Сонда аққу тұрып айтты: – Әлгі ұшып кеткен не?
Аңшыбай:

Аққу:
Ол келіп, тиер болса, мен де артынан келіп, тиермін – деді.
Бірақ мұсылман перісінің қызы тием деген жоқ.

Жазған, қайда барасың?
Менде бір киер киім жоқ,
Сататұғын тиын жоқ,
Баратұғын үйім жоқ.

“Тиемін маған” дегенің,
Сен – патшаның баласы,
Басыңда сенің миың жоқ.
Ағайын, іні менде жоқ,

Мен – бір жүрген сор маңдай
“Тием” дегенің маған бұл қалай?
Ойдың менің көзімді,
Өлтіремісің өзімді?

Алмаймын мен сені,
Өлтірмесең, жаным, өзімді.
Майданда жатқан мен қаріп,
Сен бір не күн көрерсің?

Адам біздей пақыр болар ма?
Біз секілді пақырға,
Жарқыным, не деп барасың?
Сонда бір қызың сөйледі:

Тамақ пен киімді қайғы етпе.
Табармын бәрін мен, – деді, –
Саған болсам жолдас мен, – деді. –
Қазынаға қолды салармын,

Атамның тұрған тақтынан,
Кейін қайтып барғасын.
Қазынадан алып, тақ алсам,
Дүниені сатып, табармыз.

Апарармын жеріңе,
Жеткізермін еліңе,
Киім мен тамақ қайғы етпе,
Егер болсам сенің жолдасың.

Сонда кәпір патшаның қызы келіп қонып, ана қызға айтқаны:
Сен бір болсаң жолдасы,

Мен де қатар болайын.
Мынау тұрған Аңшыбай
Майданда жатқан ер екен,
Жақыны жоқ бір жалғыз,

Өзі бір пақыр жан екен.
Елсізде көріп жетімдік,
Тарыққан пақыр бала екен.
Артықпын ба сіздерден?

Көп етіп алтын алармын.
Әкеліп берсем, мал болар,
Осының өзі – Аңшыбай
Ноғайлыға хан болар.

Астана халықты билеп,
Аңшыбай қалай кем болар,
Жақсылармен тең болар!
Екеуіміз бақыт алып,

Қара көрмей жүр екен.
Тигеніміз осыған
Екеуіміздің жөн екен.
Жақсылармен тең болса,

Майданда жатқан ер еді,
Кімнен кем болар?
Аңшыбай сонда мұңайды,
Жарлылық пен жалғыздық

Бола ма бірден алуға?
Хан баласы біз едік.
Таза халық біз едік,
Жақсы жаман көрмеген.

Пақырдың біздей …
Енді қайтіп өлмеген?
Осылай деп қайғысын

Екі әйел тап келіп,
Батыр енді ойлайды:

Жас күнде жүрген елімді?
Екі бірдей данасың,
Патшадан туған баласың.
Біз секілді ғаріпті

Апарып, қорлап, не қыласың?
Екеуі сонда сөйледі,

Дүние үшін тарықпа,
Мал үшін сен қамықпа

Ағайыным, сіз, – деді, –
Ортаға келдім мен, – деді.
Сонда ноғай кірмеді,
Біреуі де бір лақ

Тыңдамады бір ноғай,
“Қаңғырмай, жоғал сен!” – деді.
Төбенің шығып басына,
Отырды барып Аңшыбай

Асылдар келіп тұрады,
Аңшыбайдың қасына
Би мен бектер кеңес құрады.
Әр түрлі еткен талабын

Аңшыбай: “Қайта аттанам”,–деп, кеңес қылған.
“Жалғыз қаңғырған қара басы”, – деп, қасына ешкім ермеген.
Аңшыбай мінді Қара атқа,
“Алыс жерге кетем, – деп,

Құба таудан өтем, – деп,
Орақшыға жетем, – деп,
Бармай жауға, не етем?” – деп.
Жапанға жалғыз кеткесін,

Батыр неғып шыдайды?
Астында мінген Қара ат бар,
Жануарда қанат бар.

Асынған бойда жарақ бар.
Жануар басып тұрмаған,
Ұшқан құстай зырлаған.
Төрт айлық жолдарда

Болдырып демін алмапты –
Кетеді алыс жерге аттанып.
Кезіккен жері
Аңшыбайдың сол еді,

Қарауыл жүрген бұл еді.
Аңшыбайға кез келді
Орақшыдай қалмағың.
Орақшы келіп сөйледі:

Жапанда жүрген дарасың.
Жолдасың жоқ қасыңда,
Жалғыздық, қайда барасың?
Атаң мен айтшы анаңыз,

Дін мұсылман елі еді.
Тұқымымды сұрасаң,
Тоқсан баулы ноғайдың
Қырық таңбалы Қырымы,

Қырымның байтақ елі еді.
Менің атым – Аңшыбай.

Орақшы қалмақ қаласы.
Орақшының алуға
Іздеп шықтым қаласын,
Жылатуға баласын.

Көрейін деп мен шықтым
Сол қалмақтың шамасын.
Естимісің, қалмақ, сен? – деді. –
Ат-жарағың бер, – деді. –

Атайын деп баланы
Аңшыбайға оңдалды.
“Жеңемін сені!” – деген соң,
Залым қалмақ долданды.

Орақшы мінген кер еді,
Тебініп қалмақ келеді.
Аңшыбай мінген Қара еді,
Қайраты атының бар еді.

Ата бер, қалмақ, сен”, – деді. –
Атайын деп Орақшы
Сонда оғын жөндеді.
Қорамсаққа қол салды,

Есепсіз оққа мол салды.
Аңшыбайдың ішінде бар еді
Киген шарайна,

Сыртында бар-ды шекпені,
Шекпеннің өтіп ар жағына
Оғы кетеді.
Бір атқанда, үш атты,

Үш атқанда, бос атты.
Ақ сауыттан өтпеді,
Онан арман кетпеді.
Сонда Аңшыбай тұрып сөйледі:

Енді атайын мен, – деді.
Сен – бір тұрған Орақшы,
Өлмеймін деп ойлама,
Меніменен ойнама.

Атыңның басын тарт, – деді,
Жолдасыңа қайт, – деді,
Арызың болса, айт, – деді,
Атамын енді мен, – деді,

Есебі жоқ мол алды.
Қалмақ тұрды қақшиып,
Жалмауыздай емініп,
Аңшыбай шықты тебініп,

Кекті ашу жанын кеміріп.
Орақшыдай Қалмаққа
Атқан оғы өтеді,
Іркілмей, дәл кетеді.

Атаңа нәлет қалмақты
Құмдай қылып ұндарға.
Қалмақтың қашты қарасы,
Бытырады қалмақтар

Кейіндегі шамасы.
Алды-алдына тарады,
Әлі қашып барады.
Артынан қуып Аңшыбай,

Жер басқаннан қалмаған.
Жанында оның шар болат,
Сермесе, кеспей қалмаған.
Қалмақ сорлы кетем деп,

“Қалаға қалай жетем?”–деп,
Қашып еді жалбақтап.
Қалмақтың көрді қаласын,
Шулатты қатын-баласын.

Сегіз күнге толғанда,
Күні біраз болғанда,
Жеңді қалмақ елдерін.
Сындырып, жықты белдерін,

Қалмақтың ойды көздерін.
Он алты күн болғанда,
Алады шауып өздерін.
Жеңді қалмақ қаласын.

Қалмақтан жаулап алған жер,
Қалмаққа ойын салған жер.
Әуелі бастап аттанып,
Орақшы еді барған жер.

Орақшы қалмақ өлген соң,
Ел мұсылман болған соң,
Көнгендігін көрген соң,
Қайтты еліне Аңшыбай,

“Көрсін, – деді, – қалмақ алған жер”.
Келді жетіп жеріне,
Мекен қылған еліне,
Ноғайлыға келгені.

Би мен төре, бектері,
Хан мен тұрған қарасы:
“Аңшыбайдан жауап алам”, – деп,
Жиналып келді өңкей төресі.

Барып, көрдім қаласын.
Шулаттым жас баласын.
Қираттым, талқандап, қаласын.
Қалмақтан, бір шауып, ел алдым.

Орақшыдан кек алдым.
Шұбырттым қатын-баласын,
Қираттым қалмақ қаласын.
Білген соң, жеңіп, шамасын,

Мекен еткен жеріміз?
Саламат па бәріңіз,
Ұлы-кіші жамағат,
Сәлем бердім сіздерге,

Сіздер де келіпсіз біздерге.
Төрт ай мезгіл толғанша,
Қалмаққа жүрдім жорықта.
Астымда мінген Қара ат,

Мініп бір алсаң бұл атқа:
Тасыған судай ағады,
Ұшқан құстай самғайды,
Аяғы жерге тимейді.

Бұл секілді жануар
Ойға келсе, ызғыған,
Қырға келсе, қарғыған,
Жерді басып тұрмаған.

Белге буған қорамса,
Атса, бір өтпей қалмаған
Қынаптағы көк алмас,
Сермесе, шаппай қалмаған.

Атаңа нәлет қалмақтың
Төбесі шоқты шоқты талайын
Жорықта жеңіп мен алғам.
Жиналып әскер келгесін,

Жиғызбай есін батырдың,
Хабар келді ноғайға.
“Ағырабат деген ындыстің ханы бар.
Оның мұнда аттанамыз деген ойы бар”.

Бұл хабарды естіп Аңшыбай,
Ағырабат шаһарын аларға
Тағы ойлады барарға.
Астында мінген Қара ат.

Жапанда жалғыз ол жүрді,
Есепсіз жолды мол жүрді.
Бес-он күн жол жүргесін,
Жан-жағына қарамай,

Жалғыз жүріп далада,
Сонда батыр мұңайды,
Алладан тілек сұрайды.
Сұрағанда не дейді?

Жапанда жалғыз барамын.
Қасымда жоқ ағайын –
Қаңғырған жалғыз дарамын.
Жар болсаң сен өзің,

Қырық та менің жолдасым,
Бұрынғы ата-бабамыз.
Алла жәрдем бермесе,
Қандай амал қыламыз?

Жететұғын күн болса
Қайта айналып жеріме,
Шалқып жатқан елдерім,
Толқып жатқан көлдерім,

Биік-биік дөңдерім,
Қызығыңды көрермін,
Аман келсем сендерге.
Астыма мінген Қара ат.

Жүгірген аңдай көрмейсің.
Биік жатқан таулардан,
Ағып жатқан сулардан
Бөгелемін демепсің.

Бұдан да өтіп кетесің.
Жететін күн болар ма
Ағырабаттың еліне?
Талқандармын қаласын,

Құлаштап аяқ басады,
Тасыған судай тасады,
Биіктерден асады.
Тереңірек сай болса,

Жануар ырғып асады.
Ол үш айлық жерлерге
Тоғыз күнде жетеді.
Ағырабаттың қаласын

Қасында екі тауы бар,
Сонда ындыс көп екен
Өзінің байтақ жауы бар,
Бір жүзікті қолы бар.

“Мұсылман халқы келер”, – деп,
Ағырабат хан ойлайды.

Тең дегені жөн емес.
Қасыма жақын келсін, – деп,

Ойранымды көрсін, – деп,
Шекесінен қарады.
Мекен еткен жері ындысте
Ағырабат патша ханы еді.

Ол көп ындысті жинаған
Қатарда жүрген жан еді.
Аңшыбайға айтқан сөзі:

Өзінің қайрат-шамасын?
Мен байтақ жатқан ел едім,
Жерім айдын шалқар көл еді.
Шұман көлдің басында,

Отырған халық мен едім,
Неше жылдан бері қарай
Осы өзеннің қасында.
Өлтіремін өзіңді,

Беліңе буған болатты
Шешіп маған бер, – деді,
Өлмейін десең сен, – деді.
Аты-жөнің сен айтшы

Сұрайын деп мен тұрмын.
Маған жауап бермесең,
Өлтіремін өзіңді,
Оярмын көзіңді.

Көргенім жоқ бұл түсті-ай
Сен секілді жаманды-ай,
Қаңғырып жүрген адамды-ай.
Әркімде білер, ойласа,

Өзінің қатар шамасын.
Еркек болсаң, жалғыз жүр,
Сен секілді ақылсыз
Білмей ме қайрат-шамасын?

Елден бір шыққан ер едім
Мынау тұрған ындысті
Талқандайын деп едім.
Менің атым – Аңшыбай,

Аң аулаған аңшымын.
Талай астым биіктен.
Сен секілді көрмедім
Қаңғырып жүрген ындысті.

Кезегімді бер, – деді,
Ер болған болсаң сен, – деді.
Өзім артық хан едім,
Асыл бір туған жан едім.

Мекен еткен ел едім
Мен ындыстің ері едім.
Ағырабат деген хан едім,
Аптығып жүрген жас бала,

Енді өлесің сен, – деді,
Кезекті маған бер, – деді,
Емеспін саған тең, – деді,
Асылың сенің кім? – деді.

Ағырабат сонда сөйледі.
Сөйлегенде, не деді?

Жолдасыңа бар-дағы,
Көргеніңді айт, – деді.
Қайта айналып кел, – деді,
Өлтіремін мен, – деді.

Сонда тұрып, Аңшыбай
Он екі тұтам оқ алды,
Өтірік емес, шын алды.
Анау тұрған Ағырабат

“Ат, – деп, – ноғай, осылай”.
Аңшыбай сонда көздеді.
Ойлап тұрар кез бе еді?
Он екі тұтам оқ алып,

Қорамсағын қалдырып,
Аңшыбай атып қалады.
Атқан оғы өтеді,
Бір төбеге жетеді.

Ұзынынан сұлады.
Атып жерге түсірді,
Үнін жаудың өшірді.
Өлтіргесін, қашырды,

Жүз кісіге қарсы кеп,
Аңшыбай батыр айқасты,
Қашқан жаумен шайқасты.
Артынан қуып Аңшыбай,

Көріп елінің шамасын.
“Ажал жетіп, өлдік, – деп,
Не айтқаныңа көндік, – деп,
Енді дінге кірдік, – деп,

Мал мен бала бердік”, – деп,
Салдырып мына мешітті, –
Хабар берді қалаға:
“Мұсылман дінді ханыңа”, – деп,

Мекен етіп аларға.
Басын иді жаулары:
“Батырлықты көрдік”, – деп.
Аңшыбайдың ерлігін көргесін,

Патшадай қылып табынған.
Астында жүрген жануар
Дариядай тасады,
Биік таудан асады.

Сол секіді мал еді:
“Алыс жерге жетем, – деп,
Жауға шаппай, не етем?” – деп,
Құйысқаны шартылдап,

Ақ көбігі шалпылдап,
Жазылып, бүгілсе, жер бауыры,
Атыла қарғып, алқымдап.
Тұяғы тиген қара жер

Келеді батыр толғанып.
Алыс жердің арасын,
Қаланың көрді қарасын.
Мекен еткен жері еді

Онда байтақ, қараса.
Ол да байтақ ел еді,
Қасында бар қырық келді
Алдынан шықты Ақорал.

Ақорал сонда сөйледі.
Сөйлегенде, бүй деді:

Жарқыным, қайда барасың?
Астың мінген Қара атың,
Енді өліп қаласың.
Білмеймісің өзіңнің

Қайратыңның шамасын?!
Қай халықтың ұлысын?!

Ақ сүңгісін қолға алып, –
Өлтірермін өзіңді,
Келтіремін кезіңді.
Жұламын талдап шашыңды,

Қысқартармын жасыңды.
Өлтірермін өзіңді,
Оярмын екі көзіңді.
Қаңғырып жүрген сен ноғай,

Келдің жетіп сен, – деді.
Іздегенім сұрасаң,
Сендей ындыс жау еді.
Мен – Ноғайлы елінің

Елден шыққан ерімін,
Артық туған шерімін,
Асыл туған бөрісі едім.

Астымдағы ала тай,
Жануарда қанат бар.
Енді қуып жетейін,
Қорамсаны қолға алайын.

Алмай қойман өзіңді –
Енді қанға малармын,
Басыңды кесіп алармын,
Қалаңа ойын салармын.

“Жалғызбын” деп ойламан,
Сенімен ойнаман,
Жарағым қанға тоймаған.
Сонда қалмақ сөйледі,

Ақылың жоқ, көп ноғай,
Әскерің жоқ, қу ноғай!
Ақылыңның жоқтығы:

Алармын басыңды мен, – деді,
Қиратармын сені! – деді.
Атып қалды үш оқты,
Атқан оғы өтпеді,

Көздеген жерге жетпеді.
Сонда тұрып долданды,
Басына киген телпегін,
Ашу қысып, қолға алды.

Көкірекке жел кірді.
Аңшыбайдай батырың
Артық туған ер еді,
Жақын жетіп келеді.

Аңшыбай келді тебініп,
Қашатұғын ол емес,
Ындыстен қорқып, шегініп.
Қорамса деген оқ алды,

Сонда бір тұрып қарады,
Ол ындыстің ері еді,
Кеп бір қолды салады,
Жағадан ұстап алады.

Жағаласып, екеуі
Ат үстінде қалады.
Келіп тұрған көп қалмақ
Қайтадан кейін қашады.

Жан-жағына қарады.
Шамырқанып, шамданды.
Буырқанып, долданды.
Ол ындыске қол салды,

Қисабы жоқ мол салды,
Жағасынан сонда алды.
Екі көзі қызарып,
Тұра алмады кідіріп,

Жағаласып қалысты,
Екі-үш күндей олар алысты.
“Жеңем!” – деп бір-бірін,
Аямай найза салысты.

Аңшыбай қия барып тұра қап
“Байқайын”, – деп.
Болып отыз-қырық күн жүргендеріне,
Аңшыбай тұтқиылдан ойран салды.

Жіберді қаһарланып қолын қағып.
Ындыстің айтқан сөзі сонда былай:

Жапанда тұрдым жалғыз мен-ай, – деді.
Сұрасаң, алыс емес, елім жақын
Жау емеспін, дос болып кел-ай, – деді.
Бар еді ақ сүт берген менің анам,

Бар еді інім менен сендей ағам.
Қажырлы қайратыңа көзім жетті:

“Жалынса, жақсы кешер”, – деген еді,
Шын батыр әділдігін шешер деген еді.
Егер де тірі тастап, жанымды қисаң,
Сұраймын ата-анамның атынан үйімдегі.

Аңшыбай: – Баста еліңе, – сонда деді,
Не түрлі өнерің бар? Айтшы, – деді.
Осы жерде сөйлесең егер жалған,
Оярмын екі көзіңді, ойла! – деді.

Көлденең биік қорған жарымыз бар,
Бекіткен мықты қылып шегеміз де бар.
Сұрасаң, сексен қақпа қаламыз бар,
Қарулы қалың әскер панамыз бар,

Сұрасаң, елде жатқан төреміз бар.
Көретін енді сізді көзіміз бар,
Айтатын сізге, тақсыр, сөзіміз бар.
Мен-дағы өзіңіздей азаматпын.

“Достық” деген тілегін қабыл алды.
Аңшыбай атқа мініп шыққасын,
Үш айда зорға жетіп өз еліне,
Келгесін, Аңшыбай халқын жиып қала салды,

Жапанда жүріп жалғыз араладым.
Саны көп, сапасы жоқ ел екен ол,
Қайратын, қаруын да шамаладым.

Аман ба мал мен басың, балаларың?
Бармысыз сау-саламат елде, халқым,
Көтерді, әруақ қолдап, ноғай атын,
Аман ба мал мен басың, балаларың?

Дүниеде артық екен бұл ақылың!
Аңшыбайың осылай деп ел алдында,
Халқының орындалды аманаты.
Жиналып осылай деп алғыс айтып,

Ол аққу еді.
Үзіліп кетті қарасы.
Үлкен құстың
Тұрсын ба көріп қарасын?

Киетұғын киім жоқ.
Кіретұғын үйім жоқ,
Сендердей жақсы адамды

Мазақ қылма сіз, – деді,
Сізді алатын кісі емеспіз біз, – деді.

Жазы-қысы көп болды
Осы жерде жатқалы сен, – деді.
Жапа – жалғыз жатқасын,
Сені “ер” деп ойладым мен, – деді.

Адам баласы болсаң да,
Мені ал, – деді, – тиемін
Саған мен, – деді.
Сонда Аңшыбай сөйледі:

Менің үйім де, баратын
Жақыным жоқ.
Жарлылықтан басқа кәпір жоқ,
Менен басқа пақыр жоқ.

Мазақтама сен, – деді,
Сені алмаймын мен, – деді.
Хан баласы болғасын,
Етесің-ау ермек сен, – деді.

Өз бетіңе жүре бер,
Қорлама мені сен, – деді.
Қыз пақыр сонда сөйледі:

“Жарлымын” жабықпа,
“Жалғызбын” деп қамықпа.
Табылады мал, – деді.
Сөзіме құлақ сал, – деді,

Мен – патшаның баласы,
Асылым патша болғасын,
Алтын еді қаласы.
Қазынаға қолды саламын,

Не керегің бар болса,
Қазынадан бәрін алармын,
Сөйтіп, дүние табармын.
Жетермін сонда жеріңе,

Егер барсаң, қонарсың,
Белгілі жақсы боларсың.

Мынау адам секілді,
Қарасаң байқап шамасын.
Баратын болсаң сіз, – деді,
Сіздің барған жеріңе

Баралық-тағы біз, – деді.
Осы тұрған Аңшыбайды

Не керегін табайық.
Ноғайлы деген ел екен,
Осы Аңшыбай ер екен.
Неше жыл болды осы жерде

Осы Аңшыбай жатқалы,
Балапан үйрек – атқаны.
Жалғыз адам ерігіп,
Кеткен екен далаға –

Сен “тием” деген Аңшыбай
Мен де қатар тиемін, – деді,
“Тием” деп айтсаң сен, – деді.
Сонда мұсылман патшасының қызы сөйлей бастады:

Біреуден біреу кем бе? – деді.
Сонда Аңшыбай қатты кейіді:

Бола ма бізге алуға?
Бізде жалғыз тиын жоқ.

Менде адал қара жоқ,
Қара тауып беретін
Іні менен аға жоқ.
Сіздерге жауап айтуға

Біз ғаріпте шама жоқ.
Сонда кәпір патшасының қызы сөйлей бастады:

Мал үшін енді тарықпа.
“Жалғызбын” деп қамықпа.
Атамның тұрған алтын тақ,

Керек болса, алармын.
Дорбалап, қаптап алармын,
Ағайын-туыс, алқаңның
Ішіне таман барармын.

Алла берсе, мал болар,
Алтын мен бұл күмісті
Елге сатса, мал болар.
Екеуміз де – патша баласы,

Енді бәрін табармыз.
Сізге алыс болса да,
Бізге жақын жер, – деді,
Жақын жерде бар шығар

Сіздің тұрған ел, – деді.
Ел ішіне барғасын,
Мырза менен бегіңіз
Үйіне таман бар, – деді,

Қыдырып өзің барыңыз.
“Маған дүние беріңіз” деп,
Құлағына салыңыз.
Олар нәрсе бермесе,

Түстік жаққа шығыңыз.
Бір төбенің басына
Бір ағашты қағыңыз.
Жалғыз ағаш басына

Сіз отырып қалыңыз.
Қатарымен екі аққу
Шыр айналып ұшармыз.
Айналып ұшып, бір-екі

Қарайған нәрсе тастармыз.
Жүгіріп бар сен, – деді,
Қарайып түскен нәрсені
Көзіңменен көр, – деді.

Қарайып түскен нәрсені
Базарға апар да,
Асыл кигізге сат, – деді.
Сосын барып кереге

Уықпен бірге ал, – деді,
Шаңырақты қоса сал, – деді.
“Дүние берем” деп шақыршы
Жиырма қатын сен, – деді.

Жетпесе, тағы берермін,
Қарайып түскен нәрсені
Күндіз барып ал, – деді.
Жетпесе, тағы берермін

Алтын, күміс мен, – деді.
Қатарынан екі үйді
Бір жерге қатар тік, – деді.
Екі ағашты қақ-тағы,

Ноғайлардың шетіне,
Ол Аңшыбайды көтеріп,
Ауылына жетеді.
Әр мырзаның үйіне

Маған дүние бер, – деді,
Алайын әйел мен, – деді.
Ноғайлар: – Мазамды алма сен, – деді,

Ішер тамақ бермеді.
Он шақты үйге барады,
Біреуі мұны көрмеді.
Бір жеті күн тамақты

Сонда тұрып, Аңшыбай
Төбеге қарай кетеді.
Бір төбенің басына

Ол төбеге барған соң,
Жалғыз ағаш қағады.
Ол ағаштың басына
Орамалын жабады.

Сонда тұрып Аңшыбай
Ол ағаштың қасына
Отырып келіп қалады.
Айнала ұшып екі аққу,

Аңшыбай етегіне салады.
Ертеңіне бұл алтынды
Базарға алып барады.
Қойдың жүні – киізінен

Жиырмасын алады.
Қаладан алды кереге,
Қосып алды уығын.
Кереге мен уықтың

Жалғыз ағаш түбіне
Арбаға салып, бұл барды.
Жиырма қатын шақырып,
Кілең алтын бұл беріп,

Алты қанат екі үйді
Қатарынан тіктірді.
Жалау байлап Аңшыбай,
Екі үйдің қасында отырды,

Тігіліп үйлер болғасын,
Қасына барып қарады,
“Қайдан мұны тапты?” – деп.
Аспанда ұшып екі аққу,

Сонда екі ағаштың
Арасына келіп қонады.
Сілкініп еді екеуі,
Екі әдемі қыз болды:

Адамзаттың баласы
Онан артық өтпестей.
Екі қыздың қарасы.
Аңшыбайға бұрылып;

“Болды ма жайың жақсы?” – деп,
Оған көзін салады.
Екі қызы әкелді
Аңшыбайға киімді.

Аңшыбай сонда қарады.
Кілең жібек келгесін,
Көп ноғайдың ішінде
Аңшыбай киініп алады.

Сонда ноғайлар
Кейінірек тұрады.
Сонда бір-бірінен:
“Мұны қалай етеміз?” – деп сұрады.

Тимейміз саған біз, – деді.
Сіздің біріңізді қоймай қырамыз.
Біз – перінің асылымыз,
Екі ханның баласы.

Ажалың жетті, ноғайлар,
Қырылдың енді, қарашы.
Жарлығымен, адам баласы,
Өмірлік жолдас жарыма –

Аңшыбайды байқаңызшы сіз, – деді.
Алты жылдан бері жатқаны –
Бір қарасу, көл, – деді.
“Адам”, – деп іздеп бармадың

Біреуің мұны сіз, – деді.
Мынау тұрған Аңшыбай –
Анық асыл ер, – деді,

Қателікпен айтқан сөз – бұлар,
Екінші айтпаңыз сіз, – деді.
Сонда ноғайлы біткеннің бәрі:

Бұған ақыл салайық, – деп. –
Екі бірдей келіннен
Жақсы-жаман жерлердің
Бәрінен хабар алайық, – деп.

Ноғайлының жақсысы
Аңшыбаймен кеңесті.
Аңшыбайды “кем” демей,
Жақсылары кеңесті.

Аңшыбай жүрді аралап,
Ноғайды көрді шамалап,
Аңшыбай ақыл ойлады.
Бұрынғыдай болмады.

Алайын, – деп, – қаласын
Бұл ерлікті еткесін,
Білер, – деп, – ноғай баласы”.
Ноғайлыдан, сөйтіп, Аңшыбай

Алды сонда, қарашы.
Төрт аяғы болат-ты,
Жануарды қанатты,
Сауыт алды киерге.

Алмас алды беліне
Қынадай салып буарға.
Ер жігітке болар ма
Жауға бармай тұрарға?

Өзі – дария ағын су,
Қапырығы бу екен.
Өзен-дария сулардан
Жағалай барып өтеді

Қарауылда жатқан жер.
Орақшыдай қалмаққа
Көрінді жаудың қарасы.
Аңшыбайдай батырдың

Жақын келді шамасы.
Орақшыдай қалмағың
Бір кісі ертіп қасына,
“Келеміз алып біз”, – деді

Осыменен емініп,
Аңшыбайға келеді.
Келе тұрып сөйледі,
Сөйлегенде, не деді?

Жас бала, қайда барасың?
Астыңа мінген Қара атты,
Беліңе буған болатты,
Жолдассыз жүрген дарасың.

Кімге келеді деп ойладың
Қайратыңның шамасын?!
Мен – Орақшы деген қалмақпын.
Алармын сенің басыңды,

Қысқартармын жасыңды.
Өлмей тұрып жауап бер,
Біліп қалайын ат-жөніңді.

Ноғайлы деген ел, – деді.
Іздегенім сұрасаң,
Төбесі шоқты бұл қалмақ –
Қыл жалаулы ел, – деді.

Орақшы деген қалмақтың
Алуға жүрмін мен елін.
Сонда Орақшы сөйледі:

Ат-жарағың бер, – деді,
Жүре бер жаяу сен, – деді.
Артымдағы қырық кісі –
Қырқы бірдей төре еді.

Шақырсам, бәрі келеді,
Өлесің, ноғай, сен, – деді.
“Өлмеймін”, – деп ойлама,
Енді өлгенің көр, – деді.

Іздеп келдім мен, – деді. –
Орақшы қалмақ сен болсаң,
Берегірек кел, – деді.
Сонда Орақшы қалмақ тебінді,

Жалмауыздай емінді.
Жақын келіп қасына,
Тұра қалып сөйледі:

Қайсысын қалай көресің, кел, – деді.
Сонда Аңшыбай қарады.
Атқа қамшы салады.

Орақшы мінген кер еді,
Ол да мықты ер еді.
“Алысалық, кел”, – деді.
Атқа қамшы салады,

Атыңның басын кейін қарай бұр, – деді.
Ат үстінен алысты,
Жағаласты салысты.
Екі батыр салысты,

Біраз болып жағалас
Екеуі де қалысты.
Бір күн, бір түн жүріліп,
Ерлер ат үстінде қалысты.

Соныменен шабысты.
Аңшыбайдай батырың
Бұл қалмаққа сенбеді,
Түсіп аттан, келмеді.

“Атымды қалмақ алар, – деп,
Жаяу далада қалам”, – деп,
Сұр жебені қолға алды,
Атайын деп ойлады.

Бұзды-ау қалмақ шамасын.
Оқ өткесін қалмаққа,
Орақшы батыр жығылды,
Тізесі аттың бүгілді.

Бүгілгесін, қойсын ба?
Атынан түсіп қалғасын,
Өлмей қалмақ, бола ма?
Орақшының жолдастары

Артындағы қырық кісі –
Қырық батырды жоярға,
Үлкен соғыс етерге.
Аңшыбай сонда қарады.

Ақ сүңгі қолға алады,
Қалмаққа қарсы барады.
Артынан келген қалмақтың
Бірін қоймай, қырады.

Алда жатқан тау мен тас,
Жерінің жайы осы”, – деп,
Жауына мінген Қара аты
Аяғын шалып басады,

Құлаштап адым ашады,
Дария болып тасады.
Кемерленген жер болса,
Ұшқан құстай асады.

Орақшының үлкен шәрі
Белгілі қалған халқы еді.
Көбі қашып, қорғанып,
Табылмай қалған ел еді.

Аңшыбай елге келгесін,
Ноғайлының би мен бегі,
Ақсақал мен төре еді.
Бар жақсысы жиналып,

Белгілі бір орынды
Берсек, қалай болады”? – деседі,
Ноғайлы тағы ермеді.
Жалғыз өзі тағы да,

Ағырабат деген хандары –
Жауға кетіп барады.
Аңшыбай сонда жол жүрді,
Жапанда жалғыз дара еді,

Күні-түні жол жүрді,
Қисапсыз тіпті көп жүрді.
Жапанда жүріп, жалықты,
“Жалғызбын” деп қамықты,

Сонда кетіп бара жатып, бір сөз сөйледі:
“Жапанда жалғыз мен, – деді,
Қара көрмей, шөлдедім.
Жолдасым болды Қара ат-ай.

Жапанда жүріп, жалғыздық
Менімен тұс болды.
Ашылды елдің арасы,
Көрмедім пенде қарасын.

Сақтағайсың, бір Алла,
Біз секілді пақырдың
Болғайсың өзің панасы!
Міндім тұяқ Қараға,

Қорғайтын болмады-ау
Жасы үлкен ағамыз!
Тәуекел Ақтың ісіне,
Ындыске кетіп барамын.

Жануар, мінген Қара атым,
Астыңда бар екен қанатың.
Ұмтылайын мен шындап,
Топырағын боратып.

Биік-биік жер болса,
Басына шығып, қарайын.
Жалғыздығым білінді-ау,
Жамылғы болып, қағайын.

Тапсырдым енді Аллаға
Екі бірдей жарымды.
Ноғайлының сөзінен
Сынауға шықтым өзімді”.

Жерді басып тұрмады.
Мылтықтың атқан оғындай
Жануар сонда зулады.
Ауыздығы қаршылдап,

Табаны жерге тарсылдап,
Ашылды адымының арасы.
Көрінді ындыс қаласы,
Жатқан екен қарауыл

Қараға шапты жапыра.
Екеуі қарсы шабысып,
Жақындасып қалады.
Ақорал сонда сөйледі,

Қаңғырып қайда барасың?!
Білмей ме екен адамзат
Өзінің қайрат-шамасын?!

Нең қалды, сорлы, өлмеген?
Қаңғырған жалғыз сен түгіл,
Алуға мені ешбір келмеген.
Мен туғасын атадан,

Дұшпанға кегім бермеген.
Шеніме жаулар келмеген,

Асыл туған жаны едім,
Енді өлесің сен, – деді-ай.
Өлмей тұрып, айтып қал
Аты-жөнің сен, – деді.

Сөйлеуге келмей шамаң да,
Танырсың енді бабаңды.
Енді айдайын көрмеске
Қатының мен балаңды,

Ақылың болса, зорды аңда.
Бұл жерге жалғыз келгесін,
Енді өлесің қуым-ай!
Сонда Аңшыбай сөйледі,

Мен – ноғайлы баласы.
Іздегенім сұрасаң,
Ақорал деген ындыстің

Өз атымды сұрасаң,
Ала тайлы Аңшыбай.
Ұсынғанын жазбаған,
Өзінен ерлік озбаған,

Мен – ноғайлы ерімін,
Қалмақтың алдым талайын.
...............................................
Мақтанған көп заңғардың.

Талайын көрдім, сынадым,
Аудардым талай тастарын.

..............................................
Сонда Ақорал сөйледі,

Боласың маған жем, – деді.
Артымда тұрған он кісі
Әрқайсысы хан, – деді.
Сөзіме құлақ сал, – деді.

Керек болса жаныңыз,
Аттан түсе қалыңыз.
Сонда тұрып, Аңшыбай

Ақорал мен Аңшыбай –
Екеуі қатар тең бе? – деп,
Емес сөзің мақұл, – деп. –
Мұның емес ақыл, – деп,

Сонда тұрып батырың
Жалмауыздай емініп,
Ақоралдай қасына
Келіп, батыр тұрсын ба,

Белдегі алтын алмасты
Суырып алып, шабысты.
Қындағы тұрған ақ найза
Көтеріп алып, салысты.

Онысы да өтпеді.
Киімінен өтсе де,
Ішіне, бар-ды ақ сауыт,
Сыртында бар-ды шарайна.

Үш күндей салысты.
Одан қайран болмады,
Аттан түсе қалысты.
Алысқан жері шаң болды,

Көрмегендер таң болды.
Күн үш күнге толғанда,
Түні үш түн болғанда,
Ақоралдай ындыстің

Құрыған екен сілесі.
Қалмақтың бітті мүддесі.
Тізесі құрғыр бүгіліп,
Ақорал хан жығылды.

Сонда артындағы қалмақтың
Оны бірдей шабады.
Сонда Аңшыбай бағады.
“Алайын, – деп, – бір атын”,

Сонда артынан он қалмақ,
Бірі қалмай, шабады.
Өлмесін Аңшыбай,
Қашан да болса, біледі

Тізгіннен ұстап Аңшыбай
Қара атты сонда мінеді.
Аңшыбай атқа мінгесің,
Алды-алдына қалмақ тұрады.

Қалмақ қашты жеріне,
“Қайтамын”, – деп, – еліне.
Еліне қарай шапқанда,
Аңшыбай қуып барады

Ол қалмақтың еліне.
“Еліне бәрі барғанда,
Тауысты соны”, – деп еді.
Алдынан шығып аттанып,

Мың кісімен Аңшыбай,
Тайсалмады, алысты,
Екі күн, екі түн алысып,
Ындыстің алды қаласын.

Қалаға кеткен заңғардың
Қара енді шамасын.
Тек бір өзі алып қаласын,
Қарамады даласын.

Ақоралды өлтіріп,
Ындыстен сондай жанды алды.
Босқан ындыс сандалды.
Ындыстен жеңіп, ел алды.

Қызылбас пен қалмақтан
Бес-он жылдың ішінде
Екеуінен кек алды.
Ындыстің алып жесірді

Ноғайдан шыққан Аңшыбай,
Басқа ешкім жоқ қасында,
Бұқардан бергі кең дала,
Әне, тұр көрініп,

Ағырабат деген бұл қала.
Аңшыбай қайтты жеріне,
Жетейін деп еліне.
Ұзыннан аққан кең өзен

Алдынан шығып ноғайдың
Жақсылары Аңшыбайға келеді.
Қарасы менен, сөйтті де,
Қарсы алдынан шығады.

Келе сөйлей береді. –
Аңшыбайдай ханымыз,
Артық туған жанымыз,
Алыс жолдан жеттің бе?

Ағырабаттай хандардың
Көрдіңіз бе қаласын?
Білдіңіз бе ындыстің
Азды-көпті шамасын.

Аңшыбай артық ер еді,
Кілең ноғай алдында:

Осылай деп, ноғайлар
Аңшыбайға сөйледі.

Астана, халық, ел, – деді.
Сау-саламат келеміз,
Ындысті алып біз, – деді.
Керек болса, бәрін алыңыз –

Жетім менен жесірін, – деді.
Артық екен ақылы,
Аңшыбай ерді бастаған
Екі бірдей қатыны.

Сонан басқа жоқ еді
Аңшыбайдың жақыны.
Артық төре бұл туды,
Баба түкті, шашты Әзіз.

Екеуінен екі ұл туды.
Шаш Тәзіден бала жоқ.
Баба түктіден Парпария
Деген бір ұл туды.

Қашып келдім мен, – деді.
Шамақан қалмақ елге келген соң,
Бүлінді біздің ел, – деді.
Не айла сен істейсің:

Шамақандай қалмақ баласы
Шауып кетті еліңді,
Бүлдіріп кетті жеріңді.

Амалын тап сен, – деді.
Баба түкті пірлерге
Қойшы келіп сөйледі.
Сол жауапты естіп,

Түрегеліп, балаға
Баба түкті бүй деді:

Айла жауға ет, – деді.
Шамаң келсе, жан балам,

Артынан қуып кет, – деді.
Қысылған жерде мен саған,
Жалынсаң, жәрдем берермін.
Сонда тұрып Парпария

Құла шұбар ат мінді,
Құм сағыздай созылған
Ат құйрығын шарт түйді.
Жалғыз да болса, кетуге,

Ерлік айла етуге
Сонда жөнеп кетеді.
Не салса да, көнерге,
Шамақандай залымның

Қайратын сынап көрерге.
Жолға шығып кеткен соң,
Жолдасы жоқ қасында,
Астына мінген Құла ат

Ауыздығы қаршылдап,
Табаны жерге тарсылдап.
Найзағайдай алмасы
Беліндегі жарқылдап.

Құлаша мінген аттары –
Келе жатыр жануар
Құйысқаны сартылдап.
Аяқта алтын тағасы,

Құлаштап адым ашады,
Арындап аяқ басады.
Ындыстағы Парпария
Екі қолы қарысты,

Құйын да емес, аң емес,
Жылқыдай мал емес,
Дариядай тасады.
Кемер-кемер таулардан

Келіп қалса қасына,
Кетерін қайда ол білмей,
Қысылып жаман, сасады.
Ындыстағы Парпария

Ен далаға көзді салады.
Ел қарасы көрініп,
Көз ұшында қалады.
Атынан түсе қалады,

Елге жақын барады.
Аралап келіп ол жүрді.

Жағдайын барлап қарады.
Бір жерлерге келгенде
Шеткері тұрған күркеде [н]
Ызық дауыс ол есітті.

Құдай бізге берер, – деп,
Жылама, Жарқын, жылама.
Атаңа нәлет ит кәпір,
Дегеніңді қыла алмай,

Етек-жеңі кең, – деді.
Сүй дегенше болмады,
Парпария келіп қалады.
Құдай қосқан жарымен,

Әйелі тұрып, көрісті.
Әйелі сонда сөйледі,
Ұстап тұрып қолдарын,
Сөйлегенде, бүй деді:

Арып-ашып жол жүріп?
Оңғарғай Алла жолыңды!
Айыруға жесірді
Артынан қуып келдің бе?

Түн ұйқыңды төрт бөліп,
Ат үстінде желдің бе?
Сонда Парпария сөйледі,
Сөйлегенде, бүй дейді:

Берік, осал елдерін,
Шамақан залым қалмақтың
Мекендеген жерлерін.
Қиратуға келемін

Сол қалмақтың қаласын.
Айыруға келемін
Ноғайдың жесір, баласын,
Аралап елін көрерге,

Сонда тұрып сұрады
Айласын анық білерге.

Жолымды менің оңғарса,
Ер жігіт тая шала ма:
Желге кетер мал үшін,
Жерге тамар қан үшін,

Жесір-жебір жан үшін?!
Әйелі сонда сөйлейді:

Сарсыған сары қалмаққа.
Жалғыз қалай барасың?
Барып қайрат етерге,
Мұнан барып, сен өлсең,

Жолығармыз біз бейшара
Мұнан да жаман бетерге.
Абайла, батыр, шамасын,
Алуға шамаң жетер ме

Қалмаққа таман барайын.
Кәуір болмас ағайын,
Ер белгісін етерге.
Қорлық бізге болмай ма,

Кек жіберіп жауға, кетерге?
Келдім іздеп мен деген,
Ажал жетсе, өлермін –
Ажалсыз пенде өлмеген.

Атса, өтпей қалмаған.
Атаңа нәлет ит қалмақ
Үстімнен дүбір өткізіп,
Менен жесір алмаған.

Астыма мінген Құлаша.
Шабыстан ол танбаған.
Белге буған ақ берен
Сермесе, кеспей қалмаған.

Қанша айтса да, ит кәуір
Теңім менің болмаған.

Отырмайын бөгеліп,
Тиейін жауға, қозғалып.
Астындағы Құлаша ат
Жал-құйрығын өреді.

Барайын деп оңтайлап,
Барайын деп жүреді,
Шамақандай қалмаққа
Аттың басын қаратты.

Табандатып желеді,
Дөңгелентіп келеді.
“Тәңірі берген қайратты
Аясын ба?” – деп еді.

Аттанған қалмақ мол болды.
Жиылған сондай жандарға
Байқасатын жол болды.
Қарсы келіп тұрады,

Болуға жем оңайсың.
Біздің қалмақ ерлердің
Құраған мұндай қолы бар.
Қаңғырып жүрген ноғайдың

Мандайының соры бар.
Шамақандай ерлердің
Алдыңда құрған торы бар.
Шаштөбедей ағам бар,

“Жалғыз” деп сендей ноғайға,
Ат-тонын жұлып алыңыз –
Келді сорлы оңайға.
Сонда тұрып Парпария сөйледі:

Алмай кетпен қалаңды,
Шулатпай кетпен балаңды.
Алмай кетпен еліңді,
Сындырмай кетпен беліңді.

Жаңыларсың, әй, кәуір,
Сыйынып жүрген тобаңды.
Басыңа қылыш тигенде,
Танырсың сонда ағаңды.

Ұстатармын жағаңды,
Тарттырармын сазаңды.
Қапы қалма, қалмағым,
Тістелмесін бармағың.

Ноғай менен қалмақтың
Дос болғанын көрмедім.
Абайсызда, ит кәуір,
Елімді менің шапқаның.

Бермеу үшін намысты
Артыңнан қуып келгенім.
Алла тілекті оңғарса,
Жекпе-жекке сен шықсаң,

Астыңа мінген боз тарлан
Жетегіме алармын.
Осы айтқанды қылармын,
Осы айтқанды қылмасам,

Атадан тумай кетейін.
Артыңнан қуып мен келіп,
Алмай кекті, не етейін.
Сенен кекті алмасам,

Айдынды көлдің жағасы.
Шаштөбедей хандардың
Шамақандай, байқасаң,
Соның болған баласы.

Аршындатып сөйлейсің,
Берілер саған сазасы,
Жетеді тез қазасы.
“Қапы қалма” дейсің сен

Әлің қайдан келеді?!
Шамасыз жерге шарпы ұрып,
Қасыңдағы дұшпанның
Алынып тұр мазасы.

Сонда тұрып, алысты,
Ерегісіп бір-біріне,
Ақ найзасы жарқылдап,
Алысып, сонда қағысты.

Шамақандай қалмақтың
Қайраты сонда көп екен.
“Қасыма келсе ноғайлы,
Жем қып жермін”, – дер екен.

Үстеріне киген ақ сауыт,
Парпариядай ерлердің
Кете жаздады намысы.
Шамақандай залымың

Кетірмесін намысты!
Мен қысылдым, келе көр,
Баба түкті шашты Әзіз,
Асыраған әлпештеп,

Өсірген балаң қысылды.
Жәрдем маған бере көр,
Қолтығымнан демей көр,

Атадан жалғыз баламын,
Қазам жетсе жаулардан,
Тұяқсыз кетіп қаламын.
Сонда тұрып Парпария,

Өзіне-өзі дем берді.
“Ақырғы демім кетсін”, – деп,
Жесір үшін өлуге
Өзіне өзі жөн көрді.

Тұрып сонда сермеді.
Өлейін деп тұрса да,
Батырды ашу кернеді.
Кәміл пірі жар болып,

Баба Түкті пірлері
Айдаһар болып көрінді.
Сонда тұрып көп кәпір
Ысырылды шеткері.

Батырлар сонда қашады,
Пірлері жәрдем берген соң,
Ердің пысы басады.
Айдаһарды көргенде,

Парпария батырдың
Көңілі сонда тасады.
Шамақандай залымның,
Айдаһарды көргенде,

Парпария сонда ол тұрып,
Садақты қолға алады.
“Қақ жүректің басы, – деп,
Өлерің сенің – осы, – деп,

Ажал оқтың тұсы”, – деп,
Керіп алып тартады.
Сонда қалмақ құлады,
Құлап қалмақ қалғанда,

Даусы жерді көшірді.
Аузынан қаны атыпты,
Сүй дегенше болмай-ақ,
Парпариядай еріңіз

Ақ найзамен бір түйреп,
Сөйтіп, үнін өшірді.
Жаудың беті қайтқан соң,
Кетті айдаһар жоқ болып.

Күлге таяу шоқ болып.
Сонда қалмақ қырылды,
Өзіне өзі ұрынды.
Қалаға таман келеді,

Қара қандар төгілді,
Қаланың ішін қан қылды,
Қырды сонда сан қолды.
Қалмақтайын залымға

Сонда тұрып қалмақтар
Шеттеу жерге жиылды.
Санын санап қараса,
Тек екі жүздей жан болды.

Шамақанның әкесі –
Шаштөбе болды бастығы,
Ноғайменен бар қастығы.
Сонда тұрып, қарады

Пірлері болды панасы.
Жаудың бетін жапырып,
Сонда кетіп барады.
Шаштөбедей залым хан

Қылыш, найза асынды.
“Алармын, – деп ойлайды, –
Парпария, сенің басыңды”.
Тоғыз қабат темір сауытын

Шамақаннан айрылып,
Парпариядан кек алғанша
Жүрегі қатты қабынды.
Баладан жалғыз айрылып,

Қанаты қалды қайрылып.
Бұрылуға шама жоқ,
Отырды ханың майрылып.
Екі жүз кісі қасында,

Аударад, – деп келеді,
Жетпес қол бір тауды.
Кесейін деп келеді,
Үзілмес шынжыр бір бауды.

Парпария сұлтан ханыңыз
Жапырылған жандардан,
Өтті кешіп қандардан.
Байқалмай келіп қалыпты

Не екенін ол білмей
Тұра қалды батырың.
Күрең шұбар ат мінген,
Ат құйрығын шарт түйген,

Үстіне темір көп киген
Көрді сонда жау ханын.
Шаштөбедей залым хан
Келіп, сонда сөйледі,

Елді мұнша бүлдіріп,
Дұшпаныңды қиратып,
Тарпаңдайын таңданба.
Ерегіссең менімен,

Басыңды кесіп алармын,
Түсіріп жерге, аяққа салармын.
Үстіңдегі ақ сауыт
Омырауын айырып,

Омырып оны салармын.
Ұстаған қолға беренің,
Оны да қолға алармын.
Бар қаруды алып ап,

Басыңа ойын салармын.
Шамақандай қылармын,
Басыңды кесіп, жоярмын.
Ақ сүңгіні бір салып,

“Бармын” деп, бала, ойлама,
Жоқ етіп сені қоярмын.
Қандай, бала, ақылың?
Ерегіссең менімен,

Қара қанға малармын.
Тұрған емес ноғай қасыма.
Ерегіссең менімен,
Қылыш тиер басыңа.

Мықты болсаң, қайдасың,
Алғанда шауып қалаңды,
Шулатқанда балаңды?
Қалаңнан сенің мен шықтым,

Жетім-жесір шулатып,
Жамыраған қойдай дулатып.
Естіп пе едің сен? – деді,
Сені де алған – мен, – деді.

Еліңді шапкан мен,– деді,
Батыр болсаң кел, – деді.
Ойранымды көр! – деді.
Парпария сонда сөйледі,

Сенің балаң мен емес,
Менің әкем сен емес.
Шамақандай балаңды,

Мықты болсаң, қайдасың?
Жасырынып далдада,
Батырлық сен айтасың.
Ол айтқаның жөн емес,

Алла тілек оңдаса,
Әулиелер жәрдем бұл болса,
Ақ сүңгіні салармын,
Қара қанға малармын.

Асылымды сұрама,
Мен – ноғайдың баласы!

Еліңе бүлік бұл салып,
Алғанын жауды қарашы.
Шамақандай балаңның,
Бергенмін оның сазасын.

Алдырармын мазаңды,
Кісімсініп сөйлесең,
Берермін өлім жазаңды.
Екі жүздей батырың,

Шамаң келсе, кел бері.
Жекпе-жекке сен келсең,
Соғысып сенімен қарармын.
Үстіңдегі ақ сауыт

Сауырына аттың жабармын!
Шыдамады бұл сөзге,
Қылышын алып қолына.
Өлімге байлап бастарын,

Парпарияның қасына
Іркілмей жетіп келеді.

Алуыма оңайсың.
Алысалық, кел, – деді,
Шаштөбедей бабаңның
Қайратын байқап көр, – деді.

Сонда тұрып алысты,
Жолбарыстай ыңыранып,

Ақ берені жарқылдап,
Атың тізе қағысты.
Қолындағы ақ берен,
Майысып, о да қабысты.

Қылышынан айрылып,
Батырлар сонда қамықты.
Найзаларын алысты.
Біріне бірі итеріп,

Аттар жата қалысты.
Парпария еріңіз
Найзаны ырғап ендірді.
Қалмақтың ханы – Шаштөбе

Сол жағына құлады,
Жаны шығып, сұлады.
Артындағы ерлері
Алдында ханы өлген соң,

Тұрып сонда, жапырды.
Парпария оған қайыспай,
Қайрат оған қылады.
Оң келгенін оң шапты,

Сол келгенін сол шапты.
Атаңа нәлет қалмақтың
Талайын сөйтіп құлатты.
Ашуы керіп батырдың,

Құлаштап қылыш сермеді.
Менменсінген ерлерді
Тек бұтадай көрмеді.
Астындағы Құлаша

Қашқан жауға жетеді.
Ақ сүңгімен бір түйіп,
Қасынан оның кетеді.
Қалаға қарай қуады,

Тірі қалған қалмақты
Қалаға әкеп қамады.
Жеткенінше қырады,
Кетерін қайда ол білмей,

Қамалып шіркін тұрады.
Қалмақ босқын табады,
Жалғыз өзі Парпария
Қалмақты қуып сабады.

Найзағайдай ойнады.
Қашып кеткен Қалмақты
Артынан қуып жетеді.
Жетіп, одан өтеді.

.................................
Басқа жерге кетеді.
Қалаға бәрін қамады,
Қашуына таппай жер,

Сонда тұрып қалады.
Қайта келіп Парпария,

Мұсылман болып жүр, – деді.
Айтқанымды қылсаңыз,
Тимеспін саған мен, – деді.
Дегенімді қылмасаң,

Айтқаныммен жүрмесең,
Салайын ойын мен, – деді,
Ойынымды, кәуір, көр, – деді.

Кешір, батыр, сен, – деді.
Абайсызда іс істедік,
Еліңді сенің шапқанбыз.
Қасарысып, қабыспа,

Дініңе кірдік біз, – деді.
Дегеніңді қылармыз,
Айтқаныңмен жүрерміз.
Сізге кәуір қас қылса,

Кескілесіп өлерміз.
Барам деген жеріңе
..................................

Қалмақтар тартты сыйлықты.
Ісләм дінге көндіріп,
Баяғы жеріне,
Әйеліне келеді.

Үйдің келіп тұсынан,
Сонда сөйлей береді
Айналайын, алғаным,
Сау-саламат бармысың,

Аманбысың, саумысың?
Сонда әйелі үйден жүргіріп шығып, алғаны Парпарияға сөйлей бастады:

Шырын, шекер, бал татқан.
Қынай белім шешілген,
Ибалықпен сөйлеп сөз,
Наздықпенен қосылған.

Аман-есен келдің бе?
Атаңа нәлет кәпірдің
Қайраттарын көрдің бе?
Сазасын иттің бердің бе?

Әкесімен өлтіріп,
Алдың ба жанын кәуірдің?
Елге қашан қайтамыз,
Ата менен ананың

Қашан жүзін көреміз?
Жолығып, жауап оларға
Біздер қашан береміз?
Жесірлікке түскен біз сорлы

Ата-ана еске түскенде,
Ақ найзаға сүйеніп,
Өксіп-өксіп қамықты.
Қиындық көріп, жерлері

Есіне түсіп, жабықты.
Өзіне өзі дем беріп,
Жылауын басады.
Алғанымен қосылып,

Қалмақты қасқа алармыз.
Ата менен анаға
Біз де тездеп барармыз.
Аға менен інінің

Қамықпа, батыр, қамықпа,
Біз де сәлем берерміз,

Қалмаққа таман барады,
Сол қалмақтың ішінен,
Елі дінге келген соң,
Жолдас қылып қасына

Жүз кісі алады.
Әйеліне қайта ол келіп,
Еліне қарай жол тартты.
Асты сонда белдерден,

Еліне сонда кеп жетті.
Мешітіне атаның
Парпария сонда барады.
Атасы шығып алдынан,

Сонда сөйлей береді,
Сөйлегенде, бүй деді:

Айналайын, жан балам,
Айырдан туған нар балам?

Мекендеген бұл қалаң.
Қалмақ итті алдын ба,
Еліне ойын салдың ба?
Сол кәуірдің еліне

Өзің жалғыз бардың ба?
Еліне ойын салдың ба?
Елін көндіріп,
Айырып жесір алдың ба?

Аман ба туған қаламыз?
Сау-саламат бармысыз?
Айырып жесір мен алдым,
Шаштөбе мен Шамақан

Кесіп басын мен алдым.
Елін дінге көндіріп,
Мұсылман болып ол қалды.

Қойдай маңырап көрісті.
Сонда бір қалмақ сөйледі:

Қалмақты көк бауырдан төкті, – деді.
Кешегі Шамақан мен Шаштөбенің
Сүйегін жалғыз бала сөкті, – деді.
....................... салды хабарға,

Халықты әкеліп ол алып,
...............................................
Келді ноғай жиналып.
Тоғыз күн ұдайы тойын қып,

Он екі күн ұдайы ойын қып,
Кеткен анау жесір-ді,
Ел-жұртымен қосылды.
Парпария ерлердің

Құттықия өзі үлкен болған соң, хандықтан түскесін, оған басқа ой кіреді.
Қырымға хабар салады:

Қалмаққа таман барайық.
Сыпыра сонда сөйледі:

Қиын жері Қалмақтың,
Үш айлық жер жүреді.

Бір перзенттің жоғынан,
Менің жалғыз қалғаным.
Дүниенің білдім жалғанын,
Көтерем Алла салғанын.

Артыңда қалған балам жоқ,
Тәңірі қылды, шарам жоқ.
Және қалған мал да жоқ,

Құттықия сөйледі,
Сөйлегенде, бүй деді:

Барсам, хабар алармын,
Үш Бөкенбай жеріне,
Қалмақ деген еліне.
Жарлылық пен жалғыздық

Бір тәуекел етемін,
Ол үш айлық жол еді,

Аттың басын жөндеді,
Тоқсан күндік жол еді,
Қашықтығы сол еді.
Күні-түні жол жүріп,

Есебі жоқ мол жүрді.
Құттықия сөйледі,
Сөйлегенде, бүй деді:

Ел, қараны көрмедім.
Ағайын-туған, ел қайда?
Баяғы кеткен жер қайда?
Аспанда жүрген бозторғай,

“Көрдім” деп хабар берсейші.
Бөкенбайға мен жетейін.
Алайын деп қаласын,
Хан мінген боз тарлан ат көрінді.

Үш Бөкенбай көрінді.
Бөкембайдан шыққасын,
Ақташының еліне
Ол бір айлық жер еді.

Отыз кісі қасында.
“Барыңыз сыртқа, – деп еді,
Бөкенбайда бар шығар,
Қанша да болса, ел деген,

Он күндік жерге толғасын,
Алдынан көрді бір қара.
Ол қараны көрген соң,
Жетейін деп долданды.

Жақындап келді қарасы,
Ол – қалмақтың баласы.
Көп қалмақтан бөлініп,
Алдына шықты, қарашы.

Бөлініп шыққан қаладан
Ақташының ері едік.
Алыстан қара көргесін,
Іздеп сені біз келдік.

Білейін деп мен келдім,
Көргеннен соң қараңды,
Білейін деп шамаңды.

Жерімді менің сұрасаң,
Өзен бойы жер еді.
Іздегенім сұрасаң,
Ақташы деген ел еді.

Тауып бер маған қалаңды,
Шақыр жолдас балаңды
Тая шаппан мен, – деді.

Берегірек кел, – деді,
Қайратымды көр, – деді.
Қарсыласып, аңдысты:

Ата бер, қалмақ, сен, – деді.
Әуеліде оқ атты,
“Дәл жүректің басы, – деп,
Өлер жерің – осы”, –деп,

Етіне оғы жетпеді.
Бір атқанда, үш атты,
Үш оқты бірден босатты.
Өзіне кезек берген соң,

Өз кезегі келген соң,
Құттықия оқ атты:
“Қалмақ ердің қасы, – деп,
Қақ жүректің басы, – деп,

Етіне таман жетпеді.
Құттықия тебінді,
Жалмауыздай емінді,
Атқан оғы өтпеді.

Өтпей қалса, қиын-ды,
Сол уақыт болғанда,
Бабасына сыйынды.
Сонда Құттықия сөз сөйледі,

Атың басын тарт, – деді,
Жолдасыңа қайт, – деді,
Арызыңды, бар да, айт, – деді.
Сонда қалмақ сөйледі.

Жасқанбаймын мен, – деді.
Сол мезгілде Құттықия
Толайына қол салды,

Атамын деп оқталды.
“Қалмақ ердің қасы, – деп,
Қақ жүректің басы, – деп,
Жан денесі осы”, – деп,

Тартты батыр қол оқты,
Жұмсады батыр болатты.
Қалмақтан оғы өтеді,
Денеден өтіп кетеді.

Ол төбені кетеді.
Алыстан тұрып шаң көрді,
Шаң көрген соң,
Қалмақ таң көрді.

Келе жатқан шаң астында
Жалғыз жан көрді.
Жақындап қалмақ келген соң,
Қарсы шапты алдынан.

Сонда Құттықия сөйледі,
Сөйлегенде, бүй деді:

Еркек туған ер болсаң,
Бірме-бірге кел, – деді.
Тыңдамады сөзіне,
Қарамады қалмақ өзіне,

Жабылып кетті қалмақтар.
Бес күн ұдайы соғысты,

Жан-жағына тарады.
Оны шауып алған соң,
Қалаға жүрді жетерге,
Барып, қайрат етерге.

Қаласы, келсе, тау екен,
Мықты қалмақ жау екен.
Бұрын қашып ноғайдан,
Қорғалаған жері осы екен.

Қорғалаған жері еді.
Сексен аршын қаласы,
Мықтылығы сол еді.
Дарбазасы бек алтау

Шынжырлаған бар еді.
Бір арба ғана сыйғандай
Аузы оның тар еді.
Келсе, Ақташы хан дарбазасын бекітіп, кіргізбейді.

Құттықия жүрді кіре алмай,
Есігін тауып, жүре алмай.

Кетемін бе далаға,
Кіре алмай осы қалаға.
Бұны нешік етем, – деп,
Кіре алмай қалай кетем?! – деп,

Үшінші күні болғанда,
Күн тал түске толғанда,
Дарбазаға ер келді.
Балта мен ұрды қылышын,

Бұзайын деп есікті
Суырып алды қол оқты,
Жұмсады батыр болатты.
Шауып, бұзып алады,

Тақтайды бұзып, ашқан соң,
Ордаға келді тебініп,
Жалмауыздай емініп.
Ханға Құттықияның айтқаны:

Сонда Ақташы сөйледі,
Сөйлегенде, бүй деді:

Оямын екі көзіңді.
Енді, ноғай, өлесің,
Өлімді жақын көресің,
Біз – байтақ жатқан ел, – деді.

Ақташы хан ақырды,
Артында көбін шақырды.

Ортада батыр қалады.
Құттықия сөйледі,
Сөйлегенде. бүй деді:

Шабыстан шіркін танбадың,
Сендер – қарға, мен – сұңқар.
Ақ сұңқар мен қарғасың,
Білмеймісің Қалмақтың

Нешелер қалмақ суалған.
Ақташыдай хандарым,
Алармын сенің қалаңды,
Көрермін, Қалмақ, шамаңды.

Қалмаққа салды ойынды,
Басқасын жеңіп болған соң,
Ақташыдай хандарға
Сонда сөйлей бастады:

Құмарлы қалмақ, – кел, – деді,
Ұрысамын мен, – деді.
Қарсы шапты, жетем деп,
“Ұрыспай неге кетем?” – деп.

Бесеу екен баласы,
Қалмақтың шапты қаласын.
Үш күн ұдайы алысып,
Қалмақтың көрді шамасын.

Қынадай белім шешілген.
Ибалықпен сөйлеп сөз,
Наздықпенен көсілген.
“Баласын алып келсін”, – деп

Тоқтамыс хабар етіпті,
Ол тілеуі кесілген.
Тілімді алсаң, бәйбіше,
Хан баласы – Едіге.

Мұның бетін көрмейік.
Біздің бала не қылар?
Тек жинаған малға ие болар.
Тірі болса Едіге,

Дұспаннан басып кек алар.
Едігеден айрылсақ,
Хан тұқымы жоғалар,
Тілімді алсаң, алғаным,

Сонда бәйбіше мұңайды,
“Өлімге кетеді, – дегесін,
Жалғыз туған баласы” –
Жыламай қалай шыдайды.

Дүниенің білдім жалғанын.
Тоқтамыстай зұлымның
Басқа қайғы салғанын.
“Беремін” десең, бер, – деді,

Жорға таңдап міндірші,
Торқа таңдап кидірші,
Мен мауқымды басайын,
Бір сағат маған сүйдірші,

Тоқтамыстай зұлымға
Барса, бала келу жоқ,
Енді тірі көру жоқ.
Өксіп-өксіп жылайды,

Бір сағат тұрып сүйеді.
Омырауын кемпір ашады,
“Жүрегім менің күйді”, – деп,
Бауырына басады.

Бетінен сүйіп егіліп,
Көзінің жасы төгіліп,
Кемпір сорлы бұл қалды.
Бала мінді атына.

Жылқыбай келіп кіреді.
Суырып алды Тоқтамыс
Төсекте жатқан алмасты.
Сермей қалды басын-ай,

Басы түсті кесіліп,
Жылқыбайдың қасына-ай.
Етегіне бұл салып,
Баласының басын-ай,

Сонда тұрып Жылқыбай,
Тоқтамысқа сөйледі:
“Ай, Тоқтамыс, Тоқтамыс,
Құдай алсын басыңды,

Қысқартсын сенің жасыңды,
Иесіз ордаң бұл қалсын,
Қатының мен балаңыз –
Екеуі де тұл қалсын!

Сақалың жуып жылаңыз”.
Сонда Жылқыбай баласын құшақтап алып, жылаумен шығып кетеді.
Құшақтаумен баласын
Жылқыбай үйіне кетеді.

Атқа да мінбей уайыммен,
Жаяу жүріп кетеді.
Қатыны келді қасына-ай,
Көзінің төгіп жасын-ай.

Ұстап тұрды Жылқыбай,
Жерге қоймай басын-ай.

Ақылың болса, жылама,
Жылағанмен, бола ма?
Өлген адам тұра ма,
Тоқтамыс дегеніңді қыла ма?

Қаншама жылап айтсаң да,
Тірілмейді, өлгесін,
Тоқтамыс неге тірі жіберсін,

Өлгеніңе қайғы етпе,
Ол қайғыдан пайда жоқ,
Өлімге қылар айла жоқ.
Жалғызы өліп зарлаған

Біздей сорлы қайда жоқ?
Қанша айтса да, келмейді,
Енді қайтып бала да.
Еш жас алма көзіңе,

Өлтірсін деп, бәлеге.
Тәуекел ет те, көре бер,
Ісіне Ақтың көне бер.
Жалғыз туған балаңды

Қонысына қондыр да,
Тәуекел етіп жүре бер.
Жылқыбай көзі көреді,
Жалғыз туған баланы

Ұйқысын шала қылмасқа
Едігені бағады.

Қарағым, көтер басыңды,
Тұрып-ай, ішші асыңды.
Қашан тыям, қарағым,
Көзімнен аққан жасымды?

Бұл ордада кім қалды?
Жасы жетіп қуарған

Мынадай бір пәле тап болып,
Қарағым, тұршы, Едіге.
Мен отырмын қасыңда.
Асыл туған ер, – деді,

Иесіз дәулет бұл қалды,
Адыра болып ақ орда,
Иесіз болып, тұл қалды.
Бұл орданың ішінде

Ала тайлы Аңшыбай.
Аңшыбайдың екі қатыны –
Артық еді ақылы.
Ол да жалғыз өскен жан еді,

Жоқ еді туған жақыны.
Екі әйелден, қарағым,
Екі бала бұл туды.

Екі бірдей ұл туды.
Біреуінен бала жоқ,
Біреуінен туғаны –
Парпария деген ұл болды.

Парпариядан, қарағым,
Құттықия деген бұл туды.
Ол Құттықияны қарасаң,
Жарлы болып бұл кедей,

Қуқанат еді баққаны.
Бақташысы өлгесін,
Қуқанаттың қасына
Қондырды Құттықия – әкеңді,

Сол уақытта сен өзің
Іште қалған бала едің.
Қуқанатты баққанда
Қалмақтың ханы Сәтемір

“Баққаны болса Қуқанат,
Бір балапан берсін”, – деп,
Бұл кемпірді жіберді
Балапанды аларға.

“Ие болсын, – деп, – қараға”,
Тоқтамыстай залымнан
Сүйтіп қалдым пәлеге, – деді.

Едіге бармады:
“Ішіп жүрсіз ғой, іше беріңіз”, – деп.

Аты жөнің кім?
Танымай тұрмын мен, – деді,
Меңзетемін біреуге, – деді.
Сонда Едіге тұрып сөйледі:

Ала тайлы Аңшыбай.
Баба түкті шашты Әзіз –
Аңшыбайдың баласы.
Шашты Әзіздің баласы

Құттықия бек еді,
Өзім атым – Едіге,

Аңдашы сөзім соңғысын,
Едігедей ер, – деді,
Ажал жетті, тез, – деді.
Келтірдім алып шұбарды.

Жер болғанда жапыра,
Екі алмақты алуға,

Тәуекел Ақтың ісі еді,
Өлмей жаның қалуға.
Кідірме, батыр, сен, – деді,
Әзірледім мен, – деді,

“Ішін жарып салдық, – деп,
Өлтіріп мұны қалдық”, – деп,
Есіктегі екі адам кейін шегінеді.
Атқа мініп алады,

Артыңнан келдім мен, – деді,
Кідірші батыр сен, – деді.
Тоқтамыстай залымды
Түсіріп тақтан қояйық.

Тоқтамыстай залымның
Басын кесіп алайық,
Жоқ қылып оны, жояйық,

Қайта жүрші қалаға,
Кетпе, – деді, – далаға.
Талайды көрген бабаңмын,
Ашуыңды, Едіге,

Тілей келдім мен, – деді,
Қайта жүрші сен, – деді.
Жасы жеткен бабаңыз
Бір тілегін бер, – деді.

Енді қайда барасың?
Кетірме мұны далаға,
Қайта алып жүр қалаға,
Қатын мен қалды балаңыз,

Іні мен қалды ағаңыз,
Ата мен қалды апаңыз.
Тоқтамыс кеткесін далаға,
Тұрғызбалық қалаға.

Ақылың жоқ, боқ Жанбай.
Тындамаймын сөзіңді,
Алма менің мазамды.
Енді жауап сөйлесең,

Тарттырамын жазаңды,
Жеткізермін қазаңды.
Оярмын сенің көзіңді,
Өлтіремін өзіңді.

Сыпыра жырау сен, – деді.
Екеуің де кейін қайт,
Енді кейін қайтпасаң,
Екеуіңді де өлтірем.

Мен кетермін, кетермін,
Сәтемірдей қалмақтың
Еліне іздеп жетермін,
Сәтемірдің елінде

Талқан қылып шабармын.
Тоқтамыстай ханыңның
Ордада басын алармын.
Үш ай тоқсан күн болғанда,

Осы ордаға жетермін,
Келерде хабар етермін.

Үш ай – тоқсан күн болғасын,
Аңғысынды ертіп,
Едіге елге қарай салады.

Едіге ерің келеді,
Жолдас едім мен, – деді.
Қол астыңды жинашы,
Бейқам болып тұрмашы,

Хабарға келдім мен, – деді.
Үш күннен соң келеді
Едігедей ер, – деді.
Шабайын деп қалаңды,

Тез бар деді сіздерге.
“Хабар айт, – деп, – сіздерге”.
Айттым хабар мен, – деді. –
Ендігісін өзің біл,

Тоқтамыс хан, сен, – деді.
Аңғысын қайтып келеді,
Едігеге жетеді,
Келіп, хабар етеді.

Едігедей ерменен ұрысуға ер!” – деді.
Тоқтамыстың сөзіне
Жалғыз ноғай ермеді,
Бір адам еріп жүрмеді.

Тоқтамыс жаман торықты.
Келмегесін бір адам
Өте жаман қорықты.
Желмаяны алдырып,

Кетер болды далаға.
Қатын менен балаға
Тоқтамыс болды садаға.
Өрге қарап жөнелді,

Тоқтамыс қашып далаға.
Әрбір жерге барады,
Бір тоғайға тап болып,
Тоқтамыс хан қалады.

Тоқтамыс хан ойлады
“Қаша беріп не етем? – деп,
Осы жерге қорғалап,
Жан айласын етем”, – деп.

Алладан үкім келсе, тынарсың.
Жапырылма, көк шалғын,
Еліміздің ажары,
Баса қонса, сынарсың.

Отыңды оттап, суыңды іш.
Сені көлден айырған
Қаршыға құстың екпіні.
Мені елден айырған

Едігенің секпілі.
Едігедей ер жетті,
Қатын менен баланы
Бір көрсетпей, шөлдетті.

Енді болды өлгенім,
Едігенің мен білдім
Жатқанда бағып көргенін.
Едіге Тоқтамыстың артынан қуып жетіп, айтқаны:

Артыңнан келдім мен, – деді.
Құттықия бабамды
Өлтіргенің шын ба еді
Бір торғайдың құны үшін?

Тастап иесіз қарасын.
Екі адамнан артық көрдің бе
Бір торғайдың баласын?!
Сонда Тоқтамыс сөйледі:

Кетпес деп едім дүниеден.
Басыма қонған бағымнан,
Айырдың менің тағымнан.
Қулықтан туған Құлаша

Тумадан туған сұм бала
Ер боларын білмедім –
Жөргегіңді кесерге.
Бұл дүниеден мен болдым

Енді шығып кетерге.
Елім кетіп, танғаным,
Дүниенің білдім жалғанын.
Қатын, балам – аманат,

“Едігежан не етер? – деп,
Қандай күнді көрер?” – деп,
Ол төбенің басында
Екеуі жылап, қақсаған.

Көзінің жасын тыя алмай,
Жылап тұрды-ау, қия алмай.
Қасына келіп отырды
Өзінің туған анасы.

Ертеден сені алғаным,
Жалғызың бүгін тірілді.
Едігені бере алмай,
Бүтін алып қалғаным.

Ризамын Құдайға,
Едігені бергесін,
Басын алып жалғыздың,

Ризамын Аллаға!
Бүгінгі күн осылай
Тыңдашы менің сөзімді,
Бас қосып жастан алғаным,

Болар ма менің арманым?
Едігедей сұңқарым,
Келіп қондың, қарағым,
Ақ сұңқарым, қолыма.

Едігедей қарағым,
Тоғыз ай он күн көтерген
Мынау тұрған анаңыз.
Ембесең де, көріңіз,

Анаңа жауап беріңіз.
Ризамын мен саған,
Шешеңізге еріңіз.
Сонда өзінің шешесі сөйлей бастады:

Жерге түскен бойында
Емізбедің мамаңды.
Тоқтамыстай залымның
Пиғылы оның жаман-ды.

Жіберіп едім сыртына
Жылқыбайдың мен, – деді,
Жаның аман қалды енді.
Жылқыбайдың үйіне

Жылқыбайды бағып жүр
Өлгеніңше сен, – деді.
Бала емессің, шырағым,
Жылқыбайды бақпасаң.

“Балам” демен мен, – деді,
Атаға тартып тумасаң,
Атаның жолын қумасаң.
Атаңа тартып сен тусаң,

Сүтін берген мынау, қарасаң.
Елік сүтін емген соң,
Көзіңді ашып, қарағым,
Жылқыбайды көрген соң.

Сонда Едіге сөйледі,
Сөйлегенде, не деді?

Артық еді бабамыз,
Келмеді деп жылайсыз,

Балаңды берсең мен үшін,
Сүрегі біткен күніңіз.
Айтатұғын сөзім бар,
Жылқыбай, ойлап біліңіз.

Тоқтамыстың орнына
Хан етіп сені қоямын.
Тоқтамыстай хандардың
Қызын алып беремін.

Тұқымын құртып қоямын.
Өлгенімше бағармын.
Екеуіңнің құлқыңды,
Тірі жүрсем, табармын,

Назарым саған салармын.
Қараған дұшпан бар болса,
Басын кесіп, жоярмын.
Ағайын, туған халқымен

Екі ұл туды, қарашы.
Сексен жасқа келгенде,
Балалы болды, шамасы,
Ешкімнің жоқ Алланың

Еткен ісіне шарасы.
Сонда Едіге бұрын атқа мініп, тауға шықпаған еді:
Едіге атқа мінгенде,
Қалмақ деген ел еді,

Аттанған ноғай ел, – деді,
Қалмақ едім мен, – деді.
Мекен еткен қашаннан
Мынау біздің жер, – деді,

Аз ғана ноғай, – сен,– деді,
Көп қалмақпын – мен, – деді.
Қонысымда тұрғанмын,
Сен секілді ноғайды

Енді болар, ноғайым,
Кеудеңде сенің арманың.
Сонда Едіге сөйледі:

Ноғай едім мен, – деді.
Ноғайға көзің салғаның
Бар ма еді бұрын-соңды
Ноғайды шауып, жесір алғаның?

Алмасам сенің еліңді!
Тыңда мені, ит қалмақ,
Менің айтқан кебімді.
Өзіме қоныс қылармын

Сен отырған жеріңді.
Сонда Абығай сөйледі:

“Алсын, – деп, – сенің қолыңды”.
Көруге, ноғай, шамаңды.

Менімен қалай тең едің?
Көрмеп пе едің бұрын сен
Біздей қалмақ баласын?
Қайратыңның көрдің бе,

Сен ұрысып, шамасын?
Қайратыңа мақтанба.
Алсаң, алып жүрген шығарсың
Аз ғана қалмақ баласын.

Кеткен жоқ жауға кегіміз,
Тыңда айтқан кебіміз.
Басылды ма, ноғайлы,
Кеудеңдегі жараңыз?

Бізге бағын болады
Астана мекен қылған жеріңіз.
Біздің дінге кіреді
Сіздің ноғай еліңіз.

Ежелден жатқан ер едік.
“Қалмақты көрсек, алармыз
Талқан қылып”, – деп едік.
Аз ғана кісі қолымыз,

Болушы еді жолымыз.
Сен секілді Қалмақтың
Болушы еді теңіміз.
Әлі бар ма, қалмағым,

Әңгімені қойыңыз.
Едіге енді қарады,
“Алла!” – деп ұран салады,
Екі жүз кісі қолменен

Едіге кіріп барады.
Екі мың кісі қалмақпен
Екі жүз кісі салысты.
Неше күндей ұрысып,

Ханқожаның баласы
Абығайды өлтірді.
Қалмақ қашпай, не қылсын?
Екі мың кісі қалмақтан

Бес жүздейі өліп қалады.
Бес жүз кісісі өлген соң,
Мың бес жүз кісі қалмағың –
Ол да қашып жөнелді.

Ханқожадай қалмаққа
Барып, хабар еткен соң,
Алды қашып жетеді,
Ханға хабар етеді.

Қалмақ сонда асарға
Босып қашып жөнелді,
Көрінбей жаудан қашарға.
Тоғалай деген қалмақтың

Тоғалай салды соғысты,
Қызылқұмның ішінде
Екі батыр тоғысты,
Екі күндей соғысты.

Тоғалайды өлтіріп,
Ханқожа кеткен жер еді.
Ханқожа қашты, тұра алмай,
Тұрғанымен, не пайда,

Қара жерге сыя алмай,
Үш Бөкенбай жерлерден
Ханқожа асты кетерге,
“Жолықтым, – деп, – бетерге”.

Ханқожаның қалдырды
Ноғайлыққа қаласын,
Асырып қатын-баласын.
Абығай мен Тоғалай –

Ханқожа қалмақ ер еді,
Кетпестен бұрын мың кісі
Ноғайлыққа аттандырып:
“Оған барыңыз”, – деп еді.

Аттанған кісі мың болды,
Ноғайлыққа кететін
Қалмағыңның шын болды.
Едіге қуды артынан,

“Ханқожаны қойман” деп.
Оны қуып кеткенде,

“Ноғайға қалмақ жетті, – деп,
Елге әлек етті”, – деп,
Едігедей ерлерге
Сонда хабар етеді.

Ердің көбі таныпты,
Бір жүзі өліп ноғайдын,
Сол сапарда қалыпты.
Ханқожаға жете алмай,

“Елге қалмақ жетер, – деп,
Қашқанды қуып бұл жүрген
Жалғанынша бекер”, – деп.
Жүз кісі әскер қасында,

Едіге жүріп келеді,
“Елге бүлік салар”, – деп.
Ол қалмақтың бастығы –
Иманқара ер еді.

Аттанып қалмақ келгесін,
Едігедей ерлердің,
Таппасын ба ол қалмақ
Ерлердің жатқан жерлерін?

Шеттен келіп, тоғайдан
Қалмақ келіп, ел алды.
Ел алғанда, нені алды?
Едігедей ерлердің

Тоғанның елін шабады.
Қиырдан іздеп табады.

Едіге тірі тұрғанда,
Жесірді қалай береді?

Кеудедегі жанымыз,
Артық туған бегіміз.
Сұлтаным жауға кеткесін,

Жібектен тартқан ұзыннан
Кесілді мынау желіміз.
Жаяулық көрді басымыз,
Төгілді жерге жасымыз.

Есім кетіп мен деген,
Тек жаным қалды-ау өлмеген.
Сұлтаным едің, Едіге,
Дүниеде жүзің көрмеген.

Айырылдық туған баладан,
Жинаған дәулет, қарадан.
Әйел құрысын, ғаріп екен,
Әйел ерден айрылса,

Маңдайының соры екен.
Атаңа нәлет, ит қалмақ
Жаяу айдап, бұл қуды,
Басымызға күн туды.

“Өлтіремін мен”, – деді.
Ұрады бізді қамшылап.
Ризамын Құдайға,
Едіге сұлтан, келдің бе?

Едіге сұлтан, ер, – деді,
Көрдім күнді қорлықты,
Қатты көрдім зорлықты.
Сонда Едіге тұрып сөйледі:

Тауыстық қалмақ елдерін,
Ханқожадай қалмақтың
Өлтірдім екі баласын,
Тоғалайдай ерлерін,

Талқандадым мекендеген қаласын.
Ханқожасын асырдым
Қайырылмастай бұл жерге.
Тоғалайдай ерін боздаттым,

Көрдім, жүріп, шамасын,
Көзің жасын тый, – деді.
Батыр Тоған келгенше,
Дидарласып көргенше,

Алладан бұйрық бұл болса,
Көрмессің қалмақ баласын.
Қайта айналып қонарсың
Мекен еткен жеріңе.

Неше түрлі тағамның
Ең тәттісін татарсың.
Кең сарайда жүрерсің.
Сабырлық қыл, бәйбіше,

Бұрынғыдай боларсың.
Қайтарамын еліңе,
Апарамын жеріңе,
Қондырамын кешегі

Тоған батыр ол жетер.
Тірі қоймай қалмақтың
Талайларын меңдетер,
Сіздей қылып шулатар.

Қалмақты көрсе, айдаған,
Екі қолын артына
Ит қалмақтың байлаған.
Ер Тоғанның Мақпалы

“Кезекті дүние” деген – бұл,
Қалмақтың соры қайнаған.
Қыбырлауға шама жоқ,
Қайырып қолын байлаған.

Баяғы кеткен жерінде,
Жеткенше, қуып айдаған.
Артық туған ер еді,
Қатын сабап қуғанын

Қалмақты айдап қуғаны
Едігеге жарайды.
Қуып жетті еліне
Тоғанның келіп қатыны.

Қонып қалды орнына,
Баяғы кеткен жеріне.
“Тағы зарар қылар”, – деп,
Едігедей батыр ер еді,

Асауларын қалмақтың
Сол жерге қойып, қырады,
Басын кесіп қояды.
Ол қалмақтың нешесі

Сол жерде дінге кіреді.
Дінге кірмеген қалмақтың
Сол жерде басы қалады.
Тоған батыр еріміз

Қалмаққа хабар салайық.
Келмей қалған қалмаққа
Өзіміз іздеп барайық.
Ханқожадай ер кетті,

Таусылмай сонан ел кетті.
Артынан тауып алайық,
Тірі келсе қалмаққа,
Біз аттанып барайық.

Тоған ерге сәлем айт,
Неше күн лаң салғанын,
Тұнық елді алғанын.
“Біз жетерміз”, – деп едік,

Осы хабар келгесін,
Бара алмай енді қалғаным.
Құрыталық елдерін,
Суалталық көлдерін,

Мекен қылған жерлерін.
Қайда да болса, барайық,
Сол қалмақты алайық,
Алыс та болса, арасын,

Көрелік қалмақ шамасын.
Тірі жерге қоймаспыз
Қалмақ иттің баласын.

Іздегенін қарасаң,
Ханқожаның елі еді.

“Не қылса да, сол елге
Бармай, не етем?” – деп еді.
Ахмет пен Едіге –
Екеуі көп жол жүрді,

Жол жүргенде, мол жүрді.
Айса ұлы Ахметтің
Кертарлан еді мінгені.
Ол шабыстан танбайды,

Едіге мінген шұбардан,
Жылқы озар ма бұлардан?
Ахмет пен Едіге –
Екеуі бірдей жол жүрді,

Асықпай жолда ол жүрді.
Алыс жерге баруға,
Қалмаққа соғыс салуға.
Тоғанды шауып, ел алған

Ол ұрысып, кек алған.
Қорлық көріп басынан,
Ахметті ертіп,
Едіге кетті қасына.

Бір күндері болғанда,
Қалмақтың көрді қарасын.
Білейін деп екеуі
Қалмақтың азды-көпті шамасын.

Баралық енді, кел, – деді.
Тұрамыз ба бұл жерде?
Бұл қалмаққа жетейік,
Барып, қайрат етейік, –

Деп, Ахмет ұлы сөйледі.
Сонда Едіге сөйлей бастады:

Сосын соғыс салайық,
Тосып жатқан байтақ ел
Тап үстіне барайық,
“Кім десең?” – деп сұрайық.

Сонда Ахмет тұрып: – Ақыл, – деп,
Бұл айтқаның мақұл, – деп.
Ел шетіне барғасын,
Ноғайдың келеді ері деп,

Қалмақ шіркін қамалды,
Таба алмады амалды.
Жиналып қалмақ, толады,
Қойқара батыр бас болып,

Көп әскер сыртқа шығып қалады.
Жиналған әскер мың болды,
Бастығы оның – Қойқара,
Ойлап тұрса, бұл – бәле,

Екі батыр келеді қасына.
Жалмауыздай емініп
Қойқарадай ханыңыз
Шыға қалды алдынан.

Ол да – мықты ханыңыз.
Сонда қалмақ сөйледі,
Сөйлегенде, не деді?

Өлшеулі еді шамамыз.
Салайын соғыс мен, – деді,
Ноғаймысың сен? – деді.
Солар үшін кек алуға

Тұрмын көздеріңді оюға.
Жанымда әскер қолым бар,
Екі бірдей қаңғырған
Ноғайлы, сенің сорың бар.

Ерлеріңді жоярмын,
Қанынды ұрттап, тоярмын,
Олжаға атыңды алармын.
Еттеріңді кескілеп,

Сендерді итке салармын.
Жасқанатын мен бе едім?
Мен ноғаймен тең бе едім?
Ұрысатын менімен,

Екеуміз дер, – деді.
Емеспіз саған тең деді,
Сөзің емес жөн, – деді.
Өлтіргемін мен сенің

Тоғалайдай ерінді.
Иманқара ағаңды
Өлтіргемін мен, – деді,

Менің атым – Едіге,
Қасымдағы – ер Ахмет,
Бұда қашаннан жатқан ер еді.
Төбесі шоқты сен қалмақ,

Едің бізге жем, – деді.
Тұрмалық көп сөйлесіп,
Соғысалық, кел, – деді.
Ахмет пен Едіге

Айсаның ұлы Ахмет
Тебінгіден тесе атты,
Үзеңгіден үзе атты,
Суырып алып қорамса,

Жауған қардай боратты.
Біреу емес, бәрінен
Тепшіп сонда кетеді.
Қамалып тұрған қалмақты

Батырлар жауға сермеді.
Ақ сүңгіні қолға алып,
Келген әскер долданып,
Неше күн салды соғысты,

Қалмақпенен тоғысты.
Жарағы қанға тояды,
Сермесе, кеспей қоя ма?
Кеудесінен жел беріп,

Қырылғаны көп болып,
Қалмақтар састы-ау қозғалып.
Жақын екен қалмақтың
Тек сол жерде қаласы.

Екі батыр біледі
Соғысқан қалмақ шамасын.
Он екі күн болғанда
Қалмақтың алды қаласын,

Қой секілді қалмаққа
Тойғасын бөрі, қояр ма?
Ашығып жүрген бөрі еді,
Артық туған ер еді.

Ханқожадай қалмақты
Жеңіп алған жері еді,
Жинап алған ел еді.
Адамның қырды ірісін,

Суалтқасын көлдерін,
Жинағасын қалмақты,
Жесір қылып шұбыртты.
Едіге мен Ахметтің

Бұл тауысқан жері еді.
Ноғайға, жинап, келтірді
Сол қалмақтың баласын,
Тауысып алып шамасын.

Екі ердің бірігіп,
Алған жері осы еді.
Ерлердің алған жері еді,
Тауысқан сөйтіп елі еді.