Пройдут века, но люди и, конечно же, обитатели Планет, к которым пока что устремлены лишь взоры астрономов, будут помнить эту дату - 12 апреля, это имя — Юрий Гагарин, эту страну — Советский Союз. Самые смелые подвиги, самые дерзновенные открытия, самые светлые деяния люди будут сверять с тем, что свершилось сегодня. Поэты посвятят Юрию самые лучшие, самые звонкие свои песни... Но вернемся из будущего в наше увековеченное ныне 12 апреля и сегодня, сейчас будем все вместе радоваться, все вместе ликовать и удивляться величию человеческого духа, мастерству человеческих рук, Родине, воспитывающей таких сыновей.

После длительного пребывания в историческом музее — холодном хранилище ценных, увлекательных документов прошлого – человек вышел на широкий, еще строящийся проспект, весь залитый весенним солнцем. Что он почувствует? Что поразит его? Его ослепит солнце и согреет весеннее тепло. Потянет пройтись светлых домов и заглянуть в них. Дорисовать в воображении контуры еще только заложенного здания, познакомиться, — нет, близко узнать людей, так энергично и слаженно работающих здесь. Подхваченный вихрем впечатлений, он будет спешить вперед и вперед, открывая для себя новые и новые краски, новые и новые детали, новые и новые сооружения. Потом, уже полюбив этот солнечный и шумный проспект, он повернет обратно, пристальный взгляд вберет и себя ранее не замеченные подробности, иногда, увы, портящие общую картину, затем... Я отлично сознаю условность, приблизительность всякой аналогии, но, пожалуй, в данном случае вернее всего смогу передать мое нынешнее состояние, прибегнув к ней. Вот уже два года, как я простился со своим родным Абаем, и с тех пор ни на день меня не оставляют думы о большом произведении о наших днях. Нужно ли объяснять, как сложен резкий переход от исторической тематики к тематике современной, как много приходится решать заново? Поначалу я почувствовал себя пленником ярких впечатлений, нечетких замыслов, не встречавшихся раньше трудностей. Кое в чем я разобрался, но все новые проблемы встают передо мной. Личные мои творческие поиски — я это знаю — лишь частица тех общих поисков, которые ведут сейчас почти все советские писатели, вдохновленные благородной целью обогатить нашу литературу произведениями о современности, образами героев нашего времени. Причастность к этому процессу дает художнику радость и силы, и желание узнать, какие направления, какие решения выбирают товарищи. Поэтому я, естественно, особенно чутко прислушиваюсь к голосу писателей и критиков, делящихся своими соображениями на этот счет. Искать и находить "истину для себя" мне помогают и те, чьи теоретические положения я принимаю, и те, с кем я согласиться не могу. Я, к примеру, не понимаю критиков, которые раздельно рассуждают о романе и о герое. Такое расчленение неестественно, потому что роман формируется героями, а герои формируют для себя среду романа. Я исхожу из этого единства - единства воплощения жизни через роман и его героев. Спорным мне представляется и деление романа на "роман-событие" и "роман-судьбу", как это делает К. Симонов1. Роман основывается на судьбах, которые складываются в событиях. Судьба всегда событийна, а события определяются судьбами. Лишь весьма условно можно говорить о судьбе и событии в романе как о разных категориях художественного полотна... Я надеюсь, что на страницах "Литературной газеты" развернется разговор о современном романе и современном герое. Он может быть очень плодотворным. Каждый писатель, который захочет присоединиться к нему, выскажется в известной мере субъективно, щедро поделится своими поисками и находками, своим опытом, своим методом овладения современным материалом, своим взглядом на героя. Конечно, эти суждения, как я представляю себе, вольются в тот широкий разговор о новых чертах советской литературы, который Георгий Марков2 предложил начать на страницах "Литературной газеты" в преддверии XXІІ съезда КПСС. Хотелось бы, чтобы этой задаче послужили и мои размышления. Идеалы, цели наши едины. Многообразие жизни советского общества рождает многообразие в решении — теоретическом и практическом — вопроса о том, каким должен быть современный роман и его герой. Чем скорее мы найдем убедительные и несхожие ответы на этот вопрос, чем ярче проявится при этом наше стилевое многоцветье, тем больше будет у нас причин гордиться зрелостью и богатством многонациональной советской литературы. Исходя из этого и не собираясь выводить всеобщие законы, я намерен поделиться своими взглядами, практикой, волнениями и трудностями — тем, что наполняет меня в настоящий период моей творческой жизни. Прошу заранее не судить меня строго за некоторые термины, обозначения, быть может, неприемлемые для литературоведов, но удобные для меня как чисто "рабочие", вспомогательные. Я работаю сейчас над романом о семилетке на материале одной из областей Казахстана. Мне хочется по возможности многостороннее отразить ее семилетний путь и развитие, комплекс задач, стоящих перед ней, показать решающие аспекты жизни области, и в связи с этим мои герои будут заниматься животноводством, хлопком, хозяйственным и культурным строительством. Первая часть романа, которую я заканчиваю, посвящена двум начальным годам семилетки, вторая часть — третьему ее году, третья - четвертому и последняя часть — завершающим годам семилетки. Одним словом, мой роман должен вместе с областью шагать по годам семилетки. В разных его частях будет отдано преимущество то одной, то другой жизненной сфере. Главные герои, как правило, из магистрального хода событий не выключаются, постоянно находятся в орбите основного действия. Когда определился замысел, я стал раздумывать над возможными способами его воплощения. И, прежде всего, естественно, обратился к собственной творческой практике, иначе говоря, за советом к самому себе. Что употребить на пользу из моей минувшей многолетней работы над "Путем Абая"? Что же взять, что уже освоено? Меня по-прежнему привлекает широкозахватный роман, объемлющий события целой исторической полосы. Чтобы показать прошлое степи и ее обитателей вместе с Абаем за полвека его жизни, я стремился дать картины действительности пятидесятилетнего периода истории казахского народа. Благородный образ моего героя Абая помогал мне обратиться по мере сил ко многим явлениям эпохи безвременья. Широкозахватный план и удачный выбор героя (исключительная личность: великий поэт, вдумчивый философ, народный заступник), который — хотел он этого или нет - был поставлен судьбой в такое положение, что пропускал через свою душу горести и радости современников и потому без конца получал "шишки" на свою голову, позволили мне рассказать о пути и борьбе казахского народа. Лично мне роман такого широкого плана кажется наиболее удобным и законным также при разработке современной темы. Правда, жизнь Казахстана шестидесятых годов несравненно богаче, многообразнее и сложнее жизни казахской степи в эпоху Абая, которую, кстати, тоже нельзя всеобъемлюще представить в одном произведении. Я не собираюсь отрицать, что и на очень малом можно раскрыть очень много. Пример тому — рассказ М. Шолохова "Судьба человека". Путь Андрея Соколова вбирает в себя путь целого народа. Однако, оставаясь верными этой прекрасной традиции, подаренной нам классиками, сейчас, когда мы раздумываем над художественным воплощением героя наших дней, нашей действительности, нам следует пытаться вырабатывать и новые традиции, смелее овладевать формой широкозахватного произведения. Большие пласты жизни можно поднять, лишь обратившись и к заводу, и к колхозу, и к учреждению, и к школе, и к целине, и к быту, и ко многим судьбам. Широкозахватный замысел диктует мне, в первую очередь, важность выбора определенного героя, необходимость вывести мое собственное определение героя нашего времени. В самом деле, какой он? Какова наиглавнейшая, наихарактернейшая черта его облика? Мне приходит на помощь высказывание Н.С. Хрущева из статьи "К новым успехам литературы и искусства", опубликованной в седьмом номере журнала "Коммунист": "Уже сейчас в облике передовых людей нашей страны видны черты человека коммунистического завтра. Эти черты все более проявляются и раскрываются в их мировоззрении, в повседневной трудовой общественной жизни, в быту... Превыше всего ставят они интересы общества". Здесь, на мой взгляд, определен облик человека 60-х годов, что несет он с собой в своем развитии, что передаст он людям последующих поколений. Наш современник — человек, которому есть дело до всего, человек, сердце которого чутко улавливает звуки мира. Его касается все — чем живет страна, чем живут друзья и враги, интересует все — политика, наука, искусство, трудовые успехи и срывы, борьба за коммунизм и против колониализма... В любой нашей победе — частичка души, искра сердца каждого советского труженика. Вот он какой! Мои излюбленные герои — деятели, государственно мыслящие люди (я имею в виду не ранг, а сознание!), строители коммунизма, жизнь которых заполняют разнообразнейшие волнения и заботы — заботы о детском садике и о социалистических обязательствах области по семилетке. Эти люди — труженики заводов, колхозов, райкомов, обкомов, совнархозов, покорители целины и т. д., и т. п. — своими руками делают историю и тем мне особенно милы и интересны. Один из главных моих героев3 — первый секретарь обкома, русский коммунист-ленинец. Партия посылает его в республику, имеющую немало особенностей, ему неизвестных. Он с трудом, с огромной отдачей сил разбирается в новой обстановке - ему помогает большой опыт государственной и партийной работы. Он прошел отличную школу жизни, наделившую его честным и отзывчивым сердцем, даром понимать и любить людей, сочувственно воспринимать их счастье, трагедии, смех и слезы. Мой герой — человек высокого интеллекта, носитель русской культуры. Ему есть дело до всего - и до искусства, литературы казахского народа, и до семейных отношений молодоженов, он оберегает любовь от старых обычаев и страдает до боли за чабанов, находящихся в тяжелейших условиях отгонного пастбища. Всего себя он посвящает тому, чтобы людям жилось лучше, чтобы люди становились выше, чище, душевно тоньше. Словом, это человек партии, выполняющий ее основную современную задачу — бороться "за счастье людей, за всемерное улучшение условий их материальной и духовной жизни, за расцвет всех способностей и дарований человека" (Н.С. Хрущев). О том, каким я вижу своего героя, можно рассказывать еще и еще, и сколько бы я ни рассказывал, вывод будет один: надо стремиться к созданию психологически многогранного масштабного образа, потому что советский человек шестидесятых годов именно такой. Хочу признаться, несмотря на свои немолодые уже годы, я живу теперь очень наполнено, тревожно и активно — и нее это благодаря моим новым героям. Познав их, я начинаю на значительные, а иногда и неприметные, казалось бы, факты, аспекты жизни смотреть своими глазами и вместе с тем глазами персонажей. Я словно приобретаю право не только чувствовать за себя и героев, не только доносить свое и их отношение к миру, но и действовать с двойной активностью, с удвоенной энергией. Мы становимся друзьями. Мои герои могут, — нет! — обязаны совершенствовать, исправлять, поддерживать то, к чему я, будучи литератором, не имею касательства непосредственного. Некоторые из них светлый оптимизм разумно сочетают с известным критицизмом, порой даже полезным скепсисом. Это помогает мне перенести в сферу их интересов волнующие, актуальные проблемы. К примеру, я давно обеспокоен проблемой строительства нашей столицы Алма-Аты. Казахстан не получил в наследство от прошлого такого города, как, скажем, Киев, а унаследовал лишь деревянно-саманную деревню. На наших глазах Алма-Ата застраивается бестолково, беспланово, безвкусно. Обидно за родной город, расположенный в исключительно благоприятных природных условиях, обидно за центр бескрайней и богатой республики. Его хочется видеть красивым, современным, архитектурно гармоничным, застроенным не кучами домов, а просторными прямыми улицами. Нетерпимы условия, в которых живут и трудятся чабаны и их семьи на отгонных пастбищах. Условия чрезвычайно плохи, их необходимо решительно изменить к лучшему. У нас в республике часто проходят совещания по животноводству, разгораются страстные споры о том, как увеличить поголовье скота, принимаются развернутые решения. А вот подумать о чабанах, о ликвидации диких, азиатских, уголков - без школ, книг и газет, без магазинов, бань и больниц, без сколько-нибудь терпимых жилищ, — об этом мы подумать никак не соберемся. Спасибо Н.С. Хрущеву, он быстро поставил этот вопрос у нас на совещании. Эти проблемы должны найти место в романе. А чтобы они не выглядели инородными в художественном произведении, я хочу, чтобы моих героев тревожило, волновало и то, как строится Алма-Ата, и то, как живут чабаны. Не только отражать действительность, но и вторгаться в нее, воздействовать на нее книгами, "которые воспитывали бы, — как пишет Н.С. Хрущев, — людей в духе коммунистических идеалов, пробуждали в них чувство восхищения всем замечательным и прекрасным в нашей социалистической действительности, рождали бы... желание следовать примеру положительных героев произведений и вызывали непримиримость ко всему антиобщественному, отрицательному в жизни" — такова миссия современного романа и его героев. Я не собираюсь выводить одни сильные, "масштабные" характеры: они, условно говоря, составляют костяк произведения. Однако нельзя представить себе живой, пульсирующий организм без плоти и крови. Роман должен иметь плоть и кровь, должен иметь горячее, подчас обжигающее дыхание. Как этого достичь? Насытить "организм" произведения лиризмом, поэзией, любовью, мечтами, драматическими столкновениями страстей и стремлений. И здесь "первую скрипку" у меня играют персонажи иного плана: девушки, юноши, старики, матери, ребятишки. Это им полностью отдают себя люди, которым есть дело до всего. Такую условную "классификацию" персонажей я, право же, произвожу лишь в статье. В романе — переплетение характеров, герои разных планов идут у меня рядом, их пути-дороги постоянно скрещиваются. Современная тема таит свои специфические трудности. Их, повторяю, масса, но характерны, по моему мнению, три. Я их просто назову. Предлагать какие-либо способы их преодолевания не буду, так как это может стать темой самостоятельной статьи. Жизнь стремительно развивается, общество неудержимо рвется вперед. В движении — прототипы героев, да и сам автор, особенно если он размахнулся на произведение, рассчитанное на ряд лет. Многое и многое меняется, одни явления и проблемы умирают, другие "закрепляются", переоцениваются ценности, пробивается новое. Как же отличить, распознать истинно современное от злободневно-однодневного, как побороть искушение (а иногда и неопытность) реагировать на наиболее броское, "шумное", поверхностное, поглощающее сегодня всеобщее внимание, обреченное завтра на столь же всеобщее забвение? Как сквозь обильную пену разглядеть бурный жизненный поток? Высоко воспитательное назначение литературы — писатель верный помощник партии. Эту свою миссию мы иногда рассматриваем чересчур однобоко, как задачу умиляться окружающим, обходить острые углы и жгучие проблемы. А ведь сама партия дает нам пример революционного реализма и мужества в подходе к действительности. Мы порой почему-то стыдимся дать волю мечте, крылатой мечте о желанном лучшем. Мы стесняемся громко, во всеуслышание отвергать вредное, отсталое, что еще наличествует в нашем бытии и сознании. И напрасно! Ведь мы мечтаем о совершенном мире и человеке, ведь мы критикуем во имя великого завтра. Как же избавиться от этого самогипноза, бескрылой робости? Разве может взволновать, увлечь читателя книга приземленная, "близорукая", не согретая прекрасной мечтой? И последнее. Многие мои герои — общественные и политические деятели. По ходу действия они выступают на собраниях, на конференциях, решают хозяйственные и политические вопросы. Как избежать чрезмерной публицистичности их речи? Как давать языковую характеристику? Они обязаны часто говорить деловито, официально и чтобы меня до конца поняли, употребляю выражение — "по газетному". Так вот, как перевести публицистичность в сферу чисто художественную? Быть может, чаще прибегать к психологическому портрету, внутреннему монологу, размышлениям этих героев "наедине с собой"?.. Я ловлю себя на мысли, что излишне и преждевременно разоткровенничался, — роман не написан, да и удастся ли он мне? Но потребность выговориться и сознание того, что мои волнения и тревоги будут разделены и найдут чуткий отклик, заставили меня быть откровенным. Нужно ли говорить, как мне была бы дорога такая же откровенность со стороны писателей и критиков. Их высказывания, их раздумья о современном романе, о герое я воспринял бы как доброе напутствие и добрый совет.

Жолдастар!

Өткен төрт күн, бүгін, міне, бесінші күн бойында біздің мәжілісіміз қазақ әдебиет ғылымының табыстарына, ізденулеріне, алдағы міндеттеріне арналған мол мәселелермен шұғылданды. Бұл жайларға үлкен бейіл мен көп көңіл бөлінді. Зор күш салып, еңбек еткен ғылымдық конференция бүгін, міне, осы мәжілісімізде бар жайды аяқтай баяндап, түйіндеу кезеңіне жетті. Бұл үлкен жиналысқа біздің барлық мәдениет майданындағы басшы жұртшылығымыз ойдағыдай аса жақсы көңіл бөлді. Соның айғағына осы жиналысқа қатысқан қадірлі қауым топтарының қатарын санап өтсек те жетерлік. Мәжілісімізге ұдайы қатысқан Қазақстан Ғылым академиясы қайраткерлерінің мол қатары болды. Республикадағы жазушы әдебиетшілер топтары, қазақ тілін зерттеуші ғалымдар, әдебиет тарихын зерттеуші ғалымдар мәжіліске ұдайы атсалысумен болды. Бұлардан бөлек әлеуметтік ғылымдар саласындағы қайраткер, көрнекті академиктер тегіс араласты. Республикамыздағы ғылым-мәдениет, ғылым-тәрбие орындарының, жалпы ағарту басшы орындарының ірі қайраткерлері және атақты ғылым ошақтары: университет, пединституттар, әйелдер педагогикалық институты оқытушылары да конференция ісіне толық қатысты. Қазақстан Жазушылар одағынан хатшы-басшы, аға жазушылар бұл конференцияға бастан-аяқ атсалысқан ойларымен, ақыл қосқан пікірлерімен ұдайы араласты. Барлық осы саналған кең көлемді мәдениет майданының азаматтары, құрметті өкілдері әдебиет мәселелерінің көбіне өз көзқарас, ой-пікірлерін айтумен елеулі үлес қосты. Конференцияның алдында тұрған проблемалық көп мәселелерге қалың жұртшылығымыздың көңіл бөліп, бейіл беруі осындайдан бір көрінсе, сонымен қатар айрықша атап, алғыспен айтып өтетін тағы бір жай бар. Ол - осы мәселелерімізге Қазақстан Орталық партия Комитетінің ерекше мән беруінде. Конференция мәжілістеріне Москвадан, одақтық республикалардан, облыстық білім-тәрбие орындарынан келген қонақтар қатысты. Қазақ әдебиеті жайынан елеулі пікірлер айтып жүрген одақтық Ғылым академиясы мен Жазушылар одағының көрнекті өкілдері де өз пікірлерін ортаға салып, жақсы көмек етісті. Осылар қатарында туысқан республикалардан келген бірнеше қадірлі қонақтарымыздың да пайдалы пікірлерін еске аламыз. Қатарларын осылай атап өткен жеке қайраткерлер мен арнаулы топтардың конференция жұмысына көрсеткен көмектері үшін осы мәжіліс атынан алғыс бейіл білдіреміз. Біздің конференциямызда күн тәртібі бойынша негізгі жеті баяндама, қосымша тоғыз баяндама тыңдалып өтті. Жарыссөзге жиырма сегіз адам қатысты. Осынша жұрттың қосылып еткен еңбегін жалпы қорыта айтқанда, ол ойдағыдай, жоғары дәрежеде, жақсы өтті деп айта аламыз. Конференция кезегі жеткен келелі мәселелерді дер кезінде ғылымдық сын, ғылымдық-теориялық қалыпта орнымен қоя білді. Бұдан былайғы шақтарда көп жайларды жауапты шешудің бет-бағдарын анықтады. Өткеннің мұраларына, ғылымдық еңбектерге қорытынды боларлық сынау, байлау пікірлер де аз айтылған жоқ. Осы белгілерге қарап та конференцияның ғылымдық дәрежесі жоғары сапада болды деп айта аламыз. Бұл конференцияның осылай болып өтуіне алдын ала негізгі бет нұсқап, идеялық басшылық міндеттер артқан және сол жөнде ұдайы көмектескен Қазақстан Орталық партия Комитетінің айрықша еңбегі болды. Конференциядағы сыншылық, ғылымдық жүйелік, әдебиет тарихтық мәселелерді алға қойғанда баяндамашылар да, жарыссөзге шығушылар да бір үлкен, зор тұрғыдан тарайтын пікірлер қозғады. Бұл нысана тұрғы КПСС-тің XX және XXІ съездерінің қаулы-қарарларына, ғылымдық-жүйелік негізгі нұсқауларына сүйенген негіздер болатын. Сол съездерде Ленин партиясының барлық ғылым саласында арнаған терең қорытынды байлаулары біздің де ғылымдық ізденулеріміздің өзекті арқауы, кең арнасы болды. Енді конференцияның нақтылы дәл деректі істерін еске ала келе, ең әуелі мынадай бір қорытынды айтар едік. Шақ шындық болса да, естіген мен білгенді жинақтай келе айтқанда, біз бұл бес күн ішінде ғасырлар бойына созылған қазақ әдебиеті тарихының үлкен көлін кезіп-кешіп өттік. Есте жоқ ескі, сонау арғы жырақ, жағасынан бүгінгі жақын жағасындағы жиегіне дейін мәжіліс кемесі жүзіп өтті дер едім. Бүкіл әдебиет тарихының ұзын өлке бойын алсақ, арғы бір жағасы "Қара Қыпшақ Қобыланды" болса, бергі шегі Ғ. Қайырбековке дейін бір жол тарттық. Және бір арғы жиегі ескі аңыз болса, бергі беті Т. Ахтанов пен Әбдіжәмілден аяқтадық. Осындай көл-дариядай ен дүниені бүкіл мәжіліс боп аралап, бойлап өткен жайымыз бар. Терең жәй болмаса да, қорытынды есебінде айта кетер осындай да бір шындық бары рас. Сондайлық мол мұхиттай әдебиет әлеміне, енді міне, қорытынды жасай қою да, әлбетте, оңай емес. Осы міндетті мен мойныма алсам да, қолымнан келе қояды деп анық сеніп, кірісіп тұрғам жоқ. Көңілдегі заңды күдік-қобалжумен кіріскелі тұрмын. Сол жөнде ең алдымен айта кетерім: конференцияда қаралған бар мәселе жөнінде және бар баяндамашылар мен жарыссөзде сөйлеушілердің ойларына тегіс түйін түйе сөйлеу мүмкін де емес екенін еске сала кетейін. Әрине, тек жалпы жайларды ғана қопсыта қозғап, желе жортып, көктей өтіп кетемін деп те тұрғаным жоқ. Тек алдын ала айтар бір өтініш: баяндамашылардың бәрінде болған орынды, дұрыс, даусыз жайларына тоқталмауға рұқсат етіңіздер. Олардың кемшіл соққан, олқы қалдырған немесе дұрыс айта алмаған жайларына ғана тоқтап өтуге тура келеді. Негізгі жеті баяндаманы алсақ, менің ойымша, бұлардың барлығы да жарамды еңбектер болды. Қазақ әдебиет тарихының арғы-бергі дәуірлерін зерттеу жолында барлығы да әрі оқытушы боп, әрі монографиялық еңбектер жазып жүрген жолдастар болғандықтан, баяндамаларында да өскелең еңбек етісті. Мысалы, советтік ғылым алдында тұрған міндеттер жайында Е. Ысмайыловтың баяндамасы көп күрделі жайларды жарамды түрде салмақты етіп қоя білді. Қанағаттанарлық түрде шешулер де айтты. Сол сияқты Қажым Жұмалиевтің де баяндамасы оның көп ойланып, көп толғанған тақырыптарға жауапты түрде талдау жасап жүргенін танытты. Қажым баяндамасының кейбір тұстары даулырақ болып, дәлелдеуді молырақ керек ететін жайлар болса, ол Есмағамбет баяндамасында да бар еді де, заңды жайлар еді. Н.С. Смирнова баяндамасы — ол кісімен екеуміздің академияда, фольклор бөлімінде бірге істеуімізге байланысты, менің де тікелей қатысым бар баяндама болатын. Бұл баяндама фольклор саласында, ғылым жолымен істеліп жүрген және істелейін деп отырған істердің программалық жайларын дұрыс таратып, дәл баяндап өтті деп ойлаймын. Көпшілікке ұнаған баяндаманың бірі — Бейсенбай Кенжебаев жолдастың баяндамасы болды. Ол баяндаманың өзіне тән, көбімізге соны, ерекше бір қорытындылары болғандықтан, сол тұсына аз тоқтап кетейін. Біздің әдебиет сияқты, көп туысқан әдебиеттердің жүріп өткен жолдарын, өну-даму әдістерін алғанда, орыс классик әдебиетінің өрісімен салғастыруға келмейтін, олқы, кемшіл жақтары мол екені мәлім ғой. Сол қатарда орыс әдебиетінің үздік бір ерекшелігін еске алайық. Профессор Благойдың1 "Орыс әдебиетінің ұлттық ерекшелігі" деген мақаласы шықты. Сонда революцияға дейін болған ерекшеліктер де мол саналады. Дүниежүзі әдебиетінің академиясы дерлік - орыс классик әдебиетінің зор бір қасиеті: XVІІІ ғасыр жарымынан бастап, бүкіл ХІХ ғасыр және XX ғасырдың басында ол — Россиядағы патшалық құрылысқа, абсолютизмге ұдайы оппозицияда болып келген. Сол классикалық әдебиеттің кейбір ірі өлшеуі мен мөлшерін атасақ, төрт қасиеті айқын аңғарылады. Ол әдебиет ең алдымен — халықтық, екінші — демократтық, үшінші -революцияшылдық, төртінші - реалистік сипаттарға ие болған. Бұл әдебиеттің осы аңғарын ойлай отыра қазақ әдебиетін шолсақ, әрине, бұнда Октябрь революциясына дейінгі шығармалардан революцияшылдық қасиетті көре алмаймыз. Әсіресе XX ғасырдың басында біздің әдебиет, Бейсенбай айтқанындай, революцияшылдық дәрежеге шынында да көтеріле алмаған. Бұл ретте Абайдан кейінгі дәуірдегі даму-өрлеу Шоқан, Ыбырай, Абай тұсындағы қазақ әдебиетінің жеткен өресіне жете қоймаған деуге болады. Әрине, бұл сынды шартты түрде айтамыз. Шоқан алпысыншы жылдардағы орыс әдебиетінің алдыңғы озғын, халықтық-демократиялық ой-өрісіне жеткен еді. Ыбырай мен Абай да өз дәуірлеріндегі орыс әдебиетіндегі демократияшыл халықтық озғын сана-эстетикаға молынан қол артқан болатын. Ал Торайғыров, Дөнентаев, Көбеев мұраларында бұлардың өз дәуіріндегі озғын ой-сананың үлкен сипаты — революцияшылдық қасиеттер табыла қоймайды. Россиядағы екі революцияның аралығында еңбек етсе де, Ұлы Октябрь революциясының туар шағына шендес тірлік-еңбек етіп жүрсе де, бұларда революция сарыны өз орнын таппады. Ал осы кездердегі Украина, Грузия, Армения, Латвия, Татар әдебиеттерінде таптық революцияшылдық ағымдар қазақ әдебиетінен әлдеқайда озғын еді. "Өзімдікі дегенде өгіз қара күшім бар" дейтін өзімшілдіктен аулақ болу шарт. "Квасной патриотизм" дейтін шалағай патриотизмнің де орны жоқ. Біздегінің де "бәрі жақсы, ойдағыдай" дей салу, тек шығарып салу, қанағат емес. XX ғасыр басындағы қазақ әдебиет шығармаларын көп зер салып, ізерлеп жүрген Бейсенбайдың баяндамасындағы қорытынды, жаңағыдай сын пікір өте орынды, дұрыс айтылған ой деп білемін. Бірақ Бейсенбай Қажым зерттеген дәуір турасында онымен дауласуда дұрыс пікір айта алған жоқ. Ол жөнде Қажым пікірлері әлдеқайда орындырақ. Ысқақ Дүйсенбаев өз баяндамасын "Қазақ ССР тарихына" сәйкестеп, көп сын мен талдау, баға беру мәселелерін дұрыс түйген сияқты. "Қазақ ССР тарихының" соңғы редакциясында XІX ғасырдың екінші жарымындағы көп күдікті адамдар — ақындар жөнінде тұжырымды, дәлелді сын бағалар айтылған еді. Ысқақ сол пікірлерді кеңейтіп, дәлелдей түсіп, болашақ зерттеулерге дұрыс бағыт сілтеді. Абайдан кейінгі дәуір жайында М.С. Сильченко баяндамасы да орынды, бағалы сөз болды. Зерттеушілерге көп көмек берерлік, ой саларлық сөз. Қазақ совет әдебиетіндегі жаңалық дәстүр жайындағы Мүсілім Базарбаевтың баяндамасы жалпы негіз жағынан жақсы зерттеу болып шықты. Тек мазмұн, идея жағына көңілді көбірек бөліп, өзі зерттеген дәуір шығармаларының көркемдік сипаттары жайынан аз талдау жасады. Жаңалық, дәстүр, түрде де мазмұнға сай неше алуан стильдік көркем ерекшеліктер, тың табыстар қосқан кездерді айқындап аша түсу керек еді. Бұл ретте республикалардағы съездерде және одақтық ІІІ съезде көп ірі жазушылар аузымен айтылған іргелі талаптарға көңіл бөлмеуге жол жоқ. Идеялық жаңалық пен көркемдік шеберлік жаңалығы қос өрімдей, біте қайнасқан түрде қатар бағалансын, ескерілсін дейді. Міне, осы жағынан алғанда М. Базарбаев баяндамасы кей тұстарында бір жақтылау болып шықты. Конференцияда біз бір топ қосымша баяндамалар тыңдадық. Бұлардың да көпшілігі дұрыс бағыттағы маңызды, пайдалы, келелі баяндамалар болды. Сонымен қатар осы баяндамалардың кейбіреулері едәуір кемшін, олқылық байқатты. Кейбірі біз өтіп кеткен, күйкі кейінгіге қарай қайта мегзеді, ескі аңызды қайталағандай болды. Қосымша баяндамалар ішінде жақсы шыққан баяндаманың бірі — Мырзабек Дүйсеновтің әдебиеттің теориялық мәселелеріне арналған сөзі. Бұнда тек қазақ әдебиеті емес, бүкіл одақтық туысқан әдебиеттер көлеміндегі жалпы жүйелік жайлар көбінше орынды, дұрыс талқыланды. "Дружба народов" журналында 1957 жылы бір жыл ұдайы талқыланған мәселе социалистік мазмұнға байланысты ұлттық түр жайлары еді. Бұның негізі біздің әдебиеттегі шеберлік жөніндегі талаптарға да саяды. Мырзабек Дүйсенов осы жөндерде көбінше дәл деректер келтіріп, ұтымды, қонымды сындар айтумен жүйелік мәселелердің кейбір негіздерін тап басып, дәл шешуге жақын келді. Тағы бір бағалы баяндама Мұхамеджан Қаратаев баяндамасы болды. Жалпы Мұхамеджанның зерттеулерінде орысша, қазақша тілде бірдей көңілдегідей салмақты, орнықты шығатын сыншыл алғырлық болады. Әрдайым алған тақырыбына оның терең бойлай тексере білетінін байқаймыз. Сол сияқты қазіргі баяндамасында да таразысы әділ, талабы батыл. Әрбір өлшеу-мөлшері орнықты, салмақты шыққан ой түйіндерін байқадық. Бұл сыншыл ойы өскен-піскен және сол ойын орамды тілмен, орынды бояумен сай етіп қалыптаған жақсы баяндама жасады. Отан соғысы кезіндегі қазақ поэзиясы жайында жайшылықта айтылып жүрген жайлардан гөрі соны, тың ойлар мен сындар қосып, Сағынғали Сейітов те бағалы баяндама жасады. Зәки Ахметовтың Шәңгерей мұрасы туралы жасаған зерттеуінде жан-жақты, кең көлемді, байыпты сын бар. Ақын мұрасының қайшылық қос қыртысы, екі қатар дүниесі кеңінен дәлелді, деректі боп ашылған да, сынмен қонымды болып талданған. Осы конференцияның жұмысына едәуір үлес қосқан бір баяндамашы Н. Қарашева2 деп айтуға болады. Тіл ғылымының маманы есебінде жақсы өсіп келе жатқан жас ғалымның бірі Н. Қарашева жолдас бұл күнге дейін толық айтылмай, ашылмай жүрген біраз бағалы жаңалықтар айтып берді. Рас, бұл баяндаманың тақырыбы "Айқап" журналы мен М. Сералин туралы болғандықтан, Нүсіпбеков Ақай жолдастың осы конференцияда айтып өткен аса орынды, салмақты ескертулерін бұдан кейінгі зерттеулерде ескермеуге болмайды. Менің көңіліме және көпшілікке де көп жайлары даулы көрінген ендігі бір үш қосымша баяндама болды. Бұлар: Шортанбай жайындағы Сәйділ Талжановтың3, Дулат жайындағы Ханғали Сүйіншәлиевтің4, Мәшһүр Жүсіп жайындағы Ісләм Жарылғаповтың5 баяндамалары. Осы сөздерге арналған ой-пікірлерді мен сәл кейінірек айтамын. Әзірше жарыссөзге қатысқан жолдастардың пікірлеріне тоқтап өтейік. Жарыссөзге шыққандар қатарында шынымен мазмұнды, маңызды ойлар таратып, конференцияның ісіне пайдалы көмегін тигізген, кейбір ғылымдық түйінді жайларды орынды түрде толықтыра түскен сөз — Мәлік Ғабдуллиннің сөзі болды. Мәлік көп уақыттан бері қазақ эпосын арнайы зерттеп және қазақтың ауызша әдебиет мұралары туралы жоғары дәрежелі мектепке арнап докторлық еңбек жазған. Ол — көп дайындығы бар зерттеушіміз. Сол тәжірибелері, зерттеу ойлары бүгінгі сөзінен жақсы көрінді. Ауыз әдебиетін зерттеу жөніне Мәлік ғылымдық жүйелік пайдалы ойлар, елеулі үлестер қосты. Экономика ғылымының көрнекті өкілі болудың үстіне, қазақ тілі мен әдебиетін арнаулы маман филологтан кем білмейтін Серғали Толыбеков6 сөзі де конференцияға көмек етерлік бағалы сөз болды деп білемін. Қазақ романдарына көптен сыншы ғалым есебінде көңіл бөліп жүрген, қазақ прозасы туралы диссертация қорғаған, қазақ әдебиетінің бұл жанрдағы жаңалықтарына әрдайым мазмұнды зерттеулер жасап жүрген Е.В. Лизунова жолдастың сөзі де конференция үшін аса бағалы сөздің бірі болды. Қазақ совет әдебиетінің ең алғашқы адымын, ұлтшылдықпен алысқан дәуірін лениндік эстетика жолымен зерттеп жүрген Т. Кәкішев7 жолдастың сөзі де әдебиет тарихын зерттеу жөніндегі бағалы, елеулі еңбек деп санаймын. Баяндамалардың кемшілік жақтарын сынап, кейбір олқылықтарын түзей толықтырған орынды пікірлерді Манап Хасенов8 айтты. Ауыз әдебиетіндегі "Шешендік сөздер" деп аталатын арнаулы бөлімді өзі зерттеп, нақтылы еңбектер жазып жүрген Балтабай Адамбаевтың9 осы жөндегі сөзін де керекті, дұрыс сөз деп санауға болады. Әдебиет — тілмен әдебиет. Сол тіл стиль түрінде әдебиет жүйесі мен тарихы көлемінде тексерілсе, осымен қатар тілдің бар заңы бойынша тіл ғылымының оқымыстылары зерттейтін дүние екені және мәлім. Біздегі тіл ғалымдарымыз қазақ әдебиетінің арғы-бергі мұраларын, үлгілерін ұдайы ізерлеп, зерттеумен өз ғылымдарының өрісін ұлғайта дамытып келеді. Сол еңбектерімен олар біздің егіз-қатар серігіміз дейміз. Әрдайым нық сүйесе, тізе қоса өсетін еңбектес сыңарымыз. Осы құрметті достарымыз — тілшілер қатарынан конференция үстінде екі адамның атын арнайы атап өтейік. Бұның бірі — барлық Қазақстандағы тіл ғалымдарының ағасы, үлкен ұстазы Ісмет Кеңесбаев, екіншісі — Абай "Қара сөздерінің" тіл ерекшеліктерін зерттеп, кандидаттық диссертация қорғағалы жүрген Рәбиға Сыздықова10 жолдас. Ісмет Кеңесбаевтың кешегі мәжіліс соңында едәуір күрделі мәселелерді тіл ғылыми тұрғысынан қорыта айтқан сөзі өте деректі, көп мәнді және қазақ әдебиетшілері үшін аса пайдалы, қымбат сөздер болды. Рәбиға Сыздықованың сөзіне конференцияға қатысушылар айрықша ырза болды деп санаймын. Оның сөзіндегі бір ерекшелік: тіл мамандары мен әдебиетшілерге қатар айтар орынды, кенеулі ойы бар және сол ойды таратып айта аларлық тіл құдіреті мейлінше жеткілікті екендігін аңғартты. Әрдайым қазақша, орысша сөйлейтін, ғылымдық зерттеу пікірлерінде өскен, піскен әйел ғалым бейнесін аңғарамыз. Филология ғылымында жүрген бірнеше елеулі, өскелең, анық ғалым аталатын әйел жолдастардың ішіндегі көрнекті қайраткеріміздің бірі — осы Рәбиға екендігі бұл конференция үстінде де айқын аңғарылды. Конференция басталар сәтте ең тұңғыш, кіріспе сөзді Қазақ ССР Ғылым академиясының вице-президенті Сақтаған Бәйішев жолдас бастаған еді. Мәжілістеріміздің алдында тұрған ғылымдық, жалпы идеялық негізді үлкен жайлар жөнінде сол кіріспе сөзде бағалы ескертулер жасалды. Әрқайсымызды конференция ісіне үлкен жауаптылықпен, ылғалды оймен қатысуға шақырып, мәні зор, өте бағалы жетекші көмек пікірлер айтты. Жалпы осы мәжіліс ісіне бастан-аяқ белсене қатысқан және кенеулі ойларын мезгілді көмек ретінде сарапқа салған қадірлі қонақтарымыз болды. Бұл жолдастардың сөздерінде тек көңілқостық-тілектестік пен жалпылаған жайлар ғана қозғалған жоқ. Конференция шешкелі отырған күрделі түйіндерге бұл жолдастар кәміл бойлап, мейлінше батыл араласты. Қиын күйлерді қоса талқыласып, әр мәселенің ішіне қанық адамдар қалпында кіре сөйледі. Мысалы, фольклор жөнінде Н.С. Смирнова жасаған баяндамаға профессор В.М. Сидельниковтың қосып айтқан нақтылы кеңес-мәслихаттары, ғылымдық зерттеушілік әдіс жолдары өте орынды болды. Бұл жөнінде ол кісі айтқан кеңестің бірқатары Горький атындағы Дүниежүзі әдебиет институтының ғылымдық іс тәжірибесінен туған, біздегі фольклор жайын зерттеу үшін аса керекті деректер болатын. Бұл сияқты кеңес-көмектің біздің тәжірибемізде программалық пайдасы бар бағалы жайлар. Қазақ совет әдебиетінің әр кездегі айнымас досы, әрі аударушы, әрі сыншы Зоя Сергеевна Кедринаның сөйлеген сөзінде де үлкен бағалы көмек ойлар болды. Қазақ әдебиетінің барлық мәселелеріне үлкен дос бейілмен тереңдей араласатын бұл жолдас, өз сөзінде жүйелік көп мәселелерді де еске жақсы салды. Әдебиеттік тарих мәселелерін де нақтылы таратты. Әсіресе біздің қазақ совет әдебиетінің табыстарын зерттеуде үлкен мүдделерін мәдениетті түрде тереңдеп сынай ұғынуда, Кедринаның таратып айтқан пікірлерінің өте бағалы мәндері мол. Осы қатарда қазақ әдебиетіне сіңіріп жүрген бағалы еңбегін арнай атап өтетін адамның бірі — біздің конференцияда ұзақ жақсы сөз сөйлеп шыққан профессор Михаил Иванович Фетисов. Бұл кісі өзінің докторлық диссертациясын да қазақ пен орыс арасындағы тарихтық, мәдениеттік қатынас-байланыс жөніне арнап қорғаған болатын. Сол тақырыптың ішінде Шоқанның орыс мәдениет-әдебиетіне қатынасын кең таратып зерттеген. Дүниежүзі әдебиеті институтының ұлттар әдебиеті бөлімінде қазірде де зор жауапты, кең көлемді ғылымдық қызмет атқаратын көрнекті зерттеушінің бірі — Фетисов жолдас. Ол бүкілодақтық әдебиеттер арасындағы қатынас-жалғасты да мол деректермен зерттеп жинап, жақсы таныған адам. Бұл кісінің біздің конференцияда айтқан пікірлерінде бүгінгі партиялық талапқа сай КПСС XXІ съезі қойған, Н.С. Хрущев жолдастың жазушылар алдына қойған ірі тарихтық талаптарынан туатын нақтылы жайлар аталды. Және сол проблемалар қазақ әдебиеті тарихын зерттеу жөніндегі бүгінгі конференцияның міндетіне байланысты өте орынды, ғылымдық-жүйелік түрде танытылды. Бұл үшін біз Фетисов жолдасқа айрықша алғыс айтамыз. Туысқан республикалардан келген З. Мамытбеков, А. Сайфуллаев12 жолдастардың пікірлерінде де біздің әдебиет зерттеушілері қатты ескеретін бағалы жайлар болды. Мысалы, Қырғызстан Тіл-әдебиет институтының тәжірибелерін еске ала отырып, Мамытбеков жолдас біздің зерттеушілерге бағалы кеңес берді. Қазақ әдебиетіндегі Шортанбай тәрізді Қырғызстанда Молда Қылыш мұрасы да аса даулы мәселе болған. Осыдан екі-үш жыл бұрын Молда Қылыш мұрасын зерттеп, сынап бағалауға арналған айрықша ғылымдық кеңестер болған. Шортанбаймен салыстыра тексеруге ұқсас келетін Молда Қылыштың өте үйлес сипатты жырлары бар. Сол қатарда "Зар заман" атты көп жырларын және "Зилзала" деген еңбегін атауға болады. Соңғы шығармасы 1911 жылы баспаға шыққан дидактикалық поэма болатын. Ол Жетісуда сол жылы болған апат — жер сілкінуге арналған мистикалық, діншілдік сарындағы шығарма. Молда Қылыштың бұлардан басқа "Чуй Баяны" деген бір мол шығармасы — Шу өзені бойында отырықшы болып еңбек еткен елдердің өнерлерін баяндаған пайдалы мұра. Одан басқа тамаша бағалы екі поэмасы: "Бүркіттің тойы", "Қанаттулар" деген шығармалар еді. Бұл соңғылары мықты мысқыл, сатира сарынында жазылған, шын бағалы мұралар болатын. Қырғызстандағы мәжілістерде Молда Қылыш мұрасынан жоғарыдағы "Зилзала" мен "Зар заман" атты шығармалардың көп қайшылықтарын ескеріп, кертартпалық мән-мүдделерін мінеп талдай келіп, ғылымдық кеңестер жарыққа шығармау керек деп қорытқан. А. Сайфуллаев жолдас шығыс классиктерінің көпшілігін бұрынғы біздің зерттеулерімізде тек "Шығыс" дейтін жалпылаған дерексіз, адрессіз санай беретіндікті сынады. Сондықтан жақын шығыс, соның ішінде өзіміздің туысқан тәжік әдебиетінің классиктері Рудаки, Фирдоуси, Хафиз, Саади, Насри-Хисроу мұраларын әр бөлек, өзіндік қасиеттерімен тану керек екенін дұрыс атап өтті. Бұл тұстан тек Гетенің ғана айтқанын еске алмай болмайды. Ол: "Фарсы тілінде жазған жеті ұлы ақын бар, соның ең нашары менен артық" демеп пе еді. Мүсілім Базарбаевтың сөзінде шығыс ақындарының өлең мұрасында кестешілдік көбірек делінген еді. Соған А. Сайфуллаев жолдас орынды жауап бере кетті. Тегінде, көп аузы үйренген жалпы шығыс әдебиетінің классиктеріне жаппай тарата айтылып жүрген "сын сөздерді" енді бұрынғыша жалпылай айта салуға болмайды. Туысқан тәжік поэзиясының совет дәуіріндегі өрлеу, даму жолдарын алып қарасақ, Лахутидің ізденулері өзіне бөлек. Көне жырлардың бейнелеу, өлшеу, ырғақ жағын өзгерте жүріп, ұлы дәстүрлерді, біздің заманның жаңалықтарын қосып, жаңғырта байыту жолында Мырза Тұрсын-заденің де көп табыстары бар. Сол жайларды біз мейлінше бағалаймыз. Олардың іздену тәжірибелерін тереңдеп тани түсіп, өз іздену жолымызда көмекке алып, керекке жаратамыз. Бұл қатарда және де қырғыз әдебиет тарихындағы тәрізді, тәжік әдебиетінің де табыстарын жалпы ортақ ұстазымыз орыс совет әдебиетінің табыстарымен тегіс салыстыра, талдай танитын боламыз. Осы тұрғыдан қарағанда, қонақ достарымыздың советтік шығыстағы әдебиеттерімізді ұдайы салыстыра, салғастыра тексерейік деген ұсыныстарын құп қабылдауымыз керек. Енді жоғарыда атап өткен кемшілік жайлары басымдау болды деген үш қосымша баяндамаға қайта оралайық. Шортанбай жайында С. Талжанов жолдас өрнек жағынан шешен тілді, орамды түрде талдау жасай алатынын байқатты. Оның баяндамасы, сыртқы стильдік сипатын алғанда, шешен тілмен жасалған баяндама. Бірақ сол баяндаманың негізгі мазмұнына қарағанда Шортанбайдың "мұрасын дұрыс бағалады, толық әділ сын берді" деп айта алмаймын. Бұл баяндама Шортанбайдың көпке мәлім кертартпа, қайшылығы мол мұраларын, сол қайшылықтарды атай отырып, ақтау жағына бейім болды. Әрбір сыннан арашалап, аршып алу жағы баса сөйленді. Ал анығында, Шортанбайдың бар көзқарасының бір ғана шыны бар емес пе еді. Ол — діншілдік, кертартпалық сарынға соғатын. Шортанбайлық көзқарастың түп қазығы, сарқып құяр сағасы қайсы десек, ол: "заман азды, бұл ақырзаман ғаламаты" дегенге саятын. Осы сияқты Ханғали Сүйіншәлиевтің Дулат турасындағы тексеруі де сыңаржақ боп шықты. Дулаттың идеялық тарихтық кертартпалығы, мін деп айтылып жүрген жайлардың бәрін баяндамашы бүркемелеп, көмескілей сөйледі. Көпке мәлім даулы, күдікті жерлердің бәрін де "әрі итеріп, бері жығып" дегендей бұлдырға соға берді. Айналып келіп Дулаттың құлап жатқан жерлерінде де құлағынан тартып, көтере беруге бой ұрды. Баяндамашының дәл осы жайын жарыссөзге шығып сөйлеген жолдастардың кейбірі әділ сынап өтті. Ол сындардың ішінде, әрине, кейде асыра кеткен, өзі де даулы жайлары болса да, жалпы баяндаманың негізгі арна нысанасын сынауы орынды болды деп білемін. Ханғали Сүйіншәлиевтің баяндамасы зерттеушінің баяндамасынан гөрі Дулат мұраларын баспаға ұсынып отырған баспасөздің авторы — комментатордың сөзіне ұқсады. Сыншылық жағынан гөрі "ұғындырушылық" жағы басым болған кезде осылай шықпасқа амал жоқ. Баптап, ептеп "өткізу" бұл конференцияның мақсаты емес, қайта сондай болған, бұрынғы жалпылама әдістермен алысу емес пе еді? Дәл осыған ұқсас жай Мәшһүр Жүсіп жөнінде сөйлеген Ісләм Жарылғаповтың баяндамасында да тап болды. Өзге жағын қоя тұрып, бәрінен де оқшау, одағай тұрған бір пікірге қарсы айтпасқа болмайды. Баяндамашының ол пікірі бойынша, Мәшһүр Жүсіп Россияға Қазақстанның еркімен қосылуын мақұлдап жырлаған тәрізді. Баяндамашының тағы бір оқшау, даулы ойы бойынша, Мәшһүр шығармаларында интернационалисттік сарын бар болып шықты. Солармен қатар, пантюркистік, панисламистік, діншілдік дегендердің ізі де жоқ тәрізді. "Орыс" деген сөзді Мәшһүр шығармасында "патша" деп қана ұғыну керек деп мәслихат бергісі келді. Жалпы орысқа қарсылық Мәшһүр мұрасында мүлде жоқ деп танытқысы келді. Осылай етіп, тарих тұрғысынан қарағанда, айқын мінді болатын жайларды ақтау, жеңілейте талдаудың түбі, баяндамашының ұғымы бойынша, Мәшһүрді түгел, тұтас демократияшылдық бағыттағы жазушы етіп шығарғандай. Мәшһүр мұрасында да патшалықтың отаршылдық саясатына байланысты сын наразылық сарындар болғанмен, оны бар басқа міндерінен ақтап алу, мақтап кіргізу конференцияның мақсатына үйлеспейді. Жалпы маркстік-лениндік әдебиеттану ғылымының қазақстандық зерттеушілерінің қазіргі талабы бұндай көзқарасты құптамайды. Біздің халық та, Отан да партиялық талапқа сай шынайы ғылымдық зерттеу жасауды біздің бәрімізге де шарт етеді. Мысалға Мәшһүрдегі пантюркистік дегеннің өзін алайық. Россиядағы мұсылман атаулыға пантюркистік үгітін таратқан Смағұл Гаспринскийдің "Таржиман" газетін үзбей оқитын ұдайы көп жылғы оқушысының бірі Мәшһүр болған. Ісләм "әпенді" деген сөзді дәлел еткісі келді. Мәшһүрдің айтып отырған әпендісін жас күнімде, бала кезімде мен де көргенмін. "Әпенді" деп қазақ ортасында бастарына сәлде орап, төрттен-бестен қосылып, күйлі ат, бүтін киім киіп, жайлаудан-жайлау, елден-ел аралап ақтап жүретін өзінше бір тоқ тіленші, жүргінші-қайыршыларды атайтын. Олар Ираннан, Ауғаннан, кейде Бұхар-Хиуадан, сол қатарда түріктен де келіп жүрген әншейін бір, елеусіз кезгендер болатын. Ел іші "әпенді" деген сөзді біреуді "жарымес", "жынды сүрей", "нақұрыс" деген мағынада мазақ, сықақ түрінде қолданатын. Мәшһүр жырындағы әпенді — тап осылар. Онда пантюркистікке қарсы, не соны сынаған негізгі көзқарасқа байланысты ешнәрсе жоқ. Мәшһүрде іздесең пантюркистікті де, панисламистікті де табуға болады. Бірақ ол жайлар бұнда Гаспринский тәрізді пантюркистерден програмдық бағыт, өріс алған ойлар емес десе бір сәрі. Ендігі бір өрескел сөз Мәшһүрге байланысты сөйлеген Әуелбек Қоңыратбаев13 сөзінен туды. Ол Ісләм Жарылғаповтың Мәшһүрдегі "орыс" деген сөз "патша" дегені деп айтылған ұшқары "комментарийге" одан да бетер, өрескел бір ұшқарылықты жалғады. "Бұдан былай "орыс" деген сөз келген өлең жолдарына "патша" деген сөз қойып, қолдан түзеп жіберейік" — дегенді айтты. Бұл не деген ұсыныс? Бұндай да ғылым сымақ бола ма екен? Осындай әсіре, асыра айтылған оқшау пікірлер, өте теріс ойлар, сөздер елемей, сынамай қоярлық жайлар емес. Өзі оқу құралдарын жазып жүрген ойлы сыншы адамымыздың бірі Кәрібаев Шайқы жолдастың да Мәшһүрді түгелдей ақтай сөйлеуі — мақтарлық емес. Ісләм мен Шайқы екеуіне де қатар айтылатын бір кінәміз бар. Бұлар осында Мәшһүрдің сыпайы қауым алдында ауызға алуға болмайтын нелер тұрпайы сөздерін мысалға келтірісіп, мәжілісті наразы етерлік мінездер көрсетті. Мәшһүрдің жазбаларына қарасаң, ол көп кезде кәдімгі бейпіл ауыз, тілі тәйтік, циник адам. Ал соның былапыт сөздерін осы конференцияда, осы трибунадан цитата түрінде келтіруде не қажеттік бар еді? Ол натурализмді "нәтурә" қалпында (Ісмет Кеңесбаевичтің тілімен айтқанда), "нә тура" күйінде қолдану - сол "нә тураның" өзі боп шықты. Алдымызда мынау отырған мәжіліс, осы өнерлі, мәдениетті асыл қауым қандай қадірлі, қандай сыпайы жұртшылығымыз! Осындай тыңдаушыларымыз алдында жаңағыдай жайларды бадырайтып, баттитып ауызға алу әдеттерін, тегі қатты сынауымыз керек, мүлде мансұқ етуіміз шарт. Менің талай байқағаным бар. Студенттер алдында лекция оқып тұрғанда Абайдан цитатта келтірсек, сонда Абай заманында онша тұрпайы көрінбеген "қатын" деген сөзді Абай өлеңдерінің қатарынан оқысақ, студенткалардың қызарып, қысылып төмен қарағанын көреміз. Соны байқағанда, жаңағы өлеңді оқығанымыз үшін өзіміз де қысыламыз. Жиналыстың "қыбын тауып, қышуын қандырамын" дегендей боп, өрескел сөздерді ынтыға, өршелене қолданудың ешбір жөні жоқ еді. Кейбір пікірлері оғаштау шыққан кісінің бірі - менің коллегам, өзім сияқты зерттеуші Белгібай Шалабаев14 жолдас. Ол әсіресе Ақылбекті қатарға қосамын деп қара терге түсуде оғат істеді. Және көршілес, туысқан шығыс елдерінің "халықтық дастан" аталатын "Сейфіл — Мәлік", "Таһир — Зуһра", "Шәкір — Шәкірат", "Жүсіп — Зылиха" тәрізді жырларының қатарына "Сал — Салды" қосуы да орынсыз болды. Бұл жыр — Мұхаммед пайғамбар мен оның шариярларының ісләм дінін тарату жолындағы барынша агрессивтік қантөгіс, діншіл озбырлық аңыздарды дәріптейтін шығарма. "Сал — Салды" халықтық дастандармен қатар атау ол дастандарға жаңылыс, жаңсақ бояу жағумен тең. Қожа Ахмет Йассауи туралы сөйлеген Оразалиев жолдастың сөзіне жауап ретінде айтарымыз: Йассауи сияқты адамдарды кітаби жазушылардың да қатарына кіргізуге мүлде болмайды. Йассауи ескі шағатай тілі деп аталатын, беріде, қазірде көне өзбек тілі деп аталып жүрген тілде жазған. Ол тарихқа кірсе, тек өзбек әдебиет тарихына кірер еді. Бірақ мұрасының залалды мистикалық діншілдік, кертартпалық санасы себепті өзбек тарихынан да шығарып тасталған. Бір кезде оны өзбек ұлтшылдары әдебиет тарихына кіргізе бастаса да, кейінгі маркстік-лениндік әдебиеттану негізі бойынша өзбек ғалымдары Йассауиді, жоғарыда айтқандай, әдебиет тарихынан мүлде өшірген. Бірақ сіздің жаңағы айтқаныңыздан бізге керекті бір жай Шортанбай турасынан еске келеді. Тегі, Шортанбайдың түп-тамырын сіз анық нұсқағандайсыз. Ол шынында да сол Йассауиден бері қарай шұбыра келетін "ақырзаманшылар" әулетінен болатын. Зар заманшыл Молда Қылыш қалдырған кейбір шығармалар Кердері Әубәкірдің көп "зарнамасы", беріректе Софы Аллаяр, әріректе Сүлеймен Бақырғани, Мәшірап болып отырып, сатылап сонау XІІІ ғасырда өлген, кейін "Әзірет сұлтан" аталатын Қожахмет Йассауиге барып тірелетін. Сөйтіп, қорыта келгенде, жарыссөзде сөйлеушілердің біразының сөзінде әдебиет тарихында болған адамдардың, мұралардың дәл бағасын партиялық-лениндік тұрғыдан қатал сынап, дәл берудің орнына, қорғаштау сияқты мінездер көрініп қалды. Кей жерлердің кемшіліктерін жетілту, жетімсізін бүркеуге дейін тақаған кісілер болды. Сол не үшін қажет еді, жолдастар?! Біздің бүгінгі конференциямыз баяғы молдалар айтатын "мақшар таразысы" ма еді? "Айтылды — шешілді, кесілді — өлді" дегендей жанталас кімге керек? Тегінде, дәл қазір қазақ әдебиеті тарихының бар мәселелерін бірден шешіп-кесіп қоймаймыз, қоя алмаймыз да. Конференцияға бірқатар мәселелер өздерінің барлық қайшылықтары, қиындықтарымен орынды қойылды. Келешекте сол жайлары терең зерттеліп, тексеріліп, кейбір мәселелері әлі де зерттеле түсіп, кейіндеп барып анықтап шешіледі. Біздің барлық ойларымыздың, ізденулеріміздің ұстаз басшысы — партия талабы. Ал XX—XXІ съезд ер қарарлары біздің бәрімізден де осы әдебиет мәселесіндей мәдениет майданының көп күрделі, қайшылықты жайларын кең талғауды, терең талдауды талап етеді. Бірталай жайларды әлі де ілгеріде зерттей көреміз, тани түсеміз дейтініміз сондықтан. Сол себепті кейбір ескерткіштер, кейбір ақындар жайындағы мәселелерді "әлі де ойлануды шарт ететін мәселе" деп неге қарамаймыз? Жарылғапов жолдас — тілге шебер, көрнекті еңбектері бар өзі ойшы, сыншы адам. Бірақ ол әдебиет мәселесіне ұдайы шұғылданған зерттеуші емес, одан гөрі айтқыш, алғыр журналистік машығы басым адам. Сондықтан да ол жетпіс бес жасқа келіп өлген Мәшһүрдің елу-алпыс жылдай мезгілге соғатын ақындығын біртұтас, бір-ақ кездің жалғыз-ақ бітім-тұлғалы шығармасындай бағалады. Ал Мәшһүрдің ұзақ өміріндей шығармалық жолының да талай-талай кезеңдері болған. Ол кейде патшалықты жақтаса, кейде халықтық сарынға да жақындаған. 1905 жылғы патшаның манифесінен үміт етіп сөйлеген кезі де бар. Бұл тарихтық, заңды жайлар, бұндай кездерін мінеудің қажеті жоқ. Осындай тарихтық әдебиеттік фактілерді талдап шешкенде, әрине, тек өзіміздегі белгілі өлеңнің тілін, тапқырлығын ұнатқан сырт сезім, эмоционалдық түсінікпен талдауымыз дұрыс емес. Бүгін ғылымдық мәселенің барлығы да анық лениндік принципте бағаланып, талданып, сынала шешіліп отырған шақта біздің конференциямызда жүйелік әдебиеттік мәселелерді бар міндеттердің асылы деп, негізді партиялық қалыпта шешу керек. КПСС XXІ съезінде бұл жөнінде жауапты басшы адамдардың кейбірінің аузымен айтылған бір шындықты ұдайы есте тұтуымыз керек. Сол сөзде шығыстық республикаларда тарихты зерттеу мен бағалауда бірыңғай ағын (единый поток) әдісі әлі түгел жойылған жөндеген. Солай болып, жаңағы жоғарыда айтқандардан ұзамай, әрі сондай пікірлерге жол бере берсек, біздің әдебиеттану ғылымымыз тағы да қырқыншы жылдардың ішіндегі көпшілігіміз жіберген қателіктерге тағы да қайта соғар еді. Шортанбай, Мұрат, Дулаттардың бәрі бірдей "анау ақауы", "мынау кемшіні", ол-пұл міні бола тұрса да, "жақсы ақын" дейтін болсақ, тағы да бірыңғай ағым-арнасына түсеміз. Ал бұған бізге тарих та, партия да бірде-бір рұқсат етпейді. Солары шексіз дұрыс, ол біздің ғылымның ырысы. "Қазақ ССР тарихының" соңғы редакциясында Бұхар, Мұрат, Шортанбай, Дулат және сол Мәшһүр туралы айтылған көп тұжырымды пікірлерді естеріңізге салып өтейік ("Қазақ ССР тарихынан" орыс тілінде бірнеше үзінділер оқиды). Міне, осы айтқандарға қарасақ, "Қазақ ССР тарихының" жалпы әдебиет мұралары туралы жазылған бөлімдері әдебиет тарихын жасаушы біздерге үлкен сеп-көмегін жасап отыр. Тарихта бұрын бізге бағасы айқын емес, даулы деп жүрген ескерткіштердің, адамдардың көбі өз бағасын дәл алған. "Қазақ ССР тарихының" соңғы редакциясын басқарған жауапты тарихшылар мен үлкен әдебиетшілер болды. Мысалы, әдебиет мәселелерін бағалап шешуге С.Мұқанов сияқты жазушы, Е. Ысмайылов, І. Кеңесбаев сияқты филология ғалымдары, С. Покровский15, А. Нүсіпбеков, В. Шахматов16 тәрізді тарихшылар, экономика ғылымының өкілі С. Бәйішев, жазушылардан және М. Әуезов қатысып жазысты. Бірталай жылдар бойы ақылдасумен, талқылау кеңеспен жасалған бұл тарихтық еңбекті ең әуелі Қазақстан Орталық партия Комитеті, жалпы алғанда, дұрыс еңбек деп бағалады. Бүкіл Одақ көлемінде зор беделі бар "Коммунист" журналы тәрізді үлкен таразы, беделді баспа орнының бетінде біздің тарихтың бірінші томы жалпы жақсы бағаланды. Әсіресе мәдениет бөлімі айрықша аталып, құнды бөлімдер деп саналды. Олай болса, ендігі әдебиет тарихының бірнеше күрделі, күдікті мәселелерін осы тарихпен үйлес-үндес шешуіміз керек. Әрине, сонымен қатар ескертетініміз, бұл тарих әдебиет тарихы емес, әлі көп көлемді, мол түйінді нақтылы әдебиет тарихының өзі шешетін проблемаларының баршасын әдебиет тарихшылары тікелей өз міндеті есебінде ілгері қарай дамытып, зерттей беру шарт. Ал енді конференцияда нақтылы қандай проблемалық мәселелер қойылды? Олар қалай шешілді? — дегенге келетін болсақ, тарихтық хронологиялық ретімен ең алдымен ауыз әдебиетін еске алайық. Бұл жөнде Н.С. Смирнова жолдастың баяндамасында сыналған нақтылы ұсыныстар орынды. Ол қатарда даулы жайлар жоқ. Конференция алдағы іс, міндет қатарында сол ұсыныстарды қабылдауға, нықтауға болады деп санаймын. Сол себепті бұл жайға көп тоқтамаймын. Мәліктің пікіріне байланысты бір ғана елеулі үлкен жайды ескерте кетейін. Тегі, қазақтағы батырлар жырлары бұдан былай Қазақстан тарихы көлемінде де өз дәуірлерін таба тексерілуі керек. Әзірше біз қазақ батырлар жырларын қазақ халқының жалпы тарихынан сыртқары алып, шын тарихқа жанастырмай талдап жүрміз. Қазіргі шақта біздің Одақтағы советтік әдебиет ғылымы эпостарды тексергенде, орыс халқының батырлар жыры сияқты етіп, Европа елдерінің батырлар жырларын да маркстік-лениндік әдебиеттану тұрғысынан талдайды. Сол жөнде француз, испан, англосакс, герман, кельт, скандинав елдерінің батырлар жырларын да біздің советтік ғылым сол елдердің көне тарихтық дәуірлерімен жалғастыра талдайды. Феодал ізі жаңа туып келе жатқан, рушылдық қалып ыдыраған кездің шығармаларын бір қатарда талдаса, феодализмнің күшейген кезінде, клерикальдық сарындар басымдаған кездерде туған эпостарды өзіне бөлек сынап, талдап таниды. Ісләм Жарылғапов жолдастың "клерикальдық сарын капиталистік-буржуаздық дәуірде ғана, бертінде туады" дегені дұрыс емес. Француз ескі эпосын алсақ, Карловингский эпос Карл Великий дәуіріндегі тарихтық жайлардан туған VІІІ ғасырдағы оқиғалардың өзіне діншілдік (клерикальдық) сарынды мейлінше қосады. Карлдың батырларын кейінгі X—XІ ғасырда сарациндерге, мұсылмандарға қарсы арналған "Крест жорығының" идея-мазмұндарымен толықтырады. Қазақ ауыз әдебиетінде діндік сарын рушылдық дәуірдің біте бастап, феодалдық құрылыстың алғашқы қалпы туа бастаған кездерінде көрінеді. Дау-дүдәмалы көп ақындар, ескерткіштер қазақ әдебиеті тарихы көлемінде XVІІІ ғасырдың, XІX ғасырдың және XX ғасыр басының мұралары. Бұл дәуірлер ескерткіштері жөнінде мықты ұсталатын жүйелік, ғылымдық, тарихтық негізде бір ғана жол бар. Ол, ең алдымен, бірыңғай ағымды жоюға арналған және әдебиеттану ғылымында маркстік-лениндік ғылымға толық тура келетін тарихтық-диалектикалық негізді қолдану. Бұл үшін тексерілетін ақындарды бір-бірімен салғастыра, біріне-бірін қарсы қоя талдау мақұл. Сол арқылы кертартпа ақындардың көп сыр-сипатын аша тексеру қажет болады. Мысалы, Шоқан мұраларын тексергенде, Шортанбайды сол Шоқан айтқан озғын пікірлердің қарсы, ерсі жағы ретінде кертартпа қараңғы фон есебінде алу керек. Шоқанның: Бұхардан, Қазаннан оқыған молдасымақтар қазақ халқының сыншыл сау санасын шырмауға, бұзуға айналды дегені түгелімен сол Шортанбай жырында тұрған жоқ па? Сол сияқты Дулат мұрасын тексергенде, оны жаңағыдай, Алтынсарин шығармаларына қарсы, ерсі бітімді ескерткіштер ретінде, кертартпа сырларын аша тексеруге болады. Абайды зерттегенде Мұрат шығармасын қарсы қойып, салғастыра отырып, бар қос қыртысын, қайшылығын, ерсілігін түгел ашуға болады. Шәңгерей жайында сөз болғанда гимназия бітірген, орыс тілін, әдебиетін өзі оқып түспеген ақын ретінде тексеру жөн. Өзі орыс дворяндарының Семар губерниясындағы тізіміне тіркелген оқымысты ақын. Сол Шәңгерей Пушкинді, Некрасовты біле тұра, оларша жырламай, өзінің Еділ бойындағы ордасында отырып алып, дворян усадьбасында дарашылдық күйде жырлаған Фет, Тютчевке еліктемей ме! Олар көбелектің ұшқынын, қарлығаштың қонғанын, көңілдің бұлдыр елесін зауық етсе, Шәңгерей қосаяқтың құмдағы ізін шабыт еткен жоқ па?! Өмір үшін, халқының күнделік тірлігі үшін зар-шер шегіп, жырлар жазған Абайды сол Мұрат, Дулат, кейде Шәңгерейге де диалектикалық отрицание ретінде қарсы қоя зерттеу ғылымдық анық, дұрыс жол емес пе? Бұхар жыраудың өзін әшкерелейтін де көпшілік бұқара сын сөздерін табуға болады. Мол үлгі, мысалдар толып жатыр. Билерге қарсы, сол феодалдар, билер езгісінде болған бұқара-халық не деген? Жемқор билер жайындағы елдің сыны да, ащы-зәрлі шыны да халық шығарған нақыл-мақалдарға, өлеңдерге көп іздерін қалдырған болатын. Бір ғана мысалды естеріңізге салайын.

деген жоқ па сол халық.

Бұхар сияқты билер жайында халық айтқан осындай сындардың саны да көп, соларға себеп болған тарихтық шындық та мол. Егер Бұхар мұрасын зерттеу жайы ВУЗ программасына кіретін болса, осындай жайларды Бұхар шығармаларына қарсы қоя, қатар тексеру мейлінше мақұл болады. Алмажан сияқты қазақ әйелінің ханға қарсы сөйлеген сөздерін, қаралы әйелдің Кеңгірбайдай биге қарсы арнаған сөздерін, Абылай баласы Бопы төреге Найманның сыншы-бұқара халқы "парақор" деп мазақ, мысқыл жырлар тудырғанын мықты мысал етіп, пайдалану керек. Сол тәрізді XX ғасыр басына келгенде де Сұлтанмахмұтты тек жеке тексермей, Сәбит Дөнентаев, Сералинді тек өз беттерімен ғана тексеріп қоймай, Мәшһүрді осылармен салғастыру ретінде сынай талдаса, оның діншілдік, ескішілдік жақтары жақсы ашылмас па еді?! Ұлттық тар көлемдік, кертартпа феодалдық, діншілдік сананың бұның мұрасынан танылатын шындықтарын Сұлтанмахмұттың жаңашыл демократтық жайларын ашумен және де әшкерелей түсуге болар еді. Осы аталған проблемалардың бәрін де жоғарыда біз еске салған КПСС XXІ съезі атаған бірыңғай ағым әдістерін біздің әдебиетті тексеру ғылымымыздан жою үшін қолдану керек. Ғылымдық диалектикалық мықты негіз осы деп тану қажет, шарт деп білеміз. Енді қай ақынның мұрасын қай дәрежеде, қай түрде бастыру, тексеру керек дейміз? Конференция осы сұрауға жауап бергенде барлық әдебиет мұраларын үш қатарға бөлсе дұрыс болатын тәрізді. Бұның бірінші тобы орта мектепте оқуға жарарлық ақындар шығармалары болады да, бұлардың еңбектері көпшілікке таратуға тұрарлық, баспа жүзінде кең орын алатын еңбектер болады. Біздің орта мектеп программасында соңғы жылдарда, мысалы, XІX ғасыр көлемінде бес-алты-ақ адамның басы көрініп тұр. Ал сол XІX ғасырда орта мектепке кірерлік Сүйінбай, Шөже тәрізді айтыс ақындары бар. Әнші-ақындар тобы да аз емес. Жеке Шәңгерей тәрізді ақындардың да шығармаларынан таңдап, талдап алып, орта мектепке кіргізерлік жөн бар. Бұл саналған топтар көпшілікке таратуға және орта мектепке кіргізуге болатын құралдарды құрайды. Екінші топ - XІX ғасырдағы даулы деген адамдар жайында болғанда, бұлардың біразын орта мектеп емес, тек жоғары дәрежелі оқу орындарының көлемінде ғана, қайшылығын аша, жоғарыдағы аталған диалектикалық әдіспен зерттеуге болады. Ал үшінші топ ақын-жазушылар - жоғары оқу орындарының программасына да кірмейтін, шығармалары көпшілікке бастырылып таратылмайтын кертартпа реакцияшыл ақындар болды. Бұларға тек арнаулы үлкен монографиялар ішінде ғана теріс бағытты мұралар мысалы есебінде, сыншылдықпен әшкерелей баға беру шарт болады. Кейбір ақындар мұралары жөнінде тағы бір алуан дүдәмал, даулы жай бар. Мысалы, сондай күдіктің көбі Мәшһүр атымен байланысты. Мәшһүр өзінен соң қалдырған қолжазба — "Мес", "Қара кітап" дейтін қалың қолжазбаларында өз шығармаларымен халықтық немесе өзге алдыңғы ақындар, шешендер қалдырған сөздердің араларын жіктемеген. Сол себепті өз сөзі қайсы, өзгенікі қайсы, ол қалай аталған деген жайларды әрдайым ізерлеп, анықтап қана айырып алу шарт. Сол және Мәшһүр қолжазбаларында оңай емес, қиын да жұмыс болады. Ал өз шығармаларын былай қойып, басы ашық ескі үлгілерді жазып алып, біздің дәуірге жеткізген еңбек Мәшһүрде мол екенін және де естен шығармау керек. Сондықтан қазақ ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетінің ғылымдық бір саласы историография бөлімінде Мәшһүрдің ол түрдегі еңбегіне әрдайым орынды баға берілу шарт. Қазақ совет әдебиетін жүйелік, ғылымдық проблемалары бойынша зерттеу жөнінде және біраз ойларды конференция қозғаған түрде топтап, түйіндеп көрейік. Қазақ совет әдебиеті — Ұлы Октябрь революциясынан бастап азаттық алған еліміздің социалистік мәдениетінің үлкен бір саласы, тарихтық ұлы табыс айғағы. Ол әдебиет Ленин партиясының идеялық майдандағы үлкен сенімді құралы, көмекшісі деп танылады. Советтік әдебиетіміздің бүкілодақтық совет әдебиетіне тән төрт түрлі негізгі ерекшелігі бары мәлім. Ең әуелі, бұл - революцияшыл, екінші — интернационалдық, үшінші — халықтық, төртінші - социалистік мазмұнды, ұлттық түрі бар көп ұлттық әдебиет. Қазақ совет әдебиетін зерттеуші ғалымдарымыздың өздері айтқандай және Фетисов жолдас атап өткендей, біздегі бар олқылық өз әдебиетіміздің жеке үлгілерін, кейде тұтас қатарын өзге туысқан елдердің советтік әдебиетімен байланыс-жалғасы жағынан салыстыра тексермей жүрміз. Біздің әдебиеттің кейбір көрнекті үлгілерін орыс классикалық әдебиетінің және совет әдебиетінің үлгілерімен салғастыра тексеруіміз де үлкен шарт! Көптен бергі тексерулерімізде ауыздағы жеңіл әдетке айналғандай, жалпылай айтылатын бір шындық бойынша Маяковскийдің Сәбитке, Тайырға еткен әсері бар дейміз. Горькийден Ғабит, Сәбит, тағы басқалар үйренген, әсер алған дей жүреміз. Бірақ осы жайларды ғылымдық дәрежеде нақтылап, анықтап, тереңдей зерттеу жасаған еңбек жоқ. Жалғыз совет әдебиет классиктері емес, орыстың революциядан бұрынғы классикалық әдебиетінің өзінен де үлгі-өнеге алған, анық көп салалы, көп сатылы "қарға тамырлы" дегендей байланыстар барлығы да даусыз. Мысалы, Құнанбай мен Абай арасындағы, әке мен бала шалғайлық тартысы деген тақырыпты алсақ, бұл жайды М. Әуезов қана тапқан жоқ. Әріректе И. Тургеневтің "Әкелер мен балалар" романы, беріректе Достоевскийдің "Ағайынды Карамазовтары" бар емес пе еді? Әке мен балалар арасындағы қайшылық өрши келіп, ширатыла, шұбатыла барып Ф. Достоевскийде баланың әкені өлтіру шытырманына соғатын. Құнанбай Федор Карамазов болмасын, Абай да Карамазовтың балаларының бірі емес. Бірақ бұнда да әкенің баланы жою ойы туғаны анық қой. Құнанбайдың Абайға теріс батасын беріп, қарғап-сілеуі — өз баласы Абайға "сен өл, жоғал" деген ниет емес пе еді? Бұл күй де бір алуан зерттеулер тақырыбы болуға жарарлық. Ал одан беріде көп ұлтты туысқан әдебиеттер үлгілерін алып, қазақ жазушыларының шығармаларымен салғастыра бастасақ, сан алуан терең проблемалық, жүйелік, шынайы қызық жалғас жайлар ашылар еді. Осы проблеманы сөз ете бастаумен қатар қазақ, әдебиетші, сыншыларының, әсіресе әдебиет ғалымдарының туысқан елдер әдебиет үлгілерін көп зерттеп, оқымайтынын үлкен кемшілік деп атап өтер едім. Қырғыз, өзбек, түрікмен, қарақалпақ, татар, башқұрт сияқты ұлт республикаларының тілдері біздің тілмен туыстас болғандықтан, солардың көп шығармаларын өз тілдерінде оқып-білу өте қажет. Түпнұсқасынан оқу өзбек, түрікмен тілінен оқығанда сәл қиындау болса да, біраз еңбектену соңында ұғына оқып кету қиындыққа түспес еді. Сөйтіп алты-жеті тілдегі әдебиет нұсқаларын өзді-өзінің түпнұсқасының тілінде оқи білу қазақ әдебиетшілеріне өз мамандығын ақтайтын сапа қосар еді. Біздің филология қатарындағы мамандығымыздың аты тек "казахология" емес (қазақты тану ғана емес), филологияның бір саласы — бір тілдес елдердің әдебиеттерін түгел зерттеу емес пе! Сол өз мамандығымыз талап еткен дәрежеге көтеріле білейік. Ендігі бір күрделі мәселе — қазақ совет әдебиеті көлемінде социалистік реализм мәселелері көркем түр: шеберлік жөнінде қалай шешіліп келеді? Осы жөнде де жүйелі проблемалық тексеру, топшылау қажет. Бұл жайда әрбір көркем шығарманың социалистік реализм әдісімен жазылған сипаты ретінде ұлттық, спецификалық ерекшеліктерін анықтай талдау шарт екенін ескертеміз. Біздің әдебиетіміздің ұлы Одақ әдебиетіне қосатын тың үлесі, жарқын жаңалығы дегенді айтқанда, осы жаңағы аталған тың, соны ерекшеліктерін еске аламыз. Сол тың үлестерді қосу шама-шарқына қарай, ұлы совет әдебиетінің одақтық қазынасына біздің әдебиет қосқан бағалы сапаны танытамыз. Біздің шығармаларымыздың социалистік реализм қасиеттерін ұлттық түрдегі шеберлікпен туыстыра, өрлете білген өнерін аңғартамыз. Қазір бүкіл Одақ көлемінде әдебиет жүйесінің проблемалық жайларын сөйлегенде, шығармаларды тек тақырыптық идеялық жағынан тексеру сыңаржақ, шап-шағын талдау болады деп танылады. Биыл ІІІ съезді ашарда К. Фединнің сөйлеген сөзінде бұл жайлар анық, дұрыс аталған. Орталық партия Комитетінің совет жазушыларының ІІІ съезіне арнаған хатында және жазушылар съезінің Орталық Комитетке жазған жауап хатында да идея мен шеберлік талаптарын біртұтас, бір дәрежедегі талаптар ретінде атасқан. Осымен шеберлік ерекшеліктер әр шығарманың сырын, нәрін ашуда сыншылар мен зерттеушілердің алдында ерекше міндет екенін ұдайы есте тұту шарт. Ал ұлттық специфика мәселесін түсінудің әр түрі бар екенін және есте айқын сақтау керек. Егер ұлттық специфичны ерекшелік дегенде, өзге ерекшелік жоқтай, өз әдебиетінің ғана бөлекше жаралған өзгеге бітпес артықшылығы, елден ерекше дара үздік бітімі деп қарайтын болсақ, онда бұл мәселені ұлтшылдыққа айналдырамыз. Ол идеялық-ғылымдық дұрыс жол емес, консервативтік қияс жол болар еді. Ал маркстік-лениндік ғылым жолымен қарағанда, мазмұны социалистік, түрі ұлттық мәдениет жайы айтылғанда, ең әуелі Лениннің мәдениетті идеологиялық категория деп түсінгенін есте сақтау шарт. Идеологиялық болса, ол ең алдымен таптық категория болады. Сондықтан да Ленин әр мәдениетте екі мәдениет болады деген. Сталиннің анықтауында да мәдениет кең мағынада алынған. Ол ұғымға мектеп те, баспасөз де түгел қосылады. Әрине, мектеп атаулыны алсақ, олардағы оқылатын ғылымдар негізінде бір мазмұнды болған шақта, әрбір ұлт мектептерінің айырмасы әсіресе тілінде болатыны, тіл түрдің ең үлкен, ең айқын белгісі екені даусыз. Одақ көлеміндегі көп ұлттар тілдерінде шығатын кезекті баспасөзді — прессаны алсақ та, олардағы айырмыстардың ең зоры тіл екені тағы да даусыз. Әдебиет те негізінде сол аталған мәдениет қатарының бір саласы болумен қатар, бұған эстетикалық сыр-сипатынан туатын тағы бірнеше айқын ерекшеліктер қосылады. Мұнда жалғыз ғана тіл емес, соның үстіне бөлекше үлкен орын бар бірнеше анықтаулар мен түсініктер қосылады. Мысалы, қазақ поэзиясы - он бір буынды силлабикалық, орыс поэзиясы — лепті-лепсіз буындарға бағынатын тоникалық, француз поэзиясы — силлабикалық, араб поэзиясы — ұзақ созылатын мәтті-мәтсіз буындар метрикалық өлшеуіне бағынады. Бұл аталған бір ғана мысалдан әдебиет ерекшеліктері өзіне бөлек тұрақты түр, үлгі-өрнектер заңдарын ескеруді қажет ететінін көреміз. Әдебиеттік ұлттық түр мәселесінің бір іргелі үлкен мәні — стильде. Теңеу тілі, әр алуан көркемдік шеберлікпен келетін сөз кестесі түгел құрала келіп, жазу стилін қалыптайды. Әдебиеттік ұлттық ерекшеліктер жайын атағанда, тіл бұл стильдің өзі емес, құралы, қоры ғана. Екінші бір үлкен мәселе стиль — сөздік, ақындық теңеу, кесте мағынасынан басқа екінші мағынаны және тудырады. Ол - ұлттық мінез, бейне жасаудың стилі. Міне, ұлттық түрдің жайына ауысқанда осындай ірі белгілер тілден гөрі артығырақ орын бар, өзгеше сипат есепті болатын жайлар бар. Стиль мәселесі жөнінде біздің конференцияда Мырзабек Дүйсенов бұрынғы тілдегі теңеудің ұлттық стиль ретіндегі мәселелерін аша келіп, бүгінгі әдебиеттік стильдің даму процестерін атай сөйлейді. Тегінде, социалистік революция тұрғысынан қарағанда, ұлттық ерекшелікті ұдайы бір қалыпта тұратын, айнымайтын күй деп қарауға болмайды. Оның көп жайлары ұдайы қозғалыс, өзгерісте болатын диалектикалық процесс деп тануымыз керек. Әрбір даму үстінде әдебиет шеберлігі ілгерілеп, үдей түседі де, өзінен бұрынғы ұлттық дәстүрдің бар жақсысын пайдалана отырып, соған тың жаңалықтар, игі үлгілер қосып, үдете, өсіре береді. Бірақ осы жайға байланысты тағы бірнеше ерекше күйді атай кетуіміз қажет. Ол — ұлттық бейне, характер турасындағы ойлар. Кедрина жолдас ұлттық бейне мәселесін жазушының шығарушылық психологиясына байланыстыра шешу керек деді. Мен өзім де осы пікірді түгел қостайтын адаммын. Сталиннің анықтауында ұлттық түрге тіл, экономикалық, жағдай, жер бірлігі, психологиялық қалпы — әрбір ұлттың ұлттық түр дейтін жайларын танытады деген. Социалистік дәуірдегі жазушының революциялық психологиясы өз халқының революциялық психологиясымен біте қайнасқан бірлікте. Халқымен оның еңбегі, аңсаған арманы, ішкі сезімінен туған жүрек сыры, шыншыл үні мүлде бірге. Сондықтан да совет жыршысы қай тілде жазса да, сол тілде сөйлейтін социалистік ұлтының жан тілін жар етеді дейміз. Олай болса, ұлттық психология мен сол социалистік ұлт жазушысының шығарушылық психологиясы арасындағы байланысты ашып отырып зерттегенде, осы өзгешеліктерден туған әдебиеттік шығармадағы ұлттық бейненің сырын, сипатын айқын тануға болады. Жоғарыда атағанымыздай, ұлттық бейне, стиль — теңеу қалпында өзі де екі түрлі дедік. Сөздегі теңеулер стильдік бейнелер системасын құрайды. Сондықтан мал баққан көшпелі елдің өмірі, бар тіршілігі қазақ ақын-жазушыларының сөздік, ақындық стилінде теңеудің сол бұрынғы болмыс, реальный қорынан алады. Сол негізді жаңалық қосып молайтып, өзгертіп, жаңа өмір реальный қорымен байытады. Тілдегі стиль дегеннің осындай ерекшелігі және де мықты ескерілуі шарт. Енді бір алуан жай адам бейнесі жөнінде. Оның ең ерекше бітім-тұлғасы ішкі психологиялық бітімінде. Сол психологияны халықтық психологиямен нық байланыстырып, шебер терең талдау жасап ашқанда, маркстік-лениндік тұрғыдан дұрыс түсінік жасауға болады. Осы аталғандай әр алуан ерекшеліктер біздің туысқан елдеріміздің әр әдебиетінде бола тұрса да, бұлардың бәрін көп түрлі, біртұтас мазмұнды туысқан әдебиеттер ететін жиын қасиеті тағы бар. Социалистік дәуірдегі революцияшыл жазушылардың әр ұлт тілінде шығарма тудыруымен қатар, бәрі бірігіп интернационалдық бағытта еңбек етуі — ұлттық ерекшеліктердің бар сипатын бастайды, билейді. Социалистік әдебиеттердің мазмұны мен идеясындағы революцияшылдық ең үлкен сипат болғанда, ұлттық түр сол әдебиеттердің қосымша байытушы қасиет-сипаттары есебінде болады. Жүйелік мәселелерді осыдан әрі қарай апара түссек, әрбір жеке шығарманың жеке ерекшеліктеріне үңіле бойлау шарт болар еді. Ұлттық бейне (характер) әр шығарманың ішінде әртүрлі болады, ол қайталамайды. Өйткені шығарушылық психология өзі де әр шығарма тұсында өзгеріп, үдеп отыратын психология. Ол өз айналасындағы тірліктің, болмыстың және қоғам өмірінің өзгеруіне, өрлеуіне байланысты өзгеріп отырады. Жазушыдағы көңіл-күйдің өзі де ортасының мәдениет тіршілігіне, өндіріс еңбек табысына байланысты алған сезім мен неше алуан тірлік берген қуат-нәрден құралып қалыптасады. Осылайша талдағанда эстетикалық ерекшелік дегеніміз тіл ғана емес, кең мағынада алынған ұлттық стиль болады. Ол өзі ұлттық бейне ретінде — адам, екінші ұлттық сөздік шеберлік ретінде — ақындық стиль болады. Осындай түсінікпен жазушының шығарушылық еңбек жолын бірнеше саты деп түсіну керек. Ол ең алдымен өмірді тану, білуге міндетті. Сол өмір болмысын алғашқы кезекте жазушы логикалық ұғым тілімен ғана түсіне таниды. Өмірді танымай, танығанын іштей меңгеріп алмай, жазушының шығарушылық шабыты тумайды. Лениндік ұлы партияның талабын жазушыларға терең оймен жеткізген Н.С. Хрущев жолдас талап-мәслихатында жазушы өмірмен тығыз байланысты болсын деген пікірде анық ұстаздық, басшы қамқорлық талаптар бар. Жеке жазушы өмірмен байланыса отырып, сол өмірді терең тани отырып, жазушылық еңбекке кіріседі. Алғашқы сатыда ол, көбінше, ынталы зерттеуші қалпында болады. Осыдан кейін туатын екінші сатыда жазушы еңбегі сол ақылмен, біліммен танығанын суретпен бейнелеуге ауысады. Ұлттық әдебиеттік ерекшеліктерді осыларға қоса тани талдау - шығарушылық күрделі процесті тану болады. Сол жайлары түгел ашылғанда ғана, әрбір тілде жазылған әдебиеттік көркем шығарманың бүкілодақтық табыс ретіндегі асыл сипаттары ашыла түседі. Көп өрнекті, көп нақысты бауырлас әдебиеттер қатарлары ұлы одақтық әдебиет қазынасына сан саладан сондайлық көп сымбатты сипат қосады. Алдағы міндеттеріміздің бірі есебінде, қазақ совет әдебиетінің очеркін бүкіл оқушысына ойдағыдай толықтырып, аяқтап шығуымыз керек. Бұл іске одақтық академияның, дүниежүзі әдебиеті институтының тікелей көмегі тимекші. Қосылған еңбек нәтижесінде, орыс тілінде қазақ совет әдебиетінің очеркін жаңа редакциямен шығару шарт. Әрбір туысқан совет әдебиеттері жөніндегі очерктер жазылып болған соң, бүкіл совет әдебиетінің біртұтас тарихын жазу міндеті бүкіл советтік әдебиеттану ғылымының алдында тұрған үлкен мақсаттың бірі болмақ. Қазақ әдебиет тарихының үлкен проблемаларын атағанда, совет әдебиетінің дәуірін зерттеу ең зор, ең қадірлі ғылымдық міндет екенін баса айту керек. Арнаулы үлкен монографиялар, мысалы, қазақтың романдарын, пьесаларын тереңдеп, кең түрде зерттеуге арналу керек. Бұның бір зор себебі, өткеннен қалған мұра атаулы қазақ әдебиетінде шақ кәне. Сол Бұхар, Шортанбай, Дулат, Мұрат дейтін ақындардың бар шығармаларын бір араға жинап келіп, таразыға салғанда, бір ғана Қасым Аманжолов ақынның шығармалар көлеміне жетпейді. Тек көлемі ғана емес, мазмұны жағынан әсіресе солай. Халықтық санасының биіктік сипатымен, революцияшыл бағытымен, көркемдік қасиетімен, қысқасы, шартарап шарттарымен солай болған Қасым басым емес пе? Болып өткен ұлы мазмұнды партия съездері совет жазушылары үшін бүгінгі күн тақырыбына шығарма жазуды қасиетті міндет деп атап отыр. Сол міндет қазақ әдебиетінің советтік дәуірін айрықша зерттеу ретінде, әдебиетті зерттеуші ғалымдарға да арналған ардақты міндет болады. Зерттеу ісіміз, тіл ғылымы мен әдебиеттану ғылымы көлемінде, қазақ совет әдебиетінің бүгінгі татымды табыстарын зерттеуге арналу қажет. Жеке жазушылар туралы монография жазғанда, С. Сейфуллин, Б. Майлин, І. Жансүгіровтердің мұраларын тереңдеп, сапалы түрде саралап зерттеу шарт. Осымен қатар, жоғарыда аталғандай, бүгінгі әдебиетіміздегі өскелең үлкен жанрларға да арналған мол монографиялық зерттеулер туу керек. Туысқан елдермен байланыс, жалғас жайларды салыстыра тексергенде, мына төмендегідей үйірім-үйірім тақырыптарды күрделі, қызықты зерттеулер ретінде атап өтер едік. Мысалы, Горькийдің өз өмірі жөніндегі әңгімелерінен бастап, Садриддин Айнидің "Бұхарасын", Сәбиттің "Өмір мектебін", Ұлық-заденің "Біздің өмір таңы" деген романдарын өзара салыстыра талдауға болар еді. 1916 жылға арналған шығармаларды туысқан елдер әдебиеттерінен іріктеп салыстырғанда, Берді Кербабаевтың "Айғытлы адым" романын, Сәбит Мұқановтың "Ботагөз" романын Айбектің "Құтлұғ қан", Аалы Тоқамбаевтың "Қанды жылдар" романымен салыстыра тексеруге болады. Тарихтық романдар қатарында Айбек жазған "Науаи" романы, Ахмет Файзи жазған "Тоқай" романы және "Абай жолы" романы қатар салыстыра тексеруге, тергеуге көп деректер берер еді. Ғабит Мүсіреповтің, Ғабиден Мұстафиннің Қарағанды көмір кені жөніндегі романдары мен Мехти Гусейннің "Апшерон" романын Асхад Мұхтардың өзбек әйелдері арасынан жұмысшы табы туғанын көрсететін "Апа-сіңлілер" романымен салыстыра тексеруге болады. Бабаевскийдің "Алтын жұлдызды жігіт" романына жалғастыра, салыстыра Түгелбайдың "Біздің заманның кісілері", Айбектің "Алтын вадидан шабадалар" романын, Башировтың "Намыс", Мұстафиннің "Миллионер" романдарын және Ата Каушутовтың "Көпеттағдың итәгіндә" деген романын тағы да кең салыстырып зерттеуге болар еді. Дәл соңғы жылдарда табысқа масайған колхоз бастығының жайында жазылған бірнеше елеулі қызық шығармалар бар. Ол қазақтағы Әбділда Тәжібаевтың "Жалғыз ағаш орман емес" пьесасы, Абдулла Қаххардың "Зымыран құс" ("Птичка-невеличка"), Мирза Ибрагимовтың "Сулар тоғысуы" атты романдарының көп жайларын қызық талдап, салыстыра тексеріп шығуға болады. Қазіргі ең соңы және көп республикаларымызға ортақ қадірлі тыңды игеру тақырыбына арналған шығармалар да көп. Бұл жөнде өзбек әдебиеті көлемінде Шараф Рашидовтың "Жеңгендер" және "Дауылдан кейін" деген романдары едәуір елеулі баға алып жүр. Қазақстанда бұл тақырыпқа жазылған очерктер, әңгімелер бар. Орыс, қазақ жазушылары Қазақстан әдебиеті көлемінде түгел атсалысып жүрген қазіргі күннің ең асыл тақырыбының бірі осы. Бұл тақырыпты біз ұлы жетіжылдық жоспар жайын көркем түрде суреттеген кезде партияның зор талаптарына сай етіп, көркем түрде жырлауға міндеттіміз. Ендеше, осы тақырыпқа бірнеше туысқан елдер тілдерінде туған шығармаларды тағы да толық салыстыра тексеру шарт. Поэзия жанрына келсек, біздегі Тайыр, Әбділда, Хамит, Қалижан тәжірибелерінен басталған поэмалар үлгісін Тұрсын-заде, Ғафур Ғұлам, Самед Вургун, Аалы Тоқамбаев, Алыкүл Осмонов, Жомарт Бөкенбаев шығармаларымен салыстыра тексеру де үлкен, жемісті нәтижелер берер еді. Міне, осындай зерттеулерді жүргізу үшін біздің әдебиетші-сыншы ғалымдарымыз, жоғарыда айтқандай, одақтық елдер тілдеріндегі өздеріне оңай, түсінікті болатын тілдердегі шығармаларды түпнұсқасында өзді-өз тілінде оқып талдау керек. Бұл жөнде украин, белорус және орыс әдебиетін зерттейтін сыншы-ғалымдардың біздер үлгі етерлік жақсы дәстүрлері бар. Олар сол үш тілдегі шығармаларды өзді-өз тілінде мейлінше ұғына оқуды өздерінің ғалымдық зерттеушілік шарт міндеті деп санайды. Осы жөнінен ойласақ, қазақ зерттеушілеріне қырғыз тілін түсіну оңай-ақ. Рас, сөздік қорда қырғыз тілінің қазақ тілінен көп өзгешелігі бар екені рас, бірақ қырғыз тілінің үлкен сөздігі жарыққа шықты. Қырғыз үшін қазақ тілінің жалпы сөздік қорында да жеке түсініксіз сөздер болады. Бұған орай қазақ тілінің де неше алуан сөздіктері туды, соларды мол пайдалану шарт. Осы сияқты өзбек тілінің сөздігін ала отырып, бүгінгі өзбек әдебиетінің асыл нұсқасын оқып, танып кету соншалық қиын емес. Менің ойымша, осы конференция қазақ әдебиетін зерттеуші-сыншы ғалымдарымызға туысқан республикалардың бізге жақын тілдерін жақсы білуді орынды талап етіп қою керек. Қазақ әдебиеті тарихы деген ғылым — біздің барлық мәдениетіміз тәрізді жас ғылым. Осында отырған көбіміздің жас кезімізде бұл ғылым басталар-басталмас қалыпта еді. Революциядан бұрынғы кез-кезеңдерін алсақ, онда қазақ әдебиеті мұраларын әдебиеттану ғылымы жолымен зерттеу жұмысы мүлде басталған жоқ-ты. Бұрынғы еңбектердің бәрі де деректер, ескерткіштер атаулыны жинау үстінде болатын. Ал, міне, бүгін "Қазақ әдебиеті тарихы" деген келелі, ұзақ сөрелі әдебиеттану ғылымы туғанын көреміз. Әуелі орта мектепке арнаулы сабақ болып кірген қазақ әдебиеті жөніндегі ілім-білім енді жоғары дәрежелі мектепте әр сала болып, бірнеше жылдар бойына созылған ғылымдық курстар ретінде оқылатын, зерттелетін болды. XІX—XX ғасыр әдебиеттерінің, совет әдебиетінің кейбір тараулары университет пен институттарда арнаулы спецкурс ретінде де оқылып жүр. Сан алуан зерттеу, монографиялар жалпы әдебиет тарихтарымен қоса сол жаңа ғылымның қатарын күшейтіп, дамыта қосылып жатыр. Адам саны жағынан алғанда да, қазақ әдебиетін орта мектептер мен ВУЗ-дарда оқытатын маман оқытушылардың және ғылым дәрежелері бар ғалым әдебиетшілердің мол отрядын жасап алдық. Біздің әдебиетіміздің өскендігін, сол өсу жолында көп жас күштердің қоса тәрбиеленіп, талантты топтар құралып келе жатқанын өзіміз ғана емес, орыс әдебиетінің беделді сыншылары, ғалымдары да айтып, бағалап жүр. Солайша тілектес достарымыздың аузымен айтылып жүрген талассыз табыстарымыз аз емес. Кемшіліктері бола тұрса да, біздің әдебиеттану ғылымымыз жыл санап даусыз өсіп келеді деп айта аламыз. Жоғарыда мен біздің баяндамашылардың көпшілігінің баяндамалары қанағаттанарлық, тәуір сапада шыққан баяндамалар болды дедім. Бірақ, сонымен қатар анық ғылымдық, жүйелік зор талаптар партия мен халқымыз қойып отырған өскелең тілектер тұрғысынан қарағанда, сол баяндамалардың да тереңдік сапасы ойдағыдай зор болды деп айта алмаймыз. Көпшілік баяндамалар біздің ғалымдарымыздың университет пен институттарда оқып жүрген лекциялары немесе оқта-текте жасайтын кейбір баяндамаларының шамасынан оншалық ұзап кеткен жоқ. Сол қатарда Есмағамбет пен Қажымның жасаған баяндамалары да бұлардың бар мүмкіншілігін барынша мол көрсеткен, кең өрісін кенеулі түрде ашқан баяндама деп танымаймын. Екеуінің де өз талаптарына сай ғылымдық өскелең ойларын-нәрін, бойдағы барын көрсете алған баяндамалар деп бағалау қиын. Рас, ол жолдастар қырық минуттық, бір сағаттық сөздің ішінде қаншалықты терең бойлауға болады дейтін шығар. Бірақ, анығында, жүйелі, терең қамтылған ғылымдық ойлар әзір тұрған шақта сол аз уақыттың ішінде де көп жүйелі ойлар жотасын көрсетуге болар еді. Қорыта келе айтарым: ұлы ұстазымыз Коммунистік партияның сенімін, баршамыздың алдымызға XXІ съезд қойған міндетін біздің әдебиетіміз де және оны зерттейтін ғылымымыз да өздерінің ойдағыдай өсіп-өркендеуімен ақтауы шарт. Әдебиеттің өсуіне әдебиет жөніндегі ғылым көмекші, себепші болсын. Партияның әдебиетке қойған озғын талабы бүгінгі өмірді сапалы көркем сипатта суреттеу болса, әдебиет сыны мен әдебиет зерттеу ғылымы сол жөнде әр табыс пен кемшілікті айқын терең ашумен жалпы әдебиеттік құрылысқа мол араласу шарт. Тегінде, ешуақытта жазушы жөнінде жазушы монография, зерттеу жазбайды. Кей жерлерде кейбір шығармалар туралы кей жазушылар өздерінің көзқарас бағаларын айта кететіні болмаса, жазушының үлкенді-кішілі еңбегі, еңбек жолы туралы өзге жазушы күрделі еңбек жазып танытқан емес. Мысалы, Толстойды Салтыков-Щедрин әдебиет ғылымы сыны үшін еңбек жазып танытқан жоқ. Әдебиет ғылымы мен жалпы оқушы жұртшылыққа Толстойды толық танытқан Лениннің сын пікірлері болды. Гогольді Тургенев танытқан жоқ, Белинский түсіндірді. Сөйтіп, тарихта жазушыны сыншы мен әдебиет тарихшысы түсіндіреді. Әдебиетіміздің үлкенді-кішілі табыстарын сол табыс-келіс ретінде талдап, саралап, жұртшылығымызға танытып беру, дәл бағасымен әділ таразымен өлшеп айырып беру — сыншылар мен әдебиетші жолдастар, сіздердің міндеттеріңіз! Кейде әдебиетке партия, Отан, халқымыз қойған талабын ескертіп, бағыт сілтеу, алға қарай жол тарту, атсалысу — сіздердің міндетіңіз. Осымен қатар, тағы бір еске сала кететін жай бар. Әдебиет нұсқалары туралы сын жазғанда шебер, шешен тілмен жазу керек. Жазушыдан шеберлік қасиетін, өнерін орынды талап еткен шақтарыңызда, сіздерден жазушы да өнерлі, өнегелі шебер тілмен жазылған орамды, алғыр, шешен сынды талап етеді. Орта мектеп мұғалімдеріне, жоғары оқу орындарының оқу құралдарына, студент атаулыға жалпы қазақ әдебиетінің жайын ынтамен оқитын қалың көпшілік, мәдениетті, талабы зор оқушыларымызға сіздердің сын тілдеріңізден де ауысатын үлгі-өрнек, нәр-нақыс мол болу шарт. Әдебиет сапасы өсу үшін көмектескен шақтарыңызда, негізгі талаптар тұсында батыл ойлар басым болсын. Жаңа туатын шығармаларға зор талаптар қойып, әділ таразы боларлық өзі талғағыш, өзі негізді терең әділ сын басшымыз болсын. Көңіл ажарға қарау, сылай-сипай сөйлеу, кемшілікті кешіргіш, қалған көңілшектік аралас бітімшіл, көмпіс сын бұдан былайға болмауы керек. Осы айтқанның бәрі де қазіргі сыншы әдебиетшілеріміздің жат санайтын мінездері болсын! Ал халқымызға бүгінгі әдебиетіміз туралы, бұрынғы мұралар туралы партиялық талапқа сай ғылымның сапалы нәрін беру біздің ең қадірлі міндетіміз болсын. Сол үшін КПСС XXІ съезі бар ғылымдардың алдына қойған зор тарихтық міндет-талаптарды, халқымызды шынайы ырза қыларлық сапада ада қылайық деп шақырамын!

Бір халықтан емес, тілегі бір, мүддесі бір туысқан сан халықтан сомдалған совет қауымы, тек бүгінгі сәулетті өмірде ғана өткендегі мен қазіргінің, қазіргі мен болашақтың рухани мұраларына, сол мұралардың өшпес жұлдыздары Пушкин, Науаи, Абай сындас тарихи қайраткерлеріне бірден-бір әділ де адал бағасын беріп отыр. Абай өзінің кіршіксіз ақжүрегін тебіренткен сансыз ойларын тамаша шығармалары мен жалынды жырларының бетіне маржандай төгілдірді, оның әрбір бетінен, әрбір жолынан, әрбір сөзінен бізге соншама ыстық, соншама жақын леп естіледі, ол леп өткен заманның, кешегі тәркі дүниенің соққан тынысы болса да, бізге түсінікті, жүрегімізге қонымды Абай лебі, Абай үні, Абай тынысы — заман тынысы, халық үні. Бүгін ол үн біздің де үнімізге қосылып, жаңғырып, жаңа өріс алып тұр. Кешегі сағымша өткен бұлдыр заманның буалдыр желегін түріп тастап, дәл өзімізбен бірге тілдесіп, болашаққа қадам басып Абай да сайға тұр. Біздің көп тілді, бір үнді даусымыздың ішінде Абайдың да дауысы, тамаша үні естілгендей. Бұл Абайдың жаңа өмірі, жаңа өмір дәуірінің басталуы, ол бізбен де, біздің ұрпақтарымызбен де берік қол ұстасып болашаққа, бақытқа толы ұлы заманға қадам басады, оған күмән жоқ.

деп, төрелігін өзі шешкен Абай бүгін жарқын бейнесімен де, жалынды жырымен де бізбен бірге жасасып келеді. Мыңдаған қазақ, орыс, басқа ұлттың жастары байтақ өмірде Абайдың тамаша әндерін радиода, сахнада, кең жайлауда мал шетінде, ұлы құрылыстың іргетасында шырқатып салады, жүрек қылын шерткен тамылжыған өлеңдерін тамсана оқиды. Бұл тек әсем әнге еліктеу ғана немесе әсем сөзге сүйсіну ғана емес. Еңбек иесінің күні кеше ғана сахара даласындағы қайғы-зарын, қорғансыз әйел мұңын таниды ол саздан. Білім еңбек, теңдік, достық туралы еңбекші елдің көкейкесті арманын сезінеді. Осындай жарқын, ізгі тілектің көлеңкесінде ошағандай қаулаған күншілдік, мақтангөйлік, жалақорлық, жалқаулықты шенеген сынды көреді. Ұлы орыс мәдениетіне шақырғаны, алтыбақан алауыздық кезде бірлікке, халықтар достығына мегзеген идеясы жастар жүрегіне қонады. Демек, Абай жырларын бүгінгі ұрпақ бар санасымен сүйіп айтады. Ұлы ақынның осы мұрасы туған халқы үшін сан рет басылса да, сарқылмайды. Оған себеп — туған елін, өскен жерін Абай қаншама сүйсе, қаншама оның оты мен суына түсіп, күңіреніп, тебіренген болса, бүгін елі де оны соншама құрметтеп, әлпештеп сүйіп отыр. Біз мақтануымызға да болады, өйткені Абай өзінің заманы мен замандасынан көрмеген сый құрметті бізден, өзі баулыған ұрпағынан көрді, көзі тірісінде жетпеген арманына бүгін жетті. Абай мұрасы ұрпақтан ұрпаққа, ғасырдан ғасырға өтпек, ол басылған сайын жаңа қырланған алмаздай нұрланып, жарқырап, жасарып, нұр төге бермек. Табиғаттың көркін ендіретін орман көктем сайын жасарып, шешек атып әлемге шырай беріп тұрмай ма! Сусыз жерге, ауасыз жерге орман өсе ме, олар жоқ жерде орман да жоқ, гүл де жоқ, семіп, кеуіп, қурап қалмақ. Сол сияқты Абайдың поэзиясын суарып, жасартып туратын ауа нәрлі бұлақ — туған халқы, көп тілді — бір сырлы совет елі, өлеңдері басылған сайын Абай да көктемгі ормандай жасара бермек. Ал халық бар жерде, оның адал перзенттері де мәңгі жасамақ. Міне, Абайдың өзі көзден таса болса да, сөзі көңілге ыстық көрінетіні содан. Ұлы атамыздың бізге берген еншісі, қалдырған аманаты — осы асыл сөздері. Біз оны ардақтаймыз да мәпелейміз. Аз өмір сүріп, азапта өткен Абай бүгін бізбен бірге мың жасап отыр.

Кешегі мылқау күш, күңгірт дүниеде жалын боп жанып, жарқ етіп сөнген Абайдай адал жанға біздің айтарымыз — қабыл аламыз асыл сөздеріңізді, көздің қарашығындай сақтаймыз, өзің айтқан қары қалың қыстан соң көп ұзамай жадырап жаз да келді. Мынау жадыраған жарқын өмірдің жазында біз әрқашанда саған сансыз борыштымыз, сенің рухыңды тебіренткен сөз шебері Толстой, жыр шебері Пушкин, Лермонтовқа да борыштымыз, біз әрқашанда саған орнатқан ұлы ескерткіштің түбіне барып, бөркімізді алып, бас иеміз. Дүниежүзі классиктері мен орыс классиктерінен қалай үйрену өрнектерін әуелі сенен үйрендік. "Әкенің баласы болма, адамның баласы бол — адам баласы бауырың" деген өсиетіңді көкіректе нық сақтаймыз. Абайдың асыл мұрасы осымен толық жинақ болып жетінші рет басылады. Шөлдеген оқушыға ұсынылған бір томдық бұл жинақ 1957 жылы басылған екі томдық шығармасының негізінде, соңғы жылдардағы табылған мемуарлық, архивтік материалдармен, фотографиялармен, басылмаған бірер өлеңмен, т.б. деректермен, түсініктермен толықтырылып басылды. Абай поэзиясы, өзі айтқандай, кең-байтақ өмір базары... "Әркімнің өзі іздеген нәрсесі бар, — сомалап, ақшасына сонан алар", - дегендей, ізденген оқушы өз мұқтажын осы қазынадан таба бермек.

Батыр Рүстемнің аты — қазақ халқының ортасына көп заманнан жайылған ауызша аңыз әңгімелер, ертегілерден мәлім болған аса даңқты ат. Оның жайын жалғыз қазақ халқы емес, қазақпен туыстас, тілдері жақын өзбек, түрікмен, қырғыз, татар, қарақалпақ елдерінің бәрі де көбінше қара сөзбен айтылатын ертегі, аңыз, әңгіме ретінде баяндайтын. Сол бар тілдегі Рүстем жайындағы әңгімелердің түп негізінің бірі — атақты Шығыс классигі Әбілқасым Фирдоуси жазып шығарған "Шаһнама" болады. Бірақ Рүстемнің жайы жалғыз Фирдоусиден басталмайды. Ол турасындағы көне аңыз, әңгімелер Фирдоусиден бұрын да көп жайылған болатын. Осы баспада оқушыға ұсынылып отырған "Рүстем-дастан" жыры Фирдоусидің "Шаһнамасынан" жасалған аударма емес. Ол — арғы-бергі (соның қатарында Фирдоусидің де еңбегінен ауысқан) ауызша да, жазбаша да хикаялардың бәрінен құралып, қазақ халқы арасында ертегіше тарап кеткен батыр жорықтарының жиынтық жыры. Өлеңмен жыр етуші Тұрмағамбет ақын бұл жөнінде XІX ғасырда қазақ ортасында көп жайылған Шығыс аңыздарының өлеңге айналатын дәстүрін қолданған. Қазақтың кейбір ақындары "Мың бір түн" ертегілерінен алып жыр-дастан жазатын. Мына тұста да Тұрмағамбет тәжірибесінен біз сондай еңбек мысалын көреміз. Сонымен, Рүстемнің жайы туысқан тәжік әдебиетінің ұлы классигі Фирдоусидің "Шаһнамасында" болғанмен, мынау еңбекті Фирдоусидің "Шаһнамасынан" тікелей жасалған аударма демейміз, сол Фирдоуси үлгісімен халық ақыны Тұрмағамбеттің өзі өлең етіп жазған Рүстем жөніндегі дастанның қазақша варианты дейміз.

Фольклордың қара сөзбен айтылатын, ерекше мол түрінің бірі — ертегі. Ол халықтың ауызша айтатын көркем әңгімесі. Осы ауызша әңгімелері, ертегілері арқылы еңбекші халық бақыт туралы, еркін өмір, жайлы мекен туралы үміт, армандарын баяндайды. Ертегіде баяндалатын сан алуан қызық уақиғалар шындықтан гөрі, көбіне қиял дүниесі тудырған. Ғажайып хал, қиял әңгімелері, орасан уақиғалы қазақ әңгімелері, салтпен, тарихпен байланысты оқшау әңгімелер — бәрі де ертегінің түрлері. "Ертегі" деген ат ертеде, ерте күндегі деген сөздерден туған. Кейде "ертек" деп те айтылады. Содан ертегі айтушыны "ертегіші", "ертекші" дейді. Осы аты көп ертегінің басында әдейі айтылып, аумай аталып та отырады. Қазақ ертекшісінің де көптен-көп ертегісін: "ертеде бір бай бопты", "ертеде бір хан бопты", "ертеде бір кемпір мен шал бопты" деп бастайды. Немесе "ертек-ертек ерте екен" деген сияқты көп ертектерге ортақ, ерекше өлеңше бастаумен келеді. Қазақ ертегісі — есте жоқ ескі замандардан бастап беріге шейін болған талай ұзақ-ұзақ дәуірлердің кездерінде туған, өсіп, көбейіп келген мол дүние. Онда сонау арғы Үйсін, Қаңлы руларының кезінен санап, Қыпшақ елдігінен, монғолдар жорығының тұсынан, Алтын Орда үстемдігі дәуірінен айтылып келген көне әңгімелер көп. Қазақ атты ел құралмастан бұрын, мұсылман діні кірместен бұрын ескі руларға түгел ортақ болған ертектер бар. Дүниетану, дінге нану шамасы шаманизм, буддизм бағытында болған кездерде шыққан ертектер де бар тәрізді. Одан беріде ислам діні арқылы, кітап арқылы тараған діни ертектер тағы бар. Бертінде қазақ халқы қалыптанып, тілі жекеленіп, шаруашылық, салт-саналық, қоғамдық өзгешелігі айқындалған сайын, сол ел ортасында бұрынғы ескі әңгіменің қайсысы болса да тыңнан қорытылып, жаңғырып, қайта туғандай боп әңгімеленетін болған. Қазақ халқының аузында сақталып қалған, өзінше өңделген, өзгертілген, өз тәні болған ертегілер қазақ фольклорындағы ұшан-теңіз қазына болмақ керек.

Анығында, ертегіден бай фольклор жоқ. Бірақ осы байлықтың ғылым жолымен жиналып, зерттелуі аса кемшін боп келеді. 1Қазақ ертегісіне көңіл бөлген кісілердің саны бірқатар. Бірақ бұлардың бәрі де зерттеу, тексеру жұмысын аз жасап, көбінше естіген ертегілерін жинаумен болған. Әрине, деректер, фактілер жиналып болмай, ғылымдық байлау, қорытынды жасау мүмкін емес. Әуелі ертектердің ауызда жүрген барлық мол байлығын жазып алып, жиып, жарыққа шығарудың өзі де ғылым жолындағы үлкен еңбек. Қазақ фольклорының үлгілері, оның ішінде ертегілері де XІX ғасырдың басынан бері қарай жинала бастады. Қазақ ертектері ең алғаш қомақты болып академик В.В. Радлов жинағында басылды1. Қазақтың ауыз, жазба әдебиетінің басқа үлгілерімен қатар, Радлов жинағына: "Алтын бел", "Хан Шантай", "Еркем Айдар", "Жақсылық пен жамандық", "Хан қызы", "Түс сатқан тазша", "Молданың үйінде оқыған бала", "Түлкі, қасқыр, жолбарыс", "Дудар қыз", "Балқан тау", "Үшүл", "Қармақ салған жігіт", "Қарагөз сұлу", "Алтын бас, күміс аяқ", "Ақсақ Темір хан", "Киік" деген ертегі, аңыз әңгімелер кірген. Радлов қазақ ертегілерін естілуінше, тіл, сөз ерекшелігін сақтай, дәл жазып алуға тырысқан. Радловтан бұрын қазақ ертегілерін Шоқан Уәлиханов, профессор Березин, Ильминскийлер де недәуір жинаса да, дәл Радлов сияқты ғылыми системаға келтіріп, қазақ тілінде бастырып үлгірмеген. Березин жинаған ертектердің бірқатарын кейін өзінің хрестоматиясына кіргізді2. XІX ғасырда қазақ ертегілерін көп жинаған А.Е. Алекторов пен Г.Н. Потании. А.Е. Алекторовтың қазақ арасынан жинаған ертегілері орыс тіліне еркін аударылып, сол кезде қазақ даласына байланысты шығып тұрған газет, журналдарда ("Дала уәлаяты", "Тургайская газета", "Астраханский вестник", т.б.) 1880-1890 жылдар арасы үнемі басылып отырған. XІX ғасырдың тек соңғы 20 жылының ішінде бір Алекторовтың өзі жүзден артық қазақтың ертегі, аңыз әңгімелерін жинап бастырған. Мәселен, 1893 жылы бір ғана "Астраханский вестник" газетінде: "Ағайынды екі қу", "Лұқпан хаким", "Айтуған батыр", "Омар молда", "Жиренше мен Алдаркөсе", "Қарағай мен сексеуіл", "Абы жылан", "Ағайынды үш жігіт", "Алдаркөсе мен Шық бермес Шығайбай", "Хан мен жігіт", "Ер Қосай батыр", "Түлкі мен қой", "Тақ Сүлеймен", "Өтірік ертек", "Залым Қали", "Әулие бала" атты ертектер басылған. Қазақ ертегілерін жинауға қаншалық көңіл қойып, маңыз бергендігі осыдан-ақ көрінеді. Г.Н. Потанин Сибирь татарларының, алтай, моңғол халқының ертегі, әңгімелі жыр (эпос), аңыздарын жинаумен қатар, қазақ даласын да көп аралап, ел аузынан мол ертегі, жыр әңгімелер жинаған және сол жинағандарын зерттеп отырған4. Өзінің "Европаның орта ғасыр эпосында шығыстық сарындар" дейтін еңбегінде5 Потанин қазақтың көптеген ертегі, аңыз әңгімелерін, сюжетін келтіріп, бірталай қазақ ертегілері мен аңыздар ертедегі дүниетанумен байланысты туғандығын көрсетеді. Алайда Потаниннің зерттеу әдісі буржуазиялық салыстыру әдісінің дәрежесінен аса алмады, материалы мол болғанмен, ғылымдық қорытындыларының бірталайы теріс еді. Потаниннің қазақ арасынан жинаған 2ертегілері әрбір газет, журналдарда басылудан басқа, өз алдына жеке кітап болып "Қазақ, Алтай ертегілері" деген атпен 1916 жылы шықты6. Бұл жинаққа Потаниннің Көкшетау, Ақмола, Қарқаралы елінен жинаған ертегілерінен 61 ертегі кірген. Соның ішінде қазақ арасына көп жайылған ертегілердің, тарихи аңыздардың бәрінен нұсқалар бар ("Ер Төстік", "Жиренше", "Алдаркөсе", "Асанқайғы", "Қыран қарақшы", "Ұр тоқпақ Құбаша", "Жауырын", "Әби мен Тәби", т. б.). Потаниннің қазақ ертегілерін жинау, зерттеудегі еңбегінің бағалы жағымен бірге, кемшілігі де бар. Ертектер ел аузынан айтылуынша дәл жазылмаған, сюжетін ғана алып, соны орыс тіліне қысқаша аударып басқан. Екіншіден, Потанин ертекті, тарихи жыр, батырлар жыры, жеке ақындар шығармаларын жанр ретінде жіктемей, бәрін тұтас жинай берген. XІX ғасырдың ақырында қазақ ертегілерін орыс ғалымдарынан А. Ивановский7, Л. Исаков8, Н.Н. Крафт9, А.В. Васильев10, тағы басқалар да едәуір көңіл бөліп жинады. Осылармен қатар, Шоқан Уәлихановтан кейін қазақ ертегілерін қазақтың өз ішінен шыққан ақын, жазушы, ғалымдар да жинауға кіріседі. Ыбырай Алтынсариннің хрестоматиясында бірқатар ертегі, аңыз әңгімелер бар11. О. Әлжанов12, P. Дүйсенбаев13, Мәшһүр Жүсіп Көпеев14, тағы басқалары қазақ ертегілерін жинап, бастырып отырған. Бұлардың ішінде қазақ ертегілерін ең мол өндіріп және естіген қалпында жазып алып жинаған Мәшһүр Жүсіп Көпеев. Мәшһүр Жүсіп (1857—1931 жж.) жалпы ел әдебиетінің нұсқаларын XІX ғасырдың 80-жылдарынан бастап кірісіп, өлеңге дейін ұқыпты түрде жинады. "Дала уәлаятында" және совет тұсында бірлі-жарым басылғаны болмаса, Мәшһүр Жүсіп ертегілерінің көпшілігі қолжазба күйінде Қазақ ССР Ғылым академиясы кітапханасының фондысында сақтаулы. Мәшһүр Жүсіп жинаған ертегілердің жер, су аттарына, тарихи адамдар атына байланысты ертегі аңыздардың бірқатарына түсініктер, шешулер, талдаулар беріп отырады. Ал Мәулікей15, кейін Шәді17, Ақылбек18, Нұрымұлы Жүсіпбек 19, Г. Ғабдушев 20, тағы басқалар шығыс халықтарына ортақ ертегі әңгімелерді дастан етіп бастырған. Бұл адамдар — көбіне діншіл ақындар ертегілердің сюжетін еркін алады да, тың шығарма жасайды, тілі араб, парсы, татар сөзі араласқан кітап тіліне айналып отырады. XІX ғасырда қазақ ертегілерінің бірқатар нұсқасы "Дала уәлаятының" 1889 жылғы санына қосымша жеке басылды ("Сүлеймен патша", "Сәтемір хан", "Лұқпан хаким", "Жиренше", "Шық бермес Шығайбай мен Алдаркөсе", "Аяз би", "Қарға мен сұңқар", т.б.). Қазақ ертегілерін ұзақ жылдар бойы жинап, үнемі бастырып отырған адам — профессор Диваев Әубәкір22. Әубәкір (1856—1931) қазақтың ауыз әдебиет нұсқаларын (соның ішінде ертегілерді) жинауды XІX ғасырдың 90-жылдарынан бастады. Диваев өзінің жинаған ертегілерін көбінесе өз тұсында газет-журналдарға, не жеке кітап етіп бастырып отырған, басылып үлгірмегендерінің бірқатары өзі өлгеннен кейін қолжазба түрінде Қазақ ССР Ғылым академиясының Тіл, әдебиет институтына келіп түсті. Бірқатар материалдары Ташкентте Өзбекстан ғылыми орындарында сақтаулы. Басқа жинаушы зерттеушілерден Диваев еңбектерінің бір ерекшелігі — жазып алған ертегілерді қазақша-орысша екі тілде3 қатар бастырған және әрбір ертегінің қайдан, кімнің айтуынан жазып алынғандығы толық көрсетіліп отырады. Бұл жай әрбір ертекшілердің айтқыштық творчестволық ерекшелігін, қазақ ертегілерінің жайылып таралуының географиялық аумағын анықтауға зор мүмкіндік береді. Біздің осы баспадан шығып отырған ертегілеріміздің бірталайы Диваев жинақтарынан алынды. XX ғасырда, әсіресе совет тұсында қазақ ертегілерін жинау, зерттеу жұмысы бәсеңдеген жоқ. Потанин, Диваев, Мәшһүр Жүсіп, Шәділермен қатар, бұл кезде қазақ ертегілерін белгілі ғалым Н.Н. Пантусов23, A.Л. Мелков24, тағы басқалар жинады. Бұл кезде ертегілерді жинау бірер адамның ғана жұмысы болмай, белгілі бір ғылыми қоғам, ұйымдардың ортақ игілікті жұмысына айналады. Бұл ретінде Россиялық географиялық қоғамның Орынбор бөлімі, оның Ташкенттегі Күншығыс бөлімі, Семейдегі бөлімшесі недәуір күрделі жұмыс істеді. Қазақ ертегілерін көптеп, өндіріп жинау, зерттеу жұмысы совет тұсында кең өрістеді. Бұл кезде қазақ ертегілерін Қазақстанды зерттеу қоғамы атынан мол жинаған Ә. Диваев пен А. Мелков. Онан соң мұғалімдер, жоғарғы мектеп студенттері, жазушы-журналистер де қазақ ертегілерін үздіксіз жинап отырды. Қазақ ертегілері совет тұсындағы газет-журналдарда үнемі басылып отырды. Жиналуы алайда өнімді болғанмен, қазақ ертегілері көлемді жинақ болып басылған жоқ, тек жеке шағын кітапша болып, не әрбір альманах, хрестоматияларда басылып келеді24. Қазақ ертегілері 1933 жылы Ұлт мәдениет институты (қазіргі Тіл-әдебиет институты) ұйымдасқан кезден бастап, көлемді түрде жиналып, зерттеле бастады. Әдебиет тарихы кітаптары26 мен жеке мақалалар27 жоғарыда жарияланған еңбектермен қатар институттағы жиналған ертегі нұсқаларына сүйеніліп айтылады28. "Қазақ әдебиеті тарихының" І томына қазақ ертегілері арнаулы бір тарау болып кірді29. Қазақ ССР Ғылым академиясының мүше корреспонденті Ә. Марғұлан жолдас "Қазақ халқының батырлық жыр аңыздары" деген еңбегінде қазақ ертегілерінің шығуымен байланысты бірқатар мәселелерді қозғайды, әсіресе мергеншілік, аңшылық, тарихи адамдар, жер, қала аттарына байланысты уақиғалардың тарихы, әлеуметтік себептерін ашуға көп факті келтіреді. Қорқыт туралы халықтар арасына таралған аңыздарды салыстыра отырып, күй аңыздары мен ақындықтың қарым-қатынасына тоқталады30. Бұл күнге дейін қазақ ертегілері бірқатар жиналып басылса да, ол жайында азды-көпті пікірлер айтылса да, әлі толық ғылыми жолымен жазылып алынған жоқ, кең көлемде зерттелген жоқ. Қазақ ертегілері, бір жағынан, сюжеті ғана жазылып алынып, орысша басылып келсе (Потанин, Мелков), екінші жағынан, өлең түрінде таралып (Мәулікей, Шәді) келді. Радлов, Диваевтар қазақ ертегілерін жер ыңғайына қарай түгел қамтып жинай алмады. Қазақ ертегілері сюжет жағынан салыстырылып тексерілген жоқ. Аты мәлім, шын ертегішілер анықталған жоқ. 4Ертегіні ғылым жолымен жиып, зерттеген елдер үлгісіне қарасақ, ең үлкен шарт — ертегіні қара сөз күйінде, әр айтушының өз айтқан сөздерімен аудармай, айнытпай, өзгертпей түсіруде. Сонда жеке өлең етуші ақынның тіл өнерін, сөз өрнегін көрмейміз, көпшілік халық боп айтып келген әңгіменің молырақ қалпын көреміз. Және әрбір жеке ертекшінің өзіндік ерекше нақышын, машығын да танимыз. Қазірде ертекті зерттеуші оқымыстылардың бір алуаны ертектің өзімен қатар, әсіресе сол ертекті айтушыға үлкен көңіл бөледі. Кейде тіпті ертекті зерттеп, талдап ұғынудың ең зор міндеті жеке ертекшінің стиль өзгешелігін зерттеп ұғынуға сүйенсін дейді. Сондықтан ертекшінің өмірбаяны, кәсіп, тұрмыс салты, ұғым-нанымы, білім шалымы — бәрі жиналып, еске алынып отырады. Ертегі ертекшімен ертегі болады. Әрбір жеке ертекші өзінше, өзгеден бөлекше тіл, түсінік, көркемдік өрнек, нақыспен айтады дейді. Бұндағы даусыз бір шындық — ертегінің ішіне анық шебер ертекші өзінен өрнек, өзгешелік қосып отыратыны рас. Ертекші күлдіргі, әзілқой адам болса, оның геройы да күлкі сөздер айтқыш, күлкі жайларға кездескіш болады. Ертекші батырлықты, қаһармандықты сүйетін болса, ертегінің ішінде соғыс майдан, ер сыны, ерлік сыры, сипаты көбірек көрсетіледі. Ертекші ойшыл, ақылгөй, дана кісі болса, оның ертегісінде геройлар аузында адамгершілік, жақсылық-жаманшылық туралы неше алуан терең ойлар, шешен нақыл-ақылдар, үлгі-өсиеттер жүреді. Бұл айтқан сөздер жеке ертекшінің орны, рөлі аса зор екендігін көрсетеді. Кем дегенде, әр ертекшінің өз тілі, өз өрнегімен бұлжытпай, өзгертпей жатқа түсірудің қажеттігін танытқан. Бұл ретте орыс ертегісін зерттеуші ғалымдардың еңбегі, тәжірибесі аса маңызды (Зеленин, Смирнов, Ончуков, ағайынды Соколовтар, Азадовский, Андреев, т.б.). Қазақта да шебер ертекшілер, жүйрік әңгімешілер аз емес. Қазақ ертегілерін қадағалап оқып, байқап отырсақ, оны айтып таратушылардың көпшілігі қойшылар, малшылар, 5жалшылар болып отырғандығын байқаймыз. Әсіресе сыншыл ертегілерде, Алдаркөсе, Жиренше туралы және өтірік ертегілер мен айлалы тазшалар туралы ертегілерде қойшы, жалшылар ортасынан шыққан адамдар жағымды бейнеде суреттеледі. Тіпті "Қаңбақ шал" сияқты хайуанаттар араласып келетін ертегілерде де қойшы мен жалшылар қас күштермен алыста ақыл-айласын асыратын кейіпкерлер ретінде әңгімеленеді. Міне, осындай ерекшеліктердің өзі-ақ қазақ ертегілерінің қандай қоғамдық ортада туып, кең өріс алып отырғандығын, кімдердің көбірек айтып таратқандығын айқын көрсетеді. Осы тұстағы белгілі әңгімеші, ертекші Омар Шипин, Қайып Айнабеков, Төлеу Көбдіков, Иманжан Молдақметов сияқты ақын-жазушылардың көбі жас кезіндегі қойшы, малшы болған адамдар. Сонымен қатар, ертегі көптен келе жатқан көне мұра. Әрбір ірі ертекшінің өзін алғанда да, оның ертегісінің өз жанынан қосатын сөздегі қоспасынан басқа, ертеден бері ауыздан ауызға көшіп, бірқалыпты айтылып, сұрыпталып келген тіл мен үлгі де мол болады. Әрбір ертекшінің алдыңғы өзіндей ертекшіден алған, үйренген, жаттаған сөздері, сөйлемдері, көркемдік әрекеттері де көп болады. Әр алуандас ертекшілердің әр басқа үйренушілері, қостаушылары болады. Ертекшілердің де өзіне бөлек ұстаздары, шәкірттері, еліктеушілері сияқты топтары, ұялары бар. Ертекті ертекші жағынан зерттегенде жалғыз бір айтушы емес, алдындағы, айналасындағы барлық тобын тамыр түбірімен зерттеу керек болады.

Қазақ ертегілерін түр-түрге бөліп талдап тексеруден бұрын бірнеше жалпы түсініктер айтып өту қажет. Бұл — ертегі фольклоры жайындағы негізгі ғылымдық, жүйелік мәселелер. Әр елдің батыр жырлары, салт жырларында, әсіресе ертегі, легенда сияқты мұраларында бір-бірімен ұқсас жақтары болып отырады. Бұл ұқсастықтардың негізгі себебі шаруашылық, қоғамдық, салт-саналық жағдайлары бір дәрежеде, біркелкі ұқсас халде болғанда - сол елдердің әрқайсысы өз топырағында ұқсас шығармалар туғызады. Онан соң шаруашылық қарым-қатынасы аралас, жақын елдердің ертегілері біріне-бірі ауысып келіп жатады. Мәселен, қырғыз, өзбек, ұйғыр, түрікпен халықтары мен қазақ халқына ортақ ертегі әңгімелер көп-ақ. Сөйтіп, дүниежүзіндегі халықтардың бәрінің де айтып жүрген ертегілері жалғыз сол халықтың өзі ғана тудырған ертегілер емес, қайта өзге де көп-көп халықтарға ортақ мүлік боп шығатын жайы бар. Осымен қатар айтылатын тағы бір негізгі пікір — ертегі бір елдің фольклоры көлемінде тексерілу үшін, оның тек қана осы елдің өз ішінде туған төл ертегісі болуы шарт емес. Қай жақта туып, қай шеттен келсе де, белгілі ертегіні бір халық өз тілінде халық болып әңгіме етіп, айтып жүрсе, сол жеткілікті. Бұл халықта ол ертегіні өз ертегісі қатарында зерттеп, тексеріп, тел ертегісіндей танитын болады. Белгілі ертегіні қазақ ертегісі қатарында тексерумен қатар, оның түбі қай тілден шыққанын айта отыру шарт. Көп халықтарға тараған ертегі болса, қай халықтың молырақ, көркемдірек етіп айтатынын да атап өтуге болады. Мысалы, "Мың бір түн" әңгімесін, "Тотының қырық тарауын" ауызша айтып келген шығыс халықтары қалай әңгімелейді? Шығыс халықтары арасында Орта Азия елдері қандайлық жаңалықтар қосып айтады? Өзбек, қазақ, қырғыз, түрікпен сияқты елдердің қайсысы молырақ, көркемдірек әңгіме етіп жүр? Немесе осы елдердің бәріне ортақ аңыз әңгіме — күлдіргі әңгіме Қожанасыр жайын қай ел қаншалық өзгешелік өрнек, көркемдікпен жетілте айтады? Осы жайдың бәрін салыстыра тексеру, нақты тану — фольклорды зерттеуші ғалымның ардақты міндеті. Ертегі қатарында, қара сөзбен айтылатын аңыз әңгіме боп келген, тарихта болған кейбір адамдар жайындағы мұраларды да тексереміз. Әсіресе бұл адамдардың дәлді болған тарихтағы кездері анық еместігін және жұрт әңгімесі олар жайындағы сөздерді ертегіше өскелең, еркін қиялмен бейнелегендіктен осы топқа қосамыз. Ғылым дүниесінде ертегіні түр, жанр жағынан жіктеу әлі белгілі бір жүйеге түсіп, қалыптанған жоқ. Орыс ғалымдары әр елдің ертегісін тексергенде ертегілерді әртүрлі жолмен жіктеп жүр. Проф. Н.П. Андреев Арненің халықаралық ертегілер каталогі негізінде орыс ертегілері сюжетінің көрсеткішін жасады31. Бұл көрсеткіште бұған дейінгі орыс ертегілерінде жіктеулердің бәрін сыннан өткізіп, ертегілерді негізгі үш топқа бөледі.

Бұл жіктеулер әлі толық зерттеліп, ғылым жолымен дәлелденіп жетпеген, алдын ала сырт белгілеріне сүйеніп жасалынып отырғанын айтады Андреев. Осы қазақ ертегілерін баспаға дайындаумен байланысты оның өзін төрт салаға бөліп едік: 1) қиял-ғажайып ертегілер; 2) сыншыл ертегі; 3) қулық-күлкі ертегі; 4) өтірік ертегілер. Алайда қазақ әдебиеті тарихының 1-томын жазумен байланысты ертегілеріміздің ерекшелігі кеңірек тексерілді, оны жіктеуді негізінен үшке бөлеміз: 1) қиял-ғажайып ертегі; 2) хайуанат жайындағы ертегі; 3) сыншыл ертегілер. Ал сыншыл ертегілер қазақ фольклорында ең көп болу себепті оның түрлері де әр алуан. Сондықтан сыншыл ертегілер өзара үш түрге бөлінеді:

Әрине, бұл жіктеуді түпкілікті белгілі бір әдебиет заңы деп санамаймыз; қолда бар материалға сүйеніп айтқан алғашқы тексерудің, бақылаудың қорытындысы ғана. Қиял-ғажайып ертегілердің екі түрлі айқын саласы бар. Біреуі — қазақ ескілігінен келе жатқан, өз тумасы. Екінші түрі — неше алуан жолдармен, әлденеше елдерді аралап кеткен келгін ертегілер. Бұлардан басқа қазақ тарихы мен ерте күннен бері үздіксіз ұзақ қатынасы болған Орта 6Азия халықтарының және Алтай, Саян, Байқал атырабында, Сібір терістігінде болған елдер ертегілерінің де ауысқаны көп. Бұл салалы ертегілердің бірталайы ескілікті нанымдармен (буддизм, шаманизм, көне Ираннан шыққан зардушт) байланысып келеді. Дүниенің жаралыс сыры, адам туысы, қас ие, дос иелер тұлғасы, әрекеті жөнінде неше алуан бұлдыр долбар, сырлы қиял, ғажайып ұғым, нанымдар жасап алып, соны дін іргесі еткен. Және осы жайлардың бәрі де ертегі, аңыз әңгіме түрінде туып, тарап еді. Ол ертегіге заманының білімі де, ұғым-нанымы да түгел жиылған. Сол күндегі адамның шама-шарқына қарай құралған өзінше даналық қазынасы сонар. Атаның балаға білдіре сіңіретін үгіт-тәлімі де солар болған. Міне, осымен бертінде қазақ халқы айтып таратып жүрген қиял-ғажайып ертегілердің ішінде жаңағы аталған талай елдер ертегілерінің оқиғасы, әңгіме үлгісі, ертегілік өзгеше жан иелері, заттары жүргенін көреміз. Мұндай ертегілер жалғыз қазақта емес, сол жаңағы елдердің бәрінде я бұрын болғанын, я қазірде де барын көреміз. Сөйтіп, қиял-ғажайып ертегілерінің қазақтағы бір мол саласы — қазақ халқы айтқан көне түрлерін атасаң, ең ескілері аңшы мергендер жайындағы ғажайып хал ертектері болу керек. Мерген болғанда берідегі шындыққа жақын салт ертегісіндегі мерген емес. Өзгеше қиял дүниесінің ішінде әрекет ететін мергендер. Бұл "Еділ-Жайық", "Құла мерген", "Жерден шыққан Желім батыр", "Аламан мен Жоламан" сияқты ертектер. Мергендер жайындағы ертегілермен ілес-қаралас ер, батырлар жайындағы ертегілер жүреді. Осы мерген мен ертегі ерлер жайындағы қиял ертектері бір қазақ емес, жалпы Орта Азия халықтары ертектерінің де ескісі болуға тиіс. Қазақ айтатын қиял ертегісінде адамзаттан мерген араласса немесе ғажайып жар, "ай десе аузы, күн десе көзі бар" күн астында Күнікей сұлу, не алтын шашты қыз араласса, солармен қатар жалмауыз, қазық аяқ, қарға тұмсық кемпір, жезтырнақ, жалғыз көзді жалмауыз, жеті басты жалмауыз және неше алуан алып араласады. Қиял тудырған жануар затынан - айдаһар, жеті басты жылан, қарақұлақ, алып қара құс, тұлпар ат, басы алтын, арты күміс киік сияқты заттар араласады. Бұлардың бір тобы ертегінің еріне дос болып, бір тобы ұдайы қас күш есебінде әрекет етеді. Жалғыз көзді жалмауыз, жалмауыз кемпір, жеті басты жалмауыз, мыстан кемпір, айдаһар, қарақұлақ, жезтырнақ сияқтылар үнемі айнымас жаулар. Алып қара құс, тұлпар ат және неше түрлі алуан: тоқпақ, кездік, қазан, жүзік, қырық құлаш семсер сияқты заттар ердің көмегіне, керегіне әрекет етеді. Осылай екі жар болып бөлінген ғажайып жан иелері мен зат-бұйымдар арасында кейде дос, кейде қас боп кездесетін бір алуан қиял персонаждар бар. Олар — алыптар (таусоғар, көлжұтар, көреген, желаяқ, саққұлақ) сияқты бір топ персонаж және осылардай екіұдай әрекет атқара жүретін жылан патшасы, басы алтын киік, жады кемпір, жұмбақ жар сияқтылар болады. Жоғарыда аталған мергендер мен ерлер жайындағы анық ескі ертектердің көбінде ертегі геройы кезетін дүние жердің үсті ғана емес. Басқа халықтардың ертегілерінде кездесетін тың дүниелер бар. Ол — жердің асты. Кейде жеті қабат жер асты. Кейде алып қара құс алып кететін аспан үсті. Ол арадан "жер тоқымдай", немесе "жер теңгедей" боп көрінеді. Кейде күн астында Күнсұлу, ай астында Айсұлулардың адамзат баспас, бармас мекені, кейде бұл от дариясының ар жағы, кейде барса келмес сиқыр арал боп кетеді. Кейде адамзатқа жұмбақ жай — жалмауыз мекені немесе су асты. Сол дүниелерден барып шығатын мерген мен ер не ажалына, не бағына жетеді. Осы алуандас ертегілердің бәрінде адам қандай, адамды қоршап тұрған дүние қандай? Ол дүниенің жаратылыс сыры туралы сол күндегі адамның ең алғашқы ұғым-нанымы, түсінік қиялы қандай? Қандайлық мифтік түсініктер жасап еді, бұлдыр менен болмыс, барлық арасында сол күннің шамасына қарай білім, наным етіп ұстанғаны немене еді? Адам жаратылысы мен қуатының өзі қандай жұмбақ еді және сол адамның күшіне сену, нану қаншалық дәрежеде биік, берік еді? Осының бәрін халықтың ой қиялы тудырған ғажайып ертегілер неше алуан түрде өзінше шешіп, ашып береді. Сондағы айқын көрінетін бір ерекшелік — адам қуатына өзгеше сену бар, мол, жарқын сенім бар. Ертегі ішіндегі күшті менен тістіге, кәрлі менен зәрліге, сиқыр тылсым жат бауыр жер ортаға, адамзат баласы басып көрмеген бытқыл қиынға жапа-жалғыз және көптің бірі жұпыны ғана адам барады. Осы адамзат өкілі болумен бірге, халықтың нағыз жуан ортасынан шыққан жан. Ол не әлсіз бала жігіт, не кедейдің жалғызы, жалқысы, не әділетсіз зорлық, сұмдықтан қаза шеккен, жаза тартқан көп момын айыпсыздың бірі. Не әділ, адал еңбекпен күнін кешкен бейнетқор мерген, ер боп келеді. Ертегіде, міні, осы адамның аты жақсылық, осының жолы жақсы адамзат жолы боп шығады. Бұған достық еткеннің бәрінің жиын аты да жақсылық, қосымша жақсылықтар. Ал бұған қарсы әрекет етуші күштің бәрінің жиын аты жаманшылық. Ол да көп пішінді, көп мүсінді. Жақсылықтың айқын, жарқын бейнесі жанды мүсін боп қаншалық бадырайып тұрса, мына жаманшылық, қастық да соншалық жанды жыртқыш боп, жиынды бейне, үйінді жауыздық боп тұрады. Ертегі, әсіресе қиял ертегісі осы тақырып, осы идеяны ғана баян етеді. Баян етушімен тыңдаушысың тәрбиелейді, баулиды. Адамға қас жалмауыз бейнесі ерекше көрсетіледі. "Еділ-Жайық" ертегісіндегі қоралы қой, мол дәулет иесі, бірақ адам етін жейтін жалмауыз, толып жатқан мыстан кемпір, қазық аяқ, қарға тұмсықкемпір, жезтырнақтар да осы сияқты ұлғайып суреттелген жауыздық тұлғасы, адамның өз ортасында бар жауыздық тұлғасы болады. Тек бұл соңғылар жалмауыздай көрінеу жау емес. Сырты момын, іші зәр, монтаны аяр бейнелері бар. Бұлар да шындық, болмыс міндерінен туған, соны ертегі тілімен өсіріп әсірелеп, өрескел етіп көрсеткен бейне болады. Қиял ертегілерінің адамға дос күштерін аңғарып қарасақ, онда да көп мағына, көп сыр бар. Жанды, жансыз жақсы заттың бәрі де адамзаттың алыстан келе жатқан асыл арманын танытады. Ертегінің ерін қиянға апаратын алып қарақұс, өзі ұшатын кілем, тұлпар ат бәрі де қиял пырағы. Жерде жүрген жүрісі өндімеген, өзінің талап-тілегі таудай адамзат "аспанда ұшар ма едім" деген арманды ертеден ойлаған, үзбей ұзақ ойлаған. Жалпылдап ұшқан жапалақ пен қадірсіз қарға шыққан көк күмбезге мен де шығып, сондай биік самғасам, сондай жылдам жүйткісем деген арман қиялын әкеп "алты айлықты алты аттайтын" тұлпарға, өзі ұшатын кілемге, алып қарақұсқа жиған. Данышпан Горький айтқандай: "Ертегі алдымен болжаушылыққа үйретеді; фактілерді күні бұрын сәуегейшілікпен айту біздің ойымыздың мейлінше шеберлігі. Аэроплан жасалудан ондаған ғасыр бұрын кілеммен аспанға ұшу туралы, газ, электорлы машиналар, паровоздар жасалғанға дейін айлықты алты-ақ аттайтын жел жетпес тұлпарлар туралы ертегілер қиялмен біліп алыпты33. Аяғына тас байлап жүгіріп, безеген киіктердің алдын орайтын желаяқ адамдар да осы тектен туған. "Ер Төстікке" серік болатын көреген батыр, естігіш батыр — бәрі де адамның сол бір ұлы армандарын білдіреді. Сыры жат табиғаттың, жер мен аспанның көзге көрініп тұрған бергі қабатынан өтіп, ішін шарласам, сырын ақтарсам, бермесін алсам деген ізденгіш өршіл ойын танытады. Қазақ халқының өз ескілігінен келе жатқан осы алуандас ертегілердің кейбір уақиғасы, тартыс күштері өзге талай елдің ескі қазынасында да кездеседі. Мысалы, алып қарақұс, самұрық құс, өзі ұшатын кілем дүниежүзі халықтарының көбінде бар. Орыс ертегісінде7 де алып таусоғар, көлжұтар, желаяқ боп кездеседі. Жеті Горыныч боп орыс ертегісінде жүреді. Жалмауыз кемпір де "баба яга" деген атпен орыс ертегісіне кіреді. Орыс, қазақ ертегілерінің жақындығы туралы ғылыми пікірлерді XІX ғасырда В. Радлов, А. Алекторов, Ш. Уәлиханов, Ә. Диваевтар айтатын болса, бүгінгі орыс ғалымы В.М. Сидельников те нақты дәлелдеп айтып отыр. Міне, осы сияқты тағы толып жатқан ұқсас персонаждар көп халықтар ертегілерінде де бар. Әрине, бұған қарай солар жайындағы ертегілер бір-ақ халықтікі, өзгенікі бәрі содан алған деген үзілді-кесілді, бір жақ қорытынды болмайды. Бір жағынан, шаруашылық, мәдени қарым-қатынасы, тарихи өмірі тығыз байланысты болу себепті ертектердің ұқсас мотивтері дамыса, екінші жағынан, әр елдің өз фольклорының көлемінде, өз топырағында ертегі әңгімелердің туып, дамуы әбден заңды.

Бір алуан ертегілер — хайуанат жайындағы ертегілер.

Адам баласы өзінен өзге жанды, жансыз дүние, әсіресе айналасындағы хайуанаттардың тіршілігі, өмірі жайлы танып білуге талпынған талай аңыз ойлар, әңгімелер айтып таратқан. Қазақ елі де көп заманнан бері мал мен даланың аңы, құсымен үнемі көп араласып келе жатқандықтан, хайуанаттар жайлы әр алуан ертегі әңгіме шығарған. Хайуанат жайлы ертегі барлық елде бар. Хайуанат жайындағы әңгіме аңыздардың екі түрі бар. Бірінде хайуан мінез-құлықтарын дәл хайуанның өзін суреттеу үшін айтпай, адамдағы мінез-құлыққа бейне, тұспал, мысқыл есебінде қолданған. Адамдағы кемдікті, мінді бадырайтып, ұлғайтып, жиренішті етіп көрсету үшін, сондай сын арқылы жаманшылықпен алысу үшін мысал етіп алу болған. Хайуан мінездерін әңгіме етудің екінші түрі - хайуанды анық хайуан етіп суреттейді. Оның жанды-жансыз дүние арасындағы өз қалпы, кейпімен жүрген шындығын, болмысын адам өз түсінігі арқылы анықтап, айқындап, жетілте өткірлеп көрсетеді. Бізге мәлім қазақ ертегісінің ішінде қасқыр көбірек әңгімеленеді. Қасқыр жайлы ертегінің бір түрінде, ең ескі түрінде, қасқыр ертегі ішінде әрі адам жынысына киелі дос боп әңгімеленеді. Екінші түрінде және көпшілігінде қасқыр өзінің дағдылы қасқырлық қастан мінезімен суреттеледі. Киелі аңнан қазақ ертегісінде қасқырдан басқа да ерекше орын алғандары бар. Ол да көбінесе құстан шығады. Аққу, байғыз, кептер, бүркіт боп келеді. Солардан басқа адамның үй серігі иттен, аттан да киелі күштер шығады. "Сырттандар" деген ертегіде қасқырдың, иттің, жігіттің сырттаны, аттың тұлпары алысқа түседі. Бұл ертегіде қасқыр — нақтылы ашық, айқын қастан күш. Ежелгі адамға еш зұлымдықтың жиынтық бейнесі боп кейіптеледі. Қасқыр сырттаны жалғыз баланы туысымен жемекке бола жасайды. Баламен бірге оның жау тағдыры, қазасы қоса туған болады. Сол жігітпен бірге дос серігі боп, ажалына арашашы боп құлын тұлпар да қоса туады. Дүние адам үшін екіұдай, жарымы қас, жарымы дос, мәңгі басылмас керісте деген ұғым-наным танылады. Кейін жігітке жәрдемші боп ит сырттаны араласады. Сол ат, ит достығы арқылы қасқыр сырттаны жеңіліп, жігіт аман қалады да, үлкен сыннан жеңіп өтіп, үлкен шыңға шығады. Бұл тексерілген ертегілердің әрқайсысы қасқырды дағдылы қалпынан өзгертіп, әсірелеп сипаттаған ескі нанымдардан туған көне ертегілер. Жалпы дүниежүзілік фольклордың ертегілі түріне қазақ фольклоры қосатын тың, соны жаңалықтар осылар болады. Сол қатарға тағы қасқыр жайындағы бір топ әңгіме, қорқау қасқырлар жайын қосуға болады. Бірақ бұл әңгімелер ескілік жағынан біркелкі емес. Қайта көпшілігі бертіндегі тарихта болған ер батырларға да кездесе беретін киесі де, сиқыры да, аярлығы да жоқ, тек жүйрік, тек таймас қара қайрат иесі қасқырлар болады. Басқа ел ертегілеріндегідей қазақта да көп ертегілерде бірнеше аң-айуан бір жүреді. Мысалы, қасқыр мен түлкі, қасқыр мен аю, түлкі, кейде қасқыр, түлкі арыстан, түйе аралас жүреді. Бұларды ертегінің әдісіне біріктіретін әңгімелік себеп, мотив — оқыстан кезігу болады. Әрбір аң-айуан айнымас мінез иесі болады. Арыстан өр зорлықтың, асқақ күштің иесі; қасқыр тойымсыз қомағайлық, жеміттік мінез иесі; түлкі пәле басы және жауырыны жерге тимес аяр, алдамшы, өзінен өзгенің бәріне іші қас, сырты дос боп жүреді. Ауырдың асты, жеңілдің үстімен жүріп, ұшқан құс, жүгірген аңның бәрін мазақ етіп, алдап соғып жүреді. Бұл және әр кезде хайуанаттар жайындағы әңгімелердің күлдіргісі боп араласады. Оған сөйлеген аңның бәрі "түкім, түкім!" деп еріксіз айласынан именіп, жағына сөйлейді.

Өзінше бір алуан келеңсіз, ақылсыз қара күштің иесі боп аю жүреді. Момын жазықсыздан, кең тазалықтан осы айуандар арасында жүріп жем болатын түйе бар. Қазақтың бұл алуандас ертектерінде көбінше қойшы араласа жүреді. Ол кейде өзіңе түлкіні серік етіп ап, аюдай алып күштерді, айласыз қара күшті тәсілмен ұрып жүреді. Түлкі мен адам кездесіп, айлакерлік салыстыратыны да осы қойшы, түлкі, аю әңгімесінде болады. Көптің есесін жеп жүрген түлкі адамнан алданып, өзі жер қабады. Хайуанат жайындағы осы алуандас ертегілердің көбі балаларға арналған түрлі жеңіл әңгіме боп та кетеді. Ол — "Құйыршық", "Қотыр торғай", "Мақта қыз бен мысық" сияқты көп ертегілер. Құйыршық ғажайып түрде ешкінің құйыршығынан біткен кішкентай бала болады. Ол қасқырды, жолаушыларды, үй иесін бәрін алдап соғады. Ажалдан қалып, әке-шешесіне келеді. Ертегінің бәрі де кішкене балаға өз қайратыңа сен, қорғаншақ, жасқаншақ болма, батыл бол, тірлік үшін алысуды үйрен дегендей үгіттерді танытады. Және баланы айналадағы жансыз табиғат, жанды мақұлықтың бәрімен туыстыра, табыстыратын терең сырлы әңгімелер. Қазақтың хайуанат жайындағы ертегісінің тағы бір мол тобы үй хайуандары туралы болады. Айнымас берік, есті дос иттен басқа, тұлпар серік аттан басқа, "Бозінген" сияқты түйе жайындағы әңгіме ботасы өлген інгеннің зар шерін айтады. "Тепеңкөкте" бәйге ат өзгеше әңгімеленеді. Малды білген, оны сүйген қазақ халқы үй хайуандары жөнінде оларды мінезді, есті, аңызды, мұңды-зарлы етіп, жаны ашып, дос тұтып әңгімелейді. Хайуанаттар туралы ертегілерді қойшы, малшылар айтқандықтан да өздерін қатыстырып, жыртқыш, зорлықшыл аңдарға қарсы момын аңдар алысқан шақтарда адам — алдымен қойшы, аңшы, мергендер жәбірленуші хайуандарға болысып отырады. Ғажайып, сондай хайуанаттар жайындағы ертегілерде қазақтың өзіне тән ерекшеліктер де байқалып отырады. "Піс, қазан", "Ұр, тоқпақ", "Қу жауырын", қошқар, қойлар, түйенің жылдан құр қалуы, сырттан, жүйріктер туралы ертегі, әңгімелер қазақ тайпаларында туып, қалыптасқандығы даусыз. Хайуанат жайлы ертедегі бір алуан аң, құстардың өз міндеттеріне лайық әр алуан тіл, сөз беріледі. Шешен айтушының әңгімесінде түлкілер мәтелдеп, мақалдап та сөйлейді. "Түлкі мен маймыл" ертегісінде түлкі маймылды патша қылам деп алдап қақпанға түсіреді, балықты өзі жейді. Маймылға "тепкілесең кетпейтін темір бақ қонды" деп ажуалайды. "Екі бақ бар, бірі басқа, бірі аяққа қонады" деп, мазағын, аярлығын соншалық шешен, терең мағыналы сөзбен өткізеді.

Шыншыл ертегілер — қазақ ертегісінің ең мол түрі. Шыншыл ертегіге халық өзінің дүние тануындағы, қоғам тіршілігіндегі, үй тұрмысындағы бас тірліктері — барлық мұң, мүддесін, тартыс, талабын жиып түйген. Бұл салалы ертегілер құр ертегі ғана емес, ауызша айтылған шебер көркем шығарма боп, халық романы, халық әңгімесі, новелласы болып та кетеді. Және мұнда қоғамдық тартыс, тап қайшылығы, қанау, зорлық, соған қарсы қалың еңбекші халықтың сыны, наразылығы, алыс-тартысы, алыс арманы — бәрі де айқын көрінеді. Ончуков жиған орыс ертегілерін оқып шығып, В.И. Ленин "бұл ертегілерден халықтың көп ғасырлық мұң-арманы аңғарылады, талай тартысы танылады" десе, сол ұлы пікірдің шындығын осы топтағы қазақ ертегілері де анық, айқын дәлелдейді. Ертегіде, соның ішінде сыншыл ертегіде қауіпті жауды жеңген елді апаттан, құлдықтан азат еткен батырлар жайы көп әңгімеленеді. Мәселен, жиһан кезген батырлар бір елді жалмай жұтып, жоқ қылғалы жатқан жалмауызды өлтіреді, халыққа еркіндік береді. Я болмаса хандардың зұлымдығы, қаталдығы батыл әшкереленеді. Хан жарлығы орындалмаса, бас алу заңын ертегі әрдайым қатты сынайды, әділетшіл, ізгі адамдар хан, патшалардың қаталдығына қарсы сан түрлі айламен күрес ашады. "Мың бір түн" ертегісінде Шаһаризада күніне бір әйелдің басын алатын ханның қаталдығына күніне қызықты бір әңгіме, ертегі айтумен қарсы тұрып, ақыры бүкіл әйел қауымын апаттан құтқарады. Аяз би, Жиренше шешендер, айлалы тазшалар езілген тап ортасынан шығып, ханның ақылсыздығымен, әділетсіздігімен күреседі. Жауыздық, зорлық, қаталдық халықтың ерлігі, даналығы алдында бас иіп отырады. Сондықтан да ұлы Ленин және Горький ертегіге айрықша мән берген. Шыншыл ертегілердің ішінде әсіресе салт ертегілерінде қоғам өмірінің, адамдар тіршілігінің бейнесі өте айқын көрсетіледі. Бұл ертегінің көптігіне орай тақырыбы да мол. Оның ішіндегі бастыларын санасақ: пайдалы өсиет, ақылды жігіт, ақылды қыз, қиянатшыл жар, өгей шеше қастығы, өнерпаздық жарысы, хан қиянаты, әке мен бала, ағалар мен інілер арасы, тағдыр мен бақ, ұрылар мен аярлар әңгімесі сияқты неше алуан боп шығады. Бұлардың жалпы тобынан туатын идея, қоғамдық салт-сана: әділдік пен теңсіздікті, зорлық пен қарсылықты, байлық пен кедейлікті, бақ пен сорды, жақсылық пен жауыздықты, ақыл мен ақымақтықты қарсы қою түрінде болады. Осы қатарда үй іші тұрмыстың адалдық пен қиянаты, беріктік пен алдауы да көп ертегінің идеясын ашып отырады. Шыншыл ертегілердің бір мол қайталайтын тақырыбы — ақылды жігіт, ақылды асыл қыз жайындағы ертегілер. Бұл ертегілердің ескі түрі қиял ертегілерінің әсерін көрген. Сондағы ертегілік қиын жол, қыспақ хал сияқтының бірталайын ішіне ала жүреді. Салт ертегісінде әке мен бала, ағалар мен інілер арасын әңгіме етеді. Ол ертектерде жаман ағалардың жақсы ініге ететін күншілдігі, қастығы жайы айтылады. Жақсы баланы құрбан етіп, амандық алатын әке жайындағы әңгімелер де осы алуандас келеді. Қазақта дәл осы соңғы тақырып қиял ертегілерінің желісімен жалғас, қатар жүреді. "Алтын сақа", "Жаналы" ертегілері қиял ертегісі "Ер Төстікпен" туысады. Бұларда әуелі әке жалмауыз кемпір, айдаһар сияқты қастан күшке оқыс кезігіп, өлімнен құтылу үшін жаңағы дұшпандарының талабы бойынша ұлын құрбан етпек болады. Содан кейін бар ертегі сол жазықсыз, жақсы баланың ат көмегімен, өз ерлігімен, не басқа дос көмегімен құтылуын баян етеді. Бұл айтылғандар салт ертегісінің қиял ертегісімен шектес, көне түрлері. Әке мен бала, ағалар мен інілер жайындағы салт ертегілерінің бертін шыққан үлгілері шын өмірлік уақиға, халдерді баян етеді. "Дарыш мергеннің ұлдары", "Хан мен баласы", "Әби-Тәби" деген ертегілерде балалар әке тапсыруымен сапар шегіп, бейнет көріп, өз еңбектерімен өздерінің бақытын іздейді. Кейде сол сапарға шыққан баланың бәрі неше алуан күйге жеке-жеке кетіп жүріп ұшырайды да, бәрі де жақсылық, ерліктері арқылы ырыс тауып тынады. Салт ертегісінің дүниежүзілік бар фольклорға жайылған бір қызықты тақырыбы — қарақшылар, аярлар жайындағы ертегілерде. Қазақта да бұл көп ертегі. Ерте күндегі, көне түрі "Қырық қарақшы" сияқты боп шығып, дәумен алысады. Басында қызға таласып, өз туысқандарын өлтіреді. Бірақ қызды дәу алып қашып кетеді. Дәудің жаны судағы шабақта екенін біліп алып, қарақшы сол шабақты ұстап, өзінің санын тіліп, етіне қыстырып алып келіп, дәуді өзіне көмекші етіп алады. Дегенін істетеді. Ұрлық ұсталығын адамға қарсы қас күшті жеңуге жұмсаған қарақшы болады. Бұл қиял ертегісімен жалғасқан ескі түрлі әңгіме. "Жеті қарақшы мен момын", "Көз бояушы ұры" деген ертегілер — осы үлгідегі ертегінің көп санындағы ерекшеліктерді анық танытатын, айқын әңгімелер. "Жеті қарақшы" ертегісі "бара жатқанның балтасын, келе жатқанның кетпенін" ұрлаған деп сипаттайды. Бұлар момынның бар малын ұрлайды, қара жерге отырғызады. Бірақ момын ақырында осы жеті қарақшының бабын тауып, өзі алдап өшін де алады, малын да қайырып алады. Бұл ертегі момынды қу мен сұмға жем болмасын деген жалпы әділет тілегінен туады. Жамандық жаза шекпек, жақсылық жеңбек, "арамзаның құйрығы бір тұтам" дегендей, халық ұғымындағы әділет көксеу желісіне құрылған. Қазақ ертегісінің ішінде Орта Азия халықтарына ортақ "Атымтай Жомарт", "Тотының тоқсан тарауы", "Төрт дәруіш", "Рүстем-дастан", "Тақ Сүлеймен", "Сейфул Мәлік" сияқты мол түбірлі, шоғыр-шоғыр үлкен ертегілер бар. Бұлар көбінше бір әңгіме емес, әлденеше салалы, ұзақ шебер құрылысты ертегілер болады. Осылардың көбіндегі өмір шындығы, қоғамдық мүдде, талап, адам мінезі мен үй ішілік, әлеуметтік қатынас, талас, тартыстар - барлығы да қазақ ертегілерінде байырғы салт ертегілеріндей үлкен толғаулы оймен, шешен, шебер тілмен қызықты халық романдарынша әңгімеленеді. Шыншыл ертегілер қатарындағы бөлек бір алуаны күлдіргі ертегілер болады. Алдымен бұл ертегілердің уақиға ортасында жүретін бас адамдарының өзі ерекше. Іс-мінезі, аты, қалпы, кескін-ұсқыны күлкі, оқыс келеді. "Тоғыз тоңқылдақ, бір шіңкілдек", "Ұр, тоқпақ", "Қаңбақшал", "Айлалы тазша", "Қу тазша", "Тазшаның қырық өтірігі", "Қу бала", "Екі еріншек" деген сияқты боп, ертегінің аты мен адамынан-ақ әңгіменің ойнақы күлдіргі жаққа қарай бейім тұрғаны мәлім болады. Бұлардан бөлек, жаңағы күлдіргі ертегілер көбінше қысқа келеді. Жалпы күлкі түрлердің көбіне ортақ бір сипат осы. Күлкі оқыстан туған, келте қайырылған тар жердің тәсілі, ұйқы-тұйқысы тәрізді болады. Уақиғалы тартысты күлкі болғанда ойда жоқ күлкі хал, көп қимыл әрекеттер тығыз келіп, бірінің үстіне бірі қат-қабаттап үйіле, жұмырлана түссе, сонда күлкі әңгіме жетісе түсіп, күлкісі, қызығы үдей береді. Осындай, мазмұнға сай құрылыс жағынан қарағанда, "Тазшаның қырық ауыз өтірігі" анық күлдіргі ертегілердің ең шебер үлгісі деп атауға татиды. Мұнда күлкіге бейім біткен ерекше жайлардан тыс бір ауыз сөз жоқ. Өтірікшіге қыз бермек болған хан сертінің өзі бір әсірелеген, дағдыдан тыс хал. Содан басталған тазша өтірігі "Мен анамның құрсағында жатқанда, тумаған ту атамның жылқысын бақтым" деп кетеді. Мұндағы өтіріктің себебі ертегінің әдейілеп, нақтылап алған күлкілік мақсаты. Өзі ылғи ғана болмас, иланбас суреттерге құрылу керек. Және өтірік құр татымсыз сандырақ емес, өзінде аса қызық тапқырлық бар, мол қиял-фантазия бар, өзі әдейілеген жасанды көркем шығарма болу шарт. Тазша соны түгел ақтап, адақтап шығады. Ең аяғында хан әдейі қиын тосқауыл жасап, оқыс сұрақтар береді. Хан: "Бәйтерегің қысқа шығар" дегенде, тазша шұғыл сұраққа іле жауап беріп: "Болса болар, түбінен таңертең ұшқан күйкентай басына кешке жетіп қонушы еді" дейді. "Күнің қысқа шығар" дегенде: " Болса болар, таңертең қашқан марал кешке бұзаулаушы еді" деп, тағы да сипаттап кетеді. Және осы оқыс сұрақтарға берген жауаптары бұрынғы айтып келе жатқан, бастан бергі өтіріктерінен өзгеріп, ауысып кетпейді. Дәл солардың үлгі, бітімінде, үйлесімді боп бітеді. Тазша өтіріктің ақыны, емін-еркін, нажағай ойнап шығады. Күлдіргі әңгіме, тегінде, анық шебер құрылса, осындайлық көпке мәлім, көзге қанық жайдан алыну керек. Ол үшін күлкілік хал, барлық жұрт білетін көптің көз алдындағы табиғат ішінен алатыны халық күлкісінің бір ерекшелігі де даналығы. Қазақтағы күлдіргінің осы алуандас бір мысалы — "Ши бұт, қағанақ бас, қыл тамақ". Онда да адам өрескел кескінде болғанмен, түсінікті табиғат көрінісімен байланыстыра алынған. Бұты шидей, басы қуық, қағанақтай, тамағы қылдай кісілер әңгіменің басынан-ақ оқшау тұрпатымен көпке күлкі боп тұрады. Олардың өрескел кейпіне қарай ісі мен өлімі де күлкі, оқыс болады. Күлдіргі ертегілердің ендігі бір алуаны "Ұр, тоқпақ" сияқты, жансыз елеусіз заттардың ойда жоқ, қырғын қызық, өрескел әрекетіне құрылады. "Піс, қазан", "Бас ноқат", "Шырт ноқат" деген сияқты ойда жоқ, оқыс күлкі туғызатын заттар халдері мен істері де қосымша мысал болады. Қазақ ертегісінде көп күлдіргі әңгіменің ортасында жүретін, әдейі айлалы, ақылды, тапқыр етіп кейіптелетін бір жан тазша болады. "Айлалы тазша", "Қу тазша", тағы әлденеше тазша боп әңгімеленетін күлдіргі ертегілерде жай күлкіден басқа мағына мол болады. Тазшаның сол "тазша" дегеннен басқа аты жоқ. Өзі кедей, жалғыз, бұған ешкімнің жәрдемі, жақсылығы болыспайды. Бірақ нелер қиын халден, қысталаңнан аман шығып жүреді. Өз ақылы, қайраты, тынымсыз қарекеті, тапқыр сезгіштігі арқылы аман шығады. Және бір айқын сыры — тазша ылғи ғана ханмен, патшамен, уәзір, жендетпен тартыста жүреді. Солардың бәрін ақыл, айламен, алдауымен жеңіп отырады. "Айлалы тазшаның" ханнан қысылып байды алдап, жасауылды алдауы, оларды өзі құтқарып алғаны, ханға болысатын бақсы кемпірді өлтіріп, оның жаласынан және құлантаза құтылып, ақыры мақтан алуы сол айланы өзі алдампаз ортаға қарсы құрал етіп жұмсағанын көрсетеді. Алдаркөсе, Қожанасыр жайындағы сан алуан ертегілер де негізінде осы халықтық сатиралық ертегілер тобына жатады.

Аңыз ертегілер де қазақтағы көп ертегісінің бірі. Бұл топтың ерекшелігі, барлығы да тарихта болған адамдар жайынан айтылған, халық шығарған көркем әңгіме болады. Бұл оның ертегілерде тарихи адамдар өміріндегі уақиғалар дәл айтылмайды, көбінесе елдің өз жанынан қосқан, бірақ сол тарихта болғанның сыйымды тың іс, мінез, әрекеттер әңгімеленеді. Бұл жай алыс ескілікте болған адамдар турасында бір болса, тіпті бертінде, жаңада болған тарихтық адамдар жайында да бола береді. Тарихта ел жадында аты қалған, белгілі бір қылық әрекетімен елге даңқты болған кісі болса, соның өмірінде шын болған мінез қалпынан туғызып, қиялдық, тың іс, уақиғалар тізіледі. Ондай әңгімелерді аңыз дейді. Аңыз ертегілерінің тағы бір ерекшелігі, ол әңгіме етілетін адамның өз өміріндегі шын ісі мен мінезінің сүрлеуінен, аңғарынан туады. Сондықтан батыр жайындағы аңыз болса, тірліктегі батырлық іс-әрекетіне қосымша, ұлғайтылып айтылған шығарма болады. Күлдіргі болса, оның сол күлдіргілік іс, мінездеріне қосылып, ұлғайтылып, молайтылып айтылған уақиға болады. Қысқасы, аңыз әңгіменің тарихтық адамды біржолата өзіне ұқсамаған кейіпке түсіріп әкететіні болмайды. Аңыз ертегіні қазақ халқы да және Совет Одағындағы басқа халықтар да Ұлы Октябрь революциясынан кейін де көп туғызды. В.И. Ленин, Чапаев сияқты халыққа даңқы қадірлі болған адамдар туралы тарихтағы болмыстарынан басқа, тыңнан, қиял арқылы жаңа уақиға, көркем әңгімелер шығарып, ертегі аңыз айтып жүргені көп. Міне, осындай жалпы ерекшеліктерін айта келіп, қазақтағы аңыз ертегінің кең көлеміне қарасақ, бұл түрдің аса бір көп бай әңгімелер екенін байқаймыз. Қазақтың өз тарихында болған Асанқайғы, Жиренше жайларынан айтылатын аңыздар бір алуан. Бұлар тарихи адамдар болмаса да, бірақ аңыздар да қазақ тарихының әр кезеңіне байланысты айтылады. Осы сияқты ел ерлері Сырым, Исатай немесе Сұраншы, Бекет, Амангелді, Чапаев, Абылай серіктері — Қабанбай, Ер Жәнібек, Бөгембай, Баян, Жәпектер жайындағы аңыздар да неше алуан қызық көркем қысқа әңгімелер, халық әңгімелері боп келеді. Тарихи адамдар туралы аңыздардың бірталайы хан, феодалдарды дәріптеу тұрғысынан айтылған. Оларды феодал үстем қауымның уәкілдері таратып отырған. Осы қатарға қосылатын, қазақ айтатын бір топ аңыз ертегі, дін ертегі, шығыс елдерінің ішін аралап келген көп әңгімелер Сүлейменді, Ескендір Зұлқарнайынды, Қарынбайды, Атымтайды аңыз етеді. Бұлар жайларындағы әңгімелерді өңдеп, өз тұрмыс, санасына ыңғайлап айтады. Бұл жүйелі аңыздарда ислам дінінің әсері басым келеді. Қазақтағы барлық аңыз әңгімелер жиылып зерттелгенде, бұлар да қатар ескеріледі. Жаңа замандарда туған аңыз ертегілерді айрықша жинап зерттегенде 1916 жылғы көтеріліспен байланысты, Амангелді, Бекболаттай елдің өзінен шыққан ерлер аттарымен байланысты аңыз ертегілер бір бөлек тексерілуі шарт. Әсіресе осыған жалғас Ұлы Октябрь революциясы жайында, Азамат соғысы турасында, Ленин атымен, Қызыл Армияның ерлігімен жалғас туған аңыз ертегілер ерекше орын алады, осылар сияқты Одақтың өзге елдерінің орталарында туған аңыз ертегілермен салыстыра тексерілу шарт болады. Қазақтың бірталай аңыз ертегілері өзінің бұрын-соңғы тарихы, уағдиғаларына, мекендік белгі, жер, су атына, ертедегі ескі мазар ескерткіштерге, эпостық жырлардың әңгімелеріне, күйлерге де байланысты мол айтылады. "Қалмақ қырған" деген ескі қорғандарды, қазақ жерінен ағатын өзендерді баяндайтын аңыз әңгімелер, тау көтеріп елді апаттан құтқарған Толағай мерген туралы, Көкшетауды мекендеген Ақбура, Жеке батырлар туралы, Каспий теңізі жағасындағы Бекет батыр туралы, Талас бойындағы ескі қала туралы аңыз ертегілер халық арасына кең таралғандығы белгілі. Аңыз әңгімелердің көпшілігі қазақ жеріндегі тіршілік, мекенмен байланысты баяндалады. Қазақ халқының тарихымен қатар фольклоры сақтаған аңыз ертегілер, әсіресе Асанқайғы, Жиренше шешен, Алдаркөсе және Орта Азия халқының бәріне ортақ Қожанасыр жайлы көбірек және нағыз көркем шығарма болып қалыптанған. Алуаны бөлек, ерекше бір аңыз ертегінің адамы Асанқайғы. Орта Азия халқының тірлік еткен заманы Жәнібек ханның тұсы дегені болмаса, дәлді кім еді, қай ру, ортадан шығып еді, қандайлық еңбек, әрекет етіп, қандай өмір кешіп өтіп еді? Ол жайынан ешқандай дерек жоқ. Тек Жәнібек тұсында айтты деген бірнеше толғау сөздері Асанның дәуірін жалпы көлемде болсын белгілейді. Фольклор көлемінде біз Асан бейнесінің айналасына халық жиған аңыз ертегіні тексереміз. Мұндағы Асан - ақын Асан, көркем сөз шығарушы Асан ғана емес, өзі халық шығарған көркем әңгіменің геройы боп кеткен. Аңыздарда Асан кейде өз сөздерімен көрінсе, өз қалпын өзі айтып танытып отырса, соның үстіне, көбінше халықтың ол туралы шығарған көркем әңгімесі әсіресе Асан басына көп өзгеше мінездер бітіреді, өзгеше бір ертегілік ұлы салқар сапар шеккізеді. Оны халық мұңын арман етіп, алысты меңзеген алып ойдың иесі етеді. Мұның бәрі Асанның өмірбаяны емес, соның өмірі мен еңбегіндегі, өлең өсиетіндегі нәрлі, сырлы қасиеттерін алып, халық мүддесімен қабысқан қасиеттерін алып, соны халық аңызы ұлғайтып, өсіріп, даңқ етіп әкеткен. Әсіресе Асандай халық мұңын жоқтаған, халықтың күнделік табиғаттық, шаруашылық, күнделік болмысымен байланысты мұң-мүддені айтып толғаған кісі жайындағы аңыз әңгіме бірқалыпты боп айтылып, сол түрінде бұлжымай, өзгермей тұру мүмкін емес. Ендеше, Асан жайындағы аңыз ертегілер ерте күннен бастап бергі замандарға шейін халықтың үнемі қоспа қосып, түрлеп өсіріп келген шығармалары болады. Әсіресе осы күнгі қазақ мекен етіп отырған жер-сулар, қоныс-қыстаулар жайындағы "Асан айтты" деген сын-сәуегейлік, барлау, болжау сөздердің көпшілігі сол жерлерге бертінде келіп қоныстанған елдердің, өз жерінің сырын, жайын түсініп, танып болған соң, көп тәжірибе жылдарынан соң Асан атынан қосқан өз шығармалары, өз сындары болады. Асан жайындағы халық аңызы әр дәуір, әр буын тұсында түлеп өсіп отырды дегеннің мәнісі, дәлелі осы. Асан жайындағы аңыз ертегінің ең мағыналы көріктісі, ең терең қызықтысы, халық үшін қызықтысы — оның малға мекен, елге ырыс жер іздеуінде. Жер іздеуден бұрын желмаяға мініп, қазақ жайлап отырған орын, өрістің бәрін шарлап, тыным таппай, шарқ ұрып кезеді. Көрген қоныс мекеннің бәріне қанағат қылмайды. Арманды бір жер барын сезеді. Оның аты қиял мекенінің аты болмақ - "Жерұйық" деп ат қояды. Сонда жетсе ғана, соны мекен етсе ғана халқы құрық болмақ. Игілік, ырыс атаулының жанды көрінісі, белгісі боп "қой үстіне бозторғай жұмыртқаламақ". Мұнда малға, шаруаға да құт-береке бар, адамға да бақ-мереке, тату тыныштық, шат-шадыман тірлік бар. Міне, осындай жерді өзі үшін емес, елі, жұрты үшін іздеген Асан — ел қамқоры. Ол бұны іздеуді өздігінен таппайды. Елдің сол күнгі шаруашылық, қоғамдық тірлігіндегі болмысына, күй кескініне қарап, қанағат етпей, торығып барып іздейді. Шаруашылық болмысына да, қоғамдық құрылысына да ырза емес. Және қалың ел қандай ырза емес болса, бұл да соншалық ырза емес. Осы ырза еместік жаңа дүние, жаңаша бір бөгде, өзгеше болашақты, бақ қиялды тілетеді. Тілеп, аңсап, іздеуге талпынтады. Сол қиял мекенінің аты "Жер үйек", кейде "Жиделі байсын". Бұл екі орынның екеуін де Асан өз тірлігінде таппайды. Өйткені ол өзі келмейді, оны халық өзі қалың бейнетпен таппақ керек. Ер еңбегін кешіп, өз талабымен, ұзақ қысталаң сыннан соң жетпекке керек. Тұрмысында жарық сәуле көрмей, қысымда, қынау, зорлықта, жоқшылық күйзелісте туған қалың бұқара, қалың бейнет елі, әрине жақсы кең қонысты тұрмысты көксейді. Сол көксеуінің үбінде үлкен елдік сенім бар. Әйтеуір бір заманда бір жағдай, бір мекенде жақсылық, бақ, ырыс келеді. Ол арман — халықтың болашағының сағымды көркем бейнесі. Халықтың үлкен аңызындағы анық жұрт өкілі, жұрт жоқшысы болған Асан тұлғасы осындай. Ол ел мұңы мен арманынан басқа ой ойламаған. Ал елі-жұрты жақсылыққа жете алмай, жүдеу, жадау күйде тұр. Арылмас ауыртпалықпен, шер мен мұнда тұр. Сондықтан ел досы, ел мұңшысы Асан да күйзелмеске, күңіренбеске шара жоқ, оның аты "Қайғы" болып өзгеретіні сол. Асан қайғысы — ел қайғысы болады. Осылай болғандықтан Асанға ел аңызы жекеше, өзіндік тірлік бермегендей болады. Асан оның жақын досы да, бауыры да, мұңымен мұңын қосқан қалың елі болып кеткен. Әрине, Асан жайында айтылатын аңыздардың немесе Асан айтты деген сөздердің ішінде феодал табының өкілдері кіргізген кертартпашыл сарындар да жоқ емес. Ондай теріс бағыттағы кейбір аңыздарда Асанды ханның досы, ақылгөйі етіп көрсетпек болады. Алдаркөсе жайындағы қазақ айтатын аңыз ертегілер де көпке мәлім, алыс заманнан келе жатқан әңгімелер. Асан-қайғы жайындағы аңыздардан бұның тегі, түрі, мазмұн-мағынасы мүлде бөлек, өзінше көп тапқырлық ерекшелігі бар күлдіргі аңыздар. Аңыз ғана емес, Алдаркөсе туралы қызық әңгімелер — тұрмыс-салт ертегілерінің ішіндегі күлдіргі, халықтық сатиралы ертегілер. Алдаркөсе жайындағы аңыз да жалғыз қазақта емес, сыбайлас, туыстас өзбек, қарақалпақ, түрікпен елдерінде де бар. Онда да Алдар бір пішінде күлдіргі алдағыш, мазақшы боп көрінеді. Алдаркөсе сараң байды, қу шайтанды алдайды, алтын егіп берем деп, өзі Алдардың қарындасы боп Алаша ханды алдап масқаралайды. Алдаркөсе әңгімелерінің негізгі тақырып мазмұнын алсақ, бұл көпшілік бұқара, қалың еңбекші ел санасынан туған шығармалар. Сол көпшіліктің бір уақыт сараң, жеміт, сасық байға арналған таптық, қоғамдық мысқылын білдіріп, Алдардың Шықбермес Шығайбайды алдап, мазақ еткенін көрсетеді. Алдар жайындағы өте өткір күлдіргі, шебер әңгіменің бірі осы. Бұнда көпшілік бұқара дүниеқоңыз, шірік, арам қорда байдың сұм құлқынын өлтіре мазақ етеді. Алдаркөсе арқылы діннің қараңғы нанымдарына да шабуыл жасайды Алдардың шайтанды алдауы да өте мағыналы әңгіме. Дүниенің жаралуы турасында қараңғы молдалардың ертегілерінің бәріне елдің иланбай күлкі етіп, ажуа қылғаны көрініп тұрады. Алдаркөсе әңгімелеріне ұқсайтын шығарманың бірі — Жиренше әңгімелері. Бұның да дәлді қай заманда туғаны мәлім емес. Бұнда да Алдар әңгімесі сияқты, алғашқы шыққан түріне кейіннен қосылған қоспа, жамау көп. Жиреншенің аты да, Алдардың аты сияқты, жаппай атау боп кеткен. Алдарға бұны ұқсататын тағы бір ерекшелігі, бұндағы әңгіме де қара сөзбен айтылатын, қысқа-қысқа әңгіме боп құралады. Бұнда да әрбір Жиренше айтты деген сөз, Алдар сөздері сияқты, шешен, өткір, тапқыр сөз боп шығады. Жалпы алғанда, Жиренше әңгімелерінің көпшілігі де бұқара санасынан туған. Бұндағы негізгі әңгімелердің мазмұны — сол бұқараның шешендік, шапшаңдық, тапқырлықты қоғамдық, таптық құрал етіп пайдаланғаны көрінеді. Сонда, көп жерлерде кедей, әлсіз Жиренше үстем таптың өкілі болған ханнан қорлық, зорлық көрмеу үшін алысады. Ел әңгімесі Жиреншені бірде зорлықшыл ханның қасына жолдас етіп береді. Хан мұның әйеліне қызығып, көзін жоймақ боп, басына қастық ете береді. Жай адамның қолынан келмейтін істермен сынап, үнемі оның аяғы тайғанын аңдып отырады. Жиренше сол хан зорлығының бәрінен өзінің ақылы, айласы, шеберлігі арқылы зорға құтылып отырады. Жиреншенің жеңілмейтін ақылды, тапқырлығына әйелі Қарашаш серік болады. Ел әңгімесі Қарашашты ұдайы Жиреншенің басына серік етіп, қасында қалдыруы елдің Жиреншені сонағұрлым артық сүйетіндігін білдіреді. Көп замандардан бері қарай, қазақ фольклорына бір бұйымы боп кеткен әңгіме аңыз — Қожанасыр әңгімелері. Қожанасыр — Орта Азия халықтарына ортақ әңгіме. Академик Гордлевский бұл әңгіме ауызша да, сонымен қатар XVІ ғасырдан бері типографиялық баспа жолымен шығыс елдерінің көбіне тараған дейді34. Қазақ арасына жайылып отырған Қожанасыр жайлы әңгіме өте көп, талайы күлкілі, қызық (анекдот) әңгімелер Қожанасыр атына байланысты болып келеді. Қожанасыр әңгімелерінде базар, шаһар өмірлері көбірек айтылады. Бұны тудырған жағдай шығыс елдерінің отырықшы, қалалы, сауда кәсіпті жағдайы болады. Ол жағынан қарағанда, Қожанасыр әңгімесі бізге көршілес өзбек, азербайжаннан ауысып келген "қыдырынды" әңгіме. Тегінде, көп елдің тұтынып жүрген фольклор белгілерін алсақ, сол мол қордың ішінде бір жағынан сол елдің өз топырағында туып-өскен белгілермен қатар, көрші елден, өзге жұрттан ауысып келген талай белгілер де өзінікіндей боп, қосарлана жүретіні болады. Қожанасыр әңгімесін айтушы елдер оның жайындағы естіген сөздерін ғана айтумен қанағат қылмай, әр кезде қазақтағы Алдаркөсе, Жиренше сияқты өз тұстарынан қосымша, үстеме әңгімелерді де жамап, молайтып айтады. Сонымен, Қожанасыр жайындағы әңгімелердің ұшы-қиыры жоқ. Күлдіргі — анекдот әңгіменің бәрінің жиылатын жері осы бір Қожанасыр тобы боп кетуі даусыз. Қожанасыр әңгімесі талайды мазақ етеді. Парақор қазы, қомағай саудагер, тентек ұры, әзілқой шәкірттер, өз қатыны, жазықсыз бөгде адам болсын, барлығына да күлкісін жұмсай береді. Айтылған көп заман, көп орта, көп қоғамның тегіс қолданып, тегіс құрал етуінен осылай болған. Сөйтіп, Алдаркөсе, Жиренше, Қожанасырлар халықтың ертегі әңгімесінде нағыз типтік бейне алып қалыптасқан. Күй аңызы — әлі тегіс ескеріліп, ерекше жиналып зерттелмеген түрдің бірі. Бірақ қазақ халқының музыкалық фольклорын біліп, аңғарған адамның барлығына сыбызғы, қобыз, домбыра баян ететін көп күйлермен қатар, сол күйлердің ауызша айтылатын көркем шебер әңгімесі болатыны мәлім. Қазақ даласын мекен еткен ел ортасында ертелі-кеш туған күйлердің нелер үлкен мазмұнды, кең толғаулы болғандары бар. Әсіресе тарихтың зор бағасы бар, көне күйлердің талай толқын алыс-тартыстардың ескерткіші есепті болғандары бар. Сол күнгі ел қамқоры, ел жоқшысы болған ерлер жайында, немесе ой өнерінің алыбы болған саналы, мұңды өнерпаздардың халық мүддесін күңіренткені жайында туған күй мен аңыздар бар. Орталық Қазақстанда бұрын "Ноғайлы, қазақ айырылған күй" дейтін, "Асанқайғы күйі" дейтін күйлер тартылған. Ескіден көпке мәлім "Нар идірген", "Азаматқожа", "Балбырауын", "Бес төре", "Балуан жігіт", "Алшағыздың ащы күйі", "Тепеңкөк", "Қос қыздың жылағаны", "Бозторғай", "Бозайғыр", "Бозінген" сияқты би, күйлер, тағы талай толып жатқан күйлердің аты қалып, аңыз әңгімелері жазылмай жоғалып бара жатқаны бар. Осы күйлердің көбінде өздеріне 8ғана тән нақтылы сұлу әңгіме аңыздары болған. Міне, күй аңызы деген әңгімелер — осы үлгіден бұрын барлық күй шығарушы күйші өнерпаздардың көбінше өздері шығаратын әңгімелер болған. Жалпы күй аңызына тән бір ерекшелік, бұл үлгідегі әңгімелер сезімді-сыршыл келеді. Және сол мазмұнға сай қысқа шебер, дәмді, қызық әңгіме боп келеді. Қазақтағы ауызша айтылған, көркем қара сөз түріндегі, әсем құрылысы бар әңгімелердің ішінде бұл аңыздар — анық жазба әдебиеттегі қысқа новеллаға ұқсайтын үлгілер. Ертегі — халық шығармасы, халық мұрасы. Бірақ ертегілер әр замандағы белгілі бір әлеуметтік салт-санаға (идеяға) байланысты жарыққа шыққаны жоғарғы талдаулардан байқалады. Ертегіде халықтың ескі наным, ұғымдары, ғайыптан болатын уақиғаларды шын деп сенушіліктері бар. Сонымен бірге ертегіге үстем тап қауымдарының да (хан, бай, молдалар) әсер етіп отырғанын аңғаруға болады. Ертегіде айтылатын шындық пен ескі қиялды қазіргі жұртшылық әбден айырып таниды, сын көзімен қарап оқиды. Ертегі - ескі мәдениет мұрасы. Расында, біз ескі мәдениет мұрасын әр уақыт бағалаймыз. Сонау көне заманынан бермен қарай адам қоғамы тудырған нелер асыл мұраларды — мифология ертектерден бастап, батырлық жырларын да, тағы басқа ауыз әдебиетінің таңдаулы үлгілерін қадірлейміз. Халықтың ой-арманы тудырған мәдени мұраны бағалап, оның керекті, жақсы жағын, демократиялық нәрін іріктеп, барынша мол пайдаланамыз. Соның арқасында социалистік мәдениетіміз жасалады. Марксизм-ленинизм ғылымының ескі мұра жөніндегі қағидасы осындай. Ертекте дерексіз қиял, ескі наным, діни ұғымдар сарыны үнемі кездескенімен, оның халықтық қасиеті, мәдениеттік, көркемдік қасиеттері ешбір кемімейді. Ертек — халық әдебиетінің бай, құнды саласының бірі. Ертекті алдымен керемет фантазия, қиялдың, ойдың шалқыған өрісі бар. Бұл қияли ойлар адам баласының реалды санасынан туған. Ертек өткен феодалдық замандардың қаталдығын, жеркенішті әдет-ғұрыптарын батыл әшкерелеп, соларға қарсы бүгінгі жұртшылықтың ыза, кегін де қозғайды. Ертек халық ертегілерінің, халық данышпандығының тамаша бейнелерін, мәңгі өлмес типтерін алдымызға тартады. Ертектегі тамаша көркем тілдің байлығы, сұлу, тапқыр сөз шеберліктері әдебиетші, жазушы ақындарға үлкен үлгі болады. Совет әдебиетінің атасы М. Горький ертегіні аса терең бағалады. "Ертегімен танысу, жалпы таусылмайтын халықтың бай ауыз әдебиетімен таныс болу жаңа жазып келе жатқан жазушыға ерекше пайдалы болатындығына сенем" деген. Халықтың ауыз әңгімелері, ертектер ірі классик ақын-жазушылардың шығармасына да үлкен әсер еткен. М. Горький ертегінің өзіне қандай әсер еткенін, ертегінің жалпы көркем әдебиет өрісіндегі маңызын былай баяндайды: "Өлеңдер мен ертегілер маған не берді? Өлеңдер мен ертегілердің түпкі негізінде сол өлеңдер мен ертегілерді жасайтын бір нәрсенің барлығын сезгенімді мен ескертіп өттім. Ол нәрсе маған мықты болмаса да, ақылды, қырағы, өткір, қайсар және сол қайсарлығы арқасында барлық жанды-жансыздың бәрін жеңетін сықылды болып көрінді. Менің бір нәрсе дейтін себебім — ертегілердің кейіпкерлері, бірден бірге көшіп отырып, менің қарауымша, бір адамға, бір тұлғаға келіп құйылатын еді. Ертегілерде адам баласы "ұшқыш кілемге" мініп, ауада ұшып жүрді, "жылдам жүргізетін етікпен" жүрді, өлі сумен де, тірі сумен де шайып, біреудің өлтіріп кеткен адамын тірілтіп алды, бір түнде көркем сарайлар да салып тастады. Жалпы ертегі деген нәрсе маған басқа бір өмірдің сәулесін ашқандай, сондай жақсы өмірді ойлаған, сол үшін қорықпай еркін күресетін бір күш барлығын көрсеткендей болды. Әрине, ақын мен жұмыскер бір адам болып тұрған кездегі еңбекші елдің ауыз әдебиеті (поэзиясы) — жазба әдебиеттің арғы атасы болған өлмейтін поэзия. Бұл сөздің тіліміздегі байлықпен және оның жан сүйерлік көркемдігімен танысу жағынан маған үлкен көмек берді" (Максим Горький. "Ертегілер туралы").

Революцияшыл демократ сыншы Н.Г. Чернышевский былай деді: "Жас кезімде "Мың бір түн" ертегісін өте қызығып оқып жүрдім, бұл да "балалар үшін жазылған ертек" емес еді. Кейін есейген кезімде де, ол қызықты кітапты әр уақыт жаңа құмарлықпен оқушы едім. Мен көркем поэзия шығармасының талайын көрсем де, бірақ мынадан артық көркемдікті білмеймін" ("Орыс ертегілері", 9-б.). Ертегілердің идеялық, көркемдік сипаты қандай екенін, әсіресе жазушылар үшін ертектің маңызы қандай екенін әдебиеттің Чернышевский, Горький сияқты данышпан адамдары осылай жеткізе бағалаған. Бұл баға біздің бүгінгі жұртшылығымызға толық та, жеткілікті де баға шығар дейміз.

Көп сөз — қола, аз сөз — алтын.

Дау мұраты — біту, сауда мұраты — ұту, қыз мұраты — кету, жол мұраты — жету.

Көп сөздісің дегенге біреу жауап айтыпты: "екі жүз қырық беті бар Құраннан көп сөзді емеспін" деп.

Жалғыз ағаш орман емес, жалғыз оба қорған емес.

Не керек? Ой керек... ойсыздық қатер... Жасқа да, кәріге де бір шарт, жалғыз шарт: ішіндегі өзіңнің шыныңды, өз көңіл төріндегі шыныңды (шын) шалғандай, орағандай ойың қайда?. Үлкен шығарманың үлкен сырынан, шыңынан соның білінсін... Шығарма – қарақ суынан суарылған, әр жанның өз түп-түкпірінде туған меруерті болсын. Кейбір жеке әзіл ретінде қолданатын арнаулы сөздер: жансебіл, иісалмас, итжемес, алақұйын, аласұр.

Осы бөтелкелер қатарына ашқарақ көзбен сұғына қарап: "Біреуінің мойнын үзсек қайтеді", — деді. Мынау шарап иісі сондай ғажап екен. Бұған теңеу табу үшін ең биік поэзияға бару шарт. Машинада келе жатқанда алдағы қала кешкі жарықтарымен жалтырай жарқырап және қалықтап толқып қарсы келе жатады. Таңертең тұрғандағы қаланың, үй сыртының дыбысы, дабылдары есте қаларлықтай.

Оның момындығы жаңа ғана туған киіктің лағындай болатын.

Біздің машина өзге қатар көп машиналар ішінде көше-көшемен сырғып, қалқып келеді. Екі жақта магазиндер, есіктер, терезелер, гүл газондар, кішкене бақшалар, шарбақтар, ательелер, аптектер тізіліп өтіп, сыртта қалып жатыр. Кішкене ғана әдемі бояулы үйлер көгі қалың, жемісті бақшалар ішінде қалғып, ұйықтап тұрған тәрізді.

Машина дөңгелегінің сыдыртқан дыбысына қарап, біз қандай жолмен келе жатқанымызды сезіл, аңғара отырдық. Көрікті, биязы, әсем тәрбиелі, өзі сәнді әйелдің айна алдында өзін-өзі көріктеуі, бояуы көруге соншалық сүйкімді суреттің бірі болса керек. Ат бәйгесінде егесе таласқан біреу, өз атын мақтағанда: "менің атым сенің атыңнан екі аяғының өзімен де озады" дейді.

Ол әйелдер көзінде бағалы еркек сипатында еленіп, саналып көрген емес.

Өлке халқының ең зор бақыты не бол ар дегенге: жаман әкімнің өлімінен артық не болсын депті. Арақ ішкенде адам әуелі тауыс боп сыланып, сұлуланып байпаңдайды. Одан кейін маймыл болып ойнақыланып, қылжақтайды. Содан әрі кәрлі арыстан боп қоқияды. Ең ақыры шошқа болып тынады. Қызғаншақтың әрдайым ызалы, күйікті болатыны несі дегенге: оның өз міні, жаманшылығы өзін қинау үстіне, өзгенің артықтығы, игілігі де оны азаптайды ғой дейді. Пифагордың жүзігіне жазылған нақыл бар екен: кейбір сәтті істен де сәтсіздіктің өзі артық депті. Біреу аса арық әйелге үйленгенде "мұның не" десе: "мен жауыздықтың ең азын таңдап алдым" депті.

Төзім — тамаша сипат. Бірақ шексіз ұзақ төзуге өмір тым қысқа. Ақымаққа жақсылық етуші шошқаны асыл бұйыммен безегенге, немесе жыланды балмен асырағанға ұқсайды.

Ел мінін түзеймін деген әкім әуелі өз мінін түзесін. Болмаса қисық ағашты түземей тұрып, қисық көлеңкені түзеймін дегенге ұқсайды. Сөйлеп айтқаным үшін өкінішім көп болды. Үндемегенім үшін өкінішім аз еді дейді. Түлкі арыстанға: менің күшігім қандай көп, жыл сайын табам және көп-көптен табам. Сенікі не, бәрі біреу-ақ, — дегенде, арыстан: біреу де болса ол арыстан ғой, — депті.

Бір Англияда адам сенімді дегісі келсе, Англияның ақшасы фунт стерлинг қандай сенімді болса, о да сондай сенімді кісі деседі екен. Махаббат ойынында тәжірибе дегеніңіз жастыққа бергісіз, мықты көзірдің бірі.

Сол шақта мен өзім сенбеген құдайға жалбарынып, "не өлім жібер, не есімнен тандыр" дедім.

Тартыспен түскен, бейнетпен келген жақсылық қана шын мәнінде қымбат табыс.

Әйелдің жанында әжім болмайды. Мендегі адамгершілік қасиеттің қуаты соның өзі еді. Оның әрбір қозғалысы, әр сөзі, көзқарасынан "ғажайып қасиет осы ғой" деген ойлар туды.

Бұл хал той басталған соң үш сағаттай уақыт өткеннен кейінгі жайды баян етеді. Столдың үстінде бейне бір соғыс, майдан болып өткендей ойран болған жай көрінеді. Сынған бокалдар, рюмкалар, бүктеліп уқаланған салфеткалар. Тарелкаларда жартысы желінбей қалған закускалар. Оларға қарасаң көзің түссе, құсқың келеді. Әр жерде төгілген, дастарқанды былғаған қызыл арақ, оған себілген, шашылған тұз. Жығылып жатқан бөтелкелер. Жерде домалап жүрген, жарымы сынған бос бөтелкелер. Үзіле құлаған пробкалар. Кей графиндердің тығындары. Әр тұста күл сауыттар толы жартылай тартылған, мыжырайған, кірлеген папирос қалдықтары. Ал үй ішінде айғай-шу. Арада күлкі. Дарақы тостар. Кей жерлерде шарпылысқан қалжыңдар. Тағы бір тұста өте дөрекі, тұрпайы сөздер. Адам жүздері қызарған. Күреңіткен көздер жасаурай түсіп, тұнжырай жанған тағы бір тұстарда, ұялмастан барын ақтарып, құмарлық тілек айтып, күлегеш әйелдерге сыбырлай күбірлеп, жабысқан зинақор еркектер. Осындай шұбар ала жын ойнағы "сауығым", "қонағым" аталушы еді.

* * * Көбінше екі дұспан қастас араз адамдар, бірінің бірі жасырын ойларын ғажайып түрде сезеген келеді. Кейде екі жау адамдар екі ғашықтан бетер көрегендік, ішкі бір қырағы көз көрегендігін табады. Ғашықтардың бірінің жанын бірі оқып білгеніндей, олар да бірін-бірі соншалық шетін, нәзік түрде аңдағыш, танығыш келеді.

Көркемөнердің міндеті — табиғатқа еліктеу емес, оның сырын ашу. Кейбір жоқшылық пен мұқтаждық сорына ұшыраған жандарды көргенде, өзіңнің амандығың мен бақытың үшін ұялғандай боласың. Табысып, сүйісіп қосылған екі таза сезім әдемі қосылған екі әншінің бірігіп айтқан әнінен кем бе екен! Ой үстіндегі түйіліп қалған бір адам жарқыраған толқындардан көз алмай тұр: Көз шыдап болмас жарық болса да жалтармайды. Рас болса, жарқыраған күнге бүркіт көзі таймай, жасымай қадала қарайды дейді ғой. Ащылы сордың кейбірін көргенде, оны да жердің іріңдеп тұрған жарасын көргендей боласың. Жұтаң, сортаң, ащылы борбастақ шынында адам денесіндегі ірің басқан жарадай. Тұлдырсыз тақырлар таздай сезілетіні болады. Ердің тамаша әрекеті көз алдында істеліп жатқан шағында онша бағаланбайды. Көбінше ол ер сол істің үстінде қаза тапса, қатерге кетсе, сонда ғана жұрт көңілі оның ерлік қасиетін дуылдай мақтай жөнеледі.

Табиғаттану ғылымын оның жіктеуі екі салаға бөлінетін: жеуге бола ма, жеуге болмай ма деген ғана айырмыстарды білуші еді.

Жер күнді оның көмегінсіз-ақ айналатынын білетін де, тыныш болатын. Оның сырты сөнген күлдей боп тұрған тыныш түсінің астында әлі көп сөнбеген көмірлер де бар еді. Оның ойы жалқау еді. Сондықтан көбінше жұрттың пікірін тұтынатын — қолданатын. Мысалы, жақсы көру жайын ақынның жақсы көруімен, сұлулықты суретшінің көзімен өлшейтін. Тірі адамдардың түстерінен гөрі ол кинода көрген артисткаларды көбірек есте тұтатын. Солармен салыстырып бағалайтын. Оның ақылы батыл да, ісі жалтақ болатын.

Әйел затына шындықтың өзінен гөрі әсірелеп өсіре сыпаттау көбірек ұнайтын. Әйел жұбатуға әрдайым бейім инстинктіге билететін, тегі, қайғы әйелді тартқыш болады. Айна торғайды сондай тартады дейді ғой. Оны достарының мақтарлық ештеңесі болмаса, жауларының жамандар да түгі болмайтын адам дейміз. Кейбір көріністен, мінездерден ішің пысқанда, тіпті отырған үйдің қабырғасының да есінегісі келгендей сезінесің. Кей мақтаншаққа не қылсаң да есебін тап та, өзіңді өзің мақтай бер. Қарынды үре бергендей өзіңді өзің үріп қампита бер. Жарылып кеткеніңде із-тоз да қалмастай болсын деп ақыл айтуға болады. Тегінде, әр адамның көңіл түкпірінде қалғып жүретін сенімсіздік, қарсылық, ерсілік ұрықтары болады. Кей кісілердің сөздері соларға қозғау салып, от беретіні болады. Басқа келген ойлар сондай бір ұсақ қиқым жайлар, ол ой да емес. Жаңа көріп өткен адамдардың бұлдыр жүздері, ұшқын сөздері кейбір айғай, кейбір қимыл-қозғалыстары сияқты, қысқасы, ішкілікпен өткен күннің соңында қалған сыпырынды сияқты, қоқыр-соқыр еді. Ол кей уақыттар атылып жарылғандай сөйлеп қайнап кетеді де, артынан бірнеше минут тоқтап қалып, қайтадан сөзіне қақалып, қырылдап, жөтеліп, булыға сөйлеп кетеді. Сөзімен бықсық түтіндетіп кеткенде, кәдімгі оттан суырылған күйген кесеудей ащы түтіні бұрқырай жүрді. Түнгі жауын аспанды мөлдірете тазартып кетті. Адам итшілеген тіршілігіне сондай бір шегіне жеткен тәрізді де, енді подлец болуға мейлінше праволы сияқты сезінеді. Ас бөлмеде, ала көлеңкеде күздігүнгі сүлесоқталмау түрде өлеусіреген шыбындар ызыңдай ұшып жүр. Поездан жаңа түскен адамның басында сол поездың темір салдыры әлі де даңғаза қып білініп тұрғандай.

Самауырда көп масалар ызыңдап жүргендей.

Магазиндердің ашық есіктерінен дем шыққандай иістер келеді. Былғарының, темекінің, бір жерде майдың, еттің, тәтті дәмдінің де иістері білінеді де, мазасыз сезіледі. Алыстан естілген оркестр күйі әрқашан жез трубалардың үндерін басыңқырап жұмсартыңқырап әкеледі де, барлық жырақтан келген сол оркестр күйлерінде қиялға, мұңға бейім бір әсер болады. Адам өзінің жанын ұсақ уайым, болымсыз қам-қарекеттің дертімен былғанудан сақтау керек.

Кейбіреулердің сөйлеген сөзі жел ұшырып жатқан қиқым қордадай. Скепсис адамды оқытады, өсіреді. Ал оптимистік көбінше ақымақтыққа бейім етеді.

Сол бір осал әдет оның миындағы шығу сияқты еді.

Күзгі жауын астында көшенің тасы майлағандай жылтырайды. Терезе шынылары қорғасындай сұрқыл-көкшіл ірең береді. Жағымпаз, тынымсыз бір сорақы тыпырлап, жалбақтап, дөңгеленіп құйтыңдағанда өзін табаға салып пісіріп жатқандай бұлталаңдайды. Оның антұрған бір мінезі кейбір жайды әдейі көрмей қоятын. Байғыздың күндіз көрмейтіні сияқты, ол күлгір, көрместікке салынатын. Бір араб оқымысты айтқан екен: ағылшын Европада — түлкі, отарда — аты белгісіз қанішер жыртқыш деп. Жас ұлғая келе туысқандық сезім де тозып, бұрынғы ыстық қуатынан айрыла береді.

Ол қайғы мен тәкаббарлықтың екі арасында қақ бөлінгендей.

Оның ішінің пысқаны, қасіреті соншалық, тіпті мұндайды жас көңілі бойынша ешбір кітаптан да оқыған жоқ. Ешбір киносуреттен де көрмегендей еді.

Қасынан қыз өтіп бара жатқанда ол әуенің де жеңіл толқып ырғалғанын сезді. Ол әйел бұның көңілінше бар адамның тіршілігінен, ортасынан жоқ болып өшіп кетіп, енді тек жалғыз бұның жанында ғана тірлік етіп қалған тәрізді. Қараңғылық, хош иісті жылы ғана қараңғылық, сондай бір терең құпия қалыпты аңғартады. Өзі және бір қою ағым тәрізді.

Айнаға қараңыз, сволочьтың дәл өзін сонда көзіңізбен көресіз. Көзіңнің ашық тазалығы - таза бұлақ мөлдір суындай. Көзқарасы бір алуан, адамға жабысқақ қарайды.

Дүниеде адамның ойы мен қолынан құралып туған ұлы көркем қазынаның барлығында екі үлкен ерекше қасиет бар. Бірі ірі, терең даналығында, екіншісі бұлдырсыз айқын ашықтығында, мөлдірлігінде. Ең ұлы көркемдік — ең ұғымды, ең қонымды көркемдік еді. Табиғатта — бұл күн сияқты. Біздің бақытты Отанда, бүгінгі жарқын дәуренде ұлы көсем үні сол күн нышанымен барабар. Дәуір туын көтеріп, асқар асар баяндамасын бастағанда ентелей тыңдаған миллиондарға ұғымсыз, бұлдыр болған бірде-бір сөзі жоқ. Бұл сол миллиондар жүрегімен ашық сара жолдай жалғастырып, туыстырған көркем тілінің қасиеті; тіл ғана емес, талай шың мен шыңырауды талай тіліп өтіп жатқан ойының қасиеті. Ол ғана емес, дана басшының алып ісінің де қасиеті. Барлық терең, кемел күйінде соншалық ұғымды, айқын боп самғау — көсемнің барлық ұлы қалпының да қасиеті. Отанына ұсынған ұлы жол, жаңа заңды сол сипатпен әрбір жеке қарпіне дейін түсінікті де, қонымды да, ұтымды да сіңімді. Біздің Отанның өмірі мұнарсыз ашық белге шықты. Күн сәулесі төгіліп шаңқия жарқыраған социализм жолына өрлей бастады. Сол адам тарихының жаңа жолын мөлдір сулы айдын шалқар көл үстіндей көркейте сарқыратып, қуанта күлдіріп тұрған күн — дана көсем күні. Соның көреген, кемеңгер ақылының күні. Бұрын тарих жауратқан, сорлы болған қауымдарды енді жұбата, өрлете жылытқан соның жылылығы, қамқор жүрек жылылығы.Жаңа адамның ұлы туы коммунизм өзінің дәуірден дәуір тудырған асқар ұрандарына енді тағы бір жаңа тарих дәуірін өндірді. Ол — осы ұлы көсем ұсынған әділ, кемел конституция. Күндей жылы, нұрдай жарқын дәурен туғызып, халықтар мен ғасырлардың арманын айықтырған кемеңгер көсемнің мына баяндамасын естіген күн өмірдегі зор бақытты күн болды.

Тілші: "Абай" романын жазуға қалай әзірлендіңіз?

М. Әуезов: Абай жөнінде кітап жазу үшін мен жас шағымнан, студент кезімнен бастап көптеген тарихи материалдар жинадым. Жазушы ретінде Абайдың өз еңбектері мен өмірін тексердім. Бұл тексеру менің қолыма көп материал берді. Жазушы өмірді тереңдей зерттеп, жақсы білуі керек. Жазушының қолында жеткілікті мағлұмат, материал болмайынша,толық піскен,жақсы шығарма жазылуы мүмкін емес. Сондықтан "Абайды" жазғанда басқа шығармаларымнан да көбірек ізденгенімдігінің себебі осы. Мен ол жиналған материалдардың ішінен Абайды жақынырақ көрсететін таңдаулыларын ғана іріктеп, теріп алдым. Жазушы жете ойланып, тоқсан толғанғаннан кейін сыртқа тепкен, кемеліне келген ойды жазуға кірісуі керек. Бұл жөнінде ұлы жазушы М. Горькийдің: "Айтпасқа лажың жоқ нәрсені ғана жаз" деген сөзі еріксіз еске түседі. Академик Тарленің айтуынша, кітапты жазып болып, ақырғы бетін жазғанында, сондай тағы бір кітап жазарлық мүмкіншілігін болу керек. Бұл жайды мен жастарға ескерту ретінде айтып отырмын.

Тілші: "Абай" романы қалай басталды?

М. Әуезов: 1937 жылы орыстың ұлы ақыны А.С. Пушкиннің туғанына 100 жыл толған еді. Ол мерекені жазуға ойланған тақырыбым үшін маңызы өте зор болатын. Өйткені Абай өзінің ақындығы жолында Пушкинді ұстазы тұтқан, халық мұңын жоқтауды содан үйрене отырып, осындай ұлы ақындар қатарына қосылған. Сол мереке құрметіне мен жазушылық дағдыдан тыс, романның соңғы — "Татьянаның сахарадағы әні" деген тарауын жаздым. Бұл — романның хабаршысы еді. Романды жазғанда әдебиет тарихын зерттеуші ретінде ғылыми ұғым тілімен, ал жазушы ретінде роман, бейне тілінде жазуым керек еді. Бұл екі тілдің екеуі қабыса келе, бір мақсатты көздеген еді. Ол — Абайды, Абайдың дәуірін толық көрсету болатын. Абай — бүгінгі күннің үлкен көмекшісі, өйткені ол бізге өз дәуірін сынап, ашып көрсетіп береді. Жас жеткіншектер шығармадағы бейнені ұғына оқуы керек. Сол бейненің айналасында көп сыншы ұғым бар екенін түсінуге болады. Бірінші кітаптан екіншісі тез жазылды. Оған көмекші болған ақын Абайдың өз еңбектері. Бірінші кітап Абайдың адам ретінде өсуін көрсетсе, екінші кітап оның ақын ретінде қалыптасуын суреттейді.

Тілші: "Абай" романының түпкі мақсаты не еді?

М. Әуезов: Абайдың тартыс үстінде өсіп, қыр өмірінің шеңберін аттап, орыс мәдениетіне, прогреске дара соқпақ салғанын көрсету еді. Данышпан Абайдың бейнесі арқылы тарихи тағдырлары қосылған екі елдің — ұлы орыс халқы мен қазақ халқының достығын, ол достықтың қадамы игілікті, болашағы жарқын екенін, Абайдың жақсы түсінігін суреттеу — романның түпкі мақсаты болатын. Осы тұрғыдан романның ақырғы тарауы — "Татьянаның сахарадағы әні" жазылды. Романның түйіні осында.

Тілші: Алдағы уақытта қандай шығармалар жазбақсыз?

М. Әуезов: Мен қазір "Ақындар ағасы" шартты атпен жаңа кітап жазып жүрмін. Бұл кітапта Абай өмірінің соңғы 11 жылы қамтылады. Мұнда мен ойшыл, ақындық мектебінің жетекшісі болған Абайды көрсетпекшімін. Ол Абай — орыс мәдениетінің өз сахарасындағы өкілі, адамгершіл, алысушы қайраткер. Бұл жөнінде Абай көпке көп мұра берді. Роман Абайдың өлімімен аяқталады. Өзінің жолын және мүддесін, бар тағдырын еңбек елімен бірге қосқан Абай, сол еңбек елінің жүрегінде өлмес орын алады. Бұл романды былай аяқтамақпын. Бұл — қазақ халқының жүз жылдық, соңғы бір ғасыр өмірін баяндайтын жеті романымның үшінші кітабы. Қалған төрт кітап совет дәуіріне арналады. Жас ұрпаққа — пионерлер мен оқушыларға айтатын кеңесім: халықтың өткен тарихын терең зерттеп, жақсы білетін болыңдар, ол үшін көп оқыңдар. Өйткені "өткенді білмейінше, бүгінгі күннің мәнін және келешектің мақсатын түсіну мүмкін емес" (М. Горький).

Говоря о возникновении и формировании казахской советской лингвистики, мы вспоминаем созидательный труд людей, которые все свои знания и силы вложили в благородное дело развития отечественной науки. Одним из таких людей, живших и творивших в 20—30-х годах, был профессор Кудайберген Куанович Жубанов, который успешно и неустанно трудился на поприще казахской лингвистики. К.К. Жубанов с ранних лет проявляет большие способности к языкам и в восемнадцатилетнем возрасте овладевает тюркской, арабской и персидской речью, как устной, так и письменной. Кудайберген, будучи учеником Джурунской русской школы, весьма прилежно относился к учебе: его классные сочинения по русскому языку, безупречное знание предмета не раз удивляли учителей. Еще с детского возраста К.К. Жубанов увлекается литературой. Благодаря тому, что его отец Куан был просвещенным человеком в условиях того времени, семья Жубановых выписывала почти все периодические издания и книжные новинки на казахском и татарском языках. Еще в ту пору книголюб Кудайберген выделялся своей начитанностью. Первые свои литературные упражнения в виде статей, фельетонов и стихов Кудайберген начинает печатать на страницах дореволюционных периодических изданий под псевдонимами "Шекты" и "Караша бала", сам редактирует выпускаемые молодежью рукописные журналы, которые были распространены в то время среди казахской интеллигенции. Так, например, в Илеке он выпускал журнал под названием "Тез", в городе Темире, где работал инспектором уездного отдела народного образования, — журнал "Ай". Кудайберген и другие члены редколлегии многое сделали для того, чтобы довести до сознания своих читателей произведения революционного романтизма. В 1925 году Кудайберген работает инспектором-методистом в Актюбинском губоно. В это время он страстно изучает психологию, педагогику, логику, рефлексологию по трудам академика И.П. Павлова, Бехтерева и других крупнейших русских ученых. Одновременно молодой ученый поддерживает тесный контакт со многими языковедами-тюркологами Москвы, Казани, Баку, Ташкента, Ленинграда. Уже в то время можно было видеть на его рабочем столе письма из многих городов. Он переписывался с Поливановым, Богородицким, Мещаниновым, Агамалы-Оглы и многими другими виднейшими лингвистами. В Актюбинске К. К. Жубанов начинает усердно изучать немецкий, английский, французский языки. Весной 1928 года его отзывают в Кзыл-Орду, прежнюю столицу республики, где он работает инспектором Наркомпроса. В январе 1929 года он командируется в аспирантуру по тюркологическому семинару Ленинградского восточного института, откуда спустя год переходит в аспирантуру Института языка и мышления Академии наук СССР. За все это время К.К. Жубанов не отрывался от самостоятельной научной-исследовательской работы в области общего языкознания и тюркологии. Он активно участвовал в мероприятиях по переходу к новому латинизированному алфавиту. В 1930 году на съезде лингвистов-тюркологов в Алма-Ате К.К. Жубанов выступил с докладом на тему "Смысл бессмысленных слов", являющимся результатом научных изысканий в области тюркских языков. Он был хорошим публицистом и журналистом, умел выражать свои мысли на увлекательном и доходчивом языке. Непревзойденный труд К.К. Жубанова под названием "Кюй" отличается оригинальностью постановки вопроса и богатством фактического материала. В нем автор дает историко-лингвистический анализ слова "кюй" и высказывает интересные суждения об этом музыкальном жанре. Его статья о языке Абая, написанная им в связи с 30-летием со дня смерти классика казахской письменной литературы, так же служит ценнейшим вкладом в казахское литературоведение. К.К. Жубанов одним из первых указал на высокие художественные достоинства стихотворений Абая, его новаторство и мастерство в использовании народного языка. К.К. Жубанов заслуженно считается крупным исследователем-тюркологом. Будучи аспирантом Ленинградского восточного института, потом Института языка и мышления (ныне Института языкознания АН СССР), он проявил себя как тонкий наблюдатель и исследователь-лингвист с широким востоковедческим диапазоном. Талант и способность этого казахского ученого особенно ярко проявились в стенах первого в республике вуза — Казахского педагогического института имени Абая, где он несколько лет работал профессором и заведующим кафедрой казахского языка. Его лекции по общему языкознанию, современному казахскому языку и тюркологии привлекали внимание не только студентов, но и широкого круга казахской интеллигенции. К.К. Жубанов, ведя тот или иной научный курс в вузе, прекрасно владел своим предметом и отличался разносторонностью лингвистических познаний. Он мастерски сопровождал свои лекции разнообразным фактическим материалом современных и древних тюркских языков, безупречно знал язык древнетюркских памятников и вооружал своих слушателей знаниями по руническим орхоно-енисейским надписям и их лексико-грамматическим, фонетическим особенностям. Свою педагогическую деятельность ученый умело сочетал с научной разработкой вопросов казахского и других тюркских языков. Его перу принадлежит ряд ценных научных трудов, не потерявших своей актуальности и по настоящее время. Такие печатные работы, как "Из истории порядка слов тюркских языков", "Вспомогательные глаголы", "Заметки о вспомогательных и сложных глаголах" (1936 г.), брошюра "Кюй", о чем мы упомянули выше, целый ряд статей и выступлений на конференциях и съездах ("К постановке исследования истории фонетики казахского языка", "Буын жігін қалай табуға болады", "Жаңа грамматиканың жаңалықтары жайында", "Шылаулар, қос сөздер, біріккен сөздер", "Об одном факте появления аффикса из корневого слова" и др.) снискали законное уважение со стороны тюркологов нашей страны. Его труды характеризуются применением сравнительно-исторического метода. В своей работе о порядке слов в казахском и других тюркских языках автор интересно и увлекательно анализирует действующие в них синтаксические нормы с точки зрения их исторического становления, иллюстрируя свои положения неопровержимым фактическим материалом. В работе, посвященной вспомогательным глаголам, автор показал себя как непревзойденный знаток лексико-грамматических нюансов родного языка. Впервые в казахском языкознании К.К. Жубанов дал научный анализ таких вспомогательных глаголов, как "отыр", "жүр", "тұр" и "жатыр". Автор правильно установил их лексическое значение, показал на ряде ярких примеров грамматические функции указанных вспомогательных глаголов в зависимости от их сочетаемости с другими основными глаголами. Заслуживает особого упоминания его труд " Қазақтілінің грамматикасы" (ч.1. Общая морфология, 74 стр., 1936 г., учебник для 5 класса казахской средней школы), где автор дает системное изложение основных вопросов структуры слова и фонетических явлений казахского языка. Это работа, написанная на ясном, сочном и стилистически гибком казахском литературном языке, служит образцом для многих авторов учебников школьной грамматики. Целая серия статей К.К. Жубанова посвящена вопросам практического языкознания — орфографии, терминологии, методике преподавания казахского языка и другим. Будучи прекрасным педагогом, всецело преданным делу народного просвещения работником, К.К. Жубанов постоянно переписывался со многими учителями, давал им советы по методике обучения родному языку, разъяснял самые разнохарактерные вопросы грамматики, методики, терминологии. В одном из своих писем по вопросу обучения детей он пишет: "Бывает, что иногда трудности в обучении возникают не по вине учебника, а по вине самого учителя. Поэтому ваши претензии рождают во мне сомнения, ибо другие учителя не говорили о подобной трудности. Напишите: как вы проходили их, с чего начинали, на что опирались, чего искали, как упражнялись и чем закончили?! Какие были трудности и почему они были? Напишите обо всем, если убедите, я не стану упорствовать, сложу оружие". Так беседует профессор педагогического института с одним из сельских учителей. Имя профессора Кудайбергена Куановича Жубанова в свое время было популярным среди казахской интеллигенции, особенно среди работников просвещения. Как замечательного ученого-лингвиста его знали лично и ценили такие видные русские советские тюркологи, как С.Е. Малов, К.К. Юдахин, А.К. Боровков, А.Н. Самойлович, И.И. Мещанинов и другие. Являясь чутким, отзывчивым товарищем, человеком чрезвычайно скромным, он в то же время был строгим и требовательным наставником молодежи и студенчества. Он заботливо проникал во все уголки культурной жизни республики. Везде — среди работников науки, искусства, литературы К.К. Жубанов был уважаемым человеком. Он заслуженно пользовался авторитетом как профессор и заведующий кафедрой казахского языка пединститута им. Абая, как руководитель учебно-методического совета Наркомпроса Казахской ССР, где концентрировались все вопросы обучения и воспитания, как заведующий лингвистическим сектором Казахского филиала Академии наук Союза ССР. В истории казахского советского языкознания Кудайберген Куанович Жубанов занимает видное место как автор монографического труда по казахскому языку и один из первых составителей школьной программы и учебника по родному языку. Многое сделал он и в подготовке кадров по казахской филологии. Ряд известных языковедов нашей республики законно считает себя учениками К.К. Жубанова. Наряду с научно-педагогической деятельностью К.К. Жубанов вел активную общественную работу. Он проявлял большую инициативу в проведении научных конференций, посвященных таким выдающимся деятелям прошлого, как Фирдоуси, и сам выступал с содержательными докладами. В 1935 году он был избран председателем оргкомитета съезда работников культурного строительства в Казахстане, где выступил с докладом. В 1935 году К.К. Жубанов был избран делегатом от Казахстана на XVІ Всероссийский съезд Советов, где произнес пламенную патриотическую речь о культурном уровне Советской Татарии, что стояло на повестке дня съезда. К.К. Жубанов был членом Коммунистической партии Советского Союза, членом Центрального Исполнительного Комитета Казахской ССР. Он был и остается одним из основоположников казахской советской лингвистической науки.

Бүгіндер біз, Қазақстан жазушылары, кезекті съезіміз — ІV съезд кезеңіне келдік. Алдыңғы съездер тәрізді тарихтық кезекті жиылыстардың бірі десек те, бұл съездің көп жөніндегі орны, орайы өзгеше. Біздің съезімізден бұрын арқа сүйер зор таянышы тәрізді партияның XXІ съезі болып өтті. Алдымызда Бүкілодақтық жазушылар коғамының ІІІ съезі тұр. Қатарымызда барлық туысқан бауырлас әдебиеттердің кезекті съездері әр тараптан үн қоса, ұран біріктіре іздене отырып, өрлей өсу сапарында қабырғаласа келеді. Өз әдебиетіміздің әрі ұлы одақтық, әрі республикалық мақсат-мүдделерін, міндет-талаптарын алсақ бүгінгі шабытты табыс үстіндегі қозғалысымыз бейне бір бар тобымызбен өзімізді өзінше үлкен кемедей сезіндіреді. Болжалы солай, біз бір үлкен жол тартып келе жатқан кемеміз. Бұл кеме жақын келешек, жарқын болашақ — жетіжылдық игі сапар кемесі дер едік. Сол жөнінде осы съезге жеткен қалпымыз, съезден былайғы барар аңғар бағытымыз: бар ісімізді сол игі сапар талабымен шендестіре өлшестіруге себеп болсын. Табысты тануымызда, олқылықты өлшеуімізде, алдағы зор міндеттер мен талаптарды барлап бағыттауымызда әрбір жеке жазушыны да, барлық жиын-тобымызды да жауапты ойлар бастасын! Ол жауапты ойлар — XXІ съезд бар Отанымызға, халқымызға ортақ етіп тудырып берген ұлы нысаналарға жауап ұрарлық ойлар болсын. Бірлескен күштеріміз, достықпен тоғысқан тілек-талаптарымыз бәрімізді де шабытты, кенеулі кемел ойдың, өнерлі кең ойдың, әсіресе жауапты ойлардың өріне қарай бағыттасын! Съездегі бар мінез, сөз, өрістер осы аңғарда жоғарыда аталған әдебиет кемесін партия мен халық, тарих бағыттап отырған жақсы жағаға жеткізетін болсын. (Съезд көтерген ту — қазақ совет әдебиетінің коммунизмді құру жолындағы ырысты сапарының туы. Бар жазушы тобымызды да, әр жеке шабытты еңбегімізді де жұртымызды шынымен толық сүйсіндірердей жемісті табыстар көркейтсін.

Қалтай Мұхамеджановтың тұңғыш талабы татымды комедия тудырды демекпіз. Тегі, күлкінің жөн-жосығы, алуаны мол екені көпке мәлім. Жақынды қуантатын күлкі, жатты суалтатын күлкі бар. Сорақыны — мұқату, келеңсізді — келемеждеу әр саты, әр сипатты күлкі жайларын аңғартады. Мына комедия күлкісінің сыр-сипаттарынан әр алуан ой саларлық қасиет көрінеді. Сапардың сорақы сұмырай мінез-құлығына арналған күлкі — көрушіні жамандықпен жалғаса алысып, соны жоюға мегзейтін күрескер күлкі. Марфуға, Арыстан тәрізді жеңілтек, сұйық, көңілсіздер сынатына арналған күлкі — көңіл ашар, зілсіз күлкі. Айналамызда әлі де жиі ұшырайтын Жұпардай өсекші әйелдерге арналған күлкі — мысқыл, мазақ күлкісі. Осылайша бір шығарма көлемінде бірнеше сорақы, келеңсіз тұрпайы мінездерге арналған күлкілердің бәрі де қонымды, орынды, әсіресе нанымды сезіледі. Бұл комедия сол қасиеттері бойынша елеулі шығарма боп қалыптасқан. Айтар сөз аз емес болғанда, орын тарлығынан, әзірше тек алғашқы, сүйсінген ғана көңілді білдіреміз. Жас жазушы Қалтай "бұл жанрда алда да өнімді өріс табады" деп нық сенгіміз келеді. Себебі күлкісінің бәрі де шынайы күлкі, көрерменді қытықтап күлдіргендей, зорлықпен езу тартқызатын жасанды, жұқалаң, тұзсыз күлкі емес. Шын күлесіңде, сонысына сүйсінесін. Тек қана бір кезеңде комедия сәл "әттегене-айды" айтқызатын жәйі бар тәрізді. Екінші актының екі суреті бойында Марфуға мен Арыстандардың келеңсіз, жеңілтек берекесіздігіне күлудің орны молырақ боп кеткен. Тегі, бұлар мінездерінің бергі бетінде тұрған келеңсіздіктер олардың міні болса да, шыны емес. Тек тоғышарлық. Құр ғана қазақ тілін шала шәлдіріктеумен күлкі тудыру, өз өлшеуі мен мөлшерінен аса қалса, тапқырлық болмай, сәлден соң тасымалдау боп кетеді екен. Олардың осы сынатына арналған күлкіні азайтыңқырап, анау, түбегейлі тақырыпқа, түпкі арқауға арналған сырлы сатира, зілді сықақ көбірек орын алса, ондырақ болар еді. Бірінші акты мен үшінші актыда өте жақсы тарайтын сол тақырып, екінші актының тұсында да үзілместен соқталы жотасын жақсы көрсетіп отыруға тиіс. Берідегі арзандау күлкінің шымылдығы астында кетпеуі керек. Бұл тәрізді азғантай сөзді тек пьесаға арнағандықтан, артистер ойынына арнаулы сөз айтпадық. Айта қалсақ: "Сапарды сынап ойнайтын Сүртібаевтің көзі-жүзі бірдей өнерлі еңбек танытты. Марфуғада Шолпан талантының қызықты бір қыры танылды. Арыстан ролінде Мәмбетов те қымбат қасиет танытты. Жұпар ролінде Хадиша тамаша сүйсіндірді" дер едік. Қыскасы, бұл комедия — қызғын-қырғын күлкіге қарық қылғам анық талантты табыс. Жазушы Қалтайға және әрі режиссер, әрі қызықты артист сынатында жақсы көрінген жас талант Мәмбетовке "осы бағытта өрлей өсуге жол болсын!" айтамын.