КӘСІБИ БІЛІМ БЕРУ

Л.Д.ЧАЛОВА, С.А.ГАЛИЕВА, А.В.КУЗНЕЦОВАШАШТАРАЗДЫҚ ҚЫЗМЕТТЕРДІҢ САНИТАРИЯСЫ ЖӘНЕ ГИГИЕНАСЫОҚУЛЫҚ «Федералдық білім беруді дамыту институты» (ФГАУ "ФИРО") Федералдық мемлекеттік автономды білім беру мекемесімен «Шаштараз өнері» мамандығы бойынша орта кәсіптік білім беру бағдарламасын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу процесінде оқулық ретінде пайдалану үшін ұсынылдыРецензияны тіркеу нөмірі 105 02 наурыз 2012 ж. ФГАУ «ФИРО»9-ші басылым, стереотиптік ACADEM'AМәскеу  "Академия" баспа орталығы 2017ӘОЖ 687.53(075.32)КБЖ 38.937я723 Ч-16        Рецензент —Мәскеу № 315 колледжішаштараз өнерінің арнайы пәндер оқытушысы М. А. Заварыкина Чалова Л.Д.Ч-164 Шаштараздық қызметтердің санитариясы және гигенасы: оқулық орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған / Л.Д.Чалова, С.А.Галиева, А.В.Кузнецова. — 9-ші басылым, стер. — М.: «Академия» баспа орталығы, 2017. — 176 б.ІSBN 978-5-4468-4118-9Оқулық орта кәсіптік білім берудің Федералдық мемлекеттік білім сатандарты талаптарына сәйкес «Шаштараз өнері» мамандығы бойынша құрылған; ОП.04 «Шаштараздық қызметтердің санитариясы және гигиенасы».Оқулықта адам терісінің, шашының және тырнағының құрылысы қаралды. Олардың аурулырының түрі\лері және алдын алу баяндалған. Шашатараз жұмысына қойылатын санитариялық-гигиеналық талаптар келтірілген, олардың қолданатын құралдары мен керек-жарақтарын дезинфекциялау және стерилденуі құралдары сипатталған. Клиенттермен қауіпсіз жұмыс тәсілдері қаралды.Орта кәсіптік білім беру мекемелері студенттеріне арналған. ӘОЖ 687.53(075.32) КБЖ 38.937я723© Чалова Л.Д., Галиева С.А., Кузнецова А.В., 2006 © Чалова Л.Д., Галиева С.А., Кузнецова А. В., 2013, өзгерістермен© «Академия» білім беру-баспа орталығы, 2015 © Ресімдеу. "Академия» Баспа орталығы, 2015Құрметті оқырман!Осы оқулық «Шаштараз өнері» мамандығы үшін оқу-әдістемелік жинағының бөлігі болып табылады.Оқулық «Шаштараздық қызметтердің санитариясы және гигиенасы» жалпы кәсіби пәнді меңгеру үшін арналған.Жаңа буынның оқу-әдістемелік жинағына жалпы білім беру және жалпы кәсіптік пәндерді және кәсіптік модулдерді қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдары кіреді. Әр жинақ құрамында жалпы және кәсіби құзыреттілігін, соның ішінде, жұмыс берушінің талаптарын ескере отырып, игеру үшін қажетті оқулықтар, оқу және бақылау құралдары бар. Оқу басылымдары электрондық білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электрондық ресурстар интерактивті жаттығулар және тренажерлармен теориялық және практикалық модульдерді, мультимедиялық объектілерді, Интернетте қосымша материалдар мен ресурстар сілтемесін қамтиды. Оларға оқу үрдісінің негізгі параметрлерін тіркейтін терминологилогиялық сөздігі және электрондық журналы қосылған: жұмыс уақыты, бақылау және тәжірибелік тапсырмаларды орындалу нәтижесі. Электрондық ресурстар оқу үрдісіне оңай кіреді және әртүрлі оқу бағдарламаларына тез бейімделе алады.         Алғысөз      Шаштараз жұмысында санитаралық-гигиеналық талаптарды және нормаларын сақтау маңызды орын бөлінеді. Осыған байланысты шаштараз персоналына адам физиологиясы және медицина саласында білім қажет. Сонымен қатар, шаштараз персоналы құралдар мен керек-жарақтарды дезинфекциялау мен зарарсыздандырудың қазіргі заманғы құралдарын, әсіресе, тері ауруларын алдын алу әдісін жақсы білуі қажет.Оқулықта адам терісінің, шышының және тырнағының құрылымы туралы матариал қол жетімді нысанда сипатталған; микробиология бойынша қажетті мәліметтер берілген; шаштараз құралдар мен керек-жарақтарына қолданылатын дезинфекциялау, зарарсыздандыру әдістері және құралдары егжей-тегжейлі сипатталған. Санитариялық-гигиеналық ережелер мен нормалар сипаттамасына, сондай-ақ клиенттерге қызмет көрсетуде олардың орындалуына ерекше назар аударылды.Оқулық материалын болашақ мамандарға қауіпсіз жұмыс істей үшін білімдерін жүйелеуге, бұл, өз кезегінде шаштараз клиенттері мен қызметкерлері арасында инфекциялық және басқа да аурулардың таралуына жол бермеу болып табылады.Авторлар профессор Г. М. Коротковаға қолжазбаны баспаға дайындау кезінде айтылған бағалы кеңестер мен ұсыныстар үшін үлкен алғыс білдіреді.  1 тарауТЕРІ ҚҰРЫЛЫСЫ ЖӘНЕ ҚЫЗМЕТІ

Тері құрылысы  Тері — ол ағзаны сыртқы әсерлерден қорғайтын ірі көп функционалды адам ағзасы, ішкі мүшелерде болатын патологиялық процесстерді көрсетеді.Тері жағдай бойынша (суреті, түсі, серпімділігі) адам денсаулығы туралы жорамалдауға болады.Тері бетінде жеке суретті құрайтын, өмір бойы өзгермей қалатын көптеген ойықтардан қалыптасқан күрделі сурет бар. Бұл өрнек алақан мен табанда барынша көрінеді. Сурет даралығы криминалистикада (дактилоскопияда) адамның жеке басын сәйкестендіру үшін пайдаланылады.Адам терісінің өз өсінділері бар – мүйізді құрылымдар — шаш пен тырнақт. Сонымен қатар, оның бетінде май және тер бездерінің тесіктері бар.Тері түсі мынадай факторлармен анықталады:■ қабаттар бояуымен;■ қан тамырларының жарықтануы (қылтамырлар теріге қызғылт, көктамырлар көкшіл түс береді) ;■ меланиннің болуы — теріге сарғыш-қоңыр түс беретін пигмент.Терінің соңғы түсі аталған факторлардың арақатынасына байланысты және бозғылт қызғылттан қара қоңыр түстермен түрленеді.Адамның тері жамылғысы 1,5 — 2 м2 құрайды. Тері қалыңдығы қабақта 0,5 мм-ден алақаң мен табанда 5 мм-ге дейін ауытқиды.  шаш мүйізді қабатжылтыр қабат түйірлі қабат тік қабат  базальды қабат дерма бүртікті қабат шашаты көтеретін майбездерма жүйке ұштар Түкфолликулы (кесінді) Өңасты ұлпа жүйке ұштары шеттерідерманың торлы қабаты көктамыр майлы тері түк күретамырмайбез (кесінді) бұлшықет фолликулы сурет Тері құрылысыТері үш қабаттан тұрады (1.1 сурет):1)эпидермис;2)дерма;3)өңасты ұлпа.1.ЭпидермисЭпидермис — терінің сыртқы қабаты, келесі қабаттар кіретін жалпақ мүйізді эпителий (1.1 суретті қараңыз):■базальды,■бүртікті,■түйіршікті,■ жылтыр■мүйізді (1.2 сурет). Базальды қабат эпидермистің төменгі қабаты болып табылады және базальды мембранада орналасқан, эпидермисті дермадан бөлетін цилиндрлік жасушалардан тұрады.               Осы қабаттың белсенді бөлінетін жасушалары тері бетінен шығарылады. Сонымен қатар, теріге қоңыр түс беретін және әльтракүлгін сәулелердің зиянды әсерінен қорғайтын меланиннің құралуына жауап беретін, осы тінде өсінді жасушалар – меланоциттер орналасады, Базальды қабатта сондай-ақ, иммундық жүйе жасушалары, тін макрофагасы болып табылатын Лангерганс жасушалары орналасқан. Теріні бөгде агенттерден қорғап, олар эпидермистен дермаға көшуі мүмкін. Бүртікті қабат базальды қабаттың үстінен орналасқан және дұрыс емес көпбұрышты пішінді бірнеше қабаттан тұрады, оның өсінділері өсімдік тікенін еске салады. Осы жерде Лангерганс жасушалары орналасқан. Базальды және бүртікті қабаттар өсінді, немесе мальпигий қабатты құрайды, оның жасушаларының көбею есебінен эпидермис жаңартылып отырады. Түйіршікті қабат ромб пішінді тегіс жасушалардан тұрады, оның ерекшелігі жасушаларда жинақталатын заттарды жинайтын түйіршіктердің болуы болып табылады. Түйіршіктер күңгірт және ашық түсті болады. Күңгірт түстілерде кератогиалин, ал ашық түстілерде ламеллярды түйіршікті деп аталатын, - липидті табиғатты зат бар. Жасушаларының жоғары жылжылжуына қарай түйіршіктер көбейіп, олар цитоплазмадан жасуша органеллалары және ядроны бірте-бірте ығыстырып шығарады. Түйіршікті және мүйізді қабаттар шекарадасында жасуша өледі де, кератогиалин түйіршіктеріне толған жалпақ қапты білдіретні мүйізді қабыршаққа немесе корнеоцитке айналады. Жылтыр қабат алақандаа және табанда бар, ол созылған ядросыз жасушалардан тұрады және жылтыр жолақ сияқты көрінеді.Мүйізді қабат үстіңгі қабат болып табылады. Ол жабанқыш бейнелі орналасқан көптеген ядросыз мүйізді қабыршық — корнеоциттерден тұрады. Мүйізді қабаттың жасуша аралық кеңістігі корнеоциттерді бір-біріне жапсыратын липидтермен толтырылған. Бұл қабат тері бетінен ұсақ қабыршақтар ретінде түлейді және бірте-бірте төменгі қабат есебінен үнемі толтырылып отырады. Эпидермистің ең төменгі қалыңдығы қабақ тұсында - 9 мкм, ең жоғарғы қалыңдығы алақан мен табанда — 0,5 мм. Эпидермисте қан тамырлары жоқ, оның қоректенуі негізінен лимфа есебінен болады.   2.ДермаДерма — тері қабаты, эпидермис – сыртқы қабат астында орналасқан. Эпидермис және дерма шегі ирек сызықты болады. Дерма терінің негізгі көлемін алады, ол эпидермистен 20 — 40 есе қалың. Дерма құрылды талшықты қосынды тіннен құралған және коллаген мен элестин талшықтардың, жасуша элементтері мен негізі заттардың көп мөлшерінен тұрады.Коллаген талшықтары негізінен коллаген ақуызынан тұрады. Олар аздап майысқақ, үзілуге берік, сондықтан дерма қаңқасының қызметін қамтамасыз етеді. Эластин талшықтары эластин ақуызымен құрылған. Олар созылғыш және тірек-механикалық қызметті орындайды.Жасуша элементтері фибробласттармен, гистиоциттармен, шырлы жасушалармен құралған. Фибробласттар коллаген эәне эластин талшықтары мен негізгі заттарды синтездейді. Шырлы жасушалар мен гистиоциттер иммундық қорғау қызметін орындайды.Негізгі зат талшықты қаңқа мен жасуша элементтерін бекітеді және гиалурон қышқылынан, гликопротеидтерден, бейорганикалық заттардан, судан және т. б. тұрады.Дерма екі қабаттан тұрады: бүртікті және торлы (1.1.суретті қараңыз).Бүртікті қабат эпидермес жағына шығыңқы жерлерді құрайды, олар бүртікті деп аталады. Оларға терінің қоректенуін атқаратын қою капилляр торы салынған. Терінің әр түрлі бөліктерінде түрлі көлемді бүртіктер бар. Мысалы, маңдай терісінде және құлақ қалқанында олар жоқ, ал алақанда, табанда және қол саусақтарында ең үлкен көлемге жетеді.Торлы қабат теріасты май өзекке ауысатын тығыз дәнекер тіннен тұрады. Оның өте айқын шегі жоқ.Дермеде қан тамырлары мен лимфа тамырлары, бұлшық ет және жүйке, шаша пен тырнақтың май мен тер безі орналасқан. Терідегі бұлшық ет тегіс бұлшық ет талшықтарымен ұсынылған, шаш фолликуласына, ал бетте — мимикалық бұлшық етпен бекітілген.Тегіс бұлшық талшықтар қысқарып, «құс терісі» деп аталатын қозғалыс болады. Сонымен қатар, олар май бездерінің сөлінің шығуын қамтамасыз етеді, соның салдарынан оларды «шашты тұрғызатын бұлшық еттер» деп те атайды.

3.ГиподермаГиподерма — бұл эпителияның жұқа қабаты, дерманың астында орналасқан және май жасушаларының көп шоғырланған қосынды талшықты тінді білдіреді. Гиподерма мен дерманың торлы қабатының арасында айқын айырмашылық жоқ. Тері асты май өзегінде шаш фолликулалар, тер бездері, лимфа мен қан тамырлары, бұлышқ ет орналасқан. Гиподермада бұлшық ет жоқ, онда май қоры жинақталады. Тері асты май қабаты Тері асты май өзегі қабақ және мұрын ұшында жоқ, бірақ табан мен құйрықта жақсы білінеді. Гиподерманың жұмсақтығы оның астында орналасқан тінге қатысты еркін жылжуды қамтамасыз етеді.

ТЕРІНІҢ ҚАН ТАМЫРЛАРЫ

Терінің қоректенуін беткі және терең екі көлденең орналасқан қан тамырларының желілері қамтамасыз етеді.

Беткі гипредерма мен дерма арасының шекарасында жатыр. Күретамыр теріге оның бетінен перпендикуляр кіреді және теріге параллельно жүрген, неғұрлым ұсақ тамырларға тармақталады. Бұл желі гипердерманың жоғарғы қабатын, шаш фолликуласын және тер бездерін қанмен жабдықтайды.

Терең тамыр желіден перпендикуляр дерманың бүршікті қабатына басқа қан тамырлары тарайды. Онда олар неғұрлым ұсақ, тері тамырына параллель кететін тамырларды тарайды және жоғарғы тамыр желісін құрайды. Одан майда күретамыр бұтақтар бүршікшелерге барады, май мен тер бездерін, шаш фолликулінің жоғарғы бөлігін қоректендіреді.

Терінің қан тамырларына адам қанының барлығы 20%-ына дейін ғана сыяды. Эпидермисте қан тамырлары жоқ, сондықтан оның тұтастығының бұзылуы қан кетуге әкелмейді.

ТЕРІНІҢ ЖҮЙКЕ ҰШТАРЫНЫҢ ШЕТІҚан тамарлары сияқты, тері жүйкелері екі өрімденуді құрайды: гиподермада орналасқан терең, беткейлік — дерманың бүртікті қабатында. Беткейлік жүйке өрімденуден бүртіктіге, қан тамырларына, тері туындыларына нейрондық талшықар тарайды. Жүйке талшықтары рецепторла деп аталады. Олардың неғұрлым көп саны саусақ ұштарының, ерін және жыныс органдарының терісінде болады. Әрбір рецепторлар өзінің нақты тітіркену түрін қабылдайды және оны жүйке қозуын түрлендіреді, ол орталық жүйке жүйесіне беріледі, содан кейін белгілі бір сезім (ауырсыну, жылу, суық және т. б.) айналады.

ТЕРІ ҮСТЕМЕ ӨСІНДІЛЕРІ

Тері бездеріТері бездері эккринді және апокринді болып бөлінеді.Эккринді бездер бүкіл денеде орналасқан, алақанда, табанда, маңдайда молырақ, ал ерінде дабыл жарғағында және тырнақ арнасында олар жоқ. Эккриннді тер бездерінің саны шамамен 3-5 миллионды құрайды. Олар қарапайым құбырлы бездер болып келеді, секрециялық бөлімнің бұратылған шумақшасынан және дермальды мен эпидермальды бөлікке бөлінетін шығарушы ағыннан тұрады.Эккринді бездердің сөлі – бұл тер - түссіз, қышқыл сұйықтық натрий, калий, темір, кальций және басқа да металдар, әр түрлі амин қышқылдары, аммиак, несепнәр, сүт қышқылы және т. б. білдіретін тұз ерітіндісі. Тер 99% судан тұрады. Оның құралуы без секретті жасаушаларының бұзылуымен байланысты емес. Дәл соларда қан плазмасынан тер бастамашысы жиналады, онда натрий көп болады. Шығарушы ағынның дермальды бөлігінің натрийді сыртқа шығарады, онда ол қосынды тінмен жұтады. Na+ иондары Н+ алмасады, нәтижесінде тер қышқылданады (рН 4,- 6,8 құрайды)үЭккринді бездер сөлі дене температурасын реттеуде маңызды рөл атқарады. ағзаның немесе қоршаған ортаның жоғары температурасында дененің қызуы тер бөлінуін болдырмайды. 1 г терінің буға айналу кезінде 2,4 кДж жоғалады. Тер құрамында несеп қышқылы, несепнәр, амин қышқылдары мен хлорлы натрий саны едәуір көп. Бұл заттар табиғи жұмсартатын факторының (NMF) негізгі компоненттері болып табылады. Сондай-ақ, терінің ылғалдануын және икемділігін сақтауын қамтамасыз ететін тері бетінде гидролипидтік қабатының пайда болуына себеп болады. Төмен рН арқасында терінің антисептикалық және қышымаға қарсы әрекеті бар.Апокринді бездер негізінен қолтық астында, жыныс мүшелерінің ұмасының терісінде, артқы айналшықтың айналысында орналасқан және экринді тер бездерінің аузы кеңірек құбырлы бездерді білдіреді. Оларды шығарушылар ағысы қысқа және тікелей, ал шумақша үлкенірек. Апокринді бездер шашқа қосылған және май бездерінің шығару ағынынан жоғары оның фолликуласында ашылады. Олар дерманың терең қабатында орналасады және секреторлық бөлім мен шығару ағынынан тұрады. Осы бездерден шығатын тер органикалық заттар көп болуымен сүтті еске түсіретін, ақ немесе сарылау сұйықтықтық. Секреция кезінде тердің әдетте ешқандай иісі болмайды, бірақ жағымсыз иісі болуы мүмкін. Бұл ондағы майларда бар бактериялардың бұзылуымен түсіндіріледі. Сол терінің бетінде нашар иісті май қышқылдары пайда болады. Апокринді бездер тері адамның жеке иісін анықтайды.Апокринді бездер жыныстық жетілу кезеңінде дамиды. Бұл бездер өзінің бар екендігін белгілеу үшін секрет иісін пайдаланатын жануарларда дамыған..Май бездеріМай бездері адамның бүкіл денесінде орналасқан, алақан мен табанда жоқ. Тері бездеріне қарағанда терінің бетіне жақан орналастырылған. Оларда секреция үдерісі жасушалардың бұзылуымен қатар жүреді. Тері бездері сияқты май бездері секреторлық бөлімнен құрылады, онда тері майы құрылады, және шығарушының ағыннан шаша фолликулы ашылады. Емшек, жыныс органдары айналысында бездер шеті шаша фолликулымен байланысты емес және эпидермисте тікелей ашылады. 50 % май қышқылдарынан тұратын тері майы шаш пен тері бетін майлануын қамтамасыз етеді, су жұқпайтын әсерге ие және микробтардың дамуына кедергі келтіреді. Тері майының секрециясы еркектің жыныс гормондары - андрогендермен ынталандырылады. Олар май бездерінің жасушаларының жарғақшасында орналасқан арнайы рецепторларды белсендіреді. Оларда қанда айналып жүретін белсенділігі төмен андрогендер түрлері (тестостерондар) белсендіге (дигидротестестерон) айналады. Тері майының жоғары секрециясы жасөспірімдерде кең тараған ауру - безеудің дамуына әкеп соғады. 1.Түк Түк дененің бүкіл бетін дерлік жабады, тек алақан мен табанда жоқ. Түк басқан қабат терімен бірге адамның біртұтас ағзасы болып табылады. Ол өмір бойы үнемі бұзылады және қалпына келтіріледі. Әдемі жылтыр шаш адамның сәні ғана емес, оның денсаулығының куәсі. Олар қорғаныс қызметін атқарады — ағзаны қызып кетуден және тоңып кетуден сақтайды; кірпік көзді сақтайды, мұрындағы түк шаңды жібермейді, үлпе түк сезінуге қатысада. Түк өзіне әр түрлі заттарды жинауға қабілетті, соның ішінде улы заттарды да жинайды. Олардың химиялық құрамын зерттеу кезінде ағзада макро-және микроэлементтердің болуын анықтауға болады. Халық түсінігі бойынша шаш өмірлік күшінің орны болып табылады. Ол адам туралы ақпаратты жинауға қабілетті болып саналады және сыртқы әлеммен энергиямен алмасуға қатысады. Бас шашы адам өмірілік кезеңдерін бірдей көрсетеді. Шаш тамырында және тамырға жақын бөлігінде — нағыз өмір, ол тамырдан әрі қарай шаш құрылысында қалған жадыдан алыс оқиғалар.Келесі шаш түрлері болады:■ лануго — ана құрсағында ұрықта пайда болатын жіңішке және ұзын шаш. Туар алдында олар әдетте жоғалады, бірақ шала туған балаларда қалуы мүмкін; ■ үлпе — дененің бүкіл бетінде өсетін жіңішке, қысқа, ашық түске боялған шаш;■ плинді, немесе өзіндік шаш — бастың шашы бөлігінің, сақал, мұрт, шат пен қолтық қатпарындағы және шап пен сыртқы жыныс ағзаларының жуан және қара шашы;■ қыл — қас, кірпік, мұрын жолдарындағы және сыртқы есту жолдарының қысқа қалың шашы.Ұзын және қыл шашты әдетте бір топқа біріктіреді және жетілген немесе терминалдық шаш деп атайды. Үлпе шаштың бір бөлігі уақыт өте келе жетілген шашқа ауысады, мысалы, ерлерде жыныстық жетілу кезінде сақал пайда болғанда, ал терминалдық шаш, мысалы, алопеция кезінде, яғни қасқабастану кезінде үлпе шашқа ауысуы мүмкін.Шаш құрылысыШаш өзектен (1.3 сурет) және тамырдан (1.4 сурет) тұрады. Дерма мен гиподерма немесе гиподерма маңында орналасқан шаш бөлігі тамыр деп аталады. Тері бетінде орналасқан бөлігі – бұл шаш өзегі.   Протофибрилла Шаш тамыры әрқашан тері бетінде кейбір бұрыш бойынша орналасқан және шаштың қоректенуін қамтамасыз ететін, оның төменгі бөлігінде тамырмен жабдықталған, қан тамырларымен және лимфа жолдарымен бай, қосынды тінді бүртік (папилла) кіретін шаш түбімен аяқталады. Бүртік үстінен түбінде өсу зонасы орналасады, немесе матрикс, оның жасушалары белсенді бөлінеді, жоғары қарай қозғалады, соның есебінен шаш айына ұзындығы 1 см-ге дейін өседі. Матрикс шартты түрде үш зонаға бөлінеді.Біріншіде — ұрықтық — жасушалардың бөлінуі болады. Дәл осы жерде ішкі эпителиальді қынап және тері беті бағытында өсетін шаш қалыптасады. Бұл жерде жасушалар эпидермистің базальды қабатынан қарағанда 10 есе жиі бөлінеді.Екінші — кератогенді — жасушалардың саралауы жүреді, олардан шаш пайда болады. Бұл жасушалар біртіндеп шаш фолликулында пайда болуы қарай кератин делінеді Үшінші зонада меланин дайындайтын меланоциттер бар. Ол шаштың қабық қабықшасында жасушаға сараланатын жасушаларға ғана бөлінеді. Бұл меланоциттердің бүртік үстінде орналасуы арқасында болады.Шаш түбірі цилиндрлік қуыспен қоршалған, ол эпидермис жалғасы болып табылады және шаш фолликулы деп аталады (1.5 сурет). Оның екі түрлі эпителий бар — сыртқы (сыртқы) және ішкі қабығының және екі қынап.Сыртқы эпителий қынабы эпидермистің фолликулға жалғасы болып табылады. Ол бірнеше жасушалар қабаттарынан тұрады, бірақ бірте-бірте жіңішкеріп, шаш түбімен қосылады.Ішкі тамыр қынабы матрикстан май бездері ағынына дейін созылып жатыр және шаш түбінің эпителий жасушаларымен қалыптасады.Фолликулға май бездерінің ағысы ашылады, олар шашты майлайтын және қатайтатын мен тегістейтін тері майын бөліп шығарады. Шаш фолликулы, май және апокринді тер безі құрайды шаш-безді кешенді құрайды (1.6 сурет). Шаш саны генетикалық бағдарламаланып қойылған.Шаш тамырына бұлшық ет талшықтары түйіседі. Суықтың, күйзелудің әсерінен бұлшық ет қысқарады және шашты көтеріп, «құс терісін» жасайды. Бұл ретте тері бетіне май бездерінің сөлі шығады.Фолликулдің қан айналымын көптеген қылтамырлар, өткір үрпі қамтамасыз етеді, оның әрбірінде сонымен қаса өзінің лимфатамыры бар. Күретамыр қанының ағыны терең дермальды күретамыр өрімінен келеді, қайтуы – венула бойынша, олар, өз кезегінде, терең дермальды көктамыр өрімімен қосылады.  .  СтерженьволосаЭпидермисподнимающая 3 3~N волосСальная железаВолосянойфолликулПотовая железаШаш фолликулы тактикльді сезімталдығы қамтамасыз ететін жүйке талшықтары және ұштарымен жабдықталған.Шаш өзегі келесіден тұрады:■Ми сұйқытығы;■Қыртыстық сұйықтығы■фиутикулдар ( 1.3 сурет).Ми сұйықтығы, шаштың ішкі қабаты болып табылады, қыртыстанған ядросыз эпитетийлі жасушалардан тұрады. Оларда ауа көпіршіктері болады, соның нәтижесінде жылу өткізгіш қасиеті туады. Үлпе шашта ми сұйықтығы жоқ, сондықтан олар ұзын және қыл шаштан жіңішке.Қыртыстық сұйықтығы (кортекс) шаштың негізгі бөлігін құрайды. Ол ұзындығы 50-100 мкм неі 3-6 мкм тігінен қалыптасқан жасушалармен орналасқан, шаштың негізгі өсі бойы бағдарланған. Жасушалар кератинмен толтырылған және құрамында меланин бар. Бір-бірімен жасушалар жасушаралық сұйықтықпен бекітілген. Бұл шаш иілімділігін және беріктігін қамтамасыз етеді. Эпидермистің "жұмсақ" кератинінен айырмашылығы - шаш кератині «қатты» және тығыз.Қыртықстық сұйықтықтың әрбір жасушасы диаметрі 0,1 мкм макрофибрилл талшығының байламын білдіреді. Әрбір макрофибрилла, өз кезегінде, бірнеше мың микрофибриллден тұрады, олар цилиндр пішінді және 11 протофибриллді біріктіреді. Протофибрилла үш қарапайым талшықтан тұратын бұрмалы бауды- ұзын амин қышқылы тізбекті білдіреді. Шаш 40 млн осындай қарапайым талшықтардан тұрады. Кутикула шаштың сыртқы қабаты болып табылады және жалпақ ядросыз, қабатталған жасаушалармен көрсетілген, олар 6-10 қабатпен орналасқан, бұған қоса әрбір алдыңғы қабыршық кейінгіні жабады. Қабаршықтың ашылатын бөлігі шаштың соңына қарай бағытталған. Кутикула қалыңдығы 1-4 мкм тең. Кутикула қорғаныс қызметін атқарады, фзикалық, механикалық және химиялық әсерлерге төзімді.Қабыршақтар липидті қаттамасы арқасаныда бір біріне тығыз жабысқан. Шаш сау болған кезде қабыршақтар тығыз қосылған және шаш жылтыр көрінеді. Липидті қаттама бұзылғанда қабыршақтар сына бастайды, қыртыстық қабатты ашып, шаш жылтырын жоғалтады және нашар таралады.Шаш өзегі өлі бөлік болып табылады — оның жасушалары бөлінбейді. Онда жүйке талшықтары, қан тамырлары және лим-фа долдары жоқ. Шаштың тірі бөлігі тек қана тамыры болып табылады.Шаштың кедергілік жүйесінде негізгі жүктемені липидтер орындайды. Шаштың жоғарғы бетінде құрылатын қорғаныс пленкасы май бездерінің сөлімен жуу кезінде жойылады. Бірақ шаштың ішінде тағы да құрылымдық липидтер болады. Олар ақуыздармен байланысып, олар жасуша мембранасының кешенін (ЖМК) құрастырады, ол тек қана кутикула жасушаларының және қыртыстық қабаттың ілінісуін қамтамасыз етір қана қоймайды, сонымен қатар шаш ішіне түрлі заттардың кіруіне бөгет болатын өзіндік кедергіні атқарады. ЖМК талшық бойымен көлемді желіні қалыптастырады және кутикула, сонымен қатар қыртыстық сұйықтық сияқты жасушалар арасында орналасқан. ЖМК үлес салмағы шашты4 жалпы массасынан 5-7 %-ды құрайды.ЖМК кутикула қабатының липидтері сыртқы факторлардың әсеріне жылжымалы және сезімтал. Химиялық бұйралау, күн астында ұзақ уақыт болу және радиация шаштың липидті қабатын қатты өзгеруіне, кутикуладан ЖМК толық жоғалуына дейін әкелуі мүмкін. Шаштың химиялық құрамы Шаш 78 % ақуыздан,15 % судан тұрады, онда 6 % липид, 1 % пигмент бар.Шаш негізін бірнеше жыл шаш фолликулымен өндірілген кератинді массасы құрайды. Кератин ақуызы берік пептидті байланысы арқылы ілескен, амин қышқылдарының тізбегін көрсетеді, олардың басым көпшілігін күкірт бар амин қышқылдары құрайды. Әрбір осындай тізбек ұрық қабатынан шығатын, жасушада қалыптасатын, талшық болып табылады. Пептидті байланыс кез келген шаштараз процедурасында бұзылмауы тиіс, өйткені бұл полипептидті тізбегін бұзуға әкеп соқтыруы мүмкін және шаштың күрт әлсіреуіне әкеледі.Шаштың қыртыстық қабаты бірнеше миллион полипептидті тізбегінен тұрады, бір-бірімен өзара бүйір немесе көлденең — дисульфидті, сутегі байланыстар көмегімен біріктірілген (1.7 сурет).Осы байланыстардың бұзылу есебінен ылғалды және үздіксіз бұйралау, термобұйралау және химиялық түзету әсеріне қол жеткізіледі.Амин қышқылдарының ұзын тізбегі спираль бойынша шиыршықтанады. Тізбектің осындай құрылысы «а-құрылымы» деп аталады. Ол тізбекаралық байланыстарымен теңестіріледі, олар спиральдың көршілес орамдарының NH— және —CO қосындылары арасында қалыптасады. Судың болуы біршама әлсіз сутекті байланыстардың үзілуіне әкеледі, және кератиннің ирек a-құрылымы синусоидалық p-құрылымға өзгереді. Сонымен қатар, шашты қыздыру және ылғалдандыру кезінде сутегі көпіршелерінің үзілуіне және шаштың ұзартатын, а-құрылымның «созылуына» әкеледі. Шашты кептіру кезінде сутекті байланыстар қайта қалыптасады, және кератин жаңадан спираль құрылымын қабылдайды.1 элементарное

волокно(1 полипептидная

цепочка)О18А-кератинде үш көрші элементарлы талшықтардың ілінісуі бүйір қос сульфитті байланыстармен қамтамасыз етіледі, олар көрші полипептид тізбектерде орналасқан, екі күкірт цистин амин қышқылдары атомдары арасында —S—S—, құрылады. Қос сульфитті байланыс ең берік бүйірлік байланыстары болып табылады, олар полипептид тізбектері арасында белгіленуі мүмкін. Олар жылу немесе судың әсерінен бұзылмайды, бұл сапасы үздіксіз бұйралау кезінде және шашты химиялық түзетуде пайдаланылады.Кератиннің талшықты протеині жасуша ішінде ғана орналасады. Олар түрлі белсенді физикалық және химиялық заттар әсеріне өте төзімді.Кератин талшықтарының арасында протеинді "цементтеуші" зат өтеді, ол бүкіл құрылымға бүтіндік береді. Кератиннің екі түрін ажыратады: «жұмсақ», одан эпидермистің мүйіздік жасушалары тұрады, - ол қабыршық түрінде қабыршықтанады және оңай ылғалданады; «қатты», одан шаша пен тырнақ тұрады, - ол тығыз, берік, қабыршықтанбайдыШаш құрамына сондай-ақ Fe, Cu, Zn, Cr, Ca микроэлементтері және А, В, С, D, Р дәрумендері кіреді. Бұл компоненттер шаштың өсуі үшін қажет және ағзаға азықпен жеткілікті мөлшерде түсуі тиіс. Косметикалық препараттарда аталған заттар шаштың қалыпты өсуі үшін жеткіліксіз.  Шаш өсу кезеңі және дамуыАдам шашының үздіксіз ауысуы эмбриондық дамц кезеңінде басталады. Әр шаш түйіншесінің өзінің өсу кезеңі бар, ол адам өмірінде 20 рет қайталануы мүмкін. Шаш түйіншелерінің белсенділігі мозаикаға ұқсас, мұнда көрші шаш түйіншелері дамудың әр сатысында болғандықтан, шаш ауысуы біртіндеп және білінбей жүреді. Эмбриондық кезеңде біткен шаш түйіншелері, өмір бойында, өмірлік іс-әрекеттің нақтылы механизмдеріне байланысты шаштың әр типін құрайды- жұмсақ, қатты, күңгір түсті, ашық түсті т.б. Ер адамдар мен әйел адамдардың шаш түйіншелерінің саны бірдей болады. Олардың жалпы саны, шамамен 5 миллионға жуық. Бастың шашты бөлігінде 1 млн. жуық шаш болады, оның 100 мыңы терминалды болып табылады. Жетілген шаштар саны шаштың түсіне байланысты: аұсары адамдарда ол шамамен 140, қара шаштар—102, жирен шаш—88 мың.Жас ұлғаюымен шаш түйіншелерінің саны азая бастайды. Жас адамдарда оның саны 1 см2 С 615, 30-50 жастағыларда – 485, 80-90 жаста небары 430. Шаш тақырлана бастағанда 1 см2 300 шаш түйіншесі келеді.Шаш кезеңдеп, дамудың үш фазасын өтіп өседі:1)анагенді (түк өсу кезеңі);2)катагенді (кемімел фаза — ауысу фазасына);3)телогенді (тыныштық фазсы) (1.8 сурет).Анагенді (түк өсу) фазасы, немесе анагенез, тұрақты өсумен сипатталады, ол матрикс клеткаларының үздіксіз бөлінуіне шартталған. Жаңа пайда болған клеткалар терінің бетіне қарай жылжып, шаш өзегін құрайды. Клеткалардың саны өсуімен өзек жоғары көтеріліп, шаш өседі. Бүртік үшінде орналасқан меланоцит белсенді түрде шаш бояйтын меланин шығарады. Анагшенез фазасы 2-ден 7- жасқа дейін созылады. Бұл фазаның ұзақтығы ер адамдарға қарағанда әйел адамдарда ұзағырақ болады.Катагенді кезеңде, немесе катагенезде, матрикс клеткаларының бөлінуі тоқталады, яғни шаш өсуін тоқтатады, меланоциттар жұмыс істемейді. Бұл кезеңде шаш өзегінің жоғарғы сегменті дақталмайды, және меланоцитті матрикс клеткаларынан ажырату мүмкін емес. Бөлінуді доғарған матрикстік клеткалар кпратин аймағына ауысып, тығыздалып, шаштың түбін колба немесе шоқпар түріне келтіреді. Бұл кезеңде клеткалардың креатинденуі және шаштың бетіне қарай ауысуы жалғасады. Нәтижесінде, өлі, толық мүйізденген шаш түбі бүртіктен бөлінеді, ал бүртік кішкентай шар тәріздес құрамға кішірейеді. Бұл фаза 2 – 3 аптаға созылады. 20Тлогендік фазада немесе телогенезде, бүртіктен бөлінген шаш түбірі тері бетіне қарай ақырын жылжиды. Шаш ашық түстеніп, диаметрі азаяды. Шаш түйіншесінің сағасына келгенде, түсіп қалады. Ескі шаштың жоғары жылжуы кезінде, сонымен бір мерзімде шаштың жаңа тұқымы пайда болады. Онымен бүртікшенің арасында байланыс қалпына келгенде, матрикс клеткалары бөлініп, меланоцитті белсендіреді. Жаңа шаш анагенез фазасына кіреді. Ол ескі шашпен бірге мерзімде өмір сүруі мүмкін. Бұл фазаның ұзақтығы 3 айдан 6 айға дейін. Бір шаш түйіншесінен біртіндеп 25-30 шаш өсіп шығуы мүмкін.Бір мерзімде әртүрлі шаштар дамудың әртүрлі фазасында болуы мұмкін. Денсаулығы жақсы адамда 80 — 85 % шаш е анагенез фазасында болуы мүмкін, 1 % — катагенезде, 14— 19% — телогенез фазасында. Күніне бастан 40 тан 100 ге дейін шаш түседі (физиологиялық түсу).Оқшаулануына байланысты шаштар өсуінің фазасының ұзақтығы әртүрлі болады: шаштың анагенезі 2 жылдан 7 жылға дейін, мұрт – 4 – 14 жылға дейін, кірпік— 3 — 5 ай, ұлпа шаш бұл фазада 7 айдан 10 айға дейін болады. Сөйтіп, шаш өзіне өзіне бірнеше фазаны кіргізеді: тікелей өсу фазасы (анагенез) қысқа өту фазасымен (кетагенез) ауысады, сонан соң тыныштық фазасы (телогенез) келеді және шаш түседі, сонан соң ол қайтадан өсу фазасына (анагенез) келеді. Шаштың 30—94 % анагенезде, 6—20 % телогенез фазасында болуы қалыпты жағдай болып саналады (ұзақтығы өте қысқа болғандықтан катагенез есепке алынбайды). Шаштың түсу масштабына бағалауға мүмкіндік беретін сараптама трихограмма деп аталады. Ол үшін микроскоппен зерттеуге 100 ге жуық шаш алынады. Шаш түбінен оның өсудің қай стысында екендігі анықталады. Тыныштық фазасындағы шаш пайызы көп болуы, оның түсіуінің паталогиялық сипаты туралы айтуға негіз береді. Баста шаш біркелкі орналаспайды. Олардың ең көп саны төбе жақта, аздауы самай және маңдац жақта. Шаштың ұзындығы шамамен 80 см.ге дейін өседі, одан ұзын шаш сирек кездеседі.Шаштың өсуіне келесі факторлар әсерін тигізеді:■ генетикалық. Шаш түйіншелерінің саны, шаштың даму циклының ұзақтығы сияқты генетикалық бағдарламаланған. Шаш белге дейін өсу үшін 7 жылға таяу күту керек. Өсу фазасы бағдарламаланған жағдайда 3 немесе 4 жылда шаш ондай ұзындыққа өспейді;■гормондық. Майлы-шашты шаш түйіншесі, аналық без, аталық ұрық безі, бүйрек үсті безінің қабығы өнімдендірілетін, андрогендер үшін рецептор қызметін атқарады. Бірақ биологиялық белсенділік тек дигидротестостеронда (ДТС) болады. Ол клетканың ядросында қалыптамалық рибуноклеинді қышқыл синтезін (мРНК)белсендіреді, бұл кератин пайда болуын күшейтуге әкеледі. ДТС анагенез фазасын ұзартады. Шаштың өсуіне басқа гормондар да әсер етеді: эстрогено дердің үлкен дозасы — әйелдің жыныс гормондары — оны ақырындатады, тиреоидтықтар, немесе қалқанша без гормондары — жылдамтатады;■климаттық. Күзде, көктеммен салыстырғанда күнделікті шаш көбірек түседі. Мерзімдік өзгерістерөсу жылдамдығына да ықпал етеді: қыстан гөрі жазда шаш жылдамырақ өседі;■жас ерекшеліктік. Бас шашының неғұрлым қарқынды өсу мерзімі 15-тен 30-жас аралығында. Өмірдің қалған мерзімінде аногенез фазасы қысқарып, шаш жіңішкереді, біртіндеп пигментін де жоғалтады;■жыныстық. Әйел адамдардың басында шаш жылдамырақ өседі (күніне 0,5 мм), ал телогенез фазасы ер адамдарға қарағанда 2 есе ұзақ.Шаштың дамуына басқа да факторлар әсер етеді. Шаштың өсу фазасы дененің әр учаскесінде әртүрлі. Бастың шашының өсу циклы ең ұзақ. Оның аногенез фазасы орта есеппен 3 жылға жуық созылады, аяқта шаш 20-25 апта ғана өседі, қолда 6-12 апта. Кірпік 30-45 күн ішінде өседі, ал телогенез фазасында олар шамамен 105 күн болады. Тамақта ақуыздың, дәрумендердің, микроэлементтердің жетіспеушілігі, және қаназдық, қоршаған ортаның жағымсыз әсері, шаштың өсуі мен дамуына кері әсер тигізеді. 2.Шаш сипаттамасыШаш түсі матрикс аймағында орналасқан, аногенез фазасында мелонациттармен синтезделетін, олардың құрамындағы меланинмен шартталады. Меланин екі түрлі блуы мүмкін: эумеланин (шашқа қара-қоңыр рең береді), феомеланин (қызыл және сары реңді болады).Аталған түрлер меланинінің түйіршіктерінің үйлесімі шаш түсінің даралығын қамтамасыз етеді. Әр адамда ол теңдессіз. Кейбір адамдарда терінің әр учаскесіндегі шаштардың түсі әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, баста — күңгірт түсті шаш, ал сақал - мұрт — жирен түсті.Меланин синтезі генетикалық түрде анықталады. Шаш түсіне гормондық факторлар да әсер етеді, оның куәсі болып өмір бойында шаш түсінің өгеруі табылады. Баланың ұлпа шашы ақшыл болады. Жылдар өтуімен олар түске боялып терминалды шашқа ауысады. Қарт адамдарда меланин өнімі азаяды, шаш ағарады. Меланин суда ерімейді, бірақ химиялық реагенттерді пайдаланып, оларды өзгертуге, немесе мүлде жоюға болады. Бірақ, сары-қызыл реңдер, қоңыр-сұр реңге қарағанда, ағартуға қиындық туғызады. Шаш текстурасы — бұл олардың жуандығы және қаттылығы. Шаштар, қатты, орташа және жіңішке(жұмсақ) болып жіктеледі. Ең үлкен диаметр жирен шашта, шамамен— 0,07 мм. Шаштың қалыңдығы генетикалық факторларға, сыртқы орта жәнеорганизмнің жалпы жағдайына байланысты. Ең жұқа — ашық түсті шаштың диаметрі 0,04 мм, қара шаш аралық орында— 0,05 мм. Шаш текстурасы бір адамның көрші бұрымдарының шашы әртүрлі боуы мүмкін. Шаш қалыңдығы, немесе олардың бөліну тығыздығы, — бұл ауданның бір бірлігіне есептелген шаш саны. Терінің әр учаскесінде шаш қалыңдығы әртүрлі. Шаш бөлінуінің қалыңдығы бастың шашты бөлігінде жоғары, бете, арқада, кеудеде – аздау, алақан мен табанда мүлде жоқ. Шаштың қалыңдығы жынысқа, жасқа, гормоналдық бұзылуларға, қоршаған орта әсеріне байланысты. Шаш ұзындығы олардың өмірінің ұзақтығына байланысты. Орта есеппен олар бір айда 1 см өседі, сондықтан олар 80 см ге дейін өсуі мүмкін. Одан ұзын шаш сирек кездеседі және адамның дара ерекшелігіне байланысты. Мысалы, бір үндістің шашының рекордты ұзындығы — 7,93 м жеткен.Шаштың серпімділігі немесе иілімділігі, — бұл олардың созылуға және бастапқы қалпына қайту қабілеттілігі. Серпімділік (иілімділік) қалыпты немесе төмен болады.Иілімділігі қалыпты шаш ылғал күйінде бастапқы ұзындығынан 30 % созылуға және табиғи жағдайына зақымсыз қайтуға қабілетті. Мұндай шашта, ылғалды жатқызу, немесе перманетті бұйралау жақсы ұсталады. Иілімділігі төмен ылғал шаш түзеткен соң бастапқы қалпына қайтпайды. Иілімділігі төмен шаш жеңіл сынады, бұйралауға, жатқызуға әрең көнеді. Мұндай шаштар перманентен соң толқындалмайды, су күінде кеуекті болып көрінеді, тез ұйысады. Шаштың кеуектілігі — бұл олардың флғал жұту қабілеттілігі. Бұл сапа сірқабықтың жағдайына байланысты. Сірқабық қанша зақымданса, шаш сонша ылғал жұтады, осы жағдайда шаштың мықтылығы біршама төмендейді, себебі су шаш құрғақ шашқа қарағанда 60 % әлсіздеу. Тығыз, қатты сірқабықты сау шаш сұйықты жаман сіңіреді. Шаштың кеуектілігі төмен, орташа және жоғары болады.Төмен кеуектілік тығыз сірқабықпен сипатталады; шаш ылғалға төзімді, сондықтан оған химиялық құрам енгізу күшке түседі. Мұндай шаштар бояғанда және перманент орындағанда ұзағырақ өңдеуді талап етеді. Орташа кеуектілікте шаштың сірқабығы аздап көтеріңкі. Бұл жағдайда шашты химиялық өңдеуге уақыт аз кетеді. Жоғары кеуектілік өте жоғары көтерілген, ылғалды жеңіл өткізетін сірқабықты болжайды; шаш жылдам боялады, және олардың химиялық өңдеуіне аз концентрациялы ерітінді жеткілікті. Электростатиктік — бұл құрғақ шаштың электр зарядын жинақтау қабілеті.Шаштың мықтылығы — бұл олардың денеге түсетін ауырлық әсеріне қарсыласу қабілеттілігі.Шаш өсуінің бағыты сәнді шаштың біткен түріне әсер етеді. Шаш өсуінің дара бағыты, немесе паттерн, төбе немесе орай құрайды. Шаш формасы — Тегіс, толқынды немесе бұйра шаштарды айыруға мүмкіндік беретін белгілер. Шаш өзегінің пішіні, тамыр пішініне байланысты. Тегіс тік өскен шаш, тік шаш түйіншесінен өседі, толқынды шаш –ийілген шаш түйінінен, себебі шаш өзегі тамыр иілуін қайталайды Әр нәсіл өкілдерінің шаш өзегінің пішіні бірталай өзгеше болады: еуропалықтарда ол жұмсақ, жұқа, сондықтан көбінесе бұйра немесе толқынды шаш; азия халықтарының шашы қаттыкөлденең кесіндісі дөңгелек, тік өседі және сәндеп жатқызуға көнуі қиын; негр нәсілділердің шаштары жалпақ, өте бұйра.Сонымен қатар шаш пішінінегенетикалық бейімділік, жас мөлшері, жынысы және басқа да факторлар әсер етеді. Шаш типтеріШаштың төрт типін айырады: қалыпты, құрғақ, майлы және аралас типті.Қалыпты шашта шаш өзегі бүлінбегендіктен, сірқабық қабыршақтары бір-біріне тығыз орналасқандықтан, сау жалтыл болады. Мұндай шаштар су және май тепе-теңдігін жақсы ұстайды, сондықтан сәндеп жатқызуға жеңіл көнеді, пішінін ұзақ сақтайды. Құрғақ шаштың ұштары бөлінген, тез ұйысады, таралуы жатқызылуы нашар. Олар осал, сынғыш және жалтылдамайды. Бұл май бездерінің жұмысы әсерлілігінің нашар болуынан. Сонымен қатар, құрғақтық шашты бояу, түссіздендіру, перманент немесе күн көзінде қорғаныс құралдарын пайдаланбай көп жүрудін нәтижесі болуы мүмкін. Майлы шаш майлы жабысқақ болып көрінеді. Олар күйзелуден, ыстықтан, гормондық жабырқаудан күшейуі мүмкін, май бездерінің, қарқынды жұмыс істеуінен бір-біріне сүңгі тәрізді жабысып, қалады. Тағы, жуынғанда өте ыстық су әсерінен және шашты жатқызғанда жылы ауадан май бездерінің жұмысы күшейеді. Кейбір факторлардың әсерінен шаш типі өзгеруі мүмкін. Мысалы, химиялық бұйралау, бояу, немесе дұрыс күтілмеген жағдайда, қалыпты шаш құрғап кетуі, ал жыныстық жетілу кезеңінде майлануы мүмкін. Шаш жағдайына әсер етуші факторлар Сау шаш келесі факторларға байланысты:■ қоршаған ортаның әсері. Жоғары немесе төмен температура, ультракүлгін сәулелер, ластанған ауа, теңіз суы, шашты жауып тұрған, қорғаныс липидті қабыршақты зақымдайды, нәтижесінде олар құрғақ, қатты, көмескі және сынғыш болады. Қоршаған ортаның кері факторлары әсерінен сірқабық қабыршақтары жұлынады, және шаштың сыртқы қабаты кедір-бұдырланады. Аталған факторлардың ұзақ әсерінен сірқабықтар қопсып, шаштың қабық заты жалаңаштанып қалады;■Шаш күтімінен. Сусабынды жиі пайдалану, шашты жауып тұратын липидті қабықтың бүлінуіне әкеледі. Оны қайта қалпына келтіру үшін 3-тен 7 күнге дейін уақыт керек, шашты жиі жуғанда қабық қайта құрылып үлгермейді, шаш қорғанышсыз қалады. Бұл жағдайда ол сыртқы ортаның жебірлік ықпалына ұшырайды Сондықтан шашты 2-3 күнде бір реет жуу ұсынылады. Шаш жуғанда ыстық немесе суық су пайдаланған шаш жағдайына кері әсер етеді. Суық су тамырлардың тарылуына әкеліп, шаш түйіншелері қажетті қорек ала алмайды. Ыстық сумен жуу май бездерінің функциясын ынталандырады. Бұл, майлы шаштың жағдайын одан ары ұлғайтады, ал құрғақ шаш одан ары құрғауға ұшырайды. Шашты күнде ұзақ уақыт ыстық фенмен кептіру де шаш құрылымының бүлінуіне әкеледі;■Шашты бояу. Көптеген бояулар, бастың шашты бөлігінің терісін тітіркендіретін және шаш құрылымының біртұтастығын бүлдіретін, улы компоненттерден құралады;■Химиялық бұйралау. Соңынан тек бөлігін ғана қалпына келтіруге болатын, креатин молекуласындағы дисульфидті байланысты бүлдіріп, химиялық бұйралау шаштың құрылымының бұзылуына әкеліп соғады; ■қоректендіру. Шаштың негіщгі заты, амин қышқылдардан, дәрумендер және микроэлементтерден тұратын креатин болып табылады. Шаштың қалыпты өсуі үшін, осы компоненттер тамақпен бірге қажетті мөлшерде адам ағзасына түсіп отыруы тиіс. Сонымен қатар жүйелі түрде дәруменді – минералды кешендерді, сонымен бірге амин қышқылдарын қабылдап отыру ұсынылады. ■өмір салты. Темекі шеккенде бос радикалдар пайда болады, олар шаштың қоректенуін бұзады. Никотинде қан тамырларын тарылту қасиеті бар, ол шаштың жалпы жағдайына кері әсер етеді.Спиртті ішімдіктер аз мөлшерде микроциркуляцияны ынталандырушы болып табылады. Мысалы қызыл шарапта тамырлар мен капиллярларды бос радикалдар әсерінен қорғаушы заттар бар. Бірақ ішімдіктің үлкен дозасын қолданғанда тамық қабығының босаңсуы тарылумен ауысады, сондықтан ттамыр қабығының және шаштың тіні біршама нашарлайды.  Существуют данные, что растворимый кофе стимулирует работу сальных желез. Поэтому частое употребление кофе может усугубить состояние жирной кожи. Кроме того, известно, что кофе обладает сосудосуживающим действием, что также отражается на состоянии волос.Еритін кофе май бездерінің жұмысын ынталандырады деген деректер бар. Сондықтан кофені жиі ішу майлы терінің жағдайын ауырлатуы мүмкін. Одан басқа, кофенің тамырларды тарылту әсері бар, бұл да шаш жағдайына әсер береді.  Тырнақ.Шаш сияқты, тырнақ та терінің туындысы болып табылады және кейбір жағдайда соның құрылымын қайталайды. Сау тырнақ— жылтыр, тегіс, нығыз – түсі бозқызғылт түсті. Тырнақтың беті бұдыр, әр адам үшін дара сурет құрайтын ұзынынан білікшелер мен бораздалар көрінеді. көлденең блестящие, гладкие, плотные — имеют розовый цвет.Тырнақ тақтайшасын тамырға, денеге және еркін шетке бөлуге болады (1.9 сурет).Тырнақ тамыры тырнақ тамыры толығымен артқы білікше астында жатады және шеті жарықтанып ақторғай сияқты болып тұрған жас тырнақты көрсетеді. Тырнақты матрикс — тырнақтың өсу аймағының негізгі бөлігін құрайды, оның клеткалары үнемі бөлініп, мүйізденіп отырады, сөйтіп тырнақ өседі. Тырнақ және матрикс арасында анық ауысу шекарасы жоқ. Матрикс тырнақтың пішінінін, оның қалыңдығын, құрылымы мен өсу жылдамдығын анықтайды. Тырнақтың қалыңдығы матрикстың ұзындығына байланысты: ол неғұрлым ұзын болса, тырнақ тақтайшасы қалың болады. Матрикс жарақаттанған жағдайда, тырнақ заты пайда болу проуесі бөлшектей бұзылады, және тырнақ жұқарады. Оның клеткалары қан тамырларымен, жүйке ұштары шеттерімен жабдықталған. Тырнақ денесі артқы және екі қабырғасындағы тырнақ білікшелерімен – тері қатпарларымен шектелген. Тырнақ тақтайшасының ішкі беті, өсу клеткаларының біршамасы орналасқан, тырнақ төсегіне — гипонихийға жабысады. Солардың есебінен тырнақ қалыңдығы өседі. Тырнақ төсегінде, саусақ бөлігі сүйегінің сүйек қабығына өрілген көптеген коллагенді талшықтар – тырнақ байланыстырғыштары орналасқан. Олар матрикс бөлігінде, тырнақтың еркін шеттерінде жақсы дамыған, соның нәтижесінде тырнақ осы аймақтарда, ауада парашюттің керілуі сияқты көтеріліңкіреп тұрады.Артқы білікше жағынаан тырнақ үстіне үнемі сірқабық— эпонихий өседі, ол, тырнақтың тамыры мен өсу аймағының қорғаушысы рөлін ойнайды. Сірқабықтың, тырнақ табақшасына іргелес төмен жағы жұқа мөлдір қабық сияқты — птеригий. Оны маникюр жасағанда кетіру қиынға түседі. Тырнақ тақтайшасын, органикалық табиғатта ең мықты ақуыздың бірі болып табылатын, кератин құрайды. Тырнақ кератині тақтайша немесе табынқыш сияқты құрылған, сондықтан тырнақтың негізгі заты – тығыз, бірақ кеуекті, ол тырнаққа өткізгіштік қасиетін қамтамасыз етеді. Тырнақ терімен салыстырғанда, бетінде не тұрса: су, майлар, т.б. өзіне ондаған есе қарқындылықпен сіңіреді. Бірақ олар сіңірген заттарын жеңіл қайтарады. Сөйтіп тырнақ (тырнақ тақтайшасы) тұрақты түрде екі процесті іске асырады — сіңіру, және терлеп шығару. Бұл процестің екуі де енжар күйде жүретіндіктен, оларды реттеуші механизмдер жоқ. Тырнақ сөткесіне 0,15 мм өседі. Қолда олар әр 3- 4 айда жаңарып отырады, ал аяқта – 10-12 айда. Белгіленген ұзындыққа жеткен соң олар өсуін тоқтатады. Тырнақтың рекордтық ұзындығы 64,7 см.Матрикс және тырнақ төсегінің құрылымы мен функциясының бұзылуы тырнақтың тырнақ пішінінің өзгеруіне келтіреді. Бұған себеп сыртқы ортаның жағымсыз әсері болуы мүмкін (химиялық, физикалық, механикалық және биологиялық процестер), сонымен қатар ішкі факторлар, мысалы адам адам ағзасының жағдайы. Терінің міндеттеріТері ішкі ағзалардың сыртқы ортамен байланысын қамтамасыз етіп, көптеген міндеттер атқарады. Олардың негізгілеріне:■қорғану,■жылуалмастыру,■рецепторлық,■секрециялық,■бөліп шығару,■дем алу,■ эммундық,■ауысу жатады.Қорғану міндетіТерінің бұл міндетіне, физиологиялық сұйықтарды жоғалтудың бетін бұру, ағзаны механикалық, химиялық, физикалық, және термиялық әсерлерден қорғау, және адам ағзасына вирустар және бактериялардың енуіне жол бермеу жатады. Эпидермистің мүйізді қабаиы, су және өзге сұйықтардың шығуын азайтып, сонымен терінің төменгі бөлітерін құрағаудан сақтайтын өте төмен өткізгіштікті қамтамасыз етеді. Судың тепе-теңдігін сақтау терінің сыртқы түріне өте маңызды. Тері артық ылғалданған болса жиырылып, быртияды (ұзақ уақыт суға түсу әсері), ал ылғалдылық аз болғанда, яғни дегидрадация жағдайында, ол серпінділігін жоғалтып әжімденеді, қолтырауын терісінің әсері байқалады. Теріге дегидратация жиі қауіп төндіреді. Терінің су тепе-теңдігі әр бағыттағы ағымдармен сүйемелденеді — буланатын сұйыққа тосқауыл болатын, мүйізді қабат арқылы буланатын, тамырлар қабырғасы арасынан дермаға ылғал диффузиясы. Эпидермистің су өткізбеушілігі мүйізді қабаттың тәртіптелген липидті құрылымымен анықталады, онда клетка аралық кеңістік бір біріне бекітілген, көп қабатты жарғақша тәрізді липидті қабаттармен толтырылған.Бұл құрылымдар молекулалары екі бөлікті. «басы» -гидрофилді, сумен туыстығы бар, және «құйрығы» -гидрофобты, су итергіш, полярляқ липидтармен құралған. Полярлық липидтар су ортасында әртүрлі реттелген құрылымдар құруға қабілетті. Бір бөлігі гидрофобты молекулалар үшін, оны судан тыға энергетикалық пайдалы, сумен тек гидрофилді «басы» түйіседі. Егер молекулалар аз болса, олар тұйық сулы бөртпе құрайды, ал егер көп болса, — екі- және көп қабатты қабатты, сыртынан гидрофилді және іш жағы гидрофобты қабаттар құрайды. (1.10 сурет). Сөйтіп, полярлы липидтардың сулы ортадағы басты қасиеті — мүйізді қабатта созылыңқы жайдақ құрылымдар мембрана құру қабілеті. Осындай жалғыз мембрана болса да ол суға тосқауыл бола алады.    ШД Ш    Екі қабаттылипидтімембранаВезикула  1.10.сурет. Сулы ортада полярлық липидтар құрайтын құрылымдарПолярлық липидтар (40 — 50%), церамидтан, (20 — 25 %) холестериннан және (5— 10%). Холестерин сульфатынан тұрады.Мүйізді қабаттың негізгі молекулалық құрылымы — церамидтар —эпидермистің беткі қабатына ламеллярлы денелермен —бумаға буылған мембрана дисктері ашық түсті түйіршіктермен жеткізіледі. Мембрана дискілері клетка аралық кеңістікке қысылып енеді, қайта құрылады, жалпақтанады, бір біріне жабысады және липидті қабаттар құрайды. Мүйізді қабаттың клетка аралық кеңістігінде мембраналар, бір бірімен өздерін қоршаған корнеоциттармен тігілген көпқабатты қабатқа бірігеді. Липидті құрылымдардың біртұтастығын сақтау үшін, олардың мықты тіркесуін қамтамасыз ететін, линол қышқылының маңызы зор. Оның жетіспеушілігі клетка аралық мембраналардың қабаттан бөлінуіне және мүйізді қабаттың суөткізгіштік қабілетінің жоғарылауына әкеледі. Линол қышқылын кез келген басқа қышқылға ауыстыру (жиі олеин қышқылына), мүйізді қабаттың біршама өзгеріне әкелуі мүмкін. Тек қана өткізгіштік емес, креатиноциттардың дифференциясы да бұзылады. Липидтан толық айырылған учаскелердің пайда болуынан, креатиноциттардың бір бірімен жабысуы босаңсиды. Мүйізді қабат қалыңдап жылдам сыдырыла бастайды. Липидті құрылымдардың бүлінуі мүйізді қабаттың өткізгіштігін жоғарылатады, және керісінше, тері құрғақтығы эпидермистің липидті құрылымының бүлінуімен ілесе жүреді.Мүйізді қабаттың липиднті құрылымы терінің кедергілік қасиеттеріне және эпидермистің ылғалдық тепе теңдігін ұстауға өте маңызды.   Тері ағзаны механикалық әрекеттерден ( үйкелу, керілу, қысылу, соғып алу) сақтайды. Бұл терінің келесі қасиеттері есебінен іске асады:■липидтармен қоректендірілген, эпидермистің мүйізді қабатының серпінділігі және жұмсақтығы;■клетка аралық кеңістік мөлшері өзгеруі есебінен эпидермистің керілгіштігі;■дерма талшықтарының тінді біріктіру қасиетінің иілімділігі;■Гиподерманың серпінділігі.Жоғары иілімділік, серпінділік және тері тұтқырлығы талшықты құрылымдармен қамтамасыз етіледі — коллагенмен және эластинмен, сондай-ақ дерма және гиподерманың негізгі затымен. Тері ағзаны бұзушы күн сәулесінің әсерінен қорғайды. Эпидермистің мүйізді қабаты оларды қайтарады, ал теріден өтетіндері кератогиолин дәндері болып тарайды және оларды меланин жұтады. Ультракүлгін сәулелену әсерінен эпидермистің мүйізді қабаты қалыңдайды, меланинді синтездеу және оны кератиноциттерге тасымалдау күшейеді, пайда болатын бос радикалдардан қорғайтын биохимиялық жүйе қосылады. Терінің электр тогына қарсыласуын оған жоғары тұрақты мүйізді және, дәнді қабаттары, тері бетінің төмен ылғалдылығы, сонымен қатар жылу өткізгіштігі төмен май бездері секреттерінің болуы қамтамасыз етеді. Терінің микроорганизмдерді жоятын қышқыл рН, және мүйізді және, дәнді қабаттары, ағзаға зиянды химиялық және жұқпалар енуінен сақтайды. Сонымен қатар оған, тері микрофлорасының химиялық белсенділігі, антогонистік және антибиотик қасиеттері, терінің иммундық міндеті, тері майының және тердің дезинфекциялаушы қасиеттері ықпал етеді. Эпидермистің мүйізді қабаты ағзаға әртүрлі химиялық заттардың енуінен сақтайды. Бірақ оның кейбіреуі химиялық раекцияға түсіп, оны бұзады. Терінің қышқыл рН (рН 4,8 — 5,7 оқшаулануына байланысты) микроорганизмдерге жоюшы болып тпбылады. Ол тері эпидермисінде сүт, глутамин және аспарагин қышқылдарының болуымен шартталады. Терінің эпидермалық стафилокооты, пропионқышқылды бактерияларымен қалыпты микрофлорасы тер шығару бактериялары және саңырауқұлақтарды басады. Түлеу нәтижесінде бөлінетін мүйізді қабыршақтар тері бетінен тер шығарушы микроорганизмдерді жоғалтады, қышқыл реакция және май безінің еркін май қышқылдары химиялық заттардың белсенділігін бейтарптандырады және микроорганизмдардың өмір сүру қабілетін басады, ал Лангерганс клеткалары креатиноциттер эпидермиске фагоцитоз кезінде кіріп алған бөгде денелер агенттерін қорытуды қамтамасыз етеді. Жылу реттеуші қызметҚоршаған орта температурасының ауытқуына қарамастан адам денесінің температурасы болымсыз ғана өзгереді. Бұл, жылу өнімдері және жылу беру арасындағы тепе-теңдік сақталуымен қамтамасыз етіледі. Терінің дене температурасын қолдауға қатысуы, онда орналасқан қан тамырларының қалың жүйесі, терморецепторлармен тір бездерінің болуы арқасында мүмкін. Қоршаған орта температурасы жоғарылағанда қан тамырлары кеңейіп, тер шығу артады. ПБұл, жылу беруді көтеруге, дененің тұрақты температурасын сақтауға ықпал жасайды.Қоршаған орта температурасы төмендегенде керісінше: тамырлардың тарылуы тер шығуын төмендетеді, және жылу беруді төмендетіп, дене температурасын сақтайды. Жылуды реттеу процестерінің барлығы жүйке жүйесімен бақыланады. Рецепторлық қызметТері сезу органы болып табылады. Онда көптеген рецепторлар орналасқан. Терісі арқылы адам сыртқы ортаның тітіркендіргіштері туралы ақпарат алады. Ауыру, суық, қышу, жылу тағы басқа тітіркендіргіштер, оған зиянды әсерлер бары туралы дабылдап, организмді қорғайды. Сезіну, сыртқы ортада бағдарлану функциясын қамтамасыз ететін, адаммен жанасушы заттардың қасиеттері туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Қоршаған орта температурасын қабылдау әртүрлі рефлекторлық механизмдерде дененің тұрақты температурасын сақтауда маңызды роль ойнайды. Сөл бөлу қызметіТерінің бұл қызметі май және тер бездерімен қамтамасыз етіледі. Екі сөлдің қоспасы — тері май және тер — тері бетінде ылғалды-майлы мантияның, бактерицидті фунгицидті (саңырауқұлақшаға қарсы) және вирусқа қарсы белсенді жұқа қабықшасын құрады. Терінің сөл бөлу қызметі эндокриндік және жүйке жүйелерімен реттеледі. Андрогендер (ер адамның жвнвс гормондары) тері майының сөл бөлуін күшейтеді, ал эстрогендер (әйел адамдардың жыныс гормондары) оны басады. Жүйке жүйесі тер безі сөлінің қарқындылығына реттеуші әсер тигізеді.Бөлу қызметтеріБұл қызмет май және тер бездерінің қызметімен шартталады. Тер және тері майы арқылы улы заттар шығарылуы жүреді. Терінің бөлу қызметтері бүйрекпен қатынаста қайталаушы роль ойнайды: бүйректің жетіспеушілігі дамығанда терінің бөлу қызметі өседі.Деем алу қызметіТері ағзаның газ алмасуына қатысады. 2 % жуық оттегі адам ағзасына тері арқылы кіріп, көміртегі диоксиді түрінде шығарылады. Ыстық және денеге көп салмақ түсуі жағдайында терінің газ алмасуға қатысу үлесі көбейеді.Иммундық қызметТері иммундық орган балып табылады.Мұнда иммуноқабілетті жасушалардың барлық түрі бар. Теріде, иммундық қорғануда қатысушы лимфокиндер, цитокиндер т.б. заттар синтезделеді. Тері, әртүрлі антигендерді танып, қарусыздандыруға, ісік клеткаларын қадағалауды орындауға қабілетті. Зат алмасу қызметіТеріде қан, лимфа, тін алмасу өнімдері, гормондар, дәрумендер, макро- және микроэлементтер сақталатын тамырлар саны көп.Сонымен қатар ол иондардың минералдық алмасуына қатысады Nа+ и К+. Тері, алмасудың улы өнімдерін кідіртіп, олардың органдарға кері әсерін төмендетеді. Күрделі биохимиялық процестер нәтижесінде теріде коллагеннің, эластиннің, кератиннің, меланиннің, D дәруменінің синтезі жүреді. Бақылау сұрақтары және тапсырмаларТері қандай қабаттардан тұрады? Оларды сипаттаңаз.Ішкіден сыртқыға дейін дә» екті түрде эпидермистің қабаттарын айтып беріңіз.Эпидермистің жаңаруы қалай жүреді?Каким образом происходит питание эпидермиса?Теріні ультракүлгін сәулелерден сақтауды қандай факторлар қамтамасыз етеді?Терінің өсінділерін атаңызМай және тер бездерінің сипаттамасын беріңіз Олардың негізгі айырмашылықтарын айтыңызТырнақ құрылымы туралы айтыңыз. Оның өсуін не қамтамасыз етеді?Шаштың негізгі типтерін атаңыз.Шаш құрылымы туралы айтыңыз.Шаш өсу процесі қалай жүреді?Шаштың химиялық құрамы туралы сипаттама беріңіз.Эпидермис креатині және шаш креатинінің айырмашылықтары неде?Шаш байланысының құрылымдық типтері туралы айтыңыз.Шаш өсу сатыларын айтып беріңіз.Шаш түсі немен қамтамасыз етіледі?Шаш жағдайына әсерін тигізуші факторларды атаңыз.Терінің қандай қызметтерін білесіз?Полярлық липидтер қандай бөліктерден тұрады?  Глава 2МИКРОБИОЛОГИЯ МЕН ЭПИДЕМИОЛОГИЯ

 МИКРОАҒЗАЛАР МОРФОЛОГИЯСЫ МЕН ЖІКТЕЛУІАдам алғаш рет бір клеткалы ағзаларды көрген кезде, микробиология дами бастады. Голландиялық Энтони Ван Леувенхук (1632-1723 жж.) қызығушылық арқасында бірнеше линзаларды дайындады, олардың көмегімен ол тоғаннан суды, бұрыш, сілекей, тақта, қан және тағы басқаларын қызықтады. 1676 жылы ғалым алғаш рет бактерияны көрді. Ол өз зерттеулерінің барлық нәтижелерін Лондон Корольдігі қоғамына жіберді және бүкіл қоршаған әлем микроскопиялық тіршілікке толы деген қорытындыға келді. Бұл жаңа ғылымның басы – микробиологияның негізі қаланды.Микроорганизмдердің морфологиясын, физиологиясын және биохимиясын зерттейтін ғылым (2.1 сур.), тірі және жансыз табиғатпен өзара әрекеттесуі, пайдалы қасиеттерді практикада қолдану және олардың зиянды әсерлерін жою микробиология деп аталады (mіcros гр.- «кішкентай», bіos - «өмір», logos - «ғылым»).Микробтардың әлемі сан түрлі. Ғалымдар инфекциялық аурулардың қоздырғыштарымен қатар адам денсаулығы мен қоршаған ортаға жағымды әсер ететін көптеген микробтардың бар екенін анықтады. Мұндай микроорганизмдер шарап жасау, сыра қайнату, ірімшік жасау, нан пісіру, биологиялық белсенді заттар мен антибиотиктерді өндіруде қолданылады.Микроорганизмдердің атаулары кейде олар жұқтырған орган атымен аталады: пневмококтар - өкпеге жататын бактериялар, менингококтар - ми қабатын бүлдіретін бактериялар. Бірақ бұл атаулар номенклатураның ережелерімен келіспейді.Барлық микроағзалар бөлінеді:■вирустарға,■нрокариоттарға,■нукариоттарға (сур. 2.1. қар).Вирустар (лат. vіrus — «жануарлардан шыққан улар») — бұл өлшемдері 20-дан 300 нм-ге дейінгі ең кішкентай тірі ағзалар; олар бактериялардан шамамен 50 есе аз.Вирус ақуызды қабықшамен қапталған, оның астында орналасқан генетикалық материал — нуклеопротеид.Онда ДНҚ немесе РНҚ бар. Вирустың толығымен қалыптасқан жетілген бөлшектерін вирион деп атайды. Басқа тірі ағзалардан айырмашылығы, вирустардың жасушалық құрылымы жоқ. Олар әртүрлі пішіндерде болуы мүмкін: таяқша тәрізді тізбектелген, жіп тәрізді, дөңгелек, көп қырлы және түйреуіш тәріздес. Жасушадан тыс вирустар өмір белгілерін көрсетпейді, бірақ тірі жасушада ғана көбейеді. Жасуша-қожайын ішіне түскен олар қабылдаушы ДНҚ-ны инактивациялайды және өздерінің ДНҚ-сын немесе РНҚ-ны қолданып, вирустың жаңа көшірмелерін синтездеу үшін жасушаға тапсырма береді. Микробтардың бұл түрі паразиттер деп аталады, олар өздерінің қожайындарында бір немесе басқа ауру белгілерін тудырады. Адамның вирустық ауруларына тұмауды, шешек, қызылшаны, паротитпен, полиомиелитпен, ЖИТС және т.б. жатқызуға боладыБактериофагтар - бұл бактерияларға шабуыл жасайтын вирустар. Олардың шөміш бақа тәріздес пішіні бар. Фагалар 20-дан 200 нм-ге дейінгі пішінге жетуі мүмкін. Вирустар сияқты, фагаларда сыртқы ақуыз қабығы мен басында тығыздалған екіқабатты ДНК бар. Кейбір фагтарда бірқалыпты ДНҚ бар және тіпті фагтың өзінен үлкен болатын РНҚ бар. Бактериофагтар белгілі бір типтегі немесе түрдегі бактерияларда ғана ойнатылады.Фагалар сыртқы әсерге өте төзімді. Олар қайнауға, -185 °С - ке дейін суытып қатыруға, 3-6 атм қысымға, дезинфекциялаушы заттардың әсеріне шыдамды, күшті улардың - калий цианидінің, сульманийдің, формалиннің қатысуымен белсенді. Фага ағзасында 10-12 күн болуы мүмкін.Прокариоттар - жасушаларында дифференциалды ядросы жоқ төменгі микроорганизмдер. Оларға көк-жасыл балдырлар мен бактериялар жатады.Эукариоттар – ол жоғары микроорганизмдер, олардың жасушаларының цитоплазмадан мембранамен шектелген дифференциалды ядросы бар. Оларға қарапайым, біржасушалы су мен саңырауқұлақтар жатады. Құрылымы бойынша олардың жасушалары өсімдіктер мен жануарлардың жасушаларына ұқсас.Ең жақсы зерттелген және жүйеленген бактериялар (сур. 2.2).Бактериялар — бұл ең кішкентай организмдер, негізінен бір клеткалық. Бактериялардың диаметрі орта есеппен 1 мкм. Бұл клеткалар тек микроскоп астында көрінеді, сондықтан олар микробтар немесе микроағзалар деп аталады.Бактерияның химиялық құрамыӨзінің химиялық құрамы бойынша микробтардың басқа тірі жасушалардан айырмашылығы жоқ. Жасушаның көп бөлігін су құрайды - 70-80% жалпы массасының. Микроорганизмдер көбіне химиялық реакцияларға, заттардың қозғалысына, терморегуляцияға, жасушалық құрылымдардың қалыптасуына қатысып, жасушаның көлемін және серпімділігін анықтайтын судың құрамында болатын қоректік ортада өсіп, көбейе алады. Микробактериялық жасушаның құрғақ қалдықтары 20-30% құрайды.Жасушаның органикалық заттарын белоктар, майлар, көмірсулар және нуклеин қышқылдары (ДНҚ және РНҚ) көрсетеді. Жасушаның органикалық заттарының негізгі бөлігі белоктар болып табылады. Олар жасушаның қабығы, органоидтардың және мембраналардың құрылысына қатысады, жасушалық реакцияларды ондаған, жүздеген миллион рет жеделдететін ферменттер функциясын орындайды. Ақуыздардан тұратын жалған аяқ жасушаның қозғалыс функциясын қамтамасыз етеді. Ақуыздардың аминоқышқылдарға бөлінуі кезінде жасушаның өмірлік белсенділігінің барлық процестеріне бөлінетін энергия босатылады.  Көмірсулар - көміртек, сутегі және оттегіден тұратын органикалық қосылыстар. Көмірсулар жасуша қабырғасының құрылысына қатысады. Олар ыдырағаннан кейін, жасуша өміріндегі процестерге келетін энергия босатылады. Көмірсулар, сонымен қатар резервтік энергия материалы болып табылады.Липидтер — глицерин мен жоғары молекулалық май қышқылынан тұратын суда ерімейтін майлар мен майға ұқсас заттар болып табылады. Липидтер бактериялардың жасушаларының қабырғаларының бір бөлігі болып табылады, олардың гидрофобтығына байланысты қоршаған ортамен жасуша мазмұнын араластыруға кедергі келтіреді. Олар сондай-ақ энергия мен сақтау функцияларын орындайды.Нуклеин қышқылдары (ДНҚ және РНҚ) жасушаның маңызды компоненттері болып табылады. Бактерияның ДНҚ-сы ұзындығы шамамен 1 мм болатын жалғыз сақиналы молекулалармен ұсынылған. Микроорганизмдердің ДНҚ-да бірнеше мың ген бар. Жасушаның барлық тұқымдық ақпараты ДНҚда шифрланған.Бактериялық жасушаның құрылымы Сур. 2.3. Бактериялық жасушаның морфологиялық құрылымдарының схемалық көрінісі.  Бактерия жасушасы тұрады:■жасушалық қабырғадан;■цитоплазмалық мембранадан;■цитоплазмадан (онда генетикалық материал, рибосомалар және резервтік қоректік заттар бар).Кейбір бактерияларда бар:■ жалған аяқтар,■капсула (сур. 2.3). Капсула және шырышты қабаттар. Кейбір бактериялар капсулаларды шығарады - қалың және тығыз туынды. Капсулаға қарағанда шырышты қабаты өте әлсіз. Кейбір микробтар адам немесе жануардың ағзасына енгенде, мысалы, пневмококк, капсула құрайды; басқалары оны үнемі сақтайды. Капсула мен шырышты қабаттар да қорғаныс функциясын орындайды.Жасушалы қабырға. Сыртқы ортадан бактериялық жасушаның құрамы жасуша қабырғасын бөледі. Бұл клеткаға белгілі бір пішін мен қатаңдықты береді. Жасушалы қабырғасының сайлаулы өткізгіштігі бар, яғни шағын молекулалар мен түрлі иондар оның тесіктері арқылы оңай еніп кетуі мүмкін, бірақ ақуыздар мен нуклеин қышқылдарының үлкен молекулалары өтпейді. Сонымен қатар, жасушаның қабырғасында бактериялар мен саңырауқұлақтардың әр түрі үшін бөлінбейтін рецепторлар (белоктар және полисахаридтер) бар.Цитоплазмалық мембрана. Цитоплазмалық мембрана жасуша қабырғасына жабысады. Бұл арқылы жасуша мен қоршаған орта арасындағы зат алмасу жүзеге асырылады. Сондай-ақ, онда жасушаның кейбір құрамдас бөліктері синтезделеді. Сонымен қатар, плазмалық мембрана бактериялық жасушаны бөлуге қатысады.Жалған аяқтар. Көптеген бактериялар бұралған винт тәріздес жіптер болып келген жалған аяқтар көмегімен жылдам қозғала алады. Олар толқынды пішіні бар екеніне қарамастан, жалған аяқтар қатты болып келеді. Оларды бір немесе екі ұшында бір жалған аяғы бар, көптеген жалған аяқтары бар болып бөлінеді, кейбір микроағзалардв жалған аяқтар барлық денесі бойында орналасады. Пиллалар. Жасуша қабырғасындағы бактериялардың кейбір түрлеріндегі жасуша қабырғасында, бездер бар, олар жалған аяқтардан қысқа және жіңішке болып келеді. Олар жасушаларды бір-біріне бекіту үшін қызмет етеді.Цитоплазма. Плазмалық мембранамен шектелген тұтқыр, мөлдір сұйықтықта цитоплазмадағы генетикалық материал - нуклеотид, сондай-ақ рибосомалар, резервтік қоректік заттар және т.б. бар. Генетикалық материал. Бактериялардың ДНҚ жалғыз тұйық сақина молекула тәрізді және цитоплазмада орналасады. ДНҚ жасушадағы тұқым қуалаушылық туралы ақпаратты тасушы болып табылады.Рибосомалар. Цитоплазмадағы рибосомалар бактериалдық жасушада еркін жатады. Бір бактерияда 100-ден аса рибосомалар болуы мүмін. Олардың негізгі қызметі – ақуыз биосинтезі. Қордағы қоректену заттары. Бактериалды жасушаның цитоплазмасында қорлық қоректену заттары бар түйіршіктер болады. Бір түйіршіктер гликогеннен тұрса, басқалары – крахмалдан. Күкірт, май жинайтын бактериялар да болады.Споралар. Бактериялар қолайсыз жағдайларда дене ішінде споралар түзеді. Олар таңғаларлық өмір сүргіштігі мен ысыту, кебу, қысқа толқынды сәулелену, химиялық және дезинфекциялаушы заттардың әсеріне төзімді болады. Қолайсыз ортада споралар ондаған жылдар сақталуы мүмкін, ал қолайлы жағдайға түскенде қайта өсіп шығады. Олар ауада, суда және топырақта кең таралған. Бактериялардың споралары саңырауқұлақтардағы сияқты көбею үшін қызмет етпейді, қолайсыз жағдайларға төзу үшін керек.Микроорганизмдердің негізгі түрлеріЖасуша түрлері бойынша бактериялар жіктеледі:■коккалар (сфералық);■Н ациллдер (таяқша тәрізді);■нпириллдер (спираль тәрізді);■нибриондар (үтір тәрізді бүгілген қысқа таяқшалар) (2.4 сур.).Коккалар арасында адамның кейбір ауруларын қоздырушылар бар: баспа, қызамық, фурункулез, пневмония (өкпе қабынуы). Көптеген коккалар адам терісі мен қуыстарында өмір сүреді, сонымен қатар сыртқы ортада да кең таралған.Бациллдер (таяқша тәрізді бактериялар) іш сүзегін, сібір жарасы және т.б. әкелуі мүмкін. Сыртқы орта факторларының әсерінен бактериялардың түрі мен көлемі өзгеруі мүмін.Спириллалар — спираль тәрізді бір ширағы бар таяқшалар. Олардың арасында ағынды сулар мен шіріген қалдықтар арасында өмір сүретін залалсыздарымен бірге мысалы, мерез ауруын тудырушы ауру тудырушылары да бар.Вибриондар өлшемі 3 мкм дейін жетеді. Олардың арасындағы ең таңымалы – холераны қоздырушы. Спирохеттер (лат. spіra— «бүгілу», chatіe— «жал») — бұл ұзын, жіңішке, майысқыш, спираль тәрізді бактериялар (2.5 сур.). Жасушаның ұзындығы 500 мкм жетуі мүмкін. Спирохеттер көлденең екі бірдей жасушаға бөліну арқылы көбейеді. Спирохеттердің жасушалық қабықшасы өте жұқа, иілгіш және икемді болуы спирохеттерге жылан тәрізді жылжу немесе серпінмен жылжуын қамтамасыз етеді. Спирохеттер тұщы және тұзды көлдерде тіршілік етеді. Адамның инфекциялық ауруларын тудыратын паразиттер де бар — мерез, қайталама сүзек және лептоспи-раушан. Бірақ спирохет-сапрофиттердің кейбір түрлері дені сау адамның ауыз қуысының шырышты қабықшасында, жыныс мүшелерінде кездеседі.Риккетсилер — бұл вирустарға ұқсайтын таяқша тәрізді үлкен емес паразиттер. Олар вирустар мен бактериялардың арасындағы аралық орынды алады. Риккетсилердің дене пішіні әртүрлі: домалақ, сопақша, жіп тәрізді немесе таяқша тәрізді.                            Көбінесе олар қозғалмайды, споралар түзбейді, жасуша-қожа ішінде көлденең бөліну арқылы көбейеді. Риккетсий-паразиттер арасында адамның ауруларын тудырушы патогенділері бар, мысалы бит пен кенелер, т.б. арқылы берілетін бөртпе сүзек. Актиномицеттер, немесе сәулелі саңырауқұлақтар, — бұл кішкентай саңырауқұлақтарға ұқсайтын таяқша тәрізді, жіп тәріздес жасушалық аралықсыз организмдер (2.6 сур.). Актиномицеттер органикалық заттарға бай топырақтарда кең таралған. Сәулелі саңырауқұлақтардың кейбір түрлерінен антибиотиктер алады. Актиномицеттердің басқа түрлері патогенді, адам ауруларын тудырады, мысалы туберкулез.Саңырауқұлақтар — бұл тірі организмдердің жеке бөлімі. Споралар немесе бүршіктену (ашытқы) арқылы көбейеді, суда да, құрлықта да өсе береді. Саңырауқұлақтарға нанда, теріде, шіріткіш өсімдіктерде (аспергилл, пеницилл) өсетін зеңдер; піскен жемістердің қантты бетінде тез көбейетін бір жасушалы ашытқылар; өсімдіктер, жануарлар мен адамдардың паразиттері жатады. Саңырауқұлақтардың жіктелуі қиын, ол көбею жолдарына (жыныссыз және жынысты) және вегетативтік мицелия құрылымына байланысты. Төменгі саңырауқұлақтар (архимицеттер мен фикомицеттер) және жоғарғы саңырауқұлақтар (аскомицеттер, базидиомицеттер және жетілмеген саңырауқұлақтар) болып бөлінеді. Адамға маңыздылары фикомицеттер, аскомицеттер және жетілмеген саңырауқұлақтар.Жетілмеген саңырауқұлақтар — бұл микроскопиялық көп жасушалы саңырауқұлақтар тобы. Олардың кейбірі адам мен жануарлардың ауруын тудырады, мысалы қотыр, трихофития, микроспория, кандидамикоз. Дерматомикоз (дерматомицеттер) қоздырушылары тері, тырнақ және шаш ауруларын тудырады: микроспорон — микроспория қоздырушы, трихофитон —трихофития қоздырушы, ахорион — қотырдың қоздырушысы. Жетілмеген саңырауқұлақтарға ашытқы тәрізді саңырауқұлақтар да жатады, олар балалардың ауыз қуысындағы шырышты қабықша ауруы ауыз уылуын тудырады.Қарапайымдылар — (от гр. proto— «бірінші», zoa— «жануар») — микроскопиялық өлшемді бір жасушалы организмдер. Олардың өлшемі 2 мкм (безгек плазмодий) мен 80 мкм (балантидия) аралығында өзгеріп тұрады. Қарапайымдылардың жасуша құрылымы көп жасушалы жануарлардың құрылымымен ұқсас.Қарапайымдылардың жасушасы жұмсақ иілмелі сыртқы қабықша – плазмалеммамен қапталған, құрылымы бойынша бактерияның цитоплазмалық мембранасымен ұқсас болды. Цитоплазмада өзек, митохондриялар, Гольджи аппараты, эндоплазматикалық тор, лизосомалар, вакуолдер, қосу (май тамшысы) болады. Табиғатта қарапайымдыларды барлық суы бар жерлерден кездестіруге болады. Олардың көптеген түрлері адам мен жануарлардың күрделі ауруларын тудырады, мысалы амебалық дизентерия, ауыз, ішек және қынап трихомонидозы, висцералдық және тері лейшманиозы және т.б.

 МИКРООРГАНИЗМДІҢ ТІРШІЛІК ӘРЕКЕТІ Зат алмасуЗат алмасу, немесе метаболизм, өмірдегі барлық көрінуінің негізі болып табылады. Микроорганиздердің жасушасында үздіксіз әртүрлі күрделі биохимиялық реакциялар жүріп жатады, олардың ішіндегі негізгілері өзара және қоршаған ортамен тығыз байланысты синтез және ыдырау реакциялары. Ең қарапайым заттардан күрделілер жасалады, олар жасуша, органоидтер мен ферменттер компоненттерін құру үшін қолданылады. Бұл заттардың бр бөлігі қорға жиналады. Жасушадағы синтез үрдісімен бір уақытта жасушада ыдырау үрдістері жүріп жатады. Одновременно с процессом синтеза в клетке идут процессы расщепления. Микроорганиздерде зат алмасу өте қарқынды жүреді. Микроб жасушасы тәулігіне өз массасынан 20-40 есе көп азық көлемін сіңіре алады. Тіршілік әрекеті үрдістерінің қалыпты жүруі үшін микроорганиздердің тіршілік ететін ортасында қоректік заттар болуы керек: су, амин қышқылы, оттегі, көміртек, сутегі, азот, фосфор, натрий, калий және т.б. Микроорганиздер көміртегі мен азотты табу тәсілдеріне байланысты аутотрофтар мен гетеротрофтар болып бөлінеді.Аутотрофтар — бұл микроорганизмдер тіршілігіне қажетті органикалық заттарды органикалық емес (CO2, NaCl, H2O, FeCl3, K2HPO4 және т.б.) заттардан алады. Олар органикалық емес қосылыстардан ақуыздар, майлар, көміртектер мен ферменттерді жасайды.Гетеротрофтар — бұл организмдер қорек үшін дайын органикалық қосылыстарды (ақуыздар, майлар, көміртектер және т.б.) пайдаланады. Гетеротрофты қоректенудің бірнеше түрлері белгілі: сапрофитті, паразиттік және т.б.Сапрофиттер — бұл өлі немесе шірітетін органикалық материалмен қоректенетін микроорганизмдер. Олар зат айналымындағы маңызды түйін болып табылады: органикалық заттарды ыдырата отырып сапрофиттер өлі организмдерден тіріге өмірге қажетті химиялық элементтердің қайтарылуын қамтамасыз етеді. Паразиттер басқа организмнің ішінде немесе денесінің бетінде өмір сүреді және одан азық алады. Адам организміне шоғырланған паразиттер әртүрлі ауруларды тудыруы мүмкін. Мұндай микроорганизмдер патогенділер деп аталады. Жасушадағы зат алмасу органикалық заттардың қышқылдануы химиялық энергияның бөлінуіне әкелетін биохимиялық үрдістер жиынтығы болып табылатын тыныс алу арқылы да жүзеге асады. Егер тыныс алу үшін оттегі қажет болса, оны аэробты деп атайды; егер үрдістер оттегісіз өтетін болса — бұл анаэробты тыныс алу түрі. Бірақ тыныс алу түрі қандай болса да организм мен орта арасында үздіксіз газ алмасу жүріп жатуы қажет. Аэробтар ақуыз, майлар мен көміртек сияқты органикалық қосылыстарды қышқылдай отырып тіршілік әрекетінің барлық үрдістеріне қажетті энергияны алады.Анаэробты бактериялар үшін оттегінің аздаған мөлшері де жойғыш болады, сондықтан олар топырақтың терең қабаттарында, лайда, су қалыңдықтарында өмір сүреді. Мұндай микроорганизмдерге сүт қышқылы бактериялары, сіреспе, ботулизм және т.б. қоздырғыштары жатады. Ашытқылар, ішек таяқшалары, спирохеттер, актиномицеттер оттегімен де, онсыз де өмір сүреді. Өсу — бұл бактериалды жасуша өлшемінің артуы. Жасушаның көлемі бетіне қарағанда тезірек ұлғайып бөлінеді. Қолайлы жағдайларда бактериялар өте тез өседі. Олардың өсуі температура мен қоршаған ортаның рН, қоректену заттарының қолжетімділігі мен иондардың концентрациясына байланысты болады. Бактериялар белгілі бір өлшемдерге жеткенде жыныссыз жолмен көбейе бастайды, яғни бөлінген соң екі еншілес жасуша пайда болады. Тез өсетін бактерияларда бөліну әр 20 минут сайын болады.Кейбір бактериялар үшін жынысты көбею де тән болып келеді. Қарапаймдылары жыныссыз (көшіру, көлденең немесе бойлай бөліну) және жынысты жолмен де көбейеді. Вирустар тірі жасушаның ішінде ғана көбейе алады. Олар өздерінің ДНҚ иесінің жасушасына «себеді». Біртіндеп иесінің ДНҚ жасушалары бүлініп вирустың көшірмесі басталады. Вирустардың ақуыз және никлеин қышқылдарының синтезі вирионның қалыптасына әкеледі, ал иесінің жасушасы жойылады.  Микроорганизмдерге әсер етуші сыртқы орта факторларыМикроорганизмге әсер етуші сыртқы орта факторларының келесі топтары ажыратылады:■физикалық (температура, су, жарық ерітінділер концентрациясы, иондаушы сәулелер);■химиялық (рН орта, әртүрлі химиялық заттар әрекеті);■Б иологиялық (симбиоз, метабиоз, антибиотиктер т.б.).Физикалықлар. Температура. Микробтар, жоғары организмдерге қарағанда температура өзгеруіне икемделген. Бактериялардың дамуы өте жоғары және төмен температураларды тоқталады. Микроорганизмдердің көпшілігі 60 °С температурада 30 минутта өледі, 70 °С температурада 15 минуттан соң, ал 80 °С 100 °С бір минуттан соң өледі. Споралар жоғары температураға төзімді. Мысалы, ботулизм қоздырушы спор 6 сағатқа дейін қайнауға және ұзақ кептіруге шыдайды, сондықтан, көптеген жағдайда стерилдеу негізіне жоғары температура қолдану пайдаланылады. Микробтар төмен температураға өте тұрақты. олар -өмірдің қайтымды уақытша тоқтауы – анабиоз жағдайына енуі мүмкін. Мысалы, ішек таяқшасы және тырысқақ вибрионы мұзда ұзақ сақталуы мүмкін, оба қоздырушысы мұздатуды бір жылға жуық мерзімде көтереді. Төмен температураға бактериялар мен вирустар спорлары төзімді. Кейбір патогендік бактериялар төмен температураға төзімділігі төмен, мысалы менингококк, сұр спирохета, риккетсиялар.Микробтарды еріту және екінші қатара мұздату жояды. Мысалы іш сүзегінің қоздырғышы сегіз қайтара ерітіп қатырудан бірнеше күннен соң өледі. Сондықтан, ас өнімдерін сақтау үшін тоңазытқыштар және жерқойма пайдаланылады. Кептіру. Қоректі заттар микробтар клеткасына тек еріген түрде түседі, сондықтан микроорганизмнің қалыпты өмір сүруіне су қажет. Егер ылғалдылық, микроорганизмдер көбейетін субстрат болса, 30% төмен микробтардың көпшілігінің дамуы қысым көреді. Микробтар бұл жағдайда өлмейді, ұзақ уақыт сақталады. Әр түрлі микробтардың өлу мерзімі әртүрлі: тырысқақ вибрионы 48 сағатқа дейін кептіруге шыдайды, дизентериялық бактерия — 7 күнге дейін, дифтерия қоздырғыштары — 30 күнге дейін, іш сүзегінікі – 70 күнге дейін, қышқыл сүт бактериялары мен ашытқылар – бірнеше жылға дейін. Бактерия спорлары кептіруді өте жақсы қабылдайды, себебі олардың құрамындағы су байланған күйде болады.  Сәулелік энергия. Күн сәулесі микроорганизмдерге зиянды.Бұның жасыл және алқызыл күкірт бактерияларына қатысы жоқ. Күн сәулесі әсеріне өте сезімтал патогенді бактериялар. Жарық – табиғи заразсыздандыру құралы ретінде, үлкен гигиеналық мағынасы бар. Жарық әсерінен ауа ауру әкелетін бактериялардан тазартылады. Өте күшті бактерицидті әсерді, толқын ұзындығы қысқа (0,29 мкм), емшара кабинеттерін, ота және басқа жайларды стерилдеуге - ультракүлгін сәулелер көрсетеді.Осмостық қысым. Осмос — бұл ерітушінің молекуласының жартылай өткізгіш мембранасы арқылы жоғарғы концентрациялы аймақтан төмен концентрациялы аймаққа ауысуы. Егер бактериялық клетканы концентрациясы 0,9%, қысымы аз ерітіндіге орналастырса, су бактерия клеткасына түсіп, оның қысымымен мембрана клеткасы қирайды. Концентрациясы 0,9 % изотоникалық ерітіндіде клетканың мөлшері өзгермейді, себебі, плазмалық мембрана арқылы екі бағытта дабірдей су ағыны өтеді. Бактериялық клетканы концентрациясы 0,9% гипертоникалық ерітіндіге орналастырғанда мембрана кіржиіп қалады, және бактерия өледі, себебі оған қоректік зат түспейді, сыртқы ортамен қалыпты зат алмасу тоқтайды. Микробтарға тұз бен қанттың қойытылған ерітіндісінің кері әсерін, етті, балықты, көкөністер және жемістерді консервілегенде пайдаланады. Химиялық факторлар. Химиялық заттар ежелден жұқпалармен күресте қолданылады. Қазіргі уақытта әртүрлі дезинфекциялау құралдары көп. Оның ішінде кең тарағандары сілтілер, қышқылдар, хлорқұрамды, беткі белсенді заттар көп.Биологиялық факторлар. Табиғатта е микроорганиздер биоценоздың құрамды бөлігі болып табылады және өсімдіктермен, жануарлармен бірге дамып келеді. Бір аймақта өмір сүруші организмдер арасында өмір сүру үшін күрес туындайды, өзара қарым-қатынас орнайды. Симбиоз — бұл тығыз, өзара пайдалы екі тірі организмнің бірге өмір сүруі. Мысалы, бұршақты өсімдіктер тамырында өмір сүретін түйнек бактериялары азоты бекітеді; адам ішегінде В топты дәрумендерді, К дәруменін синтездеуші бактериялар өмір сүреді. Метабиозда микробтардың бір түрі өзінің өмір сүру қабілеті нәтижесінде, екінші түрінің дамуына жағдайлы ықпал жасайды. Мысалы, анаэробтар дамуы оттегімен байытылған топырақта өмір сүре алмас еді, олармен бірге оттегін жұтатын аэробты микробтар орналаспаса.. Метабиоз табиғатта заттар айналымы негізінде жатыр.  Өзінің өмір сүру процесінде микробтар әртүрлі заттар шығарады, Мысалы, антибиотиктер өзге түрдегі микробтарды не өлтіреді не дамуын басады. Антибиотиктің көп мөлшерін топырақта өмір сүруші организмдер шығарады. Бұл, топырақ тұрғындары арасында экологиялық саңылау үшін сайыстың өте дамуына байланысты. Микробиолог – ғалымдар қатты әсер етуші жаңа антибиотик іздеп бүкіл жер бетінің топырағын сараптауда. Ученые-микробиологи постоянно анализируют образцы почв всего земного шара в поисках новых сильнодействующих антибиотиков.

 ЖҰҚПА ЖӘНЕ АДАМНЫҢ ИММУНДЫ ЖҮЙЕСІМикроорганизмдер жұқпа ауруларының қоздырушысы болып табылады. Адам ағзасына патогенді микробтардың кіруі және көбеюі жұқпа деп аталады. Жұқпа процесі ағзаның қалыпты физиологиялық қызметтерінің бұзылуымен сипатталады, ол осы ауруды шақырған, клиникалық картасы белгілі бір қоздырғышқа байланысты ауру туғызады. Жұқпалы арулар көбінесе жеңіл түрде немесе аса білінбейтін түрде болады. Кейде жұқпалы ауру процесі аурудың клиникалық белгілерін көрсетпей жүруі мүмкін. Бұл аурудың жасырын түрі. Кейде қоздырушы адам ағзасына, аурудың еш сипатын білдірмей кіріп алады. Бұл жағдай бактерияны тасымалдаушылық деп аталады (мысалы дифтерия ауруында), вибрион тасымалдағыштық (оба ауруында), немесе вирусәкелушілік (вирусты гепатитте).Арамтамақтық — әр түрлі ағзалардың бірге тұруы, мұнда арамтамақ иесінің ағзасын өмір сүру ортасы ретінде пайдаланады, одан қорек алады, зиян келтіреді, бірақ иесі өліп қалмау үшін зияны болымсыз болады. Барлық вирустар, кейбір бактериялар және ауру саңырауқұлақтары арамтамақтар болып табылады. Арамтамақтар әртүрлі бейімделу құралдарына ие. Мысалы ішек арамтамақтары анаэробты жағдайда дем ала алады, антиферменттер шығара алады. Кейбір саңырауқұлақтар иесінің тінін қорытатын экзоферменттер шығарады. Адамның және жануарлардың аурулары патогенді микроб шақырады. Адамның терісінде, шырышты қабықта адам ағзасының қуыстарында өмір сүретін микробтар болады, олар тек ағзаның қарсыласу күші төмендегенде ауру шақырады. Кейбір сапрофиттер де патогенді болып табылады. Мысалы, ботулизм қоздырғышы сыртқы ортада сапрофит ретінде өмір сүреді, ал тамаққа түссе, әсіресе консервіге, жылдам көбейіп, өте улы уыт шығарады, оның аз мөлшері ауыр улануға, кей жағдайда өлімге әкеледі. Ауру жұқпалары көп жағдайда ұзақ уақыт «ошақтарда» өмір сүруі мүмкін, мысалы, тісте, бадамша безде, іріңдеген жерде. Сол жерден олар қанға түседі, қанда көбейіп сепсиске әкелуі мүмкін.Ағзада қоздырғыштың орналасуына және оның ауру жұқпаларын тарату механизміне байланысты келесі түрде жіктеледі:■Іш жұқпалары, онда қоздырушылар адам ағзасына ауыз арқылы тамақпен, сумен түсіп, дәретпен шығады: дизентерия, оба, іш сүзегі, сальмонеллез, вируты гепатит т.б;■Тыныс жолдарының жұқпасында, қоздырғыштар тыныс жолдарының шырышты қабатында арамтамақтық күде өмір сүреді, ауру адамнан сау адамға ауа-тамшылы жолмен беріледі: аденовирусты жұқпа, грипп, баспа, дифтерия, жәншәу, қызылша, қызамық, көкжөтел, менингок жұқпасы, індеттік паротит т.б.;■ Қан жұқпаларының қоздырғыштары қанда арамтамақтанады, және қан сорғыш жәндіктермен таратылады: оба, геморрагиялық безгек, туляремия, вирусты энцефалит т.б;■Сыртқы бет жұқпаларында қоздырғыштар теріде, тырнақта, шашта, көздің шырышты қабатында, ауыз қуысында, жыныс ағзаларында, және де тереңірек жатқан тіндерде арамтамақтанады: тілме, басыр, микоз, күйдіргі, сіреспе, құтыру, қышыма.Індеттің пайда болуын, таратылуын, олардың алдын алу және жоюдың тәсілдері және шараларының заңдылығын зерттейтін ғылым эпидемиология деп аталады.Егер жұқпалы аурудың таратылуы, белгілі аймақта тіркелген ауыру деңгейінен жоғары болса, аталған жұқпалы аурудың індеті туралы айтылады. Індет пайда болу жағдайлары:■Жұқпа көздерінің саны өсуі;■Жұқпа қоздырушыларының таратылу жолдарының кеңеюі;■Жұқпаға бейім адамдар санының көбеюі;■снитарлықа-гигиеналық нормалар мен ережелердің бұзылуы;■ денсаулық сақтау органдарының алдын алу жұмыстарының жетіспеушілігі.Ауыру деңгейінің қысқа мерзімге өсуі, мысалы бір ұжымда, немесе шағын аймақта (қаланың немесе поселкенің бөлігі), індеттік ауру таратылуы (эпидемия) деп қаралады. Егер жұқпалы ауру бірнеше елде немесе бірнеше континентте, тұрғындарды жаппай жұқтыру түрінде тараса, онда бұл жағдай пандемия (індет) деп қаралады. Мысалы ертеректе оба, тырысқақ індеті жиі байқалған болса, қазіргі уақытта тұмау індеті байқалады. Егер бір жергілікті жерде белгілі бір ауру әлеуметтік немесе табиғи жағдайларға байланысты тұрақты болса, онда эндемия туралы айтылады, мысалы безгек, қайтарымды кене сүзегі.Жұқпалы аурулардың жұқпайтын аурулардан маңызды өзгешелігінің бірі олардың жұқпалылығында, және ауырып тұрған адамдардағы иммунитеттің әртүрлі ұзақтығында. Мысалы, қылау ауруынан кейін иммунитет аз мерзімді, аденовирусты аурудан соң ұзақтау, оба, желшешек, қызылша, эпидемиялық паротиттан соң өмір бойлық.Адам ағзасы патогенді микробтардың әсеріне қорғану реакциясын шығарып, қорғануға қабілетті.Иммунитет (лат. іmmunіtas — «босану», «құтылу») — бұл ағзаның генетикалық бөгделік белгілерін алып жүретін, тірі денелер және заттардан (бактериялар, вирустар, обыр клеткалары, бөгде ақуыздар, клеткалар, тіндер) қорғану қабілеттілігі. Иммунитеттің негізгі екі түрі болады: мұрагерлік және жүре пайда болған.Мұрагерлік иммунитет ағзаның туа біткен ерекшеліктерімен шартталған Мысалы, адамдар ірі қара мал обасына бейімсіз, ал егеуқұйрықтар және тышқандар дифтерия уына, ал қоян, ит және мысықтар сіреспеге бейім емес.Жүре пайда болған иммунитет вакцина егуден соң, немесе ауырып тұрған жұқпалы аурудан соң пайда болады. Жүре пайда болған иммунитеттің ерекшелігі — оның қатаң айрықшалығы, яғни ол ағзаға түскен тек бір нақтылы антиген-микробқа шығарылады. Жүре пайда болған иммунитет табиғи және жасанды болады, және әрқайсысы белсенді не бейтарап болып бөлінеді.Табиғи белсенді иммунитет адамда жұқпалы аурумен ауырып тұрған соң пайда болады. Мысалы, бала кезінде көкжөтелмен ауырған адам, ол аурумен қайта ауырмайды, себебі олардың қанында қорғану заты – қарсы денелер пайда болады. Табиғи бейтарап иммунитет анасының ұрықжолдасы арқалы қарсы денелер алатын, іштегі нәрестеде пайда болады, сондықтан, жаңа туған нәрестелер біршама уақыт кейбір жұқпалы ауруларға бейімсіз болады, мысалы, қызылша,, жәншау, дифтерия ауруларына. 1 — 2 жылдан соң бұл қарсы денелер бөліктеп бұзыла бастайды және бала ағзасынан шығады, сондықтан баланың осы ауруларға бейімділігі күрт өседі. Жасанды белсенді иммунитет сау адамдарға және жануарларға өлген немесе күші нашарлаған ауру микробтарының және вирустарының, сонымен қатар күші нашарлаған микроб улары – токсиндардың өсіріндісін соғу жолымен істеп шығарады. Ағзаға осы препаратты – вакцинаны – енгізгенде ауру жеңіл түрде дамиды және қарсы денелер құрылуын шақырады, ағзаның қорғану күші жоғарылайды. Жасанды бейтарап иммунитет адамға, құрамында дайын қарсы денелер және микробтар мен олардың уыттарына қарсы антитоксиндары бар сарысуды енгізгінде пайда болады. Сарысуды , ереже ретінде, жұқпалы ауру кезінде, мысалы, жылдам дамитындығы сонша, адам ағзасы қарсы денелердің қажетті санын шығарып үлгере алмай қалатын, дифтерия, сіреспе, ботулизм ауруы кезінде соғады. Бейтарап жүре пайда болған иммунитет, әдетте, ағзада қарсы денелер бар кезде ғана, бір айдан артық сқталмайды. Сонан соң олар бүлініп ағзадан шығарылады. .Иммунитеттің басты міндеті, бөтен болсада, генетикалық қатынаста өзгерген өз денесінікі болса да, меншік клеткадан генетикалық түрде өзгешеленетін клеткаларды жою. Адамның сыртқы ортамен қатынасы жоқ, ішкі ағзасы, әдетте патогенді микроорганизмдерден бос болады. Онда микробтар ауыру кезінде ғана пайда болады. Дененің сыртқы қабығында (теріде, шырышты қабатта) және сыртқы ортамен қарым-қатынасы бар қуыстарда (ауыз, мұрын қуыстары, асқазан-ішек жолы) түр құрамдығы бойынша біршама тұрақты, молырақ немесе азырақ микрофлора болады.Тері және шырышты қабат, бактериялық немесе вирустық жұқпалар қоздырғыштарына қарсы қорғанудың бірінші сызығы болып табылады. Тер және май бездерінің шығуларында микробтарды өлтіретін сүт және майлы қышқылдар болады. Теріде стафилококктар, кейде шиқан шығаратын, басқа да аурулар тудыратын ірің тудырушы бактериялар болады. Кір тері өзінің бактерицидті қасиеттерін төмендетеді. Сондықтан, терінің қорғану функциясын сақтаудың маңызды шарты болып гигиена табылады. Анық көрінетін қорғану қасиеттері көз конъюнктивінің, ауыз қуысының, аңқаның, ішектің және несеп-жыныс жолдарының шырышты қабаттары ие, оның себебі олардың сөлінде лизоцизм— кейбір бактериялардың клеткалары қабырғаларын бүлдіруге қабілетті ақуыз болуында. Деммен келетін ауада ірі тамшылар және шаң бөлшектері тыныс жолдарының шырынды қабатының эпителийлері ұстап қалады, және мұрыннан шырышты бөлінділермен шығарылады. Кеңірдек және кеңірдекшеге түскен ұсақ бөлшектер, эпителий кірпіктерінің қимылымен жөтел кезінде шығарылады. Өкпе альвеоласына жеткен өте ұсақ бөлшектерді клеткалар – фагоциттар қағып алып, зиянсыздандыратын лимфа тораптарына апарады.  Ауыз қуысының микрофлорасында 100-ге тарта микроб түрлері болуы мүмкін (таяқшалар, коккалар, тіс спирохеттары). Олар көбінесе тіс араларында және бадамша бездерінде болады (стрептококктар, стафилококктар, пневмококктар т.б.).Тамақпен асқазан-ішек жолына түсетін микробтар, құрамында тұз қышқылы және ферменттер бар асқазан сөлінің әсерінен өледі. Сондай-ақ, микроорганизмдерді өт жояды. Асқазан сөлінде қышқылдылық төмендесе асқазанда көп мөлшерде кокктар, спора тасымалдаушы таяқшалар, ашытқы, басқа да микробтар дамиды. Аш ішектің ортасы сілтілі, бірақ микроорганизмдер саны аз. Асқазан шығаратын сөлдер және ферменттер олардың дамуын бөгейді. Тоқ ішекте микрофлора мол: ішек таяқшалары, шіріткіш анаэробтар т.б. Жаңа туған нәрестенің тоқ ішегінің микрофлорасы ересек адамның микрофлорасынан өзгеше. Балаларда, шіріткіш бактериялардың өсуін және дамуын басатын, сүт қышқылын шығаратын, сүтқышқылды бактериялар көбірек. Осылайша бала ағзасы ішек ауруларынан қорғанады. Мұндай микрофлора бір жасқа дейін сақталады, сонан соң сүтқышқылды бактериялардың орнын ішек таяқшалары басады.  Біздің терімізде, шырышты қабатта орналасқан микробтар құрамы тұрақты. Тері микрофлорасы стафилококктармен, стрептококктармен, пневмококктармен ұсынылған. Бұл микроорганизмдер патогенді микробтармен антагонистік қарым қатынаста. Қалыпты микрофлора олардың көбеюіне және ағзаға кіруіне бөгет жасайды. Мысалы, патогенді емес тері стафилококкы уыт шығарып, шіріткіш және патогенных микробтардың көбеюіне жол бермейді.

4. ЖҰҚПАМЕН КҮРЕСУ ТӘСІЛДЕРІҚазіргі уақытта жұқпамен күресудің көптеген тәсілдері қолданылады. Физикалық (жоғары температура, ультракүлгін және иондаушы сәулелер, ультрадыбыс), химиялық (химиялық препараттар) және биологиялық (антибиотиктер, бактериофагтар т.б.) тәсілдер. Шаштараздағы індетке қарсы шаралар, жұқпаның алдын алуға бағытталған, жұқпалы ауруларды тарату үшін маңызы бар объектілерді дезинфекциялау, және шаштараздық тағайындалымдағы заттарды зарарсыздандыру. Дезинфекция – жайдағы: еденде, қабырғаларда, есік тұтқаларында, сөндіргіштерде, терезе алды тақтайында, қатты жиһазда, аппараттар мен құралдардың бетінде, жай ауасында, ыдыста, орамалдарда, шаштараздық тағайындалымдағы заттарда, санитарлық-техникалық қондырғыларда патогенді және шартты-патогенді заттарды жою түсініледі.Зарарсыздандару құралдарда, шаштараздық тағайындалымдағы заттарда барлық микроорганизмдерді жоюды ескереді. Дезинфекция және зарарсыздандыру шараларын жүргізгенде әрекеттегі нұсқаулық-тәсілдік құжаттарды: (Ресейдің?)Денсаулық сақтау Министрлігінің дезинфекциялық шаралар жүргізу туралы бұйрықтарын, дезинфекцияның нақтылы құралдары және тәсілдерін пайдалану бойынша тәсілдемелік нұсқауларды, зарарсыздандыру алдындағы тазарту және зарарсыздандыру бойынша, жеке объектілерді өңдеу технологиясын басшылыққа алу қажет.

2.4.1 ДезинфекцияКең тарауда «дезинфекция» терминін (француз. de..., des... — «жоқ болу», «жою», «бір затты кетіру» ұғымдарды білдіретін сөз алдындағы қосымшалар және лат. іnfectіo — «жұқтыру») объектілерде жою, немесе патогенді микроорганизмдерді (бактерияларды, вирустарды, жалғыз жасушаларды, риккетсияларды, саңырауқұлақтарды), оларды тасымалдағыштарды —жәндіктерді, кенелерді (дәрілеу), сонымен қатар кеміргіштерді (дератизация), жұқпалы аурулардың қоздырғыштарын бейімді ағзаға бару жолында жою деп түсіну керек. Жәндіктерді (дәрілеу) және кеміргіштерді (дератизациялау) жоюға байланысты қиындықтар тәжірибеде дезинфекциялау қызметінің өзіндік бөлігі ғана болып табылмайды,, және де медициналық-биологиялық ғылыми зерттеулердің арнайы бағыты болып табылады. Дезинфекця түсінігі тәжірибелік жағынан қазіргі уақытта аздап тарылтылған және объектілерден тек патогенді микроорганизмдерді жою не алып тастауға бағытталған тәсілдердің оңтайлы кешені ретінде анықталуы мүмкін. Осымен «дезинфекция» термині, микроорганизмдардың барлық түрін вегетативті және спор нысанында жою деп түсінілетін «зарарсыздандыру» терминінен ерекшеленеді. Дезинфекцияның екі түрі болады:1)жұқпа бар ма жоқ па оған байланысты емес, оның пайда болуының алдын алу мақсатында тұрақты түрде жүргізілетін шаралар;2)ошақты дезинфекциялау, жұқпаның пайда болғаны туралы белгілі болған жағдайда жүргізіледі. Оның мақсаты – жұқпаның тарауын болдырмау және ошақта қалған қоздырғыштарын жою..Дезинфекцияның барлық түрі жұқпалы бастаманың тарау жолын кесуге ықпал жасайды. Шаштараздар көбінесе дезинфекцияны аурудың алдын алу үшін жүргізеді. Ошақтық дезинфекция қажет болған жағдайда ғана жүргізіледі.Дезинфекциялау құралдары және тәсілдеріДезинфекция тәсілдері:■механикалық;■физикалық;■химиялық (және дезинфекциялау құралдары);■құрамдастырылған.Механикалық тәсілдер. Дезинфекцияның бұл тәсілдері патогенді микробтарды жайлар және жиһаздарды ылғал жинастыру, жайды шаңсорғышпен тазалау (шаңмен микробтардың 98% дейін жойылады), желдету, кір жуу, қолды денені жууға негізделген. Физикалық тәсілдер. Дезинфекцияның бұл тәсілі физикалық факторладың әсеріне негізделген.Қайнату — ең қарапайым және жиі қолданылатын әдіс. Оның ұзақтығы қоздырғыштың қайнауға төзімділігіне байланысты. Қайнатудың залалсыздандыру әрекеті суға ас содасын немесе сабын қосқанда күшейеді. Тәсіл келесі режимдерде қолданылады:■тазартылған суда қайнай бастаған соң 30 минут;■2-пайызды ас содысының ерітіндісінде қайнай бастағаннан бастап 15 минут — дезинфекциялау үшін шыны, металл, ыстыққа төзімді материалдар, резеңке ыдыстар пайдаланылады.Жағу - пайдаланылған материалдарды, қоқысты, бағасыз заттарды жою үшін қолданылады. Пастерлеу — сүйықты 70 — 80 °С 30 минут ысыту. Мұнда микробтардың вегетативті түрінің көбі жойылады. Ыстық ауаның немесе құрғақ ыстықтың әсері құрғақ ыстық ауалы шкафтарда және ауалы дезинфекциялау камераларында кеңінен пайдаланылады, мұнда киімді дезинфекциялау үшін 100—120 °С құрғақ ауа пайдаланылады. Дезинфекцияның бұл түрі қапталмаған, ашық түрде науаларда жүргізіледі және шыны және металл бұйымдар үшін ұсынылады.Киімді, орамалдарды үтіктеу де залалсыздандыру шарасы. Ыстық үтікпен (200—250°С температурада) алдын ала ылғалдандырып алған заттарды мұқият үтіктегенде олардың қалыңдығындағы температура 170 °С. Жетуі мүмкін. Бұл жағдайда микробтардың вегетативті түрлері және бит-сірке жойылады. Заттарды екі жағынан үтіктеу керек. Маталардың қалыңдығынан өтетін су буының әсері, де микробтарды жоюға ықпал жасайды. Су буы арнайы дезинфекциялау камералары және автаклавтарда 110 °С, 0,5 атм қысымда 20 минут ұсталады. Дезинфекция зарарсыздандырылған қораптар- бикстарда жүргізіледі. Аталған дезинфекция шыны, металл, резеңке, латекс және ыстыққа шыдамды полимер бұйымдар үшін ұсынылады. Күн сәулесінің әсері, ультракүлгін сәулелер жұқпаның алдын алу мақсатында, ауаның және беттердің бактериялармен ластануын төмендету үшін пайдаланылады. Ультракүлгін сәулелерді, сәуле шашудың әртүрлі қуаты бар, арнайы бактерицидті ультракүлгін және сынапты-кварцты шамдар көмегімен алады.Дезинфекцияның химиялық тәсілдері және құралдары. Олар сенімді болып табылады және антисептикте, індетке қарсы тәжірибеде кеңінен қолданылады. Дезинфекцияның химиялық тәсілдеріне:■Дезинфекциялаушы ерітіндімен сүрту;■Дезинфекциялаушы ерітіндіге толық батыру;■ Дезинфекциялаушы ерітіндімен суландыру (бүрку);■Дезинфекциялаушы ұнтақтарды тозаңдату.Жұқпаның алдын алудағы химиялық тәсілге, басты рөл жатады, себебі, дезинфекциялаушы құралдар әрекеттің мол спектріне ие: бактерицидті, саңырауқұлақжойғы, вирулицидті немесе спороцидті.Шаштараздарда тек Роспотребнадзор ресми рұқсат еткен, дәрілік құралдарды тіркеу бойынша Бюрода тіркелген, және мемлекеттік тіркеу туралы Куәлігі бар, ГОСТ жүйесіне сәйкес Сертификаты бар және Роспотребнадзор органдары бекіткен, пайдалану бойынша Әдістемелік бойынша дезинфекциялаушы құралдарды пайдалануға болады. Қазіргі уақытта пайдалануға 250-ге тарта, әртүрлі химиялық топтарға жататын, дезинфекциялау және зарарсыздандыру құралдарын пайдалануға рұқсат етілген. Олар физика-химиялық қасиеттерімен (пайдалану түрі, ерігіштігі, жуу қасиетінің болуы т.б.), биологиялық ерекше (антимикробтық) белсенділігі, уыттылығы, тағайындалымы, пайдалану аясымен өзгешеленеді. Індетке қарсы әсерге қол жеткізу үшін дезинфекциялаушы құралды дұрыс таңдау керек. Ол, қойылған мақсатқа сәйкес болуы тиіс, сондықтан жұмысшы құрам дезинфекциялаушы құралдардың негізгі қасиеттері және ерекшеліктерін жақсы білуге міндетті. Ең маңыздысы, бұйымның құрылымы және қасиетіне зиян келтірмейтін әсерлі құрал таңдау.Барлық пайдаланылатын дезинфекциялаушы құралдар келесі негізгі талаптарға жауап беру керек: ■Таңдау әсеріне ие болу — адамға зиянсыз бола тұрып, аз концентрацияда және қысқа мерзімде микробтарды жою; ■Суда жылдам және толық еріп, жақсы араласып, тұрақты қоспа — эмульсия құру;■Уақыт өткенде өзінің бактерицидті қасиетін жоғалтпай, сақтауға төзімді болуға;■Уыттылығы аз болуға және залалсыздырған объектілерді бүлдірмеуге;■Бағасы арзан және қол жетімді болуға тиіс.Химиялық дезинфекциялау құралдарының сипаттамасы Дезинфекциялау үшін химиялық қоспалардың бірнеше топтары пайдаланылады: галоидқұрамды, оттегіқұрамды, фенолқұрамды, альдегидтер, спирттер, ББЗ.Галоидқұрамды қоспалар. Бұл қоспадан ең көп тарағаны органикалық және органикалық емес хлорбелсенді заттар Оларға бактериялардың барлық түріне, вирустарға, саңырауқұлақтар және спорларға жоғары микробқа қарсы белсенділік тән. ағарду және иіс кетіру қасиеттеріне де ие.Бірақ галоидқұрамды қоспалардың бірқатар кемшіліктері бар:■еркін хлордың адамға уытты әсері;■маталарға бүлдіру және түсін кетіру әсері;■металдарды коррозиялау әсері;■кейбіреуінің суда жеткіліксіз еруі (хлорлы әк, қальций гипохлориті);■сақтаудағы жеткіліксіз тұрақтылығы (натрий гипохлориті).Қазіргі уақытта бұл құралдар негізінен жайлардағы беттерді, санитарлық-техникалық қондырғыларды, ыдыстарды дезинфекциялау үшін пайдаланылады. Хлорбелсенді заттардың ең жетілген, яғни, жұмысшы ерітінділерді дайындауда адамға хлордың уыттылық әсері өте аз, түрі болып: Хлортаб, ДП-2Т, Хлорэффект (Ресей), Клорсепт (Ирландия), Пюржавель (Франция), Пресепт (АҚШ) және кейбір басқа таблеткалар — және де ББЗ (беткі белсенді заттар) кешенінде, және басқа да заттармен, мысалы, Спорокс және Доместос (Ресей), Клорилли (Финляндия) табылады. Пюржавель салмағы 3,3 г.құрамында әсердегі зат және лимонды хош иістендіргіші бар, немесе жоқ таблетка түрінде шығарылады. 1 таблетканы суға езгенде 1,5 г. белсенді хлор бөлінеді. Жұмысшы ерітіндіні сақтау мерзімі – 24 сағат. Зат суда жақсы ериді. Судағы ерітіндісі мөлдір, хлордың жеңіл иісі болады.   Пюржавель келесідей қасиеттері бар:■бактерицидті (бактерияларды жояды);■туберкулоцидты (туберкулез бактерияларын жояды);■вирулицидтік (вирустарды, В гепатиті және ВИЧ вирустарын жояды);■фунгицидтік (саңырауқұлақтарды соның ішінде кандидтерді, дермотофиттерді жояды).Пюржавель ерітіндісі жайлардағы беттерді санитарлық-техникалық қондырғыларды, жиһаздарды, мата бұйымдарды, шаштараздық тағайындалымдағы бұйымдарды дезинфекциялауға арналған. 2.1 кестеде құрамындағы хлор мөлшеріне байланысты, Пюржавель ерітіндісінің, концентрациясы бойынша әртүрлі, жұмысшы ерітінділер келтірілген. Пюржавель құралының жұмысшы ерітінділерін эмальданған, шыны немесе пластмасса ыдыстарда белгілі таблеткалар санын суда еріту арқылы жасайды. Беттерді залалсыздандыру үшін қолданатын ерітіндіге 0,5 % жуу құралын қосады.Пюржавель құралының 0,1% дейін жұмысшы ерітінділерін жасағанда дара қорғану заттарын пайдаланбауға болады. Басқа дайын ерітінділермен жұмыстардың барлығын резеңке қолғап киіп жүргізу керек. Бұл ерітінділер құйылған ыдыстардың қақпағы үнемі жабық болуы керек. Жайды дезинфекциялап болған соң 15 минут желдету қажет. 2.2 кестеде Пюржавель құралының жұмысшы ерітінділерімен әртүрлі объектілерді дезинфекциялау режимі келтірілген.Б хлорамині — ақ кристаллдық ұнтақ, кейде сарғыш реңі болады. Хлордың жеңіл иісі бар, құрамында 26 — 28 % белсенді хлор. Суда жақсы ериді, хлорлы әктен айырмашылығы матаны бүлдірмейді, бірақ 3-5 пайызды ерітіндісі мата түсін аздап өзгертеді. Құрғақ жерде ұзақ мерзім сақтағанда (2 жылға дейін), 3 % -дан кем белсенді хлор жоғалтады.2.1. кесте Пюржавель жұмысшы ерітінділерін дайындауБелсенді хлор құрамы, %10 л. суға таблетка саны, дана.0,01510,0320,0640,17  Залалсыздандыру объектілеріБелсенді хлордың концентрациясы, %Залалсыздандыру мерзімі минЗалалсыздандыру тәсіліСпособобеззараживаниякоррозияға тұрақты металдар, шыны, резеңке, пластмасса бұйымдар0,160БатыруПогружениеЖайдағы беттер, қатты жиһаз0,0360БатыруПротираниеСанитарлық-техникалық қондырылымдар0,0660Екі қайтара сүртуДвукратноепротирание Б хлораминінің бактерицидті, вирулицидті, фунгицидті және спороцидті әрекеттерге ие. Микроорганизмдердің спорларын тек белсендірілген хлорамин ерітіндісі ғана жояды. Б хлораминінің мата бұйымдарды, жайдағы беттерді, шаштараздық тағайындалымдағы бұйымдарды, санитарлық-техникалық қондырылымдарды дезинфекциялауға қолданылады. Б хлораминінің жұмысшы ерітіндісін жасау және оны қолдану 2.3. кестеде келтірілген. Б хлораминінің жұмысшы ерітіндісін эмалды ыдыста жасау үшін Б хлораминінің қажетті мөлшерін аз мөлшерлі суға салып ағаш күрекшемен біртекті болғанша езу керек, сонан соң 18 °С қажетті мөлшердегі су құйылады, мысалы 1 литр, немесе 10 литр. Б хлораминінің судағы ерітіндісі дезинфекциялау алдында, сол жерде дайындалады, және бір рет қана пайдаланылады. Б хлораминінің судағы ерітіндісін қоңырқай шыны ыдыста, қиюласқан қақпақпен жауып 15 сөткеге дейін сақтау мүмкін; оған жарық және ылғал әсерін жіберуге болмайды. Б хлораминін, күшейткіш қызметін атқарушы, аммонийлық қоспаларға қосқанда (аммиак, селитра, хлорлы, күкіртқышқылды, азотқышқылды аммонийға), дезинфекциялау әрекетін күшейтетін белсендіргіштер арқасында белсенді хлорды шығаруды жылдамдататын, белсенді ерітінділер құрылады.Пайдалану аясыЕрітінді концентрациясы , %Б хлорамин мөлшері, гСу мөлшері t = 18 °С, млҚанға тимейтін, жайдағы беттер,санитарлық-техникалық қондырылымдар, ескі-құсқы маталарды дезинфекциялау110990Қанға тиетін бұйымдарды дезинфекциялау330970 Белсендірілген ерітінділерде хлорамин концентрациясы 10 есе, экспозициясы 3-4 есе, препарат шығыны 2-10 есе азаяды. Хлораминнің мұндай ерітінділері белсенді хлорды жылдам жоғалтады, сондықтан оны жасай сала бірден қолданады..Оттегі құрамдас қоспалар. Ол қоспаларға сутегі пероксиді (сутек тотығы); құрама препараттар (виркон, дезоксон-1,4, перформ т.б.) жатады. Олардың жағымды сапалары: иіссіз экологиялық таза болып есептеледі, оларды тек дезинфекциялауға ғана емес, зарарсыздандыру алдындағы тазартуға және шаштараздық тағайындалымдағы бұйымдарды зарарсыздандыруға пайдалануға болады. Кемшіліктері: жұмыс кезінде теріге немесе шырышты қабатқа тисе күйдіруі мүмкін екендігін естен шығармау керек. Және де бұл препараттардың сақтауға тұрақтылығы жеткіліксіз. Сутегі пероксиді (сутек тотығы) — иіссіз, түссіз, қышқыл-уылдыратын дәмі бар сумен кез келген қатынаста араласады. Пергидроль аталатын коцентрацияланған ерітіндіде 27,55 немесе 33 % сутек тотығы бар. Одан 3-6 пайыздық су ерітінділерін дайындайды..Аталған құрал, өздігінен оттегі және суға ыдырайтындықтан күшті қышқылдатушы әсері бар. Сутек тотығының ерітінділері аз уытты, заттарды бүлдірмейді, металды коррозияламайды. Жайлардағы беттерді санитарлық-техникалық қондырғыларды, құралдарды дезинфекциялауға арналған Сутек тотығының үш пайыздық ерітіндісі бактерицидті және вирулицидті әсерге, ал 6-пайзды ерітіндісі спор жою әрекетіне ие.Дезинфекциялау және зарарсыздандыру үшін мұндай концентрациядағы ерітінділерді әдетте дәріханаларда дайындайды, бірақ шаштараз қызметкерлеріне оны өздігінен дайындауға тура келеді. Ерітінділер қоңыр бөтелкелерде, жаппай пайдалану мүмкін емес салқын жерде, дәрілік заттардан аулақ сақталады2.4 кестеде концентрациясына және пайдалану аясына байланысты сутек тотығының кейбір жұмысшы ерітінделірінің құрамы келтірілген. Ерітіндіні құбыр суына, таза эмальданған немесе шыны ыдыста қажетті мөлшерде пергидроль салынып, қажет болса СЖЗ(синтетикалық жуу заттары) қосылады, сонан соң қажетті мөлшерге дейін су құйылып (1-10 л дейін) араластырылады, сонан соң ерітінді пайдалануға дайын.2.4. кесте. Сутек тотығының жұмысшы ерітінделірінің құрамы және пайдалануЖұмысшы ерітіндініңконцент-рациясы,%1 л. Жұмысшы ерітіндіге компоненттер саныПайдалану аясыПергидроль 30 — 33 %, млПергидроль 30 — 33 %, млсу, млСМС, г3100900-Қанмен жанаспайтын құралдарды дезинфекциялау үшін31008955санитарлық-техникалық қондырылымдырды, мата бұйымдардыдезинфекциялау үшін, жайларды жинау үшін4140860-Қанмен жанасатын құралдарды дезинфекциялау үшін6200800 Қанмен жанасатын құралдарды дезинфекциялау үшін (соның ішінде вирусты гепатитте, СПИДте), зарарсыздандыруда  Сутек тотығының жұмысшы ерітінділерін, таблетка түрінде шығарылатын, сутек тотығымен несепнәрден тұратын кешенді құрам, гидропериттен жасалуы мүмкін. Таблеткалар ақ түсті суда жеңіл ериді, салмағы 1,5 г. Ондағы сутек тотығының құрамы шамамен 35 %.құрайды. Бір таблетка 3-пайызды 15 мл Сутек тотығының ерітіндісіне сәйкеседі..Ерітінді алу үшін, қажетті таблеткалар санын алып, үккіште үгу керек, сонан соң таза эмальданған немесе шыны ыдысқа салып 18 °С температурада құбыр суын құю керек. Ерітіндіні араластырған соң ол пайдалануға дайын болады. Сутек тотығының шамамен 3-пайыздық ерітіндісін алу үшін 6,5 таблетканы 100мл суда еріту керек(100:15), немесе 13 таблетканы -200мл суда (200:15). Виркон тотықтар құрамы және ББЗ-дың, органикалық қышқылдар және органикалық емес кедерткілік жүйелердің үйлесімді тұрақты қоспасы. Бұның басты құрамдық компоненті болып, күшті қышқылдатқыш әсер көрсететін, калийдің пероксисульфаты табылады. Препаратты, қабырғаларды, едендерді, қондырғылар, құралдар, шыны заттарды бір мезгілде әрі тазарту әрі дезинфекциялау үшін қолданады. Виркон қасиеттері:■бактерицидті (1-пайызды ерітінді экспозиция 10 мин);■туберкулоцидты (3-пайызды ерітінді экспозиция 5 мин);■вирулицидтік (вирустарды, В гепатиті және ВИЧ вирустарына-10-пайызды ерітінді экспозиция 10 мин);■фунгицидтік (1-пайызды ерітінді экспозиция 10 мин). Қажетті концентрацияда ерітінді дайындау үшін, Виркон ұнтағын 2,5 кестеде келтірілген есеппен жылы суға қосу керек. Дайындалған ерітіндіні бір рет пайдаланады, және, индикатордың қызғылт түрі сақталған мерзім бойы – 7 күн ішінде тұрақты. Ерітінді түсін өзгерте бастағанда оны бірден жою керек. Виркон ерітіндісін басқа ешқандай химиялық заттармен араластыруға болмайды, сонымен бірге ұнтақтың теріге, көзге шырышты қабатқа тыныс органдарына тиюіне жол бермеу керек. Жұмысты тек қолғаппен істеуге болады.Виркон ерітіндісінің концентрациясы, %Су мөлшері, лҰнтақ мөлшері, г1110 550 101002120 5100 102003130 5150 10300 Виркон жұмысшы ерітіндісімен дезинфекциялау режимі 2.6. кестеде келтірілген.Жұмысшы беттер биологиялық сұйықтармен ластанған жағдайда (қанмен, лимфамен, сілекеймен т.б.), 2-пайыздық Виркон ерітіндісін пайдаланады. Қағаз орамалға немесе ескі-құсқы заттарға төгілген сұйық мөлшерімен бірдей сұйық құйып, төгілген сұйық үстіне 10 минутқа залалсыздандыруға қалтырады. Сонан соң қағаз орамалды лақтыруға болады, ал ескі-құсқыны дезинфекциялаушы ерітіндіге салып қояды. Виркон тыныс органдарына түскен жағдайда, препараттың өткір улы әсері болуы мүмкін, ол жөтел, дем алудың тұншығуға дейін қиындауы, мазасыздықпен сипатталады. Зақым алған адамды бірден таза ауаға шығарып, медициналық көмекке жүгіну керек. Виркон теріге тиген жағдайда, осы жерді дереу сумен жуу керек. Виркон немесе оның ерітіндісі көзге тисе, шаншып ауырып, көзден жас ағып, күйдіреді. Көзді дереу бірнеше минут сумен жуу керек. Препарат асқазанға түссе көп мөлшерде су іше беру керек, құсуға болмайды. Виркон Словенияда шығарылады.Альдегидтар негізіндегі дезинфекциялаушы құралдар дайын ерітінді немесе сұйық концентрат түрінде болады.Залалсыздандыру объектісіЕрітінді концентрациясы,%Ерітінді температурасы,°СПайдалану тәсіліЖай (еден, қабырға)130Ерітіндімен сүрту не сулау, 10 минуттан соң сумен жуып тастау Мата бұйымдар13010 минут сулау, сонан соң мұқият шаю, жууМеталл құралдар112Бұйымды органикалық заттардан және қаннан тазартып жуу, жуылған бұйымды ерітінді құйылған басқа ыдысқа 10 минутқа салып қою. Сонан соң жылы сумен (кем дегенде 1 минут) шайқау немесе дәйекті түрде бірінен соң бірі екі ыдыста 5 минут жууШыны, резеңке, пластмасса және басқа бұйымдар.130Сол сияқтыСанитарлықтехникалық қондырылымдар, тазалау материалы (ескі-құсқы)160Ерітіндіге 10 минутқа батырып қойып, сонан соң жуу Оларды, бактериялардың барлық түрлеріне, вирустарға, саңырауқұлақтарға, микроорганизмдер спорларына жоғары белсенді болғандықтан, және өңдейтін объектілерінің қасиеттерін жоймайтындықтан, шаштараздық тағайындалымындағы құралдарды алдында беттерден қан тағы басқа органикалық субстраттарды дезинфекциялау және зарарсыздандыру үшін қолданады. Альдегидтер органикалық ластануды бекітуі мүмкін, сондықтан, дезинфекциялау тазалап тастау керек.Альдегидтер. Дезинфекциялаушы құралдардың улылығын төмендетіп, жуу қасиетін беретін, альдегидтерден басқа да компоненттер кеңінен тараған. Ондай препараттарға Аламинол, Деконекс 50ФФ, Лизо- формин 3000 және басқалары жатады..Аламинол көк түсті, иіссіз сұйық зат, сумен жақсы араласады.. Аламинол жайлардағы беттерді, жиһаздарды, құралдарды, қондырғыларды, металдан, шыныдан, резеңкеден, пластмассадан жасалған шаштараздық тағайындалымдағы бұйымдарды, мата бұйымдарды, дезинфекциялауға арналған.Аламинол құралы бактерицидті, туберкулоцидты, фунгиницидты (кандидтар және дермотофиттар), вирулицидтік (соның ішінде, В гепатиті және ВИЧ жұқпасы,) және жуу қасиеттеріне ие. Жұмысшы ерітінділерді 2.7. кестеде келтірілген есепке сәйкес кез келген ыдыста дайындайды. Жұмысшы ерітіндіні дайындар алдында концентратты өндіруші-кәсіпорынның нығыз жабылған ыдысында жақсылап араластырады. Шаштараздық тағайындалымдағы бұйымдарды ерітіндіге толық батырады. Бұйымдардың қанаулары ерітіндімен толтырылған болуы тиіс. Ажырайтын бұйымдар бөлшектенген күйінде дезинфекцияланады. Дезинфекция аяқталған соң бұйымдарды ағып тұрған сумен 3 минут бойы жуады. Жайлардағы беттер, жиһаздар, қондырғылар, құралдар ерітіндіге суланған ескі-құсқы маталармен сүртіледі. Санитарлық-техникалық қондырғыларды шөткемен, ысқышпен тазартады. Мата бұйымдарды 1 кг 5л ерітіндіде сулайды. Дезинфекция аяқталған соң мұқият жуып шайқайды. 2.8 кестеде Аламинолмен әртүрлі объектілерді дезинфекциялау режимі келтірілген.Аламинол — қауіптілігі аз құрам, бірақ оны дайындағанда көзге, теріге тимеуін қадағалаған жөн, себебі оның тітіркендіретін әсері бар. Препарат теріге немесе көзге тисе, дереу сумен жуу керек. 2.7. кесте. Аламинол жұмысшы ерітіндісін дайындауЕрітінді концентрациясы, % Аламинол мөлшері, млСу мөлшері, мл110990330970550950 Залалсыздандыру объектісіЖұмысшы ерітіндінің концентрациясы,%Залалсыздандыру мерзімі,минЗалалсыздандыру тәсіліЖай, жиһаз (соның ішінде педикюр үстелінің тақтасы, жуылған және кір мата бұйымдар сақталатын шкафтың ішкі жағы)130Бір рет сүртуСанитарлық- техникалық қондырылымдар,шұңғылша,1360Екі қайтара сүртуунитаз, ванна (соның ішінде аяқ салатын)330Бір реет сүртуМата бұйымдар115сулауМеталдан, шыныдан, резеңкеден, пластмассадан жасалған шаштараздық құралдар160Батыру 330— 515— Құрал асқазанға түскен жағдайда асқазанды көп сұйық ішіп жуған абзал. Құралмен жүргізілетін жұмыстығң барлығы қолғап киіп істеледі. Препаратпен жұмыс істегенде жеке бас гигиенасын сақтау қажет. Жұмысты біткен соң қолды, бетті сабындап жуу қажет. Құралды дәрі-дәрмектерден аулақ, көпшіліктің қолы жетпейтін жерде сақтайды. Деконекс 50ФФ Дезинфекция және медициналық тағайындалымдағы зарарсыздандыру алдындағы тазарту жұмыстары үшін, және жайлардағы беттерді дезинфекциялау үшін әмбебап құрал.Деконекс 50ФФ бактерицидті, туберкулоцидты, фунгиницидты, вирулицидтік (соның ішінде, В гепатиті және ВИЧ жұқпасы,) және жуу қасиеттеріне ие. Препараттың құндылығы – оның құрамында хлор және формальдегид жоқ; жұмысқа ерітіндінің төмен концентрациясы қолданылады. Жұмысшы ерітіндіні көп қайтара пайдалануға (7 күн бойы) болатындығы оның үнемділігін қамтамасыз етеді. Деконекс 50ФФ рН- бейтарап, материалдардың құрылымын бұзбайды, иісі жағымды, жұмысшы құрамда аллергиялық реакция тудырмайды.Жұмысшы ерітіндіні оның концентрациясына байланысты пайдалану 2.9. кестеде келтірілген.Құралдың жұмысшы ерітінділерін, қақпағы бар шыны, эмальданған (эмалі бұзылмаған) пластмасса ыдыстарда, ауыз суына концентраттың сәйкес мөлшерін қосу жолымен дайындайды. Деконекс 50ФФ химиялық құрамы бір процесте дезинфекцияны және шаштараздық құралдарды зарарсыздану алдындағы тазалау жұмыстарын біріктіруге мүмкіндік береді. Құралдарды мұндай өңдеу режимі 2.10. кестеде келтірілген. Жұмысшы ерітіндіде бұйымдарды сулау кезеңінде оларды бактериалды (туберкулез), вирусты (соның ішінде, В гепатиті және ВИЧ жұқпасы), саңырауқұлақты (кандидтар) этиологияны дезинфекциялау қамтамасыз етіледі. Деконекс 50ФФ құралы Швейцарияда өндіріледі.2.9. кесте. Деконекс 50ФФ құралының жұмысшы ерітіндісін пайдалануЖұмысшы ерітіндінің тағайындалымыЖұмысшы ерітіндінің концен трациясы, %1 л жұмысшы ерітінді дайындау үшін ингредиенттер, млЖайлардағы беттерді, санитарлық-техникалық құралдарды дезинфекциялау 0,55995Шаштараздық тағайындалымдағы бұйымдарды, жайлардағы беттерді, санитарлық-техникалық құралдарды дезинфекциялау және зарарсыздану алдындағы тазалау(соның ішінде бір процеске біріктірілген)1,515985Шаштараздық тағайындалымдағы бұйымдарды дезинфекциялау 2,020980Шаштараздық тағайындалымдағы бұйымдарды зарарсыздану алдындағы тазалаумен біріктірілген дезинфекциялау 2,020980 Өңдеу кезеңдеріӨңдеу режиміЖұмысшы ерітіндінің концен трациясы, % Жұмысшы ерітіндінің концен трациясы, %Көзге көрінген ластарды жою1,5Көзге көрінген ластарды жою1,5Бұйымдардың қанаулары ерітіндімен толтырылып, ерітіндіге толық батырылады 1,5Бұйымдардың қанаулары ерітіндімен толтырылып, ерітіндіге толық батырылады 1,5Әр бұйымды сулаған ерітіндіде мата орамалмен жуу, қанауларын шприцпен тазалау1,5Әр бұйымды сулаған ерітіндіде мата орамалмен жуу, қанауларын шприцпен тазалау1,5Ағын сумен шаюНормаланбағанАғын сумен шаюТазартылған сумен шаюНормаланбағанТазартылған сумен шаю Спирттер. Спирт негізіндегі құралдар (этилді, пропилді, изопропилді) бактериялар және вирустарға қатынаста белсенді және көбінесе тері антисептигі ретінде медициналық тағайындалымдағы бұйымдарды немесе ауданы үлкен емес беттерді өңдеуге қолданылады. Бұларға Ресейде шығарылатын Велтосепт және Вилаг-2, сонымен қатар Германияда шығарылатын Бациллос плюспрепараттары жатады.Этил спирті негізіндегі құрал (70-пайздық және 90 — 95-пайыздық) бактерицидты (туберкулез микобактериясынан басқа) және вирулицидты әрекеті бар, ал қоспалары бар спирт негізіндегі ерітінділер және аэрозолдар микробқа қарсы белсенділік спектрін кеңейтеді.Беткі белсенді заттар. ББЗ құралдардың үлкен тобын құрайды: Септабик Израилде шығарылады, Септодор,Септодор-Арома Ресейде және Израиле шығарылады, Дезэффект — Ресейде, АҚШта тағы бірқатар елдерде шығарылады. Препарат бактерияларға, вирустарға, саңырауқұлақтарға микробқа қарсы құрал ретінде әсер етеді. Олардың жуу қасиеттері бар, булау қаупі төмен болғандықтан клиенттер қатысуымен де пайдалануға болады. Септодор, Септодор-Арома — әлсіз өзіне тән иісі бар мөлдір концентрат, сумен жақсы араласады. Септодор-Арома құрамына қосымша хош иістендіргіш кіреді. Аталған препарттар жайлардағы беттерді, жиһаздарды, санитарлық-техникалық қондырылымдарды, мата бұйымдарды, дезинфекциялауға арналған. Септодор және Септодор-Арома бактерицидты, туберкулоцидты, фунгицидты (кандидтар және дерматофиттарға қарсы), вирулицидты әсерлерге ие. Септодор және Септодор-Арома құралының жұмысшы ерітіндісін техникалық ыдыста 2.11. кестеде көрсетілген мөлшерде концентрат суы және құбыр суын араластыру жолымен дайындайды.Септодор және Септодор-Арома жұмысшы ерітіндісін дайындауды, онымен жасалатын басқа операциялар сияқты резеңке қолғаппен істеу керек. 2.12 кестеде Септодор және Септодор-Арома құралымен әртүрлі объектілерді залалсыздандыру режимі келтірілген. Жайдағы беттерді және жиһаздарды құрал ерітіндісінде суланған ескі-құсқы маталармен сүртеді. Өте лас беттерді екі қайтара өңдейді. Санитарлық-техникалық құралдарды шөтке немесе ысқышпен мұқият тазалап, дезинфекция аяқталған соң жуып шайқайды. Аталған жұмыстар түрінде құралды шашыратпай, көзге теріге тигізбеуге тырысу қажет.2.11. кесте. Жұмысшы ерітінділерді дайындауЕрітінді концентрациясы ( препарат бойынша), %10 л ерітіндіге ингредиенттер сены, млKонцентратСу0,0559 9950,1109 9900,2209 980 Залалсыздандыру объектісіЕрітінді концентрациясы ( препарат бойынша), %Залалсыздандыру ұзақтығы, мин.Залалсыздандыру тәсіліЖайдағы беттер, жиһаз(боялмаған тақтай бетінен басқа)0,0560Бір қайтара сүртуСанитарлық-техникалық құралдар (соның ішінде аяқ салатын ванна)0,16015 минут аралықта екі қайтара сүртуМата бұйымдар0,0530Сулау Препаратпен жұмыс істегенде жеке бас гигиенасын сақтау қажет, жұмысты біткен соң қолды, бетті сабындап жуу қажет. Құрал көзге немесе теріге тиген жағдайда, жергілікті тітіркену реакциясы болып, артынан қызаруы және ісуі мүмкін. Терімен түйіскен жағдайда дерматит дамуы мүмкін, сондықтан, құрал теріге тиген жағдайда, дереу сабынмен сумен жуу керек. Ерітінді көзге тиген жағдайда ағын су астында 10 минут жуып, соңынан 30 пайздық натрий сульфацилін (альбуцид) тамызу керек. Қажет болған жағдайда дәрігерге көріну керек. Құрал асқазанға түссе, ол адамға бірнеше стақан су ішкізіп, асқазанын жуып, дәрігерге көрсету керек.Фенолқұрамды құралдар. Улылығы себепті бұл топ препараттары өте сирек қолданылады.Дезинфекциялау құралдарын пайдалану ережелері Дезинфекциялау құралының мөлшерін дұрыс өлшеу.Ерітінді дайындағанда пропорцияны нақты сақтау. Ерітіндіге таза құрғақ ыдыс пайдалану.Дзинфекциялаушы құралды пайдаланар алдында, қай жерде кір бар, барлығын кірден тазарту.Жұмыс күні аяқталғанда дезинфекциялаушы ерітіндіні төгу.Дезинфекциялаушы ерітіндіні екі қайтара пайдаланбау, ертерек дайындалған ерітіндіні пайдаланбау.Егер екеуінің бірі спирт болмаса, екі дезинфекциялаушы құралды бірге пайдаланбау.Дезинфекциялаушы заттарды зарарсыздандыруға қолданбау.Дезинфекциялаушы құралды дұрыс пайдаланбаған жағдайда, микробтар өсіп жұқпа таратуы мүмкін екндігін естен шығармау керек.Дезинфекциялаушы құралдарды сақтау ережелеріДезинфекциялаушы ерітінділерді дайындау және сақтау үшін арнайы орын бөлінеді – санитарлық бөлме. Ол кеңінен пайдалануға қол жетімді болмауы керек. Дезинфекциялау құралдарының қоры, дайын ерітінділерден басқа мұнда өлшеуіш ыдыс, қорғану киімдері және жуып тазалау құралдары сақталуы тиіс. Ұнтақ тәріздес дезинфекциялаушы құралдар құрғақ, қараңғы , салқын және желдетілетін жайда стеллаждарда, берік жабылған ыдыста сақталуға тиіс, себебі дұрыс сақталмаған жағдайда ол белсенді хлорды жоғалтып ыдырайды.Хлорқұрамды препараттарды металл, коррозиядан қорғалмаған ыдыста сақтауға қатаң тиым. Барлық құрғақ дезинфекциялаушы құралдарда препараттың атауы, сақтау мерзімі көрсетілген төлқұжат (бирка) болуы тиіс.Дезинфекциялаушы ерітінділері бар ыдыстар таңбаланған болуы тиіс. Препараттың атауы жазылған биркада оның концентрациясы және дайындалған мерзімі көрсетіледі. Хлорқұрамдас препараттардың ерітінділері эмальданған, фаянс және коррозиядан қорғалған, қақпағы жабылатын металл ыдыстарда, немесе қоңыр шыны, тығыны бар бөтелкеде сақталады.Дезинфекциялаушы құралдармен жұмыс істеудегі сақтық шараларыЗалалсыздандыру, зарарсыздандыру алдындағы тазарту және зарарсыздандыруға қолданылатын химиялық апепараттар әр деңгейде жергілікті және жалпы уытты әрекетке ие. Оларды клиенттерге қауіпсіз пайдалану үшін келесі сақтық шараларын орындау қажет:18 жасқа толмаған тұлғалар жұмысқа тартылмайды. Қызметкер міндетті түрде міндеттері, қауіпсіздік техникасы, сақтық шаралары және кездейсоқ уланудың алдын алу бойынша сәйкес нұсқамалар алады. Қызметкерлер алдын ала медициналық тексеруден өтеді. Пайдаланылатын химиялық құралдарға жоғары сезгіш тұлғалар жұмыстан шеттетіледі.Дезинфекциялаушы құралдармен жұмыстар ағымды-тарта желдету қондырғысымен жабдықталған, немесе жақсы желдетілетін жайларда жүргізіледі. Дезинфекциялаушы құралдармен жұмыстардың барлығы жеке қорғану құралдарын пайдалану арқылы жүргізіледі: қосымша халат, резеңке қолғап, клеенка алжапқыш, екінші аяқкиім, бас орамал, саңылаусыз көзілдірік, сегізкабатты бетперде немесе респиратор. Жұмыс аяқталған соң қолды жуып, жұмсартатын крем жағу керек.Дезинфекция сапасын бақылауДұрыс жолға қойылған дезинфекциялау жұмыстары жұқпаның алдын алу және оны таратпауда үлкен рөл ойнайды. Мұнда дезинфекцияның сапасы аса назар аударатын жағдай. Оны тоқсан сайын Роспотребнадзордың дезинфекциялау бөлімінің қызметкерлері бақылайды; мекеменің өзінде күнделікті өзін- және өзара бақылау жүргізіледі. Дезинфекция шараларының сапасын бағалау үшін көзбен көру, химиялық және бактериялогиялық бақылау жүргізіледі. Көзбен көріп бақылау. Объектінің санитарлық жағдайын, дезинфекция шараларының уақытылы өткізілуін, жайдағы залалсыздырылатын беттер және заттарды толық қамту үшін іске асырылады..Химиялық бақылау. Әрекеттегі заттар құрамын анықтау үшін, нұсқауларда ескерілген, жұмысшы бақылау. Сынау үлгісін алғанда (проба), этикеткада көрсетілген, қашан алынғанын, ерітіндіні қашан және кім жасағанын, концентрация деңгейін белгілейді. Ерітіндідегі әрекеттегі заттың мөлшерін анықтау зертханалық жағдайда жүргізіледі. Бактериологиялық бақылау. Микроорганизмдерді табу жолымен іске асырылады. Ол үшін, құралдардың, мата бұйымдардың бетінен, дезинфекция аяқталған соң 30-45 минуттан кешіктірмей сынақ үлгісін алады. Егер залалсыздандырылған заттардан микроорганизм шықпаса, дезинфекция сапалы өткені.

2.ЗарарсыздандыруДезинфекциядан соң бұйымды жұмысқа пайдалануға болады, ал көрсеткіштер болған жағдайда, оларды зарарсыздандыру алдындағы тазарту және зарарсыздандыруға жатады.Тері қабатының бүтіндігін бұзуды шақыратын, немесе қанмен жанасатын, сонымен қатар, пайдалану барысында шырышты қабатпен жанасып, олардың бүлінуіне әкелетін құралдар міндетті түрде зарарсыздандырылады. Егер бұйым ластанған болса, оны су құйылған ыдыста жуады, сонан соң дезинфекциялаушы ерітіндіге батырады. Осылайша шаштараздық құралдарды өңдеудің келесі кезеңдерін ерекшелейді:1)дезинфекцилау;2)зарарсыздандыру алдындағы тазарту;3)зарарсыздандыр.Дезинфекцияланған соң барлық бұйымдар, дезинфекция құралдарының иісі кеткенше ағынды сумен жуылады.Зарарсыздандыру алдындағы тазартуЗарарсыздандыру алдындағы тазарту бұйымдардан ақуыздық, майлы, және басқа заттарды кетіруді ескереді. Ол, қолмен немес механикаландырылған тұрде жуушы заттарды пайдалану арқылы іске асырылады.Және оны жүргізу үшін Биолот немесе Биолот-1, СЖҚ-мен сутек тотығықұрамды (Астра, Лотос, Прогресс) жуу құралдары, Зифа, Луч, жуу құралдары, жуу қасиеттері бар Велтолен, Перокси- мед, Аламинол, натрий гидрокарбонатының ерітіндісі (ас содысы) пайдаланылады.Ажырайтын бұйымдар бөлшектенген күйінде жуу кешендерінің біріне 15 минутқа батырылып салынады, сонан соң оларды ерітіндіде ысқыш немесе мақта-марлі томпонымен жуады. Механикалық тазарту әр бұйымға 30 секунд жүргізіледі, сонан соң ағын сумен шайылады..Сулау кезеңінде жуу қабілеті бар, бактерияларды, вирустарды, саңырауқұлақтарды жоюды қамтамасыз ететін дезинфекциялаушы заттарды пайдалану, бір мезгілде дезинфекциялайды және зарарсыздандыру алдындағы тазарту жүреді. Осындай әсерге рұқсат етілген жуу заттарында немесе екікөмірқышқылды натрий ерітіндісінде қайнату кезінде қол жетеді. Зарарсыздандыру — құралдарды микроорганизмдерден, спорлы түрлерімен қоса, оларға физикалық (бу, ауа, ультракүлгін сәулесін шашу) және химиялық факторлармен әсер етіп толық тазарту. Зарарсыздандыру антисенптиктің негізі болып табылады.Зарарсыздандыру тәсілдеріЗарарсыздандырудың қай тәсілін таңдау зарарсыздандырылатын бұйымның ерекшелігіне байланысты.Бумен Зарарсыздандыру тәсілі. Буллы стерилизаторда құралдарды, аспаптар бөлшектері және аппараттарды(коррозияға тұрақсыз металл бұйымдардан басқа); пластмассаның кейбір түрінен жасалған бұйымдарды өңдейді. Құралдар зарарсыздандырылған қораптарда немесе жұмсақ екі қабат бөзбен, не пергаментпен оралған болуы тиіс. Зарарсыздандыруды ашық тәсілмен жүргізуге болмайды. Зарарсыздандыру 132°С температурада, 2.2.атм. қысымда коррозияға тұрақты металдар, шыны үшін 20 минут; резеңкеден, латекстен және полимерлерден жасалған бұйымдар үшін 120 °С, 1.1. атм. Қысымда 45 минут жүргізіледі. Ауамен Зарарсыздандыру тәсілі. Құрғақ ыстық ауалы шкафта ыстық ауамен құралдарды, аспаптар бөлшектері және аппараттарды соның ішінде коррозияға тұрақсыз металл бұйымдарды, силикон резеңкесінен жасалған бұйымдарды зарарсыздандырады. 180 °С температурады — 60 минут, 160 °С — температурада - 150 минут зарарсыздандыру режимі ұсынылады. Зарарсыздандыру тек құрғақ заттар үшін, қапталмаған, ашық астауларда, немесе беріктілігі өте жоғары қаптау қағазына қапталған түрде жүргізіледі. Ультракүлгін сәулелермен сәулелеу. Соңғы кездерде ультракүлгін сәулелермен зарарсыздандыру кеңінен пайдаланылуда. Әрқайсысындағы экспозиция мерзімі (уақыт ұстау) шығарушы –зауыт нұсқамасында көрсетілгеніне сәйкес сақтау қажет. Контейнерлі типтегі құралды ультракүлгін сәулелермен сәулелеу кезінде оны екі жағынан да жүргізу қажеттігін естен шығармау керек. Химиялық зарарсыздандыру. Химиялық ерітінділермен зарарсыздандыруға металдан, полимерлік материалдардан, резеңкеден жасалған бұйымдар салынады. Оларды ыдыс ішіне еркін орналастырып, 6-пайыздық сутек тотығы ерітіндісіне батырады, 18 °С температурада 6 сағат, 6-пайыздық сутек тотығы ерітіндісінде 50 °С температурада 3 сағат, немесе 1-пайызды Дезексон-1 ерітіндісінде 18 °С температурада 45 минут ұстайды. Осы мақсатта Бианол (Ресей), Сай- декс (АҚШ), Лизоформин 3000 (Германия) құралдарын пайдаланады. Аталған препараттармен зарарсыздандыруға ерітінді температурасы ұсталмайды. Зарарсыздандыру шыны, пластмасса немесе эмальданған ыдыстарда жүргізіледі. Зарарсыздандыру аяқталған соң бұйымдарды екі қайтара 5 минуттан стерилді суға ауыстырып салады., сонан соң зарарсыздандырылған мата салынған қораптың ішіне ауыстырады., немесе қажеттілігі бойынша бірден пайдаланады. Ашылмаған қорапта зарарсыздандыру мерзімі -72 сағат. Зарарсыздандырылған заттарды 70-пайыздық спирте сқтауға болмайды, себебі оның спороцидті әрекеті жоқ.Газды зарарсыздандыру тәсілі. Бұл жағдайда этилен тотығы және этил спиртіндегі формальдегид ерітіндісінің булары пайдаланылады. Газды зарарсыздандыру шағын аппараттар: микроанаэростатта, «Минутка» жылдам қайнатқышта жүргізіледі. Уақытында және дұрыс жүргізілген дезинфекциялау және зарарсыздандыру шаралары жұқпамен әсерлі күресуге ықалын тигізеді.БАҚЫЛАУсұрақтары және ТАПСЫРМАЛАРМикробиологияның анықтамасын беріңіз.Зукариот және прокариот өкілдеріне мысал келтіріңіз,олардың ерекше белгілерін айтыңыз.Микроорганизмдерді жіктеуде қандай белгілер негізге алынды?Бактериялық клеткалардың қандай түрлерін білесі?Вирустар эукариот және прокариоттан немен өзгешеленеді? Вирус құрылымының ерекшеліктері қандай?Саңырауқұлақтарды жіктеу қандай принципке негізделген?Клеткалардың зат алмасу процесінде химиялық реакциялардың екі қарама-қарсы ағымын сипаттаңыз.Қандай микроорганизмдер аутотрофтарға, гетеротро- фамдарға жатады?Бактериялық клеткалар көбеюінің қандай тәсілдерін білесіз?Микроорганизмдердің өмір сүру қабілетіне сыртқы ортаның қандай факторлары әсер етеді?Симбиоз деген не? Симбиодық қатынастар мысалын келтіріңізЖұқпа процесі деп нені стайды? Ол немен сипатталады?Ағзадағы қоздырғыштың орналасуына байланысты жұқпалы аурулар қалай жіктеледі және оның таратылу механизмі?Иммунитетке анықтама беріңіз.Дезинфекцияға анықтама беріңіз. Дезинфекцияның қандай түрлерін білесіз?Дезинфекциялаушы құралдармен жұмыс істегенде қандай сақтық шараларын сақтау керек?Шаштараздарда қандай заманауи дезинфекция құралдары қолданылады? Оларды сипаттаңыз.Зарарсыздандыруға сипаттама беріңіз. Ол дезинфекциядан немен өзгешеленеді?Шаштаразда қандай құралдар және материалдар зарарсыздандыруға жатқызу керек?Зарарсыздандыруға тәсілдерін атаңыз.Ауамен зрарсыздандыру тәсілінің мәні неде?Ультракүлгін зарарсыздандыруды қолданғанда нені есте сақтау керек?Химиялық зарарсыздандыруда қандай ерітнділер қолданылады?Газды зарарсыздандыру қалай іске асырылады?  3 ТарауШАШТАРАЗ ҚЫЗМЕТТЕРІН КӨРСЕТУ КЕЗІНДЕ БЕРІЛЕТІН АУРУЛАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ АЛДЫН АЛУ ТЕРІНІҢ ІРІҢДІКТІ АУРУЛАРЫ (ПИОДЕРМИЯ)Пиодермия (гр. pyon— «ірің», derma— «тері») —бұл патогендік микробтар тудыратын терінің инфекциялық ауруы. Микроағзалар кез-келген адамның терісінде болады, ауру тудырмайды, себебі терінің қорғаныш қасиеттері бар, бірақ белгілі бір жағдайларға байланысты ол пиодермияға әкелуі мүмкін. Бұл жағдайларға жататындар: терінің кірлеуі, жергілікті тоңазу мен қызып кету, тері жабындысының бүтіндігінің бұзылуы (жара, жәндіктер мен жануарлардың тістеуі, тырнау, кесіп алу), жергілікті және жалпы иммунитеттің төмендеуі, ілеспелі аурулардың болуы, дұрыс тамақтанбау және т.б. Пиодермиялар алғашқы болуы мүмкін, яғни сау теріде пайда болғанда, ал басқа тері ауруының асқынуы ретінде дамыса екінші реттік болады. Қозғаушыларына байланысты терінің іріңдікті аурулары стафилококк және стрептококкты болып бөлінеді. Стафилококк теріге түскенде шашты фолликулаларды, май және тер бездерін зақымдайды, олардың іріңді қабынуын тудырады. Стрептококк беткі жақта таралады, негізінен эпидермис шегінде. Стафилококк және стрептококктармен пайда болған пиодермияның араласқан түрлері де кездеседі.Стафилококкты пиодермиялар Остиофолликулит. Бұл шаш фолликуласының аузындағы асқынған іріңді қабынулар. Бөртпелер терінің шашты кез-келген аумағында пайда болуы мүмкін, бірақ көбінде бет, мойын, аяқ-қол зақымдалады. Ортасында шашты тесіп өтетін шаш фолликуласының аузында іріңдіктер пайда болады, 2-4 күннен соң ол кеуіп қабықшаға айналып із қалдырмай түсіп қалады. Фолликулит. Бұл шашты фолликуланың іріңді қабынуы. Микробтар шашты фолликуланың аузына еніп, төменгі бөлігіне кірген соң іріңді қабынуғы әкеледі. Шаш айналасы қызарады, бірнеше күннен кейін қабықша жасап кебуге тиіс іріңдік, кейде езілген іріңді абцесске айналады (3.1 сур.).Фурункул. Бұл шашты фолликула мен қоршаған терінің асқынған іріңді қабынуы. Фурункул фолликулитпен басталуы мүмкін, ол біртіндеп терінің төменгі қабаттарын ала бастайды, ал бір-екі күннен кейін диаметрі бірнеше сантиметрге дейін жететін ерекше ауыртатын қабыну түйіні пайда болады. Шаш айналасындағы ошақ ортасында шірік өзегі – жасылдау түсті өлі тері түзіледі (3.2 сур.). Дене температурасының жоғарылуы, әлсіздену болуы мүмкін. Іріңді-шірікті өзекті алып тастаған соң, жазылғанда тыртық қалатын терең жара болады. Әсіресе, беттегі мұрын мен ерін аумағындағы фурункул қауіпті, себебі мұнда қалың көктамыр торы орналасқан, ол арқылы инфекция тамырлы арнамен еніп менингиттің дамуына ықпал етеді.Фурункулез. Бұл жалғыз фурункулдардың көптеген немесе үнемі шығып отыруы. Фурункулез жайылмаған болуы мүмкін, яғни бір орында орналасқан, және ортақ (бүкіл денеде таралған). Ауру үнемі жалпы әлсіздену мен дене температурасының жоғарылауымен жүреді. Көршиқан. Бұл бірнеше шашты фолликулдарды зақымдайтын терінің және тері асты май жасушаларының асқынған іріңді қабынуы, яғни көршиқан бірнеше фурункулдардың бірігуі. Адамды бас ауруы, температураның жоғарылауы, пайда болған көршиқан аумағындағы ауру мазалайды. Тері көк-қызыл түсті болып, ісінеді, көршиқан бетінде ірің шығатын бірнеше жырық пайда болады. Кейін көршиқанды жауып тұрған түгел терінің езілуі жүреді де, орнында тыртық қалатын терең жараға ұласады.Гидраденит. Бұл апокринді тер бездерінің іріңді қабынуы. Белгілі болғандай, олар қолтық асты және шап аудандарында орналасқан. Инфекция бездерге еніп қабыну түйіні пайда болады. Оның бетіндегі тері қызыл, аурушаң, дене температурасының көтерілуі мүмкін. Пайда болған түйіндердің сыртқы түріне байланысты тұрмыста бұл ауруды бұтақ желіні деп атайды. Бұл түйіндер терең жара түзетін іріңді езілуге, кейін тыртықтануға ұшырайды. Кей жағдайларда гидраденит іріңді езілу және тыртықсыз жүреді.Сикоз. Бұл созылмалы қайталанушы фолликулит, ол негізінен мұрт пен сақал аумақтарында туындайды. Ауру гормондық жүйесі бұзылған ер адамдарда кездеседі. Зақымданған аумақ терісі ісінген, қызыл болады және үнемі жаңарып отыратын фолликулиттер мен остиофолликулиттердің көп мөлшері болады. Үздіксіз іріңдіктердің бөртуінен тері қатқылданып тығыздалады. Іріңдіктер тілінгенде, жасыл-сары қабықшалар түзіліп, олардың астында жара беттері ашылады. Бөртпелер саны біртіндеп көбейеді де, зақымдану ошағы ұлғаяды.Күбіртке. Бұл саусақтардың ауыр іріңді ауруы. Қоздырушысы стафилококк болып табылады, ол микроажарақат, кесік, ине салу, сызат түскенде теріге енеді. Бұл ауру жиі кездеседі. Саусақ терісінің зақымдану тереңдігі мен түріне байланысты келесі түрлері ажыратылады: тері күбірткесі, паронихия, тері асты күбірткесі, тырнақ асты күбірткесі.Тері күбірткесі аурудың ең сыртқы түрі болып саналады. Эпидермис астында іріңдік пайда болған соң, оның айналасындағы тері ісініп қызарады. Негізінен саусақтардың алақан жақ бетінде кездеседі.Паронихия — тырнақ көбесінің іріңді қабынуы, қылау, иненің инфекциялануы нәтижесінде пайда болады. Маникюр жасағанда және үй шаруаларымен айналысқанда тырнақтардың өңделуіне байланысты жиі әйел адамдар шалдығады. Ауру тырнақ көбесі шетіндегі эпидермис астында іріңнің жиналуымен жүреді. Тырнақ асты күбірткесі бос тырнақ шетіне ине салу, тікен кіру салдарынан дамиды. Іріңді үрдіс тырнақ пластинкасының астында жүреді.Тері асты күбірткесі тырнақтың тері асты май бездерінің зақымдалуымен сипатталады. Ол саусақтың өткір ауруы, ісінуі, қызаруымен жүреді.Күбірткенің барлық түрлеріне жуығы хирургиялық жолмен емделеді. Күбірткенің алдын алу үшін жеке гигиена ережелерін сақтау керек және микрожарақат, кесік, ине салу және т.б. сақтану қажет.

1.Стрептококкты пиодермияларСтрептококкты пиодермиялар шашты фолликулалармен, май және тер бездерімен байланысты емес. Олардың алғашқы пайда болуы іріңдік емес, мөлдір сұйықтығы бар бос көпіршік түрінде болады. Стрептококкты импетиго. Бұл ауру алдымен бетте, дененің ашық жерлерінде немесе дене мен киімнің жанасатын және үйкелетін орындарында шығады. Көбінде бұл аурудан балалар зардап шегеді. Теріде бұршақ көлеміндей мөлдір сұйықтығы бар сыртқы көпіршіктер пайда болады, сұйықтық өте тез бұлыңғырланады. 1-2 күннен кейін көпіршіктер жарылып, ішіндегі кебеді де балды-сары қабықшалар пайда болады. Қабықшалар қанмен араласқанда қызыл түсті болады. Қабықшаларды алып тастағанда із қалмай жазылатын жаралар пайда болады. Импетиго контактілік жолмен оңай беріледі, сондай-ақ ортақ қолданыстағы заттар арқылы да, сондықтан ауру кезінде қоғамдық орындарға бармау, басқа адамдармен байланысты шектеу қажет.Ауыздық. Бұл ауыз езуінде кездесетін стрептококкты ауру, ол жиі ерін жалау немесе сілекейдің ағуына әкелетін ауызды ашып ұйықтайтын адамдарда кездеседі. Ауыз езуінің шамадан тыс ылғалдануы стрептококкты инфекцияның пайда болуына әкеледі: тез жарылатын көпіршік пайда болады, кейін жұқа қабықша қалады. Тамақтану немесе сөйлесу кезінде көпіршіктер мен қабықшалар жарылып, ауру сезіледі. Нәтижесінде зақымданған жерде ұзақ жазылатын жарықшақ пайда болады. Бұл инфекциялық ауру сүйісу кезінде, ортақ қолданыстағы заттар арқылы жұғады.Терінің тілмелік қабынуы, немесе тілме. Бұл өткір инфекциялық ауру, ол стрептококктың ерекше түрімен терінің бүтіндігі бұзылғанда пайда болады. Зақымдану стрептококктың көзі болып табылатын адамдардан немесе ағзаның өзіндегі инфекция ошақтарынан әртүрлі жолдармен енеді. Барлық жағдайларда аурудың пайда болуына ауруға бейімділік негізгі шарт болады. тілмелік қабынуда стрептококктың әсері ағзадағы жергілікті және жалпы өзгерістермен көрінеді. Ауру өткір басталады. Бет терісі, аяқ-қол, кеуде зақымданады. Стрептококкты инфекцияның жалпы әсері дене температурасының 40 °С дейін көтерілуі, бас және бұлшықеттің ауруы, қалтырау, жалпы әлсіздік пен ішкі мүшелердің улануымен сипатталады. 12-24 сағаттан соң аурудың жергілікті көрінісі қосылады: аурушаңдық, қызару, зақымданған тері аумағының ісіп кетуі. Кейде бұл жерде мөлдір сұйықтығы бар көбіршік пайда болады, кейін ол жарылып оның орнында қабыршық қалады. Оны алып тастаған соң жаңа нәзік тері түзіледі.

1.Іріңдік аурулардың алдын алу Пиодермиямен ауруды азайтуға бағытталған алдын алу іс-шаралары жүйелі түрде жүргізіліп отыруы қажет.Пиодермиядан сақтанудағы аса маңыздысы - жеке гигиена.Санитарлық-гигиеналық іс-шаралар тері жамылғысын тазалықта ұстауға бағытталуы керек. Жұмыс күні барысында шаштараз жұмыскерлерінің ашық дене бөліктері шаң, қиылған шаш, тырнақ бөліктерімен, тері қабыршақтарымен ластанады, сондықтан шаштараздарда ыстық және суық сулары бар қол жуғыш пен душ бөлмесі болуға міндетті. Ауру туралы ескертудегі үлкен рөлді арнайы киіммен қамтамасыз ету, оларды үнемі ауыстыру мен жуу ойнайды, себебі кірлеген және ескірген арнайы киімнің өзі зақымданудың көзі болуы мүмкін. Жұмыскерлер қол күтіміне ерекше көңіл бөлуі қажет, себебі шаштараз үнемі клиенттің шашын немесе терісін ұстайды. Гигиена ережелерін сақтамағанда ауру тудырушы микробтар бір клиенттен екіншісіне, шеберден клиентке немесе керісінше берілуі мүмкін, сондықтан шаштараздың жұмысына қойылатын маңызды талап – әр келушіге қызмет көрсету алдында міндетті түрде қол жуу. Санитарлық-техникалық жағдайды жақсартуға бағытталған жалпы қабылданған әдістерден басқа микрожарақаттанудың алдын алу және көмек көрсетуге де көңіл бөлінуі керек. Жұмыскерлер өзіне және өзара көмек көрсету дағдыларын меңгері қажет. Терінің іріңдікті ауруларын емдеу әдістерін білу инфекцияның таралуын тоқтатады және асқыну мүмкіндігін азайтады. Дәрі қобдишасы микрожарақатқа инфекция түсуінен қорғайтын құралдармен жасақталған болуы керек: 2-пайызды йодтың спиртті ерітіндісі, сутек тотығы және басқа да дезинфекциялаушы құралдармен.Полидәрумендерді, әсіресе қыс және көктем мезгілдерінде қабылдау физикалық жағдайды нығайтуға, ағзаның инфекцияға қарсы тұруын көтеруге жақсы әсер етеді.

ТЕРІНІҢ ВИРУСТЫҚ АУРУЛАРЫ

1.ҰшықЖай ұшық. Бұл адамның ең көп таралған вирустық инфекциясы. Аурудың қоздырғышы ұшық вирусының бірінші және екінші түрлері болып саналады. Зақымдану жас балаларда жиі кездеседі, бірақ ауру белгілері білінбейді. Вирус өзінің өмірінің көп бөлігін жасуша ішінде «мүлгіген» активті емес күйде өткізеді. Ұшық вирусы ағза суықтанғанда, қыздырынғанда, күйзеліс, жарақат, инфекциялық ауруларда, физикалық шамадан артық шаршау, ішімдікке салынуда белсенді күйге ауысады. Вирустың көрінуі нәтижесінде ауру туындайды. Бірінші түрдегі ұшық вирусы көбінде бет, ауыздың, мұрынның шырышты қабықшасын (3.3 сур.), ал вирустың екінші түрімен пайда болған бөртпелер жыныс мүшелерінде көрініс табады. Ұшық вирусының бірінші түрін жұқтыру құралдар арқылы, дәретхана жабдықтары, ыдыстар, тікелей контактіде, ауа тамшылары арқылы, қан құю кезінде, анадан нәрестеге; екінші типті вирус жыныс жолдары арқылы беріледі. 3.3 сур. Еріндегі жай ұшық. Теріде бөртпелер пайда болғанға дейін 1-5 күн бұрын күйдіру, қышу, темпертура көтерілуі мүмкін, сырқаттану мен жалпы әлсіздік мазалайды. Ауру терінің белгілі бір қызарған бөлігінде мөлдір сұйықтығы бар көпіршіктер тобының пайда болуымен сипатталады. Бірнеше күннен кейін олар қабыршақтанып кеуіп қалған соң ашылады, кейін із қалдырмай жазылатын эрозиялар түзіледі. Сырқаттың ұзақтығы 1-2 апта.Белдеме ұшығы, немесе белдеме теміреткісі. Ауру ауа тамшылары арқылы жұғады. Оның қоздырушысы болып табылатын вирус балаларда желшешекті, ал үлкендерде – белдеме теміреткісін тудырады. Сырқат жеке жүйке жолдарында мөлдір немесе бұлдыр көбіршіктер тобының шығуымен сипатталады. Көбінесе бөртпелер қабырға аралығындағы жүйкелер жолында шығады, бірақ бетте де пайда болуы мүмкін. Зақымдану біржақты, асимметриялық болады. Қатты ауырсынулар сезіледі, инфаркт, аппендицит және т.б. тәрізді. Сырқат 2-4 аптаға созылады, бірақ неврологиялық аурулар ұзаққа созылуы мүмкін.Ұшықтың алдын алу үшін келесі гигиена ережелерін сақтау керек: бөртпелер пайда болғанда науқаспен ортақ ыдыс, дәретхана және гигиеналық жабдықтарды қолданбау, сонымен қатар онымен сүйісу және басқа да контактілерден сақтану. Аурудың асқынуын тоқтату үшін ұшықтың күшеюіне әкелетін факторлардан сақтанып, ағзаның жалпы иммунитетін нығайту керек. 1.СүйелдерСүйелдер — терінің инфекциялық вирусты ауруы, теріде папула және папилломатоздық өскіндердің шығуымен сипатталады. Сүйелдер адамның папилломатоздық вирустарының әртүрлі түрлерінен пайда болады. Сырқат науқаспен байланысқа түскенде немесе күнделікті пайдаланылатын заттар арқылы жұғады. Микрожарақаттар, кесіктер, үйкелулер және т.б. зақымдануға себеп болады. Көбінесе сүйелдер балалар мен жасөспірімдерде шығады, бірақ үлкен адамдарды да зақымдауы мүмкін. Сүйелдің жай (тұрпайы), жалпақ, ұлтандық, үшкір түрлері бар.Жай (тұрпайы) сүйелдер басқаларына қарағанда жиі кездеседі, қолдың сыртына, табанға шығады (3.4 сур.). Домалақ, қатты сүйелдердің көлемі кішкенесі ине басындай, ірісі бұршақ дәніндей болады, түстері қалыпты тері түсі, сұр немесе сары-қызыл түсті, ал беті кедір-бұдырлы болады.Сүйелдер жалғыз және көптеген түрде кездесуі мүмкін. Сүйелдер арасында бір үлкендеуі болады – «аналық», оны алып тастағанда көбінде қалғандары да жойылады. Жай сүйелдердің әр түрлілігіне тырнақ айналасы және тырнақ асты сүйелдері жатады.Тырнақ айналасы және тырнақ асты сүйелдері — бұл аяқ және қол саусақтарының сыртқы жағына шығатын вирус текті сапалы терінің түзілуі. Зақымдану маникюр жасауда қолданылатын құралдар мен күнделікті пайдаланылатын заттар арқылы пайда болады. Сүйелдің пайда болуына терінің микрожарақаттары ықпал етедіы Сүйелдің сыртқы түрі бұдыр немесе мүйізді қабықтармен қапталған сұр тығыз папула тәрізді болады. Жиі оның бетінде жарықтар пайда болады. Сүйел тырнақ көмбесіне шыққанда, тырнақ пластинкасы бұдырланып жұқарады, көлденең немесе бойлай салаланады. Саусақтың ұшындағы сүйел тырнақ астына жайылуы мүмкін. Ауру әсерлері сезіліп, тырнақ пластинкасы бөлімінен ажырап көмескіленеді. Тырнақ асты сүйелдері көп кездесіп, ал саусақ бетінде сүйелдің тіпті болмауы да мүмкін. Жалпақ сүйелдер жиі жастарда кездесіп бет, мойын, қол бөлігінде кездеседі. Олар жалпақ, тегіс, тері бетінен кішкене көтеріңкілеу папулалар, түстері қалыпты тері түсі, ашық қызғылт, кейде көк болады. Жалпақ сүйелдер дөңгелек немесе бұрыс пішінде болуы мүмкін. Олар қысқа уақытта көп мөлшерде шығады. Ұлтандық сүйелдер қысымға ұшырайтын табан аймақтарында пайда болады (3.5 сур.). Олар тегіс мүйіз тәрізді, сары түсті және теріден көтеріңкі болып келеді. Сүйел орталық бөлігінде жұмсақ, әрі оңай үгітіледі.Кейбір жағдайларда ұлтандық сүйелдер түбінде өскіндері бар кішкене шұңқыр түрінде де болады. Олар жанға батып, жүрісті қиындатуы мүмкін. Қоғамдық қолдану орындарында монша, бассейн және т.б. жерлерде жалаң аяқ жүргенде жұғады. Үшкір сүйелдер жыныс мүшелерінде түсті орамжапырақ тәрізді өскіндер ретінде көрініс табады. 3.5 сур. Ұлтанды сүйел Олар қатты ауыртады. Жыныс жолдары арқылы жұғады, сондықтан оларды кейде соз сүйелі деп те атайды.Сүйелдердің алдын алу мақсатында тері гигиенасына аса көңіл бөлу және микрожарақат, тілік, тырналу және т.б. болдырмау керек.

1.Контагиозді моллюск Контагиозді моллюск шешек тобына жататын вируспен туындайды, зақымдану науқаспен контакт жасағанда немесе күнделікті пайдаланылатын заттар арқылы пайда болады. көбінде балалар ауырады, бірақ үлкендер де шалдығуы мүмкін. Науқаста кішігірім, тығыз жарты шар тәрізді, түсі аздап меруертке ұқсас, ортасы кіндік тәрізді батырылған түйіндер шығады (3.6 сур.).3.6 сур. Контагиозді моллюскОларды қысқышпен басқанда ақ-сұр масса шығады. Бөртпелер негізінен терінің ашық бөліктерінде пайда болады, бірақ қарында болуы мүмкін, ал үлкендерде – жыныс мүшелерінде. 2-3 айдан кейін контагиозді моллюск өзінен-өзі жоғалып кетуі мүмкін. Ауру жұқпалы, сондықтан науқаспен барлық мүмкін контактілерді болдырмау қажет.

 ТЕРІНІҢ ПАРАЗИТТІ АУРУЛАРЫ

1.ҚышымаҚышыма қышыма кенесі немесе қотыр кенесімен пайда болады. Кененің түсі ақ-сары, ал ұзындығы 0,5 мм жетпейді. Зақымдану контактілік жолмен және күнделікті қолдану заттары арқылы жүреді. Ұрықтанған қышыма кенесінің аналығы теріге түскен соң, тістеп мүйізді қабатқа жолдар жасап өтеді. Солай ол жұмыртқалайды, жолдар арқылы қозғала отырып тіршілік үшін қажетті оттегі кіретін саңылауларды бұрғылайды, ол арқылы тері бетіне жас дарақтардың шығуына жағдай жасайды. Қышыма кенелерінің аталығы жолдар жасамайды, олар аналықтарын ұрықтандырғаннан кейін өледі. Зақымданған уақыттан қышыманың бірінші белгілері пайда болғанға дейін 8-ден 12 күнге дейін мерзім өтеді. Зақымдану болатынтүнде пайда болатын немесе үдейтін қатты қышынулармен сипатталады, ол тырналу мен жаралардың пайда болуына әкеледі.Кененің өмір әрекетінің өнімдерімен улану нәтижесінде теріге ұсақ бөртпелер шығады. Зақымданған жерді жақсылап қарағанда, кененің қисық сызық тәрізді қотыр жолдарын көруге болады. Бөртпелер мен қышыма қол саусақтарының арасындағы бүкпелерде, шынтақ буындарының ішкі беттерінде, қолтық асты ойықтағы тері бүкпелерінде, кеуде қуысының бүйір беттерінде, санның ішкі бетінде, яғни жұқа мүйізді қабықпен жабылған тері аумақтарында болады. Бас, мойын, арқаның жоғары бөлігі, табан зақымданбайды, бірақ кішкентай балаларда бұл аталған аймақтар да зақымдануы мүмкін. Қышыну салдарынан стафилококк және стрептококкты инфекциялар келіп қосылып іріңдікті ауруларға ұласуы ықтимал. Қышыманың алдын алудағы басты шарт науқастарды дер кезінде анықтау және оларды емдеумен бірге оларды оңашалау. Сонымен қатар, бөлмеде тазалықты ұстау, таза киім-кешек қолдану, жеке гигиена ережелерін сақтау, әр келушіге қызмет көрсеткеннен кейін жүйелі қолды жуу және уақытында дезинфекция жасап отыру қажет.

2.ПедикулезПедикулез — биттердің әртүрлі түрлерімен пайда болатын жұқпалы ауру. Адамның терісінде бас, киім, шап биті кездеседі. Шаштараздарда маңызды эпидемиологиялық мағынаны бастың биттері алады, ол – сұр түсті, желке және самай тұстарында өмір сүретін жәндік. Биттердің жұмыртқасы – сірке, олар шашқа мықтап жабысады. Биттер тістеу арқылы қатты қышынуды тудырады, бұл тырнауға әкеліп және екінші инфекция — пиодермия қосылады.Шаштараздарда биттердің бір келушіден екіншісіне тасымалдануы құралдар мен киім арқылы жүзеге асады.Бас педикулезін емдеудің дәстүрлі әдісі керосин мен өсімдік майының бір бөлігін араластырып шашты бөлікті дымқылдау. Осы рәсімнен кейін басты 8-12 сағатқа балауыз қағазымен орап, оны үстінен орамал немесе бас киіммен танып қою керек, кейін басты сабын және жылы сумен жуады. Сіркелерді тараққа оралып, жылы ас сірке суымен дымқылданған мақтамен бірнеше күн шашты тарау арқылы жояды. Қазіргі құралдардан Параплюс, Педилин, Ниттифор қолдану ұсынылады.Киім биттері жиі киімнің қатпарларында, тігіс бойында өмір сүреді және жұмыртқалайды да, сол жерден теріге ауысады. Көбінесе бел, жауырын, мойын терілері зақымданады. Ол қышыма, қасынумен жүреді. Ұзақ уақыт биттеген тері қалыңдайды, құрғақтанады, дақтар пайда болады.Шап биті — шап бөлігіндегі түктерде масылдық тіршілік етеді, сирек – қолтық астында, сондай-ақ, сақал, мұрт, қастарда. Биттердің тістеуінен қышу, тырнау, көк дақтар пайда болады. Шап биті шашты фолликула аузындағы теріге жабысады, ұсақ сіркелер – шашқа.Педикулездің пайда болуы қоғамдық және жеке гигиенаның төмен деңгейін көрсетеді.

 ТЕРІНІҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚТАР ТУДЫРАТЫН АУРУЛАРЫТерінің саңырауқұлақтар тудыратын аурулары, немесе микоздар, — саңырауқұлақтармен пайда болып тері мен оның жанамаларын зақымдайтын инфекциялық ауру. Саңырауқұлақ ауруларын қоздырушы споралар табиғатта кең таралған, бірақ олардың көбі себепші факторлар болғанда ғана ауру тудырады, яғни инфекцияларға ағзаның қарсы тұру қабілетін бұзатын терінің қалыпты физиологиялық қорғаныс қызметі төмендегенде. Саңырауқұлақ ауруларының таралуына әсер ететін факторлар әртүрлі. Олар:■терінің беттік және терең жарақаттары (үйкелу, шағу, ине салу, тіліктер);■тар аяқ-киіммен табанды қысу;■терінің жоғары ылғалдылығы. Қатты терлеу терінің қорғаныс қабілеттерінің бұзылуына әкеледі. Микоздардың дамуына жоғары ылғалдылық пен температураның көтерілуі қолайлы жағдай болады;■иілгіштіктің бұзылуы мен микрожарақаттарға әкелетін терінің құрғақтығы;■ағзаның қызуы мен салқындауы;■с аяқ-қолдың қан айналымы бұзылғанда;■иммунитетті төмендететін антибиотик, гормондар, дәрі-дәрмектерді жиі қолдану.Зақымдану сау адамның науқаспен тікелей контактіге түскенде, сонымен қатар жұқпалы заттармен ластанған әртүрлі бұйымдар арқылы да, мысалы тері қабыршықтары, тырнақ, шаш және т.б., ортақ төсек орын, орамал, аяқ-киімді қолданғанда жұғады. Инфекциялану қоғамдық орындарда жүреді: моншада, спорттық залдарда, бассейндерде.Бастың шашты бөлігіндегі микоз науқастың киімдерін, бас киімдерін, щеткаларын, тарақтарын қолданғанда жұғуы мүмкін. Шаштараздарда зақымдану шаш қию, қырыну, маникюр мен педикюр жасау барысында, егер құрал сапалы зарарсызданбағанда пайда болады. Микозға шалдығудың үлкен мүмкіндігі келесіге байланыстырылады:■ патогенді саңырауқұлақтар аса тіршілікке икемді: олар ағзадан тыс ұзақ уақыт сақталуы мүмкін;■ саңырауқұлақтарда терінің мүйізді қабатын оңай бұзатын және оның терең қабаттарына енетін ферменттері болады. саңырауқұлақтар дәрі-дәрмектерге тұрақты келеді, себебі қабықшасында берік элементтері бар.Микоздардың бірнеше классификациясы бар. Н. Д. Шеклаков бойынша тері ауруларының келесі топтары ажыратылады:■кератомикоздар, немесе кебек тәрізді теміреткі;■дерматомикоздар (трихофития, микроспория, эпидермофития, фавус және т.б.);■ кандидоз;■терең микоздар.

1.КератомикоздарКератомикоз кезінде саңырауқұлақтар эпидермистің мүйізді қабатын ғана зақымдайды. Кебек тәрізді теміреткі — ашытқы тәрізді саңырауқұлақтармен пайда болады, ол ауру туғызбай сау адамдардың терісінде де болуы мүмкін. Тершеңдік жоғарылағанда, тердің химиялық құрамы өзгергенде, иммунинтет төмендегенде саңырауқұлақ эпидермистің мүйізді қабатын зақымдайды. Ауру көкірек, арқа, сирек – мойын мен иық тұсына таралады. Теріде қоңыр түстің әртүрлі реңкіндегі (осыдан – «түсті теміреткі») дақтар пайда болады. Қабыну үрдісі жоқ, бірақ дақтардың өлшемі ұлғайып үлкендеріне айналады, терінің мүйізді қабаты саңырауқұлақ әсерінен қопсығандықтан, олардың бетінде әрең көрінетін түлеу байқалады. Күнге қарайған адамдарда зақымдану ошағы сау теріге қарағанда ашығырақ болады, себебі қопсыған мүйізді қабат арқылы тері күюге қажетті күн сәулелерін алады. Қышу, күйдіру болмайды. Аурудың жұғуы қабілеті төмен ретінде сипатталғандықтан көптеген айлар мен жылдарға созылуы мүмкін.

2.Дерматомикоздар Дерматомикоздарда тері зақымданады. Аурудың аты теріні зақымдайтын саңырауқұлақтың атына байланысты қойылған.ТрихофитияАуру трихофитонды саңырауқұлақтар әсерінен пайда болады. Көбінесе балаларда кездеседі, сирек – үлкен адамдарда. Трихофития бастың шашты бөлігін, тегіс теріні, тырнақты жеке немесе біруақытта осы бөлімдердің барлығын зақымдауы мүмкін. Бастың шашты бөлігінің трихофитиясы антропофилді (тасымалдаушысы адам болып табылады) және зоофилді (тасымалдаушылар – кеміргіштер, құстар, шошқалар) саңырауқұлақтармен пайда болады.Бастың шашты бөлігінің беттік трихофитиясы өткір қабынусыз терінің зақымдануымен мінезделеді, саңырауқұлақ терінің ішкі қабаттарында орналасады. Беттік трихофития жиі балаларда кездеседі. Бастағы шаштың тарамдарында бірнеше домалақ қасқалар көрінеді. Олардың пайда болуы шаштың түсуімен емес, шаштың әртүрлі деңгейде қырқылуына байланысты. Шаштар 1-3 мм биіктікте сынып түбіршіктер түрінде болады. олардың кейбірі шашты фолликуланың аузында сынып қара нүктелер сияқты көрінеді. Қасқа аумағындағы тері аздап қабыршақтанады, қабынулар болмайды. Балалық шақта басталған ауру жылдар бойына созылуы мүмкін. Науқастар шағымданбайды. Емдеу шаралары қолданылмағанда беттік трихофития созылмалыға ауысады, кейбір жағдайларда жыныстық жетілу кезеңінде өздігінен жоғалады.Терең трихофития, немесе бастың шашты бөлігінің микозы зоофилді саңырауқұлақтар әсерінен шығады, ол шаш талының айналасында және шашты фолликулада орналасады. Шашты фолликуланың іріңдеуі жүреді, бетінде іріңдік пен сынған шашы бар тығыз, көтеріңкі түйін қалыптасады (3.7 сур.). Кейін түйіндер іріңдеп езіледі, олардың бетінде қабықтар пайда болады. Олар түскен соң, әр фолликуладан бөлек ірің шығатынын көруге болады. Бұл балауыздан бөлінген балға ұқсайды. Трихофитияның мұндай түрі жиі температураның көтерілуі, жалпы әлсіздікпен қоса жүреді.Беттік трихофития, немесе тегіс терінің микоз жиі балаларда байқалады. Ол анық кескінделген, ұсақ қабыршықтары бар сәл ісіңкі дақтармен сипатталады, олардың аясында ұсақ көпіршіктер көрінеді. Уақыт өте келе ошақтардың өлшемі ұлғаяды, ал орталығы жазылып сақина тәрізді пішін алады. Сақина ішінде жаңа ошақ пайда болуы мүмкін, бұл сақина ішінде сақинаның түзілуіне әкеледі. Трихофитияның бірнеше ошақтары болса, олар қосылып гүл тізбегі тәрізді пішінге енеді (3.8 сур.).Тегіс терінің терең трихофитиясы дөңгелек қабыну түйіндіктерінің пайда болуымен жүреді, олардың бетінде іріңді қабық жасап кейін кеуіп қалатын көптеген көбіршіктер болады. Түйіндіктердің көлемі біртіндеп ұлғаяды, бірақ бірнеше аптадан соң өздігінен жазылады. Бұрыңғы ошақ орнында қара дақтар мен нүктелік жолдар қалады. 3.7. сур. Шашты бөліктің микозы  3.8. сур. Бас тегіс терісінің микозы  Бас терісінің созылмалы трихофитозы тек әйелдерде байқалады. Әдетте, бұл балалық шақтағы беткі трихофитозының жалғасы болып табылады. Бұл аурудың көріністерінің соншалықты мардымсыздығынан, көптеген жылдар бойы байқалмай қала береді. Зерттеу барысында азғана шаштың түскен жері мен кішкене қабыршақтану ошақтары табылды. Зақымдалған шаштар тері бетінде жиі дараланып, біркелкі емес, аз болуы мүмкін. Аурудың бұл көрінісін қара трихофитоз деп атауға болады.Созылмалы трихофитоз, бастың шашты бөлігінен басқа, аурудың көрінісі айқынырақ болатын тегіс теріні зақымдайды. Сандардың, бөкселердің, жіліншіктердің, иықтардың және білектердің аймағында қабыршақтанған, бұрыс жайылған шекаралары бар көкшіл-қызғылт дақтар пайда болады. Бұл дақтар науқастарды аз мазасын алады және жиі байқалмай қалады. Ауру ұзақ жылдар бойы созылады, бұл үлпе шашының байқалмайтын зақымдануымен байланысты. Тері аумақтарында қабыршақтанған қабыршақтарында үлкен мөлшерде саңырауқұлақтар болады, бұл науқаспен байланыста болатын адамдарда ауру тудыруы мүмкін.Паразиттік сикоз - сақалды және мұрт аймағының саңырауқұлақпен зақымдануы, онда терінің ісінуі және қызаруы, өткір ауруы, тығыз ісік тәрізді түйіндердің пайда болуы байқалады. Кейіннен түйіндер іріңнің шығуымен жарылады. Шаштардың бірен-сараны сынады және қабықтары мен іріңдерімен бірге оңай тартылып алынады. Мұрт пен сақалдың зақымданған терісінің бетінде көптеген тесіктерді көруге болады, бұлар арқылы ірің тамшылары ағып кетеді. Қабыну процесі басылғаннан кейін, терінің жарылуы басталып, шаштың бір бөлігінің жоғалуы байқалады.Трихофитондардың саңырауқұлақтары бас терісі мен тегіс теріден бөлек тырнаққа да әсер етеді (Онихомикозды қараңыз, 96 б.).МикроспорияМикроспория антропофильді және зоофильді саңырауқұлақтардан туындайды.Микроспория кезінде бастың шашты бөлігі, тегіс терісі зақымданады. Тырнаққа әсер етпейді.Көбінесе балалар ауырады. Жыныстық жетілу кезінде ауру өздігінен жоғалып кетуі мүмкін.  3.9 сур. МикроспорияМикроспория жиі үстірт болып табылады. Терең нысандары сирек кездеседі. Бастың шашты бөлігінің микроскопиясы екі жолмен көрінеді.Егер ауруды қоздырушы зофофильді (мысықты) саңырауқұлақтар болса, онда бастың шашты бөлігінде бір немесе екі нақты сипатталған ошақтар пайда болады, бас терісінде анық анықталған аурулар пайда болады, 5-8 мм биіктікте бұзылған барлық шаштар кесілгендей болып көрінеді. Мұндай теміреткені кейде бұзаутаз деп атайды. Сынған шаштар тез жұлынады және споралары себебінен ақ түсті болады. Тері кішкентай қабырщақтармен жабылады.Егер ауру тудырушы антропофильді саңырауқұлақтар болса, онда зақымдану аса үстірт болады. Шашты бас терісінде біркелкі сызбасы бар тұрақты емес контурлардың қабыршақтанған ошақтары бар. Шаш жоғарыдан сынған, бірақ бәрі емес, ақ түстері бар. Ошақтар үстінде сау шаштың маңызды саны сақталады (3.9-сурет).Тегіс терідегі микроскопия сыртқы бетіндегі трихофитиядан сырттай ерекшеленбейді.ЭпидермофитияЭпидермофития — дененің, аяқтың және тырнақтың үлкен бүктері жиі зардап шегетін өте жұқпалы ауру. Жұғу ортақ ваннаны қолданғанда, тұрмыстық заттар, іш киім, аяқ киім арқылы пайда болады. Оған терлеудің артуы ықпал етеді.Процесс жиі кеуде қатпарларында, ал сирек- қолтықтарда және сүт бездерінің астында орналасады. Ауру қызғылт түстің сәл қылшықты, күрт ісінген, қабыну нүктелерінің қалыптасуымен сипатталады. Шеткі айналасында кеңеюде, дақтар бір-бірімен араласып кетіп жатады және ортасында олар сақиналы формаларды қалыптастырады, ол қатпарлар сыртына тарайды. Ауру аздап қышуымен бірге жүреді және бірнеше айға созылады.Табан эпидермиясы (қар. Табан микозы, б. 95 — 97).РубромикозАуру әдетте трихофитон қызыл саңырауқұлағын тудырады, ең басты ол аяқтың табанын, тегіс теріні, алақанды, тырнақты зақымдайды . Алақан және табан рубромикозбен зақымданған кезде, тері қатқыл, құрғақ, едәуір мүйіздену есебінен қалыңдатылған болады, терең зақымданудан туындаған шұңқырлары бар мүйізгектің пайда болуына дейін жетеді (3.10-сурет). Ауруға тері қабаттарында қабыршықтану тән.Табан рубромикозы. Ол табан микозы тәрізді кетеді. Патологиялық процеске тегіс тері тартылуы мүмкін (сирақ, бөкселер аумағы, сирек - іш, арқа, бет). Онда көгілдір-қызыл түсті және түйінделген қалың қабыршақтар пайда болады. Бөртпелердің шоғырлары фестонды шеттерге ие, доға және сақина тәріздес фигураларды қалыптастырады. Шашта саңырауқұлақтар пайда болып, ол аурудың ұзақтығын және емдеуге төзімділігін анықтайды.Таз (тазқотыр). Тек адамды ғана зақымдайды. Жұғу байланыс арқылы немесе күнделікті өмірдің объектілері арқылы туындайды, ауру адамнан және тышқандар мен мысықтардан сирек кездесетін саңырауқұлақтармен байланысты. Микроскопиядан айырмашылығы, өте жұқпалы ауру, тазды жұқтыру тек науқаспен ұзаққа созылған байланыста болады. Сур. 3.10. Алақан рубромикозыБала кезінде ауырып, ересек кезінде де аурудан зардап шегеді. Жалпы алғанда, саңырауқұлақ бастың шашты бөлігін зақымдайды.Фавусқа тән - бұл скутула-қорғаныстың болуы - ол ақшыл сары түсті, қабыршақ тәріздес, құрғақ, табақшаға ұқсас элемент, ол шашты фолликулының аузында саңырауқұлақ мәдениеті болып табылады. Ақбауырдың ортасында - қоңыр, күл-сұр шаш болады. Фавустағы шаштар үзілмейді, бірақ жұлуға оңай. Перифериядағы зақымдану ошақтары көбейеді, ал орталық бөлікте емделеді. Шешілген скутулалар орнында тыртықталған алопеция (шаш түсу) дамиды. Нәтижесінде, алопеция бүкіл бас терісіне тарап, шеткі айналасында шашты қалдырады. Оларға тән тышқан иісі шығады.Тегіс тері жамылғысы, әдетте, бас терісінің фавусымен жүреді, бұл тыртықтың болмауымен ерекшеленеді.Табан микозыСаңырауқұлақ ауруларының ең таралған түрі; әртүрлі авторлардың деректеріне сәйкес, халықтың 10-20% - де кездеседі. Саңырауқұлақтың қоздырушы әртүрлі түрлері болады. 80% жағдайларда бұл ауру қызыл трихофитпен байланысты.Микозбен ауыратын науқаспен педикюр мен маникюр бөлмелері, ванналарда, душта, бассейндерде, спорт залдарында, жалпы аяқ киімде, шұлық киген кезде, науқаспен күнделікті тығыз байланыста жиі жұғады.Микоздың пайда болу себептерін алдын ала болжау: аяқтың шамадан тыс терлеуі, олардың ластануы, аяқтың гигиенасы ережелерін сақтамау, аяғының қажалуы, жарықтар, қызып кету немесе аяқтың гипотермиясы.Ауру адамның терісінің бетіндегі қабыршақтардан саңырауқұлақтар табуға болады, ол қоғамдық орындар едендерінде кездеседі. Сау адамның терісіне кіріп, саңырауқұлақтар өседі және біртіндеп жаңа тері аймақтарын зақымдайды. Саусақтардың арасында (көбінесе үшінші және төртінші, төртінші және бесінші саусақтардың арасынан) табандарда айтарлықтай айқын қабыршақтану пайда болады (3.11-сурет). Содан кейін адамға кедергі келтірмейтін кішкентай жарықтар пайда болады және олар әдетте байқалмайды. Осы кезеңде пациенттер дәрігерге хабарласпайды. Бірте-бірте масштабтау ұлғаяды, қышу пайда болады, процесс саусақтардың және табанының қабаттарына е созылады, науқастар жүру кезіндегі ауырсынуға шағымданады.    Сур. 3.11. Табан микозыБасқа формада аяқтың табанында шамадан тыс қатты мүйізді қабыршақтар байқалады, терінің құрғауы себебінен айқын қабыршақтану, ауыр жарықтар пайда болуы мүмкін. Кейінірек тырнақшалар әсер етеді. Саңырауқұлақтар олардың бойымен өседі және тырнаққа енеді.Онихомикоз — бұл тырнақ табақшасының саңырауқұлақты зақымдануы (сур. 3.12 және 3.13).Ең жиі тырнақтар рубромикоз және эпидермис әсерінен зақымданады. Саңырауқұлақтар кератинді массалардағы кішкентай жарықтар арқылы тырнақтың бос немесе бүйір шетіндегі тырнаққа енеді. Тырнақты қабатында біртіндеп бір-бірімен біріктіретін ақты-сары дақтар пайда болады. Тырнақты тақташаның ластануы тырнақтың тамырына дейін созылады, ол кір-сұр түске ие болады, қалыңданады, үгіледі және бірте-бірте толықтай жойылуына әкеледі. Сонымен қатар қол рубомикозында тырнақ тақташалары жұқаланады немесе қабыршақтанады, тегіс және жылтырақ болып қала береді. Онихомикоз оқшауланған болады және теріге және шашқа зақым келтіруі де мүмкін.Тырнақтардың саңырауқұлақ ауруларын емдеу ұзақ және күрделі процесс болып табылады. Қазіргі уақытта әртүрлі анти-бактерияларға қарсы препараттар кремдер, гельдер, лактар, таблеткалар түрінде, қажет болған жағдайда инъекция түрінде қолданылады: ламинил, низорал, силофен, оргал және т.б.

3.КандидозКандидоз — кандида клеткаларының саңырауқұлақтарынан туындаған шырышты қабықшалар, тырнақтар және ішкі органдар тері ауруы. Беткейлі кандидозға терінің, шырышты қабықтың және тырнақтың зақымдануы кіреді. Ауруды дамытудағы провокациялық факторлар көбінесе антибиотиктер мен гормондық препараттарды, қант диабеті, қатерлі ісіктерді, гормондық бұзылыстарды, жоғары ылғалдылықты жатқызамыз және саңырауқұлақтарға қоршаған ортаның температурасы, микротрансляцияны және т.б. дамыту үшін қолайлы болып табылады.Шырышты қабықшалардың кандидоздары немесе ауыз уылуы ауыз қуысын және қынапты зақымдайды. Қызарылған шырышты қабықшада - жарма дәнін еске салатын ақ жабын пайда болады. Бірте-бірте пленка пайда болады, ол алдымен оңай алынып тасталады, содан кейін тығыздалады, кір түсті сұр түске ие болады және шырышты қабат бетіне мықты сақталады. Оны алып тастағаннан кейін, қан кету эрозиясы қалады. Ауыз уылуы қышудың және қышқылдың ағуымен бірге жүреді.Аузының бұрыштарындағы кандидоздар немесе кандидозды езулік, көбінесе ерінін жиірек жалайтын адамдарда байқалады. Аузының бұрыштарын үнемі ылғалдандырғанда, бал-сары қыртыстармен қоршалмаған стрептококк езулігінен эрозия пайда болады.Кандиоздағы тері зақымдануы боздануға ұқсайды. Саусақаралық эрозияның пайда болуы, әдетте, кондитерлік және ұқсас салаларда жұмыс істейтін көкөністер мен жемістермен айналысатын үй шаруасындағы әйелдердің үшінші және төртінші саусақтары арасында болады. Аралық қабатта және саусақтардың іргелес бүйір беттерінде тұрақты қабатта және эрозияға әкеп соғатын қабатта тұрақты ылғалдануы және мүйізді қабаттың бөлінуі байқалады.Тырнақтардың кандидоздары артқы тырнақта басталады, жанындағыларға өтеді, содан кейін тырнақты табақшаға таралады. Буылтықтар іседі, жарқын қызару, ауырсыну байқалады. Артқы жақ тырнақ буылтықтары астынан ірің шығады. Тырнақты табақшаның іргелес бөлігі күңгірттенеді және үгіледі.

4.Саңырауқұлақша ауруларының алдын алуМикозбен зақымдану көзі науқас адамдар мен жануарлар, сондай-ақ саңырауқұлақтардан зардап шеккен заттар болып табылады. Жұғу шұлықтар, қылқалам, шашты кесу үшін машиналар, төсек-орын, киім, қолғаптар және пациенттер қолданатын басқа заттар арқылы пайда болуы мүмкін.Микоздың алдын алу, ең алдымен, қоғамдық орындарды тазалау және дезинфекциялауды қамтиды: ванналар, бассейндер, спорт залдары, сұлулық салондары және т.б. Жеке гигиена ережелерін сақтау да қажет:■тек өз аяқ киіміңізді, киіміңізді, бас киімдеріңізді пайдаланыңыз;■өз гигиеналық заттарды ғана пайдаланыңыз, оның ішінде тарақтар, щеткалар, тарақтар;■ жеке гигиенаны қадағалаңыз, әсіресе табандарға, қолыңызға назар аударыңыз;■ аяқтың ұзақ уақытқа ылғалдануын болдырмаңыз;■аяқтың, қолдың савлқындауына және қызып кетуіне жол бермеңіз;■микро жарақаттанудан аулақ болыңыз.Саңырауқұлақ ауруларының алдын алу үшін инфекцияларға төзімділікті арттыру қажет: шынығу, витамин-минералды кешенді алу және т.б.Микозға қарсы күрестің сәттілігінің маңызды шарттарының бірі пациенттерді белсенді анықтау болып табылады, қажет болған жағдайда оларды оқшаулау және толық емдеу. Саңырауқұлақ аурулары бар науқастарға ванналар, сауналар, жалпы дәретханалар және басқа да тұтынушылар қызметтері мекемелеріне бару ұсынылмайды.Шаштараздарда тері аурулары бар келушілерге олардың ауруының жұқпайтындығын растайтын дәрігердің анықтамасы болған жағдайда ғана қызмет көрсетуге болады.Микозға қарсы күрес, егер олардың профилактикасымен тек медицина қызметкерлері ғана емес, бүкіл халықты емдейтін болса ғана тиімді. Санитарлық-ағарту жұмысы микоз белгілерімен, инфекция жолдарымен және оларды күресу әдістерімен танысу арқылы жасалады. Бұл жұмыс саңырауқұлақ ауруларының алдын алу бойынша кешенді шаралар кешенінің ажырамас бөлігі болып табылады.

3.5.Себорея — тері жамылғысының көп бөлігін қамтитын терінің бөліктеріндегі, яғни беті, кеудесі, арқада пайда болатын тері ауруы. Себорея терінің бетінде термен араласатын, оның икемділігін сақтайтын, бактерицидтік және бактерияға қарсы әсері бар майдың химиялық құрамын өзгерткен май бездерінің гиперфункциясына байланысты.Себореяның дамуына көптеген факторлар ықпал етеді:■ Автономды жүйке жүйесінің функционалдық ауытқуы;■ гормондық бұзылулар;■ қолайсыз тұқым қуалаушылық;■ асқазан-ішек жолдарының ауруы;■ Созылмалы инфекция ошақтарының таралуы;■ Қалыпты тері қабатындағы бактериялардың белсенді болуы.Осы факторлардың нәтижесінде май бездері көлемі артып, тері майының өндірісін ұлғайтады. Оның құрамы өзгереді, май бездерінің босату ағымдарында эпителий қалыңдайды. Бұл бактериялардың дамуына қолайлы жағдай туғызады.Құрғақ және майлы себореяны алайық.Құрғақ себорея құрғақ теріге ұқсас, бірақ тері майы көп мөлшерде шығарылады. Ол тұтқыр және майлы бездерден нашар шығарылады, сондықтан эпидермистің үстіңгі қабаттары майланбайды және құрғақ болып көрінеді. Тері сезімтал, уақыт, мұрын айналасында, маңдай мен бас терісінде қабыршақтану пайда болуы мүмкін. Шаш құрғақ, жұқа, түсіп жатады. Белгілі бір жағдайларда құрғақ себорея себореялы дерматитке өтуі мүмкін.Майлы себорея сұйық, қалың және аралас болуы мүмкін.Сұйық себорея 10-16 жаста дамиды. Ол терінің және шаштың бетіне оңай шығарылатын сұйық майдың үлкен мөлшерімен сипатталады, сондықтан терінің жылтырлығы, тері тесіктері, қара дақтар мен жалғыз комедондар - шаш фолликулаларының аузындағы май дақтары пайда болады. Шашты майлы, жабысқақ, түсуі мүмкін.16-20 жас аралығындағы ерлерде тығыз себорея жиі кездеседі. Тері майы тығыз, оның бөлінуі қиын, сондықтан көптеген комедондар бар. Терінің кір түсті сұр түсі бар. Ауыр жағдайларда безеудің түрлі формалары – тыртықтар болады. Шаш тығыз, өрескел, күшті. Ауру, әдетте, 20-28 жаста аяқталады.Аралас себорея - аурудың тығыз және сұйық формаларының, мысалы, сұйықтықтың - бастың бетіне және шаштарына және қалыңға - артқы жағына және кеудеге қосылуы.

 БЕЗЕУ АУРУЫБезеулі ауру немесе безеу - әр түрлі себептерге байланысты май бездері мен сұлы фолликулдарының зақымдануы. Бұл ауру барлық жасөспірімдерде болады. Олардың көпшілігінде, 18-20 жас аралығындағы безеу толығымен жойылды, бірақ ерлер мен әйелдердің шамамен 20% -ында ауру ұзаққа созылды, ерлердің 1,5% -ы және қыздардың 0,4% ауыр жүреді.Безеудің пайда болуына әкелетін негізгі факторлар:■ фаллик гиперкератозы - майлы бездердің және шаш фолликулаларының аузындағы протездерді эпителийдің қалыңдығы;■ майлы бездің мөлшерін ұлғайту;■ майдың артық өндірісі және оның химиялық құрамының өзгеруі;■ безеу және басқа микроорганизмдердің бактериясын белсендіру. Бактериялар майдың қабынуын тудыратын май қышқылдарына майын ыдыратады. Олар аноксикалық жағдайларда дамиды, сондықтан олар комедондармен бітелген шаш фолликуласында белсенді түрде көбеюде.Безеудің пайда болуына ықпал етеді:■ автономды жүйке жүйесінің функционалдық бұзылулары;■ гормондық бұзылулар - майды өндіруді ынталандыратын гормондарының санының көбеюі;■ тұқым қуалаушылық бейімділік;■ Созылмалы инфекция ошақтарының болуы;■ Рационалды емес косметикалық тері күтімі.Безеу - бұл комедондардың пайда болуынан басталады, олардың кейбіреуі кейінірек пустулаларға, түйіндерге және кисталарға айналады. Көптеген жағдайларда жасөспірім кездерінде безеулер пайда болады, ересектер мен жас балаларда сирек кездеседі.Безеудің әртүрлі түрлері бар. Ең жиі кездесетін қарапайым безеу - тұрпайы безеу (3.14-сурет). Ең жоғары шегі - жасөспірімдік кезеңге келеді. Қарапайым безеулер көріністері 16 жас аралығындағы барлық дерлік жасөспірімдерде кездеседі. Қыздарда бұл көрсеткіш біршама төмен.Ауру бет пен бас терісіндегі майдың артуынан басталады. Содан кейін мұрынға, маңдайға, бетте және иекке комедондар пайда болады. Комедондардың ең көп саны мұрнында алғаш байқалады. Содан кейін үдеріс маңдай мен бетке таралады, бірте-бірте иегіне түседі. Қарапайым безеу бөртпелердің көптеген элементтерімен ерекшеленеді. Көптеген жасөспірімдерде безеу тек комедондар ретінде көрінеді. Уақыт өте келе, кейбір комедондар іріңдерге айналады. Көптеген уақытта бір мезгілде екі бетінде комедондар мен іріңдер қатар болады. Оларды тек бетінде ғана емес, мойнында, иығында, кеудеде, артқы жағының жоғарғы жағында болады. Көптеген жасөспірімдерде емдеу болмаған кезде де, тіпті 17-18 жас аралығындағы бөртпелер толығымен жоғалады, ал қыздарда әртүрлі косметикалық құралдарды қолданумен байланысты, көбінесе комедондық қасиеттер кейінірек жойылады  Сур. 3.15. Безеулі ауру Безеудің ауыр формалары жылдар бойы жалғасуы мүмкін және тұрақты емдеуді қажет етеді. Теріде жиі дөрекі тыртықтар, пигментация сақталады (3.15-сурет). Оларды жою үшін, жиі хирургтардың көмегіне жүгіну керек.

3.7. ДЕРМАТИТТЕРДерматиттер —бұл сыртқы тітіркендіргіштердің тікелей әсерінен туындайтын терінің қабыну аурулары: физикалық, химиялық, ультракүлгін, жоғары және төмен температуралар және т.б.Физикалық дерматит механикалық факторларға ұшыраған кезде пайда болады: үйкеліс, қатты аяқ киіммен теріге қысым, рюкзактар ременьдері, киім бүктемелері, гипс таңғыштары және т.б .; Әсер ету орнында қызару пайда болады, оның әсерінен көпіршігі пайда болуы мүмкін. Ашылған кезде ауыр эррозия пайда болады.Жоғары температурадан туындаған дерматит күйіктермен байланысты. Күйіктердің келесі кезеңдері бөлінеді:■ 1 саты - қызаруы, ісінуі;■ 2 саты - қызару, ісік, бөртпе;■ 3А саты - ішінара терінің өлуі (некроз);■ 3Б саты - терінің толық некрозы;■ 4саты – тер , бұлшықеттер мен басқа да негізгі ұлпалардың некрозы. Дерматиттерге күйіктің 1, 2 және 3А сатысы жатадыКонтактілі дерматит химиялық факторларәсерінен жүреді: қышқылдар, сілтілер, тұздар, ауыр металдар, бояғыштар, өсімдік сығындылары, дезодоранттар, парфюмерия, сусабындар, тырнақ бояу және т.б. Тітітркену күші және теріге әсер ету ұзақтығына байланысты дерматит қызаруы, көпіршіктенуі мүмкін. Қышқылдар мен сілтілердің жоғары концентрациялары теріге түсуіне байланыста химиялық күйік пайда болады, тіпті ұлпа некрозына дейін. Қышқылдар мен сілтілердің әлсіз қоспасы әсерінен қызару, құрғақтық, тері қабыршақтануы, жарықтардың пайда болуымен сипатталатын созылмалы дерматит пайда болады.Медициналық дерматит терінің әртүрлі дәрілік заттармен байланыста болған кезінде байқалады. Бұл контактілі дерматиттің бір түрі болып табылады.Аллергиялық дерматит теріге косметикалық өнімдердің, шаш бояғыштарының, тырнақтардың, дәрі-дәрмектердің және т.б. сырттан қолданылатын аллергиялық зат пайдаланылатын контактіге жауап ретінде пайда болады. Дерматиттің бұл түрі теріге аллергенді қолдану кезінде бұл затқа сезімталдықтың өзгеруі орын алатындығымен ерекшеленеді. Осы аллергенмен екінші байланыста болған кезде иммундық жауап пайда болады - терінің өткір қабыну реакциясы: қызаруы, ісігі және көпіршіктер. Қабыну реакциясы, әдетте, препараттың әрекет ету шегінің шегінен шығады, ал контактілі дерматитпен бұл реакция тек затқа әсер ету орнында болады.Сәулелі дерматит күн сәулесінің, ультракүлгін және басқа сәулелену түрлерінің теріге әсер етуіне ұшыраған кезде пайда болады. Күн сәулесінен туындаған дерматиттер фотодерматоздар деп аталады.Себориялық дерматит сопақ питироссорумнан туындайды. Әдетте, бұл саңырауқұлақ тері бетінде орналасады және ауру тудырмайды, бірақ белгілі бір жағдайларда (стресс, гормоналды бұзылулар, иммундық жетіспеушілік жағдайлары, шамадан тыс терлеу, майды өндірудің артуы) организм саңырауқұлақтың өсуіне бақылауды жоғалтады, дерматит пайда болады.Сопақша питироспорум майдың өсуіне қажетті және майдың қабынуын тудыратын май қышқылдарына май бөледі.Себореялық дерматит терінің қабынуын және терінің қабыршақтануын сипаттайды, бұл қышумен қоса жүреді. Процесс бас терісінің бастың симметриялық шашты бөлігін, қастарын, кірпіктерді, сақалдарды және мұрттарды қамтиды.Себореялық дерматитке тән ерекшелігі - ақ түсті қабыршақтардың болуы.Кейде қабыршақтану үлкен болуы мүмкін, ал қабыну өзгерістері болмаса, ауру құрғақ себорея - қайызғақ ретінде қарастырылады (3.16-сурет). Бұл мүлдем дұрыс емес, себебі қайызғақта себорея белгілері жоқ: май бездерінің, тері майының көбеюі және т.б. Сур. 3.16. ҚайызғақҚабыршақтану қайызғақ кезінде бастың желке аймағында немесе бастың бүкіл бетінде байқалады.Қабыршақтар теріден оңай бөлінеді және шашты ластайды. Әдетте олар құрғақ, ақшыл-ақ түсті, терісі жылтырамайды, майдың бөлінуі артқан кезде, қабыршақ сары түсті болады және бір-біріне жабысады.Шаштараздарда дерматиттерді болдырмау үшін тарақтарды, щеткаларды және басқа құралдарды үнемі дезинфекциялау жасау қажет.Үйде басқа адамдарға арналған бас киімдерді, сондай-ақ тарақтар мен басқа да шашты күтуге арналған заттарды пайдалану ұсынылмайды.

3.8.Токсидермия - бұл ағзаға тамақпен, өкпе арқылы, иньекция енгізу арқылы енгізілген химиялық заттардың әсерінен пайда болатын тері аурулары. Ең жиі дәрілік және тамақтық токсидермия кездеседі.Токсидермияның сырттай көріністері әртүрлі болып келеді, олардың ішіндегі ең өткір бастамасы, зақымданудың симметриялары, процестің таралуы, шығулардың біркелкілігі, қышу, бөртпе элементтерінің жоғалуы кезінде қабыршақтану.

3.9.Есекжем реактивтіліктің өзгеруімен, яғни аллергиялық реакцияның ағзадағы әртүрлі ынталандырулардың әсерінен орын алады.Есекжем өткір басталуымен сипатталады: бірнеше минут ішінде теріге және шырышты қабатқа әртүрлі мөлшердегі тығыз тығыздықтың қабыршақтары пайда болады, бұл қоршаған теріден күрт шектеледі. Бөртпе көпіршіктер түрінде болуы мүмкін. Бөртпе элементтері ұзаққа созылмайды - 20 минуттан 8 сағатқа дейін жоғалады, із қалдырмайдыДегенмен, есекжемді тудыратын фактордың әсер етуін жалғастыра отырып, бөртпе терінің басқа бөліктерінде пайда болуы және созылмалы сипатына ие болуы мүмкін. Науқас қышудан зардап шегеді, шамадан тыс бөртпенің шығуы - тітіркену, мазасыздық, температураның көбеюі.Кәсіби шаштаразбен жұмыс істегенде онда аллергиялық реакция бар-жоғын білуіңіз керек. Егер бар болса, жаңа препараттарды қолданғанда, сізге аз мөлшерде препараттың бүйір қабатының аймағындағы немесе иықтың ішіндегі теріге қолданып тексеру қажет. Егер 20-30 минуттан кейін қауіпті белгілер пайда болмаса (қызару, ісіну, қышу, бөртпе), қолдануға болады.

3.10.Экзема - созылмалы тері ауруы болып табылады, ол өзінің реактивтілігіндегі ерекше өзгерістердің фонында дамып келеді, бұл сыртқы және ішкі факторлардың көп түрлерінің әсерінен сезімталдықтың артуымен көрінеді. Тері реактивтілігінің өзгеруі екі механизмге байланысты: нейрогенді және аллергиялық.Аурулардың сыртқы себептері химиялық, физикалық және биологиялық факторларға жатады: химиялық заттар, тұрмыстық химия, сыртқы дәрі-дәрмек және косметикалық заттар, терідегі инфекция ошақтары және т.б.Ішкі себептерге стресс, невроз, аллергиялық аурулар, иммунитетті төмендету, созылмалы инфекцияның және гормоналды бұзылулардың ошақтары жатады, асқазан-ішек жолдарының аурулары және т.б. Ауру тері қабатының симметриялық бөліктерінде дән тәріздес мөлшерлде ұсақ көпіршіктері бар қызарудың пайда болуымен басталып, ол тез ашылып, микроэзияны қалыптастырады. Эрозиялардың бетінде мөлдір сұйықтық тамшылары бөлінеді, ылғалданған ошақтың пайда болуына әкеледі. Кейбір көпіршіктер қыртыс қалыптасуымен кебеді. Тері бөртпелерінің әртүрлі элементтерін бөліп қарастырамыз - көпіршіктер, эрозия, қыртыстарды, қабыршықтарды. Жаңа көпіршіктердің біртіндеп пайда болуының салдарынан зақымдану ошағы мөлшері ұлғаяды және полиморфтық көрініске ие болады. Ауру қышумен қоса жүреді. Ауру ұзақ уақытқа созылады. Процестің өршуі ешқандай себепсіз пайда болуы мүмкін. Қабыну бәсеңдеп қалғанда, ауру созылмалы болып шығады. Экзема кәсіптік ауру болуы мүмкін.

3.11.Псориаз немесе қабыршақты теміреткі – тұқым қуалайтын, созылмалы қабыну ауруы. Ол эпидермиялық жасушалардың дифференциациясының тұқым қуалаушылық бұзылуына негізделген, бұл патологиялық, толықтай қалыптаспаған жасушалардың пайда болуына әкеледі. Бұл жасушалар бір-бірімен қалыпты үйлесімсіз және оңай бөлінетін қабыршақтарды құрайды. Ауру нейропсихикалық жарақаттар, гормондық бұзылулар (қант диабеті, қалқанша безінің ауруы), иммунитеттің төмендеуі, зат алмасу бұзылыстарының салдарынан пайда болады. Псориаз дененің әр түрлі бөліктерінде, көбінесе қол мен аяқтардың бүгілетін беттерінде, тізе және білектің буындарында пайда болуы мүмкін, Сур. 3.17. Псориз  Ол күміс, оңай бөлінетін қабыршақтармен қапталған жазық түйіндақтар түрінде пайда болады. Түйіндақтар бірігуі мүмкін, әртүрлі фигураларды қалыптастырады және терінің үлкен аймақтарына әсер етеді (3.17-сурет). Білек аймағында жеке түйіндақтар ұзақ уақыт бойы өмір сүруі мүмкін, олар кезекші деп аталады. Қышу және ауырсыну жоқ.Бас терісі зақымданған кезде, бөртпенің шаштың өсу шегінен шығып кетуі тән - «псориатикалық тәж» деп аталады. Онда шаш түспейді.Тырнаққа зақым келгенде, олардың үстінде бірнеше нүктелі ойықтар байқалады, олар оймақ бетіне ұқсайды. Сонымен қатар, тырнақ табақшасының еркін шеті түтік-сары болуы мүмкін және жойылуға түсуі мүмкін.Псориаз - жұқпалы ауру емес, сондықтан шаштараз науқастарға жалпы түрде қызмет етеді/

АЛОПЕЦИЯАлопеция, немесе шаш түсу — шаштың фолликулаларына зақым тигізгенде шаштың түсуімен, негізінен шаштың түсуімен сипатталатын патологиялық жағдай. «Алопеция» термині күнделікті шаштың кішкене түсуіне, ал кейде бет пен денедегі шаштың түсуіне қатысты қолданылады. Тыртықталмаған және тыртықты алопецияны бөлеміз.Тыртықталмаған алопецияда шаш фолликуласы атрофирияланбаған, ал белгілі бір жағдайларда шаш өсуіне әкелуі мүмкін.Тыртықталған алопецияда шаштың фолликуласы ішінара немесе толығымен атрофияланған тыртық қалыптасады.

1.Тыртықталмаған алопецияларТыртықталмаған алопеция шаш түсу аумағында тыртықтың болмауымен сипатталады. Оның келесі формаларын алуға болады:■ ұялы;■ диффузды;■ гдрогенетикалық және андрогендік;■ шайыр мен сениальды;■ гебореялық;■ туылғаннан және т.б. Ұялы алопеция. Жиі кездесетін ауру, негізінен бас терісінде зақымданудың пайда болуымен шаштың түсуі науқас үшін күтпеген жерде көрініс табады (3.18-сурет). Соңғы онжылдықта бұл аурудан зардап шеккен адамдардың саны арту үрдісі байқалады.Ауру барлық халық топтарында кездеседі, бірақ көбінесе балалық және жас кезеңінде дамиды. Кенеттен пайда болған ауру созылмалы қайталанатын бағытты қабылдайды, бұл көбінесе шашты жоғалтуға әкеледі, бұл ақыл-ойдың азабын тудырады. Науқастың психикалық қысымшылықтары, науқастардың жалпы жағдайында көрініс табады.Жалпы алғанда, ауруды кездейсоқ анықтайды. Теріде толығымен тері жамылғысынан ашық шекарасы пайда болады.Ошақтың беткі қабаты қабыршықсыз бозғылт немесе қызғылт. Жіңішкерген шаштар шаш түсу ошағының шеттерінде өседі; бұл аймақта өсетін қалыпты шаш оңай жұлынып тасталады. Шаш фолликулалары сақталады, атрофия белгілері жоқ. Пациенттер, әдетте, шағымданбайдырастут по краям очага облысения;  Сур 3.18. Ұялы алопеция.   Кейде терінің сезімталдығының артады немесе жансыздануы, шаншуы, шаштың түсуінің жаңа ошағының пайда болу қарсаңында тітіркенуі сезіледі. Бастапқы ошағы орнында шаштың өсуі қайта басталуы мүмкін. Бірнеше апта немесе айлардан кейін жаңа ошақтары пайда болуы мүмкін. Жаңа ошақтардың пайда болу аралықтарының ұзақтығы тұрақты емес. Бұл ошақтарда өсетін шаштар бастапқыда жұқа және пигменттелмеген болады, содан кейін бірте-бірте өздерінің қалыпты түсі мен қалыңдығына ие болады. Осындай ошақтардағы шаштың өсуін қалпына келтіру басқа аймақтарда қасқабастанудың бір мезгілде таралуымен жүреді.Ұяшықтанған алопеция келесі формаларында байқалады:■ жергілікті (ошақты);■ таспа тәрізді;■ субтұтасты;■ тұтасты;■ әмбебап;■ тырнақтардың зақымдануы.Алопецияның жергілікті немесе ошақты формалары түсіп қалған шаштың оқшауланған ошақтарымен сипатталады. Қасқабастану көзі, әдетте, дөңгелек немесе сопақ түрінде, зақымдалған аймағындағы тері өзгеруінсіз болады. Ошақты алопеция - ұяшықтанған қасқабастанудың көп таралған түрі. Әдетте бұл үдеріс желке жағынан басталады, сосын оған бастың шашты бөлігінің шеткі жағынан қосыла бастайды. Бастапқыда науқас үшін байқалмай қызғылт дақтар пайда болып, содан кейін бұл орындарда шаштар түсе бастайды. Қасқабастанудың ошағы бас терісінің шашты бөлігін, сақалды, кейде қастарды, кірпіктерді, қолтықты алып жатады. Біртіндеп олардың мөлшер ұлғайып бірігеді. Үдеріс кезкелген кезеңде тоқтауы мүмкін, бірақ біраз уақыттан кейін қайтадан басталады.Таспа тәрізді форма желке аймағында, содан зақымданудың пайда болуымен сипатталады, содан кейін бірте-бірте таспа түрінде құлақ жарғақтарына немесе самайларға таралады. Кейде ошақ одан әрі дамымай қалады және емделуге қарамастан жоғалып кетпейді.Субттұтасты форма аса кішігірім ошақтардың қосылуы нәтижесінде пайда болған ауқымды зақымданған ошақтармен көрінеді (3.19 сур.).Тұтас алопеция - бұл қатерлі формасы. Шаш бастың шаш бөлігінің бүкіл бетінде, қастары, кірпіктері, сақалы, қолтығы, денесі аймағында түседі. Бас терісі жылтырап, қабыршақтануы мен тыртықтары байқалмайды. Тұтас қақбастану жылдар бойы созылады. Ол сирек емделеді.Алопецияның әмбебап формасы адамның тері бүкіл бетіндегі шаштың болмауымен сипатталады.Тырнақтың зақымдануы бар алопеция нүктелік батыңқылар мен тырнақтардың бойлық сызығының пайда болуымен сипатталады. Жиі тырнақтар микронихия (кішкентай тырнақтар) белгілеріның пайда болуымен сипатталады. Кейде олардың зақымдануы шаштың түсуінен бұрын болады.Алопецияның барлық формаларының аурулары ағымының ауырлығы бастың шашты бөлігінің зақымдану аумағымен анықталады: жеңіл - 25%, орташа - 25-50%, ауыр - 50%.Ұяшықты алопецияның пайда болу себептері әлі анықталмаған. Ұяшықты қасқбастануға алып келетін бір фактор ғана емес, тұтас кешен болады. Аурудың басталуы факторы көбінесе стресс, психикалық және физикалық жарақаттар, ішкі ағзалардың өткір аурулары және созылмалы инфекцияның, генетикалық бейімділіктің, микроэлементтердің тепе-теңдік ағзада бұзылуы болып табылады.Диффузиялық алопеция. Ол бастың шаш бөлігінің бүкіл бетінде шашты түсуі біркелкілігімен, қарқындылығымен сипатталады. Бұл сыртқы және ішкі факторлардың әсерінен шаштың даму циклдарының бұзылуының салдары болып табылады. Әйелдерде шаштың түсуінің бұл түрі ерлерге қарағанда жиі кездеседі, бұл генетикалық себепшіліктен туындайды.Диффузиялық алопеция үшін шаштың жаппай түсуімен емес, зақымданбаған терідегі сирек сопақша жолақтармен сипатталады. Шаштар жұқа, атрофиялық, жіптер бір-бірінен оңай бөлінеді. Тіпті басты қолмен ақырындап ұстағанда көп шаш қолда қалады. Шаштың сиректелу деңгейі әсер ететін факторлардың ұзақтығы мен қарқындылығына байланысты. Диффузиялық алопецияда бастың шаш фолликулдары негізінен зардап шегеді. Диффузиялық алопецияның пайда болуына әр түрлі себептер алып келеді:■ күйзеліс. Айқын Эмоциялық күйзеліс шаштың түсуіне алып әкеледі. Адамның психосоматикалық жағдайы қалпына келтгенде, шаш өздігінен өседі;■ созылмалы аурулар. Қалқанша безінің, псориаздың, гепатиттің және басқа да аурулардың функциясы бұзылуған жағдайда шашт жұқа, күңгірт, түсетін болады;■организмдегі ақуыз және микроэлементтердің тапшылығы (мысалы темір, селен, мырыш, кальций, күкірт және т.б.). Асқазан-ішек жолдарында немесе түрлі диеталарда сіңірілу бұзылса, ашыққан кезде заттардың жетіспеушілігі шаштың қалыпты өспеуін туындатады. Қажетті микроэлементтері, аминоқышқылдары, витаминдері бар дәрі дәрмектерді қабылдау, яғни тамақтануды түзету шаштың өсуіне ықпалын тигізеді;■жүктілік, босану. Босанғаннан кейінгі шаштың түсуі 2-ден 4 айдан кейін болуы мүмкін. Жүктілік кезеңінде шаш фолликуласының 95% анагенез сатысында болады, ал кейін жеткізілу синхронды түрде телогенез фазасына енеді. Туылғаннан кейін гормондардың әрекеті тоқтатылады, ал фолликулдардың маңызды бөлігі демалады. Шаштың диффузиялық түсуі басталады. Бұл жағдай уақытша, шаш өздігінен қалпына келеді. Осындай жағдай гормональды контрацептивтерді тоқтатқаннан кейін де болуы мүмкін, себебі олар организмде жүктілікке ұқсас жағдайды қалыптастырады. Контрацептивтерді қабылдау аяқталғаннан кейін фолликулалардың өсуі тоқтатылады және олар тыныштық кезеңіне өтеді;■шаштың өсуіне зиянды әсер ететін жағдайлар түрлі факторларға байланысты — жоғары температура, өткір жұқпалы аурулар, хирургиялық араласу, жарақаттар, жүйелік аурулар, кейбір дәрі-дәрмектерді қабылдау (мысалы, цитостатика). Бұл көрсетілген факторлардың зиянды әсері шаштың өсуін айтарлықтай азайтады, бұл олардың жұқаруы мен жоғалуына әкеледі.Андрогендік және андрогендік алопеция. Шаш фолликулаларына андрогенттердің әсерінен туындаған бұл прогрессивті тақыр бас болу (ер жыныс гормондары). Бұл тұқым қуалайтын бейімділікке ие адамдарда кездеседі және маңдай және еңбек аймақтарының шаштарының біртіндеп сиретіліп түсуімен сипатталады. Андрогенетикалық алопецияның пайда болуына генетикалық бейімділік пен андрогендердің әсері маңызды рөл атқарады.Генетикалық түрде шаштың түсуі берілмейді тап мұндай секілді, маңдай аймағының шаш фолликуласының сезімталдығы ер жыныстық гормондарға, ал генінің әсері олардың әсерінен пайда болады. Ғылыми зерттеулер соңғы жылдары организмде андрогендердің деңгейін едәуір арттық екенін таппады. Демек, ерлерде Андрогендік алопеция эндокриндік (гормональды) бұзылуы болып табылмайды. Шаш түсуінің осы түрінің дамуы андрогендерге сезімтал Шаш фолликулдары нақты рецепторлардың байланысты. Атап кетейік, бұл рецепторлар Желке, еңбек және самай өңірлерніндегі Шаш фолликулдары жасушаларынында табылатынын ескеріңіз. Осылайша, шаш фолликулдары генетикалық тұрғыда бейімделген еркектерде шашты желке аймағынан маңдай аймағына ауыстырған кезде андрогенетикалық шаш жоғалуы байқалмаған. Бірақ алопеция шашты маңдай аймағынан желке аймағына ауыстырғанда өрбіген.Андрогендік алопецияның ерте дамуына әкелетін себептердің арасында төмендегілер ерекшеленеді.■ күйзеліс. Бұл шаш фолликуласының қоректенуінің бұзылуына алып келеді;■ бауыр ауруы, ақуыздың синтезіне әсер етеді;■ ерлер мен әйел жыныстық гормондардың арасындағы қатынастардың бұзылуына әкеп соқтыратын жыныстық жүйенің аурулары;■ асқазан-ішек жолының функциясының бұзылуы, микроэлементтердің, ақуыздардың, дәрумендердің және шаштың өсуіне қажетті басқа заттардың тепе-теңсіздігіне әкеледі. Әйелдерде андрогенетикалық алопеция тұқым қуалайтын бейімділікпен дамиды, бірақ ерлерге қарағанда - қандағы андрогендердің жоғары деңгейлеріне байланысты. Ерлер мен әйелдерде андрогенттердің әсерінен, шаштың фолликуласының мөлшерінің айқын азаюына, және қатты шаштың жіңішке шашқа айналуына, содан кейін олардың толық бұзылуы алып келеді. Фолликулдардың жалпы саны өзгеріссіз қалады, өйткені жіңішке шаш фолликулаларында андрогенттердің әсерінен қарама-қарсы үдеріс жүреді – және солардан ұзын шаш өсе бастайды. Соның салдарынан: сақал, мұрт, маңдай, қолтық асты аймақтарының түктілігі артады. Таз болып қалған аймақтарда тері тегіс және жылтыр болып қалады. Қабыну және жарақат белгілері жоқ. Шаштың фолликулаларының аузы көзге көрінбейді. Алопеция жиі майлы сорборея мен себорилі дерматитпен бірге жүреді.Андрогенетикалық алопеция әдетте 18-25 жаста дамиды. Бұл қалыпты өсу кезеңдері мен шаштың тез түсуі кезеңдерінің ауысуымен сипатталады. Аурудың ұзақтығы бірнеше айдан бірнеше жылға дейін созылуы мүмкін.Процестің даму сипаты бойынша біз андрогендік таздың екі түрін ажырата аламыз: ерлер мен әйел.Ерлер типтерінде негізінен ерлерде алапеция байқалады және шаштың жұқаруымен сипатталады. Процесс бірнеше кезеңнен тұрады:■ 1-кезең – самайда тақырлану пайда болады;■ 2 кезең – самай мен төбеде аймақтарында тақыр пайда болады;■ 3 кезең- шашты тек қана желке мен самайдың бөлігінде ғана қалады;■■ 4 кезең - жалпы тақырлық басталады.Әйелдер анықталған андрогенетикалық алопецияның ошағы негізінен әйелдердің төбе аймақтарының шаштарының жұқаруы әдетте сопақша болып келеді және андрогенетикалық алопецияның ерлер түрінен айырмашылығы маңдайда және самайда болмайды. Кейде әйелдерде алопецияның ерлер түрі кездеседі. Бұл жағдайда андроген деңгейінің ұлғаюына әкелетін себептерді табу үшін тексеру қажет.Андрогенетикалық алопецияны андрогендік алопециямен шатастырмау керек. Андрогендік алопеция тұқым қуалаушылық емес. Бұл жағдайда адамның андрогендері деңгейі жоғары болады, ол анагенез фазасының төмендеуіне шаш фолликуласы циклінің дамуына және шаштың телогенез фазасына жылдам өтуіне, яғни диффузиялық сипатқа ие шаштың жылдам түсуіне ықпал етеді . Бұл процесте барлық бас терісі қатысады. Андрогенді алопеция кезінде гормон тудыратын ісікті болдырмау үшін эндокринологте тексерілу қажет. Пресенильді (қартаю алды) және сенильді (қартаю) алопеция. Бұл табиғи физиологиялық процесс. Кәрілік таз болу көбіне ерлерде байқалады. Кәрілікке қарай, шашыңыз бірте-бірте жіңішке, атрофиялық болады. Әдетте пигментті шаш түсіп, әлсіз аз пигментті шашқа ауыстырылады, ол ұзақ өмір сүрмейді. Сонымен қатар, басқа шаш қалыпты, яғни анагенез фазасында болады. Қартайған кезеңде анаген фазасы телогендіге тез ауысады, және әрбір кейінгі ұрпақ бұрынғыдан әлсіз болады. Алопеция орнында толыққанды шаштың орнына тек қана құйма пайда болады. Қартаю кезіндегі шаш ағарады: оларға пигмент ауа көпіршіктері алмастырады. Кәрілік шаштың түсуін тоқтату қиынға соғуы мүмкін.Себориялық алопеция. Бұл шаш түсу екі жыныста да болады,майлы себорея және оның асқынуларын фонында пайда болады. Ең жиі, ауру жыныстық гормондардың қызметі кезеңінде көрінеді. Себорея шаш түсуіне ықпал етеді, бірақ оның себебі емес. Себориялық алопецияның пада болуы ауырлық тұқым қуалаушылық салдарынан көрінісі, гормоналдық бұзылыстар, шаш саласындағы жүйке жүйесінің қан тамырлары қызметінің бұзылуы дисфункциясы. Бірінші кезекте зардап шегетін самай және төбе аймақтары. Бастағы тері атрофиялық болып, жіңішкеленіп, майлануы жоғарылайды.Туа біткен алопеция немесе гипотрихоз. қалыпты жағдайға қарағанда шаш көлемінің азаюы. Бұл аурудың негізі генінің немесе хромосомалардың аппаратында бұзылулары бар. Гипотрихоз ұрпақтан ұрпаққа берілетін ауру. Осындай тұқым қуалаушылық ауруы бар адамдар туылған кезінде шашсыз немесе аз ғана пучок тәріздес шашы ғана болады. Көп ұзамай мұндай шаш түсіп, және олардың орнына жаңа, бірақ әлсіз және жұқа шаш өседі. Организм өсе келе шаш біраз көп өседі, бірақ сирек болады, түтіккен, жұқа түрі талшық тәріздес болады. Жалпы ережеге сәйкес, тұқым қуалау шаш түсуі басқа генетикалық бұзылулармен сәйкес келеді, мысалы, «Бұйра шаш» синдромы сияқты(Бұйра шаш пигменттің айырылған, жиі психикалық дамуы тежелген және эпилепсия ұшырағанмен сай келеді).

2.Тыртықты алопецияТыртықты алопеция созылмалы тері ауруларының, жарақаттардың, күйіктердің және қабыну процестерінің нәтижесінде пайда болатын аурулардың үлкен тобына жатады.Тыртықты алопеция - шаштың түсуіне және шаш фолликулдарының бұзылуына әкелетін процесті анықтау үшін пайдаланылатын жалпы термин, сонымен бірге патологиялық процесс бастапқыда фолликулалардың өзін зақымдамауы мүмкін. Тыртықты алопецияның тудыратын себептер, мыналар:■ инфекциялар (стафилококк: сыздауық, көршиқан , саңырауқұлақтар - таз қотыр, бұзаутаз; белдемелік темірткі және т.б.);■ физикалық және химиялық әсерлер (механикалық жарақаттар, күйіктер, сәулелену, сирек химиялық заттардың әсері);■ туа біткен аурулар;■жаңа түзілулер (базальды жасушалық терінің қатерлі ісігі, жалпақ жасушалы қатерлі ісік, лимфомалар және т.б.);■ ішкі аурулар мен шығу тегі белгісіз дерматоздар (терінің қатаюы, жүйелі қызыл жегі, дерматомиозит, қызыл жалпақ теміреткі, эпиляциялық фолликулит, бұзушы фолликулит және т.б.). Бас терісінің терісіне әсер ететін факторға байланысты бас терісінде қатқыл тыртықтар көршиқаннан кейінгідегідей немесе терінің шырышты атрофиясы пайда болады. Әр түрлі даму кезеңдерінде орналасқан шаш фолликулдары өледі және оларды терінің шырышты қабатында қалпына келтіру мүмкін емес.

 БАСҚА АУРУЛАР

1.МерезМерез қоздырғышы - әртүрлі сыртқы әсерлерге төзімді емес бозғылт трепонема. Оның оңтайлы температурасы 37 ° С. 40 - 42 ° C температурада 3 - 6 сағат ішінде, ал 55 ° С - 15 минут ішінде өледі. Адам денесінің сыртында тропинемия - құрғатылғанға дейін қысқа уақыт қана өмір сүре алады. Оның тез өлуіне антисептикалық құралдар тез әсер етеді.Мерезді жұқтыру тікелей байланыс арқылы өтеді - әдетте жыныстық, кейде сүйісу арқылы .Жанама байланыс әр түрлі зат арқылы байланысады, ластанған, зақымдалған материалдар: қасықтар, темекі тұқылы, құралдар. Шаштараз жұмыскерлері клиентпен байланыс жасау барысында жұқтыру мүмкіншілігінің бар екнін естен шығармау керек.Теріде және оның шырышты қабығындағы мерездің барлық көріністерін сифилидтер деп аталады. Сау адам үшін жұқпалы сифилидтер - бұл толық немесе ішінара эпителиіден айырылғандар. мүйізді қабат бозғылт трепонемаға өтпейді, сондықтан тері арқылы мерез оның тұтастығы бұзылғанда жұғады, ол көзге көрінбеуі мүмкін ол микроскопиялық болады. Мұндай жағдайларда микробтар, ауру қоздырғыштары терінің шырышты қабатында пайда болады. Инкубация кезеңі – бұл ауруды жұқтырғаннан кейінгі алғашқы симптомдарының пайда болуына дейінгі уақыт. Оның ұзақтығы шамамен бір ай. Инкубациялық кезеңде бозғылт трепонем лимфада көбейіп қанға енеді, сондықтан мұндай қанды тікелей құю мерездің дамуына әкелуі мүмкін. Инкубация кезеңінің соңында инфекция кеңінен таралу сипатын алуы мүмін.Бастапқы кезең қатты шанкрдан өзіне тән эрозия немесе жара түріндегі бозғылт трипонемаларды енгізген орындарда пайда болудан басталады. Бастапқы кезеңге тән басқа белгісі шанкрдың пайда болуынан кейін 5-7 күн аралығында лимфотүйнегінің жергілікті ұлғаюы болып табылады. Бастапқы кезеңнің ұзақтығы шамамен 7 апта. Науқастарда оның аяқталуына дейін 1 -2 апта қалғанда бас ауруы, сүйек пен буындардың сырқырауы пайда болып, температурасы жоғарылайды. Температура мен жалпы жағдайдың арасындағы сәйкессіздігінің сипаты: жоғары температура кезінде науқастар өздерін қанағаттанарлық сезінеді. Осы кезеңде тері мен шырышты қабықшаларында таралған бөртпе пайда болып, ішкі мүшелерді (бауыр, бүйрек), жүйке жүйесін, сүйектер мен буындарды зақымдайды. Бұл белгілер екінші кезеңнің басталуын көрсетеді.Бастапқы кезеңде науқас жұқпалы болып табылады. Қатты шанкр ешбір емсіз тез жазылуы мүмкін. Бірақ тек жарақат жоғалып кетеді, ауру қалады және ағзада дами береді. Проникая в кожу или слизистую оболочку, бледная трепонема довольно быстро распространяется в организме по лимфатическим путям и кровеносным сосудам. Бледная трепонема размножается только в лимфе. Течение сифилиса длительное.Выделяют несколько периодов течения болезни:■и нкубационный,■и ервичный,■иторичный,■иретичный.Инкубационный период — это время от момента заражения до появления первых симптомов заболевания. Его продолжительность составляет примерно месяц. В инкубационный период бледные трепонемы, размножаясь в лимфе, проникают в кровь, поэтому прямое переливание такой крови может вызвать развитие сифилиса. К концу инкубационного периода инфекция носит общий распространенный характер.Первичный период начинается с появления на месте внедрения бледных трепонем своеобразной эрозии или язвы — твердого шанкра. Другим симптомом, свойственным первичному периоду, является местное увеличение лимфоузлов, появляющееся в течение 5 — 7 дней после образования шанкра. Продолжительность первичного периода — около 7 недель. За 1 —2 недели до его окончания у больных появляются головная боль, ломота в костях и суставах, повышается температура. Характерно несоответствие между температурой и общим состоянием: при высокой температуре больные чувствуют себя удовлетворительно. В этот период на коже и слизистых оболочках появляется распространенная сыпь, поражаются внутренние органы (печень, почки), нервная система, кости и суставы. Эти симптомы указывают на начало вторичного периода.В первичный период больной заразен. Твердый шанкр может быстро зажить без всякого лечения. Но исчезает только язвочка, сама же болезнь остается и продолжает развиваться в организме.Екінші кезеңінде денеде дақтар, түйіндер, ірің пайда болады. Бөртпе, ауру адамда жағымсыз түйсіну тудырмай, терінің кез келген учаскесін зақымдауы мүмкін. Бұл кезеңде мерездің белсенді түрі және жасырынды түрінің алмасуы жүреді, яғни бөртпе екінші кезеңнің басында пайда болады да, біраз уақыттан соң емдеусіз жоғалып кетеді, бірақ ауру жазылмайды. Сонан соң бөртпе қайта пайда болады: бұл аурудың қайталануы, біраздан соң тағы жоғалып кетеді. Аурудың келесі қозулары кез келген уақытта пайда болуы және бөртпе аз болуы мүмкін. Аурудың осы кезеңінде шаш түсе бастап, біртіндеп қарқындай бастайды және ешқандай субъективтік түйсік шақырмайды. Мерездік шаш түсу үш типті болуы мүмкін: ұсақошақты, жүйелі зақымданған және аралас. Ұсақошақты зақымдану жиі кездеседі. Бұл жағдайда бастың шашты бөлігінде, әсіресе самай, желке жақта, кейде сақал, қас және кірпік тұсында ұсақ (диаметрі 1-2см.) шашсыздану ошағы пайда болады. Олар дөңгелек кескінді болады және бір-бірімен бірікпейді. Зақымданған учаскедегі шаш толығымен түсіп қалмайды, сондықтан бастың шашты бөлігі қаракүйе жеген теріге ұқсайды. Мерездік шаш түсу емделмесе ұзаққа созылуы мүмкін. Емделген соң 10-15 күннен соң шаш түсуі тоқтайды. Шаш толығымен 1,5-2 айда өсіп қалпына келеді. Аурудың екінші кезеңінде ішкі ағзаға зақым келеді, ең бастысы бауыр, бүйрек, жүйке жүйесі және қимыл-тірек аппараты зақымданады. Екінші кезеңнің созылуы орташа 15 жылға созылуы мүмкін. Емделмесе, немесе жүйелі түрде емделмесе, ауру үшінші айналым кезеңіне ауысады. Ол көбінесе аурулардың 50 % болады. Бұл кезеңде ішкі ағза, жүйке жүйесі, сүйектер және буындар ауыр зақым алады. Үшінші айналым кезеңінде екінші айналымдағы секілді ауыру белсенді болуы және беті қайтуы фазалары кезектесіп отырады. Үшінші кезеңдегі аурулардың жұқпалығы болымсыз болады. Шаштараздарда мерездің алдын алу үшін мінднтті түрде үнемі және дұрыс дезинфекция жүргізіп отыру қажет.

2.В вирусты гепатитВирусты гепатит бүкіл әлемде таралған. Өмір сүру деңгейі жоғары елдерде ауру таратылуы 2-ден – 10%-ға дейін, дамушы елдерде — 70 — 90%, Ресей және ТМД елдерінде — 20 — 55 %. Ресейде аурудың біршама жоғары көрсеткіші бола тұра, оның өсу тенденциясы байқалады. 1970-ші жылдардың басында вирусты гепатиттің екі түрі белгілі болған: А және В. А гепатитінде ауру ауыз арқылы не нәжіс арқылы жұғады, В гепатитінде вирус қанға түседі. Қазіргі кезде гепатиттің тағы бес түрі белгілі, олардың әрқайсысы өз вирусының атымен аталады. В гепатитін шақыратын вирусқа тән ерекшелігі, жоғары жұқпалылығы, сыртқы ортаның әртүрлі әсеріне тұрақтылығы. В гепатитінің вирусы қан сарысуында 20ºС 15 жыл сақталады, 32º С – 6 ай, 60ºС қыздырғанда 4 сағат. 1 минут қайнатқанда бөлшектері сақталады, 20 минут қайнатқанда толық жойылады. В гепатиті вирусының көзі болып, ауруы ерекше қабынған, созылмалы аурумен ауырған, және вирус тасымалдағыш аурулар табылады. Бұндай адамдардың қанындағы сарысуда вирус аса көп мөлшерде болады. В гепатитін, қанында осы вирусқа қарсы денелер жоқ, кез келген адам жұқтыруы мүмкін. Ауру ауа-тамшылы түрде, тамақпен немесе сумен берілмейді; қан сорғыш жәндіктер де оны тасымалдамайды. В гепатитін жұқтырудың негізгі жолдары:■перинаталды — ауру жұқтырған анасынан құрсағындағы баласына;■ас қорыту жолдарынан тыс — әртүрлі медициналық емшаралардан: қан құю, инемен дәрі жіберу; хирургиялық және стоматологиялық әрекеттен соң; медициналық емес шаралардан: қырыну, татуировка, маникюр, сырға салуға құлақ тесу т.б. яғни жұқтыру үшін сезгіш адамның қанына вирус түсуі қажет;■жыныстық — В гепатитінің вирусы жеңіл жарақаттанатын шырышты қабаттың тұқымдық сұйықен, қынаптық сөлмен түйісуінен;■горизонталды (көлденең) вирустың тұрмыста «қанмен түйісуі» арқылы берілу жолы Бұл өзге жолдардан сирегірек кездеседі. Бірақ вирус тасымалдаушының терісіндегі, кесіп алу, жара, тырналу жарақаттарымен көршілес болған, болымсыз қан, тері қабығында балама жарақаттары бар өзге адамдарға жұқтыруға әкелуі мүмкін. (кесіп алу) Аурудың бұлай берілуі сирегірек кездеседі. В гепатитінің вирусы, ауру адамның жасына, иммунитет жағдайына және ауыру сатысына байланысты әртүрлі белгі береді. Кішкентай балаларда жұқпа белгісіз өтеді және 70 — 90% жағдайда созылмалы вирустасымалдаулыққа айланады. Үлкен адамдарда В гепатиті белгісі бар (сарғыштық және сарғаймайтын) және ауру белгісінсіз өтуі мүмкін.Ауру дамуы төрт кезеңге бөлінеді:1)инкубациялық. Оның ұзақтығы 45 — 90 күн, кейде 180 күнге созылуы мүмкін. Ол адамның адам ағзасының жеке ерекшеліктеріне және вирус концентрациясына байланысты. Ауру сыртқы белгілер көрсетпейді;2)хабаршы кезең. Оның ұзақтығы 5 — 20 күн. Тәбет төмендеуімен, әлсіздікпен, оң жақ қабырға астында ауырлық пайда болуымен, тері қышынуымен, буындар ауыруымен сипатталады. Бұл белгілердің барлығы үшінші кезең –сарғыштыққа ауысқанда күшейе түседі;3)сарғыштық. 7 — 30 күнге созылады. Бұл мерзімде көздің ағы, терінің сарғаюы кіші дәрет сарғаюы ал нәжістің түссізденуі байқалады. Сарғыштық кезеңінде бауыр мен көкбауырдың көлемі ұлғайып, жалпы улану белгілері: жүрек айну, құсу, ұйқы бұзылуы байқалады;4)сауығу кезеңі немесе жазылу. 2 айдан 12 айға дейін созылады. Бұл уақытта ауру белгілері біртіндеп жоғала бастайды, зертханалық көрсеткіштер қалпына келе бастайды. Көптеген жағдайда В вирусты жіті гепатит үлкен адамдарда сауығумен аяқталады, бірақ ауырғандардың 5 — 10 % аурудың созылмалы түрі дамиды. 10 — 30% жағдайларда созылмалы В гепатиті циррозға айналады, ал кейбір ауруларда осы аяда бауыр обыры дамиды. В вирусты гепатитті жұқтыру қаупі жоғары болғандықтан алдын алу шараларын сақтау қажет:■қанмен, биологиялық сұйықтармен түйісу арқылы жұмыс істейтін, шаштараз жұмыскерлері (маникюр, педикюр, пирсинг, татуаж шеберлері т.б.) барлық клиенттерді В вирусын ықтимал тасушы ретінде қарауға тиіс және сақтық шараларын: қолғап, арнайы киім, бетперде т.б. сақтауға тиіс. Сонымен қатар құрам әмбебап сақтық шараларын сақтауға тиіс;■жоғарғы қауіптілік тобына жататын тұлғалар белсенді вакциналануға тиіс. Вакциналау В гепатитінің алдын алу шараларының айтарлықтай компоненті болып табылады.;■шаштараз құрамын оқыту және арнайы дайындау және түсіндіру жұмыстарын жүргізу вирусты В гепатитімен ауыру деңгейін айтарлықтай төмендетуі мүмкін. Сөйтіп, шаштараздың әр жұмысшысына тұрғындар денсаулығын сақтау бойынша үлкен жауапкершілік жүктеледі.

3.АИТВ-инфекциясы, ЖИТСАИТВ-инфекциясы — адамның иммун тапшылығы вирусын жұқтырудан пайда болатын ауруы (АИТВ). Бұл аурудың тарай бастауы 1970-ші жылдардың соңына келеді, онда АҚШ-та алғаш реет жас адамдардың түсініксіз белгілері бар аурумен ауырғаны тіркелген. Олар, адам өкпесінде болатын, имун жүйесі қалыпты адамдарға ияны жоқ микроорганизм қоздырушы болып табылатын, өкпе қабынуының (пневмония) ауыр түрі дамуымен сипатталған. Сонан соң көп ұзамай балама клиникалық жағдайлар тұрғындардың жеке топтары арасында: нашақорлар, жезөкшелер, арасынан, донор қанын пайдалану арқылы емделушілер, ауырған адамдардың сексуалдық серіктестері, ауырған әйелден туған балалар арасында пайда бола бастады. 1981 жылдың ортасынан ауру жаһандық індет сипатын алды, ал 1982 жылы жұқтырылған имун тапшылығы синдромы (ЖИТС)атауын алды.АИТВ-инфекциясы: этиология, белгілері, ауру ағымы1983 жылы ауру қоздырушы — адамда имун тапшылығы вирусы (АИТВ) табылды. Вирус жұқтырудың жалғыз көзі болып вирус тасымалдаушы немесе -ауыратын адам болып табылады. Вирус адам ағзасының барлық биологиялық сұйықтарында, бірақ әртүрлі концентрацияда болады. Ең жоғарғы концентрация адам қанында және тұқымдық сұйықта болады. Вирус үш жолмен беріледі: жыныстық қатынас, парентералды (инемен дәрі жіберу, басқа іс қимылдар), анадан құрсақтағы балаға.ЖИТС-жұқпасы қалыпты тұрмыстық қатынаста немесе ауа-тамшылы түрде берілмейді. Қан сорушы жәндіктерден ЖИТС жұққаны да тіркелмеген. Әр жұғу жолының өзінің індеттік ерекшелігі бар. Жұқтырудың ең жоғарғы қаупі қан құюдан және вирустың анадан нәрестеге берілуі, себебі вирус тура қанға түседі. Жыныстық қатынастан жұқтыру қаупі біршама аз және 1%. құрайды. Бірақ жұқтыру жағдайларының саны бойынша осы жол ең тараған түрі, ол жыныстық қатынастың жоғары жиілігімен шартталған..Жыныстық қатынас арқылы жұғатын өзге аурулармен салыстырғанда. АИТВ жұқпалылығы сондай биік емес. 1 600 астам АИТВ- жұқтырғандарды тексергенде, жыныстық серігінің 15%. ғана осы вирусты жұқтырған. Салыстыру үшін: ауырған әйелмен бір ғана жыныстық қатынаста болғанда, соз ауруын жұқтыру қаупі 22 — 25 % құрайды, В гепатитін жұқтыру қаупі — 20 — 27 %, мерезбен ауырған адаммен жыныстық қатынас 35 % жағдайда жұғады.ЖИТС –жұқпасының дамуы екі өзара байланысты факторлармен анықталады: ЖИТС-тың адамның имун жүйесін әлсірету қасиеті және ағзаның аурудың даму процесінде өзіне тән имундық жауабынан.Бір жақтан имундық жүйе вирус үшін нысан болып табылады, ал екінші жағынан - өзі, өзіне тән қарсы денелер шығарады. ЖИТС адам ағзасында аз белсенділік жағдайынан агрессиялық жағдайға ауысып, аурудың асқынуына әкеледі. ЖИТС – жұқпасы өзіне тән аурудың белгілерінің жоқтығымен сипатталады, сондықтан диагноз зертханалық жолмен, «көп» және «аз» белгілер қатарынан қойылады. «Көп» белгілерге:■Негізгі дене салмағының 10%. жоғалуы;■1 ай бойы іш өтуі;■ 1 ай бойы дене қызуы көтерілуі жатады.«Аз» белгілерге:■1 ай бойы тынбайтын жөтел;■Тараған қышуы басылмайтын дерматит;■Белдемелік теміреткі;■ қарапайым ұшық;■Лимфажүйелерінің ұлғаюы;■кандидоз.Осы белгілердің екі «көп» және бір «аз» белгілері бірден табылса, ауру адамға ЖИТС-вирусы диагнозы қойылады. ДИТС-жұқпасы дамуының келесі сатылары айқындалған:1)инкубациялық сатысы. 4 аптадан 6 аптаға дейін созылуы мүмкін;2)алғашқы белгілер сатысы. Бірнеше айдан бірнеше жылға дейін созылады;3)екінші қайтара ауыру сатысыБірнеше айдан бірнеше жылға дейін созылады;4)жантәсілім сатысы. Бірнеше айға созылады.Инкубациялық саты, сипатына, жұқтыру жолына, вирус концентрациясына және басқа да себептерге байланысты біршама ұзақ болуы да мүмкін. Вирус адам ағзасына түскен соң ол қанда қарқынды түрде көбейе бастайды. Осы кезде 3-10 күн дене қызуы 39,5 °С көтерілуі мүмкін. Температура төмендегенде тұмау ауруынан кейінгі денсаулықтың қалыпқа келу кезеңіне ұқсайды. Бірақ осы кезде лимфажүйелерінің жаппай ұлғаюы болып, бәсең имун тапшылығы байқалады. Ашық көрінген ЖИТС-та ағза, сыртқы және ішкі орталардың көптеген кері факторларының алдында қорғансыз болып қалады. Осында ішкі ағзада әртүрлі жұқпалардың дәуірлей дамуы жүріп, жүйке жүйесі зақымданады. Теріде және шырышты қабатта сапрофитті бактериялардың, саңырауқұлақтар мен вирустардың белседіленуі байқалады. Аурудың пайда болуы қай микроорганизмнен пайда болғанына байланысты, ауру адамдарда өкпе қабынуы, лимфажүйесінің зақымдануы, терең микоз, туберкулез, мерез т.б. аурулар дамуы мүмкін. АИТВ-жұқпасының сипатты белгілері болып, лимфажүйесінің ұлғаюы және үш ай бойы сақталатын қалтырап тоңдыратын, түнде көп терлететін, безгек болып табылады. Бұл белгілер ұзақтығымен және емге қарсы тұрақтылығымен ерекшеленеді. АИТВ – жұқпасында асқазан-ішек жолы, бауыр, көкбауыр, жүйке жүйесі зақымдалады. Ауыру көріністері әртүрлі және ештеңеге тән емес, сондықтан диагноз қоюға қиындық тудырады. АИТВ-жұқпасы шаштараз жағдайында бірнеше жолмен берілуі мүмкін:■ клиенттен клиентке, құрамның, тері қабатының біртұтастығын бүлдірумен ілесетін шараларды зарарсыздандырылмаған құралдармен екінші қайтара пайдаланған жағдайда;■ клиенттен құрамға жұқпасы бар ауру адамнан қанның жұмысшының бүлінген тері қабатына немесе шырышты қабатқа түсуінен;■құрамнан клиентке.АИТВ жұқпасының берілуінің алдын алу шараларыАИТВ қанмен және ауру ағзасындағы басқа да сұйықтармен берілуі мүмкін, сондықтан шаштараз құрамы оларға ықтимал жұқтырушы ретінде қарау керек..Әр шаштаразда бастапқа көмек дәрілер қобдишасы болуы тиіс. Оның ішінде::■70-пайыздық спирт;■Мақта және марлі тампондар;■0,05-пайыздық марганецқышқылды калий ерітіндісі;■ 7-п пайыздық йодтың спиртті ерітіндісі;■Бактерицидті жабыстырғыш;■Көзге дәрі тамызғыш;■таңу материалдары.В гепатиті, АИТВ-жұқпасын жұқтырудың басты кедергісі болып, қолғап, халат, бетперде табылады. Қолғапта тесік, жыртық болса, ол жұқпалы материалдың теріге тиюіне әкелуінен, үшкір затпен шаншу және кесіп алудан болатын жарақатқа ең басты нақтылы қауіп тудырады. Осындай жағдайларда жұқтыру мүмкіндігін төмендету үшін ұсынылады::■қанмен, немесе ауру адамның зақымданған терісімен түйісу мүмкін болған жағдайда қолғап кию қажет; ■қолдағы жарақаттарды су өткізбейтін жабыстырғышпен желімдеп қою керек;■ Зақымдалмаған теріге қан немесе басқа биологиялық сұйық тиген жағдайда, осы жерді 70-пайыздық этил спиртімен сүртіп, сабынмен сумен жақсылап жуып, екінші қайтара спиртпен 2 минут сүрту керек. Тырнауға болмайды!;■Тері зақымданған жағдайда (кесіп алу, шаншып алу) жарақаттан қанды қысып шығарып, теріні екі қайтара 2 минуттан 70-пайыздық этил спиртімен сүртіп, жарақаттың шеттеріне йод жағып, жабыстырғышпен жапсыру керек. Тырнауға болмайды!; ■Биологиялық материалдың көздің шырышты қабатына тиген жағдайда жедел сумен жуып, 30-пайыздық натрий сульфацилы ерітіндісін тамызу керек; ■Биологиялық сұйықтар мұрынның шырышты қабатына тиген жағдайда мұрынға проторгол ерітіндісін тамызу керек;■Биологиялық материал ауыз қуысына түссе, ауызды 70-пайыздық этил спиртімен, немесе 0,05 пайызды марганецқышқылды калий ерітіндісімен шаю керек;■Қолды пацинтпен түйісер алдында да онан соң да жуып, және оның қанымен түйіскен құралдардың барлығын жуып отыру керек; ■АИТВ жұғуынан сақтану үшін, бір рет қана пайдаланылатын құралдарды қайтара пайдалануға болмайды. Қанмен жұғысуы ықтимал, көп қайтара пайдаланылатын құралдар әрекеттегі нормативтік құжаттарға сәйкес зарарсыздандырылып отырады;ЖИТС жұқтырғандармен жұмыс кезіндегі әрбір апаттық жағдайларда мекеме басшысына дереу хабарланған болуы тиіс;■биоматериалдың киімге жұғуы жағдайында оны дезинфикациялайтын құралдардың бірімен дереу өңдеу қажет, одан кейін шешіп және дезинфикациялайтын ерітіндіге салып қою. Аяқ киімді дезинфикациялайтын ерітіндімен суланған майлықпен екі мәрте сүрту. Ластанған киімнің астындағы қолдардың терісі мен дененің басқа бөліктерін 70 пайыздық этиль спиртімен сүрту. Биосұйықтықтардың еденге, қабырғаға, жиһазға немесе жабдыққа түсуі кезінде ластанған учаскеге 1 сағатқа дезинфикациялайтын ерітінді құю, содан соң оны майлықпен сүртіп алып тастау қажет. Бұдан соң ластанған бетті екі рет мұқият дезинфикациялайтын ерітіндіге жеткілікті мөлшерде батырылған майлықпен сүрту керек.Барлық жұмыс орындары дезинфикациялайтын ерітіндімен және құрамына 70 пайыздық этиль спирті, йод, марганецқышқылды калийдың нақты мөлшері мен тазартылған судың оны 1:10 000 езу үшін сәйкес мөлшері, таңу материалы енетін дәрі қобдишасымен қамтамасыз етілуі тиіс. Қанның жұмыс киіміне тиюі кезінде ол орынды дезинфикациялайтын құралдардың бірімен тазарту, киімді шешу және оны дезинфикациялайтын ерітіндіге малып қою қажет. Аяқ киімді дезинфикациялайтын ерітіндімен екі мәрте тазартады. Қолдардың терілері мен дененің басқа учаскелерін 70 пайыздық этиль спиртімен сүртеді. Қанның бетке жұғуы кезінде оны сабынмен мұқият жуады, көзді марганецқышқылды калийдың 1:10000 езілген ерітіндісімен жуады.Терінің зақымдануы (кесіп алу, шаншып алу) кезінде зақымданған беттен біріншіден қанды сығып шығару, екіншіден теріні 70 пайыздық этиль спиртімен тазарту, үшіншіден йод жағу қажет. Жұқтырылған материалдың еденге, қабырғаларға, жиһазға, жабдыққа түсуі кезінде ластанған орынға дезинфикациялайтын ерітінді құяды, одан соң майлықпен сүртеді.БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ мен ТАПСЫРМАЛАРСтафилококкты іріңді тері аурулары стрептококтықтардан немен ерекшеленеді? Олардың сипаттамаларын беріңіз. Терінің герпес (ұшық) вирусымен зақымдануының белгілері қандай?Сіз сүйелдердің қандай түрлерін білесіз?Паразиттік дерматоздарға қандай аурулар жатады?Микоздың анықтамасын беріңіз. Микоздардың туындауына ықпал ететін факторларды көрсетіңіз.Сіз себореяның қандай түрлерін білесіз?Безеулік сырқатының туындауына ықпал ететін факторларды атап шығыңыз.Байланысты терінің қабынуының аллергиялықтан ерекшелігін көрсетіңіз.Қайызғақтың пайда болуы немен сөз етілген? Шаштың берішсіз түсуінің нысандарын атап шығыңыз. Мерезді жұқтыру жолдарын атап өтіңіз. Мерездің даму кезеңдеріне сипаттама беріңіз. В вирусты гепатитін жұқтыру жолдарын атап өтіңіз. В вирусты гепатитінің алдын-алу шараларын атап шығыңыз. ЖИТС жұқтыру жолдарын көрсетіңіз. ЖИТС инфекциясының алдын-алу шараларын атап шығыңыз.  Глава 4ШАШТАРАЗДЫҚ ҚЫЗМЕТТЕРДІҢ САНИТАРЛЫҚ-ГИГИЕНАЛЫҚ ТӘРТІБІ  Санитария мен гигиенаның НЕГІЗГІ тапсырмаларыГигиена – бұл адам ағзасына сыртқы ортаның әртүрлі факторларының әсер етуін зерттейтін ғылым. Бұл факторлардың жағымсыз әсер етуінің алдын-алу мен салдарларын жою бойынша шараларды әзірлеу гигиенаның мақсаты болып табылады. Тұрғындардың денсаулық жағдайына әсер ететін маңызды әлеуметтік-экономикалық факторларға еңбек, тұрмыстық жағдайлар, тамақтандыруды ұйымдастыру және басқалар жатқызылады. Тұрғындарды өмірдің экологиялық қолайлы жағдайлары: атмосфералық ауаны денсаулық үшін зиянды шығарылымдардан, қалалық көліктердің пайдаланылған заттардың шығарылуынан, өндірістік факторлар – шуылдың, дірілдің, иондаушы сәулелердің және басқалардың әсер етуінен қорғауды қамтамасыз етудің үлкен маңызы бар. Гигиенаның тапсырмалары – әртүрлі сыртқы әсерлерге бейімделуде ағзамен өндіру және гигиеналық нормаларды сақтау жолымен қоршаған ортамен адам ағзасының өзара әрекеттесуі үшін неғұрлым қолайлы жағдайларды жасау.Жалпы гигиена әртүрлі: еңбек гигиенасы, жасөспірімдер мен балалар гигиенасы, коммуналдық гигиена, тамақтану гигиенасы және т.б. бағыттарға бөлінеді. Бұл ғылымның арнайы бөлімдері еңбектің айқын түрлеріне қатысты гигиеналық мәселелерді әзірлеумен айналыса бастаған айрықша дамуға ие болды. Жекелеп алғанда, шаштараздық қызметтер жүйесінің қарқынды дамуына байланысты шаштараздық істердің гигиенасына үлкен назар аударыла бастады. Санитария – бұл осы ғылыммен әзірленген дағдыларды тәжірибеде іске асыратын гигиенаның саласы. Шаштараздық қызметтердің санитариясы осы саланың жұмыскерлерін өндірістік қызметтің қауіпсіз талаптарымен қамтамасыз ету жөніндегі тәжірибелік шараларды жүзеге асырады. Шаштараздағы санитарлық талаптарды оның барлық жұмыскерлері орындаулары тиіс. Олар санитарлық-гигиеналық ережелерді сақтаудың барлық маңыздылығын өздеріне айқын елестетуге міндетті. Олардың тек сөзсіз орындалуы – құрал-саймандарды дезинфекциялау, таза жабдықтарды қолдану, жеке бас гигиенасы – шаштараз қызметкерлерінің еңбегінің қауіпсіздігіне, сондай-ақ, аурулардың таралуының алдын-алуға мүмкіндік береді. Санитарлық-эпидемиологиялық талаптардың қағидалары мен нормативтері «Тұрғындардың санитарлық-эпидемиологиялық саулығы туралы» 1999 жылғы 30 наурыздағы №52-ФЗ, Ресей Федерациясының мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қызметі туралы қағидаға, Ресей Федерациясы Үкіметінің 2000 жылғы 24 шілдедегі №554 қаулысымен бекітілген Мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық нормалау туралы қағидаға, сондай-ақ, Ресей Федерациясының Бас мемлекеттік санитарлық дәрігерімен бекітілген «Шаштараз. Құрылғыға, жабдықтар мен ұстауға санитарлық- эпидемиологиялық талаптар» СанЕменҚ 2.1.21199-03» санитарлық нормалар мен ережелер ретінде 2003 жылғы 1 маусымнан бастап қолданысқа енгізілгенге сәйкес әзірленген.

 ШАШТАРАЗДЫҚ ҮЙ-ЖАЙЛАРҒА ҚОЙЫЛАТЫН ТАЛАПТАР

1.Шаштараздарды орналастыруШаштараздарды орналастыруға арналған орынды таңдау, сондай-ақ, оларды қайта құру мен қайта жоспарлау міндетті түрде Ресейлік сұранысты қадағалау органдарымен келісілген болуы тиіс. Қайтадан тұрғызылған, жөндеуден өткен шаштараздарды ашу санитарлық-эпидемиологиялық қызметтердің рұқсаты болған кезде өтеді. Шаштараздарды жеке тұрған ғимараттарға, жалғастыра салынған жайларға немесе қоғамдық және тұратын ғимараттардың бірінші қабаттарына, демалыс үйлеріне, шипажайларда, интернаттарда, қарттар үйлерінде орналастыруға болады. Шаштараздар көбінесе тұрмыстық қызмет көрсету кәсіпорындарының, сауда орталықтарының, сұлулық орталықтарының, моншалардың, қонақ үйлердің, вокзалдардың және т.б. аумақтарында орналасады. Егер шаштараз тұрғын-үйдің бірінші қабатына орналасса, онда енетін есік міндетті түрде жалпы подъезден оқшауланған болуы тиіс. Емдеу-алдын-алу мекемелеріне (стационарларға) шаштараздарды орналастыру егер әкімшілік-шаруашылықтық блокта оқшауланған жайлар болған жағдайда пациенттер мен персоналға қызмет көрсету үшін орналастырылған болуы мүмкін. Табиғи жарықтандырудың жеткіліксіздігінен шаштараздарды үй астындағы жайларға орналастыруға жол берілмейді. Бұл жайлар қосалқы ретінде қолданылуы мүмкін. Оларда жылдам тұтанатын және жанатын сұйықтықтарды сақтауға жол берілмейді. Тұрғын және қоғамдық ғимараттардың астыңғы қабаттарына едені тротуардың жоспарлық белгісінен 0,5 м төмен орналаспаса, егер есептемелермен негізделген табиғи жарықтандырудың нормаларына сәйкестігі туралы санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды бар болса, шаштараздарды орналастыруға рұқсат беріледі.

2.Шаштараздар мен салондардың құрылысы мен жабдықтарыӨндірістік жайлардың құрамы мен ауданы қызметтердің тізбесімен айқындалады, олар шаштараздарда келесі сәйкес жайлар:■жұмыс залдарын;■көмекші жайларды;■қосалқы жайларды;■тұрмыстық бөлмелердіқарастыратын нормативтерге (1-қосымшаны қараңыз) сәйкестендірілген болуы тиіс. Шаштараздардағы жайлардың саны жұмыс орындарының санына тәуелді. Жұмыс залдарында 1 орын 6 — 8 м2 болады. 1 жұмыс орнына ғана есептелген шаштараз кем дегенде 15 м2 аумақты алуы тиіс. Жұмыс жайларының биіктігі 3 м кем болмауы тиіс. Кем дегенде 3 жұмыс орны бар жайларда 2,7 м биіктікке жол беріледі. Бір жақты табиғи жарықтандыру кезінде жұмыс залдарының кеңдігі тек бұл жағдайда ғана жеткілікті жарықтандыру қамтамасыз етілетіндіктен 6 м аспауы тиіс. Жұмыс орындарын жуатын және дезинфекциялайтын құралдармен өңдеуге жол берілетін жиһазбен жабдықтау қажет. Жиһаз жарықтың түсуіне кедергі келтірмеуі, өтетін жерлерді бітемеуі және жинастыру кезінде қолайсыздық тудырмауы тиіс. Шаштараз залдарында орындалатын жұмыстарға қатысы жоқ заттар мен жабдықтардың орналастырылуына жол берілмейді. Жұмыс залдары келесі жабдықтар: шынтақ сүйеніші бар креслолармен, аспалы тумбалармен және астына суық, ыстық сулар тартылған жуынатын шұңғылшалар орнатылатын қабырға айналарымен жабдықталады. Кейде шұңғылшалардың орнына тақтай-үстелшелер орнатылады. Егер залда шаш жууға арналған орын немесе жеке бөлме болатын болса, онда шұңғылшасыз туалет үстелінің орнатылуы мүмкін. 3 жұмыс орнынан көп емес шаштараздарда залда шаш жууға арналған бір шұңғылшаның болуына рұқсат беріледі. Тумбалар мен үстел шынымен, мәрмәрмен, пластикпен немесе тез өңделетін басқа да материалмен жабылады. Тумбалар құрал-саймандарға, аспаптарға, косметикалық тауарлар мен жабдықтарға арналған жылжымалы жәшіктермен жабдықталады. Шаштараз орындығының арқалықты және шынтақ сүйеніштері, су өткізбейтін және жақсы өңдейтін материалдардан тұратын, тік осьтің айналасында еркін айналатын жартылай отырғышы болуы тиіс. Сондай-ақ, ол клиенттің бойына сәйкес оны көтере, түсіре алатын немесе қажетті қалыпқа айналдыруға мүмкіндік беретін гидрокөтергішпен жабдықталған болса өте жақсы. Жұмыс залында туалет үстелдері мен креслолардың орналасуы жайдың ауданы мен оның нысанына тәуелді әртүрлі бола алады. Жабдықтарды орналастыру кезінде орындала алатын басты талап – креслолардың арасындағы бекітілген қашықтықтарды сақтау. Әдетте жұмыс орындары қабырғаларды бойлай орналастырылады, туалет үстелі креслоларының арасындағы қашықтық - 1,8 м болуы, ал шеткі креслодан қабырғаға дейін – 0,7 м болуы тиіс. Егер жұмыс орындары 2 немесе одан көп қатарға орналастырылса, онда олардың арасындағы қашықтық 5 м кем болмауы тиіс. Балаларға арналған шаштараздарда жұмыс креслолары балалардың жасы мен өндірістік процестің талаптарына сәйкес болуы тиіс. Балаларға арналған шаштараздарда ойыншықтарды қолдануға тыйым салынады, оларды тек сөрелер немесе шынылы шкафтарға қоюға болады.Көмекші жайларға маникюр мен педикюр кабинеттері, парик жасайтын жұмыстарға арналған жайлар жатқызылады. Маникюр кабинеті 6 м2 кем емес ауданы бар оқшауланған, жеке жайды алуы тиіс. 3 жұмыс орны бар шаштараздарда жұмыс залында маникюрға арналған 1 орынды орналастыруға рұқсат беріледі. Бұл жағдайда қосымша аудан 6 м2 кем еместі құрауы тиіс. Маникюрға арналған жұмыс орны ол жиі-жиі дезинфекциялауға ұшырайтындықтан, шынымен немесе пластикпен жабылған арнайы үстелмен жабдықталады. Үстелдің астында немесе қасында құрал-саймандарды, майлықтарды және басқа материалдарды сақтауға арналған жәшіктер немесе контейнерлер орналастырылуы тиіс. Негізінде үстелде шамамен 50*10 см мөлшердегі жұмсақ білікшені білдіретін арнаулы шынтақ сүйеніштің болғаны дұрыс. Шынтақ сүйеніші үстелге қатты бекітіледі, бірақ жұмыс орнында бөгет етпейтін жаймалы түрленімі бар. Әдетте шынтақ сүйеніштерін жақсы жуылатын синтетикалық материалдардан жасайды. Креслоны реттелетін биіктігі бар доңғалақтармен қолданған қолайлы. Маникюрға арналған столдың жанында суық және ыстық суы бар шұңқырша жабдықталады. Педикюрге арналған кабинеттер тек 8 м2 ауданы бар оқшауланған бөлмелерге орналастырылады және суық, ыстық сулар келтірілетін аяқтарға арналған арнайы фаянс ваннамен жабдықталған болуы тиіс. Келушілерге арналған орындықтар жоғарылатып (20 — 25 см), ал педикюр шеберінің орындығы үстелдің қасында еденде орнатылады. Кабинетте міндетті түрде суық және ыстық суы бар шұңқырша, таза жабдықтарды салуға арналған шкаф, кір жабдықтарды салуға арналған қақпақты сауыт, стерилизаторға арналған үстел болуы тиіс. Парик жасау жұмыстары оқшауланған жайларда жасалуы қажет. Осы жайдың аумағы мен ондағы жабдықтарды алу жүргізілетін жұмыстардың (париктерді, жапсырылатын мұрттар мен сақалдарды әзірлеу, табиғи және жасанды материалдардан жасау жұмыстары) көлемі мен сипатын есептеумен қабылданады және бір жұмыс орнына 8 м2 көп болмауы тиіс. Шаштараз залдары, маникюрлік және педикюрлік кабинеттер озонсыз бактерицидті шамды жабық типтегі ультра күлгін сәулелендіргішпен жабдықталуы тиіс. Олар жайларда адамдар болған кезде ауаны зарарсыздандыру үшін қолданылады. Бұл сәулелендіргіштерді пайдалану мен орнату оларды қолдану бойынша басшылыққа сәйкес жүргізіледі. Бұл шамдарды қолдануға те оқытудан өткен персоналға рұқсат беріледі. Бактерицидті сәулелендіргіштен ульра күлгін сәулеленуді өлшеулер шамдардың әрбір ауыстырылғанынан кейін жүргізіледі. Бактерицидті сәулелендіргіштің жұмысы арнайы журналда тіркеледі (2-қосымшаны қараңыз). Шаштараздарда шуылдың, дірілдің, ульра күлгіннің, инфрақызыл, электрлі магнитті сәулеленудің көзі болып табылатын, санитарлық-гигиеналық бағалаудан өтпеген және гигиеналық сертификаттары жоқ жабдықтарды қолдануға тыйым салынады.Қосалқы жайларға зат қоятын бөлмелер жатқызылады. Шаштараздарда олар таза және қолданылған жабдықтарды, парфюмерлік, жуатын, дезинфекциялайтын заттарды жеке сақтау үшін қажет. Таза жабдықтарға арналған зат қоятын бөлмелер қолданылған кірлерді – қалдық заттарды салуға арналған ларлар мен кептіргішті кептіру мен сақтауға арналған сөрелермен немесе шкафтармен, парфюмерияға арналған зат қоятын бөлмелер сөрелермен және шкафтармен жабдықталған болуы тиіс.5 жұмыс орындары бар шаштараздарда таза жабдықтарды, парфюмерлік өнімдерді, жуатын, дезинфекциялайтын құралдарды қосалқы жайларда жекелеген шкафтарда сақтауға рұқсат беріледі. Қосалқы жайларда суық және ыстық сулы шұңқыршасы, газ немесе электрлі плитасы, қоқысты жинауға арналған сауыттар, қиылған шаштарға арналған мөшектер немесе жабық ыдыстары болуы тиіс. Бұл жайларда пеньюарларды қағуға арналған кабиналар орнатылады.Тұрмыстық бөлмелерге демалысқа, кіші асханалар, персоналға арналған гардероб жатқызылады. Қызметкерлердің демалуына арналған бөлме қол жууға арналған суық және ыстық сулы шұңқыршамен, тоңазытқышпен, асты ысытуға арналған құрылғымен, үстелмен және басқа қажетті жиһазбен қамтамасыз етілуі тиіс. 5 жұмыс орнына дейін есептелген шаштараздарда персоналға арналған гардеробты кіші асханамен үйлестіруге рұқсат беріледі. Киім жұмыс және үй (көше) киіміне арналған екі бөлімшелі жеке шкафтарға сақталуы тиіс. Шкафтың әрбір бөлімшесі иықшаларға арналған қарнақпен, бас киімдерге, аяқ киімдерге, дәретханалық заттарға арналған сөрелермен жабдықталған болуы қажет. Егер шкафтардың тек бір бөлімшесі болса, оларға көше киімін сақтайды, ал жұмыс формасын ашық ілгіштерде қалдырады. Жұмыс және көше киімін көше киімінің инфекцияның таралуына әкеп соғатын қиылған шаштармен, тырнақтармен, тері қабыршақтарымен ластануы пайда болатындықтан бірге сақтауға тыйым салынады. 5 жұмыс орнынан асатын шаштараздарда дәретханалар бөлек болуы тиіс. Персоналға арналған дәретхананың коридордан немесе қосалқы жайдан кіретін есігі болуы қажет. Жайлардың ішкі әрленуіШаштараз жайларының ішкі әрленуіне олардың дезинфекциялайтын құралдармен жиі өңделетіндігін ескере отырып ерекше талаптар қойылады. Шаштар, тері қабыршықтары, тырнақтар өңделетін беттерде көп ұсталмауы тиіс, қабырғаларды, төбелерді, едендерді тазалау процестері қол жетімді болуы тиіс. Жайдың ішкі әрленуі үшін қолданылатын барлық материалдардың санитарлық-эпидемиологиялық қорытындылары немесе сертификаттары болуы қажет. Қабырғалар, төбелер, едендер, жиһаздың сырты мен іші тегіс, жинастыру үшін жеңіл қол жетімді және дезинфекциялайтын құралдармен өңдеуге тұрақты болуы тиіс. Жұмыс залдарының қабырғалары суға төзімді бояумен, қажетінше ашық түсті жылтыр сырмен немесе санитарлық-гигиеналық талаптарға сәйкес және гигиеналық сертификаты бар басқа материалмен әрленген болуы тиіс. Қосалқы жайлардағы қабырғалар пликамен қапталады немесе майлы бояумен боялады. Қабырғаларға қағаз тұсқағаздар жапсыруға рұқсат берілмейді. Шаштараздың едендері оларда қиылған шаштар, тырнақтар және т.б. жиналмауы үшін тегіс, тығыз, саңылаусыз және сызатсыз болуы тиіс. Сондықтан еденге төсеу үшін тігістердің міндетті пісіруімен линолеум, релин қолданылады. Едендер мен кір жабдықты сақтайтын бөлмелердің едендері плиткадан болуы тиіс. Еденді жабу үшін басқа материалды қолдануға тек Ресей сұранысты қадағалау органдарының рұқсатымен ғана беріледі. Тек холлдардың, коридорлардың, күту залдарының едендерін ковролинмен әрлеуге рұқсат берілген.

4.Санитарлық – техникалық құрылғыларШаштараздарда санитарлық-техникалық құрылғылардың барлық түрлері: су құбыры, кәріз жүйесі, жылыту, желдету, суық және ыстық сумен жабдықтау қарастырылған болуы тиіс. Жылыту, желдету жүйелері мен ауаны кондициялау шаштараз жайларында ауаның сапасы мен нормативті құрамын, ортаның микроклиматты қолайлы талаптарын қамтамасыз етеді.Жылыту жүйесіЖылыту радиаторларын тұрақты түрде шаңнан, қиылған шаштардан, тырнақтардан, терінің қабыршықтарынан тазалап отыру қажет: олар үй-жайды ластайды; бұдан басқа, күйеді және ауаға зиянды заттар бөле алады. Шаштаразда ауаның тұрақты температурасын ұстап тұру маңызды. Сыртқы ауаның 10 °С төмен орташа тәуліктік температурасы кезіндегі жылдың суық уақытында температураны 21-23 °С, ал жылдың жылы уақытында – 22-24 °С ұстап тұру ұсынылады (3-қосымша). Ауаның температурасы көлденеңінен және тігінен айырмасы еденнен биіктікке (қабырғадан бастап жайдың ішіндегі кез-келген нүктеге дейін) дейін 1,5 м, 2 °С-н аспауы тиіс.Желдету жүйесіШаштараздар үшін күн ішінде ауа шаңмен, микроағзалармен, химиялық заттармен ластанатындықтан, тиімді желдету жүйелерінің үлкен маңызы бар. Желдету екі түрлі болады: табиғи (терезе мен желкөз арқылы) және жасанды (арнайы жабдықтың көмегімен). Жұмыс залдары мен қосалқы жайлардың желкөздері мен терезенің жоғарғы бөлімдері болуы тиіс. Шаштараздағы жайларда әрекетінің үрдісі жайға таза ауа беру мен ластанғанды жоюда қорытындыланып жалпы айырбасталатын ағынды-соратын желдеткішті қарастырған жөн. Ауа қозғалысының жылдамдығы 0,3 м/с аспауы тиіс, ал қарсы жағдайда жайда желдің өті туындайды. Шаштараздардағы желдету жүйелері арнайы жабдықтарға орналастырылған және тұратын, қоғамдық ғимараттардан оқшауланған болуы тиіс. Шаштараздың барлық жайларының желдету жүйелері қосалқы және санитарлық-тұрмыстық бөлмелерді қоспағанда ортақ бола алады. 3 орынға дейінгі жұмыс орындары бар шаштараздарда желкөз бен терезенің биік бөлігі арқылы табиғи желдетуге жол беріледі.Желдету қондырғыларының жұмысына бақылау жасау арнайы ұйымдармен жүзеге асырылады. Жайды ауаны баптау жүйесімен жабдықтау жағдайында айына 1 реттен кем емес рет сүзгіштердің жалпы тексеруін жүргізу керек: олардың беттерінің жай-күйлерін тексеру, олардың ластануын көзбен шолып бағалау. Ауаның бактериялармен ластануын төмендету үшін шаштараздар бактерицидті сәулелендіргіштермен жабдықталады. Олардың құрылымы персонал мен келушілердің сәулеленуге ұшырауына мүмкіндік бермеуі тиіс.Сумен жабдықтау жүйесіСанитарлық нормаларға сәйкес шаштараздар ішкі су құбыры, ыстық су құбыры және кәріз жүйелерімен жабдықталған болуы тиіс. Шаштараздарда қолданылатын судың сапасы «Ауыз су. Ауыз сумен жабдықтаудың орталықтандырылған жүйелеріндегі судың сапасына гигиеналық талаптар. Сапаны бақылау» СанЕжәнеН 2.1.4.1074-01 сәйкес болуы тиіс. Шаштараздардың көп бөлігі орталықтандырылған сумен жабдықтауды қолданады, ал ол жоқ болған кезде жергілікті су көздерінен суды алу арқылы ішкі сумен жабдықтаумен жабдықталады. Егер шаштараздарда орталықтандырылған ыстық сумен жабдықтау болмаса, ағынды суды ысыту құрылғылары орнатылады: титан, электрлі суды ысытқыш, су құбыры жүйесіне қосылған автоматты газды ысытқыш. Ақпайтын ысытқыштарды, газ және электрлі плиталар тек сумен жабдықтаудың резервті көзі ретінде ғана қолданылуы мүмкін. Суық және ыстық су шаштараздардан барлық шұңқыршаларға, аяқтарға арналған ванналарға және басқа да санитарлық-техникалық жабдыққа жеткізіледі. Кәріз және ішкі су құбыры жоқ ғимараттарға шаштараздарды орнластыруға рұқсат берілмейді.Шаштараздарда су дезинфекциялайтын заттарды, бояуларды, шаштарды жууға арналған химиялық құрамдарды езуші, беттерді, жабдықтарды және т.б. өңдеуші ретінде қолданылады, сондықтан судың сапасына қатаң талаптар қойылады. Су эпидемиялық және радиациялық қатынастарда қауіпсіз, химиялық құрамы бойынша зиянсыз және адам үшін органолептикалық қасиеттерінен қолайлы болуы тиіс. Судың сапасы оның бөлетін су құбыры жүйесіне түсуінің алдында гигиеналық нормаларға сәйкес болуы тиіс. Соңғы ғылыми ашылымдар су жайлы қазіргі көріністі барлық ғалымдар осымен келіспесе де басқа көзқарас тудырды. Бұл заттың өзін тірі түп негіз сияқты білдіретіні бекітілді. Ресейлік және шетелдік ғалымдардың (С.В.Зениннің, П.И. Госьковтың, Э.Маса-рудың) зерттеулері судың ашық, серпінді, кез-келген сыртқы әсер етулер кезінде стационарлық күйі тез бұзылатын құрылымды және күрделі жүйелі екендігін көрсетті. Олар суда тамаша тұрақты кластерлер – судың құрылымдық элементтері бар екендігін анықтады. Су нақ осы элементтерден тұрады. Бұл кластерлердің геометриясы үнемі бірдей, ал қасиеттері ауа мен сутегінің көпіршіктері бетіне қандай қатынаста түсетіндігіне тәуелді, яғни су көптеген факторлардың: қысымның, температураның, жарықтандырудың және т.б. әсерінен өзінің құрылымын өзгертеді. Судың құрамына тіпті ойша әсер ету де әсерін тигізеді. Жапондық зерттеуші професссор – Эмото Масару сумен таңғажайып тәжірибелер жүргізді. Ол суға әртүрлі әсер етулерден және оны қатырғаннан соң мұздың құрылымының фотосуреттерін көрсетті. Ғалымдар бізді қоршаған ортаның және барлық тірі ағзалардың құрамындағы су кез-келген сипаттағы ақпаратқа жауап қайтаратындығына, құрылымданатындығына, өзіне алған мәліметтерді сақтайтындығына және олармен қоршаған дүниемен алмасатындығына көз жеткізді. Сондай-ақ, адам ағзасының массасынан 40-85% еркін және байланысты қашықтықты құрайтын сөздер мен кері пиғылдар да суға әсерін тигізеді. Басқа жасушаларға жағымсыз ақпаратты беретін ұлпалы судың құрылымы да өзгереді. 80% жуық суды құрайтын қан сондай-ақ, белгілі бір түрде құрылымданған су шаш пен теріні қоса қосқанда, өз кезегінде барлық органдар мен ұлпаларға келеңсіздік таратады. Шаш пен терінің теріс ақпаратқа реакциясы әртүрлі тәсілдермен, мысалы: қабыршықтанумен, әжімдер мен безеулердің пайда болуымен, шаштың түсуімен, таз болумен және басқалармен білінуі мүмкін. Адам қолданатын су тек қана қоспалармен, бациллалармен және қоздырушы ағзалармен ғана емес, және де ол адамдардың өзі тудыратын ақпаратпен де қорқынышты. Сондықтан бүгінде суға қойылатын талаптар тек оның физикалық-химиялық қасиеттеріне қойылатын талаптармен ғана шектелмейді. Алғашқы кезекте су ақпараттық қызметті, ал содан соң ғана еріткіштің қызметін орындайды.

5.Шаштараздардағы жарықтандыруЖарықтандыру табиғи (күннің сәулесі) және жасанды (қыздыру шамы, күндізгі жарық және т.б.) болады. Шаштараздардың барлық өндірістік және көмекші жайларында табиғи кең түрде табиғи жарықтандыру қолданылуы тиіс. Жұмыс залдарында терезе ойықтары арқылы табиғи жарықтандырудың болуы міндетті. Бұл күн сәулесі, жекелеп алғанда, оның ультра күлгін спектрі ауада, жиһаздың бетіндегі, құрал-саймандардағы және т.б. микро ағзаларға бактерицидті әрекет көрсетеді. Бұдан басқа, күн сәулесі көруге жүктемені төмендетеді, персоналдың жалпы өзін-өзі сезінуі мен жұмысқа қабілеттілігіне оң әсер береді. Күн жаққа тұрған терезелерді күнқағарлармен, перделермен, жалюзилармен және т.с.с. қорғау ұсынылады. Табиғи жарықтандыру біркелкі және жеткілікті болуы тиіс. Сондықтан терезелер мен басқа да жарықтық ойықтарды жабдықтармен, материалдармен және басқа заттармен көлегейлеуге тыйым салынады. Кір терезелер күн сәулелерінің түсуін 50% дейін ұстайтындықтан, дер кезінде және тұрақты түрде жуу маңызды. Бір жақты табиғи жарықтандыру кезіндегі үй-жайдың түкпірі 6 м аспауы тиіс. Ерекше нақты жұмыстарды (педикюр, маникюр, визаж және т.б.) жүргізумен табиғи жарықтандырудың коэффициенті (ТЖК) жайларда – 1,5% кем емес, шаштараз залдарында – 1% кем емес болуы қажет. Жеткіліксіз табиғи жарықтандыру кезінде өндірістік жайларда немесе жекелеген зоналарда қыздыру шамдары қолданылады. Жалпы және жергілікті жарықтандыру үшін люминесцентті шамдар пайдаланылады. Шаштараздық және визаждық жұмыстардың (шашты бояу, макияж жасау) жекелеген түрлерін орындау кезіндегі түстерді ажыратуға қойылатын жоғарғы талаптарды ескере отырып, жоғарғы жарық беруді қамтамасыз ететін шамдарды қолдану ұсынылады. Табиғи жарықтандыру түстік гамманы бұрмаламау және шебердің көзіне жүктеме түсірмеу үшін жеткілікті, біркелкі болуы тиіс. Бұл мақсаттарда жабық типті тұтас шашыратқышты шамдарды қолдану ұсынылады. Жалпы қолданыстағы шамдар біркелкі жарық түсіретіндей түрде қолданылады, бұл ретте олардың пайдаланылуы мен ауыстырылуында қауіпсіздік пен қолайлылықты қамтамасыз ету қажет. Үлкен көру қысымын талап ететін – маникюрлік, педикюрлік кабинеттерде – жалпы және жергілікті құрамдастырылған жарықтандыруды құру қажет. Жергілікті жарықтандыру кезінде жарық тек жұмыс орнына ғана емес шебердің көзіне түспеуі керек. Жұмыс орындарының жарықтандырылуы бекітілген гигиеналық нормаларға сәйкес болуы тиіс (4-қосымшаны қараңыз). Жеткіліксіз және дұрыс орнатылмаған жарықтандыру шебердің жұмысқа қабілеттілігін және оның жұмысының сапасын төмендетеді.

 ШАШТАРАЗДАРҒА ҚОЙЫЛАТЫН САНИТАРЛЫҚ ТАЛАПТАР

1.Шаштараздарды ұстауАғымдық жинастыру қолданылатын құрал-саймандарды жуу мен дезинфекциялауды, қиылған шаштарды және қолданған жабдықтарды жинастыруды білдіреді. Әрбір қиюдан соң шаштарды сыпырып жатқан кезде шаң, шаштардың қималары, терінің қабыршықтары ауаға көтеріліп, оны ластайтындықтан креслоға тікелей жиналған шаштарды жабылатын қалақшаға жинайды. Қалақшаға жинақталған шаштар саңылаусыз ыдысқа салынады. Оларды қосалқы жайда сақтайды, шығарады немесе бекітілген тәртіпте кәдеге жаратады. Қоқысқа арналған мөшектер мен пакеттерді қайтадан қолдануға және оларды тұрмыс қалдықтарын салуға арналған контейнерге қағуға жол берілмейді. Қиылған шаштарды клиенттің мойнынан немесе бетінен алып тастау таза сулықпен немесе мақтамен жүргізіледі. Биттер табылған кезде шаштар жинастырылады және мырышталған шелекте өртеледі. Маникюрлық жұмыстар аяқталуы бойынша әрбір келушіден соң маникюрлық ыдысты ағынды сумен мұқият жуу және құрал-саймандарды дезинфикациялау керек. Педикюрлық жұмыстар жүргізілгеннен кейін әрбір келушіден соң аяққа арналған ваннаны жуу және пайдаланылған құралдарды дезинфикациялау керек.Жұмыс күнінің аяқталуы бойынша күн сайынғы жинастыру барысында дезинфекциялайтын заттарды қолданумен: едендер жуылады, айналар, қабырғалар, жиһаз сүртіледі, барлық жабдықтар оның ішінде санитарлық- техникалық та шаңнан және шаштардан тазартылады.Жайлардағы ауалар орналасқан орындары бойынша төбелік, қабырғалық, ал құрылымы бойынша ашық (клиенттер жоқ кезде қолданылады), жабық (адамдар болған кезде қолданылуы мүмкін) және құрамдастырылған түрдегі бола алатын бактерецидті сәулелендіргіштің көмегімен зарарсыздандырылады. Толық тазалау жұмыстары уақытында қабырғалар, еден, ернеуліктер, есіктер, жиһаз, аппараттардың, аспаптардың беттері жуылады және дезинфекциялайтын ерітіндімен сүртіледі. Санитарлық-техникалық жабдықтар бидай шүберекпен сүртіледі немесе осы мақсаттарда ұсынылатын басқа да дайын нысандар және ұнтақтар, пасталар, гельдер түріндегі тазалайтын құралдар немесе дезинфекциялайтын ерітінді жағылатын қылшақтармен тазаланады. Дезинфекциялау процесін жуумен үйлестіру үшін микробтарға қарсы ғана емес және де жуатын қасиеттері бар заттарды қолдану мақсатқа сай. Тазалау олардың қолданылуы бойынша нұсқаулықтарға сәйкес сақталынатын және даярланатын дезинфекциялайтын заттармен жүргізіледі. Алдын-алу дезинфекциясы үшін Ресейдің Денсаулық министрлігімен қолдануға рұқсат берілген заттар пайдаланылады. Толық тазалау жұмыстары кезінде тумбаларды оларға қонған шаштарды, шаңдарды алып тастау үшін міндетті түрде жылжыту, аспашамдарды, шамдарды, радиаторларды және жылыту құбырларын жуу; жуынатын шұңқыршаларды мұқият тазалау мен жуу керек. Қосалқы жайларда қиылған шаштарды және кір жабдықтарды салуға арналған күбілер жуылады, персоналдың жеке шкафшалары мен тумбалары да толық жинастырылады. Негізгі және көмекші жайларды, дәретханаларды тазалау үшін таңбаланатын жеке құрал-сайман бөлінеді. Жинастыру аяқталғаннан соң құрал-сайман жуатын және дезинфекциялайтын заттармен өңделеді, одан соң кептіріледі. Оны арнайы оқшауланған орындарда сақтайды. Егер шаштараздарда қырықаяқтар немесе кеміргіштер анықталса, кейінгі қалдырмай, қызметтің осы түріне құқығы бар арнайы ұйымдармен орындалатын дәрілеу немесе құртуды жүргізу қажет. Дәрілеу мен құрту бойынша алдын-алу шараларын жүргізу күні, қолданылатын заттардың атауы мен мөлшері есепке алу құжаттамасында тіркеледі.

2.Жабдықтарды қолдануКлиенттерге шаштараздарда қызмет көрсету үшін жабдықтардың келесі түрлері: үй көйлектер, майлықтар, орамалдар қолданылады. Жабдықтар тек таза болуы тиіс. Бұрын пайдаланылған жабдықтар қиылған шаштармен, терінің қабыршақтарымен, шаңмен, ауруға шалдықтыратын кіші ағзалармен ластанған, сондықтан індеттің таралу құралы бола алады. Шаштараздардағы жабдықтардың қоры оны әрбір келуші үшін оның жеке қолданылуын қамтамасыз ете алатын мөлшерде болуы тиіс. Үнемдеушілік, қолайлылық пен инфекциялық қауіпсіздік мақсатында бір реттік бас киімдерді, жамылғыларды, жаймаларды, майлықтарды қолдану ұсынылады.Таза киімдер қосалқы үй-жайда арнайы тағайындалған шкафтарда немесе таза киім-кешектерге арналған қоймаларда сақталуы тиіс. Шебердің жұмыс орнында ол түнгі сөреде сақталады. Таза және кір киімдерді бірге сақтауға қатаң тыйым салынады, себебі бұл жұқпалы аурулардың таралуына ықпал етеді.Қолданылған киім-кешектер қосалқы үй-жайда жабылатын қақпақшалары бар бактарда сақталады. Кірді жуу үшін жіберместен бұрын, ол кептіріліп, жабысып қалған шаштан тазартылады. Қолданылған ким-кешекті жуу кір жуатын орындарда міндетті түрде қайнау және кейіннен үтіктеу арқылы арнайы технологияны қолданып жүргізілуі керек, бұл кірді тиімді түрде залалсыздандыруды кепіл етеді Ыстық және суық суы келтірілген және мини-кір жуғыш арнайы жабдығы бар арнайы бөлінген бөлмесі болған кезде, қолданылған киімдерді тікелей шаштаразда жууды ұйымдастыруға рұқсат етіледі.. Мини-кір жуғышта қолданылған кірді жууды залалсыздандыруды қамтамасыз ететін режимде жасау керек.

3.Жұмыс құралдарыШаштаразда қолданылатын құралдар ауру тудыратын микроағзаларды жұқтыру құралы болуы мүмкін. Бұл аурудың пайда болуына әкелуі мүмкін, себебі құрал-саймандар клиенттердің және шебердің шаштарына, тырнақтарына және терілеріне тікелей байланысады. Сондықтан құралдарды мұқият дезинфекциялау керек. Жұмыс кезінде тері тұтастығын бұзуы мүмкін құралдары дәрілеп тазаланады (2.4 § қараныз).Шаштараз, маникюр және педикюр залдарында бір клиентке қызмет көрсетудің типтік құралдарының минималды жиынтығы болуы керек. Бір жұмыс орнында кем дегенде үш жиынтық болуы тиіс. Клиенттерге тек қана өңделген және жұмысқа дайындалған құралдарымен қызмет көрсетуге рұқсат етіледі.Шаштараздағы жабдықтар мен құралдар түрлі мақсаттарға ие, сондықтан оларды өңдеу дәрежесі әртүрлі.Қысқыштар мен бигудилер шаштан механикалық түрде тазаланады, ауысым кезінде мерзімді жылы сумен жуғыш затпен жуылады; шаш торлары, химиялық бұйралауға арналған қалпақтар, мелированиеге арналған телпектер әрбір пайдаланудан кейін тазартқыш құрал мен ағынды сумен жуылады.Шашты кесуге арналған тарақтар, қайшылар ағынды сумен жуылып, белгіленген тәртіпте тіркелген және пайдалану нұсқаулығы бар дезинфекциялаушы заттардың немесе бактерицидтік сәуле таратушының ерітіндісінде дезинфекцияланады.Әрбір клиенттен кейін маникюр мен педикюрға арналған шағын ванналар ыстық су мен жуғыш затпен мұқият жуылып, дезинфекциялық ерітіндімен өңделуі керек. Электрлік ұстарадан алынатын пышақтары 70 пайыздық этил спиртімен суланған тампондармен екі рет сүртіледі. 15 минут аралығын қадағалайды.Вирустық гепатит, АИТВ инфекциясы, туберкулез, сондай-ақ басқа да жұқпалы және паразиттік аурулардың таралуын болдырмау үшін жұмыс құралдарын дезинфекциялау осы инфекциялардың қоздырғыштары үшін тиімді режимдерге сәйкес жүзеге асырылады.Тері зақымдауы мүмкін манипуляция үшін пайдаланылатын құралдар (маникюр, педикюр, тырнақты өсіру және т.б.) әрбір клиенттен кейін дезинфекцияланады, зарарсыздандыру алдында тазаланып, зарарсыздандырылады. Құралдардың зарарсыздандыру әдісін таңдау өңделтін өнімдерінің ерекшеліктеріне байланысты болады. Өңдеу медициналық құрылғылардың дезинфекциялау, зарарсыздандыру алдындағы тазалау және зарарсыздандыру бойынша нұсқауларға сәйкес жүзеге асырылады. Шаштараздарда бір рет қолданылатын құралдарды пайдалану ұсынылады.Жұмысқа дайындалған құрал-жабдықтар мен бұйымдар таза жабылатын ыдыстарда, стерильді құрал-жабдықтар мен бұйымдар (дәке майлықтары, мақта шарлары) олардың залалсыздандырулары өткізілген қаптамада сақталулары тиіс. Маникюрге және педикюрға арналған стерильді құралдар металды шағын ванналарда, ал жұмыстан тыс уақытта – арнайы футлярларда сақталады. Жұмыс орнында дайындалған құралдарды сақтау үшін бактерицидтік ультра күлгін сәулеленулерді қолдану рұқсат етіледі.Жұмыста тек өңделген құралдарды пайдалану шеберге түрлі жұқпалы аурулардан өзін және клиенттерін құтқаруға көмектеседі.

ШАШТАРАЗДАРДАҒЫ ЖҰМЫС КЕЗІНДЕГІ ГИГИЕНА ЕРЕЖЕЛЕРІ

1. Еңбек гигиенасыШаштараз қызметкерлерінің еңбек қызметі денсаулық пен өмір үшін қауіпсіз болатын жағдайларда жүзеге асырылуға тиіс. Санитарлық-гигиеналық номаларын сақтау және қызметкерлер үшін қолайлы еңбек жағдайларын жасау еңбекке деген жоғары қабілеттілікті және жұмыс сапасын, сондай-ақ аурудың төмен деңгейін қамтамасыз етеді.Шаштараз қызметкерлерінің санитарлық-гигиеналық нормаларын сақтауШебер шаштаразда жұмыс істеген кезде ұзақ уақыт түрегеп жүреді, түрлі химиялық заттармен (дезинфекциялаушы құралдар, бояулар, лактар ​​және басқа да парфюмерлі заттары) байланыста болады, тұрақты түрде бөлмеде болады, ультракүлгін сәулелерінің жоқтығына сыналады және т.б. Әкімшілік қызметкерлерге қолайсыз өндірістік факторлардың ықпалына жол бермейтін жағдайларды қамтамасыз етуі тиіс. Бұл үшін, оңтайлы жобалау мен жабдықтауды қарастыру қажет, микроклиматқа, сумен жабдықтау және канализация жүйелеріне эргономикалық, эстетикалық және санитарлық-эпидемиологиялық талаптарды сақтау керек.Шаштараз қызметкерлері біркелкі арнайы киіммен және жеке қорғаныс құралдарымен қамтамасыз етілуі керек. Жұмыс киімінің пішіні әртүрлі болуы мүмкін, бірақ бұл киім өзінің киімін жауып тұрғаны дұрыс, себебі жұмыс кезінде ол ластануы мүмкін. Жұмыс киімдерін ластануына қарай аптасына кемінде 2 рет алмастыру керек. Жуу үшін, ол кір жуатын жерге жіберіледі. Жұмыс киімдерін үйде жуу ұсынылмайды, өйткені шебер киіммен бірге үйіне инфекция әкеліп, отбасы мүшелерін жұқтыруы мүмкін. Сонымен қатар, кір киімде жұмыс істеу жұқпалы аурулардың таралуына әкелуі мүмкін.Жұмыс формасы мен жеке киім жеке шкафтардың әр түрлі бөлімдерінде сақталуы керек. Оларды бірге сақтауға жол берілмейді, себебі бұл жеке киімнің ластануына әкеледі.Әртүрлі электр машиналарымен жұмыс істеген кезде жергілікті локалды діріл мен шу пайда болады. Шеберге олардың қолайсыз әсер етулерін жою үшін осы ауытқулардың деңгейі белгіленген гигиеналық нормалардан аспауын қамтамасыз ету қажет.Шаштараз қызметкерлері үшін еңбек заңнамасына сәйкес түскі үзіліс белгіленген. Жұмыс күнінде шебер ұзақ уақыт бойы түрегеп жүредеі, сондықтан тамыр ауруларын болдырмау үшін бірінші және екінші ауысымдардың ортасында 10 минуттық үзіліс жасау ұсынылады.Кәсіби қызметінің арқасында шаштараз қызметкері үнемі дезинфекциялау құралдарымен байланысады. Терінің, көздің, жоғарғы тыныс жолдарының кәсіптік ауруларын болдырмау мақсатында пайдалануға дайын гигиеналық, препаративті формаларда тек қана қауіпі аз, ұшпайтын, шаңдатпайтын дезинфекциялау құралдарын падалану ұсынылады. Сондай-ақ бұл үшңн мыналар ұсынылады:■жұмыс дезинфекциялау ерітінділерін жасанды немесе табиғи ағынды-сорғылы желдетуі бар мамандандырылған бөлмелерде орталықтандырып дайындау; ■құрғақ дезинфекциялау құралдарын суды біртіндеп қосатын арнайы ыдыстарға салу; ■шағын қалталаудағы бастапқы дезинфекциялау құралдарын максималды пайдалану;■дезинфекциялаушы жұмыс ерітінділері бар ыдыстарды сықап жабу;■олармен жұмыс істеуді жеке қорғаныс құралдарымен орындау: маска, резеңке қолғап және т.б.Жүкті әйелдер, емізетін аналар мен 18 жасқа дейінгі тұлғаларға дезинфекциялайтын құралдармен жұмыс істеуге рұқсат етілмейді. Одан басқа, жүктілік анықталған күннен әйелдерге шашты химилық бұйралау және шашты бояу бойынша жұмыстарды орындау ұсынылмайды.Медициналық тексеруШаштаразға жұмысқа орналасу кезінде маман медициналық тексеруден өтуі керек, оның мақсаты науқастар мен бактериялық тасымалдаушыларға жұмыс істеуге рұқсат бермеу, сондай-ақ осы өндіріс жағдайында жұмыс істеуге қарсы көрсетімі бар ауруларды анықтау. Медициналық тексерулер кәсіптік аурулардың пайда болуына, сондай-ақ шаштараз қызметкерлері арасында жұқпалы аурулардың таралу ықтималдығына жол бермейді.Жұмысқа түсетін барлық тұлғалар терапевт, дерматовенеролог, флюорография, зертханалық зерттеулері (мерезге, гонореяға және т.б. қан талдауы) тексерулерін қосатын алдын ала медициналық тексеруден өтуі тиіс.Содан кейін, персонал мерзімді түрде терапевт тексеруін (жылына бір рет), дерматовенерологтың тексеруін (жылына 2 рет) және басқа мамандарға баруды (5-қосымша) қамтитын профилактикалық медициналық тексеруден өтеді.Әрбір қызметкерге белгіленген үлгідегі жеке медициналық кітапша басталады, оған тексерулердің, зертханалық зерттеулер және гигиеналық аттестацияның нәтижелері енгізіледі. Мерзімді медициналық тексерудің негізгі мақсаты - кәсіби аурулардың алғашқы белгілерін анықтау, жұқпалы аурулардың пайда болуын және таралуын болдырмау. Мерзімдік медициналық тексеруді жүргізген кезде еңбекке кіру рұқсаты туралы мәселе әр қызметкер үшін еңбек жағдайларын, жасын, қызмет өтілін, ағзаның жалпы жай-күйін ескере отырып жеке шешілуге ​​тиіс. Парфюмерлік және косметикалық құралдарға аллергиялық реакциялары анықталған жұмысшылар аллергологтың диспансерлік бақылауына алынады.Қызметкерлерінің медициналық тексерулерден өтуін шаштараз әкімшілігі бақылайды.Шаштараздың барлық жұмысшылары санитария саласында белгілі бір білімге ие болуы керек. Жұмыс барысында санитария және гигиена ережелерін ұстану клиенттер мен қызметкерлерді жұқтыру қаупін болдырмайды. Жұмысқа түсушілер санитарлық минимум бойынша емтихан тапсырулары тиіс, оның бағдарламасында жұқпалы аурулар, олардың алдын алу, шаштараздағы санитарлық режим, жеке гигиена, құрал-саймандарға арналған санитарлық-гигиеналық талаптар, киім-кешектер және т.б. туралы мәліметтер бар.Барлық қызметкерлердің санитарлық-гигиеналық талаптарын орындаулары, жеке гигиенаны сақтаулары шаштараздар арқылы жұқпалы аурулардың таралуының алдын-алуын ықпал етеді.

2.Жеке гигиенаШаштараз жұмысшылары жеке гигиена ережелерін, яғни өндірісте және үйде, денсаулықты сақтау үшін оңтайлы жағдайларды қамтамасыз ететін мінез-құлықтың гигиеналық ережелерін қатаң сақтауға міндетті. Жеке гигиена бір шаралар комплексінен тұрады.Құралдарға, жабдықтарға, клиенттің терісі мен шаштарына қолын тигізген кезде, шаштараз жұмысшысы жеке гигиена ережелерін сақтамаған болса, инфекция таратушысы болып келуі мүмкін. Тазалық - жұмыс орнында белгілі бір санитарлық режимді сақтауға қажетті келушілерге қызмет көрсету мәдениетінің міндетті шарты.Жеке гигиенаның маңызды талаптарының бірі дененің және қолдың терісін таза ұстау болып табылады. Таза сау тері микробтардың ағзаға енуіне кедергі етеді.Адамның өмір сүру тіршілігінде оның терісінің бетінде шелі майы, тер, өлі эпителий, шаң жиналады. Осының бәрі теріні ластайды, қалыпты газ айырбастауды, шелі майының, тердің бөлінуіне кедергі келтіреді. Ыдыраған кезде кір қышытады, бұл тырналауларғы әкелу мүмкін. Мұндай микро жарақаттар оңай инфекцияланады, нәтижесінде ірінді, вирустық және басқа тері аурулары пайда болады.Әсіресе мұқият күтім қолдарға қажет. Олар әрбір клиентпен жұмыс істей бастағанға дейін және оны аяқтағаннан кейін, тамақ ішу алдында, дәретханаға барғаннан кейін және т.б. кездерде жуылады. Қолды жуғаннан кейін таза орамалмен немесе жеке майлықмен сүртеді. Ең гигиеналық - электрлік сүлгі болып келеді. Қолдардың жиі жуылуына байланысты терінің құрғауы болмас үшін және оның үстіне сызаттар пайда болмас үшін, қолдарды креммен майлау керек.Химиялық бұйралау, бояу немесе шашты түссіздендіру кезде шаштараз резеңке қолғап киуі керек.Тырнақтардың астындағы терінің тазалығы өте маңызды, өйткені ең көп кір, микробтар және т.б. дап сол жерлерде жиналып қалады. Тырнақты жиі жуу қажет, мезгіл-мезгіл қысқартып, тырнақ астындағы жерді мұқият тазалап отыру керек.Ауыз қуысының күтімі ерекше маңызды. Тістердің арасында жиналатын тамақ қалдықтары, микроорганизмдердің әсерінен ыдыраяды және ауыз қуысын ластайды, бұл кезде жағымсыз иіс пайда болады. Ауыз қуысын күн сайын күту қажет. Тістерді таңертең және кешке тазалап, әр тамақтан кейін ауызды шайып отыру ұсынылады. Бұл тіс етін нығайтады, тісжегісінің дамуына кедергі келтіреді және ауыз қуысынан шығатын жағымсыз иісті жояды.Ішкі киімдер мен киімді таза ұстау да өте маңызды. Ішкі киім денені температураның өзгеруінен, механикалық тітіркендіргіштерден қорғайды, ыдырау кезінде жағымсыз иіс шығаратын терінің бөлінулерін сіңіреді, сондықтан оны үнемі алмастыру қажет.Жұмыс киімдеріне және аяқ киімге ерекше талаптар қойылады. Қызметкерде, әдетте, жеңіл жуылатын маталардан тігілген кем дегенде екі арнайы киім жиынтығы болуы керек. Жұмыс киімдер жеке шкафтарда жеке киімдерден бөлек сақталуы тиіс. Бұл киіммен шаштараз бөлмесінен тыс шығуға рұқсат етілмейді. Арнайы киім таза болуы және ластанғанына қарай алмастырылуы керек. Бүгінгі күні мамандандырылған дүкендерде арнайы киімдерге қойылатын санитарлық және гигиеналық талаптарын ескеретін шаштараз жұмысшыларына арналған кәсіби киімдердің үлкен ассортименті бар.Шебер-шаштараз ұзақ уақыт бойы түрегеп жүреді, сондықтан аяқ киімге ерекше назар аудару қажет. Ол жеңіл, ыңғайлы, аяқ өлшеміне сай, тайғамайтын және жақсы өнделетін болуы тиіс. Өкшелер қызып немесе терлемес үшін, табиғи материалдардан жасалған аяқ киімді пайдалану дұрыс. Жұмыста биік өкшелі аяқ киім киюге кеңес берілмейді: мұндай аяқ киімде ұзақ уақыт түрегеп жүру қан айналымының бұзулуына, нәтижесінде аяқ тамырларының варикозды кеңейтулеріне әкеледі. Ұзақ уақыт өкшесіз аяқ киімді кию майтабандылықтың дамуына әкелуі мүмкін. Сондықтан, 4 - 5 см биіктіктегі өкшесі бар аяқ-киімді қолдану ұсынылады.Шаштараз персоналының жеке гигиенасының сақталуы тек қана жеке мәселе еместігін есте сақтау қажет, өйткені епсіз жұмысшы клиенттерге қызмет көрсету кезінде аурулардың тасымалдаушысы бола алады. Сонымен қатар, ұқыпты және күтінген шебер өзінің сыртқы келбетімен көп клиенттерді тартады және алпы жұмыс ортасына эстетикалық әсер етеді.

3.Шебердің жұмыс орынының және қызметтерінің гигиенасыЖұмыс орнын тазалық пен тәртіпте ұстау – шебер жұмысының қажетті шарты болып келеді. Бұл клиенттерге қызмет көрсету қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.Жұмысқа кіріспес бұрын, шебер өзін жұмыс орнын дайындайды. Туалет тумбочкалары мен маникюр үстелдерінің үсті таза болуы керек. Олардың үстіне жұмысқа қажетті құралдар мен керек-жарақтарды, парфюмерлі, қан тоқтатқыш және басқа да құралдарды қояды.Шеберлер жұмыс процесінде жиі пайдаланатын құралдар оң жақта, шеберге жақынырақ қойылады. Жұмыс барысында шебер мүлдем пайдаланбайтын заттар жұмыс үстелінде болмауы керек. Осылайша, жұмыста неғұрлым жиі пайдаланыланатын зат, шеберге соғұрлым жақын болуы тиіс. Бұл шаштаразға қозғалыстардың санын азайтуға мүмкіндік береді, демек, оның шаршағанын азаяды.Шаштараздық қызмет көрсету көптеген құралдарды пайдалануымен байланысты. Перманентке, химиялық бұйралауға арналған заттар оңай жууға болатын және дезинфекциялық ерітінділермен өңделетін ыдыстарда сақталуы керек. Осы мақсатта эмальды шағын ванналарды, пластмассалы, полихлорвинилді жәшіктерді және т.б. қолданады. Аталған заттар матадан, қағаздан және басқа да дұрыс өңделмейтін материалдардан жасалған қапшықтарда сақталмауы керек.Ауысымның басында алынған таза киім тумбочкаға салынады. Кір киім қызмет көрсетілуден кейін-ақ қосалқы үй-жайға кіргізіледі, тумбочкада оын сақтауға тыйым салынады. Шебер өзінің жеке заттарын тумбочкада немесе үстелде еш уақытта сақтамауы тиіс.Әрбір клиентке қызмет көрсетер алдында, шебер қолын сабынмен жуып, оларды таза орамалмен сүртеді. Процедура алдында клиенттің үстіне таза пеньюар жабылады, оның астына міндетті түрде бір рет қолданылатын майлықтар, қыстырма жағалар немесе сүлгілер қолданылады. Ауысымның соңында ппеньюар жуғыш затты қолданып, ағынды су астында жуылады. Қиылған шашты мойын мен беттен алып тастау үшін тек таза мақта немесе сүлгілер қолданылуы тиіс. Бұл мақсаттар үшін қылшақтарды қолдануға тыйым салынады, өйткені әр қолданғаннан кейін оларды өңдеу қиын.Әрбір клиентке қызмет көрсету аяқталғаннан кейін, қиылған шаштар қылшақпен тікелей кресло маңынан жабық қоқыс қалаққа жиналып, содан кейін жабылатын герметикалық ыдысқа салынады.Маникюр жасаған кезде әрбір клиент үшін біржолғы сүлгілер қолданылады.Педикюр жасау алдында клиенттің аяғы астына салынатын жастықты біржолғы сүлгімен жабады, және келесі клиентті қабылдау алдында жастықтың клеенкалық тысын дезинфекциялық ерітіндіге малынған шүберекпен сүртеді. Өз жұмысында шебер құралдардың дұрыс дезинфекциялауына және залалсыздандыруына үлкен мән береді, себебі тек қана өнделген құралдарды пайдалану шаштаразда инфекцияның таралуының алдын алады.Жұмысқа кіріспес бұрын шаштараз клиенттің бет терісін, басын, маникюр шебері – қолдардың терісін, тырнақтарын, педикюр шебері – аяқтың терісі мен тырнақтарын мұқият тексеруі керек. Терінің (бөртпе, қабыршақтанулар, дақтар), тырнақтың, шаштың өзгерулері бар келушілерге аурудың жұқпалы емес екендігі туралы медициналық анықтама ұсынылғанда ғана қызмет көрсетіледі.Педикулоздан зардап шеккен клиенттерге қызмет көрсетуге тыйым салынады. Егер жұмыс барысында бит бар екендігі анықталса, кесілген шаштар жиналып, шелекте жағылады.Басты жууБасты жуу келесі мақсаттармен орындалады: гигиеналық - тері мен шаштың бетіндегі кірді кетіру; деформациялық - алдыңғы сәндеген шаш іздерін жою; дайындық - шаштың сыртқы қабатталған қабатын жұмсартуға арналған.Шаштараздарда шаш екі тәсілмен жуылады - басты алға қарай енкейту немесе басты артқа қарай шалқайту. Екінші әдісті қолданған кезде арнайы құрылғы - «қанат» немесе құысы бар раковина қолданылады. Қанат немесе раковинаның құысы оған клиенттің мойнын мықтап қысуға мүмкіндік береді, бұл оның киіміне су немесе шашты өндеуге арналған қосылыстар тиіп кетпеуі үшін маңызды. Қазіргі таңда бұл әдіс жиі қолданылады.Басты алға енкейтіп жуу кезінде арнайы құрылғылар қажет емес - клиент басын раковина үстіне енкейтеді. Бұл әдіс ерлер залдарында немесе басты артқа шалқайтып жууға арналған арнайы құралдары жоқ шаштараздарда жиі қолданылады.Басты жууға кіріспес бұрын, «қанатты» немесе раковинаны мұқият жуып, шаштың түріне сәйкес келетін сусабын дайындау керек. Клиенттің иығын пеньюармен жабады, оның астына міндетті түрде біржолғы қыстырма жағаларды немесе жеке сүлгілерді салады, ал үстінен орамалды жабады.Алдын ала клиенттің шашын тарайды, бұл сусабынның шаш ұзындығы бойынша және бас терісіне біркелкі таралуын қамтамасыз етеді және жуудан кейін шаштың тарылуын жеңілдетеді. Шаш ылғалды жақсы сіңіреді, бұл кезде олар бөртеді, кутикула жұмсарады, сондықтан дымқыл шаш әлсіздеу және оларды темір тарақтарды қолданбай абайлап тараған жөн.Басты жылы судың ағымы астында жуады, оның температурасы мөлшерімен 40° C болуы керек. Судың киімге тиіп қалмауы үшін, клиент мойынын раковинаның немесе «қанатының» құысына тығыз басу керек. Басты раковина үстіне енкейту бірінші тәсіл бойынша жуу кезінде, бетті жеке майлықпен жабады. Шашты сулайды содан кейін, саусақтармен айналмалы қозғалыстарымен бүкіл басқа біркелкі тарата отырып сусабын жағады. Содан кейін шашты сумен шаяды. Бірақ егер шаш өте кір болса, жуғыш құрамы екі рет қолданылады. Басты жуып біткеннен кейін артық суды ағызу үшін шашты қолмен қысады, содан кейін шашты кептіреді, белгілі бір шаш үлгісін жасайды, қияды, бояйды және т.б.Шашты қиюШашты алу шаштараздағы ең таралған жұмыс түрі болып есептеледі. Оның сапасынан шаштың сыртқы келбеті және оның төзімділігі байланысты.Шебер-шаштараз жұмыс орны жұмысқа алдын-ала дайындалуы керек. Қызмет көрсетпес бұрын, шебер қолын жуады, клиентті пеньюармен жабады, оның астына міндетті түрде біржолғы жағаларды немесе жеке сүлгілерді салады. Жұмыста тек залалсыздандырылған құралдар пайдаланылады.Қиылған шаш клиенттің мойыны мен бетінен таза жеке сүлгімен немесе мақтамен алынады. Бұл мақсаттар үшін қылшақтарды қолдануға немесе үрлеуге тыйым салынады. Қиылған шаштар тікелей жұмыс кресло маңынан жабық қоқыс қалаққа жиналады және қоқысқа арналған полиэтиленді қапшыққа немесе крафт қағазынан жасалған қапшықтарға салынады. Ауа мен еденді ластамас үшін, шашты бүкіл жұмыс залы бойынша сыпыруға тыйым салынады.Жұмыс аяқталғаннан кейін, шебер қолын жуады.Шашты бояуШаш түсін өзгерту үшін бояғыштарды қолдану туралы көне заманнан бері белгілі. Уақыт өте келе шашты бояудың жолдары мен құралдары өзгерді және жетілдірілді. Бұрын бояу үшін тек қана табиғи бояғыштар қолданатын, олардың ең тараған түрлері қына, басма, жаңғақ қабыршығы болатын, алайда өнеркәсіп дами келе олар химиялық бояғыштарға жол берді. Қазіргі замандағы шаштаразда бояғыш құралдарының үлкен жиынтығы бар. Дұрыс емес қолданса олар өте қауіпті болуы мүмкін, сондықтан шебер химиялық заттармен жұмыс істеудің негізгі талаптарын білуі тиіс.Ондай талаптардың бірі тиісті сапа сертификаттарының болуы болып келеді. 1995 жылы елімізде Парфюмерлік-косметикалық өнімдерді сертификаттаудың бірыңғай ережелері қабылданды, яғни сұлулық салондары мен орталықтарында қолданылатын барлық препараттар қолданылатын өнімнің сапасы мен қауіпсіздігін куәландыратын ресейлік сертификатқа ие болуы тиіс; ол өндіруші сертификатының және аккредиттелген зертханалардың сынақ хаттамалары негізінде беріледі. Препараттар микробтық ластану, ауыр металдардың тұздары, уыттылықтың болуына тексеріледі. Осы хаттамалар негізінде өнім түріне гигиеналық сертификат және препарат партиясына сәйкестік сертификаты беріледі.Өнімнің сапасын куәландыратын құжаттың бар болуы, егер ол онымен жұмыс істеудің тиісті ережелерін сақтамаса, шеберді химиялық заттардың уытты әсерінен қорғамайды.Шашты бояу кезінде, шебер кейді қауіпсіз емес химиялық заттармен жұмыс істейді. Осыған байланысты шаштараз жалпы алмасымды желдетумен қамтамасыз етілуі тиіс. Осы мақсатта желдеткіштерді пайдалануға болмайды, себебі олар бөлменің айналасында сол бір ауаны қозғайды.Барлық құралдар жабық болуы керек, себебі олар буланып кетуі мүмкін.Пайдаланылатын препараттарда аннотация болуы керек, қаптамада ингредиенттер тізімі, өндіруші-фирманың атауы және мекен-жайы болуы тиіс.Жұмыс үстелі басында тамақтануға болмайды. Тамақтанар алдында қолды жуу керек.Санитарлық өндеу ережелерін дұрыс сақтаса және химиялық материалдарымен тиісті түрде қолданса салонда қауіпсіз жұмысты кепіл етуге болады.Химиялық қосылыстардың қолданылуымен байланысты басқа операциялар сияқты, шашты бояған кезде, әртүрлі адамдардың терісі осы немесе басқа препараттарға бірдей сезіне бермейтінін есте сақтау қажет. Тіпті бір адамның терісінің әртүрлі препараттарға реакциясы өзгеріп тұруы мүмкін. Терінің жоғары сезімталдық кездерінде клиенттерге бояудан және химиялық қосылыстармен байланысты басқа да әрекеттерден бас тартуға ұсыну қажет. Сондықтан, өнімді шашқа жағуды бастамас бұрын, шебер осы құрамға терінің сезімталдығын тексеруі керек. Препараттың тамшысы құлақ жарғағының артындағы терісіне немесе шынтақ бүгігінің аймағына жағылады. 8-10 минуттан кейін құрамды жууға болады. Клиентте терінің қызаруы немесе басқа да ауру көріністердің болмауы құрамның дұрыс таңдалғанын көрсетеді. Теріні сезімталдыққа тексерумен қатар, шаштың жай-күйі де бағаланады.Бояғыш құралды жақпас бұрын, клиенттің мойнын біржолғы немесе жеке майлықпен орайды, клиентті пеньюармен жауып, оның үстіне иығына таза орамалды салады. Содан кейін шебер клиенттің басын жуады. Егер белгілі бір бояғыш түрдегі шашты бояу технологиясы басты жууды қажет етпесе, бұл қадам орындалмайды.Шашты бояу кезінде, шаштараз-шебер резеңке қолғап киюі керек.Бояу шашқа әрбір келушіден кейін аумастырылатын тампонмен немесе қылшақпен жағылады, бұл қылшақ біржолғы болуы немесе дезинфицирленген ерітіндісінде өнделген болуы керек. Терінің боялуын болдырмау үшін, кремді шаш өсу сызығымен жағуға болады.Шаштағы бояу қажетті уақыттан кейін ағынды сумен жуыладыБояудан кейін шашқа шипамай жағылады, содан кейін шаш үлгісін жасайды. Шашты бұйралауШашты бұйралаудың бірнеше әдісі бар: химиялық, перманентті және т.б.Химиялық бұйралау кезде, осы мақсаттарға арналған арнайы құрамдарға кіретін түрлі химиялық заттар шашқа әсер етеді. Бұл заттар жұмыс кезінде ауаға шығуы мүмкін, және де ол шебердің және клиенттің тыныс алу жүйелеріне, сондай-ақ шебердің қол терісіне әсер тигізуі мүмкін. Сондықтан, бұл процедураны бөлек бөлмеде немесе ауа тартқыш желдетулері бар бөлмеде орындау қажет.Химиялық бұйралауды орындау үшін арнайы құралдар мен керек-жарақтар қажет: пластмассалық немесе басқа кез келген металл емес доғал тістері бар тарақ, құрамдар үшін фарфор немесе эмаль тостаған, ағаш немесе пластмассадан жасалған шілтер тоқитын шилер, құрамды жағуға арналған ысқыш, жылытатын қалпақ, резеңке қолғаптар, т.б. Барлық құралдарды өңделуі қажет.Әрбір клиенттен кейін шашты химиялық құраммен ылғалдандыруға арналған тампондар ауыстырылуы керек. Құрам тостағанға құйылады, бір бұйралауға жететіндей есептелуі керек, тостағанның өзі әр-бір қолданудан кейін дұрыстап жуылып отырылуы керек.Химиялық құрамдарды қолданған кезде сақтық шараларын сақтау керек. Бұйралау алдында шебер клиенттінң бас терісін және шашын зерттейді, тері аурулары, жаралар, сызаттар, тырналған іздер және басқа да зақымдану белгілерін анықтайды. Егер ондайлар бар болса, онда химиялық бұйралауды жасамаған жөн, себебі құрам теріні тітіркендіреді және жараның емделуіне жол бермейді немесе тері ауруларының өршуіне әкеледі. Шашты тексергенде олардың жағдайына назар аудару қажет. Егер бұрын шашты қатты түссіздендірілген немесе басқа кез келген бояумен бояған болса, онда олар үзілуге тексеріледі: егер шаш құрғақ күйде өте сынғыш болса, онда бұйралауға болмайды.Осы химиялық затқа терінің сезімталдығын тексеру үшін сынама өткізу қажет. Бұл үшін құлақтың артындағы немесе шынтақтың аймағындағы терісіне препараттың бір тамшысын тамызу керек, 8-10 минуттан кейін терінің реакциясын көре алуға болады. Егер тітіркену болса, онда бұйралаудан бас тарту керек.Химиялық бұйралау алдында, келушінің иығы бір жолғы немесе жеке майлықпен жабылады, оны мойынға тығыз бекітіп, содан кейін пеньюар, үстіне таза орамал жабыады. Қажет болса, химиялық бұйралау алдында бас жуылады. Әрі қарай химиялық бұйралау жасалады, ол химиялық компоненттерді реті бойынша жағудан тұрады,. Қолдың терісіне зақым келтірмеу үшін шебер резеңке қолғап киюі керек.Перманентті бұйралау кезінде химиялық реактивтер қыздырумен біріктіліп шашқа әсерін тигізеді. Химиялық заттармен жұмыс істеу кезінде сақтық шараларын сақтау қажет. Бас терісінің күйіп қалуын болдырмау үшін терінің күйгенін сезген жерлеріне қапсырмалар астына мақтаны салып қою ұсынылады. Тұрақты толқыны орындай отырып, химиялық толқынмен бірдей санитарлық талаптарға сай болыңыз.МаникюрМаникюр шеберінің жұмыс орны клиентті қабылдау үшін алдын-ала дайындалуы керек. Шебер тек жұмыс үстелінде қолданылатын қарапайым жүйеде орналастырылған өңдеу құралын ғана пайдаланады. Дисплей тақтасын оңға орналастыру ұсынылады. Бұл шебердің жұмысын жеңілдетеді, қажетсіз қозғалыстардың санын азайтады.Маникюр жасау кезінде кесу мүмкін, сондықтан үстелге қан тоқтату құралдары болуы тиіс.Маникюр үстелінің сыртқы панелі келушілерге қызмет көрсетуден кейінгі әр-кездерде дезинфекциялаушы ерітіндісімен сүртілуі керек. Әрбір клиентке маникюр жасаған кезде біржолғы сүлгі қолданылады.Процедураны бастамас бұрын, шебер қолдарын жуып, оларды спиртпен немесе қолды өңдеуге арналған фирмалық құралмен дезинфекциялайды.Маникюр басталмас бұрын, шебер жарақаттардың, жаралардың, мерездердің және басқа да тері ауруларының белгілері болуын анықтау мақсатында клиенттің қолын тексеруі керек. Егер ондайлар бар болса, олардың пайда болу себебін анықтау қажет. Келушілердің қолдары инфекция көзі бола алатындығын есте сақтау қажет. Егер клиент терісінде жұқпалы аурулардың белгілері байқалса, ал тырнақтары зең ауруымен зақымдалса, оның қолдарымен жұмыс жасауға болмайды. Тері мен тырнақтардағы өзгерістері бар келушілерге аурудың жұқпалы емес екендігі туралы медициналық анықтаманы ұсынғанда ғана қызмет көрсетіледі.Кесу маникюрін орындаған кезде резеңке қолғаптарын қолдану ұсынылады.Процедураны аяқтаған соң, шебер үстелін жинайды, пайдаланылған материалды жабық қоқыс контейнеріне тастайды, құралдарды санитарлық өндеу мен дезинфекциялаудан өткізеді. Барлық құралдар жылы су мен жуғыш затпен жуылады, содан кейін таза сумен жуып, кептіріледі. Осыдан кейін заттар дезинфекциялаушы ерітіндіде немесе басқа әдіспен дезинфекцияланады, олардың кейбіреулері зарарсыздандырылады. Маникюр шағын ваннасы жылы су мен жуғыш затпен дұрыстап отырып жуылып, дезинфекциялық ерітіндімен өңделеді.Шебер қолдарын сабынмен жуып, таза орамалмен сүртеді.Маникюр үстелін әрдайым таза ұстау керек, ал оның үсті - әр клиентке қызмет еткеннен кейін тері мен тырнақтың қиықтарынан үнемі тазалау керек.ПедикюрПедикюры келушілерді тері ауруларымен және микоздармен жұқтырудан қорғау үшін барлық гигиеналық талаптарға сәйкес келетін арнайы бөлмеде орындалады.Жұмыс орны клиентті қабылдау үшін алдын ала дайындалғаны жөн (аяққа арналған таза шағын ванналары, өнделген құрал-саймандар, үстелде педикюрге қажеттілердің барлығы бар, , оның ішінде қан тоқтататын құралдар да).Процедура алдында шебер қолын жуып, оларды спиртпен немесе дезинфекциялау құралдарымен залалсыздандырады. Өкшелерді мацерациялау (жібіту) үшін таза ванналар ғана қолданылады. Аяқ астына салынатын жастықшаның алдын-ала дезинфекциялық ерітіндісімен сүртілетін клеенкалық тысы болуы тиіс. Жастықшаның үстіне жеке сүлгі жабылады.Шебер аяқтың терісін және тырнақтарын тексереді, егер бұл кезде зең ауруының белгілері немесе басқа жұқпалы аурулардың белгілері бар болса, процедура жасалмайды.Педикюр аяқталғаннан кейін қолданылған киім-кешектер қақпағы бар ыдысқа салынады, ал кір майлықтар, қиылған тырнақтар, тері қиықтары қоқысқа арналған жабық контейнерлерге лақтырылады. Педикюр шағын ваннасы әрбір клиенттен кейін дұрыстап жуылып, дезинфекциялық ерітіндісімен өңделеді. Жастықшаның беті дезинфекциялық ерітіндімен сүртіледі. Құралдар, олардың мақсаттарына қарай жуылады және дезинфекциялауға немесе зарарсыздандыруға жатады. Үстелдің үсті дезинфекцияланады. Шебер қолын жуады да құрғатып сүртеді, қажет болған жағдайда қолына крем жағады.

 ӨНДІРІСТІК БАҚЫЛАУШаштараздағы санитариялық-эпидемиологиялық режимнің мақсаттарын іске асыру үшін өндірістік бақылау бағдарламасы әзірленеді.Өндірістік бақылау мыналарды қамтиды:■ өндірістік бақылауды жүзеге асыру функциясы жүктелген кәсіпорынның лауазымды тұлғаларын тағайындау;■ қызметкерлердің уақтылы медициналық тексерулерден өтуді ұйымдастыру;■ шаштараз қызметкерлерін кәсіби гигиеналық даярлау және аттестаттауды ұйымдастыру;■ зертханаларды ұйымдастыру;■ сертификаттардың, санитарлық-эпидемиологиялық қорытындыларды, жеке медициналық кітапшалары және пайдаланылатын құралдардың, құрал-саймандар мен жабдықтардың, сондай-ақ ұсынылатын қызметтердің қауіпсіздігін растайтын басқа да құжаттардың болуына бақылау;■ ресми шығарылған санитарлық-эпидемиологиялық ережелер мен нормативтер, бақылау әдістері мен әдістемелік нұсқауларының әкімшілікте болуын бақылау; ■ санитарлық-профилактикалық талаптардың орындалуын бақылау, санитарлық ережелерді сақтау, анықталған бұзушылықтарды жоюға бағытталған іс-шараларды әзірлеу және іске асыруға бақылау.Өндірістік бақылау бағдарламасына нысанның санитарлық-эпидемиологиялық сипаттамаларын, кәсіптік қауіпті факторлардың болуын, адам денсаулығына әсер етуінің дәрежесін және мемлекеттік қадағалауды жүзеге асыру аясында Роспотребнадзор орталығы жүргізген алдындағы зертханалық жұмыстар нәтижелерін ескере отырып анықталатын сынаманы алу нүктесін және оның мерзімділігін көрсете отырып зертханалық сынақтар жоспары қосылған.Өндірістік бақылау бағдарламасын дайындау кезде клиенттің денсаулығына кері әсер етуі мүмкін ықтимал қауіпті факторларды анықтауға ерекше назар аудару қажет. Осы жоспардағы ең маңызды шаштараз залдарында, маникюр және педикюр бөлмелерінде жұмыс құралдарын өңдеудің сапасы болып табылады. Дұрыс емес және ұқыпсыз өңделген өнімдер инфекциялық және паразиттік аурулардың, оның ішінде ЖИТС және В вирустық гепатиті ауруларының қоздырғыштарының таратушысы болулары мүмкін. Зертханалық сынақтарды белгіленген тәртіпте аккредиттелген ұйымдар жүргізеді.Өндірістік бақылау жұмыс құралдары өнделуінің сапасына ғана емес, сондай-ақ микроклиматқа (температура, ылғалдылық, ауа ағынының жылдамдығы), жарықтандыру нормаларын сақтауға, жұмыс аймағындағы ауада зиянды химиялық заттардың болуына, ауаның бактериялық ластануына, шаштараз бөлмесіндегі техногендік шу деңгейіне белгіленеді. Шаштаразды пайдалануға дейін санитарлық ережелер мен нормаларға сәйкес әкімшілікпен өндірістік бақылау жоспары ресімделеді - «Шаштараздар. Құрылғыға, жабдыққа және құрамға қойылатын санитарлық-эпидемиологиялық талаптары» СанЕжН 2.1.2.1199 - 03. Жоспар Роспотребнадзор орталығының бас дәрігерімен келісіп, шаштараз әкімшілігімен бекітіледі.Шаштаразды ашу санитарлық-эпидемиологиялық санитарлық ережелердің талаптарына сәйкестендіретін куәлікті алғаннан кейін жүзеге асырылады.Қызметкерлердің санитарлық-гигиеналық нормаларды сақтауын бақылау және шаштаразда санитарлық-профилактикалық іс-шараларды жүргізуді Роспотребнадзордың аймақтық органдары жүзеге асырады.Санитарлық-эпидемиологиялық станцияның дәрігері шаштараздың барлық жерлер3не сараптамасын жүйелі түрде жүргізіп отырады, сондай-ақ жұмысшылардың гигиеналық талаптарын қадағалайды.Сараптама нәтижелері санитарлық-эпидемиологиялық станцияда тіркелген шаштараз санитарлық журналында көрсетілген. Журналды өндірісті басқарудың уақтылы, толықтығы мен сенімділігіне жауапты әкімшілік сақтайды. Әкімшілік Роспотребнадзордың орталықтарына оның нәтижелері туралы ақпарат беруге міндетті (6-қосымшаны қараңыз).

 ДӘРІГЕРГЕ ДЕЙІНГІ АЛҒАШҚЫ КӨМЕКАуысу кезіндегі шаштараз жұмысшылары (персоналдың) шұғыл көмек көрсетуді қажет ететін төтенше жағдайлар болуы мүмкін: жаралар, сынықтар, тіліктер, қан кету, күйік, электр тоғының соғуы және т.б. Жоғарыда аталған жағдайлардың барлығында алғашқы дәрігерге дейінгі көмек көрсетуге және білікті медициналық көмекті шақыруға бағытталған шаралар қолданылуы тиіс.Шаштараз салондарының барлық қызметкерлері алғашқы көмек көрсету ережелерін білу керек; мекеме осыған қажетті құралдар жиынтығымен жабдықталуы керек.

1.УлануЖұмыс режимін бұзған жағдайда, сақтық шараларын сақтамаған жағдайда және төтенше жағдайларда қызметкерлерде жалпы және жергілікті улану белгілері пайда болуы мүмкін: көздің және тыныс алу жолдарының шырышты қабығының тітіркенуі, тері қабаттарын қызаруы.Егер дезинфекциялаушы қорғалмаған терілерге түссе, зарарланған аймақты таза сумен дереу жуу ұсынылады.Тыныс алу жолдары арқылы уланған кезде зардап шегушіні бөлмеден таза ауаға немесе жақсы желдетілетін бөлмеге алып кету керек. Ауыз және жұтқыншақты сумен шайып тастау керек. Кейбір жағдайларда жүрек, тыныштандырғыш, жөтелге қарсы препараттар, сондай-ақ оттегі ингаляциясына нан содасымен немесе боржомимен жылы сүттің қабылдануы көрсетілген. Қатты улану кезінде ауруханаға жатқызу керек.Кез-келген дәрі көзге түсіп кетсе, дереу су ағынымен немесе бірнеше минут бойы ас содасының 2% ерітіндісімен жуу керек. Егер көздің тітіркенсе, альбуцидтің 30% ерітіндісін, ауырсынса - 1-2% новокаин ерітіндісін тамызу керек.Хлорактивті препараттарының асқазанға түсетін болса, натрий гипосульфитінің 2% ерітіндісімен жуады және сүт, ас содасын, 1 стакан су үшін 1 - 2 ас қасық күкірт қышқылды магнезиясын ішеді.

2.КүйіктерКүйіктер — бұл әр түрлі: термиялық, химиялық және т.б факторлар әсерінің нәтижесінде адамның сырт-терісінің (сирек - шырышты қабық) зақымдануы. Зардап шегушінің ауыр күйі мен көңіл-күйдің бұзылуы көптеген факторлармен, оның ішінде зақымданудың аумағы мен тереңдігі, әсер ететін заттың температурасы мен оның әсер ету жалғастығы — маңызды факторлар болып табылады. Бет пен дененің зақымдануы организмде аяқтың күйген жері мен тереңдігіне теңесетін үлкен бұзылысқа әкеп соқтырады. Бұт пен жыныс мүшелерінің күйіп кетуі жиі шокпен жүреді. Әсіресе, тыныс алу жолдарының күйіп кетуі ауыр болып табылады.Беткейлік күйіктерде (дене бетінің 10% -нан жоғары), сондай-ақ терең зақымданулармен (терінің 5% -ы), зардап шегушінің денесінде күйік ауруы деп аталатын өзгерістер пайда болады.Термиялық күйіктер ыстық сұйықтық, бу, жалын, қыздыру құралдары және т.б. әсер етуі мүмкін.Зардап шегушіге алғашқы көмек күйіп қалу дәрежесіне және апат орын алған жағдайларға байланысты көрсетіледі. Ең алдымен термиялық фактордың әсерін тоқтату керек. Ол үшін отты өшіру немесе киімді шешу керек, ыстық судың немесе будың әсерін тоқтату, зардап шегушіні жарақаттану аймағынан алып кету керек. Жылытқыны суық сумен бірнеше минутқа өртенген жерлерге немесе полиэтилен пакетіндегі мұзды қою, ол тіндердің терең зақымдануына жол бермейді және ауырсынуды азайтады. Зақымдану алаңында новокаин немесе антисептикалық (мысалы, фуракилин) таңғышпен, ал суық мезгілде - құрғақ стерильді таңғышпен орайды.Жайылған күйіктер кезінде зардап шегушіні төсек жаймаға орайды. Теріде қалыптасқан қабыршақтарды ашуға, майлы негіздегі жақпа майларды қолдануға болмайды, себебі бұл процесті ауырлатады және ауруханада күйікті емдеуді қиындатады. Киімді, егер ол жабысып қалса, өте мұқият шешу керек, оны кесіп тастаған жөн болады.Егер зардап шегуші саналы әрі қобалжып жатса, оны тыныштандырып, жабу керек. Шөлді қандыру және сусыздандыру профилактикалары үшін ішке сілтілік-тұзды ерітінді (1 шай қасық кесек тұз, 1 литр су үшін 0,5 шай қасық ас содасы) беріледі. Алғашқы көмек көрсетіп болғаннан кейін, зардап шегушіні дәрігерге жібереді.Химиялық күйіктер күйдіретін әсері бар химиялық заттар әсерінен — қышқылдар, сілтілер, ауыр металдардың тұздарынан пайда болады.Тінге зақым келу химиялық заттармен жұмыс істегенде қауіпсіздік ережелерін сақтамау кезінде, мысалы, қолғапсыз жұмыс істегенде орын алады. Сыртқы химиялық күйік термиялық күйікке ұқсайды.Алғашқы көмек - химиялық заттардың әсерін дереу тоқтатудан турады. Осы мақсатта күйген жерді 30 минут бойы ағынды сумен жуады. Ерекшелігі - әкпен сөндірілмеген күйік болып табылады, бұл кезде сумен байланыс қарсы көрсетілген. Теріден қаншалықты химиялық агенттің ертерек және мұқият алып тастағанатын болса, соншалықты күйік жұқа болады.Қышқылмен күйгенде, зақымдану орны сілтілі ерітіндімен, көбінесе - ас содасымен жуылады. Сілтіден күйген кезде қышқылдар ерітіндісі: 1 пайыз сірке немесе 3 пайыз бор пайдаланылады. Термиялық күйік кезіндегідей алғашқы көмек көрсетілгеннен кейін, зардап шегуші дәрігерге жіберіледі.

3.Талып қалуТалма - бұл қызып кетуден, стресстен, ауырсынудан, қанды көруден және т.б. нәтижеден туындаған есті қысқа мерзімді жоғалту. Есті жоғалту көбінесе әлсіздік, талмаурау, бастың айналуы кезеңінен бұрын пайда болады. Талма беттің бозаруы, жүректің айнуы, құлақтарда шудың пайда болуы, көздің қарайлануы, суық термен жүреді. Талып қалған науқасты, көлденең, аяғы көтеріңкі, басы төмендетілген етіп жатқызады. Қатты киімдерді босатып, таза ауамен қамтамасыз ету керек. Науқастың бетін суық сумен жууып, оған мүсәтір спиртін иіскету керек. Талма бірнеше секундтан 5 минутқа дейін созылуы мүмкін. Науқас есін жиғаннан кейін, оның жағдайы қалыпқа келмейінше тынығуы тиіс. Өткізілген шаралардың әсері болмаған жағдайда шұғыл медициналық көмекке жүгіну қажет, қажет болған жағдайда жасанды тыныс жасау керек.

4.Электр тоғының соғуыЭлектрлік тоғының соғу себептері техникалық құралдардың және жабдықтардың жарамсыздығы, техникалық қауіпсіздік ережелерін сақтамау болып табылады.Шаштараздың жағдайында электр тогының соғуы жалаңаш сымдарға немесе электр жабдықтардың басқа бөліктеріне тиіп кетуінен пайда болуы мүмкін. Зақымданудың ауырлығы электр тогының күшіне, оның кернеуіне, әсер ету ұзақтығына, организм арқылы өту жолына, сондай-ақ зардап шеккен адамның бастапқы күйіне байланысты болады. Жеңіл тоқ соғу қорқыныш, талма, шаршағандық сезімі, қалжырағандықпен, бас айналумен жүреді. Одан ауыр жағдайларда бұлшықеттердің сілкілдеуі пайда болады, ал зардап шегушінің тоқ жіберетін заттан өз бетінше босатыла алмайды. Үлкен күштегі электр тогы тыныс алудың және жүректің белсенділігінің кенеттен тоқтатылуына әкелуі мүмкін. Зақымданған жерлерде «тоқ белгілері» деп аталатын - теріге некроздың ақшыл-сұр учаскелері, ісіну немесе жырымдалған жаралар, әртүрлі дәрежедегі көмірленуге дейінгі күйіктер пайда болады. Электр тогының соғуы кезінде алғашқы көмек электр энергиясының әрекетінен зардап шеккен адамның дереу босатылуы болып табылады: ажыратқышты өшіру немесе зардап шегушіні тоқ көзінен абайлап алып кету керек. Өзіңіздің қауіпсіздігіңізді әрдайым есте сақтау керек: резеңке қолғаптарды, етіктерді, галошты пайдалану; құрғақ таяқпен сымды тарту. Егер жарақат есті жоғалтумен жүрмесе және зардап шегуші жай қорқып қалса, онда оны тыныштандыру керек, кеуденің ауырсынуы кезінде валидол, валокордин беру керек. Есін жоғалтқан науқастарға дәрігерлер келгенге дейін «ауызды ауыз» типі бойынша жасанды тыныс беруді бастайды. Ол үшін зардап шегушінің шалқайған басын ұстап алып, терең тыныс алып, ерінін зардап шегушінің ерініне тығыз түрде қысып, зардап шегушінің аузына ауа жібереді. Оның мұрның жіберілген ауаның шығуын болдырмау үшін саусақпен қысу керек. Тыныс алудың тиімділігі зардап шегуші кеудесінің көтерілуімен, өкпенің ауамен толтырылғандығына байланысты тексеріледі. Дем шығару пассивті түрде жүзеге асады. Сосын жәрдем берущі қайтадан ауа жұтып зардап шегушінің өкпесіне жібереді. Жасанды тыныс алу табиғи тыныс алу қалпына қалпына келгенге дейін жалғасады.Күйген жерлер мен жараларға стерильді таңғыштар қойылады. Барлық жағдайларда электр тоғының соғуы, зардап шеккен адамның жағдайына қарамастан, дәрігердің тексеруі міндетті болып табылады. Бірнеше минут есін жоғалтқан зардап шегуші де ауруханаға жатқызылды.

5.ЖараларТравматические повреждения могут быть двух типов: с Жарақаттық жаралар екі түрлі болуы мүмкін: тері қабыршақтарының бұзылуы (жаралар, тіліктер және т.б.) және көрінбейтін бұзылыстар (соққы, созылу және т.б.).Шаштараздағы тіліктер жиі ұстаралар, қайшылар, маникюр және педикюр құралдарын абайлап қолданбағаннан пайда болады. Тілім кезінде жұмысты тоқтатып, жараны йодтың спирттік тұнбасы арқылы емдеп, инфекцияны болдырмау үшін стерильді таңғышпен орау керек. Егер жарақат қатты ластанған болса, мысалы, тазалау кезінде сутектік тотығымен сүртіледі, ал қоршаған теріні йодтың тұнбасымен сүртеді. Жарақат стерильді таңңғышпен жабылады.Егер қан кетсе, оны тоқтату керек.Соққы - бұл жұмсақ тіндердің буынның ажырауымен және тіндерді қанмен сіңіру арқылы бұзылуы: жарақат орнында қанталау қалыптасады. Соққы кезіндегі алғашқы көмек суықты сол жерге қолдану және зардап шегушіні мазаламау керек.Созылу буын қосылыстарының немесе олардың соққылану нәтижесінде пайда болады. Сонымен қатар, сол жерде күрт ауыршаңдық, қозғалыс кезінде өсетін; буындардың қозғалысы шектеулі, ол ісінеді. Созылу кезіндегі алғашқы көмек - суықтың жергілікті қолданылуы және буынды қозғалыссыз күйде белгілеу.

6.Қан кетуШаш алушының, маникюр немесе педикюр шеберінің тәжірибесінде, кесу және шанышпалы заттармен жұмыс істегенде, терінің тұтастығының бұзылуына байланысты қан кетуі мүмкін. Негізінен, бұл ірі буындарға зақым келтірмейтін шағын жарақаттар. Қалыпты ұйығыштық кезінде кіші буындардан қан кету арнайы шараларсыз тоқтайды, себебі түзейтін ұйыған қан зақымданған буындарды оңай бітейді. Қан кетуді тезірек тоқтату үшін 3-6 пайыздық сутек тотығының ерітіндісі, йодтың тұнбасы және басқа да патенттелген фирмалық өнімдер қолданылады. Инфекцияны таратқыш болуы мүмкін қан тоқтататын қарындаштарды пайдаланбау керек.Қан кетуді тоқтату үшін мақта тампонын сутектік тотыққа малады немесе басқа ұсынылған дәрі-дәрмектермен ылғалдандырылады және жараға қолданылады. Қан тоқтататын дәрілер ұйысқан қанды тез арада құру керек, яғни қан кетуді тоқтату, ал шаштараз жаймаларын былғамай және клиенттің терісіне зиян әсер тигізбеу керек.Егер қан кетумен бірге жүретін теріге айтарлықтай зақым келгенде, қан тоқтату дәрілер қолданылмайды. Жараға бинтпен бекітілетін стерильді қысып байланған таңғышты қолданады. Таңудың арқасында қан тамырлары қысылып, қан кету тоқтайды.Артериялар зақымданған кезде, қатты қан кету организмнің қансыздануына әкелуі мүмкін. Жараланған қабыршақтар бозарады, шөл пайда болады, құлақ шулайды, көз қарйады, тыныс алу жылдамдайды. Аяқтың артериялары зақымданған кезде, бұрау (созылғыш резеңке трубкасы) қойылады. Ол жоқ болған жағдайда, бинт, шыт және басқа да қоласты материалдар қолданылады. Бұрауды созады, онымен 2 - 3 рет аяқты орайды және бекітеді. Теріні қыспау үшін бұрауды киімнің, сүлгінің үстіне қойылады, бинт қан кету орнынан жоғары қойылады. Бинт ақырын байланған кезде қан тоқтамайды, керісінше қан кету жоғарылайды. Бұрауды дұрыс қолдану қанның тоқтатылуы арқылы тексеріледі. Бұрау 2 сағаттан артық қойылмайды, себебі тіндердің жансыздануы пайда болуы мүмкін.БАҚЫЛАУ сұрақтары мен ТАПСЫРМАЛАРГигиена міндеттері неге негізделген?Шаштаразды қандай жерлерге орналастыру рұқсат етіледі?Жұмыс залдарының құрылғысы мен жабдықтарына сипаттама беріңізМаникюр және педикюр кабинеттеріндегі құрылғылар мен жабдықтарға қандай талаптар қойылады?Шаштараздарда қосалқы бөлмелер қандай мақсатта қолданылады?Шаштараздағы ішкі әрлеуге қандай талаптар қойылады?Шаштараздағы қолайлы микроклиматты не қамтамасыз етеді?Шаштараздаы сумен қамтамасыз ету жүйесіне қойылатын талаптарды атаңыз.Шаштараздағы жарық режіміне сипаттама беріңіз.Шаштаразды қамтамасыз ету талаптарын атаңыз. Шаштараз жұмысшылары медициналық тексеруден қаншалықты жиі және қандай мақсатта өтулері қажет?Шаштаразда сақталуға тиісті жеке гигиена ережелерін атаңыз.Шебер-шаш алушының жұмыс орнына қандай талаптар қойылады?Шаштаразда өндірістік бақылау қалай өткізіледі?Химиялық күйіктен зардап шегушіге алғашқы көмек көрсету неден турады?Электр тоғынан зақымдануға не себеп болуы мүмкін?Жарақаттың қандай түрлерін білесіз? Мысал келтіріңіз.Артерия зақымданған жағдайда зардап шегушіге қандай көмек көрсетіледі?     ҚосымшаҚОСЫМША 1Шаштараз, косметикалық, маникюр, педикюр және массаж бөлмелері, солярийлердің ғимараттары құрамы мен аудандары(2.1.2.2631 —10 СанЕменН-ға № 4.1 қосымша)№п/пБөлме атауы1 жұмыс орнына ауданы, м2Ескертпе 1Келушілерге арналған бөлме: күту залы, келушілерге арналған гардероб 10 жұмыс орнына дейін 3,0 м2;1,5 м2 әрбір келесіге;0,3 м2Күту залы мен гардеробтың ауданы 6,0 м2 кем емес2Шаштараздық қызмет ету залы: шаштараздың әмбебап жұмыс орны 4,5 — 8,0Шашты жууға және бояуға арналған жеке бөлме болған жағдайда, шаштараздың жұмыс орны 4,5 м2, шаштараздық қызмет көрсету залында жуу құралдары болған жағдайда - 8 м2. 1 жұмыс орнына шаштараз кемінде 15,0 м2, күту залын, келуілер үшін гардеробты және шаштараздың жұмыс орнын есепке алғанда 3Шашты жуу мен бояуға, химиялық бұйралауға арналған бөлме 8,010 жұмыс орнынан шаштаразда ескеру 4Косметикалықкабинет12,0 м2 –ден 1 жұмыс орны ауданы; әрбір одан кейінгіге 2 м2   №п/пБөлме атауы1 жұмыс орнына ауданы, м2Ескертпе 5Примечание кабинеті4,5—6Педикюр кабинеті4,5—7Тырнақ өсіру кабинеті6,0—8Массаж жасау кабинетіКем дегенде 12 м2 кабинет ауданы болған жағдайда, 1 массажн үстеліне кем дегенде 8,0 м2 9Пастижерлік жұмыстар жүргізуге арналған бөлме4,54,0 м2 әрбір қосымша жұмыс орнына10Кір жуатын орын9,0 м2 ден (кір жуғыш машина типін есепке алғанда)Орталықтандырылған кір жуу кезінде есепке алынбайды 11Демалыс пен ас ішуге арналған бөлме 1,5 м2 1 адамға, бірақ 6 м2 кем емес шаштараздарда 5 жұмыс орны болған жағдайда. Жоғары — әрбір қызметкерге 1,5 м 2 кем емес.Не менее 6 м212Қосалқы бөлмелер, қойма жайлар (кірге, жинау құралдарына, қиылған шаштарды сақтауға арналған бөлме және т.б.)10 жұмыс орнына дейін 1,5 м2 до 10 рабочих м кем емес;1,0 м2 әрбір келесіге  №п/пБөлме атауы1 жұмыс орнына ауданы, м2Ескертпе 13Дезинфекциялық, жуу құралдарына арналған бөлме 10 жұмыс орнына дейін 1,5 м2 до 10 рабочих м кем емес;1,0 м2 әрбір келесіге 14Дезинфекцияны жүргізу, стерилизация алды тазалау мен құралдарды стерилизациялауды жүргізу орны немесе бөлмесі 6 кем емес 15Киім ілетін орын1 жұмыс орнына 0,3 м2 —16Солярий: шешіну орны, оператор бекеті3 кем емес 6 кем емес—17Келушілер мен қызметкерлер үшін әжетхана Кем дегенде 2,75Келушілер мен қызметкерлер үшін жеке сантораптың болу мүмкіндігі18Сәндік косметика кабинеті12 — 16—19Әкімші кабинеті12 — 16— Ескертпе. Бір бөлмеде біріктіруге рұқсат етіледі (бөлмелерді біріктіру кезінде жалпы ауданы кемінде 9 м2):-келушілерге арналған бөлме: күту залы, қонақтарға арналған гардероб, әкімші кабинеті;- шаштараз қызмет көрсету залы, шашты жууға, химиялық шашты бұйралауға арналған бөлме;- Маникюр кабинеті, педикюр кабинеті, тырнақтарды өсіруге арналған кабинет ;- дезинфекциялау құралдарын, жуғыш заттарды сақтаға арналған бөлме, қойма жай, дезинфекциялауды ұйымдастыруға арналған бөлме, құралдарды стерилизациялау және зарарсыздандыру үшін қосалқы қоймалар;- сәндік косметика бөлмесі бар сұлулық кабинеті.- -Бактерицидтік қондырғы және оның қызмет көрсетуін тіркеу және бақылау журналының үлгісі және оны жүргізу тәртібі- (2.1.2.2631 —2010 СанЕменН-ға № 4.2 қосымша)Журналдың мақсаттары мен жүргізу тәртібі1.1.Журнал бактерицидтік құрылғының жұмысының қауіпсіздігі мен жұмысқа қабілеттілігін растайтын ресми құжат болып табылады. 1.2.Журналда шаштаразда қолданыста бар барлық бактерицидтік құрылғылар тіркеліп тұруы керек. 1.3.Бактерицидтік құрылғылардың жай-күйін бақылауды тұтынушылар құқығын қорғау органдарының өкілі жүзеге асырады. Тексеру нәтижелері хаттамада жазылып, одан кейін журналға әрі қарай жұмыс істеуге рұқсат беретін қорытындыларымен бірге жазылады. Теріс қорытынды болған жағдайда оларды жою кезеңін көрсететін ескертулер тізімі жасалады.1.4.Журналдың дұрыс жүргізілуіне және оның қауіпсіздігіне жауап беретін - қол астында бактерицидтік құрылғыларымен бөлмесі бар шаштараз әкімшілігі болып табылады.Журналдың негізгі бөлігінің мазмұныБөлме атауы және көлемі, м2 Құрылғыны орнату орны мен нөмірі  Бактерицидтік құрылғыны пайдалануға енгізу мерзімі мен номері  Зарарсыздандыру жүйесі Зарарсыздандыру обьектісі Зарарсыздандыру шарты (адамдар барда ^/жоқта) Сәулелену режимі мен ұзақтығы (сәулеленудің үздіксіз немесе қайталамалы –қысқа мерзімді режимі) Сақтаудың кепілдік мерзімі Микроорганизмдер түрі (санитарлық-көрсеткіштік немесе басқа) Орнатылған қызмет мерзімінде жанып кеткен, лампаны ауыстыру уақыты   Шаштараз және косметикалық қызметтер көрсететін коммуналдық-тұрмыстық мекемелердің бөлмелері үшін микроклимат параметрлері(2.1.2.2631 —2010 СанЕменН-ға № 4.3 қосымша)Жыл кезеңіЭнергия пайдалану деңгейі бойынша, жұмыстар санаттары, ВтТемпература, °CБетінің температура °CАуаның салыстырмалы ылғалдығы,%%Ауаның қозғалу жылдамдығы м/сЖылдың суық кезеңі (күнделікті орташа сыртқы ауа температурасы 10 °C төмен)І6(140—174)21 — 2320 — 2440 — 600,1 кем емесЖылдың жылы кезеңі ( күнделікті орташа сыртқы ауа температурасы 10 °C және одан жоғары)1б(140—174)22 — 2421 — 2540 — 600,1 кем емес Ескертпе: 1. Ауа температурасы жылы мезгілде желдеткішті жобалау үшін сыртқы есептік температурадан 3 ° C аспауы тиіс.2. Шашты кептіру және бастарды жууға арналған бөлмелерде ауа температурасы кем дегенде 22 ° C –тан төмен болуға тиіс.3. Микроклиматтың қолайлы және оңтайлы параметрлерін қамтамасыз ету үшін шаштараз залдары мен сұлулық кабинеттерін кондиционерлермен жабдықтауға кеңес беріледі.Шаштараздық және косметикалық қызметтер көрсетуші коммуналдық және тұрмыстық мақсаттағы ұйымдардың негізгі және қосалқы бөлмелерінде жасанды жарықтандыру деңгейі.2.1.2.2631 —2010 СанЕменН-ға № 4.4 қосымша№Бөлме атауыКөзбен жұмыс дәрежесі мен дәрежешесі Жұмыстық бетке көруді бағыттаудағы салыстырмалы көзбен жұмыс жасау ұзақтығы, %Жасанды жарықтандыруЖарықтандырудың жалпы жүйесінен жұмыс бетіне жарық түсу, лкТербеліс коэффициенті1Косметикалық, косметологиялық кабинеттер, процедуралық кабинетА170-тен кем емес500102Маникюр және педикюр кабинеттеріА170-тен кем емес500103Шаштараз залдарыА270-тен аз400104Шашты жууға және бояуға, шашты кептіруге арналған бөлмелер А270-тен аз400105Массажға арналған кабинеттер, солярийБ270-тен аз20020                   Шаштараздарға арналған медициналық тексеріс(2.1.2.2631—2010 СанЕменН-ға № 4.6 қосымша)№п/пБөлімшелер мен кабинеттерҚызметкерлерЗиянды, қауіпті заттар; өндірістік факторларДәрігер-мамандардың қатысуы, зертханалық зерттеулерАлдын аламедициналықтексерісАлдын аламедициналықтексеріс1Шаштараз залдары (ер адамдарға, әйелдерге арналған)ШаштаразХлор, озон, шаш шаңы, синтетикалық жуу құралдары; қол және саусақтың ширығуына байланысты жұмыс. Терапевт, флюорография, дерматовенеролог, сифилис пен соз ауруына қан зерттеу Терапевт, флюорография, дерматовенеролог, сифилис пен соз ауруына қан зерттеу 2Педикюр, маникюр кабинеттеріМаникюрша,педикюршаХлор, озон, синтетикалық жуу құралдары, көздің ширығуы, жұмыс уақытының 25 %-дан астамын мәжбүр қалыпта өткізу»»3СұлулықкабинеттеріКосметолог, косметикОзон, хлор, синтетикалық жуу құралдары ; ыңғайсыз қалыптағы жұмыс (денені мәжбүрлеп бүгу)»»4Негізгі және қосалқы бөлмелерТазалаушы,Кір жуушыСинтетикалық жуу құралдары, хлор»» Объектіде өндірістік бақылауды өткізудің ұсынылатын кезеңдігі(2.1.2.2631 —2010 СанЕменН-ға № 4.7 қосымша)  №п/пӨндірістік бақылау объектісіЗерттеу объектісіАнықталатын көрсеткіштерӨндірістік бақылауды кезеңдігі1Өндірістік бөлмелерЖұмысшылардың жұмыс шартыМикроклимат (ауа температурасы, ылғалдылық, ауа қозғалысының жылдамдылығы)Жфлфна 2 рет (жылы және суық кезеңдерде)   Жұмыс орындарын жарықтандыруЖылына 2 рет   Ультракүлгін радиацияАппаратураны құрған кезде және лампаны ауыстырғаннан кейін   Озон және сынаптың құрамы10 күнде 1 рет   Бактериялық зардаптанғандықТоқсанына 1 рет   ІІІ және ІV қауіпті сыныптардағы (тиогликоль қышқылы, парафендидиамин, уррол: ПДК 0,1 мг/м3) жұмыс аймағындағы зиянды химиялық заттардың құрамыТоқсанына 1 рет   Желдету жұмысының тиімділігі; ауаны кондициялау3 жылда 1 рет және қайта жөндеуден кейін; Тоқсанына 1 рет — тазалау және дезинфекциялау             №п/пӨндірістік бақылау объектісіЗерттеу объектісіАнықталатын көрсеткіштерӨндірістік бақылауды кезеңдігі  Бөлме мен жұмыс жабдығының санитарлық-техникалық жағдайыОрналасудың дұрыстығын, жобалық құжаттаманың сәйкестігіТоқсанына 1 рет  Санитарлық және Шашты жинау, жоюАйына 1 рет  эпидемияға қарсы режимМаникюр және педикюр кеңселеріндегі аяқ пен қол ванналарын дезинфекциялау »   Тарақ арды, щеткаларды, қалпақшаларды дезинфекциялау»   Маникюр мен педикюр үшін ваннаны дезинфекциялау үшін қажетті клиенттік қызмет көрсетудің арасындағы уақыт режимі»   Сапалы дезинфекциялауды, стерилизация алдында тазартуды және зарарсыздандыруды қамтамасыз ететін құралдардың саны »                  Кірдің және стерильді заттардың мөлшеріүнеміПостоянно   Бір рет қолданылатын құралдардың саны, оларды залалсыздандыру және жою»»   Дезинфекциялау құралдарының болуыАйына 1 рет1 раз в месяц   Есептік құжаттаманы жүргізу»»   Бөлмелердің алдын-алу және жалпы тазалау режиміне сәйкестігі»»   Құралдарды стерилизациялау алды мен стерилизациялау кезіндегі тазалаудың сапасыКүн сайын стерилизация үшін дайындалған партиядан 1 % Ежеддевно 1 % от партии, подготовленной для стерилизации2Бөлмелердің санитарлық жағдайыДезинфекциялық жұмыстардың Жалпы жууды өткізу және санитарлық күндер жиілігіАйына 1 рет1 раз в месяц  сапасы Жинау жабдығымен қамтамасыз ету, таңбалау, сақтау шарттары, дезинфекциялық ерітінділердің сапасын бақылау»»  Дератизациялау жұмыстарының сапасыКеміргіштердің болмауы3 айда 1 рет1 раз в 3 месяца №п/пӨндірістік бақылау объектісіЗерттеу объектісіАнықталатын көрсеткіштерӨндірістік бақылауды кезеңдігі  Дезинфекциялық жұмыстардың сапасыСанитарлық-эпидемиологиялық маңызы бар обьектілерде буынаяқтылардың болмауы3 айда 1 рет3Объекті (немесе) оған жақын орналасқан аумақ  Аумағын көгалдандыру және санитарлық-техникалық қамтамасыз ету, қоқысты жинауға және сақтауға арналған контейнерлерді орнату үшін алаңдарды жабдықтау Айына 1 рет4Құралдар, таңғыш материалдар, косметикалық құралдар, жабдықтар  Санитарлық-эпидемиологиялық қорытындының, мемлекеттік тіркеудің болуыӘкеліп түскен сайын  Әдебиеттер тізіміАлешукина А.В. Медициналық микробиология. — Ростов н/Д., Феникс, 2003.Ахтямов С.Н., Бутов Ю. С. Практикалық дерматокосметология. — М., 2003.Должанская Н.А. ЖИТС-наркологиялық тәжірибедегі инфекция. — М., 2009.Дрибноход Ю. Ю. Сау және әдемі шаштар: күтім және емдеу бойынша оқу құралы. — Ростов н/Д., 2008.Дрибноход Ю.Ю. Шаштарды күту және емдеу бойынша нұсқаулық. — СПб., 2004.Винник Ю. С., Кочетова Л.В., Карпова Е.А. Асептика мен антисептика. — Ростов н/Д., 2007.Воробьев А.А., Кривошеин Ю. С., Широбоков В.П. Медициналық және санитарлық микробиология. — М., 2003.Гусев М.В., Минеева А.П. Микробиология. — М., 2007.Гутыря Л.Г. Шаштараздық шеберлік. — Харьков, 2009.Аурухана ішілік инфекцияларды бақылау. Медициналық-профилактикалық мекемелерде дезинфекциялау және зарарсыздандыру / ред. Н. И. Брико. — М., б. г.Короткий Н.К., Шарова Н.М. Тері және венерологиялық аурулар. — М., 2007.Курепина М.М., Ожигова Л.П., Никитина А.А. Адам анатомиясы. — М., 2002.Липид тері тосқауылдары және косметика құралдыры/ құр. Е.И. Эрнандес, А. А.Марголина. — М., 1998.Мухина С. О. Үйлесімділікке жол. Адам денесінің рухани-энергетикалық «анатомиясы». — М., 2003.Мухина С. О. Үйлесімділікке жол. Денедегі белгілерді және адам өміріндегі символикалық оқиғаларды себепті-нәтижелі, рухани талдау. — М., 2003.Озерская О.С. Косметология. — СПб., 2008.Парикмахерские. Құрылғыға, жабдыққа және құрамына қойылатын санитарлық-эпидемиологиялық талаптар. СанЕмН 2.1.2.2631 —10.Шаштараздарға арналған қауіпсіздік және өнеркәсіптік санитария ережелері: 1984 жылғы 28 сәуірде РСФСР Халықтың Тұтыну Қызмет Министрлігімен бекітілген..Самцов А. В., Барбинов В.В. Тері және венерологиялық аурулар. — СПб., 2002.Денсаулық сақтау мекемесіндегі санитарлы эпидемияға қарсы режим. Денсаулық сақтау мекемесінің инфекциялық бақылауы / құр. Л. И. Алифанова, Е.П. Карцева. — Тольятти, 2011.Суколин Г. И. Бейнеленген клиникалық дерматология. — М., 2009.Ступанова Н.П. Тері және венерологиялық аурулар. — Ростов н/Д., 2012.Медициналық бактериология, вирусология және иммунология негіздері / ред Г. М. Шуба. — М., 2003.Поздеев О.К. Медициналық микробиология / ред. В.И.Покровский. — М., 2002.Прозоркина Н.В., Рубашкина Л.А. Микробиология, вирусология және иммунология негіздері. — Ростов н/Д., 2002.Осипова В.Л. Дезинфекция. — М., 2011.Флоренко С. И. Асептика мен антисептика: медбикелерге арналған анықтамалық. — М., 2001.http://www.antіbіotіc.ru/cmachttp://www.vіrologynotebook.co.uk/General/general_vіrology.htmhttp://www.maіk.ru/cgі-perl/joumal.plalang=rus&name=mіkbіohttp://www.promedan.ru/hіr_bol/aseptіka_antіseptіka.phphttp://www.an-farm.ru/іndex.php?dn=іnfo&pa=zvіkg  MaзмұныЛ.Д.ЧАЛОВА, С.А.ГАЛИЕВА, А.В.КУЗНЕЦОВАЧалова Л.Д.Құрметті оқырман!АлғысөзТЕРІ ҚҰРЫЛЫСЫ ЖӘНЕ ҚЫЗМЕТІТері құрылысыЭпидермисДермаГиподермаТЕРІНІҢ ҚАН ТАМЫРЛАРЫТерінің қоректенуін беткі және терең екі көлденең орналасқан қан тамырларының желілері қамтамасыз етеді.Беткі гипредерма мен дерма арасының шекарасында жатыр. Күретамыр теріге оның бетінен перпендикуляр кіреді және теріге параллельно жүрген, неғұрлым ұсақ тамырларға тармақталады. Бұл желі гипердерманың жоғарғы қабатын, шаш фолликуласын және тер бездерін қанмен жабдықтайды. Терең тамыр желіден перпендикуляр дерманың бүршікті қабатына басқа қан тамырлары тарайды. Онда олар неғұрлым ұсақ, тері тамырына параллель кететін тамырларды тарайды және жоғарғы тамыр желісін құрайды. Одан майда күретамыр бұтақтар бүршікшелерге барады, май мен тер бездерін, шаш фолликулінің жоғарғы бөлігін қоректендіреді. Терінің қан тамырларына адам қанының барлығы 20%-ына дейін ғана сыяды. Эпидермисте қан тамырлары жоқ, сондықтан оның тұтастығының бұзылуы қан кетуге әкелмейді.ТЕРІНІҢ ЖҮЙКЕ ҰШТАРЫНЫҢ ШЕТІТЕРІ ҮСТЕМЕ ӨСІНДІЛЕРІ Тері бездеріТүкШаштың химиялық құрамы 18Шаш өсу кезеңі және дамуы20Шаш сипаттамасыШаш типтеріШаш жағдайына әсер етуші факторлар Қорғану міндетіЖылу реттеуші қызметРецепторлық қызметСөл бөлу қызметіБөлу қызметтеріДеем алу қызметіИммундық қызметЗат алмасу қызметіБақылау сұрақтары және тапсырмаларМИКРОБИОЛОГИЯ МЕН ЭПИДЕМИОЛОГИЯ МИКРОАҒЗАЛАР МОРФОЛОГИЯСЫ МЕН ЖІКТЕЛУІМикроорганизмдердің негізгі түрлері МИКРООРГАНИЗМДІҢ ТІРШІЛІК ӘРЕКЕТІМикроорганизмдерге әсер етуші сыртқы орта факторлары ЖҰҚПА ЖӘНЕ АДАМНЫҢ ИММУНДЫ ЖҮЙЕСІ4. ЖҰҚПАМЕН КҮРЕСУ ТӘСІЛДЕРІ2.4.1 ДезинфекцияДезинфекциялау құралдары және тәсілдеріХимиялық дезинфекциялау құралдарының сипаттамасыДезинфекциялау құралдарын пайдалану ережелеріДезинфекциялаушы құралдарды сақтау ережелеріДезинфекциялаушы құралдармен жұмыс істеудегі сақтық шараларыДезинфекция сапасын бақылауЗарарсыздандыруЗарарсыздандыру алдындағы тазартуЗарарсыздандыру тәсілдеріБАҚЫЛАУсұрақтары және ТАПСЫРМАЛАР3 ТарауСтрептококкты пиодермияларІріңдік аурулардың алдын алу ТЕРІНІҢ ВИРУСТЫҚ АУРУЛАРЫҰшықСүйелдерКонтагиозді моллюск ТЕРІНІҢ ПАРАЗИТТІ АУРУЛАРЫҚышымаПедикулез ТЕРІНІҢ САҢЫРАУҚҰЛАҚТАР ТУДЫРАТЫН АУРУЛАРЫКератомикоздарДерматомикоздар ТрихофитияМикроспорияЭпидермофитияРубромикозТабан микозыКандидозСаңырауқұлақша ауруларының алдын алу3.5. БЕЗЕУ АУРУЫ3.7. ДЕРМАТИТТЕР3.8.3.9.3.10.3.11.АЛОПЕЦИЯТыртықталмаған алопецияларТыртықты алопеция БАСҚА АУРУЛАРМерезВ вирусты гепатитАИТВ-инфекциясы, ЖИТСАИТВ-инфекциясы: этиология, белгілері, ауру ағымыАИТВ жұқпасының берілуінің алдын алу шараларыБАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ мен ТАПСЫРМАЛАРШАШТАРАЗДЫҚ ҚЫЗМЕТТЕРДІҢ САНИТАРЛЫҚ-ГИГИЕНАЛЫҚ ТӘРТІБІ ШАШТАРАЗДЫҚ ҮЙ-ЖАЙЛАРҒА ҚОЙЫЛАТЫН ТАЛАПТАРШаштараздарды орналастыруШаштараздар мен салондардың құрылысы мен жабдықтарыСанитарлық – техникалық құрылғыларЖылыту жүйесіЖелдету жүйесіСумен жабдықтау жүйесіШаштараздардағы жарықтандыру ШАШТАРАЗДАРҒА ҚОЙЫЛАТЫН САНИТАРЛЫҚ ТАЛАПТАРШаштараздарды ұстауЖабдықтарды қолдануЖұмыс құралдарыШАШТАРАЗДАРДАҒЫ ЖҰМЫС КЕЗІНДЕГІ ГИГИЕНА ЕРЕЖЕЛЕРІ Еңбек гигиенасыШаштараз қызметкерлерінің санитарлық-гигиеналық нормаларын сақтауМедициналық тексеруЖеке гигиенаШебердің жұмыс орынының және қызметтерінің гигиенасыБасты жууШашты қиюШашты бояуШашты бұйралауМаникюрПедикюр ӨНДІРІСТІК БАҚЫЛАУ ДӘРІГЕРГЕ ДЕЙІНГІ АЛҒАШҚЫ КӨМЕКУлануКүйіктерТалып қалуЭлектр тоғының соғуыЖараларҚан кетуБАҚЫЛАУ сұрақтары мен ТАПСЫРМАЛАРҚосымшаШаштараз, косметикалық, маникюр, педикюр және массаж бөлмелері, солярийлердің ғимараттары құрамы мен аудандарыБактерицидтік қондырғы және оның қызмет көрсетуін тіркеу және бақылау журналының үлгісі және оны жүргізу тәртібіШаштараздық және косметикалық қызметтер көрсетуші коммуналдық және тұрмыстық мақсаттағы ұйымдардың негізгі және қосалқы бөлмелерінде жасанды жарықтандыру деңгейі.Шаштараздарға арналған медициналық тексерісОбъектіде өндірістік бақылауды өткізудің ұсынылатын кезеңдігіӘдебиеттер тізіміMaзмұны Оқу басылымыЧалова Лариса Дмитриевна,Галиева Соджида Асомитдиновна,Кузнецова Алла ВикторовнаШаштараз қызметтерінің санитариясы мен гигиенасыОқулық9-шы басылым, стереотиптіРедакторлары Л. Н. Марданова, Г. Е. Конопля Технический редактор Е. Ф. Коржуева Компьютерлік беттеу: Л. М. Беляева Корректор Е. В. КудряшоваБас. № 109110158. Басуға қол қойылды 23.03.2017. Формат 60 х 90/16.Гарнитура «Балтика». Офсетті қағаз. Офсетті басу. Шартты. бас. б. 11,0.Таралым 1000 дана. Тапсырыс №ЖШС ««Академия» баспа орталығы». www.academіa-moscow.ru 129085, Москва, Мира даңғылы, 101В, бет. 1.Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29.Санитарлық-эпидемиологиялық 31.05.2016ж қорытынды № РОСС ки.ПЩ01.И00695. Ульяновтағы баспа үйінде басып шығарылды.