Астана
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының
кітап сериялары

Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевтың
бастамасы бойынша шығарылды

Тасмағамбетов И.Н., бас редактор
Тәжин М.М., бас редактордың орынбасары
Тәуекел С.Т., жауапты хатшы
Әбділдин Ж.М.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Зиманов С.З.
Кәлетаев Д.А.

Кекілбаев Ә.
Кенжеғозин М.Б.
Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.

Қосыбаев Е.М.
Құл-Мұхаммед М.А.
Мағауин М.М.
Мәмбеев С.А.

Нұрпейісов Ә.К.
Нысанбаев Ә.Н.
Рахмадиев Е.Р.
Сұлтанов Қ.С.

Сүлейменов О.О.
Хұсайынов К.Ш.
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының

кітап сериялары
Бас редакциясының алқасы

жүз томдық
Қытайдағы қазақ
фольклоры
Тарихи жырлар

ББК 82.3 (5 Қаз)
ІSBN 9965-35-104-Х (т. 27)
© Әдебиет және өнер институты, 2006

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Мемле­
кеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарияланатын
«Бабалар сөзі» атты жүз томдық басылымды дайындап, жария­

лау жұмысын жалғастыруда.
Серияның жарық көрген жиырма алты томы ұлттық
фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді саласы болып са­
налатын дастан жанрына арналды. Дәлірек айтқанда, бүгінге

дейін хикаялық дастандардың он бір томы, діни дастандардың
жеті томы, ғашықтық дастандардың сегіз томы әзірленіп, ба­
спа бетін көрді. Қазақ халқының рухани қымбат қазынасы—
фольклор жинақтарының жоғары деңгейде безендірілген жаңа

басылымын оқырман қауым үлкен қуанышпен қарсы алды.
Әрине, қазақ дастандарының көркем үлгілерін жариялау әлі де
жалғаса бермек.
ҚР БҒМ ОҒК және ӘӨИ Қолжазба қорларында сақталған

халық мұрасының көптеген үлгілері ғылыми тұрғыдан сарала­
нып, баспаға әзірлену үстінде.
Көпшілік назарына ұсынылып отырған аталмыш серияның
27-томы Қытайдағы қазақ фольклорының кезекті жинағы—

тарихи жырларға арналып отыр. Бұл томға «Арқалық», «Ер
Жәнібек», «Тәутік батыр», «Жақыпберді батыр», «Боқы ба­
тыр», «Бөке батыр», «Жантөкеш», «Рамазанның қиссасы»,
«Сарыаяқ», «Есімқан, Ырысқан» атты тарихи жырлар еніп

отыр.
Мәтіндерді жинап, баспаға дайындаған—Қытай мемле­
кетінің мәдениеті мен өнеріне үлес қосқан ғалым, жазушы,
ҚХР фольклортанушылар қоғамының мүшесі, профессор

Арқалық батыр
Халқым, өрендерім, құлағың сал,
Сөйледім өмірімді—керегіңді ал.
Уақиға көзбен көріп, қолмен ұстап,

Жыр жаздым шын өмірден алсын деп нәр.
Әжіге жетектеген нар болдым ғой,
Алтайға орай жауған қар болдым ғой.
Қарағым, ашық-жарқын құрбыларым,

Жүруге ойнап-күліп зар болдым ғой.
«Ел жаңа елу жылда, жүз жыл—қазан»,
Алған жарың жаман болса кетер мазаң.
Жамағат, құлақ салып сөз тыңдасаң,

Өтіпті Арқалықтан мына заман.
Қыстағы Әжі төре Мұқыртайға,
Сортаң жер ашылауыт жайлы малға.
Батырдың бас тілегі болған жылы,

Қаржаудан алпыс жылқы алған сонда.
Жатыр ем, ит үргізіп біреу келді,
Жүрегім аттай тулап түрегелді.
Атының дем алысы ақырзаман,

Жамылып құба шекпен шыға келдім,
Шықтым да сол бір жанға сәлем бердім.
Бәймеке Ботақара туған ағам,
Анығын бұл адамның байқап көрдім.

Жақсының ақылы артық, ойы—терең.
Қаржаудан алпыс жылқы дөрбіт алды,
Жіберді шақыруға Әжі төрең.
Төре отыр ордасында қайғыланып,

Елбасы, би мен бегін жиып алып.
«Қайтарып әкеп берсін жаудан кекті,
Дөрбіттен жылқы қуып ер Арқалық».
Үйіме қожыраңдап қайта келдім,

Боларын бір сұмдықтың сонда білдім.
Бар еді шөпте тұрған бір байталым,
Байталды жауыр шолақ ерттеп міндім.
Бармайтын шақырған соң шарам бар ма,

Ілесіп Бәймекемен бірге жүрдім.
Бойынан Ылыстының түнделетіп,
Төренің ауылына түсте келдім.

Көңіліме еш нәрсені етпей қауіп.
Кегіңді не қылсам да қайырармын,
Астыма бір жүйрік ат берсең тауып.
Әжінің жақсы көзі күлімдеген,

Қолдай көр, Жәнібектің әруағы.
Үш жүз атқа жеткізбей бұрын келген,
Мінейін Сейілқан көк Қаржаудағы.

Сазды жер қатты басса, былқылдайды.
Көкжалды Қаржаудағы алып кел,— деп,
Жұмсады Әжі төре Кеңкетайды.

арқалық  батыр
Жылқыға Қаржаудағы Кекең кетті,
Мініп ап бір жақсы атты секеңдетті.
Ертеңгі күн дәл сәске болған кезде,

Көкжалды Арқалыққа алып жетті.
Көкжалды таң асырып байлап тастап,
Алаңдап сол түн батыр ұйықтамайды.
Жастық шақ алды-артыңа не қарасын,

Төрт батыр Әжі ұйғырға бір барасың.
Ақсарбас дөнен қойды айтып сойып,
Бес батыр осы жауға тең боларсың.
Жұбай мен Тұяқ, Қияқ, Сейтен келді,

Қол жайып ақсақалдар бата берді.
Төлеңгітте ер атанған бес баланы,
Дәл түсте аттандырып қоя берді.
Батырлар «Қолда, Алла!» деп жөнелді,

Күйген қора бойына құлдап келді.
Сусынға малта шайып ішкен кезде,
Шешіліп Жұбай бала сөйлеген-ді.

Әжі төре алтын тағын бергендей боп.
Құдайдан тілек тілеп мен жылаймын,
Оққа ұшып әкем бүгін өлгендей боп.
Арқалық, біз барамыз Қызылқұмға,

Сөз қалды айтылмаған енді мұнда.
Кісі өліп, артымыздан қуғын болса,
Ақыры не болады біздің сорға?
Төлеңгіт, төре, қара отыр қостап,

Бармайық дөрбітке біз қадам тастап.
Кісі өліп артымыздан қуғын болса,
Береді ертеңгі күн бізді ұстап.
Арқалық аттың басын алды бұрып,

тарихи  жырлар
Күйгенқора бойынан тізгін тартып,
Артынан көк атпенен кетті жүріп.
Жіберді көкжал атқа қамшы басып,

Жұбайдың айтқан сөзі қатты батып.
Көкжал ат жер қабады ала қашып,
Аузынан келе жатыр көбік шашып.
Арқалық қайта айналып елге келді,

Келгенін Арқалықтың ел де көрді.
Көкжалды кермесіне байлай салып,
Әжіге сәлем беріп кіріп келді.

Сөз қалды айтылмаған енді мұнда.
Кісі өліп артымыздан қуғын болса,
Ақыры не болады біздің сорға?
Төлеңгіт, төре, қара тұрсың қостап,

Бармаймыз Қызылқұмға қадам тастап.
Кісі өліп, артымыздан қуғын болса,
Берерсіз ертеңгі күн бізді ұстап.

Бақытты кім алады Тәңір берген?
Егерде басыңа шын қауіп төнсе,
Берсем де Сейілқанды, сені бермен.

Төре үшін төгілсе де менің қаным.
Кегіңді қайтарамын қалмақтардан,
Бұл сөзге куә болсын ана ханым.

Бұл өмір бір күн жеңіл, бір күн ауыр
Түбінде сеніп кетпе ақсүйекке,
Болады төре деген «қара бауыр».

арқалық  батыр
Жатқан хан түрегелді ашуланып,
Ханымның бұл сөзіне күйіп-жанып.

Бір батыр пида қылған саған өзін.
Қайтпастан уағдаңды мықты ұста,
Өтірік боп жүрмесін айтқан сөзің.
Ұранқай ол да жалпақ ел емес пе,

Сұрауы Арқалықтың жөн емес пе?!
Қалжыңға сеніп, тақсыр, ашуландың,
Екеуміз не көрсек те тең емес пе?!
Арқалық үйден сонда шығып кетті,

«Қолдай көр, ер Жәнібек, мені» депті.
Сырттағы көк шеке атқа мініп алып,
Баяғы жолдастарға келіп жетті.
Төренің айтқанының бәрін айтты,

«Сендер үшін жалғыз ұлды беремін» деп,
Шын жүрек, ақ пейілмен берді сертті.
Төренің айтқан сөзі ішті ерітті,
Қайтпаймын ұранқайдан алмай кекті.

Тәуекел, ат басын тарт ұранқайға,
Жолдастар, тоқтатпайық алған бетті.

Ақ көңіл, ардақты адам жарқылдаған.
«Сендер үшін жалғызымды беремін» деп,
Қай сырмен уағда берді төре саған.
Төре үшін өлсең егер арманың көп,

Қағаз неге алмадың тілхатың деп.
Емес пе қарабауыр, қатыгез ол,
Кеудесін ұра алмайды ол да тіреп.

тарихи  жырлар
«Басымды пәй тіктім де» төре үшін,
Артыңда туысың жоқ, ей, білгішім.
Болады әлдеқандай біздің заман,

Қиын ед аттанарда көрген түсім.
Арқалық, жан ашитын адам бар ма,
Күн туса сүйенетін панаң бар ма?
Мысалы, мен де жалғыз, сен де жалғыз,

Артыңда жоқтайтұғын ағаң бар ма?
Қара ниет хан төреге қалай сендің,
Амал не, хан сөзіне әбден көндің.
Адамды құл орнына жұмсайтұғын

Қарабауыр хан-төрені дос деп білдің.
Жасым бар он сегізге биыл жеткен,
Басыңнан талай дәурен келіп өткен.
Айтайын інілікпен, ағатайым,

Ойыңды бөле берме әрбір іске.
Түс көрдім деп жүрерде қорықпа, бала,
Шырағым, «түс −түлкінің боғы» емес пе?!
Ермісің ел намысын жоқтамасаң,

Барамын ұранқайға тоқтамастан.
Батыр боп неменесін аттанамын,
Кек алып ұранқайды таптамасам.
Қорықпаңдар Әжі ұстап береді деп,

Арт жақтан қуғыншылар келеді деп.
Жақсы істі жамандыққа бұйырмаңдар,
Ойлайсың талай кісі өледі деп!
Айдаймын ұранқайдан барып жылқы,

Құр қайтсам өлім маған, елге күлкі.
«Ерлікті атың шықса, таныт» деген,
Жас өмір зулап өтер ол бір түлкі.

арқалық  батыр
Жөнелді ұранқайға төрт-бес бала,
Таусылмайтын күндіз-түні бұл кер дала.
Ей, Алла, өзің оңғар, бізді қолда,

Сөз қыла көрме бізді жауға таба.
Батырлар жүріп келед дамыл таппай,
Келеді Сарытоғай суын өрлей.
Күні-түні суыт жүріп бұл батырлар,

Сандалып келе жатыр ұйқы көрмей.
Бет алып биік таудың шатқалына,
Шықсам деп сары дөңнің бас шыңына.
Ел көшіп сары жұрт боп қалған екен,

Жамағат, батырлардан сөзді тыңда.
Алтайдың жайлауына жетіп келіп,
Ел көшкен қайрандады жұртын көріп.
«Қалмаққа кек алушы келед» деген

Қойды ма біреу-міреу сыбыс беріп.
Арқалық сонда айтады:—Көшкен халық
Жеткен ғой мекеніне түгел барып.
Бұл жерде бір-екі күн тынығайық,

Қайтамыз Ақкеріштен жылқыны алып.
Алтайдың әрбір түрлі асуы бар,
Кетпейді қысы-жазы басынан қар.
Көретін нелер қиын заңғар жол бар,

Қайрат қыл, батырларым, жасымаңдар!
Екі күн жатып бұлар демін алды,
Түйіп ап шүберекке шыбын жанды.
«Қолда,—деп,—ата-баба әруағы»,

Бір жатып, бірге өскен мұңдасымсың.
Серт бердің бір төбеде өлейік деп,
Арнаған шын жүрегін жолдасымсың.

тарихи  жырлар
Ұранқай жері жаман құм болады,
Шоқысы заңғар биік шың болады.
Ерлік қыл ойлап көріп, Жұбай бала,

Қасірет ойлай берсең мұң болады.
Алдыңа құралыңды мықтап қолға ал,
Жау болса сайысармыз жүрген жолда.
Жөнелді атты ұрып сайды құлдап,

Ей, Алла, жолыңды бер, өзің қолда.
Асуы жалғыз аяқ жол болады,
Құлама асты шатқал құз болады.
Қайраттан осы жерде, жолдастарым,

Бекіткен жол аузына тас болады.
Талай ер ерлікпен жан қиған шығар,
Нысапын кәпірлердің тыйған шығар?!
Жанама жалғыз аяқ жол еді ғой,

Көшкенде бекітіп тас жиған шығар?
Айтқандай жиыпты тас, түсті ашып,
Жігері батырлардың кетті тасып.
Алсын деп дөрбіт мұны бізден жоқтап,

Талқандап тас қорғанды жүр құлатып.
Көкжалдың қамшы басты жамбасына,
Шықсам деп жаудан бұрын тау басына.
Сайланған қару алып өңшең батыр,

Жетіпті дәл сол күні Қызылқұмға.
Жиылған жұрт отыр дәл осында,
Сөздерін батырлардың енді тыңда.
Биіктен көз жібердім ойға төмен,

Келген соң нысаналы Қызылқұмға.
Астымда Көкжал атым керіледі,
Жұбай ер он сегізде не біледі?
Жеріне Бұғы деген көз жіберсем,

арқалық  батыр
Көкжалым құлақ салады, өзі қунақ,
Жүрегім ойлады істі аттай тулап.
Көрінген жалғыз қылаң жылқы екен,

Шұрқырап шыға келді умақ-шумақ.
Ішіне кіріп кеттім байқастамай,
Бес жүз жылқы айдадым тай тастамай.
Батырың кіріп кетті «Жәнібек!» деп,

Болады тайқы заман әлдеқандай?
Он жігіт жатыр екен тай байлаған,
Батырлар ұран салып айқайлаған.
Жетеуі сол күні елге кеткен екен,

Үш жігіт қайраты жоқ қолда тұрған.
Батырлар үш жігітті ұстап алған,
Сұрақ қып арт жағынан хабар алған.
Бұлардан хабар кетіп қалмасын деп,

Тас қылып бұл үшеуін байлап салған.
Көкжалға қамшы бастым көлбеңдетіп,
Айдадым көп жылқыны дүрілдетіп.
Барады ымырт болып, көз байланып,

Тілекті бергеннен соң Хақ Тағала.
Серкештеп жылқыны қу бөліп-бөліп,
Тар жерде жол бастасын Тұяқ аға.
Шөлдедім сусын бар ма, ей, жолдастар,

Бар болса сусын ішсем шөлім қанар.
Айдаңдар жолды байқап, жолдастарым,
Көрдің бе жылқы жүрмейд тайғақ жол тар.
Бір торсық сусын келді мөлтілдеген,

Сейтен оны көтере алмай селкілдеген.
Үстінде көкжал аттың күндей күліп,
Арқалық сусын жұтты іркілдеген.

тарихи  жырлар
Бір торсық қымыз ішіп мейірі қанып,
Сөйлейді жолдастарын жиып алып.

Сақ бола жүргейсіңдер құрал алып!
Жолдастар, ойланыңдар таңырқамай,
Болады жол үстінде әлдеқандай?
Сайды өрлеп жылқыны айдап жөнелейік,

Шын батыр жүреді ғой қайғы ойламай.
Жылқыны айдады енді жолды абайлап,
Елеңдеп елеурейді өңшең салақ.
Жайлаудан жаңа түскен жануарлар

Жүре алмай келе жатыр семіз шайлап.
Жүре ме семіз жылқы айдағанмен,
Келер деп қуғыншы арттан ойлағанмен.
Жылқыны қиқу салып қуалайды,

Жұмыс жоқ семіз жылқы шайлағанмен.
Арқалық жылқы айдады жолды бастап,
Әжідей алдамшының сөзін қостап.
Мұнымен түспей кетпес ер қақпанға,

Мал иесі артымызда қалды шулап.
Бір жолға біз жарадық ел шапқанға,
Көз жасын төгіп қалды ел артымызда.
«Бір асқанға бір тосқан» дегендейін,

Бес жүз жылқы айдадық жол басқанда.
Алатын бұл қалмақта құның бар ма
Тұлпарың арықтаса пұл болар ма?
Айдадым жүзден таңдап ыңғай саңлақ,

Келсе де қуып қалмақ тең болар ма?
Сөйлейді Жұбай бала осы арада:

Егерде артымыздан қуғын келсе,
Тасалап соғысатын жер жоқ мұнда.

арқалық  батыр
Жұбай-ау, сірә, болмас асығуға,
Айдағанмен жетпейді биік шыңға.
Түн қатып ертеңгі күн шалқар түсте,

Кезеңге аман-есен жетсек сонда.
Кезеңге ертең түсте бұлар жетті,
Жылқының көбі құлап сайда кетті.
Көп жылқы майдан аяқ баса алмайды,

Сандалып жүре алмай әрең жетті.
Кезеңге аман-есен шықты барып,
Қосарға бірден саңлақ таңдап алып.
Қиқулап, дүрілдетіп көп жылқыны,

Келеді жүрек тулап айғай салып.
Осылай асқақ жүрек басқара ма,
Тұрса да алдында тау жасқана ма?!
Неше түн ұйқы көрмей жүрген батыр −

Адасып бұлар кетті басқа жолға.
Адасып Қара Ертістен көктей өтті,
Шырқырап сегіз құлын суға кетті.
Түн қатып, түсі қашып батырлардың,

Жүргенін қайсы жаққа білмей кетті.
Батырды ұйқы басты, жүре алмады,
Болғанын жолдың қалай біле алмады.
Бір дұспан ұйқы болып басты сонда,

Ұйқыдан ат үстінде тұра алмады.
Алмаққа біраз мызғып ұйқы ашып,
Көкжалдан түсті батыр шылбыр басып.
«Артынан ертең түсте жетемін» деп,

Басқадан қам қылмады асып-сасып.
Көкжалмен желіп кетсе жел жетпейді,
Дүниеден армансыз боп кім өтпейді.
Тетелес бірге өскен, құрбыларым,

тарихи  жырлар
Қимаймын кеудемдегі аманатты,
Басыңа күн туғанда жаның тәтті.
Ер Жұбай жолдастарын шақырып ап,

Жолдастар қайта айналып серік тапты,
Батырың бұлар келсе ұйықтап қапты.
Тетелес бірге өскен құрбыларын
Тастамай жалғыз жолға бірге жатты.

Төсек қып ер-тоқымын бұлар салды,
Ұйықтап осы арада демін алды.
Түс көрді ұйықтап жатып ер Арқалық,
Түсінен шошып батыр оянады.

Батырың басын жұлып жерден алды,
Маңайға өзін барлап көзін салды.
Қараса жолдастары келіп жатқан,
Жұбайды бері кел деп шақырады.

Бұл сапар оң болмасын енді білдім.
Белімнен төмен қарай күйген екем,
Қан екен шынтағымнан екі қолым.
Бұл дүние талайларды зар еңіретті,

Құдай-ау, болмас іске көзім жетті.
Алланың оңдамасын біліп едім,
Шырқырап сегіз құлын суға кетті.
Жұбайым, айтып едің аңғалсың деп,

Әр істі өзің ойлап барларсың көп.
Аттанған сәтсіз күні жаман деуші ед,
Алдымда айтқан сөзің келді елестеп.
Жұбайдың ойы терең жас болса да,

Арқалық теңемейді басқасына.
Қасына жетіп келген Жұбай бала,
Жорыды көрген түсін жақсылыққа.

Өртеніп пәле-жала кеткен шығар.
«Түсте өртенген бақ болады» деп естуші ем,
Бар жалын, бақыт-байлық өрттен шығар.
Көкжалға таң атқан соң ерін салған,

Қасына Жұбай серік ертіп алған.
Ат-айғыр, жүз жылқыны таңдап алып,
Қалғанын Бурылтоғайға айдап салған.

Қуғыншы артымыздан келсе жетіп.
Білмесек қарауылдап ол да болмас,
Сақтансақ Алла берер бізге медет.
Амалды көптеп ойлау неге керек,

Құдайдың салғанына көну керек.
Артынан қуғыншылар келе ме деп,
Арқалық қарауылда жүріп келед.
Әр істі сонда батыр ойына алды,

Жау келсе хал-жайымыз не болады?
Қарауыл қараймын деп артта қалдым,
Шықтым да биік құмға қарай қалдым.
Байқастап жан-жағымды көзбен шолып,

Өрлете Қара Ертіске көзім салдым.
Бозбала жылқы қуған еліреді,
Көңілім әр нәрсеге бөлінеді.
Өрлете Қара Ертіске қарап тұрсам,

Бір тозаң үш будақ боп көрінеді.
Бойында Қара Ертістің түсті салмақ,
Үлкенді кіші көріп тәлім алмақ.
Қарасам көз жіберіп қалың шаңға,

тарихи  жырлар
Аяғы Қара Ертістің мидай тақыр,
Басыма түсіп кетті заманақыр.
Жолдасқа айтайын деп көңіліме алдым,

Қашқанмен қояр емес қуғыншы ақыр.
Айтпасам жолдастарға:—Қашпа, жау!—деп,
Жылқыны тастай сала қашады-ау деп.
Егерде қашып кетсе жаудан қорқып,

Қалмақтар қалың малды басады-ау деп.
Жолдасқа айтайын деп көңіліме алдым,
Көкжалды жамбасына қағып қалдым.
Қас қағып, айтып ауыз жиғанымша,

Ертістен өрлей соғар дауыл жел ме.
Қалып ең қарауылда, ағатай-ау,
Қуғыншы арт жағыңда көріне ме?

Қуғыншы келіп қалды умақ-шумақ.
Мен енді теріс шауып адастырам,
Сонан соң қызық айқас, шайқас болмақ.
Алдына шаптым қиғаш «жекпе-жек» деп,

Шаң басып кетті өзенді будақ-будақ.
«Жалғызды жеке шапқан аламыз» деп,
Жабылды олар маған бәрі шулап.
Дүние-ай, бір күніңнен бір күнің тар,

Жол тосқан жолаушының бәрі де зар.
Орады көк ала атты алды-артымды,
Қолында қарақшының садағы бар.
Қалың жыңғыл, сексеуілді араладым,

Керіш пен жар көрінсе жағаладым.
Келсе деп ыңғайыма қару жинап,
Қолыма қара тамақ найзамды алдым.

арқалық  батыр
Қолыма найзамды алып даярланып,
Қарадым арт жағыма көзім салып.
«Жаңа қашқан жалғыз қайда екен» деп,

Келеді умақ-шумақ айғай салып.
Зулатып көк ала атты ағып өтті,
Бейне бір атқан оқтай болып кетті.
Садағын бір қолына кезей ұстап,

Қара атты, ақ шыт тартқан бұ да жетті.
Жөнелдім Көкжал атқа қамшы басып,
Көрген соң қара аттыны кейін қашып.

Кезей толғап садағын қалды тартып.
Зулатып садақ оғы келіп жетті,
Ерімнің қасын дал ғып бөліп кетті.
Паналап қалың жыңғыл, сексеуілге,

Ішіне мен де жеттім, ол да жетті.
Қолыма найзамды алып ыңғайланып,
Барады күн де батып түнге айналып.
Ыңғайын тосып тұрып қапелімде,

Сыртынан ұранқайға қалдым салып.
Өкіріп құлады ол аттан ұшып,
Садағын жұлып алдым аттан түсіп.
Қара атты еріменен қосарға алдым,

Барады алып-ұшып перім қысып.
«Жәнібек! Жәнібек!» деп ұран салып,
Айналып, бір төбешік құмға барып.
Қарадым жау жағдайын баспа қылып,

Желпінтіп Көкжал аттың ерін алып.
Өлгенін қара аттының олар көрді,
Жиналып алды-арты түгел келді.
«Ойпыр-ай, қызыл тасты зәңгіміз,—деп,

тарихи  жырлар
Ұйлығып қалды бұлар сонда тоқтап,
Ойбайлап бәрі жылап, жатыр жоқтап.
«Еңіреген ел басшы зәңгіміз» деп,

Жәбірлеп мені бәрі жатыр боқтап.
Осыны ойлап көрсем керемет іс,
Батырға ұрыс деген қалай жұмыс?!
Иесі қара аттының аяулы екен,

Сап-сары ер-тоқымы алтын-күміс.
Қан толды екі көзім мұнарланып,
Найзамды қаһарланып қолыма алып.
Бұларды тіл жібермей қырайын деп,

Көкжалды жайлап ерттеп мініп алып.
Тоқтатпай бара жатыр көзім тұнып,
Жібермей бірін тірі қырмақ болып.
Сыйынып Жәнібектің әруағына,

Қатулы тұрған топқа кеттім кіріп.
Жиылып тұрған топқа қарсы шауып,
Көңіліме ешнәрсені алмай қауіп.
Қолыма қара тамақ найзамды алып,

Бұл жауды қырайын деп ебін тауып.
«Жәнібек! Жәнібек!» деп араласып,
Біреуді біреу білмей тозаң басып.
Найзамен кез-келгенін ұрғанымда,

Жығылып аттан жатыр омақасып.
Талайлар жығылды аттың жалын құшып,
Кейбірі үріккен қойдай кейін қашып.
Қырандай түлкі көрген көктен самғап,

Өкшелеп Көкжал атпен келем басып.
Астымда жануарым тісін басып,
Бой бермей ауыздықпен жағаласып.
Тер басып өне бойын жануардың,

арқалық  батыр
Жеткенге найза салдым оңды-солды,
Сол маңай ойран-топыр майдан болды.
Қарасам қайырылып бір уақытта,

Өлгені қуғыншының он төрт болды.
Қалмады тағы бірден көзім тұнып,
Он төртін өлтіріппін бір жерге үйіп.
Жеткізбей көк ала аты келе жатыр,

Қояндай алды аласа, арты биік.
Еңістен Көкжал атым жақындайды,
Өр болса көк ала аты алыстайды.
Су ішпей жануардың демі құрып,

Адымы көкжал аттың ашылмайды.
Келеді бірде жетіп, бірде қалып,
Жануар су ішпеген шөлден талып.
Артымнан Жұбай дағы келген екен,

«Арқалық! Арқалық!» деп айғай салып.
Жұбай ер бас киімін қолына алып,
«Арқалық! Арқалық!» деп айғай салып.

Тоқтаңыз, аға!—дейді атой салып.
Дауысы Жұбай ердің жерді жарды,
Атымды балалықпен атап қалды.
«Адам қырған Арқалық» деп қашқан қалмақ,

Ерінің қасын ойып жазып алды.
Қайғыға осы арада жаман баттым,
Аталып қалғанына қайран атым.
Еңістеу жерге таман келген кезде,

Арқанға найза байлап әлгіге аттым.
Атының барып тиді сауырына,
Қалмақтың жетпей қалды жауырына.
Сілесі Көкжалымның әбден құрып,

тарихи  жырлар
Құтылып көк ала атты кетті қалмақ,
Мына іс Арқалыққа үлкен салмақ.
Қалғандай есім шығып дел-сал болдым,

Ақыры мына істің қайда бармақ?
Елімді жылдам енді табармын деп,
Бір сойқан саған да мен салармын деп.
Сөйледі анадайдан көк ала атты:

− Қанға қан мен де сенен алармын! − деп.
Екенсің бейнең біткен арыстандай,
Не деймін бұл жерде сөз жарысқандай.
«Асқанға—тосқан» деген тәмсіл сөз бар,

Болармыз ұзамай-ақ табысқандай.
Қырылды бар адамдар әне сенен,
Өшіңді ал, егер жетсең тағы менен.
Өлтірдің қызыл тасты зәңгімізді,

Елімнің басшысы еді асқан ерен.
Мұны айтып көк ала атты жүріп кетті,
Арқалық жете алмасқа көзің жетті.
Неше күн ері алынбаған жануардың,

Көкжалдың дымы әбден тынып кетті.
Қаларсың енді, өмірім, қандай күйге
Басты ғой көңілімді қайғы мүлде.
Қасыма Жұбай келді құстай ұшып,

Қырылып қалған мынау тамам адам.
«Сұрауы бұраудың да болар» деген,
Болады әлдеқандай біздің заман?
Қырыпсың ерлікпенен көзің тұнып,

арқалық  батыр
Қан ойран болған екен қыран дала,
Өлікті есім шықты көре сала.
Атыңды қастықпенен атағам жоқ,

Болмасын жүрегіңде өкпе, жара.
Өлсек бір тірі болсам мен де сіздік,
Жолдас боп жасымыздан бірге жүрдік.
Жақсылық, жамандық іс болса дағы,

Күн туса екеуміз де бірге көрдік.
«Біреу—жалғыз, екі адам—егіз» дейді,
«Жақсының ақылы—дария-теңіз» дейді.
Әттең, шіркін, жалғыздық, амал қанша,

Жалғыздық кімге таяқ жегізбейді.
Өлері өліп, кетері кетті қашып,
Уайым қылма, аға, бұған жасып.
Тәуекел не болса да бір көреміз,

Сайыс қой екі бетке болған ашық.
Жылқыдан екі батыр келіп еді,
Болғанын істің жайын айтып берді.
Ақ байтал қысырақтан айтып сойып,

Сұмпайы елден шыққан жан болдық қой.
Жапырып мұнша жанды ойран қылып,
Біле алмай істің артын таң болдық қой.
Түбінде айран ішкен құтылады,

Артында қалған адам тұтылады.
Бұл іске Әжі төре қалай дейді,
Тап беріп қуғыншыны қанға бояп,
Өлтірдік жазықсыздан мұнша адамды.

Іргелі ұранқай да ел емес пе,
Басқамен терезесі тең емес пе?

тарихи  жырлар
Қуғындап құн сұраушы келіп қалса,
Қалай десе соныкі жөн емес пе?
Бір емес, екеу емес өлген кісі,

Қан ойран қыла ма екен жеңген кісі?
Бойында бүкіл құмның қирап қалды,
Жанынан түңілгендей көрген кісі.
Бұл іске қайрандады барлығы да,

Тоқтайды іс әміршінің жарлығына.
«Түс—түлкінің боғы» деп жүріп едік,
Қолма-қол келді, міне, алдымызға.
Етті жеп, атқа мінді өңшең батыр,

Сандалып қуғын көрген жылқы жатыр.
− Болары болды істің, Тәңірі оңғарсын,
Мінемін таңдап бір ат, − деді батыр.
Қолына он бес құлаш арқан алып,

Жанына Жұбай, Сейтен ертті Арқалық.
Таңдады жылқы ішінен бір саңлақты,
Көрді де көзі тұнды бара салып.
Көреді көк шекені, қамыс құлақ,

Бір түрлі тұрқы оның шеке қарап.
Керілген кермаралдай бұл жануар,
Әтейлеп құйрық жалын тұрған тарап.
Жұбай айтты:—Бұдан жылқы өтпейді,—деп,

Көкжал ат шалымына жетпейді деп.
Өр-еңіс бірдей шауып жүрсең дағы,
Тартқан айыл бір жерден кетпейді деп.
Сонымен көк шекеге шалма салды,

Қамалап өңшең батыр ұстап тұрып,
Шығармай тақымынан ұстап тұрып,
Ерін сап ер Арқалық мініп алды.

арқалық  батыр
Талайдың туысы екен өлген батыр,
Өлігі он төрттің құмда жатыр.
Хабарды көк ала атты жеткізгенде,

Ордаға орнап кетті заманақыр.
Хан бір пәс, бас көтерді қайғысынан,
Жинады бірін қоймай қолбасыдан.
Кеткенін кімнің қырып таныстарды,

Оқыды «Арқалық» деп ер қасынан.
Жиып ап ақылдасты санаттарын,
Сарбазын, ақылшысын, манаптарын.
«Өлтірмей Арқалықты тынбаймыз» деп,

Барлығы қойды ортаға талаптарын.
Ішінде ханыша да отыр мұның,
Күрсініп, ауырлатып қасірет-мұңын.
Жарқ етті үмітінің шамшырағы,

Атағын естігенде Арқалықтың.
Бір кезде Қоңқа батыр айтқан мұны,

Алтайдың күн бетінен орын тепсем,
Жетсем деп айтылған-ды сөздің шыны.
Осы сөз қыз сорлының ойында еді,
Тағдыр ғой тағы бұған жол бермеді.

«Өлтіріп Арқалықты алып кел» деп,
Хан отыр қалың қолын жібергелі.
Соны айтып, тарасады бұл қалмақтар,
Тоқтар ма даяр тұрған сайлауыттар.

Соны айтып енді бұлар даярлансын,
Жылқыны айдап келед Арқалықтар.

Жағдайға ерек көңіл бөлесіңдер.
Қара атты қосарға алып, мен кетейін,
Асықпай арт жағымнан келерсіңдер.

тарихи  жырлар
Деді де ер Арқалық жүріп кетті,
Сауырдың сағасына бұрып бетті.
Баспайды көк шеке ат жер мен суды,

Арқалық тақым қысып екпіндетті.
Жануар жер қабады ала қашып,
Тұқырып арыстандай аузын ашып.
Сартылдап төрт аяғы бауырында,

Аузынан келе жатыр көбік шашып.
Басымен көк шекенің алысады,
Батырдың екі қолы қарысады.
Жануар тұяғынан отты шашып,

Көз тартып сағыммен жарысады.
Таяулап ел шетіне келіп қалды,
Абайлап жан-жағына көзін салды.
Бір қара анадайдан көрінеді,

Қараса, Тәтен екен—өз дос-жары.
Көрді де Тәтен қарсы тұра шапты,
Қуанды, сағынғанын іздеп тапты.

Құшақтап Арқалықты зар жылапты.
Келдің бе аман-есен, ерім,—деді,
Мұндағы түгел аман елің,—деді.
«Алтынның қолда барда қадірі жоқ»,

Еңбектеген жас, еңкейген кәрі де аман.
Алдыңда жал, артыңда құйрығың жоқ,
Келдің бе, жаным досым, есен-аман?!
Жолдасың бәрі аман ба қасыңа ерген

Келіпсің арып-шаршап алыс жерден.
Көріп ем сен туралы бір жаман түс,—
Деді де сүртті көзінен жасын келген.

арқалық  батыр
Арқалық, ерім едің халқымдағы,
Бір жүрген Жұбай қайда қасыңдағы?
Қайткенмен жолың болып қайтқан болар,

Саңлаққа қайран қалдым астыңдағы.
Болады Құдай пана шыбын жанға,
Мақтанып барасың сен Әжі ханға.
Ажарың сәл, иығың түсіңкі екен,

Тым жақсы іс емес қой бұл сиярлық.
Артымнан қуғыншыдан он төрт өлді,
Қарамай алды-артыма болды аңғалдық.
Он бестен тірі қашып бірі кетті,

Атымды біліп алды—сырым кетті.
Біреуі өлгендердің зәңгісі екен,
Айтатын ақылың бар ма бұған?—депті.
Жау жетті артымыздан баса көктеп,

Алдынан мен де шықтым «жекпе-жек» деп.
«Жалғызды жеке шыққан аламыз» деп,
Өзара қайрат берді қуып жет деп.
Тауларға жанталастым, шықтым шыңға,

Өзімді тоқтата алмай жүрдім зорға.
Өлтірдім он төртін бір жерге үйіп,
Досым-ау, құлақ салып сөзді тыңда.
Қан толып екі көзім кетті тұнып,

«Жәнібек! Жәнібек!» деп ұран салып.
Қырандай бөдене ілген кеттім іліп,
Найзамды қара тамақ қолыма алып.
«Пана бол, өзің Алла, Құдайым» деп,

Сайыстым қуғын топпен жалғыз барып.
Жылқыны достарыма айдаттым да,
Жауларға қайрат қылдым жалғыз қалып.

тарихи  жырлар
Қырандай түлкі көрген ұмтылғанда,
Астыма көкжал атым тұрды дамып.
Бір дауысым арт жағымнан шықты сонда,

«Арқалық! Арқалық!» деп айғай салып.
Артымнан Жұбай екен айғай салған,
Жолдасын не болды деп келіп шалған.
Көрмеген бұдан бұрын мұндай істі,

Атымды балалықпен атап қалған.
Амал не, атым менің аталғалы,
Жұбайым уайымға мені салды.
Саққұлақ қашқын қалмақ әлгі жалғыз,

Бұл жерде аман жүрсең еліме құт.
Батып тұр айтқан сөзің қайғы болып,
Қорыққаның болады ғой бойыңа құт.
Қорықпа, тәуекел де кісі өлгенге,

Жорыдым жақсылыққа түс көргенде.
Сөйтсе де өзіңе-өзің сақ боларсың,
Басыңа дос табылмас іс келгенде.
Дос қайда, жолдас қайда, сенетұғын,

Жүрекке жүрек тура келетұғын.
Әр іске сақ бола жүр, есіл достым,
Адам жоқ қамшы үшін беретұғын.
Сен айттың бағанадан ерлігіңді,

Асыра сілтеп келген серлігіңді.
Төренің бірі мен ғой қарабауыр,
Білерсің өзің ойлап ендігіңді.
Мен дағы сол төренің бірімін ғой.

Керейдің он екі абақ бірі сен ғой.
Есемді ер Арқалық әперді деп,
Әжінің сыйлағанын көресің ғой.

арқалық  батыр
Сұрасаң менен ақыл, ей, Арқалық,
Түбі жақсы іс емес осы қылық.
«Айран ішкен құтылар» дегендейін,

Түбінде төнер ме екен саған бұлт.
Әжімен жолық дағы мән-жайды түй,
Қалмайды көп ойласаң басыңда ми.
Түбінде саған Сауыр мекен болмас,

Кез қылды Тәңір сені тілегіме.
Бір жұмыс жазатайым болып қалса,
Тапсырам хабарлауды бір өзіңе.
Олжаны сауыт-садақ саған берем,

Орнықты сені көріп көңілім ерен.
Жүректе болған шерді айттым саған,
Шын досым қияметтік саған сенем.
Дедім де қош айтысып кеттім жүріп,

Төренің ауылына бетті бұрып.
Қара атты кермесіне іле салып,
«Алдияр, хан тақсыр!» деп, келдім кіріп.
Есіктен кіріп келіп сәлем бердім,

Именбей иелендім ханның төрін.
Төремен тізерлесіп осы арада,
Әжінің аңысын мен байқап көрдім.

Болады әлдеқандай мына заман.
Көп олжа берем деп ойлап едім,
Айшықты ер, қара атың не қосарға алған.
Бір кеткен жолдастарың қайда сенің,

Құдайым көрінбей ме қырыңды алған.
Көз отың жасылданып қалған екен,
Келгендей кісі өлтіріп түрің жаман.

Сабылып алыс жерден келдік аман.
Артымда қуғыншыдан он төрт өлді,
Болады әлде қандай біздің заман?
Келеді басқа жолдас арт жағымда,

Сәйгүлік мамырлатып жылқы айдаған.
Алдияр, алдыңызға алдымен кеп,
Жөнімді айтып тұрмын серт байлаған.

Мақтан ба кісі өлтіру сендейлерге.
Пәлені бастан үлкен тауып кепсің,
Кісіге менен басқа айта көрме!
Орнынан ханым сонда түрегелді,

Ойран қып келіпсің ғой арттағы елді.
Үндемей Әжі төре шығып кетті,
Ішіне бар пәлесін тығып кетті.
Көргенде көк шекені көзі тұнып,

«Жұмсаған мен емес пе әтей арнап,
Отыр ма әкелдім деп жанын жалдап.
Көлдей ғып көк шекені өзі мініп,
Қоймақ қой жүз жылқымен мені алдап».

Үндемей көп отырды теріс қарап,
Бір басын отыр Әжі мыңға балап.
Үйінен Арқалық та шығып кетті,
Қашанғы отырады оған қарап.

Кешікпей Сейтен, Тұяқ, Жұбай жетті,
Жылқыны хан төреге алып кепті.
Әжі отыр айбар шегіп қырын қарап,
Көріп пе ең бұдан артық жат ниетті.

арқалық  батыр
Хан отыр Арқалыққа азу басып,
Жаудырып, қаһарланып барлық кекті.
Ішінде бар жақсы атты өзі алыпты,

Жүз тұрмақ мыңды әкелсін ызасы өтті.
Сонда жұрт көзіне қылды тойды,
Биені сары бөрте айтып сойды.
Төрені қарабауыр қарашы, жұрт,

Бір байтал әр үлеске әрең қойды.
«Жағымды таң атқанша таянамын,
Етімді текеметке оранамын.
Жатсам ұйқым келмейді, тұрсам күлкім,

Дөрбітпен жағаласып оянамын».
Байматай шабарманы бір күн жетті,
Жүрісі тым-ақ артық керемет-ті.
Хат жазып төре бұйрық жіберіпті,

«Астында көк шеке атты берсін» депті.
«Берсе егер көк шекені қайраным бар,
Жалтарса оған салар ойраным бар.
Көк шекені Сейілханға әкеп берсін,

Ертеңнен қалдырмасын, ойланыңдар!
Лайық Сейілханға көк шеке ат,
Болмасын бермеймін деп менімен жат.
Қалдырмай Байматайдан беріп жібер,

Қолыңа тигеннен соң бұл бұйрық хат».
Қағазды ер Арқалық көрді ашып,
Сұрланды, қаһарланды түсі қашып.
Ысқырып айдаһардай Әжі төре,

Төре деп қарамаймын қабағына.
Қолынан келген істі істеп көрсін,
Сүйенем он екі керей, абағыма.

тарихи  жырлар
Жүз жылқы жетпей тұр ма алғанына,
Бір тайға Әжі қолқа салғаны ма?
Белімді мен де будым нар тәуекел,

Өмірде жетер ме екем арманыма?
Дариға-ай, ит жалдаған суға кетер,
Залымның алдауына түстім бекер.
Бәрінен айтқаныңның қалдың қайтып,

Жақсылық, әттеген-ай, қылдым бекер!
Жүрегім қалғаны ма мәңгі сөніп,
Жалтақтап жалынбаспын төреге еріп.
Әжіге айтып бар деп осы сөзді,

Қайтарды Байматайды сыйын беріп.
Сол кезде жиырма бесте менің жасым,
Сенімді Тәтен еді сенген досым.
Ұйықтасам дөрбітпенен жағаласып,

Батпайды жүрегіме ішкен асым.
Арқалық бір түс көрді ұйықтап жатып,
Түсінде дөрбітпенен жағаласып.
Ақырып жаны шошып айғай сала,

Орнынан түрегелді өңі қашып.
Айтады әйеліне көрген түсін,

Жақсылап жорып көрші, жақын жарым,
Ақыры не болады қылған ісім.
Түсімде көк шекеге мініп алып,
Мойныма садағымды іліп алып,

Айбынды тасып жатқан Қара Ертіске,
Өтпек боп көк шекені кеттім салып.
Қара Ертіс сабасынан жатыр асып,
Толқыны бұлқынады көбік шашып.

Барғанда ортасына атым малтып,
Әкетті екі бөліп домалатып.

арқалық  батыр
Ағында жөнеліппін тасқын айдап,
Шақырдым сонда әкемді мен айғайлап.
Қош айтып Қара Ертістің жағасында,

Жылаған даусың шықты сен ойбайлап.
Өркештеп қап-қара су лайланып,
Қаңбақтай домаладым шыр айналып.
Жүгіріп әкем келді қолын беріп,

Ойландым ұмтыла кеп ыңғайланып.
Қорқамын осы түстен, жарым деймін,
Төгіп тұр төре маған зәрін деймін.
Батты ғой, әттең, шіркін, қу жалғыздық,

Уайымнан табар олжа жоқ емес пе?
Тасқын боп Қара Ертіс тасып жатса,
Бақытың келешекте сол емес пе?
Бақыт қой Қара Ертістей тасқын болған,

Төренің кісісі жоқ басқа ұрмаған.
Тау-тасқа тасып жатқан теңіздей боп,
Арқалық, бақыттысың болма алаң.
Қара Ертіс тасып ақса сабасында,

Мен тұрсам жылап оның жағасында.
Жыласа түсте, өңінде қуанады,
Дұшпанның біз қалмаймыз табасына.
Мұратың алдыңдағы асыл болар,

Өмірің судай тасып жасылданар.
Секілді досқа қайран, дұспанға оқ,
Дұспанға атқан оғың масыл болар.

Бірде ысып өне-бойым бірде суып.
Қорқамын осы түстен қауіп қылам,
Сен жорып жақсылыққа қылдың жуық.

тарихи  жырлар
Ит үріп, ат тұяғы дүбірледі,
Тоқтамай ет жүрегім дірілдеді.
Денемнен мұздай суық тер келеді,

Тұр екен қандай қармақ ілінгелі.
Отырған күзетте әкем келді:—Кімсің,
Түн қатып, түсің қашып неғып жүрсің?
Жүрісің өте суық көрінеді,

Асығыс қазір қайтам уақытым тар.
От жақтыр, түңлікті аштыр, балаңды оят,
Бар еді біраз сөзім досыма айтар.
Мұны естіп үйде Арқалық түрегелді,

Салмақты ақыл, сабыр биледі ерді.
Асығыс түнде Тәтен келгеннен соң,
Болғанын бір сұмдықтың біледі енді.
Тәтен кеп:—Жылдам тұр,—деп дауыстайды,—

Келіп ем ұқтырғалы саған жайды.
Жағдайың қорқынышты болып кетті,
Қолға ұстап алып қалды ер Жұбайды.
Бір қанша әскер келді, дарыңы бар,

Еженнің «ұста» деген әмірі бар.
Түрегел, атыңды ертте, беліңді бу,
Қайғылы болып кетті заманың тар.
Қанша әскер ұранқайдан келіп жетті,

Беруге батырларды әмір етті.
Мұндағы көк шекеге айналмастан,
Тезірек бір тасаға өтіп кетші.
Жұбайды он сегізде ұстап қалды,

Хабарсыз қапылыста қыспаққа алды.
Көзірлеп қол-аяққа кісен салып,
Ішіне кебеженің әкеп салды.

арқалық  батыр
Артыңа енді, досым, қарайлама,
Жылдам кет, енді мұнда аялдама.
Айлансаң енді біраз мұнда бәлкім,

Қу өмір − ащы тозақ, арман бөтен.
Айтқанынан хан қайтып қатын болып,
Кәпірге бізді құрбан шалған ба екен?
Өлімге байлап берген лақ па біз,

Жазықта көзде тұрған құрақ па біз.
Өлмейтін дүниеде пенде жоқ қой,
Көреміз істің артын сұрап та біз.
Бір адам таразыға тартылар тең,

Алланың салғанына көнемін мен.
Жұмсап ап «ұранқайдан жылқы әкел» деп,
Пәлесін бізге артады төре не деп.
Жұбайды кетем қиып қайтіп тастап

Барамын сол төреге қазір бастап.
Артымда ел-жұртымды жөн бола ма,
Кеткенім шырылдатып жауға тастап?
Жасымнан тел өсіп ем күліп-ойнап,

Жамандар жақсылықтың құнын жоймақ.
Өзімдей ол да жалғыз, мен де жалғыз,
Кетемін қайтіп қиып беріп байлап.

Досқа дос қайрылмаса жаны ашып,
Жолдасын жауға тастап кетер қашып.
Не тірі, не өліде бірге болып,
Кетермін сол дұспанмен араласып.

Қолыма қара тамақ найзамды алып,
Ұранды шақырайын айғай салып.
Жұбайдың кебежесін талқан қылып,
Алайын құтылдырып қазір барып.

тарихи  жырлар
Таң ата сайысайын араласып,
Әжіні өлтірейін қанын шашып.
Жұбайым өз қолыма тірі ілінсе,

Кетейін жолдасымды ала қашып.
Тәтен айтты:—Жөн емес мына сөзің,
Батырым ойланбапсың бұдан бұрын.
Ханға қарсы шапқаның не қылғаның,

Аямай ел-жұртыңды қырамысың?
Досым-ау, тілімді айтқан аламысың,
Жалпақ ел обалына қаламысың.
Төре үшін ыза болып, қаһарланып,

Кедейге көрнеу пәле саламысың?
Мойныңа ел қарызын кетсең артып,
Сыйғыздың ақылыңа мұны қайтып.
Егерде жолдасыңды қимасаң шын,

Болмай ма жолдан тосып, алсаң тартып?
Дос болдым мәңгілікке сеніменен,
Айтамын достықпенен сөзіме көн.
Баспа ғып аңдушылар жүрген шығар,

Таң атпай осы жерден кеткенің жөн.
Қош айтты Тәтен төре, тұр ойланып,
Көзімнің жасы көл боп лайланып.

Ұмытпа қайда жүрсең туған елді!
Қоштасып бірін-бірі қатты қысып,
Еңіреп ат үстінен қолын берді.

Қош атып Тәтен досы кетті жайға.
Арқалық айғай салды дос артынан,

арқалық  батыр
Арқалық атын ерттеп мініп алып,
Асынып сауыт-сайман құралданып.
Әке мен шешесінің алдына кеп,

Жолға сап аттандыршы мен ботаңды.
Ерке етіп ардақтаған құлыныңа,
Жасымнан көрсетпедің еш жапаңды.
Суалтып ақ сүтіңді берген анам,

Бесіктен бейнетімді көрген анам.
Өлермін хан-төреден кегімді алып,
Жолға сал ақ батаңды беріп маған.
Мен кеттім, енді аман бол ата-анам,

Басқа жоқ пана маған бір Алладан.
Ойласам екеуіңнің көз жасыңды,
Өртеніп қайғыменен от боп жанам.
Жарқырап шығар менің күнім бар ма,

Адамға бейнет қуған тыным бар ма?!
Жалғыздық түсті менің бір басыма,
Өзіммен бірге туған інім бар ма?!
Әкесі бата берді қолын жайып,

Жаныңа жар болсын,—деп,—Қызыр Ғайып.
Әкесі қолын жайып берді бата,
Пенденің Хақтан өзге бәрі қата.

Оңғарсын жолыңды өзі Қызыр ата.
Жылайды қасына кеп ғаріп ана,
Анаға қандай қиын тапқан бала?!

тарихи  жырлар
Сен үшін жаным құрбан, жалғыз ұлым,
Дал болды-ау тұла бойым, жаным-күнім.
Өзі жұмсап, өзі пәле салды-ау,

Басыңа келсін сенің төре зұлым!
Жүгіріп сонда әйелі жетіп келді,
Ақылмен келе сөйлеп кеңес берді.

Іс емес ерге лайық тұру,—деді.
Жылаған пайда емес ерге жасып,
Рыздық қойған шығар саған шашып.
Көзіне шалынарсың біреулердің,

Жөнелші атыңа тез қамшы басып.
Ата-анам, айналдырма балаңды енді,
Алдағы көз жетер ме заманға енді?
Ер жігіт тірі болса не көрмейді,

Дұспанын салар әлі табанға енді.
Жылама, ата-анам, бекер жасып,
Қайратың бойыңдағы кетер қашып.
Туар ма бізге дағы бір жақсылық,

Су кетпес жардан асса, таудан асып.
Арқалық, не қылғаның, мұңайып сен,
Мұңаю болар ма екен ерлерге жөн.
Қайрат қыл, ақылыңа салшы, жарым,

Келерсің келешекте, Құдайға сен.
Атына мініп батыр кетті жүріп,
Қош айтты ата-анаға қарап тұрып.
Өсірген ата-ана, дос-жаранын,

Ауыр ғой тірі кету тастап қиып.
Қамшы ұрды көк шекенің жамбасына,
Тапсырды ата-анасын жолдасына.

арқалық  батыр
Келеді көк шекемен бүлкілдетіп,
Әжінің бара жатыр қорлығы өтіп.
«Өзімнің құтылғаным лайық па,

Жолдасым қасымдағы жауға кетіп.
Жұбайым қалды тірі жау қолында,
Бейнетке жолықтым-ау хан жолында.
Лайық ерлігіме іс емес қой,

Өз еркім тұрғаныңда өз қолымда».
Бойына Бурылторғай жетіп бардым,
Аз ғана сол арада демімді алдым.
«Оттасын аунап-қунап жануар» деп,

Көк шеке аяғына шідер салдым.
Жүрістен әбден шаршап болған екем,
Ұйықтап осы жерде қалған екем.
Оянып шырт ұйқыдан түрегелсем,

Атымды жеті қасқыр жарған екен.
Көк атты жеті қасқыр кетті жарып,
Басына енді түсті мұң мен зарлық.
Құшақтап көк шекенің басын сонда,

Жылайды естен танып ер Арқалық.
Арқалықтың жыры

Тарттым ғой, міне, зарлықты.
Кезеңнен тосып алдым да,
Атымды қасқыр жарыпты.
Ғаріптік түсті басыма,

Кім келер менің қасыма?
Жолдасын тастап кеткен соң,
Болмауы жолдың осы ма?
Көк шеке ат барда астымда,

тарихи  жырлар
Ала алмай кегін Жұбайдың,
Мені қара басты ма?
Хан-төре, мені алдадың,

Азаптың салдың азабын.
Жаяу қалдым ақырда,
Жапанда жалғыз зарладым.
Қасқыр дұспан жау болды,

Тосқауыл етіп бұл жолды.
Сырласқандай Әжімен,
Айуандығы бір болды.
Ер тоқымын алады,

Иығына салады.
Еңіреп жылап Арқалық,
Жаяу кетіп барады.
«Ел шетіне барайын,

Аялдап торлап шалайын.
Шамам келсе көрінбей,
Тәтеннен хабар алайын.
Бір саңлақ тисе талмайтын,

Дұспанға ойран салайын.
Тірі қалған Жұбайды,
Жау қолынан алайын.
Ордасын бұзып болмаса,

Әжінің жынын қағайын.
Әйтеуір бір өлдім мен,
Шаңырағын шағайын.
«Жәнібек» деп айғайлап,

Қолыма найза алайын.
Ұйықтап жатса сұм төре,
Өкпеден найза салайын.

арқалық  батыр
Қайтейін жанды сауғалап,
Көрінген жерді паналап.
Жүргенім маған жөн болмас,

Дұспаным кетер табалап».
Соны ойлап ер Арқалық жүріп кетті,
Басына ғаріп бұлты сіркірепті.
Ес кетіп, жан шыққанда қалжырап кеп,

Бойына Қызылқайың келіп жетті.
Бұл жерге келіп батыр демін алды,
Жан-жаққа мойын бұрып көзін салды.
Тұр екен бір топ жылқы суға түсіп,

Жақындап біреуін кеп шалмалады.
Ұстады, ерттеді атты, мініп алды,
Тәуба айтып Жаратқанға сиынады.
Шыққандай тау басына қуаныш қып,

Таппақ боп Тәтен досты ойына алды.
Күн бата жүріп кетті елге таман,
Болады әлде шіркін, әлде заман.
Ешкімге кезікпестен түн ішінде,

Тәтеннің ауылына жақындаған.
Ел жатып, болып қалған таңға жуық,
Жүрісім қараңғыда тым-ақ суық.
Ауылынан хан-төренің өткенімде,

Бойымды дүрілдетті ашу буып.
Тоқтаттым өзімді-өзім арашалап,
Ауылынан өте бердім жанасалап.
Әжі ит, ордаңа ойран салар едім,

Астымда ат сенімді болса жарап.
Ойладым «әттең, айтқан сертке жетсем,
Әжінің осы жерде қанын төксем.
Мінген ат астымдағы сенімді боп,

тарихи  жырлар
Тәтеннің ауылына келдім жетіп,
Тайсалмай ат тұяғын дүбірлетіп.

Сөйледі үйдегі адам күбірлесіп.
Тәтен айтты:—Арқалықтың дауысы,—деп,
Тұрғанда неге келді жау ісі үдеп.
Тез тұрып жүк артынан төсек сап бер,

Ұйқыдан келген шығар жадап-жүдеп.
Түсіріп алайын,—деп,—есіл ерді,
Жүгіріп үйінен шығып қолын берді.

Келдің бе жанған отқа, ерім,—деді.
Дос пен дос амандасты құшақтасып,
Тәтеннің Арқалыққа жаны ашып.
Біреулер сырттан байқап қала ма деп,

Мен келдім сенгендіктен сендей досқа.
Басыңа пәле келіп байлағанда,
Құзғын мен қасқыр, қарға бәрі қас па?
Боп келдім осы күнде тірі ғаріп,

Дем алдым Бурылтоғайға жалғыз барып.
Ұйықтап сол арада қалған екем,
Кетіпті көк шекені қасқыр жарып.
Басыма ғаріптік кеп түсті ғой шын,

Болар ма бұдан артық қайғы мен мұң.
Төреге қара лақ боп қалғаным ба,
Бізге де туар ма екен жарық бір күн.

Не келмес ер жігіттің басына сын.
Бүгін жат, тынық біздің осы үйде,
Беремін қылжиренді астыңа мін.

арқалық  батыр
Әкеліп бір бағланды түнде сойды,
Етін жеп Арқалық әбден тойды.

Ойлама бекер босқа әр түрлі ойды.
Төсекті жүк артынан салды жайлап,
Жау көрсең түрегелме деді айғайлап.
«Ақылсыз қайрат— босқа еңбек» деген,

Байқасам отыр сенің көзің жайнап.
Келеді таң атқан соң ел сабылып,
Елірмес уайымменен ер тарылып.
Баптаймын қылжиренді кешке дейін,

Жөнелші күн батқан соң мініп алып.
Таң атып, күн де шықты нұрын шашып,
Сабылды тұрған елдер араласып.
Іргеден жүргіншіні көріп жатыр,

Есіл ер өзін-өзі әрең басып.
Сабылып жүр төлеңгіт, төре, қара,
Жүрегі Арқалықтың қайғы-жара.
Бір ұмтылып шатырлатып үйде батыр,

Бір күндік болар ма екен тамыр деген.
Өзің кеп жан досыңды жауға берсең,
Кісілік тынар еді ақыр немен?
Тәтенді тірі қоймас мұны сезсе,

Несі адам тірі жанның ардан безсе.
Кәнеки, ойлап көрші ақылға сап,
Достықпен Тәтен досың сізге сенсе.

тарихи  жырлар
Батырды ардақтаған ел сақтайды,
Ақиқат, адалдықты ер жақтайды.
Тәтеннің обалына қалмаңызшы,

Мұндайда кімді тығып, кім сақтайды?!
Әйелдің Арқалыққа сөзі батып,
Ойлайды әрбір істі сонда жатып.
«Бір саңлақ тисе астыма әттең, шіркін,

Жұбайды алып кетсем жаудан тартып».
Күн батты, ақшам болды көз байланып,
Арқалық әзер жатты көп ойланып.
«Айналып Тәтен неге келмеді?» деп,

Келмесе кетейін деп ыңғайланып.
Бір кезде ит үргізіп Тәтен жетті,
Жетелеп қылжиренді алып кепті.

Қоқаңдап Әжі иттің қорлығы өтті.
Тәтен айтты:—Айналма енді артыңа,
Келерсің тірі болсаң сен халқыңа.
Алыстап ұзақ жаққа кеткенің жөн,

Айналып жүре берме бұл алқымда.
Ерттеді қылжиренді тоқым салып,
Барады іште қайғы өршіп жанып.
«Жұбайды қайда тастап кетемін?» деп,

Арқалық жүргелі отыр ыңғайланып.
Қашқын боп қайда жалғыз барамын деп,
Төреге барып ойран салайын деп.
Қашқанша елден жалғыз шошып, бұғып,

Досым деп айналайын маған салсаң.
Жұбайды бұлар алып жөнелгенде,
Болмай ма жолдан тосып тартып алсаң.

арқалық  батыр
Әжіні бұлар жатыр қатты қысып,
Әжі да шошып отыр зәресі ұшып.
Көзге оңай бүйтіп тұрсаң түсесің,—деп,

Қош енді, жолың болсын, көп айналма.
Асықпа арманыңа жетерсің сен,
Төрені бір саларсың қан майданға.
Кешікпей мінші, досым, қылжиренге,

Тезірек айналмай жет деген жерге.
«Сабына қарауыл қой саптыаяқтың»,
Тегінде сеніп кетпе көрінгенге.
Аман бол, батыр, енді көргенімше,

Мен сені ұмытпаймын өлгенімше.
Әр істі ойлап істе ақылменен,
Бейтарап салып кетпе қара күшке.
Қош айтты Тәтен досқа сеніп тұрып,

Ағынан шын жүректі беріп тұрып.
Қанжарды қынабынан бір суырып,
«Әттең, Әжі, Әжі!»—деп қалды тұрып.
Дүниеде болар ма екен мұндай қорлық,

Құдай-ау, қылды бізге Әжі зорлық.
Айдауға, алдауға сап жүргізді,
Төреге төленетін тоқты болдық.

Бірге өскен тетелес пен құрбыласқа.
Кек алмай, сірә, Әжіден тына алмаспын,
Анадан туғаным жоқ бекер босқа.
Арқалық шығып кетті ауылынан,

Бірге өскен достары мен бауырынан.
Шекпенін үстіндегі желкілдетіп,
Тер шықты Арқалықтың жауырынынан.

тарихи  жырлар
Басында Шарықтының жалғыз керіш,
Сол болған Арқалыққа бір бекініс.
Бар екен сол керіште үлкен үңгір,

Батырың соған барып алған тыныс.
Бұл үңгір Арқалыққа мекен болған,
Тамақ бар үңгірінің іші толған.
Маңынан жан көрінбес бақыласа,

Тек қана шымшық, торғай ұшып қонған.
Үңгірге кіріп кетсең жеті бұрған,
Кірген адам айтады бірнеше иман.
Егерде иман айтпай кірер болса,

Шығу жоқ сол үңгірде қаза салған.
Бұл жерге бірнеше күн мекендеді,
Арқалық ойын әбден бекемдеді.
«Жатқаным өзім жалғыз, сірә, болмас,

Бір хабар ала алмадым елден» деді.
Үңгірден ер Арқалық алды шығып,
Жөнелді түн жастанып атын мініп.
Жұбайды жолдан тартып алып қалу,

Мақсаты елден хабар алып тұрып.
Арқалық жүріп кетті Сарқамысқа,
Албаты бармаймын деп көз танысқа.
Бар еді Сары деген нағашысы,

Сақтар деп үміттенді қалтарысқа.
Арқалық кіріп келді сәлем беріп,
Қарсы алды Сары төрден түрегеліп.

Тиді ғой төбем көкке сені көріп.
Арқалық айтты бастан барлық жайын,

Ұғысып сырттан хабар жеткізіп тұр,
Аз жатып осы үйде дем алайын.

арқалық  батыр
Үш жұрты бар емес пе ер жігіттің,
Ақыры не болады бұл жұмыстың?
Сары айтты:—Атты тығып, ел ішінен

Не болғанын айтып тұрам арттағы істің.
Ақсұңқар ұясында желпінеді,
Арқалық нағашыға сеніп келді.
Төре, қара шақырып төлеңгітті,

Әжі төре сол жерде жарлық берді.
Төренің қысты дарың алқымынан,
«Арқалық қашып кетпес өз халқынан.
Үш күнде Арқалықты табасыңдар»,

Еженнің кім бас тартар жарлығынан.
Жіберген темір шынжыр Ежен патша,
Арқалық елден кетпес ұзақ қашса.
Әжі айтты:—Менімен отаспайды,

Ол мені мерт қылады қарсыласса.
Арқалық маған келіп бас игенше,
Даяр ол жау болуға өле-өлгенше.
Ал, дарың, өзің тапшы бар ақылын,

Не айла істеткен жөн әлде сенше?
Ел ішінде Арқалықтың қамалы бар,
Күнделік алып тұрған хабары бар.
Дарың айтты:—Мынадай жарлық шығар,

Оны ұстап оңайлықпен ел бере ме?
Дарыңмен ақылдасып келді тағы,
Шығарды төре жарлық үйге келе.
Жарлығы төреміздің мынау деді,

Не керек елдің зарлап жылауы енді.
«Он жамбы мен тәйжілік мансап берем»,
Осындай амал-айла қылады енді.

тарихи  жырлар
«Кімде-кім Арқалықты тауып берсе,
Ауылға сүйінші деп шауып келсе.
Он жамбы, тәйжілік тақ сыйлық алар,

Өзінің төресіне жұртым сенсе».
Шабарман кетті шауып әр тарапқа,
Әжі отыр әмір шашып алтын тақта.
Шіркін-ай, ер сүйегін сақтамады-ау,

Сатылды нағашысы қу тамаққа.
Сарының тиді хабар құлағына,
Өзінің қас қылды ғой лағына.
«Тәжі боп, он жамбы сүйінші алсам,

Домалап келген екен бұл бағыма».
Олжаға ләпсісі* оңай ауыз ашты,
Амал не, нағашысын қара басты.
Атты тығып, қаруды ұрлап алып,

Сұмпайы шайтан болды, нақ албасты.
«Аламын тәйжі болсам қазан алман,
Бұл бақыт келер әлде қайдан маған?
Төренің оң тізесін басар болсам,

Па, шіркін, мынау маған үлкен қайран».
Арамдық кірді әбден жүрегіне,
Қас қылды Арқалықтың тілегіне.
Өз туысын ол өзі жауға сатты,

Осындай опасыздық керегі не?!
Найзаны, жетіауызды тығып тастап,
Ауылдан бұл қу кетті түнге жастап.
Сырттан кеп шабарманға хабарлады,

Жерден алтын тапқандай қуанысты,
Сарыны шабармандар алып ұшты.
* Ләпсі—нәпсі.

арқалық  батыр
«Сүйінші, алдияр тақсыр, менікі» деп,
Аяғын хан-төренің барып құшты.

Алдияр, мен естідім әміріңді.
Арқалық біздің үйде бекіністе,
Құр іздеп кетірмеңіз сабырыңды.
Әмірің бізге жетті кеше анық,

Жіберген адамдарың айтып барып.
Ал, тақсыр, сүйіншімді бересіз ғой,
Жеткенім осы менің ести салып.

Бойыңда қозып кеткен әуірей жындар,
Сандалттың ел сабылтып осыншама,
Дүрені жүз қамшылық кеп салыңдар!
Жендеттер басына кеп қарғып мінді,

Шабарман жүз қамшыны көтенге ұрды.
«Кешірім, нәпсің жерде қалмасын» деп,
Бір жаман қотыр байтал қайран қылды.
Арқалық тұяғына ілінгендей,

Шаптырды шабарманды әр тарапқа.
Тәтен кеп әйеліне былай деді:

Білмеймін жатқан орны қайда екен,
Әжіге қара лақ болып кетер ме екен.
Байқалмай іргесінде жүрген жауы,
Хабарсыз еш нәрсе деп жатыр ма екен?

Әжінің байқап көрсем түсі суық,
Келіп тұр жауап арты маған жуық.
Қапыда жау қолына түсіп қалып,
Қайран ер болар ма екен ғаріп-мұңлық.

тарихи  жырлар
Әжінің адамдарын Сары бастап,
Әкелді ауылына түнге жастап.
Ауылды алды қамап сол арада,

Арқалық үйде жатқан қайда қашпақ?
Бір кезде абалап тұр иттер үріп,
Оянса болып қапты таңға жуық.

Боп қалды не болса да жаман сұмдық.
Түсімде жығылды атым омақасып,
Артымнан келіп қапты жаулар басып.
Шошынып мен ояндым шырт ұйқыдан,

Артымнан келген жаумен жағаласып.
Арқалық осыны айтып сыртқа шықты,
Бір сұмдық болғандығын енді ұқты.
Жау қамалап алған екен шыр айналып,

Ата-ана, қайда қалды сорлы балаң.
Найзам мен жетіауызды алып берші,
Не болса да араласып көріп қалам.
Артынан түскиіздің қарады кеп,

Қойылған найза, мылтық, қанжар да жоқ.
Зарланып кемпір сонда жылап кетті,

Төбеден Құдай мені ұрған екен.
Анадан арам туған ынжық Сары,
Жүрегін сайтан жайлап буған екен.
Байлансын жолың сенің, тісің сынсын,

Жаман ұл салдың маған бір үлкен мұң.
Қарағым, қамдан енді тұрма босқа,
Бұл түні басыңа кеп төнді өлім.

арқалық  батыр
Жылайды Сарының әйелі шашын жайып,
Қолдай көр жалғызды деп Ерен Ғайып.
Кешегі айтқан сөзді бүгін жұтып,

Қу Сары қалған екен сөзден тайып.
Далаға батыр шықты ашу кернеп.
Бақанды оңды-солды жүрді сермеп.
Айқасып алты жауды өлтіргенде,

Бақаны үшке айрылды бөлшектеніп.
Амал не қызыл қолмен араласты,
Денесін есіл ердің жара басты.
Ұмтылған, ызғар еткен Арқалыққа,

Кеп сойыл үсті-үстіне жабырласты.
Есінен сол арада қалды талып,
Жауыздар ұрғылады байлап алып.
Жоғалды қан-жоса қып есіл ерді,

Итіндей ат артына салып алып.
Алдына хан-төренің алып келді,
Келгенін Арқалықтың жұрт та көрді.
Жаны ашып байлаудағы батырларын,

Тәтен дос көмескіде еңіреді.
Батырдың екі көзі отша жайнап,
Төреге ұмтылады қаны қайнап.

Әттең-ай, тастадың ғой шырмап байлап.
Ит төре, неткен озбыр залым едің,
Мойныңа болсын қарыз қаным менің.
Сөзіңнен өзің айтқан өзің қайттың,

Тасбауыр, қап-қара екен қаның сенің.
Амал не түстім торға, түстім қолға,
Кезіктім алдауменен қалың сорға.
Нағашым берді ұстап осы жолда,

тарихи  жырлар
Әжінің сеніп кетті амалына,
Сұм иттің салып берді табанына.
«Нағашым өзіме шын қас қылат» деп,

Еш нәрсе келмеді ғой хабарыма.
Сұм төре, қасқырсың ғой қанды ауыз,
Жеттің бе дегеніңе ақыр, жауыз.
Кетпейді өлгенімше іште кегім,

Жауымсың қараниет менің нағыз.
Сұрланып сұр жыландай Әжі төре,
Шыдамай боқтауына сөйлей жүре.
Бұйырды шабар мен сайлауытқа,

«Жүз сексен қамшы сал,—деп,—үлкен дүре».
Дүрелеп бояды ерді қызыл қанға,
Не керек батты таяқ шыбын жанға.
Жатса да жаралы боп тіл тартпайды,

Опасыз зұлымдық пен хайуандыққа.
Салса да шынжыр қол мен аяғына,
Төренің бас имеді таяғына.
Неше кеп Тәтен төре көріп жүрді,

Қолынан келері жоқ аяды да.
Көзірлеп аяқ-қолын алды байлап,
Жабылып үсті-үстіне жұдырықтап.
Есіл ер сонда дағы жасымады,

Тайсалмай таяғынан сырғанақтап.
Ішіне кебеженің әкеп салды,
Қинады шырылдатып шыбын жанды.
Түйенің терісімен қаптап сыртын,

Шықпастай қылып мықтап алды.
Арқалық осыменен қала тұрсын,
Айтайын Арқалықтың ата-анасын.
Өмірден ризық теріп, терін төгіп,

арқалық  батыр
Байбөрі әкесіне хабар жетті,
«Балаңды ұстап байлап алып кепті.
Түйемен ертең артып әкетеді,

Қош айтып, амандасып қалсаң» депті.
Атасы, анасына хабар жетті,
Мұны естіп бейшаралар естен кетті.
«Қоштасып құлыныма қалайын» деп,

Шама жоқ мен кімменен теңдесейін?!
Жалғызым, кеткенің бе шын арманда,
Тілегім—тірі күнде тілдесейін!
Төренің аулына келді жылап,

Көл болған көздің жасы бейне бұлақ.
«Қош айтып қалайын мен балама» деп,
Бас ұрды төреден кеп рұқсат сұрап.
Рұқсат берді Әжі кезіккенде:

Қасына екі әскерді ертіп берді,
Әкелді құлыншағы жатқан жерге.
Шығарып кебежеден сонда басын,
Көзінен қан аралас төкті жасын.

Жетпеді отызға да менің жасым.
Аман тұр, өсіріп ең, ата-анам,
Жасымнан кәрін тікті ажал маған.
Алдымда жал, артымда құйрығым жоқ,

Кетті ғой жау қолында жалғыз балаң.
Мен кеткен қасқыр сүйреп жетім лақ,
Қалдың ғой, ата-ана, зарлап жылап.
Барамын кебенек киіп, үмітім зор,

тарихи  жырлар
Анасының жыры
Анасы сонда жылайды,
Көзінің жасын бұлайды.

Қара жерді құшақтап,
Етбетінен құлайды.
Жалғызы сөйтіп жатқанда,
Қайтіп шыдап тұрады.

Қайғы жанға батқанда,
Құдайдан рақым сұрады.
Қабырғасы сөгілді,
Көзінің жасы төгілді.

Баласын көріп қинаудан,
Сорлы ана егілді.
Көзінің жасы көл болды,
Көкірегі шер болды.

Егілді де зарлады,
Төре Әжіні қарғады.

Түбің шіріп құлап қал.
Шіріген терек секілді,
Мендей болып зарлап қал.
Жалғызыңнан айырылып,

Ұлыңды өзің жалмап қал.
Қанатыңнан қайрылып,
Мендей болып шулап қал.
Істедің бізге зорлықты,

Көрсеттің бізге қорлықты.
Сорымызға Әжідей,
Жауыз төре жолықты.
Сенен де сұрар күн туар,

арқалық  батыр
Сом темірге балға бар,
Зор шығынға Құдай бар.
Әділеттік іске асар,

Бізге таң бір атар.
Әжі, сенің төбеңе,
Түбінде шындық бір шығар.
Құдірет Алла Құдайым,

Көрсеттің күннің мұндайын.
Жаралы кеткен жалғызға,
Қуатыңды сұраймын.
Әкесі Байбөрінің жыры

Қара лағың болайын.
Жалғызым, сенен айрылып,
Сорлы боп қайтіп қалайын.
Айхай дүние, дүние-ай,

Енді қайда барайын.
Сен үшін мен өлейін,
Өзіңмен бірге болайын.
Өстіп зарлап кетем бе,

Ашылар ма екен сарайым?
Жалғызым, күнім, лағым,
Қуат берсін, Құдайым.
Әжі бізді зарлатты,

Берсін Құдай сазайын.
Құдайдан басқа жаһанда,
Қайдан қуат табайын?!
Сарқырап аққан бұлағым,

Алдымда жанған шырағым.
Отызға да жетпеген,
Көкорай шалғын құрағым.

тарихи  жырлар
Құдай мені алмадың,
Қырылды-ау жасыл қияғым.
Маған топырақ салмадың,

Артымда қалып тұяғым.
Қайырлы болсын сапарың,
Панаң болсын Құдайым.
Садағаң мен, жарығым,

Жолыңа құрбан болайын.
Тілек берсе бір Алла,
Құдайдан сені тілеймін.
Әй, әскер-ау, әскер-ау,

Рұқсат етсең сүйейін.
Сарайымды ашайын,
Құшақтайын ботамды.
Бауырыма басайын,

Берейін, әскер, батамды.
Мені Құдай алсаңшы,
Тартқызғанша жапаңды.
Қара ниет хан-төре,

Өлтіріп пе ем атаңды?!
Арқалықтың әйелінің зары
Әйелі жақын барады,
Еріне көзін салады.

Айта алмай естен танады.
Жегідей жеп зомбылық,
Сілейіп тұрып қалады.
Ақылына жеңдіріп,

Есін жиып алады.
Жүрегін қайғы кеміріп,
Іші оттай жанады.

арқалық  батыр
Қайратқа ойын көндіріп,
Жарына жақын барады.

Айналып қырсық шалған соң.
Не болармыз, жан жарым,
Айрылып сенен қалған соң.
Ата-анаң келді боздаған,

Бұл не қырсық шырмаған.
Ата-анаң қалды артыңда,
Кім болар халін сұраған.
Жанашыр саған адам жоқ,

Туысың жоқ, ағаң жоқ.
Мен жыламай кім жылар,
Артыңда ұрпақ, балаң жоқ.
Жанашыр жоқ жақының,

Күтерміз істің ақырын.
Айналайын, жан жарым,
Артыңда тірі қалғаным.
Әрбір істі ойлаймын,

Сен жарымды аяймын.
Бірге өлсем деп ойлаймын,
Тірі сенен қалмаймын.
Қайтермін ата-анаңды,

Арқалықтың зары
Арқалық сонда зарлайды,
Көзінің жасы парлайды.

Құдай өзі оңдайды.
Ішім от боп жанады,
Басымды кім сүйейді.

тарихи  жырлар
Көз жасым көлге тамады,
Қасірет бойға түнейді.
Осындай жүрген күйде мен,

Таппадым ешбір жақынды.
Ақылды болсам бүйтер ме ем,
Сұрама менен ақылды.
Нағашым мені берді ұстап,

Ойламай жиен хақымды.
Қаны—қара, іші—арам,
Көрмедім сондай кәпірді.
Ата-ана, сізді ойлаймын,

Жақсылығыңа тоймаймын.
Қолыңда қызмет етпедім,
Осыны көп ойлаймын.
Алдыма көз саламын,

Кебенек киіп барамын.
Кебін киіп кеткем жоқ,
Осыны үміт қыламын.
Өзіме қайрат беремін,

Сөнбесін деп жанарым.
Тірі болсам айналып,
Әжіден кекті аламын.
Мендей боп, Әжі, тарығып,

Қаларсың сен де зарығып.
Жарым ақыл сұрасаң,
Сен де кетпе жаңылып.
Жарым едің, жас еркем,

Тосарсың үш жыл сарылып.
Ата-анамды күтерсің,
Арт жағыңа қайрылып.

арқалық  батыр
Күнде төсек жаңарып,
Теңіңменен кетпессің.
Ата-анамның көз жасын,

Тілегін сыртқа теппессің.
Үш жылдан асып кеткен соң,
Білерсің өмір болмасын.
Осы саған айтарым,

Не көрмес тіршілікте тірі адам.
Мойныма көтерермін өле-өлгенше,
Айрылман сен келгенше ата-анаңнан.
Жолдас боп қосылып ем жастан сүйіп,

Рахат, мехнатта бірге болып.
Алдымда үмітім зор келешекте,
Басқа өмір сүре алмаймын ерге тиіп.
Сен өлсең мен де тірі қала алмаспын,

Басқа өмір сенен қалсам таба алмаспын.
Күтемін тірі болсам ата-анаңды,
Қорғалап ешкімге бас ие алмаспын.
Жүрсем де сені ойлап жылап-сықтап,

Өтермін махаббатты мен де сақтап.
Хан да бар, төре де бар, игі де бар,
Дей алман сенен жақсы бірін мақтап.
Ел сүйген жарым едің терең ойлы,

Мен ғаріп қала бердім мұңлы-сорлы.
Егерде ұл боп туса кім қоярмын,
Іштегі перзентіңе алты ай болды.
Алладан тілейтұғын тілегім бар,

Келерсің тірі айналып болмаспыз қор.
Балаңның ерім атын айтып кетші,
Үмітім келешектен емес пе зор?

Айрылып менен тірі қалғаныңды.
Әуелі тапсырамын ата-анамды,
Айтпаймын одан басқа мал мен жанды.
Келгенде жер ортаға ғаріп болды,

Айрылып жалғызынан зарық болды.
Жәрдемдес, шыда, жарым, ауырлыққа,
Шалдыққан сол екеуі арық болды.
Сен едің шыққан биік, өскен бір гүл,

Гүлге кеп қонақтаған мен бір бұлбұл.
«Қайрат» қой балам атын бесікке сап,
Артыма із боларлық тапсаң бір ұл.

Бұларды осы арада айырды енді,
Зар болып ата-аналар қала берді.
Байла Арқалықтың аяқ-қолы,
От болып көз жанары жанады енді.

Көздеулі арманына жетпей қалған.
Сұм Әжі қара бауыр алдады ғой,
Ішімде сол арманға қайғыланам.
Ұядан қыран болып ұшқанымда,

Сұм төре мені алдымнан тосқаны ма?
Ата-ана, қарызыңа мен борышты,
Нағашым ұстап берді дұспаныма.
Мен тудым ер боп ана жүрегінен,

Айырылдым, ата-ана міне өзіңнен.
Тапсырдым ата-ана, сүйген жарым,
Алланың рақым болсын бір өзінен.
Аман бол, Алтай, Сауыр, елім-жұртым,

Ертіс пен Үліңгірдей дария көлім.
Тасың алтын, топырағың торқа еді,
Осыдан тірі айырды Әжі зұлым.

арқалық  батыр
Керейім − он екі абақ, бәрің бауыр,
Қош енді туып-өскен барлық ауыл.
«Жау аяған жаралы болар» деген,

Басыма түсіп тұр ғой мына дәуір.
Кір жуып, кіндік кескен атамекен,
Емізген ақ сүтіңді ақтар ма екем.
Қолыңнан жылап кеткен есіл балаң,

Әжіден келіп кегін алар ма екен?
Қош енді, асқар таулы жоталарым,
Басыма бұлт төніп, жауды жауын.
Күн бұрын кегімді алмай армандамын,

Білмедім ит төренің ірге жауын.
Түйеге қос батырды алды артып,
Күңіренді зарлы ерлер әнге тартып.
Жандар көп бетін басқан іші елжіреп,

«Келе ме қайран ерлер тірі қайтіп».
Халқына айғай салды: «Жәнібек!» деп,
Осыдан аман қайтсам залым-өкпек.
Шағармын Әжі зұлым шаңырағыңды,

Салармын жөніңе бір сені тектеп.
Түйеге теңдеп алып түсті жолға,
Салулы кісен шынжыр қол-аяққа.
Ел жылап батырына қайғырады,

Кеткені есіл ердің сор ма, бақ па?
Артынан қалмады елі келеді еріп,
Жасытпай Арқалыққа қайрат беріп.
Ел-жұрты күндік жерге шығарып сап,

Жасыма, жүрегіңе байла сенім.
Шарасы қолдан келер болмаса да,
Тілейді тілеуіңді қалың елің.

тарихи  жырлар
Арқалық жауап берді көп халыққа:

Кегіңді тірі келсем қайтарамын,
Қайтыңдар, елі-жұртым, көп тарықпа.
Шошқаның сенім болмас қабанында,
Әжінің қорлық көрдім заманында.

Армансыз дүниеден өтер едім,
Ордасын салсам, әттең, табаныма!
Қорлығы ит төренің іште кетті,
«Тез жүр» деп қалмақтарға әмір етті.

Ақыры қош айтуы осы болып,
Қос батыр көзден ғайып болып кетті.
Боздайды Алтын ана шашын жайып,
Қос батыр болғалы тұр көзден ғайып.

«Құдайым жолдарыңды оңдасын» деп,
Артынан қол бұлғайды барлық халық.
Арқалық егіледі жұртын көріп,
Қалмайды ата-анасы артына еріп.

Қайтыңдар, деп айғай салды,—қайрат беріп.
Айырылды ата-ана мен ел-жұртынан,
Елі жүр Әжі сұм деп ту сыртынан.
Есілдер бір-бір үйде жалғыз еді,

Әжі ит біздің түпке жеткені ме.
Қол-аяқ байлауменен бұл дүниеден,
Жас өмір кебежеде кеткені ме?
Әйелім он алтыда болды мұңлы,

Кезікпей мен пақырға қалды сорлы.
Хабарсыз дүниеден іштей тынып,
Біле алмай істің сырын жүзі солды.

арқалық  батыр
Дөрбіттер біз пақырды алғаны ма,
Ел-жұртым артымда қалғаны ма?
Қылтиып сіріден бас дүние көрмей,

Қалмақтар он сегіз жас жалмады ма?
Соны айтып Жұбай бала егіледі,
Көл болып көздің жасы төгіледі.
«Өзі жұмсап, өзі ұстап бергені-ай» деп,

Арманда тірі кеттік екі шіркін.
Қайғырып жасымашы, бауыр Жұбай,
Татармыз дәмін әлі туған жердің.
Жұбайым, айналайын, серік інім,

Тапты ғой хан-төренің көңілі тыным.
Жан бөлек болғаннан соң қалды артта,
Ата-ана, сорлы әйел, ел-жұртым.
Ей, Жұбай, он сегізде сенің жасың,

Қалды ғой Тұяқ, Сейтен, Қияқ досым.
Кегімізді бұлар біздің жоқтар ма екен,
Олар да сақтар ма екен өз қу басын?
Күн шықса жарық етер жер мен көкті,

Жоқтайтын кісі бар ма біздің кекті.
Арманда кеттік, міне, екі пақыр,
Шер тіліп, жалған соғып көкіректі.
Кімге айтып жалынамыз мұңымызды,

Сұм Әжі тықты тірі көрге бізді.
Есіл деп нақақ кеткен артымыздан,
Жоқтайтын адам бар ма кегімізді?
Әжіге кім сөйлейді тура келіп,

Елімнің болмаған соң басында ерік.
Керейден тірі кеткен екі ғаріп,
Құн жоқтар адам бар ма қалсақ өліп?

тарихи  жырлар
Адамға туған жері қандай тәтті,
Жылаған ел қайғысы әбден батты.
Ақиық шыңнан ұшқан қыран едім,

Білдіртпей байқаусызда Әжі атты.
Оқ тиді қанатымнан тура жетіп,
Барамыз, Жұбай бала, тірі кетіп.
Жалғыз-ақ өзі жұмсап, өзі ұстаған,

Барады хан-төренің қорлығы өтіп.
Асқарың, қайран Алтай, асқан биік,
Бауырыңда жүруші едік ойнап-күліп.
Айырылып бара жатыр екі ғаріп,

Құшақтар күнің бар ма бізді сүйіп?
Мұзтаудың суы тасып, аққан өзен,
Жазық жон, қарағайлы асқар кезең.
Айырылған аңдаусызда, міне, өзіңнен,

Бар ма екен іздейтұғын бізді деген?
Майысқан гүл бәйшешек жапырағың,
Торқадай майда қоңыр топырағың.
Опасыз, қарабауыр, залым төре,

Көрсетпей отыр елге сырдың бәрін.
Арқалық осыны айтып ұран салды,
Дауысы ұран салған жерді жарды.
Жүрмейді артқан түйе шөгіп қалып,

Жануар, хайуандар да қайғыланды.
Жүрмеді артқан түйе қалды бұғып,
Тұрғандай жануарлар сөзді ұғып.
Әскерлер сөз бұйдалап тұрғызады,

Былдырлап, былшылдатып түйені ұрып.
Дарыңы сес көрсетті батырға кеп,
Албаты сүрен салып ақырма деп.
Аузыңа құм құямын деп қоқиланды,

арқалық  батыр
Батырың сөзден қорқып тайсалсын ба,
Айғайлау үрей берді шырқап шыңға.
Қаһары қатты келген батыр ердің,

Дауысы күңіренді кең аспанда.
Әскерлер бұл қылыққа таңдануда,
Сескенбей айғайлаған мұндай жанға.
Жүрмейді бұйданы үзіп түйелер де,

Келеді қалың әскер қастарына.
Сол жерде бұлар енді кеңесіпті,
Көзін ашып, тынысын кеңейтіпті.
Сөзіне құлақ қойып тамақ берді,

Айғаймен бұл қалмақты жеңіп шықты.
Түйеге артып тағы жүріп кетті,
Арада әлденеше күндер өтті.
Күні-түні соза тартқан жүріспенен,

Буыршын қаласына келіп жетті.
Жайылды осы өңірге осы дабыл,
Естіді бұл хабарды моңғол тамыр.
Досынжап еңіреді есіл дос деп,

Осындай болмас бірге туған бауыр.
Бұл тамыр ести сала шауып кетті:

Досым-ау, аман ба елің, бұл не сұмдық,
Дұспаның байлап-матап алып келді.
Бұдан көп ер көңілін суытпады,
Дарыңға Досынжап та жуықтады.

Жалбарды «Арқалықты беріп кет» деп,
Тіліне көндіре алмай көп қиналды.

Бар екен Арқалықта қандай қылмыс?
Барымды түгел ал да батырды бер,
Емес қой, тақсыр, сізге қиын жұмыс.

Бас қойып аяғыма бас ұрсаң да.
Мансапты дутың деген алмақ болғам,
Тапсырсам қос батырды Ежен ханға.
Бермеймін бес ердің де берсең құнын,

Ақсүйек ханға қарсы бұл бір зұлым.
Әжі ұстап әтей маған беріп отыр,
Ей, Досын, сен білмейсің мұның сырын.

Бір күнге маған қонақ болсын риза.
Айырылсам өзімді ал, тілхат берем,
Жайылсын жомарттығың жұртымызға.
Бір түнге батырларды кепілге алды,

Өзінде барын бұған түгел салды.
«Қашса егер орнына өзің барасың» деп,
Қолынан Досынжаптың тілхат алды.
Кепіл боп Арқалық пен Жұбай ерді,

Үйіне Досын досы ертіп келді.
Кең жайып дастарханды достарына,
Дөнен қой алып келіп сойып берді.
Әйелі асын жөндеп ет асады,

Екі дос көп отырып сырласады.
Таба алмай құтылудың шараларын,
Бұларды үлкен қайғы-мұң басады.
Болғанда түн ортасы жатты бұлар,

Достықтың бал қаймағын татты бұлар.
Досынның жүрегінде ештеме жоқ,
Қатынының қиялында сақтығы бар.
Досынға:—Батыр қашса,—деді әйелі,

Басыңды байлап беріп мәртебелі.
Ежелден досым дейсің жаны бірге,
Ол кетсе дарың сені қайтер еді?

Секілді сенше олар қайда қашпақ?
Аққан су жардан асса, таудан аспас,
Кетпейді досым мені, сірә, тастап.
Жұбай ер былай деді Арқалыққа:

Кетейік жан сауғалап бүгінгі түн,
Маңайда аңдып тұрған адам жоқта.
Жұбайға Арқалық түйіледі,
Досынның мінезіне сүйінеді.

Досынға бар пәле келіп үйіледі.
Жұбай ер Арқалыққа тілек етті,
Арқалық сөздің мәнін біл деді епті.

Алып ең қайдан тауып бұл әдетті?
Егерде қашып кетсең бүгін түнде,
Атпай ма дос дәм-тұзы бізді мүлде.
Ойлашы әрбір істі, Жұбай бала,

Кіршік жоқ менің титтей көңілімде.
Киімін ер Арқалық шешінеді,
Жұбай да кетпеске енді бекінеді.

Кетпеймін, Жұбай бала, кешір,—деді.
Ұйқысы қанғанда әбден түрегелді,
Досына Досынжап та күйінеді.

Қайтейін бермеді ғой дарың сені.
Әжінің ілініпсің садағына,
Дәнді алып, өрт қойыпты сабағына.
«Пайдасы болар бәлкім асылдың» деп,

тарихи  жырлар
Соқтырған асыл еді қырық ошақтан,
Қайтпайды кесер болсаң темір-тастан.
Жарар деп керегіңе ебі келсе,

Бұғаудан кісен кесіп, есік ашсаң.
Құшақтап Арқалықты тұрды қысып,
Дос жүрек бірде суып, бірде ысып.

Жігерді мұқалта алмас мұндай ұшық.
Дәл айтқан уағында жетіп барып,
Арқалық сөйлейді енді күйіп-жанып.

Аман бол, айтқан саған ақыр хошым.
Жалғыз-ақ жүрегімде арман кетті,
Әжіден алынбады ақтық өшім.
Түйеге теңдеп алып жөнеледі,

Күн жаңбыр, кейде нөсер себеледі.
Қолда көзір, аяқтағы кісендерді,
Батырлар уайым қып елемеді.
Сонымен бірнеше күн бұлар жүрді,

Зар жылап шыдамады Жұбай мұңлы.
Барады есті құртып шөл дегенің,
Бүйткенше сәби күнде өлмегенім.
Тіл сыймай ауызыма дымым құрып,

Жүретін ойнап-күліп заман бар ма?
Келемін көп қасқырдың ортасында,
Жанашыр қазір бізге адам бар ма?

арқалық  батыр
Не келіп, не кетпейді ер басына,
Шығармыз біз де бір күн өр басына.
Армансыз бұл дүниеден өтер едім,

Әжінің ойран салсам ордасына.
Шақсам-ау ордаңды мен Алла оңғарып,
Басымнан кетер еді-ау мұңлық-зарлық.
Ортаңда ойнап-күлген қайран елім,

Айырылып үйірімнен болдым ғаріп.
Арада он-он бес күн өтіп кетті,
Бұлар да Ежен ханға келіп жетті.
Сұрақ сұрап, дүрелеп жанын қинап,

Жазықсыз қайран ерді еңіретті.
Қол-аяқ темір шынжыр көзірленген,
Бірде ащы, бірде тұщы өмір деген.
Тағдырдың жазғанына ризамын,

Әйтеуір, бар емес пе өлім деген.
Зынданда жатты сөйтіп екі батыр,
Басына түсті пәле заманақыр.
Береді сөткесіне шерік қарма,

Қолдан келер іс жоқ шыдайды ақыр.
Көтеріп жерден басын ала алмайды,
Орнынан қозғалуға жарамайды.

Бейшара Жұбай бала зар жылайды.
Тақтайға қол мен аяқ шегеленген,
Көзбенен көрмегендер сенер ме екен.
Тұрғанда шамы жанып тіршіліктің,

Батырлар тас зынданда өлер ме екен?
Өмірдің бізді осылай қинағаны-ай,
Қол-аяққа жеке көзір салмағаны-ай.
Осындай бейнет салып бізге жастан,

тарихи  жырлар
Шаштары, тырнағы өсіп, көзін жауып,
Жатады домаланып екі ғаріп.
«Ажырғы қиып кетті мойынымды» деп,

Егіндей қайта шыққан өнерміз бе?
Әлпештеп жастайымнан баққан анам,
Бір барып сізді тірі көрерміз бе?

Бойыңнан ақыл-қайрат кетер қашып.
Жақсылық пен жамандық егіз туған,
Шығармыз біз де бір күн есік ашып.
Қараңғы түн бірдей ме күндізбенен,

Бір адам болар ма екен бізді іздеген.
Тексеріп ақ-қараны айырғандай,
Ой, Алла, шырақ бар ма бізге деген?
«Зынданға екі батыр келді» деген,

«Жендеттер сыбағасын берді» деген.
Хабарды естігенде ханның қызы,
Сезімін тежеп қалды елжіреген.
Қоңқаның айтқан сөзі жүрегінде,

Бар еді бұл жайында білері де.
Хан қуып жібергенмен ғашық жарын,
Үзбеген Қоңқасынан күдерін де.
Сұрау сап хабарды елден әбден ұқты,

Өзгеге оза шықпақ болған мықты.
Қоңқасы іздеп кеткен көңілге алып,
Көрмекке дайындалды Арқалықты.
Хан қызы жалғыз өскен, еркелеткен,

Қасына қырық қыз қосып серуендеткен.
Бұралған он сегізде сол ханыша,
Зынданға тамашалап келіп жеткен.

арқалық  батыр
Есікті аштырады лаузыңға кеп,
«Жатқан сол батырларды көрейін,—деп.
Егерде сенен біреу жөн сұраса,

Жауабын қорықпа өзім берейін» деп.
Аштыртып есікті қыз кіріп келді,
Бүктеліп жатқан жанды көзі көрді.

Арқалық қайсысың?—деп сұрау берді.
Арқалық аспай-саспай бас көтерді,
Есіктен келіп тұрған қызды көрді.
Бұралған тал шыбықтай ханышаға,

Арықтап қалғанымда көрдің мені.
Ажырғы, қол-аяғым көзір, кісен,
Ханыша, не жұмыспен келдің?—деді.
Ханыша, дәл осындай хан бола ма,

Армансыз дүниеде жан бола ма?
Алтайдың ақиығы секілді едім,
Тұлпарда арықтаса сән бола ма?
Осымен өмір, жастық өткені ме,

Әжіден маған ажал жеткені ме?
Ақтарып іс сұрамай әкең сенің,
Өміріміз тас зынданда кеткені ме?
Құлағын кім салады біздің зарға,

Кез болдық сенің әкең пейілі тарға.
Жұмсаған Әжі төре аман қалып,
Жатырмыз, міне, келіп зынданыңда.

Іздедім Арқалықтың алам басын.
Айтып қал өлмей тұрып арызыңды,
Әкемнің кегі сенде, тана алмассың.

тарихи  жырлар
Бұл нең ед ел шабатын қанға бояп,
Ақыры сол себепті жедің таяқ.
Жұмсады сені Әжі жылқы алғызды,

Сұм жалған ақыр түпке жетеді екен.
Мәтелі бұрынғының бәрі рас,
«Ит жалдаған ақыр суға кетеді» екен.
Өлді әкең қарсыласып қан майданда,

Арман не майдан ұстап өлген жанға.
Қанеки, аямай шап, болса ерлігің,
Бас алсаң дайын, міне, ажырғыда.
Қыз сонда күлімсіреп шырай берді,

Мұңлының жылытатұғын мұз жүрегін.
Айта бер тағы айтатын ісің болса,
Аларсың асықпастан әкең кегін.

Сырыңа көзбен көріп жеттім,—деді.
Көрмеген сен батырға табыстырды,—
Сол кезде қыздың шықты сыртқа демі.

Қыла ма ешнәрседен ерлер қауіп.
Төреге еремін деп өзің, міне,
Ақыры жығылыпсың аттан ауып.
Келмейді өткен өмір сұрағанмен,

Көл қылып көздің жасын жылағанмен.
«Сабыр түбі—сары алтын» деген сөз бар,
Ақыры қайыры болар шыдағын, сен.

арқалық  батыр
Естісем сен де ерен батыр дейді,
Зынданда тұтқын болып жатыр дейді.
Жанға дос дос іздеген бола алады,

Жауына жауласуға татыр дейді.
Отырды қыздар ұзақ жауаптасып,
Сөйледі әрбір сөздің бетін ашып.
Ханнан зорлық көрген біреу келіп,

Бар екен бір батыры болған ғашық.
Ол өзі қол бастаған саңлақ екен,
Ежелден жалғыз жүрген қалмақ екен.
Қыз екеуі сүйісіп бірін-бірі,

Уағда сөз байласып алған бекем.
Көрмесе бірін-бірі жүрмейді екен,
Жалындап ғашық оты жанған ба екен.
Жүргенде махаббаты оттай лаулап,

Бір күні сыры ашылып қалған екен.
Қыз байқұс осы сөзді айтты шағып,
Жылайды өксіп-өксіп бетін басып.
Айтады:—Қайда екен,—деп,—сүйген жарым,

Кезігер күн туар ма сол бір ғашық.
Отырды мұңын шағып сол ханыша,
Айтады қайғы-зарын жан ашына.
Арқалық тебіреніп көз тігеді,

Тордағы тотының сол баласына.
Арқалық қыз сөзіне кетті тасып,
Қарсы алды сол талабын құшақ ашып.
«Босасам арманыңа жеткізейін»,

Сұлуға сөз байлады уағдаласып.
Сызылып қыз қош айтты сәл ойланып,
Нұр шашты ал бетінен арайланып.
«Үнемі тамақ беріп тұрамын» деп,

тарихи  жырлар
Бұны айтып қыз да кетті ордасына,
Арқалық мақтанады жолдасына.
«Тамағына Еженнің тоямыз» деп,

Арқалық, бекер-босқа сену жөн бе?
Басыңа тисе дағы қоймапсың бір,
Бұл жатқан түріңді бір көрмейсің бе?
Етін жеп, ішсем дейсің шайын қайтіп,

Отырсың амал қанша соған нанып.
«Батыр аңғал» дейтұғын осы емес пе,
Не қайыр тілейсің сен бүйтіп жатып?

Наны мен етін жейсің ап келгенде.
Аяқ-қолым кісенде болғанымен,
Даңқым бар батыр деген барлық жерде.
Таң атты бір қыз келді есік ашып,

Тайсалмай батырларға қадам басып.
«Қайраны ханышаның мынау» деді,
Әкелген шай қайнатып, етін асып.
Қолдары шегелеулі ерлер жасып,

Түсті ғой үлкен қорлық бастан асып.
Өтер ме өміріміз осыменен,
Кетпек пе тас зынданда жасуменен.
Құдайым қуат беріп шығамыз ба,

Батырдың пайдасы бар осындайда.
Шіркін-ай, адам болып қатарға еніп,
Ұрандап шығармыз ба біз майданға?

арқалық  батыр
Құдай-ау, жетерміз бе біз Сауырға,
Сарғайып өлерміз бе біз зынданда?
Әжінің барып шақсақ шаңырағын,

Құдайым медет берсін біз пақырға!
Батырлар осылай деп мұңдасады,
Тамақты уағында ап жырғасады.
Көп мезгіл арасында уақыт өтіп,

Бар еді біраз ғана саған дерім.
Сендерді дарға ертең аспақ болды,
Ақыры жақындады өлер жерің.
Арқалық қарады хан баласына,

Көзінің от боп жанған қарасына.
Шара жоқ Құдіреттен тілек тілеп,
Сиынды зарын айтып Алласына.
Соны айтып қыз орнынан түрегелді,

Ақылды асыл адам игереді.
Зынданнан әттең, шіркін, босарсың ба,
Өлімді өз қолыңмен тосарсың ба.
Кезігіп босай қалсаң келші, батыр,

Мен өлдім ғашықтықтың құсасында.
Кезігіп батыр болсаң кет менімен,
Қосылса риза болар тең-теңімен.
Егерде шыға алсаң пір медет болып,

Арқалық, кете берме өз жөніңмен.
Болар деп отырғам жоқ жақсы хабар,
Ертең түсте дарада басың шабар.
Жамбылға сұрақ алған кіре қалсаң,

тарихи  жырлар
«Қош тұр» деп Арқалыққа қайтып кетті,
Ханыша осылай қып айтып кетті.
Есіл ер қыздың сөзін естігенде,

Өксігін баса алмай еңірепті.
Арқалықтың зары

Енді не ылаж қылайын.
Басыңды көтер, қарағым,
Түсті бізге уайым.
Уақытымыз жетіпті,

Ежен үкім кесіпті.
Бір ауыз сөз сұрамай,
Өлімге бізді бекітті.
Бұған не ылаж қылайын,

Қуат берші, Құдайым.
Тұрағым жетіп құлайын,
Өксіп-өксіп жылайын.
Сүйегімді алатын,

Адам бар ма, Құдайым?
Түнек болып қалатын
Болды менің күн-айым.
Қасыма жылап баратын,

Қара жерге салатын.
Табылар ма бір адам
Шаш, тырнақты алатын?
Терең қазып көметін,

Табылар ма мұсылман?
Бізге көңіл бөлетін,
Іс түскенде ысылған.
Біз не деген сорлы едік,

арқалық  батыр
Бүйтіп азап тартқанша,
Әуелде неге өлмедік.
Ішімде қайғы шер болып,

Қайран елім қалды ғой.
Ит пен құсқа жем болып,
Ажал құрық салды ғой.
Алтай, Сауыр жерімді,

Көрмедім туған елімді.
Қолдай көрші, Құдайым,
Сорлы туған еріңді.
Жеті жыл жылап зарландым,

Тәңірімнен танбадым.
Әжі төре, ит төре,
Кегімді барып алмадым.
Жеті жыл жаттым зарланып,

Ордаңа ойран салмадым.
Найзаны бояп қанменен,
Ішіңді, залым, жармадым.
Отқа итеріп түсірдің,

Қайтейін қатты алдадың.
Әділетсіз Ежен ит,
Келіп тұр ма жалмағың?
Көзімнен аққан жасымды-ай,

Жұбайым жалғыз қасымда-ай.
Он екі абақ керейден
Бізге медет болмады-ай.
Айналайын, Құдайым,

Төгілмей ме мерейің?
Медетің бар ма біздерге,
Осыдан басқа не дейін?

тарихи  жырлар
Өсірген қайран халқым-ай,
Көрмедім барып аршындай.
Қайғым кетті қайтейін,

Арманым іште ашылмай.
Жанашыр бізге адам жоқ,
Баста бүгін пана жоқ.
Біздей сорлы бар ма екен,

Артында іні-аға жоқ?
Сүйенішім ел еді,
Күн шалған асқар бел еді.
Жұбай менен Арқалық,

Арманда жатып, міне, өлді.
Жұбайым, күнім, жаным-ай,
Қимаймын, досым, өзіңді.
Қатем болса кеше көр,

Артық айтқан сөзімді.
Арқалық жылауменен ұйықтап қалды,
Зарлауменен бейшараның жағы талды.
Зарлаған қос батырдың көз жастарын,

Бір Алла медет беріп ойына алды.
Арқалық ұйықтап жатып көрді бір түс,
Түсінде көрді жақсы қуанышты іс.
Келіп тұр «Жәнібектің өзімін» деп,

Қайғырма бұл қорлыққа уайым жеп.
Айғайлап атымды атап ұран салшы,
Тәңірім жәрдем берсе болар себеп.
Арқалық ұран салып айғайлайды,

Бұлқынып айғайменен оянады.
Салынған қол-аяққа матаулары,
Үзіліп быт-шыт болып жоғалады.

арқалық  батыр
Батырдың бір арманы орындалды
Кедергі талқандалды жолындағы.
Жеті жыл өте шықты еңіреген,

Есіне асыл түсті табандағы.
Зынданда жатқанына аз болмады,
Бір талай уақыт өткен заман дағы.
Сол кездік етке сіңіп беріш болған,

Тырмалап табанынан жұлып алды.
Жан досы бұл асылды желімдеген,
Бір пайда болар деген сенімменен.

Құдайдың қуаты бұл бізге берген.
Қайратын ер Арқалық алды жиып,
Бауырдай темірлерді кетті қиып.
Босатып қол-аяғын Жұбай ердің,

Анадай аймалады құшып-сүйіп.
Алады шаш, тырнағын, бетін жуып,
Жұбайды тастайды ол қайтіп қиып.

Отырды Жұбай бала сәл жымиып.
Тағдыры таяғанда шама қайда,
Жұбайдың шарасы жоқ тұруына.
Ажырғы еттен өтіп, сүйек кесіп,

Өтіпті бір жолата жұлынына.
Жұбайдың осы арада есі кеткен,
Осы ма ажал деген келіп жеткен.
Бұлғақтап басы бөлек жүре алмайды,

Адамға қорлық еді мынау неткен.
Зынданның жатқан қор боп тұйығында,
Қарайды жан досының мойынына.
Таңып ап жаман-жұтық шылғауменен,

тарихи  жырлар
Есікті бір-ақ теуіп шықты шағып,
Күзетші көрінбейді тұрған бағып.
Лаузың да ұйықтап жатқан қапері жоқ,

Бір қойды борбайынан жұлып алып.
Батыр еш нәрседен қылмас қауіп,
Шақырып жатыр екен басқы тауық.
Ойлады «ертең қызбен тілдесем» деп,

Бір жайлы бекініс жер алсам тауып.
Тұрарлық кез емес қой сабыр қылып,
Жұбайын көтеріп ол кетті жүріп.
Еженнің қақпасының алдындағы,

Көпірдің астына кеп жатты кіріп.
Көпірдің асты өте жаман екен,
Жиылған ылғи шөп пен шалаң екен.
Таяуда ескерусіз жата берді,

Сол кезде таң да атып қалған екен.
Осы жер батырларға пана болды,
Бекініс болад деп кім қарады оны.
Бақылап күндіз алса жау қимылын,

Түн келсе батырлар да табар жолды.
Атылды пожаңзысы дабыл қағып,
Көшеге шықты түгел жұрт ағылып.
Жамбылдың қақпалары ашылған соң,

Атарман-шабармандар жүр сабылып.
Ежен хан шықты сонда алтын таққа,
Әскерді жіберді де зындан жаққа.
Батырдың басын кесіп өлтірмекке,

Әскерлер қаз-қатар боп тұрды сапқа.
Жинады қаладағы барлық елді,
Ханыша бағанағы қыз да келді.
Кісен, шынжыр шағулы, лаузың өлген,

арқалық  батыр
Уәзір әмір күтті сапқа тұрып,
Ежен хан жарлық шашты тақта отырып.

Деп Ежен қаһарланды қатты ақырып.
Таба алмай қайтты әскерлер кешке айналып,
Жол-жолдың, тосқауылдың бәрін шолып.
Үш жүз әскер көпірден өткен кезде,

Арқалық көк ала атты қалды танып.
Көпірде бас шығарып мойнын бұрып,
Арқалық ұмтылады көзі тұнып.

Тартады етегінен Жұбай тұрып.
Арқалық, жатқан жерің үлкен қала,
Көпірдің асты болды бізге пана.
Біреудің көзі шалса ұстамай ма,

Ойлама уайым мен қайғыланып.
Жеткізбеген баяғыда көк ала атты,
Өтіп кетті, сыртынан қалдым танып.
Дөп келсе ажал оғы қайда қашпақ,

Құтылдық тас зынданды артқа тастап.
Тұрмын мен көк ала аттының ізін бағып,
Келемін ұрлап алып түнге жастап.
Егерде көк ала атты әкетпесек,

Бермейді қалың қалмақ бізге теңдік.
Өзгені әбден мықты есептесек,
Ешқандай өзімізде болмас кемдік.

Болар ма сіз батырға тең келері?
Көк ала ат екендігін қайдан білдің,
Жеті жыл өтіп кетті содан бері.

тарихи  жырлар
Күн батып ақшам болып ел де жатты,
Адамзат тәтті ұйқыға әбден батты.

Мен барып әкелейін мінер атты.
Орнынан тұрып кетті қайта айналып,
От болып екі көзі тұрды жанып.
Жинап кеп жаман-жұтық кендірлерді,

Мылтық атып, айғай шығар, қылыш шауып.
Шыдамай тұрып кетсең адасамын,
Көзеулі жерден енді алам тауып.
Сол үшін де байладым, жаным інім,

Көңіліңе ауыр болмас менің мұным.
Жата бер қорықпастан осы арада,
Көрсетер күн шығар бізге Тәңірім.
«Тәуекел» деп Арқалық жүрді беттеп,

Келеді ақырын басып жылжып ептеп.
Бойына жинап алды бар қайратын,
Өн бойын бара жатыр ашу кернеп.
Жамбылдың аузына келіп жетті,

Қақпаның шынжырларын кесіп кетті.
Қайтар емес жанған от, атқан оқтан,
Қасына күзетшінің келіп жетті.
Қасына күзетшінің жақын барып,

Қарайды жан-жағына көзін салып.
Күзетші тұшты ұйқыда жатыр екен,
Құшақтап бір мылтығын қолына алып.
Қырандай түлкі ұстаған жұмарлады,

Ішінен шығарғандай бір арманды.
Екі бүктеп өлтіріп тастады да,
Олжа қып мылтық, оғын қолына алды.

арқалық  батыр
Қыз айтқан сол мөлшерлі жерге жетті,
Хан жатқан сарайға да жақын кепті.
Айтқандай жанып тұрған жеті панар,

Осы болар деген оймен кіріп кетті.
Келеді бір есіктен бір есікке,
Бірінен бірі көркем келісіпті.
Бір үйді ашып барып еніп кетсе,

Жетіпті Ежен ханның дәл үстіне.
Ешкімнен сескенбейді асып-сасып,
Үстіне кірді ханның есік ашып.
Ежен хан көргеннен соң Арқалықты,

Жөнелді ханымына тұра қашып.
Барды да төсегіне еніп кетті,
Жан тәтті, ханды үрей жеңіп кетті.

Қолыңнан келсе мені өлтір,—депті.
Дауысы қатты шығып ашу кернеп:

Жұмсады Әжі мені амалым не
«Кегімді дөрбіттерден алып бер» деп.
Сендерді шаптым Әжі тіліменен,
Нақ істі тектемедің шыныменен.

Жеті жыл жаттым нақақ зынданыңда,
Өмірім өтті менің өксуменен.
Ақиқат, әділеттік бар ма сенде,
Болды ма барлық күнә қазір менде?

Сен егер міндет берсең бір батырға,
Тіліңді алмай қойса ол да жөн бе?
Өзің жұмсап аямай ұстап берсең,
Әділет болар ма екен ойлап көрсең.

Ендігі өмірімде ақымақпын,
Ақсүйек сен иттерге, сірә, сенсем.

тарихи  жырлар
Қалмайды Ежен ханда ешбір шара,
Көрдім ғой опасыздан мен көп жала.
Ордаңды қан қып, өзіңді өлтірем,—деп,

Сендерді жаратқан кім бізден зор ғып.
Ақиқат сұрамадың Әжі үшін,
Қаныңды ішейін бе ұрттап-төгіп.
Сонда Ежен қаны қашып дірілдеді,

Қателік өтті менен өзің біл,—деп,
Көрпенің астында хан бүлкілдейді.
Арқалық айғай сала түрегелді,
Қайраты тұла бойды кернеді енді.

Сол кезде есік ашып ептеп кірген,
Бұралған ханышаны көзі көрді.
Ханыша кіріп келді қадам басып,
Секілді шолпан жұлдыз есік ашып.

Жымиып күлімсіреп келді дағы,
Отырды Арқалықпен амандасып.

Тұрмысың өш алғалы біздің ханнан.
Маған бер ашуыңды ей, батырым,
Екенсің озып шыққан мың мен саннан.
Білмеген қадіріңді Әжі ақымақ,

Батырлық маңдайыңа орнаған бақ.
Өзі жұмсап, өзі ақыр ұстап берген,
Жаттың сен осы арада рас нақақ.

Адамға нақақ қиын жала жапса.
Өзі жұмсап, ақырында ұстап берді,
Осы іс жөн бола ма, ханнан сұра.

арқалық  батыр
Сүйенген иең теріс айланбасын,
Басыңа нақақ пәле байланбасын.
Ежен бұл ақиқаттап жөн сұрамай,

Өзің келіп отырсың біздің ханға.
Мехнат аз көрмедің біздің қолда,
Ерлікпен бұздың өзің қамалды да.
Хан сөйлеп көрпе астында бүлкілдейді,

Шошынып дір-дір етіп селкілдейді.
«Әкемді өлтіріп бұл тастай ма?» деп,
Қыздың да екі көзі мөлтілдейді.

Көз жұмбас ерлігіңді адам танып.
Қолыңа қағаз жазып» таңба берем,
Батырым күндіз аттан бүгін жатып.
Нақ батыр екенсің сен тас жаратын,

Меңгеріп қандай істі басқаратын.
Байқасам арыстандай айбатың бар,
Түсіңді көрген адам жасқанатын.
Неше жыл жаттың рас қамауда сен,

Айталам батыр жоқ деп сенімен тең.
Нақақтық өтті менен мойныма алам,
Сөзіңнің маған айтқан бәрі де жөн.
Ат мініп және алып кет азық-түлік,

Дем алып жатсаң дағы өзіңде ерік.
Қадірін біле алмаған сендей ердің,
Ақымақ Әжі төре, қандай шірік.
Астыңа ат, сауыт-сайман мен берейін,

Уағыда екі етпеуге қол берейін.
Көңілің ақсүйектен қалған шығар,
Арқалық, бұдан артық мен не деймін?

Кетеді ақсүйектер сөзден танып.
Шықпайсың ертеңгі күн түске дейін,
Жатамын көпіріңде садақ алып.
Құп болды осы сөзге Ежен хан да,

Адамдар көп шығып жүр ордада.
Ежен хан көрпеден бас көтермейді,
Адамдар «не болды» деп сұраса да.

Ханыша сонда орнынан түрегелді.
Қадірін хан білмеген есір ерді,
Ханыша бастап алып жөнеледі.
Батырдың айбаты өсіп хан алдында,

Үйінде әкем шошып әзер жатыр.
Айтамын арманымды, ей, Арқалық,
Тапсырам, қандай халде Қоңқа батыр.
Ғашықтық батты менің жүрегіме,

Жеткізбей әкем менің тілегіме.
Берем деп ақсүйекке зұлымдықпен,
Жетпедім арманыма керегі не?
Тапсырам сол Қоңқаны енді саған,

Көретін есіл ерді бар ма заман?
Қай жерде, қандай күйде біле алмадым,
Іздестір ел-жұртыңа барған заман.
Әлі де отырғам жоқ күдер үзіп,

Қараман ақсүйекке көзім сүзіп.
Арқалық ерлігіңе тапсырамын,
Аманат Қоңқаға бер—алтын жүзік.

арқалық  батыр
Торғын шыт, алтын балдақ белін түйіп,
Қоңқаны жаратып ем өзім сүйіп.
Бермек боп әкем жүр ғой өзі біліп,

Бергем жоқ әлі де жауап басымды иіп.
Жүзікті, ей, Арқалық, қолыңа ал,
Ұмытпай айтқан сөзді ойыңа ал.
Қоңқаны іздестіріп таба алмасаң,

Қарызы жоқ жүзігімді қолыңа сал.
Арқалық қыз жүзіне көзін салды,
Шын сырын танып жүзік қолына алды.
Бауырсақ, екі тұлып, піскен еттен,

Өзің күшің алып шығар болса да тек.
Маядан екі ат таңдап ал, батырым,
Еліңе аман-есен тезірек жет.
Арқалық, тілектеспін, батыр, саған,

Зарыққан шығар сенің ата-анаң.
Қайыр қош, дос болайық, қолыңды бер,
Жетіңіз еліңізге есен-аман?
Жігітке пайдалы емес қайғылы мұң,

Бар шығар бізге дағы шығатын күн.
Тұлпарды жетелеп кеп Жұбайына,

Келеді Баяндыда екі бала,
Жүре алмай атқа Жұбай қайғылана.

Бір рет туған жерді көріп қана.
Сарғайған сар далада көз жетпейді,
Дүниеде арманда болып кім өтпейді.
Өлсем әруақ, тірі болсам сүйегімнен,

тарихи  жырлар
Кешқұрым жүрген жері шөл мен дала,
Мойыны Жұбай ердің ауыр жара.
Шалқар түс мезгілінде келе жатса,

Алыстан көрінеді жалғыз қара.
Келеді алыс жерден жалғыз атты,
Екпіні желе жортқан тым-ақ қатты.

Көрейін күшін сынап онымен де.
Дүниеде армансыз болып кім өтеді,
Ол дағы елден шыққан асқан ер ме?
Яки қуғын көрген жан ба екен,

Ішінде бір арманы бар ма екен?
Жұбай-ау, дем ала тұр осы арада,
Қылатын қастығым жоқ басқа бөтен.

Мен ғаріп өлемін ғой сенен қалсам.
Мүсәпір боп келеміз жол үстінде,
Күші артық боп жүрмесін сол бір адам.
Жетейік аман-есен елімізге,

Қарайық жүрген осы кейпімізге.
Құтылдық Ежен ханның зынданынан,
Берді ғой Алла қуат өзімізге.
Бейуаз бара жатқан ана адам,

Құдайым қуат беріп болды панаң.
Егерде сізге анадан қауіп төнсе,
Шамам жоқ жау қолында қайтып қалам.

Адамға бос уайым неге керек?
Көрейін мен де барып оны сынап,
Алланың салғанына көну керек.

арқалық  батыр
Ұры болса, сужүрек тұра қашар,
Батыр болса, қасқайып қарсыласар.
Титтей де қастығым жоқ сынап көрем,

Қимылды қолданбаймын алаңғасар.
Екпіні оның дағы қатты тым-ақ,
Жүргендей арпалысып атын сынап.
Арқалық қоян қолтық таянғанда,

Тұп-тура қарсы шапты тіке құлдап.
Тұлпарын астындағы екпіндетіп,
Айбармен ер Арқалық келді жетіп.
Батырды сынап көрді бір аударып,

«Қой, батыр» деді күліп кете беріп.
Арқалық тағы келді аударуға,
Қозғалмай әлгі адам қалды тұра.
Түксиіп қарады да жүріп кетті,

Мазақ қып тұрғандай боп Арқалыққа.
Келгенде ер Арқалық және оралып,
Сарт еткізіп ат үстінен жұлып алып.
Көлденең Арқалықты ерге басып,

«Үш келдің» дегендейін ыза болып.
Бетіне қарады да ер Арқалық,
Күледі сақ-сақ етіп мұңлы ғаріп.
Сұрайды тізгін тартып әлгі батыр,

Батырлар да дала кезіп жүреді екен.
Мен дағы өзіңдей бір батыр едім,
Ердің ер тақымында күледі екен.
Қай ру, қай арада туған жерің,

Көп тартқан адамсың ғой қайғы шерін.
Жөніңді енді маған түсіндірші,
Ей, батыр, кім болады атың сенің?

Тым артық көрінеді салтанатың.
Ішінде қазақ, қалмақ аты шыққан,
Болады ер Арқалық менің атым.
Атынан сонда қалмақ қарғып түсті,

Құшақтап Арқалықты қатты қысты.
Бұрыннан бірге жүрген таныс жанша,
Туысқан адамдардай сағынышты.

Менің де жүрегімде арман жатыр.
Көрсем деп сені көптен ойлаушы едім,
Кезіктің Баяндының құмында ақыр.
Әйгілі Қоңқа батыр менің атым,

Айдауға жіберіп ед Ежен залым.
Сол ханның қызы ханышайым,
Өмірде арман еткен ғашық жарым.
Сондықтан айдауда боп болдым ғаріп,

Өзіңді көрмесем де атың қанық.
Армансыз дүниеден кетер едім,
Жауабын ханышаның алсам барып.

Өмірден кеткен жаман күдер үзіп.
Сол сүйген жарың сізге сәлем айтты,
Аманат берді саған алтын жүзік.
Шыт, жүзік Қоңқа батыр қолына алып,

Жүректе махабаттың оты жанып.
Батырдың өңі өзгеріп шалқыды ерек,
Толқыды ой-қиялы рахаттанып.
Үш күндей бірге жатты бұлар құмда,

Астымда қозыкүрең атты берем,
Жеткізбес төрт аяқты жануарға.

арқалық  батыр
Барамын тірі болсам мен де айналып,
Қалмаса ажал жетіп, тіл байланып.
«Өлмеген көріседі» деген бар ғой,

Ұзаса кезігерміз жыл айналып.
Достыққа айрылмастай уағыда етті,
Арқалық Жұбайды ертіп жүріп кетті.
Олар да күн-түн жүріп бір бастауға,

Жаралы Жұбайды алып әрең жетті.
Бейнеттен арылмады, сордан ашты,
Жүріпті құлан аулап көп қарақшы.
Келгенін екі адамның бұлар көріп,

Тұс-тұстан қамалады тонамақшы.
Сақадай бәрі мерген, садақ қолда,
Қамалап ортаға алып атты сонда.
Жұбайдың атына оқ тиді келіп,

Арқалық алып қашты, Құдай қолда!
Күреңнің жамбасына қамшы басып,
Тосқауыл иек артпа жерден асып.
Өткенде Жұбайға оқ келіп тиді,

Жұбай ер жылады өксіп, жанталасып.
Оқ тиді, қансырады ғаріп Жұбай,
Кез болды қарақшыдан ажал мұндай.

Мен өлдім өзің құтыл, ағатай-ай!
Қиналды, ағатай-ай, шыбын жаным,
Жетті ғой арманына Әжі залым.
Мәңгілік досым едің, ей, Арқалық,

Жоқтаусыз қап жүрмесін менің қаным.
Тапсырдым осылайша арман саған,
Арқалық, разы бол сен де маған.
Ақырғы қош айтуым осы болсын,

тарихи  жырлар
Қиналып ашып-жұмып екі көзін,
Үзіліп бара жатыр бұлдыр сезім.
Жетпеген арманына асылзада,

«Өмірден кегімді ал» деп жұмды көзін.
Жалынды жанған шырақ бірақ сөнді,
Ажалы қарақшыдан тура келді.
Бір жардың шұңқырына алып келіп,

Арқалық жылай-жылай көмген еді.
Арқалықтың Жұбайды жоқтауы:

Өзіңді ойлап жылаймын.
Жете алмадың арманға,
Жыламай қайтіп тұрамын?
Жер ортаға келгенде,

Елдің шетін көргенде.
Жұмдың көзді мәңгіге,
Ей, асыл ер, шерменде.
Жер ортаға келгенде,

Арқалап сені жүргенде.
Қарақшыға дөп келіп,
Қоштастым ғой сенімен де.
Не деп жауап беремін,

Әйелің жылап келгенде.
Сен туралы не дермін,
Ел-жұртыңды көргенде.
Әйелің келіп жыласа,

Көзінің жасын бұласа.
Не айтармын, не дермін,
Қайда деп менен сұраса.
Айналайын, жолдасым,

арқалық  батыр
Сені ойлап, Жұбайым,
Төгілді ғой көз жасым.
Езілді жүрек езілді,

Қабырғасы сөгілді.
Жалғыз тастап Жұбайды,
Кетті Арқалық түңілді.
Күн-түні келе жатыр ашу кернеп,

«Ел-жұртым, ата-анамды көрсем-ай» деп.
Сауырдың келіп жетті жонына енді,
Ұсынып соза берді қолын енді.

Аш Мойнақ асу асқан кезеңдерім.
Анамдай көрінесің неткен ыстық,
Көрем деп тірі сені ойлап па едім?!
Кір жуып, кіндік кескен мекен жері,

Аузынан Арқалықтың шықты шері.
Тастының келе жатыр сайын өрлеп,
Көзінен жас төгілді арлы-берлі.
Сауырдың барған халық жайлауына,

Кім білед ата-анасы қай ауылда.
Жүрген соң біраз уақыт ер Арқалық,
Мал баққан бір адамды көрді жолда.
Алдынан ешкі баққан бір шал келед,

Бұл шалға ер Арқалық көз жіберед.
Қараса өз әкесі ешкі баққан,
Тоқтатып өзін ұстап сәлем беред.

Маған да сәлем берер болды ма адам.
Арқалық ұсталғалы жалғыз балам,
Көрмеп ед амандасып ешбір адам.

тарихи  жырлар
Болса егер сол жанымда жалғыз ұлым,
Жалғанда жоқ демес ем менің панам.
Жарлыны, жалғыздарды зар еңіретіп,

Сорлыға сойыл ұрған мына заман.
Қарағым, айналайын, сен кім едің
Жалғызым түсті есіме күнім менің.
Жеті жыл болды Арқалық кеткеніне,

Алыстан хабар-ошар білдің бе үн.
Жаман тон, қатқан шалбар өрімделген,
Жылаумен екі көзім іріңдеген.
«Мың жаса, мен бір ғаріп гүлі солған»,

Бұл ауыр уайым ғой қайғыланар.
Балаңмен біраз жолдас болған едім,
Сол үшін сәлем бермек парызым бар.
Ей, ата, мен жүрейін жұмысым бар,

Кеп қалар балаңыз да қылмаңыз зар.
Анасы, әйелі де бар ма тірі,
Өткенім амандасып дұрыс болар.

Шешесі зар жылаған шерлі-мұңлы.
Әйелі кеткенінде жүкті еді,
Тұяқ боп бізге ермек бір қыз туды.
Жұбайдың әйелі бар ол ұл тапты,

«Жігер» деп әтей оған қойдық атты.
Екі ерден екі түсті көбелек бар,
Төгіп жүр «ағамыз» деп көзден жасты.
Келгенің жөн ғой, балам, амандасып,

Қайғылы ғаріптердің көңілін ашып.
Өзеннің күн шығыс жақ жағасында,
Үйі бар басын буған қара лашық.

арқалық  батыр
Қош айтты кәрияға, кетті жүріп,
«Артымды бүлдіріпті-ау әбден құртып.
Әжінің қанын төкпей тоқтамаспын,

Жасқанып жата алмаспын бұғып-шошып.
Құдай-ау, бұдан артық қорлық бар ма,
Сүйектен өткен мұндай зорлық бар ма?
Бұны елім сатып әкеп төре қылды-ау,

Осындай жем қылар ма құзғын-қарға?»
Арқалық құлдап келед Ластыны,
Бұршақтап көздің жасы домалайды.
Кеудесін ыза кернеп от жалындап,

Ұққан соң әкесінен барлық жайды.
Кеп жетті Салықшының ауылына,
Жанашыр, жақын туыс, бауырына.
Үйіне қара лашық келіп түсті,

Шешесі қайғы тонын жамылуда.
Отырды амандасып тура келіп,
Иіліп шешесіне сәлем беріп.
Қайнап тұр отта шәугім, шеше жатыр,

Сарғайып балаңды ойлап жатырсың ба?
Келіп ем амандасып әтей сізге,
Басыңды көтер, апа, жатырқама.

Назарын салатұғын бар ма ұлық.
Айырылып жалғызымнан зар еңіреген,
Ақсүйек, төрелерден көрдім қорлық.
Қорлығым қалмағандай көрмейтұғын,

Білмеймін құзғынмын ба өлмейтұғын.
Мұң-зары қайғылының сегіз қабат,
Сараң ба Құдай ажал бермейтұғын?

тарихи  жырлар
Тоздырды топалаңдай бізді төре,
Отырмыз қарғанумен бейнет көре.
Кескілеп енді бізді өлтірмесе,

Бұндай сөз айтылмасын басқа жанға.
Әжіге біреу барып айтып қойса,
Қайғыңа жамалмай ма ауыр жара?
Балаңа қанша уақыт жылдар өткен,

Бейуаздарға болып тұр ғой сұмдар өктем.
Тезірек аттанамын жұмысым бар,
Әйелі Арқалықтың қайда кеткен?

Кез болдым кәртейгенде бұндай дертке.
Баласын жеті жасар ертіп алып,
Келінім кетіп еді шайлық сүтке.
Құдірет салса басқа не бар шара,

Біз болдық осылайша бір бейшара.
Отырмын аманат боп өлмеген соң,
Шер жұтып жесір қатын, жетім бала.
Құдірет салды мұны біздің басқа,

Толды ғой жүрек шерге, көзім жасқа.
Әкесі жүр қаңғырып ешкі бағып,
Келгенде көрді бейнет кәрілік жасқа.
Құлағын кім салады біздің зарға,

Құдайдым кезіктірді пейілі тарға.
Қаңғырған көздің нұры, жалғызымды,
Көретін тірі келіп күнім бар ма?

Өртейтін от емес пе қайғы деген.
Рұқсат болса егер, апатайым,
Қыздырып арқамды отқа алайын мен.

Басқаға болма әсте алаң,—дейді.
Асықпай аттанарсың шәй ішіп ап,
Келмейді шәй беруге шамам,—дейді.
Арқалық қыздырынды отқа барып,

Қарайды сонда анасы қайран қалып.
Қалы бар Арқалықтың жауырынында,
Қарайды қалысына көзін салып.
Тамсанып кемпір отыр аң-таң қалып,

Қалыны қартайған көз көрді нағып?
«Адамға адам тағы ұқсай ма» деп,
Көз жасы еңірейді көл боп ағып.

Көл қылып көздің жасын бұлағаның.
Себебін маған айтшы жылауыңның,
Әтейлеп, шеше, сізден сұрағаным.

Кез болды Әжі бізге пейілі тар.
Тартылған екі емшегім кетті иіп,
Баламның сен сияқты қалысы бар.
Көңілім көтеріңкі, төбем биік,

Қалыңнан сипайыншы құшып сүйіп.
Қарағым, бұл не деген жақсылық іс,
Тамырым алпыс екі кетті иіп.
Киініп алды батыр сонда тездеп,

Қоймасаң жылауыңды, ей, апажан,
Әжіге бұның бәрін айтамын,—деп.

Арман көп жүрегімде зарықтым-ай.
Кәріліктің көзден аққан жасы емес пе,
Жарығым, жыламадым, қарағым-ай.

тарихи  жырлар
Әйелі келе жатты сүтін алып,
Күйзелген қайғыменен ол бір ғаріп.
Қасында жеті жасар баласы бар,

Жүреді сол баласын бірге алып.
Құлақ сал осы сөзге, көп халайық,
Қорлаған Әжі зұлым осылай қып.
Киіпті парша-парша жыртық көйлек,

Келеді қолыменен ол тәнін жауып.
Әйелі жылап кетті айғай салып,

Танымай қалдың ба, апа, Арқалықты,
Дауысы тұр ғой оның сөзінде анық.
Арқалық не болғанын білмей кетті,
Опасыз сұм дүние тентіретті.

Әйелін тозып кеткен көзі көріп,
«Осы ма сұм өмір» деп еңірепті.
Көз жасын көлдей батыр кешіп келді,
Қорлықты көрмек түгіл естіп пе еді.

Көрген соң әйелінің қорланғанын,
Ыштанын өзіндегі шешіп берді.
Анасының жыры:
Боздады сонда анасы,

Көл болып ағып көз жасы.
Боздамай қайтіп шыдасын,
Келгеннен соң баласы.
Жылауға аузы келмейді,

Кетіпті әбден шамасы.
Сағыныш ойда тербейді,
Жазылып жанның жарасы.

арқалық  батыр
Жолыңа құрбан болайын,
Сен үшін пида қу жаным.
Неше жыл көңілім алаң боп,

Адастым тірі ғаріп боп.
Қуатым кетті бойымнан,
Сона мен маса қан сорып.
Белімді қалдым жаза алмай,

Арықтаған шабандай.
Тоздырды бізді Әжі ит,
Теріс ауыз қабандай.
«Асқанға тосқан» деуші еді,

Құдай берсін жазаңды-ай.
Алса да Құдай ризамын,
Көрдім тірі баламды-ай.
Қызының жыры:

Жылайды қызы ағалап,
Жақын келіп жағалап.

Әжіге айттым лағынат.
Тумай іште қалыппын,
Ағаны іздеп зарықтым.
Әкеліні көргенде,

Қайғыландым, тарықтым.
Іште қалған лағың,
Сарқырап аққан бұлағың.
Күндіз-түні өзіңе,

Құдайдан рақым сұрадым.
Жеткеніміз арманға,
Рас па әлде жалған ба?
Әкем шын, аға, сенбісің,

тарихи  жырлар
Жылатпа, тоқтат бізді деп,
Гүлге қонған көбелек.
Біз Әжінің жемдері ек,

Үзбедім үміт келер деп.
Бағым менің зор екен,
Өлмегенге өмір көп екен.
Жетім өткен күндерім,

Бәрі де азап сор екен.
Жан аға, енді жасыма,
Көргенім тірі осы ма?
Іште қалған лағың,