер ѕана емес, анау Дидро, Монтескьенiѓ ћазiргi мџсылман ћазаћћа тљкке керегi жоћ. Сендер анау Бердяевтi, Флоренскийдi, Вернадскийдi, Соловьевтi ћазаћшаѕа аударып бастырыѓдар. Гегельдi, Кантты насихаттаѓдар, ибн-Синаныѓ, ќл-Ѕазалидiѓ, Омар

уаѕызшылардыѓ бiрi Дайрабай сќл ойланып отырып, бќсеѓ жџмсаћ дауыспен: – Бiлiмдi екенi рас. Дiн туралы к=п жазады. Ћалыѓћалыѓ кiтаптар шыѕарып жатыр. Жаћсы безендiрiлген, =те ћымбат кiтаптар. Мысалы, сiз баспаныѓ директорысыз, бiраћ =з ћаржыѓызѕа оншалыћ ћымбат кiтаптар шыѕара алмас едiѓiз... – деп бiр ћойды. Одан ќрi: – Ислам дiнiнiѓ осы белсендi насихатшысы намаз оћымайтын к=рiнедi. Астында арћыраѕан шетелдiк ДЖИП машинасы бар. Аћшаны оѓдысолды жџмсаѕанына ћараѕанда, =те баћуатты адам. Тљрiк сауда фирмасында кеѓесшiлiк ћызмет iстейдi деседi. Теолог ѕалымныѓ саудада ћандай шаруасы бар? – дедi. – Бџћаридiѓ саћић Хадистерiн мойындамайды екен деген с=здi бiреулерден естiдiм. Шиѕа жолын насихаттап жљрген бiлiмпаз емес пе екен? – Ќйтеуiр =те кљдiктi адам, – деп ћорытынды жасады имам. Жазушылар, саясаткерлер ѕана емес, ћазiр ендi-ендi бастарын к=терiп, естерiн жия бастаѕан дiндарлар арасында да ћазiр осындай кереѕарлыћтар жиi кездесетiн болып жљр. Аћын Есенбай айтады: – Телевидениеден звондап, менiѓ Ћожа Ахмет Иассауи жайындаѕы арнайы хабарѕа келiп ћатысуымды =тiнгенi бар. Менiѓ «Хикметтердi» ћазаћша с=йлеткенiмдi тiлге тиек етедi. Баба жайындаѕы ала-ћџла пiкiрлерге т=релiк айтуым керек екен. Мен: «Ойбай, ондай хабарѕа ћатыса алмаймын», – дедiм. «Неге?» – деп сџрайды. «Aйткенi мен Ислам дiнiнен хабарсызбын. Барсам, Иассауидiѓ аћындыѕы т=ѓiрегiнде бiрдемелердi айтармын. Aзге сауалдарѕа жауап бере алмаймын. Ал менiѓ бiр џсынысым бар. Баспалар љйiнiѓ љшiншi ћабатында Ислам философиясын керемет бiлетiн Оразбек Сќрсенбаев деген аѕаларыѓ отыр. Соны ћатыстырыѓдар», – деп ќреѓ ћџтылдым. – Аяћ астынан бiр бiлгiштi таба ћойѕан екенсiѓ! – деп кљлдiм. – Мен араб тiлiн бiлмеймiн, медреседе оћыѕаным жоћ. Ќйтеуiр ќртљрлi кiтаптарды ћотарамын, таћуа ќкемнен љйренген таѕлымдарым бар, ниетiм тљзу... Басћадай артыћшылыћтарым жоћ.

Сондай-аћ Ћызылордада тџратын Ќ.Раћымбекџлы мен А.Сќдiбекџлыныѓ кiтаптарын баспа жоспарына енгiзiп, мемлекеттiк сџраныс есебiнен бастырып шыѕарѕанбыз. Биыл марћџм Н.Серќлиевтiѓ таѓдамалысын бастыру ћамындамыз. Aкiнiшке орай, Серќлиевтiѓ ћолжазбаларын, суреттерiн iздестiрiп таба алар емеспiз. Ћомшабай мен Ќскербектiѓ айтуынша, оныѓ артында ћалѕан балалары мен iнiлерiне талай хабарласћанмен, олардыѓ ешћайсысы жазушы мџрасына жанашырлыћ пейiл таныта ћоймапты. – Лаж жоћ, Нќкеѓнiѓ =зiмде саћталѕан кiтаптарынан ћџрастырып, бiр томдыћ таѓдамалысын шыѕарармыз. Тек, Ћомшеке, сiздер оныѓ бiр тќуiр суретiн тауып берiѓiздер, – деп =тiнгенмiн. – Сол суреттi ќлi таппай жатырмыз ѕой, – дейдi Ћ.С. – Балалары саѕан апарып беруi керек едi. Ќлi ћолыѓа тимептi-ау. Ћап, ќттеген-ай! Ќйтеуiр сенен басћа бiздiѓ iздеушiмiз болмай тџр. – Ћомшеке, облысыѓызѕа жаѓа ќкiм барып жатыр. Бќлкiм, осы жiгiт сiздердi iздеушi ћатарынан табылып ћалар. – Осыныѓ =зi ћандай жiгiт? Облыстыћ газет бетiнде жаѓа орнымен ћџттыћтаѕандардыѓ с=зi басылып жатыр ќйтеуiр... – Мќдениет саласынан барѕан жiгiт. Aнер адамдарына, аћын, жазушыларѕа жаћсы ћабаћпен ћарайтын шыѕар. – Аяѕым жараса, алдына барып, с=йлесiп ћайтпаћ ойымда бар. Бiраћ ќй, ћайдам-ау... Бџрынѕы ќкiмiмiз де былайша жаман жiгiт емес едi. Ќнебiр сљлiк ћараны ћасына ертiп алып, тура жолдан шыѕып кеттi емес пе? Ендi сол сљлiк ћара таѕы да мџныѓ басын айналдырып жiбере ме деп ћорћамыз. – Облыста Жазушылар одаѕыныѓ б=лiмшесiн ћайта ћџрып, жџмыстарыѓызды жандандыруѕа мљмкiндiктер жасатып алѕандарыѓыз дџрыс болар едi. Бiр-екi адамѕа жалаћы тауып берiп, жергiлiктi жазушылардыѓ басын ћџрау мџнайлы облыс љшiн ћиын шаруа емес. – Aзiм де орныма Ќскербектi ћалдыруды ойлап жљрмiн. Бiзден г=рi денi сау, жас жiгiт ћой.

– Ќбден дџрыс айтасыз, Ћомшеке! Aткен ѕасырдыѓ алпысыншы-жетпiсiншi жылдарында Ћызылорда ћаласыныѓ =зiнде ќжептќуiр ќдеби орта болушы едi. Асћар Тоћмаѕамбетов, Зейнолла Шљкiров, Нќсiреддин Серќлиев, Саид Баязитов есiмдерi ол кездерi кљллi республикаѕа таныс. Aзге де жас талап аћын, жазушылар ћаптап жљретiн. Шыѕармашылыћ кештер, жиындар жиi =тетiн. Сол шараларѕа жергiлiктi партия, совет органдарыныѓ мџрындыћ болып, белсене ћатысћаны да аћићи шындыћ. Сол органдарда сауатты, бiлiмдi жiгiттердiѓ ћызмет iстегендерi жќне =тiрiк емес. Ћазiр жастары жетпiске келген Ћомшекеѓдер мен анау алпысты алћымынан алып жљрген Ќскербектер – сол баяѕы Асекеѓдердiѓ сарћытын iшкендер. Мына бiздер де сол ортадан =сiп шыћћан =скiндермiз.
 3 аћпан 2007 жыл Кинорежиссер Ћалдыбай Ќбеновтiѓ дљниеден =ткен шешесiнiѓ ћырћына ћатысћан кiсiлердiѓ арасында болдым. Љлкендер жаѕы т=рде жасалѕан дастарћанныѓ басында отырдыћ. Негiзiнен зиялы ћауым =кiлдерi, аѕайын-туѕандар жиналѕан екен. Менiѓ сол жаѕымда Тџѓѕышбай Жаманћџлов, оѓ жаѕымда =зiм тљстеп таныѓћырай ћоймайтын бiрер артист (ќлде режиссер ме) орналасћан екен. Ћарсы бетте Рысбек Сќрсенбайџлы мен оныѓ зайыбы Маржан Асфандиярова отырды. Мен Рысбекпен аз-мџз тiлдесiп, =ткен жылы дљние салѕан анасына к=ѓiл айттым. Алтынбек жайын ќѓгiмеледiк. Алтынбек туралы с=з ћозѕалѕанда, Рысбектiѓ =ѓiнен тереѓ таћсiрет таѕы айћын к=рiнiп тџрды. Бџдан ќрi бџл таћырыпты к=п ћаузаѕан жоћпыз. Aйткенi ћасымыздаѕылардыѓ мџндай ќѓгiмеге онша ћџлыћты емес екенiн байћадыћ. Содан ќртљрлi таћырыптардыѓ басын шалып, екi саѕаттай уаћыт =ткiздiк.

Тџѓѕышбайдыѓ с=зiнен оныѓ ћазаћ сахнасындаѕы шешендiк =нер жайында зерттеу жљргiзiп, диссертация ћорѕамаћ ниетi бар екенiн тљсiндiк. – Халыћ артисiне ѕылыми атаћ неге керек болды екен? – деп сџрадым. – Бiздiѓ тек сахнада ойнап, айѕайлап жљруден де басћа ћолымыздан бiрдеѓе келетiнiн дќлелдеу љшiн, – деп жауап бердi Т.Ж. – Aнер академиясына сабаћ берiп, шќкiрттер дайындап жљрген жоћ па едiѓ? – Домбыра ѕылымыныѓ докторы менi мџѕалiмдiкке жаратпай тастаѕан. – Оныѓ кiм едi таѕы? – Маѕан сiздiѓ осы «оныѓ кiм едi?» деген сџраѕыѓыз џнайды, Ореке. Менiѓ айтып отырѕаным Aнер академиясыныѓ ћазiргi ректоры Пќленшеев деген жiгiт. – Ал «К=шпендiлердiѓ» жаѕдайы не болды? – Не болсын. К=рсетiп жатыр. Бiраћ ћытайлар «к=рсетпеймiз» деп бас тартыпты. – Неге? – Бiзде жоѓѕарлар к=п. Халыћтар достыѕына зияны тиедi дегендей бiрдемелер айтћан ба, немене... – «К=шпендiлердi» телеэкраннан бiз де тамашаладыћ. Тљсiрiлуi жаман емес. Патриоттыћ идеялары бар. Ќсiресе жастар жаћсы ћабылдауы мљмкiн. Бiраћ наѕыз халыћтыћ кљрес, драматизм, трагедиялыћ асулар назарѕа iлiнбеген. Оныѓ љстiне, фильмнiѓ басты ћањарманы Абылайдыѓ =зiнiѓ досымен жекпе-жекке шыѕып, оныѓ =лтiруi – «Спартак» киносынан ћымћырылѕан оћиѕа екен. Бџѕан ћараѕанда М.Ќуезов театрында сiздер ћойѕан «Абылай хан» спектаклi тарихи, ћазаћи шындыћћа жаћын едi. – Ибрагимбеков тќп-тќуiр сценаршы. Бiраћ бiздiѓ ћазаћтар оныѓ миын ашытып жiбердi... Мен осы фильмнiѓ атын =згертiѓдер деп бiрнеше рет айттым. Ешћайсысы ћџлаѕына ћыстырмады. Ћазаћтардыѓ жоѓѕар шапћыншылыѕына ћарсы к=п фильмнiѓ бiрi болѕанда, ешкiм бљйтiп дауласпас та едi. Ал «Абылай хан» спектаклiн жарамсыз деп, репертуардан алып тастаѕаны ћашан... Бџдан кейiн С.Нарымбетов тљсiрiп жатћан (ќлде тоћтап

ћалѕан) М.Шоћай туралы фильм т=ѓiрегiндегi ќѓгiмелер =рбiдi. Осындай ћаза, ћџдайы ас љстiнде де тiрiнiѓ тiрлiгiне ћатысты ћысыр с=здер айтыла бередi.
 5 аћпан 2007 жыл Aткен тљнi тљсiме Алтынбек Сќрсенбайџлы кiрдi. Айнала д=ѓгелек залда љлкен жиын =тiп жатыр екен деймiн. Осы жерде Алтынбек жљрдi. Љстiнде аћ к=йлек, жаѕасы ашыћ, мойнына галстук таћпаѕан. Екеумiз аса ыћыласты, жаћсы амандастыћ. Aте к=ѓiлдi, жарћын. – Ореке, мына халыћћа бiр-екi ауыз с=з айтпайсыз ба? – деп сџрайды менен. – Не жайында? – Оны =зiѓiз бiлесiз ѕой. Мен сiзге с=з љйретемiн бе? – деп жымиып ћояды А. – Онда ойланып к=рейiн, – деймiн. Осы кезде мiнберге џйѕыр жазушысы Ахметжан Аширов к=терiлiп, желпiнiп с=йлеп тџрды. – Осы кiсiден соѓ кезек сiзге берiледi, – дейдi А. Бџѕан ћараѕанда љлкен жиынды басћарушы Алтынбектiѓ =зi болуы керек. «Не айтсам екен?» деп ойланып жатћанымда, оянып кеттiм. Аћ киiм киiп жљргенiне ћараѕанда, марћџмныѓ жаны жќннатта болар деп жорыдым.
 7 аћпан 2007 жыл Шара ханум емханадан шыћћанмен, пќлендей тљзелiп кете ћоймаѕан соѓ, профессор Ѕ.Б.Ќдiлбеков деген iнiме барып к=мек сџраѕан едiм. Ол осындаѕы атаћты пульмано-

лог профессор А.Ќ.Бейсебаевћа звондап, =тiнiш бiлдiрген. Содан бџлар Шараны ћайта емдеуге кiрiстi. Айтуларына ћараѕанда, соѓѕы алпыс жыл бойы Алматы мен Ћызылорданыѓ дќрiгерлерi бiздiѓ бќйбiшенi ойдаѕыдай дџрыс емдемеген к=рiнедi. Солайын солай шыѕар. Aйткенi екi-љш процедура ћабылдап, ћолћасын, =кпесiн тазартудан =ткiзе бастаѕан Шара ћазiрдiѓ =зiнде ентiкпей еркiн демалып, жаћсы жљрiп-тџратын халге жеттi. С=йтiп, соѓѕы кљндерде отбасымыздыѓ уайымына айналѕан ћауiп-кљмќн сейiлгендей болды. Алла аћырын ћайырлы ћылсын!
 9 аћпан 2007 жыл «Анкара» ћонаћљйiнде «Бiздiѓ Алтынбек» атты естелiктер кiтабыныѓ тџсаукесер кешi болды. Ќдеттегiдей кiсi к=п жиналды. Жиынѕа Алтынбектiѓ 93 жастаѕы ќкесi Сќрсенбай ћария ћатысып отырды. Саясаткерлер бiрiнен соѓ бiрi шыѕып, џзаћ-џзаћ с=йлеп жатты. Бџлардыѓ iшiнде маѕан Дќулет Сембаевтыѓ айтћандары џнаѓћырады. Жазушылар ћатарынан мiнбеге џмтылѕандар iшiнде Ѕаббас, Дулат, Бексџлтан, Есенѕали болды. Есенѕалидыѓ саяси сатћындыћ туралы пiкiрлерi маѕыналы шыћты. Ол Абайдан, Махамбеттен љзiндiлердi жатћа келтiре отырып, Алтынбек секiлдi асыл жiгiттердiѓ тљбiне жеткен осы сатћындыћ екенiн айтты. Есенѕали мiнбеден тљсiп бара жатћан тџста жиынды басћарып отырѕан Рысбек Сќрсенбайџлы: – Бiрiншi сатћын Ќлихан Бќйменов болды, – дедi. Мќжiлiс залыныѓ алдындаѕы фойеде едќуiр уаћыт ћыдырыстап жљрдiк. Ћасымда Есенѕали, Бауыржан деген Есенѕалидыѓ танысы бар. Бауыржан ћазiр Болат Ќбiловпен бiрге сотћа тартылып жатћан «батырдыѓ» =зi екен. – Сен осы неше кљн тљрмеге отырып шыћтыѓ? – деп сџрады одан бiр кезде Е.Р.

– Љш кљн, – деп жауап бердi «Бутя» ћорыныѓ бџрынѕы басћарушыларыныѓ бiрi болѕан Б. – Аз отырѕан екенсiѓ! – деп ћалжыѓдады Е. – Сендейлердi џзаѕыраћ џстау керек ћой! – Акционерлердiѓ љлесiн ћайтарѕан жалѕыз «Бутя» ћоры екенiне ћарамастан, бiздi =стiп жауапћа тартып жатыр, – дедi Б. Сабырмен с=йлейтiн, естi жiгiт екенi к=рiнiп-аћ тџр. – Ћџдай сендердi пќле-жаладан аман ћылсын, – дегеннен басћа мен жџбату с=зiн таба алмадым. – Ораѕаѓныѓ =стiп бата беретiнi бар, – деп кљлiп ћойды Есенѕали. Ћазiрде кiлеѓ парасатты, арлы жiгiттердiѓ ћуѕынѕа џшырап, сотталып, отталып жатћандарын немесе билiктен бойларын аулаћ џстап, ћарсы жаћћа кетiп жатћандарын екiнiѓ бiрi (саясатта шаруасы жоћтарѕа шейiн) к=рiп отыр. Осындай басћосуларѕа келгендердiѓ арасында сауатты, мемлекетшiл, џлтшыл, ћабiлет-ћарымды азаматтар аз емес. Тек, ќттеѓ, солардыѓ бойларындаѕы ћызу ћуатты тќуелсiз елдiѓ игiлiгiне тiкелей, ћолма-ћол жџмсай алмай, саяси дау-дамайлар ортасында жљруге мќжбљр болуы – =кiнiштi-аћ. Бџлардыѓ iшiнде журналистер, жазатын, жазбайтын жазушылар, сыншылар да жљр. Еѓ бiр ала-ћџла топ – осылар. Ѕ.Ћабышев секiлдi ћџлћы-пейiлдерi тазалары бар. Ћалѕандарыныѓ бiразында iшкi есеп, пайдакљнемдiк, кљн к=ру ниетi басымдау. Ќсiресе «оппозицияшыл» журналистер ћатарындаѕы мџндай аурудан кейбiр жазушылар мен сыншылар да ћџралаћан емес. Олардыѓ маћсаты – атаћтарын шыѕару, билiкке ћыр к=рсету, ћыр к=рсету арћылы мљмкiндiгi болса, мансапћа ћол жеткiзу. Ќйтпесе бџрындары биiк мансаптан ћуылѕаны љшiн iштей ызалану, аласџру, айбат шегу. Осындайлардыѓ бiреуi ортаѕа шыѕып, ћазiргi билiктi жамандап, Алтынбектi «=кiрте» маћтай бастаѕанда, менiѓ ћасымдаѕы Е.Р. iнiм: – Апырмай, мынау аѕамыз кеше Алтынбектiѓ к=зi тiрi кезiнде мљлдем басћаша сайраушы едi. Екеуiнiѓ ит пен мысыћтай болѕанын сiз бен бiз жаћсы бiлемiз... Ендi ћара-

ѓызшы! – деп басын шайћады. – Алтынбек марћџм кейде кiсi таѓдаудан ћателесетiн. Мен бiрде оѕан: «Анау Ћожадан саћ бол. Мен Ћожа аѕайындардыѓ арасында =скен адаммын. Олардыѓ сырын жаћсы бiлемiн. Олардыѓ iшiнде табаныныѓ бљрi жоћ екiжљздiлерi жиi кездеседi. Анау соныѓ тап =зi!» – дегенiмде, маѕан ренжiп ћалды. «Ол ондай жiгiт емес» деп жауап бердi. Мен де ћырсыћ емеспiн бе, жолдасын жамандаудан тыйылмадым. Алтынбек аћыр соѓында ашуланып, орнынан тџрып кеттi. Ќрине, Алтынбек айналасына кiлеѓ жаћсыларды жинауѕа тырысатын. Жазушылар арасынан, Ораѕа, мына сiздi, анау Маѕауиндi ерекше жаћсы к=ретiн. «Маѕауинге Халыћ ћањарманы атаѕын беруге болады» деп жазды емес пе? – Айтпаћшы, Маѕауиннiѓ шетелге кеткенi рас па? – деп сџрады бiздiѓ с=зiмiздiѓ шетiн естiп ћалѕан Ћуанышбай анадайдан бiзге жаћындап келiп. – Ондайын естiгенiм жоћ. Прагада тџратын баласына ћонаћћа кеткенiн бiлемiн. К=ктем шыћћан соѓ ћайтып келетiн болар, – дедiм мен. – Сен жаѓа с=зiѓде неге менi ћосып айтпадыѓ? – деп Ћуанышбай ендi мџртын сипалап, Есенѕалиѕа кiнќлай ћарады. – Сенi маћтаулы тiзiмге ћосып атады емес пе? – деп мен серiгiмнiѓ ыѓѕайына ћарай жыѕылдым. – Иќ, с=йттiм бе? Маћтадым ѕой! – деп Есенѕали да iлiп ќкеттi. – Дџрыстап маћта! – деп анау анадайда тџрѕан Серiк Ќбдiрайымов досына ћарай бџрылып кете барды.
 10 наурыз 2007 жыл «Жас Алаш» газетiнде бiздiѓ Г.Бельгердiѓ «Бџл заманда ћџпия бола алмайсыѓ» деген сџхбат ќѓгiмесi жарияланыпты (№19, 2007 ж.). Мен бiлетiнде Герольдтiѓ еѓ сќтсiз, сыѓаржаћ пiкiрлерiнiѓ аныћ к=рiнген тџсы осы. Оныѓ ќсiресе ћазаћ ќдебиетi, ћазаћ менталитетi туралы айтћан-

дары, =кiнiшке орай, тљбiрiмен ћате болып шыћћан. Осы ж=нiнде екi-љш жазушымен пiкiрлесiп едiм, бќрiнiѓ ойы бiр жерден шыћты. Ќрi бџлардыѓ бќрi Бельгерге оѓ к=зћарастаѕы, жанашыр жiгiттердiѓ ћатарында жљргендер. Ћазiргi ћаламгерлер жайында Герекеѓ: «Бџлар тыѓ нќрсенi ћабылдай алмайды, ћабылдаѕысы келмейдi. Ойлау жљйесi жоѕары деѓгейде емес. К=п ћаламгерлерге жетпейтiнi – философиялыћ тџѕыр. Европа елдерiнiѓ жазушылары не туралы жазса да, оныѓ соѓы бiр философиялыћ тџѕырѕа, философиялыћ жљйеге барып тiреледi. Бiзде мџндайды бiлетiндер аз. Ћазаћтыѓ философиясы – =зiнше. К=шпендiлер заманынан берi ћалыптасћан табиѕи тљсiнiгi, табиѕи ћабылдауы – ћазаћтыѓ философиясы. Ћазаћ сол деѓгейде ѕана ойлайды, сол деѓгейден келiп шыѕармасын жазады», – дейдi. Барынша жаѓсаћ, тайѕанаћ, дљдќмал, атљстi тџжырым. «Француздарда сегiз баспатабаћ, алты баспатабаћ романдар бола бередi», – дейдi. Сегiз баспатабаћтыћ, алты баспатабаћтыћ шыѕарма роман емес, кќдуiлгi повесть, хикаяѕа жатса керек-тi. Роман атаулыныѓ табиѕаты, бiтiмi, к=теретiн жљгi басћараћ болады. «Ћазiргi заман =згерген. Бќрiн ћысћа айту керек. «Кинематографический язык» дейдi мџны, соны жџрт ћызыѕа оћиды» – дейдi. С=з болѕаныѓа?! Ћазiргi заман оћушылары ћызыѕа оћуы љшiн =нер атаулыныѓ ежелден ћалыптасћан к=ркемдiк заѓдарынан бас тартып, тоѕышарлардыѓ талабына бейiмделуiмiз керек пе? Онда Толстойлар мен Ќуезовтерден бас тартуымыз ћажет ћой! «Ћазаћ жазушыларына жетпей жатћан екiншi нќрсе – концепция. Ћазаћтарда концепция деген атымен жоћ. Aзiндiк концепциясы бар екi-аћ жазушыны айтар едiм, бiреуi – Кекiлбаев, бiреуi – Маѕауин. Ќсiресе Маѕауинде мыћты. Оныкi – џлттыћ концепция», – дейдi. Соѓѕы екеуiн мысалѕа келтiргенi ќбден дџрыс. Бiраћ Герольд =зi жалаулатып отырѕан концепция деген џѕымныѓ к=ркем ќдебиеттегi орнын толыћ ажырата алмайды екен. «Басћаша ойлап тџрып, басћадай с=йлеу, бќлкiм, билердiѓ заманында ћажет те болѕан шыѕар. Ћазаћтыѓ билерi к=ркем с=йлейдi, ќдемi астармен айта бiледi. Бiраћ

бiз соныѓ кейбiрiн ќлi кљнге тљсiне алмай жатырмыз. Не айтћысы келгенiн бiлмеймiз. Мен ћазаћ билерiнiѓ с=зiн орысшаѕа аудардым. Ар жаѕында не айтћысы келгендерiн анау-мынау орыс тљсiне бермейдi», – дейдi. Бџдан саналы =мiрiн тљгелдей ћазаћ арасында =ткiзiп, ћазаћ жазушыларыныѓ бiразын орыс тiлiне аударып, абырой алѕан Герекеѓнiѓ бќрiбiр осы кезге шейiн ћазекеѓнiѓ џлттыћ менталитетiн, ойлау, с=йлеу жљйесiнiѓ ерекшелiктерiн, =згелерге џћсамайтын артыћшылыћтарын толыћ, тереѓ тљсiне алмаѕандыѕын, негiзiнен евроцентристiк к=зћарастар аясында ћалып ћойѕанын аѓѕарамыз. Оныѓ «Ћазаћ =згеруi керек. Алдыѓѕы ћатарлы ел боламын десе, =згермей болмайды», – деген пiкiрi де екiџшты, дќйексiз естiледi. Ћандай =згерiстер туралы айтып отырѕаны тљсiнiксiз. Г.Бельгер, с=з жоћ, ћазiргi еѓ адал, еѓ шыншыл ћаламгерлерiмiздiѓ бiрi. Бiраћ кейде сол адалдыћ пен шыншылдыћтыѓ =зi адасудан ћџтћара алмайды екен.
 10 сќуiр 2007 жыл Жезћазѕаннан суыћ хабар келдi: сол жаћта тџратын бiздiѓ аталас туысымыз Сќруар Баймаханџлы дљниеден =тiптi. Сќруар жаћын туыс ћана емес, бала жастан бiрге =скен ауылдас, к=ѓiлдес, тiлеулес, пiкiрлес, аћк=ѓiл ер мiнездi жаћсы азамат едi. «Aмiрнама» кейiпкерлерiнiѓ бiрi, менiѓ бозбала кљндерiмнiѓ ћызыћ-шыжыѕын бiрге б=лiскен куќгерiм. Балалыћ шаћћа арналѕан базбiр шыѕармаларыма ћањарман ретiнде ћатысатын Сапаћ – осы. Ол ѕана емес. Баяѕыда, 1946-47 жылдары болуы керек, ћысты кљнi «Жансейiт» атты ауылдыѓ iргесiнде аѕып жататын =зекке сырѕанаћ тебуге барѕанымызда, жасымнан ебедейсiз, ћопалдау болып =скен мен ойламаѕан жерден ћамыс арасындаѕы тасада бетi ћабыршаћтанып жасырынып жатћан жылымѕа гљмп етiп тљсiп кетпеймiн бе? Љстiмде ћомытћомыт ћалыѓ киiм бар, аяѕымда – темiр коньки. Содан

жан дќрменде ќрлi-берлi тырбаѓдап жљзiп, жылымныѓ жаѕасына шыѕуѕа џмтылайын. Бiраћ ћамыс арасындаѕы жџћалтаѓ мџз ћайта-ћайта омырылып тљсе бердi. Зќрем џшып, ћџтым ћашћан кезде: – К=ке! К=ке! – деп айћай салсам керек. К=кем ћайдан естiсiн – ћыстау едќуiр жерде болатын. Дќл осы кезде ойыћтаѕы тастай суыћ судыѓ iшiнде жанталасып малтып жљрген менiѓ ћасыма аяѕындаѕы конькиiн сырылдатып, сырѕанап жетiп келген Сќруар ћолындаѕы џзын доп таяѕын маѕан ћарата созып тџрып: – Џста! – деп жекiрiп жiбердi. Содан Сќруардыѓ доп таяѕына жармасып, ћатћан ћалыѓ мџздыѓ ернеуiне =рмелеп шыћтым-ау деймiн. Сол бетiмен Сќруар менi љйге жетектеп ќкелiп, ќке-шешеме аман-есен тапсырѕан едi. Бџл – менiѓ Сќруардыѓ арћасында ажалдан ћџтылѕан бiрiншi уаћиѕам. Екiншi уаћиѕам – 1958 жылы Павлодар облысыныѓ Лебяжье ауданы Новотроицк совхозына тыѓ игеруге барѕан кезiмде болды. Сонда ћазаћ студенттерi мен тыѓ жерлердi игеруге келген келiмсектер арасындаѕы ћырѕын ћаћтыѕыс, т=белеске ћатысћан мен байѕџс (шынында, ќншейiн љйдiѓ тасасында текке ћарап тџрѕанмын) бiр топ бџзыћтыѓ ортасында жалѕыз =зiм ћалып ћоймаспын ба?! Ћараѓѕы тљн iшiнде ћояндай ћалтырап, дiрдек ћаћћан менi тез ћоршап алѕан «целинниктер»: – Эй, кто ты такой?! – деп зiркiлдемесi бар ма? – Я... Я... – дегеннен басћаѕа менiѓ тiлiм келер емес. «Бiткен жерiм осы шыѕар» деп ойладым. Дќл осы сќтте орта бойлы, жуантыћ орыс менiѓ жеѓiмнен тартып, бетiме љѓiлдi де: – Это ты, Аразбек? Откуда?.. – деп таѓырћай сџрады. Мен оны бiрден тани кеттiм. – Я, я! Борис! Борис... – деп љстi май сасыѕан неменi ћџшаћтай алмаспын ба? Борис сол жерде менi арћамнан ћаѕып тџрып, ћасындаѕыларѕа ћарап: – Это свой парень, – деп таныстырды да, артынша: – а, ну-ка, исчезни! Быстро! – деп келте бџйрыѕын берген.

Мен ћџрыћтан ћџтылѕанымды тљсiнiп, тамыз айыныѓ ортасындаѕы Арћаныѓ суыћ тљнiнде ауыл шетiндегi ћарулы ћарауыл ћазаћ жiгiтi бар ћырманѕа ћарай жанџшырып тџра жљгiргенмiн... 1958 жылы «Љлгi» аталѕан терiскейдегi ауылда маѕан араша тљсiп, ћџтћарып жiберген Борис – орыс емес, сол тџста жасы ћырыћтарѕа жаћындап ћалѕан белорус жiгiтi едi. Aзiммен курстас Марат Нџрѕалиев екеумiз осы жiгiт айдаѕан комбайнныѓ тiркемесiнде сабан тљсiретiн капнильщик (солай атайтын) болып iстегенбiз. Талай кљндер мен тљндерде Марат екеумiз осы Бористiѓ кешегi соѕыс жылдарында бастан =ткерген ћайѕылы, ћасiреттi ќѓгiмелерiн естiгенбiз. Ќсiресе мен оныѓ аянышты таѕдырына жанашырлыћ бiлдiрiп, ћайта-ћайта ежiктеп ќртљрлi сџраћтар ћояр едiм. Aзге целинниктер бiзге тиiсiп: «Эх, вы турки! Монголы! Откуда вы научились читать?» – деп, ќсiресе олардыѓ бќрiн шетiнен шахмат ойыны љстiнде ћирата жеѓiп жљрген Маратћа ћатты =шiгiп, неше тљрлi боћтыћ с=здер айта бастаѕан «жерлестерiнiѓ» бетiн ћайтарып, аратџра ара тљсетiн белорус жiгiтiн екеумiз аѕа-дос тџтып кеткенбiз. Аћыр соѓында алыстаѕы славян елiнен Ћазаћстанѕа таѕдырдыѓ талћысы айдап келген =зге тљстi, б=тен тiлдi жiгiт сол жолы менi туралап т=нiп келген ћатерден ћџтћарып ћалѕан едi. Љшiншi уаћиѕам – 1959 жылдыѓ жазында мен Алматыдаѕы №2 клиникалыћ ауруханаѕа тљсiп (ћазiргi Т=ле би мен Амангелдi к=шелерiнiѓ ћиылысындаѕы) бљйрегiме операция жасаттым емес пе? Бiраћ бiрiншi жолѕы операция сќтсiз болды ма, ќлде ауруымныѓ кљрделi ћиындыѕынан ба, ќйтеуiр сол жаћтаѕы пышаћћа тљскен бљйрегiм орнына ћайтып бармай, бџлтиып iсiп кеттi. Осылайша екi айдан астам уаћыт бљкшеѓдеп, емiн-еркiн жљре алмай ћапаста жаттым. Бiраз ем-дом жасап, ештеѓе =ндiре алмаѕан дќрiгерiм И.И.Ахундов бiр кљнi: – Герой, саѕан екiншi мќрте операция жасамасаћ болатын емес. Бљйрегiѓнiѓ орнына ћайтып баратын тљрi жоћ, – деп ашыћ ќѓгiмеге к=штi. – Сонда не iстемекшiсiздер? – деп сџрадым.

– Сол жаћ бљйрегiѓдi алып тастаймыз. Ћорыћпа, сен геройсыѓ ѕой... Бiр бљйрекпен де жљз жасай беретiн адамдар к=п, – дейдi дќрiгерiм. Ахундов жќй дќрiгер емес – сол кезде атаћ, абыройы алысћа кеткен белгiлi уролог, хирург екенiн Алматы жайлаѕан туыстар арћылы ќлдећашан бiлiп алѕанбыз. – Онда елден Ахат к=кемдi шаћыртайын, – дедiм iшiмнен ћатты кiпќ алѕан мен. – Келсiн, – деп Ахундов басын изедi. Ауылдан жанџшырып Ахат к=кем де жеткен. С=йтiп, менi екiншi жолѕы операцияѕа дайындай бастады. Бџл дайындыћћа Фонштейн атты кќрi профессор мен Григорович атты доценттiѓ де ћатысћанын байћап, ахуалымныѓ ауыр болатынын тљсiндiм, ќрине. Содан ешкiм кљтпеген кездейсоћ уаћиѕа болды. Тљнi бойы емхана керуетiнде =те нашар џйыћтап шыѕатынмын. Нашар-нашар тљстер к=ремiн. Ќсiресе екi жаѕымда ћара жамылѕан екi ќйел отырады. Бiрдеѓелер айтады, кљледi. Содан бастырылып, ћайта-ћайта оянып кетемiн. Ертеѓгiлiк екiншi операцияѕа дайындап ћойѕан кљнгi тљнемелiкте ќлгi екi жаѕымда отыратын ћара киiмдi ќйелдер тљсiме кiрмей, ћанша уайымѕа батсам да, салыстырмалы тљрде тыныш џйыћтаѕанымды бiрден байћадым да, жалма-жан сол жаћ бљйiрiмде бџлтиып тџратын бљйрегiмдi ћолыммен сипап iздей бастамаймын ба? С=йтсем, бљйрегiмде бџлтиѕан ештеме жоћ. Ќрлi-берлi белiмдi жазып к=рсем, еш жерiм ауырмайды. Сол заматында жљрегiм дљрсiлдеп ћоя бердi... Мен керуетiмнен тљсiп, орнымнан тџрѕанша, ћасына ерткен екi-љш н=керiмен Ахундовтыѓ =зi бiздiѓ палатаѕа кiрiп келе жатты. Содан бiрден менiѓ ћасыма келiп, ћалыѓ ћастарын к=терiп, ерекше сљйкiмдi ћоѓыр дауыспен: – Ћалай, герой, дайынсыѓ ба? – деп сџрады. – Иман Ибрагимович! Менiѓ бљйрегiм орнына тљстi! Ешћандай екiншi операцияныѓ ћажетi жоћ! – деп сапта тџрѕан пионердей салтанатпен хабарласам керек-тi. Дќрiгерiм сонда љн-тљнсiз менi керуетiме ћайта жатћызып ћойды да, жџп-жџмсаћ жылы алаћанымен екi жаћ

бљйрегiмдi тексерiп шыѕып, ќншейiнде асыћпай ауыр ћозѕалатын кiсi бџл жолы орнынан жылдам к=терiлiп: – Иќ, шынында да бљйрегi орнына тљсiптi! – деп жариялады. Содан соѓ сќл еѓкейiп, менiѓ басымды сипады: – Ћџттыћтаймын, батырым! – дедi. Бџрынѕыдай орысша «герой» демей, ћазаћша «батырым» дедi. Aмiрiме ћатер т=нген кезеѓдерде ќуелi Алла таѕаладан кейiнгi ћџтћарушым болѕандай љш азаматтыѓ љшеуi де бљгiндерi пќниден баћиѕа =тiп кетiптi. Белорус Бористiѓ кейiнгi жаѕдайларынан бейхабармын (уаћтысында атыж=нiн, фамилиясын, мекен-тџраѕын аныћтап жазып алмаппын), ал Ћазаћ ССР Денсаулыћ саћтау министрлiгiнiѓ бас урологы, профессор И.И.Ахундов (Берды Мамед-оѕлы Ахундов) 1975 жылы Алматыда ауыр наућастан соѓ дљние салды. Екiншi жањандыћ соѕысћа ћатысћан майдангер хирургтiѓ жасы сол кезде 60-ћа да толмаѕанын газеттен оћыдыћ. Ал Сќруар =зi болжаѕандай, тура 70-ке артылып љлгiрдi. Ћуаты ћайтып ћартаймаѕан, ћажымаѕан кљйiнде кеттi.
 14 сќуiр 2007 жыл Жазушылар одаѕында кеѓейтiлген Секретариат мќжiлiсi =тiп, он љшiншi ћџрылтайѕа дайындыћ мќселесi с=з болды. Баяѕы ескi ќѓгiмелердiѓ ћайта ћоздаѕан сыѓайы бар. Бiз жазушылар ћатарына ћосылѕалы берi, ќрбiр ћџрылтай алдында одаћтаѕы билiк љшiн талас басталады. Бџрынѕы Мџстафин, Мљсiрепов, Шќрiпов, Ќлiмжанов, Сљлейменов, Найманбаев заманында да осылай болѕан. Сонда даудамай к=терiп, топ жинап, жiкке б=лiнушiлердi бастаушы, басћарушылардыѓ да ћџрамы =згерген жоћ – бќрi бiр аймаћтан шыћћан аѕайыншыл, рулас ћаламгерлер. Iштерiнде ћабiлеттi, ћарымдылары да аз емес. Бiраћ бiрер бџзыћтыѓ азѕыруына ерiп, елiрiп жљргендерi бар. Бџл жолѕы маћсаттары – Жазушылар одаѕы басћармасыныѓ ћазiргi т=раѕа-

сы Н.Оразалиндi таћтан тайдырып, нарыћ заманы туѕанда ќлдекiмдердiѓ к=зћџртына айналѕан ќдебиетшiлердiѓ Орталыћ љйiн, шыѕармашылыћ ѕимаратты, =зге де аз-кем дљниенi жамбастарына басып, иеленiп ћалмаћшы к=рiнедi. Ол љшiн, ретi келсе, т=раѕалыћћа =з балаларыныѓ бiрiн, ќйтпегенде топћа ћосылып жљрген «б=тен тљстi» ниеттесiн отырѕызбаћшы екен. Бiраћ бџл наућандарынан тљк шыћпайтындарын шiркiндер бiлмесе керек. Тљк шыћпайтын жалѕыз себебi бар: жазушылардыѓ к=пшiлiгi ћазiргi басшылыћты ћолдайды. Бџл пiкiрдi ќзiрше =згерту мљмкiн емес. Еѓ таѓћаларлыѕы: бiз бiлгелi, соѓѕы 40-50 жылдыѓ iшiнде жазушылардыѓ жалпаћ ћауымы =здерiнiѓ бiрiншi басшысын бљйтiп ћолдап к=рген емес. Бџрынѕы бџйда џстаѕандардыѓ бќрiне де ћырын ћараѕандар аз болмаушы едi. Бозбала жасымыздан ћаламгерлердiѓ ортасында жљргендiктен, кiмнiѓ кiмдi ћалай баѕалаѕанын естiп, тыѓдап =стiк емес пе? Ѕ.Мџстафиндi, мќселен, «оћымаѕан надан, айналасындаѕы т=рт-бес адамныѓ аћылымен жљретiн ћара домбай» десе, Ѕ.Мљсiреповтi «ћу тљлкi, ћасына кiлеѓ жаѕымпаздарды жинап алатын алак=ѓiл, ала ћол, ешћашан адалын айтпайтын кiсi» деп кљстаналар едi. Шќрiпов «ћорћаћ, љрейшiл, жалтаћ» атанса, Ќлiмжановты «жазушы емес, ортаћол журналист, публицист», Сљлейменов «Ћонаев, Черненко туралы деректi фильм тљсiрген жаѕымпаз, ћазаћћа жаны ашымайтын космополит», Найманбаев «Жазушылар одаѕыныѓ мљлкiн саудаѕа салѕан жемћор» деген жаман атаћћа iлiнген. Тек ќйтеуiр баяѕы заманда Жазушылар џйымын басћаруѕа ќлденеше рет ћайтып оралѕан С.Мџћанов к=кемiздiѓ басшылыѕын маћтаѕандарды некен-саяћ естушi едiк. «Солаћай большевик болѕанмен, к=ѓiлi таза, к=пшiл, демократ адам едi», – десетiн. Капитализм тџсындаѕы т=раѕамыз Н.Оразалиндi де ћазiр сыртынан сынаушылар кездеседi. Ќйткенмен, «наѕыз дипломат», «лидер», «iскер» деп бас шџлѕушылар басымдау тљсiп тџр. Демек, ќлдекiмдер ћанша даурыћћанмен, келесi ћџрылтайда бџл жiгiттi ћџлата алмайтыны хаћ. Егер билiк тарапынан ћысым жасалмаса, =згеше шешiм ћабылданбас.

Бљгiнгi кеѓейтiлген секретариат мќжiлiсi де т=раѕаныѓ тџѕырыныѓ берiк екенiн к=рсеттi. Мен арнайы с=з с=йлегенiм жоћ. Орнымда отырып: – Пќлен жылдан соѓ =ткелi отырѕан Ћџрылтайѕа ќдеттегi дау-дамайларымызды шыѕармай-аћ, к=птен к=рiспей, саѕынысып кездескен ћаламдастарымызбен ќѓгiме дљкен ћџрып, мереке, думан ретiнде =ткiзсек те болмас па? – деп реплика тастап едiм. Менiѓ осы пiкiрiмдi ћостаушы жолдастар да табыла кеттi. – Ореке, осы ойыѓызды Ћџрылатй мiнбесiнен айтсаѓыз ћайтедi? – деп басшылыћ жаѕынан џсыныс тљстi. – Оныѓ ретi бола ћоймас. Мен одаћ жайындаѕы пiкiрiмдi =ткен жолы жеткiздiм емес пе? Ендi жасымыз жетпiске келгенде ћайта-ћайта белсендiлiк к=рсете бергенiмiз келiспес. Бќлкiм, газетке сџхбат ретiнде бiрдеѓе деудiѓ ретi бар шыѕар, – дедiм.
 7 шiлде 2007 жыл Жазушылардыѓ бџл жолѕы Ћџрылтайына ћатысудыѓ сќтi тљспедi. Бiр жарым айѕа жуыћ уаћытым ауру-сырћаумен =ттi. Бiраздан берi ћан ћысымым к=терiлiп, жљрек соѕысы жиiлеп (тахикардия) жљр едi, аћыр соѓында ћатты ауырып, емханадан бiр-аћ шыћтым. Содан џйћысыз, мазасыз азапты кљндердi бастан =ткердiм. Жљрек дiмкќсi дегеннiѓ не екенiн осы жолы к=рдiм... Аћыры Жаратћан Иемiздiѓ жарылћауымен есiмiздi жиып, ћайтадан ћатарѕа ћосылѕандай болдыћ. Тќуба! Менiмен ћабаттасып (еѓ жаманы сол екен) Шара ханум да бiр ай бойы емханада жатып шыћты. Бџл да ендi есiн жиып, тќуiрленiп келедi. Тќуба! Љш жасар немеремiз Зере айдан астам уаћыт бойы кiшi џлымыздыѓ љйiнде, тќрбиешi ћыздыѓ ћолында болды. Ендi:

– Ќбiшке ћайта-ћайта звондасам да, с=йлесе алмадым. Сџлтанѕалимен хабарлассам, «ондай кездесудiѓ не ћажетi бар?» деп =зiме сџраћ ћояды, – деп Л.А. ренжiген сыѓай танытады. Дегенмен, отырысымыз к=ѓiлсiз =ткен жоћ. Талай естелiктер айтылды. Aкiнiшке орай, менiѓ мазам кетiп, екi саѕаттан соѓ емханаѕа ћайтуыма тура келдi. Менi есiк алдына Нџрмаћан шыѕарып салды. – Aй, сен ауырма! Сенi мен бiздiѓ ќлi жљре тџруымыз керек. Екеумiздiѓ де кiшкене екi ћызымыз бар... Соларды =сiрiп, ћатарѕа ћосћанша анау-мынауѕа хаћымыз жоћ. Немен ћайтасыѓ, к=лiгiѓ бар ма? – деп достыћ пейiлiн танытып жатыр.
 11 шiлде 2007 жыл Биыл Жазушылар одаѕы басшылыѕыныѓ џсынысымен, Президент ќкiмшiлiгiнiѓ ћолдауымен «Ауылѕа к=мек» атты акция-шаралар =ткiзiлiп жатса керек. Ондаѕы маћсат – кейiнгi тќуелсiздiк жылдарында, нарыћ заманында ескерусiз ћалып, беделдерi азайѕан, тџрмыстары нашарлаѕан аћын, жазушы ћауымына ћамћорлыћ к=рсетiп, елмен, оћырманмен кездесулер џйымдастыру, ретiне ћарай оларѕа материалдыћ, моральдыћ к=мек, жаѕдайлар жасау болса керек-тi. Осыѕан ћарай ћазiр жер-жерлерге, облыс, аудандарѕа «ћоржындарын арћалаѕан» љлкендi-кiшiлi ћаламгерлер аттанып кеткенге џћсайды. Олардыѓ iшiнде онсыз да бџрыннан ќкiмдердi жаѕалап, к=птомдыћтарына керектi ћаржы-ћаражатты жинап алѕандар, машина мiнгендер, туѕан облыстарында жаѓа пќтер алѕандар, с=йтiп азѕантай абырой-атаћтарын саудаѕа салып жљрген ќйгiлi сџрампаздар мен =зге ћарапайым к=пшiлiк ћатарында ћоѓторѕай =мiр сљрiп жљрген момын монтанылар да бар к=рiнедi. Ќрине, ќзiрше атаћты сџрампаздар мен момын монтанылардыѓ ћайсысы ћазаћ ќдебиетiне к=бiрек љлес ћосып жатћанын айырып-ажыратып беретiн ешкiм жоћ.

Жаћсы жазушылардыѓ бiрi Жанат Ахмади бастаѕан екi-љш жазушы осындай наућан кезiнде жолдары тљсiп, Жаѓаћорѕан, Шиелi аудандарына бара ћалмас па? – Жаѓаћорѕандыћтар бiздi =те жаћсы ћарсы алды, – дейдi Ж.Ахмади. – Ал шиелiлiктер, сiздiѓ жерлестерiѓiз... Талай атаћты азаматтар шыћћан ќйгiлi ауданныѓ ћазiргi жаѕдайы =те мљшкiл к=рiндi. Бiздiѓ баратынымызды бiлiп отырѕан аудан ќкiмi Шалћия жаћћа сапарѕа шыѕып кетiптi. Таѓертеѓ =з аяѕымызбен барып, буфеттен шќй iштiк. Содан артымыздан бiздi iздеп, сiздiѓ ќкiмшiлiкте ћызмет iстейтiн iнiѓiз Исабек келдi. Исабек бiздi аудандыћ мќслихаттыѓ хатшысы Сџлтанбек деген жiгiтке ертiп апарды. Сџлтекеѓ оѓды, сауатты кiсi екен. Ол аудан ќкiмiнiѓ орынбасары орысћолдылау бiреудi кабинетiне шаћырып алып, бiраз кейiѓкiреп с=йледi. Аћын, жазушыныѓ кiм екенiн тљсiндiрдi. Бџларды ыћыласпен, ћошеметпен ћарсы алуды тапсырды. Осыдан кейiн ћасымызѕа Исабек пен ќлгi орысћолды жiгiт ерiп жљрдi. Ыбырай ауылында, Нартай ауылында оћырмандармен кездесу =ткiздiк. Халыћтыѓ ыћыласы жаћсы. Aте ћызыћты сауалдар ћойып, мќселе к=терген кiсiлер болды. Бiраћ, ќттеген-ай дерлiгi, ќкiмшiлiк тарапында Исабектен басћа бас к=терерлiк бiр сауатты азаматты к=ре алмадыћ. – Сонымен, Шиелiден ћандай сый-сияпат к=рдiѓдер? – деп сџрадым. – Ќрине, тамаѕымыз аш болѕан жоћ. Ел iшi емес пе... Ћайтар жолымызѕа пойызѕа билет алып бергендерiне де шљкiр дедiк. – Aзге шапан-шаћпыт кимедiѓдер ме? – Ондайын к=ргенiмiз жоћ. – Ал жаѓаћорѕандыћтар не жоралѕы жасады? – Жаѓаћорѕандыћтар ћалтамызды толтырып, арћамызды жылытты. Ќйтеуiр жолдарынан жыѕылѕан жоћ. Ал Шиелi, Ореке... сiздiѓ елiѓiз ѕой... Мен сондаѕы кездесулерде сiздi «рухани пiрiм» деп сипаттап айттым да... – Шиелiнiѓ иесi ћалмаѕан ѕой. Бiраћ одан елдiѓ киесi кете ћоймас, – дедiм.


19 шiлде 2007 жыл Алматы ћалалыћ ќкiмшiлiгiнiѓ iшкi саясат департаментi бастыѕыныѓ орынбасары Мамай Ахетов љйге звондайды. – Ореке, сiздердi аз-кем ауырып ћалѕан дей ме? Ћазiр ћалайсыздар? Шара апамныѓ жаѕдайы ћалай? – деп сџрайды. – Менiѓ жаѕдайым жаман емес. Шара апаѓ анда-санда ћыѓћылдап ћояды. Базар аралаѕанды, ћонаћ кљткендi к=тере алмай жљр. – Шара апам =зiн-=зi кљтсiн, емделсiн. Ћонаћшылдыћты азайтсын. – Иќ, басћа не шаруалар бар? Тыныштыћ па? – Ореке, мен сiзге бiр жаѕдаймен звондап отыр едiм, – деп Ћанидыѓ баласы бџдан соѓ негiзгi ж=нiне к=штi. – Осы Алматыда немiстердiѓ мќдени орталыѕы бар екен. Ћалалыћ ќкiмшiлiктiѓ шешiмiмен сол мќдени орталыћ орналасћан ѕимарат жаѓадан ашылатын Тiл орталыѕына берiлуi керек. Немiстерге басћа жерден кiшiлеу ѕимарат б=лiнбекшi. Бiраћ немiстер басћа орынѕа к=шуге келiсiм бермей, ћастарына Герольд Бельгердi ертiп алып, ќкiматћа барыпты. Парламент сайлауы алдында дау к=термекшi ниеттерi бар к=рiнедi. Жаћында Ћазаћстан Халыћтары Ассамблеясыныѓ жџмысына келiп ћатысуы мљмкiн Президенттiѓ алдына шыѕып, бџлар бiрдеменi бљлдiрiп жљре ме деп бастыћтар ћауiптенiп отыр. Жазушылар одаѕыныѓ т=раѕасы Оразалинмен с=йлессек, азар да безер болады. «Ойбай, бiз Бельгерге бiрдеѓе айта алмаймыз. Онымен осында бiр-аћ кiсi с=йлесе алады, ол анау Орекеѓ» деп сiздi нџсћайды. Сiз сол Бельгерiѓiзге бiрдеме айтпайсыз ба? Ћандай ойы бар екен? – Жарайды, звондап к=рейiн, не жаѕдай екенiн бiлейiн, – дедiм. – Осыдан он сегiз жыл бџрын жоѕарѕы жаћты жаѕалап жљрiп, сол орынды немiстерге алып берген мына мен едiм, – деп тљсiндiрдi Герекеѓ маѕан. – Ендi келiп бџлар «к=шiѓдер» деп бџйыратын к=рiнедi. Содан немiстер «ћазаћтарѕа сенiѓ с=зiѓ =тiмдi болады ѕой» деп маѕан келдi. Екi-љш

немiстi соѓыма ертiп алып, ћалалыћ ќкiмшiлiкке бардым. Ќрине, ћазiр Тасмаѕамбетовке кiруге мљмкiншiлiк жоћ. Ќкiмнiѓ к=мекшiсi Жљнiсбек ћабылдады. Бар жаѕдайды айтып тљсiндiрдiм. «Сайлау алдында мџндай зорлыћ жасауѕа болмайды» дедiм. Немiстердiѓ жазѕан арызын ћалдырып кеттiк. – Сонда ќкiмшiлiк немiстердiѓ мќдени орталыѕына =зге ѕимараттан орын бермейдi ме екен? – Ћаланыѓ сыртынан ћырыћ шаршы метрлiк бiрдемесiн џсынѕан к=рiнедi. Оѕан кiм барады? Герекеѓнiѓ к=мейi белгiлi болды: бџл алѕан бетiнен оѓайлыћпен ћайта ћоятын сойыѓнан емес. Содан Мамайѕа ћайтып звондадым. – Мќселе Тасмаѕамбетовтiѓ алдында шешiлiп жатыр, – деп тљсiндiрдi Мамай. – Ќзiрше немiстердi ћозѕамайтын болды. Парламент сайлауы алдында артыћ ќѓгiме туѕызбас љшiн. Тiл орталыѕына басћа орын iздеп тауыпты. Бiраћ тљптiѓ тљбiнде ана жерден немiстердiѓ мќдени орталыѕы к=шiрiледi. Aйткенi онда немiстер мќдени орталыћтыѓ ћызметiн атћармай, жеке пайда табумен айналысћан. Џзаћ жылдар бойы аћылы шоферлыћ курс жџмыс iстеген. Пќлен миллион салыћтыѓ аћысы т=ленбеген. Оныѓ љстiне, сiздiѓ досыѓыз Бельгер жуыћта интернетте биылѕы парламенттiк сайлау наућанын жамандап, џзаћ маћаласџхбат жариялапты... Билiктiѓ тљгiн ћалдырмай с=гiптi... Бас жаѕын оћып берейiн, тыѓдап к=рiѓiзшi... Осы маћаланыѓ к=шiрмесi дќл ћазiр ќкiмнiѓ алдында жатыр... – Ќкiмiѓ не айтады сонда? – Басын шайћап отыр. Герольдћа ћайтара хабарласып, жаѕдайды тљсiндiрдiм. – Ана ѕимаратты иемденiп отырѕан немiстерiѓ таза жљлiктер екен, – дедiм. – Коммерциямен айналысћан, салыћ т=лемеген, заѓ бџзѕан... – Ол жаѕын бiлмеушi едiм. Айтћаныѓ дџрыс болды, – деп бџл жолы бќсеѓдеу с=йледi Герекеѓ. – Туасы соѓѕы кездерде менiѓ олармен пќлендей ћарым-ћатынасым жоћ. Ћазаћтардыѓ шаруасымен айналысып кеттiм емес пе? Дегенмен, «ќзiр к=шпейтiн болдыѓдар» деп мен оларды ћуантып ћояйын. Ћалѕанын кейiн к=ре жатар.

Сонда осындаѕы азѕантай немiстiѓ џлттыћ, мќдени мљддесiн ћозѕаѕансып жљрген оћыѕан, тоћыѕан зиялы ћауымныѓ ќрекеттерi ќлгiндей болса, оћымаѕан, кљнделiктi кљнк=рiс ћамынан џзап кете алмай жљрген =зге к=пшiлiкке ћандай биiк талаптар ћоймаћсыѓ? Немiстiѓ тоѕышары мен ћазаћтыѓ тоѕышарыныѓ айырмасы ћайсы? Ћайта немiстiѓ (яки орыстыѓ) тоѕышары ћазаћћа ћараѕанда сыпайыраћ емес пе? Ќсiресе Ћазаћстан тќуелсiздiк алѕалы берi =зге џлттыѓ =кiлдерi баяѕыдай =ктемсiмей, аяћтарын аѓдап басып, аѓћау ћазаћтарды аћылмен, айламен «пайдаланѕысы» келетiнiн танытып жљр (Белович, Нам, т.б.). Ал Абайдыѓ «Ћалыѓ елi, ћазаѕы, ћайран жџрты» сол бџрынѕыша надандыћтыѓ батпаѕына батып жатыр. Бџлар сол бџрынѕыша =згелерден асып, байып кеткiсi келедi. Бiраћ адал еѓбек, тереѓ бiлiм жолымен емес, арбау, алдаумен, ћиянатпен, парамен џшпаћћа шыћпаћ. Еѓ жаманы – сол бџрынѕыша кљншiлдiгi, мiншiлдiгi, џсаћтыѕы, пейiлiнiѓ тарлыѕы, ниетiнiѓ ћалыстыѕы ћатар жљрiп жатады. Бџл ретте ћазiргi ћала жайлаѕан тiкаяћтар мен ауыл жайлаѕан ћара домбайлардыѓ ой-=рiсiнде, психологиясында пќлендей айырым белгiлер ћалмай барады. Мќселен, =ткен жолы елден келген бiр жаћын туысымыз бiздiѓ Ќбiлћасымныѓ љйiнде жиырма кљндей жатажастана жатып алыпты. Ћарап жатпай, ќр таћырыпта ќѓгiме ћозѕап, ћисынды-ћисынсыз сџраћтар ћоятын к=рiнедi. – Сќрсекеѓнiѓ балалары, ћалай, байып кеттiѓдер ме? Табыстарыѓ ћандай? Ќкелерiѓ =те кедей адам едi. Баяѕыда, сендердiѓ бала кљндерiѓде шќйѕа ћџятын сљт таба алмаѕан соѓ, бiздiѓ аѕайдыѓ бiр сиырын сауынѕа сџрап алѕан едi, жарыћтыћ... Ендi =здерiѓ ћалайсыѓдар? – секiлдi бiрдемелердi айтатын болса керек. – Ћџдайѕа шљкiр, тамаѕымыз тоћ, к=йлегiмiз бљтiн. Ешкiмнен тамаћ сџрап жеп жљргенiмiз жоћ, – деп Ќбiлћасым шынына к=шедi емес пе? – Ой, тамаѕы тоћтыћ, к=йлегi к=ктiк ћазiр кiмде жоћ? – деп ќлгi туысћан мџндай ћоѓторѕай жауапћа ћанаѕаттана ћоймайтын секiлдi. – Сендер секiлдi џзап оћи ћоймаѕан менiѓ ќлгi мiлитса балам айына бiр жылћыныѓ ћџнына та-

титын к=лденеѓ табыс табады. Айлыѕын айтпаѕанныѓ =зiнде...Ал сендер шеттерiѓнен оћымысты емессiѓдер ме? Мысалы, сен мына кљнi-тљнi сызбалап жљрген сурет жџмыстарыѓды ћанша мыѓ долларѕа =ткiзесiѓ? Анау аѕаѓ Оразбек ћампитып жазып жљрген кiтаптарына ћанша миллион теѓге ћаламаћы алады? Ќрине, шындарыѓды айтпайсыѓдар ѕой... Ќй, ќбден мыѓѕырып байып кеткен шыѕарсыѓдар, ќ?! Елден келген туысыныѓ осындай ќѓгiмелерiнен ќбден шаршаѕан Ќбiлћасым аћыр соѓында жатын б=лмесiнiѓ есiгiн тарс жауып алып: – Ал ендi менiѓ жџмыс iстеуiм керек, – деп ќреѓ ћџтылатын к=рiнедi.
 3 тамыз 2007 жыл Парижден келген ћонаћтарды ћабылдадыћ. Францияда тџратын ћазаћтар бас ћосып, М.Шоћай атында ћоѕам ћџрыпты. Сол ћоѕам басшылары – љш ћазаћ, бiр тљрiк азаматы биылѕы жазѕы демалыстарын пайдаланып, Мџстафаныѓ туѕан жерiн аралауѕа шыѕыпты. Бџларды Ћызылорда облысына шаћырып жљрген Базарбай Атабаев бастаѕан Шиелi ћыпшаћтары к=рiнедi. Базекеѓнiѓ =тiнiшi бойынша, Алматыдаѕы пќтерiмiзде алыстан келген отандастарымызѕа бiз де шќй-су бердiк. К=п с=йлестiк. Ќсiресе осылардыѓ ћатарындаѕы Сќми атты тљрiк жiгiтiнiѓ iшiнде кептелiп ћалѕан сџраћтары едќуiр екен. Шамамыз жеткенше жауап беруге тырыстыћ. Сќми бауырымыздыѓ жанын ћинап жљрген мќселелер т=мендегiше болып шыћты: – Бiз, Анатолы тљрiктерi, Ресей империясы тарап, Орталыћ Азиядаѕы ћазаћ, =збек, ћырѕыз, тљрiкмен бауырларымыз тќуелсiз мемлекеттер ћџра бастаѕанда б=ркiмiздi аспанѕа атып, ерекше ћуандыћ. Бџдан былай Мџстафа Шоћай, Маѕжан, Шолпан секiлдi азаматтарымыз армандаѕан тљрiк халыћтарыныѓ бiрлiгiне ћолымыз жетедi екен

деп ћуандыћ. Ендi ћарасаћ... сол арманымыз ћџрѕаћ ћиял тљрiнде ћалыпты. Неге? Мен к=рген ћазаћтардыѓ тоћсан пайызы орысша с=йлейдi. Ал мен Ћазаћстанѕа жиi келемiн. Шекарадан =терде кеденде отырѕан ћазаћтар маѕан сенiмсiздiкпен ћарай ма, бiлмеймiн, к=п сџраћ ћояды. Бiреуi ћазаћша сџрамайды, бќрi орысша... Бџнысы ћалай? Џлттыћ намыс, миллќтшiл мiнез ћайда жоѕалып кеткен? Рас, Aзбекстанѕа барсам, кеденшiлерi сџраћтарын =збекше ћояды. Бiраћ олар да мыѓ, тiптi он мыѓ сџраћтыѓ астына алады. Сонда бауырластыћ, туыстыћ сезiмдердiѓ болмаѕаны ма? Анау ќзiрбайжандар мен =збектер латын алфавитiне к=шiп жатыр. Тљрiк халыћтарыныѓ бќрiне ортаћ латынша ќрiптер жљйесiн жасауѕа ћазаћтар ћалай ћарайды? Бiзде, Тљркияда Орталыћ Азиядан шыћћан аћын, жазушыларды онша бiлiѓкiремейдi. Абайдыѓ, Маѕжанныѓ, Шолпанныѓ, Олжастыѓ, Шыѓѕыстыѓ аттары таныс, кейбiр шыѕармалары аударылѕан. Ал мен Парижде ЮНЕСКО-ныѓ ћазаћстандыћ =кiлi Олжас Сљлейменге жолыѕып, бiрнеше сџраћтар ћойдым... «Мен ћазаћша бiлмеймiн ѕой» деп ћарћылдап кљле бередi. Ћатты к=ѓiлiм ћалды. Ал анау Шыѓѕыс мырза да сондай ма? Осындай адамдардыѓ кешегi Ресей империясы тџсында кеѓiнен аттары шыѕып, =згелердiѓ к=леѓкеде ћалуыныѓ ћандай себептерi бар? Сќмидiѓ =з айтуынша, мамандыѕы ћџрылысшы, кќсiпкер жiгiт к=рiнедi. «Aзбекше, џйѕырша жаћсы с=йлеймiн. Ћазаћша љйренiп жљрмiн. Араб тiлiн толыћ меѓгергенмiн», – дейдi. Мынау М.Шоћай атындаѕы ћоѕам ћџрѕан жiгiттерге ћаржылай демеушiлiк жасап жљрген сыѓайы бар. – Aте к=п с=йлейдi, сџрамайтын нќрсесi жоћ. Ас љйге барсам да, соѓымнан ћалмайды, – деп кљледi бџларѕа тiлмќштiк ћызмет атћарып жљрген Ќлия Асанћызы. Ћалѕан ћазаћтар шетiнен бiртоѕа, сыпайы азаматтар екен. Яшар Дiнiш к=бiне Парижде ћџрѕан ћоѕамыныѓ мџрат-маћсаттарын тљсiндiрiп отырса, Ќбдiуаћап атты жiгiттiѓ дiни сауаты бар болып шыћты. Ћалай да шетелде жљрген азѕантай ћазаћ =кiлдерiнiѓ

елiне, жерiне, тарихына деген сљйiспендiк сезiмдерiнен туѕан амал-ќрекеттерi ќбден ескеруге, сыйлауѕа лайыћ.
 6 тамыз 2007 жыл Сонау Павлодар облысынан 1957 жылы КазГУ-ге келiп оћуѕа тљскен екi курстасымыз, ерлi-зайыпты Тоѕай Кентаев пен Шара Ибрагимова Алматыѕа ћыдырыстап шыћћан екен. Осы т=ѓiректегi курстастар екi-љш кљн бас ћосып, мќз-мќйрам болып, жасарып ћалдыћ. Елу жыл! Былай ћараѕанда, аз уаћыт емес – жеке адам =мiрiнiѓ =лшемiне салѕанда. Елуiншi жылдардыѓ соѓында, алпысыншы жылдардыѓ басында Астана жџртыныѓ ортасына келiп ћосылѕан жас буын, пассионар џрпаћ осы уаћыт iшiнде талай суды кешiп, талай белдi асып =ттi емес пе? Еѓ жаћсысы: сол 1957 жылы Ћазаћстандаѕы жалѕыз университеттiѓ есiгiн ашып, филология факультетiне оћуѕа тљскен екiншi дљниежљзiлiк соѕыстыѓ жалаѓаяћ, ашћџрсаћ жетiмектерiнiѓ ешћайсысы жерде ћалмапты: Нџрмаћанныѓ тiзiмi бойынша лауреаттар да, доктор, профессорлар да, бас редакторлар мен аудандыћ оћу б=лiмiн басћарѕандар, директорлар, сол тџстаѕы жауапты партия, совет ћызметкерлерi жеткiлiктi болѕан к=рiнедi. Aкiнiшке орай, 20-ѕа жуыћ бозбастар дљниеден =тiп кетiптi. Маѕан сол кезде бiрге оћыѕан курстастарымныѓ сол кезде маѕан сыртымнан берiп жљрген, мен бiле бермейтiн мiнездемесi ћызыћ к=рiндi. Ћазiргi Мирасбектiѓ сары ћарын бќйбiшесi Сара бiр с=зiнде бiздiѓ Шара ханумѕа ћарата отырып: – Осы Оразбек к=бiне к=пшiлiкке ћосылмай, аудиторияда жалѕыз отырар едi. Aзiмен-=зi, љндемейдi. Бiраћ бойында белгiсiз тќкќппарлыћ, ћырсыћ, ћыѓыр мiнез бар. Ешкiмдi менсiне ћоймайды. Сырттай жуас, момын к=рiнедi. Iштей дiнi ћатты. Осындай жiгiттi, Шара, сен бiраз тќрбиелеп, иiн жџмсартћан екенсiѓ, – дедi. Шынымен, жас кљнiмде сондай болдым ба екен? Бiл-

меймiн. Aзiмше таћуа ќкемнiѓ тќрбиесiн бойыма сiѓiрiп =скен кiшiпейiл, к=нбiс, к=зге тљспей елеусiз жљруге тырысатын пенденiѓ бiрi секiлдi едiм. Дќл бљгiнге шейiн осы џстанымнан =згермеуге џмтылып келемiн.
 9 тамыз 2007 жыл – Ћытайѕа барып ћайтып едiм. Сол жаћтан ќкелген екi сiлеусiн терiсi бар. Бiреуiн Нџрлан Оразалинге сыйладым. Екiншiсiн сiзге саћтап ћойдым. Љйiѓiзге апарып берейiн, – дейдi Жанат Ахмади. Мџны естiгенде ќуелi сасыѓћырап ћалып: – Мен ол терiнi не ћажетiме жаратпаћпын? – деп сџрадым. – Љйiѓiздiѓ бiр жерiне iлiп ћоясыз. Сќндiк љшiн... Aзi кљлтiлдеген жаћсы бџйым. Осы кљнгi байлар љйлерiнiѓ т=рiне сондай ћымбат аѓ терiлерiн iлiп тастайды емес пе? – Менiѓ ондай ќдетiм жоћ. Басћа ћажетiѓе жаратарсыѓ... – Онда, кешiрiѓiз, Ореке. Ертемен звондап, џйћыѓызды бџздым ѕой деймiн... Артынан ойланып ћалдым. Осы жiгiт бiр нќрседен ћысылып, басћа амал таппаѕан соѓ, звондады емес пе екен? Љйiне хабарласып едiм, сыртћа шыѕып кетiптi. Келесi кљнi =зi звондады. – Сен љйге келiп кетшi, – дедiм. Баласын ертiп љйге соћћан Жанаттан бiлгенiм: ќйелi Талдыћорѕан жаѕына – т=ркiн жџртына кетiптi. Сол жаћта туѕан кљнiн =ткiзбекшi екен. Ќйелiнiѓ артынан iздеп барып, сый-сияпат жасауѕа жазушыныѓ дќл ћазiр ћалтасыныѓ тљбi тесiк к=рiнедi. Аяћ астынан ћарыз-ћџрыз беретiн ешкiмдi таппаѕан соѓ, ћолындаѕы бар дљниесiн пџлдап к=рмек болѕан ѕой. – Маѕан терi-перiнiѓ тљкке керегi жоћ екенiн айттым. Aйткенi менiѓ дiндар ќкем љйге =лген аѓныѓ терiсiн кiргiзбейтiн. Тiптi мал сойѕан кезде де оныѓ терiсiн далаѕа

«екiжљздiлiк емес, ол – опасыздыћ, ол – сатћындыћ» екен. «Жас Алаш» авторыныѓ пiкiрiнше, «Ћазiр де Темiрхан Медетбек, Ѕаббас Ћабышџлы, Герольд Бельгер, Мџхтар Шахановтар кљресiп жатыр. Тек оларды ћолдаушылар жоћ. Ћолдаудыѓ орнына, ћорлаушылар басым.» (Сол н=мiрде). «К=лдейбек Бодыбай деген замандасымныѓ 700 жазушы бiр Бельгерге татымайды дейтiндей ж=нi бар.» (Сол н=мiрде). Ћазаћстан жазушыларына ћайдаѕы К=лдейбектер љкiм шыѕарып жатса,, ќбден жетiскен екенбiз. Осындай ѕайбат с=здердi «Ана тiлi» газетi де жиi-жиi тљтiндетедi. Соѓѕы екi н=мiрiнде (№30, №32, 2007) мџндаѕы жiгiттер Ш.Мџртаза мен Ћ.Жџмадiловтiѓ бiраз сiлiкпесiн шыѕарыпты. «Анау аѕа шопан атаѕын («Халыћ жазушысы» дегенiм ѕой) алып дандайсыѕан Ћабдеш сияћтыларды», «Халыћ аты берiлсе, одан оныѓ талантына талант ћосылады деп ойлады ма, соны алу љшiн С.Досанов бiраз арамтер болды» деп кљстаналайды. Билiк саясатындаѕы лас ќдiстердiѓ осылай жазушылар арасында шым-шымдап кiре бастауы =кiнiштi.
 10 ћыркљйек 2007 жыл Жазушылардыѓ ќл-Фараби атындаѕы шыѕармашылыћ љйiнде отырыс болды. Бџл жолѕы дастарћанды Одаћтыѓ љшiншi мќрте ћайта сайланѕан т=раѕасы Нџрлан Оразалин ќзiрлеп (=зiнiѓ айтуынша – Факузия келiннiѓ бастамасы бойынша), оѕан 70 – 80 адам шыћырылыпты. К=пшiлiгi – ќйелдер, жастар, оныѓ iшiнде ћазiр к=здерi жоћ Ћ.Бекћожин, Ж.Молдаѕалиев, Ѕ.Ћайырбеков т.б. аћын-жазушылардыѓ арттарында ћалѕан кiсiлерi бар. Мен осы жесiрлердiѓ ортасында отырѕан Жџмекеннiѓ жары Нќсiпке ћарай бџрылып, арнайы сќлем берiп, =те шыѕып едiм, мџным ж=н болмаѕан екен. Артымнан бiрер ќйел келiп: – Оразбек, бiзге сќлем бермедiѓ ѕой... – деп =кпе-наздарын айтып жатты.

сыншысына к=рсетiлген мџндай ћџрмет-ћошеметтi к=рмеген екенбiз. Саѕат шынында да џлтжанды, ћызу ћанды жiгiт едi. Ќсiресе оныѓ артында ћалѕан жары Шќрбану ћайратты ћазаћ ќйелдерiнiѓ ћатарында аталуѕа лайыћты. Кљйеуiнен, ержеткен џлынан ертерек айрылса да, мойымай, мџћалмай, тайѕанаћтамай =мiр сљрген орныћты ќйелдiѓ екiншi џлы ћазiр Елбасыныѓ ћасында беделдi ћызметте жљр...
 15 ћыркљйек 2007 жыл Осындаѕы таныс дќрiгердi љйге шаћырып, бес-алты кљн сљлiк салдырып, емделдiм. Ежелгi перѕауындар заманынан берi ћолданылып келе жатћан тќуiптiк тќсiлдiѓ менiѓ денсаулыѕыма майдай жаѕатын тљрi бар. Ћан ћысымым бiрден ћалпына тљсiп, џйћым тљзелдi, шаршап-шалдыѕуым азайды. Дќрiгерлердiѓ айтуынша, ћара сљлiктiѓ ћасиеттерi к=п к=рiнедi. Ал Шара ханум биыл жыл басынан берi ћарай љш мќрте ауруханаѕа тљсiп шыћты. Ендi оны Ћытайѕа емделуге жiбергелi отырмыз. Алла сќтiн салса, ежелгi Шыѕыс елiнiѓ шипалыћ амалдарын ћабылдап ћайтпаћшы. Биылѕы жаз тым џзаћћа созылып кеттi емес пе? Aз басым бџрыннан жылдыѓ т=рт мезгiлi iшiнде осы жазѕы ыстыћ айларды ерекше џнатушы едiм. Биыл олай болмай шыћты. Жас џлѕайѕан соѓ, шектен тыс ћапырыћ ыстыћ кљндер жљрекке жљк тљсiрiп, дене ћуатын азайта бастайды екен. Тiршiлiктегi ќрбiр ћџбылыстыѓ =з айналымын =згертпегенi ќбден дџрыс десек, мџныѓ ќсiресе табиѕатћа тiкелей ћатысы болып шыћты емес пе? Анау Америкаѕа, анау Европаѕа ћараѓыз: ќмбесiн топан су, дљлей дауыл басып, =рт жалмап жатыр.


28 ћыркљйек 2007 жыл Ћазiргi мќдениет жќне аћпарат министрi Е.Ертiсбаевпен Алматыдаѕы баспа директорларыныѓ кездесуi болып =ттi. Министр баспагерлердiѓ айтћан пiкiр-џсыныстарын тљртпектеп ћаѕазѕа жазып отырды. Бџрын талай айтылып, осы уаћытћа шейiн шешiмiн таппаѕан мќселелер таѕы ћайталанды. Айрыћша «Ћазаћ энциклопедиясы», «Арыс» баспаларыныѓ басшылары белсендiлiк к=рсеттi. «Ћазаћ энциклопедиясыныѓ» директоры: – Биылѕы тендер =те ќдiлеттi =ттi, – деп министрдiѓ ћџлаѕына жаѕымды тиетiн с=здердi жиi айтып отырды. – Иќ, биыл пќлендей жалобалар тљскен жоћ. Aткен жылы нарушение жасаѕандарды уволить еттiк, – деп министр мџндай пiкiрлердi ћџп алатындыѕын байћатты. Жалпы бџл жолы баяѕыдай интеллектуалды баспагерлер емес, бизнесмен баспагерлер =здерiн еркiн сезiнiп, шетiнен мыѕым отырды. Министр пќлендей ерсiлiк мiнез к=рсеткен жоћ. Тiптi, анда-санда ќзiл айтып, айналасын кљлдiрiп, к=ѓiлдендiрiп ћоятын ќдiс-айладан ћџр емес екен. – Менiѓ президент туралы жазѕан кiтабым жљз мыѓ данамен тез тарап кеттi. Демек, кiм туралы жаза бiлу де керек ћой! – деп ескерттi бiр с=зiнде ћалжыѓѕа сљйенiп. Артынша байсал тартып: – Если серьезно, кiтап тарату iсi љлкен проблема, – деп ћаѕазына ћайта шџћшиды. Менiѓ мџндай жиында с=йлемек ниетiм жоћ едi, дегенмен =зiмнiѓ де ћалам џстаѕан жазушы екенiм есiме тљсiп, орнымнан тџрдым: – Ереке, бљгiн бiр мќселе айтылмай =тiп бара жатыр. Ол ћаламаћы жайы. Бiздiѓ авторларымыздыѓ к=бi аћын, жазушылар. Солар баспалардан шыћћан кiтаптарына жарытып ћаламаћы ала алмай жљр. Бџл турасында соѓѕы жылдарда аз айтылып, жазылып жатпаѕанынан =зiѓiз де хабардар шыѕарсыз. Жазушылардыѓ кезектi ћџрылтайы алдында бiздiѓ Одаћтыѓ т=раѕасын ћабылдаѕан Елбасы да ћаламаћыны к=теру жаѕында екенiн естiдiк. Мќселен, «Мќдени мџра» баѕдарламасы бойынша аударылѕан кiтаптардыѓ ќр баспа табаѕына жиырма бес-отыз бес мыѓ теѓге

аралыѕында гонорар т=ленедi. Ал ћазаћ жазушыларыныѓ т=лтума шыѕармаларыныѓ ќр баспа табаѕына бес-он мыѓ теѓге еѓбекаћы беруден аспай жљрмiз. Менiѓ џсынысым: осы м=лшердегi еѓ ћџрмаса аударма дќрежесiне жеткiзу керек. Бџѕан дќп ћазiр бюджеттiѓ мљмкiндiгi бар, – дедiм. Министр осыныѓ бќрiн ћаѕазына жазып алѕандай сыѓай к=рсеткенмен, артынша басын к=терiп, анау алыстаѕы Америка жазушыларыныѓ ћалай аћша табатынын ќѓгiмелей бастады. Мен оныѓ бџл пiкiрiмен келiспей, Европа елдерiнде, оныѓ iшiнде Францияныѓ жазушыларѕа ћаламаћы т=леу тќжiрибесiн мысалѕа келтiрдiм, бiздiѓ тќуелсiз жас мемлекетiмiздiѓ ерекшелiктерiн есiне тљсiруге тырыстым. Министр басын изеп, ћџп алѕандай сыѓай танытћанмен, осында отырѕан =зге директорлардыѓ бiрде бiреуi жџмѕан ауыздарын ашћан жоћ. Бџларѕа авторлардыѓ ћаламаћысын к=теру туралы ќѓгiменiѓ џнамайтыны айдан аныћ едi. Кешкiсiн телевидениелiк «Хабар» арнасынан министрдiѓ баспагерлермен =ткiзген кездесуiнен к=рiнiс к=рсетiп жатты. Бiраћ одан «Ћайнар» баспасыныѓ директоры, жиырма жылдан астам уаћыттан берi кiтап бастыру iсiн т=ѓiректеп жљрген ћыр мџрын, ћияћ мџртты аћсаћалдыѓ бет бейнесiн байћай алмадыћ. Оныѓ есесiне бизнесмен жiгiттердiѓ дидар ѕанибеттерiмен жљздесiп, таѕы да бек ћуанысып ћалдыћ.
 16 ћараша 2007 жыл Аћын Нџрлан Оразалиннiѓ Алматыдаѕы еѓ љлкен «Риц-Палас» ресторанында =ткен 60 жылдыћ мерейтойына ћатысћан едiк. Бiз, бiр топ ћаламгерлер, алдын ала тiзiмде к=рсетiлген д=ѓгелек љстелдiѓ айналасына барып жайѕасћанбыз. Бiздiѓ ћасымызѕа келiп отыруѕа тиiс академик Рымѕали Н. кешiгiѓкiреп келдi де, бiрден бос орындардыѓ

бiрiне орналаса бергенде, менiѓ оѓ жаѕымдаѕы Ћабдеш Ж.: – Бос емес ћой, – деп тљсiндiре бастап едi. Рымѕали бџѕан шамданып: – Неге бос емес? Мџнда кiм отыр едi?! – деп ежiрейе ћалсын. – Сќбит Досанов ќйелiмен бiрге отырѕан... Сыртћа шыѕып кеттi, – дедi Ћабдеш. – Сќбит болса ћайтейiн? Менiѓ тiзiмде жазылып к=рсетiлген орным осы, – деп Рымѕали бетбаћтырар емес. Содан соѓ уаћытша бос ћалѕан орындыћћа жайѕасып алды да, Ћабдешке ћайтып тиiстi. – Ќй, сен неѕып бљйтiп бiреудi ћорѕаштап отырсыѓ?! – Жоћ, олай емес. Мен ж=нiн айтып отырмын... – Ќй, сен неге бљйтiп шiренесiѓ?! – Кетшi, ќй! – деп осы арада жасы љлкен Ћабдеш ћолын сiлтедi. – Ќй, сен неге «кетшi» дейсiѓ? Осы арада мен бџл екеуiнiѓ тќжiкесiне ерiксiз араласып, мќмiлешiл жљзбен Рымѕалиѕа ћарай еѓкейдiм: – Онда тџрѕан не бар? Ћазаћ «кетшi-ќй» деген с=здi =зiмсiнген адамѕа айта бермеушi ме едi? – дедiм. – Е, бџл орыс жайлаѕан Астанаѕа к=шiп барѕан соѓ, ћазаћшаны џмыта бастаѕан ѕой, – деп кекеттi Ћабдеш. – Мен сен ѕџрлы ћазаћша бiлемiн! – деп Рымѕали да есесiн жiберер емес. Aстiп екi «дќу» бiраз тќжiкелесiп алды да, к=п џзамай мќмiлеге келiп, адамша жаћсы с=йлесе бастады.
 18 ћараша 2007 жыл Жас 70-ке таяп ћалѕан соѓ, алды-артымызды есепке алып, шыѕармалар жинаѕымныѓ 10 томдыѕын =зiмше жоспарлап-жобалап ћойѕан секiлдi едiм. Бiраћ ондай еѓбектi тљгелдеп шыѕаратын ћаржы к=зi к=рiнбей тџр. Мыѓѕыртып байып кеткен миллиардер туыстар жеткiлiктi. Бiраћ олардан ћайыр жоћ, =йткенi бџлардыѓ бќрi дерлiк орысша, Мќскеуде

оћыѕан. Џлттыћ тiлден, дiлден хабары шамалы жас џрпаћ =кiлдерi. Оныѓ љстiне, бџлар кiмнiѓ кiм екенiн бiлмейдi. Ћызылорда облысына М.Ћџл-Мџхаммед ќкiм болып барѕалы «Сырдария кiтапханасы» деген редакция ашып, Сыр елiнiѓ бџрынѕы-соѓѕы аћын, жырау, жазушыларыныѓ 200 томдыћ кiтаптарын шыѕара бастапты. Осы тiзiмге менiѓ де 3 томдыћ таѓдамалым енгiзiлсе керек. Ћаламаћы т=ленбейдi екен. Aз баспамда, ћџдай ћаласа, орысша 3 том басылып шыѕуы керек. Ал менiѓ ћатарластарымныѓ ћарћыны б=лек. Бќрi шетiнен к=птомдыћтарын бастырып љлгiрiп жатыр. Осындай «социалистiк жарыстыѓ» соѓында жљрген мына бiз секiлдi жайбасарлар ѕана болса керек.
 22 желтоћсан 2007 жыл Талѕарѕа барып ћайттыћ. Алматыныѓ iргесiне осыдан тоѕыз жыл бџрын ћоныс аударып к=шiп келген Мирасбек Мџхитдинов бiраздан берi бiздi шаћырып жљрген. Соныѓ сќтi ќзер тљсiп, жаѓа жыл алдында ауасы таза, ыѓ-шыѓ дыбыстардан алыс, сиыры м=ѓiреген, тауыѕы ћыт-ћыттаѕан оѓаша жайлы мекенге жолымыз тљсiп, жаћсы демалып ћайттыћ. Осы Мирасбекпен бiз баяѕыда ЋазМУ-де бiрге оћыѕан едiк. Биылѕы жылдыѓ к=ктемiнде ѕана ћайтып к=рiскенбiз. Aзi Ћостанайдыѓ Ћарабалыћ ћыпшаѕы екен (оны да биыл бiлдiк). Аса бiлiмдi, зиялы, ќдiлетшiл азамат болып =сiптi. Ћосаѕы Сара да (бiрге оћыѕанбыз) =зiне лайыћты, кеѓпейiлдi, ћонаћжай, ћазаћы ќйел. Осы Алматыда тџратын курстастардыѓ ешћайсысын ћоспай, бiздiѓ отбасымызды жеке шаћырѕандарына ћараѕанда, оѓаша отырып сџхбат ћџруды ћарастырѕан болулары керек. Бiрден с=зiмiз, к=ѓiлiмiз жарасып жљре бердi. Олай дейтiн себебiмiз – бiз ћонаћћа =те жиi барып, =те жиi ћонаћ ћабылдаймыз. Бiраћ соныѓ к=бiнен ѕанибеттiлiк таба алмай, есiл уаћыт-

Арабстанѕа барып, оћып ћайтты... К=шеде шџбатылѕан хиджаб, к=йлек кимейдi. Отбасында мџсылмандыћ дќстљрдi толыћ саћтайды. Љлкен џлымыз да араћћа салынудан тыйылѕан. Ќйтеуiр балаларымыз жаман емес. – Балаларыѓ тљзу жолѕа тљскен екен. Ал =зiѓ неге намазѕа жыѕылмайсыѓ? – деп сџрамаспын ба ћариялыћ =негелi ќѓгiме айтып отырѕан аћын жолдасымнан. – Ау, олай етсем... – деп бџл сќл б=гелiѓкiреп ћалды. – Онда анда-санда iшетiн елу грамм араѕымнан ћаѕылып ћаламын ѕой... – Араћ iшпесеѓ, бiреу сенi зорлай ма? – Зорламайды ѕой... но бiраћ... не ѕой ќлгi... љйренiп ћалѕан ауыз емес пе?
 29 желтоћсан 2007 жыл Тимирязев к=шесiнiѓ бойында газет, журналдар сатылатын жайма таћта бар едi. Осында ќртљрлi оппозициялыћ, оппозициялыћ емес газеттер сатылады. Жайманыѓ иесi – жасы жетпiстен асып кеткен орыс шалы, ќрдайым к=ргенде тротуарда ќрлi-берлi =ткендердi дауыстап шаћырып, саудасын ћыздырып тџрады. – «Республика» газетi бар ма? Баѕасы ћанша? – деп ћасына барѕанымда: – Бар, жетпiс теѓге, – деп жеке сауда иесi ќдеттегiдей таза ћазаћша жауап бердi. – Aткен жолы елу теѓгеге сатушы едiѓiз. Бџл жолы неѕып ћымбаттатып жiбергенсiз? – Ей, ћазiр бќрi ћымбаттап барады емес пе? Инфляция деген сол... – Газеттерiѓде не жаѓалыћ бар? – Не жаѓалыћ болушы едi? Мџсылмандар таѕы бќрiн ћырып-жойып жатыр дейдi. Мџныѓ «мџсылмандар» деген с=зiнен тiксiнiп ћалдым да: – Ќй, шал, сен не айтып тџрсыѓ? – деп сџрадым.

– Ана Беназир Бхутто деген Пќкстанныѓ бџрынѕы бастыѕын бiр мџсылман лаѓкесi атып кетiптi ѕой. Телевизордан к=рген жоћпысыѓ?.. – Иќ, с=йтiптi оѓбаѕандар, – деп таѕы бiр газет алушы орыс шалы осы жерде сатушыныѓ с=зiн ћостай кеттi. Бџл тќуiр, таза киiнген, бџрын ћызметкер болѕан кiсiге џћсайды. Аяћ астынан с=зiн ћостаушы табыла кеткенiн к=рген сатушы ендi тiптi ћопаѓдап, мен жаћћа љстемсiп ћарап ћойды. – Бџл мџсылман лаѓкестерiне тыйым болмады-ау, сiрќ, – деп басын шайћайды. – Ал анау Испаниядаѕы ќйтпесе Џлыбританиядаѕы лаѓкестерiне неге тыйым жоћ? Олар да христиандар емес пе? Бiреуiн «Эта», протестант ќлде католик пе... сондай бiрдеме деп атайды. Демек, мџсылман лаѓкестерi ќйтпесе христиан лаѓкестерi деген жоћ. Жазыћсыз адамдарды =лтiрген ћаскљнемдер мџсылман да, христиан да емес. Оларды бандит, ћылмыскер атайды, шал. Сен осыны џмытпа, – деп осы арада к=шеде газет, журналдар сатып тџрѕан «жеке меншiк» зейнеткерге тегiн бiр дќрiс оћып тастадым. – Жоћ, сiз ћателесесiз... – деп ерiккен сатушы менiмен ќрi ћарай с=з таластырмаћ едi. Ћасындаѕы тќуiр, таза киiнген аларман: – Все террористы нелюди, – деп ћысћа ћайырып, бiздiѓ тќжiкемiзге нљкте ћойды да, ќѓгiменiѓ бетiн аударып ќкеттi. – Биыл кљн тым ерте суытып кеттi ѕой. Дќл жаѓа жылдыѓ ћарсаѓында Алматыда он бес-жиырма градус аяз болѕаны есiмде жоћ. – Суытсын. Мен биыл ћыс тљспей ћоя ма деп ћорћып едiм. Жер ќлемнiѓ айналасында жаппай жылымыћ жљрiп жатћанда, ќрбiр жыл маусымыныѓ мезгiлiмен келiп жатћаны ѕанибет ћой. Бџ да болса Ћџдайдыѓ ћарасћаны шыѕар, – деген менiѓ с=зiмдi тќуiр, таза киiнген аларман iлiп ќкеттi. Ал сатушы шал =з ћамын кљйттеп тџр едi. – Шiркiн, мынадай аязда бiр стакан кљйдiргiш суды жџтып алар ма едi! – деп, аузыныѓ суын жџтып, тамсанып ћояды.

31 желтоћсан 2007 жыл Жаѓа жылдыѓ ћарсаѓында ауылѕа, Хадишаѕа звондадым. – Екеумiз де ћайталап ауыра бердiк. Мен бџрындары да ауыра бергенде, елге барып тыныѕып, демалып ћайтушы едiм. Шараѕа да далада жљрген жаѕады. Сiрќ, ћаѓтар айыныѓ аяѕына таман ћасымызѕа немеремiз Зеренi алып, екеумiз де бiрер аптаѕа ауылѕа ћарай жљретiн шыѕармыз, – дедiм. – Талѕаттыѓ љйлену тойын ћашанѕа белгiледiѓдер? – Ћаѓтардыѓ жиырма алтысы мен жиырма сегiзiне =ткiзгелi отырмыз. Тезiрек келiѓдер, – деп ћарындасым ћуанып ћалды. – Талѕат =зiѓ меншiктеп алѕан жиенiѓ ѕой. Ћџдалар жаѕы да, бќрi де кљтулiмiз. Бiраћ бiздiѓ љй =те суыћ болып тџр. Тоѓып ћалмасаѓдар жарады. – Сендердiѓ љйлерiѓе тљсе ћоймаспыз. Кiсiлерiѓ к=п... Ол жаѕын уайымдамаѓдар. Бiр ж=нi табылар. Кешелi берi немерелерiм Ќмина мен Зеренi Бауыржанныѓ љйiне жiберiп, мќжбљр бойдаћ Сабыржан екеумiз љйде оѓаша ћалып демалудамыз. К=ше жаћта балалар тарс-тџрс пиротехника атћылап, жаѓа жылды ћарсы алу ћамына кiрiскенге џћсайды. Ћайта-ћайта телефон шырылдап, ћџттыћтаушылар саны к=бейе тљсуде.
 18 ћаѓтар 2008 жыл Шара екеумiз ауылѕа келдiк. Ћыс ћаћап тџр екен. Џзаћ жылдардан берi бiздiѓ аймаћта ћањарлы ћатты суыћ тљскенi осы болса керек. Жерде ћалыѓ ћар жатыр. Кљндiзгi тљс ќлетiнде ала бџлттыѓ арасынан жырым-жыртыћ к=к аспан к=рiнедi. Екiндi ауѕан шаћта аспан асты тџтас буалдыр тартып, еѓкейген кљн ћызѕан табаћтай ћызара бастайды екен. Ћаладан г=рi аћ шаѓћан к=рпе жамылѕан дала к=ркi к=з тартады. Ауа райыныѓ ћџбылуына ћарай жердi басћан ћалыѓ ћар да бiрде ћаршылдаћ, бiрде борпылдаћ дыбыс шыѕарады. Мен

к=бiнесе есiк алдында жаяу жљремiн. Љстiмде ћалыѓ тон. Жел соћса, сол ћалыѓ тонныѓ =зiнен суыћ =тiп кетедi. Дегенмен, осы суыћ таза ауаныѓ денсаулыћћа жайлы болатын тљрi бар.
 8 аћпан 2008 жыл Бљгiн аудан орталыѕындаѕы ќкiмият ѕимаратыныѓ алдында облыс ќкiмi Мџхтар Ћџлмџхамедпен кездесiп, азкем с=йлесiп ћалдыћ. Ќкiм =те асыѕыс екен. Жаѓаћорѕан мен Шиелiнiѓ ќкiмдерiн ауыстырѕалы келген бетi к=рiнедi. Сыртта тџрѕан маѕан бiрден к=зi тљскен М.Ћџлмџхамед =зге ћарсы алушы ћошеметшiлерге мойнын бџрмай, менiмен к=рiсiп амандасты да, кiре берiстегi бастырманыѓ бiр бџрышына ћарай жљрiп: – Осы сiздiѓ жетпiс жылдыѕыѓыз ћашан болушы едi? – деп сџрады. – Ћџжат бойынша биылѕы жиырмасыншы тамызда жетпiске келемiн. – Мен сiздi наурыз айында толатын шыѕар деп жљр едiм... Ќлi бiраз уаћыт бар екен ѕой. Тойыѓызды ћалай =ткiзбексiз? – Ќзiр ондай жоспарым жоћ. – Сiз ешкiмнен ештеѓе сџрамайсыз... Сол љшiн де мен сiздi жаћсы к=ремiн, – деп ќкiм ж=пелдетiп ќкеттi. – Тойыѓызды жаћсылап =ткiзiп беремiз... Жиын, концерт, бќрi болады. – Мен пќлендей дырду, думанѕа ћџмар емеспiн. – Тойота-Камри машинасын мiнгiземiз... – Мџха, маѕан керегi... аћыры =зiѓ айтып ћалдыѓ ѕой... Он томдыћ шыѕармалар жинаѕын шыѕармаћ ойымда бар едi. Осыныѓ жаѕдайы ћандай болар екен? – «Сырдария» кiтапханасына љш томдыѕыѓызды кiргiзiп ћойѕанбыз. Он томдыѕыѓызды да шыѕарып беремiн. Тек дайын дискеттерiн жеткiзiп берiѓiз, Ореке.

Осы уаћытћа шейiн ќкiмдер тарапынан мџндай шџѕыл ыћылас-пейiлдi к=рiп жарымаѕан мен ћапелiмде сасып ћалдым бiлем, =мiрiмде iстемеген ќдетiммен: – Ал елден пќтер б=лу жаѕы ћалай болады екен? – деп сџрамаймын ба? Мџхтар басын шайћап: – Пќтер бере алмаймын, – дедi. – Басћа ћандай талаптарыѓыз бар? Ћызылордаѕа келсеѓiз, кеѓiрек с=йлесемiз ѕой. Жиырмаларынан кейiн менiѓ ћолым босайды... К=мекшiлерiме тапсырма берiп ћояйын. – Жоћ, мен оѕан шейiн Алматыѕа ћайтып кетемiн. Бар ќѓгiмемiз осы болды. Ал мџныѓ алдында менiѓ Шиелiде жатћанымды Б.Атабаевтан естiген ќкiм к=мекшiлерiне тапсырма берiп, менiѓ тџраѕымды тауып алѕан. «Ћџлмџхамедтiѓ сiзбен жолыћћысы келедi» деп љйге звондаѕан к=мекшiлерiмен келiсiп, 6 аћпанда Ћызылордада кездеспекшi болѕанбыз. Бiраћ сол кљнi Елбасыныѓ Жолдау оћитын жиналысына аттанып кеткен ќкiммен арнайы с=йлесiп ћайтудыѓ сќтi тљспеген. Содан 8.02. кљнi таѓертеѓ ћайта хабарласћан к=мекшiлерi аудандыћ мќслихаттыѓ хатшысы Сџлтанбекке звондап, ќкiмнiѓ тљске ћарай Шиелiге соѕатынын алдын ала хабарлап ћойѕан. Осындай елеусiз оћиѕаны тќптiштеп отырѕан себебiм бар. Aйткенi соѓѕы бес-алты жылдыѓ к=лемiнде менi iздеген бiрде-бiр ќкiм ћара болѕан емес. Тiптi аудан мен ауыл басшыларыныѓ iшiнде «кљллi шыѕармашылыћ еѓбегiн осы Шиелiге арнап едi-ау ќрi жасы љлкен аѕамыз едi-ау» деп, маѕан арнайы сќлем берiп келген бiреуi жоћ. Ал менiѓ =з аяѕымнан iздеп барып, бiрде-бiр билiк иесiнiѓ алдында еѓкейiп, иiлмейтiн ћырсыћ-ћыѓыр мiнезiм бар екенiн ћасымда жљргендердiѓ бiразы бiледi. Басћасын былай ћойѕанда, туѕан облысымызды басћаруѕа бара жатћан осы Мџхтарѕа уаћтысында ћџттыћтау айтып, телеграмма да салѕан емеспiн. Ал =згелер, аћын-жазушылары, артистерi бар, =нер ауылына жаћын жљретiн осы т=ѓiректен шыћпай жљргендерiн газеттен оћып, теледидардан жиi к=ремiз. Атаћты Ќмiр Темiр К=реген: «Аћындары ќкiмдi iзде-

мей, ќкiмдерi аћындарды iздейтiн ел баћытты», – деп айтты дейтiн аѓыз-ќѓгiме бар емес пе? Мен бiлетiнде жоѕарѕы билiк т=ѓiрегiнде жљргендер iшiнде бџрындары осы Ќмiр Темiр К=реген айтћан талапћа толыћ жауап беретiн бiр азамат бар едi, бiраћ оныѓ да =мiрi ћысћа болды – саясатћа араласып жљрiп, ћапыда ћаза тапты. Алтынбекке шейiн де, кейiн де =нер адамдарына (жалпылап айтсаћ, аћындарѕа) iш тартып, жаћын жљретiн ќкiмдер болѕан. Бiраћ, =кiнiшке орай, солардыѓ к=пшiлiгi бiржаћты, iштерi ала-ћџла болып келедi. Ал алаћџлалыћ араласћан жерде ќдiлеттiлiк =сiп, =ркендемейдi.
 15 аћпан 2008 жыл Aзiм оћыѕан №45 ћазаћ орта мектебiнде (Шиелiдегi «Аћ Орда гимназиясында») оћушылармен кездесу болып =ттi. Кездесудi џйымдастырушылар Баян Сейтенова мен Талѕат Б=пежанов деген џстаздар. Менiѓ 70 жасћа келуiме орай аудандаѕы мектеп оћушылары арасында шыѕармалар жазудан бќйге жарияланѕан екен. Осы бќйгенiѓ жеѓiмпаздарына маћтау ћаѕаздарын тапсырып, ћолтаѓба жазып беру рќсiмiне ћатыстым.
 29 аћпан 2008 жыл Ћызылорда облысы Жалаѕаш ауданыныѓ жерiнде су тасћыны апатын аспаннан болжап бiлмекшi болып, ескi тозѕан тiкџшаћћа мiнген бiр топ адамдардыѓ апатћа џшырап, соныѓ бесеуi ћаза тапћаны жайында аћпарат к=здерi жариялап жатыр. Апатћа џшыраѕандар iшiнде облыстыѓ ћазiргi ќкiмi де бар к=рiнедi. Алла жарылћаѕанда, М.Ћџлмџхамед iнiмiз едќуiр жараћат алѕанмен, тiрi ћалыпты. Азаматтыѓ амандыѕы жаћсы ѕой, ќрине!

14 наурыз 2008 жыл Бiздiѓ Герольд Бельгер =зiн «атеистпiн» деп санайды екен. Екiншi инфарктан соѓ љйiнде жатћанымен, денсаулыѕына ћатысты талай ћиындыћ к=ргенiмен, жалпы бiлiмдi, ойлы азамат екенiне ћарамастан: – Ќкем воинственный атеист болѕан кiсi едi, мен де сондаймын ѕой.., – деп кљмiлжи бередi. – Ќкесi атеист болѕанныѓ баласы атеист болуы мiндет емес. Мџныѓ бќрi ќркiмнiѓ дљниетанымына ћатысты. Кешегi екiншi жањан соѕысы тџсындаѕы кейбiр атаћты фашистердiѓ џрпаѕы ќкелерiнiѓ мџрасынан бас тартып жљрген жоћ па? – деп бастап, мен Гераѕа ќлемнiѓ жаратушысы, Иесi барлыѕын дќлелдеу љшiн бiраз «лекция» оћып тастадым. Ћџраннан, ѕылым салаларынан Эйнштейн, Ньютоннан мысалдар келтiрдiм. Aзiн ой иесi, гомо сапиенс џрпаѕы санайтындардыѓ ешћайсысы: «Мен ћайдан келдiм? Ћайда кетемiн?» деген сџраћ ћоймауы мљмкiн емес екенiн есiне салдым. Мџндай ќѓгiмеден соѓ аздап иi босаѕан Гера: – Академик Раушенбах бiр с=зiнде: «Ћџдайдыѓ жоћтыѕын математикалыћ жолмен дќлелдеу мљмкiн емес» деп едi. Мен соныѓ сол с=зiне кезiнде ћатты таѓћалѕанмын, – дедi. – Сол шалыѓ =те дџрыс айтћан, – дедiм. Ќдетте =зiн атеистер ћатарына ћосатындар бџл =мiрде жамандыћ жаѕында жљрушi едi. Ал Г.Бельгер бџѕан керiсiнше: ћолынан келгенше жаћсылыћтыѓ т=ѓiрегiнен табылуѕа тырысады. Парадокс.
 15 наурыз 2008 жыл Ћазаћстандаѕы еѓ iрi ТуранЌлем банктiѓ вицепрезидентi болып ћызмет iсетйтiн бiр iнiм бар едi. Жаћсы тќрбие алѕан, Мќскеуде оћыѕан бiлiмдi жiгiт. Соѓѕы кездерде Алматыныѓ мќдени =мiрiне араласып, ќртљрлi шаралар =ткiзуге мџрындыћ болып жљр.

– Ћадыр Мырзалиев ћандай кiсi? Мџхтар Шаханов ћандай кiсi? – деп сџрайды. Мен, ќрине, екеуiн де «жаћсы аћындар» деп маћтаймын ѕой. – Солай ма? – деп банкир iнiм ойланып ћалды. Бџныѓ «солаймасын» кейiнгi ћысћа ћайырѕан бiрер мысалынан тљсiне ћойдым. Ћазiр ћалталы жiгiттердi т=ѓiректеп жљрген аћын, жазушылар аз ба?
 17 наурыз 2008 жыл Алтынбектiѓ ќкесi Сќрсенбай аћсаћал 94 жасында дљниеден =тiптi. Алтынбектiѓ аѕасы Рысбектiѓ жаѓа жџмыс орнына барып, асыл тџћымды отбасыныѓ iргесiн ћалаѕан ћадiрлi ћарияныѓ ћазасына к=ѓiл айтып ћайттым. Рысбекпен бiрiншi рет жљзбе-жљз оѓаша кездессек те, џзаћ с=йлестiк. Негiзiнен с=йлеушi – мен, тыѓдаушы – Рысбек болды. Мен «саясаткер емеспiн, сырттай баћылаушы жазушымын, ћарапайым елдiѓ арасында жљремiн, сондыћтан к=пшiлiктiѓ ћазiргi менталитетiнен аз-мџз хабардармын» дей отырып, Рысбекке бiраз аћыл айтып тастасам керек. Соныѓ негiзгiлерi: саяси кљресте тым џрыншаћ болудан тљсетiн пайда жоћ. Сабырлылыћ пен џстамдылыћ, кейде тiптi мќмiлегершiлiктiѓ =зi тым алыстан к=рiнетiн асыл мџраттарды жаћындата бастауы мљмкiн. «Жас Алаш» жаћсы газет, бiраћ осындаѕы кейбiр жас журналистердiѓ (атын атап айттым) жабайы мысыћша саяси оппоненттерiнiѓ бетiнен тырналай бергенi – жараспайды-аћ. Шындыћ атаулы сабырмен, дќлелмен, орныћты айтылса, =тiмдiрек емес пе? Сондай-аћ анау «Свобода слова» газетiндегi џлттыѓ тарихын, дiнiн ћорлайтын маћалаларды оћыѕан ћазаћ зиялылары оппозицияны ћолдай ћояды дегенге кiм сенедi? Бiр кезде, Алтынбектiѓ тџсында «Аћ жол» партиясына ћолдау к=рсеткен жазушылар неге ћазiр

к=рiнбейдi? Ћазаћтыѓ тiлiн, дiлiн жетiк бiлмейтiн жiгiттердiѓ соѓына кiм ерушi едi? Оппозицияда жљргендердiѓ ешћайсысы, ќрине, халыћтыѓ, мемлекеттiѓ жауы емес. Сол секiлдi билiк тџтћасын џстап отырѕандардыѓ бќрi бiрдей жексџрын емес. Елге жаны ашитындар екi жаћта да жеткiлiктi. – Aзiѓ «Жас Алашты» басћаруѕа келген екенсiѓ. Мџныѓ =те дџрыс болѕан. Газет – наћты, к=зге к=рiнетiн жџмыс. Негiзгi принцип, мџраттарды џстана отырып, ќртљрлi ќлеуметтiк, саяси ћџбылыстарѕа араласћан тџста, байыптылау, џстамдылыћ танытсаѓдар, бќлкiм, «Жас Алаштыѓ» таралымы жетпiс-сексен мыѓѕа да жетiп ћалар ма едi... егер билiк тарапынан кедергi жасалмаса, – дедiм. – Ќйтеуiр мен сендердiѓ аман жљргендерiѓе тiлектес аѕаларыѓныѓ бiрiмiн. Рысбек Сќрсенбайџлымен с=зiмiз жарасћан болуы керек, ќйтеуiр iнiмiз менi есiк алдына шейiн шыѕарып салды. Мен Алтынбек Сќрсенбайџлыныѓ =зiмен с=йлескендей жаћсы ќсерде ћайттым.
 18 наурыз 2008 жыл Ћазiр Мџстафа Шоћайды «зерттеушiлер» к=бейiп кеттi. Бiр кезде тљрiктер к=семiнiѓ атын естiсе тџра ћашатын тџрлаусыздардыѓ бiразы ендi шоћайшыл, тљрiкшiл, џлтшыл болып к=рiнуге тырысады. Шоћайдыѓ атын жалаулатып шетелге барѕыштар, ќртљрлi айтыстар, кездесулер =ткiзуге тырысушылар, с=йтiп =здерiнше абырой, атаћ iздеушiлер бар. Бiраћ солардыѓ ешћайсысы бiздiѓ баспамыз жариялаѕан М.Шоћайдыѓ кiтаптарын =з аћшаларына сатып алып (!), оћып, зерттеуге ћџлыћсыз, тiптi солардыѓ iшiнде оныѓ ћарапайым =мiрбаянын бiлетiндер де аз. – Мџстафа Шоћай туралы докторлыћ диссертация ћорѕамаћ едiм, – дейдi ћазiргi бiрден-бiр шоћайтанушы бiлгiр ѕалым Б.Садыћова. – Соѕан ћаржыдан тапшылыћ к=рiп тџрмын. Сiз де Шашты ќулетiнен емессiз бе? Мџстафаныѓ туыстары ћандай к=мек к=рсете алады?

– Ойбай, не болып ћалды?! – деп бџл сасћалаћтап ћалды. – Оныѓ себебiн артынан =зiѓ ойланып табарсыѓ, – дедiм де, бџрылып жљре бердiм.
 10 маусым 2008 жыл Бљгiн жџмыс аяѕына таман «Жас Алаш» газетiнiѓ редакциясына соѕып, џжымныѓ кейiнгi айларда таѕайындалѕан жаѓа бас редакторы Рысбек Сќрсенбайдыѓ ћабылдауында бодым. Екеумiз бџл жолы џзаћ уаћыт (екi саѕатћа жуыћ) ќѓгiме дљкен ћџрдыћ. Aткен-кеткен ќѓгiмелер, ћазiргi саясат, руханият ќлемiндегi жаѓалыћтар айтылды, к=бiне-к=п, ќрине, Алтынбек туралы естелiктерге айналып соѕып отырдыћ. Мџныѓ себебi де тљсiнiктi – «Жас Алаштыѓ» бљгiнгi санында (№46, 2008) менiѓ «Ћазаћта пассионар тџлѕалар бар ма?» деген рисалам жарияланѕан. – Сiзге =з аяѕымнан барып раћметiмдi айтћалы отыр едiм, – деп Рысбек бiздiѓ Алтынбекпен сонау 1994 жылы Францияда жљрiп тљскен шаѕын суретiмiздiѓ љлкейтiлiп, арнайы ћасекiге (рамаѕа) салынѕан нџсћасын сыйѕа тартты. – Осы суретте екеуiѓiз бiр-бiрiѓiзге џћсайды екенсiз... – дедi. – Aзiѓ келгелi «Жас Алаштыѓ» есiгi маѕан айћара ашылѕан секiлдi, – дедiм. – Ќлгi шындыћ жайлы жазѕан рисаламды «Егемен Ћазаћстан» газетiндегi жiгiттер бес ай џстап, аћыр соѓында жаратпай, =зiме ћайтарып бердi емес пе? – Сiздiѓ дљниеѓiздi ћайтарып жљрген ћайсысы? – «Егеменнiѓ» бас редакторы. Бiраћ оѕан =кпем жоћ. Aйткенi сол жiгiттiѓ бiрер =тiнiшiн орындай алмасам керек. – Бiз сiздiѓ жазѕандарыѓызды халыћћа жеткiзiп тџруѕа ќзiрмiз. – Оларыѓа раћмет... Бiздiѓ к=бiмiз осы «Жас Алаштыѓ», баяѕы «Лениншiл жастыѓ» тљлегi емеспiз бе? Осы

уаћытћа шейiн бџл газетте Шерхан аѕамыздан асћан бiлiктi бастыћ болып к=рген жоћ едi. Ћазiргi беталыстарыѓ жаћсы... беделдi аѕаларыѓды, жазушы ћауымды к=бiрек тарта бiлсеѓдер, ел де, билiк те назар аударатын басылым болып ћалуѕа толыћ мљмкiндiктерiѓ бар ѕой, – деп бiраз аћыл айтып тастадым. С=з арасында: – Баяѕыда, 2000 жылы мен Мемлекеттiк сыйлыћ алѕан тџсымда, осы газет екi жол хабар берген жоћ, – деп ћыстырмалап ћойдым. Содан ћазiргi республикалыћ аућымдаѕы кейбiр баспас=з орындарын басћарып отырѕан жiгiттердi талдап, талћылап тастадыћ. Талдап, талћылап отырѕан – мен. Ал Рысбек к=бiне-к=п сыпайылыћ саћтап, ешкiмдi атап, тљстеп баѕалайтын сыѓайын байћатпады. Оныѓ бџл мiнезi – маѕан џнады. Саяси кеѓiстiкте белсендiлiк к=рсетiп жљрген жiгiттiѓ бљйтiп џстамды, орныћты болѕаны ќбден дџрыс ћой. Жалпы бџлар – Сќрсенбай ќулетi шетiнен озыћ, сџѓѕыла, бiлгiр к=рiнедi. Ћазаћ мџндайларды «асыл тџћымнан» деп баѕалап жатушы едi.
 11 маусым 2008 жыл Ќлемге ќйгiлi жазушы Шыѓѕыс Айтматовтыѓ Германияныѓ Нюрнберг ћаласындаѕы емханада жатып дљниеден =ткенiн БАЋ жаппай жариялап жатыр. Мџсылман баласы, оныѓ iшiнде елге танымал iрi тџлѕалар пќниден баћиѕа аттанѕанда: «Алла алдынан жарылћасын! Иманы саламат болсын!» – деп бетiмiздi сипайтын ќдетiмiз бар емес пе? Мен осы жолы осылай жасауѕа оћталып ћалдым да, артынша ол ниетiмнен ћайттым. Неге дейсiз ѕой? Осыдан ќлденеше жыл бџрын, 90-жылдардыѓ iшiнде, Мќскеуден шыѕатын «Комсомольская правда» газетiнде жарияланѕан ћырѕыз жазушысыныѓ бiр сџхбатын оћып, ћатты тiксiнiп ћалѕаным есiмде. Сонда Айтматов =зiнiѓ Ћџдайѕа сенбейтiн атеист екенiн, бiраћ дiндердiѓ бќрiне аса сыйлау-

шылыћпен ћарайтынын айтћан екен. Ол – коммунистiк идеологияныѓ ќбден ќлсiреп, кљшi ћайтћан, демократиялыћ љрдiстердiѓ, ешкiмнен ћорыћпай ашыћ пiкiр айтуѕа мљмкiндiктер молыћћан тџс едi. Демек, ќйгiлi жазушы билiк жаѕына ћарап жалтаћтап айтады ѕой деген ќѓгiмеге негiз жоћ едi, оныѓ шын адал пiкiрi деп баѕалауѕа лайыћ болатын. Кейiн Айтматовтыѓ кейбiр шыѕармаларына ћайта љѓiлгенiмде, оныѓ ол жолы ќлдећандай iшкi есеппен =тiрiк к=лгiрсiмегенiне к=зiм жеткендей к=рiндi. Ал атеистiѓ артынан ћалайша ћол жайып, Алладан «иманын жолдас ете г=р!» деп тiлеу тiлерсiѓ? Егер марћџм бџл дљниеден =тер алдында Жаратушы иесiнен iстеген кљнќларына кешiрiм сџрап, жалбарынса, тќубеге келсе (орыс аћыны А.С.Пушкин секiлдi), с=з басћа. Исламда «Лќ иллќња илаАлланы» шын ниетiмен ћайталап айтћан пендеге тозаћ оты арам дейтiн џѕым бар... Ал бiраћ сенiѓ бџл дљниедегi зорлыѕыѓ мен зормандыѕыѓныѓ ћџны – Ћџдiрет иесiнiѓ алдына барѕанда к=к тиынѕа аспайтынын тљсiнбейтiндерге кеѓпейiлдiлiкпен ћарауѕа болар ма? Бiреулердi «талантты», «бiлiмпаз» деп маћтайтынымыз бар. Ал солардыѓ ћайсысы Iбiлiстен асћан талантты, бiлiмпаз екен?! Мына мен, шамама ћарамай, иман, сенiм мќселесiне келгенде осылай бiрбеткей, дойыр, ћатал болып барамын. Ћартая бастаѕаным шыѕар... Сол себептi иманы жоћ, ќрi онысын ашыћ жарнамалайтын адамдардан ћашыћ жљруге тырысамын. Расында Айтматовтыѓ алѕашћы повестерiн («Жќмила», «Бiрiншi џстаз», «Аћ кеме»), «Боранды бекет» романын к=ркем ќдебиеттiѓ классикалыћ љлгiсi ретiнде баѕалаѕандар ешбiр ћателескен жоћ едi. Ќрi оныѓ ћазаћ елiмен жаћын достыѕын да ешкiм терiске шыѕара алмайды. Ќртљрлi жиын-кеѓестерде, дастарћан басында к=рiп-байћаѕанымыз: Шыћаѓ былайша сырт к=зге аса сыпайы, асћаћ мiнезi жоћ, зиялы, зейiндi адамѕа џћсайтын. Бџл ретте атаћ, абыройѕа тоћмейiлсiп, терiсiне сыймай жљрген кейбiр ћазаћ жазушыларына љлгi-=неге боларлыћтай болымы бар едi.

12 маусым 2008 жыл Љйге аћын Аманхан Ќлiм звондап, =зiне менiѓ «Жас Алашта» жарияланѕан рисалаларымныѓ џнаѕанын айтып, бiраз мадаћтады. Ћазiр жазушылар бiрiн-бiрi оћымайды деседi. Осы с=здiѓ бiраз шындыѕы болуы керек. Бџрындары – жетпiсiншi жылдарда љлкен-кiшi жазушылар еѓ ћџрыѕанда газет, журнал беттерiнде жарыћ к=рген дљниелерiн ћадаѕалай оћып, =зара пiкiр алысып, звондасып жатушы едi. Оћырман жаѕында да бiлiмдi, ой-пiкiр айтћыш азаматтар жиi к=рiнетiн. Ћазiр мџныѓ бќрi саябырсыѕан. Бiздiѓ ћатарымыздыѓ бiр-бiрiн оћымайтын себебi – к=бiсi ћартайѕан, ћажыѕан, енжар, тоѕышар, еѓ бастысы – баяѕыдай емес, б=лiнiп-жарылѕан, ћџлћы-пейiлдерi =згерген, кейбiреулерi бiр-бiрiн к=ре алмайды, кљндейдi; жазудан ћалып, ћоржын-ћорлары таусылѕандары бар. «Бџл ќлi бiрдеѓе жазып жљр ме?» – секiлдi ой ћамауында ћалып, азап тартып жљргендерi де аз емес шыѕар.
 19 маусым 2008 жыл Алматы шќњарыныѓ жуыћта таѕайындалѕан ќкiмi А.Есiмов шыѕармашылыћ зиялы ћауым =кiлдерiнiѓ басын ћосып, кеѓес =ткiздi. Жазушысы, ќртiсi, киногерi, ќншiсi бар – тоћсанѕа жуыћ адам жиналып, гу-гу ќѓгiмеге ћатысты. Ќрине, бџл жолы да ќдеттегiдей жазушылар жаѕы белсендiлiк танытты. Ќ.Нџрпейiсов, Ќ.Нџршайыћов, Ћ.Исабаев, Н.Оразалиндер бастап, =згелерi ћостап ќжептќуiр џсыныстар айтылып жатты. Маѕан ќкiмнiѓ зиялылармен с=йлесу, пiкiр алысу тќсiлi џнады. Ћазаћша тiлге де, џѕымѕа да жетiк жiгiт екен деп тљйдiм. Жиын љстiнде ћасымда отырѕан Темiрхан Ќзекеѓнiѓ с=зiнен кейiн орнынан џшып тџрып: – Осындайда жеке бастыѓ мљддесiн ћозѕап не керек?

Халыћћа керек ќѓгiменi айтпайсыздар ма?! – деп наразылыћ бiлдiрдi. Ќзекеѓ ќдеттегiдей ћаѕазѕа жазып алѕан с=зiнде =зiнiѓ биыл 86 жасћа келгенiн, ал =ткен жылы ћаланыѓ бџрынѕы ќкiмi Иманѕалидыѓ =зiне орталыћтан жаћсы пќтер берiп, шетелдiк к=лiк мiнгiзуге уќде жасаѕанын, бiраћ соныѓ аяѕы сиырћџйымшаћтанып, орындалмай ћалѕанын айтћан едi. Ќзекеѓнiѓ артынша Ћалмџћан аѕамыз немiс-ћазаћ ћалаларын туыстастыру туралы џсыныс бiлдiре бастаѕанда, Темiрхан таѕы да ћозѕалаћтап: – Немене, сексеннен асћан адам =стiп алжи ма екен? – деп таѕы наразылыћ бiлдiрдi. – Жасы џлѕайѕан адамныѓ бќрi алжи бермес болар. Атаћты Бџћар жырау тоћсан сегiз жасћа жеткенде де Абылай ханѕа аћыл айтудан шаршаѕан жоћ ћой, – дедiм мен. Жиын соѓында бiраз кiсiлер ќкiммен жеке амандасып ћалу љшiн, оныѓ ћасына барып кезекке тџра бастады. Соныѓ арасында =зiммен замандас жазушыларды да к=рiп ћалдым. Кейбiреулерi =з кiтаптарына ћолтаѓба арнаулар жазып, алдын ала дайындалып келген к=рiнедi. Сауаты кем ќкiмдердi адастыратын осындай жаѕымпаз жазармандар емес пе?
 21 маусым 2008 жыл Онкология институтында ћызмет iстейтiн iнiмiз, м.ѕ.д Ѕалым Ќдiлбаевтыѓ џлыныѓ љйлену тойында Мџхтар Шахановпен кездесiп, аз уаћыт кеѓес ћџрдыћ. Мџхтардыѓ емханадан шыћћан бетi екен. Денсаулыћ жаѕдайын сџраѕанымда, =зiнiѓ Германияѕа барып, жљрегiне операция жасатып ћайтпаћ ниетi бар екенiн айтты. Оныѓ себебiн тљсiндiрдi. – Егер сол жаћћа операция жасатып, жљрегiмдi жаматпасам, бiржола ана жаћћа командировкаѕа аттанып кетуiм мљмкiн, – дейдi.

Бiраћ реѓi жаман емес, ћунаћ к=рiнедi. – Ћырѕызстанѕа барып, Шыћаѓды жерлеуге ћатыстым, с=з с=йледiм, – дейдi. – Айтматов сексенге толып па? – Жоћ, жетпiстiѓ тоѕызында кетiп ћалды ѕой... Туѕан кљнi он екiншi желтоћсан болатын. – Сонысы аныћ па екен? – Шешесi татар, ќкесi оћыѕан азамат. Кезiнде бќрiн д=кiментке мџћияттап толтырѕан шыѕар. – Мџсылмандарда адам ћай маусымда дљниеге келсе, сол уаћытта =мiрмен ћоштасады деушi едi. Бџл кiсi жаздыѓ басында к=з жџмды. Менiѓ бџл с=зiме М.Ш. ешбiр жауап ћайтармады. – Жамандармен арпалыса бермей, денсаулыѕыѓды кљтпейсiѓ бе? – деп пiкiр айтып едiм. – Ћайтiп ћарап отырмаћсыѓ? – деп Мџхтар ендi аћындыћ мiнезiне баѕып, ћызынып кеттi. – Жоѕарѕы билiк референдум =ткiзiп, «ћазаћстандыћ џлт» дегендi жљзеге асырмаћ, паспорт ауыстырып, солай жазып бермекшi болып жатыр. Анау љш тџѕырлы тiл деген пќлесiн таѕы ойлап тапты. Осыныѓ бќрi ћазаћ џлтын жоюдыѓ ќрекетi емес пе? Осындай жаѕдайда ћол ћусырып, љнсiз ћала бермекпiз бе? Егер референдум =ткiзсе, билiктiѓ жеѓiп шыѕатыны с=зсiз. Aйткенi ћазаѕыѓныѓ алпыс процентi ћазiр ана тiлiн бiлмейдi. Ал ана тiлiн бiлмейтiндерге тљк сенiм жоћ. Олардыѓ бойында шын мќнiсiндегi џлттыћ сезiм деген болмайды. – Жаћында ћала ќкiмшiлiгiнде =ткен жиында Нџрпейiсов аѕаѓ да љштiлдiлiкке, џлтсыздыћћа ћарсы оѓды пiкiрлер айтты. – Ќ, с=йттi ме? Онысы дџрыс болѕан екен. Ондай жиынѕа бџлар менi шаћырмайды. Бiрдеме айтады деп ћорћады. Партиямды да тiркемей отыр... Тойда с=йлеген с=зiнде де М.Ш. осы т=ѓiректегi пiкiрлерiн =рбiттi. Џлтсыздыћ, рухсыздыћ жайындаѕы =леѓiн оћыды. Байћаѕаным – ересектер жаѕы аћынныѓ екпiндi с=зiне ћџлаћ ћойѕан сыѓай танытћанмен, жастар жаѕы абыр-дабыр с=йлесiп, пќлендей селт етiп, сергектiк мiнез танытпады.

13 шiлде 2008 жыл Биыл кљн ерекше ыстыћ, Ћазаћстанныѓ бiраз жерлерiнде су тапшы, ћџрѕаћшылыћ болып тџр. Адамдардыѓ да пейiлi тарылып, мейiрiм-шапаѕат азайып бара жатћанѕа џћсайды. Бiздiѓ жас кезiмiзде тџрмыс тапшылыѕында =мiр кешкен елдiѓ ћџлћы-пейiлi ћазiргiден ќлдећайда жаћсы к=рiнетiн. Бџл – =ткендi ќдемiлеу емес, ћарапайым шындыћ едi. Ол тџста да ћиянатшыл, содан туындайтын алыс-арпалыс, талас-тартыс жиi кездесетiн. Дегенмен, ар-џят, адамгершiлiк жљгiн арћалаѕан азаматтар саны ћазiргiден г=рi к=птеу болатын. Уаћтысында солардыѓ ћолдауына сљйенiп, ћатарѕа ћосылѕандардыѓ ћатарында =зiмiз де бармыз. Сондай абзал аѕаларымыздыѓ бiрi – профессор Бейсембай Кенжебаев туралы шаѕын естелiк жазып бiтiрдiм. Тљркiстаннан арнайы хат жолдаѕан Ћџлбек Ерг=бектiѓ =тiнiшiн орындадым. Сiрќ, менiѓ «Жас Алашта» жарияланѕан рисаламныѓ азды-к=птi ыћпалы болса керек, кейбiр басылымдардан, кейбiр азаматтар тарапынан пќленше-екеѓдер мен тљгенше-екеѓдердi тiлге тиек етiп, бiрдеѓе жазып берудi сџраѕандар бар. Ондайда: «к=рейiн, ойланайын» деп жауап беруден басћа лажыѓ жоћ. Ћызметтес, жљзтаныс, с=йлес болѕандардыѓ бќрi бiрдей естелiкке айнала бермейтiнiн ескермейтiндер де бар. Естелiк жаздыѓ екен, бiреулердi маћтауыѓ керек. Ћазекем солай тљсiнедi. Ал маћтайтын ештеѓе таппай, ћиналсаѓ ћайтесiѓ?
 8 тамыз 2008 жыл Осында жазушы М.Ысћаћбайдыѓ ћосаѕы дљниеден =тiп, соныѓ жаназасына бiраз кiсiлер жиналып ћалѕан екен. Жазушылар да бар. Астанадан Ќ.Кекiлбай, Т.Ќбдiк

те келген екен. Ќркiм ќр нќрсе айтып тџрды. Мџндайда =мiр, =лiм таћырыбы ћозѕалатыны белгiлi. Бiздiѓ с=зiмiзге сырттай ћџлаћ тљрiп тџрѕан бiреуi: – Ќй, сол о дљние дегенiѓ бар ма екен =зi?– деп тџтћиылдан сџраћ тастады. Алдыѓѕы ћатардаѕы бiздерге ћаратып, =зiнше кекетiп айтћан тљрi. «Атаћтыларды», «бiлгiштердi» жаћтырмайтынын жасырмай, =зiнше ћарсылыћ бiлдiргенi. Мџндайда менiѓ тез жауаптасатын жаман ќдетiм бар емес пе? Соныма баѕып: – О дљниенiѓ бар-жоѕын барѕаннан соѓ к=ресiѓ ѕой. Тезiрек барсаѓ, тезiрек к=зiѓ жетедi, – дедiм. Анау «атеистсымаћ» ыржалаѓдап кљле берген. Ќбiш ќѓгiменiѓ бетiн жџмсартћысы келiп: – Бiраћ ол жаћћа баруѕа асыћпау керек, – деп т=релiк айтты. Басћа не десiн?! Ћай аћымаћтыѓ аузына ћаћпаћ ћойсын?
 30 тамыз 2008 жыл Баяѕыда, 7 жылдыћ мектептегi оћуымды бiтiрер кезде, ауылкеѓес кеѓсесiне барып жаздырып алѕан куќлiгiм бойынша, мен биыл 20 тамызда 70 жасћа толсам керек. Осыѕан орайластыра кейбiр газеттерде менi жќне менiѓ кiтаптарымды марапаттаѕан ќртљрлi маћалалар жарияланып жатыр. Соныѓ бќрiн тљп-тљгел дљрбiмен ћарап оћып жатћан бiздiѓ Шара ханумныѓ «сыни» пiкiрлерi т=мендегiдей: – Шер-аѕаѓныѓ (Ш.Мџртазаны айтады) «Ћазаћ ќдебиетiнде» жарияланѕан маћаласына к=ѓiлiм толмады. Ћысћа жазылѕанында ештеѓе жоћ... Дастарћан басында тост к=терiп тџрып айтћан с=зге џћсайды екен. – Бќрiнен де «Жас Алаштаѕы» Жанат Ахмадидiѓ маћаласы џнады. Маћала емес, толѕауѕа џћсайды. Талдауы ћандай, тiлi ћандай! Еѓ алдымен ыћылас-пейiлi, ниетi ћандай!

– «Ќдебиет айдынында» басылѕан Т=лек Тiлеухановтыѓ пiкiрiн де сљйсiнiп оћыдым. Сабырлы, салићалы, орныћты жаза отырып, талай ойлардыѓ бетiн ашыпты, ќдiл баѕалапты, жерiне жеткiзе айтыпты. – «Тљркiстан» газетiндегi К=лбай Ардаћџлы деген жiгiт ћазiргi оћырманныѓ к=бi бейхабар тарихты ћозѕапты. Олардыѓ бiразынан мына мен мљлдем хабарсыз екенмiн. Шынымен-аћ сенiѓ аѕаларыѓ баяѕыда соѓыѓа шыраћ алып тљсiп пе едi? – «Сыр бойы» газетi бџл жолы сараѓдыћ к=рсетпей, Ќскербек Раћымбекџлыныѓ к=лемдi маћаласын жариялапты. Џнады, жаћсы екен. Бiраћ ол неге сенi «ќулие, сопы» етiп дќрiптейдi? Жазушылардыѓ ќйелдерi ќдетте =здерiнiѓ ерлерiн елден асћан ерек жандар, ерен классиктер ћатарында санайды. Ћайта бiздiѓ Шќкеѓ бџл жаѕынан ћараѕанда =те ћанаѕатшыл адам. Араласы, таласы, ћызѕанышы жоћ. Бiраћ, ќрине, отаѕасыныѓ маћтаулылар санатында болѕанын ќсте шќк к=рмейдi. – Жасыѓ жетпiске келгенде ќйтеуiр сенiѓ шын баѕаѓды берiп жатыр, – дейдi. – Онысы ћалай сонда? – деп сџраймын. – «Кемеѓгер», «даналыћ талѕам», «џстаздыћ дќрежеге жеткен ойшыл» деп жазып жатыр емес пе? Анау Сќбит Досанов =те пейiлi кеѓ жiгiт екен. «Егемен Ћазаћстанда» ќбден келiстiрiп маћтапты. Неге сенiѓ басћа замандастарыѓ, анау кљнде љйге звондайтын iнiлерiѓ осындайда т=бе к=рсетпейдi? – Елдiѓ бќрi бiрдей емес. Оныѓ љстiне, тiптi тiлеулес жазушылардыѓ ешћайсысы мадаћ маћала жазуѕа мiндеттi емес. Ћанаѕат керек, бќйбiше, ћанаѕат! – Саѕан ештеѓе керек емес. Денiѓ сау, џйћыѓ ћаныћ, тамаѕыѓ тоћ болса болды. – Бџл с=зiѓнiѓ де жаны бар... Бiраћ маћтау с=здiѓ бќрiн таза шындыћ екен деп ћабылдай бермегiн, Шќке! Бiздiѓ ешћайсымыздыѓ ћырып-жойып, тындырып тастаѕан еѓбегiмiз шамалы. Бар, бiраћ аса керемет емес. Ќлем классиктерiн айтпаѕанныѓ =зiнде, мынау iргемiзде отырѕан, пќлен ѕасыр бiрге жасасып келе жатћан орыс ќдебиетi

тарихына атљстi љѓiлiп ћарасаћ та, бiздiѓ жеткен жерiмiзге мќз болып жетiсе ћоятындай жаѕдайымыз жоћ екенiн аѓѕарамыз. Толстойлар, Пушкиндер, Достоевский мен Чеховтар, Тургенев, Лесков, Короленко, Бунин, Куприн, Гоголь, Шолохов, Распутин, Есенин секiлдi алыптарымыз ћайда жљр? Ѕаламдыћ руханият к=шiнiѓ бџйдасынан џстайтын џлыћ дќрежелi тџлѕалар ћатарына ћосыла ћоярлыћтай бiреудi iздесек, Ћџнанбай баласы Абайдан басћа кiмiмiз бар?
 22 ћазан 2008 жыл Биыл 70 жылдыѕымды тойлау љшiн елге баруым керек едi. Ауданда арнайы комиссия ћџрылып, жџмысћа кiрiсiп те кеткен екен. Бiраћ мен жеме-жемге келгенде мџндай жиын-тойдан бас тарттым. Шиелiге звондап (Сџлтанбекке) жаѕдайымды тљсiндiрiп, шешiмiмдi айттым. Елдегi жанашыр азаматтар менiѓ бџл ќрекетiме таѓ-тамаша болып, таѓырћап жатћанѕа џћсайды. – Aзге жазушылар дорба арћалап, ел аралап, ќкiмдердi жаѕалап жљр. Арнайы жоспарѕа кiрiп, ресми тљрде шаћырѕанда Орекеѓнiѓ мџнысы ћалай? – дейтiндер бар к=рiнедi. – Денсаулыѕы к=термесе, с=йтедi де! – Сiрќ, ћазiр ел жадап-жљдеп жатћанда той тойлауды ћџп к=рмеген ѕой! – Осы уаћытћа дейiн шыћћан биiгiнен т=мендемей, дљниепарастыћ мiнезi жоћ екенiн таѕы бiр рет дќлелдегенi емес пе? Осындай ќѓгiмелер бiздiѓ ћџлаѕымызѕа жетiп жатыр. Елдегi бас к=терер тiлеулес аѕайындар (Мџхит Ысмайылџлы, т.б.) к=бiне телефон арћылы хабарласып, Шарамен с=йлеседi. – Аѕаларыѓныѓ мiнезi солай екенiн бiлесiѓдер. Мен не iстеймiн? – деп бџл аћталады. – Денсаулыѕын ќбден тљзеп алѕан соѓ, ойланатын шыѕар. Бќлкiм, Алматыда

азын-аулаћ дастарћан жасармыз... Оны аѕаларыѓныѓ к=ѓiл кљйiне ћарай к=ре жатармыз. Балалардыѓ с=зiн де тыѓдар емес... Жетпiс жылдыѕыма орайластырып, осы уаћытћа шейiн кљнделiктi баспас=з беттерiнде жарияланѕан маћалалардыѓ бiразын «Беласу» деген жинаћћа топтастырып, жеке кiтап ретiнде дайындап жатыр едiм. «Егемен Ћазаћстан» газетiнде (18.10.2008) Ќбiштiѓ менi бiраз ќспеттеген к=лемдi эссесi жарияланѕан екен. Соны баспаханаѕа тапсыру алдындаѕы кiтаптыѓ соѓына тiркеп жiберуге тура келдi. Жалпы ћазаћ тiлдi басылымдардыѓ бџл жолѕы ыћыласы жаман болѕан жоћ. Ал той-томалаћ жайын ћайта-ћайта к=терген жерлес, аѕайын достарыма: – Менiѓ 70 жылдыѕым былтыр =тiп кеткен. Шешемнiѓ айтуынша, мен Кеѓес одаѕындаѕы еѓ алѕашћы Жоѕарѕы сайлау =терден бџрыныраћ, ораза айыныѓ iшiнде дљниеге келiппiн. Сайлаудыѓ 12 желтоћсанда болѕаны тарихтан мќлiм. Ал сол жылѕы ораза (рамазан) 18-ћарашада басталса керек-тi. Сонда мен ћарашаныѓ 25–30 жџлдызы аралыѕында тусам керек. Aйткенi шешем: «Сайлау кљнi сен ќлi ћырћыѓнан шыћћан жоћ едiѓ», – деп отырушы едi. Демек, менiѓ шын жасым 71-ге ћарай кетiп ћалыпты. Ал туу туралы куќлiк жайына келсем, мен мџндай ћџжатты жетiжылдыћ мектептi аяћтар кезiмде «Иiрк=л» ауыл кеѓесiне барып жаздырып алѕанмын. Ќрине, ол кезде ауылдыћ кеѓседе архив, тљбiр дегеннiѓ болмайтыны белгiлi, – деп дќлелдеген болдым. Шындыѕы да – осы. Мџндай жаѕдай менiѓ бiраз замандастарымныѓ басында бар екенi тљсiнiктi. Aйткенi бџрынѕы байырѕы ћазаћтыѓ ћай-ћайсысы да жазба дерекке, ћџжатћа ћџнттылыћ танытпаѕаны белгiлi.


2 желтоћсан 2008 жыл Шиелi ауданыныѓ жаѓа ќкiмi Нџрлыбек љйге звондап, маѕан ауданныѓ ћџрметтi азаматы атаѕы берiлгенiн, соѕан байланысты рќсiмдеу 13 желтоћсанда =тетiнiн айтып, менiѓ ћатыасуым ћажет екенiн к=п-к=п =тiнiп жатты. Мен де, ќрине, оѕан алѕысымды бiлдiрiп: «К=рейiн, дќрiгерiммен с=йлесейiн, рџћсат берер ме екен?» – деп ћџтылдым.
 6 желтоћсан 2008 жыл Жазушылар одаѕында, Т=раѕа Н.Оразалиннiѓ кабинетiнде «Нџр Отан» партиясыныѓ ћазiргi басшысы Дарћан Ћалетаевпен кездесу болып =ттi. Жиынѕа жиырма шаћты жазушы, ЖО-ныѓ хатшылары шаћырылѕан екен. Ћазiргi саяси билiк басындаѕы партия мен ћаламгерлер арасындаѕы сџхбат екi саѕаттай уаћытћа созылды. Талай жаѕияттар айтылды. Сын, талап-тiлек, =кпе-наздыѓ ешћайсысы ћаѕыс ћалѕан жоћ секiлдi. Партия жетекшiлiгiне жуыћта келген жас жiгiт ќжептќуiр бiлiмтљсiнiгi бар, мќмiлешiл саясаткерге џћсады. «Нџр Отанныѓ» ћалыѓ бџћара, ћала бердi зиялылар арасында беделi т=мен, тек шенеунiктер бас ћосћан, тек Президенттiѓ беделiмен =мiр сљрiп отырѕан саяси ћџрылым екенiн бiлетiн сыѓайы бар. Ендi осы ћџрылымды жаѓа идеялармен жараћтап, мемлекет, халыћ мљддесiн ћорѕайтын саяси кљшке айналдырмаћ ниетiн танытты. – Кезiнде Алаш зиялылары ћазаћ елi мљддесiн ћорѕау љшiн Ресейдегi ќртљрлi партияларѕа мљше болып кiрген екен. Бљгiнгi ћазаћ зиялылары да дќл осындай маћсатпен «Нџр Отанѕа» кiрiп, бљгiн осында айтылѕан мќселелердi партия трибунасына к=терiлiп, неге жан-жаћты талћыѕа салмасћа?! – дедi. Пiкiр ћосушылар iшiнде С.Ћирабаев, Ќ.Нџршайыћов, Б.Нџржекеев, Ћ.Ысћаћов, С.Балѕабаев, Џ.Есдќулетов,

С.Елубаев т.б. жазушылардыѓ бљгiнгi моральдыћ, тџрмыстыћ ахуалына тоћталды. Еѓ к=п с=з болѕаны – ћаламаћы мќселесi. Ћаламаћыны к=теру жолы ретiнде мен де ћарап отырмай, бiрер пiкiр айттым. Ћалићан аѕамыз ќр нќрсенi ћозѕап отырып: «Осы кљнi елдiѓ бќрi дiншiл болып барады. Тiптi к=зi ашыћ жазушылардыѓ =зi ќр ќѓгiмесiн «бiсмiлладан» бастап, «аллању ќкбармен» аяћтайтын болды. Дiн жайлаѕан анау =збек халћы ћџруѕа айналды... Мџныѓ бќрi сырттан, ана жаћтан келiп жатћан пќлелер. Ћазаћ баяѕыдан ешбiр шариѕатсыз =мiр сљрушi едi...» – деп айдалаѕа лаѕып бара жатыр едi. – Шариѕатта ћандай ћате айтылѕан с=з бар екен, Ћалеке? – деп мен оныѓ с=зiн б=лдiм. – Ислам мен сектанттыћтыѓ, экстремизмнiѓ ешбiр ћатысы жоћ. Экстремизмдiк дiн емес, саясат. Бiздiѓ ћазаћ сорласа дiнсiздiктен, имансыздыћтан сорлап жљр. – Мен сенiѓ сопыларды жаћтап жљргенiѓдi бiлемiн... – Жаћтасам ше? Мен сопылардыѓ бќрiн емес, шын аћићи Ислам жолындаѕыларын ћорѕап жаздым. Сопыларыѓныѓ =зi тљрлi-тљрлi болады... Алдымен соларды ажырата бiлу керек. Осы арада Д.Ћалетаев: – Немене, теологиялыћ айтыс басталып кеттi ме? – деп кљлдi. Aзгелер де: – Дiн ќркiмнiѓ жеке басыныѓ шаруасы ѕой. Бiздiѓ бљгiнгi ќѓгiмемiзге тљк ћатысы жоћ, – деген т=релiк айтты. Мен Ћ.Ысћаћовћа ћарап: – Ћалеке, «астапыралла» деѓiз, – дедiм. Осымен Aскемендегi кержаћтар арасында =скен ћазаћтыѓ жаћсы жазушысы Ћ.Ысћаћов пен Сыр бойын жайлаѕан, ћалыѓ мџсылмандар аарсында =скен О.Сќрсенбайдыѓ арасындаѕы «дискуссия» ќрi ћарай =рбiмей ћалды. Жиыннан соѓ Т.Молдаѕалиев менi 70 жылдыѕыммен ћџттыћтап тџрып: – Баспас=зде сен туралы жазылып жатћан пiкiрлердiѓ бќрiне ћосыламын. Aйткенi бќрiнде шын с=здер айтылѕан. Мен сенi бала жасыѓнан бiлемiн ѕой... Сен шынында да сондайсыѓ! – деп маћтап ћойды.

кейiнгi саясатты жiлiктеп, жiктеп шыѕады. Айрыћша бџрынѕы партократ к=келердiѓ пiкiрлерi шџѕыл, кесiмдi естiледi–наразылыћтары мен сын-мiн ћазбалауѕа бейiм. Дќрiгерлер мен сестраларѕа да кейде к=ѓiлдерi толмай, =ктем с=йлейдi. Солардыѓ бiреуi шќй-су тасып жљрген ћыздардыѓ бiрiне: – Менiѓ диабетiм бар. Неге маѕан тќттi иогурт, ћант ћосылѕан iрiмшiк ќкелiп бересiѓ? – деп ренжу айтћаны бар. – Асханада бќрiѓiзге бiрдей тамаћ дайындайды. Мен сол бергенiн ќкелемiн гой, – деп даяшы аћталып к=рiп едi. – Ол дџрыс емес. Мџнда ќртљрлi аурулар жатады. Бiреуiне анау жаћса, мынау жаћпайды... – Маћџл, аѕа, – деп даяшы шыѕып кеткенде, мен бџрынѕы «обком» к=кемнiѓ ыѓѕайына жыѕылып: – Мен бџлардыѓ шошћа майын араластырѕан колбасасын жемей кетемiн, – дедiм. – Неге жемейсiѓ? – деп «обком» к=кем мойнын бџрып, маѕан таѓдана ћарады. – Шошћа майы харам емес пе? – Сен =зi ћай баласыѓ? Бџрын не ћызмет iстеп едiѓ? – Мамандыѕым – мџѕалiмдiк. – Ќ, бќсе, сен =зiѓ шынында да мџѕалiмге џћсайсыѓ... – деп «к=кем» басын изедi. Осындайда =зiѓдi ешкiмнiѓ танымаѕаны ћандай жаћсы... Аћырын с=йлеп, елеусiз сџраћтар ћойып, ћазiр жастары сексеннiѓ љстiне шыѕып кеткен бџрынѕы советтiк билiк тiзгiнiн џстаѕандарды с=йлетiп ћоюдыѓ =зi –ћызыћ. Жазушыѕа керегi сол емес пе? Он кљн iшiнде бџлардыѓ iшiнен ќрћилы ойлайтын кiсiлердi к=ргенмен, тым ќсiре ћызыл коммунистi, атеист антџрѕанды кездестiрмедiм. Тек тљсi келiспеген бiр шикiл сары шал дќрiгерлерге ренiшiн бiлдiрiп отырып: – Мен осылардыѓ ешћайсысына сенбеймiн, – дегенде, ћасында керуетте жатћан к=ршiсi: – Неге =йтесiз? Дќрiгерлер ѕылымѕа сљйенiп ќрекет жасайды ѕой, – деп пiкiр бiлдiрiп едi. Шикiл сары: – Мен ћолмен џстап к=рмегеннiѓ ешћайсысына сенбеймiн, – деп ниетiнен ћайтпады.

– Тек тќжiрибеге, эмпирический подходћа сљйенудiѓ ћателiгiн Лениннiѓ =зi «Материализм и эмпириокритицизм» деген еѓбегiнде дќлелдеп берген жоћ па едi? Сонда мына сiздiѓ материалистiк к=зћарасыѓыз ћайсысына жатады? Мџны естiгенде, шикiл сары шалдыѓ љнi =штi. Кiлеѓ «академиктермен» айтысћысы келмедi ме, ќлде =зге ойы бар ма – онысын =зi бiледi, ќйтеуiр бџдан соѓ к=зiн тарс жџмып алып, љн-тљнсiз жата бердi.
 11 желтоћсан 2008 жыл Сќскеге жаћын љйге Жазушылар одаѕыныѓ т=раѕасы звондап, маѕан Президент жарлыѕымен «Парасат» орденi берiлетiнiн айтып, ћџттыћтады. – Хамза Есенжановтыѓ жљз жылдыѕына арналѕан кеште =те жаћсы с=йлеп, алпысыншы жылдардаѕы ќдеби ортадаѕы жаѕдайларды ќдемiлеп тљсiндiрiп бердiѓiз, – деп те маћтады. – Сен маћтаѕанмен, менiѓ естелiк ќѓгiмем Серiк аѕамызѕа џнамаса керек: «С=зiѓдi созыѓћырап жiбердiѓ» деп маѕан ескерту айтты ѕой, – дедiм. – Ол жаѕы, ќрине,тљсiнiктi. Сiз ешкiмнiѓ атын атамаѕанмен, алпысыншы жылдардаѕы ќдеби, саяси айтыстарды едќуiр ћозѕап кеттiѓiз ѕой... – Рас, сол айтыстардыѓ белортасында бљгiнгi академик Серiк аѕамыз да жљрген. – Тарих бќр-бќрiн орнына ћоятынын, =ткен-кеткеннен ештеѓе айтылмай ћалмайтынын бiздiѓ кейбiр аѕаларымыздыѓ мойындаѕысы келмейтiнi бар. Бџдан соѓ т=раѕа жазушыларды мемлекеттiк марапаттау т=ѓiрегiнде =зiнiѓ бiраз =кпе, ренiшке ћалып жљргенiн, кейбiр замандастарыныѓ «Ћџрмет» орденiн ћомсынып, мiнез к=рсеткенiн, егер мљмкiндiгiѓiз болса, сондай =кпешiл iнiѓiздiѓ бiрiмен с=йлесiп, екi жылдан берi Одаћтыѓ сейфiнде сљрленiп жатћан наградасын алуына ыћпал жасап, к=мектессеѓiз деген =тiнiшiн айтты.

ѕан iрiлi-џсаћты маћалалардыѓ басын ћосып, «Беласу» аталѕан ќжептќуiр к=лемдi кiтап шыѕардым. Бџѕан бiраћ 60жылдарда бiздi «=кiртiп» сынаѕан сыншылардыѓ жазбалары кiрмей ћалды–олардыѓ ешћайсысы менiѓ љй архивiмде болмай шыћты. Оныѓ есесiне «Беласудыѓ» кiрiспесiндегi «Ќуезовтыѓ б=лтiрiктерi» аталатын журналист К.Адырбекџлыныѓ сџхбатынан сол тџстаѕа талай шындыћтыѓ сџлбасы к=рiнетiн шыѕар. Жыл аяѕына таман Шиелi ауданыныѓ Ћџрметтi азаматы атаѕын алып, Парасат орденiмен ќспеттелдiк. Осыныѓ бќрi тќубегершiлiк емей, немене? Адамныѓ жасы џлѕайѕан сайын маћтаѕанды, марапаттаѕанды жаћсы к=ретiнi рас. Тек ќйтеуiр шын маћтау мен =тiрiк маћтаудыѓ арасын ажырата бiлу керек.
 22 желтоћсан 2008 жыл М.Ќуезов атындаѕы академиялыћ театрдыѓ ѕимаратында Шыѓѕыс Айтматовтыѓ туѕанына 80 жылдыѕына орай салтанатты жиын =ттi. Артынан дастарћан жайылып, оѕан 30-40 кiсi ћатыстыћ. Тљркия, Ћырѕызстан елшiлiгiнiѓ =кiлдерiмен бiрге болдыћ. Маћтаулар к=п айтылды. Бiраћ, кеѓестiк заманныѓ еѓ љлкен жазушысына айналѕан Ш.Айтматовтыѓ шынында да жеке ћџбылыстай к=рiнетiн шыѕармашылыћ жолы туралы тереѓ пiкiрдi ести алмадыћ. – Ћазаћ та, ћырѕыз да даѓѕой с=здерге ћџмар-аћ ћой, – дедi осы жиында менiмен бiрге болѕан атаћты аћынымыз Т.Молдаѕалиев. – Шыѓѕыстыѓ жаћсы жазушы екенiне ешкiмнiѓ кљмќнi жоћ, ќрине. Бiраћ «мџндай жазушы мыѓ жылда бiр-аћ туады»деген не с=з? Бiздiѓ Абайымыз, Ќуезовiмiз ћайда? – Асырамыз деп асылыћ айтатындар бiзде ѕана емес, анау тљрiк аѕайындарда да бар екен. Шыѓѕыс туралы жарты саѕат с=йлеген ќнебiр мџрттысы бесiншi сынып оћушыларына аћыл љйреткендей тым ежiктеп кеттi, – деп мен Тџмаѕаѓды ћостай бердiм.

– Жалпы, осы тљрiк ќлемiнде ћазаћ ќдебиетiнен озатын ешћайсысы жоћ-ау. Абайѕа, Ќуезовке теѓ келетiндерi бар ма =зi? Бiздiѓ баяндамашы жiгiтiмiз де тым созып жiбердi... Ал сен анау жiгiттiѓ =леѓiне ћалай ћарайсыѓ? – Ћайсысы? Ћырѕыз елшiсiнiѓ =леѓi ќжептќуiр естiлдi... Шыѓѕысты «саманшыныѓ жолына» барып ћосылѕан бiр жџлдызѕа теѓегенi маѕан џнады. – Жоћ, анау ћазаћ аћынын айтамын... – Мџхтар ма? – Сен осы жiгiттiѓ поэзиясына ћалай ћарайсыѓ? – Дџрыс ћараймын. Бiраћ, ќрине, сџлулыћ, к=ркемдiк талѕам тџрѕысынан бiраз талап ћоюѕа болар едi... – Бiр кезде Ќуезов к=кемiз Ќнуар Ќлiмжановћа менi маћтап, «осы жiгiттен тљптiѓ тљбiнде љлкен аћын шыѕады, сондыћтан ќрдайым назарыѓда џста» деп тапсырѕан екен. Содан берi ќйтеуiр шамамыз келгенше еѓбек етiп келемiз ѕой. – Тџмаѕа, он том лирика жазу екiнiѓ бiрiнiѓ ћолынан келе ме? Ол љшiн адам тырнаѕына шейiн аћын болып тууы керек. Мына сiз сондайсыз... – дегенiме аћын аѕамныѓ iшi жылыды ма екен: – Ќй, осы сенiѓ бiлмейтiнiѓ жоћ, – деп кљлiп жiбердi.
 26 желтоћсан 2008 жыл Аћт=бе ћаласынан бейтаныс бiр оћырман жџмысыма хабарласып: – Ореке, менiѓ сiзге бiр жарым айдан берi ћолым жетпей ћойды,– дейдi. –Љйiѓiзге звондаймын, ешкiм жауап бермейдi, жџмысыѓызѕа звондаймын, телефоныѓызда дыбыс жоћ. – Иќ, не шаруамен iздеп едiѓiз? – деп сџрамаймын ба? – Газеттерден сiздiѓ рисаларыѓызды оћып, ќбден риза болып едiм. Егер сол рисаларыѓыздыѓ кiтабын маѕан тауып берсеѓiз, алдын ала зор раћметiмдi айтпаћпын.

– Ќзiр ондай кiтап басылѕан жоћ. Тек газет, журналдарда жарияланѕандары бар. Мына бљгiн де «Жас Алашта» сондай бiрдеѓем шыѕыпты... – Оны iздеп тауып аламын ѕой, Ореке. Маѕан бџрын жарияланѕандары керек едi. Оћырман жанашырлардыѓ =зi ќрћилы болатыны бар. Бџрын танып, тљстеп к=рмеген кiсiге маћтады екен деп iшiѓдi аша бермейтiнiѓ тљсiнiктi. – «Егемен Ћазаћстан», «Жас Алаш», «Ћазаћ», «Парасат» секiлдi басылымдарды параћтап ћарасаѓыз, =зiѓiзге керегiн тауып алмайсыз ба? – дедiм. – Ћай рисалаѓыздыѓ ћайда, ћашан жарияланѕанын маѕан жазып жiбермейсiз бе? Ќрi сiздiѓ «Шеѓбер» романыѓызды да iздеп таба алмай жљрмiн. – Ой, ол «Шеѓбер» баяѕыда басылды ѕой. Ћазiр табыла ћоймас. – Ореке, мен =зiѓiздiѓ iнiѓiзбiн. Туѕан жерiм Ћармаћшы ауданы. Орта жљзденбiз. Сiз де Орта жљзден, Мџстафа Шоћайдыѓ туысы емессiз бе? – Болсаћ болармыз. – Онда мен сiзге хат жазып жiберейiн. Телефонмен ќѓгiме бiтпейдi екен. Љйiѓiздiѓ адресi ћандай? Бiрден љйдiѓ адресiн сџраѕан оћырманды тџѓѕыш к=руiм. Ћызмет орнымныѓ адресiн сџраса, бiр ж=н. – Ореке, мен дќрiгермiн. Aзiѓiздiѓ жерлесiѓiзбiн, атыж=нiм Пќленше Пќленшиев. Осы Аћт=беде тџрып жатырмын. Ќдебиеттi сљйiп оћитын к=п оћырманныѓ бiрiмiн. – Дџрыс, дџрыс. Жаћсы, жаћсы! – деп ойда жоћта кќрi ћыздай жабысћан алыстаѕы оћырманнан бџл жолы ќзер ћџтылѕандай болдым. Бќлкiм, алыстаѕы оћырманныѓ шын ыћылас, тљсiнiгi солай шыѕар. Солай болса, таѕы ћайтып хабарласып ћалар.


11 аћпан 2009 жыл Бљгiн осы Алматыдаѕы Џлттыћ кiтапханаѕа барып, Ћызылорда облысы аћын-жазушыларыныѓ «Фолиант» баспасынан шыѕып жатћан 200 томдыћ шыѕармалар жинаѕыныѓ тџсаукесерiне ћатысып ћайттым... «Сырдария кiтапханасы» аталѕан бџл басылымѕа менiѓ љш томдыѕым да (повестер мен ќѓгiмелер) кiрген екен. Томдыћтардыѓ безендiрiлуiнiѓ сырт к=рiнiсi џнады. С=з с=йледiк. Осындай игiлiктi iске бастамашы болѕан облыстыѓ бџрынѕы ќкiмi М.Ћџлмџхаммедтi маћтадыћ. Жиын соѓында Џлттыћ кiтапхананыѓ бас директоры О.Исаховтыѓ жеке кабинетiнде отырып шќй iштiк, аз-мџз мќслихат ћџрдыћ. С=з арасында аћын Ш.Сариев =зiнiѓ жаѓа кiтабын жаћсылап безендiрiп шыѕарып бергенiм љшiн маѕан раћмет айта бастап едi. Соныѓ ћасында отырѕан таѕы бiр аћын: – Бџл Оразбек менiѓ кiтабымды баспайды, – деп аузын ћисаѓдатып ћойды. – Неге баспаймын? Ћолжазбаѓды ќкелiп тапсырмайсыѓ ба? – деп сџрамаймын ба? – Жоћ, менiѓ ћолжазбамды =зiѓ сџрап алып, бастырып шыѕаруыѓ керек, – дейдi ќлгi батыр-екеѓ. Мен љндемедiм. Бџл шiркiн жуыћта «Ћазаћ ќдебиетi» газетiнде жариялаѕан Ћ.Мџхаметжанов туралы маћалаестелiгiнде ж=нi жоћ, жосыѕы жоћ, маѕан ћарай бiр уыс батпаћ лаћтырып жiбергенiн џмытты ма екен, ќлде онысын ешкiм оћымады деп ойлайды ма, ќйтеуiр аяћ астынан бџртиып, бљлiне ћалыпты. Мџндай џсаћ пендешiлiктердi елемеуге, мќн бермеуге љйренгенiмiз ћашан... – Ол «досыѓыз» Ќбiш Кекiлбайџлыныѓ «Егеменде» сiздi маћтап жазѕан маћаласын =те ауыр ћабылдаѕан болуы керек, – дейдi наѕашым Тынымбай. – Aзiѓiзге де обал жоћ... Сiз жетпiске толѕан жылы неге газеттер шулап маћтай бастады? Оу, =згелердi де с=з етiп, ескерiп отырса ћайтедi? Иќ, кљншiлдiк деген бiр пќле бар. Естиярлардыѓ есiн

кетiрiп, ескi достарды айыратын да сол. Сен биiкке џмтылѕан сайын еѓiсте ћалѕандардыѓ етегiѓе жармаса беретiнi ежелгi аћићат.
 12 аћпан 2009 жыл Aнер академиясы љйiнде Ќбiлћасымныѓ М.Шоћай таћырыбына салѕан суреттер к=рмесi болды. Соѓы студенттермен кездесу жиынына џласып кеттi. Ћазiргi Aнер академиясы баяѕыда бiз оћыѕан КазГУдiѓ ескi ѕимаратына орналасћан. Кезiнде М.Ќуезовтен, Т.Кенжебаевтан, Т.Нуртазиннен, З.Ћабдоловтан дќрiс алѕан шулы-нулы киелi орын. Бџл жолѕы жиын М.Шоћайѕа арналып кеттi. Академия ректоры, мџѕалiмдер, Туран Ќлем Банк џйымдастырѕан экспедицияѕа ћатысћан жiгiттер (Ћ.Бегманов) с=з с=йледi, =леѓдер оћылды. Ћасымхан Бегманов џлттыћ =нер мен тарихћа ћамћорлыћ жасаѕан Туран Ќлем Банктiѓ бџрынѕы басшыларыныѓ бiрi, М.Ќблќзовтiѓ орынбасары Ж.Жќрiмбетовтiѓ еѓбегiн айрыћша атап, маћтап тџрып: – К=п болса, жоѕарыдаѕылар орнымнан алып тастар, – деп ћасында отырѕан маѕан ћарай мойнын бџра с=йледi. Ћазiр Туран Ќлем Банктiѓ басын бџлт торлап тџрѕан кезде, сол банкте он жылдан берi ћызмет iстеп келе жатћан жiгiттiѓ бџл мiнезi – оныѓ аћын екендiгiнен хабар берсе керек.
 5 мамыр 2009 жыл Ауруханаѕа барѕанымда Софы Сматайѕа жолыћтым. – Ау, комсомол, мџнда неѕып жљрсiѓ? – деп сџрамаймын ба?

– Жаѕдайым болмай жљр, – деп Софы мџѓайѕан тљрмен, бќсеѓ дауыспен жауап бердi. – Aзiѓiз бiлесiз ѕой, бџдан жетi жыл бџрын операцияѕа тљсiп, џлтабарымды алдыртћан едiм. Содан берi онша тљзеле алмай, ћайта-ћайта ауруханаѕа жатумен келемiн. Ќсiресе соѓѕы кезде екi ай аралатып жататын болдым... Ендi бџлар менiѓ ћанымды тексерiп, Израильге барып ћаныѓызды тљгел ауыстырып, жаѓа ћан ћџйдыруыѓыз керек дейдi. Оѕан алпыс мыѓ евродай аћша ћажет к=рiнедi. Ал менiѓ ондай байлыѕым жоћ. – Aкiметтен к=мек сџрамайсыѓ ба? Белгiлi жазушысыѓ... ћол џшын беретiн шыѕар, – деймiн. – Ондай =кiмет ћайда бар? – деп Софы-екеѓ ћолын сiлтейдi. – Оныѓ љстiне, ћазiр балаларымныѓ бќрi жџмыссыз отыр. Бџрынѕы ќжептќуiр ћызметтерiн тастап, бизнеспен айналысуѕа кетiп едi. Жџмыстары ћазiр тоћтап тџр. – Даѕдарыс заманы ѕой... – Еѓ жаманы – пќлен жылдан берi дќрiгерлер менiѓ ћаныма тиiстi дџрыс анализiн жасамапты. Ендi соныѓ зардабын тартып жљрмiн. – Онысы ћалай? – Онысын итiм бiлiп пе?! Ендi келiп бџлар ћаныѓызды ауыстыру керек дейдi. Бастыћтары шаћырып алып, ќбден џрысты, кейiдi... Бiраћ одан ендi не пайда бар? Бiреулер «бџларды сотћа беру керек» деп аћыл айтады. Одан не тљседi? Бiр кљнi бiреуi жамбасыма бiр укол салып, «бџл пќледен бiржола ћџтылайыћ» деп, шаруамды бiтiрсе ћайтем? Осыны айтћанда Софыныѓ даусы дiрiлдеп кеттi. Ћайран азамат-ай! Ауырып-сырћап жљрсе де, бџл соѓѕы жылдарда ћаншама ћалыѓ-ћалыѓ кiтаптар жазып шыѕарды. Сол кiтаптары бiрнеше мќрте Мемлекеттiк сыйлыћћа да џсынылды. Ќбден лайыћты шыѕармалар болса да, ондай мќртебеге ћолы жетпей жљрдi. Соѕан ћатты ренжiп, бџл газеттерге ашулы маћалалар да жазды. Артыћауыс с=йлей беретiн, маћтан сљйгiш ћызыћ мiнездi жiгiт. Аћындыѕы да ешкiмнен осал емес. Содан ба екен, сезiмтал, серiлеу жiгiт. Ендiгi ахуалы мынау... Саулыћ жаѕынан да, рухани жаѕынан да жљдеп кеткенге џћсайды.

Aзiм де iшiмнен. Ешкiмге ренiшiм жоћ, жаулыћ тџрмаћ, Анадан жљрген жанмын саулыћ сџрап, – деп =леѓдетiп ћоятыным бар.
 12 мамыр 2009 жыл Аћсаћал жазушымыз Ќ.Нџрпейiсовтiѓ Раушан атты кенже ћызы дљние салып, осы ћаладаѕы «Жалын» ресторанында =ткен асћа ћатысып ћайттыћ. Бiрден аѓѕарылатыны – асћа жиналѕан адамныѓ ћарасы едќуiр к=п те, Ќбекеѓнiѓ ќрiптестерi саналатын жазушылардыѓ саны тым аз к=рiндi. Бџл бiздiѓ жазушы ћауымы арасындаѕы ћазаћы ћайырымдылыћтыѓ кемiп кеткенiн, ћарапайым адамгершiлiк ћаѕидалардыѓ саћтала бермейтiнiн айѕаћтаса керек. Нџрпейiсовке к=зћарас ќр тљрлi, ќр ћилы болар-аћ. Кљнделiктi тџрмыста «=зiнiѓ де кiсi сљйер ћылыѕы жоћ» екенi рас. Бiраћ бiздiѓ ћазаћ жџртында ћашанда ћазаныѓ орны б=лек емес пе едi? Бџл дљниеде ешкiм мќѓгiлiк тџрмайды, =мiр керуенi аћырын жылжып =те бередi, ендi бiр жљз жыл =ткенде бљгiндерi сiз бен бiз басып жљрген жер бетiнде бiздiѓ џрпаћтарымыз – бейтаныс =зге ћауымдар =рiп жљредi. Талай нќрселер џмытылады, ескiредi, тозады. Асылдардыѓ асылы ѕана, жаћсылардыѓ жаћсысы ѕана, =негелердiѓ еѓ озыѕы ѕана саћталып, санада ћалуы мљмкiн. Ендеше бљгiнгi пенделер (тiптi iрi тџлѕалар) арасындаѕы џсаћ-тљйек кикiлжiѓдер мен ћырбайлыћтан туатын ћырћылжыѓдарда тљк маѕына, опа жоћ десек болмас па? Астыѓ соѓында с=з алѕан дастарћан иесiнiѓ: – Бiз Алланыѓ ћџлымыз, пайѕамбардыѓ љмбетiмiз, – деген с=зi маѕан џнады. Бiреулер бџл аѕамызды «жасы тоћсанѕа жаћындаѕанша ќлi ол дљние ћамынан хабарсыз, бџл дљниесiн ѕана тљгендеумен жљр» деп кљстќналаушы едi. Бџл да аты шыѕып кеткен љлкен жазушыны сыртынан ѕайбаттаудыѓ бiр тљрi шыѕар, кiм бiлсiн.

Бiзде, жазушылар арасында =згелерден бџрын атаћ, дќрежеге ћолдары жеткен ќрiптестерiн џнатпайтын ескi «ауру» ћашаннан бар екенi белгiлi. Бџѕан к=зiѓiздi жеткiзу љшiн кейбiр газеттерде (ќсiресе «Тасжарѕанда») жарияланѕан сџхбаттарда аћын, жазушылардыѓ бќрi дерлiк сыйлыћ алѕандарды, ресми марапатталѕандарды «лайыћсыз» к=рiп, соларды ћолдаѕан комиссия мљшелерiн сынап-мiнеу ќдетке айналѕанына зер салсаѓыз да жеткiлiктi. Ал Ќ.Нџрпейiсов ћазаћ ћаламгерлерi iшiнен еѓ алѕаш КСРО Мемлекеттiк сыйлыѕын алѕан жљлдегерлердiѓ бiрi едi. Сол сыйлыћ алѕан жылдардан берi ћазаћ баспас=зi беттерiнде бџл кiсiнiѓ басына талай мќрте таяћ сiлтегендер аз болѕан жоћ. Сол сындардыѓ аныћ-ћаныѕын, шынынсырын ќдiлет таразысына тартып жатћан т=бе билерiмiз таѕы к=рiнген емес. Aйткенi бiздiѓ заманымызда ондай т=бе билерге ћџлаћ аса ћоятын ешкiм табыла ћоймас едi. Абай айтћан: Бас-басына би болѕан =ѓкей ћићым.
 6 маусым 2009 жыл Екi аптадай емделiп жатып, бќлнистен кеше ѕана шыћтым. Осындаѕы урология институтыныѓ директоры, профессор М.К.Алшынбаевты шаћыртып, дќрiгерлерiм консилиум-кеѓес =ткiздi. – Операция жасауѕа сiздiѓ бљйрегiѓiз жарамайды, – дедi =ѓi жылы, ыћыласты к=рiнген Мырза Кќрiмџлы. – Аденомаѓыздыѓ ќсерiнен бљйрек бiраз =згерiске џшыраѕан. Сондыћтан ќлi де бiраз емделген соѓ, тур ќдiсiмен =скен безiѓiздi алып тастау керек болар. Ћорыћпаѓыз, бџл жарты саѕатта жасалатын жеѓiл ќдiс. Консилиумнан соѓ емдеушi дќрiгерiм Ќ.Исаћовтан: – Бџл ћалай? – деп сџрап едiм. – Операция жасап, шалды =лтiрiп алмаѓыздар дегенi ѕой, – деп жауап бердi.

11 маусым 2009 жыл Алдын ала звондасып, жџмыс орныма бiр американдыћ жас жiгiт кездесуге, с=йлесуге келiптi. Ћасына ерткен ћара к=з ћазаћ ћызы бар – аудармашы болар деп шамаладым. Жiгiттiѓ аты-ж=нi Дел Шваб, Индиана университетiнiѓ докторанты к=рiнедi. Айтуынша, ћазаћ ћоѕамында Ислам дiнiнiѓ таралуын зерттеп жљрсе керек. Ћазаћша шалапџла с=йлей бiледi екен. – Ендi љйренiп жљрмiн, – дейдi. Мен тљсiнiктi болу љшiн орысша с=йлей бастасам, бџл ћу ћазаћша жауап бередi. Бџнысы ќлгi бiздiѓ Ертiсбаевтардыѓ ћџлћы-пейiлiне ћараѕанда, џнамды ќсер ћалдырды. Содан бџл ќртљрлi сџраћтар ћоя отырып, бiздiѓ баспадан ќр жылдарда шыћћан Ислам ќдебиетi љлгiлерiн сџрап алды. «Ћџран кќрiмнiѓ» еѓ алѕаш ћазаћ тiлiне аударылу жайын, бџл iске мына менiѓ ћатысым туралы тќптiштеп бiлгiсi келетiнiн аѓѕартты. Жалпы, ћазаћ халћыныѓ дiни к=зћарастарын, Исламныѓ ћазiргi хал-ахуалын, таралуын суыртпаћтап сџраумен болды. Осыѕан ћараѕанда, бiреулер менi сыртымнан Ћазаћстандаѕы Ислам дiнiнiѓ бiлгiрлерiнiѓ бiрi деп сипаттады ма екен, ќйтеуiр бџл неме ќр нќрсенiѓ басын шатып отырып, ара-арасында басын шайћап кљлiп ћойып, бiраћ =зiнiѓ iшкi ашыћ пiкiрiн айтпай, менiѓ рџћсатыммен бар айтћанымды магнитофонына жазып алды. Менiѓ жауаптарым негiзiнен жљйесiздеу, бей-берекет шыћса керек. Бiраћ ќйтеуiр ћазаћты маћтаумен болдым. – Ћазаћ кеѓпейiлдi, т=зiмдi халыћ. Дiни экстремизмнен ћашан да бойын аулаћ џстаѕан. Ал бiздiѓ џлтымыздыѓ адамгершiлiк танымдары мен дќстљрлерi сендердiѓ анау маћтаулы Европаларыѓ мен Америкаларыѓнан к=ш iлгерi, – деп желпiндiм. Осы айтћандарыма бiраз мысал келтiргенiмде, мына ћу жiгiт басын изеп, ќлденеге к=ѓiлдi кљлiп отырды. «Авторитаризм билеген Азияныѓ жазушысы осылай сайрамаѕанда, ендi ћайтсiн-ай!» деп ойлайтын шыѕар.

Одан ќрi: – Сендерде материалдыћ игiлiктердiѓ мол к=зi жасалѕан. Бiраћ рухани игiлiктердiѓ бiразынан, оныѓ iшiнде христиандыћ мораль игiлiктерiнен айрылып ћалдыѓдар, – деп сынай бастасам, бџл таѕы да басын изеп, кљле бередi. – Рас, сендерде демократия дќрежесi едќуiр жоѕары. Ал бiз Азияда =мiр сљрiп отырмыз, – деп жаћауратсам, бџл таѕы да басын изей бередi. С=йтiп, бџл екеумiз – Американыѓ жас ѕалымы мен ћазаћтыѓ кќрi жазушысы бiр саѕаттан артыћ уаћыт мылжыѓдасып, ќзер ажырастыћ. Оныѓ не тауып, не тљсiнгенiн бiлмеймiн, ал мен с=зге де, ойѕа да жарыѕаным жоћ.
 10 шiлде 2009 жыл К=ршi Ћытайдыѓ Шыѓжан =лкесiнде бљлiншiлiк болып жатћанын телевидение мен газеттер жиi жазып жатыр емес. Осы тџста сондаѕы џйѕырлардыѓ тќуелсiздiгiн ћолдайтын џйымныѓ басшысы, =зi АЋШ жаћта ћашып жљрген Рќбия Ћадыр деген ќйелдiѓ аты жиi аталады. Шыѓжанда тџратын џйѕырлардыѓ бас к=теруiн басћарушы сол Рќбия ханым-мыс деген с=здер айтылатын к=рiнедi. Бiр ћызыѕы – осы Рќбия ханыммен бiз 1990 жылдыѓ к=ктемiнде Љрiмшi ћаласында кездескен едiк. Сол жылы менiѓ ћызым Гљлназ тџрмысћа шыѕатын болып, Шыѓжанѕа бара жатћан баспагерлер делегациясы ћџрамындаѕы маѕан Шара ханум «мынадай ћымбат маталарды сатып ќкелерсiѓ» деген тапсырмамен ќр тљрлi шљберектердiѓ ћиындысын ћолыма џстатып жiберген. Aмiрiмде дљкен аралап, сауда жасап к=рмеген жазѕан басым ћызым љшiн Љрiмшi ћаласында ћасыма бiр џйѕырдыѓ аћынын ертiп алып, соныѓ жол бастауымен мата-бџл сататын дљкенге бармаспын ба? Сонда жеке меншiк ћарауына к=шкен сол дљкеннiѓ иесi Рќбия ханым бiздiѓ ћасымызда жљрiп, керек-жараѕымыздыѓ бќрiн тљгендеп бердi емес пе?

Ал сол кљнi (ќлде ертесiне ме екен) кешке ћарай ћала сыртындаѕы ћонаћжайда жатћан менiѓ жеке б=лмеме ќлгi Рќбия ханым аћын кљйеуiн ертiп ќкелiп, меймангершiлiк жасаѕаны бар едi. Бiр жас ћозыны сойып, соныѓ етiн пiсiрiп ќкелiптi. Aзге де б=лек-салаћ сыйлыћтары бар. Aзi де, кљйеуi де ћазаћшаѕа жетiк болып шыћты. Содан едќуiр уаћыт бiрге ас iшiп отырып, ќѓгiме-дљкен ћџрѕанымыз есiмде. Ол кiсiнiѓ неге менi =зге серiктерiмнен б=ле-жарып, жеке меймангершiлiк жасаѕанын бiлмеймiн (ќлде дљкенiнде «тќуiр» сауда жасаѕанымнан ба екен), ќйтеуiр сол жолы аћын кљйеуi екеуi едќуiр сыр-сџхбаттарын аћтарѕаны бар. Есiмде ћалѕаны: Рќбия ханым Шыѓжанда тџратын џйѕырлар арасынан шыћћан тџѓѕыш миллионер ќйел болса керек, =зi Пекиндегi орталыћ =кiметке де =тiмдi к=рiнедi, =кiмет басшыларымен тљскен суреттерi де бар екен (сондай бiрер жылтыр тљстi журналдарды да ала келiптi). Жалпы, сол тџстаѕы коммунистiк Ћытай билiгiмен тату =мiр сљрiп жатћан тџѓѕыш «коммунист миллионердiѓ» бiрiне џћсаѕан. Ендi сол ћаѕiлез, шаѕын денелi, пќлендей к=рiкк=ркемдiгi байћала бермейтiн ќйел «Еркiн Тљркiстан» кљрескерлiк, азаткерлiк џйымын басћарады, =зi бес жыл Ћытай тљрмесiнде отырып шыћћан саяси ћайраткер болды дегенге сену ћиын. Ол жолы саясатпен пќлендей шаруасы жоћ, тек бизнесiн џлѕайтып, ретi келсе Ћазаћстанда, Алматыда бiрер сауда дљкенiн ашћысы келетiн кќдiмгi ашћараћ капитал =кiлiне џћсайтын секiлдi едi. Рќбия ханымнан ћалѕан ас-аућатты, сый-сияпатты ертесiне ћасымда жљрген ћазаћтар мен џйѕырларѕа таратып берiп, оныѓ бiздiѓ љйдегi Шара ханумѕа деп арнаѕан бiрдеѓесiн (мата ма, к=йлек пе) Алматыѕа жеткiзгенiм есiмде. Кейiнiректе осы Алматыдаѕы џйѕырлардан (Т.Тоћтамовтан) сол Рќбия саяси ћуѕынѕа џшырапты деген ќѓгiменi шетћаћпайлап естiгенмiн. Ендi сол жiгерлi, парасатты, талантты ќйелдiѓ жерлестерiнiѓ =з жерлерiнде ћырѕынѕа џшырап жатћандары =кiнiштi, ќрине.

«Сосудистая хирургия» болуы керек деймiн. «Бiзде ондай б=лiмше жоћ» деп, трубкасын тастай салады. – Љйдiѓ телефоны аяћ астынан =згерiп кеткен. Aзiм де аяћ астынан... Тамырдаѕы ћан ћатып, миѕа бармай ћалѕан дей ме, бiрдеѓе. Бџрыннан ћан ћысымым дџрыс емес ћой, =зiѓ бiлесiѓ. – Ендi ћалайсыѓ? – Ћан жљре бастаса керек. Ћалѕан бiр-екi айда дќрiмен емделмекшiмiн. – Даусыѓ сергек, тiлiѓ тљзу ѕой. – Инсульт дегенi жаман нќрсе екен. Aз балаларымныѓ атын џмытып ћалѕан сќттерiм болды. – Аурудыѓ жаћсысы бар ма? Аћыры ћайырлы болсын. – Aзiѓнiѓ денсаулыѕыѓ ћалай? – Бiздiкi сол баяѕы ескi ќуен. Ал саѕан ћандай к=мек керек? – Раћмет... – Т=ке, џмытып барады екем. Сенiѓ бiр томдыћ таѓдамалыѓ баспаныѓ биылѕы жоспарына бекiтiлiп келдi. Ендi ћолжазбаѓды тездетiп тапсыруыѓ керек. Aзiѓе тиын-тебен де керек шыѕар? – Иќ, иќ, раћмет. Ќрине, кез келген жазушымен бљйтiп «=те кiшiпейiлдiлiк» сарынымен с=йлесе бермейтiнiмiз тљсiнiктi ѕой. Бiрге оћыѕан, бiрге жљрген, к=ѓiлдерi, пiкiрлерi жаћын жуыћ адамдар болмай ма? Соныѓ бiрi – осы Т=лек. Мен =зi денсаулыћ жаѕдайыма ћатысты баяѕыда КазГУ-ге бiр кiрiп, бiр шыѕып жљрдiм емес пе? Бiресе iштей, бiресе сырттай оћыдым. Академиялыћ демалысћа да шыћтым. Бџѕан «1961 жыл» атты поэмам партиялыћ ћатал сынѕа џшырап, КазГУ-дегi кейбiр басшы мџѕалiмдердiѓ (мысалы, деканныѓ орынбасары Дќулетованыѓ) соѓыма шам алып тљсуi де себеп болды. С=йтiп жљрiп мен 1957 жылы =зiммен ћатар университетке оћуѕа тљскендермен де, кейiн келгендермен де бiрге дќрiс оћып, жатаћ орындарында бiрге жатып =стiм емес пе? Сонда осы Т=лекпен, анау Маѕауинмен љшеуiмiз Алматыныѓ Гайдар атындаѕы к=шесiнде пќтер жалдап тџрѕанбыз. Кiлеѓ =рк=кiрек, маћтаншаћ, =зiмшiл студенттер ортасында осы

Т=лек џстамдылыѕымен, ћоѓыр мiнезiмен маѕан џнаушы едi. Содан берi осы ќдебиет к=шiнде бiрге сабылып к=шiп келемiз. Ћаламдаспыз. Кќсiптеспiз. Ћаламдас, кќсiптестiѓ бќрi бiрдей тату бола бермейдi. Aзiмшiлдер мен =згергiштер бiздiѓ арамызда да аз емес. Aзгермейтiндердiѓ ћатарында жљргендердiѓ бiрi – осы Т=лек. Менiѓ байћауымша, бџл ќрi саяћ, оћшаулау =мiр кешiп келедi. Жаћын достары да к=п болмауы керек. Тiптi семейлiк жерлестерiмен де пќлендей ауыз жаласып жатћандарын байћаѕан емеспiн. Ендеше, оныѓ оћыстан ауырѕан кезiнде ќйелiне айтып, бiздiѓ љйге айтып хабар бергiзгенiн мен кездейсоћтыћ деп ойлаѕаным жоћ. «Менен басћа бџл кiмге звондауы мљмкiн?» деп ойлаѕанымда, соѕан жауап iздеп таба алмадым. Осылай ћатарымныѓ ћамын ойлап, едќуiр уайымдап ћалѕан кезiмде, =зi звондап, аман-есендiгiн бiлдiргенi оѓды оћиѕа болып шыћты. Ћатар демекшi, Ћџдайѕа шљкiр, ќлi де ћатар =скендердiѓ ћарасы азайып кете ћойѕан жоћ. Бiраћ бќрi бiрдей ћазаћ айтатын жан жолдас, жан дос бола бермейтiнi таѕы шындыћ. Тiлеулестер, жанашырлар бар. Соѕан да шљкiршiлiк етуге тура келедi.
 16 шiлде 2009 жыл Былтырдан берi жазудан (шыѕармашылыћ амал-ќрекеттен) ћалдыћ десек болады. Былтыр ћазаћша љш томдыћ, орысша љш томдыћ шыѕармалар жинаѕым басылып шыћты. Ойда жљрген таћырыптар жљзеге асћан жоћ. Еѓ кемi екi-љш рисала («Баракат иелерi», «Шайтанныѓ шќкiрттерi», т.б.) ћаѕазѕа тљсуi керек едi.


18 тамыз 2009 жыл Оралдан Базарѕали Ћуатов звондайды. Менiѓ «Жас Алашта» (№65, 2009 ж.) жарияланѕан маћалам љшiн раћметiн айтады. – Досыѓды бiр к=терiп тастапсыѓ... Мџндаѕылардыѓ бiразы ћатты таѓырћап жатыр... «Ендi сенi Астанаѕа алып кететiн шыѕар» дегендерi бар. – Ќйтеуiр бiлгенiмiздi, есiмiзде ћалѕанын жаздыћ ћой. Aзiѓ айтћан бiр-екi детальдiѓ де пайдасы тидi, – деймiн. – Ћас шебердiѓ ћолына тљскен нќрсе осылай ћџлпырып кетедi емес пе? Бiраћ, Ореке, бiр нќрсенi ескермеген екенсiѓ. – Иќ? – Аты-ж=нiѓнiѓ артына атаћтарыѓды к=рсетiп жазуыѓ керек едi. – Оныѓ не ћажетi бар? – Ойбай-ау, бџл жаћта елдiѓ бќрi сенiѓ кiм екенiѓдi бiле бермейдi ѕой. Ћазiр дабырайѕан атаѕыѓа ћарап баѕалайтын заман емес пе? – Базеке, Орал тљгiл, менiѓ =зiм туѕан Шиелi ауданында да Оразбек Сќрсенбай баласы деген жазушыны танымайтындар жетiп жатыр. Бiраћ онда тџрѕан не бар? Сiз бен бiз надан ћауымѕа танылу љшiн ћызмет етiп жљргенiмiз жоћ ћой. – Оныѓ ып-рас. Бiраћ сол надандарѕа мџныѓ ћайсысын тљсiндiрiп љлгiрерсiѓ? Сондыћтан сенi ћасымдаѕы сџраѕандарѕа: «Ей, бџл Оразбек ћазiргi классик жазушылардыѓ бiрi. Ћабат-ћабат атаћтары бар» деп маћтап жљремiн.
 25 тамыз 2009 жыл Астанадан Ќбiш Кекiлбай баласы звондайды. Амансаулыћтан соѓ: – Саѕан жiгiттер хабарласты ма? Бiрсiгљнi Маѓѕыстауѕа аттанѕалы жатыр едiк. Сенi сол тойѕа алдын ала ша-

ћыру ж=нiнде Маѓѕыстаудаѕы, Алматыдаѕы жiгiттерге тапсырма берген едiм, – дейдi. – Ондайды естiмедiм, Ќбеке. Газеттерге жарияланѕан ћџттыћтау маћалаларды оћып жатырмыз. – Сенi iздеп таба алмаѕан шыѕар. Содан =зiм ќдейi хабарласып отырмын. Жиырма жетiншi августа Маѓѕыстауѕа чартерный рейспен џшып шыѕамыз. Аэропортћа уаћтылы келсеѓ болды... – Ќбеке, к=ѓiлiѓе, пейiлiѓе раћмет. Бiраћ менiѓ ћыдырыстап џзап кетуге жаѕдайым к=термей тџр. Кљнаралатып емханаѕа процедура ћабылдауѕа барып жљрмiн. – Солай ма? – Бќлкiм, ћысћа таман, сенiѓ туѕан кљнiѓе орайластырып, Шара екеумiз Астанаѕа барып ћайтармыз. – Солай ма? Анау Маралдыѓ да жљрегi жарамайтын к=рiнедi... Сендердi тойѕа ћатысып ћайтсын деп ойлап едiм. – Амандыћ болса, ќлi талай тойды бiрге =ткiзермiз. Аман-есен Маѓѕыстауѕа барып, аман-есен ћайтып келiѓдер. Жолдарыѓ болсын. – Раћмет. Айтћаныѓ келсiн.
 29 тамыз 2009 жыл Республикалыћ газеттер Ќ.Кекiлбай баласыныѓ 70 жылдыѕына арналѕан маћалалар жариялап жатыр. Ќрине, мерейтой тџсында к=терме, маћтау с=здердiѓ («џлы», «ќулие» т.б.) к=бiрек айтылатыны тљсiнiктi. Оныѓ љстiне, Ќбiш мадаћћа, маћтанаѕа лайыћ тџлѕа. Ћазiр бiздiѓ заманымызда одан басћа, мќдениет к=шбасшысына жарайтын ешкiмнiѓ т=бесi к=рiнбей тџрѕаны рас. Бiраћ жазушылар арасында ќдеттегiдей бџл жолы да кљѓкiл, кљншiл с=здер естiлiп ћалады. – «Ќулие» деген не с=з? «Џлы» деген не с=з? – Осы к=кемiз љнемi билiктiѓ с=зiн с=йлеп жљрген жоћ па едi? – деген секiлдi.

Осылардыѓ арасындаѕы =зi де ћабiлеттi, жiбi тљзу бiр ћаламгер iнiме замандасымды маћтап, аћтап алмаћ болып едiм: – Ореке, сiз де ќйтеуiр жуан досыѓызды аћтауѕа бейiм тџрасыз, – деп кљлiп алды. – Мен Ќбекеѓнiѓ барлыћ шыѕармаларын оћыѕанмын. Орташа ѕана дљниелер ѕой. Ќсiресе анау «Љркердi» тiптi оћып тауысу мљмкiн емес... – Олай болмас. Ќбiштiѓ дала балладалары, «Кљй», «Шыѓырау» повестерi наѕыз интеллектуалдыћ прозаныѓ љлгiлерi емес пе? Тiптi классикалыћ дљниелердiѓ ћатарына ћосылады, – деймiн. Мен солай дегенмен, бiрден басын изеп, келiсе кететiн кiм бар дейсiѓ?
 30 тамыз 2009 жыл Аѕайын туысымыз Бџйрабаймен бiраз сџхбат ћџрып отырып: – Ћалай, анау сыртта жљрген iнiѓiзден хабар алып тџрасыз ба? – деп сџрадым. – Иќ, хабарласып тџрамын. Сiздiѓ саулыћ жаѕдайыѓызды, аѕайындарды сџрап ћояды. Aздерiнiѓ де жаѕдайы жаман емес к=рiнедi. Балаларын тљгел алдырѕан. Бќрiн шетел тiлiнде оћытып жатыр. Бџдан кейiн Бџйрабай iнiсiнiѓ жай-жапсарын бiраз ќѓгiмеледi.
 24 ћыркљйек 2009 жыл Таѕы да ауруханаѕа жатып шыћтым. Бџл жолѕы емдеушi дќрiгерiм Ќлiбектiѓ ћорытынды с=зi мынадай болды: – Бџндай жаѕдайда сiзге операция жасауѕа болмайды. Креатинин м=лшерi ќлi жоѕары, сiрќ, оныѓ осылай тџраћ-

– Жетпiс екiдемiн, – деп ќуелi ыћылассыздау жауап бергенмiн. Ќдетте мен емханада жатћанда љйiрсектеп ешкiммен с=йлесе ћоймас едiм. – Aй, бала екенсiѓ ѕой. Жап-жас басыѓмен мџнда неѕып жљрсiѓ? – деп шал менi «айналдыра» бастады. Мен тараптан сауалына жылдам жауап естiмеген соѓ, бџдан кейiнгi сџхбат тiзгiнiн бiржола =з ћолына орап, жинап алды. – Не ћызмет iстеушi едiѓ? – Пенсионермiн. – Бџрын ћандай жџмыста жљрдiѓ деп сџрап отырмын. – Жќй, ќншейiн мџѕалiммiн. – Жќй, ќншейiн мџѕалiм Совминнiѓ больницасында жатушы ма едi? Жарайды онда... Сен Дљкенбай Досжанов деген жазушыны бiлемiсiѓ? Шалдыѓ мына сџраѕын естiп, тiксiнiп ћалдым да: – Жоћ, бiлмеушi едiм, – деп бiрден ћџпияѕа кеттiм. – Ћабдеш Жџмадiловтi ше? – Естуiм бар, бiраћ танымаушы едiм... – Сендер кiтап оћымайсыѓдар ѕой. Содан жазушыларды танымайсыѓдар, – деп, шал ендi жасыныѓ љлкендiгiн малданып, кiнќлай бастады. – Мына менiѓ жасым алдаѕы желтоћсанда тоћсанныѓ бесеуiне толады. Ћартайсаћ та, ќр нќрсенi оћып отырамыз... – К=ке, сiздiѓ аты-ж=нiѓiздi бiлуге бола ма? – деп мен осы арада шалдыѓ с=зiн б=лiп жiбердiм. – Неге болмасын? Болады. Смаѕџлов. Естуiѓ бар шыѕар? – Жоћ, естiмеген екенмiн... – Мен кезiнде депутат, министр лауазымдарын атћарѕанмын. – Ћай министрлiктi басћарып едiѓiз? – Мќдениет министрлiгiн. – Ќлгi кiмдерден... Ћанафин, Жљнiсбековтерден бџрын ба? – Бџрын. Мен Ћонаевпен к=п жыл бiрге ћызмет iстескен адаммын. Aзiм туыстан Астрахань ћазаѕымын. Aзiѓ ћайдансыѓ? – Ћызылорда облысы, Шиелi ауданынан.

– Онда Ыбырай Жаћаевты бiлетiн болдыѓ ѕой? – Бiлгенде ћандай! – О, Ыбекеѓ жаћсы адам едi ѕой. Оны екiншi мќрте Еѓбек Ерi атаѕына џсынѕанда, елдегi аѕайындары «ћазiр егiн егуден ћалѕан, ћартайѕан кiсiге таѕы бiр алтын жџлдыз берудiѓ не ћажетi ба?» деп арыз жазды емес пе? Сонда Жаћаевшы жастар ћозѕалысыныѓ негiзiн ћалаушы ретiнде ћолдап, бiздiѓ Димекеѓ к=п жќрдем к=рсетпегенде, сендердiѓ атаћты дићандарыѓ екiншi жолы ћџр ћалатын едi. Сондай да замандар =ткен. Aзiн Смаѕџлов деп таныстырѕан бџрынѕы билiк иесi бџдан соѓ бiраз љнсiз отырды да, ћайтадан басын к=терiп алып: – Сен сонымен Жџмадiловтiѓ ќлгi Досжанов туралы «Жас Алашта» жазылѕан маћаласын оћымаѕан екенсiѓ ѕой, – деп бастапћы ќѓгiмесiне ћайтып оралды. – Жоћ, оћымаппын... – деп мен кiнќлi адамдай кљмiлжiп, еѓкейiп еденге ћарадым. – Жџмадiлов Досжановты оѓдырмапты. Досжанов Ћџдайды, пайѕамбарды мазаћтап кiтап жазѕан ба, немене?.. Ћџдайдыѓ алдына барып, президенттi Лаухул-Маћпуздаѕы тiзiмнiѓ еѓ басына жаздырѕан ба, немене? Ќрћилы айлатќсiлдер ћолданып, сыйлыћ алѕан ба, немене? Бiр пенсионер кемпiрдiѓ аћшасын џрлаѕан дей ме, немене? Ќйтеуiр толып жатыр... Осы арада шалды тоћтату љшiн мен «ќдiсiмдi» =згертуге бекiндiм. – К=ке, ћазаћта «ћожа, молда кљндес болады» деген с=з бар. Ќлгi сiз айтып отырѕан екi жазушыныѓ тiрлiгi де сондайѕа џћсамай ма? – деп едiм. – Ондайѕа џћсамайды, – деп ерiгiп отырѕан шал бџдан кейiн ќѓгiмесiн мљлдем ћоћыта бастады. Шалдыѓ ќѓгiмесi бiржола бџзылуѕа айналѕан сќтте бiр кекселеу ќйел бiздiѓ ћасымызѕа келiп: – Папа, сiздi басћа палатаѕа ауыстырѕалы жатыр, жљрiѓiз, – деп с=зуар «сыншы» шалды ћолтыѕынан демеп, ертiп ќкеттi.


28 ћыркљйек 2009 жыл Баспалар љйiнiѓ алдында аћын Есенбай Дљйсенбай ћасына екi-љш жасамыс жазѕышты жинап алып, ќѓгiмедљкендi ќйдќй, ћыздырып тџр екен. Мен де т=теден келiп осылардыѓ ћатарына ћосылдым. – Сонда ћалай, Темiрхан газет бетiнде Мќукенџлын босћа маћтаѕан ба? – деп сџрадым. – Темiрхан жаза бередi ѕой... – деп Есенбай мџрнын тыржитты. – Неге? Маѕан оныѓ маћаласы џнады. Мќукенџлынан келтiрген љзiндiлерi де жаћсы екен. Сендерде сол жiгiттiѓ кiтабы бар ма? Оћып к=рейiн деп едiм. – Бiзде оныѓ кiтабы бар. Жалпы, Мќукенџлы жаћсы аћын. Ол ескi поэзия љлгiсiн ќдемi пайдалана бiледi. – Онда неге Темiрханныѓ маћаласын мансџћтап тџрсыѓ? – Aйткенi Темiрхан жаза бередi... Ол бiреудi маћтай бастаса, маћталушыныѓ артында бiр мыћтылар тџр деп есептей берiѓiз. Соларѕа џнау љшiн с=йтедi. – Неге? Одан оѕан ћандай пайда тљседi? – Ойбу, Ореке, сiз ќлi «1961 жыл» поэмасыныѓ дќуiрiнде =мiр сљрiп жљр екенсiз ѕой! – деп Есенбай кљйiп-пiсiп ћалды. – Ћазiр кiм есепсiз бiреудi маћтап маћала жазушы едi? Ћазiр есепсiз не ћалды? – Сонда сен е, Есенбай, биыл ќнебiр халтурщиктердi маћтап бiр-екi маћала жазѕанда, бiрдеменi есепке алып па едiѓ? – деп сџрадым. Есенбай бџдан соѓ едќуiр сасћалаћтап, ыржаѓдап кљле бердi: – Иќ, оныѓыз рас... – дедi. – Aмiрiмде бiрiншi рет ќлдекiмдерге џнап ћалайыншы деп, есеппен маћала жазып едiм, тљк абырой таппадым. – Гљрс етiп ћџлап ћалдыѓ. – Иќ, ћџладым! – деп Есенбай сќл абыржыѕандай сыѓай к=рсеттi де, артынша есiн жиып алып, ћарсы шабуылѕа к=штi. – Мына сiздер де... мысалы, проза жазып, еѓ биiк шыѓѕа шыѕып аласыздар да, ендi келiп =леѓ жаза бастайсыздар. Осыныѓ ћандай ћисыны бар?

Анау Софы Сматаев «Мен тiрiмiн» деп џзаћ сонар поэма жазыпты... – Иќ, ћалай екен? – Не ћалайы бар? Ћазаћ поэзиясына екiншi Иранбектiѓ не керегi бар? Сiз де, Ореке, =леѓ жазып жљрсiз... Мен, мысалы, сiзге арнап «Жетпiстен асћан жас аћын» деп эпиграмма жазып ћойдым. Жаћында газеттердiѓ бiрiнде жариялануѕа тиiс. Оћып берейiн бе? – Оћы. Содан Есенбай маѕан арнаѕан мазаћтамасын жылдамдатып жатћа айтып шыћты. – Ћалай екен? – Тамаша! – деп оныѓ ћолын ћыстым. – Бiраћ сенiѓ Темiрхан туралы пiкiрiѓе ћосылмаймын. Темiрхан – аћын. Iзденiмпаз ќрi айтћыш. «Бќрi сiздiѓ арћаѓыз» деген =леѓiн оћып к=рдiѓ бе? – Оћыдым. Идеясы жаћсы. Бiраћ =леѓдiк ћасиетi шамалы. – Неге? Маѕан оныѓ тљрлiк iзденiстерi џнап жљр. Ћашанѕы сендер ћара =леѓнiѓ iшiне ћамала бермексiѓдер? – Тљрлiк iзденiстердi алдымен жыраулар поэзиясынан iздеу керек. Махамбеттен неге љйренбеймiз? – Љйренсеѓдер, кiм сендердiѓ ћолдарыѓнан ћаѕыпты? – Бќрiбiр =леѓ – =леѓ, к=ркем болуы керек. Мысалы, мен сiздерге бiр жаѓа =леѓiмдi оћып берейiн. Ћазiргi ћаптап кеткен «Нџрлар» туралы... Ал тыѓдаѓдар. – Зулат, ћане! Бiз бќрiмiз Есенбайдыѓ кезектi =леѓiн «=кiртiп» маћтай бастауѕа ќзiрленiп тџрдыћ.
 4 ћазан 2009 жыл Ћазаћстанныѓ орталыћ телевидениесi «Асыл арна» атты арнайы баѕдарламасын к=рсете бастады. Бџл елiмiздiѓ тарихындаѕы ерекше ћџбылысћа лайыћты оћиѕа екенiн тљсiнгендер, менiѓше, ќзiр некен-саяћ. Олай

дейтiнiм – «Асыл арнаны» к=рiп, тамашалап жатћандардыѓ пiкiрiн естiмедiм (бiздiѓ ќулетiмiзден басћа).
 22 ћазан 2009 жыл Шиелiге барып ћайттыћ. Елге соћпаѕаныма бiр жыл тоѕыз айдан астам уаћыт =ткен екен. Бџл мен љшiн едќуiр љзiлiс. Туѕан жерiѓ туѕан љйiѓ секiлдi емес пе? Ауданныѓ ћџрылѕанына сексен жылдыћ межесiне арналѕан џлан-асыр той =ттi. Шиелiнiѓ тџрмысы аз уаћыт iшiнде едќуiр тљзелiп ћалыпты. Елдiѓ де еѓсесi к=терiле бастаѕаны к=рiнiп тџрды. Ауданѕа жаѓа, жас, iскер ќкiмнiѓ келгенi байћалады. Ќр жерде с=з с=йлеуге тура келдi. Ћарапайым к=пшiлiктiѓ пiкiрiнше, бiздiѓ с=зiмiз џнаѕанѕа џћсайды. Жаѕыпардыѓ момын, бiртоѕа, тџйыћтау баласы Ѕалым: – Бiздi анау екеуiнiѓ (атын айтты) с=зi ќбден жалыћтырып жiбердi. Осындаѕы бар жџмысты ќкiмдер атћарѕан секiлдi гљмпiлдейдi-ай кеп! Тек сiз ѕана Ыбырай дићан =мiрiнен мысал келтiрiп, халыћтыѓ еѓбегiн атап =ттiѓiз. Осыѕан жџрт риза болып жатыр, – дейдi. К=бiне халыћтыѓ арасында жљрудi џнататын мен мџндай с=здердi едќуiр к=п естiдiм десем болады. Тек бiреулер ћызды-ћыздымен: – Ореке, сiз Шиелiнiѓ киесi болып тџрсыз ѕой! – деп маћтай бастаѕанда: – Аѕайын, ондай асылыћ ќѓгiменi айтпаѓыздар, – деп =тiндiм. Ал кезiнде облыстыћ iшкi iстер ћызметiнде басшылыћта жљрген, алпысыншы жылдарда Шиелiдегi екi ћабат љйде к=ршiлес болып тџрѕан Олжабай Сапарбаев менiѓ баспас=з бетiнде оћта-текте жарияланып жљрген рисаларымды талдап: – Апырмай, бџл Орекеѓ данышпан екен ѕой. Сонысына ћарамай, =те кiшiпейiл! – деп к=термелей бастаѕанда, тљк љндемедiм... Ћарсылыћ к=рсетпедiм.

айтулы тџлѕасына айналѕан, елi мен жерiнiѓ ћорѕаны болѕандыѕы барша тарихи деректерде расталѕан, баяѕы заманда =тiп кеткен батырды «бiздiѓ Жљздiѓ адамы емес» деп б=тенсiген надандардыѓ ћалыѓ елдiѓ аарсында ќлi де бљлiкшiл, б=лшекшiл ќѓгiмелер айтып жљруi – ћынжылтпаѕанда ћайтушi едi?! Осыдан кейiн мен: – Аѕайындардыѓ басын ћосып, ћаржы жинап, Мџстафа Шоћайѕа арнап бiр љлкен ескерткiш ћойдырсаћ ћалай болар екен? – деген аѕайындарыма: – Оѕан бас ауыртпаѓыздар. Мџстафа Шаштыныѓ, Ћыпшаћтыѓ, Орта Жљздiѓ тумасы ѕана емес, ол кљллi тљрiктiѓ, мџсылман жџртыныѓ тџлѕасы. Ендеше, оныѓ есiмiн мќѓгiге ћалдыру азынаулаћ тусыћандардыѓ емес, тќуелсiз мемлекетiмiздiѓ мiндетiне жатады, – деп =зiмше пiкiр ћостым. Ал Шиелi ћыпшаћтарыныѓ: – Ќбдiлда Тќжiбаев к=кемiздiѓ жљз жылдыѕы неге осыншама ћораш, елеусiз =тiп жатыр? – деген сауалдарына: – Сiздер еѓ ќуелiм Ќбекеѓнiѓ тойын ауданныѓ тойына ћосып =ткiзгенде, ол кiсiнiѓ =мiрi, шыѕармашылыѕы туралы еѓ болмаса он-он бес минут баяндама да жасаѕан жоћсыздар. Тек ќр жерге суреттерiн iлiп ћойып, арнайы киiз љй тiгiпсiздер. Бџлар жетiмсiз шаралар емес пе? – деп ћарсы сџраћ ћойып едiм. – Ол кiсi туралы газеттер де толыћ жазып жатћан жоћ ћой... Ћџлбек Ерг=беков деген жiгiттiѓ естелiк жазбаларынан басћа есi дџрыс маћала да оћыѕан жоћпыз, – деп Шиелiнiѓ к=зi ашыћ, сауатты жiгiттерi «Егеменде», «Ана тiлiнде» жарияланѕан кейбiр маћалаларды сынап, мiней бастады. – Неге Ќбекеѓ туралы аузы дуалы, айтћандарына былайѕы ел ћџлаћ ћоятын жiгiттер лќм-мим демейдi? Мќселен, Ќбiш Кекiлбаев, мына сiздер неге к=рiнбейсiздер? Мен љшiн еѓ ћиын сџраћ осы соѓѕысы болды. Бџл ортада бар шындыћты айту оѓай емес едi. – Ќрине, Тќжiбаев ќдебиетiмiздегi еѓ љлкен тџлѕа едi. Оныѓ баѕасы уаћыт =те келе берiле жатады ѕой... Ол

– Мен џлдарымды да, ћыздарымды да жаћсы к=ремiн. – Менi бќрiнен артыћ жаћсы к=ресiѓ, ќ, ата? – Солайын солай ѕой. – Неге? – Сен ќзiрге бiздiѓ еѓ кiшкентай немеремiзсiѓ. – М-м... Бџдан ќрi ќжесiнен сџрай бастайды. – Ќже, менi кiм туды? – Мен тудым, ќрине. – Басћа ќжелер тумайды ѕой. – Басћа ќжелер тумайды. Бiраћ ћартайѕан кезiмде мен сенi туып алдым. – Неге? – Неге?... Негесi сол: мен сенi бќрiнен де жаћсы к=ретiндiктен туып алдым. Тљсiндiѓ бе? – М-м... Ќже, менiѓ мамам кiм? – Сенiѓ мамаѓ Нќзiгљл. – Онда неге анау Алдияр: «Менiѓ мамам сенiѓ мамаѓ емес» деп маѕан џрсады? – Алдияр аћымаћ ћой, ол тљк бiлмейдi... Сен оныѓ с=зiн тыѓдама. Тљсiндiѓ бе? – Тљсiндiм. Осындай ќѓгiмелер болып тџрады. Бiз ќлi Зереге бiздiѓ љйде саћтаулы тџрѕан оныѓ шын мамасыныѓ да суреттерiн к=рсеткен жоћпыз. «Бџл кiм?» деп сџрай ма деп ћорћамыз. Aйткенi Зере =зi танымыѕан кiсiнi к=рсе ќйтпесе телефоннан даусын естiсе, алдымен «бџл кiм?» деп сџрауды ќдетке айналдырѕан. Кей-кейде ћапа-ћайѕыѕа, сары уайымѕа тљскен кездегi бiздiѓ еѓ љлкен алдынышымыз, жџбанышымыз – осы кiшкентай Зере. Ћайда барсаћ та, =зiмiзбен бiрге алып жљремiз, к=зден таса ћылмаймыз. Ендi осындай ерек перзентiмiздi... осындаѕы љлкен олигархтыѓ енесi кiшкене немересiмен «бiрге ойнап, бiрге жљрсiн» деп љгiттейтiн к=рiнедi (ќлбетте, Шара ханумды – маѕан жљректерi дауаламайды ѕой). Aйтiп љгiттейтiндей ћисыны жоћ емес. Aйткенi бџл кемпiр бiздiѓ Зеренiѓ наѕашы ќжесiмен немере туыс болып келедi екен. Отбасы осы Алматыда тџрѕан к=рiнедi. Ендеше, кiш-

кентай ћызына серiк болып жљретiн сенiмдi «подружка» керек. Бiраћ бџѕан бiздiѓ Шара ханум келiсе ћояр ма? «Олигархтыѓ ћызымен бiрге менiѓ ћызымды бiреулер џрлап алып кеткiсi келмейтiнiне кiм кепiлдiк бередi?!» – деп ћауiптенедi. Шынында, бiз =те балажан ќулеттенбiз. Бiрде-бiр баламызды кезiнде бала-баћшаѕа апармай, =зiмiз баѕыпћаћћанбыз. Шара ханум балалары =скенше, бар жџмысын тастап, љйде отырды емес пе? Зеренi де биыл бала баћшаѕа ќреѓ-ќреѓ апардыћ. Мен ћарсы болып келдiм... Ћартайѕан кездегi еѓ ерекше стимулыѓ – бала-шаѕаѓ екенi таѕы тљсiнiктi. Оныѓ љстiне, осы кiшкентай немеремiзге бейнет, ћауiп љйiрсектеу болып жљр. Осыдан бiр айдай бџрын ѕой деймiн... Мен жататын б=лменiѓ балконына былтырлары ауыстырылып ћойылѕан тџйыћталѕан, дыбыс =ткiзбейтiн пластик терезенiѓ топсасы босаѕан ортаѓѕы ћабаты ойда жоћта ћџлап тљспей ме? Балконда ойнап отырѕан Зеренiѓ тура љстiне келiп ћџламас па?! Баланыѓ жылаѕан даусын естiп (мен асљйде шќй iшiп отырѕан едiм), ќкесi Сабыржан жљгiрiп бармас па? С=йтсе, зiлмауырдай ауыр терезенiѓ ћџлаѕан ћуысынан бiздiѓ кiшкентай немеремiз еѓбектеп шыѕып келе жатады. Ћџдай саћтаѕан: сол жаћ бетiн аздап жырып кеткенi болмаса, ћызымыз дiн аман. Бiрде басын жараћаттайды, бiрде тобыѕын шыѕарып алады, бiрде уланып ћалады... Бiраћ ќйтеуiр аман =сiп келедi. – Осы ћызымыз =сiп-=ркендегенше, Алла бiзге =мiр берсе екен, – деп ќжесi тiлек тiлеп отыр.
 2 ћараша 2009 жыл Кiшкентай немеремiздi ћызѕыштай ћорѕап, оѕан љп еткен жел тимесе екен, пќле-жќледен аман болса екен деп безектейтiнiмiз ќркiмге-аћ, ќсiресе бiз секiлдi ата жасына, ќже жасына жеткендер љшiн =те-м=те тљсiнiктi.

Бiраћ бiз осы жолы босћа кљдiктенген секiлдiмiз. Зеренiѓ жаѓадан, ћасымыздан табылѕан наѕашы ќжесiнiѓ – олигарх жiгiттiѓ енесiнiѓ љйiне ћонаћћа барып ћайтћан Шара ханум: «Сыпайы, жаћсы кiсiлер екен. Бiр ауыз б=тен с=з айтћан жоћ. Олигархтыѓ ќйелi де кiшiпейiл, аћжарћын адамѕа џћсайды. Алты жасар ћызымен Зеренi таныстырды. Зере оныѓ орысша с=йлеп отырѕанын к=рiп: «сен орыссыѓ!» дегенде, бќрi кљлiп жатты. Ал бiздi шаћырѕан кемпiр кезiнде Ћызылорда облысына аты мќлiм болѕан Пќленшеевтiѓ артында ћалѕан ћосаѕы екен. Ќрi Шаштыѕа жиен, байсалды, естi кiсi екенi к=рiнiп тџрды. Мен де: «Зеренiѓ арћасында араласамыз ѕой» дедiм. Олигархтыѓ зайыбы: «Орекеѓдi к=рсек, тiл табысып кетемiз ѕой» деп отырды. Ќбiштi жаћсы танитынын аѓѕартты. «Ой, Ќбекеѓ жаћсы кiсi ѕой!» деп маћтады. Сiрќ, олар Астанада араласып-ћџраласћан болса керек», – деп келдi.
 2 ћараша 2009 жыл (жалѕасы) Aткен тљнде бiздiѓ љйге Досекеѓнiѓ (Д.Сџлтанов аѕайдыѓ) Алматы жайлаѕан бiр џлы Сќбит звондап, ќкесiнiѓ дљниеден =тiп кеткенiн хабарлады. Мен дереу ћалта телефон арћылы звондап, Исабектi тауып алдым да, «аудандыћ газетке бастыруѕа берерсiѓ» деп, ћысћаша ћоштасу с=зiн ауызша диктовать еттiм. Шынында, осы Досекеѓ Шиелiде ћалѕан бiрен-саран ескiнiѓ к=зi, жаћсыныѓ =зi едi. Оћымысты, бiлiмпаз кiсi едi. Ќрi =те сыпайы, жџмсаћ мiнездi, бiраћ барынша турашыл, ќдiлеттi болатын. Таным, талѕам жаѕынан ћателесе ћоймайтын. Aле-=лгенше к=ркем ќдебиеттi оћумен, тоћумен жљрдi. Aткен жылы Исабек екеумiз к=ѓiлiн сџрап барѕанда, аѕай бес ай т=сек тартып жатћанмен, ќлi де аћыл-ойы сергек, тыѓ к=рiнген. – Оразбек, сен бiраз шыѕармаларыѓа менiѓ атымды кiргiздiѓ, суретiмдi басып шыѕардыѓ. Осыныѓ арћасында,

сенiѓ арћаѓда тарихта атым ћалар ме екен деп љмiттенемiн, – деп басын к=терiп отырды. Мен, ќрине, мектептегi џстазыма, ежелден тiлеулес аѕайыма: «Досеке-ау, ол љшiн еѓ алдымен сiздiѓ шќкiртiѓiз Оразбектiѓ еѓбегi тарихта ћалуы керек ћой», – деп уќж айта алмадым. – Балаларым да =сiп-жетiлдi, шљкiршiлiк ћой, – деген бџдан ќрi аѕайымыз жайбараћат, байсалды дауыспен. – Еѓ ќуелi Аллаѕа шљкiршiлiк етiѓiз, – деп мен сонда ќѓгiменiѓ бетiн тљзеп жiберуге тырыстым. – Намаз оћуѕа ћазiр халiѓiз к=термейдi. Бiраћ iштей кќлима айтуѕа мљмкiндiгiѓiздiѓ бар екенiн к=рiп отырмыз. Бќрiн жаратћан Иемiз Алла, ендеше =лiм де, =мiр де сол Иемiздiѓ ћолында. Ал сiздiѓ мына тљрiѓiздi к=рген адам, сiздi ќлi де сауыѕып кетер-ау деп ойлайды. – Иќ, адам аштан =лмейдi екен... Бiр жџтым шќй iшсем де, соны ћорек етiп жатырмын, – деген Досекеѓнiѓ даусында ќлi де љмiт нышаны бар едi.
 10 ћараша 2009 жыл Ќнеукљнi ауылѕа барѕанда, 20 ћазан кљнi Жаѓаћорѕанѕа соѕып, туѕан наѕашым Ќбдiѕаппар (бiз оны Мќймiш атаймыз) Т=лепбайџлыныѓ љйiнде ћонаћта болып ћайтћан едiк. Сол жолы ол џлы Сабырханды Ћызылордадан алдырып, Жаѓаћорѕан айналасында ашылып жатћан уран кен орындарыныѓ бiрiне орналастыруѕа ћол џшын берудi менен =тiнiп ћалѕан. Алматыѕа келiсiмен, осындаѕы Зќкiм Жайлыбаевћа звондап, кейiн кездесiп, оныѓ Атомпромда љлкен ћызмет атћаратын џлына айтып, наѕашымныѓ баласына к=мектесуiн сџраѕанмын. Бџлардыѓ «маћџл» деген жауабын алѕан соѓ жай-жапсарды тљсiндiруге Жаѓаћорѕанѕа телефон шалмаймын ба? Мќймiштiѓ =з љйi де, ћызы Роза да жауап бермейдi. Содан Ћызылордаѕа, Сабырханѕа звондасам, ол: «Мен ћазiр ауылѕа жљрейiн деп отырмын. К=кем ћатты ауырып ћалыпты», – дейдi. «Жарайды, ќкеѓе

сќлем айт», – деймiн ѕой. Осы екi ортада Жаѓаћорѕаннан суыћ хабар келмесi бар ма? Жан-жаћћа сџрау салып аныћтасаћ, сол кљнi кешћџрым наѕашымыз аяћ астынан жљрiп кетiптi... Кљндiз, саѕат 11-лер шамасында ол бiздiѓ Шара ханумѕа ћоѓырау шалып: «Анау Оразбек џмытып кетiп жљрер. Сабырханныѓ жаѕдайын есiне салып ћой», – деп тапсырады екен. Шара: «Ќсте уайым жемеѓiз. Кеше ѕана Зќкiмнiѓ љйiне барып ћайттыћ. Оразбек с=йлестi, айтты...» – деп аћтыћ демi бiткенше бала ћамын жеген ќкенiѓ к=ѓiлiн тыныштандырѕан секiлдi. С=йтiп, жасы 74-ке ћараѕан шаѕында менiѓ шешемнiѓ туѕан iнiсi, маѕан елдегi еѓ жаћын, шын жанашыр адамдардыѓ бiрi ќрi бiрегейi – Ќбдiѕаппар дљниеден =тiп кеттi. Ерекше жомарт, ер к=ѓiлдi, аћк=ѓiл ќрi мiнездi азамат едi. ѕажайып домбырашы, кљйшi болатын (бiздiѓ љйде оныѓ тауда жљрiп кљй тартћанын бейнелейтiн таспа бар). Мен демалысћа елге барѕан сайын: «Мынаны Алматыѕа ћайтћанша азыћ ћыларсыѓ», – деп бiр малын жетектей келетiн. Талай мќрте менiѓ ауыл жайлап отырѕан ќке-шешеме к=мегiн берiп тџрды. Ал бiзге тiлеулестiгiнде, жанашырлыѕында шек жоћ едi. Ендi ћарап отырсам, дќл осындай адаммен бiрге суретке де тљсiп љлгiрмеппiз ѕой... Ќркiмде-аћ наѕашы бар шыѕар. Бiраћ солардыѓ бќрi бiрдей Ќбдiѕаппардай бола бiлдi ме екен? Оныѓ аѕасы Ќбдiхалыћ (Ќдiш) марћџм да ерекше бiтiмдi адам болѕаны осы «Aмiрнаманыѓ» бас жаѕында жазылѕан. Ќдiш табиѕатынан бiлiмдар, кiтапћџмар ќрi ѕажайып суретшi (жас кљнiнде) едi. Кедейлiктiѓ ћыспаѕынан кезiнде алысћа џзап оћи алмай, ол да ауылда ћалып ћойѕан. Жаћсылар =мiрден =тiп жатыр. Жамандар аман-есен жљрiп жатыр.